Caethwasiaeth yn 'rhan annatod o economi Cymru'
Mae archwiliad ar ran Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi rhestr o dros 200 o gerfluniau, adeiladau ac enwau strydoedd yng Nghymru sydd gyda chysylltiadau hanesyddol â chaethwasiaeth.
Daeth yr archwiliad i'r casgliad fod y fasnach mewn caethweision yn "rhan annatod o economi a chymdeithas Cymru". Ym mis Gorffennaf, yn dilyn marwolaeth George Floyd a mis o weithredu gan fudiad Mae Bywydau Du o Bwys, gofynnodd y Prif Weinidog Mark Drakeford am gynnal yr archwiliad i fesur hyd a lled dylanwad hanesyddol y fasnach ar gerfluniau, adeiladau ac enwau strydoedd y wlad. Fe wnaeth yr archwiliad nodi 209 o henebion, adeiladau neu enwau strydoedd sy'n coffáu pobl a oedd yn ymwneud yn uniongyrchol â chaethwasiaeth a'r fasnach mewn caethweision, neu a oedd yn gwrthwynebu diddymu caethwasiaeth. Roedd rhain yn cynnwys: Daeth yr archwiliad, dan arweiniad Gaynor Legall, i'r casgliad fod henebion sy'n coffáu pobl sy'n gysylltiedig â'r fasnach gaethwasiaeth yn aml yn cael eu dangos heb unrhyw ddehongliad cysylltiedig i fynd i'r afael â materion dadleuol. Daeth yr ymchwiliad hefyd i'r casgliad mai ychydig iawn o bobl o dreftadaeth Ddu neu Asiaidd sy'n cael eu coffáu ledled Cymru, a bod hyn yn "dangos bod angen ystyried sut y dylem ddathlu'r cyfraniadau y mae pob rhan o'n cymuned wedi'u gwneud i'n gwlad". Roedd yr archwiliad hefyd yn datgelu "agweddau cadarnhaol" ar hanes Cymru, gan dynnu sylw at enghreifftiau o goffáu ymgyrchwyr yn erbyn caethwasiaeth ledled Cymru; o gerflun Henry Richard yn Nhregaron, i enwau strydoedd ar ôl Samuel Romilly a neuaddau preswyl Pantycelyn ym Mhrifysgol Aberystwyth. Angen 'dealltwriaeth glir' Dywedodd y Prif Weinidog, Mark Drakeford: "Er i farwolaeth drasig George Floyd ddigwydd bron i 4,000 milltir i ffwrdd, sbardunodd weithredu byd-eang a oedd yn taflu goleuni ar anghydraddoldeb hiliol yn ein cymdeithas heddiw. "Mae'r anghydraddoldeb hwnnw'n bodoli yng nghymdeithas Cymru hefyd a rhaid inni weithio tuag at Gymru sy'n fwy cyfartal. Er mwyn ein helpu i wneud hyn, mae arnom angen dealltwriaeth glir o etifeddiaeth y fasnach gaethwasiaeth a'r Ymerodraeth Brydeinig. Mae'r archwiliad hwn yn darparu tystiolaeth bwysig sy'n ein helpu i sefydlu darlun gonest o'n hanes. "Nid yw hyn yn ymwneud ag ailysgrifennu ein gorffennol nac enwi pobl a chodi cywilydd. Mae'n ymwneud â dysgu o ddigwyddiadau'r gorffennol. Mae'n gyfle inni sefydlu perthynas aeddfed â'n hanes a dod o hyd i dreftadaeth y gall pob un ohonom ei rhannu. "Dyma gam cyntaf mewn darn llawer mwy o waith a fydd yn ystyried sut symudwn ni ymlaen gyda'r wybodaeth hon, wrth inni geisio anrhydeddu a dathlu ein cymunedau amrywiol." Dywedodd Gaynor Legall, arweinydd y grŵp a arweiniodd yr archwiliad: "Rwy'n hynod falch o'r darn o waith hwn, am ei fod yn rhoi disgrifiad trylwyr a ffeithiol iawn o ran Cymru yn y Fasnach mewn Caethweision, ac yn ehangu ein gwybodaeth am hanes Cymru. Gobeithio y bydd yn arwain at blant yn dysgu'r hanes cyflawn gyda'i holl ffaeleddau."