Y Gogarth yn 'brif safle copr Prydain' yn yr Oes Efydd
Mae ymchwil newydd wedi awgrymu mai gogledd Cymru oedd prif safle copr Prydain am dros ddwy ganrif yn ystod yr Oes Efydd.
Fe wnaeth gwyddonwyr o Brifysgol Lerpwl ganfod tystiolaeth o waith copr sylweddol yn digwydd ar Y Gogarth ger Llandudno tua 3,600 mlynedd yn ôl. Roedd copr o'r ardal yn cael ei ddefnyddio i ffurfio offer ac arfau efydd oedd wedyn yn cael eu masnachu ar draws Ewrop i lefydd fel Ffrainc, yr Iseldiroedd, yr Almaen a Sweden. Mae'r ymchwil, sydd wedi'i gyhoeddi yn y cyfnodolyn 'Antiquity', yn taflu goleuni newydd ar hanes mwyngloddio copr yn y rhan honno o arfordir y gogledd. 'Digwydd ar raddfa fawr' Tan yn ddiweddar roedd haneswyr wedi credu mai gwaith ar raddfa gymharol fach oedd yn digwydd ar Y Gogarth. Ond nawr mae gwyddonwyr yn credu mai dyma oedd prif ffynhonnell copr Prydain rhwng 1,600 a 1,400 CC, cyn i'r cyflenwad ddechrau edwino. Roedd copr o'r Gogarth yn golygu bod cyflenwad cyson o'r metal ar gael ar ynysoedd Prydain ar adeg pan oedd yn elfen bwysig o greu efydd. Fe wnaeth y gwyddonwyr gymryd samplau o'r copr ar Y Gogarth ac o safle smeltio cyfagos er mwyn creu 'proffil' o'r metal yn seiliedig ar ei nodweddion isotopig a'r amhureddau cemegol oedd ynddo. "Fe wnaeth y canlyniadau syfrdanol ddatgelu metel arbennig oedd yn debyg iawn i'r math o fetel oedd yn gyffredin yng nghyflenwad metel Prydain am gyfnod o 200 mlynedd yn yr Oes Efydd," meddai Dr Alan Williams, un o awduron yr ymchwil. "Yn syfrdanol, mae'r metel yma hefyd wedi ei ganfod mewn arteffactau efydd ar draws Ewrop, o Lydaw i'r Baltig. "Mae'r gwasgariad eang yma'n awgrymu bod mwyngloddio wedi digwydd ar raddfa gymharol fawr [ar Y Gogarth], gyda chymuned mwyngloddio llawn amser. "Mae amcangyfrifon daearegol yn awgrymu bod cannoedd o dunelli o gopr wedi eu cynhyrchu - digon i gynhyrchu miloedd o offer ac arfau efydd bob blwyddyn, a dros hanner miliwn o ddarnau dros gyfnod o 200 mlynedd."