Eisteddfod 1920: Faint sydd wedi newid mewn 100 mlynedd?
Faint oedd yn wahanol 100 mlynedd yn ôl a beth fyddai eisteddfodwyr 1920 wedi ei feddwl o ddigwyddiadau 2020 a'r Brifwyl wedi ei chanslo oherwydd pandemig dros y byd?
Mae archif ffilm British Pathé yn dangos yr Archdderwydd Dyfed yn arwain seremoni agor Eisteddfod Genedlaethol 1920 oedd yn cael ei chynnal yn y Barri. Ar wahân i rai o'r gwisgoedd traddodiadol a'r hetiau - ac ambell fwstash go nobl - does dim gymaint â hynny wedi newid o ran y seremoni ei hun. Tu hwnt i faes yr Eisteddfod, yn 1920 roedd y genedl yn dal i ddod dros colli rhwng 35,000 a 40,000 o ddynion ifanc yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac roedd na ddirwasgiad ar y gorwel. Doedd bedd Tutenkamun heb ei ddarganfod eto, Iwerddon rydd heb ei sefydlu, mudiad yr Urdd ddim yn bodoli a doedd na ddim teledu na radio Cymraeg. Beth arall oedd yn digwydd yn y byd ar y pryd? Prif ddigwyddiadau hanesyddol 1920 Yn ôl Alan Llwyd, awdur Canrif o Brifwyl, doedd beirdd yr Eisteddfod Genedlaethol heb eto ymateb yn llawn i'r rhyfel cyn 1920. "Bu'n rhaid aros hyd Eisteddfod 1921 yng Nghaernarfon i weld bardd yn cyfleu yr holl brofiad o erchylltra, newid byd, siom, colli ffydd a dadrithiad a ddaeth yn sgîl y Rhyfel pan enillodd y cyn-filwr Cynan y Goron gyda'i bryddest 'Mab y Bwthyn'," meddai ar wefan archif Canrif o Brifwyl BBC Cymru. "Yng nghystadleuaeth y Goron yn Y Barri ym 1920 'roedd y testun, 'Trannoeth y Drin', yn gwahodd ymdrinaeth â'r Rhyfel a'i effaith, a chyfeiriodd yr enillydd James Evans at y meirw aflonydd," "Ond erbyn diwedd y gerdd 'roedd y bardd yn cyfleu optimistiaeth. Ond heddwch anniddig a gafwyd wedi'r drin. "Hyd yn oed ym 1919, 'roedd cytundeb heddwch Versailles a'i gosb drom ar Yr Almaen yn paratoi'r ffordd ar gyfer rhyfel arall. "'Roedd Rudderford wedi llwyddo i hollti'r atom, Mussolini wedi sefydlu'r Blaid Ffasgaidd yn Yr Eidal a gwrth-Semitiaeth yn dechrau lledaenu yn Yr Almaen. "Erbyn Chwefror 1920 'roedd Adolf Hitler ac eraill wedi sefydlu plaid newydd gyda baner newydd, y swastika. Hon oedd y Blaid Natsïaidd. "Yng Nghymru daeth Ymreolaeth yn bwnc llosg eto gyda phobl fel E.T. John ac W. Llywelyn Williams, yr Aelod Seneddol dros fwrdeistref Caerfyrddin a Chadeirydd yr Eisteddfod, yn hybu'r ymgyrch yn ei blaen. "'Roedd ymdeimlad fod angen i Gymru ddechrau o'r dechrau, a rhoi trefn ar ei thŷ. Os oedd Cymru i oroesi mewn byd mor beryglus a mympwyol, byddai'n rhaid iddi dorri'n rhydd oddi wrth ymerodraeth a phwerau mawrion. 'Roedd datgysylltu'r Eglwys yn un cam ymlaen i'r cyfeiriad hwnnw." Amser a ddengys lle bydd 2020 yn sefyll yn hanes yr Eisteddfod Genedlaethol, Cymru a'r byd. Hefyd o ddiddordeb: