Neges i Blaid Cymru oedd darlith Tynged yr Iaith
Darlledodd Saunders Lewis ei ddarlith ar Chwefror 13, 1962. Cnewyllyn ei neges oedd ei alwad am fabwysiadu dulliau chwyldro a'i bwyslais mai polisi i fudiad oedd ganddo mewn golwg - mudiad a oedd eisoes wedi'i wreiddio yn yr ardaloedd lle oedd y Gymraeg yn iaith lafar.
Dr John DaviesHanesydd Doedd y ffaith ei fod yn cyfeirio at Blaid Cymru ddim yn amlwg i bawb ond mewn neges i'r Faner yr wythnos ganlynol dywedodd ei fod yn boenus o amlwg mai neges i aelodau'r blaid oedd ganddo. Roedd y ddarlith yn gyfle iddo daflu sen ar arweinyddiaeth Gwynfor Evans, yn arbennig y flaenoriaeth a roddai Gwynfor i etholiadau seneddol a'i lwfrdra honedig ar fater gwrthsefyll boddi Cwm Celyn. Yr oedd arweinwyr Plaid Cymru yn rhoi blaenoriaeth i'r blwch pleidleisio ac roedd erbyn dechrau'r 1960au gefnogaeth i Blaid Cymru yn tyfu yn y de-ddwyrain ymhlith pobl nad oedd y Gymraeg yn un o hanfodion eu gwleidyddiaeth. O ganlyniad, gwrthododd arweinyddiaeth Plaid Cymru genadwri Saunders Lewis. Gwrthod Ag yntau ddim am weld mudiad ar wahân yn cael ei sefydlu, gwrthod ei genadwri a wnaeth sylfaenwyr Cymdeithas yr Iaith hefyd. Eto i gyd, cynhadledd Plaid Cymru ym Mhontarddulais ganol haf 1962 oedd man cychwyn y Gymdeithas. Yno trafodwyd cynnig yn pwyso ar ganghennau Plaid Cymru i drefnu protestiadau yn benodol ar fater cael gwysion Cymraeg, pwnc oedd eisoes wedi codi yn sgil carchariad Gareth Miles am wrthod gwŷs Saesneg. Derbyniodd y cynnig gymeradwyaeth unfrydol ond roedden ni'n credu na fyddai dim byd yn deillio o hynny ac felly daeth criw ohonon ni at ein gilydd ym Mhontarddulais i drefnu gweithgarwch pellach. Does dim modd cael gwŷs heb droseddu. Felly, er i'r Gymdeithas ymwneud â llu o ymgyrchoedd cwbl gyfreithlon, roedd hi'n anochel bod tor-cyfraith yn rhan o'i strwythur o'r dechrau. Roedd ei phrotest gyntaf yn Aberystwyth ar Chwefror 2, 1963, y gyntaf o lu o brotestiadau. Efallai mai ei buddugoliaeth fwyaf oedd sicrhau arwyddion Cymraeg. Iaith weladwy Anodd cofio pan mor anweledig oedd y Gymraeg yng Nghymru ddechrau'r 1960au. Roedd yr iaith yn ymddangos ar fwrdd-arwyddion capeli ac ar gerrig beddau ond bron dim yn unrhyw le arall. Bellach mae'r Gymraeg yn weladwy ym mhob rhan o Gymru. Ond nid oedd buddugoliaeth gyflawn gan nad ydyw'r Gymraeg yn sofran yn unman yng Nghymru. Fodd bynnag, efallai bod tuedd ormodol i weld yr ochr dywyll wrth drafod ei rhagolygon. Mae modd datgan â sicrwydd llwyr mai'r Gymraeg fydd iaith gyntaf lliaws o unigolion nad ydyn nhw eto wedi'u geni, honiad nad oes modd ei wneud am o leiaf hanner yr ieithoedd sy'n cael eu siarad ar hyn o bryd. Yn ôl yr arbenigwr, David Crystal, mae'r Gymraeg ymhlith y 15% mwyaf diogel o ieithoedd y byd. Mae hynny'n ffaith syfrdanol o gofio mai hi, trwy holl ganrifoedd ei bodolaeth, oedd cymdoges agosaf y Saesneg, iaith sydd wedi ysgubo allan o fodolaeth ieithoedd filoedd o filltiroedd o arfordir Lloegr. O ystyried twf carlamus y Saesneg ledled y byd, gallwn ddisgwyl i garedigion nifer o ieithoedd ddod i Gymru i astudio parhad y Gymraeg.