ታንዛኒያ፡ ኮሮናቫይረስንና ኢምፔሪያሊዝምን 'እንደመስሳለን' የሚሉት አወዛጋቢው ጆን ማጉፉሊ
የታንዛኒያው ፕሬዝዳንት ጆን ማጉፉሊ ማን ይመስላቸዋል ከተባለ የብራዚሉ ጃይ ቦልሶናሮ፣ ወይም የፊሊፒንሱ ዲቶርቴ ወይም በትንሽ በትንሹ የአሜሪካው ትራምፕ?
ሁሉንም የሚያመሳስላቸው አወዛጋቢ መሪዎች መሆናቸው ነው። እንደመጣላቸው ይናገራሉ? ለጋዜጠኛ ይመቻሉ፤ የዜና ርዕስ ይሆናሉ፣ ተቺዎቻቸውን ከፍ ዝቅ አድርገው ይሳደባሉ። ጆን ማጉፉሊ ኢምፔሪያሊስቶችን መስደብ ቁርስ፣ ምሳ እራታቸው ነው። ኮሮናቫይረስ ከመጣ ወዲህ ደግሞ ሰውየው በዓለም ሚዲያ ጭምር ትኩረት አግኝተዋል። የሚናገሩት ከሳይንስ ጋር ይጣረሳል። "ኮሮናቫይረስ የሚባልን ነገር ላንዴና ለመጨረሻ ጊዜ በጸሎት ድምጥማጡን አጥፍተነዋል" ብለው ነበር። አሁን አሁን ማጉፉሊ ምንም ቢሉ ሕዝባቸው መገረም የተወ ይመስላል። ለነገሩ እርሳቸው ፕሬዝዳንት ከሆኑ እንደቀልድ 5 ዓመታት ሆናቸው። ራሳቸውን ብርቱ አፍሪካዊ ብሔርተኛ፣ ታንዛኒያዊ አርበኛና ጥብቅ የካቶሊክ አማኝ አድርገው ነው የሚያስቀምጡት። የውጭ ኃይሎችን እከሌ ከእከሌ ሳይለዩ የምሥራቅ አፍሪካ በዝባዦች ይሏቸዋል። "ታላቁ የታንዛኒያ ሕዝብ ሆይ! እንድትረዳልኝ የምፈልገው ታላቅ ፕሬዝዳንት፣ የማይናወጽ ፕሬዝዳንት ባለቤት እንደሆንክ ነው። እኔ መሪህ ማንንም አልፈራም፤ ለማንም አልንበረከክም" ብለው ነበር በመጋቢት 2018 (እ.ኤ.አ)። ማጉፉሊ የጤና ስጋት ባለበት በዚህ ወቅት ምዕመናን በአንድ ተሰብስበው አምልኮ እንዲያከናውኑ ያበረታታሉ ነጮችን በጥርጣሬ ማየት በመጪው ጥቅምት በመላው ታንዛኒያ ምርጫ ይካሄዳል። ማጉፉሊ ይኼ ጭራሽ የሚያሳስባቸው ጉዳይ አይደለም። መንበራቸው ተደላድሏል። ሁለተኛ ዙር አገራቸውን ይመራሉ ተብሎ ታምኗል። ይህ ማንም የሚጠራጠረው ጉዳይ አይመስልም። ምክንያቱም በርካታ ታንዛኒያዊያን መሪያቸው የአገራቸውን ጥቅም እያስከበሩላቸው የሚገኙ አርበኛ አድርገው ነው የሚመለከቷቸው። ለምሳሌ የማጉፉሊ አንዱ ፈተና ሆኖ የቆየው "ባሪክ ጎልድ ኮርፖሬሽን" የተሰኘ የካናዳ የማዕድን ድርጅት ነበር። ማጉፉሊ ድንገት ተነሱና የዚህ ማዕድን ቆፋሪ ድርጅት ከሦስት የወርቅ ማዕድን ቁፋሮዎች የሚያገኘው 70 ከመቶ ድርሻ ለታንዛኒያ መንግሥት ገቢ ካላደረገ ተጭበርብረናል አሉ። የኩባንያውን ኃላፊዎች "ያን ካላደረጋችሁ ታንዛኒያን እየበዘበዛችኋት እንደሆነ ነው የምቆጥረው" አሉ። ኩባንያው መጀመሪያ "እንዴት ተደርጎ፣ ሞቼ ነው ኖሬ!" አለ። በኋላ ግን ተለሳለሰ። ዘለግ ያለ ጊዜን ከወሰደ ድርድር በኋላ ድርጅቱና ማጉፉሊ ከስምምነት ደረሱ። መንግሥትም ከኮርፖሬሽኑ ድርሻ 16 ከመቶ ለመውሰድ ተስማማ። ማጉፉሊ ድርድሩ በአንዲት ላምና በአንዲት ጥንቸል መካከል የተደረገ ነበር ሲሉ ተናገሩ። በእርግጥም የድርድሩ ውጤት ከዚህ በኋላ የውጭ ድርጅቶች ታንዛንያን በኢንቨስትመንት ስም መበዝበዝ እንደማይችሉ ጥቆማ የሰጠ ነበር። ማጉፉሊ ድርድሩ እስኪሰምር ድረስ የዚህን ድርጅት ምርቶች ወደ ውጭ እንዳይላኩ አግደው ቆይተው ነበር። የባሪክ ወርቅ ማዕድን ሥራ አስኪያጅ ማርክ ብሪስቶ ስምምነቱን ሲፈረሙ የማጉፉሊን እጅ ከጨበጡ በኋላ እንደተናገሩት "አሁን የተፈራረምነው ነገር የማዕድን ኢንዱስትሪውን ወደፊት የሚፈትን ነው" አሉ። ማጉፉሊ በተራቸው ተነስተው ምላሽ ሰጡ፤ "ለዚህ ስምምነት መሳካት ታላቁን አምላኬን አመሰግነዋለሁ።" ማጉፉሊ ከዚህ የማዕድን ኩባንያ ጋር ብቻ አይደለም ጠብ ውስጥ የገቡት። ከቻይና ጋር በተመሳሳይ ሁለት ስምምነቶችን ሰርዘዋል። አንዱ የታንዛኒያ የመጀመሪያው የኤሌክትሪክ ባቡር መስመር ነው። ይህ መስመር የንግድ መናኸሪያዋን ዳሬሰላምን ከዋና ከተማዋ ዶዶማ የሚወስድ 500 ኪሎ ሜትር የሚረዝም ነበር። ሁለተኛው በምሥራቅ አፍሪካ ትልቁ ወደብ የባጋሞዮ ግንባታ ሲሆን ይህ ቦታ በአንድ ወቅት የጀርመን የምሥራቅ አፍሪካ ቅኝ የነበረው ግዛት ዋና መናኸሪያ ነበር። ይህ ፕሮጀክት 10 ቢሊዮን ዶላር የሚፈጅ ስምምነት የተደረገበት ነበር። ማጉፉሊ ከእርሳቸው ቀድመው ፕሬዝዳንት የነበሩት ጃካያ ኪክዌቴ ይህ ከቻይና ጋር ፈርመውት የነበረውን የወደብ ግንባታ ስምምነት "እብደት" ብለውታል። "እንዲህ ዓይነት ስምምነት የሚቀበለው እብድ ሰው ብቻ ነው።" ያን ስምምነት የፈረመውን አስተዳደር "ስግብግቦች" እንዲሁም "ታንዛኒያን ማስቀደም ያልቻሉና አገሪቱን ያሽመደመዱ" ሲሉ ነው የጠሯቸው። ማጉፉሊ ዋንኛ የታንዛኒያ ጠላት አድርገው የሚያስቀምጡት ምዕራባዊያንን ነው። ቀጥለው ደግሞ ለምዕራባዊያን የሚያጎበደዱ "አሻንጉሊቶች" የሚሏቸውን የአገራቸውን ሰዎች ነው። ቀጥለው መርማሪ ጋዜጠኞች፣ የሰብአዊ መብት ተቆርቋሪዎችና ተቃዋሚዎቻቸውንም አይወዷቸውም። የነጭ አሽከር ይሏቸዋል። ማጉፉሊ ምዕራባዊያንን ብቻ ሳይሆን ቻይናንም ይተቻሉ የተግባር ሰው? ታንዛኒያዊው የፖለቲካ ተንታኝ ታቢት ጃኮብ ለቢቢሲ እንደተናገረው ማጉፉሊ ሥልጣኑን ሁሉ በእጃቸው አስገብተውም ቢሆን አንዳንድ ጊዜ የምዕራባዊያን ነገር ያባንናቸዋል። ብሔርተኝነታቸው መስመሩን ይስትና የሕዝበኝነት መስመርን ይይዛል። ተቃዋሚዎችን ማስጨነቅ፤ የፖለቲካ ምኅዳሩን ማጥበብ፣ ጋዜጠኞችን መከታተልና በደኅንነት ቅኝት ውስጥ እንዲቆዩ ማድረግ ማጉፉሊ የሚያሳዩት ባህሪ ነው። የሚመነጨውም ከፍርሃት ነው ይላሉ። ታንዛኒያዊው ጸሐፊ ኤልሲ ኢያኩዜ እንደሚለው ደግሞ ማጉፉሊ የሚመሩት በአንዳች እርሳቸው በሚያምኑት ርዕዮተ ዓለም የተቀኘ ቢሆንም ፍጹም የተግባር ሰው ናቸው። "ሰውየው ውይይት አይፈልግም ተግባር እንጂ" ይላል ኢያኩዜ። ወደ አውሮፓ የማይጓዘው ርዕሰ ብሔር በስዋሂሊ "በቡሩ" ማለት ወንድ ፍየል ማለት ነው። ይህን ቃል ዝነኛ ያደረጉት ማጉፉሊ ናቸው። ቃሉን የሚጠቀሙበት የምዕራቡን የኢምፔሪያሊስት ኃይል ለመጥራት ነው። "ወንድ ፍየሎች" እያሉ። ማጉፉሊ ወደ ሥልጣን ከመጡ አንድም ጊዜ ወደ ምዕራብ ዓለም ተጉዘው አያውቁም። አንድም ጊዜ የተባበሩት መንግሥታት ድርጅትን ስብሰባ ታድመው አያውቁም። ይህ የሚገርም ነገር ነው። ሆኖም የአፍሪካ ኅብረት ስብሰባ ላይ ይገኛሉ። ጥቂት የአፍሪካ አገራትንም ጎብኝተው ያውቃሉ። ከእነዚህ መካከል ኡጋንዳና ሩዋንዳ ይገኙበታል። ሁለቱም አገራት እንደ ማጉፉሊ ሁሉ የምዕራቡን ዓለም የሚመለቱት በጥርጣሬ ነው። ማጉፉሊ በአካባቢው አገራት ስብሰባም አይገኙም። ከዛምቢያና ከኬንያ ጋር በኮሮናቫይረስ ምክንያት ድንበር ለምን ይዘጋል ሲሉ ተቃቅረው ነበር። ከኡጋንዳው ዩዌሪ ሙሴቬኒም ጋር እንዲሁ። አዛውንቱ ሙሴቬኒ የምሥራቅ አፍሪካ አገራት በኮሮናቫይረስ ላይ በአንድነት መሥራት እንዳለባቸው ሲገልጹ "እኛ የምሥራቅ አፍሪካ አገር ሕዝቦች ከአንድ እናትና አባት የተወለድን ቤተሰብ" እንደማለት ነን ብለው ነበር። ስለዚህ ልክ እንደ ቤተሰብ እርስበርስ ትብብር ያሻናል ማለታቸው ነው። ማጉፉሊ ግን ይህን የሙሴቬኒን ሐሳብ በትወልድ አካባቢያቸው አንድ ቤተክርስቲያ ውስጥ ባደረጉት ንግግር ውደቅ አድርገውታል። "ትብብር ዕድገት ለማምጣት እንጂ በሽታው ለማስወገድ አይሆንም። በሽታ የማስወገድ ነገር የግል ጉዳይ ነው" ብለዋል። ኡጋንዳም ሆነች ሩዋንዳ ቫይረሱን ለመቆጣጠር የእንቅስቃሴ ገደብ አበጅተዋል። ከቤት አትውጡ ብለዋል፤ ይነስም ይብዛ። ማጉፉሊ በበኩላቸው "ከቤት ዉጡ" ነው የሚሉት። 'ብረቱ' ተብለው የሚታወቁት ማጉፉሊ ማጉፉሊ እየተገለሉ ይሆን? የማጉፉሊ ተቃዋሚዎች ታንዛኒያ የተጨናነቁ ከተሞች የእቅስቃሴ ገደብ ልታደርግባቸው ይገባ ነበር ብለው ይተቿቸዋል። ነገር ግን ማጉፉሊ የእንቅስቃሴ ገደብ ያላደረጉ ብቸኛው መሪ ተደርገው ነው የሚሳሉት። የአፍሪካ የበሽታ መቆጣጠሪያ ማዕከል (ሲዲሲ) ባወጣው አንድ ጥናት ግን እንደ ታንዛኒያ ሁሉ በርካታ አገራት የቤት ውስጥ መቀመጥን ግዳጅ አላደረጉም። እንዲያውም ከአፍሪካ አገራት ሲሶዎቹ ይህን አላደረጉም። ከእነዚህ መካከል ኢትዮጵያ ትጠቀሳለች። እርግጥ ነው ኮሮናቫይረስ በኅዳር አጋማሽ ሲከሰት ታንዛኒያ ትምሀርት ቤቶችን ዘግታለች። የስፖርታዊ እንቅስቃሴዎችንም አግዳ ነበር። እንዲያውም ማንም ሳይጀምረው ገና በትኩሱ ማጉፉሊ ሰው አልጨብጥም ብለው ነበር። ከተቃዋሚው መሪ ማአሊም ሰይፍ ሻሪፍ ሀማድ ጋር የእግር መጨባበጥ አድርገው ይኸው ዜና ሆኖ ነበር፤ ያኔ። ይህ የሆነው ብዙ ሰዎች ገና በእጅ መጨባበጥ ባላቆሙበት ጊዜ ነው። ያም ሆኖ የዓለም ጤና ድርጅት የአፍሪካ ዳይሬክተር ማሺዲሶ ሞዎቲ ታንዛኒያ ቫይረሱን ለመከላከል ያሳየችውን ዳተኝነት ተችተዋል። ማጉፉሊ ከሠሯቸው ስህተቶች ምናልባትም አንዱ የእምነት ቦታዎች እንዳይዘጉ ማድረጋቸው ሲሆን፤ በጸሎት ወቅትም ተገቢውን ማኅበራዊ ርቀት ለመጠበቅ መመሪያ አላስተላለፉም። ማጉፉሊ ግን ግድ የላቸውም፤ እንዲያውም "ኮሮናቫይረስ ሰይጣን ነው። በክርስቶስ መንፈስ ላይ ሊጸና አይችልም" ብለው ነበር። አንዲህ የሚሉት ማጉፉሊ በኬሚስትሪ ፒኤችዲ እንዳላቸው መዘንጋት አያሻም። ዶ/ር ማጉፉሊ ይባሉ ነበር እኛ ጋ ቢሆን። ጥብቅ የካቶሊክ እምነት ተከታይም ናቸው። በዚህ ወር ማጉፉሊ ለቤተክርስቲያን ምዕመናን ባደረጉት ቡራኬ "እንኳን ደስ ያላችሁ! ኮሮናቫይረስ ከአገራችን ጠፋላችሁ! ክብር ለጌታ!" ብለዋል። ከጥቂት ቀናት በኋላ ደግሞ ቫይረሱ አልጠፋም እጃችሁን በደንብ ታጠቡ ብለዋል። እንደገና ባለፈው ማክሰኞ ፓርላማው ከመበቱኑ በፊት "አምላካችን አገራችን ታንዛኒያን ከቫይረሱ ታድጓታል። አሁንም ሁሉም ትምህርት ቤቶች ይከፈታሉ፤ ሕይወት እንደ ቀድሞው ይቀጥላል" ብለዋል። ማጉፉሊ ላለመጨባበጥ በእግራቸው ሰላምታ ሲለዋወጡ በሴራ ያምኑ ይሆን? ጠቅላይ ሚኒስትር ቃሲም ማያሊማ የማጉፉሊን ንግግር በሚቃረን ሁኔታ በታንዛኒያ 66 ሰዎች በወረርሽኙ መያዛቸውን ተናግረዋል። እንዲህ ግልጽ አሐዝ ይፋ ሲደረግ ከሚያዚያ ወዲህ ለመጀመርያ ጊዜ ነበር። ማጋፉሊ ከዚያ በፊት ባደረጉት ሌላ ንግግር ኮሮናቫይረስ ምዕራባዊያን የሸረቡት ሴራ ነው ብለው ነበር። ማጉፉሊ የምርመራ መሣሪዎች አስተማማኝነትም ላይ ጥያቄ አንስተው ያውቃሉ። "ብዙውን ጊዜ ሁሉም ከውጭ የሚገባ ነገር ትክክል ነው ብላችሁ መውሰድ አይኖባቸሁም። ብዙ መጨበርበር አለ፤ ብዙ መታለል አለ፤ ይህ ጦርነት ነው፣ የሴራ ጦርነት" ብለዋል ለሕዝባቸው። ማጉፉሊ ብረት ነው ማጉፉሊ አገር በቀል የባሕል መድኃኒቶች ፈውስ ስለመሆናቸው ብዙ ብለዋል። እንፋሎትን ጨምሮ ሌሎች ተክሎችም ይፈውሳሉ ሲሉ ተናግረዋል። የዓለም ጤና ድርጅት ግን ይህን የሚያረጋግጥ ምንም መረጃ የለም ይላል። "ማጉፉሊ አብዛኛዎቹን የአፍሪካ አገራትን አጋር አድርጎ ነው የሚያያቸው፤ ለኮሮናቫይረስ መድኃኒት ከተገኘም ከአፍሪካ አገራት ቢሆን ነው የሚመርጠው፤ ከምዕራብ የሚመጣን ነገር አያምንም" ይላሉ የታንዛኒያ የፖለቲካ ተንታኝ ዳን ፓጄት። በርካታ የጤና ባለሞያዎች እንደሚያምኑት በርካታ የአፍሪካ መሪዎች ለሕዝባቸው ባዶ ተስፋን ይመግባሉ፤ ይህ ጆርጅ ዊሃን ይጨምራል። ነገር ግን የባህል መድኃኒትን በተመለከተ የብዙ አፍሪካዊያን የሕይወት ዘይቤ በመሆኑ በዚያ ላይ እምነት ማሳደራቸው የሚደንቅ አይደለም። የዓለም ጤና ድርጅት መረጃ እንደሚያትተው 80 ከመቶ አፍሪካዊ የባሕል መድኃኒት ይጠቀማል። ዞሮ ዞሮ የማጉፉሊ ኮሮናቫይረስን ቸል የማለታቸው ነገር ይዞት የሚያመጣው ጣጣ ካለ የሚታወቀው በመጪዎቹ ወራት ነው። እስከዚያ ግን ማጉፉሊ እንዳወዛገቡ ይቀጥላሉ። በ2015 እንደ አውሮፓዊያኑ የቀድሞው የታንዛኒያ ፕሬዝዳንት ሥልጣን ለማጉፉሊ ሲያስረክቡ እንዲህ አሉ፤ "እኔስ እየሄድኩ ነው፤ እኔን የሚተካኝ ግን "ቹማ" ነው" ቹማ በስዋሂሊ ቅጥቅጥ ብረት ማለት ነው። ትክክለኛ አገላለጽ ይመስላል። ማጉፉሊ ለወዳጆቸው ብረት ሆነው ነው የሚታዩት፤ ለጠላቶቻቸው ግን ልምጭ።