Òran ùr ann an Ceap Breatainn
Chì mi bhuam, fada bhuam, Chì mi bhuam, ri muir làin; Chì mi Ceap Breatainn mo luaidh, Fada bhuam thar an t-sàil.
Dòmhnall PollockBBC Naidheachdan B' e fear Alasdair Dòmhnallach - Alasdair an Rids - a sgrìobh na faclan ud san 19mh linn. Bhuineadh an Dòmhnallach do theaghlach à Loch Abar agus e fhèin na phàirt den chiad ghinealach a rugadh ann an Aimeireaga a Tuath. Dh'fhàs e suas ann am Màbu mus do ghluais na Dòmhnallaich gu Tìr-Mòr Alba Nuaidh. 'B ann an uairsin a sgrìobh Alasdair Cumha Cheap Breatainn 's e a' coimhead air ais thar an t-sàil dha eilean òige agus na coimhearsnachdan beaga an cois a' chladaich. Creignis nan craobh.An Rubha Fada a tha ri taobh. Siùdaig nam fear cruaidh. Seastago nan tùr. Màbu air a' chùl, b' i siud dùthaich mo ghràidh. Coimhearsnachdan cho Gàidhealach 's a bh' ann aig deireadh an 19mh linn, ach coimhearsnachdan far an do thuit an cànan far creige, cha mhòr, tron 20mh linn. Cugallach Nuair a thadhail am prògram telebhisein iomraiteach Na h-Eilthirich aig a' BhBC air Ceap Breatainn anns na 1990an, b' e an co-dhùnadh chun an tàinig iad gum biodh cultar nan Gàidheal san eilean air a ghlèidheadh tro cheòl is dannsa, ged nach robh dòchas ann tuilleadh dhan chànan. 'S e co-dhùnadh ciallach is reusanta a bh' ann aig an àm. Cha robh air fhàgail beò le Gàidhlig ach beagan cheudan is a' mhòr, mhòr-chuid dhiubh suas ann am bliadhnaichean. Ach b' e seo aona phort co-dhiù ris nach gabhadh cuid ann an Ceap Breatainn. Bha oidhirp air tòiseachadh anns na 1970an Gàidhlig a theagasg anns na sgoiltean, rud a chum co-dhiù eòlas air a' chànan beò am measg òigridh. Tha tidsearan a chaidh an sàs aig an àm sin fhathast a' cur gu mòr ris a' choimhearsnachd Ghàidhealaich ann an Ceap Breatainn san là an-diugh. Bha an cànan tric air a riochdachadh aig tachartasan cultarail còmhla ri ceòl is dannsa. Chaidh clàraidhean luachmhor a dhèanamh am measg an fheadhainn aig an robh a' Ghàidhlig bhon ghlùin. Agus bha cuid, ann an àireamhan beaga, a chum a' Ghàidhlig beò nan dachaighean fhèin. Ged a bha an cànan air leabaidh a' bhàis, bha meas is ùidh aig gu leòr innte fhathast. Thàinig spionnadh às ùr san 21mh linn tro Ghàidhlig aig Baile, sgeama a dh'fhàs à modhanan teagaisg a thug Fionnlagh MacLeòid a Chanada. Bha na modhanan stèidhichte gu tur air ionnsachadh is miann sa choimhearsnachd. Ghabh a' choimhearsnachd riutha. Far an robh ùidh is meas, bha a-nise inneal a thug barrachd dhaoine gu fileantas, agus an ìre mhath sgiobalta. Adhartas Bha gluasadan cudromach cuideachd aig Colaisde na Gàidhlig. Bha ceannard ùr ann, Ruairidh Dòmhnallach, a bh' air Oifis Iomairtean na Gàidhlig a stèidheachadh nuair a bha e na Phrìomhaire air Alba Nuadh. Fo stiùir an Dòmhnallaich, ghluais Colaisde na Gàidhlig gu follaiseach gus barrachd a dhèanamh 'son a' chànain fhèin. Thàinig sgeamaichean eile a rinn feum mòr aig ìre na coimhearsnachd, mar phròiseact stèidhichte air obair Leanne Hinton, a rinn ceangal eadar na seann daoine le Gàidhlig a bha air fhàgail is luchd-ionnsachaidh. Ged nach robh na h-àireamhan ro mhòr, bha ginealach ùr leis a' Ghàidhlig ann an Alba Nuadh. Ginealach ùr 'son an t-srì a chumail a' dol. 'S i a' cheist, dè cho seasmhach 's a bha seo uile? Agus 's e sin a tha a' fàgail na naidheachd gun tèid bun-sgoil Ghàidhlig a stèidheachadh ann an Ceap Breatainn cho cudromach. Tha fios againn glè mhath ann an Alba nach dèan foghlam leis fhèin an gnothach air cànan a chumail a' dol is a neartachadh. Ach às aonais, a bheil cothrom idir ann? Bidh an sgoil ùr stèidhichte aig Beinn Mhàbu - togalach a bha roimhe na thaigh-cràbhaidh - is Riaghaltas Alba Nuaidh air cha mhòr $2m a thoirt do Cholaisde na Gàidhlig gus dàrna campas a stèidheachadh ann. 'S e Taigh Sgoile na Drochaid a bhios air, is thathar dòchasach gum fosgail e san t-Sultain am-bliadhna. 'S e am Prìomhaire ùr, Iain MacFhraing, a bhuineas bho thùs do Mhàbu e fhèin, a dh'fhoillsich an naidheachd. A bharrachd air a' bhun-sgoil, bidh a' cholaiste a' ruith chùrsaichean aig Beinn Mhàbu aig ìre oilthigh fad na bliadhna - nam measg Gàidhlig is ceòl, is stiùireadh thachartasan. Bidh stèisean radio Gàidhlig le podcastan is ceòl tradiseanta ann cuideachd. Gluasadan mòra uile, ach 's e naidheachd na sgoile gu sònraichte a ghlacas aire mhòran. Gu h-iomchaidh, 's e Coinneach MacCoinnich, leas cheann-suidhe Beinn Mhàbu, mac Maureen NicCoinnich nach maireann a bha am measg nan laoch a chum a' Ghàidhlig beò ann an Ceap Breatainn anns na bliadhnaichean mu dheireadh den 20mh linn. Teann Bha Coinneach am measg àireimh glè bhig de chloinn ann an Alba Nuadh a dh'fhàs suas le Gàidhlig aig an àm sin. Bidh clann Choinnich is a mhnà Jenny a-nise am measg nan ciad sgoilearan ann an Canada a gheibh an cuid foghlaim aig sgoil Ghàidhlig. 'S e fìor oidhirp coimhearsnachd a bh' ann seo a thoirt gu buil ge-tà, agus 's e taic is neart na coimhearsnachd a dhearbhas an soirbhich leis. Ann an Ceap Breatainn, far a bheil coimhearsnachdan buailteach a bhith cho teann ri sreang fìdhle, bidh iad dòchasach gun soirbhich is gur e ceum mòr a bhios ann air an rathad fhada a dh'ionnsaigh ath-bheothachadh na Gàidhlig. Timcheall air an àm a bha athair Alasdair an Rids Dhòmhnallaich a' dèanamh a dhachaigh ann am Màbu tràth san 19mh linn, bha bàrd eile às a' Ghàidhealtachd a' gearain mun t-saoghal ùr a bha roimhe fhèin ann an ceàrnaidh eile de dh'Alba Nuadh. "Chaill mi a' Ghàidhlig seach mar a b'àbhaist" sgrìobh am Am Bàrd MacIlleathain. Gu h-ainmeil, le ùine thàinig atharrachadh air beachd Mhgr MhicIlleathain mun "Choille Ghruamaich". 200 bliadhna bhon uairsin, tha cothrom ùr gu bhith aig sliochd nan Gàidheal ann an Alba Nuadh an cànan a chaill iadsan, cha mhòr, a lorg às ùr. Ceanglaichean Eadar-lìn Dàimheil Riaghaltas Alba Nuaidh Colaisde na Gàidhlig