'Celf hynaf Cymru' yn dychwelyd i Landudno
Mae darn o asgwrn gên ceffyl, sydd wedi ei ddisgrifio fel y gwaith celf hynaf yng Nghymru, yn dychwelyd i'r dref lle cafodd ei ddarganfod.
Bydd yr asgwrn 13,000 o flynyddoedd oed yn ganolbwynt i arddangosfa newydd sydd yn cofnodi Llandudno yn Oes yr Iâ. Cafodd yr asgwrn, sydd wedi ei addurno gyda chrafiadau bychain, ei ddarganfod mewn ogof ar Ben y Gogarth yn 1870 gan gloddiwr copr oedd wedi ymddeol. Dywedodd Dr Jill Cook o'r Amgueddfa Brydeinig ei fod yn ''arbennig iawn'' i aduno'r darn gyda gwrthrychau prin eraill oedd wedi eu darganfod yn y dref. Mae'r asgwrn wedi bod yn Llundain fel rhan o arddangosfa'r Amgueddfa Brydeinig ar Oes yr Iâ ers iddo gael ei ddarganfod tua 140 o flynyddoedd yn ôl. Mae gwaith ymchwil newydd gan yr Amgueddfa Brydeinig yn dangos fod y gwaith celf, ynghyd â gwrthrychau eraill ddaeth i'r golwg yn Llandudno, wedi bod yn eiddo i bobl ddaeth i Brydain rhwng 13,000 a 14,000 o flynyddoedd yn ôl. Daeth y gwrthrychau i ogledd Cymru gyda thlysau wedi eu cerfio o ddannedd eirth, ceirw a gwartheg sydd yn cydfynd a phatrymau ar ddarnau sydd wedi eu darganfod yng Ngwlad Belg a Ffrainc. Arddull unigryw Ond mae gan y darnau o Landudno eu harddull unigryw eu hunain meddai arbennigwyr, sydd wedi ei amlygu ar y crafiadau ar yr asgwrn gên ceffyl ac asgwrn o droed carw. Yn ystod y cyfnod hwn nid oedd y môr yn amgylchynu Pen y Gogarth. Cafodd sgerbydau tri oedolyn a pherson ifanc eu darganfod yn yr ogof sydd yn cael ei hadnabod fel Ogof Kendrick. Fe allai lleoliad y sgerbydau awgrymu fod yr ogof yn enghraifft prin o siambr gladdu o Oes yr Iâ. Cafodd esgyrn anifeiliaid eraill oedd wedi eu haddurno a'u darganfod yn Llandudno eu benthyg i Amgueddfa Llandudno gan Amgueddfa Cymru hefyd. Ogof Kendrick Daeth Thomas Kendrick, mwyngloddiwr copr oedd wedi ymddeol, o hyd i'r esgyrn ar ddamwain yn 1870. Arferai ddefnyddio ogof ar Ben y Gogarth fel gweithdy i baratoi cregyn er mwyn eu gwerthu i dwristiaid y dref. Dywedodd Dr Jill Cook fod y gwrthrychau o bwysigrwydd rhyngwladol. ''Mae'r asgwrn gên ceffyl wedi ei addurno yn ein hatgoffa o'n hen hanes.'' meddai. "Fel arfer mae'n cael ei arddangos yn yr Amgueddfa Brydeinig gyda chelfyddyd o Oes yr Iâ o Ffrainc. Mae gweld y darn wedi ei aduno gyda darnau eraill prin o Ben y Gogarth yn arbennig iawn ac yn ddechreuad gwych i gynlluniau Llandudno i ddatblygu ei amgueddfa.'' Cafodd y gwrthrychau eu harddangos yn y dref ddiwethaf yn 2008 a 2010. Dywedodd Roy Haley, cadeirydd Amgueddfa Llandudno: ''Rydym yn falch iawn o allu croesawu'r gwrthrych prin hwn sydd o bwysigrwydd rhyngwladol yn ôl i Landudno. ''Diolch i gefnogaeth cynllun Ein Treftadaeth, rydym wedi derbyn y cyfle i arddangos casgliad o'r radd flaenaf sydd yn gymorth i adrodd hanes Llandudno - ac rydym yn gobeithio gweld llawer mwy o ymwelwyr o ganlyniad.'' Dywedodd Phil Edwards, aelod cabinet Cyngor Conwy dros gymunedau: ''Mae gwrthrychau o Ogof Kendrick yn cynnig cip olwg unigryw a rhyfeddol ar ein hanes pell yma yn Llandudno.'' Mae arddangosfa Llandudno Oes yr Iâ ar agor tan Medi 30.