АҚШ ва Россия қандай ракеталар билан қуролланмоқчи?
Қисқа ва ўрта масофага учувчи ракеталарни тугатиш бўйича (ҚЎМУРТБ) шартноманинг бекор қилиниши ортидан АҚШ ва Россия ўртасида янги бир қуролланиш пойгаси бошланаётгандек туйилмоқда. Би-би-си бу пойга натижасида қандай ракеталар пайдо бўлиши мумкинлиги ҳақида ҳарбий экспертлардан сўраб кўрди.
Tomahawk ракетасининг АҚШ ҳарбий кемасидан учирилиши АҚШ президенти Доналд Трамп Вашингтонда 1987 йили Михаил Горбачев ва Роналд Рейган томонидан имзоланган мазкур шартномадан чиқишдан бошқа чора қолмаганини маълум қилган. Жаноб Трамп бунга Россиянинг узоқ йиллар давомида ҚЎМУРТБ шартларини бузиб келганини сабаб қилиб кўрсатган. Горбачев Трампни янги Совуқ Урушни бошлашдан огоҳлантирди Хиросимага атом бомбаси ташланганига 70 йил тўлди Лавров: 'Россия ядровий қуролларга оид шартномадан чиқиши мумкин' «Эҳтимол, биз Хитой ва бошқа давлатларни ҳам қўшган ҳолда, янги шартнома бўйича келишувга эриша олармиз. Эҳтимол, йўқ,» деган президент Трамп 6 февраль куни Конгрессга мурожаатида. Бироқ мудофаа соҳаси экспертлари расмий Пекиннинг бундай шартномага қўшилиш эҳтимоли жуда камлигини таъкидламоқда. Сабаби қисқа ва ўрта масофага учувчи ракеталар Хитойнинг асосий мудофаа тузилмасини ташкил қилади. ҚЎМУРТБ замон талабларига жавоб берадими? Кўплаб экспертларнинг фикрича, ҚЎМУРТБ анча эскирган. Шартнома 1987 йилда - дунёда атиги икки қудратли ядровий давлат мавжуд бўлган даврда - имзоланган. Ҳозирда қисқа ва ўрта масофага учувчи ракеталарни кўплаб давлатлар яратмоқда. Бундан ташқари, стратегик барқарорликка дахл солиши мумкин бўлган гипертовушли, кибер ва космик қуроллар сингари янги тажовуз воситалари ҳам пайдо бўлган. Мудофаа бўйича таҳлилчилар АҚШнинг ҚЎМУРТБдан чиқиб кетиши ва стратегик тажовузкор қуролларни қисқартириш бўйича шартноманинг узайтирилмаслик эҳтимоли Нью-Йоркдаги БМТ қароргоҳи олдига ўрнатилган "Эзгулик ғалабаси" ёдгорлиги. Зураб Церетели ишлаган монумент АҚШ ва СССРнинг Pershing-2 ҳамда РСД-10 ракеталари парчаларидан ясалган юқори қолаётгани ортидан ядро қуролининг тарқалмаслиги устидан ўрнатилган назорат тизими парчаланиб кетиши мумкинлигидан хавотир билдирган. Шу тариқа, гарчи ҚЎМУРТБ кўплаб замонавий шарт-шароитларни ўзида акс эттирмаган бўлсада, бошқа томондан у ядро қуроллари назорати бўйича бутун бошли халқаро шартномалар тизимини яхлит тутиб туради. Ўзаро қораловлар АҚШ Давлат Котиби Майк Помпео 1 февраль куни Вашингтоннинг ярим йил ичида шартномадаги аъзолиги буткул тўхтатилишини эълон қилган. Вашингтон ўзининг бундай қарор олишига Москва томонидан шартнома бандлари бузиб келинганини сабаб қилиб келтирган. Россия эса бу айбловларни қатъиян инкор қилган. Ўз ўрнида, Москва ҳам АҚШни шартномага зид равишда «ракеталар ишлаб чиқариш учун шароит яратиш»да қоралаган. Россия АҚШга шартномага қайта амал қилишни ва бир қанча турдаги мудофаа қуролларини йўқ қилишни таклиф қилган. АҚШ расмийларининг ишонишича, Россия Искандер М комплекси учун 9М729 ракетасини ишлаб чиққан ва бу ракетанинг учиш масофаси белгилаган 500 километрли чекловдан кескин ошиб кетади. АҚШ Россиянинг нафақат учиш масофаси 500 километрдан анча кўп бўлган ракеталар ишлаб чиқаргани, балки уларни синовдан ўтказганини ҳам иддао қилмоқда. Аммо Москва синовлар чоғида 9М729 учиб борган энг олис масофа 480 километрни ташкил қилганини таъкидлаган. Далил ўрнида россиялик ҳарбийлар 9М729 учун мўлжалланган ташувчи-учирувчи контейнерлар ва ракета схемасини намойиш этган. АҚШ Давлат Департаменти Би-би-сига ушбу намойишнинг «бутун жараёни назорат остида ўтгани»ни айтиб, ундан қониқиш ҳосил қилмаганини билдирди. Бошқа томондан Россия Европада жойлаштирган ПРО ракета учириш тизимлари АҚШнинг Tomahawk русумидаги қанотли ракеталарини учиришда қўлланилиши мумкинлигидан хавотир билдирган. АҚШ эса бу тизимларнинг шартнома талабларидан четга чиқмаслигини маълум қилган. Қарши жавоб Президент Трамп маъмурияти баёнотидан атиги бир кундан сўнг Владимир Путин ҳам Россия ҚЎМУРТБдаги иштирокини тугатишини эълон қилган. Бундан сўнг Россия қандай ракеталар яратиши ҳақида мудофаа ишлар вазири Сергей Шойгу 5 февраль куни маълум қилган. 1980-йиллар охирида АҚШнинг ғарбий Германиядаги базасида жойлаштирилган Pershing 2 қанотли ракеталари Жаноб Шойгуга кўра, Россия 2019-2020 йиллар давомида узоқ масофага учувчи қанотли ракеталарга мосланган денгизда асосланган Калибр комплексининг қуруқликдаги намунасини яратиш борасида иш олиб бориши лозим. "Айни шу давр мобайнида узоқ масофага уча олувчи гипертовушли ракета комплексини яратишимиз ҳам зарур," қўшимча қилган жаноб Шойгу. Шунингдек, 4 февраль Россия матбуотида "атмосфера ва космосда гипертовуш тезлигида учишга мўлжалланган самолёт типидаги учувчисиз аппаратлар" схемаси ҳам пайдо бўлган. Орадан бир кун ўтиб эса ядро каллакли ракета учириш имконига эга бўлган ва сув остида 200 километрга қадар ҳаракатлана олувчи Посейдон сувости аппаратининг синовдан ўтказилгани хабар қилинган. Аммо бундай схемалар ва тилга олинган аппаратларнинг ҳақиқатан мавжудлиги ҳозирча ўз тасдиғини топмаган. Калибр, Пионер ва бошқалар "Арсенал отечества" журнали бош муҳаррири Виктор Мураховскийнинг Би-би-сига сўзлашича, 9М729 ракетаси Калибр учириш комплексига мос бўлади. Мутахассис бу ракетанинг узоқ масофага учиш имкониятлари орттирилгани ва унинг ядро каллаги таший оладиган бўлишини айтган. Бироқ экспертлар жаноб Шойгу санаб ўтган "узоқ масофага учувчи гипертовуш ракеталар"нинг яратилишига катта ишонч билан қарамаяпти. "Дунфэн-21" ракетаси Пекиндаги ҳарбий парадда йни дамда ҚЎМУРТБдан чиққандан сўнг Россия шартнома бўйича тақиқ остида бўлиб келган бир қанча лойиҳаларни қайта жонлантириши мумкин, деган фикрлар янграмоқда. Ана шундай лойиҳалардан бири Пионер оиласига мансуб РСД-10 ракетасидир. Жаноб Мураховский ушбу ракета бўйича барча муҳандислик ҳужжатларининг ҳозирга қадар сақланиб келаётгани ва уни осонгина қайтадан янгилаш мумкинлигини таъкидлайди. АҚШда нима гаплар? ҚЎМУРТБдан чиқиш ҳақидаги эълондан бир кун олдин АҚШ мудофаа вазирлиги вакили Семюел Гривз айни пайтда гипертовушли ракеталарни уриб туширишга мўлжалланган турли воситаларни яратиш имкониятлари кўриб чиқилаётганини маълум қилган. Ҳарбий экспертлар томонидан энг кўп билдирилаётган тахминлардан яна бири - АҚШ мавжуд Tomahawk ракеталарини модернизация қила бошлайди. Аммо экспертлар АҚШ янги ядро тизимларини яратиш масаласини ҳозирча кўриб чиқмаётгани, шунинг учун ҳам ядро қуроллари пойгасидан ташвишланишга ҳожат йўқлигини таъкидлайди. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.Telegram каналимиз: @bbcuzbek