Дунё: Сиёсий лидер қудратдан кетиши учун қанча одам керак?
Қай бири самаралироқ - зўрлик ишлатилган ёки тинч норозилик намойишлари? Сиёсий етакчини эгардан тушириш учун норозилик қатнашчилари қанчалик кўп бўлиши керак? Ана шу масалани атрофлича ўрганган бир тадқиқотчининг фикрича, 3.5 фоиз аҳоли қатнашиши деярли доим муваффақиятли якунланади.
1980 йилларда касаба уюшмалари етакчилик қилган Польшадаги Солидарлик ҳаракати; Жанубий Африкадаги узоқ давом этган анти апартеид ҳаракати; Сербия Президенти Слободан Милошевичнинг ағдарилиши, "Араб баҳори"га туртки берган, Тунис Президенти Зайн ал Абидин бин Алига қарши Ясмин инқилоби... Бир авлод ҳаёти давомида рўй берган бу ҳаракатлар катта сиёсий ўзгаришларгача ўсиб етилган. Янгиликлардан тушмай қолган охиргиси эса Беларусда - Президент Александр Лукашенко ғалаба қозонганини даъво қилган баҳсли сайлов натижаларидан сўнг ўн минглаб одамлар кўчаларни эгалади. Ҳукумат куч ишлатиш билан жавоб берди; кўплаб намойишчилар ҳибсга олинди, қамоқда уларнинг қийноқларга тутилгани ҳақида даъволар янграй бошлади. Шуларга қарамай, норозилик ҳаракатининг ўзи асосан тинчлигича қолди. Хўш, бу норозиликлар ўз мақсадига етадими? Буни билиш учун тарихга назар солиш керак. Ҳарварддан сиёсатшунос Эрика Ченовет қилганидек. Проф. Ченовет асосан демократиялар эмас, диктатуралардаги тартибсизликларни тадқиқ қилади. Демократлардан фарқли ўлароқ, диктаторларни сайлов йўли билан кетказиб бўлмайди. Демократияда бирор сиёсатдан аҳоли норози бўлса, ўша сиёсатга барҳам беришни ваъда берибгина сайланиш мумкин. Диктатурада бундай механизм мавжуд эмас. Бу ерда таъриф билан боғлиқ аниқ масалалар бор. Демократия ва диктатуранинг таърифлари баҳсли. Сиёсий тизим кўпроқ ёки камроқ демократик бўлиши мумкин. Қолаверса, зўравонлик ва зўравонликсиз тушунчаларини қандай таснифлаш масаласи ҳам бор. Мулкка берилган зарар "зўравонлик" деб аталиши мумкинми? Жисмоний ҳужум қилмаган ҳолда ирқий камситиш характеридаги гапларни бақириб айтаётганлар ҳақида нима дейиш мумкин? Буларни таснифлашдаги бир қадар мураккабликларга қарамай, баъзи турдаги намойишлар аниқ тинч, бошқаларини эса аниқ нотинчдир. Суиқасд қилиш аниқ тинч эмас. Осойишта ўтаётган намойишлар, митинглар, баннерлар, иш ташлашлар ва бойкотлар, норозилик ўтиришлари ва юришлари тинч ҳисобланади. Анча маълум таснифлашга кўра, тинч норозилик билдиришнинг 198 шакли бор. 1900 йилдан 2006 йилгача рўй берган ва батафсил маълумот бўлган ҳар бир норозилик ҳаракатини Эрика Ченовет ва унинг ҳамкори Мария Стефан таҳлил қилиб, норозилик тинч характерда бўлса, ғалаба қилиш эҳтимоли катта деган хулосага келди. Кейинги савол - нима учун? Бунинг жавоби шу - зўравонлик норозилик ҳаракатини таянчдан маҳрум қилади. Тинч норозиликларга эса кўпроқ одам қўшилади. Зўравонликсиз норозилик билдиришнинг хавфи оз, камроқ жисмоний имконият талаб қилади ва катта малака шарт эмас. Унга кўп вақт ҳам керак бўлмайди. Ана шу сабаблар боис, тинч норозиликларда аёллар, болалар, қариялар ва ногиронлар иштироки ҳам юқори бўлади. Бу нимаси билан муҳим? Слободан Милошевичга қарши "Булдозер инқилоби"ни олайлик. Аскарлардан нега милтиқни норозиларга қарши қаратмагани ҳақида сўралганида, уларнинг баъзиларини танир эдим деб жавоб берган. Улар орасида яқинлари, дўстлари, қўшнилари бўлган оломонга қарата ўт очишни истамаган. Ва албатта, ҳаракат қанчалик катта бўлса, унинг иштирокчилари орасида полиция ва хавфсизлик кучларининг кимидир чиқиб қолади. Эрика Ченовет намойишлар мақсадига етишиши муқаррар бўлиши учун қанча одам унда иштирок этиши кераклиги ҳақида аниқ рақамни келтиради. Бу рақам аҳолининг 3.5 фоизидир. Бу жуда кичикдек кўриниши мумкин, аммо ундай эмас. Беларусь аҳолиси тўққиз миллиондан сал кўпроқ - унинг 3.5 фоиз аҳолиси 300 000 бўлади. Пойтахт Минскдаги катта намойишларда ўн минглаб ёки эҳтимол 100 000 одам қатнашаётгани айтилади. "Associated Press" бир гал 200 000 рақамини келтирган. 3.5 фоиз қоидаси темир меъёр эмас. Кўплаб ҳаракатлар бундан оз сондаги одам билан ҳам муваффақиятга эришган. Бир ёки иккитасида, масалан, Ченовет 2011 йилги Баҳрайндаги оммавий норозиликларни мисол келтиради - бундан кўп одам бўлган, аммо ютқазилган. Ченоветнинг бошланғич маълумотлари 2006 йилгача бўлган воқеаларга асосланган эди, аммо у яқинда охирги норозилик ҳаракатларини ҳам ўрганди. У кейинги тадқиқотида ҳам аввалги тадқиқотида келган хулосаларини тасдиқлаган - тинч норозилик зўравонлик аралашганидан кўра самаралироқдир. Шу аснода у яна икки қизиқ трендни аниқлади. Биринчиси, тинч қаршилик кўрсатиш куч ишлатиб, исён кўтаришдан кўра дунё бўйлаб кўпроқ тарқалмоқда. Дарҳақиқат, 2010-2019 йиллар мобайнида тарихдаги бошқа ўн йилликлардагидан кўра кўпроқ тинч намойишлар кузатилган. Зўрликка асосланган ҳаракатлар билан бирга камайган - нотинч ҳаракатларнинг ҳар ўнтадан тўққизтаси ютқазган, дейди Ченовет. Аммо тинч намойишларнинг самара бериши ҳам камайган. Аввал ҳар икки тинч намойишдан бири ғалаба қилган бўлса, ҳозир бу учдан бирга тенг. 2006 йилдан буён драматик натижалар қайд этилди, албатта. 2019 йили Судан Президенти Умар ал Башир отдан қулатилди. Бир неча ҳафта ўтиб, оммавий тартибсизликлар Жазоир президенти Абдулазиз Бутефликанинг кетказди. Аммо бундай муваффақиятлар камайиб бормоқда. Нима учун? Турлича изоҳлар бор, аммо ижтимоий медиа ва рақамли инқилобнинг қўш тиғли таъсири бўлиши мумкин. Бир неча йил ичида интернет ва кенгайган ижтимоий медиа норозилик ташкилотчиларига кучли дастак бермоқда. Улар осонгина ҳар қандай ахборотни, масалан, кейинги юриш учун қачон, қаерда тўпланиш ҳақида хабар етказа олади. Аммо золим режимлар ўша дастакни ўз мақсадларида, мухолифларига қарши ишлатиш йўлини топган. "Рақамли технология орқали ташкиллашув, - дейди Эрика Ченовет, - кузатувга олиш ва ичкарига одам киритиш учун қулайдир." Ҳукуматлар, шунингдек, ижтимоий тармоқлардан пропаганда ва дезинформация тарқатиш учун ҳам фойдаланмоқда. Мана шу бизни Беларусга элтади - қўлга олинган намойишчиларнинг мобил телефонлари мунтазам текширилади, улар "Telegram"да мухолифат каналларига обунами йўқми аниқланади. Бу каналларнинг админлари қўлга олинганда, полиция уларнинг обуначилари ҳақида билиб қолмаслиги учун "Telegram" дарҳол уларнинг аккаунтларини ёпиб қўймоқда. Президент Александр Лукашенко мансабига ёпишиб тура оладими? Унинг бошқарувига шу қадар катта мухолифлик бўлаётган бир шароитда у жон сақлай оладими? Эҳтимол йўқ. Аммо тарихга назар солсак, уни кетди деб ҳисоблашга ҳали эрта. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek