Việt Nam tại tháng nghệ thuật Hong Kong
Đến đặc khu Hong Kong trong tháng 3 này, du khách dễ dàng nhận ra các bảng hiệu cho thấy đang có tháng nghệ thuật (Hong Kong Arts Month) quanh mình.
Với riêng mỹ thuật, thì đỉnh điểm là những ngày cuối tháng, khi mà “siêu hội chợ” Art Basel Hong Kong 2016 diễn ra từ ngày 24 đến 26. Vé được bán từ trước, với nhiều hạng mức khác nhau, nhưng các suất ban ngày (giờ hành chính) thường rất khó mua, vì đông người xếp hàng, và thường đã hết vé. Mấy năm gần đây, Art Basel nói chung đã thu hút hơn 300 phòng tranh hàng đầu thế giới về nghệ thuật hiện đại và đương đại, nơi quán xuyến tác phẩm của hơn 4.000 nghệ sĩ. Riêng Art Basel Hong Kong 2016 đã có hơn 230 phòng tranh hàng đầu, cùng tác phẩm của hơn 1.000 nghệ sĩ. Sang trọng, xa xỉ, với giá bán cao ngất ngưởng là điều dễ nhận thấy khi đến với các sự kiện như thế này. Nếu so với Art Stage Singapore 2016 hồi 21 đến 24 tháng 1, nơi có nhiều nghệ sĩ Việt (và gốc Việt) hiện diện, thì đến Art Basel Hong Kong 2016 gần như chỉ có mỗi Dinh Q.Lê. Dinh Q.Lê (tên tiếng Việt là Lê Quang Đỉnh) là nghệ sĩ Mỹ gốc Việt, nhiều năm gần đây làm việc chủ yếu tại Sài Gòn. Tác phẩm của anh có tên Light and Belief: Sketches of Life from the Vietnam War, tạm dịch: Ánh sáng và niềm tin: Ký họa sống động từ chiến tranh Việt Nam, một sắp đặt gồm 102 ký họa thời chiến và một video màu 35 phút. Nó hiện diện tại không gian của 10 Chancery Lane, một phòng tranh Hong Kong. Hoàn thành từ 2012, tác phẩm này đã được mời tham dự nhiều triển lãm trên thế giới như Documenta 13, và gần đây là tại Mori Art Museum, Nhật Bản, hồi cuối năm 2015. Tác phẩm của Dinh Q.Lê Tác phẩm vừa là cái nhìn sống động, trực diện về quá khứ chiến tranh, nơi lý tưởng yêu nước song hành cùng với sự đưa đẩy của hoàn cảnh. Đây cũng là cách nhìn ẩn dụ của một người sinh năm Mậu Thân (Dinh Q.Lê sinh 1968) tại Hà Tiên - năm ác liệt, đau thương bậc nhất của chiến tranh Việt Nam. Nhưng với tuổi thơ, đôi khi chiến tranh chỉ là những cuộc di tản để tránh xâm lược hoặc bị xâm lược. Gia đình đưa Dinh Q.Lê rời Việt Nam vào năm 1978. Mấy chục năm sau, khi đã trưởng thành và thành danh, Dinh Q.Lê quay trở lại với câu hỏi rất khó trả lời, nhưng phải hỏi vì trách nhiệm: Rốt cuộc thì từ ánh sáng và niềm tin nào làm nên chiến tranh? Dinh Q.Lê không thể quay ngược thời gian để vẽ ký họa thời chiến, nên các sưu tập, thuê mượn tác phẩm từ quá khứ là cách bắt buộc. Nó giúp anh gián tiếp làm chứng nhân của cuộc chiến. Những ký họa của Lê Lam, Nguyễn Thụ, Quách Phong, Phan Oánh, Lê Duy Ứng, Võ Xưởng, Phạm Thanh Tâm, Thế Định, Quang Thọ, Đào Đức, Vũ Giáng Hương… phối hợp cùng video được làm mới đã giúp Dinh Q.Lê “mượn ký ức” để hồi ức lại một thời khó quên, và kinh hoàng. Tác phẩm bày bán trong phòng tắm tại Asia Contemporary Art Show 2016 Trong những ngày qua, tác phẩm dường như “không để bán” này đã luôn thu hút một lượng người xem đáng kể. Một nghệ sĩ gốc Việt khác là Tiffany Chung được mời tham gia một thảo luận về nghệ thuật đương đại. Một chủ đề gần giống như cô đã từng trình bày tại Art Stage Singapore 2016. Một sự kiện gần như song hành, nhưng ở địa chỉ khác, là Art Central Hong Kong, từ ngày 23 đến 26. Nơi đây có hai tranh khổ lớn của Lê Triều Điển được phòng tranh xa xỉ Dumonteil, có trụ sở tại Thượng Hải, Paris, New York giới thiệu trân trọng. Lê Triều Điển gần như là nghệ sĩ Việt Nam duy nhất hiện diện tại Art Central Hong Kong 2016. Sinh năm 1943 tại tỉnh Bến Tre, vẽ không ngưng nghỉ trong mấy chục năm qua, nhưng trong nước Lê Triều Điển không được họa giới đánh giá cao. Có lẽ vì ông vẽ quá sung mãn, dễ dàng, và vì ông là nghệ sĩ tự học? Tác phẩm của Lê Triều Điển tại Art Central Hong Kong 2016 Nhưng tất cả điều đó lại là điểm tìm kiếm của phòng tranh Dumonteil, nơi đã mua gần 100 tác phẩm của Lê Triều Điển với giá phải chăng. Nay họ nâng giá tranh của ông lên mức mà các bậc thầy của Việt Nam cũng phải e dè, chứ đừng nói những nghệ sĩ gần như cùng thời với Lê Triều Điển. Một sự kiện ở mức phổ thông hơn là Asia Contemporary Art Show, diễn ra từ 24 đến 27, tại tầng 40 đến 43 của khách sạn 5 sao Conrad Hong Kong. Nhà tổ chức đã khá “chịu chơi” khi làm sự kiện này, nơi mà tác phẩm không chỉ bày trong phòng ngủ, mà còn trong cả nhà tắm, phòng vệ sinh để du khách thưởng lãm, chọn mua. Với hai sự kiện như ở trên, các phòng tranh tham dự có thể gặp khó khăn về chi phí và giám tuyển, nhưng sự kiện như Asia Contemporary Art Show thì Việt Nam có nhiều phòng tranh đáp ứng được. Thế nhưng dường như chỉ có phòng tranh Vin ở Thảo Điền, Sài Gòn là mặn mà tham dự, với một hai nghệ sĩ chưa thật sự nổi bật của Việt Nam. Trước đây đã có ý kiến cho rằng thị trường nghệ thuật Việt Nam chỉ dừng lại ở mức độ “môi giới”, hoặc “đại lý bước một”, vì họ ít có tham vọng vươn ra quốc tế. Nếu nhìn một vòng từ Art Stage Singapore 2016 đến tháng nghệ thuật Hong Kong này, ý kiến trên dường như vẫn còn khá chính xác. Nhưng cũng có một tín hiệu mới, đó là năm nay một tổ chức nghệ thuật ở Sài Gòn, cũng như nhiều nghệ sĩ tiếng tăm tại Việt Nam như Đào Châu Hải, Bùi Hải Sơn, Lê Quảng Hà, Lê Kinh Tài, Huỳnh Phú Hà... đã chủ động đến Hong Kong để tìm hiểu mô hình. Chưa có phát ngôn cụ thể, nhưng có vẻ như trong số họ đang muốn hiện diện tại Art Basel trong những mùa tiếp theo.