Angen cymorth garddwyr i 'achub' afalau a gellyg unigryw
Mae gwyddonwyr sydd wedi creu perllan unigryw o fathau hanesyddol o afalau a gellyg Cymreig yn galw ar arddwyr profiadol i gymryd toriadau o'r coed i'w ychwanegu i'w perllannau eu hunain.
Mae dros 60 o fathau hanesyddol o afalau a gellyg Cymreig bellach yn rhan o berllan treftadaeth a sefydlwyd ar gampws Gogerddan Prifysgol Aberystwyth yn 2018. Y gobaith yw y gallai'r berllan chwarae rhan flaenllaw wrth ailgyflwyno'r mathau yma o afalau a gellyg yn ôl i mewn i'r brif ffrwd yn y dyfodol. Nawr mae garddwyr sydd â'u perllannau eu hunain yn cael eu hannog i gysylltu gyda'r tîm ymchwil er mwyn eu cynorthwyo yn y gwaith o sicrhau ffyniant i'r rhywogaethau. "Mae tua 7,500 math o afal yn cael eu tyfu ledled y byd," meddai'r bridiwr planhigion a'r genetegydd Dr Danny Thorogood o Sefydliad y Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig (IBERS). "Mae tua 100 math hysbys ddaw o Gymru yn bodoli heddiw, [ac] mae nifer o'r rhain ym mherllan treftadaeth y brifysgol. "Mae gennym fathau o afal fel Frederick a Cummy Norman sy'n cael eu defnyddio i wneud seidr, a gellygen perai Little Cross Huffcap sydd wedi ei henwi ar ôl y fferm yn Sir Fynwy ble y cafodd ei darganfod." Cafodd proffil DNA cyflawn ei gymryd o'r coed sy'n unigryw i Gymru ac yna fe gawson nhw eu plannu yn y berllan newydd ar dir y tu ôl i Blas Gogerddan ym Mhenrhyn-coch ger Aberystwyth. Nawr mae'r brifysgol yn dweud bod croeso i arddwyr profiadol luosogi eu mathau treftadaeth eu hunain gan ddefnyddio toriadau o'r berllan. "Ein nod yw cynnal rhagor o ymchwil gwyddonol ar ddefnydd delfrydol pob un o'n mathau treftadaeth a'u gwneud yn ddewis amgen masnachol posibl i gynhyrchwyr a gweithgynhyrchwyr eu defnyddio mewn cynnyrch prif ffrwd," meddai Dr Thorogood. Bydd y brifysgol yn cynnal gweithdy ddydd Mercher i ddysgu garddwyr sut i docio coed afal a gellyg yn broffesiynol ar gyfer y gaeaf.