Jilli hoggantoota mootummaa olaanoo Ertiraa gorsaa siyaasaa olaanaa Obbo Yamaana Gabra Aab fi Ministira Dhimma alaa biyyatti Obbo Usmaan Saalehin durfamu Finfinnee seene.
Jilli Ertiraa araaraa buusuuf jecha yeroo Finfinnee dhufu waggoota 20 keessatti kan duraadha. Jila Ertiraa irraa dhufe kanan Ministirri Muummee Dr. Abiy Ahmad fi Minsitirri Dhimma alaa Dr. Warqinah Gabayyoo dabalatee hoggantoonni mootummaa olaanoo simataniiru. Dabalataanis, abbootin amantii, artistonnifi atileetonnii simachuuf dirree xiyyaaraatti argamaniiru. Miseensonni jila kanaa eenyu? Ministira Dhimma Allaa Obbo Usmaan Osoo gara qabsoo hidhannootti hin makamiiniin dura barsiisaa kan turan Ministirri Dhimma Alaa Ertiraa Obbo Usmaan Saalih bara 1978 qabsootti erga makamaniin boodas barsiisummaan tajaajilaniiru. Erga Ertiraan bilisummaa ishee argattee booda 1993-2007 akka lakkoofsa warra faranjootaatti Ministira Barnootaa ta'uun tajaajilaniiru. Bara 2007 irraa kaasanii hanga ar'aatti ammoo Ministira Dhimma Alaa ta'uun tajaajilaa jiru. Hariiroo dippilomaasii waggoota 20 cufatee ture adda durummaan kan gaggeessa turan Ministiruma kanadha. Gorsaa Pirezedaantichaa Obbo Yamaanee Gabra-aab Gorsaa Pirezedaantichaafi Itti Gaafatamaa Dhimmoota Siyaasaa kan ta'an Obbbo Yamaanee Gabra-aab, bara 1977 irraa kaasanii Ameerikaarraa kan qabsoo hidhannootti makaman. Yeroo qabsoo keessa turaniitti kutaa oduu keessatti gaazexeessaa raadiyoo 'Dimtsi Affaash' ta'uun tajaajilaniiru. Bilisuummaan boodas, taayitaa gara garaarraa tajaajilaa turaniiru. Bara 1954 irraa kaasanii hanga ammaatti Dura Ta'aa Siyaasaa Dhaaba isaanii ta'uun tajaajilaa jiru. Bara 2017 keessa Obbo Usmaan Saalih erga Ministira Dhimma Alaa ta'uun mudamanii booda, Obbo Yamaanee Gabra-aaba Ministirrii Dhimma Alaa imaloota hariiroo dipplomaasiif walumaan deemu. Walitti dhufeenyi Itiyoo-Ertiraa fooyya'uf jedha Tarkaanfiin Ministirri Muummee haaraa Itoophiyaa fudhatan waldhabdee biyyi isaanii Ertiraa waliin qaban akka fooyya'ufi waldhabdee waraana ololaa biyyoota gaanfa Afrikaa lamaan waggoota dheeraaf ture akka gudunfaa godhatu abdi horeera. Waxabajjii 05 Ministirri Muummee Dr. Abiy Ahmad Waxabajjii 05 waligaltee bara 2000 raawwateefi lafa daangaa waldhabdee taate Ertiraaf akka kennamu akeeku hojiirra akka oolchan himan Waraana bara 1998 - 2000 turen lammiileen 70,000'tti tilmaamaman du'aniiru. Bara 2002'tti garuu komishiniin Biyyoota Gamtoomanii daangaa waldhabdeef sababa taate, Baadimmee dabalatee Ertiraaf haa kennamtu jedhe. Haa ta'u malee, Itoophiyaan murtee sana hin fudhanne ture. Erga ji'a lama dura waajjira seenani as garuu Dr. Abiy mootummaan isaanii waligaltee nageenyaa magaalaa guddaa Aljeriyaa Aljeersitti raawwate akka fudhatuufi hojiirra oolchu himaniiru. Waldhabdeen daangaa walitti dhufeenya biyyoota lamaan hammesseera. Finfinneen yoo waraana Baadimmee irraa kaafteefi waligaltee kabajje malee walitti dhufeenya kamiyyuu Itoophiyaa waliin akka hin raawwanne Ertiraan beeksifte. Mormiin ummataafi jeequmsi waggoota lamaa olif Itoophiyaa keessa ture Ministira Muummee Haayilamaariyaam Dassaalany aangoo irraa akka ka'an isaan dirqe. Bakka isaanis loltuun duraanii fi Afaan hedduu dubbatu Kibba Oromiyaa irraa filamun bakka isaanii bu'e. Akkuma teessuma Ministira Muummee koranis waldhabdee Ertira waliin qaban furuu dabalatee jijjiirama siyaasaa fiduuf waadaa seenan. Ministiroonni Muummee duraanii Obbo Haayilamaariyaamis ta'e Obbo Mallas Zenaawwin Ertiraa waliin araara buusuuf wanti qabatamaan raawwatan hin jiru. Erga bara 1998, biyyoonni lamaan daangaatti waraana geessuurra kan darbe walitti bu'aa turan. Dabalataanis, garee waraanaa fincile walirratti duuba goraafi wantoota kaan irratti hirmaataa turan. Yeroo Itoophiyaan shororkessummaa irratti hojjechuuf Yunaayitid Isteet waliin michoomtu, Ertiraan qofaatti hafte. ''Waldhabdeen waggoota dheeraaf ture akka xumura godhatu laphee keenyarraa barbaanna,'' jedhan Dr. Abiy yeroo waligaltee sana raawwachuuf akka jedhan ibsanitti. Guyyoota muraasa boodas Pirezidantiin Ertiraa Isaayyas Afawarqii Waxabajjii bultii 20 jila gara Itoophiyaatti akka ergan beeksisan. Jilli kunis,'' haala qabatamaa Itoophiyaa keessa jiru hubachuufi, gadi fageneyaafi kallattin, karoora fuulduraa baasuuf qajeela,'' jedhan. Prezidantichi biyyi olla isaanii jijjiiramaa jiraachu himaniiru. Kun, dubbii isaan yeroo dheeraaf waa'ee byyattii dubbatan irraa addadha. Dubbii Obbo Isaayyaas boodas Dr. Abiy deebii isaaniin, ''Obboleessakoo Pirezidant Isaayyaas Afawarqii…Deebii keef si galateeffachuukoo qofaa ibsachaa hin jiru .., jila keessan akka keessummaa simachuu osoo hin taane akka lammiilee Itoophiyaatti simanna,'' jechuun viidiyoo gabaabaadhaan Afaan Tigrinyaa dubbatani erganif. Afaan Tigrinyaa afaan biyyaalessaa Ertiraati. Haalli ergaa sanaa biyyoonni lamaan walitti dhufeenya isaanii midhassuuf akka jedhan akeeka.