Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa dhiittaa mirga namoomaa fi yakka suukanneessaa magaalaa Aksuum keessatti dhala namaarratti raawwate ilaalchisuun gabaasa qorannoo duraa baaseen namoonni nagaa dhibba tokko caalan loltoota Eertiraatiin ajjeefamaniiru jedhe.
Bataskaanaa Arbaa'itu Insisaa magaalaa Aksuum keessatti argamu Badiin loltoonni Eertiraa qaqqabsiisan kun sarbama mirgoota namoomaa 'yakka waraanaa' jedhamuu danda'u raawwataniiru jedha gabaasichi. Gabaasni kun MM Abiy Ahimad humnooti Eertiraa daangaa Itoophiyaa keessa jiraachuu ifatti erga dubbataniin booda bahe. Amma dura mootummaan Itoophiyaas ta'e kan Eertiraa loltoonni Eertiraa Tigraay keessa hin jiran jechuun waakkataa turan. Eertiraan ammallee ejjennoo ishee hin jijjiirre. Yeroo hedduuf gara Tigraay imaluuf danqamaa erga turee booda Guraandhala 27,2021 hanga Bitootessa 5, 2021tti garee qorattootaa garas ergee qorachiisaa akka ture hime komishiniin kun. Qarattoonni kunneen namoota baraaraman, maatii miidhamtootaa 45, kanneen wayita haleellaan raawwatamu ijaan arganii fi dureewwan amantii dubbisuun gabaasa duraa baasaniiru. Kana malees jiraattota magaalattii 20 waliin addatti gaaffii deebii gochuun qorannoo gaggeessuu fi aanga'oota gandarraa kaasanii jiran, hojjettoota hospitaala Saint Mary fi Hospitaala Riiferaalaa Aksuum gaafachuun gabaasa kana qindeessuu ibseera komishinichi. Ragaalee viidiyoo, sagalee fi suuraadhaan deggeraman maatii miidhamtootaa fi qondaaltota amanamoo ta'an irraa argachuun gabaasa kana gabbisuus hima. Maaltu argame? Komishinichi gabaasa isaa duraatiin akka mirkaneessetti, guyyoota qorannocha keessatti hammataman keessaa, keessattuu Sadaasa 28 fi 29 bara 2020, magaalaa Aksuum keessatti dhiittaan mirga namoomaa hamaan raawwatameera. Akka gabaasa kanaatti jiraattonni magaalattii, namoonni kutaa Tigraay bakka biroo irraa garas imalan, akkasumas kanneen kutaalee Itoophiyaa garaagaraa irraa ayyaana waggaa 'Aksuum Tsiyoon' kabajuuf garas imalan dabalatee namoonni dhibba tokko caalan loltoota Eertiraatiin ajjeefamaniiru. Loltoonni kunneen haala suukanneessaadhaan bakka daa'imman, haati manaa fi harmeewwan isaanii jiranitti nama ajjeesaa akka turan maatii, jiraattota magaalaa fi kanneen ijaan argan irraa qulqulleeffachuu ibse gabaasi komishichaa. Badiin loltoonni Eertiraa qaqqabsiisan kun yakka idilee lammiileerratti raawwatame qofa osoo hin taane, seera idil-addunyaa yeroo waraanaa kabajamuu qabus kan cabseedha jedhe gabaasi kun. Tibba waraanaa itti yaadanii lammiilee haleeluu, saamichaa gaggeessuu fi qabeenya barbadeessuun akka 'yakka waraanaatti' ilaalama jedhe gabaasi kun. Waraanni gosa kamiiyyuu yoo mudate maneen amantii fi dhaabbilee fayyaa barbadeessuun fudhatama tokkollee hin qabu jedheera. Yakki Aksuum keessatti dhala namaarratti raawwatame, akka waliigalaatti dhiittaa mirga namoomaa guutuu Tigraay keessatti raawwatame hatattamaan qorachuun barbaachisaa akka ta'e akeeka jedhe gabaasi Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa kun. Kanneen ajjeefama warra kabaja ayyaana Aksuum Tsiyoon irratti hirmaachuuf dhaqan dabalata Tarkaanfiin seera kabachiisuuf jedhamee mootummaadhaan fudhatamee fi tarkaanfiin hidhattoonni mootummaa daangaa yeroo sochii uummataa(curfew) kaa'ame kabachiisuuf fudhatanis lubbuu nama hedduu du'aaf saaxileera, hedduunis sababa kanaan miidhamaniiru jedhe gabaasi kun. Yeroon sochii uummataa ganama sa'atii 12 hanga galgala sa'atii 12 akka ta'e bulchiinsa labsii yeroo muddamee jalatti labsamuu fi kanas loltoonni Itoophiyaa hojiirra oolchuuf jecha lammiilee hedduu ajjeesuu, kaanirraan miidhaa ga'uu qorannoosaan adda baaseera komishiniin kun. Komishinichi haalli kunis akkaan akka isa yaaddessuu fi hacuuccaan akkanaa hatattamaan dhaabbachuu akka qabu dhaameera. Sababa daangaa yeroo sochii uummataa kabachiisuu jedhuun dhiittaan mirga namoomaa raawwatame qoratamuu qaba kan jedhan Komishinarri komishinichaa Daani'eel Baqqalaa, yoo akkas ta'e qorannochi guutuu ta'a jedhan. "Mootummaan federaalaa qorannoo walta'iinsa Komishinii Olaanaa Mirga Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii fi Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaatiin gaggeeffamu akka deggeru ibseera. Kun kallattii sirriidha." "Miseensonni humna waraanaa Itoophiyaa biyyasaaniif waan gaarii hojjetan akkuma jiran, kanneen dhiittaa mirga namoomaa raawwatanis itti gaafatamuu qabu. Mootummaan kanarrattis nu deggeruu qaba,'' jedhan. MM Abiy Ahimad Kibxata wayita paarlaamaa irratti dubbatan yakka loltoonni Eertiraa Tigraay keessatti raawwatan kamiyyuu hin fudhannu jedhan. Dhimma kanarratti qondaalota Eertiraa waliinmari'achaa akka jiranillee himan. Loltoonni Eertiraa Tigraay keessatti sarbama mirga namoomaa, yakka waraanaa fi yakka dhala namaarratti raawwatamuun yoo himataman kun kan duraa miti. Amma dura biyyooti lixaa akka Ameerikaa, dhaabbileen mirgoota namoomaa fi UN gabaasa wal fakkaataa baasaa turan. Mootummaan Itoophiyaa sarbama mirga namoomaa naannicha keessatti raawwatame komiishinoota mirgoota namoomaa Gamtaa Afrikaa fi UN waliin ta'uun akka qoratan hayyamamaa ta'uu beeksiseera.