Тера ду, тайпа-тукхуман структура (гӀалгӀайн — шахьар) Тимар Кавказан тӀелеттачул тӀаьхьа XIV бӀешарахь кхоллаяларх. Талламхочун Л. Ильясовн хетарехь, вайнехан йукъараллаш хӀаллакъяр дӀадаьхьира церан пачхьалкхан институташ йохаярца, шайн урхаллин некъийшца а, нохчийн, гӀалгӀайн дайша бӀешерашкахь гулйина йолу цивилизацин урхаллин говзаллийца а. Этнографа С. А. Хасиевс хуьлийта тайпанин институташ кхоллаяларан зама XIV бӀешерашкахь, тӀаккха а кхин хьалхо хилар а могийта.. Иштта ю гипотеза (А. Х. Танкиев), вайнах XIII бӀешарахь, монголаш тӀелеттачул тӀаьхьа, вовшехкхета йолаелира тайпана союзаш мостагӀашна дуьхьало аьттонца ярхьама. Дукхаха болу талламхойн ойла цхьаьна йогӀу, политикин а, экономикин а хьал ледара долчу муьрехь, вайнах мостагӀчун Ӏаткъамца беркате аренашкара луьрачу лаьмнашка хьалабаха безарна, кхоьллира кхолламан социалан модель кхолламан ницкъийн лахарчу кхиаран тӀегӀанехь хиларо а, классийн юкъараллин дифференци ца хиларо а — тайпа.