Медицина Хьалха цамгар кхоллаялар гуора цхьа арахьара адамца мостагӀалла долу дийна хӀума мухха а дегӀах юлий цуьнан таро хуьлу схьадало цамгаран хьал. Иштта, оцу муьран адамна Ӏаламан ницкъашна дуьхьала гӀо кхача меттиг боцуш, хӀунда аьлча гонахьарчу Ӏаламах цакхетам хилар бахьнехь, адаман чудала йишйолуш зуламе синош хиларан ойланаш кхоллаелира, ткъа цуьнца кечдира цхьа могӀа бозбунчаллин гӀирсаш а, дарбанан кепаш (луьйца йохкарш, дуӀанаш, кхин дӀа а) а, уьш хилира, ма-дарра аьлчи, психотерапин зирхӀаш. Адаман хьалхарчу муьрехь дарбанаш лелор а, шама́налла а кхолладаларо, кхиаро юкъабаьккхира «дарбадар» боху кхетам. Шира Малхбален пачхьалкхашкахь яьржира цӀуйн я кашкевн медицина. Дика кхиамаш баьхна медицино кхианчу антикан пачхьалкхашкахь: историн тептарш ду, вайга тешалла схьакхачийна белхаш бу ширагрекийн лоьран Гиппократан, руман Ӏаламталлархочун Гален Клавдин, александрин лоьрийн Герофилан а, Эрасистратан а. Цул сов, Шира Малхбален (ширамисаран медицинан тептарш; Хаммурапи законаш; Ману законаш, ХӀиндера Аюрведа, кхин а) йозанан эсаш тешалла до, ширачу пачхьалкхашкахь законаца регламенташ хиттира лоьрийн белхашна, дарбадаран луш йолу гонораран барам а, цомгашчуш зулам дахь долу жоьпаллин тегӀа а.