Палеонтологин карийначаьрга хьаьжча, дийна хӀуманаш паччахьаллашна йекъайала йолайелла 3 млрд шо хьалха. Хьалхара автотрофан организмаш хилира фотосинтез йеш йолу бактереш (хӀинца уьш йу таьӀна-цӀен а, баьццара а бактереш, цианобактереш). Масала, мезоархейхь (2800—3200 млн шо хьалха) йолуш йара цианобактерин маташ.