Ur pistig e kalon Lagneau. The Lament of the Computer Widow. Betek e Gwengamp e kav unan bennak o kanañ se...Honnezh a veze kanet alies dezhañ gant Cécile, met nen doa ket taolet evezh dar choulz-se. Ha Cécile zo aet kuit abaoe.  - Noz vat, emezañ.  - Noz vat.  Ne ra ket muioch a van gantañ eget gant ur chwibuenn. Chom a ra da sellet ouzh an dudennig vihan a dremen war ar skramm, ouzh ar riblennad sifroù a cholo anezhi gwech ha gwech  all. Ur pezhiad komputer zo dirazi, hag ar vrozh a zoug ar plach zo diouzh hech ardivink ivez. Da lâret eo e ranker lakaat ouzhpenn pevar real nemet pemp a-benn prenañ hini pe hini anezhe. Met neo ket ar plach ( yaouank ha koant koulskoude ) a zedenn Lagneau, met ar mekanik.  - Petra eo hoch urzhiataer ?  - Cray-Macintosh 2050 ; yenaet gant heliom tanav.  Boudinellañ a ra e zivskouarn dan ijinour. Cray ha Macintosh asambles ? Heliom tanav ? Ha petra emañ ar plach-mañ och adober  dalchmat gant ar similakr bihan ? Met... met...ya !  - Dont a rit a-benn da gas anezhañ en amzer da vat ?  An taol-mañ e sell-hi outañ, souezhet un tammig en defe gellet heuliañ al labour a rae. Ur plach yaouank-kenañ eo, yaouankoch choazh eget na soñje da Lagneau, chwezek vloaz he deus, marteze ?  - Ya, deuet on a-benn.  Besteodiñ a ra egile :  - Ha...ha...kavet peus un toull preñv ?  - Ya.  Ne veuz ket he chendivizer en ur mor a gomzoù, bepred. Ne oar ket hemañ  penaos kendelcher gant ar gaoz.  - Ha deuet och a-benn da gas ho polomig dur mare resis hag en ul lech resis ?  Klikañ a ra ar plach ur wech pe ziv war al logodenn . Emañ an dudennig och adkomañs un droiad all. Ar plach a ra sin da Lagneau da azezal en ur ziskouez dezhañ ur skaoñ da choro ar saout.  - Aze emañ an dalch, emezi. Kompren a rit un dra bennak er fizik ?  - Kompren m eus bet graet...Hag ankouaet m eus abaoe.  Ul lostad sifroù adarre. Jediñ a ra ar plach buan ha  buan.  - Non ket deuet a-benn da gas anezhañ dur mare resis ha dul lech resis war un dro.  Klik. Emañ ar bolomig en-dro war skramm.  - Mho peus graet fizik uhel, a gendalch ar grennardez, noch ket dichouzvez eus dizingalderioù amresister Heisenberg :  Dx.Dp³h/2p?  - Grrm, grrm, a lavar Lagneau.  - Amañ eo un tammig ar  memes tra, nemet m eus ranket fleuker hag esa meur a wech amañ hag ahont a-benn divinout an amresister war al lech hag an amzer, ha dam soñj ech eo :  Dx.Dt > mc²/2p, m o vezañ ma mas din.  Selaou a ra Lagneau gant e ziv skouarn, ha ma n defe e rafe gant peder ha gant kement tamm eus e grochen  ouzhpenn. Kendelcher a ra ar plach :  - Setu ma klaskan-me, gant ma 45 kg, mont en amzer hag en em gavout war-dro tri miz a-raok ur fed istor, evit bout sur da dapout anezhañ, e rankan kontañ e chellan kouezhañ 70 - 80 km diouzh al lech ma oa sañset erruout. Ma klaskan bezañ resisoch en amzer, lakaomp en em gavout dan 13 a viz Gouere 1789 evit gwelet petra a dremeno an deiz war-lerch, e chellan kouezhañ 6500 - 7000 km diouzh Paris. Pe choazh mar keroch, lakaomp e klaskan bout 100 km ar muiañ tout  diouzh Hastings er bloavezh 1066 ; Gwilherm en doa aochet dan 28 a viz Gwengolo, setu e klaskin en em gavout e miz Mae. Chañsoù m eus neuze den em gavout betek tri miz a-raok pe tri miz goude.  Mouschoarzhin a ra ar plach. Den ebet ne lavar netra ouzhpenn, betek ma klever mouezh lent ar gwaz :  - Hag...hag ech och e-soñj beajiñ en amzer hiziv ?  O, al loukez, a soñj Ludivine. An hini desketañ an hini genaouekañ, evel ma lâre mamm Fañch Morvannoù dhe mab pennhêr.  - Ya, emezi,  gant ur mouschoarzh ledanoch eget a-raok choazh.  Ur pennad didrouz etreze. Ne glever nemet sarach ar mekanik ha trouz bout an arnev o tostaat.  - Da welet emgann Hastings ?  Petra respont da hemañ ? Neo ket nechet Ludivine gant an emgannoù, ha pa vefe Hastings pe Bouvines pe Ballon. Na kennebeut gant emgannoù gwashañ an Istor, holl en XXvet kantved, Verdun, Stalingrad, Okinawa. Gwelet ur roue kurunennet ? Kentoch gwelet krougañ unan. A, ya. Bout test dur prosez a-feson. Nürnberg...re  dost. Loeiz XVI, anavezet mat. Jeanne dArc ? Bof...  - Nann, pelloch choazh en amzer. E kêr Rom e 896. Er bloaz-se e oa marv ar pab Formosus hag interet. Savet e oa bet reuz e kêr, dizouaret ar pab war urzh e susitour, ur Bonifas bennak, lakaet war e dron ha barnet. Bet tamallet dezhañ kaout mestrezed ha karout re ar baotred yaouank. Non ket sur, met m eus aon e oa bet taolet ar chorf en Tevere a-benn ar fin.  - Che yei yei ! a lavar Lagneau.  - En gwirionez, evit ar pab-se...  Dont  a ra a greiz holl ur skrid war ar skramm. Hag e-lech bezañ e saozneg evel a-raok ez eo brezhoneg :  Quemenn a beurz Soaz da Luduenn. Pa hay quit ar pennad man diwar da vachin, e hay toud an traou da nentra. Lak al loue zo ganit da bouezo war an touseg.  OK / Mad e - Bon, se sinifi on prest da vont, eme ar plach. A-benn dek eilenn achann ech on aet.  Lakaat a ra ar bir war OK.  - Klikit bremañ, emezi dar gwaz, hag e vroud e zorn war un dro. Ur pezh flash, tarzañ a ra ur  pezh taol kurun er maez ivez, ha du tout ar skiber war-lerch.  Teñval-holl eo al lap en-dro da Cedric Lagneau ; santet en deus evel ur fiñv en e gichen, chomet eo choazh chwez ar plach war e lerch. Astenn a ra e zorn en deñvalijenn, skubañ a ra pousier war an daol a zo dirakañ. Mann ebet ken ; aet eo ar plach hag ar Chray-Macintosh dre an toull preñv he doa digoret moarvat. Neo ket spont a zo krog ennañ ; enkrezet, nechet eo, kentoch. Chom a ra da fleuker en deñvalijenn ; neus den ebet ken  el lochig, neblech. Dre an nor e wel ur charrez sklaeroch ; mont a ra er-maez. Petra ober ? Komz gant unan bennak eus a avantur...Nann, ret eo dezhañ lakaat e grabanoù war ar plach-mañ, kousto pe gousto, pa ne vije nemet evit ober dar SOSERII kreskiñ choazh ; hag ivez a-gaozenn dhe mouschoarzh, dan interest a gave er pezh a rae ha dhe doare dibreder da ganañ ur ganaouenn dichipot. Ha dan disoch eo deuet a-benn da gaout. Gwelet a ra dija ar pennadoù bruderezh :  Gant ar SOSERII, kejit gant  tad-kozh ho tad-kozh youha mouschoarzh ar plach a chom da darnijal en aer evel hini kazh Chester. Ha ret e vo lakaat ar plach da zepoziñ ur breved kerkent ha ma vo deuet en-dro eus Rom. Ma teu...  Ober a ra ur sell en a-dreñv : aze emañ ar skiber evel bremazon. Pelloch dirazañ emañ gouleier kêr. Ret eo dezhañ adkavout ar plas-mañ, mont a ra war-zu e wetur en ur sellet dreist e skoaz bep dek kammed a ra. Remerkañ a ra neuze eo chomet al logodenn en e zorn serr. Pegen pounner ! Dindan ul lamp e chom  da sellet : aour...Mall zo warnañ mont davit e louzofon en e wetur ; redek a ra dindan ar glav arnev.    Emañ Ludivine o kempenn he fenn-daoulin kignet gant Mercryl Laurylé, da chortoz e sioulafe he chalon. Puten chast, sell aze un abadenn a zo bet, a-drugarez da Soaz Paskored. Teir eur-pad dirak ur Chray-Macintosh eus an unvet kantved warn ugent. Sapre Soaz penn-skañv ivez, nhe doa ket soñjet en em gavfe diwisk Luduennig dan eur merket. Ha pennfollet e oa bet a-gaozenn dar paotr-se en he  chichen, hag hi ken noazh ha kein ur morgazh. Nijet he doa kazi war ar wenodenn, kouezhet e oa war he genoù ur wech, strobet ma oa bet gant ul lañsadenn drêz, ha pignet he doa ouzh ar gordenn buanoch eget ur gevnidenn ouzh he steuenn. Sapre Soaz ! Mouschoarzhin a ra pa soñj en daou-se, ar sorserez kozh hag an ijinour yaouank, ur choublad dispar ma zo unan. Hag hennezh all a soñj dezhañ ken buan all eo erruet-hi, Ludivine, er gêr a Rom en navvet kantved. Da zegas dar bed-holl ur rentañ-kont eus prosez  Formosus...It da zeskiñ ho micher, Frédéric Pottecher, François Foucart ha kelaouennerien prosezoù meur fin hon kantved ! Choarzhin a ra da vat en ur lakaat un T-shirt ; en em silañ a ra en he gwele, ma chell e kousko.    Pellgomz de gensort Aymeric Biétry, neus nemet se dober evit Cédric Lagneau, Aymeric, kengrouer, kenbrezidant etc...ar SOSERII, e vignon kozh abaoe al lise Henry IV gwechall, evit rannañ gantañ ar cheloù souezhus. Ober a ra an niverenn war e venveg...Alleluia ! Neo ket ur  responter a zo er penn all : goude dek pe zaouzek sonerez, e klev mouezh morgousket e gamarad :  - Cédric, mab ar chast ! Goût a rez pet eur eo ?  - Deus diouzhtu amañ.  - Pelech ? Nout ket mat ?  - Kavet m eus un dra dispar, ur plach hag a dalve Steve Jobs ha Steve Wozniak (2) war un dro, hag he deus en em gaset en amzer. Chomet eo al logodenn ganin...  - Profit anezhi mat neuze, ha lez achanon da gousket.  - Profitañ piv ?  - Da logodenn. Ale,  noz vat !  Ret da Cédric Lagneau chom da zisplegañ teir gwech da betra eo bet test a-raok ma tihunfe da vat egile. Met ne chom ket hemañ da dermal :  - Teir eur eo, pe war-dro. Lakaomp da seizh eur dirak ti-gar Gwengamp ?    Da seizh eur nemet pemp en em gav Porsche Aymeric dirak ar gar. Hag ar souezh pa wel al logodenn e dorn egile, o luchañ dindan bannoù an heol o sevel.  - Gast, evel an deiz all e-kichen Evreux, laeret ur pezh pres pounner met bruket, tri mi lur ur wech  adwerzhet, hag ankouaet an tolzennoù aour a oa dindan he zreid evit stabilaat anezhi, pevar-ugent mil lur pep hini...  Mont a reont o-daou betek al lapig ; neus netra en diabarzh : un daol gozh, ur gador hag ur skaoñ tri zroad, ur blue-jeans hag un T-shirt en ur bern en ur chorn, ur bal hag ur varr...Netra.  - Sur out e oa amañ ? a choulenn Biétry. Ne zeu ket an tredan betek amañ zoken.  - War ar skaoñ-se e oan azezet koulskoude...  Mont a reont er-maez. Al loch zo bet savet e traoñ ur verje,  a-dreñv un ti evel ma weler kement anezhe e fabourzhioù ar chêrioù.  - Moarvat emañ perchenn al loch-mañ o chom en ti tostañ, a lavar Aymeric. Egile zo re alvaoñ evit divizout netra. Hag un nozvezh digousk ne sikour ket kennebeut. Pignat e reont a-hed ar wenodenn betek an ti a welont du-hont.  - Petra a vo goulet gante ?  - Trawalch a draoù a ouzez war ar plach-se, memestra. Barrek war an urzhiaterezh, war traoù an Istor, kanañ a ra gwerzioù en scots, bet eo er skolaj gant Heisenberg...  Emañ bremañ an daou gomper dirak dor ti Luduennig. Istribilhañ a ra truezus al logodenn aour war-bouez he neudenn diouzh dorn Lagneau.  - Sonet vo ? a ginnig Biétry.  - Deomp dei, eme egile.  Son a ra ur chlochig en diabarzh. Klevet a raer trouz, hag ur vaouez hanter-kant vloaz bennak o tigoriñ an nor gant ur beg kintus, souezhet o welet an daou zen yaouank gwisket cheuch bour an nor. A-dreñv homañ, ur vaouez all war-dro tregont vloaz.  - Ma z eo evit Jehovah, m eus  ket amzer, a duf-hi...Oooo !  Nemañ ket e-sell da barrañ an nor ken ; dirak he fri emañ al logodenn aour o luskellat goustadik hag o lugerniñ en heol par ma chell. O klevet an oooo e tosta ar plach all.  - Ne werzhomp netra, nomp ket prezegennerien, a lavar Biétry. Ech omp just o klask perchenn al logodenn-mañ...  - Met se zo aour ! a estlamm ar vamm.  - Aour tout, a eilgery Aymeric.  - Ya, m eus aon eo deomp, keda Lorraine ? a lavar mamm Ludivine en ur astenn he dorn sag al  logodenn. E pelech peus kavet anezhi ?  - Izeloch aze, eme Lagneau en ur zastum ar benveg en-dro en e zorn, rak ar plach a oa bremaik a oa un tamm mat yaouankoch eget homañ yaouank. Dur plach e oa, hag a laboure er skiber ahont dirak ur Chray-Macintosh hag a oa gouest da zibunañ dizingalderioù Heisenberg war lech hag energiezh ul lepton. Ma roit din unan anezhe e vo deoch al logodenn, Lorraine, emezañ ouzh ar verch.  Alo, sell aze un dra all choazh, ur paotr gwisket cheuch amañ, hag  a zeu gant ul logodenn aour en e zorn, hag e-lech reiñ an dolzenn bresius didorr ha didruch, en em laka da gomz hittiteg, hag e vanka dezhañ e komzfech hittiteg gantañ, ar mab imbisil gast-se ! Koulskoude neo ket evit an tele, neus kamera ebet gante...  - Ken buan all eo da Ludivine, eme ar vamm buan ouzh he merch henañ. Kerzh da dennañ anezhi er-maez eus he gwele ! Ur verch m eus choazh, emezi en ur choulenn eskuz gant ar gompagnunezh.  Ur griadenn pe ziv war-laez, trouz un nebeud traoù  o kouezhañ war an doubl. Pemp munut war-lerch, e weler Ludivine o tont dirak Lorraine, gwisket gant un T-shirt hag ur bermuda. Lammat a ra kalon Lagneau o welet anezhi, ober a ra sin gant e benn da Aymeric. Kignet eo bet he fennoù-daoulin hag hech ilin. Daoust ha tapet eo bet e-mesk un taol-dispach e Rom ? Chañs he deus bet nompas bout lazhet, ha laouenaet eo Lagneau o welet anezhi yach ha bev.  - Laosket poa un dra bennak dech war ho lerch, emezañ en ur astenn al logodenn.  Ludivine ne  respont ket, ne ra ket van zoken gant ar chinnig.  - Tap anezhañ ta, ma eo dit, a gomand ar vamm.  Fiñv ebet. Ober a ra ur chruz dhe skoaz.  - Goût a ran eo deoch, a gendalch Cédric. Dech e oach dirak ur mell komputer, o klask mont da welet penaos e oa tremenet emgann Hastings. Goude-se och aet da Rom...  Aze e krog an amzer da vout toufus, pep hini o sellet ouzh ar re all gant un tamm souezh. Daoust hag-eñ e koller an eñvor eus an traoù pa ch aer da bourmen en amzer ? Hag aze  int savetaet, rak deus tu ar ru e klever ur vouezh raouliet o huchal :  - Michèle ? Savet och ?  - Ya, savet omp tout, a respont ar vamm.  - Soaz Paskored, a lavar Lorraine.  - Savetaet, a lavar Ludivine.  Emañ dija Soaz en o zouez.  - Gant piv emañ an touseg ?  Diskouez a ra Ludivine Cédric gant he biz. Hemañ a zigor palv e zorn dirak Soaz.  - Diwar daou e teu unan, diwar unan neus mann ebet ken.  Flach ! Ur mell touseg zo kluchet war dorn ar  chenbrezidant,etc...Albertet e chom da sellet ouzh Soaz hag a dap anezhañ hag a lez anezhañ da redek er geot.  - Eya, un touseg. Bufo Bufo. Un anv latin bet roet dezhañ gant Linné evit ober ton da vBuffon, hag a oa ur penn karn, ur pizhlouz hag ur revr-gwigour evel ne vez kavet kalz.  Souezhet e chom an holl dirak deskadurezh ar vaouez kozh.  - Diskennit ganin, a lavar Soaz dan daou ijinour. Deus ivez, Luduenn.  Mont a reont dre ar wenodenn e-kreiz ar verje chleb betek al lapig koad. Seblantout a  ra aesaet da Ludivine rak mont a ra do heul hep kilourziñ. Aet eo Soaz Paskored hag Aymeric Biétry un nebeud kammedoù a-raok.  - Piv eo ar vaouez kozh-se ? a choulenn Lagneau gant enkrez en e vouezh, ar memes enkrez dres evel deiz e arnodenn dre gomz evit Polytechnique, ma oa bet teugellet.  - Ma maeronez, a respont Ludivine gant he mouschoarzh kustum.  - Ha petra he deus graet aze ?  - Un dro fizik. Sorserez a chell bezañ pa dro dezhi.  Chom a ra ar paotr da soñjal. Bout zo  kredennoù o kouezhañ en o foull en e spered.  - Neuze...Neuze noch ket aet da Rom ? a choulenn, dipitet an tamm dioutañ.  - Eh nann ! Gwelet walch a rit petra eo gouest Soaz dober.  - Me soñje din, pa m boa gwelet bremaik ho penn-daoulin dirusket hag hoch ilin kignet, ho poa tapet bazhadoù un tu bennak en IXvet kantved...  Mouschoarzhin a ra Ludivine dirak penn lentik egile, hag en deus choazh un dra da anzav :  - Me soñje din ivez em boa kavet ur mekanik nevez evit ma  chevredigezh, dech da noz...  Gwelet a raer dirak hent Kadolan, Soaz Paskored hag Aymeric Biétry o tiskutal gant forzh jestroù. Ken buan all emañ Aymeric o kinnig ur pont aour dar sorserez evit krouiñ...  - Lavarit din memestra penaos ho peus dirusket ho taoulin, a lavar Cedric.  - Pa m boa gwelet tout ar mekanikoù o vont da netra, ne oan ket bet souezhet peogwir e oa skrivet war ar skramm. Met pa m eus santet aer sinoch war ma chrochen m eus komprenet e oa aet ivez ma dilhad da netra.  Setu m eus galoupet betek ar gêr evel un tenn. Ha kouezhet on war ma genoù tro z amañ, sellit.  - Dost thou fall upon thy face ?  Thou wilt fall backward when thou hast more wit,  a lavar Lagneau, tener.  Sellet a ra Ludivine outañ :  - Ma m eus soñj mat on sañset da respont : ay. Cheñchomp al lizherennoù, neuze : ya.    EPILOG, GROSSO MODO    Pemp pe chwech vloaz war-lerch e oa deuet a benn Luduenn da dapout ku-ha-ka un diplom  ijinourez. Dimezet e oa mod pe vod dija gant Cédric Lagneau, met un eured hag ur friko motig peupre a voe graet memestra. Bez o doe 1.6 a vugale ( ar sifr etre evit an XXIvet kantved ) hag e voent eürus tamm pe damm. Gwech ha gwech all koulskoude, e veze klevet Cédric o klemm :  Come sooner tae yer bed at een !    YANN GERVEN  2 VI 1998    (1) : troidigezh feal ar galleg blaireauphone.  (2) : ar re o doa krouet Apple gwechall.  The Lament of the Computer Widow a zo da vezañ kavet war al lechienn-mañ.    An danevell-mañ a zo bet embannet war Al Liamm. Fazioù a oa en embannadur-se, setu perak am eus lakaet anezhi war ar Steuñvenn... 