Un toullad a akipaj estren a voe o klask argadenniñ an enezenn, e penn-kentañ ar XIXvet kantved. Ar re hag a oa deuet a-benn a grogas gant gwall-laerezhoù spontus. Goude lazherezhioù, skrapadennoù hag gwallerezhioù, e krogas ar Rapanui da vezañ tagus a-enep an dud o tegouezh war o enezenn. En em  difenn a reont en ur stlepel mein hag en ur youchal. Dan 12 a viz Kerzu 1862, e voe paket ur miliad a Rapanui, gant marchadourien sklavet o tont eus Perou. E-touez ar brizonidi e oa ar familh-real hag an holl skiantourien gouest da disifrañ ar skritur rongo rongo. Lakaet int da labourat e minoù ar Perou eus guano, ul labour diaes ha taer. Dindan gwask Bro Chall hag Bro Saoz, e voe dieubet ar Rapanui, dan nebeutañ ar pezh a chome diouto, 80% diouto a voe marvet er mengleuzioù. 15 diouto a zistroas war o enezenn. Hep gouzout, e voent bet kontamanet, gant ar variol, gant ar Beruvianed. Muioch eget an hanter eus ar pezh a chome diouto a voe lazhet gant ar chleñved-se. Chom a ra hiziv an deiz nemet tud 100% Polinizian war an Enez Pask.