13. Stèr an diaoul    Leusket on-eus àr on dreñv koad Oulan Taiga hag ar maneiou Darchat  Ola. Aroget on-eus buan er hostezennou mongol hag a zeraoue aman.  Gwech-a-ve e oa eur hoad gwe koèd-kroéz. Treuzet o-neus lod a oahiadou-  dour fonnuz, med nebeud don hag êz da dreuzi. Goude daou zeùez beaj àr  blênenn Darchat, on-eus  komañset da gavoud Soyoted hag a gase ou  bandennou war-zu ar viz, er rannvro Ogarcha Oula. Ind a gelennas deom  keleou displijuz.    Bolcheviked an distrikt Irkoutsk ou-doa treuzet harzou ar Vongoli,  lakeet en toull-bah tud an drevadenn rusad a Chatyl àr riblenn su  deuz ar lenn Kosogol, hag a oa eet devad ar hreistei, war-zu Mouren  Koure, eun drevadenn rusad all e-tal eur manati braz lamaour, da zeg  kilometr ha peùar-ugent e kreistei ar lenn. Rag ar Vongoled a  lavare  dim ne oa ket strolladou rusad etre Chatyl ha Mouren Koure, on-eus  divizet tremén etre an daou leh evid arru da Van Koure, pelloh er  reter.    Lâred on-eus ken-a-vo don ambrouger Soyot hag e kasjom tri eraogour  da selled. Kerhet on-eus àr ou dran. Adaleg ar maneiou tro-dro ar lenn  Kosogol, on-eus sellet ar lenn gand estlamm, evel eur safir e oa en  aour koz an torgennou tro-dro dehoñ, gand pelloh, ar glaz du ag ar  hoajou. Dan abardei, on-eus dosteit  da Chatyl, ewezuz-tre, hag e  arsavjom àr riblennou ar stèr-vraz hag a ziskenn doh ar Hosogol, ar  Yaga pe Egingol. Kavet on-eus eur Mongol hag a asantas on ambrouga  dan tu rall ag ar stèr vraz skornet dre eun hent sigur, etre Chatyl  ha Mouren Koure. Partoud àr ar riblennou, e oa obo-iou vraz hag  aoterion vihan evid diaouled ar stèr vraz.  - Perag ez eus ken kalz oboiou, on-eus goulennet dar Mongol.  - Stèr an diaoul eo, danjeruz ha goall-fin. Daou zei e-rôg, eur  beaj  kirri e-neus draillet ar sklasenn ha tri anehe zo bet kollet, gand  pemp soudard enne ha tro-dro dehe.    Komansa a rejom da dreuzi. Gorre ar stèr a zeblante boud eur werenn  teo, sklêr hag hemb erh. Or roñsed a yee aonig, ha lod a gouehas hag a  zifoetas e-rog seùel en-dro. Ambrouga a reem anehe gand ar brid. Gand  ou fennou izeleit, ind a grenne gand ou oll gorf, ou daoulagad aonet  berped àr ar sklasenn. Sellet m-eus hag am-eus komprenet. Dre ar  sklasenn, tregont kantimetr teo, e weled sklêr don ar stèr. Dindan  splanndér al loar, ar vein, an toullou hag ar geot dour a veze gwelet  betag deg metr dnidan ar gorre, ha marteze donnoh choah. Ar Yaga a  ruille douriou fuloret dindan ar sklasenn buan-tre, hag a ree linennou  skumenn hir, hag an dour a droe gwech-a-ve. Deun taol, am-eus lammet,  hag am-eus arsavet sabatuet. War ar stèr e tarhas evel eun taol kanol,  da heul eun eil, hag eun trede.  - Buannoh, fonnusoh ! e  huchas or Mongol, o hober eur jestr gand e  zourn.    Eun taol kanol choah, hag eun draill etaltom. Ar roñsed a saùas àr e  ziouhar a-dran, hag a gouehas dar liesan. Lod etreze en em stoas ar  penn dar sklasenn. Eur segondenn da heul, hag ar sklasenn en em  zigoras en eun toull daou droad ledan, ken ma hellen gweled ar  faoutenn hag a rede àr ar gorre. Dioustu, dre an toull, an dour a  lamma feulz àr ar sklasenn.  - Buan ! Ma hastom buan ! e lâre berped an  ambrouger    Diêz-kenañ e voe deom dober lemmel ar faoutenn-ze gand or roñsed. Ind  a grenne ha ne zentent ked mui. Nemed ar skourj a vestre ou spont.  Pa voem saovetet ha sigur àr ar riblenn all, hag e kreiz ar hoajou, on  ambrouger mongol a lavaras deom penoz ar stèr en em zigor a-wechou  kevrinuz hag a ra tammou vraz a zour sklêr. An dud hag ar loned hag a  dremén dan amzer-mañ a varv. An dour yenn ha fonnuz a ou denn dindan  ar sklasenn. Gwech-a-ve e tegoueh eun dra  grisoh choah : en em  drailla a ra an dour dindan ar jao, an hini a glask lemmel dan tu  rall, ha ma goueh en dour, ar chajellou skorn en em cherr deun taol  hag a droh e ziouharr dehoñ.    Daou zei da houde en em dosteem da Ouri, pa gavjom daou zoudard rusad,  kozaked eun ataman Soutounin hag a stourme ened dar volcheviked e  flagenn ar stèr Selenga. Ind a zouge eur gemenn deuz Soutounin da g/  Kaigoroff, penn-renour an eneb-bolcheviked er rannvro an Altai. Ind a  lavaras dim e oa ar rujumantou ru lakeet a-hed an harzou ruso-mongol,  hag e oa deuet e-barz ar bropaganderion komunour betag Kiachta,  Oulanchim ha Kobdo, hag ou-doa lakeet ar Siniz da reï dar meradur  soviedel repuïdi ar Rusi. Disket on-eus e oa bet stourmajou e-kichenn  Ourga ha Van Koure etre ar strolladou sinad deun tu, ha strolladou ar  jeneral rusad eneb-bolchevik baron Ungern von Sternberg, gand ar  horonel Kazagràndi, hag a emganne evid dizalh ar Vongoli ag  er-mêz.  Diou wech e oa bet trehet ar baron Ungern, hag ar Siniz ou-doa greet  eur sort stad seziz en Ourga, e-menn e tamallent an oll estranjerion  boud e liammou gand ar jeneral rusad.    Gwelet on-eus enta e oa stad an traou trubuillet a-bez. Hent ar Mor-  Habask a oa cherret deom.    Soñjet m-eus, hag am-eus divizet or-boa nemed eur posublez teha. Red e  oa pellaad doh ar hêriou mongol dindan meradur sinad, treuzi ar  Vongoli doh an hanternoz betag ar  hreistei, tremén ar goueleh e su ar  prinserez Jassaktu Chan, dond er Gobi e kornog ar Vongoli ag er-mêz,  treuzi fonnuz an deg kilometr ha peùar-ugent a zouar sinad er brovins  Kansou, ha moned dan Tibet.    **  Notenn da Vroc :    Pez a zo anùet Kansou ged ar skrivagnour a zo sklêr ar brovins emrenet  ouigour a-vremañ, ged e penn-leh Urumqi. /Urumtši/  El-rezon, en amzer-hont, ne oa ked an Tibet dalhet ged ar Siniz.  **    Du-hont, spi am-oa  e kavjem eur honsul saoz, hag a or sikoure eid arru  en eur porz saoz en India. Kousiant-tre e oan penoz an hent a oa hir  ha diêz, med nam-oa ket eur choéj all. Red e oa choari ar gartenn-ze  penneg, pe verùel dindan tihou ar volcheviked, pe gavoud hir hag  hirvouduz ma amzer en eun toull-bah sinad. Pa gomzis deuz ma ragtres  dam hansorted, heb kuhad nitra ag an danjeriou e vevfem, an oll a  respontas : « Ambrouget ! hag e heuliim ahanoh ! »    Eun dra a oa neoah  mad evidom. Aon ne oa ket dim gand an naon, rag on-  oa té, butun, alumetennou, roñsed, dibrou, fuzuillou, mantellou ha  botou a hellem eskemm aez.  Greit on-eus ar ragtres-hent. Mond a rafem devad ar hreisteiz war-zu  Zaganlousk a-zehou kêr Ouliasoutai, hag e treuzfem an douarou seh deuz  distrikt Balir, er rannvro Jasaktou Chan; hag e yafem devad ar  maneiou Boro e peleh e hellfem dihana hir amzer, ha leuskel or roñsed  en em wellaad.    **  Notenn da  Broc:  Ouliasoutai a zo e kornog ar maneiou Changai, e reter ar stèr  Dzavtchan.  **    Eil tamm or beaj en em rafe dre an tamm a gornog deuz ar Vongoli ag e-  barz, dre ar Gobi bihan, douar an Torguted, ar maneiou Chara, Kansou,  e-menn e vefe red deom dibab eun hent e kornog Soutcheou. Da houde e  teufem e-barz ar rannvro Koulou-Nor hag a yafem devad ar hreistei  betag mammenn, eienenn ar Yangtse. Pelloh ne oa ket sklêr pez a ouien,  med am-eus gallet  gwelled àr gartenn an Azi deuz unan deuz ma  ofiserion, penoz ar chadennou maneiou e kornog ar Yangtse a zispartie  flagenn ar stèr vraz-man doh flagenn ar Bramapoutra en Tibet, e-menn  am-oa spi e ma zikourfe ar Zaozon.                .