Tremenet eo an amzer ma challemp ni stourmerion em vagañ diwar Breizh vev hep teurel evezh ouzh difretadennoù an euzhvil gall. Gorrek ha didrouz ez a Breizh e-barzh beg an aerouant-se hiziv an deiz, hep ma teufe den ebet a-benn da gompren ervat penaos ha perak an dra-se. Neuze, e talomp mui-ouzh-mui ouzh ar mal français-se evel ar Challaoued, hag e vezomp ivez tizhet gantañ, hag e klaskomp en aner displegadennoù pe diskoulmoù dezhañ ... Ar wech-mañ e fell din reiñ un tamm rentañ-kont a-zivout daou levr war ar chraf-se, skrivet gant an istorour Jean Dumont (am boa dija graet anv ag e labour war an Enkeiserezh en un niverenn all ag ar Channadig-mañ). An hini kentañ a zo un diskaradenn vunudek e-barzh levr anavezet Peyrefitte, Le Mal Français. An eil a zo un hir a studi a-zivout an Dispach gall. Diwar-benn an daou levr e challer lavarout kement-mañ : gwech ne reont nemet kretaat war-bouez prouennoù ha teulioù ar pezh a ouiemp dija a bellzo ; gwech e souezhont achanomp evit gwir gant fedoù kuzhet pe disoñjet penn-da-benn en istor ofisiel. Erreurs sur le mal français ou le trompe-lœil de M. Peyrefitte (Vernoy,1979) Anavezet-mat eo levr tev Alain Peyrefitte, evel ma lavaren bremaik ; e kalz levraouregoù-kêr e challer kavout anezhañ, betek zoken e hini Rostren nepell eus ma zi. Moarvat, neo ket peogwir en deus merzet A. Peyrefitte ez eus ur greizennadurezh dreistordinal dindan ar Stad Chall en deus graet berzh e levr ; pa nen dije lavaret nemet an dra-se, nen dije graet nemet stadañ ar pezh a vez gouezet dija gant an holl. Nann, brud al levr a zeu diwar ar pezh a zo hardizh e-barzh : er chinnigoù a ra evit an dazont ha dreist-holl er chentelioù a denn diwar an amzer dremenet. Gwrizioù ar mal français a zo Romanroueelour katolik hervezañ ; an diskoulm a ginnig a zo awenet gant skouer ar broadoù a zo paradozioù protestant evel ar broadoù germanek a-vremañ dre-vras ha dreist-holl Bro-Saoz hag ar Stadoù-Unanet. E sigur ar riez ziwezhañ-mañ, evel-se e vefe an trecher a hiziv ar skouer da heuliañ ivez, war un dro. Seurt damkaniezh a zo graet evit plijout dan darn vrasañ, hag aze emañ orin darn eus berzh al levr, moarvat.Siwazh! Ar chomzoù plijus da selaou nint ket gwir, hag ar chomzoù gwir nint ket plijus da selaou evel a lenner en un droidigezh ag an Tao-Te-King. Ha neb a lenno an Erreurs a soñjo eveldon ne dalvez ket levr Peyrefitte evit kompren ar mal français pe ar bed arnevez muioch eget, lakaomp, bannoù-treset Asteriks evit kompren ar Chalianed kozh. Klask a rin diverrañ amañ an difaziadennoù pennañ a zo en Erreurs, a renkin hervez gerioù-rebech Peyrefitte : Roman katolik.RomanBoaz e vezer da lavarout hiziv e vez awenet kreizennadurezh ar Stadoù arnevez gant impalaerouriezh ar Romaned kozh. Youenn Olier ivez (Doue de bardono), en unan eus niverennoù ar Channadig-mañ, a rae ivez anv eus skouer fall ar Romaned diouzh ur sellboent kristen. Seurt diskleriadurioù ne glotaont ket mat gant ar fed ez eo ar Gatoligiezh Roman ar rann uhelañ ha glanañ eus ar Gatoligiezh. E gwirionez e reer alies roman ag ar pezh a rankfed envel izel-roman da lavaret eo, eus ar Romaned da vare o diskar. Evel ma verk Olavo de Carvalho, un diforch bras ez eus etre an impalaerouriezhioù arnevez ha re an henamzer : dianav e oa hor burevouriezh ramzel hag hor groñsveliouriezh dar re-se. E-keñver kresk naturel ha bevoniel Roma hag an impalaerezhioù kozh all, keal an impalaerouriezh er bed arnevez neo nemet un hir a rollad taolioù-esa chwitet, gant kevezerion e-leizh hag ur chreiz o kemm lech : tremenet eus Roma dar Chermaned, da Vro-Spagn gatolik, da Vro-Saoz hag er Stadoù-Unanet hiziv an deiz. Hag eus pelech e teu an diforch-se etre an daou seurt impalaerouriezh ? Eus un toull er relijion gristen. Heverkat tra : da gentañ e voe spontet ar Romaned o welout ar gravez nevez ken disheñvel o kreskiñ, met war-lerch distruj an aloubadegoù barbar eo war an atebeion gristen e kouezhas ar samm adsevel un urzh politikel diwar ar restachoù. Hag ar gaezh relijion gristen nhe doa tamm galvedigezh ebet evit ar gefridi-se : ur muslimad, ur Yuzev, un hindouad a zo dija entalet en e gravez un tolpad gourchemennoù hag alioù resis betek ar chartad blevenn war ar pezh e rank bezañ an urzhaz kevredigezhel. En Aviel avat neus netra heñvel, hag evel ma verke dija René Guénon, ar gourchemenn anavezet Daskorit da Gaezar ar pezh a zo da Gaezar! a ziskouez sklaer a-walch ez eo domani Kaezar un tachad estren evit ar gravez kristen orin, na bled nemet gant rouantelezh an neñvoù. Moarvat ivez eo peogwir neus ket a yezh sakr orin er relijion gristen ez eus kement a dabutoù yezhel-broadel hiziv an deiz. Ar goulenn chomet direspont betek-henn evit an holl impalaerourion kristen pe ez-kristen a zo, Penaos adkavout efedusted an urzhaz roman hep ar gravez roman? Er par-se no deus ar gristenion nemet gounid da dennañ diwar studi ar Romaniezh, ket da vare he zremenvan izel-roman met evel ma oa e barr uhelañ an dibunerezh anezhi, hag ivez evel ma rank bezañ hervez ar brederouriezh politikel peurbadel. Seurt labour a zo bet boulchet gant Guido de Giorgio en e levr La Tradizione Romana, e tiskouez ennañ ar chadenn etre ar Romaniezh hag ar Gatoligiezh - daou cher a ra dave dun hengoun hollvedel.Roueelour Neb a anavez un tammig Istor Breizh a oar ar gaou o deus graet roueed Bro-Chall dhor bro ha dar pezh a zo bremañ rannvroioù er riez Chall, hag al labour vil a greizennadurezh kaset da benn ganto. Ur fazi avat e vefe gwelout en Dispach hag en hollgreizennadurezh ganet diouti un dirollidigezh a-berzh an diaouled berniet gant ar roueed nemetken (evel ma rafe, da skouer, ur Bertrand de Jouvenel en e levr Du Pouvoir); se a vefe disoñjal liv enepkristen ha philosophique an Dispach-se (sl. rentañ-kont an eilvet levr pellochik), un dra estren ha distag-mat diouzh ar roueelezh, hag a zibennas ar roue en diwezh. Se a vefe ankounachaat ivez an islonk a ziforch etre an daou seurt kreizennadurezh : en Ancien Régime e veze c´hoazh deskadurezh digoust gant ar veleion, ospitalioù kristen evit mann, prosezerezh marchad-mat gant barnerezh Aotrou ar chorn-bro, e berr gomzoù ur bed digreizennet-mat choazh, e challe ennañ pep hini kaout a gement en doa ezhomm en e vuhez hep bezañ rediet da chom e Pariz. Ur poent a ranker pouezañ warnañ, evel ma ra J. D. : war-bouez an intendant a rae al liamm etre ar chumuniezhoù er maezioù hag ar Roue, ez ae en-dro buhez ar chumuniezhoù-se hep an disterañ fonctionnaire. Kalz talvoudusoch eo ar skouer anezho neuze evit neb a glask labourat evit an digreizennañ eget ar skouer saoz pe e vab norzh- amerikan a vez kinniget deomp evel an diskoulm da bep tra gant kefredourion evel Tocqueville pe A. Peyrefitte.KatolikA. Peyrefitte a adkemer damkaniezh Maks Weber war brasoch barregezh ar brotestanted eget ar gatoliged war dachenn an armerzh kevalaour arnevez, hag a astenn anezhi da holl rannoù ar vuhez koulz lavaret : hervez A.P. ne challer ket dispartiañ ar gatoligiezh diouzh baranegezh an Enkeiserion, an enebiezh ouzh skiantoù an natur hag an armerzh, ha me oar-me, en enep dar brotestanted, leun a fiziañs en o nesañ hag en dazont, ha desket-dreist war studi istorel ha skiantel ar Bibl. Hirik eo rollad an difaziadennoù en Erreurs war ar chraf-se, ha lakaet on diaes gant etremar an dibab. Moarvat, lenner, a-raok menegiñ buan-ha-buan kement a draoù na ouiech ket, e rankan displeg deoch perak nhoch eus biskoazh klevet anv anezho. E 1921 e skrive René Guénon : Ur pezh labour istorel a chom da ober, evit diskouez war-bouez teulioù, restadennoù ofisiel ha toud, penaos eo deut a-benn ar brotestanted da lakaat an arigrap war gelennadurezh an Istor ha da adskriv anezhañ penn-da-benn hervez o choantoù (...) Dan deiz ma vo bet kaset da benn al labour-se, kalz gevier ne chellint mui bezañ kredet. Dam soñj e vez boulchet mat-tre an embregerezh-se en Erreurs, evit ar pezh a sell ouzh Bro-Chall dan nebeutañ. Ma challer lavaret ez eo laikour kentoch eget protestant an Deskadurezh Vroadel Chall a hiziv, e voe huguenot kant-dre-gant ar gwir taol-stad deskadurel a voe graet da vare an eilvet impalaeriezh. En-dro da Jules Ferry, dimezet dur galvinourez, ne oa nemet kalvinourion sorchennet gant kaout an digoll war ar gatoliked (Chwitet eo an adreizhadenn dre ar gloer en XVIvet kantved, ret eo ober anezhi dre ar skol neuze a lavare Félix Pécaut). Bech dezhi : J. Ferry en deus divodet 300 aozadur-kelenn katolik dieub (harluet hag aet da gelenn e broioù estrañjour ), bountet katoliged er-maez betek er ch-Collège de France, difennet ouzh ar veleion (hag outo nemetken) kemer perzh er chuzulioù-mistri-skol war ar maezioù, hag all. Unan eus hêrezhioù padus an aloubidigezh-se eo un istor adreizhet meo bet diverket ennañ an holl draoù displijus evit ar brotestanted (ha kalz a zo anezho!) : trouz a reer en-dro da lazhadegoù deiz ar Sant-Barteleme, met kuzhet e vez ar Michelades, lazhadegoù katoliged gant protestanted, da zeiz Sant-Mikael, pemp bloaz a-raok. Hirglemm a reer ne oa ket mat stad ar brotestanted dindan Loeiz XIV, hep lavarout ne oa ket gwelloch an traoù evit ar gatoliged en Izelvroioù (e marevezh Jean De Witt e voe tapet an droed ganto da sevenañ al lid katolik e kuzh, un araokadenn veur met berrbad avat, kaset da get gant darsav an Orañjerion da heul. Neo nemet e 1850 o devo ar gatoliged gwirioù kevatal evit gwir, hag en em ziskouezint neuze evel 50% eus ar boblañs, ar pezh a oa kalz muioch eget an 2% a brotestanted e Bro-Chall). Morse ne stader hollvezañs ar brotestanted e renerezh lazhadegoù taerañ an Terreur (Marat, Barnave, Rabaut a zo ar re anavezetañ) koulz hag en hengoun a greizennerezh-armerzhel-laererezh (Cambon, Laffenas, Montchrestien) a rivino rannvroioù Bro-Chall evit stambouchañ yalchoù ar brofiterion barizian hag ar vankerion jenovat. Ha war mil boent all e giz-se e vez difaziet damkaniezh re aes Peyrefitte gant J. D., ken ne chom netra eus an damkaniezh-se, na zoken eus hini Maks Weber. J. Dumont nemañ ket e-touesk ar re a glask abegoù don dar mal français en amzer-dremenet pellañ, en ur chloaz dibareadus a zeufe eus aloubadeg Galia gant ar Romaned pe gant ar Chermaned war-lerch. Hervezañ neo ar walenn-se nemet ur mal circonstancié, dleet dur chendegouezh dichañsus (lezobererezh ha kentorfederezh ar roueed, berzh Rousseau sikouret gant iriennerezh e ziskibled). Amañ eveljust e kuitaer bed ar fedoù evit hini ar martezeadennoù-mennozhioù prederouriezh an istor, hag e chall pep hini soñjal un tammig ar pezh a gar. Perzh gwellañ displegadenn J. D. dam soñj a zo e hepkor mat an tech da ziskouez ar galloud gall evel un direizhadenn digomprenadus (un tech a adkaver ivez, siwazh, er stourmerion a-enep dezhañ koulz hag en e zifennerion). La révolution française ou les prodiges du sacrilège (Criterion, 1984) Ne vourran ket o strewiñ betek re ma rentañ-kontoù, met evit al levr-mañ ne welan ket penaos e challfen tremen hep ur standilhon hirik eus an holl fedoù dibunet e-barzh : forzh pegen brezhon pe kristen e vefech, lenner, keneve dar rollig-se e kavfech faltazius ha digredus a-grenn ar mennozhioù displeget gant J. D. diwar-benn an Dispach assoiffée de sacrilège -se. Ken start eo an hengoun a chaou hag a sponterezh en-dro dezhañ...Unan eus ar gevier meur-se eo ar pezh a vefen techet da envel mojenn an enepnoblañserezh pe an eneproueelouriezh. An istor a vezer boas da gontañ er par-se a zo gaou e pep keñver : e-keñver armerzh, e-keñver ar pezh a soñje an dispacherion, e-keñver ar pezh a soñje ar bobl, hag all, evel ma tisplegomp izelochik. Gwir, mil striv a zo bet graet (hag a gendalcher da ober) evit treuzwiskañ muntr ar feiz kristen e Bro-Chall en ur seurt muntr eus an noblañs. Da vare an Dispach ez eo bet kemeret ur ster arbennik gant meur a cher gallek, gant ar mezevellet ma oa an empennoù : aristocrate da skouer, distaget gant noblañsoù dispacherion e-leizh, a dalveze kement ha a-enep dan Dispach pe ur skoilh war hent an Dispach ha neo ket e ster a-vremañ. A-fed armerzh : Marc Bloch, arbennigour meur war istor ar maezioù e Bro-Chall, a voe kelenner er Sorbonne da vare Léon Blum, a ra en e levr Seigneurie Française et Manoir Anglais, an evezhiadenn heverk-mañ : Kouerion an Ancien Régime a zo bet saveteet gant daou dra a seblantfe kentoch bezañ a-enep dezho: A) An dale e mekanik-kastizañ gwirel ar roue, B) Disujidigezh an noblañsoù d´an tailhoù archant. Kaerat troienn ``a seblantfe kentoch zoken er Sorbonne e ranker goulenn digarez hag absolvenn paz eer a-enep dar rakvarnioù strewet gant ar gelennadurezh ofisiel ! Gwir eo an evezhiadenn koulskoude : peogwir e oant dieub eus an holl tailhoù (nemet hini ar gwad) eo e challe an noblañsoù kenderchel gant o emaberzh dichounid a labour koustus ha poanius evit ar chumuniezhoù er maezioù en-dro dezho. Gwir, diouzh sellboent an archant, diouzh ur sellboent emgar (e berr gomzoù, ur sellboent a-vremañneketa), an noblañsoù o doa pep tra da chounit ha netra da goll gant an Dispach : divechiet e oant ag o atebegezhioù a evezhier hag a varner war o domani, no doa mui da rannañ anezhañ gant tud a netra e-leizh, e chellent klozañ dor o chalon koulz hag o chastell dar re-se, hag emgouestlañ penn-da-benn dar berniañ-archant kevalaour. A zo muioch, an Dispach en doa ezhomm eus an noblañsoù neket hepken evit o barregezhioù renerion ha kadourion, met dreist-holl evit kemer perzh er mekanik armerzhel nevez. Setu perak e vo, e-pad an darn vrasañ eus an Dispach, argaset beleion (lezenn ar 26 a viz Eost 1792 e-touez kalz traoù all) ha miret ouzh noblañsoù a dechout (lezenn ar 28 a viz du 1793). A-fed tro-spered an dispacherion : Voltaire en deus skrivet meur a bennad roueelour, ha pa seller ouzh ar skridoù politikel, pezhioù-choari, flemmskridoù ha lennegezh a bep seurt en-dro da 1789, e-kichen ar feulster enepkristen diharz (ha strewet ar muiañ ar gwellañ, betek er maezioù zoken) e kaver dar muiañ-holl arnodskridoù feizoniel war harzoù galloud ar roueed, goulennoù lezennel-rik ha difeuls e vefe diskaret reizhiad brientoù an Ancien Régime evel re Sieyes (ne oa brientoù an noblañs nemet ul lodenn eus ar brientoù-se, e-kichen brientoù ar rannvroioù ha brientoù kerioù zo evel Pariz pe Orléans), pe pezhioù-choari dizrouk ha fentus war an noblañs evel re Beaumarchais. Ur fest roueelour flammus e voe koun kentañ ar 14 a viz gouhere e Pariz, hag un dekred eus ar 7 a viz gouhere 1792 a lakae er-maez lezenn neb a gredfe ober anv a Republik. E sigur an ideologiezh republikan-se, morse ne rankfed disoñjal e oa dizanav a-grenn da holl kefredourion ha pennoù-bras an Dispach er penn-kentañ ; an dispacherion ne ouient mui petra ijinañ evit ezlechiañ ar gravez kristen, a groue mil lezenn, mil le berrbad, hag a gavas en diwezh an ideologiezh republikan-se, a bakas krog gwelloch eget an taolioù-arnod all a-raok. Ken e teuas da ardamez dezho, hag ar ger republikan a gemeras neuze lech ar ger dispacher e Bro-Chall. Da vare an Terreur en he chrisañ, ar chont noblañsour-penn-kil-ha-troad Dufort De Cheverny a oa en toull-bach (un toull-bach damantus memestra : dalchet e veze en un ti klok hag e vevelion a gendalche de servij) ha Saint-Just an dispacher-glan-ha-kriz-skouer a frealze jentil gwreg ar chont, o lavarout dezhi peseurt karantez en doa Robespierre evit an Noblañs. Un nebeud sifroù : hervez jedadennoù Donald Greer, diwar ar 400.000 a noblañsoù a veve e Bro-Chall e 1789, 1158 a voe lazhet, ha 16831 a guitaas ar vro. Da lavaret eo, 96% ag an noblañsoù neo ket bet tizhet o buhez gant an Dispach. Memes mod, an noblañs ned a dober nemet 8,5% eus hollad an dud dibennet gant an Terreur. Skouerennoù niverus roet gant J. D. a ziskouez penaos e oa a-walch dun noblañs tremen hep en em ziskouez fraezh a-enep dan Dispach ha kemer un nebeud diarbennoù (kemm anv pe en em wiskañ en doare dispachel pa zeue er-maez eus e di) evit bezañ lezet e peoch. Zoken an amaezhiadurezhioù krouet a-ratozh-kaer evit kastizañ an noblañsoù na sentent ket ouzh lezennoù an Dispach a ziskouezo kalz damant, blotded ha truez (da sk. el lezennoù didamalladur niverus). Pebezh diforch gant an degadoù a viliadoù a veleion didou sammet evel loened war ponton-ioù Rochefort, kaset da toulloù-bach Cayenne ha Ré, a veze jahinet ha mezhekaet diehan...E sigur roll ar roue : evel an holl dud a challoud dan ampoent e oa beuzet el lanv enepskristen nevez, ha nen doa ket kredet ober kalz tra evit derchel ouzh al lanv-se. Er penn-kentañ ne rae peurliesañ nemet sinañ e traoñ ar bajenn an obererezhioù dispachel nevez, a veze kinniget da choude ez-ofisiel evel intrudu ar roue. Diwezhatoch koulskoude e teuas dezhañ en-dro un tamm kalonegezh da enebiñ, ken e voe kendaonet dar marv en diwezh. Pouez keal ar gravez er gendaonadenn-se a zo un dra kuzhet mui-pe-vui en istor ofisiel (sl. dezrevell abadenn ar 11 a viz kerzu 1792 beure ar ch-Convention, hag ar poent niverenn 26 en damalladenn graet da Loeiz XVI). A-fed ar pezh a soñje ar bobl : zoken e-pad an naonegezh hag an dienez washañ he deus kendalchet ez-kuzh an dîme hag ez eo bet gwarezet madoù an aotrounez diouzh an dastumerion-tailhoù e meur a lech. An istorour saoz George Rudé a verk ez eo Bro-Chall un direizhadenn iskis e div drederenn gentañ an XVIIIvet kantved peogwir ne gaver roud ebet enni eus an darsavioù peizanted-a-enep-dan-noblañsoù ken boutin e Europa dan ampoent. Mard eo gwir ar ganenn a glever ken alies hiziv neuze, ar gouerion e Bro-Chall no doa ket merzet a-raok 1789 e oant machomet gant an noblañs, ha dre ur chendegouezh iskis ne soñjjont tagañ neuze nemet ar re a oa kristen. Andrev ar Merser, e dibenn kentskrid e levr 1789 hag ar brezoneg, a ro da grediñ e oa heñvel rann vreizhat an Dispach ouzh emsavioù evel re Sebastian Ar Balp. Ne oa ket, feiz : unan a oa un darsav a-berzh pobl ar vro a-enep dar galloud a zeue diouzh Pariz, hag egile a oa un ``droidigezh feal gant bourchizion ar vro eus an Dispach roueel da gentañ ha Jakobin-Parizian war-lerch. E gwirionez, un tammig e pep lech en em savo an noblañsoù kalonek a-walch evit difenn ar bobl diouzh machomerezh an Dispach (neo ket hepken e Breizh hag er Vendée : J. D. a ra anv eus skouerennoù nebeutoch anavezet, en o zouez unvaniezh ar chonted-chaloni gant pobl ar ch-canuts en-dro da Lyon ).Ma! Emichañs em eus adrenablet a-walch evit gweañ kouzoug dar vojenn a enepnoblañs-se, evit al lennerion a feiz vat dan nebeutañ. Neo ket diaes kompren perak eo chomet bev-buhezek ar vojenn-se betek hiziv an deiz, dreist-holl evit ar re nevez-deuet dar vourchiziezh chall e forzh pe vare. Diouzh un tu ez eus lorch enno bezañ an Noblañs nevez, a deurvez skoliataat ha reiñ aluzen dar re warlerchiet (an Noblañs-se a zo hini an archant, archant ar Stad Chall bet serret da gentañ e seziserezh madoù an Iliz ha preizherezh ar ch-Comission dExtraction, ha war-lerch e korvoerezh ar vicherourion hag an trevadennerezh) ha diouzh un tu all e vourront kenañ och en em welout evel trecherion hael war an noblañsoù (evit disoñjal pegen toutek ez int gant ar gevalaourion veur hag ar bolitikerion, me  laka), un hunvre maget start gant al lennegezh, ar finvskeudenniñ hag ar stlenn. Drieu de la Rochelle a lavarfe ez int ``tud laosk o hunvreal bezañ kalonek. Tremenomp bremañ da wir obererezh an Dispach dindan ar maskl enepnoblañs pe araokour ha dibunomp prantadoù pennañ an digristenekaat. An obererezh-se a voe graet, evel reizh, eus ar gorre dar chreiz : da gentañ e voe kaset da get ar misionerezh, goude-se e voe divrudet ha distrujet ar vanachiezh, broudet skloufoni ar bersoned hag arveret anezho evel gennoù e gwezenn an urzhaz kristen, evit en diwezh tizhout kalon ar gravez : ar vuhez pemdeziek.Hiziv an deiz neo mui gwall hewel obererezh ar Jezuisted, hag e vezont anavezet dreist-holl evel arguzennacherion pe kleiziz varanek. E-pad pell koulskoude ez eo bet kompagnunezh Jezuz mammenn ar visionerion taerañ ha santelañ hag ar gelennerion varrekañ. Ganto dreist-holl ez eo bet savet sevenadurezh katolik Amerika ar Chreisteiz ha Mechiko, a challer choazh gwelout he roudoù hiziv en ilizoù kaer-dreist hag ivez, un tammig, e tro-spered an dud. An avi hag ar warizi maget gant ar gelennerion all outo a daole alies a-enep-dezho iriennoù ha gevier a bep seurt, a veze trechet hag a zasorche ingal : un degouezh a adlavarerezh an istor a zo aze. Dar poent emaomp o plediñ gantañ, e voe un irienn-veur etrevroadel evit mat (dielfennet munut e eilvet ha trede rannlevr ar Prodiges), a grogas da ziskouez he frouezh gant Pombal o herzel hag o tiberchennañ holl Jezuisted Portugal e 1759; tro Bro-Chall ha Bro-Spagn e voe da choude, hag en diwezh e voe bref steuzidigezh Kompagnunezh Jezuz sinet gant ar Pab war e dremenvan dar 21 a viz Gouhere 1773. Deut e oa da wir prantad kentañ an Dispach, ken e challe an dispacher Manuel de la Roda gourzrechiñ Lazhet hon eus ar mab (ar jezuisterezh), ne chom mui deomp bremañ nemet da lazhañ ar vamm(an Iliz). Heuliadoù spontus a voe da argasidigezh ar Jezuisted en Amerika koulz hag en Europa (en tachadoù eus Europa ma talveze an argasidigezh dan nebeutañ, rak meur a rener politikel a voe speredek a-walch evit berzañ embann ar bref a steuzidigezh, ha mirout ar jezuisterezh dibistig e-giz-se war o domani ; en o zouez Frederig II a Brusia, Katarina II a Rusia ``Wenn (Bielorusia bremañ)). En Amerika ar Chreisteiz, meur a gumuniezh indian kristenekaet ha dieub a adkouezhas er chouezeri hag er sujidigezh dar gorvoerion europat. E Bro-Spagn ha Bro-Chall e voe ur gouezhadenn drumm e live ar gelennadurezh, testeniet gant meur a skrivagner, hag a challer muzuliañ ivez gant degouezh Robespierre (ha meur a zispacher all eus e seurt) : penaos e chall Robespierre, un emzivad bet paeet dezhañ ar studioù kerañ hag uhelañ gant an Iliz, bezañ war-un-dro unan eus lazhadegerion daerañ an Dispach ? Lod a lavaro marteze e oa foll Robespierre ha mat pellzo. Evit ma cheloù e vefen techet da vezañ ali gant J. D : ret eo krediñ ned ae ket gwall bell an deskadurezh kristen bet roet da Robespierre (pe, ma kavit gwelloch, e gelennerion no doa ket taolet kalz a evezh outañ). Aze ez eus moarvat ur gentel evit ar gerent, ken niverus hiziv an deiz, a stambouch o bugale gant madoù danvezel hep teurel tamm pled ebet ouzh dibunadur o spered. Moarvat ne vo ket ken taer ar vugale-se ha Robespierre, met arabat e vefe dar gerent-se bezañ souezhet e tiskouezfe o bugale diouer a anaoudegezh-vat en o cheñver ...Ne vefe ket klok an adrenabl-mañ hep ur meneg a-zivout an holl skoilhoù Gall-dispachel-rik a zo chomet bev-mat betek hiziv. Kounañ a ranker neo ket hepken madoù an Iliz er ster strizh a voe sezizet gant an Dispach, met ivez ospitalioù, levraouegoù, karitezioù a bep seurt perchennet gant laiked kristen. Servijoù foran evit mat bet savet dre boan hag emaberzh gant hiniennoù prevez, a gouezhas evel-se etre krabanoù ar Stad, dezhi da arverañ anezho evel ma kar, pa gar, er mod ma kar - peurliesañ da reiñ anezho dar vourchizion vihan en eskemm ouzh o dizoueegezh. Maz eus ken nebeud a vongedadoù prevez e Bro-Chall hiziv an deiz, ez eo peogwir eo chomet bev e deun penn an dud eñvorenn al laerezh veur-se, moarvat, a verk J. D. Ken anat e oa liv vil an obererezh-se, ken e save enebadennoù e-leizh en Assemblée. Mirabeau avat a gavas an doare da lakaat an euzhuster-se da dremen : evit lakaat ar bersoned da vouezhiañ ya dar seziserezh e warantas ur minimom a 1200 lur evit gopr ar bersoned er programm anezhañ. Ar bersoned o doa graet fall o chontoù avat evel ma stad J. D. : en enkadenn armerzhel ramzel da heul - ha ne gomzan ket eus an digristenekaat - e oa choarzhus ar gounid-se ...A-hend-all e chom bev-mat hiziv beli Contrat Social Rousseau war Bro-Chall, kalz muioch eget na vefe kredet gant ar re na sellont ouzh an traoù-se nemet evel sotonioù pe prederouriezh digromprenadus. Zoken ma ne dalvez mui hiziv ar bras eus al lezennoù awenet gant Rousseau, e chom sanket start e penn an dud an dro-spered diwanet diouto. Div skouerenn a roin amañ.Kalz kristenion hiziv a sant choazh an diforch etre ar familh katolik hengounel, bugale niverus dezhi, hag ar familh unbugel pe daouvugel boutin a-vremañ. Faziañ a ra koulskoude ar re a gred ez eo an hudurniezh a zo kiriek eus kement-se. An holl re o deus kontet ha studiet an niver a chanedigezhioù e Bro-Chall a wel e krog ar chouezh meur da vare an Dispach, gant dekred ar 7 a viz Meurzh 1793 war an hêrezh-rannet-ingal ret evit an holl. Al lezenn-se a skoe taol ar marv war frankiz-arnodiñ an hininennoù (a rank bezañ brient ar Stad hervez Rousseau) : ar gerent ne chellent mui dasparzhañ an hêrezh etre ar vugale evel ma karent, na da skouer legadiñ an atant dar mab barrekañ. War un dro gant meur a lezenn ha darvoud all, al lezenn-se a vire ouzh pep hinienn a sevel forzh petra a badfe pelloch eget he zammig buhez hep emellerezh ar Stad. A-raok ar skol-ret a zeufe da beurechuiñ al labour, e oa dija troet ar vugale da choarielloù etre daouarn ar Stad, e-lech bezañ krouadurioù ar gerent hervez ar sellboent kristen (kv. ar pempvet gourchemenn). Adal neuze e teuas ar gerent hag ar vugale da vezañ ur samm an eil re evit ar re all, achann ar chouezh en niver a familhoù hag en niver a vugale dre familh, ur walenn ne vo pareet gant skorenn-tiegezh ebet (evel ma verk Youenn Olier, an enbroidi chall a ra bugale e-leizh hiziv a vo dizoue-gallgar-dilabour-divugel warchoazh, moarvat).Unan eus poentoù ar ch-Contrat Social a lavar ne ranker kaout kevredigezh na kevredad ebet er-maez eus ar Stad. Eztaolet e vez ger evit ger koulz lavaret e lezenn Le Chapelier miz Even 1791, a lakae an holl gevredadoù micherourion pe labourerion e-maez-lezenn (hag a brofe neuze ar frankiz-korvoiñ diharz dar choprerion : evel meo bet merket gant meur a istorour, gant al lezenn-se eo bet ganet ar gevalaouriezh e Bro-Chall). Seurt lezenn ne chellas bezañ lakaet da dalvezout nemet dre an nerzh ha gant kalz skuilherezh-gwad eveljust (dezrevellet e vez darn eus munudoù an istor-se e dibenn levr J. D. ). E-pad muioch eget 70 vloaz e vo flastret ar vicherourion gant al lezenn-se (an harzoù-labour ne vint aotreet en-dro nemet e 1864, ar sindikadoù e 1884). Le Chapelier a lavare Ret eo dar vicherourion koll pep spi ha deut eo a-benn mat-tre : an holl sindikadoù gall hiziv a chom sorchennet ha debret penn-da-benn gant ar folklor hag al lañgach gall-dispachel. An digristenaat en deus krouet ivez ur samm ouzhpenn evit ar vicherourion chall : peogwir eo tabou ar beleg en deus Yann Labourer lakaet ar goprer en e lech ; ha Yann neuze da choulenn mil tra diehan digant e vestr, traoù nemaint ket e kefridi un implijer, alese un tabut goullo ha peurbadel etre implijerion hag implijidi (hag ul labour kalz difrouezhusoch ha torrpennoch eget er broioù all). Un abad alaman, a challe arvestiñ e 1853 ouzh an islonk sanket gant an Dispach etre Bro-Chall ha peurrest Europa, a rae bugale a ranker adkelenn dezho kerzhout a vicherourion Bro-Chall : diouzh un tu o deus un ezhomm dinatur da vezañ heñchet evel bugale gant o goprer, ha diouzh un tu all e vagont chwervoni en abeg da se. 