E penn kentañ an trede milved e sav un tamm stad ennon o vezañ unan eus ar re o deus desket brezhoneg war varlenn o mamm. Abalamour da se, ha dre ma x92z on eskob unan eus eskoptioù Breizh, e kav din ez eo mat ha poent  mont e kendiviz gant ar wazed hag ar maouezed zo tomm o cx92halon ouzh sevenadur Breizh hiriv an deiz, ur sevenadur a ranker dercx92hel dezhañ e blas,ur plas a-zoare er vuhez a-vremañ hag a zo ocx92h en em zigeriñ muiocx92h-mui dx92ar bed a-bezh.  Heuliañ a ran, en ur ober se, skwer istorek heverk ar Pab Yann-Baol II, en doa roet o flas da sevenadur ha da beurheñvelder Breizh, pa zeuas da Santez-Anna-Gwened e 1996. Da geñver an darvoud-se em eus merzet, a gav din, ar sin e oa un dra bennak o cheñch en darempredoù  etre an Iliz ha dihun ar Vretoned.  A-eeun en em lakan ivez gant ar gouelioù bras zo bet lidet, nevez zo, e Landreger, da geñver seizh-kantvet deiz-ha-bloaz marv Sant Erwan, beleg hag eil-patrom Breizh.    I - Hor gwrizioù    Un hent hir gant an Aviel    Nx92eus ket keit-se cx92hoazh e oa e Breizh liammoù start etre ar feiz kristen hag ar sevenadur, ar ger-mañ o talvezout amañ un doare dibar da vezañ, soubet en ur gevridigezh diouti he-unan. Bez hon oa hon  doareoù deomp-ni, nx92eo ket hepken dx92en em vagañ,dx92en em wiskañ,dx92en em vodañ, met ivez da gomz, da zañsal, da bediñ Doue, da enoriñ hon tud tremenet. Distabilaet eo bet ar vuhez kempouez-se e-pad ur pennad amzer. Koulskoude e weler o tiwan ul lañs nevez.  Degasomp soñj, da gentañ, eus hon istor. Embannet eo bet an Aviel e Naoned hag e Roazon adalek an trede kantved gant Galianromaned. Ha goude-se, adalek ar pempvet kantvet, er peurrest eus an Arvorig, gant Bretoned deuet eus an tu all da Vor-Breizh, heñchet  gant o renerien relijiel ha politikel. Ar re-mañ a grouas ur rouedad parrezioù dre ar vro a-bezh. Lod eus ar venecx92h-se a zeuas da vezañ eskibien, ar re a vo anvet diwezhatocx92h diazezourien santel ar feiz kristen e Breizh.Gant ar Seizh Sant brudet-se e cx92heller menegiñ Sant Melan evit Roazon ha Sant Felis evit Naoned, an eskibien cx92halianroman o deus diazezet an daou eskopti-se.  Ouzhpenn hon diazezourien santel hon eus-ni un niver bras a sent lecx92hel, ez eus bet savet en enor dezho chapelioù diniver  a gaera hor bro (ur mil bennak er Mor-bihan,hep kontañ an tri-cx92hant iliz parrez).Un devezh pardon en unan eus hor chapelioù zo un devezh a levenez hag ur chañs speredel ha denel.Ar sant a enorer a vez alies unan lecx92hel, dianav-tre. Met eñv eo an hini en deus hadet an Aviel er cx92horn-bro-se. Dle omp dezhañ eus ar feiz a vevomp anezhi.  E Breizh abaoe ma x91z eus anezhi he deus ar feiz laket da sevel e penn pellañ kornôg Europa ur glad relijiel dibar a ilizoù, chapelioù, feunteunioù ha kalvarioù, en deus  kemmet a-hed ar cx92hantvedoù, en ur zegemerout aes levezonioù deuet eus ar bed a-bezh.  E brezhoneg eo e veze lavaret ar feiz-se e-lecx92h ma veze komzet hor yezh, betek kreiz an XXvet kantved.    En amzer nevez-tremenet    A-zivout ar yezh end-eeun, an Aotrou x92n Eskob Graveran, eskob Kemper ha Leon dx92ar mare-se, aet da Roma da welout ar Pab Pi IX, ad limina apostolorum, e 1847, a glevas hemañ o lavarout dezhañ : « Dalcx92hit, dalcx92hit, evel da vammennoù ho taoulagad, dx92ar yezh  kozh-se a ziwall ho feiz ».E-pad un ugent vloaz bennak, etre1865 ha 1884, ez eus bet embannet ur gelaouenn sizhuniek e brezhoneg penn-da-benn dezhi an titl arouezius « Feiz ha Breiz ». Studiet e veze enni kement kudenn a cx92helle dedennañ tud a-ziwar ar maez tomm o cx92halon ouzh o douar, o feiz katolik, o yezh, o Iliz.  E Breizh-Izel e veze lavaret aes a-walcx92h : « Ar brezoneg hag ar feiz zo breur ha cx92hoar e Breiz ».  Dont a reas ar gelaouenn er maez en-dro etre 1899 ha 1943. Renet e voe e-pad pell  gant an aotrou beleg Yann-Vari Perrot ha prederiañ a rae muiocx92h war an dañjerioù a lake dija en arvar yezh, feiz ha peurheñvelder ar Vretoned. Heñvel e oa e eskoptioù Sant-Brieg ha Gwened, gant kelaouennoù all, evel « Dihuna », krouet gant Loeiz Herrieu evit brezhonegerien Bro-Wened.  Chomet eo tomm eskibien Kemper, Sant-Brieg ha Gwened ouzh ar brezhoneg betek ar bloavezhioù goude an eil brezel bed. Etre an daou vrezel, nemet er cx92hêrioù bras, e veze graet ar cx92hatekiz hag ar prezegennoù e brezhoneg.  Un doareenn sakr zo stag ouzh ar brezhoneg hag a zo un elfenn naturel eus ene ar Vretoned, a soñje barzh meur Enez Groe Yann-Ber Kallocx92h.  Ar brezhoneg zo bet implijet dreist-holl gant ar veleien evit sevel levrioù relijiel ur cx92halz anezho.Ur skipailh en em dolpas, en hon eskopti, dindan renerezh Jerom Buleon da gentañ, hini Augustin Guillevic goude-se. Implijout a raent ar gwenedeg, met labourat a raent ivez evit tostaat ar rannyezhoù etrezo ha mont war-du ur yezh unvan. An aotrou beleg Pier Ar Gov  a grouas ar benvegoù (yezhadur, geriaouegoù, poelladennoù) evit studial ar yezh x92barzh ar cx92hloerdioù. Re all a gasas da benn un dastumadenn nevez eus kanennoù brezhoneg an eskopti, zo bet embannet meur a wech. Teatr brezhoneg Santez Anna a reas berzh gant Job Er Bayon,dreist-holl a-raok ar cx92hentañ brezel bed. E 1927 e teuas er maez ar misal latin-brezhoneg « Livr pedenneu, Overen ha Gospereu ». Kalz eus ar veleien hag a oa donezonet-kaer, a savas kanennoù, sonennoù, kontadennoù. Lod all a droas oberennoù  eus broioù all. Ar gelaouenn « Dihunamb » a roe harp dezho hag a embanne an oberennoù.    Hiriv    Pardon Santez-Anna-Gwened a zalcx92h dre vras e aergelcx92h breizhek. Dx92ar 26 a viz Gouere 1954, e voe gouestlet Breizh da Galon Mari, gant Kardinal Arcx92heskob Roazon hag ar pevar eskob all eus hor bro en-dro dezhañ. Da geñver ar blegenn-se e kasas ar Pab Pi XII ur gemennadenn war-eeun dre skingomz, klozet gant ur bedenn e brezhoneg.  E Landreger ivez, da geñver pardon Sant Erwan, e  veze hag e vez cx92hoazh implijet ar brezhoneg.  E-touesk hor cx92henvroidi, tud evel René de Chateaubriant, ar vreudeur Lamennais, an Tad Lebret, a veze atav stad enno o tiskleriañ e oant Katoliked ha Bretoned. Pa zeuas ar Pab Yann-Baol II da Santez-Anna-Gwened e 1996, e voe merket mat ivez al liv katolik ha breizhek. Lidet e voe an oferenn en ur reiñ o flas da sevenadur Breizh ha dx92ar brezhoneg. En e brezegenn en deus Hon Tad Santel ar Pab meneget e brezhoneg, en o yezh orin, ar cx92homzoù bet lavaret  gant Santez Anna da Iwan Nikolazig.  Start kenañ eo bet eta e-pad pell amzer al liamm etre an daou fed-se : bezañ Breton hag en em ziskleriañ katolik.Ur perzh dibar eus hor peurheñvelder e oa al liamm-se _ul liamm hag ez eus anezhañ a-nevez amañ hag a-hont _, ar brezhoneg o vezañ, en un doare, ar cx91hevre e-barzh ar cx92houblad.    II - An trocx92h trumm er bloavezhioù 50    Ur fed a-vern    Un trocx92h trumm a cx92hoarvezas er bloavezioù 50, daoust ma x92z eus bet eus ar  gudenn kerkent ha fin an naontekvet kantved gant kelenn ar galleg en holl skolioù, ha goude-se an difenn da gomz brezhoneg enno, dindan boan da vezañ kastizet. Dav eo dercx92hel soñj ivez e teue an trocx92h-se dx92ar mare ma tivroe ar re yaouank a-vil-vern war-du rannvroioù all pe war-du broioù estren: ar brezhoneg, a soñje an dud, _ kement a vezh a oa enno gantañ _ne cx92helle nemet herzel outo da ober o zreuz er gevredigezh. En ur bern familhoù, ne veze ket komzet brezhoneg kén dx92ar vugale, ar pezh en deus  degaset cheñchamentoù bras e pastorelezh hon eskoptioù. Ker stank eo bet ar familhoù ocx92h ober evel-se ma ne oa ket mui, koulz lavaret, a re yaouank brezhonegerien a-vihanik. Aet eo diwar wel hêred ur yezh a dremene ez naturel a rummad da rummad.    Ur youl bolitikel ?    Daoust ha nx92eo ket bet mennet an dra-se a-ratozh-kaer gant ur guchennad dalcx92hidi eus ur Republik unan, dirannadus ha laik, betek en he yezh ? Divizet e oa bet marv ar brezhoneg abaoe pell amzer. Unan eus ar spisañ  diskleradurioù hag a ziskouez kement-se zo bet distaget dx92an 19 a viz Gouere 1925, gant Anatole de Monzie a oa, en deiz-se, en e garg a vinistr an Deskadurezh-Stad, ocx92h igoriñ Ti Breizh en Diskouezadeg Hollvedel. Hag evel ministr eo e tisklerias groñs : « Evit ma vo unvan ar yezh er Frañs, e rank ar brezhoneg mont da get ». En ul linenn e oa dastumet ur gelennadurezh a-bezh : hini ur Stad kreizennet hag unvanus a zisplije dezhi e vefe meur a yezh ha meur a sevenadur en he rannvroioù, ha ne felle dezhi anavout  nemet ur yezh evel benveg unvanour.  Politikerien all nx91o deus ket manket da zegas soñj en-dro, diwezhatocx92h, eus ar forcx92hadenn-se en anv un dogmategezh a ziskouez bezañ, da vihanañ hiriv an deiz, reut ha diamzeret. Al lod muiañ atav eus ar gelennerien, re ar skolioù-Stad koulz ha re ar skolioù katolik, a asantas kemer perzh e jeu ar galloud, hep klask en em soñjal re, war a seblant.    Dilercx92hioù    Ilizoù hon eskoptioù a rankas en em ober diouzh ar stad nevez-se. Ehanañ  a reas ar veleien da gatekizañ ha da brezeg e brezhoneg, el lecx92hioù zoken ma ne oa ket ret. Ne veze graet gant ar brezhoneg kén, nemet ur wech an amzer, e-barzh un nebeut santualioù dibabet, da geñver pardon ur chapel pe ur bircx92hirinded bennak.  Dx92ar mare-se ivez e oa bet renevezet don an deologiezh hag ar cx92hatekizañ ha ganto an doare da lavarout kement a denn dx92ar feiz. Lod eus ar veleien hag a oa brezhonegerien nx92o doa ket ar benvegoù menoziañ evit mont da heul an emdroadur-se. Lod anezho  koulskoude a stagas gant ar studi hag an enklask. Evit ar veleien yaouank eus ar mare-se, ne oant ket evit komz brezhoneg, pe neuze fallik a-walcx92h, rak ne oant ket bet stummet evit se nag er gêr nag er cx92hloerdi.  Dercx92hel a raemp soñj ivez, e don hon emskiant, mui pe vui, eus diroudoù a oa bet e-pad ar brezel, hag hol lake diaes evit difenn kement a denne da Vreizh.  War ar memes tro eta ez eo bet dilezet ar brezhoneg koulz war dachenn ar relijion ha war hini ar vuhez foran. Perak avat, nx92ouzer ket  cx92hoazh en un doare resis ha klok, pell acx92hano.    Lod a zalcx92h mat, koulskoude    E-pad ar bloavezhioù poanius-se e kendalcx92has emsaverien zo, ha ne vezent ket komprenet mat atav, da labourat gant kalon evit sevenadur Breizh (sonerezh, istor, yezh, savadurioù kaer ar vro, sportoù Breizh, hag all). Kevredigezhioù kozh pe nevez savet a vodas an nerzhioù, a roas lañs da raktresoù, a anzaver hiriv pegen reizh e oant. War al lañs-se o deus beleien, seurezed ha laiked kemeret perzh el  labour : nx92eus nemet soñjal el lazoù-kanañ, er cx92helcx92hioù keltiek, er bagadoù. Ma x92z int bet savet alies diwar bolontez un den ez int bet degemeret mat er parrezioù. Ouzhpenn bezañ savetaet ur glad prizius-dreist o deus an holl dud-se roet an tu da sevenadur Breizh da zont war-wel e-kreiz ur gevredigezh kemmet, al lodenn vrasañ eus an dud o vezañ hiviziken o chom e kêr. Bez e oa irvi digor evit an amzer da zont.    III-Un nevezadur    Ul lammgresk dicx92hortoz    Dihunañ a reas sevenadur ha peurheñvelder Breizh war-dro ar bloavezhioù 60, met e-doug ar bloavezhioù 70 eo e teuas an dihun-se da vezañ kreñvocx92h. E korf tri pe bevar dekvloavezhiad en deus sevenadur Breizh adkavet ur startijenn dreist.  Kreñv eo adarre skeudenn voutin Breizh, hag ur sin mat eo : ur bobl hag a zo lorcx92h enni gant he feurheñvelder _ goude bezañ bet mezh gantañ e-pad daou gantved dx92an nebeutañ _ zo gouest da grouiñ, da sellout ouzh an amzer da zont gant menn ha fiziañs, kengred gant holl  bobloù ar bed ! An hini en em sant eus Breizh, ne vo ket gwanaet e santimant da vezañ eus ar Frañs, eus Europa pe eus ar bed, ar cx92hontrol eo. Breizh, degemerus dx92ar sevenadurioù all, dx92ar yezhoù all, ha neket tamolodet warni he-unan, zo ur vro e cx92heller bezañ eurus enni,ur vro hag a cx92hell pinvidikaat kumuniezh an holl dud dre ar bed a-bezh. Feal dx92he cx92heltelezh _ a-viskoazh eo bet ar Gelted troet da veajiñ kalz _, ez eo chomet bepred digor frank war an donvor, e-giz ma tiskouez a-walcx92h ar visionerien, ar  vartoloded hag ar genoberourien zo aet da bell, a viliadoù, dre ar bed a-bezh.  E meur a zoare e tiskouez sevenadur Breizh bezañ o tiorren da vat.  Abaoe pemp bloaz warn-ugent bennak ez eus bet adaozet ur bern chapelioù gant sikour ar gevredigezh Breiz Santel.War un dro gant al luskad-se, ganet diwar mennadoù a denn dx92ar glad ha dx92ar relijion, e kresk en-dro dedennadur an dud evit ar pardonioù bihan : dre o gwrizioù e adkavont kalz anezho hent feiz o hendadoù.  Nevesaet eo bet kalz hor  sonerezh, a gaver ennañ liammet hengoun ha modernelezh. Brasocx92h bras e teu da vezañ niver ar vuzikerien,ar strolladoù amatourien, ar bagadoù, ar sonerien a vicher hag ar sonerien hanter-amzer, an oberourien benvegoù, ar sonaozourien, an embannerien pladennoù. Klevet e vez war ar mediaoù sonerezh ha yezh ar vro.  O virvilhañ ema holl stummoù hor cx92han hengounel: gwerzioù, kan-ha-diskan, kantikoù hag allx85 A-zegadoù eo e vez kontet, e Breizh, ar ganerien, al lazoù-kanañ, al lazoù-seniñ.  Bez hon eus  hor festivalioù, bras ha bihan, breizhek pe geltiek an aergelcx92h anezho. War an dachenn embann ha skignañ lennegezh Breizh e vez graet ul labour a bouez bras, hag ivez war dachenn an abadennoù skingomz ha skinwel (ganet eo TV Breizh).    Ur yezh hag a fell dezhi bevañ    Ret eo ober meneg eus ar yezh en un doare ispisial, rak ar yezh eo diazez ur sevenadur. Daoust ha nx92eus ket eus al lavar-stur : « Hep brezhoneg, Breizh ebet »? E galleg eo moarvat hon eus bremañ al lod muiañ eus hon  darempredoù. Koulskoude ez eus ouzhpenn 300 000 a Vretoned hag a cx92hell ivez ober gant o yezh dezho. Ar brezhoneg a zalcx92h penn, stad an traoù evitañ o vezañ, avat, disheñvel a-grenn e-keñver e istor. Hiviziken e vez dibabet a-youl-gaer, muiocx92h-mui, ober gant ar brezhoneg. Komzet e vez e brezhoneg abalamour ma vez dibabet hen ober ; un dibab a ziskouez ur volontez sklaer, a-wechoù hini un emsaver, hag a zo da vezañ dalcx92het kont anezhañ.  E 1951, gant al lezenn Deixonne, ez eo bet aotreet evit ar  wech kentañ kelenn ar brezhoneg evel yezh diret. Memes ma ranker anzav e vez komzet nebeutocx92h eget hanter-kant vloaz zo, « ar brezhoneg a vez studiet muiocx92h mui er skolioù, degemeret evel yezh, enoret zoken, e-giz ma santfe an dud e peseurt dañjer ema, e kement ha ma x92z eo ur merk milvedel eus Breizh », a lenner e «Geriadur Glad Breiz », nevez deuet er maez.  Bugale zo a zesk brezhoneg bremañ er skolioù Diwan pe en heuliadoù divyezhek publik ha prevez (2500 er Mor-Bihan). Tud yaouank a dremen an  aotreegezh, ar vestroniezh, ar cx92hCAPES, an doktorelezh e brezhoneg. Tud deuet (ur mil bennak en hon departamant) a heuilh kentelioù noz, skoazellet alies gant ar cx92huzulioù-kêr. An divyezhegezh adalek an oad tenerañ zo, a lavarer, ur stummadur mat a-benn studial yezhoù estren, un dra ret en amzer a-vremañ, evel mx92eo bet laket war-wel gant an UNESCO en unan eus he mennadoù. Warcx92hoazh, moarvat, e vo gouest pep hini da gomz meur a yezh...  Met nx92eo ket hepken dre ma cx92hell « servijout » ez eo talvoudus an  divyezhegezh. An tu a ro dx92en em « lavarout » e doareoù nevez war dachennoù a bep seurt. Daoust ha ne vez ket bodet, evit sevel ul laz-seniñ, meur a venveg disheñvel, pep hini anezho o tegas e sonliv, e dregern dx92an oberenn en he fezh, pa vez roet da glevout ? Mestroniañ meur a yezh a ro an tu da zisplegañ e doareoù liesseurt danvez donañ an denelezh, prederioù mab-den, e gorfadoù aon evel just, met ivez ar pezh a esper, ar pezh ema o cx92hortoz, ar pezh a ra e levenez.  Ur binvidigezh eo da ziwall, pa weler  ema e dañjer da vont da get al lod muiañ eus ar yezhoù komzet war an douar a-bezh. Hiriv an deiz 4% eus ar yezhoù zo anezho zo komzet gant 96% eus poblañs ar bed ; 90% eus ar yezhoù komzet _ etre 5.000 ha 7.000 anezho_ zo e riskl da vont da get acx92han da gant vloaz, hervez diaweladurioù an UNESCO. Pa ya ur yezh da get e ya un tamm denelezh da goll.  Bez ez eo ur binvidigezh da ziwall pa weler emañ e dañjer da vont da get al lod muiañ eus ar yezhoù komzet war an douar a-bezh. Hiriv an deiz, 4 dre gant  eus ar yezhoù (a zo anezho) a zo komzet gant 96 dre gant eus poblañs ar bed; 90 dre gant eus ar yezhoù komzet,etre 5000 ha 7000 anezho, zo e riskl da vont da get acx92han da gant vloaz, hervez ar pezh zo bet diawelet gant an UNESCO. Pa ya ur yezh da get e ya un tamm denelezh da goll.    Ul lorcx92h nevez    Diwar ar skwerioù-se ha diwar re all a vefe gellet menegiñ, e cx92heller lavarout ez eo kreñv ar santimant o deus ar Vretoned eus o feurheñvelder, ez eo tomm o cx92halon ouzh sevenadur  o bro ha dreist-holl ouzh yezh hon tadoù, hag o deus dalcx92het, dre ur seurt menn istorek, dx92ar pezh ez int. Labouret eo «ene Breizh» gant ul lusk don a ro dezhañ en-dro al lorcx92h en doa kollet un tamm, hag hen gwriziennañ a ra en e istor pinvidik.  Ar wrizioù-se, e-giz ma skrive ar brederourez Simone Weil « eo marteze an ezhomm pennañ hag ar muiañ dizanavezet eus ene mab-den... Pep den en deus ezhomm da gaout a bep seurt gwrizioù. Ezhomm en deus da resev, en o fezh pe dost, e vuhez voral, e  vuhez-menoziañ, e vuhez speredel, dre hanterouriezh an endroioù ez eo, dre natur, lodenn anezho ». (« Ar gwriziennadur », 1949).    IV - An Iliz galv-atizet    Kendiviz nevez gant ar sevenadurioù    Abaoe un daou-ugent vloaz bennak e vez merzet, eta, ema sevenadur Breizh evel o virviñ. Ne cx92hell ket an Iliz chom digas pe diseblant, goude bezañ chomet dilavar e-pad ur pennad amzer, ar pezh a cx92hell bezañ desevet meur a hini. Diouzhtu goude ar brezel ez eo bet an Iliz  prederiet gant kudennoù ekonomikel, sokial ha politikel _ a oa mall o diskoulmañ dx92ar mare-se _, ken prederiet avat mx92he deus, muiocx92h pe nebeutocx92h, ankounacx92haet ar sevenadur.Goude-se eo deuet ar Sened Meur Vatikan II hag en deus digoret dremmwelioù nevez dx92ar mare ma kemere ar pobloù o frankiz.  Gant an dekred « Ad Gentes » diwar-benn misionerezh an Iliz, ez eo pedet houmañ da ober stad eus glad, yezhoù, buhezegezhioù ar pobloù e ya war du enno (nn26). « Diskibien ar Cx92hrist a rank anaout an dud emaint o  vevañ en o zouesk, boulcx91hañ kaoz ganto », a cx92heller lenn cx92hoazh en hevelep dekred (n° 11).  War ar memes tu e ya ar Sened en e sol-gelenn bastorel « Gaudium et Spes » diwar-benn an Iliz er bed a-vremañ, pa lavar : « Kement stumm a wallziforcx91h, pe sokial pe sevenadurel, a-zivout gwirioù diazez mab-den...a rank bezañ dilezet ha dilamet, rak kontrol eo da ratozh Doue »(n° 29).  Plas zo, a dra sur, dindan heol an Aotrou Doue,evit ar brezhoneg, en ur sellout ouzh an amzer da zont gant ur spered feal  ha digor ; hon hendadoù o deus kanet ha pedet e brezhoneg. Bez e cx92hellomp kavout ez eo reizh evidomp ober kemend-all.Gant an dro-spered-se e cx92hell ar feiz hag ar yezh tremen war-un dro eus an eil rummad dx92egile.Un dra vat e vefe e taolfe an Iliz evezh en-dro ouzh kement-se.    Rentañ justis dx92ar minorelezhioù sevenadurel    Meur a wech abaoe mx92emañ e penn an Iliz en deus ar Pab Yann-Baol II komzet diwar-benn kudenn ar sevenadurioù ar minorelezhel. Dx92an deiz kentañ a viz Genver  1989, en e gemennadenn da geñver Dewezh ar Peocx92h evit ar Bed a-bezh, e komz eus ur « gwir da ziwall », hini « ar minorelezhioù da virout ha da ziorren o sevenadur. Nx92eo ket un dra ral gwelout minorelezhioù ema o sevenadur war var da vont da get ». Lezennadurezh ar Frañs a-vremañ zo enni, war an dachenn-se, toulloù gwenn da stankañ. Ar bolitikourien a cx92hellfe gwellaat stad an traoù e framm ar rannvroeladur emeur krog gantañ, evit mirout nx92en em santfe «emzivadet » tud zo eus ar minorelezhioù zo o chom war  douar ar Cx92hwecx92hkogn.  E-barzh ar memes kemennadenn e ouzhpenne cx92hoazh ar Pab : « An emskiantadur eus stad ar minorelezhioù a ya war gresk hiriv, en holl liveoù, zo anezhañ, en amzer-mañ, ur sin a esperañs start evit ar rummadoù nevez hag evit hiraezhioù ar minorelezhioù-se. An doujañs en o cx92heñver a rank, evit gwir, bezañ sellet, koulz lavarout, evel ar maen-touch eus un doare reizh da vevañ asambles hag e-giz ar merk ema en o barr, war an dachenn sivil, ur vro hag he ensavadurioù. Sin ul lamm  war-raok war ar memes tachenn eo, pa vez gwarantet, en ur gevredigezh demokratel e gwirionez, gwir ar minorelezhioù da gemer perzh er vuhez publik, hag ober a ra enor dx92ar Stadoù lecx92h ma vez graet kement-se evit an holl, en un endro a wir frankiz ».  En e ziskleriadur da Ilizoù Oseania evit klozañ o sened e tegase soñj Yann-Baol II, e 2001, eus unan eus kredennoù start Paol VI: ar feiz katolik, « pell diouzh mougañ kement zo mat ha dibar e pep sevenadur, a zegemer er cx92hontrol, a zouj hag a dalvoudeka  ijin pep pobl hag a wisk a gened liesdoare sae nemeti _ gwri ebet enni _ Iliz Jezuz-Krist ». Daoust ha ne vefe ket aze ur remed dx92an trocx92h a cx92hellfe bezañ etre Aviel ha sevenadur, ma rae anezhañ Paol VI « gwall-reuz hon amzer », en e gemennadur « Evangelii Nuntiandi » diwar-benn an avielañ er bed a-vremañ, e 1975 ?  Ar gristenien, hag a nacx92h mont re bell ganti hag ober mod pe vod gant ar feulster, a zegas o skodenn-int dx92ur sevenadur a hollvedelezh hag e ziwall a reont dx92en em serrañ warnañ e-unan. «  Aviel Jezuz-Krist, a skrive Yann-Baol II da Ilizoù Oseania, a gomz kement yezh zo. Prizañ ha kendastum a ra an holl sevenadurioù. O harpañ a ra holl e kement a denn da vuhez mab-den ha, ma vez ret, o glanaat eus o cx92hocx92hien ».A-neuze ez eo « hollvedelezh an Iliz evel un dasson eus liderezhioù ar bed, e kement yezh zo, pe evel ul laz-kanañ un-dudi-e-glevout o kanañ meuleudi da Zoue, eus an holl vroioù hag eus an holl amzerioùx85 Hollvedel eo an Iliz kement ha ma oar kinnig Keloù Mat an Aviel en ur zercx92hel  kont eus doareoù bevañ an dud », a skrive cx92hoazh Yann-Baol II e 1985, en e lizher-meur « Slavorum Apostoli » gouestlet da ebestel ar Slaved, Sant Kirill ha Sant Metod.  Hag evit echuiñ, en ur venegiñ, nevez zo, en e gemennadenn abostolel « Ecclesia in Europa », kreskadur an Unvaniezh europat, e hete ar Pab gwelout « an astenn-se ocx92h en em ober gant doujañs evit an holl, en ur dalvoudekaat ar perzhioù dibar koulz istorel ha sevenadurel, ouzhpenn lakat da dalvezout en un doare kreñvaet an unaniezh hag an  dileuriadekadur. »    V - En hon eskopti    Evel mx92hon eus lavaret amañ a-us, tud ar Mor-bihan zo a-benn bremañ intret don gant ar sevenadur gall ha digor da sevenadurioù all. Ur fed eo nx92heller ket nacx92hañ. Met daoust ha ret eo abalamour da se dilesel a-grenn kement a zeu eus hon amzer tremenet, a ro da anaout en un doare dreist ene ha feiz ur vro a-bezh hag a gav enni dassonioù don ? A bouez eo en amdroadur liessevenadurel a-vremañ kinnig un emglev kempouezh etre sevenadur  Bro-Cx92hall hag hini Breizh en deskadurezh, er skolioù, en doareoù kehentiñ, el liderezh, er sonerezh sakr,x85  An Iliz zo e Gwened ne cx92hell nemet hetiñ e vefe miret ha pinvidikaet sevenadur Breizh. Kalz eus he mibien hag eus he mercx92hed a gemer perzh dija e labour ar strolladoù hag emsavioù a ro dezhañ startijenn. O vroudañ a ran da gendercx92hel.    « Deomp war-raok »    Pediñ a ran holl servijoù Iliz Gwened da zercx92hel kont eus ar cx92hudennoù-se _ zo nevez evit meur a hini acx92hanomp  _, da brederiañ warno a-zevri ha da glask penaos o diskoulmañ da vat. Meur a dra a cx92hell bezañ graet pa vez pep hini prest da zigemerout egile ha da gendivizout gantañ.  Dreist-holl, beleien ha diakoned ar parrezioù, ar cx92huzulioù pastorel, al lazoù liderezh, al lazoù-kanañ, a vo war evezh evit reiñ dx92ar brezhoneg ha da sevenadur Breizh ar plas zo da vezañ roet dezho el lidoù : ofisoù ar sul, badeziantoù, obidoù, euredoù ar re hen goulenn. Un divyezhegezh gwirion a rankfe gallout mont war-raok. Ret e  vo evit se labourat war dachenn al liderezh hag ar sonerezh (krouiñ testennoù ha kanoù nevez) ; a-nebeudoù eo eta e teuio da wir an divyezhegezh. Kreizenn Sonerezh Sakr Santez-Anna-Gwened a gemer perzh el labour-se, goude re all.  Goulenn a ran ivez gant ar Skolioù Katolik ober muiocx92h cx92hoazh a strivoù, kendercx92hel da zivizout an diarbennoù talvoudus evit ma cx92hellfe deskiñ brezhoneg hag anavezout sevenadur o bro an holl vugale ha re yaouank eus ar skolioù, skolajoù ha liseoù, o defe cx92hoant hen  ober. Implijet e vo evit-se kement zo aotreet ha kinniget gant ar reolennoù, ha graet e vo kinnigoù all ma vez ezhomm. Roet e vo harp dx92an tadoù ha mammoù ha dx92ar cx92hevredigezhioù a labour gant ar pal-se. Evit ar pezh a sell ouzh an divyezhegezh e vez sevenet aketus, e broioù zo, kement a cx92heller ober ganti hag ur vad eo evit ar broioù-se. Perak ne rafemp ket ni kement all ivez ?  War dachenn an doareoù kehentiñ e vo graet evit ar gwellañ, kement ha ma vo gallet, evit skignañ programmoù zo e brezhoneg  (radio Santez Anna, lecx92hiennoù Internet an eskopti pe e darempred gantañx85). Perak ne vefe ket kavet ingal, e kannadoùigoù parrez ar vro vrezhonek, ur  pennad e brezhoneg, diwar skwer ar pezh a vez graet bremañ dija e parrez-mañ-parrez ?    Ur cx92hinnig dibar    E-leizh a Vretoned, amañ pe e lecx92h all, zo o klask o gwrizioù. Ha ped ha ped, e-touesk ar re a zeu dx92hor gweladenniñ, a chom souezhet gant hor sevenadur dibar, dedennet gant e wirionded. Niverus eo ivez an holl re a  labour evit mirout ha kreskiñ glad kristen hor bro : ar brezhoneg, koulz el liderezh hag el lennegezh, ar cx92hatekizañ e brezhoneg, studi hengounioù kristen ar Gelted, troidigezhioù eus ar Bibl hag eus teulioù pennañ an Iliz, sonerezh ha kanennoù, kizellerezh,... Merzet e vez ul lusk nevez.  Evito holl e vefe un dra vat, a gav din, e vefe ul lecx92h a eñvor, ur «cx92hounva » arouezius meurbet, a zougfe kellidadurioù nevez. Perak ne vefe ket e Santez-Anna-Gwened, zo anavezet gant an holl, hag a zegemer tud deuet  eus Breizh a-bezh hag eus pellocx92h ? E santual Santez-Anna e vez kemeret preder dija gant an doare da lavarout ha da gas war-raok ar feiz war un dro gant sevenadur Breizh, e diavaez hag ouzhpenn pardon Santez-Anna. Ret e vo ober muiocx91h cx91hoazh ha displegañ ledan ar gefridi roet da guzul pastorel ar santual e 1997, da heul donedigezh Hon Tad Santel ar Pab, ha resisaet e 2001.  Ar Bodad-labour evit ur Bastorelezh e Brezhoneg a gendalcx92h da labourat war dachenn al liderezh, ar cx92hatekizañ. Prest eo e  izili da reiñ dorn deocx92h en ho kefridi.  Ema Iliz hon eskopti a-zevri gant he labour. He atizañ a ran da vont war-raok.  Evit klozañ e fell din menegiñ gwerzennoù diwezhañ ar barzhoneg «Fiat», bet savet gant Yann-Ber Kallocx92h e 1912 :  « O Fé men gourdadeu, gouleuen beniget,  Stéren hag em heulia ne vern émen éh an,  Px92é guir hou pès, beta hiriù, me am brouget,  Lugernet ar me zal bet en eur deùéhan ! »    Fiziout a ran hon enklaskadenn hag hor prederiadenn e pedenn ar  Wercx92hez Vari, Santez Anna ha Sant Erwan.    Gwened, dx92an 10 a viz Gwengolo 2003    + Fañch-Matilin GOURVES  Eskob Gwened    Trugarekaat a ran « Bodad-labour (ledanaet) an Eskopti evit ur Bastorelezh e Brezhoneg » da vezañ kenlabouret ganin.