Моманту заснавання гісторыка-культурнага запаведніка папярэднічаў багаты на падзеі і значны па сваёй ролі этап інвентарызацыі і даследавання заслаўскай старажытнасці. Неабходна прыгадаць, што спачатку на тэрыторыі горада ў 1967 г. быў створаны гісторыка-археалагічны запаведнік. Моцны штуршок развіццю музейнай справы ў Заслаўі надала дзейнасць Музея рамёстваў і народных промыслаў Беларусі, філіяла Дзяржаўнага музея БССР, экспазіцыя якога з 1978 па 1990 г. функцыянавала на базе помніка канца ХVІ ст., былога кальвінскага збору, цяперашняй Спаса-Праабражэнскай царквы.