Напрыканцы 19 ст. імперыя ўжо ўспрымала беларускія землі як неад’емную частку — нездарма нават назва “Беларусь” была забароненая, і замест яе выкарыстоўвалася паняцце “Северо-Западный край”. Але сілы веры і свабоды тлелі ў тоўшчы народа. Наступны, ХХ век адразу ў некалькіх тэктанічных разломах раптоўна ўскрыў гэтае полымя — і зноў вывеў на гістарычную арэну Беларусь хрысціянскую і дэмакратычную.