Паўза ў два стагоддзі ў рэалізацыі нацыянальнай ідэі ў многім была прадвызначана якраз прычынамі геапалітычнымі, па волі якіх Беларусі выпаў цяжкі лёс разменнай манеты. Праз яе тэрыторыю раз-пораз пракатваліся знішчальныя войны і рэвалюцыі. Паланізацыя, русіфікацыя… Сталінскія рэпрэсіі… Неверагодна, як у такіх умовах, здавалася, на выпаленай да попелу нацыянальнай глебе, зноў і зноў адраджаўся беларускі нацыянальны рух.