Але не бывае ўсё гэтак проста. У пераважнай сваёй массе сяляне не належалі да свядомай сацыяльна, а тым больш палітычна актыўнай часткі грамадства, бо яшчэ не зазналі праўдзівай эмансіпацыі і іх пазіцыю ў той час можна акрэсліць як акалічнасцёва-нейтральную (індэферэнтную). Нямала прыкладаў, што мужыкам з амаль аднолькавым поспехам можна было даць у рукі як паўстанцкую піку ці касу, так і ўрадавую стрэльбу для арганізацыі так званай самааховы. Няма ніякага сумнення ў немалых эканамічных бонусах, якія атрымала беларускае сялянства ў выніку паўстання 1863–1864 гг. і яго падаўлення. Але ж і неабвержны факт: абсалютная большасць адукаванага насельніцтва, што жыло на тэрыторыі тагачаснай Літвы і Беларусі, калі не брала ўдзел ва ўзброеным выступе, то актыўна садзейнічала і абавязкова спачувала яму.