На жаль, сёньня ўжо відавочна, што некаторыя з найбольш выдатных змагароў (не гаворачы пра шмат менш дзелавых і адважных) за БНР, такія як Канстанцін Езавітаў, Мікола Дзямідаў, Францішак Кушаль ці Герман Шыманюк, сталі ў свой час савецкімі агентамі. Гэта вельмі прыкрая канстатацыя. Праблема супрацоўніцтва беларускіх дзеячоў з савецкімі спэцслужбамі патрабуе шматбаковага і глыбокага вывучэньня. Тым ня менш, відавочна таксама, што не былі яны агентамі ў той час, калі змаганьне за незалежную БНР выглядала яшчэ рэальным. Як піша латвійскі дасьледчык Эрык Екабсонс, “варта браць пад увагу абставіны, у якіх гэтае супрацоўніцтва было пачатае: у К. Езавітава — давер да СССР і Беларускай ССР, характэрны для большай часткі беларускай палітычнай эміграцыі ў 20-я гг. (зь ілюзіямі пра магчымасьць свабоднага разьвіцьця беларускай культуры на радзіме), а ў М. Дзямідава — безвыходнае становішча ў савецкім заключэньні перад пагрозай сьмерці. Аднак зразумела, што летам 1941 г., пры рэзкай зьмене сытуацыі, абодва спынілі супрацоўніцтва і сталі на шлях супрацьстаяньня савецкай уладзе, спадзеючыся з дапамогай і пры пасярэдніцтве нямецкай акупацыйнай улады дасягнуць мэты сваёй шматгадовай дзейнасьці — стварэньня незалежнай беларускай дзяржавы”. Тое самае, што ў першым выпадку, можна сказаць пра Г. Шыманюка (зьнішчанага гэтай жа савецкай уладай яшчэ перад Другой сусьветнай вайной), а ў другім — пра Ф. Кушаля.