Аб высокім узроўні культурнага жыцця Навагрудка ў ХІ-ХІІ стст. сведчаць матэрыялы археалагічных раскопак. Дзякуючы ім, выяўлены надпісы кірыліцай і лацінкай, прылады для пісьма, зашчэпкі для кніг. Асобнае месца сярод гэтых матэрыялаў займаюць спецыяльныя інструменты для пісьма – пісалы. Яны маюць выгляд стрыжня з вастрыём на адным канцы і лапатачкай на процілеглым. У Навагрудку знойдзена каля 14 пісал. Акрамя інструментаў для пісьма, пры правядзенні раскопак выяўлена параўнальна шмат прадметаў з надпісамі, асобнымі літарамі і літарападобнымі знакамі. Сярод іх асаблівую цікавасць уяўляе амфара ХІІ стагоддзя, на якой прадрапана слова “ОЛЪКЪСН” (Алексій). Зразумела, што гэтыя надпісы былі зроб­лены пісьменнымі людзьмі. Жыхары горада ўжо ў ХІІ ст. мелі свае кнігі, ад якіх захаваліся металічныя зашчэпкі. У Навагрудку археолагамі знойдзена 4 бронзавыя і 1 сярэбраная зашчэпкі.