Менавіта ў той час ён вызначыўся ў сваёй пазіцыі: "Я цяпер шчыры прыхільнік беларускай справы і ўсім сэрцам рвуся і б'юся за яе. Я падумаў так: можна быць і сацыялістам, і нацыяналістам..." Усё ясна і проста: барацьба за беларушчыну і за сацыяльную справядлівасць. Але каб было ўсё так проста ў яго неспакойнай душы, ці пісаў б ён, хлопец з пачатковай адукацыяй, у допісе свайму капыльскаму сябру, які цытуе ў сваёй дакументальнай аповесці "Без эпітафіі" Эрнест Ялугін: "Почему же именно та часть материи, которая вложена в человека, должна розниться от других частей? Значит, если человек умирает и из его тела возникает новая жизнь — растение, значит, и оно разумно и чувством одарено? Ну, а из растения иссохшего и спрахшего, тоже, небось, можно извлечь какой-либо разум?.." Рабочы-гарбар так разважае ці філосаф-экзістэнцыяліст? Не, у Гартнага з самага пачатку ўсё было няпроста.