Däil vo dr nöije jüüdische Intelligenzija und vo de Maskilim häi sit em 18. und vor allem sit em 19. Joorhundert d Kultur und d Lääbenswiis vom Schtetl vilmol as rückständig verachdet und si as Resultaat vo Joorhunderte vo Diskriminierig und Ghettoisierig aagluegt. Au s Jiddische isch für si vilmol nume e rückständigi Schargon-Sprooch gsi. Erst am Aafang vom 20. Joorhundert häi mee und mee jüüdischi Intellektuelli und Schriftsteller die Kultur wider afo schetze. Si häi sich e positivs Bild vo dr jüüdische bzw. jiddische Schtetl-Kultur gmacht, wo denn as „authentisch“ woorgno und vilmol au verkläärt worde isch. Si häi im Lääbe im Schtetl literarischi Dänkmääler gsetzt, uf Jiddisch (Scholem Alejchem, Mendele Moicher Sforim, Isaak Leib Perez, Isaak Schtern) wie uf Hebräisch (Samuel Agnon) und Dütsch (Joseph Roth, Karl Emil Franzos). D Schtetl und iiri Iiwooner si in dr Shoah braktisch vollständig vernichdet worde. Noch em Zwäite Wältchrieg isch denn e positive und vilmol nostalgische Blick uf e Schtetl-Kultur populär worde, wo s eso gar nie gee het.