Йәдитселектең һул ҡанатына милли‑демократик интеллигенция (И.xa0С.xa0Алкин, Ә.Ә.Вәлидов, Ғәлимйән Ибраһимов һ.б.) инә, быларҙың сәйәси ҡараштары Беренсе донъя һуғышы, Граждандар һуғышы йылдары мөхитендә барлыҡҡа килгән булған. Улар 1‑се Бөтә Рәсәй мосолман съезында «федералистар» төркөмөн тәшкил итә, Милләт мәжлесенең «территориясылар» фракцияһын ойоштора. Шуға ҡарамаҫтан, мосолман либерализмы киң ҡатламдарҙа хуплауға эйә булмай, сөнки Урал-Волга буйы мосолмандарының төп өлөшө (башлыса крәҫтиәндәр) ҡәҙимге тәртиптәргә тоғро ҡала һәм көнбайыштан килгән яңылыҡтарҙы ҡабул итмәй, шулай уҡ ХХ быуат башында Урал‑Волга буйы мосолман төркиҙәре араһында этномилләттәргә берләшеү процесы әүҙемләшә.