Әзербайжан милли театры XIX быуаттың икенсе яртыһында беренсе әзербайжан драматургы, күренекле аҡыл эйәһе һәм философ Мирза Фатали Ахундовтың комедиялары нигеҙендә барлыҡҡа килә. Әзербайжан телендә тәүге профессиональ театр спектакле 1873 йылдың 10 (23) мартында ҡуйыла. Реаль училище педагогы Гасанбек Меликов-Зардаби һәм училище уҡыусыһы Наджафкулибәк Вәзиров спектакль ҡуйыуҙың инициаторы була. Баҡы йәмәғәт йыйылышы сәхнәһендә реаль училище уҡыусылары М.xa0Ф.xa0Ахундовтың «Ленкоран ханлығы вәзире» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклдә уйнай. 1873 йылдың 17 апрелендә Баҡы йәмәғәт йыйылышының шул уҡ залында икенсе спектакльxa0— М.xa0Ф.xa0Ахундовтың «Гаджи Ҡара» («Һаран кеше мажаралары») комедияһы сәхнәләштерелә. Тәүге тамашаларҙан һуң профессиональ театр ойоштороу туҡталып ҡала, бер ни тиклем ваҡыт Баҡыла спектаклдәр ҡуйылмай. Зардаби «Экинчи» гәзитен ойоштороу менән мәшғүл була , ә Наджафбәк Вәзиров Рәсәйгә уҡырға китә. Шуша ҡалаһында 1881 йылда реаль мәктәбен, ә 1894 йылдаxa0— ҡатын-ҡыҙҙар өсөн башланғыс мәктәп асыу, шулай уҡ музыка белгесе Харрат Гулуның музыка мәктәбендә эшләй башлауы һәм уға йәш йырсыларҙы йәлеп итеүе урындағы интеллигенцияла театрға ихтыяж тыуҙыра. Мәҫәлән, 1892 йылдан Шушала йәйге каникул көндәрендә йәш уҡытыусылар һәүәҫкәрҙәр спектаклдәрен ойоштороу менән шөғөлләнә башлай. Тәүге йылдарҙа репертуаҙа, нигеҙҙә, М.xa0Ф.xa0Фатали әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр ҡуйыла.