Грамоталылыҡтың таралыуына халыҡтың төрлө составы йоғонто яһай ала. Халыҡтың бындай составы ҡайһы бер хөкүмәттәрҙе дәүләтте тәшкил иткән төрлө милләттәрҙе ассимиляциялау ҡоралы булараҡ мәктәптәрҙе ойоштороу тураһында ныҡлы хәстәрлек күреүгә этәрә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа, Бөйөк Фридрих осорондағы Пруссиялағы кеүек, бындай сәйәсәт ниндәйҙер һөҙөмтә бирә, ә икенселәрендә грамоталылыҡ үҫешенә кире йоғонто яһай. Икенсе яҡтан ҡараһаң, илдә милләттәрҙең күплеге мәктәптәр ойоштороуға һәм грамоталылыҡтың таралыуына ҡамасаулай. Расаларҙың характеры грамоталылыҡ үҫешен дә билдәләй. Алфавитҡа йоғонто яһаусы халыҡ теле грамоталылыҡты өйрәнеүҙе ҡатмарлаштыра йәки еңеләйтә. Шулай итеп, ҡытай халҡында грамоталылыҡтың сағыштырмаса әҙ таралыуы күп осраҡта уны күп кеше өсөн өйрәнеү ҡыйынлығы менән бәйле. XIX быуат аҙағыxa0— XX быуат башында төрлө халыҡтар грамоталылығын үҙләштереү һәләте ғалимдар араһында бәхәс предметы булып тора. Дөрөҫ, папуастарға, мәҫәлән, бөтә фән, шул иҫәптән грамоталылыҡ та, европалыға ҡарағанда ҙурыраҡ ҡыйынлыҡ менән бирелеүенә шик юҡ. Ҡырағайҙарҙың белем алыуға ынтылмауы күп осраҡта һәләт етмәү менән бәйле түгел,ә уларҙың икенсе йүнәлешендә. Бөтә расаларҙың да белем алырға һәләтле булыуын күп тикшеренеүселәр дәлилләй.