Ун туғыҙынсы быуат аҙағында Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә грамоталылыҡты баһалауҙа башланғыс мәктәптәрҙең һәм уларҙағы уҡыусыларҙың енси һәм йәш буйынса айырылған һаны файҙаланыла. Н. Рубакин был ысулды тәнҡит күҙлегенән ҡарай: грамоталылыҡ мәктәп төҙөү менән түгел, ә уны уңышлы тамамлау шарты менән килә:әммә башланғыс мәктәптәрҙән барыһы ла грамоталы булып сыҡмай; байтағы курсты тамамламайРәсәйҙә лә, Европала ла, сиркәү-мәхәллә мәктәбенә йөрөһә лә, улар йыш ҡына уҡыу йылында көнкүреш ихтыяждары өсөн уҡыуҙан ситләшәләр. Башланғыс белемдең тулы булмауы мотлаҡ уҡытыу булмаған илдәрҙә айырыуса көслө, тип билдәләй Н. Рубакин. Автор шулай уҡ илдәр араһындағы күрһәткестәрҙе сағыштырып булмауын билдәләй: мәктәп йәше «ҡайһы бер илдәрҙә 7 йәштән 14 йәшкә тиклем, икенселәрендә 8 йәштән 13 йәшкә тиклем йәки 6—15 һ.б. һанала».