Һорнай һәм уны яһау серҙәрен, юғарыла әйткәндәрҙән күренеүенсә, көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш башҡорттары һаҡлап алып ҡалған. Был инструмент уҙған быуаттың икенсе яртыһында шулай уҡ Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттарында ҡурай һымаҡ уҡ киң ҡулланылған. Уның хаҡында халыҡ ижады әҫәрҙәрендә, ҡайһы бер тарихи-әҙәби яҙмаларҙа телгә алына. «Башҡорт теленең һүҙлеге»ндә һорнай һүҙенә (фарсыса тигән иҫкәрмә менән) ошондай аңлатма бирелгән: «Тынлы музыка ҡоралы; борғо». Мөхөтдин Тажи әҫәрҙәренән бер миҫал да килтерелгән: «һалдат, беҙҙе күреү менән, һорнайын ауыҙына ҡуйып, сигнал уйнатырға тотондо». Һүҙлектә йәнә бер үк тамырҙан һорнайған (нәҙек оҙон буйлы), һорнайсы (һорнай уйнаусы), һорнайыу (нәҙек оҙон булыу), һорнау (һорнай уйнау, һорнай тауышы сығарыу) һүҙҙәре урынлаштырылған. Был миҫалдарҙа һорнайҙың төрлө варианттары тураһында мәғлүмәт һаҡланғаплығын да күреүе ҡыйын түгел. Сөнки, мәҫәлән, һорнайған, һорнайыу һүҙҙәре, нәҙек оҙон буйлы булыуҙы белдерә икән, тимәк, был осраҡта оҙон итеп ағастан йә булмаһа ҡамыштан яһалған һорнай күҙ уңында тотола булһа кәрәк. Ә инде һорнайҙарҙың барлыҡ төрҙәренең дә төп, иң мөһим тәғәйенләнеше — яу ваҡытында, ғәскәри хеҙмәттә оран һалыу, сигнал биреү сараһы булғандыр, моғайын. Шул уҡ ваҡытта ул, әлбиттә, тыныс тормошта, байрам тантаналарында ҡулланыу өсөн дә уңай булған. Был урында «Заятүләк менән һыуһылыу» эпосындағы думбыра, ҡыл ҡумыҙ, һорнай телгә алынған юлдарҙы тағы бер тапҡыр иҫкә төшөрөп үтергә мөмкин