Фонология бурыстарына, айырым тел күренештәрен тасуирлауҙан тыш, төрлө һуҙынҡы һәм тартынҡы фонемалар системаларын һүрәтләү ҙә инә. Был системаларҙың структураһы уларҙы барлыҡҡа килтергән оппозициялар йыйылмаһы һәм тибы менән билдәләнә. Был үҙ сиратында башта теге йәки был тел өсөн релевант булған фонологик билдәләр йыйылмаһын айырып алыуҙы һәм һәр фонемаға был билдәләрҙе беркетеп сығыуҙы талап итә: хатта структур һәм генетик йәһәттән яҡын торған телдәргә лә төрлө ҡарарҙар кәрәк. Мәҫәлән, ирланд телендәге ҡайһы бер диалекттарҙа һулышлы һаңғырау тартынҡылар менән һулышһыҙ яңғырау тартынҡылар ҡаршы ҡуйыла, был ҡаршы ҡуйыуҙа һаңғыраулыҡ-яңғыраулыҡ билдәһе мәғәнә айырыусы билдә булып тора, ә һулыш ҡатнашлығы былай ҙа билдәле. Ә икенсе диалекттарҙа яңғыраулыҡ фонологик мәғәнәгә эйә түгел, ул дистинктив һулыш ҡатнашмауын үҙенән-үҙе оҙата килә. Шул уҡ ваҡытта шуныһы мөһим: диалекттарҙың тегеләрендә лә, быларында ла фрикативтар яңғыраулыҡ-һаңғыраулыҡ буйынса ҡаршы ҡуйылған; тимәк, ике төркөм диалекттарҙа консонант системаның структураһы бик ныҡ айырыла.