- MAGIA Y MIT (MYTHOS)  A desfarenzia di popui  moderns y industrialisês, cun süa vijiun dl monn basada completamenter söla ratio, ciafunse pro i Roma ciamò tröc elemenc de na manìera de punsè magica, che é carateristica de tröc popui naturai. Ince te nosc passè cultural ciafunse chesta tradiziun mitica, sciöch'i odun da tröpes liendes y usanzes; l'evoluziun tecnica á desfantè ia chesta tradiziun. Pro i Sinti y Roma á le punsè magich na tradiziun lungia y á ince incö ciamò en pert importanza. N ater element de süa manìera de punsè ciafunse ince tla  desfarenzia danter "magìa foscia y blancia" o danter "i bugn y i rî spìric": le punsè en contrasc.   Tröpes usanzes é caraterisades dai conzec de "purité" y "impurité", che é identics cun la desfarenzia danter la vita y la mort. Chësc conzet de "purité" y "impurité" determineia la conzeziun dl monn di zingaindri. Ara se referesc a feter dötes les aziuns y les côsses y determineia l'adoranza dl lingaz.  Ince mâ bele nominé la parora "sanch", po avei sciöche conseguenza la impurité.  Dô la cherdenza di Sinti y Roma é p.ej. i estri sanc y spirituai che abiteia tl cil, la personificaziun dla purité, deach'ai é plü potenc co la porsona.  Cinamai le corp uman vegn despartì sö te "purité", sciöche p.ej. le cé, y "impurité", i pîsc, dèach'ai röia tres a contat cun la tera.  La cultura di Sinti y Roma é dantadöt la cultura de na mendranza porseghitada tres i secui. I faturs determinanc é, deforaìa,  delimitaziun y proteziun y te so certl, uniun y comunicaziun. Implü se tr tera de na cultura der dinamica, de chera che la carateristica y la forza ê y é ciamò, l'ester bugn da s'adatè ales condiziuns de vita dl ambient incer ei ìa.  Tl medem temp po chesc ince ester na debleza. Sciöche te nosta sozieté, insciö él ince stè pro i Roma tl ultim secul de gran müdaziuns y rosedades. Sozieté dl spatruzé y dl consum, uniformaziun dla sozieté tres i mass media - cun chesta sort de formula vegnel sovenz  detlarè la tomada dla scala di valurs tradizionala. Chesc vêl tambegn por i Sinti y i Roma, ol che la desfata dles strotöres familiares tradizionales á sambegn conseguenzes plü posoces, deache la familia sciöche istituziun soziala é dagnora stada plü importanta y deache les alternatives y les prospetives por le daugnì pro i zingaindri é cotan plü stletes co les nostes. Le livel cultural plü bas y preiudizi soziai á sciöche resultat desfidenza di zingaindri defrunt ala sozieté y chesc porta spo ince al  dejorientament y ala rassegnaziun, dantadöt danter Sinti y Roma jogn.