Tremenet eo an amzer ma c'hallemp ni stourmerion em vagañ diwar Breizh vev hep teurel evezh ouzh difretadennoù an euzhvil gall. Gorrek ha didrouz ez a Breizh e-barzh beg an aerouant-se hiziv an deiz, hep ma teufe den ebet a-benn da gompren ervat penaos ha perak an dra-se. Neuze, e talomp mui-ouzh-mui ouzh ar mal français-se evel ar C'hallaoued, hag e vezomp ivez tizhet gantañ, hag e klaskomp en aner displegadennoù pe diskoulmoù dezhañ ... Ar wech-mañ e fell din reiñ un tamm rentañ-kont a-zivout daou levr war ar c'hraf-se, skrivet gant an istorour Jean Dumont (am boa dija graet anv ag e labour war an Enkeiserezh en un niverenn all ag ar C'hannadig-mañ). An hini kentañ a zo un diskaradenn vunudek e-barzh levr anavezet Peyrefitte, Le Mal Français. An eil a zo un hir a studi a-zivout an Dispac'h gall. Diwar-benn an daou levr e c'haller lavarout kement-mañ : gwech ne reont nemet kretaat war-bouez prouennoù ha teulioù ar pezh a ouiemp dija a bell'zo ; gwech e souezhont ac'hanomp evit gwir gant fedoù kuzhet pe disoñjet penn-da-benn en istor ofisiel. "Erreurs sur le mal français ou le trompe-l'œil de M. Peyrefitte" (Vernoy,1979) Anavezet-mat eo levr tev Alain Peyrefitte, evel ma lavaren bremaik ; e kalz levraouregoù-kêr e c'haller kavout anezhañ, betek zoken e hini Rostren nepell eus ma zi. Moarvat, n'eo ket peogwir en deus merzet A. Peyrefitte ez eus ur greizennadurezh dreistordinal dindan ar Stad C'hall en deus graet berzh e levr ; pa n'en dije lavaret nemet an dra-se, n'en dije graet nemet stadañ ar pezh a vez gouezet dija gant an holl. Nann, brud al levr a zeu diwar ar pezh a zo "hardizh" e-barzh : er c'hinnigoù a ra evit an dazont ha dreist-holl er c'hentelioù a denn diwar an amzer dremenet. Gwrizioù ar mal français a zo "Roman", "roueelour", "katolik" hervezañ ; an diskoulm a ginnig a zo awenet gant skouer ar broadoù a zo "paradozioù protestant" evel ar broadoù germanek a-vremañ dre-vras ha dreist-holl Bro-Saoz hag ar Stadoù-Unanet. E sigur ar riez ziwezhañ-mañ, evel-se e vefe an trec'her a hiziv ar skouer da heuliañ ivez, war un dro. Seurt damkaniezh a zo graet evit plijout d'an darn vrasañ, hag aze emañ orin darn eus berzh al levr, moarvat.Siwazh! "Ar c'homzoù plijus da selaou n'int ket gwir, hag ar c'homzoù gwir n'int ket plijus da selaou", evel a lenner en un droidigezh ag an Tao-Te-King. Ha neb a lenno an "Erreurs" a soñjo eveldon ne dalvez ket levr Peyrefitte evit kompren ar mal français pe ar bed arnevez muioc'h eget, lakaomp, bannoù-treset Asteriks evit kompren ar C'halianed kozh. Klask a rin diverrañ amañ an difaziadennoù pennañ a zo en Erreurs, a renkin hervez gerioù-rebech Peyrefitte : "Roman", "roueelour", "katolik".RomanBoaz e vezer da lavarout hiziv e vez awenet kreizennadurezh ar Stadoù arnevez gant impalaerouriezh ar Romaned kozh. Youenn Olier ivez (Doue d'e bardono), en unan eus niverennoù ar C'hannadig-mañ, a rae ivez anv eus skouer fall ar Romaned diouzh ur sellboent kristen. Seurt diskleriadurioù ne glotaont ket mat gant ar fed ez eo ar "Gatoligiezh Roman" ar rann uhelañ ha glanañ eus ar Gatoligiezh. E gwirionez e reer alies "roman" ag ar pezh a rankfed envel "izel-roman", da lavaret eo, eus ar Romaned da vare o diskar. Evel ma verk Olavo de Carvalho, un diforc'h bras ez eus etre an impalaerouriezhioù arnevez ha re an henamzer : dianav e oa hor "burevouriezh ramzel" hag hor "groñsveliouriezh" d'ar re-se. E-keñver kresk naturel ha "bevoniel" Roma hag an impalaerezhioù kozh all, keal an impalaerouriezh er bed arnevez n'eo nemet un hir a rollad taolioù-esa c'hwitet, gant kevezerion e-leizh hag ur c'hreiz o kemm lec'h : tremenet eus Roma d'ar C'hermaned, da Vro-Spagn gatolik, da Vro-Saoz hag er Stadoù-Unanet hiziv an deiz. Hag eus pelec'h e teu an diforc'h-se etre an daou seurt impalaerouriezh ? Eus un "toull" er relijion gristen. Heverkat tra : da gentañ e voe spontet ar Romaned o welout ar gravez nevez ken disheñvel o kreskiñ, met war-lerc'h distruj an aloubadegoù barbar eo war an atebeion gristen e kouezhas ar samm adsevel un urzh politikel diwar ar restachoù. Hag ar gaezh relijion gristen n'he doa tamm galvedigezh ebet evit ar gefridi-se : ur muslimad, ur Yuzev, un hindouad a zo dija entalet en e gravez un tolpad gourc'hemennoù hag alioù resis betek ar c'hartad blevenn war ar pezh e rank bezañ an urzhaz kevredigezhel. En Aviel avat n'eus netra heñvel, hag evel ma verke dija René Guénon, ar gourc'hemenn anavezet "Daskorit da Gaezar ar pezh a zo da Gaezar!" a ziskouez sklaer a-walc'h ez eo domani Kaezar un tachad estren evit ar gravez kristen orin, na bled nemet gant rouantelezh an neñvoù. Moarvat ivez eo peogwir n'eus ket a yezh sakr orin er relijion gristen ez eus kement a dabutoù yezhel-broadel hiziv an deiz. Ar goulenn chomet direspont betek-henn evit an holl impalaerourion kristen pe ez-kristen a zo, "Penaos adkavout efedusted an urzhaz roman hep ar gravez roman?" Er par-se n'o deus ar gristenion nemet gounid da dennañ diwar studi ar Romaniezh, ket da vare he zremenvan "izel-roman" met evel ma oa e barr uhelañ an dibunerezh anezhi, hag ivez evel ma "rank bezañ" hervez ar brederouriezh politikel peurbadel. Seurt labour a zo bet boulc'het gant Guido de Giorgio en e levr La Tradizione Romana, e tiskouez ennañ ar chadenn etre ar "Romaniezh" hag ar "Gatoligiezh" - daou c'her a ra dave d'un hengoun hollvedel.Roueelour Neb a anavez un tammig Istor Breizh a oar ar gaou o deus graet roueed Bro-C'hall d'hor bro ha d'ar pezh a zo bremañ rannvroioù er riez C'hall, hag al labour vil a greizennadurezh kaset da benn ganto. Ur fazi avat e vefe gwelout en Dispac'h hag en hollgreizennadurezh ganet diouti un dirollidigezh a-berzh an diaouled berniet gant ar roueed nemetken (evel ma rafe, da skouer, ur Bertrand de Jouvenel en e levr Du Pouvoir); se a vefe disoñjal liv enepkristen ha philosophique an Dispac'h-se (sl. rentañ-kont an eilvet levr pelloc'hik), un dra estren ha distag-mat diouzh ar roueelezh, hag a zibennas ar roue en diwezh. Se a vefe ankounac'haat ivez an islonk a ziforc'h etre an daou seurt kreizennadurezh : en Ancien Régime e veze c´hoazh deskadurezh digoust gant ar veleion, ospitalioù kristen evit mann, prosezerezh marc'had-mat gant barnerezh Aotrou ar c'horn-bro, e berr gomzoù ur bed digreizennet-mat c'hoazh, e c'halle ennañ pep hini kaout a gement en doa ezhomm en e vuhez hep bezañ rediet da chom e Pariz. Ur poent a ranker pouezañ warnañ, evel ma ra J. D. : war-bouez an intendant a rae al liamm etre ar c'humuniezhoù er maezioù hag ar Roue, ez ae en-dro buhez ar c'humuniezhoù-se hep an disterañ fonctionnaire. Kalz talvoudusoc'h eo ar skouer anezho neuze evit neb a glask labourat evit an "digreizennañ" eget ar skouer saoz pe e vab norzh- amerikan a vez kinniget deomp evel an diskoulm da bep tra gant kefredourion evel Tocqueville pe A. Peyrefitte.KatolikA. Peyrefitte a adkemer damkaniezh Maks Weber war brasoc'h barregezh ar brotestanted eget ar gatoliged war dachenn an armerzh kevalaour arnevez, hag a astenn anezhi da holl rannoù ar vuhez koulz lavaret : hervez A.P. ne c'haller ket dispartiañ ar gatoligiezh diouzh baranegezh an Enkeiserion, an enebiezh ouzh skiantoù an natur hag an armerzh, ha me oar-me, en enep d'ar brotestanted, leun a fiziañs en o nesañ hag en dazont, ha desket-dreist war studi istorel ha skiantel ar Bibl. Hirik eo rollad an difaziadennoù en Erreurs war ar c'hraf-se, ha lakaet on diaes gant etremar an dibab. Moarvat, lenner, a-raok menegiñ buan-ha-buan kement a draoù na ouiec'h ket, e rankan displeg deoc'h perak n'hoc'h eus biskoazh klevet anv anezho. E 1921 e skrive René Guénon : "Ur pezh labour istorel a chom da ober, evit diskouez war-bouez teulioù, restadennoù ofisiel ha toud, penaos eo deut a-benn ar brotestanted da lakaat an arigrap war gelennadurezh an Istor ha da adskriv anezhañ penn-da-benn hervez o c'hoantoù (...) D'an deiz ma vo bet kaset da benn al labour-se, kalz gevier ne c'hellint mui bezañ kredet". D'am soñj e vez boulc'het mat-tre an embregerezh-se en Erreurs, evit ar pezh a sell ouzh Bro-C'hall d'an nebeutañ. Ma c'haller lavaret ez eo "laikour" kentoc'h eget protestant an Deskadurezh Vroadel C'hall a hiziv, e voe huguenot kant-dre-gant ar gwir taol-stad deskadurel a voe graet da vare an eilvet impalaeriezh. En-dro da Jules Ferry, dimezet d'ur galvinourez, ne oa nemet kalvinourion sorc'hennet gant kaout an "digoll" war ar gatoliked ("C'hwitet eo an adreizhadenn dre ar gloer en XVIvet kantved, ret eo ober anezhi dre ar skol neuze", a lavare Félix Pécaut). Bec'h dezhi : J. Ferry en deus divodet 300 aozadur-kelenn katolik dieub (harluet hag aet da gelenn e broioù estrañjour ), bountet katoliged er-maez betek er c'h-Collège de France, difennet ouzh ar veleion (hag outo nemetken) kemer perzh er c'huzulioù-mistri-skol war ar maezioù, hag all. Unan eus hêrezhioù padus an aloubidigezh-se eo un istor "adreizhet", m'eo bet diverket ennañ an holl draoù displijus evit ar brotestanted (ha kalz a zo anezho!) : trouz a reer en-dro da lazhadegoù deiz ar Sant-Barteleme, met kuzhet e vez ar "Michelades, lazhadegoù katoliged gant protestanted, da zeiz Sant-Mikael, pemp bloaz a-raok". Hirglemm a reer ne oa ket mat stad ar brotestanted dindan Loeiz XIV, hep lavarout ne oa ket gwelloc'h an traoù evit ar gatoliged en Izelvroioù ("e marevezh Jean De Witt e voe tapet an droed ganto da sevenañ al lid katolik e kuzh, un araokadenn veur met berrbad avat, kaset da get gant darsav an Orañjerion da heul. N'eo nemet e 1850 o devo ar gatoliged gwirioù kevatal evit gwir, hag en em ziskouezint neuze evel 50% eus ar boblañs, ar pezh a oa kalz muioc'h eget an 2% a brotestanted e Bro-C'hall"). Morse ne stader hollvezañs ar brotestanted e renerezh lazhadegoù taerañ an Terreur (Marat, Barnave, Rabaut a zo ar re anavezetañ) koulz hag en hengoun a greizennerezh-armerzhel-laererezh (Cambon, Laffenas, Montchrestien) a rivino rannvroioù Bro-C'hall evit stambouc'hañ yalc'hoù ar brofiterion barizian hag ar vankerion jenovat. Ha war mil boent all e giz-se e vez difaziet damkaniezh re aes Peyrefitte gant J. D., ken ne chom netra eus an damkaniezh-se, na zoken eus hini Maks Weber. J. Dumont n'emañ ket e-touesk ar re a glask abegoù don d'ar mal français en amzer-dremenet pellañ, en ur c'hloaz dibareadus a zeufe eus aloubadeg Galia gant ar Romaned pe gant ar C'hermaned war-lerc'h. Hervezañ n'eo ar walenn-se nemet ur mal circonstancié, dleet d'ur c'hendegouezh dichañsus (lezobererezh ha kentorfederezh ar roueed, berzh Rousseau sikouret gant iriennerezh e ziskibled). Amañ eveljust e kuitaer bed ar fedoù evit hini ar martezeadennoù-mennozhioù prederouriezh an istor, hag e c'hall pep hini soñjal un tammig ar pezh a gar. Perzh gwellañ displegadenn J. D. d'am soñj a zo e hepkor mat an tech da ziskouez ar galloud gall evel un "direizhadenn digomprenadus" (un tech a adkaver ivez, siwazh, er stourmerion a-enep dezhañ koulz hag en e zifennerion). "La révolution française ou les prodiges du sacrilège" (Criterion, 1984) Ne vourran ket o strewiñ betek re ma rentañ-kontoù, met evit al levr-mañ ne welan ket penaos e c'hallfen tremen hep ur standilhon hirik eus an holl fedoù dibunet e-barzh : forzh pegen brezhon pe kristen e vefec'h, lenner, keneve d'ar rollig-se e kavfec'h faltazius ha digredus a-grenn ar mennozhioù displeget gant J. D. diwar-benn an Dispac'h "assoiffée de sacrilège" -se. Ken start eo an hengoun a c'haou hag a sponterezh en-dro dezhañ...Unan eus ar gevier meur-se eo ar pezh a vefen techet da envel "mojenn an enepnoblañserezh pe an eneproueelouriezh." An istor a vezer boas da gontañ er par-se a zo gaou e pep keñver : e-keñver armerzh, e-keñver ar pezh a soñje an dispac'herion, e-keñver ar pezh a soñje ar bobl, hag all, evel ma tisplegomp izeloc'hik. Gwir, mil striv a zo bet graet (hag a gendalc'her da ober) evit treuzwiskañ muntr ar feiz kristen e Bro-C'hall en ur seurt muntr eus an noblañs. Da vare an Dispac'h ez eo bet kemeret ur ster arbennik gant meur a c'her gallek, gant ar mezevellet ma oa an empennoù : "aristocrate", da skouer, distaget gant noblañsoù dispac'herion e-leizh, a dalveze kement ha "a-enep d'an Dispac'h" pe "ur skoilh war hent an Dispac'h" ha n'eo ket e ster a-vremañ. A-fed armerzh : "Marc Bloch, arbennigour meur war istor ar maezioù e Bro-C'hall, a voe kelenner er Sorbonne da vare Léon Blum, a ra en e levr Seigneurie Française et Manoir Anglais, an evezhiadenn heverk-mañ : "Kouerion an Ancien Régime a zo bet saveteet gant daou dra a seblantfe kentoc'h bezañ a-enep dezho: A) An dale e mekanik-kastizañ gwirel ar roue, B) Disujidigezh an noblañsoù d´an tailhoù arc'hant." Kaerat troienn ``a seblantfe kentoc'h": zoken er Sorbonne e ranker goulenn digarez hag absolvenn pa'z eer a-enep d'ar rakvarnioù strewet gant ar gelennadurezh ofisiel ! Gwir eo an evezhiadenn koulskoude : peogwir e oant dieub eus an holl tailhoù (nemet hini ar gwad) eo e c'halle an noblañsoù kenderc'hel gant o emaberzh dic'hounid a labour koustus ha poanius evit ar c'humuniezhoù er maezioù en-dro dezho." Gwir, diouzh sellboent an arc'hant, diouzh ur sellboent emgar (e berr gomzoù, ur sellboent "a-vremañ", neketa), an noblañsoù o doa pep tra da c'hounit ha netra da goll gant an Dispac'h : divec'hiet e oant ag o atebegezhioù a evezhier hag a varner war o domani, n'o doa mui da rannañ anezhañ gant tud a netra e-leizh, e c'hellent klozañ dor o c'halon koulz hag o c'hastell d'ar re-se, hag emgouestlañ penn-da-benn d'ar berniañ-arc'hant kevalaour. A zo muioc'h, an Dispac'h en doa ezhomm eus an noblañsoù neket hepken evit o barregezhioù renerion ha kadourion, met dreist-holl evit kemer perzh er mekanik armerzhel nevez. Setu perak e vo, e-pad an darn vrasañ eus an Dispac'h, argaset beleion (lezenn ar 26 a viz Eost 1792 e-touez kalz traoù all) ha miret ouzh noblañsoù a dec'hout (lezenn ar 28 a viz du 1793). A-fed tro-spered an dispac'herion : Voltaire en deus skrivet meur a bennad roueelour, ha pa seller ouzh ar skridoù politikel, pezhioù-c'hoari, flemmskridoù ha lennegezh a bep seurt en-dro da 1789, e-kichen ar feulster enepkristen diharz (ha strewet ar muiañ ar gwellañ, betek er maezioù zoken) e kaver d'ar muiañ-holl arnodskridoù feizoniel war harzoù galloud ar roueed, goulennoù lezennel-rik ha difeuls e vefe diskaret reizhiad brientoù an Ancien Régime evel re Sieyes (ne oa brientoù an noblañs nemet ul lodenn eus ar brientoù-se, e-kichen brientoù ar rannvroioù ha brientoù kerioù 'zo evel Pariz pe Orléans), pe pezhioù-c'hoari dizrouk ha fentus war an noblañs evel re Beaumarchais. Ur fest roueelour flammus e voe koun kentañ ar "14 a viz gouhere" e Pariz, hag un dekred eus ar 7 a viz gouhere 1792 a lakae er-maez lezenn neb a gredfe ober anv a "Republik". E sigur an ideologiezh republikan-se, morse ne rankfed disoñjal e oa dizanav a-grenn da holl kefredourion ha pennoù-bras an Dispac'h er penn-kentañ ; an dispac'herion ne ouient mui petra ijinañ evit ezlec'hiañ ar gravez kristen, a groue mil lezenn, mil le berrbad, hag a gavas en diwezh an ideologiezh republikan-se, a "bakas krog" gwelloc'h eget an taolioù-arnod all a-raok. Ken e teuas da ardamez dezho, hag ar ger "republikan" a gemeras neuze lec'h ar ger "dispac'her" e Bro-C'hall. Da vare an Terreur en he c'hrisañ, ar c'hont noblañsour-penn-kil-ha-troad Dufort De Cheverny a oa en toull-bac'h (un toull-bac'h damantus memestra : dalc'het e veze en un ti klok hag e vevelion a gendalc'he d'e servij) ha Saint-Just an dispac'her-glan-ha-kriz-skouer a frealze jentil gwreg ar c'hont, o lavarout dezhi peseurt karantez en doa Robespierre evit an Noblañs. Un nebeud sifroù : hervez jedadennoù Donald Greer, "diwar ar 400.000 a noblañsoù a veve e Bro-C'hall e 1789, 1158 a voe lazhet, ha 16831 a guitaas ar vro". Da lavaret eo, 96% ag an noblañsoù "n'eo ket bet tizhet o buhez" gant an Dispac'h. Memes mod, an noblañs ned a d'ober nemet 8,5% eus hollad an dud dibennet gant an Terreur. Skouerennoù niverus roet gant J. D. a ziskouez penaos e oa a-walc'h d'un noblañs tremen hep en em ziskouez fraezh a-enep d'an Dispac'h ha kemer un nebeud diarbennoù (kemm anv pe en em wiskañ en doare dispac'hel pa zeue er-maez eus e di) evit bezañ lezet e peoc'h. Zoken an amaezhiadurezhioù krouet a-ratozh-kaer evit kastizañ an noblañsoù na sentent ket ouzh lezennoù an Dispac'h a ziskouezo kalz damant, blotded ha truez (da sk. el lezennoù didamalladur niverus). Pebezh diforc'h gant an degadoù a viliadoù a veleion didou sammet evel loened war ponton-ioù Rochefort, kaset da toulloù-bac'h Cayenne ha Ré, a veze jahinet ha mezhekaet diehan...E sigur roll ar roue : evel an holl dud a c'halloud d'an ampoent e oa beuzet el lanv enepskristen nevez, ha n'en doa ket kredet ober kalz tra evit derc'hel ouzh al lanv-se. Er penn-kentañ ne rae peurliesañ nemet sinañ e traoñ ar bajenn an obererezhioù dispac'hel nevez, a veze kinniget da c'houde ez-ofisiel evel intrudu ar roue. Diwezhatoc'h koulskoude e teuas dezhañ en-dro un tamm kalonegezh da enebiñ, ken e voe kendaonet d'ar marv en diwezh. Pouez keal ar gravez er gendaonadenn-se a zo un dra kuzhet mui-pe-vui en istor ofisiel (sl. dezrevell abadenn ar 11 a viz kerzu 1792 beure ar c'h-Convention, hag ar poent niverenn 26 en damalladenn graet da Loeiz XVI). A-fed ar pezh a soñje ar bobl : zoken e-pad an naonegezh hag an dienez washañ he deus kendalc'het ez-kuzh an dîme hag ez eo bet gwarezet madoù an aotrounez diouzh an dastumerion-tailhoù e meur a lec'h. An istorour saoz George Rudé a verk ez eo Bro-C'hall un "direizhadenn iskis" e div drederenn gentañ an XVIIIvet kantved peogwir ne gaver roud ebet enni eus an darsavioù peizanted-a-enep-d'an-noblañsoù ken boutin e Europa d'an ampoent. Mard eo gwir ar ganenn a glever ken alies hiziv neuze, ar gouerion e Bro-C'hall n'o doa ket merzet a-raok 1789 e oant mac'homet gant an noblañs, ha dre ur c'hendegouezh iskis ne soñjjont tagañ neuze nemet ar re a oa kristen. Andrev ar Merser, e dibenn kentskrid e levr 1789 hag ar brezoneg, a ro da grediñ e oa heñvel rann vreizhat an Dispac'h ouzh emsavioù evel re Sebastian Ar Balp. Ne oa ket, feiz : unan a oa un darsav a-berzh pobl ar vro a-enep d'ar galloud a zeue diouzh Pariz, hag egile a oa un ``droidigezh" feal gant bourc'hizion ar vro eus an Dispac'h roueel da gentañ ha Jakobin-Parizian war-lerc'h. E gwirionez, un tammig e pep lec'h en em savo an noblañsoù kalonek a-walc'h evit difenn ar bobl diouzh mac'homerezh an Dispac'h (n'eo ket hepken e Breizh hag er Vendée : J. D. a ra anv eus skouerennoù nebeutoc'h anavezet, en o zouez unvaniezh ar c'honted-chaloni gant pobl ar c'h-canuts en-dro da Lyon ).Ma! Emichañs em eus adrenablet a-walc'h evit "gweañ kouzoug" d'ar vojenn a enepnoblañs-se, evit al lennerion a feiz vat d'an nebeutañ. N'eo ket diaes kompren perak eo chomet bev-buhezek ar vojenn-se betek hiziv an deiz, dreist-holl evit ar re nevez-deuet d'ar vourc'hiziezh c'hall e forzh pe vare. Diouzh un tu ez eus lorc'h enno bezañ an Noblañs nevez, a deurvez skoliataat ha reiñ aluzen d'ar re warlerc'hiet (an Noblañs-se a zo hini an arc'hant, arc'hant ar Stad C'hall bet serret da gentañ e seziserezh madoù an Iliz ha preizherezh ar c'h-Comission d'Extraction, ha war-lerc'h e korvoerezh ar vicherourion hag an trevadennerezh) ha diouzh un tu all e vourront kenañ oc'h en em welout evel trec'herion hael war an noblañsoù (evit disoñjal pegen toutek ez int gant ar gevalaourion veur hag ar bolitikerion, me ' laka), un hunvre maget start gant al lennegezh, ar finvskeudenniñ hag ar stlenn. Drieu de la Rochelle a lavarfe ez int ``tud laosk o hunvreal bezañ kalonek". Tremenomp bremañ da wir obererezh an Dispac'h dindan ar maskl "enepnoblañs" pe "araokour", ha dibunomp prantadoù pennañ an digristenekaat. An obererezh-se a voe graet, evel reizh, eus ar gorre d'ar c'hreiz : da gentañ e voe kaset da get ar misionerezh, goude-se e voe divrudet ha distrujet ar vanac'hiezh, broudet skloufoni ar bersoned hag arveret anezho evel gennoù e gwezenn an urzhaz kristen, evit en diwezh tizhout kalon ar gravez : ar vuhez pemdeziek.Hiziv an deiz n'eo mui gwall hewel obererezh ar Jezuisted, hag e vezont anavezet dreist-holl evel arguzennacherion pe kleiziz varanek. E-pad pell koulskoude ez eo bet kompagnunezh Jezuz mammenn ar visionerion taerañ ha santelañ hag ar gelennerion varrekañ. Ganto dreist-holl ez eo bet savet sevenadurezh katolik Amerika ar C'hreisteiz ha Mec'hiko, a c'haller c'hoazh gwelout he roudoù hiziv en ilizoù kaer-dreist hag ivez, un tammig, e tro-spered an dud. An avi hag ar warizi maget gant ar gelennerion all outo a daole alies a-enep-dezho iriennoù ha gevier a bep seurt, a veze trec'het hag a zasorc'he ingal : un degouezh a "adlavarerezh an istor" a zo aze. D'ar poent emaomp o plediñ gantañ, e voe un irienn-veur etrevroadel evit mat (dielfennet munut e eilvet ha trede rannlevr ar Prodiges), a grogas da ziskouez he frouezh gant Pombal o herzel hag o tiberc'hennañ holl Jezuisted Portugal e 1759; tro Bro-C'hall ha Bro-Spagn e voe da c'houde, hag en diwezh e voe bref steuzidigezh Kompagnunezh Jezuz sinet gant ar Pab war e dremenvan d'ar 21 a viz Gouhere 1773. Deut e oa da wir prantad kentañ an Dispac'h, ken e c'halle an dispac'her Manuel de la Roda gourzrec'hiñ "Lazhet hon eus ar mab (ar jezuisterezh), ne chom mui deomp bremañ nemet da lazhañ ar vamm"(an Iliz). Heuliadoù spontus a voe da argasidigezh ar Jezuisted en Amerika koulz hag en Europa (en tachadoù eus Europa ma talveze an argasidigezh d'an nebeutañ, rak meur a rener politikel a voe speredek a-walc'h evit berzañ embann ar bref a steuzidigezh, ha mirout ar jezuisterezh dibistig e-giz-se war o domani ; en o zouez Frederig II a Brusia, Katarina II a Rusia ``Wenn" (Bielorusia bremañ)). En Amerika ar C'hreisteiz, meur a gumuniezh indian kristenekaet ha dieub a adkouezhas er c'houezeri hag er sujidigezh d'ar gorvoerion europat. E Bro-Spagn ha Bro-C'hall e voe ur gouezhadenn drumm e live ar gelennadurezh, testeniet gant meur a skrivagner, hag a c'haller muzuliañ ivez gant degouezh Robespierre (ha meur a zispac'her all eus e seurt) : penaos e c'hall Robespierre, un emzivad bet paeet dezhañ ar studioù kerañ hag uhelañ gant an Iliz, bezañ war-un-dro unan eus lazhadegerion daerañ an Dispac'h ? Lod a lavaro marteze e oa foll Robespierre ha mat pell'zo. Evit ma c'heloù e vefen techet da vezañ ali gant J. D : ret eo krediñ ned ae ket gwall bell an deskadurezh kristen bet roet da Robespierre (pe, ma kavit gwelloc'h, e gelennerion n'o doa ket taolet kalz a evezh outañ). Aze ez eus moarvat ur gentel evit ar gerent, ken niverus hiziv an deiz, a stambouc'h o bugale gant madoù danvezel hep teurel tamm pled ebet ouzh dibunadur o spered. Moarvat ne vo ket ken taer ar vugale-se ha Robespierre, met arabat e vefe d'ar gerent-se bezañ souezhet e tiskouezfe o bugale diouer a anaoudegezh-vat en o c'heñver ...Ne vefe ket klok an adrenabl-mañ hep ur meneg a-zivout an holl skoilhoù Gall-dispac'hel-rik a zo chomet bev-mat betek hiziv. Kounañ a ranker n'eo ket hepken madoù an Iliz er ster strizh a voe sezizet gant an Dispac'h, met ivez ospitalioù, levraouegoù, karitezioù a bep seurt perc'hennet gant laiked kristen. Servijoù foran evit mat bet savet dre boan hag emaberzh gant hiniennoù prevez, a gouezhas evel-se etre krabanoù ar Stad, dezhi da arverañ anezho evel ma kar, pa gar, er mod ma kar - peurliesañ da reiñ anezho d'ar vourc'hizion vihan en eskemm ouzh o dizoueegezh. "Maz eus ken nebeud a vongedadoù prevez e Bro-C'hall hiziv an deiz, ez eo peogwir eo chomet bev e deun penn an dud eñvorenn al laerezh veur-se, moarvat," a verk J. D. Ken anat e oa liv vil an obererezh-se, ken e save enebadennoù e-leizh en Assemblée. Mirabeau avat a gavas an doare da lakaat an euzhuster-se da dremen : evit lakaat ar bersoned da vouezhiañ "ya" d'ar seziserezh e warantas ur minimom a 1200 lur evit gopr ar bersoned er programm anezhañ. "Ar bersoned o doa graet fall o c'hontoù avat", evel ma stad J. D. : en enkadenn armerzhel ramzel da heul - ha ne gomzan ket eus an digristenekaat - e oa c'hoarzhus ar gounid-se ...A-hend-all e chom bev-mat hiziv beli Contrat Social Rousseau war Bro-C'hall, kalz muioc'h eget na vefe kredet gant ar re na sellont ouzh an traoù-se nemet evel sotonioù pe prederouriezh digromprenadus. Zoken ma ne dalvez mui hiziv ar bras eus al lezennoù awenet gant Rousseau, e chom sanket start e penn an dud an dro-spered diwanet diouto. Div skouerenn a roin amañ.Kalz kristenion hiziv a sant c'hoazh an diforc'h etre ar familh katolik hengounel, bugale niverus dezhi, hag ar familh unbugel pe daouvugel boutin a-vremañ. Faziañ a ra koulskoude ar re a gred ez eo an hudurniezh a zo kiriek eus kement-se. An holl re o deus kontet ha studiet an niver a c'hanedigezhioù e Bro-C'hall a wel e krog ar c'houezh meur da vare an Dispac'h, gant dekred ar 7 a viz Meurzh 1793 war an hêrezh-rannet-ingal ret evit an holl. Al lezenn-se a skoe taol ar marv war frankiz-arnodiñ an hininennoù (a rank bezañ brient ar Stad hervez Rousseau) : ar gerent ne c'hellent mui dasparzhañ an hêrezh etre ar vugale evel ma karent, na da skouer legadiñ an atant d'ar mab barrekañ. War un dro gant meur a lezenn ha darvoud all, al lezenn-se a vire ouzh pep hinienn a sevel forzh petra a badfe pelloc'h eget he zammig buhez hep emellerezh ar Stad. A-raok ar skol-ret a zeufe da beurechuiñ al labour, e oa dija troet ar vugale da c'hoarielloù etre daouarn ar Stad, e-lec'h bezañ "krouadurioù" ar gerent hervez ar sellboent kristen (kv. ar pempvet gourc'hemenn). Adal neuze e teuas ar gerent hag ar vugale da vezañ ur samm an eil re evit ar re all, ac'hann ar c'houezh en niver a familhoù hag en niver a vugale dre familh, ur walenn ne vo pareet gant skorenn-tiegezh ebet (evel ma verk Youenn Olier, an enbroidi c'hall a ra bugale e-leizh hiziv a vo dizoue-gallgar-dilabour-divugel warc'hoazh, moarvat).Unan eus poentoù ar c'h-Contrat Social a lavar ne ranker kaout kevredigezh na kevredad ebet er-maez eus ar Stad. Eztaolet e vez ger evit ger koulz lavaret e lezenn Le Chapelier miz Even 1791, a lakae an holl gevredadoù micherourion pe labourerion e-maez-lezenn (hag a brofe neuze ar frankiz-korvoiñ diharz d'ar c'hoprerion : evel m'eo bet merket gant meur a istorour, gant al lezenn-se eo bet ganet ar gevalaouriezh e Bro-C'hall). Seurt lezenn ne c'hellas bezañ lakaet da dalvezout nemet dre an nerzh ha gant kalz skuilherezh-gwad eveljust (dezrevellet e vez darn eus munudoù an istor-se e dibenn levr J. D. ). E-pad muioc'h eget 70 vloaz e vo flastret ar vicherourion gant al lezenn-se (an harzoù-labour ne vint aotreet en-dro nemet e 1864, ar sindikadoù e 1884). Le Chapelier a lavare "Ret eo d'ar vicherourion koll pep spi", ha deut eo a-benn mat-tre : an holl sindikadoù gall hiziv a chom sorc'hennet ha debret penn-da-benn gant ar folklor hag al lañgach gall-dispac'hel. An digristenaat en deus krouet ivez ur samm ouzhpenn evit ar vicherourion c'hall : peogwir eo tabou ar beleg en deus Yann Labourer lakaet ar goprer en e lec'h ; ha Yann neuze da c'houlenn mil tra diehan digant e vestr, traoù n'emaint ket e kefridi un implijer, alese un tabut goullo ha peurbadel etre implijerion hag implijidi (hag ul labour kalz difrouezhusoc'h ha torrpennoc'h eget er broioù all). Un abad alaman, a c'halle arvestiñ e 1853 ouzh an islonk sanket gant an Dispac'h etre Bro-C'hall ha peurrest Europa, a rae "bugale a ranker adkelenn dezho kerzhout" a vicherourion Bro-C'hall : diouzh un tu o deus un ezhomm dinatur da vezañ heñchet evel bugale gant o goprer, ha diouzh un tu all e vagont c'hwervoni en abeg da se.