Ur pistig e kalon Lagneau. The Lament of the Computer Widow. Betek e Gwengamp e kav unan bennak o kanañ se...Honnezh a veze kanet alies dezhañ gant Cécile, met n'en doa ket taolet evezh d'ar c'houlz-se. Ha Cécile zo aet kuit abaoe.  - Noz vat, emezañ.  - Noz vat.  Ne ra ket muioc'h a van gantañ eget gant ur c'hwibuenn. Chom a ra da sellet ouzh an dudennig vihan a dremen war ar skramm, ouzh ar riblennad sifroù a c'holo anezhi gwech ha gwech  all. Ur pezhiad komputer zo dirazi, hag ar vrozh a zoug ar plac'h zo diouzh hec'h ardivink ivez. Da lâret eo e ranker lakaat ouzhpenn pevar real nemet pemp a-benn prenañ hini pe hini anezhe. Met n'eo ket ar plac'h ( yaouank ha koant koulskoude ) a zedenn Lagneau, met ar mekanik.  - Petra eo hoc'h urzhiataer ?  - Cray-Macintosh 2050 ; yenaet gant heliom tanav.  Boudinellañ a ra e zivskouarn d'an ijinour. Cray ha Macintosh asambles ? Heliom tanav ? Ha petra emañ ar plac'h-mañ oc'h adober  dalc'hmat gant ar similakr bihan ? Met... met...ya !  - Dont a rit a-benn da gas anezhañ en amzer da vat ?  An taol-mañ e sell-hi outañ, souezhet un tammig en defe gellet heuliañ al labour a rae. Ur plac'h yaouank-kenañ eo, yaouankoc'h c'hoazh eget na soñje da Lagneau, c'hwezek vloaz he deus, marteze ?  - Ya, deuet on a-benn.  Besteodiñ a ra egile :  - Ha...ha...kavet 'peus un toull preñv ?  - Ya.  Ne veuz ket he c'hendivizer en ur mor a gomzoù, bepred. Ne oar ket hemañ  penaos kendelc'her gant ar gaoz.  - Ha deuet oc'h a-benn da gas ho polomig d'ur mare resis hag en ul lec'h resis ?  Klikañ a ra ar plac'h ur wech pe ziv war al logodenn . Emañ an dudennig oc'h adkomañs un droiad all. Ar plac'h a ra sin da Lagneau da azezal en ur ziskouez dezhañ ur skaoñ da c'horo ar saout.  - Aze emañ an dalc'h, emezi. Kompren a rit un dra bennak er fizik ?  - Kompren 'm eus bet graet...Hag ankouaet 'm eus abaoe.  Ul lostad sifroù adarre. Jediñ a ra ar plac'h buan ha  buan.  - N'on ket deuet a-benn da gas anezhañ d'ur mare resis ha d'ul lec'h resis war un dro.  Klik. Emañ ar bolomig en-dro war skramm.  - M'ho peus graet fizik uhel, a gendalc'h ar grennardez, n'oc'h ket dic'houzvez eus dizingalderioù amresister Heisenberg :  Dx.Dp³h/2p?  - Grrm, grrm, a lavar Lagneau.  - Amañ eo un tammig ar  memes tra, nemet 'm eus ranket fleuker hag esa meur a wech amañ hag ahont a-benn divinout an amresister war al lec'h hag an amzer, ha da'm soñj ec'h eo :  Dx.Dt > mc²/2p, m o vezañ ma mas din.  Selaou a ra Lagneau gant e ziv skouarn, ha ma 'n defe e rafe gant peder ha gant kement tamm eus e groc'hen  ouzhpenn. Kendelc'her a ra ar plac'h :  - Setu ma klaskan-me, gant ma 45 kg, mont en amzer hag en em gavout war-dro tri miz a-raok ur fed istor, evit bout sur da dapout anezhañ, e rankan kontañ e c'hellan kouezhañ 70 - 80 km diouzh al lec'h ma oa sañset erruout. Ma klaskan bezañ resisoc'h en amzer, lakaomp en em gavout d'an 13 a viz Gouere 1789 evit gwelet petra a dremeno an deiz war-lerc'h, e c'hellan kouezhañ 6500 - 7000 km diouzh Paris. Pe c'hoazh mar keroc'h, lakaomp e klaskan bout 100 km ar muiañ tout  diouzh Hastings er bloavezh 1066 ; Gwilherm en doa aochet d'an 28 a viz Gwengolo, setu e klaskin en em gavout e miz Mae. Chañsoù 'm eus neuze d'en em gavout betek tri miz a-raok pe tri miz goude.  Mousc'hoarzhin a ra ar plac'h. Den ebet ne lavar netra ouzhpenn, betek ma klever mouezh lent ar gwaz :  - Hag...hag ec'h oc'h e-soñj beajiñ en amzer hiziv ?  O, al loukez, a soñj Ludivine. An hini desketañ an hini genaouekañ, evel ma lâre mamm Fañch Morvannoù d'he mab pennhêr.  - Ya, emezi,  gant ur mousc'hoarzh ledanoc'h eget a-raok c'hoazh.  Ur pennad didrouz etreze. Ne glever nemet sarac'h ar mekanik ha trouz bout an arnev o tostaat.  - Da welet emgann Hastings ?  Petra respont da hemañ ? N'eo ket nec'het Ludivine gant an emgannoù, ha pa vefe Hastings pe Bouvines pe Ballon. Na kennebeut gant emgannoù gwashañ an Istor, holl en XXvet kantved, Verdun, Stalingrad, Okinawa. Gwelet ur roue kurunennet ? Kentoc'h gwelet krougañ unan. A, ya. Bout test d'ur prosez a-feson. Nürnberg...re  dost. Loeiz XVI, anavezet mat. Jeanne d'Arc ? Bof...  - Nann, pelloc'h c'hoazh en amzer. E kêr Rom e 896. Er bloaz-se e oa marv ar pab Formosus hag interet. Savet e oa bet reuz e kêr, dizouaret ar pab war urzh e susitour, ur Bonifas bennak, lakaet war e dron ha barnet. Bet tamallet dezhañ kaout mestrezed ha karout re ar baotred yaouank. N'on ket sur, met 'm eus aon e oa bet taolet ar c'horf en Tevere a-benn ar fin.  - Che yei yei ! a lavar Lagneau.  - En gwirionez, evit ar pab-se...  Dont  a ra a greiz holl ur skrid war ar skramm. Hag e-lec'h bezañ e saozneg evel a-raok ez eo brezhoneg :  Quemenn a beurz Soaz da Luduenn. Pa hay quit ar pennad man diwar da vachin, e hay toud an traou da nentra. Lak al loue zo ganit da bouezo war an touseg.  OK / Mad e - Bon, se 'sinifi on prest da vont, eme ar plac'h. A-benn dek eilenn ac'hann ec'h on aet.  Lakaat a ra ar bir war OK.  - Klikit bremañ, emezi d'ar gwaz, hag e vroud e zorn war un dro. Ur pezh flash, tarzañ a ra ur  pezh taol kurun er maez ivez, ha du tout ar skiber war-lerc'h.  Teñval-holl eo al lap en-dro da Cedric Lagneau ; santet en deus evel ur fiñv en e gichen, chomet eo c'hoazh c'hwez ar plac'h war e lerc'h. Astenn a ra e zorn en deñvalijenn, skubañ a ra pousier war an daol a zo dirakañ. Mann ebet ken ; aet eo ar plac'h hag ar C'hray-Macintosh dre an toull preñv he doa digoret moarvat. N'eo ket spont a zo krog ennañ ; enkrezet, nec'het eo, kentoc'h. Chom a ra da fleuker en deñvalijenn ; n'eus den ebet ken  el lochig, neblec'h. Dre an nor e wel ur c'harrez sklaeroc'h ; mont a ra er-maez. Petra ober ? Komz gant unan bennak eus a avantur...Nann, ret eo dezhañ lakaat e grabanoù war ar plac'h-mañ, kousto pe gousto, pa ne vije nemet evit ober d'ar SOSERII kreskiñ c'hoazh ; hag ivez a-gaozenn d'he mousc'hoarzh, d'an interest a gave er pezh a rae ha d'he doare dibreder da ganañ ur ganaouenn dichipot. Ha d'an disoc'h eo deuet a-benn da gaout. Gwelet a ra dija ar pennadoù bruderezh : " Gant ar SOSERII, kejit gant  tad-kozh ho tad-kozh you ", ha mousc'hoarzh ar plac'h a chom da darnijal en aer evel hini kazh Chester. Ha ret e vo lakaat ar plac'h da zepoziñ ur breved kerkent ha ma vo deuet en-dro eus Rom. Ma teu...  Ober a ra ur sell en a-dreñv : aze emañ ar skiber evel bremazon. Pelloc'h dirazañ emañ gouleier kêr. Ret eo dezhañ adkavout ar plas-mañ, mont a ra war-zu e wetur en ur sellet dreist e skoaz bep dek kammed a ra. Remerkañ a ra neuze eo chomet al logodenn en e zorn serr. Pegen pounner ! Dindan ul lamp e chom  da sellet : aour...Mall zo warnañ mont davit e louzofon en e wetur ; redek a ra dindan ar glav arnev.    Emañ Ludivine o kempenn he fenn-daoulin kignet gant Mercryl Laurylé, da c'hortoz e sioulafe he c'halon. Puten c'hast, sell aze un abadenn a zo bet, a-drugarez da Soaz Paskored. Teir eur-pad dirak ur C'hray-Macintosh eus an unvet kantved war'n ugent. Sapre Soaz penn-skañv ivez, n'he doa ket soñjet en em gavfe diwisk Luduennig d'an eur merket. Ha pennfollet e oa bet a-gaozenn d'ar paotr-se en he  c'hichen, hag hi ken noazh ha kein ur morgazh. Nijet he doa kazi war ar wenodenn, kouezhet e oa war he genoù ur wech, strobet ma oa bet gant ul lañsadenn drêz, ha pignet he doa ouzh ar gordenn buanoc'h eget ur gevnidenn ouzh he steuenn. Sapre Soaz ! Mousc'hoarzhin a ra pa soñj en daou-se, ar sorserez kozh hag an ijinour yaouank, ur c'houblad dispar ma zo unan. Hag hennezh all a soñj dezhañ ken buan all eo erruet-hi, Ludivine, er gêr a Rom en navvet kantved. Da zegas d'ar bed-holl ur rentañ-kont eus prosez  Formosus...It da zeskiñ ho micher, Frédéric Pottecher, François Foucart ha kelaouennerien prosezoù meur fin hon kantved ! C'hoarzhin a ra da vat en ur lakaat un T-shirt ; en em silañ a ra en he gwele, ma c'hell e kousko.    Pellgomz d'e gensort Aymeric Biétry, n'eus nemet se d'ober evit Cédric Lagneau, Aymeric, kengrouer, kenbrezidant etc...ar SOSERII, e vignon kozh abaoe al lise Henry IV gwechall, evit rannañ gantañ ar c'heloù souezhus. Ober a ra an niverenn war e venveg...Alleluia ! N'eo ket ur  responter a zo er penn all : goude dek pe zaouzek sonerez, e klev mouezh morgousket e gamarad :  - Cédric, mab ar c'hast ! Goût a rez pet eur eo ?  - Deus diouzhtu amañ.  - Pelec'h ? N'out ket mat ?  - Kavet 'm eus un dra dispar, ur plac'h hag a dalve Steve Jobs ha Steve Wozniak (2) war un dro, hag he deus en em gaset en amzer. Chomet eo al logodenn ganin...  - Profit anezhi mat neuze, ha lez ac'hanon da gousket.  - Profitañ piv ?  - Da logodenn. Ale,  noz vat !  Ret da Cédric Lagneau chom da zisplegañ teir gwech da betra eo bet test a-raok ma tihunfe da vat egile. Met ne chom ket hemañ da dermal :  - Teir eur eo, pe war-dro. Lakaomp da seizh eur dirak ti-gar Gwengamp ?    Da seizh eur nemet pemp en em gav Porsche Aymeric dirak ar gar. Hag ar souezh pa wel al logodenn e dorn egile, o luc'hañ dindan bannoù an heol o sevel.  - Gast, evel an deiz all e-kichen Evreux, laeret ur pezh pres pounner met bruket, tri mi lur ur wech  adwerzhet, hag ankouaet an tolzennoù aour a oa dindan he zreid evit stabilaat anezhi, pevar-ugent mil lur pep hini...  Mont a reont o-daou betek al lapig ; n'eus netra en diabarzh : un daol gozh, ur gador hag ur skaoñ tri zroad, ur blue-jeans hag un T-shirt en ur bern en ur c'horn, ur bal hag ur varr...Netra.  - Sur out e oa amañ ? a c'houlenn Biétry. Ne zeu ket an tredan betek amañ zoken.  - War ar skaoñ-se e oan azezet koulskoude...  Mont a reont er-maez. Al loch zo bet savet e traoñ ur verje,  a-dreñv un ti evel ma weler kement anezhe e fabourzhioù ar c'hêrioù.  - Moarvat emañ perc'henn al loch-mañ o chom en ti tostañ, a lavar Aymeric. Egile zo re alvaoñ evit divizout netra. Hag un nozvezh digousk ne sikour ket kennebeut. Pignat e reont a-hed ar wenodenn betek an ti a welont du-hont.  - Petra a vo goulet gante ?  - Trawalc'h a draoù a ouzez war ar plac'h-se, memestra. Barrek war an urzhiaterezh, war traoù an Istor, kanañ a ra gwerzioù en scots, bet eo er skolaj gant Heisenberg...  Emañ bremañ an daou gomper dirak dor ti Luduennig. Istribilhañ a ra truezus al logodenn aour war-bouez he neudenn diouzh dorn Lagneau.  - Sonet 'vo ? a ginnig Biétry.  - Deomp de'i, eme egile.  Son a ra ur c'hloc'hig en diabarzh. Klevet a raer trouz, hag ur vaouez hanter-kant vloaz bennak o tigoriñ an nor gant ur beg kintus, souezhet o welet an daou zen yaouank gwisket cheuc'h 'bour an nor. A-dreñv homañ, ur vaouez all war-dro tregont vloaz.  - Ma 'z eo evit Jehovah, 'm eus  ket amzer, a duf-hi...Oooo !  N'emañ ket e-sell da barrañ an nor ken ; dirak he fri emañ al logodenn aour o luskellat goustadik hag o lugerniñ en heol par ma c'hell. O klevet an "oooo" e tosta ar plac'h all.  - Ne werzhomp netra, n'omp ket prezegennerien, a lavar Biétry. Ec'h omp just o klask perc'henn al logodenn-mañ...  - Met se zo aour ! a estlamm ar vamm.  - Aour tout, a eilgery Aymeric.  - Ya, 'm eus aon eo deomp, keda Lorraine ? a lavar mamm Ludivine en ur astenn he dorn sag al  logodenn. E pelec'h 'peus kavet anezhi ?  - Izeloc'h aze, eme Lagneau en ur zastum ar benveg en-dro en e zorn, rak ar plac'h a oa bremaik a oa un tamm mat yaouankoc'h eget homañ yaouank. D'ur plac'h e oa, hag a laboure er skiber ahont dirak ur C'hray-Macintosh hag a oa gouest da zibunañ dizingalderioù Heisenberg war lec'h hag energiezh ul lepton. Ma roit din unan anezhe e vo deoc'h al logodenn, Lorraine, emezañ ouzh ar verc'h.  Alo, sell aze un dra all c'hoazh, ur paotr gwisket cheuc'h amañ, hag  a zeu gant ul logodenn aour en e zorn, hag e-lec'h reiñ an dolzenn bresius didorr ha didruch, en em laka da gomz hittiteg, hag e vanka dezhañ e komzfec'h hittiteg gantañ, ar mab imbisil gast-se ! Koulskoude n'eo ket evit an tele, n'eus kamera ebet gante...  - Ken buan all eo da Ludivine, eme ar vamm buan ouzh he merc'h henañ. Kerzh da dennañ anezhi er-maez eus he gwele ! Ur verc'h 'm eus c'hoazh, emezi en ur c'houlenn eskuz gant ar gompagnunezh.  Ur griadenn pe ziv war-laez, trouz un nebeud traoù  o kouezhañ war an doubl. Pemp munut war-lerc'h, e weler Ludivine o tont dirak Lorraine, gwisket gant un T-shirt hag ur bermuda. Lammat a ra kalon Lagneau o welet anezhi, ober a ra sin gant e benn da Aymeric. Kignet eo bet he fennoù-daoulin hag hec'h ilin. Daoust ha tapet eo bet e-mesk un taol-dispac'h e Rom ? Chañs he deus bet nompas bout lazhet, ha laouenaet eo Lagneau o welet anezhi yac'h ha bev.  - Laosket 'poa un dra bennak dec'h war ho lerc'h, emezañ en ur astenn al logodenn.  Ludivine ne  respont ket, ne ra ket van zoken gant ar c'hinnig.  - Tap anezhañ 'ta, ma eo dit, a gomand ar vamm.  Fiñv ebet. Ober a ra ur c'hruz d'he skoaz.  - Goût a ran eo deoc'h, a gendalc'h Cédric. Dec'h e oac'h dirak ur mell komputer, o klask mont da welet penaos e oa tremenet emgann Hastings. Goude-se oc'h aet da Rom...  Aze e krog an amzer da vout toufus, pep hini o sellet ouzh ar re all gant un tamm souezh. Daoust hag-eñ e koller an eñvor eus an traoù pa 'c'h aer da bourmen en amzer ? Hag aze  int savetaet, rak deus tu ar ru e klever ur vouezh raouliet o huchal :  - Michèle ? Savet oc'h ?  - Ya, savet omp tout, a respont ar vamm.  - Soaz Paskored, a lavar Lorraine.  - Savetaet, a lavar Ludivine.  Emañ dija Soaz en o zouez.  - Gant piv emañ an touseg ?  Diskouez a ra Ludivine Cédric gant he biz. Hemañ a zigor palv e zorn dirak Soaz.  - Diwar daou e teu unan, diwar unan n'eus mann ebet ken.  Flach ! Ur mell touseg zo kluchet war dorn ar  c'henbrezidant,etc...Albertet e chom da sellet ouzh Soaz hag a dap anezhañ hag a lez anezhañ da redek er geot.  - Eya, un touseg. Bufo Bufo. Un anv latin bet roet dezhañ gant Linné evit ober ton da vBuffon, hag a oa ur penn karn, ur pizhlouz hag ur revr-gwigour evel ne vez kavet kalz.  Souezhet e chom an holl dirak deskadurezh ar vaouez kozh.  - Diskennit ganin, a lavar Soaz d'an daou ijinour. Deus ivez, Luduenn.  Mont a reont dre ar wenodenn e-kreiz ar verje c'hleb betek al lapig koad. Seblantout a  ra aesaet da Ludivine rak mont a ra d'o heul hep kilourziñ. Aet eo Soaz Paskored hag Aymeric Biétry un nebeud kammedoù a-raok.  - Piv eo ar vaouez kozh-se ? a c'houlenn Lagneau gant enkrez en e vouezh, ar memes enkrez dres evel deiz e arnodenn dre gomz evit Polytechnique, ma oa bet teugellet.  - Ma maeronez, a respont Ludivine gant he mousc'hoarzh kustum.  - Ha petra he deus graet aze ?  - Un dro fizik. Sorserez a c'hell bezañ pa dro dezhi.  Chom a ra ar paotr da soñjal. Bout zo  kredennoù o kouezhañ en o foull en e spered.  - Neuze...Neuze n'oc'h ket aet da Rom ? a c'houlenn, dipitet an tamm dioutañ.  - Eh nann ! Gwelet 'walc'h a rit petra eo gouest Soaz d'ober.  - Me 'soñje din, pa 'm boa gwelet bremaik ho penn-daoulin dirusket hag hoc'h ilin kignet, ho poa tapet bazhadoù un tu bennak en IXvet kantved...  Mousc'hoarzhin a ra Ludivine dirak penn lentik egile, hag en deus c'hoazh un dra da anzav :  - Me 'soñje din ivez em boa kavet ur mekanik nevez evit ma  c'hevredigezh, dec'h da noz...  Gwelet a raer dirak hent Kadolan, Soaz Paskored hag Aymeric Biétry o tiskutal gant forzh jestroù. Ken buan all emañ Aymeric o kinnig ur pont aour d'ar sorserez evit krouiñ...  - Lavarit din memestra penaos ho peus dirusket ho taoulin, a lavar Cedric.  - Pa 'm boa gwelet tout ar mekanikoù o vont da netra, ne oan ket bet souezhet peogwir e oa skrivet war ar skramm. Met pa 'm eus santet aer sinoc'h war ma c'hroc'hen 'm eus komprenet e oa aet ivez ma dilhad da netra.  Setu 'm eus galoupet betek ar gêr evel un tenn. Ha kouezhet on war ma genoù tro 'z amañ, sellit.  - Dost thou fall upon thy face ?  Thou wilt fall backward when thou hast more wit,  a lavar Lagneau, tener.  Sellet a ra Ludivine outañ :  - Ma 'm eus soñj mat on sañset da respont : ay. Cheñchomp al lizherennoù, neuze : ya.    EPILOG, GROSSO MODO    Pemp pe c'hwec'h vloaz war-lerc'h e oa deuet a benn Luduenn da dapout ku-ha-ka un diplom  ijinourez. Dimezet e oa mod pe vod dija gant Cédric Lagneau, met un eured hag ur friko motig 'peupre a voe graet memestra. Bez o doe 1.6 a vugale ( ar sifr etre evit an XXIvet kantved ) hag e voent eürus tamm pe damm. Gwech ha gwech all koulskoude, e veze klevet Cédric o klemm :  Come sooner tae yer bed at e'en !    YANN GERVEN  2 VI 1998    (1) : troidigezh feal ar galleg blaireauphone.  (2) : ar re o doa krouet Apple gwechall.  The Lament of the Computer Widow a zo da vezañ kavet war al lec'hienn-mañ.    An danevell-mañ a zo bet embannet war Al Liamm. Fazioù a oa en embannadur-se, setu perak am eus lakaet anezhi war ar Steuñvenn...