Асэнсаванне функцыянальнай вагі гістарычнага рамана ў сучаснай літаратурнай сітуацыі, вывучэнне шляхоў яго абнаўлення дае падставы сербскаму даследчыку П. Палавестры звязваць рэнесанс гістарычнага рамана ў пэўных культурах і літаратурах са станам гістарычнай самасвядомасці, якая адчувае моцны ўціск альбо ўвогуле гвалтоўна выцясняецца. Падобнае меркаванне Д. Пяшорда лічыць слушным і ў дачыненні да ўкраінскай ды харвацкай літаратур, дзе гістарычны раман на сучасным этапе не толькі прадстаўлены значна шырэй, чым у заходнееўрапейскіх, але працягвае выконваць функцыі, якія там даўно страціў, “насамперед функцію зміцнення національно-історичної свідомості і осмислення історичної долі народу”.