En 1137, a filla de Remiro II o Monche, Peironela d'Aragón, s'acomodó con Remón Berenguer IV, conte de Barcelona. En 1164, lur fillo, Alifonso II esdevino lo primer soberano d'a Corona d'Aragón, detentando de vez os titols de Conte de Barcelona e de Rei d'Aragón. Se tracta en realidat d'una unión dinastica de dos entitatz autonomas, que alzan lurs usaches, lurs costumbres e lurs monedas particulars e que, a partir d'o sieglo XV sobre tot, en desembolicoron d'institucions politicas particulars. D'a mesma traza, os territorios anexionatos, dimpuesas, pudon haber-ne d'institucions propias, como Valencia e Secilia. A denominación de "Corona d'Aragón" ta designar iste vasto conchunto de territorios s'imposó en o sieglo XVI, como fa veyer o titol d'a obra principal de Cheronimo Zurita, Anals d'a Corona d'Aragón, de 1580. A eslezión d'Aragón ta designar iste conchunto de territorios vien d'a preeminencia d'o titol de Rei d'Aragón, que yera estato reconoixito por Pero IV d'Aragón, o Ceremonioso: "os reis d'Aragón deben recibir a unción en a ciudat de Zaragoza, que ye a capeza d'o Reino d'Aragón, que ye o nuestro principal titol". En 1243, Chaime I definió d'una traza precisa la muga entre Catalunya e Aragón: a Catalunya s'estendillaba "dende Salses dica la Cinca", e Aragón "dende a Cinca dica Fariza".