‍ بیست و سوم دی‌ماه زادروز سیّد محمّدعلی جمال‌زاده

آنچه جمال‌زاده مصرّحاً در مباحث سیاسی نوشت مقاله‌هایی است که به هنگام اقامت در برلن و همکاری با مجلۀ کاوه در راه مبارزه با نفوذ روس و انگلیس در مجلۀ مذکور منتشر کرده است. پس از آن از نوشتن گفتارهای سیاسی دست کشید. اگر هم گاهی به نوشتن مطلبی دربارۀ اوضاع ایران می‌پرداخت جنبه‌های اجتماعی تاریخی را مطرح می‌کرد. به‌طور مثال مقاله‌ای دارد به نام «آیا خاک ایران استبدادپرور است؟».
پس از شهریور بیست که جریان‌های چپ قوام گرفت، او آرام می‌بود. بیشتر نویسندگی داستان را پیشه کرد. از مباحث سیاسی و اجتماعی پرهیز داشت؛ ولی زمانی که موضوع اصلاحات ارضی آرام آرام مطرح می‌شد، کتاب‌های خاک و آدم (۱۳۴۰)، زمین، ارباب، دهقان (۱۳۴۱) را منتشر کرد. کتاب آزادی و حیثیت انسانی (۱۳۳۸) او محتوی است بر مطالبی اندیشه‌ورانه که یکصد سال پیش دامنۀ بحث آن میان طبقۀ منوّران ایران سابقه یافته بود. نام کتاب به‌روشنی گویای مضامین دل‌انگیز فکری و فلسفی آن است. بر این کتاب تقی‌زاده مقدمۀ مهمی نوشته است. جمال‌زاده، با انتشار کتابچۀ تصویر زن در فرهنگ ایران (۱۳۵۷)، که تقریباً مطالب مندرج در آن مأخوذ از کتاب‌های سیّاحان و ایران‌شناسان است، قصدش بر این بود که جامعه را با مشکلات و مسائل اجتماعی که متباین با تفکرات جدید است آشنا کند. خُلقیات ما ایرانیان سرنوشت خوشی نیافت. کتابی قلمداد شد از رستۀ کتاب‌هایی که خواندنش مضر است و طبعاً راه بر انتشارش بسته است. این کتاب نقل قول‌هایی بود از نوشته‌های اروپایی‌ها دربارۀ ایرانیان. 

[نادره‌کاران: سوگنامۀ ناموران فرهنگی و ادبی (۱۳۰۴-۱۳۸۹)، ایرج افشار، زیر نظر بهرام، کوشیار و آرش افشار، به کوشش محمود نیکویه، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ دوم ۱۴۰۰، ج ۲، ص ۱۲۴۰-۱۲۴۱]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی