Matukio Yaliyopelekea Mapinduzi ya Zanzibar ya Mwaka 1964

Mapinduzi ya Zanzibar ya tarehe 12 Januari 1964 ni tukio muhimu lililobadilisha kwa kiasi kikubwa sura ya kisiasa na kijamii ya visiwa hivyo. Mapinduzi haya yalitokana na malalamiko ya muda mrefu ya Wazanzibari wa Kiafrika waliokuwa wakihisi kunyimwa haki na kudhulumiwa na tabaka la Waarabu waliohodhi siasa, uchumi, na ardhi. Tukio hili lilikuwa kilele cha mvutano wa kijamii, kiuchumi, na kisiasa uliodumu kwa miongo mingi. Makala haya yanaangazia matukio na sababu zilizopelekea mapinduzi haya makubwa.  

Urithi wa Ukoloni
Kwa karne kadhaa, Zanzibar ilitawaliwa na Usultani wa Oman, na kuwa kitovu cha biashara ya watumwa Afrika Mashariki pamoja na uchumi wa mashamba makubwa. Tabaka la Waarabu lilimiliki ardhi kubwa ya mashamba ya karafuu na kushikilia nafasi za juu za mamlaka, huku Wazanzibari wa Kiafrika wakiishi maisha ya umaskini na utumwa kama wafanyakazi wa mashamba.  

Mwaka 1890, Zanzibar ilitangazwa kuwa eneo la hifadhi chini ya Uingereza. Ingawa Sultani alibaki kuwa kiongozi wa heshima, mamlaka halisi yalikuwa mikononi mwa Waingereza, ambao waliendeleza mfumo wa tabaka uliowapendelea Waarabu na Wahindi. Kipindi cha ukoloni kilizidisha tofauti za kiuchumi na kijamii, na kuwaacha Waafrika wengi wakiwa wanyonge.  

Ukosefu wa Usawa wa Kiuchumi na Mvutano wa Kijamii
Kufikia katikati ya karne ya 20, maendeleo ya kiuchumi Zanzibar yaliwanufaisha zaidi Waarabu na Wahindi. Waarabu walidhibiti uchumi wa kilimo, hususan biashara ya karafuu, wakati Wahindi walitawala sekta ya biashara. Hali hii iliwaacha Waafrika wakiwa maskini, wasio na ardhi, na wakikabiliwa na hali ngumu ya maisha, jambo lililochochea hasira na chuki miongoni mwao.  

Kuibuka kwa Harakati za Kisiasa
Uamsho wa utaifa wa Kiafrika uliokuwa ukienea barani Afrika baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia uliwafikia Wazanzibari, na kuchochea uelewa wa kisiasa. Harakati mbalimbali za kisiasa zilianzishwa kuwakilisha matabaka tofauti ya jamii:  
1. Chama cha Afro-Shirazi (ASP): Kilichoanzishwa mwaka 1957, ASP kilisimama kama sauti ya Wazanzibari wa Kiafrika, kikisisitiza haki ya umiliki wa ardhi, usawa, na haki za kijamii. Viongozi wake walijumuisha Abeid Amani Karume, ambaye alicheza nafasi muhimu katika mapinduzi.  
2. Chama cha Wazanzibari Wazalendo (ZNP): Chama hiki kilianzishwa mwaka 1955, kikilenga kulinda na kuendeleza mamlaka ya Waarabu.  
3. Chama cha Watu wa Zanzibar na Pemba (ZPPP): Chama hiki kilijaribu kusawazisha maslahi ya Waafrika na Waarabu, lakini kiliwakilisha zaidi maslahi ya watu wa Pemba.  
4. Chama cha UMMA: Chama hiki kilianzishwa mwaka 1963 na kilikuwa na misimamo ya kijamaa, kikitetea usawa wa kijamii na kuhamasisha fikra za kimapinduzi.  

Uchaguzi na Kuzidi kwa Malalamiko
Chaguzi za mwaka 1961 na 1963 zilikuwa na athari kubwa katika mwelekeo wa kisiasa wa Zanzibar. Ingawa ASP kilishinda kura nyingi za wananchi, ZNP na ZPPP ziliunda serikali za muungano kupitia mikakati ya kisiasa, na kuwanyima ASP nafasi ya kushika madaraka.  

Matokeo haya yaliwafanya Wazanzibari wa Kiafrika kuhisi kutengwa zaidi, wakiamini kuwa mfumo wa kisiasa ulikuwa umetengenezwa kuendeleza utawala wa Waarabu. Zanzibar ilipopata uhuru wake kutoka Uingereza mnamo Desemba 10, 1963, chini ya Usultani wa Jamshid bin Abdullah, hali haikubadilika kwa watu wa kawaida. Uhuru huo ulionekana kama mwendelezo wa mfumo wa unyonyaji uliokuwepo.  

Njia ya Kuelekea Mapinduzi
Huku hali ya kijamii na kisiasa ikizidi kuzorota, ASP na Chama cha UMMA vilianza kuhamasisha watu katika ngazi za chini. Mitandao ya siri iliyoongozwa na wafanyakazi wa Kiafrika ilianza kuandaa mpango wa mapinduzi. Wito wa kukomesha utawala wa Waarabu na kugawa upya ardhi na madaraka ulizidi kuongezeka.  

Mapinduzi ya Januari 12, 1964
Katika alfajiri ya Januari 12, 1964, mvutano wa muda mrefu ulilipuka na kugeuka mapinduzi kamili. Yakiongozwa na John Okello, kiongozi mwenye asili ya Uganda, na wakisaidiwa na wanaharakati wa ASP, wapiganaji walishambulia serikali kwa ghafla. Ndani ya saa chache, Usultani uliangushwa, na Abeid Amani Karume alitangazwa kuwa kiongozi wa Jamhuri mpya ya kijamaa.  

Mapinduzi haya yalivunja utawala wa muda mrefu wa Waarabu na kuanzisha mabadiliko makubwa ya kisiasa na kijamii. Ingawa yalisherehekewa kama ushindi kwa Wazanzibari wa Kiafrika, yalizua mjadala kutokana na ukatili wake na athari zake kwa jamii za Kiarabu na Kiasia.  

Hitimisho
Mapinduzi ya Zanzibar hayakuwa tukio la ghafla bali matokeo ya miongo kadhaa ya ukosefu wa usawa wa kijamii na kiuchumi pamoja na kutozingatiwa kwa malalamiko ya Wazanzibari wa Kiafrika. Kudai haki, usawa, na uwakilishi kulikuwa kilio cha muda mrefu kilichopuuzwa, na mapinduzi yakawa njia pekee ya kupata mabadiliko. Tukio hili la kihistoria halikubadilisha tu Zanzibar, bali pia lilikuwa somo la thamani juu ya harakati za kudai heshima na uhuru wa kweli.