काल दुपारी आ.ह.साळुंखे विचारमंच आयोजित लोकायत वाचन अभियानात बोलताना मी म्हणालो, 'तुकोबाराया संत,प्रतिभावान कवी, समाजसुधारक, विद्रोही लढवय्ये हे सगळं तर होतेच... पण त्या सगळ्याच्या पलीकडं जाऊन ते उत्तम 'मानसोपचार तज्ञ' सुद्धा होते !'
त्यावेळी मी तुकोबांचे जे वचन ऐकवले, तो संपुर्ण अभंग जाणून घ्यायची इच्छा आहे असे अनेक मेसेज आले...

माणसाचं 'मन' ही अजब गोष्ट आहे. काबूत राहिलं नाही, भरकटत गेलं... तर संपुर्ण आयुष्याची धुळधाण करू शकतं. तसंच ते प्रचंड ताकदवानसुद्धा असतं. कितीही मोठं संकट येऊद्यात... 'आता सगळं संपलं' असं वाटणारे कितीही प्रसंग येऊद्यात. आपल्या मनानं आपल्याला सांगीतलं ना, की 'दुनिया इकडची तिकडं होऊदेत, तू हार मानायची नाय'... तर मग तुमच्या विरोधात कितीही शक्ती लागूद्यात, कुणी कितीही चिखलफेक करूद्यात... तुम्ही सगळ्याला पुरून उरता !

...जगात सगळ्यात मोठ्ठं विध्वंसक कृत्य आणि सगळ्यात मोठ्ठं विधायक काम कुणी घडवलं असंल तर ते माणसाच्या 'मनानं'. लै खतरनाक असतं मानसाचं मन ! मग या मनाचं संतुलन कसं ठेवायचं? मनावर लगाम कसा घालायचा? याबद्दल एक लै लै लै भारी सल्ला आपल्या एका अभंगातनं तुकोबारायांनी दिलेला हाय.
 
"मन वोळी मना । बुद्धी बुद्धी क्षण क्षणा ।।
मीच मज राखण झालो । ज्याने तेथेचि धरिलो ।।
जे जे जेथे उठी । तें ते तया हातें खुंटी ।।
भांजणी खांजनी । तुका साक्ष उरला दोन्ही ।।"

...माझं मन माझ्या मनाला क्षणोक्षणी वळवतं. माझी बुद्धी माझ्या बुद्धीला क्षणोक्षणी वळवते.
मीच माझा राखणदार झालो आहे. त्यामुळं जागच्या जागी स्थिर झालो आहे. मी मनाला स्वैरपणानं नको तिथं, चुकीच्या मार्गावर हिंडू देत नाही.
मनात जे जे भलतं-सलतं येतं, ते त्या त्या वेळी, तिथल्या तिथे मनच खुंटवून टाकतं. मनात आलेल्या सगळ्या विकारांना मनच थोपवतं.
मनात जे काही चढ-उतार होतात, मनाच्या सागरात जी काही भरती-ओहोटी येते त्या दोन्हीचा साक्षीदार म्हणून 'तुका' तटस्थ उरला आहे. 

कस्लं भारीय ह्ये ! आपल्या मनात आत खोलवर जे काय चाललेलं असतं त्यावर सतत सावधपणानं नजर ठेवायला पायजे... आपलं नुकसान करतील, अधोगतीकडं घेऊन जातील अशा गोष्टी जागीच रोखल्या-थोपवल्या पायजेत. नाहीतर अशा निगेटिव्ह विचारांचे 'व्हाईब्ज' आपल्या पर्सनॅलिटीवर उमटतात... आपलं वागणं त्रासदायक ठरतं..निर्णय चुकतात. मनातल्या विचारांवर आपलं सुख-दु:ख, भविष्यातलं यशापयश ठरणार असतं.. म्हणून आपल्या मनानंच आपल्या मनावर आणि बुद्धीनंच तटस्थ राहून बुद्धीवर, कंट्रोल ठेवणं गरजेचं हाय, असं तुकोबाराया सुचवतो !

कळलं का, आपला 'तुका आकाशाएवढा' का होता ते? अहो, त्याचा एकेक अभंग लाखमोलाचं काहीतरी देऊन जातो. आपला कोट्यावधी रूपयांचा महाल असूद्या, पण त्यात तुकारामाची गाथा नसंल तर आपल्यासारखे दरीद्री आपणच. ज्याच्या झोपडीत रोज तुकोबाचा एक तरी अभंग अनुभवला जातो, त्याच्या सुखाला तोड नाही. 

ठ्ठलइठ्ठलइठ्ठलइठ्ठलइठ्ठल 

- किरण माने.