مداحان ولایی - حکومتی در ایران: تحولات،نقش‌ها و پیامدها

> بازخوانی شکل‌گیری چرخه «منزلت-ثروت-قدرت» در میان مداحان:
- مداحان در دروه پساپهلوی از یک جماعت مذهبی سنتی به بازیگران اقتصادی و سیاسی تبدیل شده‌اند
- در دوران خامنه ای، مداحان به بخشی رسمی از ساختار حکومت و  به شبه حزب رهبر ولایی تبدیل شدند!
- در دوره احمدی‌نژاد بر قوه مجریه، این روند تشدید شد!  
- اقتصاد مداحان نمونه‌ای از اقتصاد رانت‌ محور است!
- نبود نظارت بر فعالیت‌های اقتصادی مداحان باعث ایجاد زمینه‌هایی برای انواع فساد شده است!
- مداحان انواع رانت ها را دریافت می کنند که دارای شفافیت نیست!
- منابع رانتی به مداحان منتقل می‌شود تا در بسیج اجتماعی و سیاسی به نفع حکومت نقش‌آفرینی کنند! 
- برخی از مداحان بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان دستمزد می گیرند!

امروز نما / احمد علوی - مداحان به‌ مثابه جماعتی مذهبی سنتی در دوره رژیم پیشین و حتی دوره نخستین رهبر حاکمیت ولایی نقش قابل‌ توجهی در عرصه سیاسی،اقتصادی و اجتماعی نداشتند. اما پس از برآمدن علی خامنه ای نظام ولایی، مداحان به ابزاری برای بسیج نیروی سیاسی و اجتماعی سرسپردگان حاکمیت،گروه فشار، شبه حزب رهبر ولایی تبدیل شدند. این تغییر رویکرد، همراه با اعطای منزلت‌های مذهبی، سیاسی و اقتصادی به مداحان، زمینه گسترده جدیدی برای فعالیت‌های آنان به وجود آورد. در این یادداشت کوتاه به بررسی برخی ابعاد اقتصادی، سیاسی و اجتماعی این جماعت و پیامدهای آن پرداخته می‌شود.

> سازماندهی و گسترش نقش مداحان

در دوران رهبری علی خامنه ای، مداحان ولایی - حکومتی به بخشی رسمی از ساختار حکومت تبدیل شدند. سازمان‌هایی مانند جامعه مداحان تهران و سازمان بسیج مداحان، فعالیت‌های مداحان را ساماندهی کرده و به گسترش نقش آن‌ها در عرصه‌های مختلف کمک کردند. در دوره احمدی‌نژاد بر قوه مجریه، این روند تشدید شد و مداحان به بازیگران تاثیرگذاری در عرصه سیاسی و اقتصادی تبدیل شدند.

> نمونه‌هایی از این فعالیت‌ها عبارت‌اند از:

- انتشار مجموعه‌های آموزشی مانند ۲۱ جلد کتاب اصول مداحی توسط موسسات مرتبط.
- ایجاد دانشکده علمی-کاربردی ویژه مداحان.
- راه‌اندازی تشکل‌های اقتصادی مانند تعاونی‌های مصرف و اقتصادی.
-استخدام به عنوان های مختلف از جمله مشاور در بخش دولتی و خصوصی و استادی دانشگاه
-مشارکت در انتخابات با ارائه لیست جداگانه به مثابه شبه حزب سیاسی
-مشارکت در سرکوب و بسیج گروه فشار برای سرکوب مخالفان

> درآمدهای نجومی و اقتصاد رانت‌ محور مداحان

اقتصاد مداحان نمونه‌ای از اقتصاد رانت‌ محور است که از طریق صله، کمک‌های مالی و پرداخت‌های مستقیم توسط افراد و نهادهای دولتی و خصوصی تامین می‌شود.

گزارش‌های متعددی از دستمزدهای قابل‌توجه مداحان منتشر شده است:
 
- دستمزدهای گزاف که بنا به برخی اطلاعات تا شبانه بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان برای برخی از مداحان معروف، تخمین زده می شود.
- هزینه‌های جانبی شامل اسکان، ایاب و ذهاب، و پذیرایی.
- دریافت صله‌های نقدی و غیرنقدی از بانیان هیئت‌ها و مساجد.
-انواع رانت های گوناگونی که دارای شفافیت نیست.

همچنین برخی مداحان با تشکیل تعاونی‌ها و نهادهای اقتصادی به دنبال گسترش فعالیت‌های مالی خود هستند. این روند باعث شکل‌گیری چرخه 
«منزلت-ثروت-قدرت» در میان مداحان شده است.

> نبود شفافیت و پیامدهای فساد

اقتصاد مداحان ولایی-حکومتی با تنگناهای جدی در شفافیت و پاسخگویی همراه است. نبود نظارت دقیق بر فعالیت‌های اقتصادی و مالی این گروه باعث ایجاد زمینه‌هایی برای انواع فساد شده است، از جمله:
 
- پول‌شویی: ورود منابع مالی نامشخص به چرخه اقتصاد از طریق پرداخت‌های غیررسمی و کمک‌های مالی.
- رانت‌خواری: اختصاص منابع دولتی و عمومی به مداحان و نهادهای وابسته بدون نظارت قانونی.
- فساد سیاسی: استفاده از مداحان به‌ عنوان ابزار فشار در رقابت‌های جناحی و تصمیم‌گیری‌های حکومتی.
- فساد بانکی: دسترسی رانتی به تسهیلات بانکی، استفاده از وام‌های کلان بدون ضمانت کافی، و ایجاد بدهی‌های معوق که به ناپایداری نظام بانکی دامن می‌زند.
- تورم: گردش منابع مالی غیرمولد در فعالیت‌های مداحان که منجر به افزایش تقاضا در بخش‌های غیرتولیدی و تشدید تورم می‌شود.
 
این معضلات باعث بی‌اعتمادی عمومی به نظام اقتصادی و افزایش شکاف طبقاتی شده است.

> نقش‌های سیاسی و امنیتی مداحان ولایی-حکومتی
 
مداحان ولایی-حکومتی در سال‌های اخیر از عرصه مذهبی فراتر رفته و نقش‌های سیاسی و امنیتی ایفا کرده‌اند. آن‌ها نه‌تنها در بسیج افکار عمومی برای انتخابات و حمایت از جناح‌های خاص نقش دارند، بلکه در سرکوب اعتراضات نیز حضور داشته‌اند و به مثابه گروه فشار ظاهر شده اند. نمونه‌هایی از این نقش‌ها عبارت‌اند از:
 
- تاثیرگذاری در بسیج هواداران در امور گوناگون سیاسی بخصوص حوادث پس از انتخابات ۱۳۸۸.
- دخالت در سیاست خارجی از طریق اظهار نظرهای تند و ضد دیپلماتیک.
- تهدید و فشار به جناح‌های سیاسی مخالف خامنه ای برای دستیابی به منافع خاص رانتی.
- مشارکت در انتخابات ولایی به مثابه شبه حزب

> پیامدهای اجتماعی و اقتصادی

اقتصاد مداحان، به‌ عنوان بخشی از اقتصاد رانتی، پیامدهای گسترده‌ای دارد:

۱. سرکوب جامعه مدنی مستقل: سازماندهی مداحان و اعطای امتیازات ویژه به آن‌ها مانع از شکل‌گیری تشکل‌های مستقل شده است.
۲. تقویت اقتصاد رانتی: وابستگی مالی مداحان به منابع دولتی و نیمه‌دولتی نمونه‌ای از اقتصاد رانتی است که به توزیع ناعادلانه منابع منجر می‌شود.
۳. ایجاد شکاف طبقاتی و مذهبی: درآمدهای بالا و فعالیت‌های اقتصادی مداحان باعث ایجاد نارضایتی در میان اقشار مختلف شده است.
۴. تضعیف نظام بانکی: نقش مداحان در استفاده غیرشفاف از تسهیلات بانکی باعث کاهش اعتماد به سیستم بانکی و افزایش بحران‌های مالی شده است.
۵. تورم ساختاری: تزریق منابع مالی غیرمولد به بازارهای غیررسمی و تشدید تقاضا در بخش‌های خاص به افزایش تورم کمک کرده است.

> نظریه دولت رانتی (Rentier State Theory)

بنا به نظریه دولت رانتی (Rentier State Theory): حاکمیت وابسته به درآمدهای رانتی، گروه‌هایی مانند مداحان را به ابزارهایی برای بقا و تقویت اقتدار خود تبدیل می کند.

رانت‌محوری اقتصاد: منابع رانتی به مداحان منتقل می‌شود تا آن‌ها در بسیج اجتماعی و سیاسی به نفع حکومت نقش‌آفرینی کنند.

منزلت در برابر وفاداری: مداحان منزلت و منابع مالی دریافت می‌کنند، اما در ازای آن به حفظ وضع موجود کمک می‌کنند.

> نتیجه‌گیری

مداحان در دروه پساپهلوی از یک جماعت مذهبی سنتی به بازیگران اقتصادی و سیاسی تبدیل شده‌اند که نقش‌های متعددی در عرصه‌های مختلف ایفا می‌کنند. این روند، که بخشی از ساختار حکومت رانتی است، تاثیرات گسترده‌ای بر توسعه جامعه مدنی، توزیع منابع و نظام سیاسی کشور داشته است.

٭ احمد علوی، اقتصاددان و استاد دانشگاه در سوئد است، که بیش از ۱ دهه است، که تصویر و صدایش از طریق رسانه های جریان اصلی فارسی زبان دیده و شنیده شده است، تقرییا به عمر انقلاب، مطالبش در حوزه اقتصاد و سیاست، در رسانه های مختلف از «ماهنامه شورا» چاپ پاریس و «مجله ایران فردا» چاپ تهران گرفته تا سایت «ایران امروز» نشر و پخش شده و می شود. افتخار آن را داریم که اعلام کنیم، که ایشان دست همکاری به ما داده است و از این به بعد، خواننده مطالب اختصاصی ایشان برای مخاطبان امروز نما خواهید بود.