Biraz "civilization" yani "medeniyet" hakkında yazmak istiyorum.

Bu sözcüğün temelinde Latincedeki  "vatandaş" anlamına gelen civis sözcüğü bulunuyor. Bu sözcükten türeyen civilis sıfatı, "vatandaşa ait, özgü, onunla ilgili olan" anlamındadır, bu sözcük de çağlar içinde araya giren ikincil diller aracılığıyla Türkçeye "sivil" olarak geçmiştir. 

Civilis aynı zamanda Roma hukukunda terimleşmiştir, ius civile tamlaması sözcüğü sözcüğüne "vatandaş hukuku" anlamındadır ama bağlamda "Roma vatandaşları için geçerli olan hukuk" anlamına gelir, günümüzde "özel hukuk" ya da "medeni hukuk" olarak da çevrilir.

Yine civilis sıfatı "devlet yönetimiyle ilgili olan, politik olan" anlamındadır, nitekim vir civilis tamlaması ile "devlet adamı" veya "politikacı <adam>" kastedilir. Yani Yunancadaki politikos'un karşılığı, örneğin Cicero De Finibus 4.5'te (çevirim için bkz. İyi ve Kötü Şeylerin Gayeleri Üzerine, Albaraka) bunu belirtir: "quem civilem recte appellaturi uidemur, Graeci πολιτικόν".

Bununla birlikte bu sıfatın Yunancadaki κοινός (koinos) gibi "vatandaşa ait olan" anlamından hareketle, vatandaşa yakışan "seçkin, kentli, nazik" anlamı da vardır.

Bu sıfatın üzerinde bu kadar durmamın nedeni, civilization teriminin kökeninde, civis'ten hareketle ve civilis sıfatı aracılığıyla "vatandaş"a ve onun hukuki ve siyasi kimliğinin yansıra, "kentli" yaşam tarzına kimliğine ilişkin bir anlam zemininin bulunuyor olmasıdır.

Bu noktada küçük bir gramer açıklamasına ihtiyaç var: Latincedeki -tio soneki, İtalik-Romans dillere de büyük ölçüde geçmiştir, örneği İngilizcedeki -tion soneki buradan gelir. Bu diğer dillerde de ama farklı şekillerde karşımıza çıkar: Alm. Zivilisation, Fr. civilisation, İsp. civilización, İt. civilizzazione, Por. civilização, vs. 

Ancak bu, bu soneklerin bulunduğu her sözcüğün antik Roma'nın Latincesinde -tio versiyonunun bulunduğu anlamında gelmez. İlgili sözcükler sonradan bulunmu veya uydurulmuş olabilir. İng. civilization ve diğer çağdaş dillerdeki versiyonları da böyledir. Etymonline'daki civilization maddesinde şu açıklama bulunur:

"1704 (sözcüğün en eski görünüm tarihi, CCÇ), artık kullanılmayan bir anlamda 'cezai bir süreci medeni hale getiren yasa', civil + -ization'dan. 'Medeni durum, vahşi yaşamın kabalığından kurtulma durumu' anlamı 1772'de kaydedilmiştir, muhtemelen Fransızca civilisation’dan, barbarlığın karşıtı olarak ve civilize + -ation'dan sanki civility’den farklı bir kelime olarak hizmet eder." (Link:Aşağıdaki görsellerdeki "civilization", antik dünyanın terim olarak bilmese de arka planını siyasi, hukuki ve daha birçok açıdan döşediği bir anlayıştır. 

"Olmaz olsun böyle medeniyet/uygarlık" diyebilirsiniz, çünkü bu anlayışın ardında barbar kabul edilenlerin çağlar boyunca sömürüldüğü gerçeği yatar. Konforlu ve latif yaşama dayalı bu "batılı" medeniyet/uygarlık algısı, her zaman değilse de, çoğu zaman bu algının dışında kalanları vurmuş ve onları yeri geldiğinde medeniyet/uygarlık, yeri geldiğinde demokrasi götürülenlere dönüştürmüştür. Onların latif yaşamlarından kesitler, resimler ve fotoğraflar çağlar boyunca sömürülmüş insanların kanlarıyla çizilmiş gibidir. Tüm öykü bu değil ama öykünün büyük bir bölümü bu.

Ancak yine de bu medeniyet/uygarlık anlayışında, yaşamı felsefe-bilimi, edebiyatı ve sanatıyla gerçek anlamda dolce vita'ya dönüştüren bir geçmiş de vardır, insanlığın ortak mirası kabul edilerek aranması gereken geçmiş odur; "brunch, dondurma ve kokteyl buna dahil değildir" diyeceğim ama bazen insan bunlarda da bir anlam bulabiliyor.

Nazım Hikmet'in "Taranta-Babu'ya İkinci Mektup" şiirinden bir bölümle kapatayım:

"Aylardır
kalmadı çalmadığım kapı.
Sokak sokak
yapı yapı
adım adım,
Roma'da 
Roma'yı aradım!..
Burda artık
büyük ustalar mermeri ipekli bir kumaş gibi kesmiyor;
Floransa'dan rüzgâr esmiyor!
Ne Dante Aligeri'den şarkılar,
ne Beatriçi'nin nakışlı yüzü var,
ne Leonardo da Vinçi'nin öpülesi eli!
Mikel Ancelo müzelerde prangalı bir kürek mahkûmudur.
Ve sapsarı boynundan
bir katedral duvarına asmışlar Rafael'i!
Roma'nın büyük,
Roma'nın geniş caddelerinde bugün;
dayamış sırtını beton-arme bankalara,
çifte başlı bir balta gibi duran
yalnız bir kara
yalnız bir kanlı gölge var:
Her adımında bir esir başı vuran,
her adımında bir mezar
açıp
geçen
SEZAR!.

Roma!
Kovadis Roma?
diye sorma!
Bizim oraların güneşi gibi aydın ve ortada bu!" (Bütün Şiirleri, YKY, 4. Baskı, 2008: 443-444)