Tarihin, hayatın katkısız gerçekliği içinde değil de, tarihçinin zihninde oluştuğunu kabul etmek, tarihin aslında ne olduğuna ilişkin pek çok soruyu yanıtlar. Demek hayatın gerçekliği ile tarihin gerçekliği arasında, hiç kuşku yok ki hiçbir zaman bütün bütüne kapanmayacak bir açı vardır. Tarih bazı yanlarını silerken bazılarını geleceğe bırakır. Kalanıdır tarihin gerçekliği ama kendiliğinden kalanla yetinmeyen tarihçi, bir de kendi öznellik süzgecinden geçirir aldıklarını ve yeni bir tarih yazar. Yani tarih, “hem geçmişin gerçekliği üstüne hem de tarihçinin tanıklığı üstüne kuruludur” diyor Paul Ricœur.
Tarihi yazarken aslında bugünü yazar tarihçi. Doğrudan bugün yaşananları anlatarak değil, geçmişte yaşananları anlatırken insanın bugün ne olduğuna ve nasıl yaşadığına ilişkin bilgiyi canlandırır. Bugünün kendisini sorgulamasına nerden olur. Yoksa tarihin karanlığında yaşananları aynıyla nasıl bilebilir tarihçi ve onları anlattığına nasıl güvenilir. Doğrusu da bir geçmiş bilgisi soyutlamaktır ve tarihçinin yaptığı soyutlama ne kadar güçlü ve inandırıcıysa kendinden sonra gelenlere de o kadar çok tarihsel bilgi aktarır.
François Hartog, Herodotos’un tarih anlayışını tartışırken, “Elbette Herodotos sıfırdan işe koyulmamıştır; destansı şiirde zaten varolan birçok kategoriyi devreye soktuğu açıktır” diyor. “Homeros’la Hesiodos’u harmanlar. Ama bunlara bir şey ekler, insana dair bir mekânı anlatır.” Çünkü, “Herodotos’ta bir dünya tasavvuru oluşturma hırsı, isteği vardır.” Hartog, “Tarihçi bilen kişidir,” de diyor. “Neyi? Her şeyin aslında geçici olduğunu. Hiçbir şeyin sonsuza dek olduğu gibi süregitmediğini. Bunlar Tarih’in [Herodotos] açılış cümleleridir.”
Tarihi sonsuz bir soyutlamalar zinciri olarak gören bu tarih anlayışının karşısında, felsefeyi ve tarihi bilim olarak gören pozitivist anlayışların çaresizliği tuhaftır.
Felsefenin, öne sürdüğü bulguları (kendi doğrularını) kanıtlayamadıkça dizgesel bir düşünce biçimi olamayacağını söyleyebiliriz. Elbette her düşünce dizgesel olmaya zorunludur. Tarihse geçici olanın içinden kalıcı olanı çıkarmaya ve onu doğru bilgi olarak sunmaya çalışır. İkisi birbirine benzemez olduğu gibi, bilim olarak anılmayı gerektirecek sonuçlara da hiçbir zaman ulaşmaz.