De losgeslagen robot blijft mensen bezighouden. Hij verscheen al in heel wat verhalen en we gaan hem vast nog vaker tegenkomen. Want wat als we die kunstmatige intelligentie niet goed onder de knie krijgen? Welke prijs gaan we dan betalen? Kortom, alle reden voor auteurs om over dit onderwerp te blijven filosoferen. Binnen dit kader valt ook de dunne roman De man die niet van robots hield van de Nederlandse auteur H.J. Hermeler.
Voor Hermeler is dit alweer zijn derde in eigen beheer uitgegeven roman. Na twee thrillers met een technisch randje, komt hij nu met een mengeling van sciencefiction en thriller. Het mag overigens gezegd worden dat dit een verzorgde publicatie is, met een leuke kaft van Tristan van der Laan en een fatsoenlijke tekstredactie. Het enige minpuntje is dat de tekst niet inspringt bij een nieuwe alinea of het begin van een dialoog, waardoor je wat massief ogende tekstblokken krijgt. Alles bij elkaar is dit boek echter goed leesbaar.
En dan begint het nog veelbelovend ook. Het verhaal is onderverdeeld in drie delen en het eerste deel, Klaagliederen, is spannend en humoristisch tegelijkertijd. Het vertelt over een oude man die zijn dagen in een zorginstelling slijt, schmierend over het niveau van de zorg en kaartend met zijn drie makkers. De instelling wordt raak neergezet met alle bezuinigingsrondes, gestreste personeelsleden en managementkronkels die daar bij horen. Op een dag verschijnt er tot ieders verbazing echter een noviteit op de instelling in de vorm van een zorgrobot. Deze Ikiryo ziet er menselijk uit en hoewel hij alleen nog Japans spreekt vinden de meeste bewoners hem geweldig. De naamloze ik-persoon merkt echter al snel dat er connecties zijn tussen de robot en een stijgend aantal dodelijke ongelukken in het tehuis. Omdat niemand hem wil geloven gaat hij zelf op onderzoek uit, wat eerder meer dan minder problemen oplevert.

Helaas beleeft het verhaal in het tweede deel, Genesis, een ongelukkige wending. We maken dan kennis met het, eveneens in de eerste persoon geschreven, gezichtspunt van Ikiryo. Dat laat zien hoe deze robot is geworden zoals hij is. Nu is het weergeven van de gedachten van een robot in ik-vorm voor de meeste auteurs vragen om moeilijkheden, maar hier gaat het echt goed mis. Robots die over kunstmatige intelligentie beschikken kennen toch een spanningsveld tussen hun programmering enerzijds en voorzichtig aangroeiende eigen inzichten anderzijds. Waarbij uit dat laatste misschien een bewustzijn kan ontstaan. Als de robot, of eigenlijk liever androïde, dankzij extreem geavanceerde programmering bovendien emoties kan hebben, is ook dat een voorzichtige en stapsgewijze aangelegenheid.

Bij deze auteur mist echter iedere terughoudendheid. Hij zet zijn robot neer als een bijna-mens met een volwaardig bewustzijn. Bovendien rolt Ikiryo moeiteloos van de ene in de andere emotie en lijkt hij niet te handelen naar aanleiding van zijn programmering maar op basis van eigen keuzen en beslissingen. Er is af en toe wel sprake van een programmering, maar wat die precies vermag te doen wordt niet duidelijk. Behalve dat het trekken van kwade en dreigende gezichten er blijkbaar onderdeel van uitmaakt, wat een merkwaardig kwaliteit is voor een robot.

In het laatste deel van het boek, Openbaringen, krijgen we beide gezichtspunten opnieuw te lezen. Er doen zich dan nog een paar verhaalwendingen voor die verrassend zijn, maar wringen met het idee van een armlastige zorginstelling. Gelukkig is er ook nog een woeste climax, waarbij de locatie van het tehuis wel weer tot zijn recht komt.

Uiteindelijk levert H.J. Hermeler met dit verhaal zoals gezegd een bijdrage aan de discussie over kunstmatige intelligentie. Hij sluit het boek dan ook af met een conclusie op dit punt. Eentje die zeker het overdenken waard is, maar wel haaks staat op het idee van een robot die zelfbewustzijn en emoties heeft. En daarmee schiet de auteur zijn eigen doel voorbij. Wat best jammer is, want de goede delen van het boek laten het gevoel achter dat hier meer in had gezeten.