text: tavarandu niko peteĩ kuaaty ijáva oikuaakajeýva arandu ka'aty mayma kuaaty ha tapereko oipytyvõva ichupe ohupyty hag̃ua hembipota tavarandu térã tetãkuaa ha'e kuaaty disciplina ciencia tetã rembikuaaguigua upe ñe'ẽ omoheñoiva'ekue peteĩ poteĩme ha ojepuru oñehenói hag̃ua leyendas ñe'ẽarandu proverbios ñe'ẽnga refranes tetãygua rembiapokuéva upe ñe'ẽ ojepuru mayma tetãme yvy ape ári oĩva tavarandu pypegua tavarandu ha'eva'erã ha túvagui ñemoñarépe tuka'ẽ jaipuru ko'ag̃aite peve ñembosaráirõ ñande sy ha upekuévo omyesakãgui ñandéve mba'éichapa ñaha'ãva'erã tetãygua rembiapokue vulgar ápe tavarandugua ikatuha heñói oimeraẽ hendápe natekotevẽi jaha ñañemoarandu upevarã térã ñaime peteĩ mbo'ehaópe heñói hag̃ua tavarandu péicha peteĩ jehero marcante oimeraẽva omoheñoikuaa ijapoharekuaa'ỹva anónimo avei oje'e mba'e tavarandugua ijapoharekuaa'ỹha techapyrárõ avave ndoikuaái mávapa oipuru'ypýkuri pe ñe'ẽ amóntema purupyrã útil mba'e tatapỹi ári jehasa umíva ha'égui purupyrã hekove ha oĩ gueterei ñande apytépe ko'ag̃aite peve heñoisapy'áva noikotevẽiha ñembosako'i arére oimeraẽ hendápe heñoita jave heñói techapyrãrõ ja'ekuaa yvyrasỹi heñoihague peteĩ ára hoky peteĩ ñande rapicha apytu'ũme heñoisapy'a ha ojepurúmakatu tavarandu ñemohenda apytu'ũ apytu'ũguigua tavarandu kóvape oikepaite mba'e tavarandugua oñemombytáva ñane apytu'ũme tekotevẽ'ỹre jahecha térã jajapo hyepýpe jajuhukuaa ñe'ẽjovake ñe'ẽñemiguerojera mombe'ugua'u mombe'upy káso ñemombe'u ñe'ẽnga ha hetaiteve mba'e ñe'ẽjovake relación niko ñe'ẽpotymimi joguaha ja'éva ojupe ha ñane irũ ombohovakekuaáva ñandéve techapyrã che korapýpe rohetũmíta nde korapýpe reguereko peteĩ ñe'ẽñemiguerojera adivinanza niko ñe'ẽporandu oñepyrũva maravichu maravichúpe ha oha'ãrõva ñembohovái katupyry techapyrã maravichu maravichu mba'émotepa ñapo'ẽramo hesape okaru jetapa maravichu maravichu mba'émotepa peteĩ karai po'i oike ka'aguýpe ha osẽ iñakã ñe'ẽrei upeichavérõ jepe ojepuru tapiáva oparupiete oñembohováivo mba'e hesaka'ỹva techapyrã mbarakaja hekove pokõi mbarakaja hũ ome'ẽ po'a chavurro hasẽramo okýta oñembotuichareíva ja'eporãsérõ jeroviajerovu niko ha'ehína umi jeroviapy ñemongakuaave techapyrã typycha okẽ kupépe pya'e omondo ogapýgui jahayhu'ỹvape kuña ndojahuiva'erã imemby rire ỹramo imembymi omanokuaa chugui pitogue opurahéiramo he'ise oĩha hyeguasúva paje porã ha mba'e vai aporã oĩ tapicha iñaranduka'atýva oñembokatupyryva'ekue pajépe upéicha rupi umíva oporopohãnokuaa heta tapicha ohasa'asýva hasykatuetéva ndojejuhúiva ndaipirapiréiva ikerairũ pochýva hamba'e oñepohãnouka hekokatujey hag̃ua ỹramo ojora hag̃ua mba'e oĩ oipurúva paje oharu hag̃ua hapichápe ja'ekuaa avei oĩha kuimba'e ha kuña ojapokuaáva paje oĩ oipurúva imba'ekuaa oharu ojahéi térã ombyai hag̃ua oimerãévape umívape oñembohéra paje apoha hũva oĩháicha avei ojoráva mba'e vai térã ombohekokatujeýva tapicha ojeharuva'ekuépe ha ko'ãvape oñembohéra paje apoha morotĩva pe paje morotĩ apohára ndaikatúi ojapo paje hũva ha péicha avei pe paje hũ apohára ndaikatúi ojapo paje morotĩva paje apópe ojepuru ta'ãnga marangatukuéra ra'ãnga kurusu y karaipyre juky akãrague kangue kavure'i catalina de sena pe ñepohãno oĩ tapicha hasykatu jave oñepohãnoukáva pohãnohára chaépe ha umichahápe ñe'ẽ ojepuruvéva ñomongetahápe ha'ehína avañe'ẽ umi pohãnohára chae oipuru pohãrõ umi oikuaa porãvéva ka'avo ha ñanamimi oĩva ijerére umíva ha'ehína hembipuru umi pohã oipuru hikuái oporomonguera hag̃ua oĩ ambue pohãnohára ndoipurúiva ñana añetehápe oĩ oporomongueráva yvy y térã katu oporopohãnóva ñembo'e rupive nahi'ãi jaheja tesaráipe guaranikuéra oikuaaporãhague upe hekoha ndaipóri ka'avo ita térã mymba hera'ỹva guaraníme ko'ã tapicha imba'ekuaáva apytépe oĩ avei pe oporomomembýva oñembohérava partéra chae oipytyvõva kuña hyeguasúvape imemby hag̃ua hogapýpe jaikuaaháicha sa'i oĩ kuña ohóva peteĩ tasyópe hospital imemby iporã avei ja'e mba'asykuéra oĩháicha heraha avei guaraníme techapyrãrõ ohéo térã haru py'aruru tavardillo kambyrujere mitãreterasy isípula topepireko ha ambuéva pohãramo ojepuru ko'ãva ka'ahái ka'arẽ guavirami taperyva arasa yvapurũ yvyra'i mamóne kokũ jaguareteka'a karaguata ambuéva jeroviakatu religión ñane retãygua peteĩ térã hetave ñangarekohára san jagua ha imeg̃uáva rerekua santa lucía ohecha'ỹva rerekua san ramón isidro ñemitỹhára rerekua san cayetano rerekua san judas tadeo imba'ehasýva ha apañuãi rerekua paraguáype héra guaraní reheve jahechakuaa gueterei tupãnói iñangaipa hetava'ekue ha estacionero opurahei'asýva kurusu árape ha arapokõindy marangatúpe samana santa mombe'ugua'u mito oñeha'ã ombohovái umi mba'e iñypytũ hypy'ũ jahecha'ỹ ha jaikuaaporã'ỹva jepémo upéicha jagueroviáva techapyrã periquito jasy jatere ñemoñare irundyha ko mitã'i yvágaicha mimbícha iñakãrague sa'yju og̃uahẽvo asajepyte ndaje osẽ omyasãi mborayhu oje'e ipópe ka'a rakã pehẽngue ome'ẽva oñeha'ã ombohovái mba'eicharupíva oĩ yvy hekoka'avóva vegetales ha mba'ehekotee'ỹva minerales techapyrã ka'a peteĩ áraje ñande ári oguatávo ha ikane'õmarõ oheka peteĩ ogami opytu'u hag̃ua ohohápente mavave ndoipe'ái chupe hóga rokẽ maymávante oñembotavypa chugui ipahaitépe og̃uahẽ peteĩ tujami rógape upéva ombohasa chupe hógape ome'ẽ chupe y ha tembi'u ha okemi hag̃ua avei ome'ẽ chupe upe tujami oikóje itajýra ndive ha mokõive rasa oñangareko porã ñande ru rehe ohecharamógui tujami ha tajýra yvágape omoheñoiukáje tujami róga korapýpe peteĩ ka'avo pyahu avave oikuaa'ỹva upei og̃uahẽkuri tujami rendápe ñande tajýrape mba'eichaitépa ojepuru'arã upe ka'avo pyahu hérava ka'a opytava'ekue mokõivéva poguýpe káso ñemombe'u cuentos populares niko umi ñemombe'u iñasãiva ñane retãpýre ha ñande rapicha omombe'úva imandu'akuévo hembiasakue térã ambue hapicha rembiasakuére opaichagua káso niko oĩ yvyguy paje pychãichi ha perurima umíva rehegua oĩ avei omombe'úva mba'éichapa heñóikuri tavakuéra ỹramo oñe'ẽva guyra mymba térã ka'avokuéra rehe oĩ itie'ỹva avei ñanembopukáva ñanemongyhyjéva ha opaichaguáva upeichavérõ jepe maymáva ka'aty oje'eha ko'ág̃a rupi ae avei oñemomba'eguasúve ha ojehechakuaaramojey techapyrã mboriahu ryg̃uatã káso mbyatyhára david ha hogayguakuéra oikova'ekue ñepyrũrãme itakyrýpe oñemitỹkakuaavéva ohepyme'ẽ hag̃ua oiko porã hikuái imboriahu ryg̃uatã imarangatu hikuái ha hogayguakuérape ha oĩra'e avei ohayhu'ỹva chupekuéra péicha ndaje peteĩ ko'ẽ ojuhu hikuái juky iñasãiva hóga jerére osẽ ha ohohápente oñemondýivoi ha'ekuéra oñembo'e avei ha upéi ohypýi ykaraipyrépe ña carmen peteĩ vosápe ha'e ka'arupytũ jave oñotỹkuri iména ndive kuarahy reike gotyo upeichavérõ jepe upe ára guive nosẽporãvei mba'eve chupekuéra ña oñekarãi ha huguypáva upéi omanombava'ekue oñemohyguatãkuri imandyjutýpe upeichaite jekoraka'e ojehúkuri peteĩ pohãnohára chae he'íkuri chupekuéra vyrorei che ndachepu'akamo'ãi hese pehayhúramo pehova'erã ko'águi ha pya'e ave ikatu peñakãrapu'ãjey pya'e jeko hilario ha ipehẽnguekuéra ojapyhýkuri ijaomimi ha oje'ói itakyrýgui mombyryvoi oho upégui karaguataýpe upépe ojogapo vaivai ha ohasa asy yvýpe hamba'e oke ha okaru hilario ha ita'ýra ypykue ohókuri omba'apo peteĩ mandyjutýpe mbeguekatúpe ojoguajeýkuri tupa apyka mesa umíva upeichahárupi ndaje peteĩ ka'arupytũ hilario ou rire imba'apohágui oguapýkuri itapỹi rovái okay'u hembireko ndive ha oñemongetaháguihina hesaho hikuái peteĩ jeko og̃uahẽvo peteĩ mbokaja tuja renondépe namombyrýiva hogakuéragui oguetékuri hilario mokõive ndaje imandu'ákuri upérõ umi hogaykeregua ñe'ẽnguére ha'ekuéra niko omombe'úmiva'erã upépe pláta yvyguy ñorairõ guasu rapekuevoi niko raka'e ambue ka'arupytũme ojehujeýkuri upe mba'e oiméne niko he'ijekoraka'e hembirekópe ha ombojoapy ko'ẽramo ha ita'ýra ypykue ndive ohókuri mbokaja tuja oĩha meve ogueraha hikuái peteĩ jo'oha pala ha oñepyrũ ojo'o pya'evoi ndaje ojuhu peteĩ karameg̃ua'i onohẽraka'e hikuái ha jepérõ upéicha nomombe'úikuri mavavetépe oguerokirirĩnte jeko hilario osẽkuri ohopa heseve brasil pe ha upépe ohepyme'ẽkuri heta pirapire ndaje oñeme'ẽkuri chupe upégui ou rire ojoguákuri hogarã paraguaýpe ko'ag̃aite peve oiko ko'ápe pohãnohára chae pehóramo ikatu peñakãrapu'ãjey mba'e vai rire mba'e porã manteva'erã péicha niko oje'evavoíjepi ha ojapo heta mba'e ipópe aipórõ óga vivienda oñemopu'ãvo oñemohendava'erã tekotevẽháicha ani hag̃ua yvytu vai ojeity hi'ári oĩ óga ojejapóva mbokaja yguégui ha oñemo'ã kapi'íva ha yvy'atã ladrillo ha yvyrajegua óga oñemboja'o kóicha tataypy ñaimeha térã ogapypegua katu ko'ãva tupa kochõ ha aramboha kyha karameg̃ua tataindyrenda lampiũ tataindy mesa apyka apykape apykapuku kambuchi tembipuru angu'a ña'ẽmbe yrupẽ ajaka y'uha hy'a yrenda tembi'u apópe ojepuru ko'ãva aramirõ sevói ky'ỹi asuka juky laurel rogue ha limõ tembi'u paraguáy apytépe oĩ huitĩ maimbe rora chyryry so'o ka'ẽ puchéro vífe ipokue iñakãngue yvyguy chicharõ chipa ñemitỹ ha mymba ñangarekoguigua calendario de actividades agropecuarias jasyteĩ yvavakuéra hi'aju oĩ sandia merõ avakachi arasa jasykõi oñemono'õ mandyju ha oñekytĩ yvyrakuéra jasyapy oñembyaty avati oñembosako'i yvy oñeñemitỹ agua avei mandi'o oñeñotỹ opaichagua temitỹ ojeguerova yvyra ha ka'avokuéra jasypo oñemopotĩ kokue oĩma heta yva hykuéva narã limõ hamba'e oñeñitỹ petỹ jasypoteĩ oĩma kumanda ha takuare'ẽ jasypokõi oñembosako'i yvy ambue temitỹme g̃uarã oñeñotỹ mandi'o jety kumanda manduvi sandia merõ kurapepẽ arro oñekytĩ ka'a jasypoapy oñeñangareko mymbakuérare jasyporundy oñeñotỹ mandyju manduvi arro kumanda jety merõ kurapepẽ andai pakova mandi'o oñeñapĩ ovecha jasypa oĩma trigo jasypateĩ oĩ ñepyr maavatiky sandia merõ ha piña ha jasypakõi hetáma avati merõ ha sandia oñemba'apóma avei petỹ aregua ha tovatĩme mba'e'apo ñai'ũ ha tovatĩgui karapegua poyvi san kuarepotĩgui limpio karanda'y itagua ñanduti pirivevúi póncho lista ka'akupe mba'ehe'ẽ avano'õguigua tavarandu kóvape katu oike ndive teko ñemoirũ rupive hyepýpe jajuhukuaa ñe'ẽ jepuru mba'epuru ha jepokuaa vy'arã ha ambue mba'e jehero apodo niko teratee'ỹva jaipurúva ogapýpe térã angirũ apytépe techapyrã perõ guyra tavy jaguarete jatevu jagua'i pakéte ka'i jagua perõ vaka resa ñe'ẽnga refranes niko ohechauka ava arandu ka'aty ñe'ẽ'apesã rupive techapyrã ahaséma ógape he'i hyéva ikasõme aisu'u ha amokõ ág̃ante re'áne che píkore he'íje ivai la situ he'íje hekakapa'ãva javy'ahag̃uánte he'íje ikomáipe omoakãperõva'ekue jaikove isái mbykýva cada cosa henda he'íje iky oguerováva ityvytágui iñakãme he'íje ikatĩjováiva ndaha'evoi la ha'usepávakuri iména katĩva sapy'aite g̃uarã he'íje hetyma yvyráva oisu'úrõ chupe jagua bien he'íje ijao peteĩva arriéro lápi de color morotĩ arriéro juruméme kaseróla mitã vai kururu mandarína ha g̃uaig̃ui ndaikatúi ja'u ñemi výro ha yvyra karẽ okakávagui ñembosarái ha tetia'erã juegos mba'e ñaha'ãkuaáva ñande rapichakuéra ndive ã mba'e ñaikotevẽ ñande rekohápe ha upehaguére ndaikatúi hese'ỹkuéra umi ojekuaavéva apytépe jaguereko tuka'ẽ ku irũ kañy tevi trápo valíta ári jehasa yvyrasỹi tóro ñemoñarõ toro kandil ha ambuéva vy'arã marangatúva fiestas patronales ko'ápe oĩ jasyteĩ reyes magos jasyteĩ ñandejára guasu pirivevúipe jasykõi la candelaria kapiatãpe jasykõi san blas pirivevui jasypoteĩ san juan ára jasyapy san lorenzo ky'ỹindy ha san lorenzo pe jasypateĩ todos los santos jasypateĩ día de los difuntos jasypakõi tupãsy ka'akupe jasypakõi santo tomás paraguarípe ha jasypakõi tupãra'y arareñ i fuentes por lengua y cultura guarani kuatiañe'ẽita bibliografía aguilera jiménez domingo ñe'ẽnga dichos populares paraguayos paraguaýpe paraguay karai vosa paraguaýpe paraguay editorial mbya guarani del guaira paraguaýpe tomos paraguaýpe paraguay editorial cuadernos de la raza paraguaýpe paraguay paraguay paraguaýpe paraguay el lector la sabiduría popular paraguaýpe paraguay editorial arandurã p galeano olivera en la educación paraguaýpe paraguay cultura guarani paraguaýpe paraguay centro guarani paraguaýpe paraguay centro reprográfico paraguaýpe paraguay edisa p galeano paraguaýpe paraguay centro reprográfico saúl pukarãmeme paraguaýpe paraguay zada ediciones pukarãntevoi paraguaýpe paraguay zada ediciones paraguaýpe paraguay editorial comuneros s cultura guarani paraguaýpe paraguay editora paraguay paraguaýpe paraguay editorial comuneros paraguay paraguaýpe paraguay editora litocolor castellano guarani guarani castellano paraguaýpe perurima rapykuere paraguaýpe paraguay ediciones paraguay paraguaýpe paraguay a diseños angel arriéro pórte paraguaýpe paraguay kásos ahendu ahai paraguaýpe paraguay oñemombe'u paraguaýpe paraguay editorial don paraguaýpe paraguay p vera helio paraguaýpe paraguay rp ediciones p paraguaýpe paraguay el lector p