text: ñe ẽkuaaty ha ñe ẽtekuaa tembikuaatýicha ciencia ñe ẽkuaaty ling pe poteĩsa ary hesukirito o ohesa ỹijomavoiva ekue heta mba e ñe ẽ rehegua umi iñe ẽ teépe avei romano kuéra ohesa ỹijo iñe ẽ ygua oheja hembiapokue ohesa ỹijohaguépe sánscrito ñe ẽtekuaa upe tembiapo akue ñe ẽsa ỹijokuaaty filología ỹijo ha omyesakãva taha eha éva ñe ẽrete te to upe guive oñehesa ỹijo jave peteĩ ñe ẽrete oñehesa ỹijova erã avei avano õ ipuruhára ẽsa ỹijokuaaty omyesakã ñe ẽrete haipyrévante ary guive ñe ẽkuaatýgui oikóma peteĩ tembikuaaty itenondéva ha ijehegui okakuaáva ha oñemohypy ũva ẽsa ỹijokuaaty pepo guýpe ñe ẽkuaaty ñemotenonde ñahesa ỹijokuaa ymaite guive péicha oĩ peteĩ pa ũ oñembohérava ñe ẽkuaaty mboyvegua ẽteguigua hindu hebreo fenicio griego meve ñe ẽkuaaty ary rupi upepeve oñemoarandúva guive ñe ẽtépe ojeherókuri ñe ẽtekuaahára gramático upe guive heta ára mokõive ñe ẽ ñe ẽkuaaty ha ñe ẽtekuaa ojepuru peteĩcha péicha tapicha oñemoarandúva ñe ẽtekuaápe oñembohérante avei ñe ẽkuaatyhára ling ista ha ohapykuehóva ñe ẽkuaaty katu oñembohérante avei ñe ẽtekuaahára aipórõ ary guive ikatúma ñahesa ỹijo ñe ẽkuaaty rembiasa historia de la ling ística ko ñe ẽkuaaty rembiasa hypy ũgui ko ága oñembohéra ñe ẽkuaatykuéra rembiasa his oĩgui mbohapýichagua ñe ẽkuaaty ojoavýva ojoehegui mbohapýichagua ñe ẽkuaaty ñe ẽkuaaty tembiasapýva ling ística histórica ñe ẽkuaaty retepykatúva gramática estructural ha ñe ẽkuaaty ñemoñangatúva ha transformacional ñe ẽkuaaty tembiasapýva federico humboldt ko ñe ẽkuaaty ohesa ỹijo opaite ñe ẽte rembiasa moõpa ojojogua ha moõpa ojoa vy ava ñe ẽte ohesa ỹijopaite taha eha éva ñe ẽte rembiasa federico schlegel ary omyasãi hemiandu he ívo heta ñe ẽte oñemoñahague peteĩvagui ha upeichahápe heñói avei ñe ẽkuaaty ẽte hapo peteĩhante franz bopp ỹijókuri mba éichapa oñemosusũ conjugación omoheñóiva ñe ẽtekuaa mbojojáva gramática ẽte indo europeo iñambuékuri ohóvo ojoehegui jepémo ou hikuái peteĩ ñe ẽte ypýgui lengua primitiva hapykuerimínte oñemoheñóima katu ñe ẽtekuaa tembiasapýva gramática histórica oñeha ãva oheka ojuhu ombyaty ha omopeteĩ ñe ẽte indoeuropeo ojojoguáva rembiasa upe ñe ẽtekuaa tembiasapýva ohe sa ỹijóvo mayma ñe ẽte avei hapykuere ñe ẽkuaaty rembiasápe ñe ẽte oĩva yvy ape ári ja eporãsérõ indoeuropéogui oñemoña mayma ñe ẽte oñeñe ẽva opaite tetãme omohenda avei mayma ñe ẽte mbohapýpe kóicha ñe ẽnguéra iñe ẽpehẽteĩva lenguas aislantes o monosilábicas ko ãva apytépe oĩ chino iñe ẽpehẽteĩteĩva fu man chu ñe ẽnguéra iñe ẽjoapykuaáva lenguas aglutinantes turco ñe ẽicha ombojoajúva ñe ẽpehẽtai afijo ñe ẽrapóre raíz iporã ja ãva apytépe n a mbo kuri ha ñe ẽnguéra iñe ẽrapoambuéva lenguas de fle ión umi ñe ẽte indoeuro peo icha ko ãvape ñe ẽ iñambue iñe ẽrapópemavoi castellano pe jajesarekóvo ñe ẽkuaaty tembiasapývape jajuhukuaa ãva ekue ombohovái opaichagua ñe ẽte apañuãi proble ma ha e avei oñeha ãkuri omohenda ava ñe ẽte hembiapópe humboldt oñeha ã ohechauka ava ha ñe ẽkuaa heñoijojaha ndaha éi ku ava heñoiraẽva ha upéi ae ñe ẽkuaa he i ñeha ã rire ñe ẽte ikatupyryvéva upéa upe ñe ẽte guive ambue ñe ẽte hekomarã ha ojoavy ñepyrũ ojoapytépe ja ha ohe sa ỹijojepe heta ñe ẽte umíva apytépe ñe ẽte amérikape ojepu rúva ypykuéra oñe ẽva ñe ẽkuaaty retepykatúva õ ñe ẽkuaaty retepykatúvaguigua ferdinand de saussure upéinte niko herakuã ñepyrũ suiza pe peteĩ kuimba ekue ha oñepyrũ ohesa ỹijo ñe ẽte ambue hendáicha saussure ojesarekokatu ha ohesa ỹijo ayvu e presión oral ojepuruháicha peteĩ avano õme sociedad péicha heseve heñóikuri avei upe ñe ẽkuaaty opaite tetã rupi yvy ape ojesarekóva ñe ẽtére ha e omoheñói ha oipuru hekopete peteĩ ẽtére hemiandu ojepuruháicha ñe ẽkuaatýpe ojepuru avei ambue tembikuaatýpe ciencia ekue ñamboherakuaa guaraníme kõingue mbohovake ẽkuaa taha eha éva oñemboja okuaaha katuete mokõi pehẽme omba apóva ojuehe ha ojuehe ỹ ndoikokuaáiva péicha kõingue mbohovakérõ jaguereko ava ha avano õ indivíduo y sociedad ñe ẽte ha ñe ẽpu lengua y habla arete ha arepa ũ diacronía y sincronía ñe ẽpuruhára ha ñe ẽrenduhára hablante y oyente ava ha avano õ peteĩ avano õ ojekuaa ha ojekuaauka iñe ẽtére ava upépe oikóva oikuaa ha oipurúgui upe ñe'ẽte õ hekoveha oĩhaguére ipype tapicha oikuaa ha oipurúva peteĩ ñe ẽte aipórõ ha ñambo apu ávo sausurre remiandu peteĩha ja ekuaa avakuéra ndoipurúiramo ñe ẽte ndojokupytymo ãi ha avakuéra ndojukupytýirõ avano õ ndahekokatumo ãi ñamoĩkuaa avei techapyrãrõ peteĩ ava iñe ẽkõiva biling e peteĩ avano õme oñe ẽva guaraníme ha ambuévape katu oñe ẽ castellano ha ẽ ijavano õ mokõi ojepokuaa mokõivévare ha oipurukuaa mokõivéva ko ava hetã peteĩ paraguay ha iñe ẽkõi guarani ha mokõi hembikuaa mokõi ha hembiasa mokõi ko ápe jajuhu sausurre remiandu mokõiha ava oiko ha oñe ẽ avano õme avano õ ñe ẽtépe ambue techapyrãme ñamoĩkuaa peteĩ ava guaraníme oñe ẽva peteĩ ára ohóva oiko ha eñoite mombyry avave oĩháme upépe oĩ aja ndikatuimo ãi ãiha avano õ ko techapyrã ñe ẽte taha eha éva oikotevẽha avano õre ha ava ndikatúi oiko avano õ ỹre ava noĩmbái ndaipórirõ avano õ ava avano õguántevoi ipahápe ja ekuaa kõingue ava ha avano õ oipuru hikuái peteĩ tape año oguata hagua oñondive oikotevẽ ojoehe ha ndoikokuaái ojoehe ỹ avano õ oipurúva peteĩ ñe ẽte he ise avei avakuéra upe ñe ẽte ha péicha avei heta ava oipurúrõ ojoapytépe peteĩ ñe ẽte he ise oikoha jekupytýpe peteĩ avano õme ja eporãsérõ avano õme oĩ ava peteĩteĩ ha ava peteĩteĩ ojoajupávo omoheñói avano õ ñe ẽte ha ñe ẽpu kóva hína kõingue saussure omomba eguasuvéva upe oipy apy ñepyrũva chupe ja eporãsérõ oipy ara ã mbaretevéva chupe ha e oñepyrũvo hembiapo ombojoavýma ñe ẽkuaa ha ñe ẽte ñe ẽkuaa niko hendáicha ha ñe ẽte katu ẽkuaa ayvu oral ha kuatiapyre escrito rupi ha peteĩ avano õ oipurúva iñomongetápe ha ombojokupytýva avano õyguápe ñe ẽkuaa ombojoavy rire ñe ẽtégui saussure oñeporandu moõpa ojoavy hikuái ñe ẽte ha ñe ẽpu heta ojepy ñe ẽpu ha eha katupyete facultad peteĩteĩ jaguerekóva peteĩ avano õme ñamoañete hagua upe avano õ ñe ẽte ñe ẽpu e ñe ẽtére hetã ñe ẽtére ha e oipurukatúva ha ỹrõ kuatiapyre rupi ndaipóri ñe ẽpu ñe ẽte ỹre ha upéicha avei ndaipóri ñe ẽte ñe ẽpu ỹre mokõive ndikatúi oiko ojoehe ỹ ñaikotevẽ ñe ẽpúre ñamoañete hagua ñe ẽte ja ekuaa avei ñe ẽpu ñehesa ỹijo rupive ikatuha jaikuaa peteĩ ñe ẽte techapyrãrõ ja ekuaa ñane retãme are guive ojepuruha guarani ñe ẽte ñomongetápe guarani aipórõ ha ehína ñane retã ñe ẽte ñanereñói rire ha jakakuaávo peteĩteĩ ñañemomba e guarani ñe ẽtére upéi ñande ñane ñe ẽpu rupive jaipotaháicha ha jaipota jave peteĩteĩ ja ha arepa ũ saussure oñandu ha ohechakuaákuri heta ñe ẽkuaatyhára ẽ jahecha ha jahecha ỹva ojehaitypoha arapýpe oĩ mba e ñane apytu ũme saussure he i peteĩ mba e taha eha éva ñe ẽtépe hekove pukukue jaipyhýrõ ñahesa ỹijo hagua rembiasa heñói guive oguahẽ meve ijapýpe tembiasakue historia ha evoi peteĩ tembikuaaty heko aretéva techapyrãrõ jaikuaasérõ guarani ñe ẽte rembiasa jahapykuehoareteva erã chupe kóicha guarani reko ypy upéi paraguay retã español kuéra poguýpe paraguay ñemosãsõ ñorairõ guasu argentina vrasil ha uruguái ndive ñorairõ rire arepa ũ época cháko ñorairo ha hína ñehesa ỹijo arete péicha avei peteĩ mba e taha eha éva ñe ẽtépe hekove mbykykue jaipyhýrõ ñahesa ỹijo hagua upépe jaipuruñaína arepa ũ upéicha e rembiasa peteĩ ára pa ũme techapyrãrõ ñehesa ỹijórõ guarani ñe ẽte rembiasa cháko ñorairo upérõ mba erãpa mávapa oipuru mba e ñe ẽ pyahúpa heñói guaraníme upérõ ha ipahápe mba épepa oipytyvõ guarani ñe ẽte ñane retãme upe ñorairõme ko ã mba e ñambohovái hagua jaipurúta ñehesa ỹijo arepa ũva ñe ẽpuruhára ha ñe ẽrenduhára ko kõingue ijehegui hesakãma ko ápe ijahína umi mokõi mba e oñekotevẽva ñe ẽte oñemoañete hagua oñe ẽva ha ehína ñe ẽpuruhára ha ojapysakáva katu ñe ẽrenduhára mokõivéva oñomongeta purúpe péicha ñe ẽpuruhára oipurukatu ijahy o ha ñe ẽrenduhára ñe ẽpuruhára ha ñe ẽrenduhára ñe ẽpuruhára oipyahã hemiandu ha ñe ẽrenduhára ohesa ỹijo ha omyesakã iñapytu ũme hapicha ñe ẽ pyahãmbyre ága ñe ẽrenduhára oikũmbývo hapicha remiandu ha ombohováivo chupe tekotevérõ upépe ae ja ekuaa mokõivéva ojokupytyha ko mba ẽjoyvy térã ñe ẽjovái diálogo no õ ñe ẽkuaaty retepykatúvaguigua ñe ẽkuaatyhára no õ praga praga ñe ẽkuaatyhára no õ de copenhague ha ñe ẽkuaatyhára no õ norteamérica gua círculo ẽkuaatyhára aty praga gua ko ñe ẽkuaatyhára no õ heñói ha hembiapo iporã véva apytépe jajuhukuaa ñe ẽpukuaa fonología ñemohesakã ha ñemotenonde ary oikókuri peteĩ amandaje ñe ẽkuaatyguigua la haya holanda retãme ha upépe mokõi ñe ẽkuaatyhára praga no õguigua õ remiandu ñe ẽpukuaa rehegua ẽpukuaa ha ñe ẽpu andu peteĩ cha ñe ẽ ojoeheguárõ ñe ẽpu andu niko ohesa ỹijo mba éichapa ñambohyapu ha mba eichagua tyapúpa sonido osẽ ha osẽkuaa ñande ahy ógui taha eha éva ñe ẽtépe ahy okuágui ñe ẽpu andu nohesa ỹijói ñe ẽ he iséva oñeha ã uvei ohesa ỹijo mba éichapa oiko tyapu sonido ha ñe ẽpu habla ñe ẽpu andu omyesakãvo tyapu ha ñe ẽpu reko ohechauka avei mba épa omýi ha ahy o ha jurupegua osẽ ha gua tyapu ñe ẽpukuaa katu ojesareko ha ohesa ỹijo taipu fonema peteĩ ñe ẽtegua ñe ẽpehẽ sílaba ha ñe ẽ palabra he iséva umíva ikatúgui ñaipyahã ha ñañanduka hesevekuéra ñane remiandu tapichakuérape peteĩ avano õme jokupytýpe ja eporãsérõ taipu omoheñói oñemohypy ũvévo ñe ẽpehẽ ha ñe ẽ peteĩ ñe ẽtépe praga ygua avei ohechakuaa yvy ape ári oĩha hetaiterei peteĩ ñe ẽtépente ojepurúva ojehúvo aipórõ tyapu peteĩ ñe ẽtépe kóva hína taipu mirĩ fonema sencillo pundie katu oikotevẽ ambue taipúre pu aémanteva erã ipukatu ũ fonema complejo praga ygua ojuhu avei oĩha taipu hyapu joavýva sa py ánte ojoajúvo peteĩchagua pundie térã pu aére ambueichagua pundie térã pu aére hyapu atãha ko mba épe avy alófono ohechauka hagua mokõi tyapúgui sonido oikoha mokõi taipu fonema peteĩ ñe ẽtépe lengua ha ekuéra omyengovia peteĩ ñe ẽme peteĩ tyapu ambuére ha ñe ẽ he iseñepyrũva iñambuérõ omoambuérõ ñe ẽ he iséva taipu guaraníme ñamoĩkuaa peteĩ techapyrã péicha pãrãrã tyapu oikóva ñamombórõ peteĩ mba e yvýre iñambuéva évo ipepo ojoavýva pirirígui mba pororope oikóva avati ra ỹi okapumimíva oñembyaku jave ojoavyjeýva pũrũrũgui írõ tembi u atã ko ã techapyrã ohechauka ñandéve guaraníme ã e i o ũ ẽ pãrãrã perere piriri pororo ha pũrũrũ ojoavy hikuái ojoavýve umi pu ae hetepýpe ipahápe peteĩ ñe ẽte taha eha éva oipuruha katuete peteĩ taipu aty ha ipype ojekuaa porã ara ka epa ñambojoajuva erã mba éichapa ñambohyapuva erã ha mboy taipúpa oĩ upe ñe ẽtépe guarani ñe ẽtépe jaguereko mbohapypa mbohapy taipu ñe ẽkuaatyhára no õ copenhague gua ko no õme ijatýva omoheñói peteĩ tembikuaa pyahu oñembohérava ñe ẽguykuaa glosemántica copenhague ygua herakuãvéva hembiapóre e ñe ẽte retepypegua ndikatuiha ñahesa ỹijo ha eñorei taha oĩva iguy gotyo koichahápe oĩmíva ndikatúi omyesakã mba épa taipu fonema oñe ẽ ỹre tyapúgui sonido ndikatúinte avei ohesa ỹijo mba épa ñe ẽkuaa lenguaje ojeko ỹre ñe ẽpykuaáre semántica ha e oñeha ãkuri ombojoaju umi mokõi mba e iñapysẽ ha iña pysẽ ỹva ohesa ỹijo jave peteĩ ñe ẽ ñane retãme ha guarani ñe ẽtépe jaipurujepi upe ñe ẽguykuaa ỹijórõ jajuhukuaa ñe e aty jera oĩháme mokõi ñe ẽ ojoajúva peteĩme ha upe jave mokõive ojoavýva he isévape ñande reja ha ñe ẽguy katu péicha oĩha peteĩ tapicha omanóva jepémo ndajaipurúi upevarã ñe ẽ mano jahechaháicha jajapómanteva erã umi mokõi ñehesa ỹijo ñaikũmby hagua aipo ñe ẽguykuaa glosemántica ñe ẽkuaatyhára no õ norteamérica gua ñe ẽkuaaty norteamérica gua omoheñói heta tembiapo ombopyahúva ñe ẽkuaatyhára remiandu upépe ha ambue tetã õ ohapykueho ñepyrũrãme europa ygua rembiapo ñe ẽkuaatyguigua ha upe umi omoñepyrũva ekue hembiapo europa ekue estados unidos pe ombojoapývo ẽkuaatyhára apytépe oĩhína jakobson ombo omoheñóiva ekue peteĩ ñe ẽtekuaa ẽ norteamérica gua ikuatiapyre ỹva upehaguére avei ñe ẽkuaaty norteamérica gua itenondeve ñe ẽysajakuaa morfología ha ñe ẽjoajukatúpe sinta is jepémo mokõive oiko ha omba apo estados unidos pe mokõivéva ỹijoñepyrũkuri taipu ha taipu aty upéi omyesakãveva ekue umi praga ygua ha e ohesa ỹijo omyesakã ha ohai heta norteamérica ypykue ñe ẽte iporã avei ja e sapir he rakuãhague norteamérica pe saussure herakuãhaguéicha eu ỹijo opaichagua ñe ẽte ñe ẽkuaaty año rupive ndojekói ambue tembikuaatýre heta ñe ẽkuaatyhára ohapykuehova ỹijo análi sis ko ãva oñepyrũ ñe ẽjoajúpe oración ha ñehesa ỹijo rupive ohupyty taipu fonema ha evahína ñe ẽ vore mirĩvéva ndikatu véiva oñemboja ẽkuaaty retepykatúva ling ística estructural oipy ara ãhaguéicha praga copenhague ãhague avei ginebra saussure remimbo ẽkuaatyhárape ñe ẽkuaaty ñemoñangatúva ha ñemoambuéva ary guive oñemoherakuã opaite tetã rupi ambue ñe ẽkuaatyhára ñe ẽkuaaty ñemoñangatúva ha ñemoambuéva jepémo chomsky omoheñói ñe ẽkuaaty pyahu ohesa ỹijo hagua norteamérica ñe ẽte año oñeha ãkuri ẽte reheve heta tapicha katupyry omoñe ẽva ekue chomsky rembiapokue omopeteĩhague heta ñe ẽkuaatyhára rembiapo remiandu ko ñe ẽkuaaty he ndaha éi ku peteĩ ñe ẽjoaju añónte oipurúva hekove pukukuépe oporandu térã ombohovái hagua hapichápe ava akóinte oiko oipyahã ñe ẽjoaju ndojoguaietéva ambue ñe ẽjoaju avei ohendu jave ohesa ỹijokuaa chomsky he i ñe ẽkuaaty ombyatyva erãha ava rembikuaa peteĩ ñe ẽtegua omoheñói hagua mbojojaha regla oipytyvõtava oñehesa ỹijo ha oñeikũmby porã ha pya e hagua peteĩ ñe ẽjoaju ñe ẽtekuaa ñemoñangatúva gramática generativa ru pive ñe ẽkuaatyhára omoañetekuaa mbojojaha ẽjoaju oración peteĩ ñe ẽtépe guaraníme ñamoñemoñakuaa ñe ẽjoaju hesakãva oñei kũmbyporãva jaipurukuaárõ ko ãva teroja moteĩva pe katuete oñemohenda tero mboyve teroja tekome ẽva ñe ẽriregua re katuete oñemohendva ñe ẽ omoirũva rire avaite ha papy ñe ẽpehẽtai o katuete oñemohenda ñe ẽtéva mboyve ha ñe ẽpehẽtai aragua kuri katuete oñemohenda ñe ẽtéva rire ja ehaguéicha ko ã mba e jaikuaárõ ñamoñemoñakuaáta ñe ẽjoaju oñaníkuri korapýre pe karai katupyry ohókuri paraguaýpe pe kuñataĩ katupyry ohenóikuri chivépe kóicha heñói ypýkuri peteĩ ñe ẽtekuaa ñanepytyvõkuaáva ñe ẽjoaju apópe ko ñe ẽtekuaa pyahu oñembohéra ñe ẽtekuaa ñemoñangatúva ẽjoaju ape estruc tura superficial ha ñe ẽjoaju guy estructura profunda ñe ẽjoaju ape rupive térã ikuatiapyré va ha ñe ẽjoaju guy rupive ñamohesakã maymávape upe ñe ẽjoaju he iséva techapyrãrõ temiandu oñembohasáva ñe ẽjoaju e heta hendáicha ñe ẽjoaju ape rupive kóicha ñe ẽjoaju guy heta ogamimi oitýkuri yvytuvai ka akupépe ñe ẽjoaju ape yvytuvai oitýkuri heta ogamimi ka akupépe ñe ẽjoaju ape heta oipejúvo yvytuvai ñe ẽjoaju ape oity heta ogamimi ñe ẽjoaju ẽjoaju guy omoañete peteĩ temiandu idea ñe ẽjoaju rupive ñe ẽjoaju ape katu omboysaja forma ñe ẽjoajúpe oñemoañetévo ñe ẽjoaju guy ha ñe ẽjoaju ape eporãsérõ temiandúgui oiko ysaja aipórõ ñe ẽpuruhára oikuaárõ mbovymi mbojojaha ñemoambueguigua omoñemoñakuaáta hetaiterei ñe ẽjoaju ape kóicha guarani ñe ẽtépe guarã jaipurukuaa ko ã mbojojaha mbojojaha he i ñe ẽjoajúpe jajuhukuaaha teroñe ẽ sin tagma nominal ha hapykuéri teroñe ẽje éva sintagma predica tivo techapyrã mbojojaha omboja óva teroñe ẽ kóicha téra nombre ha moĩmbaha terojáva sintagma adjetivo techapyrã mbojojaha omboja óva teroñe ẽje éva kóicha ñe ẽpehẽtai au iliar ha ñe ẽtéva aty grupo verbal ha evahína ñe ẽtéva térã ñe ẽtéva moĩmbaha techapyrã ñe ẽkuaaty purupyrã a ñe ẽte ha ãngaharã descripción de lenguas ã ñe ẽte kuaapyhy ẽmbojerekatu traducción ha e ñe ẽretepykuaa ling ística te tual mbohapyve ñe ẽkuaaty ha opaite ñe ẽkuaaty oñembohérava ñe ẽkuaaty purupyrã ling ística aplicada ijahápe a ñe ẽte ha ãngaharã ñe ẽkuaaty purukuaa rupive ko ãga oñehe sa ỹijokuaa opaite ñe ẽte taha eha éva ojekuaaporãvévo hembia sakue iñe ẽtekuaa ha iñe ẽporãhaipyre praga ygua jaipuru avei ñahesa ỹijo jave guarani ñe ẽte ã ñe ẽte kuaapyhy avei ñe ẽkuaaty raẽva ikatu oikuaapyhy peteĩ térã hetave ñe ẽ oikuaa ỹva ñane retã ha ambue tétame jajuhukuaa heta tapicha oikuaa ỹva guarani oñeha ãva oikuaapyhy ñane avañe ẽ ch ñe ẽmbojerekatu chagua tembiapo peteĩ ñe ẽtégui ambuévape upevarã ñe ẽmbojerekatuhára traductor oikuaaporãva erã mokõive ñe ẽte ẽretepykuaa o ñe ẽretepy ñemi relación endofórica o ñe ẽretepýpe oĩ ỹva relación e ofórica kóva avei ñanepytyvõ ñahesa ỹijo pypuku hagua opaite ñe ẽrete ỹijo jave ñe ẽrete o ñe ẽretepy ñemi kóva omoñondive relaciona mokõi ñe ẽ peteĩ ñe ẽretepýpe péicha chive ra ykuéra kuehe oho pa raguaýpe ko ápe terarãnguete ha e ra ykuérape o ñe ẽretepýpe oĩ ỹva kóva omoñondive ñe ẽ peteĩ ñe ẽretepypegua ambue temiandu ndive oĩ ỹva upe ñe ẽretepýpe péicha jajapova erã tembiaporã ohejava ekue ñandéve mbo ehára ko ápe terarãnguete ñandéve ha ñe ẽpehẽtai ja ñan de omoñondive upe ñe ẽrete temimbo ekuéra peteĩ mbo ehaogua ndive upe oñe ẽva ha égui peteĩ temimbo e jepémo ñe ẽretepýpe ndaja éi ko ã mba e o myengoviaha purukuaa kóva ñanemomandu a peteĩ ñe ẽre ñe ẽretepýpe imyengoviaha rupive péicha techapyrãrõ tero ña myengoviáta terarãnguére nati ohenói isýpe ñembohape kóvape katu ñamotenonde terarãngue rupive peteĩ ñe ẽ upéi cultura guarani ñemohenda ñe'ẽkuaaty