text: thumb p guarani ko'ag̃aygua thumb oikóva américa pe og̃uahẽ mboyve españaguakuéra avañe'ẽ ombyatýva heta aty'ive ipype oikóva ko'ág̃a rupi tetã argentina pe opaite aty oĩva jerovia ha ambue mba'e peteĩchaite avei iñe'ẽ peteĩva ha'éva tupi ha guarani ñe'ẽ rehegua ha'ekuéra ohenói iñe'ẽme ñe'ẽngatu he'i ambue tapicha oikuaáva ojekuaánte avei avañe'ẽme he'iséva yvypóra ñe'ẽ ko ñe'ẽ guarani omoñepyrũ heta ñe'ẽ oipurúva ambue aty'i péicha oĩ tupinamba ñe'ẽ tupi ñe'ẽ ha acheñe'ẽ epáña retãygua kuéra ko yvy ijyvy oikoha ñembyamérika ipehẽngue mbyteguápe oñemombe'u ha'ekuéra oipysoha ijyvy yvytyrysýi porã ikangue poguasu imbarete ha ipya'e oĩ avei he'íva'ekue iporãitereiha michĩ hova kanguepo itĩ mbyky pererĩ haĩ morotĩ ha iporã guaranikuéra ima'ẽ arandu hete ndahague hetái ha katu iñakãrague heta ipoguasu hũ ipuku ha iñapopẽ hasy jajuhu hag̃ua ava guarani akãperõ terã iñakãrague morotĩva itujárõ mante morotĩ hekoasykuaa katuete ndohechaukái hemimbyasy terã hasýva chupe potĩme ndaijojahái ha'ekuéra omopotĩ hete óga ojepohéi okaru mboyve oñakãky'o sukara terã ñandyrãme frutos machacados de espinas de corona iñakãrague rupive ha'ekuéra ohechauka tesaĩ ha mbarete upévare ijavuku ha oñangareko porã ndaikatúi oiko oñondive omenda'ỹre ha umi kuimba'e túva térã mburuvicha hembireko ndive hyeguasu térã oguereko ha oguereko voi hikuái pohã osẽ hag̃ua mitã kuimba'e heta ho'a peve mitã puru'ã pe kuimba'e ndoikuaaporãirõ ha'eha pe mitã ru ndojapói pe couvade og̃uahẽvo pe mitãrusu reko kuimba'e oñemoakãperõ ha ipuku jeývo oikéma kuimba'e ñepyrũvo oikytĩ iñakãrague ha ipuku jeývo oĩma omenda hag̃uáicha umi iména ha hembireko manóva oikytĩ iñakãrague péva he'ise ojapoha abstinencia ha ikatúntema oheka jey iñirũrã ha'ekuéra oguerovia oñongatúramo peteĩ ava akãrague oguerekoha pokatu upe mávare guarani hi'upyrã ava guarani hi'upyrã oguenohẽ yva ñembyatýgui mymba jejukágui pira kutuhágui ha oñemitỹkuégui umi tembi'u ani hag̃ua oñembyai so'o ha pira omoka'ẽ tata vevuimíme umi ka'avo rapo omokã ha chugui oiporu hag̃ua ha ojapo avei hu'itĩ ava guarani oipuru heta tembi'u apópe avati ko'ág̃a jajapo hag̃ua ha'ekuéra ho'u avati mimoĩ avati maimbe avati ku'i umi ka'avo rapo ombopupu térã ohesy tatapỹi ári oikuaa avei oĩ mandi'o iróva mandioca tó ica pe mandi'o he'ẽ oiporu upeichaite ombopupu térã ohesy ha avei ojapo chugui aramirõ ha ojeipe'araẽva'erã chugui pe irokue tó ico oguerekóva ikatuhag̃ua oje'u ndojejapói chugui aramirõ pe iñaramirõre opyta terã oñemaimbe ña'ẽpyrũme plato de barro manduvi oje'u ipýra maimbe térã iku'i pyre oñembojehe'a avati térã oje'u eíra rehe jety oñembopupu térã ojehesy kumanda oñembopupu térã so'óre ho'u avei ha'ekuéra andai ha kurepepẽ cultura guarani omymba juka oipirakutu ha omono'õ ñemitỹngue téra ka'avo saite tembi'urã ha'ekuéra oikuaa ñemitỹngue rehegua oikuaa ikatúva oñeñemitỹ oikuaa mymbakuéra ñemoñemoña ogapýpe umíva apytépe ype ryguasu gua'a tu'ĩ ha hetave oiko tapỹi oñemopu'ãva ojoykére okarusu jerére hembipurukuéra ñorãirõrã ha'e takape mimbuku ha hu'y umi tembiapoporãnguéra apytépe oĩ alfarería ha tejido kuéra tuicha mba'e chupekuéra g̃uarã oguerovia oĩha peteĩ tupã añónte ha tenonde ñanderuguasu omyakãva tembiapo aty jave jeroviarã paje oikuaapáva ha ha'énte ikatúva oñe'ẽ ñanderu ndive ombohovakévo opaitéichagua apañuãi oĩva ijapytépekuéra okaru térã oka'u'y jave tekotevẽvante ho'u araka'eve ndojahéiri akóinte okaru'ỹ ha ojapo opáichagua tembiapo térã puku hikuái oĩ jehaípe ojejuhu hague peteĩva ary orekóva péva ha'e ha'ekuéra oñangareko haguére hembi'urãre naiporãiva hetépe g̃uarã guaranikuéra ndohejái monumentos térã construcciones ndohejái aranduka hikuái oikuaa hag̃ua opaite mba'e hekohágui ha oguenohẽ hag̃ua ka'aguýgui ysyrýgui ha yno'õgui umi mba'e ikatúva oipuru térã oikotevẽ oikove hag̃ua guaranikuéra itenonde tuicha arandupýpe umi epáña retãygua og̃uahẽramoguare péva arapy reheguápe hembiapoporãnguéra ha hembikuaápe ome'ẽ ko'ãga peve iñe'ẽ he'ẽ asýva oñemohendakuaáva ha ohenóikuaáva opa mba'e oñemono'õva jahai rupive catequista botánica ha zoológica racional omohypy'ũva naturales pegua tembikuaaharakuéra omohendárõ mymba familias pe ava oĩháicha yvy ape'ári ohecharamo joaite imba'ekuakuéra pohã ñana rehegua omboguera hag̃ua hetáichagua yvyra pytã palo santo quebracho pindokuéra ha incienso pohã ñana apytépe oĩ ojeipurúva diuréticas refrescantes mba'asy ñemonguera pohã ñana rupive ha oikuaa porãiterei pohã ñana oguerekoha pokatu oporomonguera hag̃ua oikuaa avei mba'éichapa ombojehe'áva'erã máva mávapa oiporúva pohãramo oñangarekokuaa tekoháre jesareko rupive ojuhu hekohápe pe omongueráva'erã chupekuéra oikuaa porãiterei pohã ñana ndaikatúi ja'epa mboy pohã ñana oguerekóva ipype mba'épe g̃uarã ha ava guarani arandu ndojuavýi pe jeporu ha'ekuéra ome'ẽva'ekue chupe ava guarani oikuaa porã mba'épe g̃uarã pohã oipurúva upéicha ombojuavy pohã ro'ysã ha pohã aku pohã ro'ysã oiporu py'a rakúpe g̃uarã ha pohã aku katu to'ysãme g̃uarã oĩ avei pohã pochy remedios peligrosos ikatúva ojeporu michĩmínte oikuaa pohã omboguevíva akãnundu hu'u kuru vai py'a vai ke'ỹ kuarurã sevo'i pohã oitýva mitã ha'ekuéra he'i oĩha sa'ieterei pe ñana ndoguerekóiva pohã ha umívape ohenói ka'amarãmba'e og̃uahẽ guive epáña retãygua kuéra pya'eterei ojekuaa oĩva umi epáña retãygua kuéra ohechauka oikuaaseha pe kuaaty oĩva oguerahauka porãve hag̃ua mba'épa oguereko kuaaty yvyra ñana ta'y'i yva oñeñotỹ hag̃ua upépe ha oĩ avei oguerahauka hetáva ohepyme'ẽ hag̃ua umi ou ypýva ogueruka españa gui hag̃ua iñarandu ka'aty umi epáña retãygua avei ogueru america pe yva ñana ta'ỹi hetãgui ava guarani avei oikuaava'ekue mba'eichaitépa oipuruva'erã pohã ndaha'éi omoĩnteva ko'ág̃a peve peteĩ jeme mbohapy kuã peteĩ púño ha oñemoĩvéva togue ha térã pokõi ko árape jaguerekóma jaikuaa hag̃ua hekopete mba'éichapa jaipuruva'erã pohã techapyrã gramos gotas centímetros cúbicos hetaiterei pohã ijapopyre ñanágui iñaranduva'ekue oike'ỹre ha'ekuéra peteĩ laboratorio pe oikuaa mba'éichapa jaipurúva'erã péva ndaha'éi ja'énteva hetaiterei pohãma ha'ekuéra ojehecha ndojuavýiha pe ijepuru ava guarani ome'ẽva'ekue chugui pohã ñana oñehenói umi ñana ojeporúva oñepohãno hag̃ua ha oñemombia hag̃ua opáichagua mba'asy ikatúva og̃uahẽ paraguáipe og̃uahẽ arandu pohã ñana rehegua umi guaranígui pohã ñana jeporu ojeikuaa avei umi ñande jarýi ñande sy ñande túva térã kuñakarai pe arandu pohã ñana rehegua heta ogaygua ndohupytýiva pirapire oho hag̃ua farmacia pe ojogua hag̃ua pohã upévare oipuru pohã ñana ojuhúva ohepyme'ẽ'ỹre térã heta'ỹre ha imba'asýpe g̃uarã okueránte avei hetaite tapicha piko omano'aramo'ã hi'ára g̃uahẽ mboyve ndajaikuaái rire pohã ñana jeporu ko árape oĩ ava oñotỹva pohã ñana ha ohepyme'ẽ laboratorios kuérape ojejapo hag̃ua chugui pohã farmacia pe ojehepyme'ẽva umi indigena kuéra apytépe pe oporopohãnóva ojeheróva'ekue chaman térã paje ko'ág̃a umi oiporopohãnóva pohã ñana rupive ojehero médico ñana guaranikuéra naimba'asýi voi ojeguereko kuaágui okaru porãgui omohesãi ha omoingo pukuve chupekuéra umi pytagua og̃uahẽvo ogueru imba'asy ha ojapyhývo chupekuéra hetaiterei ho'a defensa upe mba'asýpe g̃uarã péicha oĩ jehaípe umi mba'asykuéra apytépe ojukavéva ichupekuéra ha'e viruela sarapĩu ndahasýi iñakãgui omombe'u karai berotni opavavete oha'arõ upe ñemano ha tekove ijapýpe og̃uahẽva ndahái ñembyai pe máva omanóva oho peteĩ tendápe oikovejeyhápe oñembyaty ipehẽnguekuéra ndive ijapytépe oĩ ñembo'e tekove oñembopuku haua oñemboyke hag̃ua mba'evai mba'asykuéra ha avei ojejerurévo ñemano peteĩ upéi iva upégui oĩ avei guaranikuéra omoingéva omanóva rete peteĩ hi'ári omoĩ opa mba'e pe thumb p kuimba'e chamã guarani michĩ vove ojehero mitã mitã'i oiko ituvakuéra ndive oguerekópe térã ary oñepyrũma oipirakutukuaa taha'e inimbo térã hu'y ndive guyra'api yva ñemono'õ jatyta ha mba'e ojeipurúva tembi'urã tuvakuéra ohóvo omba'ejuka ha'ekuéra chugui mitãrusu mitãkuimba'e mitãkaria'y hembiapo pohyiváma yvy ñemohu'ũ yvyra jeity ygápe oipytyvõ tuvakuérape omendakuaáma ha oñombohovake ambue aty ndive og̃uahẽvo arýpe oiko chugui tuja ojeguereko pysyrõháraramo mburuvicha cacique paje shaman ojeguereko techapyrãrõ opavavépe g̃uarã kuimaba'e rembiapo kuimba'e isãsovéva'erã ikatuhag̃uáicha omymbajuka orãirõ oipysyrõvo itáva oipirakutu ojeoga'apo hag̃ua taha'e tapỹi térã maloka ojapo hag̃ua tembipuru ojapo hag̃ua tembiapojegua pindo roguégui térã takuara ojapo hag̃ua redes mandyjúgui ojapo hag̃ua kyha hu'y jepe'a tata apo ogueru hag̃ua so'o ha pira kuimba'e rembiapo apytépe oĩ ñemitỹ rendarã kuñanguérape oity hag̃ua yvyramáta jehapy ha ñemitỹ peteĩha rire omopotĩmbaite hag̃ua avei oiko jave ñembyaty ojapo hag̃ua oimeháichagua tembiapo opaite ára oñangarekova'erã hembirekóre ha ita'ýrakuérare ha osẽ jave oguata oñondivepa ohechava'erã tenda ojepyta hag̃ua ha'ekuéra mburuvicha oĩva'erã cacique ha tuja ijatyhápe ome'ẽ hag̃ua iñe'ẽ añetegua ikatu oiko chuguikuéra ita'ýra oñangareko hese ojapóvo couvade mbya guarani michĩ aja ojehero mitãkuña mitãkuña'i oiko ituvakuéra ndive oiko chugui mitãkuña kuñataĩ oipytyvõ ogapýpe ombovyvy ojapo tembi'urã ha ñemitỹme hui'tĩ apópe ñandyry ha kuñataĩ ojapopaitéma tembiapo ogapýpegua oipytyvõ isýpe oñangareko ménare osẽvove guatahápe og̃uahẽ g̃uag̃uime ohasapa rire ary ha'e omyakã ka'u'y ha hu'itĩ apo tembiapojegua ñai'ũgui kuña rembiapo kuña ikatu omba'apo óga ñemopu'ãme tembiapo ogapýpegua avei ojapokuaáva'erã ohekombo'e imembykuñanguérape oñepyrũ vove ikuñataĩ ohupiva'erã memby iku'áre ha avei oguerahava'erã tembipuruku'éra avei omoirũ kuimba'ekuérape osẽ jave guatahápe ojapo hag̃ua tembi'urã orojávo y ha ogueraha hag̃ua tembi'urã ha tembipuru oñagarekóva'erã óga ñemopotĩre ha ijerére ohechava'erã ani hag̃ua opa tata oroja y otembi'u apo moka'ẽ apo taha'e pira térã so'o ombyatýva'erã ka'avo rapo yva ñemitỹngue hu'itĩ apo ñemono'õ ao johéi tembiapojegua apo mba'e avei tembiapojegua ñai'ũgui ombovyvy ñemitỹngue ñemono'õ avei kuña ohendyva'o va'erã kuimba'épe oipytyvõ hapicha kuñáme imemby hag̃ua guarani ñe'ẽ ha'e thumb p kuatiañe'ẽ guarani ñe'ẽ ohejáva'ekue paraguáipe guaranikuéra ypykue ñepyrũrã ko ñe'ẽ oipuru hikuái ayvúpente ha upéi og̃uahẽ español kuéra ha ombokuatia ñepyrũ hikuái jaikuaháicha español kuéra oguerekose ipoguýpe ñandeypykuépe ha ndaikatúimarõ oñepyrũ oñehekombo'e hikuái guaraníme péicharõ ñoite ikatúta omoambue upeichavérõ ha'ekuéra ojepokuaa iñe'ẽ ayvu rupive oñomomarandu paraguái retãygua niko mestizo epáña retãygua ha guarani ko ñe'ẽ he'ẽasýva epáña retãygua jey omongakuaa mitã okakuaa isy ndive guarani ñe'ẽme upéva rehe hetave mba'e karaiñe'ẽ ndoikuaaporãi ohasa jejahéi rire ko'ág̃a ikatu oñeñe'ẽ ñe'ẽme upévape ñande jakaru jake ñañembosarái ñande rasẽ javy'a ko'ág̃a rupi guarani oike tekombo'épe mitã mitãrusu karia'y ha kuña oñemoarandu guaraníme oĩ haguére léipe paraguái léi guasúpe karaiñe'ẽ ykére ha mercosur iñe'ẽteeramóicha ojehecha ojeipuruite gueteri oporomomandu'a cháko ñorãirõre upérõ ko ñe'ẽ guaranígui oiko ñe'ẽ bélico ha ombotavy volikuérape ñorairõme péva heta oipytyvõ paraguái ipu'akápe arandupýpe ko ñe'ẽ omopeteĩ ko tetã pohã ñana ko'ág̃aite peve ojeipurúva oikuaa taha'e terererã ka'ayrã térã pohãnorã py'aruru ohéo kambyryrujere ha hetave mba'e pohã ñana mante omonguerakuaa upéicha ñemosẽ ijyvýgui ava guarani heta jey oñemosẽ ijyvýgui epáña retã koloniaramóicha arapa'ũme paraguái retã isãso mboyve oñemuña ijyvýgui epáña retãygua kuérare ha avei ohecharamóva paraguái sãso arapa'ũme oñemonguatia jeikove itávape ñorairõ guasu triple alianza opa rire oñeguenohẽ ijyvykuéra ava chiripakuéragui upérõ gral bernardino caballero ohepyme'ẽ la industrial paraguaya opyta tenda'ỹre mokõisa ary aja oĩva ysyry parana rembe'ýpe ha ysyrymimi oñehẽva ysyry paranáme ipotĩ gueteri guaranikuéra oikove ijatýpe ysyry rembe'ýre okaru pira oguenohẽva chuguígui avei hoy'u oñepyrũ vove ary ohendu joaite ojejapótaha peteĩ yno'õ opyta ijyvy'ỹre mavavéva nde'íri chupekuéra upérõ mba'eve upe oikótavagui ha hína ko'ãga meve joaju ohai