text: ojesarekokatu ava retepýre ohesa'ỹijóvo ichupe mymbáicha mymbaita apytépe oñemboja'ojey mokõime ava retepy myesakã yma guive ág̃a peve ha avano'õ kuaa ha ñemyesakã jepokuaa tekoháre tetepy omyangekõiva avakuaaty tetepyguiguápe heta mba e apytépe techapyrã jódo niko tuicha oipytyvõ ñane apytu ũ ñande rajygue umívape oiko porã hag̃ua ñande retepýpe sa írõ térã katu ndaipórirõ jódo katuete ñanderupytýne ambue mba asy vai upevakuére ndo úiva jódo térã iñapytu ũ ha hetére upévare avei symimi hyeguasúva tekotevẽ oñangareko porã ijehekuéra ha okaru jave oñeha ãva erã ho u jódo oikotevẽva ỹramo imemby heñói reheve hasykatupareíta chugui iñakãtavýta ha hekomymbáva hekoka'avóva ha mba'ehekotee'ỹva ojokupyty oikotevẽ ojuehe ha oñopytyvõ mbohapyve ndikatúi oikóvo ojuehe ỹ ndaipóri ramo peteĩva umi mokõi hembýva ava oikotevẽ hekove pukukue javeve mba e ome ẽ ñandéve hekoka avóva oikotevẽ anhídrido carbónico re hekove hag̃ua ha upe mba e ome ẽ ichupekuéra umi hekomymbáva iñasãiva yvy ape hekomymbáva ha hekoka avóva oikotevẽ avei umi mba ehekotee ỹvare ñamýiva guive ñaikotevẽ ýre hese ỹ ndaipóri tekove ñanemandu ava erã ava retepy haimeteha y peteĩteĩ oñembyaírõ peteĩ térã mokõi tekotevẽ mbohapyve hekovejoja ikatúrõ péicharõ ipypegua tekogua imeg̃uambaite ohóvo ojeitypávo mba ehekotee ỹva ndojojavéi ha jajepy apy ha ñamomba eguasúrõ py arorýpe upeicha ỹrõ katu ha evahína avakuaaty apañuãi ija umi hekomymbáva apytépe ha ipoguýpe iñaranduhaguére oñemoĩkuri opa mba e umi mba e hembýva ichupe aipórõ tekotevẽ oñangareko porã umívare oipotárõ iñemoñare heñóitava ára upeiguápe hekovekuéra py arory ha jekupytýpe mba e ojapo hag̃ua ava oipuru hetepy jaikuaasérõ ava pu aka tekotevẽ jaikuaa porã mba ág̃a ojekuaa porãve ava retepy ava rembiasakue peteĩnteha mymbakuéra reko tembikuaareka ojejapóva heta kuaatýpe ohechauka ha égui umíva ipehẽngue ypy ku ekatúpe péicha ava pytuhẽ mbarakaja pytuhẽme omoingégui ó igeno hetepýpe ha ombojevýre anhídrido carbónico aipórõ ja ekuaa ava ha ko ã mymba retepy ku pepópe mokõivéva kanguemimi ojojaite hetakuépe aipórõ ja ekuaa ava jyva hikuái mokõivéva peteĩchaiténte péicha ava korasõ ojoja ku ekatu ha ysajakatúpe karaja korasõre upévare heta ára ava ikorasorasýrõ térã omanombotávo koras rasýgui oñemyengovia upe korasõ hasýva peteĩ karaja korasõre tekoite upe tekoite hejapyrépe jajuhukuaa mokõi mba e peteĩva hína avágui heñoijeyha ava ha ava retepýpe oñemohendajeyha oĩmiva guive henda jepiveguápe péicha tesa tãi kũ avei pytuhẽrape ha avei umi mba e hypy ũvéva úmiva apytépe heñoiramóva retepýpe jajuhukuaa kangue ha ha isýre avei jajuhukuaa peteĩ korasõ mokõi vevúi peteĩ py a mokõi pitikiri i mokõi jyva mokõi tetyma ha ambuéva ko ã mba e ojehu primaria rupive tekotevẽ ja e e térã kuñáva peichahápe jajuhukuaa ava hesa rovy térã hũ asýva iñakãrague hũ térã apatĩmava ha ipire morotĩ sa yju térã hũva oĩ avei hova apu a porãva ha upeicha ỹva ijyvate ha ikarapéva ava ikyra ha ipirúva ko ã tapia ỹguáva herencia biológica secundaria mba e oĩva peteĩ ava no õ ojaitypohápe arapytu yvyra ãnga ha avei opaichagua mymba avápe térã omohesãiva tekovekuérape jepokuaa upe ñanereñoihaguépe térã upe tenda pyahu javahápe jaiko hag̃ua ja éniko ha eha peteĩ katupy oĩgui heta ojepokuaa añetéva tekoháre oĩgui avei ojepokuaáva sa i oĩgui avei ojepokuaa ỹva techapyrãrõ ñamoĩkuaa umi ñande rapicha heñói hetepy upe mba épe térã métro para rembe ýgui upevakuére jepokuaa ohupytýkuri hekove pukukuépe ndaha éi ku péicha péichante ohupytýva ohosapy árõ upépe ko ag̃aite peteĩ ñande rapicha paraguay argentina térã uruguaygua katuete oñandúne upe mba e ipyahúva hetépe ndohupytýigui gueterei jepokuaa noñeñanduporãmo ãi upéicha avei ojehúta jaguerusapy árõ ñane retãme fóca térã ping íno ojepokuaáma ro ýre upehaguére ndaha ñane retã arapytúre ipahápe ja ekuaa avei ymave ñane retãme heta ñeha ã ojejapókuri ikatuhaguáicha trígo ra ỹi heñói ha okakuaa ñande yvýpe upe katupy ojehupytýkuri are rire ojejuhúvo peteĩ trígo ra ỹi ojepokuaa jepéva ñande yvýre ava ha arapy origen del universo ñepyrũrãme ndaipóriva peteĩ typy ũvusu caos upeichaháguinte energía osẽhágui avei arapy sapy aitépe peteĩ tesapirĩme upe mba ypýre upe kapu ypy ojehúkuri hag̃ua arapy oguerekoha parundysu sua investigadores oisãmbyhy peteĩ arapyrechaha telescopio oñembohérava hubble peteĩ mbyja atýre oĩva mbyjaita aty constelación hérava escorpio pe imombyrýva ñande yvy umi itujavéva arapýpe ha heñoihague ho ysã mbeguekatúva ko ã arýpa oguereko arapy ava rembiasakue hag̃ua ava rembihasakue tekotevẽ avei oikuaa hag̃ua yvy rembiasakue ha ko ág̃a ae oñehesa ỹijo oñembovorévo upevarã oikókuri jesareko y yvytu térã yvykapu volcán rapykuerére tembikuaa reka rupi ko ág̃a ojekuaáma hekopete araka etépa iñapysẽ ava yvy ape ári upevarã ojejo o yvy ha oñenohẽ ojepurúva ojepapa hag̃ua ava ary yvy ape ári oĩ peteĩ e ha éva retepýpe mba ñay ũgui ka avo ha mymbáre ha umíva retepýpe hekove ha upépe ae oñepyrũ oje o carbono rupive ñaha ãkuaa opa mba e ary poteĩpa avei ojepapa hag̃ua opaite mba guive oñeha ãkuri ombohovái opa oñeha ãva ekue ombohovái jeroviapy religión rupi ojekuaáva ypyteĩguáva ramo monogenistas ha upéi hypy ũvévo heta tapicha oñeha ã ombohovái etaguáva ramo poligenistas umi ypyteĩguáva eha tuvichavete remimoĩngue tuvichavete hera oĩmiva guive arapy ha ñande yvýpe umíva apytépe ñande avakuéra iñarandu hypy ũva ndogueroviavéi upe mba e ha oñeha ã ambue hendáicha ko'ãvape oñembohéra ypy'etaguáva me peteĩ aranduka libro omboherava g̃uara niko taha eha éva ko ãva apytépe ava mbeguekatúpe katui umi ojepokuaaporãvéva hekoháre dar in guive ojeguerovia ñepyrũ ava ág̃a peve ojejuhu gueterei ava niko ojehu pe tekohápe oĩhaguére ha ñande retepýre ojeity opaichagua randipytu radiación osẽva yvýgui ha mbyjakuéra ary pe peteĩ yvykuaatyhára baringo yno õ lago oĩva kenia afrika retãme peteĩ kuñataĩ akãngue upe kuñataĩ oñembohéra pyahujey gui ko ãva jeko ojapo ag̃aite peve umi ñande ypykue ñemoñare oikotevẽgui hembi urã oguejyva ekue yvyra rakãgui ha oguata ñepyrũ mokõive ipýre upéva hína hembipururã ichugui oikókuri ava ñembo ypyre homo erectus ojapo peteĩsua américa amérikape niko og̃uahẽ ava no õ oúva sibéria guio rupi upérõ jeko para ndahypýi mbohapypa su térã irundypa su ary ỹrõ katu yrypy aguasu og̃uahẽ amérikape ava ypy kanguekue ojejuhúva ág̃a peve ipyahueteve umíva apytépe oĩhína umi ojejuhuva ekue irundysu térã pakõisu ary oikohague retãme origen del hombre en tembiapo porã ojapova ekue ñane retãme ohapykuehóvo ñande rapo ja eporãsérõ oikuaa porã hag̃ua ñande ypykuépe mávapa ha ekuéra moõguipa retãme mba éichapa hete mba de bering rupi oĩva ko ág̃a alaska pe avei umi para océano rupi umi og̃uahẽraẽvéva paraguaýpe atyguataha peteĩha primera corriente australoide ko ãva ova ha ova ohekávo hembi urã ndaha éi ñemitỹhára iñemoñare ñane retãme rire og̃uahẽ hikuái atyguataha mokõiha siberia ygua ko ãva ikatupyryvéma oipurúma mymba kangue ojapo hag̃ua hembipururã heseguakuéra hína chamakóko ha tercera corriente migratoria og̃uahẽva paraguaýpe ãva katu ñemitỹhára ha oipuru hikuái ita ojapo hag̃ua hembipuru iñemoñare ñane retãme hína umi iñe ẽ guaraníva mby a ava katu ava guarani pãi ñande ypykue niko ko ã ỹrema sa i hikuái ha oĩgui ijapytepekuéra heta noñe ẽiva papokõi tetãme naciones ha umívagui poteĩ oñe ẽ guaraníme mby a ava katu pãi ache