Зи гъащIэр макъамэ зэфэзэщ

УФ-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, композитор цIэрыIуэ Даур Аслъэн Алий и къуэр къызэралъхурэ илъэс 80 ирокъу
Композитор, егъэджакIуэ, дирижёр, публицист, IуэрыIуатэдж, жылагъуэ лэжьакIуэ Даур Аслъэн Къэрэшей-Шэрджэсым щыIэ Хьэбэз адыгэ къуа­жэм къыщалъхуащ 1940 гъэм бадзэуэгъуэм и 24-м. Щысабийм щегъэ­жьауэ ар дахьэхащ адыгэ хъыба­ры­жь­хэм, «Нарт» эпосым, цIыхубэ уэрэ­джы­Iа­кIуэхэмрэ музыкант цIэ­­рыIуэ­хэмрэ я лэжьыгъэм, лъэпкъ хабзэхэр зэрагъэ­защIэм, хьэгъуэлIыгъуэхэм щилъагъу къафэхэм.
Къуажэм, районым щыIэ самодея­тель­ностхэм щыжыджэрт, накъырэ епщэрт, бэрэбанэ еуэрт. Иджыри школакIуэу, Шэрджэсым и къэфакIуэ ансамблым и бэрэбэнауэу, ар хэтащ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс щиплI зэрырикъум и щIыхькIэ 1957 гъэм Москва щрагъэкIуэкIа гу­фIэгъуэ Iуэхухэм. Абы щилъэгъуахэмрэ щы­зэхихахэмрэ, композитор цIэрыIуэ Мурадели Вано зэрыхуэзамрэ зэреп­сэ­лъылIамрэ хьэкъыу пхагъэкIат Аслъэн макъамэншэу зэрымыпсэуфынур икIи игу ирилъхьат ар IэщIагъэ ищIыну.
Даурым и мурадыр пасэу къехъулIащ. Ставрополь къалэм дэт музучилищэм и дирижёр къудамэм щIэныгъэ щызрегъэгъуэт (абы щыгъуэ Черкесск къалэм апхуэдэ еджапIэ дэтакъым). ИужькIэ ­къеух Москва щыIэ консерваторэм и композитор къудамэри аспирантурэ- ри.
МузыкэмкIэ училищэм щIэсу хорым и дирижёр Iэщагъэм къыдэкIуэу уэрэд зэхэлъхьэнми и къару щигъэунэхун щIедзэ. Композитор щIалэм и япэ IэдакъэщIэкIхэр радиом щрегъэтх, занщIэуи ахэр цIыхубэм япхъуатэ. Япэ ехъулIэныгъэхэм Аслъэн дамэ къытрагъакIэри, езым къызэригъэпэщауэ игъэлажьэ студент лъэпкъ ансамблым жыджэру хуот­хэ. 
Зэчиишхуэ бгъэдэлъу Тхьэм къигъэ­щIат Аслъэн. Абы и щыхьэтщ курыт еджапIэм къыщыщIэдзауэ аспирантурэм щы­щIэкIыжу псори диплом плъыжькIэ къызэриухар. Консерваторэм и ещанэ курсым щеджэу, композитор цIэрыIуэ Свиридов Георгий Даурым зэфIэкIышхуэ зэрыбгъэдэлъым гу лъитэри, абы и жэрдэмкIэ, Урысейм и Композиторхэм я союзым хагъэхьауэ щытащ. Апхуэдэу къыщыхъур закъуэ­тIа­къуэххэт.
Консерваторэр къиухыу къигъэзэжа нэужь, Аслъэн Черкесск къалэм дэт Му­зы­кэмкIэ училищэм и унафэщIу икIи егъэ­джакIуэу илъэс зыбжанэкIэ лэ-жьащ. Иджыпсту а еджапIэм Даурым и цIэр зэрехьэ, абы и пщIантIэм фэеплъ щыхуагъэуващ.
Композиторым и къалэмыпэм къыщIэ­кIащ жанркIэ зэтемыхуэ макъамэ ­тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэ куэд. Абыхэм яхэтщ симфоническэ, камернэ произведенэхэр, хорымрэ оркестрымрэ папщIэ ­итха ораториехэр, музыкэ Iэмэпсымэ зэ­хуэмыдэхэм папщIэ иусахэр, сабий уэрэдхэр. 
Аслъэн дэтхэнэ лъэпкъми и макъамэ фащэр зыхуэдэм фIыуэ щыгъуазэ, абыхэм хуэIэзэ профессиональнэ композиторт. Абы пщIэшхуэ зэриIам, дзыхь ­кърагъэзу зэрыщытам и щыхьэтщ Ставрополь крайми Къэрэшей-Шэрджэсми я Композиторхэм я зэгухьэныгъэхэм я тхьэмадэу зэрыщытар, ди республикэм и Композиторхэм я союзми зэрыхэтар. Даурым и творчествэм иIэ мыхьэнэр ­къагъэлъагъуэ абы къыхуагъэфэща ­саугъэтхэм, цIэ лъапIэхэм: ар Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтым и лауреатщ, УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, Абхъазым щIыхь зиIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артистщ.
ЦIыхум и гуащIэр, и гъащIэр наIуэу уи нэгу къыщIыхьэнымкIэ, и дуней тетыкIэм ухэгъуэзэнымкIэ нэхъыфIри нэхъапэри абы и ныбжьэгъухэмрэ и лэ­жьэгъухэмрэ я псалъэ зэхэпхынырщ. Аслъэн теухуауэ гукъэкIыж гуапэ зиIэр мащIэкъым. Ар абы къилэжьащ и емызэш лэжьыгъэмкIэ, и зэчиймкIэ, и цIыхуфIагъымкIэ. Нобэрей ди тхыгъэм и курыхри Даур Аслъэн хужаIахэрщ.
И вагъуэр ноби маблэ
1970 гъэхэм я пэщIэдзэт. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым ще­кIуэ­кIырт профтехщIэныгъэм хиубыдэ еджапIэхэм я ­художественнэ само­де­я­тель­ностхэм я зэпеуэ. Сэри абы сшат сы­зы­дэ­лажьэ уэрэджыIакIуэ гуп.
Зэхьэзэхуэр иуха нэужь, абы хэта ансамблхэм я ­художественнэ унафэщIхэр сценэм драгъэблагъэри, щхьэж хуагъэфэща дип­ломхэр, щIыхь тхылъхэр къэпщытакIуэ гупым хэтхэм къытIэщIалъхьэжащ.
Утыкум сыкъикIыжри, теат­рым сыкъыщIэмыкIыж щIыкIэ, зы щIалэ къамы­лыфэ нэжэгужэ гуэр, н­эгъуджэ Iулъу, къызбгъэ­ды­хьэри, си Iэр къиубы-дащ: «ФIыщIэ пхуэсщIу аращ зыкъыщIыпхуэз­гъэзар, уи уэрэджыIакIуэ гупым нобэ игъэзэщIа уэрэдыр зейр сэращ, сэ сы-Даур Аслъэнщ, сыкомпо­зиторщ. Нобэ фIэкIа а уэрэдыр сценэм щыIуу зэхэсхакъым, арэзы сыкъэпщIащи, тхьэм уигъэп­сэу, дяпэкIэ укъысхуей ­хъумэ, дызэрыгъуэтынщ, си гуапэуи сыбдэлэжьэнщ», - къызжиIэщ, къыщызгъуэ­тынур иту тхылъымпIэ кIапэ къызитри, къызыхэкIа гупым хыхьэжащ.
Езыр сымыцIыхуми, зи уэрэдхэр журналхэм къы­техуэ, Москва къыщыдэкI буклет зэмылIэужьыгъуэхэм зи IэдакъэщIэкIхэр иту срихьэлIэ Даур Аслъэн абы щыгъуэщ япэ дыдэу щыслъэ­гъуар. А зэманым хэт игу къэ­кIынт ди зэхуакум зэныбжьэгъугъэ пэж къыдэхъуэну, дызэдэлэжьэну.
Аслъэн дэнэ щIыпIэ щы­мыIами, щымылэжьами, гукIи псэкIи Къэбэрдей щIыналъэм къыхуэгъэзат: щIэх-щIэхыурэ къакIуэрт, радиом и хорымрэ уэрэджыIакIуэ­хэмрэ папщIэ итхахэр къихьырт, театрми филармо­ниеми я артистхэм ядэ­лажьэрт, симфоние оркест­рым папщIэ и Iэдакъэм къыщIэкIахэр къаритырт. ЖыпIэнурамэ, зэкъуэш республикэхэр зэщIигъэхьэрт.
Аслъэн сыт хуэдэ ма­къамэ лIэужьыгъуэми хуэ­Iэи­жьт. Зыгуэр итхамэ, сри­гъэ­даIуэрт, къызэчэнджэ­щырт, зыгуэрым гу лъезгъэ­тэжамэ, къысхуэарэзыуэ ар псынщIэу зэригъэзэхуэжырт. Си щхьэкIэ нобэми срогушхуэ зэчиишхуэ зыбгъэ­дэлъа апхуэдэ цIыху щыпкъэр сызэрилэжьэ­гъуам. ДызэныбжьэгъуфIу, ды­зэрыгъэпэжу, си унагъуэм къихьэу, я дежи сыкIуэу, и Iыхьлыхэри фIыуэ сцIыхуу, шыгъу-пIастэ зэдэтшхыу дунейм тетыху дыкъызэдэ­гъуэгурыкIуащ Аслъэнрэ сэрэ.
ЦIыху емызэшыжт ар. Псоми зэман къахуи­гъуэтырт, ядэлажьэрт, жэщри махуэри и зэхуэдэми ярейт. Къэбэрдей-Балъкъэрми ди гъунэгъу респуб­ли­кэхэми я профессио­нальнэ уэрэджыIакIуэхэм ­яхэткъым Аслъэн и уэрэд зы­мыгъэзащIэ жыпIэкIэ, ущыуэнукъым. Даурым итха уэрэдхэр щэ бжыгъэ ­хъуми, цIыхубэм занщIэу имыпхъуэта иIэкъым.
Аслъэн къызыхуигъэщIар музыкэрт, ауэ абы и за­къуэ­тэкъым композиторым зызрипщытыр. Ар хуэхамэтэкъым журналистикэми. Ди республикэм къыщыдэкI ­газетхэм адыгэбзэкIи уры­сыбзэкIи щIэх-щIэхыурэ и тхыгъэхэр къытехуэрт, Моск­ва къыщыдэкI журнал зэ­мылIэужьыгъуэхэми и IэдакъэщIэкIхэр къытрадзэрт. КъищынэмыщIауэ, ди лъэпкъ телевиденэми радиоми нэтын зэмылIэужьы­гъуэхэр щригъэкIуэкIырт. Апхуэдэу ар икIи профессиональнэ пианистт. Репетицэ щригъэкIуэкIкIэ концертмейстер, аккомпаниатор жыхуэтIэхэм лъыхъуэртэкъым - а къалэнри езым зэфIигъэкIырт. А псом къыдэкIуэуи къызэгъэпэщакIуэ Iэзэт, дэни нэсырт, псори зэпищIэрт. Шэрджэсми ди республикэми я радиохэм я хорхэр зэщIигъэуIуэфырт, зэгъусэу концертхэр щIыпIэ зэмы­лIэу­жьыгъуэхэм щаригъэтырт.
Иужь зэманхэм Аслъэн и узыншагъэм зэрыкIэры­хум гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. И гукъыдэжыр нэхъ ужьыхат, апхуэдиз жыджэрагъ зыхэлъ цIыхур щэху хъуат. Абы гу лъызыта Iыхьлыхэм Аслъэн сымаджэщым ягъэгъуэлъащ. Куэдрэ щIэлъащ ар абы, зы махуи дэкIакъым сэ сы­щIэмыупщIэу, сымыкIуэу, ауэ зэи шэч къытесхьатэкъым мыхъужыну. Ар сымаджэщым щыщIэхуам зэрыщытамрэ иужькIэ зэ­рыхъуамрэ зэгъэпщэгъуейт. И нэгур гъуэжьыфэ хъуат, махуэ зыбжанэкIэ имыупса и жьакIэми фаджэ щIэ­хъукIырт. Сызэрынэщхъейм гу лъезмыгъатэу, сыдэгу­шыIэ щIыкIэу, жесIащ: «Уа, Аслъэн, пщэдей цIыхубз
хэм зэрамахуэр пщы­гъупщэжауэ ара, апхуэдэ жьакIэ птету мыбы щылажьэ бзылъхугъэхэм закъебгъэлъагъу хъурэ, сыгъэупс уи жьакIэр». «Сэ сыуп­сы­жынкъэ, унэжын, моуэ зэ сыкъегъэувэх», - къызжиIат гугъэу. АрщхьэкIэ хузэ­фIэ­кIакъым. ЕрагъкIэ нэху згъэщщ, жьакIэупс Iэмэп­сы­мэр къасщтэри, жьыуэ сынэсащ сымаджэщым. СыщыщIыхьам и нэхэр зэ­тепIат, сыщыIуплъэм - си гур къиузыкIащ. «Нобэ хуэдэ махуэм ухэлъ хъун, Аслъэн», - жызоIэри къызэфIызогъэтIысхьэ. И жьакIэр хузоупс, и джанэр зызохъуэкI. «Уэху-ху-ху, си гум зигъэп­сэхужаи, мис иджы хэти кърекIуэ», - жеIэри, езыри мащIэу мэгушыIэ. ИтIанэ щIегъу: «Мо си тумбочкэм шампанскэрэ кIэнфетрэ дэтщи, къыдэхи, бзылъхугъэхэм ет, нобэ абыхэм я махуэщ, лэжьапIэм укIуэж­мэ, ди цIыхубзхэми схуе­хъуэхъуж».
Шэджагъуэ нэужь хъуху сызыбгъэдэса Аслъэн пщы­хьэщхьэм щытезгъэзам дунейм ехыжат. Куэдрэ си щхьэр зыфIэзудыжащ махуэ псом сызэрыбгъэдэмысам щхьэкIэ, хэт ищIэрэ, и ужьрей псалъэ е и уэсят гуэр зэхэсхыжынкIэ хъунт…
Даур Аслъэн нобэ къытхэ­мытыжми, лъэпкъым къы­хуигъэна фэеплъ дахэр, лэжьыгъэшхуэр уахъ­тын­шэщ.
Нобэми си нэгум куэд къыщIохьэж си ныбжьэгъум теухуауэ. Ауэ зы Iуэхугъуэ ямылейуэ гукъинэ сщы­хъуащ. Аслъэн щIэтлъхьауэ кхъэм дыкъыщыдэкIыжым, къыздикIари сымыщIэу, цIыхубз гупым матэхэм ярызу удз гъэгъа Iэрамэшхуэ-хэр къахьри, щIигъанэу ­кхъащхьэм тралъхьащ. Абдежым сигу къэкIаращ: ярэби, Аслъэн итха «Удз гъэгъа» уэрэдыр и псэм фэеплъ хуищIыжами ярейти.
КЪАРДЭН Хьэсэн,
композитор,
УФ-м и цIыхубэ артист.
2010 гъэ.
Ар сыт щыгъуи пIащIэрт
ЦIыхум ущыдэлажьэкIэ, махуэ къэс ущызэрылъа­гъукIэ ­игъащIэкIэ апхуэдэу екIуэкIыну къыпфIощI. Ар щIыжы­сIэ­ращи, хэт и гугъэнт Аслъэн ап­хуэдэу зэуэзэпсэу тхэкIыжыну?
Дэ, профессиональнэ компо­зиторхэр, куэд дыхъуркъым, цIыху зытхухщ. Аслъэн дунейм щехыжам щыгъуэ шэуэ къыттехуат икIи хуабжьу зыхэтщIат. Щхьэх, езэш жыхуэпIэр имыщIэу лъэпкъ щэнхабзэм, гъуазджэм хуэлэжьа цIыхущ ­Даурыр. Сэ езыр сыкъапщтэмэ, макъамэ стхыну сыщетIысылIэр си гум сыкъыщрихуэкIым дежщ. Аслъэн аратэкъым - мыувыIэу лажьэрт, макъамэ ­телъыджэхэри щIэх-щIэ­хыурэ къигъэщIырт. ГъэщIэгъуэнракъэ, сыт хуэдэ Iуэху иужь имыхьэми, сыт хуэдэ жанрым зримыпщытми, псын­щIэу, гугъу лъэпкъ демыхь къыпщыхъуу, къе­хъулIэрт. Ар зэчиишхуэ зыбгъэ­дэлъ­хэм я нэщэнэу къы­щIэ­кIынщ. Языныкъуэ творческэ цIыхухэм ядыболъагъу е ядыбощIэ мыпхуэдэ Iуэхугъуэ: зыгуэрым макъамэ ­телъыджэ и Iэдакъэ къы­щIэкIамэ, ап­хуэдэм гукIэ щыхужаIэ щыIэщ: ­«ЕIымеI, сэ сымытхыу абы дауэ ­ху­­зэфIэкIа ар?» Аслъэн абы теухуауэ гу къабзэт. Хэт сыт хуэдэ IэдакъэщIэкIыфI къе­мыхъулIами, ар зейм зэрыхуигъэдэхэн, зэригъэгушхуэн иужь итт. Къапщтэмэ, сэ стеухуауэ тхылъ цIыкIу гуэр къыдэкIат зы гъэ. Аслъэн абы рецензэ хьэлэмэт хуитхащ, сигу къэ­мыкIыххэу. Си щхьэр лъагэу сигъэлъагъужат, игъащIэм зыгуэрым сэ стеухуауэ псалъэ IэфI, псалъэ дахэ жиIамэ, етIуа­нэт. Илъэс 50 сыщрикъум щы­гъуэ аргуэру тхыгъэ куп­щIафIэ сэ стеухуауэ газетым къытрыригъэдзат.
Ар сыт щыгъуи пIащIэрт псэуну. Iуэху куэдми зэуэ зрип­щы­тырт. Ди жагъуэ зэ­рыхъунщи, псори и кIэм хунэгъэсакъым. Языны­къуэхэм дежи къызгуры­мы­Iуэу сегупсысырт: «Ди ныбжьэгъум псори зэуэ зэфIиудыну щхьэ хэт?» - жысIэу. Дауи, дэ къыдгурымыIуэ ­зыгуэр хэ­лъащ абы и дунейм. И псэм къи­щIауэ къы­щIэ­кIынт гъащIэ кIыхь зэримыIэр.
ЖЫРЫКЪ Заур,
композитор.
Лъэпкъым папщIэ
Дэ нэрыбгищу драIэт уна­гъуэм: си дэлъху нэхъыжь Назир, сэ, Аслъэн. НэхъыщIэ дыдэр Аслъэнти, тIэкIу нэхъ гъэфIауэ, нэхъ бзаджэу къэхъуащ. Ауэ зэрыцIыкIурэ ямылей­уэ набдзэгубдзаплъэт, илъа­гъур, зэхихыр псын­щIэ дыдэу къиубыдырт. Ди анэр пшынауэ Iэзэти, арауэ си гугъэщ Аслъэн гъуа­з­­джэм гу хуезыгъэ­щIар. Пшынэр къищтэрти, зыгуэрхэр къригъэкIыну ­хуежьэрт си дэлъхум. Япэ­хэм щыгъуэ ди анэм идэртэкъым, «щIалэ цIы­кIухэр пшынэ еуэркъым» жиIэрти. Иужьым, сабийр и фIэ­щыпэу дихьэхауэ щилъа­гъум, и Iуэху зэри­хуэ­жакъым.
Школми фIы дыдэу щеджащ Аслъэн. Дерс псомкIи Iэзэт, дыщэ медалкIи курыт еджапIэр къиухат. Уеблэмэ, ди республикэм щыщу зы еджа­кIуэ «Артек» ягъ­э­кIуэну унафэ щы­Iэти, ар зы­лъагъэсар Аслъэнт.
СощIэж, 10-нэ классыр къаухыу экзамен ятын ­хуейуэ, школ бжэIупэм деж Iутт Аслъэнрэ абы и клас­сэгъухэмрэ. Си дэлъхум зыгуэрхэр жи­Iэрти, и ныбжьэгъухэр ды­хьэш­хырт. Ар щызэхихым, классым щIэсхэм зэран яхуэхъуу къы­щIэ­кIынти, егъэджа­кIуэр къы­щIэкIри жиIащ: «Сыт, Даур Аслъэн цIыкIу, нартыху гъэ­пIэн­кIам ещхьу ущIызэтелъэлъыр, мыдэ уны­щIы­хьэмэ, узэ­ры­зэ­кIуэ­цIы­лъэлъым деплъынщ». Ара­ти, и чэзур къосри, щIо­хьэ. УпщIэ псоми фIы ды­дэу жэуап иритауэ къы­щы­щIэ­кIыжым: «Дэгъу­эу сы­зэ­­телъэлъакъэ, Жэмалдин Мусович?» - жриIат егъэ­джакIуэм.
Аслъэн зэчиифIэу зэ­ры­щытам и щапхъэ гъу­нэжу щыIэщ. Апхуэдэ зы ф­­хуэ­сIуэтэжынщ. Абхъа­зым фестиваль щыIэу ­кIуат си дэлъхур, хорымрэ оркестрымрэ здишэри. Абы хэтахэм ящыщ зым жиIэжащ здэкIуам Аслъэн яхэкIыу псы Iуфэм деж зыгуэрхэр итхыу зэрыIусар. ИтIанэ жэрыгъэкIэ къэ­кIуэжщ, нотэр къы­зэ­кIуэцIихри, оркестрым жри­гъэIащ Аб­хъазым теухуауэ абдеж щитха уэ­рэ­дыр. Фестивалыр ще­кIуэ­кIым, а уэ­рэ­дым Iэгуауэш­хуэ хуаIэтат, пэшым щIэсу хъуар щыту зыбжанэрэ жрагъэIат.
СыбзыщIынутэкъым жа­гъуэгъу куэд Аслъэн зэ­риIар. Къефыгъуэу ар­мы­рамэ сщIэртэкъым, ауэ ­гъуэгу кърамыту, и ма­къамэхэр дунейм зэзэ­мы­зэ фIэкIа къытрамыгъэ­хьэу апхуэдэ зэман къыхуихуат. Ауэ зэчий зыбгъэ­дэлъым упэ­лъэ­щын?! Мес, и IуэхущIа­фэмрэ и цIэмрэ зэ­ра­Iэтар псоми дощIэ…
Ар сыт щыгъуи пIащIэрт. Куэдри дызэ­хуэ­зэфыртэкъым. «ЕIей, Аслъэн, уи шыпхъу закъуэм деж щхьэ нэхъыбэIуэрэ лъагъунлъагъу укъэ­­мы­кIуэ­рэ?» - жыс­Iэу гукъа­нэ сщIамэ, «Зэ умы­пIащIэ, Майе, иужькIэ, иужькIэ, сэ иджыпсту ­мобы солэжь, модрейм иужь ситщ, сыпсэуху си лъэп­къым зыгуэр хуэс­щIэн ­хуейщ», - жиIэрт…
Ноби си фIэщ хъуркъым Ас­лъэн мыпсэужу. Къыс­фIощI моуэ пIащIэу къы­щIэ­лъадэу, здэщыIахэм, зыхуэзахэм, итхахэм я гугъу къысхуищIу щIэп­хъуэ­жын.
ДАУР Майе.
2010 гъэ
Си ныбжьэгъуфI
ГъащIэр зэрызэхэлъыр зыми ищIэркъым икIи къыхуэ­щIэ­ну­къым, ар гъэщIэгъуэныщэщ. Абы пкърылъ щэхум щыщ гуэр зыщIыпIэкIэ къыкъуэплърэ абы гу лъыптэфмэ, ущIэпсэуам пщIэ гуэр иIэу аращ. Си гъащIэм апхуэдэу «къыкъуэплъу» пыщIа хъуа цIыхущ Даур Аслъэн.
Лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыр абы и творческэ цIыхухэрщ - тхакIуэ, усакIуэ, сурэтыщI, композитор, гупсысакIуэ хуэдэ­хэрщ. Адыгэм ди насыпти, 1940 гъэм и бадзэуэгъуэ мазэм дунейм къытехьауэ щытащ Даур Аслъэн. Ар, шэч хэмылъу, къызыхуигъэщIар музыкэрат, и гъащIэ мащIэм абы къригъэу­быдыфари пхужымыIэным хуэдизу куэдщ.
Абы и насып кърихьэкIат музыкант цIэрыIуэхэу Нейгауз ­Ген­рихрэ Ростропович Мстиславрэ я дерс зэIухахэм щIэсыну, я концертхэм еплъыну, консерваторэм и егъэджакIуэ, ком­по­зитор гъуэзэджэ Щедрин Родион мызэ-мытIэу епсэлъы­лIэну, музыкант, композитор телъыджэхэу Раков Н. П., Агафонников В. Г., Холопов Ю. Н. сымэ ирагъэджэну. Зи ­гъусэу еджахэми я цIэм куэд къыбжаIэ. Апхуэдэхэщ композиторхэу Волков К., Галахов О, Калистратов В., Ча­лаев Ш., Гладков Г., Дунаевский М., Рыбников А. сымэ. Мы къезбжэкIахэм уаб­гъу­ры­тауэ, жаIэр зэхэпхауэ дауэт композитор узэрымыхъунур! КIэ­щIу жыпIэмэ, Аслъэн и талантыр урыс лъэпкъ музыкэм къып­хыкIащ, насып иIэти, композито­рыш­хуэхэм япыщIа хъури.
Консерваторэм япэ дыдэу щитхахэм ящыщ «Черкесская рапсодия» лэжьыгъэ гъэщIэгъуэныщэр дуней псом щыцIэрыIуэ скрипач Пикайзен Виктор игъэзэщIауэ щытат, Союзпсо радиом и фонотекэм папщIи ирагъэтхат. Апхуэдэ ­дыдэу телъыджэ хъуащ адыгэ, къэрэшей, балъкъэр, осетин, куржы цIыхубэ уэрэдхэр зыхэт «Пять горских песен» уэрэд-романсыр. Ар хагъэхьауэ щытащ Москва и къэрал хорым игъэзащIэхэм икIи композитор ныбжьыщIэхэм я союзпсо зэ­­­хьэзэхуэм Аслъэн ещанэ увыпIэр къыщыхуагъэфэщат.
«Аульная» кантатэр сыт и уасэ?! «ИстамбылакIуэ» уэрэдым абы ирита теплъэм уи щхьэфэцыр игъэтэджырт. Флейтэм щхьэ­кIэ сонатэр утыкушхуэм кърихьащ Корнеев Александр, виолончелым папщIэ концертыр Майский Мишэ, и уэрэдхэр жаIащ камернэ уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Дорлиак Нинэрэ СССР-м и цIыхубэ артист Ведерников Александррэ.
Даур Аслъэн хуэдэу концерт къызэзыгъэпэщыф сэ срихьэ­лIакъым. И гъащIэр мащIэми, и гуащIэр инт абы. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, пасэIуэу, 1999 гъэм, дунейм ехыжащ, ху­зэ­фIэкIынум и ныкъуэми хунэмысауэ. Гъатхэпэм и 8 пщы­хьэщхьэм сэ хъыбару щыIэм я нэхъ жагъуэ, Аслъэн зэрылIар, зэхэсхат.
ХьэIупэ ДжэбрэIил,
композитор.
ФщIэрэ
си хъуэпсапIэр?
Зэгуэрым, къыщалъ­хуа махуэм техуэу, ра­диом ­щыщу и лэжьэгъу, нэхъ и гъунэгъуу ибж щIалэ зы­хыбл Аслъэн дригъэблэ­гъат «Индыл» шхапIэм. Хабзэ зэры­хъуауэ, компо­зиторым и цIэкIэ хъуэхъу псалъэ дахэ куэд жаIащ ­къри­хьэлIахэм. А зэманыр хуэзат я адэжь лъахэр хэти зригъэлъагъуну, хэти щыпсэун и гугъэу хамэ къэ­рал щып­сэу ди лъэпкъэ­гъухэр уэру къыщыкIуэж лъэхъэнэм. Дыкъэтэ­джы­жыным Iуэхур нэ­сауэ, псалъэ ират Дау­рым. Къе­хъуэхъуахэм, къэзыгъэ­лъэпIахэм ­фIы­щIэ яхуищI­ри, Аслъэн жиIаращ: «ФщIэ­рэ сэ хъуэпсапIэ нэхъ ин дыдэу сиIэр? Адыгэу дунейм тетыр зы дыхъужы-нырщ. Сыт хуэдиз цIыху хамэ къэралхэм дунейм щехыжа я адэжь ­лъапсэр ялъагъуну я нэ къикIыу?!»
Гъатхэ бзий щабэр ­Iэп­кълъэпкъым зэредэ­хащIэм хуэдэу, псэр зыгъэгуфIэ, укъызэ­щIэ­зы­Iэтэ, дунейм и дахагъэр зыхозыгъащIэ абы и макъамэ, уэрэд телъы­джэхэм я гугъу сщIынкъыми, абы и цIыху- гъэр гъунапкъэншэт. «Хьэуэ» жыхуэпIэр зи­щIысыр абы ищIэу къы­щIэкIынутэкъым. Хэт сыткIэ емылъэIуа­ми, зыри хуэгъэщIэ­хъуртэкъым. А лъэIухэр куэд хъурт: хэти и усэм макъа­мэ ­щIригъэлъхьэну, хэти и бы­ныр Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэ­рал институтым щIигъэтIысхьэну, хэти и сабийм уэрэд жыIэ­нымкIэ зэчий бгъэдэлърэ бгъэ­дэ­мылъ­рэ зригъэщIэну, хэти ахъшэ щIыхуэ ­хуейуэ…
Адыгэр зэуIуу щыпсэу республикищым я щэнхабзэ лэжьакIуэхэр «зэкIэрызыгъапщIэ» шхэпст Аслъэн. Ар щIэх-щIэхыурэ кIуэрт Адыгейми Къэрэшей-Шэрджэсми. Къэбэрдей ком­позиторхэм, уэрэд­усхэм я IэдакъэщIэкIхэр абыхэм яхуихьырт, абыхэм яусар Налшык къишэрт. Апхуэдэу ­Даурым и фIыгъэкIэ адыгэ уэ­­рэд, макъамэ нэ­хъыфI­хэмкIэ дызэ­хъуа­жэрт.
И закъуэу псэуми, и шхынкIэ, и псэупIэкIэ зыхуей хуэмызэми, ахэр уэим ищIыртэкъым ­Аслъэн. Сабийм хуэдэу а лIы псэ ­къабзэм и гупсысэри, и IуэхущIа­фэри, и гъащIэри зыт­риухуар къэзылъхуа и лъэпкърати, и гъащIэр адыгэм щхьэузыхь хуи­щIащ, зэи мыкIуэдыжын лъэужьи къызэринэкIащ.
МЫЗ Ахьмэд,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
Малъхъэдисым хуэдэу узыщIэзышэ цIыхут ар
СыщIалэу, «Черкес хэку» газетым сыщылэ-жьэн щIэздзагъащIэу, пэшым щIэт телефоныр къозу. Къытесхмэ, къэпсалъэр Даур Аслъэнт. «Тыркубий, - жиIащ, - ухущIыхьэмэ, си унэмкIэ укъыщIыхьэ­фамэ си гуапэт. Газетым тебдза «Адыгэ хэку» уи усэм макъамэ щIэслъ­хьащи, уезгъэдэIуэну арат». СымыкIуэу ­хъурэт?! Сылъэтэным хуэдэу сы­­нэсащ я деж. Пианинэм етIысылIэ-ри, «Адыгэ хэку» зы­фIэсща усэм щIилъхьа макъамэм еуэу, уэрэдри жиIэу сригъэ­дэIуащ. «Иджыри зэ зэхэзбгъэхын?» - щы­жысIэм, етIуанэуи ­сригъэдэIуащ. Макъамэм апхуэдизкIэ сыкъызэщIиIэтат, дэрэ­жэгъуэ ин къызитати, ар къыпхуэмыIуэтэным хуэдизт.
Абы иужькIэ иджыри зы уэрэд, «Си къуа­жэ» жыхуиIэр, зэдэттхащ ­Аслъэнрэ сэрэ. Къэрэшей-Шэрджэ­сым щекIуэкIа зэпеуэм а уэрэдхэм 2-нэ увы­пIэр къыщыхуагъэ­фэ­щауэ щытащ.
Пэжщ, дэ апхуэдэу куэдрэ дызэхуэзэр­тэкъым. Ди зэIущIэхэри кIэщI дыдэт - Аслъэн сыт щыгъуи пIащIэрт, гупсэ­хуу уэршэрыну зэман ­игъуэ­тыртэкъым. Илъэс 59-рэ иримыкъу фIэкIа ­къи­мы­гъэщIами, лъэпкъым куэд хуэзыщIа, адыгэм ди пщIэр зыIэта цIыхущ. Жы­пIэнуракъэ, абы и ­гъащIэ кIэ­щIыр макъа­мэ зэфэзэщт. Езыр ап­хуэдизкIэ псэ ­къ­аб­зэт, малъхъэди­сым хуэдэу узы­щIи­шэрти, зэ закъуэ нэхъ мыхъуми ухуэзамэ, псэлъэгъу ­пхуэхъуамэ, етIуанэу ущы­­IущIэнур къыпхуэмыгъэсу упэп­лъэрт.
КЪАНТЕМЫР Тыркубий,
усакIуэ.
Черкесск къалэ
Си гъуэгугъэлъагъуэ
Аслъэн си егъэджакIуэт, си гъуэгугъэлъагъуэт. «Дахэнагъуэ» ансамблым хэта хъыджэбз гупым хуабжьу ар къыдэлIэлIащ.
Аслъэн и гуапагъымрэ и псэ хьэлэ­лагъымрэ щIэи гъуни иIэтэкъым. ЦIы­хугъэшхуэ хэлът. И гъэсэнхэм зэи ­къыттеплъэкъукIыртэкъым. Репетицэ­хэм сыт щыгъуи жэуаплыныгъэшхуэ хэлъу бгъэдыхьэрт. Сэ нэхъ къызэлIалIэрт, и уэрэдхэр згъэзэщIэну нэхъы­бэри дзыхь къысхуищIырт. Уэрэ­джыIакIуэ къысхэкIыну къызэрысщы­гугъыр сщIэрти, сэри слъэкI къэз­гъанэртэкъым. Аслъэн макъа­мэм и жанр псоми хуэIэрыхуэу зэрыщытар абы и творчествэм щыгъуазэхэм ящIэ. Адрей псоми я гугъу сщIынкъыми, абы щIэрыщIэу итхыжа, псэщIэ зы­хилъхьэ­жа адыгэ цIыхубэ уэрэдыжьхэм уасэ яIэкъым.
Езыр мыпсэужми, псэущ Аслъэн и макъамэхэр, и уэрэд телъыджэхэр. Ахэр щоIу адыгэ здэщыIэ дэтхэнэ ­щIыналъэми. Абы и уэрэдхэр, и ма­къамэ хьэлэ­мэтхэр зэи жьы хъунукъым, зэманми хуэгъэулъиинукъым.
… Зы гъэ, Даурым и фэеплъу пшыхь къызэрагъэпэщауэ, срагъэблэгъат ­композитор щэджащэр къыщалъхуа Хьэбэз къуажэм. А пщыхьэщхьэм згъэзэщIат Аслъэн и уэрэд зыкъом. Абы щыгъуэ къызата удз гъэгъа Iэрамэхэр щызгъэтIы­лъащ езым и фэеп­лъым деж.
ТХЬЭГЪЭЛЭДЖ Светланэ,
КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ.

Щэнхабзэм и лэжьакIуэхэр Налшык щызэIуощIэ. ИжьымкIэ къыщыщIэдзауэ: композитор ­Даур Аслъэн, музыковед, тхакIуэ ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр, уэрэджыIакIуэ Гъэсашэ Наталье, композитор Молэ Владимир. 1988 гъэ.

