Iуащхьэмахуищ
Зырамыку дэрэ дызэроцIыху 1946 гъэм и гъэмахуэ лъандэрэ. Дызэрогъэныбжьэгъу. Пединститутым зы илъэс щезгъэджащ. Илъэс куэдкIэ щIауэ щIэныгъэхутэ институтым дыщызэдэлэжьащ. IуэрыIуатэ зэхуэтхьэсу экспедицэ зыбжанэ дыздыхэтащ — Адыгейми, Шапсыгъми, Шэрджэсми. Тхыдэм къыхэнэжын лэжьыгъэшхуи зэдэтщIащ.
Си гугъэщ КъардэнгъущI Зырамыку соцIыху, жысIэмэ, фыкъэзмыгъэпцIэну.
… Доуэри, Адыгейм IуэрыIуатэщыпэ дыкIуэну дожьэ «РАФ» дахэ цIыкIум дису. Дынэжэгужэщ. Доуэршэр, дызэрогъэдыхьэшх. Зырамыку къытхилъхьэ щымыIэу жьантIэм дэсщ. Бахъсэн дыдож, Псыхуабэ дыблож… ДокIуэри-докIуэ, докIуэри-докIуэ… Ди гукъыдэжри, ди гушыIэри, ди хъыбархэри Армавир нэсщ зыхурикъуар. Дешащ, дыулэуащ. Армавир деж къыщыбгъэшу дэбунэтIея нэужь, игъащIэкIэ Мейкъуапэ унэмысын хуэдэу къыпфIощI. Нэхъ щIышхуэ зэпыпчыхукIэ, Мейкъуапэр нэхъ жыжьэ мэхъу.
Зырамыкурэ абы и щхьэгъусэ Жанпагуэрэ 1955 гъэ Мис абдей дыдэращ Зырамыку зыкъыщызэкъуихыр.
Япэ щIыкIэ псалъэншэу макъамэ дахэ дыдэ къоIу. Хэти зэхех, хэти зэхихыркъым. Ауэ абы уIэщIэкIынкIэ Iэмал иIэтэкъым. Дакъикъэ, дакъикъитI докI… Иджы псори додаIуэ, ауэ щхьэж и псэмкIэ едэIуэжу аращ. Ар болъшевич табу зытелъ уэрэдхэм ящыщщ, радиокIи жрамыгъэIэу, концертхэми хамыгъэхьэу, уи щхьэм хужыпIэжу зэхахамэ, уагъэсысыну:
ИпщэкIэ сыныдэплъеймэ,
КIэмунэхэр пшагъуэ гуэрэнти:
Дотэхур шу гуэрэнышхуэу
КубанскэмкIэ екIуэкIыжа мыгъуэщ.
Уэрэдыр къыдгурыIуэу зэрыхуежьэу, машинэм ис псори зы псэкIэ дедаIуэу ди псэр къыхегъэхьэж. Гъуэгу нашэкъашэри тщегъэгъупщэж.
Зырамыку хъыбар дыхьэшхэну ищIэм гъуни нэзи иIэкъым. Ауэ Мейкъуапэ ущыкIуэкIэ абы нэхъыбэу игу къэкIыжыр сыт? — адыгеибзэмрэ къэбэрдеибзэмрэ щызэтекIхэм деж къэхъу гъэщIэгъуэнхэращ. Дэри нэхъ хьэлэмэт къытщыхъуауэ щытахэр игу къэдгъэкIыжурэ жыдогъэIэ.
Еуэри, — жи езыми, — абазэхэм выгу тIощIырыпщI хъууэ чырэ яшэрт. Ахэр здэкIуэмкIэ зы шу цIыкIу къикIырти, нэхъыжьым нэхъыщIэр егъажэ: «Жэт, тIу, Уарп лъэмыж телъмэ еупщIыт», — жеIэри. НэхъыщIэр мажэри йоупщI. Шур къэбэрдейуэ къыщIокIри, «телъкъым» къыжреIэ. ЩIалэр Iэнкуну къокIуэж. «Сыт шум жиIар?» — жи нэхъыжьым. «Уэлэхьи, къызгурымыIуа!» — жи, и дамэр дрешей. «ЖиIар сыт, зоIэ!», «Телъкъым жиIащ». «Телъ, жиIамэ аращ, «къымым» къикI щыIэкъым: фынеуэ адэ», — жиIэщ нэхъыжьми гупыр иришэжьэжащ. Уарп нэсхэри — лъэмыж темылъу къыщIэкIащ! «Пу, алаурсын! — жиIащ, жи, абазэхэ нэхъыжьым. — Ар дауэ бзэ: телъым зыри къимыкIыу, псори къызэрыкIыр «къымырауэ!»
Зырамыку и къуэ Николай (1940 - 1979 гъгъ.) Псори дыкъыщеуд абыи, дызэщIодыхьэшхэ. ГушыIэр апхуэдизу дыхьэшхэну аратэкъым, ар дыхьэшхэн зыщIыр Зырамыку и гушыIэкIэрат. Абы и гушыIэн къыщикIам деж, «уэшх къошх» жиIами, умыдыхьэшхынкIэ Iэмал иIэтэкъым.
Зырамыку и зачетхэм щыщу щы къудей дыкъытеувыIэнщи, абы нэрылъагъу къытщащIынщ ар. СыщIалэтанэу, хьэмым сыкъикIыжри (1946 гъ.), хьэщIэ диIэу сыкърихьэлIэжащ — КъардэнгъущI Зырамыкурэ Жыгун Тимэрэ ди пэш ипщэм щIэст, зыгуэр ятхыу. Адыгэ труппэм спектакль къашэри Хьэтуей къэкIуауэ арати, зэрыхабзэу, артистхэр унэ-унэкIэ щытрагуашэм, дэ мы тIур дгъэхьэщIэну къытлъысат. А зэманым цIыхур къулейсыз дыдэ хъуа пэтми, артист хьэщIэ зыхуэхъуа унагъуэр гуфIэрт, уеблэмэ загъэщIагъуэрт. Абы щыгъуэ артистыр зэрагъэлъапIэу щытам хуэдэу, нобэ зы къулыкъущIи, зы хьэрычэтыщIи ягъэлъапIэркъым.
Арати, сэри сыукIытэу, зыспIытI-зысхузу сыщIыхьэри сэлам есхащ. КъызэрыщIэкIамкIэ, Зырамыкурэ Тимэрэ КъардэнгъущIым и пьесэ «Андемыркъаныр» урысыбзэкIэ зэрадзэкIыу арат, обкомым щIэс къулыкъущIэ гуэрхэр къеджэу, тхылъым и унафэр ящIын щхьэкIэ. Ауэ мы зэм «Андемыркъаным» и Iуэхур къэзылъахъэр нэгъуэщIт. А лъэхъэнэм идеологиер зыIэщIэлъар Диденкэ Алексей жаIэри щхьэзыфIэфI гуэрти, абы и шынэхъыжьми Андемыркъан теухуауэ пьесэ итхауэ къыщIокIри, хэдэн хуей мэхъу. Шэч къытевмыхьэ игъащIэм зы диалог е зы сюжет зымыухъуа Дидиенкэм нэхърэ Зырамыку драматургием тIощIкIэ нэхъыбэ зэрыхищIыкIым, IуэрыIуатэмрэ адыгэ тхыдэмрэ зэрыщыгъуазэм и гугъу умыщIыххи. Ауэ обкомым ар кърадзэркъым. Дидиенкэ и щхьэ Iуэхур трагъакIуэри, КъардэнгъущIыр къыпрагъэхащ. АрщхьэкIэ, Дидиенкэм и «Андемыркъаныр» большевичым ягъэдурысами, цIыхум ящтакъым: лъэс къабзэщ жыхуаIэм хуэдэт сыт и лъэныкъуэкIи — режиссерми артистхэми сыт ямыщIами ар гъуазджэм нагъэсыфакъым.
Зырамыку и къуэ Мартин (1950 - 1990 гъгъ.) Мыр дигу къэдгъэкIыжын хуей щIэхъуаращи, КъардэнгъущIым и «Андемыркъаныр» и сюжеткIи, и образ гъэпсыкIэкIи, дуней еплъыкIэкIи IуэрыIуатэхэкIт, зытхам и щIэныгъэм къызэрыхуэIэткIэ къэIэтауэ. А пьесэр икIи къагъэлъэгъуакъым, икIи къытрадзакъыми, нэхъ убгъуауэ дытепсэлъыхьыфынкъым. Ауэ къыжыIэн хуейщ «Андемыркъаным» и япэкIи иужькIи Зырамыку литературэ тхыгъэу къыIэщIэкIам лъабжьи псэи яхуэхъуар IуэрыIуатэрауэ зэрыщытыр: «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ», «Хъуэжэ», «Мыщэ шу», «Ныбжьэгъу пэж», «Къэбардэрэ Алътудрэ»…
IуэрыIуатэр Зырамыку бзэ гъэпса хуэхъут, жьыми щIэми ягурыIуэу: литературэр къыщыхъу зэманым, тхылъ еджэным, спектакль еплъыным нэмыса цIыхур щэнхабзэщIэм ешэлIэнымкIэ абы мыхьэнэшхуэ иIэт.
Ар зы жыIэт. ЕтIуанэу, адыгэ уэрэдыжьыр къиIэтыжу радиом, телевиденэм, концертхэм щIэзыхьар КъардэнгъущI Зырамыкущ.
1957 гъэм Къэбэрдей радиом адыгэ уэрэдыжьхэм я зэпеуэ иригъэжьат. Зырамыку игу къэкIыххэртэкъым а зэпеуэм хыхьэну. Мыбы и пэкIэ хьэгъуэлIыгъуэхэм, ныбжьэгъу зэхэсхэм щыжиIэ хъумэ, абы радиокIи концерткIи уэрэд игъэIуатэкъым, уэрэдгъэIууи зилъытэжыртэкъым, хэкуми уэрэдгъэIуу къыщацIыхуртэкъым, драматургыу, артисту, IуэрыIуатэ зэхуэхьэсу мыхъумэ. Ауэ, ди насыпти, КIуащ БетIал мыгъуэм Зырамыку и зэчийр къыгурыIуэщ аби, лъэщыгъэкIэ, жыхуаIэм хуэдэу, а зэпеуэм хишащ. Арати, радиом и хорыр ежьууэ КъардэнгъущIым уэрэдищ ирегъэтх: «Сэрмахуэр», «Нартыжь уэрэдыр», «Хьэтхым и къуэ кIасэм и уэрэдыр».
Ахэр япэ дыдэу радиокIэ къыщатым зыхэзыхахэм сэри сащыщщ. Сэ абы япэкIэ адыгэ уэрэдыжьым апхуэдиз лъэщагърэ дахагъэрэ къакъуэкIыну къызжаIами си фIэщ хъунтэкъым. Апхуэдизу си псэр зытхьэкъуа уэрэд зэхэсхатэкъым! Нобэми ныжэбэми а уэрэдищыр си гум дыгъэрэ мазэу илъщ, къыкъуэкI къухьэжу. Нэхъ иужьыIуэкIэ абыхэм къапыуващ «Нартыгу и уэрэдыр», «ГъущIыпсэ и тхьэусыхафэр», «Бэдынокъуэ и пшыналъэр», «Жансэхъухэ я тхьэусыхафэр», «Хьэтхым и къуэ Мыхьэмэт», нэгъуэщI Iэджи.
Зырамыку и къуэ БетIал (1952 - 1987 гъгъ.) Мис а гъэм (1957) КъардэнгъущI Зырамыку Къэбэрдей псом уэрэдгъэIу цIэрыIуэ щохъу, и уэрэд къыщаткIэ, цIыхухэм я Iуэху къагъанэрэ едаIуэу.
Ауэ фимыгугъэ Зырамыку и уэрэд гъуэгур тынш цIыкIуу ежьауэ. Зи гугъу тщIа зэпеуэм и жюрим дадэарэзыуэ япэ увыпIэр КъардэнгъущIым къыхуагъэфэщащ, арщхьэкIэ абы къилэжьа хъупхъапщIэр (призыр) къратакъым: зыгуэрхэм яфIэфIтэкъым Зырамыку и цIэр Iууэ, и пщIэр хэхъуэу. Фэ къывгуроIуэ сэ «зыгуэрхэм» щыжысIэкIэ абы мэкъумэшыщIи, егъэджакIуи, шофери, пхъащIи, ухуакIуи, дохутыри къызэримыкIыр. Апхуэдэурэ унафэ мышу зыщIынкIэ хъур къулыкъущIэщ.
Алыхьым и шыкурщ политикэр зэчийм зэрыпэмылъэщыр: хуей-хуэмейми, 1961 гъэм Шортэн Аскэрбий и жэрдэмкIэ, КъардэнгъущI Зырамыку «Къэбэрдей-Балъкъэрым гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Зырамыку адыгэ уэрэдыжьым къыхуигъэушащ уэрэдгъэIу Iэзэхэу Къуныжь Хьэждал, Уэтэр Анатолэ, Мэремыкъуэ Хъусен, Бэрэгъун Владимир, Тут Заур, нэгъуэщIхэри. Нобэ адыгэ уэрэдыжьым нэхъ лъапIэ уэрэд лIэужьыгъуэ лъэпкъым диIэкъым — дяпэкIэ зэрыхъунур Тхьэм ещIэ. Сэ Алыхьым солъэIу КъухьэпIэмрэ Урысеймрэ къикI джэду уэрэдхэм дыщихъумэну!
ЦIыхур къалъхуа иужь, езыр-езыру зиужьын щхьэкIэ, и бынжэр пыупщIын хуейщ. Щэнхабзэм и бынжэр пымыупщIамэ нэхъыфIщ: къэзылъхуа анэм — цIыхубэм илъ къыщIэмылъэдэжмэ, ар псынщIэу хамэ мэхъу. Нобэрей адыгэ щэнхабзэм и бынжэр псэууэ, лажьэу къэзыгъэнахэм язщ КъардэнгъущI Зырамыкуи. Ар, шэч хэмылъу, Зырамыку и Iуащхьэмахуэщ.
КъардэнгъущIым и насып ещанэр щIэныгъэхутэ лэжьыгъэрщ, нэхъ гъэбелджылауэ жыпIэмэ, IуэрыIуатэм и зэхуэхьэсынымрэ тхылъу къыдэгъэкIынымрэщ.
Уэрэду, хъуэхъуу, усэу, псалъэжьу, къуажэхьу, таурыхъыу, хъыбарыжьу, гушыIэу, къинэмыщI IуэрыIуатэу абы и гум щызэтрихьар тхылъ зыбжанэ хъунщ. Дэ дылъэпкъ лъэщу, ди Iущыгъэр хурикъуу щытамэ, ахэр, зы налъи дэдмыгъэхуу, магнитофонкIэ ттхыжынти, том-тому къыдэдгъэкIыжынт, «Зырамыку и IуэрыIуатэр» жиIэу. Си Iуэхут ар зэбгрымыкIмэ. АрщхьэкIэ, дылъэпкъ тхьэмыщкIэщи, апхуэдиз дигу къэкIыркъым икIи тхузэфIэкIыркъым.
1954 гъэм Шортэным КъардэнгъущIыр хешэ IуэрыIуатэ зэхуэхьэсыным. Абы иужькIэ Зырамыку хэмыту экспедицэ куэд иригъэжьакъым ди щIэныгъэхутэ институтым. Профессор Яковлев Н. Ф., Шортэн Аскэрбий, КIуащ БетIал, Балъкъэр Борис, Албэч Iэуес, Щоджэн Хьэзешэ, Чэрим Мухьэз сымэ я гъусэу Iэджэрэ щIищыкIащ Къэбэрдейри, Мэздэгури, Адыгейри, Шэрджэсри, тенджыз Iуфэ Шапсыгъри. Нэхъ иужьыIуэкIи дэ нэхъыщIэхэм тхьэмадэу къытхэту а хэкухэм къыщыддэлэжьащ Зырамыку, уэрэдхэр, макъамэхэр, хъыбарыжьхэр, хъуэхъужьхэр, таурыхъхэр итхыжу.
Мы IуэхумкIэ КъардэнгъущIым хузэфIэкIар бжыгъэкIи къэплъытэ хъунущ — ар Iэджэ мэхъу, ауэ сэ гу зылъывэзгъэтэнур нэгъуэщI лъэныкъуэщ. IуэрыIуатэ зэхуэсым къыдежьащ IуэрыIуатэпцIри: IуэрыIуатэр «ирагъэфIэкIуэн» нэхъ «бей» ящIын, уеблэмэ пцIы ираупсын, ахъшэ къралэжьын мурадкIэ, хэпщэфIыхьхэр икъукIэ зэранышхуэ хуохъу щэнхабзэм и тхыдэм. IуэрыIуатэ зэхуэхьэсынми къыдэгъэкIынми Iэбжьанэ фIей егъэкIуэлIэн хуейтэкъым. Ди жагъуэ зэрыхъущи, ди IуэрыIуатэ зэхуэхьэсхэми къахэкIащ апхуэдэ «патриот». Абдежи къыщыувыIэркъым ар, уеблэмэ «теорие» ящIауэ щытащ: советскэ IуэрыIуатэр нобэ къалъхуу аращи, дэ акушеру дыщытыпхъэщ: иджырей IуэрыIуатэр «Нартхэм» нэхърэ нэхъыкIэ хъун хуейкъым!» — жаIэу. Ар Урысейм къыщежьа гупсысэкIэт, Сталиным и Iужажэхэм къагупсысауэ.
КъардэнгъущIым зэи хуэгъэдурысакъым апхуэдэ пцIыр: абы итхыжа псори къабзэу, щымыщ хэмыхьэу, «емыгъэфIэкIуауэ», зэрыжаIам хуэдэу къызэтенащ. Ар фIагъышхуэу къэлъытапхъэщ. Зырамыку зэхуихьэса IуэрыIуатэм дэ нобэ сыт и лъэныкъуэкIи дзыхь худощI.
Апхуэдэщ абы къыдигъэкIа IуэрыIуатэ тхылъхэри. Абыхэм ящыщу плIым я цIэ къисIуэну сыхуейт: (1) «Адыгэ IуэрыIуатэхэр» (томитIу), Налшык: япэрей томыр — 1963, етIуанэрейр — 1967, (2) «Адыгэ псалъэжьхэр» (томитIу) Налшык: япэрей томыр — 1965, етIуанэрейр — 1967; «Нартхэр. Адыгэ лIыхъужь эпос.» М., «Наука», 1974; «Адыгские песни и инструментальные наигрыши», М., «СК»; япэрей томыр — 1980, етIуанэрейр — 1981, ещанэрейр (IыхьитIу) — 1986-1990, еплIанэрейр — 1989. Етхуанэр дяпэкIэ къыдэкIыну дыщогугъ.
Псом хуэмыдэжу ехъулIэныгъэшхуэр иужьрейращ. Лъэпкъым уэрэдрэ къызэрыфэ макъамэу иужьрей зэманым къихьэсам я нэхъыфIхэр къыхэщыпыкIауэ ярытщ томитхум. Ахэр щIэныгъэм къихута нэхъ Iэмал щыпкъэхэм тету нотэкIэ ятхащ, урысыбзэкIи зэдзэкIащ. Хэзыгъэгъуазэ тхыгъэри хъыбархэри ярытщ. Мыри КъардэнгъущIым и Iуащхьэмахуэхэм ящыщ зыщ.
Дэ дяпэ апхуэдэ антологие зыщIыфа къэралышхуэм исакъым зы лъэпкъ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, адыгэр сыт щыгъуи адыгэщ: мы тхылъ щэджащэм хуэфащэ пщIэ лъэпкъми, Правительствэми, щIэныгъэлIхэми, композиторхэми, тхакIуэхэми хуащIыфакъым. Уеблэмэ тхылъыр зытхахэм Тхьэм уигъэпсэу яжезыIэн къахэкIакъым. Ауэ абы щхьэкIэ зыми зигъэгусэу тIысыжакъым: лэжьыгъэр ноби йокIуэкI.
* * *
КъардэнгъущIым и Iуащхьэмахуищым язри зылI ирипэгэну ирикъунт. Дэ дощIэ — Бещто нэхърэ нэхъ лъагэ зимыIэ Iэджэм я бгъэр кърагъэкI, дэ тхуэдэ дэнэ щыIэ жыхуаIэу. Iуащхьэмахуищ иIэ пэтми Зырамыку зигъэщIагъуэркъым, и бгъэри къригъэкIыркъым, афэрыми къилъыхъуэркъым. Дэ тхуэдэ зыуэ зилъытэжу къытхэтщ.
НАЛО Заур.
2003 гъэ
