ГуащIэ хьэлэлкIэ гъэнщIа гъащIэ
Мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIДАА-мрэ РАЕН-мрэ я академик, УФ-м мэкъумэш хозяйствэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, «Адыгэшыр хъумэнымрэ гъэбэгъуэнымкIэ» зэгухьэныгъэм и унафэщI Къагъырмэс Црай и ныбжьыр илъэс 80 ирикъуащ.
Зооинженер IэщIагъэм ехъуапсэрти, курыт еджапIэр къиуха иужькIэ, ар 1957 гъэм Тэрч мэкъумэш техникумым щIэтIысхьащ икIи, илъэси 3 дэкIри, а еджапIэр фIы дыдэу къиухащ. Иджыри студенту, Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм, Црай яхэтащ щIыщIэхэр къагъэIурыщIэну Къэзахъстаным ягъэкIуахэм. ИкIи, абы къыщигъэлъэгъуа жыджэрагъым къыпэкIуэу, ВЛКСМ-м и ЦК-м и ЩIыхь тхылъыр къратауэ щытащ. А щIыпIэ жыжьэм щыIэу, Къагъырмэсым пIалъэ гуэркIэ игъэзэщIащ «Двуреченский» совхозым и гъэш фермэм и унафэщIым и къалэнхэр.
Црай, зэрыжиIэмкIэ, IэфIу игу къинащ Тэрч мэкъумэш техникумым щигъэкIуа илъэсхэр. КъызэрыхигъэщымкIи, ноби быдэу и фIэщ мэхъу, а еджапIэр ехъулIэныгъэкIэ къэзыухахэр щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэ IэщIагъэлIхэм япеуэфыну зэрыщытар.
Техникум нэужьым, Къагъырмэсыр «Лэскэн» совхозым пIалъэ кIэщIкIэ щолажьэ. Тимирязевым и цIэр зэрихьэу Москва дэт мэкъумэш академием и еджапIэ хозяйствэм 1960 гъэм зоотехникыу къащтэ. ИкIи, абы зэрыIутым къыдэкIуэу, а IуэхущIапIэм и зоотехникэ факультетым щIотIысхьэ. Къагъырмэсым, лэжьэн зэрыщIидзэрэ мазиплI фIэкIа дэмыкIауэ, здэщыIэ хозяйствэм и жэмхэм гъэшу къащIэкIым хуэдитIкIэ хигъэхъуэфащ. Апхуэдэ и ехъулIэныгъэр гулъытэншэу къэнакъым: IэщIагъэлI ныбжьыщIэм «Гъэш пут» и тхыгъэр «Сельская жизнь» газетым трыригъэдза иужь, ар здэщыIэ фермэм кIуащ академикхэу а еджапIэ нэхъыщхьэм и ректор Лоза Григорий, «Щапово» еджапIэ хозяйствэм и унафэщI Мурыгин Михаил, СССР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм я главкым и Iэтащхьэ Красота Владимир сымэ. Ахэр хуейт фермэм къегъэщIылIа хъупIэхэм щрагъэкIуэкI щIэныгъэ къэпщытэныгъэхэр зыхуэдэр зрагъэщIэну. Црай и Iуэху зехьэкIэр илъэгъуа нэужь, Лоза Григорий жиIащ: «Мыбдежым щыдолъагъу жэмхэр хъупIэхэм зэрыщаIыгъын хуейм ехьэлIа зэдауэ псори зэхуэзышэж хэкIыпIэр».
1962 гъэм Къагъырмэсыр дзэм ираджэ. Абы къулыкъу зэрыщищIа илъэсищым къриубыдэу, полкым и комсомол комитетым и секретару ар мэлажьэ.
Еджагъэшхуэм игу къегъэкIыж Байкал-Амур гъущI гъуэгур зыухуахэм 1965 гъэм жыджэру зэрахэтари. Абдежым Къагъырмэсым зэфIэкIышхуэ къызэрыщигъэлъэгъуам щыхьэт тохъуэ «1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм къыщытхьа ТекIуэныгъэр илъэс 20 ирокъу» медалыр, апхуэдэуи, ВЛКСМ-м и Горьковскэ обкомымрэ Дзержинск къалэ комитетымрэ я щIыхь тхылъхэр абы къызэрыхуагъэфащар.
Абы иужькIэ, Црай Тимирязевым и цIэр зезыхьэ мэкъумэш академием егъэзэж икIи а еджапIэ нэхъыщхьэм и комсомол комитетым и секретару хах.
ЕджапIэр фIы дыдэу къиуха иужь, Къагъырмэсыр аспирантурэм къагъанэ. ИкIи и кандидат диссертацэр абдежым 1971 гъэм щыпхегъэкI.
Тхыгъэ кIэщIым дэ къыщытхуэгъэлъагъуэркъым а зэманым а щIалэ гурыхуэм икIи гуащIафIэм игъэхъа псори: мазитIкIэ Чехословакием лэжьыгъэ IуэхукIэ зэрыщыIари, Урысейм и щIыналъэ куэдым, КъБР-ри абыхэм яхэту, мэкъумэш хозяйствэм зегъэужьыным теухуа лекцэхэм къызэрыщеджари, нэгъуэщIхэри.
И кандидат диссертацэр пхигъэкIа иужь, ректор Шатилов Иванрэ факультетым и декан Георгиевский Валерийрэ Къагъырмэсым къыхуагъэлъэгъуат академием къыIунэну, абы къыдэкIуэуи, зыщыпсэуни къратыну. АрщхьэкIэ, Црай производствэм щылажьэмэ нэхъ къищтэрти, щалъхуа Къэбэрдей-Балъкъэрым 1971 гъэм къигъэзэжащ. IэщIагъэлI ныбжьыщIэр ягъэуващ Дзэлыкъуэ щIыналъэм мэкъумэш хозяйствэмкIэ и управленэм и зоотехник нэхъыщхьэу — унафэщIым и къуэдзэу. ЖыпIэ хъунущ, Црай зригъэгъуэта щIэныгъэ куур ар а лъэхъэнэм здагъэкIуа IэнатIэ псоми егугъуу къыщигъэсэбэпауэ.
1974 гъэм Къагъырмэсым КъБР-м и Совхозхэм я зэгухьэныгъэм и зоотехник нэхъыщхьэ къулыкъур къыхуагъэфэщащ. А IуэхущIапIэр зэхуащIыжа иужь, ар лэжьащ Налшык шыгъэжапIэм и Iэтащхьэу. Адыгэшхэм я зэфIэкIыр къэпщытэным теухуауэ Црай къигупсыса бгъэдыхьэкIэщIэхэм Iэмал къатащ абыхэм союзпсо зэхьэзэхуэхэм пашэныгъэ зыбжанэрэ къыщахьыну. Апхуэдэ и ехъулIэныгъэхэм къапэкIуэу, Къагъырмэсым 1976, 1977, 1978 гъэхэм къратащ СССР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм и щIыхь тхылъхэр.
1979 гъэм Црай ирагъэблагъэ РСФСР-м Мэкъумэш хозяйствэмкIэ и министерствэм, УФ-м Шы гъэхъунымрэ шы заводхэмкIэ и управленэм и унафэщIым и къуэдзэу.
1980 гъэм Къагъырмэсым щалъхуа и щIыналъэм къегъэзэж. ИкIи, абдежым къыщегъэжьауэ 2001 гъэм и фокIадэр къэсыху, Къэбэрдей-Балъкъэр Iэщ лъэпкъыфI къэрал зэгухьэныгъэм и унафэщIу мэлажьэ.
1999 гъэм Урысейпсо щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым еджагъэшхуэм щыпхегъэкI Iэщ лъэпкъыфIхэр къэгъэхъуным теухуа и доктор диссертацэр. Црай 2000 гъэм къыщыщIэдзауэ нобэр къыздэсым КъБР-м Iэщ лъэпкъыфIхэр къэгъэхъунымкIэ и къэрал инспекторщ.
Хуабжьу лэжьыгъэшхуэщ икIи, уеблэмэ, гъунапкъэншэу жыпIэ хъунущ нобэ зи илъэс 80-р дгъэлъапIэ ди нэхъыжьыфIым зэфIигъэкIахэр. Псом хуэмыдэжу, адыгэш лъэпкъым зегъэужьыным, абы и цIэр къэIэтыным теухуауэ. Ахэр апхуэдизу телъыджэщи, дэ ди мурадщ щIэныгъэлI цIэрыIуэм, щхьэх зымыщIэ IэщIагъэлI нэсым а унэтIыныгъэм ехьэлIа и лэжьыгъэхэм дыщыхэплъэж тхыгъэхэр дяпэкIи ди газетым щхьэхуэу къытеддзэну.
Ди нэхъыжьыфIым дохъуэхъу лъэпкъми къэралми къахуэщхьэпэн къэхутэныгъэхэмкIэ дигъэгуфIэу дяпэкIи илъэс куэд къигъэщIэну!
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
