Испыхэм я мывэ хъунэ
ГъэщIэгъуэныр аращи, дыщыпсэу планетэм и щIыпIэ куэдым дыщрохьэлIэ зи къежьэкIэ хъуар щIэныгъэлIхэми цIыху къызэрыгуэкIхэми нобэр къыздэсым яхузэхэмыгъэкI ухуэныгъэ телъыджэхэм.
Апхуэдэхэм ящыщу къалъытэ Кавказ Ищхъэрэм и къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ лъагапIэхэм, Тiуапс и псыхъуащхьэхэм деж къыщыщIэдзауэ иджырей Абхъазым и бгыщхьэ щIыпIэхэри къызэщIэзыубыдэхэм, узыщрихьэлIэ, абхъазхэм «ацангуар» («ацан» — «цIыкIужьей», «гуарэ» — «IущIапIэ») зыхужаIэ мывэ хъунэхэр.
А щIыналъэм ноби къыщекIуэкI хъыбарыжьхэм ящыщ зыщ, къуршыщхьэ псы къежьапIэхэм деж, ар я лъахэу, лъэпкъ цIыкIужьей гуэр, я лъагагъкIэ мыин дыдэу, зэрыщыпсэуам теухуар. Ацангуархэр зи IэрыкIыу щытари, зэрыхуагъэфащэмкIэ, ахэращ.
Урыс ботаник икIи географ цIэрыIуэ Альбов Николай 1892 гъэм щыIащ Абхъазым и бгыщхьэ щIыпIэхэм. Абдежым щIэныгъэлIым щригъэкIуэкIа и къэхутэныгъэм къыхиха гупсысэщ, мы щIыпIэхэм лъэпкъ цIыкIужьей гуэри зэримысам ехьэлIар. Абы къызэрилъытэмкIэ, мывэ хъунэхэр зи Iэужьыр зэман жыжьэхэм бгыщхьэхэм иса Iэщыхъуэхэмрэ егъэзыпIэ къыщызылъыхъуэу щыта щакIуэхэмрэщ. АтIэми, абы уогупсыс, езы мывэ хъунэхэр щагъэувауэ щыта щIыпIэхэм я нэхъыбэр мэз зэрыт икIи псы къыщыщIэж жьанэхэм зэрапэгъунэгъур къыщыплъытэкIэ.
АрщхьэкIэ, мы Iуэхум мыгурыIуэгъуи хэлъщ. Псом япэрауэ, зи гугъу тщIы ухуэныгъэхэм я лъагагъыр метррэ ныкъуэм фIэкIыркъым. ЕтIуанэрауэ, ахэр зэрызэтралъхьа къыр дзакIэ гуэмыупсыкIахэм зэхуакушхуэхэр яIэщи, абыхэм я къуагъым, Iэщми цIыхуми, зэрызыкъуагъапщкIуэу щыта щIыкIэр гурыIуэгъуэкъым, жьы дэхупIэу зэрыщытым къыхэкIыу.
Ацангуархэм я лъахэщ бгыщхьэхэм узыщрихьэлIэ Мзы хыжьейм и Iэгъуэблагъэри. Зи кIыхьагъыр километри-тIым нэблагъэ сэрейкIэ, къыр дзакIэ гуэмыупсыкIахэм- кIэ, зэпыщIа мывэ хъунэхэр удз щхъуантIэм къыхэхужьыкIыу щыплъагъукIэ умыгъэщIэгъуэн плъэкIынукъым.
Псхьу «быдапIэм»
«Испы мывэ хъунэхэр» зищIысыр зэхигъэкIыну яужь ихьауэ щытащ совет лъэхъэнэм псэуа, Абхъаз щIыналъэм и бгылъэ щIыпIэхэр и кIыхьагъкIэ къызэхэзыкIухьа, археолог икIи кавказовед Воронов Юрий. И пщэ дилъхьэжа а къалэныр игъэзащIэу ар зыбжанэрэ щыIащ Бзыбэ и псыхъуащхьэхэм дэс Псхьу къуажэ цIыкIум и Iэгъуэблагъэм.
А лъахэм, нэхъ пыухыкIауэ жытIэмэ, Бавю псы бгъун-жыр Бзыбэ щыхэхуэжым деж зыкъыщызыIэт пэнтхым и щыгум Воронов Юрий къыщигъуэтат пасэ зэманхэм я щIэинрэ быдапIэжьу къызэрекIуэкIар зыгъэнэрылъагъу ухуэныгъэ телъыджэ. А «къалэжьым» и къутахуэхэр къыхэзыгъэкъэбзыкIыжа щIэныгъэлIым къызэрилъытэмкIэ, зы лъэныкъуэкIэ укъыщеплъмэ, абдежым итагъэнущ, зи IэрыкIыр мыгурыIуэгъуэ дыдэми, Псхьу щIыналъэр зыхъумэу икIи зыгъэбжьыфIэу щыта быдапIэжь гуэр. НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ укъыщегупсысмэ, ухуэныгъэр хъыбарыжьхэм къыхэщ испы лъэпкъым, «ацангуархэр» зи IэдакъэщIэкIыу ябжым, я щIымахуэ егъэзыпIэу щытагъэнущ…
Дапхуэдэу мыхъуами, мы ди тхыгъэм зи гугъу щытщIа мывэ хъунэхэр ноби къонэж щэху куэд зыгъэпщкIу ухуэныгъэ телъыджэхэу.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
