Пщэдейм йогупсыс
Гъуэгухэр экономикэм и Iыхьэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщщ. Аращ а IэнатIэм зегъэужьыным ди республикэм мыхьэнэшхуэ щIыщратыр. Абы щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэр зыхуэгъэзар Къэбэрдей-Балъкъэрым и экономикэр къэIэтынырщ, ар и лъабжьэу цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнырщ.
Мы зэманым псоми я зэхуэдэ автомобиль гъуэгуу километр 8579-рэ республикэм къыщагъэсэбэп. Абыхэм ящыщу километр 381-р федеральнэ («Кавказ»-р — 217, Прохладнэ — Iуащхьэмахуэ, Аруан-Уштулу), километр 2907-р щIыналъэ, километр 5291-р щIыналъэ мыхьэнэ зиIэхэщ. Ахэр федеральнэ, щIыналъэ, щIыпIэ бюджетхэм я хьэкъкIэ зэрахьэ.ЩIыналъэ гъуэгухэм ящыщу километр 1666-м асфальт телъщ, километр 1016-м я лъабжьэр пшахъуэ, мывэ зэтеуда зэхэлъхэмкIэ гъэбыдащ, километр 255-р-щIыгущ. Абыхэм ухуэныгъэ IэрыщI ину 198-рэ (192-р лъэмыжщ) щызэрахьэ.
Республикэм и гъуэгу хозяйствэмрэ транспорт комплексымрэ IэнатIэшхуэ дыдэу зэхэтщ. Абы хохьэ псоми къагъэсэбэп автомобиль гъуэгухэри, инженер ухуэныгъэхэри, проектхэр зыгъэхьэзыр, гъуэгухэр зыухуэ, зэзыгъэпэщыж, зезыхьэ организацэхэри.
Къэбэрдей-Балъкъэрым гъуэгу хозяйствэм зыщиужьу щыхуежьар Автоном областым и Советхэм я ГъэзэщIакIуэ комитетым абы теухуа унафэ къыщищта 1924 гъэрщ. А зэманым ягъэхьэзыра планымкIэ, ди щIыналъэм и административнэ, экономикэ маршрут нэхъыщхьэхэм гъуэгуу километр 630-м щIигъу, лъэмыжи 10 щаухуэн хуейт. 1925 гъэм щIышылэм и 1-р гъуэгуухуэ IэнатIэм и тхыдэм мыхьэнэшхуэ зиIэу хыхьащ А махуэм Шэджэм аузым ухуэн щыщIадзащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и бгылъэ, тафэтес щIыпIэхэр иужькIэ зэпызыщIа гъуэгухэр. Япэ илъэси 5 планыр (1929 — 1933) ехъулIэныгъэкIэ зэрагъэзэщIам и фIыгъэкIэ, гъуэгу хозяйствэм и зэфIэкIым зыбжанэкIэ хэхъуащ, зыхуей техникэр къаIэрыхьэу хуежьащ.
1926 гъэм дыгъэгъазэм и 29-м КъБАО-м и Советхэм я ГъэзэщIакIуэ комитетым и Президиумым и зэIущIэм областым къэрал мыхьэнэ зиIэ и гъуэгухэм теухуауэ Къалмыкъ БетIал къыщыпсэлъа нэужь, щIыналъэм и инженер IуэхущIапIэм и лIыкIуэ Витберг къыхигъэщащ гъуэгум пыщIа IэнатIэ къызэгъэпэщын хуейуэ зэманым къызэригъэувыр. Къыхалъхьа Iуэхур игъуэу къалъытэри, гъуэгумкIэ отделыр зезыхьэнухэр цIыхуиплI хъууэ зэIущIэм къыщыхахащ. Республикэм и цIыхубэ хозяйствэм дежкIэ нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэ IэнатIэхэм ящыщ зым и тхыдэр абдеж къыщожьэ.
Илъэс 71-рэ дэкIа нэужь, 1997 гъэм дыгъэгъазэм и 28-м КъБР-м и Президент КIуэкIуэ Валерэ республикэм и автомобиль гъуэгухэм я IуэхукIэ законым Iэ щIидзауэ щытащ.
1929 гъэм бадзэуэгъуэм и 5-м КъБАО-м и Советхэм я облисполкомым и Президиумым и унафэкIэ, шоссей-щIыгу гъуэгухэмрэ автомобиль транспортымрэ я IуэхухэмкIэ область IэнатIэ (Облдортранс) къызэрагъэпэщащ. 1933 гъэм автотранспортыр щхьэхуэ ящIри, Автотресту зэрахъуэкIащ. 1934 гъэм гъуэгу-эксплуатацэ участкитI абы иIэт — зыр Налшык, адрейр Бахъсэн щылажьэрт.
ЕджапIэ нэхъыщхьэхэм гъуэгумкIэ IэщIагъэлIхэр ди къэралым щагъэхьэзыру щыщIадзар 30 гъэм и пэщIэдзэрщ. Асфальт-бетон зэхэлъхэр зэрызэхащIэ, ахэр зэрытралъхьэ техникэ хэхахэр, автогрейдерхэр, бульдозерхэр Хэку зауэшхуэм и пэкIэ Совет Союзым къыщыщIагъэкIыртэкъым. Ахэр къаIэрыхьэ щыхъуар зауэ нэужь илъэситхурщ. Сталиным мы Iуэхум мыхьэнэшхуэ иритырт. ПIалъэ кIэщIым къриубыдэу гъуэгущIэу километр мини 10 яухуат абы и фIыгъэкIэ Кърымым, Кавказым, къалэшхуэхэм ящыщ куэдым, союзнэ республикэ псоми СССР-м и Европей щIыналъэ лъэныкъуэмкIэ Мэзкуу щызэпащIэрт.
Республикэм и гъуэгу хозяйствэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIащ илъэс зэхуэмыдэхэм а IэнатIэр зыунэтIахэу Васильев Иннокентий, Сэралъп Залымджэрий, Джибилов Башир, Iэмалшы Мухьэрбий, Крапивэ Анатолэ, Джырандокъуэ Мухьэмэд, Сунш Ануарбий, Бырхьэм Хьэмидбий, Свиридовэ Марие, Махуэ Лев, Тогузаев Кемал, Рахаевэ Марьям сымэ.
КъБР-м автомобиль гъуэгухэмкIэ и управленэр 2002 гъэм Транспортымрэ гъуэгу хозяйствэмкIэ министерствэу зэрахъуэкIауэ щытащ. ИлъэсипщIкIэ а IуэхущIапIэр Сунш Ануарбий зэрихьащ. ТранспортымкIэ министерствэмрэ гъуэгу хозяйствэмкIэ къэрал комитетымрэ зэгуагъэхьэри, Къэбэрдей-Балъкъэрым ТранспортымкIэ, связымрэ гъуэгу хозяйствэмкIэ и министерствэ нэгъабэ къызэрагъэпэщащ. Нобэ а IэнатIэр ДыщэкI Аслъэн зэкIэлъегъакIуэ.
Иужьрей илъэсхэм гуп зэкъуэтым лэжьыгъэ хъарзынэ зэфIихащ. Къапщтэмэ, КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсенрэ Правительствэмрэ я протокол пщэрылъхэр зэпIэзэрыту ягъэзащIэ. Налшык — Нартан, Яныкъуей — Лашынкъей, Тэрч — Арыкъ — Куян, Старэ Шэрэдж — Чернэ речкэ, Старэ Шэрэдж — Жэмтхьэлэ, Псынэдахэ — Дзэлыкъуэдэс — Дженал — Каменномост (Псынэдахэ къыпэзыкIухьыр), Гундэлэн — Къэнжал КъуэкIыпIэ гъуэгухэр нэгъабэ зэрагъэпэщыжащ, Хьэсэней — Джэрпэджэж автомобиль гъуэгур къызыхуэтыншэу ремонт ящIащ, лъэмыжи 8 зыхуей хуагъэзащ. Илъэс кIуам автомобиль гъуэгуу километр 54-рэ, кхъэ екIуэлIапIэу 48-рэ зэрагъэпэщыжащ, асфальт зытелъ псоми къиудахэр щагъэбыдащ. Нэгъабэ и мэлыжьыхьым бгыхэм къеха ятIэпсым илъэсауэ щыта Малкэ — Ингушлы гъуэгу Iыхьэмрэ бадзэуэгъуэ мазэм псыдзэм триха Щхьэлыкъуэ — Каменкэ гъущI лъэмыжымрэ мази 2,5-м къриубыдэу зэфIагъэувэжащ.
Мы гъэми нэхъ хуэмыхуу лэжьакъым. Къапщтэмэ, Налшык — Цемзавод, Старэ Шэрэдж — Жэмтхьэлэ — Сукансу гъуэгухэр, Уэзрэдж къуажэм дыхьэр, Тырныауз къалэм къыпикIухьу Бахъсэн псым телъ лъэмыжыр, кхъэ екIуэлIапIэу 9 зэрагъэпэщыжащ. Республикэм и Iэтащхьэм ящищIа пщэрылъым тету, Шэджэм ЕтIуанэ — Шэджэм ЦIыкIу щIыналъэ автомобиль гъуэгумрэ — 217 федеральнэ автомобиль гъуэгумрэ я зэхэкIыпIэм жэпуэгъуэм и 1-м ирихьэлIэу светофор щагъэуващ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и УнафэщIым къигъэув къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщщ Нартсанэ — Нарзаныпсхэм я Ауз — Джылы-Су — Iуащхьэмахуэ автомобиль гъуэгур и кIэм нэгъэсыныр. Иужьрей илъэсхэм республикэм къыщыхалъхьа гъуэгу лэжьыгъэхэм ящыщу ар нэхъ гугъу дыдэщ. Сыту жыпIэмэ, метр 2500-кIэ тенджызым ищхьэкIэ щыIэу ухуэныгъэр ирагъэкIуэкI. 2008 гъэм зыщIадза лэжьыгъэр мыгувэу яухынущ. «Iуащхьэмахуэ лъапэ» турист кластерым зегъэужьынымкIэ автомобиль гъуэгум мыхьэнэшхуэ иIэщ. Нартсанэ, Iуащхьэмахуэ лъапэ курорт цIэрыIуэхэр зэрызэпищIэм туризм, альпинизм, бгы-лыжэ спорт лIэужьыгъуэхэр иригъэфIэкIуэнущ. Турист лъагъуэхэм я картэм къыщыунэхунущ «Джылы-Су» псы хущхъуэхэм тыншу икIи шынагъуэншэу ухуэзышэну, километр 72-рэ хъу гъуэгущIэр.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен и жэрдэмкIэ, 2014 — 2020 гъэхэм ятещIыхьа «Урысей Ипщэ» федеральнэ программэ хэхам ди республикэр хыхьэнущ. А Iуэхум ди министерствэр хэкъузауэ йолэжь.
Гъуэгухэр щIынымрэ зехьэнымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрыр дапщэщи щапхъэу къокIуэкI. Ар я фIыщIэщ зэуIуу, зэкъуэту IэнатIэр зыунэтI ди IэщIагъэлIхэмрэ лэжьакIуэ гуащIафIэхэмрэ. ИпэжыпIэкIэ жыпIэ хъунущ республикэм и зыужьыныгъэм, и пщэдейм абыхэм хуэфа-щэ хэлъхьэныгъэ хуащIу. А псори къызэзыгъэпэщ ди гъуэгуухуэхэм ехъулIэныгъэ яIэну, я махуэ лъапIэр куэдрэ узыншэу ягъэлъэпIэну, я зэфIэкIым хагъэхъуэну ди гуапэщ.
КЪУМЫКЪУ Мадинэ,
КъБР-м транспортымкIэ, связымрэ гъуэгу хозяйствэмкIэ и министерствэм и пресс-IуэхущIапIэм и унафэщI.
