Нэхъыжьхэм я акъылыр ди тегъэщIапIэу, щIэр ди плъапIэу
ФокIадэм и 1-м Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм Iэтауэ щагъэлъэпIащ КъБР-м и гуфIэгъуэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщ зыр — Къэралыгъуэм и махуэр. А пIалъэ гъуэзэджэм ирихьэлIэу республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен «Лъэпкъыу 100» журналым и корреспондентым ирита интервьюм щытепсэлъыхьащ республикэм нобэ иIэ псэукIэм, абы адэкIэ зегъэужьынымкIэ щыIэ хэкIыпIэ-хэм.
— Республикэм исхэм я дежкIэ, уэ уи дежкIэ а махуэм сыт хуэдэ мыхьэнэ иIэ?
— Республикэм игъэлъэпIащ гуфIэгъуэр махуэ — езым и къэралыгъуэр илъэс 92-рэ зэрырикъур. Си дежкIи, республикэм исхэм я дежкIи ар ди тхыдэм мыхьэнэ щызиIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым зэпымыууэ зэрызиужьым щыхьэт техъуэ пIалъэщ. Апхуэдэ махуэм блэкIамрэ нобэмрэ фIэкIыпIэ имыIэу зыбогъапщэ икIи зэхъуэкIыныгъэхэр псынщIэу зэрекIуэкIыр нэрылъагъу къыпщохъу. Апхуэдэу а махуэм дригушхуэу дроплъэж республикэм ис псоми я псэемыблэж лэжьыгъэм и фIыщIэкIэ къэтхьа ехъулIэныгъэхэм. А псоми къадэкIуэу махуэшхуэм цIыхухэр фIым щегъэгугъ, ахэр зэкъуегъэувэ. Республикэм и махуэр дэ догъэлъапIэ хэхауэ гуапэу къедгъэблагъэ ди ныбжьэгъухэм драгъусэу. ЦIыкIуми инми яфIэгъэщIэгъуэн хъун щэнхабзэ, зэштегъэу программэ зэмылIэужьыгъуэхэр догъэхьэзыр. Урысей, нэгъуэщI къэрал эстрадэм и артист нэхъыфI дыдэхэр къыдогъэблагъэ — иджы Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхухэм я нэгу зрагъэужьащ «Премьер-министр» гупым хэтхэм. Хабзэ хъуауэ, а махуэм къызэIуах социальнэ мыхьэнэ зиIэ IуэхущIапIэщIэхэр — школхэр, спорт ухуэныгъэхэр, гъуэгухэр, апхуэдэу ди щIыналъэр зэIузэпэщ щIыным хуэгъэза лэжьыгъэшхуэхэр зэфIагъэкI.
КъБР-м и Iэтащхьэ — Илъэс зыбжанэ лъандэрэ республикэм гулъытэ хэха щыхуащI дотацэхэр гъэмэщIэным. А лэжьыгъэм дауэ фехъулIэрэ? Республикэм и унафэщIхэм сыт ялэжьа зэхъуэкIыныгъэхэм я лъэхъэнэр республикэм исхэм къатемыхьэлъэн папщIэ?
— 2005 гъэм КъБР-м и бюджет зэгуэтым и хэхъуэм и процент 64,9-р дотацэу къыIэрыхьэу щытащ икIи абы хуабжьу хьэлъэ къытщищIырт бюджет политикэр пхыгъэкIыным, бюджет Iуэхухэр зэблэгъэкIыным ехьэлIауэ унафэ пыухыкIахэр къэщтэныр. Абы къыхэкIыу ди дежкIэ икъукIэ мыхьэнэшхуэ иIэт ди Iуэхур федеральнэ ахъшэм зэрелъытар гъэмэщIэным, ар нэгъуэщI мыхъуми процент 50-м щIимыгъуу къегъэхыным. Мис апхуэдэ къалэн зыхуэдгъэувыжауэ щытати, 2012 гъэм и бюджетыр зэрыдгъэзэщIам ипкъ иткIэ дотацэхэр процент 49,9-рэ хъууэ аращ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, илъэси 7-м къриубыдэу ахэр процент 15-кIэ е илъэс къэс тещIыхьауэ проценти 2,5-рэ хуэдизкIэ дгъэмэщIащ.
2005 — 2012 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и бюджетыр гъэзэщIа зэрыхъуам ущыхэплъэкIэ, Iуэху хъарзынэхэр хыболъагъуэ: 2012 гъэм КъБР-м и бюджет зэгуэтым и налог хэхъуэхэмрэ налогыу щымыт ахъшэу къыIэрыхьэмрэ 2005 гъэм елъытауэ процент 366,0-м нэсащ (сом мелуан 2988,7-м щегъэжьауэ сом мелуан 10927,9-м нэс). Зэпымыууэ йофIакIуэ бюджет IэнатIэм ахъшэр зэрыщызэрагъэзахуэр. Къапщтэмэ, Урысей Федерацэм ФинансхэмкIэ и министерствэм къызэрилъытамкIэ, жылагъуэ ахъшэр КъБР-м зэрыщызэрагъакIуэр нэрылъагъуу ефIэкIуащ: Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэр абы и лъэныкъуэкIэ зыхиубыдэу щыта ещанэ гупым къыхагъэкIри, етIуанэ гупым хагъэхьащ. 2013 — 2015 гъэхэм бюджетыр зэрыдгъэзэщIэнум кърикIуэнухэм япкъ иткIэ, дэ етIуанэ гупыр къызэднэкIыу япэ гупым дыхыхьэфыну ди гугъэщ, абы папщIэ Iэмал псори щыIэщ.
Дотацэхэр гъэмэщIэныр IуэхуитIым къадокIуэ. Япэр — бюджетым къыхалъхьэн хуей ахъшэр къызэщIэгъэуIуэным нэхъ егугъуу зэрыхуежьам къыхэкIыу республикэм езым къилэжьыжауэ къыIэрыхьэ хэхъуэр нэхъыбэ зэращIарщ, фейдэ пылъу лажьэ предприятэхэм я бжыгъэм зэрыхэхъуарщ, лэжьапщIэхэр нэхъыбэ зэращIырщ. ЕтIуанэ хэкIыпIэр федеральнэ бюджетым и финанс дэIэпыкъуныгъэр гъэмэщIэнырщ. 2010, 2011 гъэхэм дотацэу къыдатыр проценти 10-кIэ дгъэмэщIащ икIи абы мыхьэнэшхуэ иIащ республикэм и хэхъуэхэр къызэщIэгъэуIуэнымрэ дотацэхэм дазэрелъытар къэгъэтIэсхъэнымкIэ. БюджеткIэ къызэрызэгъэпэщар зэхуэгъэхъужыным хиубыдэу 2009 гъэм сом меларди 7,5-рэ къытхуаутIыпщауэ щытамэ, ар 2010 гъэм сом меларди 6,7-рэ, 2011 гъэм сом меларди 6,2-рэ хъуауэ аращ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, илъэсищым къриубыдэу дотацэхэр сом мелард 1,3-кIэ нэхъ мащIэ тщIащ.
Республикэр дотацэхэм зэрелъытар къэгъэтIэсхъэнымрэ финанс дэIэпыкъуныгъэу къыдатыр гъэмэщIэнымрэ хуэгъэза лэжьыгъэшхуэ зэкIэлъыкIуэу ирагъэкIуэкIащ, ауэ нобэм ирихьэлIэу абы и лъэныкъуэкIэ нэгъуэщI хэкIыпIэхэр диIэжкъым. КъэкIуэну илъэси 3 — 5-м дызыпэплъэнур республикэм и экономикэм халъхьа инвестицэхэм къапэкIуэнурщ.
— Интервью зэмылIэужьыгъуэхэм уэ мызэ-мытIэу къыщыхэбгъэщащ республикэм и фIыгъуэ нэхъыщхьэр абы и цIыхухэр арауэ къызэрыплъытэр. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэр къыхэщрэ фэ евгъэкIуэкI социальнэ политикэм? А лэжьыгъэм и дэтхэнэ унэтIыныгъэхэм нэхъ мыхьэнэшхуэ яIэу къэплъытэрэ?
— Республикэм исхэм я псэукIэм пыщIа псоми властым и дежкIэ мыхьэнэ нэхъыщхьэ иIэщ. Абы ущIытепсэлъыхьын щыIэкъым. IэнатIэ псоми я унафэщIхэм я лэжьэкIэм и фIагъри сэ къызэрыслъытэр а щIыкIэм тетущ — абыхэм цIыхухэм я Iуэхухэр зэрыдагъэкIым, ахэр зыхуей-зыхуэфIхэм зэрыбгъэдыхьэм тещIыхьауэщ. Зэрыщыту къэрал социальнэ политикэр къапщтэмэ, абы къыщыгъэлъэгъуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным хуэунэтIа Iуэху куэд. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, къэралым мыбдеж хэхауэ гулъытэ зыхуищIын хуейр зи щхьэ Iуэхухэр зыхудэмыгъэкIыжхэрщ — сабийхэрщ, хуэмыщIауэ псэухэрщ, бын куэд зэрыс унагъуэхэрщ, ныкъуэдыкъуэхэрщ, зи ныбжьыр хэкIуэта цIыхухэрщ.
Хэхауэ гу лъывэзгъэтэну сыхуейщ, федеральнэ бюджетым и финанс дэIэпыкъуныгъэр нэрылъагъуу нэхъ мащIэ хъуами, а зэман псоми къриубыдэу республикэм и цIыхухэм я пащхьэ къыщытщта социальнэ къалэнхэр нэсу дгъэзащIэу дыкъызэрекIуэкIам икIи зи щхьэ Iуэхухэр зыхудэмыгъэкIыжхэм сытым дежи ахъшэкIэ дазэрыдэIэпыкъуам.
Федеральнэ льготэхэм къадэкIуэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщащтащ республикэм и цIыхухэм яхуэгъэза льготэхэмрэ социальнэ шэсыпIэхэмрэ: сабий куэд зиIэ, бынитху е нэхъыбэ зыпI унагъуэхэм я псэупIэхэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ зэуэ социальнэ дэIэпыкъуныгъэ етыныр къызэзыгъэпэщ закон, хабзэ мардэ зыбжанэ. КъБР-м и къэрал наградэр — «Анэм и щIыхь» медалыр къыдахыжащ икIи 2008 гъэм щегъэжьауэ 2012 гъэм нэсыху псори зэхэту сом мелуани 2,2-рэ щIыгъуу а наградэр республикэм и цIыхубзи 134-м иратащ. Абыхэм ящыщ цIыхубзу 10-м, сабийуэ 10 е нэхъыбэ къэзылъхуахэм икIи зыпIахэм, «Газель» автобус цIыкIухэр тыгъэ хуащIащ.
Льготэ пыухыкIахэр къызэрегъэпэщ «Унагъуэр, анэр, адэр, сабийр хъумэным теухуауэ» КъБР-м и Законми. Абы ипкъ иткIэ, сабийм и ныбжьыр илъэси 3 ирикъуху анэр лэжьапщIэ ирату щагъэсщ, сабий ныкъуэдыкъуэ зыпIхэм ахъшэкIэ ядоIэпыкъу, бын зыгъуэтахэм зэуэ ахъшэ зэрыIыгъкIэ зыщIагъакъуэ. 2013 гъэм щIышылэм и 1-м щегъэжьауэ зэуэ бынищ е нэхъыбэ зыгъуэт цIыхубзхэм дэтхэнэ сабийми хуэзэу сом мин 50 хухахынущ.
Республикэм щыпсэу цIыху гуп щхьэхуэхэм: лэжьыгъэм и ветеранхэм, тылым щылэжьахэм, политикэ щхьэусыгъуэкIэ лей зыкIэлъызэрахьауэ щыта цIыхухэм, къуажэхэм щылажьэ IэщIагъэлIхэм, нэгъуэщI гуп пыухыкIахэми хиубыдэхэм социальнэ дэIэпыкъуныгъэ пыухыкIахэр къыхузэрагъэпэщ. Апхуэдэ дэIэпыкъуныгъэхэм ящыщщ псэупIэмрэ коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэмрэ я уасэхэмкIэ субсидиехэр.
Ди деж сыт щыгъуи гулъытэ хэха щыхуащI Хэку зауэшхуэм и ветеранхэмрэ абы ныкъуэдыкъуэ хэхъухьахэмрэ. 2009 — 2012 гъэхэм къриубыдэу ветеран 250-м щIигъум псэупIэхэр хухахащ. Зауэм хэтахэм е зи щхьэгъусэхэр зауэм хэкIуэдахэм ящыщу цIыху 223-м псори зэхэту сом мин 8497,0-рэ иратащ я псэупIэхэр зэрагъэпэщыжын, я псэукIэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ. Гъэ къэс ТекIуэныгъэм и махуэм ирихьэлIэу, ветеранхэмрэ зи щхьэгъусэхэр зауэм хэкIуэдахэмрэ ахъшэ хухах. Къапщтэмэ, мы гъэм цIыху 690-м дэтхэнэми хуэзэу сом мини 10 иратащ.
Республикэм и социальнэ IуэхущIапIэ хэхахэми лэжьыгъэшхуэ зэфIагъэкI зи ныбжь хэкIуэтахэм, ныкъуэдыкъуэхэм, сабий зиIэ унагъуэхэм я гугъуехьхэр дэгъэкIыным хуэгъэзауэ. Республикэм апхуэдэ IуэхущIапIэу щыIэ 22-м (балигъ мыхъуахэр гъащIэм щыхагъэзэгъэж центрым, геронтологие центрым, зи закъуэу къэна жьыкIэфэкIэхэм папщIэ яухуа унэм, социальнэ Iуэхутхьэбзэхэр щызэфIагъэкI комплекс центру республикэм и дэтхэнэ районми щыIэхэм, адрейхэми) махуэ къэс Iуэхутхьэбзэ зэмылIэужьыгъуэхэр, абыхэм стационар Iуэхутхьэбзэхэри яхэту, цIыху мин 43-м щIигъум хуащIэ.
Гулъытэшхуэ худощI а IуэхущIапIэхэр мылъкурэ техникэкIэ къызэрызэгъэпэщар егъэфIэкIуэным, мафIэс къэмыгъэхъунымкIэ хабзэхэр абыхэм щыгъэзэщIэным. ЦIыхухэм социальнэ Iуэхутхьэбзэхэр яхуэзыщIэ стационар IуэхущIапIэ псоми ткIийуэ щыкIэлъоплъ мафIэс къэмыгъэхъуным пыщIа Iуэхухэр зэрыдагъэкIым, унэхэм я щытыкIэм. Иджыпсту шэч лъэпкъ къытумыхьэжу жыпIэ хъунущ социальнэ IуэхущIапIэ псоми шынагъуэ къатемыхьэнымкIэ, абыхэм щытыкIэ тэмэм щызэтегъэувэнымкIэ зыхуей псори зэрыщызэфIагъэкIыр.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэкIуэнум — сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ я Iуэхухэр дэгъэкIыным хуэгъэзауэ республикэм и унафэщIхэм сыт хуэдэ лэжьыгъэ зэфIагъэкIрэ?
— Уэри узэрыщыгъуазэщи, узыншагъэр хъумэнымкIэ, гъэбыдэнымкIэ республикэм хэкIыпIэфIхэр щыIэщ икIи ахэр къэкIуэну щIэблэхэм ехьэлIауэ къыумыгъэсэбэпыныр тэмэмкъым. Абы къыхэкIыу сэ Правительствэм и пщэ ислъхьащ гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэм Iэмал зэриIэкIэ сабий нэхъыбэм я узыншагъэр ирагъэфIэкIуэну, ахэр ди лагерхэмрэ санаторэхэмрэ кIуэнымкIэ Iэмалхэр къыхузэрагъэпэщыну. Сабийхэм я узыншагъэр гъэбыдэным мы гъэм сом мелуан 217-м щIигъу хухахащ, ар 2012 гъэм елъытауэ проценти 6-м нэблагъэкIэ нэхъыбэщ. Ар трагъэкIуэдащ сабийуэ мин 25,5-м, нэгъабэ елъытауэ мини 2,5-кIэ нэхъыбэм, гъэмахуэ зэманым зегъэгъэпсэхуным, абыхэм я узыншагъэр гъэбыдэным. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, лагерхэмрэ санаторэхэмрэ зэрыкIуэну путевкэхэр щагуэшым япэ ирагъэщащ сабий зеиншэхэр, бынунагъуэшхуэхэмрэ хуэмыщIауэ псэу унагъуэхэмрэ ящыщ сабийхэр, апхуэдэу гугъуехьхэм хэхуа сабийхэр. Абыхэм путевкэхэр пщIэншэу иратри гъэ еджэгъуэщIэм ирихьэлIэу я узыншагъэмрэ къарумрэ хагъэхъуащ, нэгузыужьу зрагъэгъэпсэхуащ. КъыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуейщ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэ сабий IуэхущIапIэхэм я щытыкIэмкIэ дэ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и адрей субъектхэм дакъызэрыкIэрымыхур, уеблэмэ, ди гъунэгъухэм нэхърэ куэдкIэ нэхъыфIу ахэр мылъкурэ техникэкIэ зэрызэгъэпэщар. Апхуэдэ политикэм дэ адэкIи пытщэнущ, сыту жыпIэмэ, сабийхэм зыхуеину псори ягъуэту, абы къыщымынэу, Iэмал нэхъыфIу щыIэр яIэу щытып-хъэщ.
Хабзэ хъуауэ, Сабийхэм къащхьэщыжынымкIэ дунейпсо махуэм ирихьэлIэу республикэм гъэ къэс щэбэт щIыхьэху щрагъэкIуэкI цIыкIухэм ядэIэпыкъуным теухуауэ. А махуэм къалэжьа ахъшэр трагъэкIуадэ унагъуэ хуэмыщIахэм щыщ сабийхэм гъэ еджэгъуэщIэм зыхуагъэхьэзырынымкIэ ядэIэпыкъуным.
Республикэм щызэхалъхьащ 2012 — 2017 гъэхэм сабийхэм я Iуэхухэр дэгъэкIынымкIэ лэжьыпхъэхэм я стратегие. Абы хеубыдэ унагъуэ политикэр, сабийхэр тэмэму егъэджэнымрэ гъэсэнымрэ, цIыкIухэм щэнхабзэ зыужьыныгъэ егъэгъуэтынымрэ информацэмкIэ шынагъуэншагъэ къахузэгъэпэщынымрэ, медицинэ дэIэпыкъуныгъэр егъэфIэкIуэныр, узыншагъэр хъумэным тещIыхьа псэукIэ зэтегъэувэныр, мыхьэнэшхуэ зиIэ нэгъуэщI Iуэхухэр.
— Кавказ Ищхъэрэм и республикэхэм къапэщыт къалэн нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщщ щIыналъэхэм я инвестицэ щытыкIэр егъэфIэкIуэныр. А Iуэхум Къэбэрдей-Балъкъэрыр дауэ пэлъэщрэ? Мыбдеж сыт хуэдэ IэнатIэхэр япэ щигъэщыпхъэу къэплъытэрэ?
— Инвестицэ политикэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ республикэм и экономикэм и зэхэлъыкIэр гъэтэмэмыныр, псэуныгъэм пыщIа IэнатIэ нэхъыщхьэхэм, социальнэ IэнатIэм ядэIэпыкъуныр.
Экономикэм и IэнатIэу цIыхухэр лэжьапIэкIэ нэхъ нэсу къызэзыгъэпэщыфынухэм, цIыхухэм я лэжьапщIэр зыгъэбэгъуэфынухэм, республикэм щыIэ псэукIэм и фIагъыр къэзыIэтыфынухэм, абы къыхэкIыу фIыкIэ узыщыгугъыну, япэ игъэщыпхъэу къалъытахэм ящыщщ электрокъарур, газыр, псыр къэлэжьынымрэ тегуэшэнымрэ, щIым щIэлъ хъугъуэфIыгъуэхэр къыщIэхыныр, сырьем елэжьыныр, ухуэныгъэр, транспортыр, связыр, мэкъумэш хозяйствэр, социальнэ IэнатIэр, туризмэр.
Абыхэм хиубыдэу Бахъсэн районым щолэжь щIым хэмыту помидорхэр щагъэкIын теплицэу гектар 20 хъур зэтегъэувэным. Абы ипкъ иткIэ, лэжьапIэ IэнатIэщIэу 300 къызэIуахащ.
«Капитал Инвест» компанием инвестицэ проектитI — гипс пхъэбгъухэмрэ ухуэныгъэм ирахьэлIэ гипсымрэ къыщIагъэкIыным, чырбыш щIыным ятеухуахэр — егъэзащIэ. Иджыблагъэ а продукцэ лIэужьыгъуэхэр утыку къыщрахьам ахэр хуабжьу игу ирихьащ Урысей Федерацэм и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэм — Урысей Федерацэм и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэм. Хлопонин Александр Геннадий и къуэм къыхигъэщхьэхукIащ а IэнатIэхэм къыщагъэсэбэп технологиехэм электрокъарууэ процент 30 — 40-м нэс къызэрыдагъэхуэфынур.
полимер къабзэхэр къыщIэзыгъэкIыну «Этана» заводым и инфраструктурэр иджыпсту зэтрагъэувэ. Мы проектыр гъэзэщIэным халъхьэ Урысей Федерацэм и Инвестицэ фондым къиутIыпщ бюджет ахъшэри. 2013 гъэм и кIэм нэсыху инфраструктурэм хиубыдэ ухуэныгъэ псори зэфIагъэкIыну я мурадщ.
2011 гъэм щIадзауэ «Севкаврентген-Д» жэуаплыныгъэ зэхэгъэщхьэхукIа зыхь зэгухьэныгъэм щолэжь бжыгъэхэр зи лъабжьэ медицинэ рентген техникэ къыщIэгъэкIыным теухуа проектым. Мы проектым 2012 гъэм и бадзэуэгъуэ мазэм Урысей Федерацэм и къэрал шэсыпIэм ипкъ иткIэ сом мелуан 367,5-рэ хухахащ. «ЮГ-АГРО» жэуаплыныгъэ зэхэгъэщхьэхукIа зыхь зэгухьэныгъэм илъэсым лыуэ (зэрыпсэууэ шэчауэ) тонн 30650-рэ къыщалэжьын джэдкъаз комплекс щIыным хуэгъэза инвестицэ проектыр гъэзэщIэнымкIэ 2013 гъэм и накъыгъэ мазэм «Внешэкономбанк» къэрал компанием кредит зэгурыIуэныгъэ ирищIылIащ, мы проектым псори зэхэту сом меларди 5,6-м щIигъу текIуэдэнущ.
2014 — 2016 гъэхэм къриубыдэу кърагъэжьэну я мурадщ проектхэр къыхэзылъхьахэм я ахъши, къызэщIагъэуIуа инвестицэхэри къагъэсэбэпурэ ящIыну проект зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ лырэ гъэшрэ къыщалэжьыну комплексу сом меларди 4-рэ мелуан 800-рэ зи уасэр, псори зэхэту сом меларди 4 зытекIуэдэну «ТРОТТЕР» машинэ щащI заводыр, минеральнэ псыуэ, псыIэфIу илъэсым литр мелуан 200 къыщIэзыгъэкIыну предприятэр.
Ауэ, шэч хэмылъу, проект нэхъ ин дыдэщ промышленностым зегъэужьыным, турист-рекреацэ лэжьыгъэм ятещIыхьа экономикэ щIыналъэ хэхауэ тIу къызэрызэрагъэпэщынур. Промышленностым ехьэлIа «PLANA» агроиндустриальнэ парк» экономикэ щIыналъэ хэхам кластеру 2-уэ гуэшауэ IэнатIэ 18 къыщызэIуахынущ. И лъэщагъ псомкIи лажьэу хуежьа нэужь абы бюджетым и IэнатIэ псоми гъэ къэс сом меларди 10-м щIигъу хилъхьэнущ. Мыбы лэжьапIэ IэнатIэу 10700-рэ иIэнущ.
«Iуащхьэмахуэ — Безенги» турист-рекреацэ экономикэ щIыналъэ хэхар муниципальнэ району 4 къызэщIэзыубыдэ Iыхьищу гуэшауэ щытынущ. Курортым махуэ къэс цIыху мин 35-м зыщагъэпсэхуфынущ. Абы хиубыдэу щыгухэм зэрыдэкIуей кIапсэ гъуэгуу 70-м нэблагъэ яукъуэдиинущ, лыжэ къэжыхьыпIэу километр 300-м щIигъу ящIынущ.
Республикэм и щIыналъэм апхуэдэ инвестицэ проект лъэщхэр зэрыщагъэзэщIэнум и фIыщIэкIэ хъерышхуэ къэзыт лэжьапIэ IэнатIэщIэу мини 10-м щIигъу къызэIуахынущ. Ар сэбэп хъунущ республикэм исхэм, псом япэу IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм, IэнатIэ етынымкIэ, лэжьапIэ къалъыхъуэу нэгъуэщI щIыналъэхэм кIуэхэм я бжыгъэр гъэмэщIэнымкIэ. Апхуэдэу бюджетым и IэнатIэ псоми къаIэрыхьэ налог ахъшэм хэхъуэнущ икIи абы и фIыщIэкIэ республикэм кърат дотацэхэр тхуэгъэмэщIэнущ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щызэхалъхьащ къэралым и дэIэпыкъуныгъэр къагъэсэбэпурэ инвестицэ лэжьыгъэр щIагъэхуэбжьэнымкIэ Iуэху пыухыкIахэр. Къапщтэмэ, абыхэм ящыщщ республикэм и инвестицэ проект пэрытхэм япкъ иткIэ, КъБР-м щагъэува къэрал шэсыпIэхэр; инвестицэ проектхэр гъэзэщIэным трагъэкIуэда ахъшэр къыщалэжьыжыну зэманым хуэдизкIэ, ауэ илъэситху нэхърэ мынэхъыбэкIэ, щIыналъэ налогхэм я лъэныкъуэкIэ (КъБР-м и республикэ бюджетым халъхьэхэмкIэ) зэрыхудачыхыр; бюджетым къыхэкI кредитхэр; республикэм и инвестицэ проект пэрытхэр гъэхьэзырынымрэ гъэзэщIэнымрэ япыщIа лэжьыгъэхэм текIуэдэну ахъшэм щыщ зэрыхухахыр; ахъшэ щIыхуэ къэзыщтэхэм КъБР-м и Сакъылэт фондым къыбгъэдэкIыу республикэм и къэрал мылъкум щыщ сакъылэту зэригъэувыр; республикэ бюджетым къыхэкI субвенцэхэр; щIыналъэ налогхэм япкъ иткIэ ят инвестицэ налог кредитхэр.
Инвестицэ лэжьыгъэм ехьэлIа политикэ зэпIэзэрыт егъэкIуэкIынымкIэ, апхуэдэу къэралым и дэIэпыкъуныгъэу ищхьэкIэ къыщыгъэлъэгъуахэр зыхуэфащэхэм етынымкIэ зыхуеину инфраструктурэ зэтрагъэуващ. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэм и деж ИнвестицэхэмкIэ совет къыщызэрагъэпэщащ. «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм Инвестицэхэмрэ зыужьыныгъэмкIэ и агентствэ» акционер зэгухьэныгъэ зэIухам лажьэу щIидзащ. Абы и къалэн нэхъыщхьэр инвестицэхэр къызэщIэгъэуIуэным хуэгъэзауэ бизнесымрэ республикэм и къэрал властым и органхэмрэ тэмэму зэдэлэжьэныр къызэгъэпэщынырщ. Акционер зэгухьэныгъэ зэIухам бгъэдэлъ мылъкум и лIэужьыгъуэр хуэщIащ рынокым и Iэмалхэр, кредит тыным тещIыхьа Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэр къэгъэсэбэпыным. А псоми къадэкIуэу, Урысей Федерацэм и Правительствэм къыдигъэкIащ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и щIыналъэм инвестицэ проектхэр щыгъэзэщIэнымкIэ жэрдэмщIакIуэхэм Урысей Федерацэм и къэрал шэсыпIэхэр етыным теухуа унафэ. А къэрал дэIэпыкъуныгъэр зытещIыхьар инвесторым къигъэсэбэпыну ахъшэм и процент 70-м нэблагъэр щIыхуэу къищтэнымкIэ дэIэпыкъунырщ.
— Хьэрычэт IэнатIэ мыинхэмрэ курытхэмрэ защIэгъэкъуэным хуэгъэзауэ республикэм сыт хуэдэ Iуэхухэр щызэфIагъэкIрэ? Бизнес-инкубаторхэр къызэрагъэпэщу зэрыщIадзам сэбэпынагъ къыдэкIуа?
— Хьэрычэт IэнатIэ мыинхэмрэ курытхэмрэ къэралым и дэIэпыкъуныгъэ етыныр республикэ программэ хэхахэм хиубыдэу къызэрагъэпэщ икIи ар сэбэп мэхъу, псом япэу, лэжьапIэ IэнатIэхэр ямыгъэмэщIэнымкIэ. Къапщтэмэ, хьэрычэт IэнатIэ мыинхэмрэ курытхэмрэ зегъэужьыным, абыхэм ядэIэпыкъуным теухуа республикэ программэ хэхам ипкъ иткIэ, 2007 — 2011 гъэхэм къриубыдэу хьэрычэтыщIэу е а IэнатIэм пэрыувэн зи мурад цIыхуу 7500-м ядэIэпыкъуащ икIи а дэIэпыкъуныгъэм и фIыщIэкIэ щIэуэ къызэIуахащ е зэхуамыщIыжу къызэтрагъэнащ лэжьапIэ IэнатIэу минибл хуэдиз. Къащта щIыхуэхэм ящыщ Iыхьэ яхуэпшыныжыным, шэсыпIэ пыухыкIахэр етыным теухуа Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр къызэрагъэсэбэпам и фIыщIэкIэ республикэм и экономикэм щызэрагъакIуэ ахъшэм и лейуэ кредит щIыхуэу сом мелар- дитIым щIигъу къызэщIагъэуIуащ.
2012 гъэм ягъэзащIэу щIадзащ хьэрычэт IэнатIэ мыинхэмрэ курытхэмрэ 2015 гъэм нэсыху зегъэужьыным, абыхэм ядэIэпыкъуным теухуа программэ. Абы ипкъ иткIэ, блэкIа илъэсым и закъуэ хьэрычэтыщIэ е а IэнатIэм пэрыувэну зи мурад цIыхуу 1400-м нэблагъэм къэрал дэIэпыкъуныгъэ иратащ, абы хиубыдэу лэжьапIэ IэнатIэу1800-рэ къызэIуахащ е зэхуамыщIыжу къызэтрагъэнащ.
2013 гъэм и пэщIэдзэм къызэрагъэпэщащ хьэрычэтыщIэхэм я хуитыныгъэхэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыхъумэнымкIэ уполномоченнэм и IуэхущIапIэ.
АхъшэкIэ ядэIэпыкъун папщIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и ШэсыпIэ фондыр хьэрычэт IуэхущIапIэ мыинрэ курыту 144-м я цIэкIэ шэсыпIэ ихьащ сом мелуан 797,63-кIэ икIи абы Iэмал къитащ кредиту сом мелард 1,47-рэ къызэщIагъэуIуэнымкIэ. 2013 гъэм фондым и мылъкур сом мелуан 36,1-кIэ нэхъыбэ ящIынущ, абы щыщу сом мелуан 28,8-р федеральнэ ахъшэу щытынущ. 2013 гъэм бадзэуэгъуэм и 1-м ирихьэлIэу фондым и мылъкур сом мелуан 458,32-рэ хъууэ щытащ.
Хьэрычэт IэнатIэ мыинхэм ядэIэпыкъунымкIэ муниципальнэ фондхэм щIыхуэ 169-рэ ятащ псори зэщIыгъуу сом мелуан 47,8-рэ хъууэ. Хьэрычэт IэнатIэ мыинхэмрэ курытхэмрэ мылъкукIэ защIэгъэкъуэным хиубыдэу хьэрычэт Iуэхум хыхагъащIэу 170-м бизнес-инкубаторхэм хиубыдэ пэшхэр щылэжьэн папщIэ хухахащ. ЛэжьапIэ IэнатIэщIэу 540-рэ хуэдиз къызэIуахащ. Дызэрыт илъэсым и щIышылэ мазэм Дзэлыкъуэ муниципальнэ районым бизнес-инкубатор щаухуэу щIадзащ, апхуэдэу егъэджэныгъэр къыщызэрагъэпэщ щIыхэри зыхиубыдэ агропромышленнэ бизнес-инкубатор Бахъсэн муниципальнэ районым къыщрагъэжьащ.
А псоми къадэкIуэу, хьэрычэт IэнатIэ мыинхэмрэ курытхэмрэ къэрал дэIэпыкъуныгъэ етыным пыщIа Iуэхухэм трагъэкIуэдэн ахъшэ федеральнэ бюджетым къыхагъэкIын мурадкIэ Урысейм Экономикэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм заявкэу плIы иратащ псоми зэхэту къапэкIуэну ахъшэр сом мелуани 150,9-рэ хъууэ. А ахъшэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и ШэсыпIэ фондым и мылъкум хэгъэхъуэным, бизнес-инкубатору тIу нэгъэсыжыным, хьэрычэт IэнатIэм пэрыувагъащIэхэм грантхэр етыным теухуа муниципальнэ программэхэм трагъэкIуэдэнущ. Мыбдеж къыщыгъэлъэгъуапхъэщ дызэрыт илъэсым грантхэр зратынухэр гупищу зэрагуэшар. Апхуэдэ гупхэм ящыщщ зи ныбжьыр илъэс 30-м щIимыгъуа щIалэгъуалэр, пасэу къызыпыкIэ жыг хадэхэр хэсэнымрэ хадэхэкIхэр хуабапIэхэм щыгъэкIынымрэ теухуа проектхэр гъэзэщIэным япэу пэрыувэхэр, апхуэдэу лэжьапIэншэу ятхахэр, зи ныбжьыр илъэси 3 иримыкъуа сабийхэр зыпI цIыхубзхэр, ныкъуэдыкъуэхэр, сабий унэхэм щапIахэр зыхиубыдэ социальнэ гупыр. Зэпеуэхэр муниципальнэ районхэмрэ къалэ округхэмрэ я администрацэхэм фокIадэ мазэм къриубыдэу ирагъэкIуэкIынущ.
Зэрыщыту къапщтэмэ, апхуэдэ Iуэхухэр зэрыдагъэкIыр сэбэп мэхъу хьэрычэт IэнатIэ мыинхэмрэ курытхэмрэ зегъэужьыным и лъэныкъуэкIэ. Нобэм ирихьэлIэу республикэм щолажьэ хьэрычэт Iуэху мыинымрэ курытымрэ я субъекту мин 32,2-рэ. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и экономикэм щылажьэ псоми я процент 30 хуэдизыр а IэнатIэхэм пэрытщ. ЦIыху бжыгъэкIэ къапщтэмэ, ар мин 95-рэ хуэдиз мэхъу. КъызэрабжамкIэ, бизнесым и IэнатIэ мыинхэм валовэ щIыналъэ продуктым и процент 27-р къызэрагъэпэщ.
— Нобэм ирихьэлIэу Къэбэрдей-Балъкъэрым и промышленностым сыт хуэдэ зыужьыкIэ иIэу къэплъытэрэ?
— Иджыпсту республикэм IэнатIэ куэд зиIэ промышленнэ комплекс щолажьэ. Абы хеубыдэ ерыскъы промышленностымрэ сырьем елэжь промышленностымрэ я IуэхущIапIэхэр, ухуэныгъэм ирахьэлIэ материалхэр къыщIэзыгъэкI IуэхущIапIэхэр, машинэ зыщI, металлургие цIуугъэнэхэм я IуэхущIапIэхэр, промышленность псынщIэм, пхъэм елэжь промышленностым я IуэхущIапIэхэр, нэгъуэщI IэнатIэхэр.
И инвестицэ щытыкIэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэр Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щынэхъыфIхэм ящыщщ. Промышленнэ политикэр пхыгъэкIын мурадкIэ, республикэм щызэхалъхьэри къыщащтащ «2025 гъэм нэсыху Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и промышленнэ комплексым зегъэужьыныр» стратегиер, 2012 — 2016 гъэхэм ятещIыхьа «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и промышленностым и IэнатIэхэм зегъэужьыныр» республикэ программэ хэхар.
2025 гъэм нэсыху Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым и социальнэ экономикэ зыужьыныгъэм и стратегием хагъэхьа а программэм и Iыхьэ нэхъыщхьэ дыдэхэщ инвестицэ проект ину тIу: полиэтилентерефталат къыщIэзыгъэкIыну завод ухуэнымрэ Тырныауз и вольфрам-молибден къыщIэхыпIэм щыIэ металлургие комплексыр егъэжьэжынымрэ.
Япэ проектым хъарзынэу Май районым щолэжь. Ди къэралми нэгъуэщI къэралхэми къыщызэщIагъэуIуа инвестицэхэр къагъэсэбэпурэ яухуэ «Этана» ООО заводым щIэупщIэшхуэ зиIэ, ерыскъы промышленностми щэкIхэр щызэIуащэ IэнатIэми къыщагъэсэбэп полиэтилентерефталат тонн мин 486-рэ илъэсым къыщIигъэкIынущ. Мыбы лэжьапIэ IэнатIэщIэу 2500-м щIигъу къыщызэрагъэпэщынущ. ЕтIуанэ проектым ипкъ иткIэ, «Кавказ Ищхъэрэм зегъэужьынымкIэ корпорацэ» акционер зэгухьэныгъэ зэIухам дыдолажьэ.
«Севкаврентген-Д» ООО-м Урысей Федерацэм и къэрал шэсыпIэм хиубыдэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щы-япэу ахъшэ къыIихащ икIи псори зэхэту сом мелуан 750-рэ зи уасэ «Бжыгъэхэр зи лъабжьэ иджырей рентген техникэ щIыныр» инвестицэ проектыр гъэзэщIэным йолэжь. Апхуэдэу «2007 — 2010 гъэхэм, 2015 гъэм нэсыху лъэхъэнэм зыхъумэжыныгъэ промышленнэ комплексым зегъэужьыныр» федеральнэ программэм хиубыдэу ягъэзащIэу щIадзащ сом мелуан 278,5-рэ зи уасэ «Телемеханика» ОАО-р иджырей техникэкIэ къызэгъэпэщыныр» проектыр.
Республикэм и промышленностым зегъэужьынымкIэ иджыпсту унэтIыныгъэ нэхъыщхьэ дыдэу щытыпхъэщ предприятэхэр къэгъэщIэрэщIэжыныр, къэхутэныгъэщIэхэр IэнатIэхэм къыщыгъэсэбэпыныр, Къэбэрдей-Балъкъэрым и инвестицэ щытыкIэр егъэфIэкIуэныр.
— Туризмэм къыдэкIуэу мэкъумэш хозяйствэм зегъэужьыныр республикэм къыпэщыт Iуэху нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщ зэрыхъур щхьэусыгъуэншэкъым. Мы IэнатIэм щызэфIагъэкI лэжьыгъэхэм Iэмал зэриIэкIэ сэбэпынагъ нэхъыбэ къахьын папщIэ влэжьхэр сыт?
— Къэбэрдей-Балъкъэрым и IэнатIэ нэхъыщхьэр мэкъумэш зехьэнырщ. ЩIыналъэм и экономикэм щылажьэ псоми я процент 22-рэ хуэдизыр мэкъумэш хозяйствэм епхащ, уеблэмэ а бжыгъэм хыхьэркъым зи уней лъапсэхэм илэжьыхьыжхэр. Абы къыхэкIыу мы IэнатIэм гулъытэ хэха щыхуащI IуэхущIапIэ мыинхэр зэтегъэувэным. Мэкъумэш продукцэ къэзылэжьхэм ящыщу бюджетым и ахъшэкIэ зыдэIэпыкъухэм уащыхэплъэжкIэ, нэрылъагъу къыпщохъу къэрал ахъшэм и процент 90-м щIигъур хозяйствэ мыинхэм зэралъысыр. Агропромышленнэ комплексым къэрал дэIэпыкъуныгъэ етыным абы псынщIэу зегъэужьынымкIэ концепцэр тэмэму гъэзэщIа мэхъу икIи абы ипкъ иткIэ, къуажэхэм лэжьапIэ IэнатIэу мин 50-м нэблагъэ къыщызэрагъэпэщыну дыщогугъ.
Фермеру лэжьэн щIэзыдзэхэм ядэIэпыкъунымрэ унагъуэхэм Iэщ фермэхэр къыщызэгъэпэщынымкIэ программэ хэхахэм япкъ иткIэ, 2012 гъэм грантхэр иратащ мэкъумэшыщIэ (фермер) хозяйствэу 320-м. Абыхэм зэрызыщIагъэкъуа сом мелуан 350-м щIигъум щыщу сом мелуани 160-р республикэм и бюджетым къиутIыпщащ.
ДэIэпыкъуныгъэшхуэ ират псынщIэу къызыпыкIэ жыг хадэхэр зыгъэкIхэм икIи абы и фIыщIэкIэ иужьрей илъэситхум къриубыдэу республикэм жыг хадэ зэмылIэужьыгъуэу гектар мини 5,5-рэ, абы щыщу гектар мини 2-м щIигъур псынщIэу къызыпыкIэ жыг хадэхэм хуэдэу, щыхасащ. Абы и лъэныкъуэкIэ КъБР-р Урысейм щыпашэщ. Жыг хадэхэр хэсэным, ахэр зехьэным трагъэкIуэдэн папщIэ иужьрей илъэситхум къриубыдэу бюджетым и IэнатIэ псоми къыхэкIыу къэрал дэIэпыкъуныгъэу сом мелуан 600-м щIигъу къаутIыпщащ. Гъатхэ кIуам и закъуэ хасащ пхъэщхьэмыщхьей зэмылIэужьыгъуэу гектар 500. дызэрыт илъэсым жыг хадэу псори зэхэту гектар миным нэблагъэ хасэну я мурадщ.
Мэкъумэш IэнатIэм нэхъ зыщегугъухэм ящыщщ хадэхэкIхэр теплицэхэм щыгъэкIыныр икIи а IэнатIэми къэралыр нэгъабэ лъандэрэ ахъшэкIэ доIэпыкъу. Теплицэхэр ящIын папщIэ нэгъабэ бюджет ахъшэу сом мелуан 62,5-рэ къратащ мы IэнатIэм епха хозяйствэрэ цIыху щхьэхуэу 1146-м. Абыхэм ящыщу 1138-р уней лъапсэхэм щызэрахьэ хозяйствэхэрщ.
Лырэ гъэшрэ нэхъыбэу къэлэжьыным теухуа программэхэри ягъэзащIэ икIи абыхэм хиубыдащ хозяйствэ зэмылIэужьыгъуэу 118-рэ.
Иджырей мэкъумэш хозяйствэм папщIэ IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырынри мы IэнатIэм тэмэму зегъэужьынымкIэ хэкIыпIэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ. Республикэм агропромышленнэ бизнес-инкубатор щаухуэ, лэжьыгъэм зыщыхуагъэсэну хьэсэхэри иIэу. Мыбы мэкъумэшыщIэхэр щыхурагъэджэнущ иджырей экономикэм и хабзэхэм къезэгъыу агробизнесыр зэрызэтрагъэувэ щIыкIэм. А Iуэхум зыубгъуауэ къыхашэнущ школакIуэхэр, хьэрычэтыщIэ лэжьыгъэм куэд мыщIауэ хыхьахэр, мэкъумэш предприятэхэм я лэжьакIуэхэр, уней лъапсэхэм илэжьыхь къуажэдэсхэр. А лэжьыгъэ псори щIрагъэкIуэкIыр къуажэдэсхэм я псэукIэр ирагъэфIэкIуэн, мэкъумэш кооперацэр зэтрагъэувэн икIи абы зрагъэужьын, мэкъумэш хозяйствэм инвестицэхэр къыхузэщIагъэуIуэн папщIэщ. А лэжьыгъэхэм къадэкIуэу Италием щыщ ди лэжьэгъухэм дагурыIуащ IэщIагъэлIхэр егъэджэным теухуауэ.
Ауэ нэхъыщхьэ дыдэр мы IэнатIэм щалэжь псоми инновацэхэр я лъабжьэу зэрыщытырщ. Арыншауэ иджыпсту зы IэнатIэми зыпхуегъэужьынукъым, мэкъумэш хозяйствэри хэту.
Сыт хуэдэ Iуэхуми зиужьын папщIэ нэхъыщхьэ дыдэу щытыр цIыхум и егугъуныгъэр зэрыарам щымыгъуазэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхухэр гуащIафIэу, езыхэм я щIыналъэр нэхъыфI икIи нэхъ дахэ зэращIыным хущIэкъуу къогъуэгурыкIуэ. ЗэфIагъэкI Iуэху пыухыкIахэмкIэ абы щыхьэт тохъуэ ди мэкъумэшыщIэхэр, ауэ абыхэм я Iуэхур дэкIын папщIэ къэралым дэIэпыкъуныгъэ къарет икIи абыхэм я цIэкIэ шэсыпIэ йоувэ.
— Ди къэралым 2014 гъэм щекIуэкIыну Олимп джэгухэр къызэIуахыным иIэжыр илъэс ныкъуэ иримыкъущ. Урысейм и командэ къыхэхахэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и спортсменхэр хэхуэну?
— Ди республикэм нэхъ зыщызыужьар гъэмахуэ спорт лIэужьыгъуэхэрщ. Абы къыхэкIыу 2014 гъэм екIуэкIыну Олимп джэгухэм, ди жагъуэ зэрыхъущи, Къэбэрдей-Балъкъэрым и лIыкIуэхэр хэтынукъым. Ауэ куэд дэмыкIыу апхуэдэ щытыкIэм зихъуэжыну дыщогугъ — иджыпсту бгы-лыжэ спортымрэ сноубордымрэ зегъэужьынымкIэ программэм йолэжьхэр икIи абы ипкъ иткIэ, а спорт лIэужьыгъуэ дахэр и къызэгъэпэщыкIэкIи, къызэщIиубыдэ цIыхухэм я бжыгъэмкIи, зэхьэзэхуэхэм цIыхухэр къызэрекIуалIэмкIи, КъБР-м и командэ къыхэхам и зэфIэкIымкIи нэрылъагъуу ирагъэфIэкIуэну я мурадщ. Иджыпсту япэ ехъулIэныгъэхэр къахьащ: ди спортсменхэу Темыркъан Миланэрэ Байдаев Камилрэ езыхэм я ныбжьхэм ятещIыхьауэ УФ-м и спортсмен нэхъыфIу 30-м я бжыгъэм хэхуащ. Сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ бгы-лыжэ спортым зыщыхуагъасэу Iуащхьэмахуэ лъапэ щыIэ спорт школым (КъБР-м бгы лыжэмрэ альпинизмэмкIэ и сабий-ныбжьыщIэ спорт школым и къудамэщ) зи ныбжьыр илъэси 6-м щегъэжьауэ 18-м нэс сабийуэ 200-м щIигъу йокIуалIэ. Абы къыхэкIыу дэ дыщогугъ бгы-лыжэ спортым щыдиIэ зэфIэкIым зэман кIэщIым къриубыдэу нэрылъагъуу хэдгъэхъуэну.
— Физкультурэмрэ спортымрэ зегъэужьыным республикэм сыт хуэдэ гулъытэ щыхуащIрэ? Фи спортсменхэм я сыт хуэдэ ехъулIэныгъэхэм уэ хэхауэ уригушхуэрэ?
— Дэ икъукIэ мыхьэнэшхуэ иIэу къыдолъытэ республикэм ис цIыху псори физкультурэмрэ спортымрэ дегъэхьэхыным. Иужьрей илъэсхэм спортым и инфраструктурэм псынщIэу зедгъэужьу екIуэкIащ, жылагъуэхэм узыншагъэр щрагъэфIакIуэ физкультурэ комплексхэр, спортым и лIэужьыгъуэ щхьэхуэхэм зыщыхуагъасэ пэшхэр, алэрыбгъукIэ къищIыкIа футбол джэгупIэхэр щаухуащ, спортым ехьэлIа Iэмэпсымэхэр къагъэщIэрэщIэжащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым мызэ-мытIэу щрагъэкIуэкIащ спорт зэхыхьэшхуэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Дызэрыт илъэсым и закъуэ зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэу щэрэ тIощIым щIигъу къызэрагъэпэщащ, абыхэм урысейпсо, дунейпсо зэхьэзэхуэхэр яхэту. Iуэху нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщу щытащ Урысейм и школакIуэхэм я спартакиадэу спортсмен минитхум щIигъу къызрихьэлIар.
Мэкъуауэгъуэ мазэм Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщызэрагъэпэщащ 2014 гъэм Сочэ къалэм къыщызэIуахыну ХХII ЩIымахуэ Олимп джэгухэм ятеухуа ХХIV Урысейпсо Олимп махуэр. А гуфIэгъуэм кърихьэлIащ республикэм щыпсэухэм ящыщ куэд: курыт школхэм, сабий-ныбжьыщIэ спорт школхэм щIэсхэр, сабий зеиншэхэр, спортым и ветеранхэр, пенсионерхэр, къалэ, район муниципалитетхэм я лэжьакIуэхэр.
Къуажэ щIалэгъуалэм я зыгъэпсэхугъуэр тэмэму къызэгъэпэщынымкIэ лэжьыгъэхэм хиубыдэу унафэ къащтауэ щытащ пщIантIэ щхьэхуэхэм я сабий, щIалэгъуалэ футбол командэхэм я зэпеуэ къызэрагъэпэщыну. Иджыпсту а зэпеуэр республикэм и район, къалэ щхьэхуэхэм хъарзынэу щокIуэкI.
Апхуэдэу хабзэ хъуауэ, «Кавказ джэгухэр» фестивалым и щIыналъэ Iыхьэхэр къызэрагъэпэщ. ЯпэщIыкIэ зэпеуэр муниципалитетхэм щокIуэкI, итIанэ республикэ зэхьэзэхуэм нэхъ лъэщхэр нэрылъагъу къыщащI. Апхуэдэу къыхахахэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIэкIэ мы гъэм хэтынущ фестивалым и кIэух Iыхьэу жэпуэгъуэм и 5 — 7-хэм Ставрополь крайм щыщ Псыхуабэ къалэм щекIуэкIы- нум.
Мыхьэнэ хэха иIэу къызолъытэ иужьрей илъэсрэ ныкъуэм — илъэситIым къриубыдэу ныкъуэдыкъуэхэр физкультурэмрэ спортымрэ къыхэшэнымкIэ, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ спортсменхэр гъэсэнымкIэ лэжьыгъэ пыухыкIахэр зэфIэгъэкIа зэрыхъуам. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыщ ныкъуэдыкъуэхэу спортым дихьэххэр иджы жыджэру хэтщ зэхьэзэхуэ инхэм, псалъэм папщIэ, дэгухэм футболымкIэ я урысейпсо чемпионату Волгоград къалэм щрагъэкIуэкIам хуэдэхэм. Ди щIалэхэм ящыщ зым, Гуэщокъуэ Зубер, 2013 гъэм и мазаем дыжьын медалыр къыщихьащ дэгухэм дзюдомкIэ я урысейпсо чемпионатым. Ди лъахэгъухэм ящыщ нэгъуэщI зыми, Ботвич Иван, зи лъакъуэхэм ныкъуэдыкъуагъэ яIэхэм атлетикэ псынщIэмкIэ я Урысейпсо зэхьэзэхуэм ядрор дзынымрэ метр 60-кIэ къэжэнымкIэ дыжьын медалхэр къыщихьащ. 2012 гъэм екIуэкIа зэхьэзэхуэхэм фIыуэ зэрызыкъыщигъэлъэгъуам папщIэ Урысейм зи лъакъуэхэм ныкъуэдыкъуагъэ яIэхэм тхэквондомкIэ командэ къыхэхам хагъэхьащ ди республикэм щыщ Щокъуий Рустам.
Дызэрыт илъэсым и накъыгъэ мазэм и пэщIэдзэм спортсмен нэфхэм шахматымрэ шашкэмкIэ я Урысей чемпионатыр, тхьэмахуитI дэкIри — зи лъакъуэхэм ныкъуэдыкъуагъэ яIэхэм шахматымрэ шашкэмкIэ я Урысей чемпионатыр ирагъэкIуэкIащ. Зэхьэзэхуэхэм кърихьэлIащ УФ-м и субъект 29-м къикIа спортсмену 91-рэ, абыхэм ди республикэм щыщу цIыхуи 5 яхэтащ.
Спортыр IэщIагъэ зыхуэхъуахэм я гугъу пщIымэ, абыхэм олимп спорт лIэужьыгъуэхэмкIэ куэдрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыхьыр яIэтащ. Апхуэдэ спортсмен цIэрыIуэхэм ящыщщ 1972 гъэм Мюнхен щекIуэкIа олимпиадэм дыщэ медалыр къыщызыхьа Шыхъуэ Борис (лъакъуэрыгъажэ спорт), 1980 гъэм екIуэкIа Олимп зэхьэзэхуэм чемпион щыхъуа Рогожин Сергей (шы спорт), 1980 гъэм екIуэкIа Олимп зэхьэзэхуэм щытекIуа Ахэмын Еленэ (волейбол), 2000 гъэм олимп чемпион хъуа Къардэн Мурат (алыдж-урым бэнэкIэ), 2004 гъэм Афины къалэм щекIуэкIа Олимп зэхьэзэхуэм жэз медалыр къыщызыхьа Тау Хьэсэнбий (дзюдо), 2008 гъэм Пекин щекIуэкIа Олимп зэхьэзэхуэм щытекIуа Хъущт Аслъэнбэч ( алыдж-урым бэнэкIэ), 2004 гъэм Афины къалэм щекIуэкIа Олимп зэхьэзэхуэм дыжьын медалыр, 2008 гъэм Пекин щекIуэкIа Олимп зэхьэзэхуэм жэз медалыр къыщызыхьа Аккаев Хьэжмурат (атлетикэ хьэлъэ), а Олимп зэхьэзэхуэм жэз медалыр къыщызыхьа Курамагомедов Заур (алыдж-урым бэнэкIэ), 2012 гъэм Лондон щекIуэкIа Олимпиадэм жэз медалыр къыщызыхьа Махуэ Билал (бэнэкIэ хуит), 2010 гъэм Сингапур щрагъэкIуэкIа япэ ныбжьыщIэ Олимп зэхьэзэхуэм щытекIуа Кучинэ Марие (атлетикэ псынщIэ) сымэ. СССР-м, Урысей Федерацэм я чемпионатхэм, Европэ, дунейпсо зэхьэзэхуэхэм щытекIуахэм е увыпIэ лъагэхэр щызыубыдахэм, илъэс зэхуэмыдэхэм Олимп зэхьэзэхуэхэм ди республикэм щыщу хэтахэм я гугъу пщIымэ, ахэри я бжыгъэкIэ нэхъ мащIэкъым, нэхъыбэ мыхъумэ. Дэ ди куэдщ республикэр зэрыгушхуэ хъун спортсменхэр. Абыхэм адэкIи пащэ спортым ехъулIэныгъэ инхэр къыщыгъэлъэгъуэным хуэгъэзауэ зэтеува хабзэхэм. 2013 гъэри ди спортсменхэм хъарзынэу ирагъэжьащ. Абыхэм ящыщу 23-р япэ илъэс ныкъуэм къриубыдэу Урысейм и чемпионатхэм щытекIуащ е увыпIэ лъагэхэр щаубыдащ, зым Урысейм и кубокыр къихьащ, спортсмену блы Европэм и кубокыр къэхьыным, пашэныгъэр къэхьыным теухуа зэхьэзэхуэхэм къыщыхэжаныкIащ.
— Махуэ гъуэзэджэм ирихьэлIэу уэ уи лъахэгъухэм сыт яжепIэну е сыткIэ уехъуэхъуну ухуей?
— Сыт хуэдэ ефIэкIуэныгъэми и лъабжьэр емызэшыж лэжьыгъэрщ, мамырыгъэрщ, зэгурыIуэныгъэрщ, зэкъуэтыныгъэрщ, зэкъуэшыгъэрщ, зэгъунэгъугъэрщ, хабзэ нэхъыфIу зэман кIыхькIэ гъэунэхуа хъуахэм яхуэпэжынырщ, дяпэ итахэм я Iущыгъэр зыхэлъхьэнырщ, щIэуэ, пэрыту къыкъуэкI псори къэгъэсэбэпынырщ. Мис апхуэдэ хабзэхэм тету упсэумэ, куэд пхузэфIэкIынущ. Дэ ар мызэ-мытIэу ди нэгу щIэкIащ. Апхуэдэ фIыгъуэхэр IэщIыб тщIын щыгъэтауэ, ахэр дгъэбагъуэу дызэрекIуэкIыфынур быдэу си фIэщ мэхъу. Сэ Къэбэрдей-Балъкъэрым ис псоми си псэм къыбгъэдэкIыу махуэшхуэмкIэ сохъуэхъу. Си гуапэщ дэтхэнэми насып, узыншагъэ, ефIэкIуэныгъэ иIэну, дыщалъхуа щIыналъэр мамырыгъэ илъу икIи зиужьу екIуэкIыну.
«100 наций» журнал,
№№7 — 9 (118 — 120), 2013 гъэм и фокIадэ мазэ.
