БгыцIыкIущхьэм
Псыгуэнсу къуажэм узэрыдыхьэу гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым, къэрэгъул нэхъей, сэмэгурабгъу лъэныкъуэмкIэ декIуэкI бгы лъагэм.
Абы и лъабжьэм щIэтщ метр 50 хуэдиз зи лъагагъын, къуажэдэсхэр «бгыцIыкIущхьэкIэ» зэджэу зи щыгур тафэ дахэр. 1935 — 1936 гъэхэм а щIыпIэм Iуэху дахэ куэд щызэхаублэу, батэр щагъэшу щытащ. Накъыгъэ (май), щэкIуэгъуэ (ноябрь) махуэшхуэхэр ехьэжьауэ щагъэлъапIэрт. Нобэр къыздэсми гъэ къэсыху гуфIэгъуэ Iуэху щызэхаублэ а бгыцIыкIущхьэм: ТекIуэныгъэм и махуэм и щIыхькIэ шыгъажэ щрагъэкIуэкI, щIалэгъуалэм спорт зэхьэзэхуэ щызэхашэ.
Зауэм и пэ илъэсхэм дгъэзэжынщи, гуфIэгъуэ зэхыхьэхэр зэрекIуэкIыр мыпхуэдэут: колхозым бригадэ 11 иIэти, сатыр дахэу бгым дэкIырти, псоми я лэгъупыIэмпIэхэр зэфIэдзауэ хухаха щIыпIэм щитIысыкIырт, ерыскъымрэ махъсымэмрэ я Iэнэхэр къикъутэу. Псы IэфIри IэфIыкIэри я куэдти, сабийми я IутIыжт.
Апхуэдэ гуфIэгъуэ гуимыхуж махуэу щытащ 1936 гъэм накъыгъэм и 2-р. «Мысостышхуэ Былэ парашюткIэ самолётым къелъэнущ» жаIэу щызэхахым, жьыри щIэри зэрыдэхат бгыцIыкIущхьэм. Былэ колхозхэт хъыджэбз цIэрыIуэт. Арати, а махуэм сыхьэтыр 11-хэм ирихьэлIэу къащхьэщыхьа кхъухьлъатэм парашютыр и плIэм дэлъу пщащэр къелъэри, цIыху Iув зэхэтым япэмыжыжьэу къыщетIысэхащ. Апхуэдэ телъыджэ жылэм дэсхэм иджыри ялъэгъуатэкъым.
Къуажэ Советым и унафэщI Къущхьэ Хьэзешэрэ Сталиным и цIэр зезыхьэ колхозым и тхьэмадэ КъардэнгъущI Муридрэ Былэ и Iэблэ зырызыр яIыгъыу, Iэгуауэшхуэм щIэту утыкум кърашэри, псалъэ иратащ. ЛIыгъэшхуэ къызылъыкъуэкIа хъыджэбзым къызэхуэсахэм яжриIащ Кремлым ирагъэблагъэу Калинин Михаил Ленин орденыр и бгъэм къызэрыхилъхьар, езы Сталин дыдэми «Афэрым, хъыджэбзыфI!» жиIэу и Iэр къызэриубыдар…
Илъэс 50-м щIигъукIэ къуажэ курыт школым адыгэбзэкIэ щезыгъэджа Хьэсанэ Хьэбашэ къысхуиIуэтэжауэ щытащ и нэгу щIэкIа мы хъыбарыр. Республикэм Бэракъ плъыжь зэIэпахыр къыхуагъэфэщауэ, 1938 гъэм накъыгъэ мазэм, гуфIэгъуэшхуэ щызэхашат бгыцIыкIущхьэм. Къуажэ гъунэгъухэм къикIахэри яхэту, хьэщIэ зыкъоми къахуеблэгъат. ГъэщIэгъуэныракъэ, апхуэдиз ерыскъырэ фадэрэ къыщаIэт щIыпIэм зы чэф щыплъагъунутэкъым. Абы щыгъуэ емыкIушхуэу ябжырт уефауэ нэхъыжьым зыкъебгъэлъагъуну.
ГуфIэгъуэр здекIуэкIым, шэджагъуэхэм ирихьэлIэу, бгыцIыкIущхьэ тафэм зы кхъухьлъатэ къыщетIысэхащ. Абы къикIащ хьэщIэ лъапIэ — Совет Союзым и ЛIыхъужь Водопьяновыр. Къуажэ Советым и тхьэмадэу щыта, партым и Аруан райкомым и япэ секретару хаха Къущхьэ Хьэзешэ пежьэри, хьэщIэр гуапэу къригъэблэгъащ икIи утыкум щагъэува псэлъапIэм дришеящ. 4-нэ классым щеджэ хъыджэбз цIыкIу, Жьанэ Жанхужь, а тIум яужь иту псэлъапIэм дэкIуейри, кхъухьлъатэзехуэ цIэрыIуэм удз гъэгъа Iэрамэ IэщIилъ- хьащ.
Къызэхуэсахэм Водопьяновыр къехъуэхъуащ я ехъулIэныгъэхэм нэхъри хагъэхъуэну. «Фэ зи цIэр зефхьэ Сталиным хуэфащэу фолажьэ, — жиIащ абы. — ТекIуэныгъэ ин фызэриIэр сэ абы Iэмал имыIэу хуэсIуэтэжынщ». ХьэщIэм жиIар адыгэбзэкIэ щызэрадзэкIым къызэхуэсахэр куэдрэ Iэгу еуащ. ИужькIэ, Водопьяновым иIуэтэжащ и кхъухьлъатэмкIэ мылылъэм зэрытетIысхьауэ щытар. «Кхъухьлъатэм сыкъибэкъукIыу мылым сытеувэну дзыхь сщIыртэкъым, сыкIуэцIрыхункIэ сышынэрти, — дыхьэшхыу зиумысыжырт абы. — СщIэн хуеякъэ си кхъухьлъатэр зышэчым сэри сызэришэчынур», — жиIэри къызэхуэсахэр игъэдыхьэшхат. Абы иIуэтэж хъыбархэр адыгэбзэкIэ зэзыдзэкIыр Къущхьэ Хьэзешэт.
«ЩIыхь зиIэ колхозхэт» цIэр фIащри, Псыгуэнсу колхозым а махуэ дыдэм Водопьяновыр хагъэхьауэ щытащ.
ГуфIэгъуэ махуэшхуэхэр ефэ-ешхэ Iэнэ къудейкIэ зэфIэкIыртэкъым. Апхуэдэхэм деж джэгушхуэ зэхаублэрт, щIалэгъуалэр щызэпеуэрт. А псор зылъагъухэм, абы хэт цIыхухэм дэрэжэгъуэу ягъуэтыр пхужымыIэным хуэдизт.
Лэжьыгъэм и закъуэтэкъым Псыгуэнсур адрей жылэхэм къазэрыхэжаныкIыр. Къуажэм и къэфакIуэ ансамблым хэтхэм я Iэзагъэр республикэ псом щызэлъащIысауэ щытащ. А гупым къыхашри, Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэфакIуэ ансамблым хагъэхьат ЕкIэщIауэ Хьэбид, Къардэн Iэниуар, Дзыгъур Маржынэт сымэ. Республикэм и адыгэ драмтеатрыр илъэс куэдкIэ зыгъэбжьыфIа, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист Болэ Мурат къэфакIуэ гупым хэкIри, Мэзкуу дэт ГИТИС-м щIэтIысхьат. Совет Союзым и ЛIыхъужь Яхэгуауэ Михаили, дзэм къулыкъу щищIэну дэкIыху, къуажэм и духовой оркестрым жыджэру хэтащ.
Мы къэтIуэтэжа хъыбарыр ди тхыдэ гъунэгъум щыщщ икIи апхуэдэ Iуэхугъуэхэр, Псыгуэнсу къуажэм щекIуэкIа лэжьыгъэшхуэр, абы и пщIэр зыIэта цIыхухэр ди щIэблэм ящыгъупщэ хъунукъым.
ЯХЭГУАУЭ Берд.
