Балъкъыз Валерэ: Театрым емыпхауэ мурад гуэри сиIэкъым
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэми Урысей Федерацэми щIыхь зиIэ я артист, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и актер пажэ Балъкъыз Валерэ дыгъэгъазэм и 12-р къыщалъхуа махуэщ, и ныбжьыр илъэс 65-рэ ирикъуащи, дохъуэхъу узыншагъэ быдэрэ ехъулIэныгъэрэ и куэдыну, зыпэрыхьэ Iуэхухэр къыдэхъуу псэуну.
И лэжьыгъэ нэхъыщхьэм къыдэкIуэу, Балъкъызыр зэман зэхуэмыдэхэм щытащ КъБР-м и телевиденэм и диктору, Горький Максим и цIэр зезыхьэ Урыс драмэ театрым и актеру, ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ институтым и актер гупым и егъэджакIуэу икIи и художественнэ унафэщIу, Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и унафэщIу. Валерэ и творческэ гъуэгуанэр зэрыкупщIафIэм щыхьэт тохъуэ образи 100-м нэс къызэригъэщIар, спектаклхэм, телефильмхэм, художественнэ фильмхэм щыджэгуми. Абыхэм ящыщу спектакль 48-м роль нэхъыщхьэхэр щигъэзэщIащ. Псалъэм папщIэ, Аграновский Валерий и «Малаховыр къэвгъэувыIэ» пьесэм къытращIыкIа спектаклым Малахову щыджэгуащ, Нэш Ричард и «Уэшх зыщэ» спектаклым — Старбак Билл, Горин Григорий и «Кин IV» лэжьыгъэм — Кин IV, Булгаков Михаил и «Хьэм игу» спектаклым — Шариков сымэ я образхэр щищIащ.
Псыпэр зэрыкIуэм…
ХьэщIэгъуэгу Къэсей и гъусэу. Мейкъуапэ, 2010 гъэ — Дзэм къулыкъу щыщысщIа илъэситIми армэм и самодеятельностым сыкъыщыфащ, — игу къегъэкIыж Валерэ. — Артист IэщIагъэр сигу ирихьырти, къэзгъэзэжа иужь Къэбэрдей драмэ театрым сыкIуащ. Теувэж СулътIант абы щыгъуэ режиссёр нэхъыщхьэр. Абы зы илъэскIэ сигъэлэжьащ актёрхэм я дэIэпыкъуэгъухэм сахэту. ИтIанэ, ЩэнхабзэмкIэ министерствэм и унафэкIэ, Щукиным и цIэр зезыхьэ училищэм щеджэну ягъакIуэ гупым сыхэту Москва сыкъыщыхутащ. Япэ илъэсищым къриубыдэу зыкъом тхузэфIэкIат, ди художественнэ унафэщI Калиновский Леонид и фIыщIэкIэ. Абы къыджиIэри, ди концерт программэри Вампилов Александр и «Къуэ нэхъыжь» пьесэм къытетщIыкIа ди япэ спектаклри ди республикэми Къэрэшей-Шэрджэсми щыдгъэлъэгъуат. Къыхэгъэщыпхъэщ «Къуэ нэхъыжьыр» Калиновскэм и унафэкIэ Шэрджэс Мухьэмэдрэ сэрэ адыгэбзэм къидгъэтIэсауэ зэрыщытар, апхуэдэ щIыкIэкIэ зэдзэкIакIуэ лэжьыгъэми зетпщыт зэрыхъуар. «Къуэ нэхъыжьым» щызгъэзэщIа роль нэхъыщхьэр, Сарафановым ейр, хуабжьу сигу ирихьауэ, гукъинэжи сщыхъуауэ щытащ. Училищэр къыщыдухым щыгъуэ диплом спектаклу 7 дгъэхьэзырауэ къыздэтшэжати, абыхэм ящыщу сэ 5-м сыхэтащ.
Театрым и нобэмрэ и блэкIамрэ
— Театрым ущылэжьэныр зэи тыншу щытакъым, абы щыгъуэми, ехьэжьауэ бэлыхьу лъэпкъ драматургие ущимыIэкIэ, спектаклыр зыхуей хуэзыгъазэ художник-постановщик, сценограф хуэдэхэр къыщомэщIэкIкIэ. Псалъэм папщIэ, «Уэшх зыщэ», «ЩIыщIэ къэIэта» спектаклхэм хуэдэу къезэгъыу, сыт и лъэныкъуэкIи къекIуу лэжьыгъэм и купщIэр сценэм и теплъэм къигъэлъагъуэу. Уеблэмэ Iупхъуэр зэрыIуахыу театреплъхэр Iэгу щеуэ спектаклхэр щыIащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, сценографие и Iуэху- кIэ лэжьыгъэ бэлыхь иджыпсту диIэу схужыIэнукъым.
Балъкъыз Валерэ. 2013 гъэ Актёр и лъэныкъуэкIэ жыпIэмэ, апхуэдэ IэщIагъэлI дыхуэныкъуэу си гугъэкъым, бгъэлажьэмэ, сыт хуэдэ Iуэхуми пэлъэщыну апхуэдэщ гупыр. Иджыпсту Щукиным и цIэр зезыхьэ театр институтым и 3-нэ курсым зы адыгэ гуп цIыкIу щоджэри, илъэситI иримыкъукIэ абыхэми къагъэзэжынущ. Иджыри зэ къытызогъэзэжри, спектаклхэм щыджэгункъым дызыхуэныкъуэр, пьесэфIрэ ар утыкум хуэзыгъэхьэзырын IэщIагъэлIхэмрэщ.
Сэ театр куэдым я лэжьыгъэ слъэгъуащи, IуэхущIапIэ щыIэу си фIэщ хъуркъым адыгэ театрыр къызэIузыха, абы и лъабжьэр зыгъэтIылъа ди актёр нэхъыжьхэм хуэдэхэмкIэ къулеяуэ. Я къару емыблэжу я IэнатIэм бгъэдэта, роль дахэ куэд гукъинэжу утыку къизыхьа адыгэ театрым и артистхэм пщIэшхуэ къыхуащIу, Къэбэрдей-Балъкъэрым исхэм я мызакъуэу, Ипщэ Федеральнэ щIыналъэм щылажьэ театрхэм я лэжьакIуэхэр къафIэлIыкIыу щытащ. Ар си закъуэкъым жызыIэр, театр гъуазджэм зыгуэр хэзыщIыкI дэтхэнэми ещIэ зи гугъу сщIыр. Ди актёрхэм апхуэдизкIэ талантышхуэ ябгъэдэлът, зэфIэкIышхуэ яIэу зыкъагъэлъагъуэрти, Къэбэрдей драмэ театрым и артистхэм хуэдэ дыхъуарэт жызымыIэрэ абы хуэмыпабгъэрэ къэгъуэтыгъуейт. Адыгэ театрыр нэгъуэщI щIыналъэхэм кIуа нэужь, хэгъэрейхэр щыту Iэгу къыхуеуэу ахэр щIрагъэблагъэр ди япэ ита, театрыр къызэIузыха нэхъыжьыфIхэм я гуащIэм, я зэфIэкIым, я Iуэху бгъэдыхьэкIэм щхьэкIэт. Абыхэм я утыку итыкIэм, роль гъэзэщIэкIэм щапхъэ къытумыхынкIэ Iэмал иIэтэкъым. Сэ срогушхуэ сыщIалэжь цIыкIуу артистышхуэхэм сазэрыхэхуам, абыхэм я джэгукIэм сыкIэлъыплъыну Iэмал сызэриIам.
КъыхэщхьэхукI ролхэр
«КъэхутакIуэхэр» диплом спектаклым Хьэмыку Жаннэрэ Балъкъыз Валерэрэ щоджэгу. 1975 гъэ — КъезбжэкI нэужькIэ, куэд мэхъу ахэр, ауэ псоми къахэзгъэщхьэхукI лэжьыгъэхэр сиIэщ. Апхуэдэщ «Къуэ нэхъыжь» спектаклым, «Хьэм игу» (зыгъэувар ХьэщIэгъуэгу Къэсейт), «Уэшх зыщэ» (Фырэ Руслан), «Кин IV», «ЦIыхухъур, цIыхубзыр, хьэдэ мыцIыхур» (Дэбагъуэ Роман) лэжьыгъэхэм щызгъэзэщIа ролхэр. Ахэр си репертуарым зэрыхэтым срогушхуэ.
И роль нэхъыфIхэм къыдэкIуэу, нэгъуэщI Iуэхухэми щогуфIыкI Балъкъыз Валерэ. Ар иропагэ Къэбэрдей драмэ театрыр япэ дыдэу хамэ къэрал зэришауэ щытам. IутIыж Борис и «Дамэлеймрэ» (зыгъэувар ХьэщIэ-гъуэгу Къэсейт) Башбеков Шараф и «ГъущIым къыхэщIыкIа фызымрэ» (режиссёрыр Фырэ Руслант) яшэри, Тыркум мазэм нэблагъэкIэ щыIат. «Сэ сытым дежи си хъуэпсапIэт адыгэ здэщыIэм ди театрыр нэзгъэсыну, ди IуэхущIапIэм и цIэр фIыкIэ згъэIуну, нэгъуэщI лъэпкъ театрхэмрэ дыдеймрэ зэпысщIэну…» — жеIэ Валерэ.
— IутIыж Борис и «Эдип» пьесэм къытращIыкIауэ Урыс драмэ театрым щагъэува спектаклым (Креон и ролыр), Шекспир Уильям и «Король Лир»-м (Кент) сыщыджэгуащ. ТIури зыгъэувар режиссёр Теувэж СулътIанщ. Апхуэдэуи «Декамерон», нэгъуэщI спектаклхэми сыхэтащ. Къуиикъуэ Налбий и «СыныволъэIу сыщIэфлъхьэжыну» лэжьыгъэр и лъабжьэу Мысост Вадим адыгэ театрым щигъэува спектаклым, Толстой Алексей и IэдакъэщIэкIымкIэ Фырэ Руслан утыку кърихьа «Пащтыхьымрэ Пащтыхь гуащэмрэ» си гуапэу сыщыджэгуащ. ЖыпIэнуракъэ, иужьрей илъэситхуми гуащIафIэу, театритIри зэдэсхьу, сылэжьауэ жыпIэ хъунущ. Театр Iуэху зэхуэмыдэхэм, щхьэусыгъуэ зыбжанэм къыхэкIыу урыс театрым афIэкIа сыщылэжьэжыну къыщIэкIынукъым, — жеIэ Валерэ.
IэнатIитI зэдэзыхь артистым, атIэми тIури театру щыщыткIэ, абыхэм ящыщу нэхъ игъэнэхъапэр узэрыфIэгъэщIэгъуэнынур гурыIуэгъуэ къыщIэкIынщ. АбыкIэ сыщеупщIым, зы дакъикъи жэуапыр игъэгувакъым: «Сэ сытым дежи жызоIэ си лъэпкъым ехьэлIа, си анэдэлъхубзэм епха дэтхэнэ зы Iуэхури нэхъапэу зэрызгъэувыр. Ещхьыркъабзэу, Адыгэ театрым сыщыджэгуныр, сыщылэжьэныр япэ изогъэщ, сигу, си псэ нэхъ етауэ зэрыщытым шэч лъэпкъ хэлъкъым».
Театр, телевиденэ, егъэджакIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ…
— КъБР-м щыIэ МВД-м и Жылагъуэ советым и унафэщI къалэныр къысхуагъэфащэу сыщраджэм, арэзы сытехъуэри яужь сихьауэ илъэс ещанэ хъуауэ абы сыщыIэщ. Ди къалэн нэхъыщхьэр цIыхухэмрэ хабзэхъумэ IэнатIэхэмрэ зэшэлIэнырщ, я дзыхь зэрагъэзынырщи, зэрытхузэфIэкIкIэ Iуэхур догъэкIуатэ. ЗыгуэркIэ ныкъусаныгъэ къэхъумэ, лей къатехьэмэ, я щхьэр къыдахьэлIэ, абыкIэ жэуаптакIуэр къызогъуэт, зыхузогъазэри сопсалъэ. Зыгуэр къыдэхъулIэмэ, тхузэфIэкIмэ, дэIэпыкъуэгъу дыхъуфмэ, догуфIэ.
Ныбжьэгъухэм я псалъэ
ЦIыху зыгъэлъапIэ цIыху и уасэщ. Валерэ и гумащIагъэкIэ, и дуней тетыкIэкIэ къилэжьауэ, къихьэхуауэ иIэщ ныбжьэгъуфIхэр. Абыхэм ящыщ зыщ Валерэ и махуэм ирихьэлIэу телефонкIэ къыдэпсэлъа, УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, режиссёр цIэрыIуэ ХьэщIэгъуэгу Къэсей.
— Ди IэщIагъэм щынэхъыщхьэр шэч къытезмыхьэжу къызгурыIуащ — ар цIыхугъэрщ, — къызжиIащ Къэсей. — Ар пхэлъмэ, пэжыгъэр уи гъуазэмэ, Iэмал имыIэу уи ролхэм къыхэщынущ. «Шэрджэс» псалъэм нэхъ хуэфащэу, цIыхугъэ нэхъ зыдэплъагъуу щыIэхэм языхэзу къызолъытэ сэ Валерэ, сызэриныбжьэгъуми срогушхуэ.
Къэсей къыхигъэщащ Валерэ пцIыр, фэрыщIагъыр илъагъу зэрымыхъур, Къэбэрдейм, къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым и цIэ фIыкIэ ириIуэфыну зэи Iэмал къызэримыгъанэр. Апхуэдэу зи лъэпкъым щхьэкIэ гууз-лыуз зиIэ цIыхум театрыр зэрыригъэфIэкIуэфынум шэч хэлъкъым.
— Сэ зэрызгъэуваракъым щIыжысIэр, ауэ «Хьэм игу» спектаклым и ужькIэ куэдым а лэжьыгъэм и гугъу къысхуащIащ, Валерэ ролыр зэригъэзэщIар телъыджэ ящыхъуауэ. Си дежкIэ ар гуапэщ, артистри хэзыIэтыкI Iуэхущ.
ХьэщIэгъуэгумрэ Валерэрэ къызэдрахьэжьауэ щытащ адыгэ-абхъаз театр фестиваль, Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгей, Къэрэшей-Шэрджэс, Абхъаз республикэхэм я театрхэм я зэIущIэ. Япэ зэхыхьэр Мейкъуапэ щрагъэкIуэкIри, абдежым къыщыувыIэжат. Къэсей и жагъуэ мэхъу иужькIэ ирахьэжьэжами, а Iуэхур лъэныкъуэкIэ зэрыбгъунлъар, абыкIэ я мурадам тIэкIу къызэрытекIар. Псалъэм и хьэтыркIэ, «Кавказский меловой круг» зыфIаща зэхыхьэм и цIэм «Наш» псалъэр пагъэувэри, мыхьэнэ нэхъыщхьэр ягъэкIуэдащ.
ХьэщIэгъуэгу Къэсей и псалъэхэм («Хьэм игу» спектаклым ехьэлIам) я щыхьэтщ центральнэ газетхэм ящыщ зым гъуазджэ щIэныгъэхэм я доктор Хайченкэ Георгий щитха тхыгъэм къызэрыхигъэщар: «Уэшх зыщэ Старбак Билл и ролыр утемызашэу, пэжагъ ин хэлъу икIи фIы дыдэу егъэзащIэ Балъкъыз Валерэ. Ар ди пащхьэм къызэриувэр зи дуней тетыкIэр къыбгурымыIуэ факирукъым, атIэ гушхуэ зыкIуэцIылъ, цIыхухэм фIы яхуэзыщIэу еса щIалэ ахъырзэманущ».
КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Дэбагъуэ Роман жеIэ: «Куни Рей и «ЦIыхухъур, цIыхубзыр, хьэдэ мыцIыхур» жыхуиIэм роль нэхъыщхьэр щигъэзэщIащ Балъкъыз Валери, абы наIуэу къегъэлъагъуэ «актер нэс» жыхуэтIэр Валерэ къызэрилэжьар. А лэжьыгъэм абы щищIэхэр илъэс 40 фIэкIа мыхъуа актер куэдым яхузэфIэкIынукъым. Музыкантыр зэрылажьэр и Iэмэпсымэхэрамэ, артистым и Iэмэпсымэр и Iэпкълъэпкъымрэ и макъымрэщ. Артистыр артистыфIмэ, мис а тIур екIуу зэрихьэн хуейщ. Абы и лъэныкъуэкIэ Валерэ къылъэщIыхьэн куэд щыIэкъым».
«ЩIалэ хъарзынэщ, актер гъуэзэджэщ, цIыхугъэкIи зыри хэбдзыфынукъым, гъуэгу удытехьэми, укъытринэнукъым, Iуэху дэпщIэми, ухущIегъуэжынукъым», — Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIыхь зиIэ и артист Хъыдзэдж Борис а и псалъэхэм нэхъ лъапIэ дэнэ къипхын?!
ХъуэпсапIэхэмрэ мурадхэмрэ
— Валерэ, илъэс зыбжанэ и пэкIэ жыпIауэ щытащ Чеховым и «Дядя Ваня»-м ущыджэгуну узэрихъуэпсапIэр…
— Мызэ-мытIэу зэрыжысIащ, актер куэдми къызэрыхагъэщащи, актерыр зи щхьэ хуимыт цIыхущ, къыхуащIыр и унафэщ. Режиссёрым игъэув лэжьыгъэм хэтыну ираджэмэ, ар и къарум, и зэфIэкIым къызэрихькIэ ищIу аращ.
Ди гум итлъхьат Горин Григорий и «Поминальная молитва» IэдакъэщIэкIым спектакль къытетщIыкIыну. ЗэддзэкIауэ, ХьэщIэгъуэгу Къэсей игъэувын хуейуэ, щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къыхэкIыу къэнэжащ. Мис ар тхузэфIэкIамэ, гъэщIэгъуэныщэ хъунут, и мыхьэнэкIэ «Дядя Ваня»-ми пэхъунут.
Си ныбжьыр здынэсам мурад хэIэтыкIахэм я гугъу сщIыну къекIуу си гугъэкъым. Уи шым къижынур пщIэжын хуейщи, си щхьэкIэ щхьэхуэу мурад гуэри сиIэкъым. Театрым иIэ — си гуапэу дэсIыгъынущ, гъэлъэгъуэныгъэхэм си Iыхьэ хэт — сыщыгуфIыкIынущ. Уафэм вагъуэ къесхьэхынукъым, къызэрыгуэкI акъыл тIысакIэ Iуэхум соплъри. ЦIыхум хузэфIэкIынум и нэхъыбэр, и нэхъыфIыр щищIэр илъэс 40 — 50 щыхъу зэманырщ, адрейм лъэкIар къигъэсэбэпу аращ. Ар гъащIэм и хабзэ захуэщ.
Си театрым сыхуохъуахъуэ щылажьэ псори псэуну, узыншэну, гукъыдэж яIэну. Дэтхэнэ зыми зы махуэм нэхърэ адрейм и зэфIэкIыр зэрыхэхъуэр зыхищIэу лэжьэну си гуапэщ, актёр, режиссёр гъуэзэджэхэр къэунэхуну си хъуэпсапIэщ.
Епсэлъар Истэпан Залинэщ
