Статистикэр псоми щыгъуазэщ
Урысейм цIыхухэр къыщыхатхыкIынущ 2020 гъэм жэпуэгъуэм и 1-м щегъэжьауэ мазэр иухыху. А лэжьыгъэр ирагъэкIуэкIынущ, бжыгъэхэр зи лъабжьэ технологиехэр къагъэсэбэпурэ. ЩIэуэ Iуэхум хэлъынур дэтхэнэ зы цIыхуми Къэрал Iуэхутхьэбзэхэм я портал зэгуэтыр къигъэсэбэпу езым ехьэлIа Iуэхухэмрэ бжыгъэхэмрэ электрон напэкIуэцIым ирилъхьэ зэрыхъунурщ.
СтатистикэмкIэ къэрал къулыкъущIапIэм мы лэжьыгъэр ирагъэкIуэкIын папщIэ игъэхьэзыра цIыхухэм унагъуэхэр къыщызэхакIухькIэ зыхуэфащэ программэ зэрылъ планшетхэр къагъэсэбэпынущ. Апхуэдэу дэтхэнэ зы цIыхуми езым ехьэлIа Iуэхухэр щригъэтх хъунущ къыхэтхыкIыныгъэм ирихьэлIэу къызэрагъэпэща участкэхэм, къэрал, муниципальнэ Iуэхутхьэбзэхэр зэфIэзыгъэкI центрхэм.
Къэгъэлъэгъуапхъэщ цIыхухэр къыхэтхыкIынымкIэ хабзэр Урысейм къызэрыщежьэрэ зэманыфI зэрыдэкIар. Япэ дыдэу Урысей империем исхэр къыхатхыкIауэ щытащ 1897 гъэм мазаем и 9-м (жьымкIэ — щIышылэм и 28-м). ЕтIуанэ къыхэтхыкIыгъуэр РСФСР-м 1920 гъэм щрагъэкIуэкIауэ щытащ, ауэ граждан зауэм и зэранкIэ абы къызэщIиубыдар къэралым и Iыхьэ щхьэхуэхэрщ.
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 20 гъэхэм ди деж статистикэм псынщIэу зыщиужьу хуежьащ. Зауэ зыбжанэмрэ революцэмрэ къыхэкIа къэралым зыкъищIэжу хуежьати, Правительствэм къалэну зыхуигъэувыжат зыужьыныгъэр индустрие лъабжьэм тегъэувэныр. Абы къыхэкIыу статистикэ къэхутэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр къызэригъэпэщырт. А лъэхъэнэрщ «статистикэр псоми щыгъуазэщ» псэлъафэр къыщежьауэ щытар.
1926 гъэм ирагъэкIуэкIа союзпсо къыхэтхыкIыныгъэр статистикэ къэхутэныгъэшхуэу зэрыщытым къыдэкIуэу, мыхьэнэ ин зиIэ жылагъуэ лэжьыгъэт. Ар егъэкIуэкIыным къэралым хухихат сом мелуани 10 (а зэманым зы долларым соми 2 и уасэу арат).
1926 гъэм цIыхухэр къыхэтхыкIыным зыщыхуагъэхьэзырым, статистикэм и лэжьакIуэ цIэрыIуэхэу Михайловский Василий, Криткин Олимпий сымэ щIэныгъэ къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр ирагъэкIуэкIащ икIи абы кърикIуахэр цIыхухэр къыхэтхыкIыным и лъэныкъуэкIэ къэралым куэдрэ къыщагъэсэбэпащ. Совет Союзым цIыхухэр япэу къызэрыщыхатхыкIам кърикIуахэр икъукIэ зэман кIэщIым, мазэ 16-м къриубыдэу зэхалъхьэжащ икIи ахэр тонн 56-рэ хъууэ къыдагъэкIащ.
Дэтхэнэ зы цIыхуми ехьэлIауэ абы щыгъуэ Iуэху зэмылIэужьыгъуэу 14 ятхат. Апхуэдэ Iуэхухэм ящыщт цIыхум и ныбжьыр, зыщыщ лъэпкъыр, и анэдэлъхубзэр, къыщалъхуа, щыпсэу щIыпIэхэр, и щIэныгъэр здынэсыр, и узыншагъэр зыхуэдэр, щылажьэ IэнатIэр, зыхэпсэукI мылъкум и хэкIыпIэр, нэгъуэщIхэри.
1926 гъэм цIыхухэр къызэрыхатхыкIам кърикIуахэм япкъ иткIэ, а зэманым Къэбэрдей-Балъкъэр автономнэ областым цIыху мин 224,1-рэ исащ. Абыхэм ящыщу мин 16,2-р (проценти 7,2-р) къалэм, цIыху мин 207,9-р (процент 92,8-р) къуажэхэм щыпсэурт.
Абы ебгъапщэ хъунущ мы къыкIэлъыкIуэ бжыгъэхэр. 2010 гъэм Урысей псом цIыхухэр къызэрыщыхатхыкIам кърикIуахэм япкъ иткIэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм цIыху мин 829,9-рэ щыпсэуащ. Къалэхэм цIыху мин 468,4-рэ (процент 54,5-рэ), къуажэхэм цIыху мин 391,5-рэ (процент 45,5-рэ) дэсащ.
2019 гъэм щэкIуэгъуэм и 1-м ирихьэлIэу КъБР-м исащ цIыху мин 868-рэ.
