Лабэ Iуфэ сыIуту зекIуэм пызощэ
Мы тхыгъэм ипэ къихуэу сытетхыхьат Адыгэ Республикэм хыхьэ Еджэрыкъуей къуажэм пщэдджыжьым жьыуэ лъакъуэрыгъажэм сытесу сыкъыдэшэсыкIыу, а жылэр зыбгъэдэс Лабэ псышхуэм сыбгъурыту, ипщэкIэ, къуршхэр здэщыIэ лъэныкъуэмкIэ, зэрыдэзгъэзеяуэ щытам. Сытепсэлъыхьат сызэрыцIыкIурэ кIахэ адыгэхэм нэIуасэ сахуэхъуным сыщIэхъуэпсу сыкъызэрекIуэкIами, зи гугъу сщIы гъущIыш цIыкIумкIэ къэжыхьынми, «щIалэ танэ» зыхужаIэ щытыкIэм сызэриувэ лъандэрэ, пэсщI щымыIэм хуэдэу, хьэщыкъ сыхуэхъуауэ зэрыщытами.
Ауэ щыхъукIи, цIыхум, зыхуейр имыщIэжу щхьэукъуэрилэ хъуарэ дунейм тезашэу къиубламэ, и псэм и хущхъуэгъуэри, зыхуэчэму къилъыхъуэри щIэщыгъуагъэкIэ гъэнщIа, зыхимыщIыкIыу щытам лъэзыгъэIэс гъуэгуанэ телъыджэрщ, къыщыхутэ щIыпIэхэм къыщыхукъуэкI теплъэгъуэхэмрэ и нэгу зыщезыгъэужь къэунэхуныгъэхэмрэ гу зэIухакIэ зэрыпэджэжырщ.
Иджыри къыздэсым къызэрытлъэIэси щымыIэу къекIуэкIа щыIэкIэ-псэукIэхэм, ипэкIэ дымылъэгъуа щIыпIэхэм зекIуэ гъуэгуанэм дыщыхуишэкIэ, дыкъыщыщIидзам, «уарэ, аргуэру дыкъыщыбэдзэуэжаи!» жыдигъэIэу, зэщIэнауэ щыта ди Iэпкълъэпкъри къыщызэщоуж, ди псэхэми тыншыгъуэ гуэрхэр къыщыхопсэж.
Зыми иумыгъэщхьын гукъыдэжым дыхэзышэ зэхъуэкIыныгъэ телъыджэхэм лъабжьэ яхуэхъур, шэч хэмылъу, зекIуэ гъуэгуанэм къыщыддэунэху теплъэгъуэхэм нэ щIэщыгъуэкIэ дазэрыIуплъэрщ, дымыцIыхуу щытам «дыкъызэфIигъэщIэнущ» хужыдмыIэу, «къыдэджам» дызэрыпэджэжырщ. А псом къадэкIуэу къыхэдгъэщынщи, зи гугъу тщIы хьэл-щэныр, языныкъуэхэм къызэралъытэмкIэ, лIыгъэм и зы нэщэнэщ.
Дауи, тщыщ дэтхэнэри ипэкIэ дымыгъэунэхуам гъунэгъу зыщыхуэтщIкIэ, зы мащIэкIэ нэхъ мыхъуми дыкъимыгъэпIейтеинкIэ, дыкъимыгъэгузэвэнкIэ Iэмал иIэкъым. Ар гурыIуэгъуэщ. Ауэ, итIани, дызытехьэ гъуэгуанэм ди гущIэм аддэ жыжьэу къыщызэщIигъэст хъуэпсэгъуэ бзийхэм дэтхэнэ ди зы лъэбакъуэри чыгъуафIэ зэращIым, ди псэмрэ ди пкъынэлъынэмрэ зыхагъэбыдыхьауэ хэлъа щтэIэщтэблагъэхэр зэрыхагъэкъэбзыкIыжым, дыкъызэрызыщагъэужым я мызакъуэу, гушхуэныгъэкIэ гъэнщIа гъащIэ телъыджэм дызэрыхуашэжри шэч къызытумыхьэжынщ. Абы иужькIэ дэ зэи тщыгъупщэжынукъым ипэкIэ дыздэщымыIа щIыпIэхэм щызыхэтщIауэ щыта нэжэгужагъэмрэ гупсэхугъэмрэ.
Лъакъуэрыгъажэм пэсщI щыIэтэкъым
АтIэми, зэрагъэунэхуамкIэ, лъакъуэрыгъажэкIэ зекIуэ гъуэгуанэ техьэныр, «велотуризм» жыхуаIэр, нэ щIэщыгъуэкIэ дунейр уэзыгъэлъагъу, узыщIэзыгъэгупсысыж, зозыгъэгъэпсэху, уи псэм нэхур хэзыгъапсэ, махуэ къэс къыбдэгъуэгурыкIуэ «къызэрыгуэкI» дунейм ухэзыш Iэмал нэхъ узыншэхэм ящыщ зыщ. КъищынэмыщIауэ, а «гъущIыш» цIыкIум хузэфIокI лъэсу къэпкIухькIэрэ щIэх зэщIумыгъэхьэфын, автомашинэкIэ зэлъумыгъэIэсын щIыпIэ телъыджэхэр къуигъэплъыхьынри.
Апхуэдэ нэгу зегъэужьыкIэм сызэрыщIэхъуэпсым къыхэкIагъэнущ Адыгэ Республикэм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ Куэшхьэблэ къуажэм Налшык икI автобусымкIэ зы махуэ гуэрым и пщыхьэщхьэхуегъэзэкIыу сыщIынэсауэ щытари, зэпкърысхыу здесшэжьа лъакъуэрыгъажэри си гъусэу.
ЗекIуэм и пэщIэдзэм
Автобусым сыкъикIащ. Къыздисха «гъущIышым», къыщIэсхауэ щыта и шэрхъхэр щIэсIуэнтIэжри, сышэсащ. Сигу ислъхьат, а щIыпIэм ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ километр 15 хуэдизкIэ пэIэщIэ Еджэрыкъуей къуажэм пшапэр зэхэмыуэ щIыкIэ сынэсынуи, а пщыхьэщхьэм ар къызэхъулIащ. ИкIи, а жылэм бысым щысхуэхъуащ благъагъэкIэ къызгухьэ Тхьэрыкъуахъуэ Къаплъэн и унагъуэр.
Нэху щыщым, сыкъэтэджри унэм сыкъыщIэкIащ. Унагъуэр зей нэхъыжьхэр си япэжкIэ къызэщIэушауэ зи бжэр IугъэузэщIыкIа лэгъунлейм щIэст. ПщIантIэм сыкъыдыхьауэ сызэрыщыпэщащэр щалъагъум, «умышхауэ уемыжьэ» жаIэри, схуагъэхьэзыра Iэнэм сыбгъэдагъэтIысхьащ. КIуэ аракъэ, къэуат зыщIэлъ шхын гурыхьхэмкIэ сызэIурыущ, абы папщIи бысымхэм фIыщIэ яхуэсщIри сыкъэтэджыжащ.
А махуэм си мурадт, Еджэрыкъуей къуажэм сыкъыдэшэсыкIыу, ипщэкIэ къэлъагъуэ къуршхэмкIэ сунэтIыу, а лъэныкъуэмкIэ щыIэ Псыбэ (Псебай) сынэсыну.
Еджэрыкъуей сыкъыдошэсыкI
Лъакъуэрыгъажэр иджыри зэ зэпэсплъыхьыжри, и щытыкIэм арэзы сыкъыщищIым, пщIантIэм къыдэсшащ. КъыскIэлъыдэкIа бысымхэмрэ сэрэ дыкъызытехьар уэрамдэкIти, гъуэгу нэхъыщхьэм сынэсыху лъакъуэрыгъажэр Iэдэжу сшащ. АдэкIэ зыщIислъэфыхьыжын щыIэжтэкъыми, зи «шхуэмылакIэр» сымыутIыпщу алъандэрэ сIыгъа «гъущIышым» сышэсащ икIи, ипэ пщыхьэщхьэм сыкъыздеха лъэныкъуэмкIэ дэзгъэзеижащ.
ЖыпIэнур арамэ, Куэшхьэблэ нэс дэлъ гъуэгуанэр, си Iэпкълъэпкъыр къызэщIигъэплъа мыхъумэ, къызэрыстехьэлъэ щымыIэу, къызэзнэкIащ.
Куэшхьэблэ зэпэплIимэу къуажэ дахэщ, и уэрам Iэхуитлъэхуитхэр языныкъуэ щIыпIэхэм я деж щызэхыхьэжрэ адэкIэ щызэхэкIыжу. Ауэ, сэ а жылэм сыкъыщыувыIакъым, кIуэ си псылъэм итыр щызэсхъуэкIамэ сщIэркъым армыхъуамэ…
Гъуэгуанэм къыпысщэу
А лъэхъэнэм нэхъ сыдэзыхьэхыу щытар адыгэхэр щыпсэуа жыжьэрылъэIэс щIыналъэхэм, псом хуэмыдэжу, бгылъэ щIыпIэхэм, зыщысплъыхьыныр арати, мы зекIуэм щыщу гукъинэж нэхъ сщыхъуахэм щыщIадзар Лабэ и ныджэм декIуэкI сэнтхым зиIэта иужькIэщ.
Арати, гъуэгу нэхъыщхьэр Блашэпсынэ блэкIыу зэрыхашам къыхэкIыу, а къуажэм сыдыхьэну къысхуихуакъым.
Мы тхыгъэм къыщедбжэкIыну дызыхунэса жылэхэр зэрызэпэщIэхам и гугъу тщIымэ, Еджэрыкъуейрэ Куэшхьэблэрэ я зэхуаку километр 15-м щIигъу дэлъщ, Куэшхьэблэрэ Блашэпсынэрэ километр 11,6-кIэ зэпэщIэхащ. Абы къикIыр аращи, а махуэм Блашэпсынэ сыщынэсам ирихьэлIэу километр 27-м нэблагъэ къызэзнэкIагъэххэт.
Иджы, къыкIэлъыкIуэ лъэбакъуэу счын хуейр Лабэ Iус къэбэрдей адыгэ къуажэхэм ящыщу ищхьэхэмкIэ нэхъ къыщызэтена Хуэдз жылэшхуэм сынэсыныр арати, гъущIыш цIыкIумрэ сэрэ ди лъэдийхэм гъуэгум нэхъри зыщедгъэукъуэдиящ, дыкъызэрыщыувыIэ щымыIэу.
Дыздэжэм, зыри къыджезымыIэ урыс къутыр зыбжанэ къызэднэкIащ. Абыхэм я нэхъ ину къалъытэ Натырбейрэ (Натырбово) Блашэпсынэрэ километр 14,6-кIэ зэпэщIэхащ. Натырбейрэ абы ищхьэжкIэ щыIэ Хуэдзрэ я зэхуаку километр 27-рэ дэлъщ. АтIэ, мис а гъуэгуанэу километр 41-м щIигъури сызытес лъакъуэрыгъажэмрэ сэрэ зы напIэдэхьеигъуэу къызэднэкIащ.
Уегупсыс зэрыхъунумкIи, здынэсыну зи нэ къызыхуикI лъэныкъуэхэм абы ипэкIэ зэи щымыIауэ, зызрипщытам зэрыхуэхьэзыр щIагъуи бгъэдэмылъу, зыIэщIимыгъэз и гъущIышым фIэкIа нэгъуэщI гъуси имыIэу, зи гугъу тщIы гъуэгуанэм хуэдэхэм техьэну тегушхуа цIыхум гуфI кIуэцIылъу, нэгъуэщI-къинэмыщIхэмкIи гупсысапIэ зримытыжу, зи яужь ихьа Iуэхум зригъэтхьэкъуауэ щытын хуейщ.
Хуэдз псым и Iуфэм
Гъуэгум сыздрижэм, Хуэдз зи фIэщыгъэ къуажэм гъунэгъу сызэрыхуэхъуар кърисщIащ си пащхьэ къихута лъэмыжым ипэ къит пкъом нагъыщэ папщIэу щыхагъэунэхукIа «Хуэдз псы» псалъэхэмкIэ.
ЖыпIэнур арамэ, абдежым сыкъыщыувыIэмэ зэрынэхъыфIыр гукIи псэкIи зыхэсщIащ. Апхуэдэуи сщIащ икIи сыхущIегъуэжакъым. Гъуэгубгъум сыщепсыхри, ихъуреягъыр зэ плъэгъуэу зэщIэзгъэхьащ. Гу лъыстащ зи гугъу сщIы къуажэр сыкъыщыувыIам зэрыпыIудзами, ижьрабгъу лъэныкъуэмкIэ, аддэ жыжьэу, хуэлъэныкъуабэ щIыкIэу къызэрехми. Зыкъэсщтэжынщи, ар зи кIыхьагъым къыблэжа псым и Iуфэм сыщынэсар шэджагъуэ нэужьыфI хъуауэщ.
ГъэмахуэкIэ хуабэвэхым асфальт гъуэгу защIэкIэ кърижа сэ дыгъэ бзийр хъуэпсэгъуэу зыхэпщIыпщIэ ткIуэпсыбэм сыдимыхьэхыныр Iэмал зимыIэти, ар къитхъутхъукIыу здешкIурэх ныджэм сыдэмыхьэ щIыкIэ, иджыри зэ Iэшэлъашэм нэхъ гупсэхуу зыщысплъыхьащ. Си нэгу къыщIэувар гъэщIэгъуэнщ: ихъуреягъыр губгъуэщ, километр ныкъуэм нэблагъэм зы ухуэныгъи иткъым, итIани, щIалэ цIыкIу гуэрхэр, къакъэ-пщIыпщIрэ щызэрызехьэу, лъэмыжым и ижьрабгъу лъэныкъуэмкIэ щIолъадэ-къыщыкъуокIыж. Абыхэм гу щалъыстэм, сахэмыхьэн щхьэкIэ, псы зэпрыупIэм и сэмэгу лъэныкъуэмкIэ дэздзыхащ. ЗэрыхъуамкIэ, Хуэдз здежэхымкIэ — сэ, къыздикIымкIэ — гуфIэжу къыщызыжыхь, архъуанэм хэлъэн-хэпкIэнкIэ иримыкъуж щIалэ цIыкIухэр дыщыIэт.
Пэжым фыхуеймэ, мыбдежым щынэжэгужэ ныбжьыщIэхэр щыслъэгъуам япэу сигу къэкIар ахэр Хуэдз къуажэм унэмыс щIыкIэ мы щIыпIэм узыщрихьэлIэнкIэ хъуну урыс къутыр гуэрым къикIауэт. АрщхьэкIэ, сызыщIэдэIукIмэ, псом нэхърэ нэхъ телъыджэжыр аращи, ныбжьыщIэхэр зэпадзыжурэ зэрызэпсалъэр дэ Къэбэрдейм къыщыдгъэсэбэп ди адыгэбзэрт! А Iуэхугъуэм сыщыгуфIыкIами, тIэкIуи гъэщIэгъуэн сщыхъуат. Сыт щхьэкIи апхуэмыдэнрэт, Налшык нэс укъикIыу, урыс хъужа къалэ, къуажэ куэдым уакъыфIэкIыу, зэ еплъыгъуэкIэ щIыпIэ пхыдза дыдэу къэплъытэнкIэ хъуну Iэшэлъашэм къыбдалъхуа уи анэдэлъхубзэр къэзыгъэсэбэп, абы ирипсалъэ ныбжьыщIэхэм уащыщыхуэзэкIэ?!
Дауи, сэ сыщыгъуазэт мы щIыпIэхэм ди лъэпкъэгъухэм ящыщ гуэрхэми сащрихьэлIэнкIэ зэрыхъунум. Ауэ, итIани, къытызогъэзэжри, Блашэпсынэ деж къыщыщIэдзауэ урыс фIэкIа зэрымыс хъуа Iэшэлъашэм уи анэдэлъхубзэм зэпадзыжрэ хуиту ирищызэдэуэршэрхэм сащыIущIэныр, шэч зыхэмылъыжыр арати, сэркIэ гуфIэгъуэшхуэт. Абы къыхэкIыуи, гъуэгуанэ мыцIыхум икIи жыжьэм кърикIуа сэ мыбдежым зыми хуэзмыгъэдэн жьы къабзэ Iубыгъуэ къыщысIурыуам хуэдэт.
СызрихьэлIахэм гукIи псэкIи апхуэдизу сыкъагъэгумэщIати, «зыгуэркIэ Iузгъэщт хъужыкъуэмэ» жысIэри, губгъуэжьым ит лъэмыжу я жылэм фIыуэ пыIудзам деж щынэжэгужэ, дуней гуфIэгъуэр щызезыхьэ ныбжьыщIэ цIыкIухэм, зэран сазэрыхуэмыхъунури сазэрыжьэхэмыуэнури си щытыкIэ псомкIи къэзгъэлъагъуэу, я лъабжьэкIэ сыщетIысэхащ.
ИтIани, сыхуейт ныбжьыщIэхэм сызэрыадыгэр къезгъэщIэнуи, адэкIэ-мыдэкIэ къыщызыжыхьхэм ящыщу, а напIэзыпIэм зэрымыщIэкIэ гъунэгъуу къызбгъэдэхута щIалэ цIыкIум зыхуэзгъэзащ:
— Мо зыщывгъэпскIым деж апхуэдизу куууэ ара, щхьэкIэ зыщIыхэвдзэр? — жысIэри.
— АтIэ! — жэуап къызитыжащ езыми, сызэрызыпигъэплъа щымыIэу, зыкъызэкъуипхъуэтри.
«Ярэби, сызэрыадыгэр модрей и гъусэхэми яжриIэжыну пIэрэ?» жысIэрэ абыкIи си гур згъафIэу, псым зыкъыщызгъэщIыIэтыIэри, и Iуфэм сыкъыIутIысхьэжащ. ИкIи, мо сыздешам, щIалэ цIыкIухэр зэрызэдэгуфIэм сагъэгушхуэрэ си щхьэми пщIэ хузагъэщIыжу, абдежым тэлайкIэ сыщысыжащ, гупсэхугъуэ иным сызэщIищтарэ щызыхэсщIэ псори зэзгъэщIэгъуэкIыжу.
Ауэрэ здекIуэкIым, ныбжьыщIэхэм зыкъызэщIакъуэжри, къуажэкIэмкIэ драгъэзеижащ, сэри, адэкIэ къысщIэлъыр сщIэжырти, мы щIыпIэм афIэкIа зыщислъэфыхь зэрыщымыхъунум си гупсысэр хуэзгъэкIуэжащ.
Арати, адыгэ къуажэу зи цIэр куэдрэ зэхэсхам къыблэж псы уэр къитхъутхъукIым дапхуэдизу симытхьэкъуами, иджырей зекIуэм есIуэкIам темыкIыныр сэркIэ нэхъапэти, хуэм цIыкIуурэ зыкъэсIэтыжащ…
АтIэми, зызэрысцIыхуж лъандэрэ, сыкъыщыщIидза Iэшэлъашэр зы телъыджэ гуэру къэслъытэми, зы пIэ симыкIыу абдежым куэдрэ сисыфу щытакъым, лъэданэ зыщизгъанэмэ сыщызэрынэну, сыщыIузэшыхьыну къысщыхъурти. Абы къыдэкIуэуи, зэи сызыIумыплъа, е зыкъом щIауэ сымылъагъужа нэгъуэщI щIы кIапэ гуэрхэми салъэIэсын хуейуэ къэзбжырт, апхуэдэхэр сыщыпсэу щIыпIэм фIыуэ пэIэщIэми, зэрыпыIудза щIагъуэ щымыIэми. Нэхъыщхьэр, сэ сызэрегупсысымкIэ, кIэлъыкIуэу си лъэ щызукъуэдий Iэшэлъашэм, къызыхэсхыр къызгурымыIуащэми, щIэщыгъуагъи хэслъагъуэрэ псэм фIэIэфI пIейтеиныгъэ гуэрхэри щызыхэсщIэн зэрыхуейр арат. А псом къыдэкIуэуи къызгурыIуэрт, сызытегушхуэ лъагъуэм хуэдэхэм тIасхъапIэ гуэрхэми сазэрыщрихьэлIэнкIэ зэрыхъунур. Апхуэмыдэмэ, зэхэзубла си зекIуэр «мышыурэ» гъэщIэгъуэнагъ лъэпкъи хэмылъут къызэрызбжынур.
Адыгэ бзылъхугъэхэми сащыхуозэ
… АтIэ, арати, ТхьэщIы бгыжьыр зи «гущапIэ» къуршыпс уэр цIыкIум и ушэ макъым щIэщхьэукъукIа, зи нэзыр нэгузегъэужьыпIэ зыхуэхъуу IузыгъэзыкIыжа ныбжьыщIэ цIыкIухэм я адыгэбзэ щабэм щIэдэIукIа сэ а щIыпIэм сыкъыщымытэджыжу хъуакъым. Дапхуэдизу къыстемыхьэлъами, гъуэгум адэкIи зэрыхэзгъэщIын хуейм «сызэрихуэрти», ныбжьэгъуфIу къэслъытэ си гъущIыш цIыкIум сышэсыжащ…
КъызэзнэкIа лъэмыжым километри 5 хуэдизкIэ (зэрызыхэсщIар апхуэдэут) сыкъыфIэжами арагъэнт, гъуэгум зэрыпыIукIуэтаи щымыIэу, я щIыб къыдэт губгъуэшхуэм щыхэша хьэсэхэми я гъунэгъуу, хъарбызрэ хъэуанрэ абдежым щызыщэ цIыхубзитIыр къыщыслъэгъуам. АдэкIэ, дыгъэпсым зэщIигъэнахуэу, цIыху гуэрхэри хьэлъэзешэ машинэхэри хэтт.
Сату зыщIхэм си нэ щIатенари, «саблэмыкIыу, сабгъэдыхьарэт» си гум щIыжиIари а напIэзыпIэм къызгурыIуэжащ: мо гъуэгу жыжьэм, псыми зыщызгъэпскIа иужькIэ, «ерыскъыхэм ящыщу щIэщыгъуэ гуэр зыIузгъэхуарэт» жысIэу, сыкъыщымэжэлIат. Арати, хъарбыз-хъэуан зыкъизыххэр блэж-къыблэжыжхэм яхуэзыгъэтIыгъуэу къэзыгъэхьэрычэт цIыхубзитIым яхуэзанщIэу гъуэгум сыкъыщыувыIащ.
Мыбдежми сызэгупсысысаращ: «Мис иджы мыхэр, дауи, нетIрей щIалэ цIыкIухэм хуэмыдэу, урыс лъэпкъым щыщу къыщIэкIынхэщ». АрщхьэкIэ, Iэдэжу есшэжьа лъакъуэрыгъажэр си Iэпэгъуу, «сызыхуэплъэхэм тIэкIу нэхъ гъунэгъу сахуэхъуакъэ иджы» щыжысIэм, ар сыт телъыджэ, аргуэрым зэхэсхыр ди анэдэлъхубзэрщ. Мис иджыщ щызгъэщIэгъуэпар: «Уарэ, ипэжыпIэкIи, мы щIыпIэм Хуэдз жылэм и мыхьэнэр нобэр къыздэсми щыини! Мыбдежым сызыщыхуэзахэри, урыс куэду зэрыс хъуа мы Iэшэлъашэм щымыгузавэу, зыщапIытI-зыщамыхузу, сыту хуиту ди бзэм ирищызэпсалъэрэ?» жысIэурэ.
Ар апхуэдизу си гуапэ хъуат, си шыпхъу сахуэзам хуэдэуи, хъэуану къэсщэхуари здезмыхьэжьэу, абдежым япэмыжыжьэу зыщыIузгъахуэ хъунумэ сыщIэупщIэщ, тIэкIуи сакъыпыIукIуэтри, лъэныкъуэкIэ сыщетIысэхащ. Дауи, мы цIыхубзитIым ипэ дыдэм къыщыщIэдзауэ сазэрыдэуэршэрар ди адыгэбзэмкIэщ. А Iуэхугъуэр сэ зэрысфIэтелъыджэм къызэрыкIэрыху щымыIэу, езыхэми зэрагъэщIагъуэр я нэгум къищу, зыкъысхуагъэзащ:
— Уэ езыр дэнэ ущыщ? — жаIэри.
— Модэ КуэшхьэблэкIэ, — ястыжащ жэуап къызэупщIахэм, кIуэ аракъэ, «Къэбэрдейм нэс сыкъикIащ яжесIэмэ, зэхахар яфIэтелъыджащэу Iэнкун ирихъунщи ириукIытэжынщ, ешаифи зэрыстетыр, гъуэгуми дыгъэми сызэрипхъэхар щалъагъукIэ» жысIэрт сигукIэ. Сэри, къыхэзгъэщынщи, а лъэхъэнэхэми иджы нэхърэ мынэхъ мащIэу сыукIытэхт, сызыхуэзэхэри гугъу зэрезмыгъэхьыным, зэрызмыгъэгузэвэным сыт и щIыскIи яужь ситу…
Гъуэгум и нэхъ гугъупIэт
Мураду сщIам тесщIыхьмэ, адэкIэ сыздынэсын хуейр Мостовской зи фIэщыгъэ урыс станицэшхуэрат. ИкIи, тIэкIу япэ силъэдэнщи, абы сыдыхьэн папщIэ, иджыри километр 16 хуэдиз къызэзнэкIын хуейт. Дауи, сызытехьа гъуэгуанэм елъытауэ, а пакIэри сэркIэ къызэнэкIыгъуейтэкъым. АрщхьэкIэ, сызэрешар кIуэ пэтми нэхъ зыхэсщIэ хъуати, абы нэхъ сыкъигъэгузавэрт. Сыту жыпIэмэ, пщэдджыжьым жьыуэ Еджэрыкъуей сыкъыдэшэсыкIыу сыкъыщежьэм, си гум ислъхьат Лабэ псышхуэр ищхьэхэмкIэ ЦIыкIурэ Ину щызэхэлъэдэжым деж зыкъыщызэкъуэзых тIуащIэм зыщезыукъуэдиеха Псебай (Псыбэ) къуажэ кIыхьышхуэм мы иджырей си зекIуэм къриубыдэу си лъэр нэсхусын хуейуэ. А псом къыдэкIуэу, дыгъэми фIыуэ зригъэлъэхъшэхауэ пщыхьэщхьэхуегъэзэкIи хъуат.
Ауэ итIани, «деплъынкъэ адэкIэ зэрыхъум» жысIэщ, ерыщагъыр зытезгъакIуэри, Мостовскойми сынэсащ. Къуажэ кIыхьышхуэм сыкъыщымыувыIэу сыпхыжащ. АдэкIэ къыспэщылъыр Шедок (Шэдыкъуэ) зыхужаIэ къуажэм (мыри къэзыгъэунэхужар урысхэрщ) си лъэр нэсхусыныр арати, жылитIым я зэхуаку дэлъ гъуэгуанэм (километр 25-рэ) и ныкъуэр скIуакъэ иджы щыжысIэм, гузэвэныр нэхъри къыспкърыхьащ.
Абы щыгъуэми, нобэр къыздэсым согъэщIагъуэри, Хуэдз къуажэм и Iэгъуэблагъэм щызыхэсщIа гукъыдэж дахэм иужькIэ, адэкIэ щыслъэгъуахэм ящыщу си гум IэфIу къинэжар мащIэ дыдэщ, кIуэ аракъэ, а лъэныкъуэмкIэ адыгэхэр зэрыщымыпсэужыр псэм къысфIытехьэлъа къыщIэкIынт. АтIэми, урысхэр щынэхъыбэми, кIыфI мыхъу щIыкIэ Псебай сынэсыну сщIатэмэ, апхуэдизу сыкъэмыдзыхэнкIи хъунт, ар къалэ цIыкIу хуэдэу щыту, хьэщIэщи дэту къысщыхъурти. (Аращ, атIэ, а зэманым жып телефони Интернети иджы хуэдэу щымыIами, «шу закъуэ» гъуэгуанэхэми дытехьэфу щытащ).
АтIэми, а махуэм си гъущIыш цIыкIумрэ сэрэ хуэдэгъэзеигъуэ защIэу къэткIуам ефIэкIыжу, Мостовскойм дыщхьэпрыкIыжу Шэдыкъуэ (Шедок) дылъэIэсын папщIэ, ищхьэкIэ къызэрыхэзгъэщащи, иджыри километр 25-рэ хуэдиз ткIун хуейт. АдэкIэ Псебай унэсын щхьэкIэ дэлъым а лъэхъэнэм сыщыгъуазэтэкъыми (километр 13), ари къызэрымыкIуэу кIыхьу мо сыздешам къысщыхъурт, дыгъэри хуэегъэзыхыгъуэ дыдэ зэрыхъуам нэхъри сыкъигъэгузавэу…
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
