КъэщIыгъэ телъыджэхэр
ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, псыпцIэхэр ящыщщ ЩIы хъурейм и биологие зэмылIэужьыгъуагъэм хезымыгъэгъэщI, щIыуэпсыр зэпIэзэрыт щытыкIэм изыгъэт къэщIыгъэ телъыджэхэм.
ПсыпцIэхэр зи хэщIапIэ псэущхьэхэмрэ абыхэм щес къуалэхэмрэ яхуэсакъынымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэщ 1971 гъэм мазаем и 2-м Ираным и Мазендеран щIыналъэм хыхьэ Рамсар къалэм, псы-псыпцIэ щIыпIэхэм ехьэлIауэ, щызэраухылIауэ щыта зэгурыIуэныгъэр («Convention on Wetlands»). Дунейпсо махуэ ар щыхъуар 1977 гъэм къыщыщIэдзауэщ.
Зи гугъу тщIы зэухылIэныгъэм ЩIы хъурейм тет къэрал псори къыхуреджэ я щIыналъэхэм, нэхъ мащIэрауэ, зы «Рамсар щIыпIэ» къыщызэIуахыным. Конвенцэм и зэзыгъэуIу советым деж щылажьэ къэрал зэхуаку бюром и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ дунейпсо мыхьэнэ зиIэу къалъытэ псы-псыпцIэхэм я щытыкIэм зэрызахъуэжым кIэлъыплъыныр. Мы зэманым ди планетэм «Рамсар щIыпIэу» 1400-м щIигъу щыхагъэунэхукIащ. Абыхэм псори зэхэту гектар мелуани 122-м нэблагъэ къызэщIаубыдэ.
Рамсар конвенцэм Iэ тезыдза къэрали 144-м Урысей Федерацэри ящыщщ. Тхыдэ мыжыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, 1975 гъэм СССР-м и Правительствэм и унафэкIэ ди къэралым «Рамсар щIыпIэу» 12 къыщагъэунэхуауэ щытащ. Абыхэм ящыщу РСФСР-м и щIыналъэм къыщызэрагъэпэщар 3 къудейт. А мащIэр я тегъэщIапIэу, УФ-м и Правительствэм 1994 гъэм и фокIадэм къищта унафэм ипкъ иткIэ, ди къэралым «Рамсар щIыпIэхэм» я бжыгъэр 38-м щынагъэсащ. Абыхэм, псори зэхэту, гектар мелуани 10,7-м щIигъу яубыд.
Урысейм и мызакъуэу Европэм щынэхъ ин дыдэ Васюган псыпцIэм километр мин зэбгъузэнатIэ 53-м щIигъум зыщиубгъуащ. Ар, Томск, Новосибирск, Омск щIыналъэхэм хыхьэу, Сыбырым и псы ежэх нэхъ ин дыдэхэм ящыщ Иртышрэ Обьрэ я зэхуаку дэтщ. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, Васюган псыпцIэр къызэрыунэхурэ илъэс мини 10 дэкIащ, къызэщIиубыдэ щIыгуми хэхъуэ зэпытщ.
ЦIыхухэм я нэхъыбапIэр зэрегупсысымкIэ, псыпцIэхэр шэдылъэщ икIи фIеялъэщ. АрщхьэкIэ, щIэныгъэлIхэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ, апхуэдэ Iуэху еплъыкIэр пэжым пэжыжьэщ. Сыт щхьэкIэ жытIэмэ, дэтхэнэ «уэрыжьри» гъуэталъэу щыткъым, уеблэмэ, я нэхъыбэр псы къабзэм и зэтеIыгъапIэщ. IэщIагъэлIхэм къызэрабжамкIэ, хыжьейхэм ярыт псыр илъэс 17-м къриубыдэу зэхъуэкIа щыхъумэ, псыпцIэхэм къызыщыпхивхэр илъэси 5-м и кIуэцIкIэ къощIэрэщIэж.
Хьэтыкъуэ ЩауапцIэ.
