Чэрэчэ
Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман. Ещанэ Iыхьэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №2-м итщ.).
Бжьыхьэ дыгъэм уи нэр ирищIу къепсми, къыпих гуащIи щыIэкъым. Я нэр щIаукъуанцIэрэ, гъууэ пылъэлъыжа пщIащэ гъуэжь-плъыжьыфэхэр шы лъэгум зэрызэхигъэщащэм и щхъыщхъ макъым щIэдэIуу, къуданитIыр здрикIуэм, Арнэут егъэщIагъуэ:
— Нанур анэ быдзышэкIэ иримыкъуауэ щхьэ ятрэ мэуэтхэм?
— Нэхъапэм щIалэ цIыкIур къэжэпхъа нэужь яту щытащ. ИужькIэ, нэрыбгейхэр нартхэм къахыхьэжри, нану цIыкIухэр щалъхуа унагъуэм жэщ къыщрамыгъэкIыу, вакъуэ адэхэм ядыгъуу щIадзащ, — мащIэу погуфIыкI Дыгъэмыс.
— Ар сыт щхьэкIэ?! — игъэщIэгъуащ хьэщIэм.
— Нэрыбгейхэм щIалэ цIыкIу къащIэхъуэмэ, яукIыжу щытащ пасэм. А хьэл мыгъуэр къахуинарэ, щIалэхэр яукIыжынкIэ нартхэр шы-нэрти, бзаджагъэ екIуэри, апхуэдэ хабзэ кърагъэжьащ — нанур къызэралъхуу ядыгъуу, — и анэр имыцIыхуу къызэрыхъуар и гум къызэреуэр къапщIэу, нэщхъей-нэщхъейуэ и набдзэ Iувым къыкIэщIэплъащ Дыгъэмыс.
— Нэрыбгейхэм я хъыбар телъыджэхэм сыкърагъэдэIуащ мэуэтхэм. Ауэ, нэрыбгейхэр дэкIуэну хуит къызэращIрэ, я къэралыгъуэм кIэрыхуакъэ? — фIэгъэщIэгъуэнщ Арнэут.
— Къэралыгъуэр зы махуэм щэщэжрэ?! — погуфIыкI цыплъыр.
— ЩыIэщ зы махуэм щэщэжи… — нэщхъей мэхъу хьэщIэр.
Дыгъэмыс шыр къыжьэдикъуэри, и гъусэм къыхуеплъэкIащ. Абы и тхьэкIумэм къицырхъат Арнэут и псалъэм щIэлъ узри, Iуэхум и пэжыпIэр къитIэщIыну къыхэхъыжьат. ЩIалэ цыплъыр и гъусэм и нэр къытримыгъэкIыу йоплъ, модрейри нэщхъей къэхъуауэ щытщ щыму.
Абы хэту ипщэкIэ зы фызшу къэсащ. Шыр зэрыбауэмрэ, абы тес нэрыбгейр къызэрызэщIэплъамкIэ гурыIуэгъуэт ахэр куэд щIауэ къызэрыжэри, Iуэхушхуэ гуэрым къызэрытекIухьари. Пщащэм и щхьэц фIыцIэр тIууэ еухуэнэхами, жыIэмыдаIуэу къелъэлъэха натIэцыр псынщIэу ирилъэщIэкIри, и пащхьэ къитхэм къахэплъащ. Ар щIалитIым пагэу къахоплъэ, и напIэр къригъэлIыхыу зэпеплъыхь хьэщIэр, зэми и нэ фIыцIэ пIащитIыр цыплъым треубыдэ. Нэрыбгейр ныбжькIэ щIалэ дыдэщ, и нэгу дахэр дыркъуэншэщ, и нэпкъ сэмэгум анэл цIыкIуитI зэкIэлъыкIуэу тетщ, мащIэу зэрыжьакъэри йокIупс. Выфэ Iувым къыхэщIыкIа джанэ кхъуэщыныфэ зэвыр хъыджэбз Iэпкълъэпкъ лантIэм ипсыхьащ и куафэм къытеуэжу, абы щыщыпс гъуэншэдж щыгъщ, сэжьей кIэрыщIащ, и щIыбым шабзэр идзащ.
— Тхьэмахуэм щIигъуауэ уагъуэтыжыркъым, дэнэ ущыIа иджыри къэс? — и шыпхъур къызэрицIыхункIэ и теплъэр къыхуаIуэтати, и пащхьэ къитыр хэтми къыгурыIуат Дыгъэмыс.
— ИужькIэ. Нэвгъэзэж быдапIэм. ПсынщIэу, — жеIэри, нэрыбгейр и шым йолъэдэкъауэ. — ПсынщIэу.
* * *
Бжьыхьэ пщэдджыжь щIыIэтыIэм кърихьэкI мэ гуакIуэхэр гум IэфIу тегъуалъхьэрэ гупсэхугъуэ къуитми, гуащэр гузавэу нэху къекIат. ХьэщIэ Iуэху фIэкIа зымыщIэж, тхьэмахуэкIэ зи нэгу имыплъа щхьэгъусэр пэшым къыщIыхьэу, Удынэ абы щыIуплъэм, гуащэр хэщэтыкIащ.
— Зауэм уриджэу аракъэ хьэтыкъуэм? — къыгурыIуакIэт абы псори.
— Аращ. Утыку къысхуинэнукъым, — жиIам зэрытемыкIынур наIуэу, гуащэм и нэм щIэплъащ мэуэтыпщыр. — Унэщхъейщ аргуэру.
Зи IэплIэр зэIузыхауэ пыгуфIыкI щхьэгъусэм зрикъузылIащ Удынэ.
— Уэри сэри зауэлI лъэпкъ хъыжьэщ дыкъызыхэкIар. УощIэ, сэ ажалым зэи сыпикIуэтынукъым. Ауэ… Мы сигу къигузэвыкIыр тепыIэркъым.
— Сыт узыщышынэр? — жи Алэдамэ.
— АпхуэдизкIэ лъы куэд тлъэгъуащ, хьэдэ куэд щIэтлъхьэжащи, зэи зыми сримыгужьеижыфыну, нэхъ Iеиж сымылъагъуну къысщыхъурт. Ауэ, мы зауэм укъимыкIыжыну къысщохъури, абы сешх, — зыгъэгузавэр ерагъыу къыдришейри, щхьэгъусэм нэхъри зришэкIащ гуащэм.
— Дэтхэнэ зыми пIалъэ гуэр тщIэлъщи, псори щхьэусыгъуэ зырызкIэ дыкIуэдыжынущ, дахэ.
— СощIэ. ИтIанэми…
ЗэщхьэгъуситIым я гурыщIэ щэхухэр зэхуаIуатэу гъащIэ IэфI къызэдагъэщIами, я бынхэр балигъ хъужами, Удынэ къизэуа и хуитыныгъэм гу щихуатэкъым. ЦIыхубзым и нэрыбгей къарур хэкIауэ хуэбгъэфэщэныр щыуагъэшхуэт. Ар зэры-Удынэт. Ауэ, хуейтэкъым ар джатэм епхъуэну, лъы игъэжэну, залымыгъэ зэрихьэну. Абы и гущхьэм къыщыгъэгъат гурыщIэ IэфIри, и фIыгъуэ дыдэм псори щэщэжынкIэ шынэрт.
Гуащэм и лэгъунэбжэм зыгуэр къытеуIуащ, гурыIуатэр къызэпиуду.
— Зиусхьэн… Си гуащэ! Атисэ къэсыжащ, — жиIащ кIэзехьэхэм ящыщ зым.
НЫБЖЬЫЩIИЩЫР зэбгъурытрэ, Тутхьэлий абыхэм я пашэу хасащхьэ пэшым щIэтт, зэщхьэгъуситIыр епIэщIэкIыу щыщIыхьам.
— Атисэ! Дэнэ ущыIа иджыри къэс?! — щIэупщIащ гуащэр, хъыджэбзым зэрыIуплъэу.
— Щхьэусыгъуэншэу убзэх уи хабзэкъым. Ауэ щыхъукIэ, хъыбар гуэр къэпхьащ… — гуапэу Iуплъащ пщыр ипхъу закъуэм.
— Пщащэ цIыкIур уи пхъуу ара, къызэрыщIэкIымкIэ?! — къэуIэбжьащ Тутхьэлий.
— Мэуэтыпщым и хьэщIэ лъапIэхэр фызигуапэщ, ауэ иужькIэ дызэрыцIыхунщ. НэхъыщхьэIуэ щыIэщ, ди адэ, — псынщIэ дыдэу къыIурыщэщащ Атисэ. — ТIасхъэщIэх гуп къыдэуэсащ.
— Дэнэ къикIыу? — къэуIэбжьащ мэуэтыпщыр.
— Хьэт кхъухьхэм хъурзэр щрадзыха махуэм хьэщIэхэм шууеищ къахэкIщ, мэзым зыщагъэпщкIури, кIыфI зэрыхъуу заукъуэдийри, ипщэкIэ дэкIуеящ. Нэрыбгей зыбжанэ пэшэгъу сщIыри, дакIэлъыпхъэращ абыхэм. Зэрызагъэпсэхуи щымыIэу, зы щIыпIэми куэдрэ зыщамыIэжьэу щIащыкIащ Iэгъуэблагъэр. Ауэрэ дынэсащ Къэлъхъеймрэ Нарт хэкумрэ ди зэпылъыпIэм. Мы псыхъуэм къэмыс хьэлъэзешэ гуэр лъыхъуэу арат, къызэрыщIэкIамкIэ. Ащыуэм1 къикIа кхъухьым дэкIуеящ… — зэкIэлъыкIуэу къиIуатэрт пщащэм.
— Ашэрэд и тIасхъэщIэхщ! Шэч лъэпкъ къытесхьэркъым абы. Ди Iуэху зыIутыр лъагъэIэсыжмэ, екIурэ-ещхьу къежьэнщ ащырыпщыр, — и щхьэр игъэкIэрэхъуащ Тутхьэлий, къытехьауэ.
— Пэжу хубогъэфащэ, зиусхьэн. Дубыдри, къедгъэIуэтащ къызыкIэлъыкIуар. Ауэ я пщым деж зыри нахьэсыжыфынукъым, умыгузавэ… — жи нэрыбгейм и напIэр мыхуадэу.
— КъытхуумыщIа щыIэкъым, дахэ! Си напэр къэптхьэщIыжащ. Армыхъумэ, бзаджащIэ гупыр къыздалъэгъуамэ, си ныбжьэгъум деж емыкIу къыщысхьатэкъэ! Дэ бзэгузехьи тIасхъэщIэхи къытхэкIын хуеякъым. Мэуэтейм дыкъызэрыкIуэр зыщIар цIыху зыбжанэщ! Ауэ щыхъукIэ, сытым дежи тщIыгъуа гупщ къыдэпцIыжар. Еплъ дыкъызэрызэхэнам! — Iэнкунт Тутхьэлий.
— Гу лъумытэу, къыпщIэхъуэну псори пщIэркъым. Мэуэтхэм дгъэунэхуа тIасхъэщIэххэм я бзаджагъэр къыпхуэIуэтэнкъым! Къэра-лым и Iуэхур щызэхэзэрыхьхэм дежи апхуэдэхэр куэд къызэрогъэхъу, — и хьэщIэр зэрыува щытыкIэм зэрыхишыным пылъщ Алэдами.
Хьэт зэадэзэкъуэм я напэр текIауэ къащыхъурт, Алэдамэ абыхэм дзыхь яхуищIми. Арнэут къызэщIэнауэ, и нэм губжьыр къыщIех, къепцIыжахэр и пащхьэ кърагъэуватэмэ, асыхьэту я щхьэр фIихыфынут. ЩIалэщIэм и Iэбжьанэхэм Iэгум зыхаукIэжауэ и IэштIымыр екъуз.
Удынэ и пхъум гуапэу хуеплъэкIри, мащIэу и щхьэр игъэхъеящ.
— КъызэрызгурыIуамкIэ, ди хьэщIэхэр IуэхуфIкъым фыкъезышэжьар. Мы псалъэ зэIэпахри щIагъуэкъым — фи щIыбагъкIэ шынагъуэ гуэр зэIуащэ. Нартхэм хьэщIэр я щIасэщ, жысIэри ди хабзэм къезэгъыркъым, ауэ, псынщIэ-псынщIэу фежьэмэ нэхъыфIщ. ТIасхъэщIэххэм зэрыжаIамкIэ, ащырыпщым илъэс бжыгъэкIэ къызэригъэпэща дзэшхуэр къызэрехьэжьэнущ нобэ-ныжэбэ. Алыджхэри Iуэхуншэу зэхэсынукъым ар ящIэу, — хъыджэбзым Тутхьэлий зыхуигъэзащ.
— Узэрыдахэм хуэдэуи уIущщ, хъыджэбз! Тхьэшхуэм укъихъумэ! — и щхьэр ищIащ Тутхьэлий, хэщэтыкIри.
Абы игъэщIагъуэрт хьэтхэм я Iуэху зыIутыр зэман кIэщIкIэ мы пщащэ псыгъуэ цIыкIум къызэритIэщIыфар, а псори зэпишэчыжу, нэхъыщхьэр къызэрыхигъэщхьэхукIар.
— Уи нэмыс нэхъ лъагэ ухъу, зиусхьэн! — псалъэмакъым къыхоIэбэ хьэт щIалэр. — ТIасхъэщIэх гуп къыздэтшауэ къыщIэкIри, ди напэр текIащ. Абы иужь зыгуэркIэ дынолъэIунуи къысхуегъэкIуркъым.
— ЖумыIэххэ! — идэркъым Алэдамэ. — Сэ уи адэр фIыуэ соцIыху, ар зауэлI хахуэщ, щIыхь зиIэщ, дзыхь щIыхуэзмыщIын хьэли Iуэху- гъуи зэи дэслъэгъуакъым.
— Си адэм и пщIэмрэ и щIыхьымрэ дэ тIум къыттумыгуашэ, зиусхьэн. Ар езым къилэжьыжащ. Си напэр сэ езым къэстхьэщIыжыну схузэфIэкIатэми! — и щхьэр къыфIоху Арнэут.
Арнэут гу къабзэу, ерыщу, напэмрэ щIыхьымрэ игъэнэхъапэу къызэрыщIэкIам ирогуфIэ мэуэтыпщыр.
— Бзаджагъэ щалэжьар ди щIыналъэти, дызэрыхуейуэ абы и унафэ тщIыжащ, — къытехьэщ нэрыбгей пщтырри, хьэщIэм щIэнэкIащ. — Дауи, ахэр уи пащхьэ къитшэрэ, уи IэкIэ уэдгъэукIамэ, уи гур нэхъ зэгъэнут.
Атисэ и нэщхъыр зэхэлъу хьэщIэ щIалэм щыхуеплъэкIым, Арнэути абы и нэр къытриубыдащ. Хьэтыкъуэр есатэкъым бзылъху-гъэм и макъым зригъэIэту, абы и щIыIужкIэ, цIыхухъум унафэр къыIэщIахрэ, щхьэзыфIэфIу зыхуейр ялэжьу. НэхъапэIуэкIэ нэрыбгей зымылъэгъуа Арнэут къыгурыIуэртэкъым нэжьгъущIыдзэм я зэхэтыкIэр, хузэхуэгъэхъуртэкъым абыхэм апхуэдиз хуитыныгъэ щIратар.
— Атисэ! — гуащэм ипхъу жьакIуэр фIыуэ ицIыхужырти, псалъэмакъым зримыгъэубгъуу, нэщхъкIэ, щыпкъэу пигъэщхъащ.
Нэрыбгейм и напIэр ирихьэхащ, зэрыригъэлеяр къыгурыIуэжри.
Арнэути и Iупэ лъабжьэр щIиупщIэри, и щхьэр мащIэу ирихьэхащ. Псори щымщ. Гу зэщызымыхуа, зэрымыцIыхуа зэанэзэкъуэр зэхуоплъэкIри, я напIэр ирадзыхыж. Атиси, къэдыгъуауэ, зэм и анэм зэм и дэлъхум къахущIоплъ, гуащэр и къуэ къекIуэлIэжам зэрыхуэгумащIэм гу лъитащи, хузэгуэпу.
Дауи, Удынэ и хъыджэбз закъуэр сытым дежи щIыгъуу къэгъуэгурыкIуащ, щIалищыр вакъуэ адэхэм зэбграшами. И щIалищым яхуигъэтIыгъуэ анэ лъагъуныгъэм хуэдэ Ати-си хуиIэн хуеящ, ауэ пщащэм къыщыхъурт и анэр къыхуэгущIыIэу, нэмыплъ къыхуищIу, уеблэмэ къыфIэмыIуэхущэу. Удынэ ипхъу закъуэр щхьэзыфIэфIт, нэрыбгейхэм яхыхьэну хуэпабгъэрти, зыхуейр зыIэригъэхьащ, анэм жиIэм емыдаIуэу. Нэрыбгейхэр зэрыгущIы-Iэр, зэрыерыщыр, зэрыябгэр ищIэжырт гуащэми, хуейтэкъым езым игъэва псори хъыджэбзым игъэунэхуну. КъызэрыгуэкI анэхэр япхъухэм зэрахущытым хуэдэу, Удынэ и пхъум хущытыфыртэкъым. Езы Атисэ зыхущигъэтыртэкъым. ЗэблэпсэлъыкIыу, зэгурымыIуэу, хъыджэбзым и къипкI-къилъыр къытекIуэу, гуащэми ар хуемыгъэхыу къогъуэгурыкIуэ. А Iуэхугъуэм теухуауэ дэтхэнэми и уз кIуэцIылъыжщи, дунейм къытрамыгъэхьэу я гукъеуэхэр ягъэвыж зэанэзэпхъум. И щхьэ трилъхьэу, а псалъэмакъыр езышэжьэн, е дэзычыхын къахэкIыркъым языхэзым.
— Хуит сыкъэфщIмэ, Iуэху сиIэщ, — къэпсэлъащ Атисэ, и адэм зыхуигъазэу.
— КIуэ, тIасэ. Уи Iуэху зехуэ! Афэрым, си дахэ! — гуапэу хуэгуфIащ пщыр и пхъум.
Нэрыбгейм зигъэбзэхащ, щхьэщэ ищIри.
— Мэуэтыдзэр нэхущым ирихьэлIэу псыщхьэм хьэзыру тетынущ. КъищынэмыщIауэ, нэрыбгей минищ нокIуэ. Гъуэгу махуэ дытригъэувэ! — жиIэри, пэшым къыщIэнахэм яхэплъащ мэуэтыпщыр.
ЩIалитIым щхьэщэ ящIу щIэкIыпIэмкIэ щагъазэм, Алэдамэ и бын пажэм и цIэмкIэ кIэлъыджащ:
— Дыгъэмыс! Уи хуарэр гъэхьэзыр. ЗекIуэ накIуэ. Бгъэунэхунщ…
Удынэ и щхьэгъусэм и щIагъыбзэр къыщыгурыIуэм, гугъэ хэлъу щIалэм хуеплъэкIащ. Ягъэунэхунур хуарэр аратэкъым, атIэ езы Дыгъэмысти, анэр щыгугъырт щIалэр фIы и фIыжу къахущIэкIыну.
Етэрщэху2
И гъунэгъу щIыналъэхэм я унафэ щIэтрэ, къэралыгъуэ лъэщыжьхэм тын яриту лъэхъэнэ кIыхькIэ къэгъуэгурыкIуа Ащырейм и зыIэтыгъуэу, и къару илъыгъуэ дыдэу гуэрэныгум3 къиува къэралыгъуэт. КъэралкIуэцI Iуэхухэр мыщIагъуэу Ащырейм и щIыналъэхэр зыкъомрэ къызэрелъэфэкIами, толъкъуным ещхьу, зэм зиIэту, зэми ещэтэхыжу къэгъуэгурыкIуами, я Iуэтэжыгъуэт иджы.
Хьэуэстэным4 и къуршыщхьэхэм къыщежьэрэ, Хьэтейм кIуэцIрыжу, БабылеймкIэ ежэхыж Фыратрэ5 къуэкIыпIэмкIэ щежэх Идыджлэтрэ6 я зэхуаку зэрыдэсым къыхэкIыу, къуэкIыпIэ псом и хьэрычэтыщIэхэм я зекIуапIэу зэрыщытыр къагурыIуэжат ащырхэм. Ащырейм хиубыдэ щIыналъэхэм я тетхэр зэныкъуэкъунымрэ фыгъуэнымрэ къыдэмыхуэурэ, зыхуей хуэмызэу щыщыта лъэхъэнэм къикIат къэралыр.
Къэралыгъуэр зэрефIэкIуар зи фIыщIэхэм ящыщт Ашэрэд Езанэр. Уардэунэ абрагъуэ иIэтарэ къалащхьэр къигъэщIэрэщIауэ, цIыхухэр зыщыщIэ щымыIэрэ къэралыгъуэр лъэ быдэкIэ игъэувауэ, пщыгъуэр ирихьэкIырт абы. Мывэкъалэ лъагэхэмкIэ къегъэбыдэкIа унэшхуэм къыщызэхуэса блыгущIэтхэмрэ дзэзешэхэмрэ тепсэлъыхьырт Хьэтейм зэрытеуэну щIыкIэм.
Мэтэнейм къикIа хьэщIэхэм зэпаплъыхь зыщIэт пэшышхуэр: ягъэщIагъуэ блынхэм я лъагагъыр, щIэгъэкъуэнхэм тедза тхыпхъэхэмрэ мывэ сурэт телъыджэхэмрэ. Я гугъат абыхэм Хьэтуссэм пэпщIын щIыпIэрэ ухуэныгъэрэ цIыхуIэм зэи къимыгъэщIыфыну. Ауэ, мис, Ащырейм и къалащхьэр — Ашур къалэр — телъыджэу къызэрещIэкIам уегъэшынэ, уегъэгузавэ. Дыщэмрэ дыжьынымрэ къикъутэ уардэунэр зэи мыщэщэжыну, жьыри псыри къыпэмылъэщу илъэс мин бжыгъэкIэ щытыну къыпщохъу. Абы лэжьыгъэу ирахьэлIари мылъкуу текIуэдари яхузэхуэмыгъэхъуу заплъыхь хьэщIэхэм.
— Алыдж хытIыгухэмрэ Алащэм7 тес лъэпкъхэмрэ зэуIуу Хьэт къэралыгъуэм къухьэпIэмкIэ къыщытеуэмэ, Хьэтусилэ и щIыналъэм дыркъуэшхуэ кърадзынущ, и зэхуэдитIри IэщIахынущ. Ауэ, дызэригугъэм хуэдэу, тыншу затынукъым хьэтхэм. ЛIыжьым къигъэщIэнур къигъэщIами, лIэгъуей хъуами, къызэтенащ зэрыерыщу. Япэм хуэдэу, борэну къызэрехьэжьэфынукъым, ауэ и псэр пытыху джатэ Iэпщэри иутIыпщынукъым. Ди щхьэщыгу итхэр щыхьэткъэ: благъэ сщIыну сыарэзытэм, сипхъу нэхъыжьыр Хьэтусилэ и къуэрылъхухэм ящыщ зым естынт, иужькIэ дызэщIыгъуу алыджхэм дапэщIэувэнт. Идакъым си дамэ къыщIэувэну. Пагэщ… Плъагъурэ, Хьэт къэралыгъуэр зыгуэрым и жыIэм тету нобэм къэсакъым. Есащ псори езым и ныбжьым щIэту. Абыи зыгуэрурэ сыфIэкIынт… Сигу схутемыгъэхуар — Хьэтусилэ си гъунэгъу щIыналъэхэр бий къысхуищIыжыну къызэрызэщIигъэстырщ. Сэ ар езгъэнэхыну щремыгугъ! — жи, лъагэу хэIэтыкIа тахътэм плIаплIэу зизыгъэщэта ащырыпщым.
Зи жьакIэ Iувым тхъугъэ хидза пщы ябгэр и блыгущIэтхэм пагэу къахоплъэ. Ашэрэд и гъущI Iэпщэр тахътэ Iэдакъэм хуиту телъщ, ныбжькIэ аслъэныгъуэм фIыуэ щхьэпрыкIами, Iэпкълъэпкъ уардэщ. Лъэдийм теуэ къэптал гъуафэ Iэщхьэ кIэщIым къегъэнахуэ абы и Iэблэ быдэхэр. НалкъутналмэскIэ гъэщIэрэщIа дыщэ бгырыпх бгъуафIэр и бгым щIэпхащ, абы хуэдэкъэпсу уи нэр зытепщIыкI таж лъагэ папцIэри щхьэрыгъщ. Ашэрэд и напIэпщ хьэлъэм бзаджэу къыщIолыдыкI и нэ удзыфитIыр. Яхоплъэ хасэм къекIуэлIауэ зэфIэт и чэнджэщэгъухэм, дзэзешэхэм, блыгущIэтхэм. Абыхэм ящIэж япщ къамылы- фэр къызэрымыкIуэу зэрыябгэри, я псалъэхэр зэпашэч, лей къазэрыжьэдэмыхуным пылъщ.
— Шагъэрэхътий къыпщымышынэу, хьэ- тыпщым зэи зыпищIэнукъым, зиусхьэн. Ди гъунэгъу щIыналъэхэм Хьэтусилэ нэхъапэм щиIа пщIэр щигъуэтыжыркъыми, лIыжьыр абы егъэгумэщIри, адэкIэ-мыдэкIэ зедз. Си гугъэкъым дзэ щIагъуи къыхуэгъэувыну. Сыт и мыхьэнэ ар благъэ пщIыным? Ауэ щыхъу-кIэ, укIуэу, уи Iыхьэр къэпщтэну арщ къыпхуэнэжари, дэ… — иригъэжьат Мэтэнейм и тетым.
— ИкIи къэсщтэнущ, Сауштэр, быдэу щIы уи фIэщ, къэсщтэнущ, — и макъым зригъэIэтри, къызэпиудащ ар Ашэрэд. — Илъэс дапщэ дэкIыжа Мэтэнейр къызэрысхьэхурэ? Иджыри къыздэсым сыкъыумыцIыхуауэ ара? Мы гъащIэм сытри щычэзущ. Нобэ зыр хагъащIэ, пщэдей нэгъуэщIым зеIэт. Ар дунейм и хабзэщ. Ауэ, уигу игъэлъ, Сауштэр, бийм нэмыплъ хуэпщI хъунукъым зэи. Абы къызыкъуихыну псори къыпхуэщIэнукъым. Сэ сыхьэкIэкхъуэкIэкъым! Хьэтусилэ сэ схуэдэ цIыхухъущ, пщыщ жысIэри, фIыкIэ сыбгъэдыхьэну яужь ситащ. КъыщысхуэмыгъэдэIуакIэ, си ныбжьэгъугъэм къыщелъэпэуакIэ, благъэу къыщысхуэмейкIэ, гуэныхь стелъыжкъыми, сэри сыщысхьынукъым. Жыжьэрыплъэкъым ар, къызэрыщIэкIамкIэ. Узэфэну псым ухэубжьытхэ зэрымыхъунури ищIэу къыщIэкIынукъым. Деплъынщ ар и пагагъэм здынихьэсынум.
— Ари пэжщ, зиусхьэн. Пэжу, сызэригугъэм хуэдэу, Хьэт къэралыгъуэр махэу щытамэ, нобэм къэсынтэкъым, — жиIэри, Мэтэнейм и лIыкIуэм зиущэхужащ.
— Ди къуэкIыпIэ щIыналъэм и дзэр Идыджлэт къикIагъэххэщ. Арапхъэр8 къытхуэупсащ шуудзэ мин бжыгъэкIэ. Ахэр ди дзэпэу къалащхьэм дыдэкIынурэ, Мэтэнейм къыщыдэжьэ лъэсыдзэм дахыхьэжынущ. Хьэтхэм я къарур зэрыщыту ди зэпылъыпIэм къадзынущи, дзэ хьэзыр дызэрырихьэлIэнур зэвгъащIэ. Ауэ, хьэтхэм я къухьэпIэ гъунапкъэхэмкIэ ныкъуэкъуэгъу щыIэщи, сыт ямыщIами, къэралым и зэхуэдитIыр зэрыIэщIэкIынур быдэу къыгуроIуэ Хьэтусилэ. Алыджхэм езэуэнумэ, дэ къуэкIыпIэр дубыдынущ, дэ къыдэзэуэнумэ, алыджхэм къухьэпIэр ящтэнущ, — игурэ и щхьэрэ зэтелът Ашэрэд.
— ТIум щыгъуэми, хьэтхэм я кIуэдыжыгъуэр къэсащ, зиусхьэн. КъыдэувалIэмэ — къухьэпIэм теплъэкъукIынущ. Дэ нэхъыбэ дохъу, къытпэлъэщынукъым. Я щхьэр зауэм халъхьэмэ, къэралым и зэхуэдитIыр дыдейщ, — жи, нэгъуэщI гуэрым. — Арами, гужьеярэ иримыкъуж алыджхэр абдежым къыщызэтеувыIэну си гугъэкъым. Ныкъуэкъуэнущ адэкIи. КъытпэщIэувэнущ.
— Пэжщ ар, зиусхьэн! Хьэт щIыналъэм дыхуеймэ, хы Курытым нэс дымыIэбэу хъунукъым. ДызэувалIэр къыдгурыIуэжу зекIуэ девгъажьэ. Ар зы илъэскъым икIи илъэситI Iуэхукъым, — жи Сауштэр.
Пщызэхуэсым кърихьэлIахэми, Ашэрэди ящIэжырт хьэтхэм я хьэкуэстэгу цIэрыIуэхэм ятеухуауэ ипщэкIэ хъыбар телъыджэхэр къызэрыщрахьэкIыр, Къуэдэш зауэм щагъэлъэгъуа ехъулIэныгъэр лIыгъэм и щапхъэу нобэр къыздэсым зэраIуэтэжыр. Мысырыдзэм хьэлэчыр зэрыхалъхьауэ щыта хьэкуэстэгухэр гулъытэншэ зэращIар игу къеуэу, зауэлI гуэрым и щхьэр зэрихьэрт.
— ЖыIэ, Хьэшмий. А уи Iупэ пIэжьажьэр къэтIэщI, — Ашэрэд зыхуигъэзащ Арапхъэм и тхьэмадэм.
— Зи щIыхьыр ин! Дызэригугъэм хуэдэу хьэтхэр къарууншэкъым, къызыкъуахынури тщIэркъым… Унафэ гуэри тщIын ипэ къихуэу, Хьэтусилэ и хьэкуэстэгухэм дазэрыфIэкIыну щIыкIэм девгъэгупсыс. Дигурэ ди щхьэрэ зэтелъу дежьауэ, дыкъыхагъащIэмэ лIо тщIэнур?! — алъандэрэ зыми къыхудэмышеяр лIы гъур кIыхьым пщы ябгэм ириупцIащи, хасэм къекIуэлIахэр мэIущащэ, зоплъыж, зэщIохъае.
— Уи псэр умыужэгъужамэ, уи жьэр щыгъэт! — зэхэпх къудейуэ къыжриIащ абы къыбгъурыт гуэрым.
— М-м-м! — блыгущIэтхэм къахэплъэщ, и напщIэ лъэныкъуэр иIэтри, гурымащ Ашэрэд. — Абы семыгупсыса уи гугъэу ара?
Пщым и макъ гъуагъуэм зыщригъэIэтым, пэшым щIэтхэр щым къызэрыгъэхъужащ.
— Дауэ ухъу, зиусхьэн. Къэралым и дзэм уэращ и тетыр, зэпумышэчарэ узылъэмыIэсарэ хэлъкъым мы Iуэхум. Ауэ…
— «Ауэ» къыхыумыгъэкI, Хьэшмий. Дэри диIэщ хьэкуэстэгу. Къуэдэш зауэм лъандэрэ хьэт хьэкуэстэгухэм зэхъуэкIыныгъэ ягъуэтакъым. Хьэтусилэ щыгъупщэжащ зэманыр и пIэ зэримытыр. ЩIэщыгъуэ Iэджэ къызэрагупсысами щыщ хищIыкIыркъым. Хьэтхэм я фIэщ мэхъу я шыгу зэщIэщIахэм текIуэн зыри щымыIэу. Ауэ, плъагъунщ, уей-уей жезыгъэIэу щыта хьэтхэр къэзгъэуIэбжьыжауэ! — игурэ и щхьэрэ зэтелъу, ину жиIащ Ашэрэд.
Арапхъэм и тетым и щхьэр ищIри, и IитIыр и ныбэм деж щызэтрилъхьащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, Ашэрэд и гурылъхэр хэIущIыIу имыщI щхьэкIэ, куэд зэхуигъэхъуат.
— Псалъэ лейрэ шэчрэ къыхэмыкIыу, си унафэхэр вгъэзэщIэну аркъудейщ фи къалэныр. Мы зекIуэр зыгуэрым дзыхь хуэсщIу щытатэмэ, си дзэзешэм и пщэ дэслъхьэнт, — и дзэзешэр къызэрытыр трилъэщIэну яужь итт Ашэрэд. — Хьэтейр къэтхьэхумэ, алыдж лъэпкъхэм дащымышынэу, езыхэри къыттемыгушхуэу дыпсэунущ. Армырмэ, фIы щIэтхынкъым, хы КурытымкIэ къыщызэрехьэжьахэм утыкур яубыдмэ. ЩIы нэхъыбэ зиIэращ нэхъ лъэщыр. Алыджхэр зэгухьащи, екIуэкIыу дызэдрагъэхьынущ, япэ димыщмэ. ИужькIэ зытхуэIэтыжынкъым. А псори зэхищIыкIрэ, Хьэтусилэ дызэгуигъэуватэмэ, мы бэлыхьми дыхэтынутэкъым.
— Япэ умыуэ, къоуами хуумыгъэгъу жаIэ. Ауэ, дэ иджыпсту япэ дымыуэмэ, ди махуэ мыгъуэр жыжьэкъым. Пэжщ, ди пщым жиIэр. Ныкъуакъуэ защIэкIэ Хьэт къэралыгъуэм и лъэр апхуэдэу псынщIэу щIэзыхыфа лъэпкъыр лъэрызехьэщ. Блэр гъуэмбым къимыкI щIыкIэ яукI! — жиIащ Сауштэр.
— Дэгъуэщ! Арапхъэм и шуудзэр мыгувэу къэсынущи, хьэзыру фыщыс. ФыкIуэ, — жиIэри, Ашэрэд и Iэр ищIащ.
Пщы ябгэм и блыгущIэтхэм щхьэщэ ящI- рэ, щIыбкIэ икIуэту щызэрыщIэхыжым, кIуэцIыбжэ гъэпщкIуар зэIуихри, епIэщIэкIыу пэшым къыщIыхьащ щIалэ лъахъшэ зыIэщIэлъ. Абы и нэ фIыцIитIыр иридзыхщ, щхьэщэ ищIри, пщым и пащхьэ къиуващ. ЩIалэр Ашэрэд и къуэу зэрыпщIэн щыIэтэкъым: ар теплъэкIи хьэлкIи и адэм ещхьтэкъым. Нынурт и лъэгуажьэ лъабжьэм къэсу щыгъ джанэ гъуа-фэр зэрыфIеймрэ и щIы-фэ къамылъыфэм пщIэнтIэпс щыгъэхэр къызэрещэщэхымкIэ гурыIуэгъуэт гъуэгуанэшхуэ къызэрызэпичар. Махуэ бжыгъэкIэ зэрымыжеяри, зэрызимыгъэпсэхуари къапщIэу, ешаифэт.
— Еблэгъэж, щIалэ! Игъуэу укъэсыжащ. Ауэ… Мыр сыт?! Уи фэм уитыжкъыми. ЛIо къэхъуар? — щтэIэщтаблэу зыкъиIэтри, и къуэ закъуэм пежьащ Ашэрэд.
— Ди адэ… Апхуэдиз зэманыр ауэ сытми дгъэкIуэдауэ аращ. Зыми демыжьэу, алъандэм Хьэтейм дебгъэрыкIуамэ, дыкъикIат, — къыIурыщэщащ бауэ-бапщэу къыщIэлъэда щIалэщIэм.
— Сыт къэхъуар, зо? — щIалэм и дамащхьитIым теIэбэри, и къуэр иудыныщIащ пщым.
— Къэфхьыт! — къызэрыщIыхьа бжэмкIэ джащ Нынурт.
Абы хэтуи хъумакIуэхэм зэпаIыгъыу пэшым къыщIахьэри, пщым и пащхьэ кърагъэуващ чэщей чейр.
— Мыр сыт? — къыгурыIуэркъым Ашэрэд.
— Къэлъхъейм къикIыжа хьэлъэзешэ кхъухьым, и псэр пыт къудейуэ, и бзэгур къигъэжарэ, зы псалъи къыпызмыхыфу къехыжащ ди дзэпщыр. Мы чейм илъу къихьыжащ и гъусахэм я щхьэр. Сэ сщIэркъым хьэтыпщым и лIыкIуэр хэт деж лъэIуакIуэ игъэкIуами, ауэ мыпхуэдэм тегушхуам игурэ и щхьэрэ зэтелъщ, — жиIэри, Нынурт чейм и щхьэр тригъэпкIащ.
Ашэрэд абы иплъащ, и нэщхъыр зэхэлъу. ТIасхъэщIэххэм я щхьэр мыфу гъуэгуанэ кIыхькIэ къызэтенэн папщIэ, фом хэлъу къыхурагъэхьыжауэ арат. Зауэ IэнатIэм хьэжьпэжь хэхъухьа ащырыпщым ар щилъагъум и цыр уами, щIалэм зыкъримыгъащIэу, и нэщхъыр зэрызэхэлъу, хуеплъэкIащ:
— Дэнэ щыIэ дзэпщыр?
— Къалащхьэм къысхуэшэсакъым, зиусхьэн. ЛIащ, — и щхьэр ирехьэх Нынурт.
— Апхуэдэу къызэщар хэтми къэпщIакъым, ара?!
— Зыми зыри къапысхыфакъым. Кхъухьым тесахэм зыри ямылъэгъуауэ жаIэ, — и дамэр дрегъэуей пщыкъуэм.
— Мммм… — зэрихабзэу къэгурымри, Ашэрэд, къытехьауэ, пэшым псынщIэу щIэкIащ.
Нынурт и адэр ицIыхужмэ, ащырыпщым и кIуэцIыр мафIэм кърижьыкIырти, лъыпс защIэкIэ мыхъумэ, дунеижьым псыуэ тетымкIэ пхуэгъэуфIынкIынутэкъым а мафIэсыр.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).14
