Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Тхыдэ
Адыгэ шу
Балигъ хъууэ шырэ Iэщэрэ зэригъэпэща нэужь, нартыр зекIуэ йожьэ. ЗекIуэм къыщонахуэ нартым и лIыгъэр: зекIуэ щIежьэ хабзэр бийр хагъэщIэн, ялъ ящIэжын щхьэкIэщ е шыбз гуартэ къахун папщIэщ.
Нарт хъыбархэм къызэрыхэщщи, зекIуэ ежьэмэ, нартхэм гъуэгуанэшхуэ зэпач: Индыл зэпрокI, хы тIуащIэм дохьэ. Индыл зэпрыкIащ Насрэн ЖьакIэ зи шу пашэ нартхэр — Ашэ зыукIа Лъэбыцэжьей Индыл адрыщIкIэ тIуащIэм дэсщ; Уэзырмэдж хы тIуащIэм дыхьащ, кхъуафэм итIысхьэри; чынтыр зи ныкъуэкъуэгъу Бэдыно- къуэ и зекIуапIэр Тэн губгъуэщ — нарт хъыбархэм къызэрыхэщщи, Тэн иригъуазэурэ мэзекIуэри, чынтым яхохьэ, чынтыр хегъащIэри, шыбз гуартэ къеху…
ЗекIуэм апхуэдэ гуэркIэ цIэрыIуэ щымыхъуа яхэткъым нартхэм. Жьы хъууэ и унэ итIысхьэжыху, е и щхьэр хилъхьэху (нэхъыбэм дежи аращ зэрыхъур), епсыхыркъым нартыр, Iэщэри игъэтIылъыркъым. Адыгэхэм апхуэдэ хъыбар къадэгъуэгурыкIуэнтэкъым, зекIуэм хэт зэпытурэ я дунейр къамыхьатэмэ. Ди тхыдэм ущыгъуазэмэ, адыгэр зы махуэ епсыхауэ е и Iэщэр игъэтIылъауэ уи фIэщ мыхъуным хуэдизщ.
ЗэрыпхъуакIуэ Iэджэм натIэрыуапIэ къащIауэ, къумым къикI, хым къызэпрыкI зауэшыхэм псэугъуэ ирамыгъахуэу, лIэщIыгъуэ кIыхьхэм къыпхыкIащ адыгэ- хэр, я псэр дзапэкIэ яIыгърэ лъы щрамыкIут махуэ ямылъагъуу. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, апхуэдэ дунейр ижь-ижьыж лъандэрэ зи натIэ адыгэхэр зауэм хуэщIауэ псэун хуей хъурт, я щIэблэр лIыгъэм щIапIыкIын хуейуэ я пщэ къыдэхуэрт.
Аращ нарт эпосми нэгъуэщI IуэрыIуатэхэми зекIуэлI хахуэр щIагъафIэр, абы и щапхъэм щIэблэр щIыщIагъэджыкIыр. Ижь-ижьыж лъандэрэ цIэрыIуащ адыгэ шур — абы щыхьэт тохъуэ адыгэхэм я тхыдэм щыгъуазэ дэтхэнэри.
«3ы адыгэ шум хигъэщIэфынущ бий шу тIощI, — итхыгъащ адыгэ лъахэм къихьа хьэрып тхакIуэ гуэрым. — Ар ишкIи, и IэщэкIи, и лIыгъэкIи хэти йофIэкI». НэгъуэщI зыми итхыгъащ: «Дунейм теткъым адыгэ шуудзэм пэхъун. Ар ежьэмэ, мафIэ лыгъэм зидза хуэдэщ. Адыгэ шу зыбгъупщIым зэхакъутэнущ шууищэ». НэгъуэщIми етх: «Адыгэ шур бийм и дзэм хыхьамэ, аслъэныр Iэщ хъушэм хэлъэда хуэдэщ. Абы и сэшхуэр уафэхъуэпскI пэлъытэщи, бийр лъэрыщIыкI зэтрещIэ».
Пасэрей тхакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм, дзэпщхэм, тхыдэджхэм къызэраIуэтэжымкIэ, зауэм Iухьамэ, адыгэ шум и псэр пытыху зиттэкъым, бийм псэууэ зыIэригъэхьэнутэкъым, апхуэдэ къызыщыщIыр цIыхум хабжэжыртэкъым, гъуси ящIыжыртэкъым.
Илъэсым нэблагъэкIэ гъуэгу щытет щыIэт зекIуэ ежьар. Я пашэр Iущмэ, дуней илъэгъуамэ, зекIуэ ежьа шу гупыр гъуэгум щыгъуэщэнутэкъым. ГъуазэкIэ еджэу щытащ зекIуэ ежьа шу гупым я пашэм. Гъуазэр ныбжькIи лъэпкъкIи къыхахыртэкъым, гъуазэ ящIыр зекIуэлIхэм я дзыхь зрагъэз, пщIэ зыхуащI, лIыгъэ зыхэлъ цIыху Iущырт. Гъуазэм и псалъэм емыдаIуэ, абы и унафэм емыувалIэ зекIуэм къыхэкIыртэкъым.
ЗекIуэ ежьа шу гупыр кIуэдыпIэ ихуэнуми зылъежьар къехъулIэнуми зэлъытар гъуазэрат, арат абы и пщIэр щIэлъагэр.
ЗекIуэ хабзэр куэдрэ яхэлъащ адыгэхэм — лIыгъэ зэхэгъэкIыпIэу. Ар хэбгъэгъуащэ хъунукъым иужькIэ дунейм къытеужьгъауэ щыта хъунщIакIуэ-дыгъуакIуэ гупхэм.
Къэрмокъуэ Хьэмид.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Шагъдийхэр Къущхьэхъум щагъэхъу. Сурэтыр Монин Евгенийтрихащ.
Псалъэ пэжхэр
Лъэпкъыр зыхъумэр и Хэкурщ
Угубжьауэ унафэ умыщI, ухуэмыщIауэ лэжьыгъэ щIумыдзэ.
УдэфэгъуафIэм и ныбэ из хъумэ, шыуаным йолъэпауэ.
Уи хадэм кхъуэ ибгъэхьамэ, къипхыжынIауэ ущымыгугъыж.
Фадафэм и псэлъафэри ефэнымкIэ унэтIащ.
ЦIыхум къахэщыр жагъуэгъу щыщIэркъым.
ЦIыхур нэхъ жыжьэу уафэм дэкIуеиху, и кIуэдыжыгъуэр нэхъ гъунэгъу мэхъу.
Лъахэр анэ-адэпсэщи, псэм щIапIыкI бынхэм я щIылъэ бынжэщ.
Лъэпкъыр ещIэмэ, щIакIэр къонэ.
Лъэпкъыр зыхъумэр и Хэкурщ.
ЛIым и хэку щыгъупщэркъым.
ЛIэщIыгъуэр илъэсищэракъым — Iуэхуищэращ.
Мазэм и пIэкIэ дыгъэ къыкъуэкIыркъым.
Мазэр IэгукIэ пхущIэхъумэнукъым.
Мазэхэр гъэуэ зэхохьэ, гъэхэм лIэщIыгъуэ къагъэщI.
Мэзыр жыг зырызу зэхэтщ.
Мы дунейр шэрхъщи, гудзэ и лъэувыгъуэщ.
Мывэри зэманым пэщIэтыфыркъым.
Мы дунеижьыр гъапцIэпэрышэщ.
Мыунэфрэ удэфарэ Истамбыл мэкIуэж.
НэгъуэщIым и унэ уис нэхърэ, уи бжэщхьэIу утесжми нэхъыфIщ.
Пэжагъ зимыIэм цIыхугъи иIэкъым.
Хабзэм щыщщ
Псалъэхэм къарыкIыр
Жыджэрыбжьэ. ЩIыхьэхум епха хабзэщ. Мэз е мэкъушэж щIыхьэху щащIам деж псом япэ и Iуэхур зэфIигъэкIыу къэсыжа гущхьэIыгъым фадэбжьэ иратырт. Абы жыджэрыбжьэкIэ еджэу щытащ. Хабзэр кIуэдыжащ.
Уэкъулэ. ЦIыхур къулейсыз дыдэ хъуамэ, шхынрэ фадэрэ зэригъэпэщырти, и ныбжьэгъу, и цIыхугъэ зыдэс къуажэ кIуэрт, «уэкъулакIуэ сыкъэкIуащ», жиIэрти. Ар здэкIуам ефэ-ешхэ къызэIуихырти, и къуажэгъухэр къригъэблагъэрт. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми лъэIуакIуэ къэкIуам хузэфIэкI тыгъэ хуищIырт. Хабзэр кIуэдыжащ.
МеркIафэ. УэкъулакIуэ нэгъуэщI къуажэ кIуа цIыхум къызэригъэпэщ ефэ-ешхэм меркIафэкIэ еджэрт. Апхуэдэу щIеджэри абы зы меркIэ из нэхърэ нэхъ мащIэ кърат зэрымыхабзэр арауэ къыщIэкIынут. Хабзэр кIуэдыжащ.
Шхыныгъуэхэр
Къаз тхьэмщIыгъу гъэжьа
Къаз тхьэмщIыгъу лъэсар шыуаным иралъхьэ, ар щIигъанэ къудейуэ лэпс е псы хуабэ щIакIэ, и щхьэр трапIэ, зэ къытрагъэкъуалъэри тхъурымбэр къытрах, шыгъу, къэрмэфибл халъхьэри, хьэзыр хъуху ягъавэ. Тхьэм- щIыгъу вар лэпсым къыхахри ягъэжэпхъ. Абы и ужькIэ къазыщэ упщIэтахэр тебэм иралъхьэ, зэIащIэурэ тIэкIу ягъэткIу, абы IупщIэурэ упщIэтауэ бжьыныщхьэ халъхьэ. ЗэIащIэурэ абы халъхьэ тхьэмщIыгъу вар, псывэ тIэкIу щIакIэ, тебащхьэр трапIэжри, псыр щIэвэщIэху щэ дагъэри абы доткIу. Бжьыныху упщIэтарэ шыбжий сыррэ халъхьэжри, тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. АдэкIэ псывэ тIэкIу щIакIэри тебащхьэр тепIауэ дакъикъэ зытIукIэ ягъэбэкхъ, мафIэр щабэу блэуэ. Псыр щIэмывэщIапэу хьэкум къытрахыж, тепщэчым иралъхьэри Iэнэм пщтыру трагъэувэ, шыпс хуэдэу къыщIэнари тракIэж. ПIастэ хуабэ е цIывынэ дашх. Гуэгуш, бабыщ тхьэмщIыгъухэри мыбы ещхьущ зэрагъажьэр.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
Къаз тхьэмщIыгъуу — грамми 150-рэ
Къэрмэфиблу — 3
Къаз дагъэу — грамм 30
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 80
Бжьыныху укъэбзауэ — грамм 50
Шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Уахъ урикъуэмэ, хъунущ, тIо!
ЦIыхухэм адыгэ хабзэхэр Iэдэбу ягъэзащIэм, Уэсмэн дадэ игу хэхъуэрт, ямыгъэзащIэртэкъэ — и жагъуэ хъурт. И жагъуэ хъууэ къэмынэжу, ириубыдылIапэрти, игъэукIытэрт: «Адыгэ укъилъхуакъэ? Адэ-анэ уагъэсакъэ?»
Зыбжанэ щIауэ Уэсмэн зы щIалэ мыцIыху нэмысыншэ гуэрым хузэгуэпырт. ЩIалэр зэ лIыжь гуэрым и ижьырабгъум щыту, зэ фызыжь гуэрыр и сэмэгурабгъум щыту, зэи нэхъыжьитIым я зэхуакум дэтрэ зыщIыпIэ кIуэуэ уэрамым щрихьэлIэрт. АпщIондэху Уэсмэн щIалэ мыцIыхум еущиерт, егиерт, здэщытын хуей лъэныкъуэмкIэ игъэувыжырт. АрщхьэкIэ абы адыгэ хабзэ дахэр хузыхэлъхьэртэкъым. Хузыхэлъхьэпэнуми, къыфIэIуэхутэкъым.
Апхуэдэу екIуэкIыурэ, Уэсмэн дадэ а щIалэ мыцIыхумрэ зы лIыжьрэ зэгъусэу уэрамым кърикIуэу ирихьэлIащ. ЩрихьэлIам, аргуэрыжьти, щIалэр лIыжьым и ижьрабгъум щытт. ИтIанэ Уэсмэн дадэ зэгуэпауэ абы еупщIащ:
— Уэ хэт урищIалэ, тIо?
-Дырагун Уахъ!
— А-а!.. Уахъ урикъуэмэ, хъунущ, тIо! — пищащ лIыжьым и псалъэм. — Дэнэ лъэныкъуэкIэ ущытми хъунущ, тIо! Тхьэ дыгъыIэ, зэрымыщIэкIэ, уэри бэлыхь ухэзгъэтамэ, сэри хьэзаб зытезгъэлъамэ!.. ДяпэкIэ гугъу дызэрегъэхьыжынукъым!
Дырагун Уахъ зэрыхабзэншэжьыр, зэрынэмысыншэ-жьыр Уэсмэн дадэ ищIэртэкъэ?..
Дудар Хьэутий.
ФщIэуэ пIэрэ?
Лимоныр сэбэпщ
ШхапIэхэм щылажьэхэм лимоныр куэду къагъэсэбэп. Уеблэмэ, абы и купщIэм къищынэмыщIауэ, и фэри шхыным халъхьэ. Абы и сэбэпынагъыр къэфлъытэу, фэри а щапхъэм фытет хъунущ.
Лимоныр ятхьэщIри, щIыIалъэм далъхьэ. Ар щта нэужь, къыдахри, ятхъунщI.
Лимон тхъунщIар хэплъхьэ хъунущ хадэхэкIхэм къыхэщIыкIа салатым, мороженэм, хьэнтхъупсхэм, макароным, прунжым, бдзэжьейм къыхэщIыкIа шхыныгъуэм, нэгъуэщI куэдми.
Лимоным шхыныр зэригъэIэфIым къищынэмыщIауэ, сыт хуэдэ сэбэпынагъ пылъыр?
Къэбгъэлъагъуэмэ, лимоныфэм витамину хэлъыр проценти 5 — 10-кIэ нэхъыбэщ, лимоныпсым хэлъым нэхърэ. КъищынэмыщIауэ, лимоныфэр антиоксидант лъэщщи, ари зыщывмыгъэгъупщэ.
Сабийхэм папщIэ
Бжы зэпеуэ
ТхьэлъэIу, вакIуэ къихьэжхэм деж хьэблэ-хьэблэу е къуажэ-къуажэу щIалэгъуалэр зэдэджэгуу щытащ. Къуажэ къэсыху шыкIэ нэхъ IэкIуэлъакIуэу, зэфIэкI яIэу шу зыхыбл къыхахырт. Абы хуэдизыбзэ адрей къуажэми къигъэувырт. ГупитIым я зэхуаку ящIырт зы шы илъыгъуэрэ ныкъуэрэ, тIу нэс. Абы къищынэмыщIауэ, къуажэ шу гуп къэсыху я гупэмкIэ лъэбакъуэ 15 — 20 хъун я зэхуакуу зэдэкIуэу сатыр тIурытI датIыкIырт, IупщIу плъагъуу. А сатырхэм я щIыб дэтхэм адэкIэ дэтхэнэ къуажэм я шухэри къыщытщ. СатыритIым я зэхуакум зыри дэткъым, нэщIщ. Ар пIрегугъуэу аращ.
ИтIанэ пхъэидзэкIэ зэхагъэкI дэтхэнэ къуажэм я шу гупым зэхьэзэхуэр къыщIадзэнуми. А къыщIэзыдзэну зи пхъэ къикIахэм щIопщ фIэкIа яIыгъыркъым. Адрейхэм псоми бжы зырыз (шэбэр баш кIыхь е дей баш захуэ) яIыгъщ. Бжыхэр пагуэщ, къыптехуэмэ, имыгъэузын хуэдэу.
Аращи, техьа гупым ящыщ зы шу и шыр фIыуэ зэщIэплъауэ къожэ. Ар мыдрейхэм я пIрегугъуэм илъадэу игъэзэжу езым я пIрегугъуэм нэсыжын хуейуэ аращ. Шур я пIрегугъуэм къызэрихьэ нэхъ пIалъэ имыIэу мыдрей гупым я зы шу бжыр хьэзыру иIыгъыу абы щIэроIэ, лъэщIыхьэу къиуIэн и гугъэу. Бжы идзар кIуэжым техуэмэ, ар зы текIуэныгъэщ. Темыхуэу фIэкIуэжмэ, зыми зыри къихьакъым. Ауэ шу кIуэжыр къызэплъэкIыурэ бжы къадзар Iэзэу къиубыдмэ, абы и ужьыр къэзыхур ирихужьэжынущ. Ар я пIрегугъуэм нэмысыжу къыхуэуIэмэ, бжыр къэзыубыдам и гупым текIуэныгъищ къахуехь. КъимыуIэфу щытми, бжыр къиубыду модрейр зэрырихужьэжыфам щхьэкIэ текIуэныгъитI иIэщ.
Апхуэдэурэ техьа гупым я шу псори зэфIэкIа нэужь, бжыхэр адрей гупым иратри, аргуэру къыщIадзэж. Дауи, пашэ хъур текIуэныгъэ нэхъыбэ къэзыхьырщ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, шымрэ бжымрэ нэхъ зыгъэIэкIуэлъакIуэфхэрщ.
МафIэдз Сэрэбий.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 2. Газет, журнал, письмо хуэдэхэр зэкIуалIэ, щаугуэш IуэхущIапIэ. 5. «Си шагъдий» уэрэд цIэрыIуэм и псалъэхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа усакIуэ Сонэ … 8. Нартхэм я гъукIэ. 9. Мэрем махуэм мэжджытым щащI нэмэз. 10. Ар щащэр аптекэрщ. 13. Къуажэ «транспорт». 14. … къесу узэрысым уимыкI. 15. Зеиншэ. 16. Псы фIей ина. 17. Къэралым и щIыналъэр щиух е щыщIидзэ щIыпIэ. 18. Егъэлеяуэ дунейр щыщIыIэ. 19. Адыгэ усакIуэ Iэзэ, «Iуащхьэмахуэ» журналым и лэжьакIуэу щыта. 21. Анэкъилъху. 23. ЛъакъуэрыгъажэмкIэ дунейпсо олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа ди лъэпкъэгъу. 24. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, Абхъаз Республикэм и цIыхубэ, РСФСР-м щIыхь зиIэ я артист. 25. «НыбжьыщIэ …» — ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэ.
Къехыу: 1. Джэдкъаз. 2. Хьэцэпэцэ, зи жылэр хужь, Японием, Корее Ищхъэрэм я шхыныгъуэ нэхъыщхьэщ. 3. Япэ классым щIэтIысхьа цIыкIухэм … — еджэкIэ ирагъэщIащ. 4. Зи гъэгъахэр гъуэжь, зи пхъэр щабэ жыг. 6. Дзэлыкъуэ щIыналъэм щыщ къуажэ. 7. МафIэм фIыуэ ис химие элемент, гын къыхащIыкIыу. 11. УзыкIуэцIрымыплъыф хьэуа. 12. ХьэкIэкхъуэкIэ шынагъуэ е цIыхухъуцIэ. 20. Республикэм, къэралым и блэкIа зэманыр. 21. « … апщий!» — сэлам ехыкIэхэм ящыщ зы. 22. … пыIэ. 23. Псы зыщIимыфын папщIэ шэху гъэткIуа ирагъэфа щэкI.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩIышылэм и 30-м ди газетым тета псалъзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 1. Бжьакъуэ. 3. УнэIут. 7. Iуащхьэмахуэ. 8. Алъп. 10. Блэ. 11. Щхьэ. 14. Журт. 15. Щыкъун. 17. Жумэрэн. 18. Сосналы. 23. Инал. 24. Бгъэн. 28. Хьет. 29. Баш. 30. Нэд. 33. ЩIэупщIакIуэр. 34. Жагъын. 35. Джэдыгу.
Къехыу: 1. Бэщмакъ. 2. Къудан. 4. Нэхущ. 5. Тэрмэш. 6. Хьэблэ. 9. Пажэ. 11. Щынэ. 12. Арму. 13. Шылэ. 16. Лэгъунэ. 19. Оман. 20. Лыгъэ. 21. Жинт. 22. Къунан. 25. Щхьэмыж. 26. КъуанщIэ. 27. Адэмыгу. 31. Хьэжы. 32. Хьэлэ.
