Бахъсэн ГЭС-р лажьэу зэраутIыпщIрэ нобэ илъэс 80 ирокъу
ЩIэдзапIэ
1936 гъэм и фокIадэ мазэм ирагъэжьауэ щыта Бахъсэн ГЭС-м и япэ гидроагрегатым Къэбэрдей-Балъкъэрым и гидроэнергети-кэм и тхыдэм увыпIэ нэхъыщхьэ щеубыд.
А къэхъукъащIэ гъуэзэджэрщ Ставрополь краймрэ Къэбэр-дей-Балъкъэрымрэ я энергетикэ системэм и зыужьыныгъэм и къежьапIэр, ди республикэм и социально-экономикэ гъащIэм и IэнатIэ псоми къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэ инхэм я лъабжьэр.
Бахъсэн ГЭС-р ноби ди щIыналъэм и электроэнергетикэм и лъагапIэщ, а ухуэныгъэ абрагъуэм къыщагъэлъэгъуа Iэзагъ иным и щапхъэ хьэлэмэтщ, ар зи IэрыкIхэм, зауэ зэман хьэлъэм станцыр зэфIэзыгъэувэжахэм къалъыкъуэкIа лIыгъэмрэ зэфIэкIымрэ я дамыгъэщ, республикэм и электроэнергетикэм и пщэдейрей зыужьыныгъэм и гъуазэ пэжщ.
ЛIэщIыгъуэ кIуам и 20 гъэхэм, Акъбаш ГЭС-р щаухуэ зэманым, Бахъсэн гидроэлектростанцым и проект-къэхутэныгъэ лэжьыгъэми щIадзат. Предприятэхэмрэ япэ илъэситхум кърахьэжьа ухуэныгъэщIэ куэдыкIейхэмрэ ар энергетикэ лъабжьэ яхуэхъун хуейт.Апхуэдэу Кавказым и нарзаныпсхэр здэщыIэ къалэ-курортхэр, «Минводы-Нартсанэ» гъущI гъуэгу къудамэр токкIэ къызэгъэпэщыным, нэгъуэщI Iэджэми Iуэхур тращIыхьырт.
1928 гъэм Советхэм я автоном щIыналъэ съездым хэкъузауэ къыщыхагъэщауэ щытащ щIыпIэхэм я индустрием, я промыш-ленностым ехъулIэныгъэкIэ заужьын, Кавказ Ищхъэрэм и курортхэмрэ гъущI гъуэгухэмрэ ухуэныр щIагъэхуэбжьэн папщIэ, Бахъсэн ГЭС-м къэралпсо мыхьэнэ зэриIэнур. Абы щыгъуэ Кавказ республикэхэм я унафэщIхэр ерыщу хущIэкъурт электростанцыр езыхэм я деж щыухуэнымкIэ хуитыныгъэр зыIэрагъэхьэну. Iуэхум хуабжьу хэлIыфIыхьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и тет, къэралым пщIэшхуэ щызиIэ Къалмыкъ БетIал. Япэ илъэситхум ирагъэкIуэкIыну ухуэныгъэхэм ГЭС-р хагъэхьэн щхьэкIэ, проект-къэхутэныгъэ лэжьыгъэр пIалъэ кIэщIым зэфIагъэкIыу экономикэ, техникэ, финанс я лъэныкъуэкIэ я лъэкIыныгъэхэр ягъэнэIуэн хуейт. Къалмыкъ БетIал и нэIэ тету, проектым и Iыхьэ щхьэхуэхэр и кIэм нагъэсащ, Iуэхур зэхьэлIа организацэ, ведомствэ куэдым къызэрагъэувым хуэдэу, топографие, гидрологие, геологие къэхутэныгъэ-къэпщытэныгъэ лэжьыгъэхэм къарикIуахэр тхылъкIэ щIагъэбыдащ.
А щIыкIэм тету, 1929 гъэм дыгъэгъазэм и 17-м СССР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и Советым Бахъсэн ГЭС-р зэраухуэнум и проектыр къещтэ икIи абы сом мелуани 5,7-рэ хухех. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Зеикъуэрэ Къызбрун Езанэмрэ ухуэныгъэшхуэм зэрыщIадзэнум зыщыхуагъэхьэзыр. Псом япэу зыхуеину цеххэр, лъэщапIэхэр зэфIагъэувэ, пIалъэ кIэщIкIэ къалэ цIыкIу яухуэ.
Гидротехникэ лэжьыгъэ нэхъыщхьэхэр щрагъэкIуэкIар Зеикъуэ къуажэрщ. Станцыр ухуэным пыщIа сыт хуэдэ Iуэхуми а жылэм дэсхэр икъукIэ жыджэру хэтащ. Япэ махуэхэр хуабжьу гугъут, IэщIагъэлIхэр къаймэщIэкIырт, Iэмэпсымэхэмрэ техникэмрэ яхурикъуртэкъым, лэжьыгъэхэм я нэхъыбэр Iэпщэ къарукIэ зэфIагъэкIырт. Къэбэрдей-Балъкъэрым и комсомолым ухуэныгъэм зэпымыууэ и нэIэ тригъэтт. Абы и къыхуеджэныгъэкIэ къуажэдэс щIалэгъуалэ куэд мы Iуэхум хыхьэрт, нэхъ лэжьыгъэ гугъухэм зрапщытырт, махуэ псом еша-елIауэ екIуэлIэжми, мыщхьэхыу, IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэхэм зыхагъэгъуазэрт.
Лъэпкъ рабочэ классым и лъабжьэ
Бахъсэн уэрыжьым тращIыхьыну ГЭС-р, ипэжыпIэкIэ, къэралым щекIуэкI ухуэныгъэ нэхъ инхэм ящыщт. Псыр Зеикъуэ къуажапщэм деж щыIуащIэу, Алэщокъуэ бгыжьым и дыгъафIэ нэкIум ирашэкIын, итIанэ ХьэтIохъущыкъуей Ищхъэрэм и щIыб къыдэт бгы лъагэм дашу, абы кърагъэлъэн хуейт. Ухуэныгъэм зиубгъурт, лэжьыгъэми хэхъуэ зэпытт, ауэ абыхэм пэлъэщын IэщIагъэлIхэр яхурикъуртэкъым — къахуэгъэсэбэпыр къахуэкIуэ Iэмэпсымэхэмрэ техникэмрэ я процент 20-30-рт. ЩIыпIэхэм щыщ лъэпкъ кадрхэр гъэхьэзырыныр фIэкIыпIэншэт. Ар къалъытэри, Псыхуабэрэ Зеикъуэ и еджапIэ къалэ цIыкIумрэ пунктитI къыщызэIуах. Зы илъэсым къриубыдэу цIыху щищым щIигъу IэщIагъэ зэхуэмыдэхэм хуагъасэ, щэм нэблагъэ монтёр, экскаваторылажьэ, мывэхьэжхэм, бетон зэхэщIапIхэм я оператор мэхъу. КъищынэмыщIауэ, энергетикэм и ухуэныгъэ нэхъыщхьэм бэр хузэщIагъэуIуэу щIадзэ. Партым и обкомымрэ облисполкомымрэ гуащIэрыпсэухэм Зэрызыхуагъазэм щыжиIэрт республикэм щыпсэу лъэпкъхэм ящыщхэр куэду икIи жыджэру Iуэхум хашэн зэрыхуейр.Къыхуеджэныгъэм пэджэжу, зэман кIэщIкIэ цIыху щийрэ тхущIрэ ухуакIуэхэм яхыхьащ, мазэ ири-мыкъум гуищэм щIигъу зи гъусэ зеикъуэдэс щищрэ пщIырэ лэжьыгъэм пэрыхьащ. Ухуэныгъэшхуэр зыгъэкIуатэхэм я нэхъыбэр щIалэгъуалэт, комсомолым хэт-хэр щийм фIэкIырт. А комсомол организацэ лъэщым и Iуэхур илъэс зыбжанэкIэ иунэтIащ иужькIэ щIэныгъэлI цIэрыIуэ хъуа Берычэт Хьэжумар.
Бахъсэн ГЭС-м и ухуакIуэхэм фIэщхъуныгъэшхуэ яхэлът: «Дэ гъащIэщIэ доухуэ. Ди жьэгухэмрэ жылагъуэхэмрэ электростанцым игъэнэхунщ, тракторхэмкIэ, электропхъэIэщэхэмкIэ гъавэ щIапIэхэр зетхьэнщ, заводхэр, фабрикэхэр къызэIутхынщ», — щыжиIэрт Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхухэм абыхэм зэрызыхуагъазэм. НэгъуэщIу жыпIэмэ, ГЭС-р лъэпкъ рабочэ классым и зэфIэувэныгъэм лъабжьэ хуохъу.
Союзпсо ухуэныгъэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и гуащIэрыпсэухэм гушхуэныгъэ яхэлъу зратат хъуапсапIэ яхуэхъуа ухуэныгъэм. СССР-м промышленность хьэлъэмкIэ и нарком Орджоникидзе Сергорэ «Гидроэнергострой» управленэм и унафэщI Винтер Александррэ езыхэм я щхьэкIэ ди республикэм хуабжьу зыкъыщIагъэкъуащ. Абыхэм я фIыгъэкIэ, Бахъсэн ГЭС-р Союзпсо ухуэныгъэ нэхъыщхьэхэм хагъэхьэри, Днепрогэсым и IэщIагъэлI Iэзэу щитху, Донбасс щыщ шахтэщIагъырыкIуэу щищ къагъэкIуащ. Мэзкуу, Ленинград, Уралым я метроухуэхэри къадэIэпыкъуащ. Техникэмрэ ухуэныгъэм ирахьэлIэхэмрэ и чэзум къаутIыпщырт. Къэралым и завод нэхъ лъэрыхь дыдэхэм Iэмэпсымэхэр щащIырт. Лъэпкъ щэщIым нэблагъэ зыхэт гупышхуэм зыщигъэгъупщэртэкъым яухуэ ГЭС-м заводхэр, фабрикэхэр зэригъэлэжьэнур, мэкъумэш IэнатIэхэм зэрызригъэужьынур.
Къуршым кIэнауэр километрипщIкIэ щыпхашри, (км. 4-р пхауда тоннелщ) «Бахъсэн и шхуэIу» зыфIаща IущIапIэр дращIеящ, псы гуэшыпIэхэр тращIыхьащ. 1934 гъэм и закъуэ япэ ита илъэсищым зрагъэхъулIам нэхърэ нэхъыбэ зэфIагъэкIат. Лэжьыгъэхэр щIэхуабжьэ зэпытт. Промышленность хьэлъэмкIэ нарком Орджоникидзе Серго я пашэу, республикэмрэ «Главэнерго»-мрэ я унафэщIхэр абыкIэ сэбэпышхуэ хъурт. 1935 гъэм и кIэм ухуэныгъэ псоми я процент пщIейр хьэзыр ящIат. ЗэрытраухуамкIэ, къыкIэлъыкIуэ илъэсым бадзэуэгъуэм и 1-м ирихьэлIэу лэжьыгъэхэр яухын хуейт. ЖыхуаIа пIалъэм къитIэсэн щхьэкIэ, «Главгидрострой-м и Iэтащхьэ, академик Винтер Александр накъыгъэм икухэм къокIуэри, а къалэныр и пщэм делъхьэж. Абы щыгъуэщ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и пашэ Къалмыкъ БетIали яхэту, ГЭС-р щрагъэжьэну пIалъэр кIэухыу щагъэбелджылар. Ухуэныгъэм пыщIа лэжьыгъэ псори нагъэсу Iэмэпсымэхэм я лэжьэкIэр ягъэунэхуа нэужь, 1936 гъэм Бахъсэн ГЭС-р яутIыпщащ. Ар пагэу икIи екIупсу хэуват Зеикъуэрэ Къызбрун Езанэмрэ я Iэшэлъашэхэр зыгъэбжьыфIэ бгыщхьэм и щIыпIэ дахэхэм.
Мы Iуэхушхуэм къызэрыгуэкI лэжьакIуэу хэта урыс усакIуэ цIэрыIуэ Дудин Михаил а цIыхуIэрыкI телъыджэм хуитха усэ гъуэзэджэр ухуакIуэхэм я гимну къэплъытэ хъунущ:
Псыи мафIи напIэзыпIэм
Дыхыхьэну дыхьэзырт.
Диуватэкъым дэ лIыпIэ —
ПщыкIубл псоми ди ныбжьынт.
Уэшх жьгъырухэр, джатэ жану,
Къырхэр гуахыу къегуэгуэхт…
Хъуащ лIэщIыгъуэ
Iыхьэ плIанэ,
Ауэ ноби бгырыс унэм
Си уэздыгъэр къыщонэху.
ЩIэтщ си нэгум ноби псыжьыр
Iэсэ къэтщIу дубыдар.
Си псэм хуэдэу къурш
гъуэгужьыр,
Дыщэ защIэу Къэбэрдейр.
Бахъсэн ГЭС-м и токыр япэу зыIэрыхьахэм ящыщщ Тырныауз комбинатыр, Налшык, Псыхуабэ, Минвод, Нартсанэ къалэхэр. А зэманым хуэзэу «Мэшыкъуэ», «Налшык» подстанцхэм киловольти 110-рэ зрикIуэну уэгу кIапсэхэр ирашэлIат, Псыхуабэ, ЕсэнтIыгу, Минводрэ Нартсанэрэ киловольт 35-рэ щызэблэкIыну линэхэр щаукъуэдият. А гъэм, щэкIуэгъуэм и 7-м, «Псыхуабэ-Минводы» электромафIэгум зэпымыууэ лэжьэн щIидзащ. Станцым и етIуанэ гидроагрегатыр къыкIэлъыкIуэ илъэсым ирагъэжьащ, 1938 гъэм и лъэщагъ псомкIи яутIыпщащ.
ГЭС-м и япэ унафэщIу ягъэувар Хъурей Ахьмэдт, инженер нэхъыщхьэр Козлов Михаилт, 1940 гъэм станцым къыщызэрагъэпэща Бахъсэн энергокомбинатым Нартсанэ ТЭЦ-р, япэ гидроагрегатыр, Псыхуабэ ТЭС-р, Минвод и электростанцымрэ и электросеть IуэхущIапIэмрэ хагъэхьэ. Комбинатым унафэщIу ягъэкIуа Дерюгин Александр а IэнатIэр илъэс тIощIкIэ зэрихьащ.
ПсэзэпылъхьэпIэм щыгъуэ
Хэку зауэшхуэр совет цIыхубэм я дежкIэ зэхэгъэкIыныгъэшхуэт. ТекIуэныгъэ лъапIэр къагъэблэгъэн папщIэ, республикэм и энергетикхэри я зэфIэкI еблэжакъым.Фронтым хуэлажьэ IэнатIэхэм дежкIэ ГЭС-м къалэнышхуэ дыдэ зэригъэзащIэр дэтхэнэми фIыуэ къыгурыIуэрт. Ар заводхэм, фабрикэхэм ягут, сымаджэщхэмрэ еджапIэхэмрэ я лъынтхуэт. Фашистхэм ди щIыналъэр яубыдыхункIэ токыр къэлэжьын зэпагъэ-уакъым. Станцыр бийм Iэрагъэхьэ хъунутэкъым. Псори зэпашэча нэужь, ЗыхъумэжыныгъэмкIэ Къэрал Комитетым и унафэкIэ, 1942 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм ар къагъэуащ, зэтебухуэж хъун хуэдэу адрейхэр зэпкърахащ. Зэмыджа зэрыпхъуакIуэхэм хуэфащэр зэралъысынум зыми шэч къытрихьэртэкъым. 1943 гъэм и щIышылэм хэкум щрахужым, хьэкIэкхъуэкIагъэ хэлъу, фашистхэм ГЭС-р зэхакъутащ.
ЦIыхубэ хозйствэр икIэщIыпIэкIэ зэфIэгъэувэжын хуейт. Абы щхьэкIэ, ток ямыIэу хъунутэкъым. Псом япэу Тырныауз вольфрам-молибден комбинатыр ирагъэжьэжыну къапэщытт. Партым и обкомым и унафэкIэ, къалэхэмрэ къуажэхэмрэ щыщ цIыхуищэхэр а Iуэхум хузэщIагъэуIуащ. Къарур къэзыт станцым и псэуалъэхэри хэту, гидроагрегат псори, токыр зыгуэш Iэмэпсымэхэри, псы хъума-пIэ нэхъыщхьэхэри, ар щызэщхьэ-щах псыгуэнри, подстанцхэри къагъэуат. Республикэм и закъуэкIэ зэрыпэмылъэщынум къыхэкIыу, «Храм ГЭС строй» Кавказ щIыб трестым а Iуэхур и пщэ далъхьэ. Бахъсэн энергокомбинатыр зэгъэпэщыжыным теухуауэ 1943 гъэм накъыгъэм и 19-м СССР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и Къэрал Комитетым къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ, станцым и япэ чэзур жэпуэгъуэм и 1-м яутIыпщын хуейт. А пIалъэм къитIэсэн щхьэкIэ, Бахъсэн ГЭС-м щагъэувауэ щыта гидроагрегатым хуэдэ дыдэ Ермэлым къраш, Мэзкуурэ Iэмэпсымэхэр щагъэхьэзыр заводхэмрэ я IэщIагъэлIхэр кърагъэблагъэ, нэгъуэщI щIыпIэхэм ягъэкIуа я лэжьакIуэ IэпщIэлъапщIэхэр къраджэж.
А щIыкIэм тету, Къэбэрдей- Балъкъэрым и цIыхухэм гуащIэдэкI нэсым и щапхъэ къагъэлъагъуэри, Бахъсэн ГЭС-м и япэ чэзур дыгъэгъазэм и 25-м ирагъэжьэжащ икIи фронтым хуэлажьэу Кавказ Ищхъэрэм щыIэ IэнатIэхэм токыр иратыжащ. Ар станцым и етIуанэ гъащIэт.
СССР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и Къэрал Комитетым и Iэтащхьэ Иосиф Сталин ГЭС-м и лэжьакIуэхэм къахуигъэхьа хъуэхъум мыпхуэдэу щыжиIэрт: «Бахъсэн гидроэлектростанцым и ухуакIуэхэмрэ и монтажникхэмрэ сынывохъуэхъу гидротехникэ ухуэныгъэхэр зэтегъэувэжыным ехъулIэныгъэ къызэрыщыфхьам, япэ гидротурбинэр зэревгъэжьэжам папщIэ. Фашист зэрыпхъуакIуэхэм зэхакъута элект-ростанцхэр зэфIэгъэувэжыным пыщIа къалэн гугъум пIалъэ кIэщIкIэ узэрыпэлъэщыфынур фи къэмылэнджэж лэжьыгъэмкIэ къэвгъэлъэгъуащ. Фи IэнатIэм дяпэкIи фехъулIэну, фи зэфIэкIым хэвгъэхъуэну си гуапэщ».
Апхуэдэ гулъытэм нэхъри къызэщIиIэтауэ, станцыр зэтезыгъэувэжахэм ГКО-м телеграммэ хуагъэхь: «Бахъсэн ГЭС-м и япэ гидротурбинэр зэредгъэжьэжам теухуа фи хъуэхъум къаруущIэ къытхилъхьауэ, адрейхэри жыджэру зыдогъэпэщыж. Бий ерур и гъуэм ираукIыхьыжын щхьэкIэ, «Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм ажал!» танк колоннэ ухуэным хуэзэну ахъшэу сом 112192-рэ дэ езыхэм зэхуэтхьэсащ. Зэхрыракъутэ а танкхэм щысхьырабгъу ямыIэу фашист зэрыпхъуакIуэхэр!»
1944 гъэм и гъатхэпэм Сталиныр телеграммэм фIыщIэ псалъэкIэ къыпэджэжащ: «Бахъсэн ГЭС-м и ухуакIуэхэм, монтажникхэм, станцыр зыгъэлажьэхэм — «Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм ажал!» танк колоннэм папщIэ сом 112192-рэ зэхуэсыхьэсахэм — къуэш сэлам схуефхыж, Дзэ Плъыжьым и фIэхъусри схуефтыж».
Адрей зи чэзу зэгъэпэщыжыныгъэ лэжьыгъэхэр станцым и IэщIагъэлIхэм я къарукIэ зэфIагъэкIыжащ. 1945 гъэм и мэлыжьыхь мазэм ирихьэ-лIэу зэрыщыту ГЭС-р зэфIагъэувэжащ икIи трансформаторыр щагъэува мэкъуауэгъуэм мегаватти 8,3-рэ зи лъэщагъ етIуанэ гидроагрегатыр ирагъэжьэжащ. ИлъэситI нэхъ дэмыкIыу ещанэри яутIыпщыжри, нэхъапэми хуэдэу, республикэм и энергетикэм бжьыпэр щиубыды-жащ, промышленнэ, социальнэ зыужьыныгъэм лъабжьэ быдэ къахузэригъэпэщащ.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, 2010 гъэм бадзэуэгъуэм и 21-м и пщэдджыжьым ГЭС-м и гидроагрегатитI террористхэм къагъэуауэ щытащ. Ар зэгъэпэщыжыныр фIэкIыпIэ зимыIэ къалэнышхуэти, Урысей Федерацэм и Правительствэмрэ «Рус Гидро» ОАО-мрэ я щIэгъэкъуэну, лэжьыпхъэхэм я проектыр пIалъэ кIэщIкIэ ягъэхьэзыращ икIи илъэсрэ мази-хым къриубыдэу станцыр щIэрыщIэу зэтрагъэувэжащ. Токыр зыгуэш иджырей элегаз Iэмэпсымэ лIэужьыгъуэ нэхъыфI дыдэхэмкIэ нобэ ГЭС-р гъэпсащ, Урысей Ипщэ энергосистемэ зэгуэтым мыхьэнэшхуэ щызиIэ и Iыхьэщ.
НапэкIуэцIыр зыгъэхьэзырар
Хьэжыкъарэ Аликщ
