Хэкур зэрыгушхуэ щIэныгъэлI
УФ-м, КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, Информатизацэм- кIэ дунейпсо академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием, ЩIэныгъэхэмрэ гъуазджэхэмкIэ Петровскэ академием я академик, физи-ко-математикэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор ХъуэкIуэн Хьэзрэталий Беслъэн и къуэр ди республикэр, къэралыр зэрыгушхуэ еджагъэшхуэхэм ящыщщ. Абы бгъэдэлъ щIэныгъэ куумрэ зэфIэкI лъагэхэмрэ къыхуахьа щIыхьыцIэхэм хохьэ ар Ипщэ федеральнэ университетым щIыхь зиIэ и профессору зэрыщытри, РАН-м ТеплофизикэмкIэ и лъэпкъ комитетым и бюром зэрыхагъэхьари, физикхэм я Налшык школ цIэрыIуэм и пашэу зэрыщытри, нэгъуэщIхэри. ЩIэныгъэлI щыпкъэм, лъэпкъым и нэхъыжьыфIхэм ящыщым и ныбжьыр нобэ илъэс 85-рэ ирокъу.
Профессор ХъуэкIуэн Хьэзрэталий ХъуэкIуэн Хьэзрэталий Дзэлы-къуэ щIыналъэм хыхьэ Дзэлыкъуэ- дэс къуажэм къыщалъхуащ. Абы и сабиигъуэр хиубыдащ зауэ, зауэ нэужь лъэхъэнэ хьэлъэхэм. ГъащIэм къыпигъэтIылъ лъэпощхьэпохэм емылъытауэ, Хьэзрэталий къэхъуащ къэзыухъуреихь дунейр фIэхьэлэмэту. Школым щыщIэса илъэсхэм ар и ныбжьэгъухэм къахэщырт бгъэдэлъ акъыл жанымкIэ, гурыхуагъымкIэ, щIэныгъэм зэрыхуэнэхъуеиншэмкIэ.
Илъэсибл школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, ХъуэкIуэным еджэным щыпищащ Дзэлыкъуэ къуажэм дэт курыт школым. Ар дыщэ медалкIэ къэзыуха щIалэщIэм и щIэныгъэм хигъэхъуэну мурад ищIащ фIыуэ илъэгъуа унэтIыныгъэхэмкIэ — физикэмрэ математикэмкIэ. А гуращэр и гъуэгугъэлъагъуэу Хьэзрэталий 1950 гъэм щIэтIысхьащ Къэбэрдей педиститутым и физико-математикэ къудамэм. Абы экзамен къеIызыха профессор цIэрыIуэ Задумкин Сергей иужькIэ куэдрэ игу къигъэкIыжу щытащ къуажэ пхыдзам щапIа, щеджа адыгэ щIалэщIэм бгъэдэлъ щIэныгъэ куумрэ зэхэщIыкIымрэ. ХъуэкIуэныр хабжауэ щытащ а илъэсым пединститутым къащта студент нэхъыфI дыдэхэм.
Студент илъэсхэри, зэрихабзэу, купщIафIэу ирихьэкIащ Хьэзрэталий. ФIы дыдэу зэреджэм къыдэкIуэу, ар жыджэру хэтт институтым щекIуэкI жылагъуэ гъащIэм. Апхуэдэуи хуабжьу дихьэхырт физикэмрэ математикэмрэ ехьэлIа къэхутэныгъэхэм. 1954 гъэм ХъуэкIуэным ехъулIэныгъэкIэ къиухащ еджапIэ нэхъыщхьэр. И егъэджакIуэхэм я чэнджэщкIэ а илъэс дыдэм щIалэщIэр щIэтIысхьащ институтым и аспирантурэм, физикэмкIэ кафедрэми лэжьэн щыщIидзащ. Апхуэдэу ХъуэкIуэныр теуващ щIэныгъэм и лъагъуэм, ехъулIэныгъэ куэдкIэ гъэнщIа гъуэгу бгъуфIэ иужькIэ хуэхъуам.
1959 гъэм ирихьэлIэу Хьэзрэталий аспирантурэри къиухакIэт, и япэ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэ-ри зэфIигъэкIат. Ар пхигъэкIа нэужь, IэщIагъэлIым къыфIащащ «физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат» цIэ лъапIэр. Къыхэдгъэщынщи, ап-хуэдэ щIэныгъэцIэ Совет Союзым щызезыхьэхэм ящыщу нэхъ щIалэ дыдэр Хьэзрэталийт: илъэс 27-м иту физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидат иджыри зыри хъуатэкъым. ЩIэныгъэлI ныбжьыщIэм теухуа хъыбарыр дэнэкIи щызэбгрыкIат. Хьэзрэталий бгъэдэлъ щIэныгъэ куум, зэфIэкIхэм ятеухуа тхыгъэ купщIафIэ къытехуат «Комсомольская правда» газетым. Адыгэ щIалэ цIэрыIуэм и гъащIэмрэ здынэса лъагапIэхэмрэ ехьэлIа нэтынхэр къатырт Союзпсо радиомкIэ. Апхуэдэ гулъытэ лъагэр хуэфащэ дыдэт зи гъащIэ псор щIэныгъэм тезыухуа адыгэ щIалэм.
АдэкIи пэрыт защIэу екIуэкIащ ХъуэкIуэныр. Пединститутыр и лъабжьэу 1957 гъэм Налшык Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университет къыщызэIуаха нэужь, ар ящыщащ абы япэу увахэм. А илъэсым щыщIидзэри 1960 гъэ пщIондэ Хьэзрэталий щы-тащ университетым физикэмкIэ и кафедрэм и ассистенту, иужькIэ егъэджакIуэ нэхъыжьу. ИтIанэ, 1960-1967 гъэхэм, ар ягъэуващ физико-математикэ факультетым и декану. Доцент цIэр ХъуэкIуэным къыфIащащ 1965 гъэм, къыкIэлъыкIуэ илъэсым къыщыщIэдзауэ ар и унафэщIщ физикэмкIэ къэхутэныгъэщIэхэр щрагъэкIуэкI кафедрэм, иужькIэ, 1981-2006 гъэхэм, КъБКъУ-м пкъыгъуэ быдэхэм я физикэмкIэ и кафедрэм и пашэщ.
Зыпэрыт къулыкъухэм япыщIа лэжьыгъэхэм къадэкIуэу ХъуэкIуэным иригъэкIуэкIырт сыт щыгъуи дэзы-хьэх къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр. 1975 гъэм абы утыку кърихьащ щIэныгъэ дунейм щIэупщIэшхуэ щызиIа и доктор диссертацэр. Ари ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ ХъуэкIуэным икIи физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор хъуащ.
ЩIэныгъэлIым и къэхутэныгъэр шэщIауэ къыщагъэсэбэпырт зыхъумэжыныгъэ IэнатIэм хуэлажьэ промышленностым. Къэралым и лъэщагъым, экономикэм, промышленностым заужьынымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ апхуэдэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ куэд и къалэмыпэм къыпыкIащ Хьэзрэталий. Псори зэхэту абы къыдигъэкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 400-м нэс. Абыхэм яхэтщ патент зыхуагъэфэща къэхутэныгъэ 30-м щIигъу, монографие зыбжанэ, зэреджэ тхылъу 25-рэ, нэгъуэщIхэри. ЩIэныгъэлI щыпкъэм и нэIэм щIэту ягъэхьэзыращ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм физикэ щIэныгъэм зыщегъэужьыным теухуа концепцэр». Ар даIыгъащ ди республикэми гъунэгъу щIыналъэхэми щылажьэ егъэджакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм. КъинэмыщIауэ, Физикэр езыгъэджхэм я урысейпсо съездми къыщащтащ.
Къэралпсо щIэныгъэм и зыу- жьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэ иным папщIэ, ХъуэкIуэн Хьэзрэталий куэдрэ ягъэпэжащ дамыгъэ лъапIэхэмкIэ, цIэ лъагэхэмкIэ. Абыхэм ящыщщ Бэракъ Плъыжь орденыр, КъБАССР-м ЩIэныгъэ IуэхухэмкIэ и министерствэм къыхуигъэфэща щIыхь тхылъхэр, СССР-м КосмонавтикэмкIэ и федерацэм и Президиумым къыбгъэдэкI медалыр, «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым и 2-нэ нагъыщэ зиIэ медалыр, Къэбэрдей-Балъкъэр, Шэшэн республикэхэм я правительствэхэм къабгъэдэкI щIыхь тхылъхэр, «Макаренкэ и цIэр зезыхьэ медалыр», нэгъуэщIхэри.
Профессор цIэрыIуэм и лъагъуэм тетщ абы и нэIэм щIэту щIэныгъэм хыхьа щIалэгъуалэ куэд. Ар я щIэныгъэ унафэщIу гъэхьэзыра хъуащ физико-математикэ щIэныгъэхэм я кандидатхэу, докторхэу пщIы бжыгъэхэр. Адэм пхиша гъуэгум ехъулIэныгъэ инхэр яIэу нобэ ирокIуэ и къуэхэу Муратрэ Азэмэтрэ. Ахэр физико-математикэ щIэныгъэхэм я докторщ, я къалэмыпэм къыпыкI къэхутэныгъэхэм пщIэшхуэ щаIэщ дуней псом.
ХъуэкIуэн Хьэзрэталий Беслъэн и къуэм, щIэныгъэлI щыпкъэм, къэхутакIуэ емызэшым, еджагъэшхуэм, адыгэ лъэпкъым и нэхъыжьыфIхэм ящыщым, дохъуэхъу и махуэшхуэмкIэ. ЩIэныгъэм зи гъуэгу бгъуафIэ щыпхызыша, бынкIэ, унагъуэкIэ дэрэжэгъуэ зыгъуэта Хьэзрэталий ди гуапэщ иджыри куэдрэ узыншэу дяпэ итыну, къэралым, лъэпкъым я ехъулIэныгъэм хуэлэжьэну.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
