БЭЧЫЖЬ Лейлэ Iэбубэчыр и пхъур
Дыгъэгъазэм и 3-м ди къуэш республикэм, Къэрэшей-Шэрджэсым, хъыбар гуауэ къикIащ. Дунейм ехыжащ адыгэ лъэпкъым и япэ бзылъхугъэ еджагъэшхуэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIДАА-м и вице-президент, КъБР-м, КъШР-м, АР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ Бэчыжь Лейлэ. Лъэпкъми, хэкуми, литературэми ягъуэта хэщIыныгъэр икъукIэ инщ, хьэлъэщ.
ШЭРДЖЭС литературэм и тхыдэдж, критик цIэрыIуэ, Къандурым и цIэр зезыхьэ дунейпсо саугъэтым и лауреат Бэчыжь Лейлэ Iэбубэчыр и пхъур Хьэбэз районым хыхьэ ПсэукIэ Дахэ къуажэм 1929 гъэм накъыгъэм и 29-м къыщалъхуащ.
КъШР-м и къалащхьэ Черкесск дэт лъэпкъ еджапIэ-интернатыр дыщэ медалкIэ къиуха иужь, адыгэ пща-щэр Ленинград дэт къэрал университетым филологиемкIэ и факультетым щеджащ. Абы щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызригъэгъуэту къызэригъэзэжрэ Къэрэшей-Шэрджэс щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щылэжьащ. Ар 1983 гъэм къыщыщIэдзауэ КъШКъУ-м литературэмкIэ и кафедрэм и профессорт, КъШР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и Iэтащхьэт.
Бэчыжь Лейлэ адыгэ зэрыс щIыналъищми нэгъуэщI къэралхэм щып-сэу ди лъэпкъэгъухэми фIыуэ къацIыхурт. Абы и щхьэусыгъуэр адыгэ IуэрыIуатэмрэ литературэмрэ джынымкIэ, ди лъэпкъ усакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэ я IэдакъэщIэкI тхыгъэхэр зэпкърыхынымкIэ, литературэм зезытыну зи гугъэ щIэблэщIэр гъуэгу захуэ тегъэувэнымкIэ а бзылъхугъэм куэд дыдэ зэрилэжьарщ.
Бэчыжьым и Iэдакъэм къыщIэкIыу япэ дыдэу дунейм къытехьауэ щытар «Шэрджэс литературэм и тхыдэм и напэкIуэцIхэр» зыфIища тхыгъэращ. Ауэ ар тхылъ щхьэхуэу къыдэкIыным ипэкIэ, Лейлэ къыщигъэсэбэпауэ щытащ адыгэ литературэмрэ гъуазджэмрэ я махуэхэу 1957 гъэм Москва къалэм щекIуэкIам щищIа докла-дым. Университетыр къэзыухагъащIэ бзылъхугъэ ныбжьыщIэм ди литературэм теухуауэ абдеж къыщипсэ-лъам къыхэща щIэныгъэр, акъылыр, зэчийр гъэщIэгъуэн ящыхъуауэ щытащ урыс тхакIуэ цIэрыIуэхэу Михалков Сергей, Ахматовэ Аннэ, Сартаков Сергей, Андроников Ираклий, КIыщокъуэ Алим, КIэрашэ Тембот сымэ.
Абы щегъэжьауэ Бэчыжь Лейлэ щIэныгъэм щыхиша лъагъуэр еджагъэшхуэм и гъуэгу бгъуфIэ хъуащ. Иужьрей илъэс 60-м къриубыдэу ди литературэм и тхыдэмрэ адыгэ, абазэ, нэгъуей, къэрэшей тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкI тхыгъэхэмрэ ятеухуауэ лэжьыгъэшхуэ куэд итхащ икIи къыдигъэкIащ Лейлэ.
Абыхэм ящыщщ «Шэрджэс усакIуэ Гъуэщокъуэ Хъусин» (1962), «Шэрджэс совет литературэр» (1964), «Адыгэ литературэм и прозэ жанр-хэм я зыужьыкIэмрэ ахэр зытет лъэпкъ дахэгъэпс хабзэхэмрэ» (1972), «ЛIыхъужь эпосым къыщыщIэдзауэ романым нэс» (1974), «Псалъэм и жэуаплыгъэр» (1978), нэгъуэщIхэри. Бэчыжьыр ящыщщ 80 гъэхэм Москва къыщыдэкIауэ щыта «Совет лъэпкъыбэ литературэм и тхыдэр» (томитху хъууэ), «Совет романыр» тхылъхэр зытха еджагъэшхуэхэм.
Бэчыжь Лейлэ и гуащIэшхуэ хэлъщ Кавказ зауэжьым и зэранкIэ къэрал щэ ныкъуэм щIигъум щикъухьа хъуа ди лъэпкъэгъухэм къахэкIа тхакIуэхэм, усакIуэ цIэрыIуэхэм я творчествэр хэкужьым щыпсэухэм ягъэцIыхуным хуэгъэзауэ ди щIэныгъэлIхэм ирагъэкIуэкI лэжьыгъэ иным.
Апхуэдэу хэхэсу псэу адыгэхэм ятеухуащ Лейлэ жэрдэмщIакIуэ зыхуэхъуу 1991 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм Черкесск къалэм щрагъэкIуэкIауэ щыта «Кавказ лъэпкъхэм хамэщIхэм щаIэ щэнхабзэр» щIэныгъэ конференцыр. Апхуэдэ зэхуэс бжыгъэу Бэчыжьыр псэуху зыхэлэжьыхьар мащIэкъым.
Бэчыжь Лейлэ къаруушхуэ тригъэкIуэдащ адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыжауэ къыдэгъэкIыным. Апхуэдэ лэжьыгъэм и мызакъуэу, Лейлэ жыджэру хэтащ адыгэхэм ятеухуауэ кърахьэжьэ сыт хуэдэ Iуэхуми. Шэрджэс бзылъхугъэм хузэфIэкIащ ди лъэпкъ литературэм и мызакъуэу, нэгъуэщI лъэпкъхэм я литературэми теухуа лэжьыгъэ гъэщIэгъуэныщэу 300-м щIигъу итхын. ИригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм нэмыщI, Лейлэ егъэджакIуэ Iущт, ущиякIуэ инт, филологие щIэныгъэмкIэ кандидат, доктор лэжьыгъэхэр зыгъэхьэзыр щIэныгъэлI куэдым я унафэщIу щытащ ар. И гъащIэр иухыхуи защIигъэкъуащ чэнджэщ хуэныкъуэхэм.
«Лъэпкъхэм я Зэныбжьэгъугъэ» орденыр, «Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым и медалым и етIуанэ нагъыщэр, медаль куэд зыхуагъэфэща адыгэ бзылъхугъэ еджагъэшхуэм и фэеплъыр зэи тщыгъупщэнукъым, лъэпкъым иджыри куэдрэ къигъэсэбэпынущ абы и IэдакъэщIэкI купщIафIэхэр.
ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и президент Къанокъуэ Арсен, вице-президентхэу ЛIэужь Iэдэм, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Щхьэгъэпсо Сэфарбий, академикхэу МэшбащIэ Исхьэкъ, Щоджэн Iэсхьэд, БакIуу Хъанджэрий, Сэхъурокъуэ Хьэутий, Бырсыр Батырбий, Мамий Руслан, Уэхъутэ Александр, ХьэкIуащэ Андрей, Дзэмыхь Къасболэт, Бгъэжьнокъуэ Барэсбий, Къандур Мухьэдин, Бэлагъы Любэ, Чурей Алий, член-корреспондентхэу Чурей Дыжьын, Хъуэткъуэ Самир, Иуан Зэуал, Уэз ФатIимэ.
