ЩIэныгъэлI щыпкъэ
Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым общэ физикэмкIэ и кафедрэм и унафэщI, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Азиз Исуф Къадир и къуэм и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъуащ.
Псыхъурей къуажэм 1942 гъэм къыщалъхуа щIалэ цIыкIум, а зэманыр къэплъытэмэ, и сабиигъуэр, къэжэпхъыгъуэр тыншу зэрыщымытынур гурыIуэгъуэт. Ауэ сыт хуэдиз гугъуехь Iумыуами, Исуф цIыху щыпкъэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ къищIыкIащ. И ныбжьыр школ кIуэгъуэм щынэсым ирихьэлIэу и адэ-анэр лэжьэ-ну Тырныауз ягъакIуэри, пэщIэдзэ классищым абы щеджауэ щытащ. ИужькIэ я унэм къагъэзэжри, Псыхъурей дэт къуажэ школыр къиухыжат. Езым зэрыжиIэжымкIэ, еджэныр фIыуэ къехъулIэрт. Дыщэ медалкIэ школыр къэзыухахэм яхэтащ Исуф, ауэ а зэманым медалми пщIэшхуэ иIэжтэкъым. Зыхуеджэну IэщIагъэр къыхихын хуей щыхъум абы физикэр иджмэ нэхъ къищтат. Адэ-анэми къуэ закъуэр трагъэгушхуэри, КъБКъУ-м и физико-математикэ факультетым физикэмкIэ и къудамэм щIагъэтIысхьауэ щытащ.
Къэралым къулыкъу хуэпщIэныр узэреджэр уи щхьэусыгъуэу къэбгъанэ зэрымыхъум къыхэкIыу, мазитI фIэкIа емыджауэ, Исуф армэм дашри илъэситIкIэ къулыкъур ирихьэкIащ. Къигъэзэжа нэужь пищэжри, университетым зэрыщIэса илъэситхуми и цIэр фIыкIэ жригъэIэу, и адэ-анэр игъэгуфIэу еджащ.
ЩIалэщIэр очнэу зэреджэм хуэдэурэ Налшык къалэ дэт 17-нэ курыт школым физикэмкIэ егъэджакIуэу щылажьэрт. Езым зэрыжиIэмкIэ, абдеж нэхъри щыдихьэхащ ар а IэщIагъэм. А зэманым, сабийхэми балигъхэми яфIэтелъыджэу, уеблэмэ зы школми апхуэдэ ямыIэу физикэр иригъэджын папщIэ зыхуеину хьэпшыпхэм я нэхъыбэр езыр и пIэм имыкIыу пультым трикъузэмэ къыIэрыхьэу ищIауэ апхуэдэу лажьэрт ар.
Зи лэжьыгъэми дихьэх, университетми фIыуэ щеджэ, абы щекIуэкI зэхыхьэхэм, конференцхэм жыджэру хэт Исуф ехъулIэныгъэфIхэр иIэу 1968 гъэм еджапIэ нэхъыщхьэр къыщиухым общэ физикэмкIэ кафедрэм и ассистенту къагъэнэжауэ щытащ.
Гъунэ зимыIэ и щIэныгъэр и лъабжьэу лэжьыгъэ купщIафIэхэр зэфIигъэкIащ Исуф, КъБКъУ-м физикэм зыщиужьыным и гуащIэ куэд хилъхьащ. Ассистенту къыщIидзэри, и щIэныгъэмрэ IэщIагъэмрэ хигъахъуэурэ, доктор, профессор цIэ лъапIэр къыфIащащ..
Илъэс 13-кIэ Азизыр КъБКъУ-м и медицинэ факультетым щыIащ лекцэхэр, лабораторэ, практикэ дерсхэр иригъэкIуэкIыу. 1986 гъэм щыщIэдзауэ нобэр къыздэсым абы щрегъаджэ университетым и биологие факультетым, 1996 гъэ лъандэрэ общэ физикэмкIэ кафедрэм и унафэщIщ, а псом къадэкIуэуи, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэми жыджэру хэтщ. Зыхэт гупым я дежкIэ сыт и лъэныкъуэкIи щапхъэщ ар. Зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ унафэщIым чэнджэщкIэ, лъэIукIэ зыхуэзыгъэзауэ игъэщIэхъуа щыIэкъым. И жьауэм щIэт дэтхэнэми теубгъуауэ, зыпэрыт Iуэхур зэрыригъэфIэкIуэным яужь итщ.
«ФIыуэ солъагъу си IэщIагъэри, си лэжьыгъэри. Хуабжьу сыдихьэхыу, махуэ къэскIэ щIэщыгъуэ сщыхъуу апхуэдэщ. Ар, дауи, насыпышхуэщ!» — жеIэ абы и лэжьыгъэм папщIэ.
Абы зэи «сэ си лэжьыгъэр мыбдеж щеух» жиIэу пиухыкIыркъым, атIэ сыт и лъэныкъуэкIи сыт хуэдэ къэхутэныгъэхэми дихьэхыу, ар фIэгъэщIэгъуэну щытщ, дэнэкIи и гуащIэ зэрыхилъхьэным яужь итщ.
Апхуэдэу зи гур зэIухауэ зи лэжьыгъэм бгъэдэт Азизым и къалэмыпэм къыпыкIащ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ куэд — абыхэм я бжыгъэр 100-м щIегъу, абыхэм яхэтщ и къэхутэныгъэхэм кърикIуа патент зыбжани. ЕхъулIэныгъэ иIэу иригъэкIуэкI лэжьыгъэ купщIафIэм къыдэкIуэу, Исуф гудзакъэ иIэу пэрытщ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэхуми. Езыр зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ егъэджакIуэщ. Студентхэм щIэныгъэу ябгъэдилъхьэр фIэмащIэрэ нэхъыбэ зэражриIэным, зэраригъэлъагъуным хущIэкъуу, зэманыр сыт щыгъуи къемэщIэкIыу, езы еджакIуэхэми фIы дыдэу къалъагъуу, чэнджэщкIэ зыкъыхуагъазэу апхуэдэщ. Абы и куэдщ и гъэсэнхэу и Iуэхум къыпызыщахэри, нэгъуэщI унэтIыныгъэ къыхахыу доктор, профессор цIэ лъапIэр зыфIащахэри.
КъыдэкIуэтей щIэблэм Исуф ядригъэкIуэкI псэ хьэлэл лэжьыгъэр гулъытэншэ зэрымыхъуам и щыхьэтщ щIэныгъэлIым щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр мызэ-мытIэу къызэрыхуагъэфэщар.
Сыт хуэдэ гуп хэмыхьэми зы хьэлым тету щыт IэщIагъэлIым игури и псэри къэзыухъуреихь псоми яхузэIухауэ, дэтхэнэми защIигъэкъуэну, дэIэпыкъуну хьэзыру апхуэдэщ. Арауи къыщIэкIынщ псоми фIыуэ къыщIалъагъур.
ЗэхэщIыкI куурэ акъыл жанкIэ Тхьэр зыхуэупса щIэныгъэ лэжьакIуэ Iэзэм унагъуэ дахи иIэщ. И щхьэгъусэмрэ езымрэ зэдагъуэта бынитIыр унагъуэ хъужауэ мэпсэу. И къуэрылъху-пхъурылъхухэми япэ итхэр я гъуазэу, я ехъулIэныгъэхэмкIэ ахэр ягъэгуфIэу къогъуэгурыкIуэ.
Сэбэпышхуэ къызыпыкIын лэжьыгъэ куэд зи Iэдакъэ къыщIэкIа щIэныгъэлI щыпкъэм ехъулIэныгъэфIхэр иIэу, и унагъуэ дахэр хуэузыншэу иджы-ри куэдрэ дяпэ итыну ди гуапэщ.
Тхыгъэри сурэтри ХЬЭРЭДУРЭ Аллэ ейщ.
