ХьэфIыцIэ Мухьэмэд: Яку дэлъ къаугъэр мамыр IэмалхэмкIэ фIэкIа яхузэфIэхынукъым
Куржы-абхъаз зауэм щIидзэным махуэ зыбжанэ фIэкIа имыIэжу ди къуэшхэм я щIыналъэм щыIат «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
— Мухьэмэд, Абхъазым укIуэныр къызыхэкIар сытыт?
— 1992 гъэм бадзэуэгъуэм и 15-м къыщыщIэдзауэ бадзэуэгъуэм и 23-м нэсыху а щIыналъэм щекIуэкIат абхъаз-адыгэ щэнхабзэм и II дунейпсо фестиваль. А зэманым Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм дридепутатти, ди Парламентым и цIэкIэ Нало Зауррэ сэрэ Сыхъум дагъэкIуащ. Фестивалым хэтащ РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэм и цIыхубэ депутатхэу Къалмыкъ Юрэрэ Тумэ Мухьэмэдинрэ.
Абхъазым и Министрхэм я Советым и УнафэщIым и къуэдзэ Лабахуа Зураб и жэрдэмкIэ сэ фестивалым и къызэгъэпэщакIуэ гупым сыхагъэхьати, абы и сценарийр зэхэзылъхьахэм сащыщщ. «Апсны» газетым и зы къыдэкIыгъуэ зыгъэхьэзырахэм сахэтащ.
Фестивалым зыкъыщагъэлъэгъуат Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Тыркум, нэгъуэщI щIыпIэхэми къикIа ансамблхэм. Псори зэхэту хьэщIэхэр минитIым щIигъурт.
Фестивалыр уващ зэкъуэш лъэпкъхэр зэрызыгъэгъуэтыж гуфIэгъуэшхуэу. Мыку къуажэм и деж цIыху мин 40 хуэдиз щызэхуэсат. Нэхъыбэж хэтащ Лыхьны, КутIол къуажэхэм щекIуэкIа зэхыхьэхэми.
Абхъазым и Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщI Ардзинбэ Владислав хьэщIэхэм щIыпIэ куэдым щахуэзэрт — зэм Лъэпкъ музейм, зэми еплъыныгъэхэм, къуажэхэм. ИтIанэ Совет Нэхъыщхьэм иригъэблэгъащ.
Фестивалым и кIэух концертыр стадионым щекIуэкIащ. ТIысыпIэм и гугъу сщIыххэнкъыми, щытыпIэ иIэтэкъым. Абы щIидзэн и пэкIэ Абхъазымрэ Сыхъумрэ я унафэщIхэм IуэхуфI ялэжьащ. Къалмыкъ Юрэ «Сыхъум къалэм щIыхь зиIэ и цIыху» цIэр къыфIащащ. Абхъазым и щIыхьыцIэхэр къыхуагъэфэщащ Нало Заур, шэрджэс усакIуэ Хьэнфэн Алим, абазэ усакIуэ ШыкуэтIу Микаэл, адыгей уэрэджыIакIуэ Нэхей Тамарэ сымэ.
Апхуэдэу дахэу екIуэкIа фестивалым дыкъикIыжри, тхьэмахуищ нэхъ дэмыкIыу, зауэм щIидзащ.
— Сыт хуэдэ зауэри щхьэусыгъуэншэу къэхъейркъым. Куржыхэмрэ абхъазхэмрэ зэпэщIэмыувэнымкIэ Iэмал щыIа?
— ЯпэщIыкIэ бжесIэнщ Абхъазым и щIыналъэм дыкъызэрихутэу лъэпкъитIыр зэрызэщыIеям гу зэрылъыттар. ЖыпIэнурамэ, куржыхэм дэри я нэм бжэгъуу дыкъыщIэуэрт.
Сыт зэпэщIэтыныгъэр къызыхэкIар? А упщIэм и жэуапыр къызэрыгуэкIщ: Абхъазым абхъаз Iуэху щызэрахуэжыртэкъым зыкъом щIауэ. Берие и зэманым абхъаз куэд мингрелу ирагъэтхат. Куржыр сыт щыгъуи хущIэкъурт, Iэмал зэриIэкIэ, цIыху нэхъыбэ мы щIыналъэм иригъэтIысхьэну. Апхуэдэурэ куржыхэр куэдкIэ къебэкI хъуат — мин 220-м нэсат, абхъазхэр зэрыхъур мин 80-т. Абхъаз лъэпкъыр хагъэгъуэщэжыну хуейт. Ар мыдрейхэм ядэнт? БжыгъэкIэ куэдкIэ нэхъ мащIэми, абхъазхэм ягу илъхэр мышынэу жаIэфырт.
КIэщIу жыпIэмэ, Сыхъум дызэрынэсу гынымэ къытщIихьакIэщ. Зауэр къэхъея и ужь къэхъуам фэ фыщыгъуазэщ, ауэ иджыри фигу къэзгъэкIыжынщ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэр зэкъуэувэу Абхъазым хуабжьу зэрызыщIагъэкъуар. Псом хуэмыдэу ядэIэпыкъуащ Къэбэрдей-Балъкъэрыр. Ди республикэм икIауэ Абхъазым щызэуащ цIыху 1500-м щIигъу. Абыхэм ящыщу 60-м щIигъу хэкIуэдащ, 10-р Абхъазым и ЛIыхъужь хъуащ. Сэ сцIыхухэри яхэтащ абыхэм. Псом хуэмыдэу си нэIуасэт зауэм япэу хэкIуэда Науржан Ибрэхьим. Ар щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ, гъэсэныгъэ щыпкъэ зыхэлъ щIалэт. Выставкэ къызэIуихыну и мурадти, си деж къыщIыхьэрт къызэчэнджэщыну, зыгуэрхэр сIихыну. Хэт и гугъэнт интеллигент дыдэу щыт адыгэ ныбжьыщIэм апхуэдэ лIыхъужьыгурэ лъэпкъ зэхэщIыкIрэ хэлъыну. Ибрэхьим зауэм щIидза иужь, Абхъазым япэу нэсахэм ящыщщ.
— Сэ сыщыгъуазэщ зауэм фымыкIуами, фэри зы гуп цIыкIу фыхъуу ди къуэшхэм фазэрыдэIэпыкъум. А дэIэпыкъуныгъэр зыхуэдам и гугъу къытхуэщIыт.
— «Сыт хуэдэ дзэми сыхуэгъэзащ, сэ схуэмыхьыр сурэтыщI-пасквилянтхэм яуцIырхъхэрщ», — жиIэгъащ Наполеон. Карикатурэр къару лъэщу зэрыщытыр белджылы къызэрыхъурэ куэд щIащ. Ар бийм хуабжьу къытохьэлъэ. Ар къэтлъытэри, къыдэдгъэкIащ карикатурэхэр, шаржхэр зэрыт тхылъ, минитху хъууэ. Псори фронтым яшащ. Переделкинэм къикIри ди деж мазибгъукIэ щыIащ абхъаз тхакIуэ цIэрыIуэ Шинкубэ Багъратрэ абы и щхьэгъусэмрэ. МылъкукIэ зыщIэдгъэкъуэн папщIэ абы и тхылъышхуэ Налшык къыщыдэдгъэкIащ.
Зауэм и ужькIэ дунейм къытехьащ «Абхъаз письмохэр», томитI хъууэ.
— Абхъазым и къэкIуэнум сыт хуэдэу уеплърэ?
— Куржыр гурыIуэгъуэщ, ауэ абы и мызакъуэу Абхъазым и щапхъэм егъэпIейтей лъэпкъ куэд щыпсэу Урысейри, хэбгъэзыхьмэ, США-ри, нэгъуэщI къэралхэри. АрщхьэкIэ Абхъазым лъэщу зыщIагъэкъуащ Урысейм и хэкупсэхэм.
ИджыпстукIэ гурыIуэгъуэр зыщ: сыт хуэдэу щымытами, Куржымрэ Абхъазымрэ яку дэлъ къаугъэр мамыр IэмалхэмкIэ фIэкIа яхузэфIэхынукъым. Къару къигъэсэбэпыну Куржыр аргуэру яужь ихьэмэ, абы Кавказ Ищхъэрэр къызэщIиIэтэнущ. Ар Урысей Федерацэм идэнукъым. Аращи, щыIэр мамыр Iэмалхэм я закъуэщ.
Епсэлъар
ШАЛ Мухьэмэдщ.
