Гу лъумытэнкIэ Iэмал имыIэу иужьрей илъэсхэм Адыгэш лъэпкъым и пщIэм Урысейми хамэ къэралхэми щыхэхъуащ. Ар и фIыгъэщ а шы лъэпкъым езым и хэкум гулъытэ куу зэрыщыхуащIми, къэрал унафэщIхэм шы зезыхуэхэм я лэжьыгъэм зэрызэщIагъакъуэми, шы лъэпкъыр егъэфIэкIуэным елэжьу къэралымрэ республикэмрэ ит щIэныгъэрылажьэ институтхэм Iуэхум псэемыблэжу щыпэрыт IэщагъэлIхэм ялъэкI къызэрамыгъанэми. Урысеймрэ хамэ къэралхэмрэ щаIэ щIэупщIэмрэ я бжыгъэмкIэ къэралым щызэрахуэ шыхэр зэплъытмэ, иужьрей илъэсхэм адыгэшыр адрей урысей шы лъэпкъхэм фIыуэ ящхьэдэхащ.
Шы зехуэнымкIэ Урысейпсо щIэныгъэрылажьэ институтым и Налшык къудамэм къызэрибжамкIэ, 20I5 гъэм и щIышылэм и I-м ирихьэлIэу Урысеймрэ хамэ къэралхэмрэ адыгэшу I4044-рэ щызэрахуэрт. Абыхэм ящыщу Къэбэрдей-Балъкъэрым – 9240-рэ, Краснодар крайм – I485-рэ, Адыгейм – 20I9-рэ, хамэ къэралхэм – 790-рэ.
Урысеймрэ хамэ къэралхэмрэ адыгэшу итыр илъэс къэс къызэрыхатхыкIым, ахэр къызыхэкIа, зыщыщ лIакъуэхэр зэраубзыхум, иужьрей илъэсиплIым Iэпэдэгъэлэл ямыщIу Адыгэшхэм я къэрал тхылъхэр къызэрыдагъэкIым шы лъэпкъым и пщIэр иIэтыжащ. Ар зэрырагъэфIакIуэ Iэмалу нобэ зэтеувахэм я фIыгъэкIэ, щIыпIэ щхьэхуэм щызэрахуэ шы лъэпкъ къудейуэ къэмынэу, федеральнэ, дунейпсо мыхьэнэ зиIэ, нэхъ шы лъэпкъыфI дыдэхэм хабжэ хъуащ адыгэшыр. А псор щхьэусыгъуэ хуэхъуащ абы хуащI гулъытэм зэрыхэхъуами, Урысейми хамэ къэралхэми ар щызэрахуэ щIыпIэхэм я бжыгъэр зэрыбэгъуами. Зи бжыгъэр хамэ къэралхэм 800-м щынэса адыгэшым и пщIэм нобэкIэ Урысейм щызэрахуэ адрей шы лъэпкъхэм ящыщу зыри лъэщIыхьэфакъым.
Дишхэр хамэ къэралхэм зэрынэсар куэдкIэ и фIыгъэщ адыгэшхэр зыхэта зекIуэхэмрэ шыгъажэ кIыхьхэмрэ къыщагъэлъэгъуа ехъулIэныгъэхэм. НаIуэ хъуащ мы лъэпкъым щыщ шы бэшэчхэр, сыт хуэдэ гугъуехь пэщIэувэми, псынщIэу я къарур зэрызэтеувэжымкIэ ахэр, яхуэбгъэдэн щымыIэу, уанэш псоми япэ зэритыр. Абы щыхьэт тохъуэ иужьрей зэманым екIуэкIа шузекIуэхэм адыгэшхэм къыщагъэлъэгъуа бэшэчагъыр. Апхуэдэ зы щапхъэщ 20I4 гъэм Франджым Урепелрэ (Баск щIыналъэ) Мон-Сен-Мишелрэ (Нормандие) зэпищIэу щекIуэкIа зекIуэр. Адыгэш хакIуэхэм тесу абы хэта ди шууейхэм Пиренеи бгылъэхэм махуиплIкIэ ирикIуэн зэрыхуейм хуэдэу, километр I270-рэ зи кIыхьагъ гъуэгуанэ гугъур махуэ I7 якIуащ. А зекIуэр Каен къалэм щекIуэкI Дунейпсо Шыгъэджэгу Зэпеуэм и зэIухыгъуэм ирихьэлIати, Франджым и хъыбарегъащIэ Iэмалхэм хуабжьу ягъэIуат. ЦIыхубэр иджыри зэ щыхьэт техъуэжащ адыгэшыр зекIуэ гугъурэ гъуэгуанэ жыжьэкIэ зэрылъэрызехьэм.
Дунейпсо Шыгъэджэгу Зэпеуэм и Iыхьэ щхьэхуэу, зекIуэм хэта шыхэмрэ шууейхэмрэ утыкум зыбжанэрэ кърашэурэ цIыхубэ къекIуэлIам ирагъэлъэгъуащ. ЗекIуэм хэта хакIуищри Франджым адыгэш фIыуэ зылъагъухэм я зэгухьэныгъэм къыщагъэнащ шыгъажэ кIых зэхьэзехуэхэм хэтыну. Илъэс блэкIам адыгэш хакIуэ Беркут II шыгъажэ кIыхь зэпеуэ лIэужьыгъуэу бгъум (километр 20-м щыщIэдзауэ 90-м нэс) ехъулIэныгъэшхуэ иIэу хэтащ, къинэмыщIауэ ар фIыкIэ къыщыхэщащ Франджым щрагъэкIуэкIа шыщIэхэм я зэхьэзэхуэ нэхъ ин дыдэм (километр 90-м), уеблэмэ и къарур зэрызэтеувэжа зэманкIэ псом япэ ищащ. Нобэ Франджым шызэпеуэхэм Беркут увыпIэ 805-м щыщу 2I-нэр иIыгъщ. 20I6 гъэм Франджым шыхэр бэшэчагъкIэ щызэпрагъэуэну зэхьэзэхуэм адыгэшу 5 хэтынущ.
Адыгэшым и пщIэм зэрыхэхъуэжам и фIыгъэкIэ абы и бжыгъэр пэтми и бжыгъэр зэрыхагъэхъуэнум яужь итщ шы зезыхуэхэм. 20I2-20I5 гъэхэм шы щхьэ бжыгъэу къыхэхъуамрэ абыхэм я фIагъымрэ КъБР-м, Адыгейм, КъШР-м и Хьэбэз районым, Польшэм, Германием, Франджым къэрал тхылъхэм къыщыхэттхыкIын папщIэ лэжьыгъэшхуэ едгъэкIуэкIащ. Ахэр ихуащ Адыгэшым и ебланэ къэрал тхылъым хуэтщIа гуэдзэным.
Къапщтэмэ, адыгэшхэм я нэхъыбэр пцIэгъуэплърэ пцIэгъуэплъ-фIыцIафэрэщ (процент 57-рэ), къарэрэ къарэ пэхурэщ (процент 40,8-рэ). Гу лъытапхъэщ къарэхэм я бжыгъэм процентипщIкIэ зэрыхэхъуам; шы зыфIэфIхэм адыгэш нэсыр нобэ къарэу щытын хуейуэ къазэрыщыхъум ипкъ иткIэ, а шы плъыфэр нэхъ щIэупщIэ зиIэхэм ящыщщ. Апхуэдэу щыщыткIи, адыгэш лъэпкъым пцIэгъуэплъымрэ пцIэгъуэплъ-фIыцIафэмрэ я бжыгъэр процент 65-м нэсу щытмэ нэхъыфIщ.
КъБР-ми Урысейм и нэгъуэщI щIыпIэхэми адыгэшыр зэрыщагъэхъур гуартэу зэхэтущ. А Iэмалыр адыгэшым нэхъ йозэгъ икIи шыщIэхэм заужьынми хуэщхьэпэщ, бэшэчу щытын хьэлри къызэтригъанэу.
Иджырей адыгэшхэр хакIуэцIэр зезыхьэ лIакъуипщIым къатопщIыкI: Атлас, Фиолет, Лахран, Зураб, Дар, Аргамак, Али Кадым, Асланбек, Учинари, Зайчик. Гулъытэ нэхъ ягъуэт Фиолет, Лахран, Атлас, Дар, Зураб, Дар, Аргамак сымэ я лIакъуэхэм. Шы зезыхуэхэр щыхьэт тохъуэ псом хуэмыдэу иужь зэманым Асланбек, Учинари, Зайчик сымэ я лIакъуэхэм хэпщIыкIыу зыкъызэраужьыжым.
Дызэрыт зэманым адыгэшыр ефIакIуэу щызэрахуэ шыхъуэ IуэхущIапIэ зыбжанэм. КъБР-м, Адыгейм, Краснодар крайм псори зэхэту шыхъуэ IуэхущIапIибгъу щолажьэ, къэралым Iэщ лъэпкъыфI зезыхуэ IуэхущIапIэу илъытэу. Шы заводищ щыIэщ: Малкэ дэт шы заводыр (КъБР), «Таик» шы заводыр (КъБР) «Аникеевым и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей шы заводыр» (Краснодар крайм). КъинэмыщIауэ, «племенной репродуктор» цIэр яIэу шы лъэпкъыфI щагъэхъуу IуэхущIапIих мэлажьэ: КъБР-м - «ЗекIурей», «Исуф, «Рассвет-Н» «Залым», «Эльбрус-Агро-Инвест; Адыгейм - «Джанет», мы гуп къедбжэкIам хэхуэ хъуну, шыфIхэр яIэу иджыри нэгъуэщI IуэхущIапIэ зыбжани республикэм итщ.
Шэч хэлъкъым шы зезыхуэхэм, щIэныгъэлIхэм, IэщIагъэлIхэм, хьэрычэтыщIэхэм, шыр фIыуэ зылъагъухэм я гупыжхэр зы ящIрэ абыхэм къэрал лэжьакIуэхэми хуэфэщэн гулъытэ къыхуащIмэ, адыгэшым и дахагъым, бэшэчагъым, пэжыгъэм итхьэкъухэм я бжыгъэм хигъахъуэу, адыгэшыр Урысейми хамэ къэралхэми нэхъри зэрыщефIэкIуэнум.
Калашников Валерий,
ЩIэныгъэмкIэ Урысей Академием и академик;
Ковешников Валентин,
мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор, Шы гъэхъунымкIэ урысейпсо щIэныгъэрылажьэ институтым (ВНИИК) и профессор;
Амщокъуэ Хьэжысмел,
ВНИИК-м и Налшык къудамэм,
КБНИИСХ-м генетикэмрэ селекцэмкIэ и лабораторэм я унафэщI.
«Шы гъэхъунымрэ шы спортымрэ» журнал (гъэкIэщIауэ), 20I6, №
