КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ, тхакIуэ цIэрыIуэ, гуащIэдэкI Бэракъ Плъыжь орденыр зрата ЩоджэнцIыкIу Iэдэм Угъурлы и къуэр
Зи тхыгъэхэр мыкIуэдыжын
Зи дуней тетыкIэкIи зи творчествэкIи цIыхум къахэщу, фIыуэ къалъагъуу ди щэнхабзэм гъуэгуанэ дахэ къыщызэпызыча ЩоджэнцIыкIу Iэдэм Бахъсэн бжьэпэм Iус Кушмэзыкъуей къыщалъхуащ 1916 гъэм фокIадэм и 13-м. 1926 гъэм къуажэ школым щIэтIысхьэу ар хъарзынэу къэзыуха щIалэщIэр япэщIыкIэ колхозым щолажьэ. ИтIанэ Налшык къокIуэри, Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIум щоджэ. АдэкIэ и щIэныгъэм щыпещэ Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым. Къыщалъхуа Бахъсэн бжьэпэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ иIэу егъэзэжри, Дыгулыбгъуей къуажэ школым егъэджакIуэу, завучу, директору щолажьэ.
Зыдэплъеин, щапхъэ къызытрихын нэхъыжьыфIу ЩоджэнцIыкIу Алий иIэти, Iэдэм литературэми лэжьыгъэми хъарзынэу хэзагъэрт, и усэхэр щIэх-щIэхыурэ къытрадзэрт. Апхуэдэу екIуэкIыурэ, творческэ зэфIэкIыфI зиIэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм 1939 гъэм хагъэхьэ СССР-м и ТхакIуэхэм я союзым.
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэри литературэ лэжьыгъэри къегъанэри, Iэдэм 1941 гъэм зауэм макIуэ. Абы и мафIэ лыгъэм хэту гъуэгуанэ хьэлъэр лIыгъэ хэлъу зэрызэпичам щыхьэт техъуэ дамыгъэ лъапIэхэр зи бгъэм хэлъу къэзыгъэзэжа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм зауэ нэужь илъэсхэм щолажьэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым, пединститутым. 1951 гъэм ар хах республикэм и ТхакIуэхэм я союзым и правленэм и унафэщIу. 1954-1956 гъэхэм Къэбэрдейм щэнхабзэмкIэ и министру мэлажьэ. Аргуэру ди тхакIуэхэм я шу пашэ мэхъужри, а къулыкъур зэрехьэ 1958 гъэ пщIондэ. Ауэ зи щIэныгъэм нэхъри хэзыгъэхъуэну мурад зыщIа Iэдэм а илъэс дыдэм Москва макIуэри, Горький Максим и цIэкIэ щыIэ Литературэ институтым къегъэщIылIа Курс нэхъыщхьэхэм илъэситIкIэ щоджэ. 1965-1970 гъэхэм «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэу мэлажьэ.
1970 гъэм къыщыщIэдзауэ пенсэм кIуэхукIэ (1988 гъэ) ЩоджэнцIыкIу Iэдэм щытащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и ТхакIуэхэм я союзым и правленэм и унафэщIу. А къулыкъур Iэдэм хуэдизрэ зезыхьа ди тхакIуэхэм яхэтакъым. Абыи езым и творчествэми къыдэкIуэу, жылагъуэ лэжьыгъэ зыбжани игъэзэщIащ: ар куэдрэ хахащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и депутату, партым и обкомым и члену, СССР-ми Урысейми я ТхакIуэхэм я союзхэм я правленэм хэтащ, Мамырыгъэр хъумэнымкIэ республикэ советым и унафэщIу щытащ.
А къалэн къомыр екIурэ ещхьу зыгъэзащIэ адыгэлI емышыжым усыгъэу, прозэу, драматургие, публицистикэ тхыгъэхэу и къалэмыпэм къыщIэкIым гъуни нэзи ямыIэ хуэдэт. Ахэр адыгэбзэкIи, урысыбзэкIи, нэгъуэщIыбзэхэмкIи къыщытрадзэрт ди къэралми хамэ щIыпIэхэми. Езым и тхыгъэхэр щызэхуэхьэсауэ къыдигъэкIа тхылъхэм (ахэр 40-м нос) нэмыщI, Iэдэм адыгэбзэм къригъэтIэсащ дунейпсо классикхэм я IэдакъэщIэкIхэри. Абыхэм ящыщщ Шекспир Уильям, Навои Низамаддин, Де Вегэ Лопе, Пушкин Александр, Лермонтов Михаил, Шевченкэ Тарас, Хетагуров Коста, Есенин Сергей, Тихонов Николай, Твардовский Александр, нэгъуэщIхэми я тхыгъэхэр.
Iэдэм и творчествэм гулъытэшхуэ къыхуащIащ къэралым и тхакIуэ, критик цIэрыIуэ куэдым, и гу хьэлэлымрэ и псэ къабзэмкIэ къилэжьауэ щытхъу Iэджэ къылъагъэсащ абы. Дауи, а псори къалъытащ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэр къыщыфIащми и лэжьыгъэфIхэм папщIэ къэралым и дамыгъэхэр къыщыхуагъэфащэхэми.
Езыр 1995 гъэм дунейм ехыжами, Iэдэм ди лъэпкъым хуилэжьахэр зэрымыкIуэдыным шэч хэлъкъым.
Акъыл зиIэм акъыл къелъыхъуэ
Нобэ си ныбжьым итхэр дыщIалэщIэ дыдэу литературэм дыхыхьэну дыщыхуежьа 50 гъэхэм щыгъуэ псом япэу дызыхуэзэр ЩоджэнцIыкIу Iэдэмрэ КIуащ БетIалрэт. А тIуми я щхьэр нэхъыбэ дыдэрэ зыгъэузхэм сащыщт сэ. Апхуэдэу щIыщытыр, япэрауэ, ди къуажэр къалэм пэгъунэгъути аращ. Абы сыкъэкIуэн папщIэ, уэстын щыIэтэкъым — школ нэужьым сыкъыщIэпхъуэрт, Шыхъуэфэпс сыкъызэпрыжырт, Затишьем сыкъыфIэжырти… Театральнэ (нобэ Головко и цIэр зэрехьэ) уэрамым тет унэм сыщIыхьэрти… Арат я хэщIапIэр ди ТхакIуэхэм я союзым и унафэщIхэм. Арат 1951 гъэм япэ дыдэу Iэдэм сыщыхуэзари.
Хузимурадми зэрыхъунуми семыгупсысурэ, жэщкIэрэ (махуэм хущIыхьэгъуэ дэнэ къикIынт: еджэнми унагъуэ Iуэхухэми щхьэ къэIэтыпIэ къуатыртэкъым) усэ гуэрхэр стхыуэ щIэздзат. Зыкъом «къыщIезгъэдза» нэужь, абыхэм сакъыхуоджэ си классэгъухэм. Си ныбжьэгъухэм я жьэр пхуэубыдынт? «Я Пушкин», «Я ЩоджэнцIыкIу Алий» къызэрыунэхуар ди егъэджакIуэхэм ирагъащIэ. Си классэгъухэр мыхъуамэ, сэ ди нэхъыжьхэм закъезгъэщIэфынуи къыщIэкIынтэкъым. АрщхьэкIэ си тхыгъэхэм щыгъуазэ хъуа егъэджакIуэхэм сытрагъэгушхуащ.
Арати, 1951 гъэм ТхакIуэхэм я союзым сыкъокIуэ. Iэдэм щIалэ къекIу хэщIыхьат, цIыху зэпIэзэрытт, Iэдэбт. Щабэу, гуапэу, Iэсэ дыдэу къопсалъэрт. Ауэрэ сыздедаIуэм, апхуэдизкIэ сигу ирихьати, абы си усэхэр тха мыхъуауэ къызжиIэу си жагъуэ къищIыфыну си фIэщ схуэщIыртэкъым. АрщхьэкIэ сыщыуауэ къыщIокI. Iэджэ къысхуригъэкIуэкIа нэужь, и псалъэр зэриухыжаращ: «Умытхэну пхузэфIэкIынумэ, умытхэ».
Абы иужькIэ уигу фIы щыщIэнт? Зи жьэ зыгъэузу апхуэдизрэ къызэущиям сигу къыхуэкIаращ: «Сымытхэмэ, нэхъ къищтэу аращ». Ауэ, гъэщIэгъуэнракъэ, сымытхэу схузэфIэмыкIыурэ, дыдейхэм фэтыджэн Iэджэ яфIэзгъэсащ. Махуэ къэс жыхуаIэу си усэхэр къызыхуэсхь Iэдэми КIуащ БетIали нэгъуэщI зыгуэру къызэплъ хъуащ: мы щIалэ ерыщ цIыкIур бжэмкIэ щIэпхужми, щхьэгъубжэмкIэ къыпфIыщIыхьэжынущ. Апхуэдэу щыщыткIэ, мыр мытхэу зыхузэфIэмыкIынухэм ящыщ къыщIэкIынщ жыхуаIэу арагъэнт.
Сэ абы сыщымыгъуазэми, Iэдэм си жагъуэ къызэрищIауэ щыта псалъэ гуемыIухэр жызыIэгъар урыс тхакIуэшхуэ Толстой Левт. ЗыжриIауэ щытари сэ схуэдэ тхакIуэ ныбжьыщIэ гуэрт. Гупсысэ куууэ акъылышхуэ зыхэлъ а псалъэхэм къарыкIрат: умытхэн пхузэфIэкIынумэ, тхакIуэ ухъунукъым…
Сэ сызэрыхъуну щытар Тхьэм ещIэ, ауэ зыгуэр сыхъуамэ, ар зи фIыщIэр, иджыри къытызогъэзэжри, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, КIуащ БетIал, Къардэн Бубэ сымэщ. Ахэр гъащIэ ябгэми, зауэ мафIэ гуащIэми япсыхьа адыгэ щIалэ хьэлэмэтхэт. Лъэпкъми щэнхабзэми папщIэ абыхэм ямыщIэфын, ахэр къызэрыпхуикIуэтын зэрыщымыIэр зи нэгу щIэкIар си закъуэкъым. Пэжщ, языныкъуэхэм я щхьэ тралъхьэркъым ахэр мыхъуамэ, сэ усакIуэ, тхакIуэ сыхъунтэкъым жаIэу зыкъаумысыжу «загъэпудыжыну». Хэти сытыфэ къызреплъ, ауэ сэ шэч къытесхьэркъым мо цIыху телъыджэхэр мыхъуамэ, си гъащIэ гъуэгум нэгъуэщI зыгуэрым сыхуишэнкIэ хъуну зэрыщытам…
Литературэ IуэхукIэ, лэжьыгъэкIэ сэ нэхъыбэ дыдэрэ сызрихьэлIар Iэдэмт. Ар къызыхэкIри гурыIуэгъуэщ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, БетIал игъуэ нэмысу дунейм ехыжат, Буби, зэрытхакIуэм къыдэкIуэу, егъэджакIуэ, щIэныгъэ Iуэхум зритыжат. ТхакIуэхэм я союзым и тхьэмадэу псом нэхърэ нэхъыбэрэ лэжьар Iэдэмщ. Арат абы нэхъыбэрэ сыщIыхуэзэри. Седжэу Москва сыщыщыIа илъэсхэм Iэдэми лэжьыгъэ IуэхукIэ абы нэкIуэрейуэ щытащ. ИкIи ди институтым ныщIэмыхьэу, си Iуэху зыIутыр зримыгъащIэу, сыкъыщIишрэ симыгъафIэу, сигъэгушхуэу сыкъримышэкIауэ зэи къэкIуэжу щытакъым. ИтIанэ гъащIэм нэхъри зэгъунэгъу дещI: 1958 гъэм Iэдэм Москва ноIэпхъуэ, и бынунагъуэри щIыгъуу. Зауэм ипэкIэ пединститутыр къиуха, егъэджакIуэуи школым и унафэщIуи лэжьа, щIэныгъэфIи бгъэдэлъ пэтми, акъыл зиIэм акъыл къелъыхъуэ, жаIэ. Зи усыгъэхэмкIи зи прозэ тхыгъэхэмкIи, псом хуэмыдэу «Софят и гъатхэ» повестымкIэ, къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и щIэныгъэм, и Iэзагъэм нэхъри хигъэхъуэну еджакIуэ нэкIуауэ арат. Зы унэм дыщеджэу, нэгъуэщI унэми дыздыщIэсу арати, махуэ псом дызэщIыгъут. Зи тхыгъэхэмкIи зи къулыкъухэмкIи, псом ящхьэращи, зи цIыхугъэрэ дуней тетыкIэ дахэкIэ Москва фIыуэ къыщацIыху, зэIущIэшхуэхэм, утыкушхуэхэм ирагъэблагъэрей Iэдэм езыр здэкIуэм сэри куэдрэ сыздишэрт. Сигъэгушхуэн, цIыху хэтыкIэ сигъэщIэн папщIэ. Хабзэм, дуней тетыкIэм сыхуригъаджэу арат. Езым пщIэ къыхуэзыщIхэм сэри сакъригъэцIыхурт. Си гъуэгур схуиузэщIырт.
Апхуэдэ узэщIакIуэу, ущиякIуэу ар зиIар си закъуэкъым. ТхакIуэхэм я союзым и правленэм и тхьэмадэу, «Iуащхьэмахуэ» журналым и редактор нэхъыщхьэу щылэжьа илъэс щэщIым нэблагъэм къриубыдэу ЩоджэнцIыкIу Iэдэм ищIэфар зыхуэдизыр ящIэж ди тхакIуэхэми журналистхэми. Пэжщ, джэдыкIэм цы къыхэзыхыну зи мыжагъуэхэм арэзы къыздэмыхъунхэри, адрейхэм яхуимыщIар сэ къысхуищIэу щытауэ жызыIэнхэри яхэтынкIэ мэхъу. Ауэ сэ схужыIэнукъым Iэдэм нэфI-ней зэрихьэу, зэхэгъэж ищIу щытауэ. Адрейхэм яхуищIэ дыдэрат сэри къысхуищIэр: фэтэр, тхылъ къыдэгъэкIын Iуэху щхьэкIэ дгъэлъэIуэну дежэлIамэ, абы ди хьэтыр къыщимылъэгъуа щыIауэ жызыIэм гуэныхь къихьынщ. Пэжщ, езыр дэр щхьэкIэ зэлъэIуахэм къыщагъэщIэхъу куэдрэ къэхъурт. Абы и Iуэхур нэгъуэщIщ…
Си ныбжьэгъу нэхъыжьу, и цIыхугъэрэ и дуней тетыкIэ дахэкIэ къилэжьу пщIэшхуэ зыхуэсщIу илъэс 40-м щIигъукIэ сыкъызэдэгъуэгурыкIуа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и цIэфI куэдрэ жысIащ. ИкIи жысIэнущ. Си гукъэкIыжхэр щызэхуэхьэса тхылъышхуэм и напэкIуэцIхэм хуэфащэ увыпIэ щигъуэтащ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм. Арыншамэ, фIыщIэгъэкIуэд сыхъунт.
Елгъэр Кашиф,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
Къалэмыр Iэзэу зыгъэлэжьа
Дуней нэпцI жыхуэтIэм щыдиIэ гъащIэм щынэхъыщхьэ дыдэр абы къытеднэну лъэужьыр арауэ къысфIощI. А лъэныкъуэмкIэ убгъэдыхьэмэ, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм насыпыфIэщ. Абы фэеплъ дахэ дунейм къытринащ. Ар сытым щыгъуи цIыху щыпкъэу щытащ.
Революцэшхуэм и пщэдыкъым къыдалъхуэу, зи бжьэпэ къыщыхъуа Бахъсэн ябгэжьым ещхьу, зи гъащIэр уэру екIуэкIа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и нэгу щIэкIащ колхоз зэхуэсри, кулак игъэсыкIри, лажьэ зимыIэ цIыху хейхэр зэраукIри, Хэку зауэшхуэм и мафIэ гъуэгури, зауэ нэужь хьэзабхэри, а хьэзаб кIыхьым яку къыдэлыдыкIа гуфIэгъуэ нэху кIапэри. А псори и нэгу щIэкIа къудейкъым Iэдэм, атIэ абыхэм дэтхэнэ теуэгъуэми хуэусащ. И гур къызэригъэдзэкIыу, и псэр къитхъунщIыжущ зэрыхуэусари. Ар Iэпэдэгъэлэлу зы Iуэхуи бгъэдэтакъым, цIыху къалэнымрэ Тхьэм къыбгъэдилъхьа тхакIуэ IэщIагъэ лъапIэмрэ хуэмыпэжу зы махуи псэуакъым.
Iэдэм ящыщщ зэманым и гуауэри и гуфIэгъуэри дэзыгъэву икIи и къалэмыр абы Iэзэу хуэзыгъэлажьэу гъуэгуанэ кIыхь къэзыкIуа ди адыгэ тхакIуэ нэхъыжьхэм. ЩоджэнцIыкIу Алий и чэнджэщ губзыгъэхэм тету къыщIэзыдза Iэдэм хузэфIэкIащ КIыщокъуэ Алим, Теунэ Хьэчим, Шортэн Аскэрбий, КIуащ БетIал сымэ ябгъурыувэу адыгэ лъэпкъым и щэнхабзэр, и литературэр хэку псом и утыку ирихьэн. Абы и тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр бзэ зэмылIэужьыгъуэ куэдкIэ зэдзэкIауэ хамэ къэрал Iэджэми къыщыдэкIащ.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
2001 гъэ
ГурыщIэ лъагэ, гупсысэ куу
Ныбжьэгъу Iэдэм! «Софят и гъатхэ» уи повесть хьэлэмэтыр хуабжьу сигу хыхьэу сыкъеджащ. Ар усыгъэ пшыналъэрэ гурыщIэ нэхукIэ гъэнщIащ. АбыкIэ уэ бгъэпсащ цIыхум и гуащIэм, и уардагъэм теухуа уэрэд телъыджэ.
Фадеев Александр.
1955 гъэ
* * *
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и усэхэм сыт щыгъуи щынэрылъагъущ ар нобэрей зэманым декIуу, къызыхэкIа лъэпкъыр имыгъэгъуащэу зэрыщытыр. Абы и усэхэр гъэхуащ, пыухыкIащ. Абыхэм гурыщIэ лъагэ, гупсысэ куу япкърылъщ.
Смирнов Сергей,
Горький Максим и цIэр зезыхьэ
Къэрал саугъэтым и лауреат. 1977 гъэ
* * *
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и поэзиемрэ прозэмрэ нэхъыщхьэ дыдэу къыхэщ темэхэм ящыщщ цIыхумрэ абы и гуащIэмрэ, цIыхумрэ ар зыщыпсэу зэманымрэ, цIыхумрэ абы и дунеймрэ. А Iуэхугъуэшхуэхэр ЩоджэнцIыкIум гъунапкъэ зимыIэ гъащIэм и къэхъукъащIэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ цIыхум къабыл ящыхъуу нэгъэсауэ зэпкърех.
Прокофьев Александр,
Ленин саугъэтым, СССР-м и Къэрал саугъэтым
я лауреат. 1966 гъэ
Сыт хуэдэ IуэхукIи узыбгъэдыхьэ хъун цIыхут
Къыщалъхуа Хэкум, къызыхэкIа лъэпкъым куэд яхуилэжьыфащ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм. Псом япэрауэ, къэралыр гузэвэгъуэ щыхэхуа лъэхъэнэм Хэкум и хъумакIуэ пэжхэм ящIыгъуу лIыгъэ щызэрихьэу ар хэтащ псэзэпылъхьэпIэ зауаем, текIуэныгъэ къэзыхьахэм я гъусэу къигъэзэжащ.
Нало Ахьмэдхъанрэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэмрэ.1966 гъэ
Мамыр IэнатIэм Iуувэжа нэужь, абы иIакъым зы махуэ зыгъэпсэхугъуэ. ЗэрыусакIуэм, зэрытхакIуэ гъуэзэджэм къыдэкIуэу, Iэдэм къекIуэкIащ щIэблэм я гъэсакIуэ, ущиякIуэ нэсу. Художественнэ литературэр куууэ зыхищIэрт Iэдэм, Iэрыхуэуи тхэрт, унафэщI IэкIуэлъакIуэт. Ленинскэ еджапIэ къалэ цIыкIум зэрыщеджэ лъандэрэ махуэл имыIэу Iэдэм жылагъуэ лэжьыгъэми хэтащ.
Псом хуэмыдэу къыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуейщ Iэдэм IуэхукIэ узыбгъэдыхьэ хъун цIыхуу зэрыщытар — гуфIэгъуэкIи гузэвэгъуэкIи жэуап щыбгъуэтт абы и деж.
Нало Ахьмэдхъан,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ. 2006 гъэ
Шыхулъагъуэр зи лъэужь
ЦIыху къызэрыгуэкIхэм къащхьэщыкIыу тхакIуэхэм, усакIуэхэм зы насып лей ягъуэт, абыхэм я нэхъыфIхэм ар къоуалIэ. Урыс усакIуэ телъыджэ Пушкиным хьэлэмэты-щэу зэрыжиIащи, ахэр зэрыщыту, ящыщ зыри къэмынэу лIэхэркъым — езыхэм мыпсэуж, дунейм ехыжа щхьэкIэ, зыгъэпIейтея я гупсысэ-хэр, я псалъэхэр щIыгум къыто-нэ, лIэщIыгъуэ зэкIэлъыкIуэхэм къалэн, къулыкъу нэсхэр иужькIи лъэпкъым и пащхьэм щагъэзащIэу къогъуэгурыкIуэ. Абы-хэм я зэфIэкIыр, лъэкIыныгъэр абы къыщызэтеувыIэркъым — зи лъэпкъ литературэм хэлъхьэныгъэ хьэлэмэтхэр хуэзыщIыф дэтхэнэ зыри къыдалъхуахэм я ехъулIэныгъэр, зыужьыныгъэ зыIэригъэхьахэр къызэрапщытэ пщалъэ мэхъу, нэгъуэщI лъэпкъхэм ахэр къахузэIузых, яхуэзыIуатэ я лIыкIуэ мыпсэхужщ, апхуэдэт бын пэрытхэми лъэпкъыр зэрыригушхуэм, зэрырибжьыфIэм, лIэщIыгъуэкIэрэ игу, и псэм зэрыщигъафIэм, и напщIэ телъ зэпыту зэрыщытым и гугъу умыщIыххи.
къызыхэкIа и лъэпкъым и пащхьэм апхуэдэ пщIэрэ щIыхьрэ щызыгъуэта, пхужымыIэну къалэн зэхуэмыдэ хьэлэмэтхэр абы хуэзыгъэзэщIэфа и къуэ щэджащэхэм ящыщ зыщ къызэралъхурэ мы гъэм илъэси 100 ирикъу къэбэрдей усакIуэ гъэщIэгъуэн, прозаик гъуэзэджэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм. Ар ди литературэм илъэс хыщIым нэблагъэкIэ щылэжьащ, цIыху ныбжьым ехьэехуэ а зэманым абы и Iэдакъэ къыщIэкIам я цIэ къудей къыпхуиIуэнукъым, ахэр тхылъ зыбгъупщIми пхуигъэзэгъэнукъым. Я пщIэр, мыхьэнэр къалъытэ-ри, ди хэку иным ис лъэпкъхэм я бзэкIэ, хамэ къэралыбзэ зыбжанэкIэ абы и тхыгъэ Iэджэ зэрадзэкIахэщ, анэдэлъхубзэрэ урысыбзэкIэ къызэрыдэкIахэм уакъытемыувыIэми. Зыщыпсэу зэманым, екIуэкI гъащIэм куууэ щыгъуазэ, фIыуэ хэзыщIыкI, абы щекIуэкI IуэхущIафэ псоми жыджэру хэта, абы и щытыкIэ нэсыр къызэтегъэувыIэныр, художественнэ образ нэскIэ къэгъэлъэгъуэныр зи пщэ дэзылъхьэжа тхакIуэм и тхыгъэ псоми зи гугъу щыщIар, узыIэпашэу, уатхьэкъуу къыщыIуэтэжар зауае емынэм иужькIэ къыдалъхуахэр зыхэта лъэхъэнэ зэIумыбзырщ, лъэпкъым и цIыхухэм псэемыблэж лэжьыгъэ мытынш ирахьэкIарщ, зэхэщIыкI, гупсысэ яIарщ, Iуэху еплъыкIэ зытетарщ, цIыхугъэ нэс, нэмыс лъагэ, гугъапIэрэ хъуэпсапIэ IэфIу яхэлъахэрщ. ТхакIуэм къигъэщIа и лIыхъужь уардэ куэдыр ноби мэпсэу, ахэр дэ къытхэтхэщ, зэман заулкIэ узэIэбэкIыжмэ, псэуа ди цIыхухэм я нэпкъыжьэ белджылы абыхэм ятелъщ, аращ абыхэм къару къезытыр, мылIэжыныпсэ къаIузыгъакIэр, пэжагъ ящIэлъым шэч къытезыхьэ закъуэтIакъуэхэр нобэкIэ щыIэ пэтми.
И хэкур зэхэгъэкIыпIэ хьэлъэм щыхэхуам зи гъащIэ гъуэгур убзыхуныр къызыхуихуа, зэфIэкI зэхуэмыдэ гъунэжкIэ Тхьэр зыхуэупса ныбжьыщIэм IэщIагъэ хуэхъуныр къыхухэмыхыу куэдрэ елIэлIащ — абы пасэу къуажэ еджапIэм щыщIэсахэм къыщегъэжьауэ Iэпэгъу хуэхъуат усакIуэм и Iэщэ шэрыуэ къалэмри сурэтыщIым и Iэмэпсымэ нэхъыщхьэри. Абы и щIыIужкIи бгъэдэлъ къару мыкIуэщIыжым къигъэгушхуа щIалэр куэд щIауэ спортми итхьэкъуат, зэфIэкI инхэр зэриIэр абыи щигъэнэIуакIэт. ГуитIщхьитIыгъэ хэмылъу щIэныгъэм и гъуэгу нэхури усыгъэ лэжьыгъэ мытыншри къыхихынымкIэ, а тIур IэщIагъэ хуэхъунымкIэ щIалэщIэм чэнджэщэгъу пэжу иIари, дэIэпыкъуэгъу нэс къыхуэхъуфари и шынэхъыжь махуэ ЩоджэнцIыкIу Алийщ, а илъэсхэм зи цIэр лъахэм хэIущIыIу щыхъуарщ. И сабиигъуэм къыщегъэжьауэ зи къуэшым и тхыгъэ щIэщыгъуэхэр, зыми емыщхьхэр псэкIэ абы зэрилъэгъуари, абыхэм я жьауэм зэрыщIэувари, щапхъэ ахэр зэрыхуэхъуари гурыIуэгъуэщ, ахэращ а щIалэр хуей-хуэмейми, усыгъэм и гъуэгу мытыншым хуэзышар, тезыгъэувар. И щIалэгъуэм зытхьэкъуа а IэщIагъэм лIэщIыгъуэ ныкъуэм щIигъукIэ емыпцIыжу Iэдэм бгъэдэтащ, а зэманым къриубыдэуи нэгъуэщIхэм я уэрэдым дежьууныр, я гупкIэм исыныр къигъанэщ, IэщIыб ищIри, езым и лъагъуэ лъэпкъ усыгъэм щыпхришащ, зыми емыщхь, адрейхэм къащхьэщыкI и хъэтI, и тхэкIэ зэригъэпэщынри хузэфIэкIащ. УсакIуэм и Iэдакъэм къыщIэкIа и усэхэмрэ поэмэхэмрэ адыгэ усыгъэм и хэлъхьэныгъэщ, абыхэми зыкъомкIи я фIыгъэщ, зауэ нэужь лъэхъэнэм ехъулIэныгъэ хьэлэмэт зыIэригъэхьахэри. А тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэрщ Iэдэм усакIуэцIэ лъапIэр къыхуэзы-хьари, лъэпкъым и цIыхухэм я гум IэфIкIэ къинэныр, адыгэ усыгъэм увыпIэ лъагэ щиубыдыныр, игъэбжьыфIэу абы ар хэтыныр зи фIыгъэри.
Творческэ лэжьакIуэ куэдми ещхьу, тхэн щыщIидзам ЩоджэнцIыкIу Iэдэм нэхъ дэзыхьэхыу и нэIурыту щытар усыгъэрщ, абы ар хуэпэжащ зэманыфIкIэ. Ауэ лъэпкъ литературэм адрей и жанрхэми Iэмал имыIэу зэрызыщаужьын хуейм егупсысами е лIыпIэ зэриувам, нэхъ куууэ гъащIэм хищIыкI зэрыхъуам, ар нэхъ ехьэжьауэ, зыубгъуауэ къэгъэлъэгъуэным зэрыхуэхьэзырыр къыгурыIуэжами, усакIуэр адрей жанрхэми и къару, и зэфIэкI щоплъыж, нэхъ тегушхуауэ абыхэм языхэзри къигъэсэбэпу щIе-дзэ. ИужькIэ белджылы зэрыхъуащи, а жанрым зэманышхуэкIэ ирилэжьа хуэдэ, екIуэкI гъащIэм фIыуэ зэрыщыгъуазэри, жиIэн зэриIэри, художественнэ Iэзагъ хэлъу ахэр къызэриIуэтэфри абы наIуэ щищIар прозэрщ. УсакIуэм и япэ тхыгъэ «Софят и гъатхэр» къэбэрдей прозэм, Семён Липкинми зэрыжиIащи, гъатхэ махуэу къыхущIэкIащ, абы и деж къыщожьэ зэман кIэщIым лъэпкъ прозэм ехъулIэныгъэ хьэлэмэт къизэуахэр. Дунейм къызэрытехьэу апхуэдизу тхылъеджэхэм я гум, я псэм дыхьати, ар анэдэлъхубзэкIэ зэкIэлъыкIуэу мызэ-мытIэу къыдэкIащ, нэгъуэщI лъэпкъыбзэ зыбжанэкIэ занщIэуи зэрадзэкIащ. Ар зи фIыгъэри а тхыгъэ хьэлэмэтым пэжагъ къыщыIуэтарщ, образ телъыджэ щызэфIэгъэувахэрщ, узыIэпызышэ къару абы щIэлъырщ, и бзэм и къулеягъырщ, къабзагъырщ.
КъыщыIэта Iуэхухэм я кууагъ, хэт образхэм я пэжагъ, зэфIэкI ябгъэдэлъхэм, ухуэкIэ-гъэпсыкIэ нэс игъуэтам тепщIыхьмэ, тхакIуэм япэрей и повестым къыкIэрыхуркъым иужьыIуэкIэ дунейм къытехьа абы и тхыгъэ цIэрыIуэ «Уи цIэ фIэсщынщ» жыхуиIэри. ТхакIуэр и къарум щеплъыжащ литературэм нэгъуэщI и жанр куэдми, Iэзагъышхуэ хэлъу абы иригъэзэгъащ лъэпкъ зыбжанэм я усакIуэ инхэм я тхыгъэ хьэлэмэтхэр, и Iэдакъэ къыщIэкIащ адыгэ IуэрыIуатэм, творческэ лэжьакIуэ зыбжанэм ятеухуа лэжьыгъэхэр, абыхэм языхэзри лъэпкъ литературэм и хэлъхьэныгъэщ, фэеплъ мыкIуэдыжуи абы и тхыдэм къыхэнащ.
УсакIуэ гъуэзэджэм зэ нэхъ мыхъуми хуэзам, зыгуэр жиIэу, къилъытэу зэхэзыхам гу лъимытэнкIэ Iэмал иIакъым абы и псэлъэкIэм и дахагъым, анэдэлъхубзэр нэсу абы зэрищIэм, ар IэкIуэлъакIуэу Iэзагъышхуэ хэлъу къызэригъэсэбэпым, хуэIэрыхуэу, къекIуу зэрыпсалъэм. Пединститутым щылэжьа илъэсхэм абы и лекцэхэм едэIуахэм нобэр къыздэсым яхуэIуэтэжыркъым абыхэм кууагъ, укъызэщIэзыIэтэ къару щIэлъари, макъамэ шэщIа ящIэтари, зэрекIуэкI зэманым гу лъамытэу, напIэзыпIэм ахэр иухыу къафIэщIу зэрыщытари. Лъэпкъыбзэм хэлъхьэныгъэ абы хуищIар зыхуэдизыр белджылы зыщIыр абы и тхыгъэхэм я бзэм и къулеягъырщ, и нахуагъырщ, и къарурщ, и шэрыуагъырщ, ар нэхъ дахэ, куу зэрищIыным еш имыщIэу елэжьу, елIалIэу зэрыщытами шэч хэлъкъым.
ТхакIуэм жиIэ, нэгъуэщIхэр зыхуриджэ, зыхуигъасэмрэ езым ищIэмрэ щызэтемыхуэм, щызэщхьэщыкIым укъамыгъэуIэбжьу, губгъэн къыхэмыкIыу къанэркъым. Iэдэм зыцIыхуу щытахэм пцIы сагъэупсынкъыми, ар сытым щыгъуи цIыху зэпIэзэрыту, къызэрыгуэкIыу, Iэдэбу, щэныфIэу, хузэфIэкI псори хэти хуищIэу, дэтхэнэ зыми зыщIигъакъуэу щытащ. КъызыхэкIа лъэпкъым и хьэл-щэн нэхъыфIхэр зыхэпща, зезыхьэ усакIуэр абы и лIыкIуэ къекIуу сытым щыгъуи щытт, нэхъыщхьэуи зяужь итыр абы и щIыхьымрэ и пщIэмрэ зэрихъумэнырт, зэриIэтынырт. Ар лъэпкъым къыбдалъагъуныр насыпышхуэт, абы и фэ къуаплъыныр къыдалъхуахэм я щIыхьым и зы хэкIыпIэт, а къалэн гугъури щIыхь пылъу абы псэухункIэ игъэзэщIащ, щIыпIэ Iэджэми щигъэнэIуащ.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и цIэ лъапIэр лъэпкъ литературэм къыхэнащ, абы и зыужьыныгъэм зи псэ емыблэжу телэжьа и бын пэрытхэм ар ящыщ зыщ. УсакIуэ гъуэзэджэм и лъэужьыр махуэ хъуащ, мыкIуэдыж Шыхулъагъуэу ар лъэпкъ тхыдэм къыхэнащ.
ХьэкIуащэ Андрей,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
КъБР-м и тхакIуэ гуп Iуащхьэмахуэ лъапэ зыщагъэпсэху. 1973 гъэ
И жэуапхэр сытым дежи тыншу къигъуэтырт
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм усыгъэми прозэми хуэшэрыуэу щытащ. Ар бзэ дахэкIэ тхэрт, зэи зыщигъэгъупщэртэкъым цIыхухэр гъэсэнымкIэ литературэм хэлъ лъэщагъыр.
iэдэм ди республикэми къэралми зэуэ цIэрыIуэ щыхъуащ, абы и «Софят и гъатхэ» повестыр дунейм къытехьа нэужь. А повестыр минищэ бжыгъэкIэрэ Налшыки Москваи мызэ-мытIэу къыщыдэкIащ. Абы ди прозэр зэуэ къиIэтащ, игъэщIэрэщIащ.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм ди поэзиеми езым и макъ, и щытыкIэ щиIэжащ, псом хуэмыдэу лъагъуныгъэ усэхэр тхыным хуэIэкIуэлъакIуэт. Абы къыхэкIыуи, Iэдэм и усэ зыбжанэм ди композиторхэу Балэ Мухьэдин, Къардэн Хьэсэн, Молэ Владимир сымэ макъамэ щIалъхьащ. КъыжыIапхъэщ, щалъхуа хэкум теухуауэ усакIуэм тхыгъэ хьэлэмэтхэр зэриIэр, ахэр гуапэу, гурэ псэкIэ тхауэ зэрыщытыр.
УсакIуэм хуэIэзэу адыгэбзэкIэ зэридзэкIыу щытащ европей икIи урыс тхакIуэхэм я тхыгъэхэр, псом хуэмыдэу драматургие произведенэхэр.
Iэдэм тхакIуэ къудейм къыщымынэу икIи жылагъуэ лэжьакIуэшхуэт. Илъэс тIощIым нэскIэ ар республикэм и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щытащ, апхуэдиз зэманкIи республикэм и ТхакIуэхэм я союзым и тхьэмадэу лэжьащ. И цIыху щыкIэкIэ зэтету, жраIэр зэхихыфу, къеупщI-къыхуейхэм дапщэщи жэуап яритыфу щытащ. ЩоджэнцIыкIур зы илъэсым къриубыдэу тхылъеджэхэм щэ ныкъуэм щIигъурэ щаIущIэ щыIащ. УсакIуэм дапщэщи цIыхухэм хэтын фIэфIт, ар езыри абыхэм фIыуэ къалъагъурт, сыту жыпIэмэ зыхыхьэ гупым щIэ гуэрхэр Iэмал имыIэу яжриIэрт.
ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр,
РСФСР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
2001 гъэ
Лъэхъэнэм и къуэ
Ди лIэщIыгъуэр зытехьа гъуэгуанэщIэр къэгъэшыпIэ псоми я нэхъ задапIэ дыдэм щыхуэкIуэ лъэхъэнэрщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм зыхалъхуар: щIалэ цIыкIур зы илъэс ирикъуа-иримыкъуат Октябрым и мафIэ бзийхэр, гъубжэ-уадэр япсыхьу, щызэщIэнам щыгъуэ…
дунеймрэ гъащIэмрэ псалъэ гуапэкIэ япэджэжын щIедзэри, Iэдэм и япэ усэхэр къоунэху, IуэрыIуатэмрэ литературэмрэ куууэ джыным, тхэкIэм зегъэсэным зрет. Ауэ «бзаджэр дапщэщи егъэшхыдэ цIыху псэ хьэлэлым и уэрэдым». 1941 гъэм зауэр къолыдри, цIыхум и хъуэпсапIэхэри, къэралыгъуэм и гъуэгу захуэри гын Iугъуэм зэщIещтэ. Iэдэми ядошэс гъащIэр ажалым кърагъэлын папщIэ псэзэпылъхьэпIэм хуэзыунэтI шуудзэм.
Къэралым къыщхьэщыхьа гузэвэгъуэм цIыхубэр хузэщIэIэтауэ бийм тегъэгушхуэнымкIэ уэрэдыр Iэщэ мыубзэщхъухэм яхыхьэрт. Iэдэм, усакIуэ нэхъыжьхэми хуэдэу, пасэу къыгурыIуат усэ псалъэм и зэфIэкIыр зыхуэдизыр икIи зауапIэм здыIутым лъэкI къигъанэркъым а Iэщэр фочымрэ джатэмрэ я гъусэу гъэIэрыхуэнымкIэ.
Зауэм хэта усакIуэм и нэгу щIэкIар и гъащIэмрэ и дуней еплъыкIэмрэ хэмышыпсэу къэнакъым. Аращ ЩоджэнцIыкIум и тхыгъэхэм зауэ макъамэр къащIыхэIукIри, мамырыгъэр хъумэн пшыналъэм абы зыщIритари, дунейм и IэфIымрэ и дахэмрэ емышу щIигъэлъапIэри.
«Гухэлъ усэ», «Гумызагъэ», «Гъуэгуанэ усэхэр», «Бгыщхьэ мафIэ», «ЩIылъэ гуапэ», «ГурыфIыгъуэ» — а тхылъхэм я цIэ къудейхэми къаIуатэ я купщIэм щытепщэ макъамэ нэхъыщхьэри, Iэдэм иджырей лирик нэхъыфIхэм зэрагухьэри. Iэдэм и плъэкIэри, и гупсысэкIэри, и псэлъэкIэри псом япэу хузэIухащ иджырей дунейм. И усэхэм щигъафIэ цIыху щхьэхуэм и псэм тегуплIауэ итIэщIыхь усакIуэкъым ЩоджэнцIыкIур: абы и хьэл нэхъыщхьэщ — цIыхум и гукъыдэжыр дэIыгъыныр, гъэгушхуэныр, гъэгуфIэныр, дуней зытетымрэ илэжь Iуэхугъуэмрэ дапщэщи щIэщыгъуэ щыщIыныр. Лъэхъэнэмрэ щIыналъэмрэ хуэхьэщыкъ усэхэм зыубгъуауэ къызэщIаубыдэ щIэгъэхуэбжьауэ епIэщIэкI зэманым къишэ налъэщIэхэмрэ зэхъуэкIыныгъэхэмрэ. Ар и щыхьэтщ Iэдэм «лирик зэпэкъабзэу» къэмынэу, публицистикэ гуащIэм и Iэмалхэми зэрыхуэIэижьым, уи щхьэм хужыпIэж дзапэ уэрэд щэхур иджырей дунейм зэрыхэмыIуэнур къызэрыгурыIуэм. Уеблэмэ публицистикэ жанымрэ гумащIагъ щабэмрэ ди лъэхъэнэм апхуэдизкIэ щызэхэшыпсыхьыжащи, цIыхум и щхьэ закъуэ гъащIэм егъэзыпIэ щэху иIэжкъым, и гуращэхэм я нэхъ гъэпщкIуахэри хэIущIыIу къыфIохъу, «ЦIыхур цIыху щIыжщ» псэлъафэр нобэм и махуэкъэс нэщэнэ мэхъу — а гупсысэр къудамэ Iэджэу яхэухуэнащ Iэдэм и тхыгъэхэм. Абы епхащ лэжьыгъэ IэнатIэм махуэлыншэу бгъэдэт цIыхухэр лъагэу, бжьыфIэу Iэтыныр, абыхэм я зыужьыкIэр, дунейм хуаIэ щытыкIэр я гъащIэм езыхэр зэрыIыгъыу тепщэ зэрыхуэхъуж Iэмалхэр — а псори убгъуауэ, зэщIэкъуэжауэ къэгъэлъэгъуэныр. Iэдэм и тхылъ нэхъ пасэхэм щынэхъыбэщ цIыхумрэ абы зэрихьэ Iуэхумрэ жылапхъэ зыхуэхъу усэ хъыбар зэщIэкъуахэр, къэхутэным нэхърэ къэIуэтэным нэхъ тегъэщIахэр. ЩIэныгъэбзэкIэ жыпIэмэ, Iэдэм и усэ пасэхэр анализым нэхърэ синтезым нэхъ тегъэщIащ, гупсысэм и къэхъукIэм нэхърэ езы гупсысэ хьэзырыр къэIуэтэныр нэхъ я хабзэщ, лъэхъэнэм и гупсысэ IэплIакIуэхэм нэхъ я гъуазэщ.
Техьэ-текI Iэджэу захъуэж цIыхум и гурыщIэхэм, ауэ абыхэм къатекIуэ гукъыдэжым дапщэщи хэкIыпIэу иIэр щIым и берычэтагъырщ, дунейм и дахагъырщ, цIыхубэм и гуащIэдэкI узыншэрщ. Гурылъ-гуращэхэм я къэхъупIэр е гъатхэ щIэращIэм и нэщэнэ насып пэлъытэхэрщ, е хэкум и теплъэ гухэхъуэгъуэхэрщ, е лэжьыгъэм бжьыпэр щызыIыгъхэм къагъэлъагъуэ зэфIэкIхэмрэ псэ къулейхэмрэщ. Уеблэмэ, усакIуэр дэзыхьэх бзылъхугъэри нэгум къызэрыщIыхьэр щIыпIэм, лъахэм, хэкум «хэгъэпщIауэщ»:
Иджы Хэкум и нэгу
сиплъэ хуэдэу,
Соплъмэ, гугъэр уэ насып
схубощI.
Уэри Хэкури сигу фыхэлъщ.
фызгъафIэу,
Си нэм, си псэм сыткIи
фыпызощI.
Iэдэм и поэзиер зэи епцIыжыркъым нэхугъэм, хъуэпсапIэ гурыхьым, псэ къабзагъэм, ауэ абы къегъэлъагъуэ «гурэ гурэ лъагъуэ» зыхухашыныр зэрымытыншри:
Уэ зырщ си гугъэр гъатхэ
хуабэу
ГурыщIэ нэхукIэ щIызэIусхар,
Ауэ си гъащIэр уэ бгъэибэу,
ГущIыIагъ уаещ
къысхуэбухар.
ГъэщIэгъуэнщ лирикэм и лIыхъужьыр Iэдэм и усэхэм зэрыхэхъукI гъуэгуанэм укIэлъыплъыну. Литературэм щрихьэкIа япэ лъэхъэнэм щыщу илъэс тIощI хуэдиз къапщтэмэ, Iэдэм хабзэ нэхъыщхьэу иIащ къищтэ цIыхухэмрэ теплъэгъуэхэмрэ я щхьэ хуэпсэуж хуэдэу, усакIуэм езым и Iуэху яхимылъхьэ хуэдэу къэгъэлъэгъуэныр. Хьэуэ, тхыгъэм щекIуэкI Iуэхугъуэхэм усакIуэр хуэгулъытэншэу аратэкъым, и гулъытэр е псалъэ къыхэхыкIэм, е макъ IукIэм, е нэгъуэщI нэщэнэ щхьэхуэхэм хэпщауэ къекIуэкIырт, ауэ «сэ» цIэпапщIэм и пкъыгъуэ зэхуэмыдэхэм усэ хъыбарым бжьыпэр щаIыгътэкъым, ар къыщиIуатэкIэ еплъыкIэ пыухыкIахэр къигъэлъагъуэ пэтми. Мыбдежым къыщекIущэу къыщIэкIынкъым прозэ тхэкIэм и нэщэнэ щхьэхуэхэмрэ и къалэн зырызхэмрэ ди поэзиер яхуэмыхамэу щIыщытам и щхьэусыгъуэхэр зыубгъуауэ къетхэкIыныр: абы лэжьыгъэ щхьэхуэ хуэфащэщ.
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и тхыгъэхэр къапщтэмэ, абы литературэм и пкъыгъуитIыр — лирикэмрэ прозэмрэ щхьэж и къалэн хэха иIэжу «щызэбгъэдокI» — ар 60 гъэхэм я пэщIэдзэм техуэу хуэбгъэфащэ хъунущ. Дунейм и IэнатIэ гуэрхэр лъэхъэнэм и лIыкIуэ хуэдэу къызэфIэувэ цIыху щхьэхуэм и зэхэщIыкIхэмрэ гупсысэхэмрэ щIэпщытыкIыныр Iэдэм и лирикэм а гъэхэм къыщIедзэри, кIуэ пэтми кумылэ хуэхъуурэ, и тхыгъэхэр къызэщIэзыкъуэ къарууэ зэроубыд. АпщIондэху усакIуэм и гъащIэм щыщ нэщэнэ щхьэхуэхэр усэхэм метр зырызу якIэрыда фIэкI мыхъумэ, абыхэм лъынтхуэу пкърызагъэ я хабзэкъым. НэгъуэщIу жыпIэмэ, 60 гъэхэрщ Iэдэм и лирическэ лIыхъужьым зиукъэбзурэ пкъырэ псэкIэ щызэрыубдыр, ар хъугъэ щихьэр.
ЩоджэнцIыкIум усэхэм къадэкIуэу, прозэри нэрыгъ щищIыр зауэ нэужьырщ. 1956 гъэм япэу дунейм къытехьащ иджырей лъэхъэнэм теухуа ди прозэм налкъут жылапхъэм хуэдэу къыхэна «Софят и гъатхэр». Повестыр занщIэу хэIущIыIу мэхъу, ди къэралым и лъэпкъыбэ литературэр а лъэхъэнэм зэрыгушхуа щапхъэхэми хабжэ, ехъулIэныгъэ мыжыжьэхэм я япэ нагъыщэ-ри траIуэ. ЖыпIэнурамэ, зауэ нэужьым дэ тхыгъэ куэд диIакъым апхуэдэу зи цIэр фIыкIэ Iуа.
ТхэкIэм зэрыхуэшэрыуэм къыхэкIыу, Iэдэм гурэ псэкIэ фIэлъапIэщ зытетхыхьыр, абы гъащIэм и пкъыгъуэ узыншэ-хэр гукъыдэж мыухыжкIэ егъэдахэ, дэтхэнэ зы нэщэнэри нэмрэ псэмрэ хуихьу зэпеплъыхь, мыхьэнэ лъэпкъ имыIэу къыпфIэщI налъэ цIыкIухэри гуапагъэ къабзэкIэ къегъэнэху, икIэм-икIэжым хьэлэлагъ къибыргъукIкIэ уи фIэщ ещI дунеймрэ гъащIэмрэ цIыху узыншэм махуэшхуэ насыпу зэрыбгъэдэлъыр.
Литературэр цIыхубэм и ущиякIуэщ, цIыхупсэр зыузэщI къарущ. И къалэныр хьэлэлу зыгъэзащIэ тхакIуэми щIэгушхуэн щхьэусыгъуэ иIэщ, абы и макъыр цIыхухэм зэхахрэ я псэм къыхэнэмэ, езым и гъащIэри кIыхьщ.
Зэманым хуэпэжу дэгъуэгурыкIуэурэ, нобэм и дахэр зыIуатэ, пщэдейм и нэхум хуэпабгъэ тхакIуэу ЩоджэнцIыкIу Iэдэм къикIуащ гъуэгуанэ кIыхь.
Зи лъэпкъ щэнхабзэр фIыуэ зылъагъу дэтхэнэми ещIэ Iэдэм и тхыгъэхэр цIыхур куэдрэ зыщыгуфIыкIын фIыгъуэу зэрыщытыр.
Сокъур Мусэрбий.
1986 гъэ
Кулиев Къайсын, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Киреев Михаил, Теунэ Хьэчим сымэ Налшык паркым зыщагъэпсэху. 1963 гъэ
Зи цIэр зыгъэпэж
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм япэ дыдэу сыщыхуэзам, ар Налшык педтехникумым щеджэрт. А лъэхъэнэм ЩоджэнцIыкIу Алий и нэIэ ятет зэпытт Iэдэмрэ КIуащ БетIалрэ. И гъукIэгъэсэнхэм ар куэдкIэ ящыгугъырти, тIуми ягъэщIэхъуакъым я егъэджакIуэр. КIуащыр къэбэрдей литературэм и усакIуэ нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщ хъуащ, Iэдэмщи, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэщ.
ЩэщI гъэхэм я кIэуххэм темыгушхуащэурэ ТхакIуэхэм я союзым щIыхьэу щытамэ, Iэдэм а IуэхущIапIэм и унафэщIу зэрылажьэрэ куэд щIащ. ЩоджэнцIыкIу Алий гъуэгу угъурлы тригъэуват ар.
АдыгэлI губзыгъэу, тхакIуэ телъыджэхэу зыбжанэм сащыдэлэжьащ сэ ди республикэм и ТхакIуэхэм я союзым. Абыхэм ящыщщ Нало Жансэхъу, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, нобэ псалъэ гуапэ зыхужысIэ Iэдэм. ФIыуэ сыщыгъуазэщ абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыми и гъащIэ гъуэгуанэми творческэ лэжьыгъэми. Пэж жысIэнщи, гуапэт икIи гъэщIэгъуэнт абыхэм уадэлэжьэнуи, я лэжьэкIэм укIэлъыплъынуи.
Литературэм къыхыхьэным и пэкIэ егъэджакIуэу, IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыным, джыным елэжьу зэрыщытар иужькIэ тхакIуэм куэдкIэ къыхуэщхьэпэжащ. Аращ абы и бзэр къулей, и тхыгъэр купщIафIэ, тхылъеджэхэм я гумрэ я псэмрэ дыхьэ зыщIыр. ГъэсакIуэ-ущиякIуэ акъылыфIэу щыткIэрэ, Iэдэм лэжьыгъэшхуэ ирегъэкIуэкI щIэблэр гъуэгуанэ узыншэ тегъэувэным, гъащIэм дызыщрихьэлIэ ныкъусаныгъэхэр гъэкIуэдыным хуэунэтIауэ. Апхуэдэ къалэныр дэгъуэу ягъэзащIэ «Софят и гъатхэ», «Уи цIэр фIэсщынщ» повестхэм, Iэдэм и къалэмыпэм къыщIэкIа усыгъэ нэхъыфIхэм.
Хэку зауэшхуэм и зэман хьэлъэхэм щыгъуи лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъагъуэу зэрыпхъуакIуэ фашистхэм япэщIэтащ Iэдэм. Абы щыгъуи и нэгу щIэкIа, и фэм дэкIа Iуэхугъуэхэр, Хэкум папщIэ зи псэр зытахэм я фэеплъыр хъумэныр тхакIуэ ЩоджэнцIыкIум и творчествэм къигъэхъуапIэ куу хуэхъуащ. ЗауэлI, тхакIуэ къалэныр Iэдэм сытым щыгъуи щIыхь пылъу зэригъэзэщIам я щыхьэтщ абы и бгъэм къыхэлыдыкI дамыгъэ лъапIэхэр, езым ЦIыхубэ усакIуэ цIэ лъапIэр хуэфащэу зэригъэпэжыр.
«Iэдэм», «Iэдэмлыкъ» жиIэмэ, «цIыху», «цIыхугъэ» жиIэу къокI балъкъэрыбзэкIэ. ЦIыхугъэшхуэ зыхэлъ цIыху телъыджэу гъащIэ гъуэгуанэр къезыхьэкIа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм творчествэкIи и дуней тетыкIэкIи егъэпэж а цIэр.
Гуртуев Берт,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ. 1986 гъэ
РСФСР-м и ТхакIуэхэм я съездым щызэхуэзащ Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм, Дагъыстэным, Къэрэшей-Шэрджэсым, Башкирием, Москва щыщ тхакIуэ, усакIуэ, критик, зэдзэкIакIуэ цIэрыIуэхэр. 1965 гъэ
Гулъытэ
Ар зэманкIэ зытехуэр 1955 гъэрщ — «Къурш псынэ» си усэ тхылъыр дунейм къыщытехьарщ.
Абы щыгъуэ Iэдэмрэ сэрэ фIыуэ дызэрыцIыхурт: ди пединститутым илъэскIэ сыщригъэджат, абы япэ курсыр къыщызухауэ, Iэдэм и чэнджэщрэ жэрдэмкIэ Москва сыкIуауэ Литературнэ институтым и еплIанэ курсым сыщIэст, и нэIэ къыстету, си усэхэр щIэх-щIэхыурэ «Къэбэрдей» альманахым къытехуэрт. Сэ сымыщIэххэу «Къурш псынэр» ди тхылъ тедзапIэм и планым зэрыхагъэхьари арат зи фIыщIэр. Нэхъыщхьэу сызыгъэгуфIар Къардэн Бубэ (Бубэ а зэманым ди ТхакIуэхэм я союзым и тхьэмадэт, Iэдэм республикэм щэнхабзэмкIэ и министрт) и псалъэхэрщ:
— Уи тхылъым и редактору увыну Iэдэм арэзыщ, — къызжеIэ абы. — Уэ дауэ уеплърэ, редактор пхуэхъуну ар?
Унафэм сэ сыт хэслъхьэжынт, езы Iэдэм дыдэ редактору щысхуэувкIэ сэркIэ абы нэхъыфI щыIэтэкъым. Арати, хъуа-мыхъуакIэ зэхэдзышхуэ сымыщIу, сатыр бжыгъэр ирызогъэкъури, Iэрытхыр Iэдэм хузохь. Ар Iэдэм щесткIэ, тхылъым фIэщыгъэ хуэсщIам йоплъри, къызоупщI:
— Мыр тхылъым фIэпщыну цIэ дахэщ, тэмэму къэбгупсысащ, ауэ апхуэдэ усэ Iэрытхым хэлъ?
Апхуэдэ усэ Iэрытхым зэрыхэмылъыр щыжесIэм, абы и псалъэм пещэ:
— Дауи, къыбжаIакIэ е унафэ къыпхуащIакIэ усэ птхыну гугъущ, ауэ егупсыс, хэт ищIэн, пхуэтхынкIэ хъунщ, тхылъым фIэпщыну ар уигу къыщыкIакIэ.
А щIыкIэм тету, Iэдэм и чэнджэщкIэ, а зэманым дунейм къытехьауэ щытащ «Къурш псынэ» усэри, ауэ псори «щызэIыхьэжар» тIэкIу нэхъ иужькIэщ: редакторыр Iэрытхым хэплъауэ дыщызэхуэзарщ. БэкIэ сызыщыгугъ си Iэрытхыр зэхидзщ-зэхигъэкъэбзыкIри, мащIэ дыдэт тхылъым хэгъэхьапхъэ усэу Iэдэм къигъэнар. Ар си жагъуэ зэрыхъуами гу лъимытэу къэнакъым Iэдэм. АрщхьэкIэ псори нэхъ иужькIэщ къыщызгурыIуэжар… И зэманым ирихьэлIэу кхъузанэ нейкIэ си Iэрытхыр Iэдэм имызауэ щытамэ, «Къурш псынэри» утхъугъуэ защIэу дунейм къытехьэну къыщIэкIынт. Абы ткIуэпс къабзэ гуэр къыхэкIыу, ар тхылъеджэм зыгуэркIэ гурыхь щыхъуамэ, а фIыщIэм щыщ куэд бгъэдэлъщ Iэдэм, си япэ лъэбакъуэр и нэIэ къыстету, къысхуэсакъыу сэзыгъэча си егъэджакIуэм. А фIыщIэр си гум щызгъафIэ зэпыту, нобэр къыздэсым сыкъогъуэгурыкIуэ, Iэдэм и гулъытэр зэпымыууэ дамэ схуэхъуу.
Мысачэ Пётр,
усакIуэ. 1986 гъэ
ТхакIуэхэр Хеймащэ хъупIэм щылажьэ Iэщыхъуэхэм я хьэщIэщ. 1964 гъэ
Дунейм гуапэу тета лъэпкъылI
ЩоджэнцIыкIу Iэдэм сэ япэ дыдэу сыщыхуэзар 1958 гъэм и щIымахуэращ. Ар къыщыхъуар Зеикъуэт.
Абы щыгъуэ Iуащхьэмахуэ щIыналъэм и центру щытащ а къуажэр. Гундэлэн дэт курыт школым завучу сыщылажьэрт. Партым и райкомым нопсэлъыкIри къыджаIэ: ЩэнхабзэмкIэ унэм зэIущIэшхуэ щекIуэкIынущи, фыкъыдогъэблагъэ. Ар зытеухуар республикэм и тхакIуэхэмрэ тхылъеджэхэмрэ зэрызэхуэзэрат, епщIанэ классым щеджэ цIыкIухэр абы тшэн хуейт. Школым машинэ диIэтэкъым. Лъэсу дыкIуэну арати, нэхъ жьыIуэу дожьэ… Дунейр уает. ПсынщIэу умыкIуэмэ, гъуэгум утепIыщIыхьынути, щIэх дыдэу дынос. КъахуэкIуэну хьэщIэхэм япэплъэу цIыхухэр пщIантIэм щызэхэтт. ЩIыIэри зыхэдмыщIэу хьэщIэхэм дапэплъэрт — а махуэрат япэ дыдэу усакIуэ, тхакIуэ ди нэкIэ щытлъагъунур. Ар дэркIэ гуфIэгъуэшхуэт.
ХьэщIэхэми куэдрэ дызэрагъэжьакъым: зэIущIэм щIидзэным сыхьэт ныкъуэфI иIэу къэсащ ахэр. ТхакIуэ зи щыпэлъагъу ди еджакIуэ цIыкIухэм дуней гуфIэгъуэр яIэу машинэхэм япожажьэ. Гуапэу кърагъэблагъэ Налшык къикIа хьэщIэ лъапIэхэр. ИужькIэ къызэрытцIыхуамкIэ, абыхэм яхэтт Кулиев Къайсын, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Отаров Керим, Теунэ Хьэчим, Гуртуев Берт, Шортэн Аскэрбий, Щомахуэ Амырхъан сымэ, нэгъуэщIхэри. Сэри си гъусэхэр изогъэцIыху абыхэм.
Дауи, тхакIуэшхуэхэм я гуапэ хъуащ мы щIыIэ махуэм Гундэлэн нэс лъэсу дыкъикIыу дыкъызэрыкIуар. Ар щыхьэт техъуэрт ди егъэджакIуэхэми еджакIуэхэми литературэр, ар зи IэдакъэщIэкI ди тхакIуэхэр фIыуэ зэралъагъум. Иджыпсту хуэдэу сощIэж абдеж Iэдэм щыжиIауэ щытар: «Нобэ фэ къытхуэфщIа пщIэр, япэрауэ, фи щхьэм хуэфщIыжауэ аращ. КъимыдэкIэ, фыкъызыхэкIа лъэпкъхэм я литературэхэр фIыуэ зэрыфлъагъум папщIэ ину берычэт бесын вжызоIэ. Дэри фи щIыхуэ зытедгъэхуэнкъым: фи школым дыныфхуеблэгъэнщи, зэIущIэшхуэ щедгъэкIуэкIынщ. Си гугъэщ си гъусэхэри абы арэзы техъуэну…»
ТхакIуэхэм я псалъэхэр ягъэпэжауэ щытащ: 1959 гъэм и накъыгъэм ди школым щекIуэкIащ тхакIуэхэмрэ къуажэдэсхэмрэ я зэIущIэшхуэ…
1958 гъэм и дыгъэгъазэм згъэзэжынщи, хуабжьу гукъинэжу екIуэкIат а зэIущIэр. ЩэнхабзэмкIэ унэм Iэпэ дэупIэ имыIэу цIыхур щIэзт. Нэрылъагъут: хьэщIэхэмрэ хэгъэрейхэмрэ зэхуэгуапэт. ФэрыщIагъ лъэпкъ хэмылъу, лъэныкъуитIми къахуэщхьэпэн псалъэмакъ екIуэкIырт. ЗэIущIэм и тхьэмадэр партым и райкомым и япэ секретарь Сэхъу Къэрэщейти, зыми и жагъуэ имыщIу, зэхуэсыр лъэныкъуитIымкIи щхьэпэ зэрыхъуным тещIыхьауэ, Iуэхур тэмэму иригъэкIуэкIырт: зыгуэр жызыIэну гукъыдэж зиIэу хъуар къигъэпсалъэрт. ХьэщIэхэр бзищкIэ усэ къригъаджэрт. Я тхэкIэм, я мурадхэм тригъэпсэлъыхьырт.
Я зыIыгъыкIэкIи, я псэлъэкIэкIи, я усэ къеджэкIэкIи зыми дагъуэ хуэпщIыфынтэкъым. Ауэ псом хуэмыдэу а махуэм Iэдэм дэслъэгъуар нобэр къыздэсми сщыгъупщэжыркъым. Ар Iэсэт. Сабырт. ЩIыкIэ дахэ иIэт. Щабэу, гъэхуауэ, акъыл хэлъу псалъэрт. Апхуэдэу щIыщытыр къыщызгурыIуар нэхъ иужькIэщ. КъызэрыщIэкIымкIэ, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм езыри егъэджакIуэу щылэжьащ школми пединститутми. ЖыпIэнурамэ, абы Iурылът сабийми балигъми зэрепсэлъэн бзэ IэфI. Бзэ шэрыуэ. А Iэзагъэр мызэ-мытIэу дэслъэгъуащ сэ нэхъ иужькIи ЩоджэнцIыкIум…
ИужькIэ ЩоджэнцIыкIумрэ сэрэ лэжьыгъэ IуэхукIэ куэдрэ дызрихьэлIащ. Си гъащIэм зы цIыху гуапэ, гъэса, акъылышхуэрэ щIэныгъэ куурэ зыбгъэдэлъ срихьэлIамэ, Iэдэм етIуанэт. Езыр тэмакъкIыхьу, зэрыжысIащи, сабыру, бзэ дахэ иIэу. Абы зи жагъуэ ищIа щыIэу си фIэщ хъуркъым, апхуэдизкIэ гуапэти, цIыху хэтыкIэ иIэти. МыпхуэдэлIым нэхъыбэрэ сыхуэзарэт жыпIэу узыIэпишэрт. ИкIи абыкIэ Алыхьыр зыхуэупсахэм сащыщт сэри. Дызэрыщыгъуазэщи, зэрытхакIуэ цIэрыIуэм нэмыщI, ар икIи жылагъуэ лэжьакIуэшхуэт. Утыкушхуэхэм ихьэрейт, къыщыпсалъэрейт. Арат абы щIэх-щIэхыурэ сыщIыхуэзэри. ЩIэныгъэхэм я кандидат сыхъуауэ сэри ди университетым щезгъаджэрт. Нэхъапэм щыгъуэ тхакIуэхэмрэ тхылъеджэхэмрэ нэхъыбэрэ зэхуэзэу щытащ. ЗэрытщIэжщи, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм куэдрэ лэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и ТхакIуэхэм я союзым и тхьэмадэу. Апхуэдэу щыщыткIэ, абы и пщэм къыдэхуэрт и тхакIуэгъухэр утыкум ишэныр, ахэр цIыхухэм нэхъыфIу къаригъэцIыхуныр. Университетым щылажьэхэми щеджэхэми хуабжьу тфIэфIт ди тхакIуэхэм щIэх-щIэхыурэ дахуэзэныр.
Арати, Iэдэм зэи дыкъигъэщIэхъуртэкъым — и тхакIуэгъухэр и гъусэу къытхуеблагъэрти, зэIущIэ щхьэпэхэр едгъэкIуэкIырт. Апхуэдэу дыщызэхуэзэхэм дежи наIуэ къэхъурт ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, зэрыусакIуэ, тхакIуэ пажэм нэмыщIи, зэрыегъэджакIуэ Iэзэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и литературэм, щэнхабзэм ятеухуауэ абы егъэджакIуэхэмрэ студентхэмрэ яжриIэр узыIэпызышэт, узытемызашэт, акъыл къызыхэпхынт. «Сэ сщIэм щыгъуазэ фыхуэсщIым и мызакъуэу, сэри фи деж сыщоджэ. СызэвгъэдаIуэхэр къысхуощхьэпэ», — жиIэут ар къызэрытхэтыр. Абы зыкъыфIэщIыжу, зигъэпагэу зэи плъагъунутэкъым. Iуэхур апхуэдэу зэрыщытым гу лъыптэрт Iэдэм къыщыпсалъэм, Iуэху щилэжьхэм дежи. Удэплъеймэ, ущызымыгъэуэн лIы телъыджэт ар — и Iуэху зехьэкIэмкIи хабзэшхуэ зэрыхэлъымкIи. Мы жысIэхэр псалъэ дыгъэлкъым — Iэдэм дэслъэгъуа цIыхугъэ иным, дуней тетыкIэ дахэм и щапхъэу аращ.
СССР-кIэ дызэджэу щыта къэралыгъуэшхуэр щыщыIам цIыхухэри нэхъ зэкIэлъыкIуэ-зэкIэлъыжэу щытащ. Литературэм, щэнхабзэм и лэжьакIуэхэм декадэхэр щIэх-щIэхыурэ къызэрагъэпэщырт. Ди тхакIуэхэр, искусствэм пыщIахэр къэралым и республикэхэм, областхэм кIуэрт, дэри къытхуеблагъэрт ди къуэшхэр, ди ныбжьэгъухэр. Мис апхуэдэ зэIущIэшхуэхэм я къызэгъэпэщакIуэ нэхъ жыджэр дыдэхэм, ахэр езыгъэкIуэкIхэм ящыщт ЩоджэнцIыкIу Iэдэми. Гухэхъуэт абы и псэлъэкIэм, Iуэху зехьэкIэм укIэлъыплъыныр.
НэгъуэщI щIыпIэхэми сыщыхуэзэрейт Iэдэм. Псалъэм папщIэ, абырэ сэрэ куэдрэ дызэдыхэтащ Мамырыгъэр хъумэнымкIэ ди республикэм щыIэ комитетым (унафэщIыр Кулиев Къайсынт). ЩоджэнцIыкIум сригъусэу радиом, телевиденэм дыкъыщыпсалъэрт. Зауэм хэтахэм дахуэзэрт. Апхуэдэхэм дежи сэ сехъуапсэрт Iэдэм псалъэм зэрыхуэIэзэм, цIыху хэтыкIэ дахэ зэриIэм.
Уригъусэн къудейр гуапэт абы. Гуапэт уи псэлъэгъуну, зыдэбгъэпсэхуну. Уи щхьэр уэзыгъэужэгъу псалъэрейхэм ящыщтэкъым ар — иджыри тIэкIу сыбгъэдэсащэрэт, седэIуащэрэт жыпIэу укъыбгъэдэкIыжырт абы. Си фIэщ хъуркъым апхуэдэу зи гугъэу щыIэр си закъуэу. Iэдэм и фэгъухэр гъуэтыгъуафIэкъым. Ар лъэпкъылIт. И дуней тетыкIэкIи, и лэжьыгъэкIи. Шэч къытесхьэркъым, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм хуэдэ цIыху телъыджэхэр нэхъыбэу диIамэ, ди лъэпкъхэм я литературэм, щэнхабзэм нэхъри нэхъыфIыжу заужьыну зэрыщытам. Мис аращ абыхэм я фIыщIэр, я цIэр тхъумэн, ди щIэблэр абыхэм ядэдгъэплъеин щIыхуейр. Аращ сэри ныбжьэгъу нэхъыжьу, ущиякIуэфIу сиIар гуапэу фIыкIэ сигу къыщIэзгъэкIыжыр.
Ди лъэпкъхэм куэду къахрекI илъэсищэ IэджэкIэ ящымыгъупщэжын, фIыкIэ ягу къагъэкIыжын, жыпIэнурамэ, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм хуэдэлIхэр.
Эфендиев Сэлихь,
философие щIэныгъэхэм я доктор, естественнэ щIэныгъэхэмкIэ Урысей академием и член-корреспондент,
Дунейпсо тюркскэ академием и академик, КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Дерс щхьэпэхэр
Дунейм ехыжа ди тхакIуэ, усакIуэ нэхъыжьхэм ящыщу нэхъ IупщIу си нэгу къыщIэнэжар, шэч хэмылъу, ЩоджэнцIыкIу Iэдэмщ. лIы бжьыфIэ угъурлыфэущ, зи нэгу зэлъыIухам нэщхъыфIагъэр, нур гуапэр кърихыущ къызэрыщIэнэжари.
Iэдэм жыджэру хэтт политикэ, жылагъуэ гъащIэм. Ар купщIафIэу, жьакIуэу, гъэщIэгъуэну къыщыпсалъэрт республикэм щекIуэкI зэхуэсышхуэхэм, тхакIуэ ныбжьыщIэхэм папщIэ къызэрагъэпэщ семинархэм, щIэджыкIакIуэ конференцхэм. Зэрихабзэу, и псалъэм и кIэухыу, и усыгъэхэм ящыщ зыбжанэм гукIэ къеджэрт (псом хуэмыдэу фIэфIт «Некрасивая девчонка у реки — Баксан живёт» усэр).
СощIэж университетым нытхуеблагъэу, ди курсым дакъикъэ плIыщI хуэдизкIэ лекцэ къызэрытхуеджэгъар. Iэдэм и дерсхэр зыхуэкIуэжыр Хэкур фIыуэ лъагъун, лъэпкъ хабзэфIхэр зэгъэщIэн икIи гъэзэщIэн, дэтхэнэ зы балигъри жэуаплыныгъэ хэлъу, IэужьыфIхэр иIэу псэун зэрыхуейрат. ТхылъымпIэ гуэри иIыгъакъым, ауэ езыр фIыуэ зыщыгъуазэ и тхыгъэм къеджэжым хуэдэу, и псалъэхэр зэIубзу, нэхъыщхьэу къилъытэ гупсысэхэр ишэщIурэ къыхигъэщу, чэзу-чэзукIэ студентхэм ди нэгум къыщIэплъэурэ къыдэпсэлъылIэгъат. Апхуэдэ дерс щхьэпэ куэд щитащ Iэ-дэм еджапIэ зэмылIэужьыгъуэ- хэм.
БлыщI-пщIей гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и хьэрхуэрэгъуу щытащ Винницэ областыр. ЩIыналъэхэм я лIыкIуэхэр зэман-зэманкIэ зэхуеблагъэрт, гуфIэгъуэ дауэдапщэхэр къыщызэрагъэпэщырт, абыхэм цIыху куэд дыдэ кърихьэлIэрт. ИкъукIэ гунэс сщыхъуат Винницэ къалэм (Офицерхэм я унэм) щекIуэкIа зэхуэсышхуэхэм ящыщ зым Iэдэм хэгъэрейхэм дахащэу, и гумрэ и псэмрэ къазэрыбгъэдэкIыр наIуэу, зэращехъуэхъуар, ди зэхущытыкIэфIхэм, зэпыщIэныгъэфIхэм я щапхъэ телъыджэхэр къызэрыщигъэлъэгъуар, и усыгъэ нэхъыфIхэм къызэрыщеджар. Iэдэм и псалъэ гуапэхэр даIыгъыу, нэмыс лъагэ зэрахэлъыр къагъэлъагъуэу, утыкум къихьат абы щыгъуэ Тхьэгъэзит Зубер, Гъубжокъуэ Лиуан, Макитов Сэфар сымэ, нэгъуэщIхэри. Мамырыгъэм, зэныбжьэгъугъэм, лъагъуныгъэ нэсым теухуа псалъэмакъ телъыджэм нэхъри зэпэгъунэгъу, зэIыхьлы дызэхуищIат хьэщIэхэмрэ хэгъэрейхэмрэ.
Зэгуэрым студент гуп, Налшык паркымкIэ дыкъикIыжу, дыIуощIэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэмрэ Киреев Михаилрэ. ФIэхъус етхыу дакъыблэкIыну дыхэтащ. Ауэ лIышхуитIыр къэувыIащ, тщыщ гуэрхэр дыкъацIыхурти, къытщыгуфIыкIащ, псоми ди Iэхэр къаубыдащ. Ди Iуэху зытетхэмкIэ къытщIэупщIэри, къыдэхъуэхъуащ: «Хьет жевгъэIэ, фыкъимыкIуэт!» А тIур зэныбжьэгъуфIт. Куэдрэ къызэдакIухьырт. Зэхуэсхэм зэдыхэтт. ЖьантIэр къыщылъагъэскIэ, зэрахабзэу, я шэнтхэр зэбгъэдагъэувэрт.
ЩоджэнцIыкIумрэ Киреевымрэ я лэжьыгъэкIи быдэу зэпыщIат. Зи гугъу сщIыр Iэдэм и тхыгъэ зыбжанэ Киреевым урысыбзэкIэ зэрызридзэкIам и закъуэкъым. А тхакIуитIыр щIэх-щIэхыурэ «щепсыхырт» усакIуэ нэхъыжь, адыгэ таурыхъхэм, хъыбархэм ящыщ куэд зыщIэ ХьэхъупащIэ Амырхъан и унагъуэм. Амырхъан къахуиIуэтэжхэр ятхыжырт, литературэм и «фащэ» щатIагъэурэ. ЖыпIэ хъунущ апхуэдэ зэдэлэжьэкIэри щапхъэфIу, ЩоджэнцIыкIумрэ Киреевымрэ я фIыгъэкIэ ХьэхъупащIэм и творчествэм нэхъри зиужьауэ.
Iэдэм и Iэужьщ лирикэ, Хэкур фIыуэ лъагъуным дыхуезыджэ усэ хъарзынэхэр, рассказхэр, повестхэр, очеркхэр, нэгъуэщIхэри. Ауэ къызэрысфIэщIымкIэ, ЩоджэнцIыкIум и ехъулIэныгъэ нэхъ ин дыдэр «Софят и гъатхэ» повестырщ. Сыдихьэхауэ щIэзджыкIащ ар. Iэдэм къехъулIащ къызэрыгуэкI цIыхухэм я гъащIэр, IуэхущIафэхэр, хьэл-щэнхэр IупщIу, Iэзагъ хэлъу къигъэлъэгъуэныр. Софят и образыр нэхъри гукъинэж зыщIыр а пщащэр гъащIэм и гугъуехь Iэджэм зэрыIууэрщ, куэдым зэрагъэпIейтейрщ, и гурыгъу-гурыщIэхэр щIэджыкIакIуэм дежкIэ гурыIуэгъуэу, захуагъэм зэрыхущIэкъурщ, и насыпым зэрыщIэбэнырщ.
Гу зылъытапхъэщ мы повестри нэгъуэщI тхыгъэхэри, усыгъэ дахэм хуэдэу, зэгъэпщэныгъэхэмкIэ, усыгъэм и нэгъуэщI Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ зэрыкъулейр, тхакIуэм псалъэжьхэр, псалъэ шэрыуэхэр куэду къызэригъэсэбэпыр, зи гугъу къытхуищI къэхъугъэхэр IупщI дыдэу, тлъагъум хуэдэу, ди нэгум къызэрыщIигъэувэр.
Зэи сщыгъупщэжыркъым ЩоджэнцIыкIу Iэдэм телевиденэмкIэ иужьрей дыдэу къызэрыпсэлъари. Нэтыным щIэддзэным и пэкIэ Iэдэм нэщхъей-нэщхъейуэ къыджиIащ къэралым къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэхэмкIэ зэрымыарэзыр, зэгуэрым къызэднэкIауэ щыта псэукIэм, «зы лIыр джэдыгуибгъурэ лIибгъур джэдыгуншэу» щыщытам зэрыдгъэзэжыр. ИбзыщIакъым и зэманым зыIууа гугъуехь нэхъ инхэр. «Хамэ гупкIэм дисащ, хамэ уэрэд жытIэу», — къиIуэтащ и гуныкъуэгъуэ нэхъыщхьэр. ИтIанэ, и гъащIэ гъуэгуанэм ириплъэжурэ уэсят къищIыжым ещхьу, щапхъэ хьэлэмэтхэр къихьурэ дыщIигъэдэIуащ цIыхугъэм, хахуагъэм, пэжыгъэм, жэуаплыныгъэм пыщIа дерс Iэджэм.
И псалъэм и кIэухыу, телевизореплъхэм ехъуэхъуащ узыншагъэкIэ, нэмыскIэ, насыпкIэ. Ехъуэхъуащ, зэрихабзэу, къыпыгуфIыкIыурэ, гуапагъэкIэ, нур телъыджэхэмкIэ и нэгур зэщIэблэурэ. Апхуэдэуи куэдым я гум къинэжащ.
Тхьэмокъуэ Барэсбий.
2006 гъэ
И псэм къыхиха къалэным хуэпэжу
Октябрь Иным къытхуигъэнэхуа гъуэгу насыпыфIэм тетхыхьыну япэ дыдэ къалэм къэзыщта ди адыгэ тхакIуэ нэхъыжьхэм кIэщIкIэ шу гъусэ яхуэхъуащ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм. ГъащIэщIэм ягурэ я псэрэ хузэIухауэ къыщIэтэджа гуащIэрыпсэухэм пасэу хуэусэн щIидзащ абы икIи тхылъеджэхэм гунэс ящыхъу тхыгъэхэр къэрал утыку къизыхьэфа усакIуэ щыпкъэщ. Пасэу и псэм къыхиха тхакIуэ-усакIуэ къалэным хуэпэжу творческэ гъуэгуанэ ин къикIуащ Iэдэм.
Iэдэм и «Софят и гъатхэ» повестыр дунейм къыщытехьам сэ еханэ классым сыщеджэрт. Си Iэпкълъэпкъ зэрымыубыдами, зауэ нэужьым зи сабиигъуэр хиубыда дэтхэнэми хуэдэу, сэри балигъым зримыкуным зеспщыту гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэ псом губгъуэм сыщыIэпыдзлъэпыдзт — сыпхъэIэщэIурыуэт, сыкомбайнеркъуэдзэт, сыхьэуазэкъыпыгъэхут, сышыгузехуэт, сышыхэгъэпщт. Зэманыр гуащIэт. Зауэм фейцей ищIа жылэхэр къагъэщIэрэщIэжырт, гъащIэр псэуныгъэм и гъуэгу тэмэмым теувэжырт.
А псом теухуа тхыгъэм дауэт узэремыджэнур! Тхузэрымыгъэгъуэту зэIэпытхыу щIэдджыкIырт Iэдэм и повестыр. Абы хэт дэтхэнэ зы лIыхъужьри дэ тцIыху, махуэ къэс дызыхуэзэ, дыздэлажьэ цIыхухэм ещхьт, тхыгъэм къыщыIэта Iуэхугъуэхэр ди нэгу щIэкIхэм хуэдэ къабзэт. Ди къуажэгъухэр тхакIуэм фIыуэ зэригъэцIыхуу повестыр абы ятритхыхьыжауэ къытфIэщIырт, апхуэдизкIэ дэ дызыщыгъуазэ Iуэхут тхыгъэм къыщиIэтри. Арат ар зэныбжьэгъу псоми гурэ псэкIэ щIызыхэтщIар, а тхылъыр щIэзымыджыкIаи ди ныбжьым хэттэкъым.
Жылэтэж Сэлэдин,
тхакIуэ.
Налшык къеблэгъащ Айтматов Чингизрэ (Фрунзе) Дудин Михаилрэ (Ленинград). Абыхэм ябгъэдэтщ Къэжэр Пётррэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэмрэ. 1988 гъэ
Тхьэгъэзит Зубер
Усэ нэхъыщхьэ
Хэку зауэшхуэм хэта ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и деж
ЗыкъызэщIищIэщ мы дунейми,
Хэхуат ди хэкури бэлыхь:
ЩIэнэцIти бийр езым имейми,
Къихьауэ дищI зыщихущыхьт.
Нэлат ирахыу а нэлатхэм
Хэку псор зы цIыхуу къэуват,
Махуаем зигу къэплъа сэлэтхэм
Сэлэту уэ уахэуват.
Ер зи IэщIагъэр хъурэ захуэ?
Ер и къуаншагъэм токIуэдэж.
КъытхуокIуэ ТекIуэныгъэ махуэ, —
А махуэр тхыдэми къонэж…
Ухэтщ иджыри ди зэманым,
ПщIэуэ уи натIэ къритхар.
Ауэ гукъинэ а лъэхъэнэм
Усэ нэхъыщхьэр уэ хуэптхащ.
Псэуныгъэм и мэскъал зэщIэжьыуэхэр
ЗылI зэпичын гъуэгу зэпысчащ, зылI ищIэн сщIащ, жиIэу ЩоджэнцIыкIу Iэдэм игу къэмыкIыу, и псэр тепыIэншэу псэуащ, тхащ дунейм ехыжыху. Зэпымыууэ япэкIэ плъэрт. КъэкIуэнум хуэпабгъэрт. Мы сатырхэр хэтщ абы и усэхэм щыщ зым:
ШэщIащ сатырхэр лIыгъэ шабзэкъуу,
Лъэтэн хьэзырхэщ псалъэхэр шабзэу.
Ауэ быдакъым си Iэр шэжыпкъэу.
Си нэм ялъагъуркъым нэщанэр Iузэу
Япэ сатыритIым къагъэлъагъуэ цIыхум дунейм щилэжьар, и IэдакъэщIэкIхэр, и гуащIэр гъащIэм гъуазэ зэрыхуэхъур. ЕтIуанэ сатыритIым къыбжаIэ усакIуэм къигъэщIа гъащIэр зэрыфIэмащIэр, Iэ быдэ-лъэ быдэу дунейм тетыну и нэ къызэрыхуикIыр. «Си нэм ялъагъуркъым нэщанэр Iузэу» — мы сатырым и мыхьэнэр апхуэдизкIэ егъэлъагэ усакIуэми, фэрыщIагъ хэмылъу жеIэ и мурадымрэ и хъуэпсапIэмрэ зэрыиныр. «Нэщанэ» псалъэм Iэдэм кърегъэкI, сэ къызэрысфIэщIымкIэ, къэкIуэнур. Ар тогузэвыхь ди пщэдейм, ди къэкIуэнум икIи хуейщ ар фIынуи, «Iузэу илъагъуркъым».
Зытедз, зыIэти,
А пшэ бампIэгъуэр!
Къегъэпс насыпыр
дыгъэ зэщIэту!..
Ину къызэфIэувауэ мы псалъэхэмкIэ ноби уриджэм хуэдэу къыпщохъу. Апхуэдэ едзыгъуэ мыинхэм Iэдэм къаригъэIуэтэфырт зи гъунапкъи зи нэхуи зиIэж гупсысэ Iэта…
ГъащIэ мымащIэ, гъащIэ мытынш къэзыгъэщIа Iэдэм игу жанымкIэ емышу къищыпырт псэуныгъэм и мэскъал зэщIэцIууэхэри зэщIэжьыуэхэри. Абы и акъыл тIысам малъхъэдисым хуэдэу нэм илъагъу псор зыщIишэрт, абыхэм я мыхьэнэр зэщIикъуэжырти, и усэхэм щигъэжумартырт…
Тхьэзэплъ Хьэсэн,
«Литературная Кабардино-Балкария»
журналым и редактор нэхъыщхьэ.
