Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Уигу ирихь Iуэхуращ зызэбгъэсэфынур
Щхьэц налъэ я нэхъ псыгъуэми ныбжь едз.
Зи IэщIагъэм хуэIэзэ цIыхур къызэрыпщIэр ищIэн хуейм и гъунапкъэр къызэрихутэфырщ.
Сэбэпынагъ гуэр къыумыхьу упсэуныр игъуэ нэмысу дунейм уехыжыным хуэдэщ.
Уигу ирихь Iуэхуращ зызэбгъэсэфынур.
ЩIыуэпсым щыIэ псоми я нэхъыфIыр гъащIэращ.
Хахуагъэм зыхуагъасэркъым икIи IэщIыб ящIыфыркъым.
ЦIыхум щахэтым и дежщ цIыхум зыщицIыхужыр.
ГъащIэр хьэхущ, зы медан хуэдиз фIэкIа мыхъуми.
Гъуазджэр псалъэкIэ къыпхуэмыIуатэхэр къэзыгъэлъагъуэ гуэрщ.
Дэтхэнэми лIыгъэ къыкъуэкIыну ищIэркъым, ар къыщигъэсэбэпын щIыпIэ имыхуауэ.
Куэдрэ гупсысэм хэкIыпIэфI къыхуэгъуэтыркъым.
Куэдым щыгъуазэм зэманыр зэрыкIуэр нэхъ къохьэлъэкI.
ЩIэныгъэ зэбгъэгъуэткIэ мыхьэнэ иIэкъым, ар къыщыбгъэсэбэпынур умыубзыхуфмэ.
Сытым дежи лIыхъужьу ущытыфынукъым, ауэ цIыхуу укъэнэжыфынущ.
ЦIыхухэм ялъытэр къахуэсэбэпынуращ.
ЩIэджыкIакIуэ мелуан иIэну зимыгугъэм зы сатыри имытхми хъунущ.
Гёте Иоганн Вольфганг.
Шхыныгъуэхэр
ТхьэкIумэкIыхьыл гъэбэкхъа
ТхьэкIумэкIыхьыл гъэкъэбзар Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпауд, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, бжьыныху, шыгъу, шыбжий халъхьэ, фIыуэ зэIащIэ. ИтIанэ лы Iыхьэхэр тхъу къэплъа зэрыт тебэм иралъхьэри, лъэныкъуитIымкIи тхъуэплъ хъуху ягъа- жьэ. Тебэм кърахыжри, шыуаным иралъхьэ, абы халъхьэ IупщIэ инурэ уп-щIэта бжьыныщхьэ, псывэ щIакIэ. И щхьэр трапIэри, зэ къытрагъэкъуалъэ, мафIэр цIыкIу ящIри, дакъикъи 10-15 хуэдизкIэ ягъавэ. Абы иужькIэ лым шатэ щIакIэ, бжьыныху, шыгъу халъхьэ, зэIащIэри шыуаныщхьэр тепIауэ хьэ-зыр хъуху, дакъикъэ зытхухкIэ, ягъэбэкхъ. Шыуаныр хьэкум къытрахыж, джэдгын траудэри, шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъи 4-5-кIэ щагъэт. ЗэрызэщIэлъу, пщтыру Iэнэм трагъэувэ. Дашх пIастэ, мырамысэ, чыржын, мэжаджэ.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): тхьэкIумэкIыхьылу — грамм 300, лэпсу е псывэу — грамм 25-рэ, шатэу — грамм 50, бжьыныщхьэу — грамми 100, бжьыныху укъэбзауэ — грамм 15, тхъууэ — грамми 100, шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
КIапэ жьахуэ, фо хэлъу
Мы шхыныгъуэр щIыIэ узымкIэ сэбэпщ. Мэл кIапэр тыкъыр цIыкIуурэ зэпаупщI, псы щIыIэ тIэкIу щIакIэ, шыуаным иралъхьэри, мафIэ мыи-ным тету, бэлагъкIэ зэIащIэурэ, гъуэ-
жьыфэ къытеуэху, ягъажьэ. ИтIанэ щэ ткIуар къыщIагъэж, жьахуэр трагъэуэвэжри, тхъуэплъ дахэ хъуху трагъэт. ИужькIэ шыуаныр мафIэм къытрахыжри, зэIащIэурэ фо хакIэ. ТIэкIу ягъэупщIыIу, кхъуэщыным иракIэ, и щхьэр трапIэри, щIыIапIэм ягъэув. Мыр бжьыхьэм ягъэтIылъ, гъатхэ шхын ящIыну. Мырамысэ, щIакхъуэ, пIастэ докIу.
Халъхьэхэр: кIапэ жьахуэу — грамми 110-рэ, фоуэ — грамми 110-рэ, псы щIыIэу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Ар пэжщ
ЦIыху гурыхуэхэр
Франджым щыщ Гаон Элия апхуэдизкIэ гурыхуэти, зэ фIэкIа къемыджэу тхылъыр гукIэ зригъа-щIэрт. Абы том 2500-рэ и гум ириубыдэфат, икIи куэдрэ мыгупсысэу, узыхуей дыдэ тхылъым и сыт хуэдэ Iыхьэми гукIэ къыпхуеджэнут.
* * *
Къэжэрхэм я пщу щыта Кир и дзэм хэт сэлэт псоми я цIэхэр ищIэрт.
* * *
Алыдж къэрал лэжьакIуэшхуэ Фемистокл Афинхэм щыпсэу цIыху мин 20-м я цIэхэр зэхигъэгъуащэртэкъым.
* * *
Гамбетти къызэрымыкIуэу гурыхуэт. Абы Гюго Викторрэ Оссианрэ я IэдакъэщIэкIхэр гукIэ ищIэрти, зы псалъэ зэмыхъуэкIауэ къеджэфырт.
Дэхъушокъуэ Синэ.
ПщIэну щхьэпэщ
Прунжым и фIэщыгъэхэр
Прунжым лъэпкъ зэхуэмыдэхэм ирата фIэщыгъэхэр щыуэ зэрыгуэшар гъэщIэгъуэнщ.
ЩIэныгъэлIхэм зэратхымкIэ, прунжыр цIыхухэм, лъэпкъхэм къазэрыIэрыхьэу щытар Индием, Китайм, Къэжэрым къикI гъуэгухэмкIэт икIи а гъуэгуанэхэр сыт щыгъуи зэпэщхьэхуэт. Абы елъытагъэнкIэ мэхъу прунж къэзыгъэкIыу щыта, щымыта лъэпкъхэм абы фIащахэр зэрызэщхьэщыкIыр. Мис прунжым бзэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ иIэ цIэхэр:
Япэ гупыр
Алыдж — ризо
Болгар — ориз
Венгр — риз
Герман — райс
Инджылыз — райз
Латин — ориза
Польшэ — риз
Румын — орез
Урыс — рис
Хьэрып — рыз
Цыджан — резо, хорезо
Чех — ризе
ЕтIуанэ гупыр
Абазэ — прундж
Адыгэ — прунж, прундж, пындж
Абхъаз — прындж
Осетин — пырындз
Ермэлы — бриндз
Куржы — биринджи
Къэрэшей-балъкъэр — принч
Лак — пириндж
Таджик — прунч
Узбек — грунч
Тырку — пиринч
Ещанэ гупыр
Азербайджан — дугы
Къумыкъу —дугу
Лезгин — дюгы
Нэгъуей (Дагъыстан) — дугы
Шэшэн — дугы
Хьэкъун Барэсбий.
Тхэквондо
Бэлахъуэ Елдар и гъэсэнхэр къыхожаныкI
Краснодар крайм иджыблагъэ щекIуэкIащ щIыналъэм тхэквондомкIэ и зэхьэзэхуэ зэIуха. Абы хэтащ къэралым и щIыпIэ куэдым къикIа ныбжьыщIэ куэд. Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ гупыр зэпеуэм хуигъэхьэзыращ тренер Бэлахъуэ Елдар.
Сытым дежи хуэдэу, Бэлахъуэм и гъэсэнхэм текIуахэмрэ къыхэжаныкIахэмрэ куэду къахэкIащ. Абыхэм къахьащ дыщэ медалу 10, дыжьыну 2-рэ жэзу 3-рэ.
ЖЫЛАСЭ Замир.
Гупсысэр – псалъэщ
Си бзэм сопсалъэ!
Бзэр — псэм и мылъку гъэтIылъыпIэщ, лIэщIыгъуэ куэдкIэ цIыхум зэхуихьэсам и хъумапIэщ. Хьэуэ, ар ахъшэкъым, мывэ лъапIэкъым. Абы и лъапIэныгъэр нэгъуэщIщ: макъамэу зэхэпх псалъэхэрщ, уэрэду къэIу псалъэ пычыгъуэхэрщ. Лъагъуныгъэм, ныбжьэгъугъэм, губжьым я псалъэхэрщ. ЩIэныгъэм, щэнхабзэм я псалъэхэрщ. Абы нэмыщIу, Iущыгъэ ин зыщIэлъ жыIэгъуэхэрщ, псалъэжьхэрщ, пэж куэд къэзыIуатэ гушыIэ хъыбархэрщ. АдэкIэ къеббжэкIмэ, уи гум хыхьэ усэхэрщ, уэрэдхэрщ, тхылъ Iущ-хэрщ. Ар псори бзэм и мылъкущ.
ХамэщI щыпсэу цIыхум и дежкIэ сыту гуфIэгъуэшхуэ и анэдэлъхубзэр зэхихыныр! Зы анэбзэ псалъэм и къару илъщ уигъэхъужыну, уи гур къиIэтыну, уи гъащIэм гуфIэгъуэ къыхихьэну.
Бзэ, сыту куэд пхузэфIэкIрэ! Уи мыцIыхугъэр ныбжьэгъу бощIыф, цIыхухэр зэкъубогъэувэф, лъэп-
къым къару ин хыболъхьэ. Ауэ, махуэ къэс бзэр къагъэсэбэпми, куэдрэ къохъу цIыхум абы хуэфащэ пщIэ щыхуимыщI. Хамэбзэм къыхэкIа псалъэ куэдкIэ бзэр якудэ. Абы къыдэ-кIуэу, лъэпкъым и мылъку хъумапIэм хадз уасэшхуэ зиIэ, лIэщIыгъуэ мымащIэ зи ныбжь Iущыгъэхэр. И нэхъыбэм цIыхум и бзэр игъэлъэпIэн щыщIидзэр хамэщI щихуэм дежщ.
Къытеуэу, уи щIыгур зыубыдахэр хэкум къыщихьэкIэ, япэрауэ, бзэр ягъэкIуэдыным и ужь йохьэ. Сыт щхьэкIэ? Бзэр щымыIэмэ, лъэпкъри щыIэкъым. Нэхъ лъапIэу иIэр трахри, и щIыгум хамэр тепщэ щохъу. Бзэр зыфIэкIуэда лъэпкъымрэ псэншэ, лъапсэншэ цIыхумрэ зэщхьщ. Апхуэдэ цIыхум лъапIэныгъэ иIэкъым, ар зыми епхакъым.
Бзэншэ лъэпкъыр щIэщIыкI зимыIэ унэм ещхьщ. Жьыбгъэ къепщамэ, унэр зэтощащэ. ЦIыхухэри апхуэдабзэщ — зэбгрощэщ. Анэдэлъхубзэ! Лъэпкъым урипсэщ Уэ! ИгъащIэкIи дунейм утетын, лIэщIыгъуэхэм уапхыкIын пап- щIэ, утхъумэнущ, ди бзэ дыщэ!
Къэбардэ Дисэ.
ЗэвгъащIэ
Псалъэ шэрыуэхэр
МылIэр лIы мэхъу.
ЦIыху хъуащ, хуэфащэ увыIэпIэ игъуэтащ; балигъ хъуащ — жыхуиIэщ. ЦIыхум иIэ хъуа зэфIэкIыр гуапэ щащыхъум деж къапсэлъ хабзэщ.
Мыщафэ Iэрымылъхьэм гуащэр щумыгъэгугъ.
ПхузэфIэмыкIар плъэкIауэ умыбж. Ипэ илъадэу куэд зи щхьэм тезылъхьэм хуэгъэза чэнджэщщ.
ПащIэм къимыхьыр жьакIэм къихьыжыркъым.
УщыщIалэм къыпхуэмылэжьар уи жьыщхьэ пхулъэкIыжынкъым.
Пэ зиIэм кIэи иIэщ.
ЖаIар е нэгъуэщI зыгуэрыр ирикъуну, абдежым щыухын хуейуэ къыщалъытэм деж къапсэлъ хабзэщ.
Псым итхьэлэр шхийм йопхъуэ.
ХэкIыпIэншагъэ къихутар къезыгъэлыну, къызэтезынэну къыфIэщIу, иужьрей дыдэ гугъапIэу йожалIэ сэбэп къызэрыхуэмыхъуфынур нэрылъагъуу щыт Iэмалми.
Псым къудамэ теткъым.
«IэубыдыпIэншэщ» жыхуиIэщ. Псым ущыбэлэрыгъ зэрымыхъунур къра-
гъэкIыу къапсэлъ.
Щауэ Къэлидар.
Си хъуреягъкIэ
Хабзэр убзэкъым
Чэрим сэ лэжьапIэ къысхуигъуэтат — сишэри сыIуигъэуват езым и IэмыщIэ къралъхьа лэжьапIэм. Ар Iуэхутхьэбзэт, зэрыгурыIуэгъуэщи.
Сэри, абы и щIыхуэ къызытезмынэну си нету, сыщызеуэрт и хъуреягъым. АрщхьэкIэ, а хуэсщIэр абы убзэу къыщыхъурт. Сэ ар къыщызгурыIуэм — пыс- чащ.
Хабзэр убзэу зылъытэр и щхьэм и биижщ — хуэпщIэнум зыхегъэкIыж.
* * *
«ЛIэныгъэр гъащIэм и пэм ирамы- гъэувэу и кIэм щIахьар абы зыхуэбгъэхьэзырын щхьэкIэщ» — жызыIар (Прутков Козьма) сыту куууэ гупсысат.
Ауэ, бетэмал, ар дэ зыщыдогъэгъупщэ.
* * *
Махуэ уэфI дахэщ. ЖьауапIэм сыщIэсу соплъ ауэ щыт жыгым дэпщейм. Ар япэ щIыкIэ мэIэбэри, и щыгум лъагэу къит къудамэм зыкIэрещIэ. ЗыкIэрещIэ и щIыфэм хуэдэу зигури пцIанэу къыпфIэщI къудамэ быдэм, къэзыIыгъыну къыпфIэщIым. Зэрыщыгугъауи къыхущIокI къудамэр — къиIыгъщ. Къеубыдыпэ. ИтIанэ IэплIэ ирешэкI. IэплIэ иришэкIауэ а зэриIыгъыурэ щхьэщокI. ЗеIэт ищхьэкIи, аргуэру адэкIэ мэIэбэ… А IэплIэ зришэкIауэ щытам лъакъуэкIэ тоувэжри.
Ныбжьэгъу, уэ нобэ IэплIэ къозышэкIхэм дапщэ яхэту пIэрэ пщэдей лъакъуэкIэ къыптемыувэжыну?!
Хьэх Сэфарбий.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. Пхъэщхьэмыщхьэ. 6. Унэ щащIкIэ къагъэсэбэп пхъэхэкI. 8. Мэлищэ щIакъуэншэ … 9. Япэ адыгэ узэщIакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм ящыщщ. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык и къалэкухэм хуэзэ уэрамым. 11. Сэхуран купщIэм къыхэщIыкIа IэфIыкIэ. Е Налшык дэт … завод. 13. Дыщэм и зы плъыфэ. 14. Iуэм къиIукIащ танэ мэжэлIам и … макъ. 15. Адыгэ къэфэкIэ. 17. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 20. ЕуэкIыпIэ. 22. Илъэс 40-60 хуэдэ ипэкIэ къуажэ унагъуэхэм я лъапсэр абыкIэ къаухъуреихьу щытащ. 23. Нартыху … гъэвар IэфIщ. 26. Псы Iуфэ мывалъэ-пшахъуалъэ. 27. Таурыхъхэм узыщрихьэлIэ псэущхьэ шынагъуэ, щхьэ зыбжанэ фIэту. 28. … зэхэдзэ нэхърэ — акъыл зэхэдзэ. 31. Бжэгъу кIыхь, къурагъ гъум. 32. ЛIэщIыгъуэ кIуам и футболист нэхъ цIэрыIуэ дыдэ, нэгъуэщIхэм я гъуэм топу 1281-рэ дэзыгъэкIа. Къэрал командэ къыхэхам хэту дуней псом и чемпион щэнейрэ хъуауэ а зырщ щыIэр. 33. ГуфIэгъуэ Iэнэм щыжаIэ псалъэ дыгъэл-хэр. 35. … зэуар аркъэным щощтэ. 36. ПIастапхъэ. 37. Къуэш … нэхърэ — ныбжьэгъуфI. 38. Мы гъэм зи ныбжьыр илъэс 75-рэ ирикъу пшынауэ Iэзэ, гъэсакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист. 40. Члисэхэм фIэлъ уэзджынэшхуэ. 42. Узижагъуэм и нэм … ущIоуэ. 45. ПхъэIэщэм щыщу щIы щхьэфэр зэзыгъэдзэкIыр. 46. Къэгубжьауэ нэгъуэщI унагъуэ телъадэм апхуэдэу йоджэ. 47. Зи тхьэмпэхэр ин, псэуалъапхъэ къызыхах, шыкIэпшынэ къызыхащIыкI жыг лIэужьыгъуэ.
Къехыу: 1. … лъакъуэ щIэткъым. 2. … жьгъей. 3. Атэлыкъым и гъэсэн щIалэ цIыкIу. 4. …-гурыщIэ. 5. Мыщэм фIэбэлацэ хьэкIэкхъуэкIэ. 7. Акъылым уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм … иIэкъым. 10. Хадэм, Iуэм, губгъуэм зэрилэжьыхь Iэмэпсымэ. 12. Шыуанышхуэ. 14. Адыгэ таурыхъхэм зэрыхэтымкIэ, псэущхьэ хьилэшы. 16. Щыгъын. 17. Гъатхэм пасэу ди щIыпIэм къэлъэтэж къуалэбзу. 18. Адыгэ къуажэшхуэ. 19. Шы тхъуэплъ, и кIэмрэ и сокумрэ фIыцIэу. 21. … нэхърэ лъэпхъуэмбыщIэ. 24. ЦIыхубзхэм къыздрахьэкI хьэпшып цIыкIу. 25. Гъэмахуэм Iэщым я фэр изых бадзэжь. 29. Ди республикэм щыIэ псыежэх. 30. Нышым щыщ Iыхьэ: гуфIэгъуэ Iэнэм бгъэдэс нэхъыжьхэм я пащхьэ тралъхьэ. 34. Кхъухьыр къэувыIа нэужь, и пIэм имыкIын папщIэ, а гъущIыр псым хадзэ. 35. АпхуэдизкIэ псэ махэщи, … къытелъэмэ, и шхулъэр йопкI. 38. ЩIалэ зэкIуж, уардэ. 39. Мэзым щыпсэу хьэкIэкхъуэкIэ цIыкIу. 40. Къэбэрдей-Балъкъэрым и профсоюзхэм я Iэтащхьэу илъэс куэдкIэ щыта … Пщыкъан. 41. Нарт фызыжь Уэрсэрыжь и фIыгъэкIэ Лъэпщ ищIа Iэмэпсымэ. 43. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ художник … Анатолэ. 44. Дзыгъуэм и бий кIэуфIыцI, псэущхьэ дахэ цIыкIу.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэлыжьыхьым и 13-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Щомыщ. 6. Гумкъалэ. 7. Уэрдыхъу. 9. Инат. 11. Хамэ. 12. Уардэ. 13. Кхъужь. 14. Щэ. 15. Ныш. 16. ЦIыв. 17. Мэкъу. 21.Сарыкъ. 22. Хьэсэгъу. 24. Пхъужь. 25. Бру. 26. Гъунэ. 27. Бу. 31. Бо. 33. Унагъуэ. 35. Анэл. 36. Урым. 37. Уэршэр. 38. Бащлъыкъ. 40. Бзыгъэ.
Къехыу: 1. Щхьэрыуэ. 2. Мы. 3. Щауэкъуэт. 4. Емынэжь. 5. Чыщмыщ. 8. Хъарбыз. 10. Тхъу. 11. Хы. 15. «Насып». 18. Къуэгъурэ. 19. Къып. 20. Шэд. 23. Архъуанэ. 28. Уэншэку. 29. Мухьэрэб. 30. НэщIэбжьэ. 31. Бжыхьым. 32. Къул. 34. Ду. 39. Шы.
