И лыр фшхы, тхьэмыщкIэхэми яхуэвгуэш
Муслъымэн псоми ди зэхуэдэ Къурмэн махуэ лъапIэр къоблагъэ. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, мы гъэм хьидыр фокIадэм и 12-14-хэм тохуэ. Ар зэлъытар мазэр къыщыунэхуращ.
Къурмэныр фарзкъым, ауэ гъэзэщIэн хуей суннэтщ (уеблэмэ, Iэмал зимыIэщ). Абы теухуауэ КъурIэным къыщыкIуащ Iэят куэд, хьэдисми ахэр зэпкърыхауэ ди пащхьэ кърелъхьэ. «Дэ Къурмэныр фэркIэ хъеру къэдгъэщIащ. И лыр фшхы, тхьэмыщкIэхэми яхуэвгуэш. ЗыгурывгъаIуэ, ахэр (къурмэну яукI псэущхьэхэращ зи гугъу ищIыр) фэ фи жыIэщIэу Дэ къэдгъэщIащ. Алыхьым фIыщIэ хуэфщI», — итщ Тхылъ ЛъапIэм.
Мухьэммэд бегъымбарым жиIауэ хьэдисым къыщыкIуащ: «ФIым я нэхъыфIщ къурмэн укIыныр. Шэч хэлъкъым а фи къурмэныр Къемэт махуэм щыхьэту къызэрыувынум. ИкIи абы къыщIэж лъыр щIым нэмыс щIыкIэ, абы къыпэкIуэ псапэр Тхьэм зэрыфхуитхым».
Алыхьыр арэзы зыхуэхъун ХьэIишэт къеIуэтэж бегъымбар лъапIэм жиIауэ: «Лъыпэ къигъэкIыным нэхъыфIу Алыхьым илъагъу Iуэхугъуэ цIыхум къурмэн махуэм илэжьыркъым». АдэкIэ хьэдисхэм къыщокIуэ къурмэну цIыхум иукIар а зэриукIа теплъэ дыдэм иту къемэт махуэм къыхуэкIуэжыну, абы и лъыр щIым хэмыткIуэ ипэкIэ Алыхьым и деж къабыл щыхъуу. КъищынэмыщIауэ, къурмэныр Ибрэхьим бегъымбарым и суннэтщ.
Къурмэным и Iуэхур нэхъри игъэткIийуэ Мухьэммэд бегъымбар лъапIэм жиIащ: «Хэт иIэ пэтрэ, къурмэн имыукIами, абы ди нэмэз щIыпIэм гъунэгъу зыкъыхуремыщI».
Алыхьым къурмэныр сыт къалэн щIытхуищIар жыпIэмэ, абы Я жэуапыр мыращ. Зэпымыууэ Тхьэр цIыхум къызэрыхуэупсэм и фIыщIэщ ар, апхуэдэуи къурмэнымкIэ Алыхьым фIыщIэ худощI зы илъэсым адрейр къыкIэлъыкIуэу мы дунейм дызэрытригъэтым папщIэ. КъищынэмыщIауэ, къытIэщIэщIэ гуэныхьхэр гъэгъуным ар сэбэп хуохъу икIи къурмэн зыукIыр нэгъуэщIхэми абы и лымкIэ якIэлъоIэбэ.
Иджы фигу къэдгъэкIыжынщ къурмэным кIэлъызэрахьэ хабзэхэр.
Къызытехуэр
Япэрауэ, къурмэн зыукIыныр муслъымэну щытын хуейщ. Сыту жыпIэмэ, ар псапэ Iуэхуу цIыхум илэжьу аращ.
ЕтIуанэрауэ, ар и унэ исыжыпхъэщ, гъуэгум тетым къурмэн укIыныр хьэлъэ щыхъунущи. Къыттехьэлъэн Iуэхугъуэ ислъам диным ди пщэм къыдилъхьэркъым.
Ещанэрауэ, цIыхум лъэкIыныгъэ иIэн хуейщ. Къурмэн букIыну пхузэфIэкIыу диным укъыщилъытэр уи унэлъащIэ, щыгъын, упIыну уи пщэ дэлъхэр Iэмал имыIэу зыхуэныкъуэхэм щIигъужу дыжьын грамм 595-м хуэкIуэ мылъку убгъэдэлъмэщ е абы и уасэ хьэпшып уиIэмэщ.
Къурмэн букIынумэ, ниет (мурад) пщIын хуейщ, Iэщыр къурмэну зэрыбукIымкIэ гухэлъ пщIыуэ. Армырауэ ар къурмэн хъунукъым, сыту жыпIэмэ цIыхум Iэщ иукIынкIэ мэхъу ищэну е ишхыну. Къурмэн ар зыщIыжыр ниетращ.
IэщышхуэкIэ цIыхуибл зэхыхьауэ къурмэн яукIмэ, псоми абы щыщу къалъысыну IыхьэмкIэ псапэ Iуэху ялэжьыну ниет яIэу зэдыхыхьэн хуейщ. Армырауэ зыр лы шхын къыхихын папщIэ гъусэ къахуэхъумэ, модрейм нэгъуэщI мурад иIэмэ, ещанэм къурмэн ниет ищIмэ — хъунукъым.
И пIалъэр
Хьидымрэ абы къыкIэлъыкIуэ махуитIымрэщ къурмэн букI щыхъуну зэманыр. НэхъыфI дыдэу къилъытэр япэ махуэращ. Мыбдежым зыщыгъэгъупщэн хуейкъым хьид нэмэзыр зэфIэмыкIауэ къурмэн букI зэрымыхъунур. Хьид махуищым я жэщхэми Iэщыр къурмэну фIэбгъэж мэхъу, ауэ ар гуемыIущ. Ещанэ махуэм и дыгъэр къухьамэ, уахътыр йокI.
Къурмэным щхьэкIэ къэпщэхуа Iэщыр умыукIыурэ хьид махуищри блэкIамэ, зэрыпсэууэ сэдэкъэуэ птыжын хуейщ, сыту жыпIэмэ ар нузыр пщIам ещхь мэхъури. ПхузэфIэкI пэтми къурмэн къомыщэхуу, хьид махуищыр дэбгъэкIамэ, абдежым къыптохуэ зы мэл уасэ сэдэкъэуэ птыжыну.
ЯукIыр
— Iэщышхуэ лIэужьыгъуэхэр (жэм, танэ, хыв, махъшэ хуэдэхэр);
— мэл лIэужьыгъуэхэр (мэл, бжэн).
Мы къедбжэкIахэм нэмыщI нэгъуэщI Iэщ лIэужьыгъуэ гуэр къурмэну ди бегъымбар лъапIэми абы и гъусахэми яукIакъым. Абыхэм ямыщIа гуэр дэ къедгъэжьэну дыхуиткъым.
Iэщым и ныбжьыр
Iэщ пIащэмэ, илъэситI ирикъуауэ, ещанэм ихьауэ, махъшэу щытмэ, илъэситхум щIигъуауэ щытын хуейщ.
Мэлыр е бжэныр зы илъэс ирикъупхъэщ. АрщхьэкIэ и ныбжьыр мазихым щIигъуарэ пIащэмэ, пшэрмэ, ари букI хъунущ.
ЗыхуэбукI хъунухэм я бжыгъэр
Мэлыр е бжэныр цIыхум и щхьэ закъуэращ зыхуиукIыж хъунур.
Iэщ пIащэм цIыхуибл щызэхыхьэ мэхъу.
Къурмэн пщIы мыхъунур
1) Iэщ нэфыр.
2) Зы нэ фIэкIа къаплъэу зимыIэр.
3) ЩIакъуэр. И лъакъуэ щIакъуэр щIым тригъэувэфрэ, абыкIи дэIэпыкъуурэ къикIухьмэ, апхуэдэр мэхъу.
4) Егъэлеяуэ гъурыр.
5) Зи тхьэкIумэ е зи кIапэр зэрыщыту пыупщIар.
6) Зи тхьэкIумэр е зи кIапэм и Iыхьэ нэхъыбэр зыпыупщIар. Абыхэм я нэхъыбэр пытмэ хъунущ.
7) Тэмэму зэрышхэн хуэдиз дзэ Iумытмэ.
Лажьэ имыIэу къищэхурэ, иужькIэ мы къедбжэкIахэм ящыщ зыгуэр къыщыщIмэ, зыхузэфIэкIым абы и пIэ лажьэ зимыIэ нэгъуэщI гуэр иригъэувэн хуейщ. Ауэ хузэфIэмыкIынумэ, ардыдэр фIигъэжми мэхъу.
ФIыкъым мыпхуэдэ ныкъусаныгъэ зиIэхэр букIыну:
I) И кIыхьагъкIэ къехыу зи тхьэкIумэ яугъуэнар.
2) Зи тхьэкIумэ пхраудар.
3) Зи тхьэкIумэ кIапэр е дакъэр паупщIауэ щытыр.
4) ФIамыгъэж ипэкIэ зиц тращыкIар.
5) Назэр.
Лыр зэрыгуэшыпхъэр
Къурмэнылыр Iыхьищ иращIыкI. Зыр езым къыхуонэж. Адрейр и Iыхьлыхэм, и ныбжьэгъухэм яхурегъэхь, ахэр къулейуэ щытми. Ещанэ Iыхьэр къурмэн зымыщIыфахэм сэдэкъэуэ ярет. УелъэIуу пхуэзыукIам а къурмэн дыдэм щыщ гуэр фIэгъэжыпщIэу епт хъунукъым.
Къурмэн Iэщым и фэр, шэр, лыр, щхьэр е и цыр пщэ хъунукъым. Къурмэныфэр сэдэкъэуэ ятыж, къэсэбэпын гуэр къыхащIыкIри зэрахьэ е къыхуэщхьэпэн гуэркIэ къахъуэж. ЗыгуэркIэ апхуэдэм и фэр е лыр ящамэ, абы къыщIахар сэдэкъэуэ ятыж е къэсэбэпын гуэр абыкIэ къащэху.
Аращи, Алыхь Иным долъэIу ди къурмэныр къабылу тIихыну, Къемэт махуэм абы и сэбэп къыдигъэкIыжыну.
