Зыужьыныгъэм и джэлэс
Ди щIыналъэм и тхыдэм и напэкIуэцIхэм къызэраIуэтэжымкIэ, 1859 гъэм Налшык щаухуауэ щытащ япэ школхэр. Абы лъабжьэ хуэхъуат «Бгырыс еджапIэхэм я уставыр». А дэфтэрым ипкъ иткIэ, къалащхьэм къыщызэIуахат классищ къыщыбух хъуну еджапIэ. Абы сабийхэр щыхурагъаджэрт, псом япэрауэ, дин Iуэхум, адэкIэ урысыбзэм, есэпым, географием, гулъытэ щыхуащIырт сурэт щIынымрэ дахэу тхэнымрэ.
ЕджапIэм хэт пансионым щыIэхэр унагъуэ къулейхэм, лъэпкъ цIэрыIуэхэм къахэкIа щIэблэт. Нэхъ иужьыIуэкIэ еджапIэм къащтэу хуежьащ адыгэ, балъкъэр мэкъумэшыщIэхэм я бынхэри. 1873 гъэм егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр класс хэха къыщызэIуахащ окружной еджапIэм. ИтIани, лъэпкъ щIэныгъэлIу, IэщIагъэлIу диIэр мащIэ дыдэт: 1878 гъэм ирагъэджа цIыху 7384-м адыгэу яхэтыр 89-т, балъкъэру — 35-т. Апхуэдэ еджапIэхэм щIэныгъэ щызрагъэгъуэтауэ щытащ ди лъэпкъ щIэныгъэм, щэнхабзэм я лъабжьэр зыгъэтIылъахэу ХьэтIохъущокъуэ Къазий, Абыкъу Мухьэмэд, Къармэ Исхьэкъ, Сэхъу Гъузер, Тамбий Пагуэ сымэ, нэгъуэщIхэми. АдэкIэ абыхэм къащIэуващ егъэджэныгъэ IэнатIэм ди лъахэм зыщезыгъэужьа, абы и жылэ псоми щIэныгъэм и нэхур дезыгъэдза IэщIагъэлI гупышхуэ.
1917 гъэм екIуэкIа Жэпуэгъуэ революцэм жылагъуэ зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр къыкIэлъыкIуащ. ДэнэкIи хуэдэу, ди щIыналъэми яужь щихьащ цIыхубэ щIэныгъэншагъэр гъэкIуэдыным. РСФСР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ и наркомым 1918 гъэм къыдигъэкIа «Зи цIыху бжыгъэр мащIэ лъэпкъхэм щыщхэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным теухуауэ» унафэм ипкъ иткIэ, совет школхэр 20 гъэхэм я пэщIэдзэм къыщызэрагъэпэщу хуежьащ Къэбэрдейми Балъкъэрми. ЕджапIэхэм ира-тырт нэхъапэIуэкIэ пщыхэмрэ уэркъхэмрэ щыпсэуа унэшхуэхэр. ЩIэныгъэ зэгъэгъуэтыным хущIэкъу бгырысхэм жылэ зэхуэс-хэм унафэхэр къыщащтэрт школхэр я щIыпIэм къыщызэIухыным ехьэлIауэ. Зэман кIэщIым къриубыдэу Налшык и закъуэ къыщызэIуахауэ щытащ еджапIи 10-м щIигъу. Тэрч облревкомым и унафэкIэ а IэнатIэм къепхауэ къызэIуахауэ щытащ щIыналъэм и школхэм IэщIагъэлIхэр щыхуагъэхьэзыр курсхэр. А Iуэхум жыджэру хэтахэм ящыщщ лъэпкъ егъэджакIуэ цIэрыIуэхэу Цагъуэ Нурий, Елбэд Хьэсэн сымэ.
1921-1922 гъэ еджэгъуэщIэм ирихьэлIэу Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ щылажьэрт школ 65-рэ. Абыхэм кIуэрт ныбжьыщIэ 3500-рэ. Апхуэдэ ехъулIэныгъэм иригушхуэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Советхэм я 3-нэ съездым унафэ щащIащ щIыналъэм хиубыдэ жылэ къэс 1924 гъэм ирихьэлIэу школ къыщызэIухын хуейуэ. Налшык Iэмал имыIэу лэжьэн щыщIидзэн хуейт еджапIэ къалэ цIыкIум, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ IэщIагъэлI хырых — къуа-жэ гъэзэщIакIуэ комитетым и секретаррэ IэщIагъэлIрэ, парт, комсомол лэжьыгъэхэр зезыгъэкIуэн, егъэджакIуэ, тыкунтет — къуажэ къэс хуигъэхьэзырыныр и къалэн нэхъыщхьэу. Апхуэдэуи хъуащ: илъэситI нэхъ дэмыкIыу ди щIыналъэм щылажьэт пэщIэдзэ школи 124-рэ, илъэсибл школи 2. Псори зэхэту абыхэм щеджэрт сабий 7619-рэ (абыхэм я Iыхьэ щанэм нэсыр хъыджэбз цIыкIухэт). А школхэм щылажьэрт егъэджакIуэ 262-рэ.
Школхэр шэщIауэ къыщызэIуах илъэсхэм адыгэбзэм и алыфбейр щыIэт хьэрып, урыс тхыкIэхэм тету. Ди къэралыгъуэр щызэфIэувэ япэ илъэсхэм алыфбеитIри зэгъусэу къагъэсэбэпащ. ИужькIэ, 1923 гъэм и пэщIэдзэм адыгэбзэм и зыужьыныгъэм хуэунэтIа зэIущIэ ин Псыхуабэ щрагъэкIуэкIащ. Абы унафэ къыщащ- тащ адыгэбзэр дяпэкIэ латин графикэм тегъэувэн хуейуэ. А Iуэхум яужь ихьауэ щытащ адыгэ щIэныгъэлI, еджагъэшхуэ, хэкупсэ нэс Хъуран Батий. А зэманым ар Налшык округым щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщIу лажьэрт. Хъураным и алыфбейр 1925 гъэм иригъэфIэкIуауэ щытащ Борыкъуей ТIутIэ, арщхьэкIэ илъэси 5 дэкIри, абыи зэхъуэкIыныгъэ игъуэтащ икIи къыкIэлъыкIуэ илъэс зыбжанэм абы тетащ.
1935 гъэм адыгэбзэр латин графикэм кърахри, урыс тхыкIэм ирагъэзэгъащ. А лэжьыгъэри зыгъэзэщIар Борыкъуей ТIутIэщ. Иджырей ди анэдэлъхубзэм иужьрей зэхъуэкIыныгъэхэр щыхалъхьар 1939 гъэрщ. Абы елэжьауэ щытащ еджагъэшхуэ Яковлев Николай зи пашэ щIэныгъэ комиссэ щхьэхуэ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным псэ хьэлэлу хуэлэжьа лъэпкъ IэщIагъэлI 22-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэкIэ 1939 гъэм иратауэ щытащ къэрал дамыгъэ лъапIэхэр.
Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм курыт школхэм я нэхъыбапIэм лэжьыгъэр щызэпагъэуауэ щытащ Iэмалыншагъэм къыхэкIыу. Бийр ди щIыналъэм зэрырахужу абыхэм я бжэхэр къызэIуахыжащ икIи, псы хуэлIа къэкIыгъэм хуэдэу, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным хуэпабгъэ ныбжьыщIэхэм еджэным пащащ.
Егъэджэныгъэ IэнатIэм хэпщIыкIыу зиужьащ зауэ нэужь лъэхъэнэм. Совет Союзым щызэтеу-ва школ егъэджэныгъэр дуней псом щапхъэу къыщахьу екIуэ-кIащ лIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм нэсыху. Къэралым а лъэхъэнэм щекIуэкIа зэхъуэкIыныгъэхэр егъэджэныгъэ IэнатIэми нэсащ. ЩытыкIэр къалъытэри, республикэм и курыт школхэм зэрыщрагъаджэ программэхэм хагъэхьауэ щытащ лъэпкъ-щIыналъэ Iыхьэр. Абы ипкъ иткIэ гулъытэ хаха хуащIу хуежьащ лъэпкъыбзэхэр, тхыдэр, щэнхабзэр джыным. Апхуэдэу школакIуэхэм нэхъ хэкъузауэ ирагъэджу хуежьащ зрагъэгъуэтыну я мурад IэщIагъэм епха предметхэр (профильнэ егъэджэныгъэ). КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм гулъытэ игъуэтащ еджапIэхэр Интернетым пыщIэным, дунейпсо мардэхэм яхуэкIуэ технологие пэрытхэр лэжьыгъэм шэщIауэ къыщыгъэсэбэпыным.
Къэбэрдей-Балъкъэрым мы зэманым щолажьэ курыт щIэныгъэ щIэблэм щрагъэгъуэт IуэхущIапIэ 266-рэ. Абыхэм екIуалIэ ныбжьыщIэ мини 115-м щIигъум ядолажьэ IэщIагъэлI мин 12-м нэс. Абыхэм ящыщу мини 7,5-м щIигъур егъэджакIуэщ. Ди мащIэкъым Iэзагъышхуэ зыбгъэдэлъ егъэджакIуэфIхэр, ди куэдщ ныбжьыщIэ зэчиифIэхэр. Курыт школхэм, лицейхэм курыт щIэныгъэ щызэзыгъуэт ныбжьыщIэхэм ябгъэдэлъ зэфIэкIхэм щыхагъахъуэ ди республикэм щылажьэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм. Апхуэдэхэщ Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр (1932 гъэ), КIуэкIуэ Валерэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетыр (1981гъэ), Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтыр (1990 гъэ), КооперацэмкIэ, экономикэмрэ правэмкIэ Белгород университетымрэ Иджырей гуманитар академиемрэ я къудамэхэу ди республикэм щылажьэхэр. Студент минхэм щIэныгъэ куу щрагъэгъуэт а еджапIэ нэхъыщхьэхэми абыхэм къепха колледжхэми ящыщ дэтхэнэми тхыгъэ щхьэхуэ яхуэфащэщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и егъэджэныгъэ IэнатIэм адэкIи зиужьыным, дапщэщи хуэдэу, республикэм и унафэщIхэм гулъытэ лъагэ хуащI, ди къэралыгъуэр нэхъри зэрыбгъэбыдэ хъуну Iэмалхэм ар зэращыщыр къагурыIуэу.
ТАМБИЙ Линэ.
