Анэдэлъхубзэм къыпэхъун зыри щыIэкъым
Адыгэбзэмрэ ди лъэпкъ хабзэмрэ зэрыт щытыкIэмрэ хуащI пщIэмрэ зыфIэмащIэ ди цIыхухэм я тхыгъэхэр газетхэм къытохуэ, радиокIэ къат, телевизорми къагъэлъагъуэ. Зыгъэгузавэри зы Iуэхугъуэщ: дауэ тхъума хъуну ди бзэмрэ хабзэмрэ, сытхэр ди Iэмал, ди хэкIыпIэ? Дауэ датекIуа хъуну зи бзэр, зи хабзэр Iумпэм зыщIу хыфIэзыдзэжа дэ къытхэкIа адыгэхэм? Сэри зыбжанэрэ сытхащ мы Iуэхум теухуауэ, ауэ сыт къикIар? Зыкъомыр къоджэ, нэхъыбэр къеджэркъым икIи хуейкъым къеджэну. Аращи, абдеж къыщонэж. Къеджэу пIэрэ а тхыгъэхэм зыгуэр зыхузэфIэкIыну къулыкъущIэхэр? ФIэщ щIыгъуейщ.
Ди къэралыгъуэ диIэщ, ди бзэми, ди хабзэми пщIэ хуэтщIыфу, ар хъумэным дытелажьэу дыщытын хуейщ. Адыгэбзэр нэгъэсауэ ящIэу пIэрэ ди республикэм и унафэщIхэм, еджэфу, тхэфу, псэлъэфу пIэрэ ахэр ди анэдэлъхубзэмкIэ? Сэ слъэкIамэ, къулыкъу лъагэ зыми естынтэкъым, ди бзэмрэ ди хабзэмрэ ямыщIэу. Абыхэм щымыгъуазэхэм къафIэIуэхунукъым а лъэпкъ фIыгъуэхэр мыкIуэдыжын щхьэкIэ щIапхъэхэр. Ди унафэщIхэр якIэлъыплъыну сыхуейт ди гъунэгъу Шэшэн Республикэм я бзэмрэ я хабзэмрэ щыхуащI гулъытэм и инагъым. Я телевиденэми, радиоми, я гъащIэми щытепщэр я анэдэлъхубзэрщ. ЯIыгъыжри я хабзэрщ, нэгъуэщIми хэгъуащэркъым. ФIыщIэшхуэ хуэфащэщ Шэшэным я Iэтащхьэ Кадыров Рэмзан, я бзэм, я хабзэм, я фащэм пщIэшхуэ зэрыхуригъэщIыфым папщIэ. Я щIыпIэм сыт хуэдэ Iуэхугъуэ щекIуэкIми, Iэмал имыIэу я цIыхухэм езыри хэтщ, нэхъыбэу къигъэсэбэпри я бзэрщ. Абыхэм я бзэми я хабзэми гъащIэшхуэ зэраIэнум шэч хэлъкъым.
Дэ-щэ, «шурэ лъэсрэ я зэхуакущ» жыхуаIэращ. Пэжщ, Нэхущ Чэрим «Нанэ» жыхуиIэ уэрэдыр Москва щыжиIэу уедэIуамэ, «Кабардинка»-р къафэу уеплъамэ, пщыхьэщхьэ къэс адыгэбзэкIэ къат уэрэд- хэм ущIэдэIумэ, адыгэбзэми гъащIэшхуэ иIэу къыпфIощI, ауэ ди гъащIэр зэрекIуэкIым куууэ ухэплъэмэ, плъагъухэр нэгъуэщIщ.
ЮНЕСКО-м зэригъэбелджыламкIэ, Урысей Федерацэм щыпсэу лъэпкъ цIыкIухэм я бзэхэм ящыщу адыгэбзэми гъащIэшхуэ имыIэжу кIуэдыжынкIэ зэрыхъунур къилъытащ. Пэжщ, адыгэбзэр къэралыбзэщ, ауэ ар лажьэркъым. ЩIэблэм бзэр Iэмал имыIэу ищIэн хуейуэ къэзыгъэув зы къэрал унафэ гуэри программэ щхьэхуи щыIэкъым. Бзэхэр хъумэнымкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ 1992 гъэм Европэм и Советым къищта «Европейская Хартия региональных языков или языков меньшинств» дэфтэрым. Абы лъэпкъ цIыкIухэм я бзэхэр ихъумэу аращ. Европей къэралхэм ар ягъэзащIэ. Урысейри мы Советым щыхыхьэм, а дэфтэрым Iэ щIидзауэ щытащ. Зэ еплъыгъуэкIэ, Урысейр а дэфтэрым емыбакъуэ хуэдэщ. Урысыбзэм щIыгъуу субъектхэри хуит ящIащ я анэдэлъхубзэр къэралыбзэу ягъэувыну. АрщхьэкIэ бзэ мылажьэм къару иIэну, зэрымылажьэм щхьэкIэ зыри мыгузавэжмэ? Аракъэ бзэ кIуэдыж жыхуаIэр? Дауэ бзэр зэрылэжьэнур, нэгъуэщI мыхъуми зы зэIущIэ цIыкIу абыкIэ ирамыгъэкIуэкIмэ, урысыбзэм бжьыпэр дэнэ дежи щиIыгъмэ?
Пэжщ, дэ Урысей къэралыгъуэм дыхэтщ, Iуэхуу зетхьэр урысыбзэкIэщ зэрекIуэкIыр. Сэ урысыбзэм срибийкъым, къэбэрдейм уикIмэ, адыгэбзэкIэ еджапIэ гуэри щыIэкъым. Абыхэм узэрыщеджэнури, уи Iуэху зэрызепхьэнури урысыбзэщ, абы къыхэкIыуи а бзэр фIы дыдэу тщIэн хуейщ. Абы къикIыркъым адыгэбзэр хыфIэддзэжын хуейуэ, уи бзэращ уи псэм нэхъ пэгъунэгъур, уи гур зыгъэхуабэр, уи лъэр жан зыщIыр, и IэфIагъкIи уи анэдэлъхубзэм къыпэхъун зыри щыIэкъым. ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, адыгэбзэр дуней псом щынэхъ пасэрейхэм ящыщщ. Япэ дыдэу дунейм къытехьа бзитхум хэтауэ жаIэ. Зауэми, мафIэми, Iугъуэми илъэс мин бжыгъэкIэ къыкIуэцIрахыурэ адыгэхэм ди лIэщIыгъуэ-хэм къахьэсыфащ ди бзэ дахэмрэ ди хабзэ телъыджэмрэ. НтIэ, иджы сыт къэхъуар? КIуэдыжыну бзэхэм щхьэ ар хабжа? Пэжщ, лIэщIыгъуэрэ ныкъуэкIэ узэIэбэкIыжмэ, Урыс-Кавказ зауэм и ужькIэ, ди бзэми ди хабзэми удынышхуэ ягъуэтащ. Ди цIыху пажэхэр а зауэжь гущIэгъуншэм хэкIуэдащ, я нэхъыбэм хэт гъэпцIагъэкIэ, хэти лIыгъэкIэ ди щIыпIэ дахэр ирагъэбгынащ. Нэхъыбэу абыхэм хэщIапIэ яхуэхъуар Тыркурати, а зэманым абы унафэ ткIий яIэт, дэнэкIэ къикIа лъэпкъри я бзэкIэ псэлъэнуи еджэнуи хуимытуи, адыгэбзэр тIэкIу-тIэкIуурэ яIэпыхуащ. Адыгэ къуажэу зэхэтIысхьахэм адыгэбзэ иджыри щызокIуэ, нэхъыжьхэр иропсалъэ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, адыгэхэращ зи бзэмрэ зи хабзэмрэ хуэфащэ пщIэ хуэзымыщIыжыфыр. Абы къыхэкIыу нэгъуэщI къэралхэм щыIэ адыгэхэм я бзэми я хабзэми гъащIэшхуэ яIэжкъым, зыхэс лъэпкъым хэкIуэдэжынущ. Журтхэм нэгъуэщI къэралхэм щыIэ я лъэпкъэгъухэр зэрызрашэлIэжыфым хуэдэу, мелуан бжыгъэкIэ дуней псом тепхъа адыгэхэр Къэбэрдейм зришэлIэжыфу щытамэ, ди бзэми ди хабзэми зебгъэужьыжыфынут. Ауэ Къэбэрдейм ар хузэфIэмыкIынщ. Урысейри абы хуейкъым. МыдэкIэ щIыпIэм къина адыгэхэр дауэ дыхущыт ди бзэр, ди хабзэр хъума хъуным? Къуажэдэсхэм я деж бзэри хабзэри нэхъ щыхъума хуэдэщ, унагъуэхэм адыгэбзэращ щытепщэр.
Сыту пIэрэ дыщIэгузавэр, ахэр кIуэдыжынкIэ хъунущ жытIэу? Япэрауэ, ди бзэр къэралыбзэу ягъэувами, абыкIэ зы къэрал Iуэхуи зэрахьэркъым, еджапIэхэм бзэм хухах дерсхэри мащIэ хъу зэпытщ. 1 — 4-нэ классхэм тхьэмахуэм уроки 3 яIэу аращ. Зэрыфлъагъущи, ар мащIэ дыдэщ. Сыт абы къикIыр? Уи бзэм пщIэ хуумыщIыжу къокI. Школыр къэзыуххэм ди бзэмкIэ экзамен ирагъэтыжыркъым. Хакъузэркъым. Адэ-анэхэми къафIэIуэхукъым адыгэбзэр я бынхэм зэрамыщIэр. Сыт атIэ щIэн хуейр? Школыр къэзыуххэм ирагъэт ЕГЭ-м адыгэбзэр хэт хъунукъэ? Ар ямыдэу Урысейр къытпэувыну пIэрэ? Сыхуейт ди унафэщIхэм мы Iуэхугъуэм гулъытэ лей хуащIыну. ЖытIэр псалъэмакъыу къэмынэжу, ар апхуэдэу тхузэгъэпэщамэ, ди бзэр къэщIэрэщIэжынут, къэпсэужынут. ЕгъэджакIуэхэми, еджакIуэхэми, адэ-анэхэми ди бзэ дахэм пщIэшхуэ хуащIу, и хъугъуэфIыгъуэхэр зыхащIэу хъужынут. Ар къыдэмыхъулIэмэ, хэт сыт имытхами, жимыIами, псалъэмакъыу къэнэжынущ. Журт къэралыгъуэм адыгэ къуажитI щопсэури, ди анэдэлъхубзэр фIыуэ зэращIэр ядеIыгъ а къэралым. Абыхэм къалъытэ зи бзэр фIыуэ зыщIэм нэгъуэщIыбзэри тыншу зригъэщIэфу. Ярэби, дэ къэдгъэсэбэп мыхъуну пIэрэ а Iуэхугъуэр? ИтIанэ си Iуэхут мыгузавэмэ, зи бзэр Iумпэм зыщI, хыфIэзыдзэжа, зи унагъуэм адыгэбзэ щыземыкIуэж къалэдэс унагъуэхэр. ЕГЭ-м адыгэбзэр хагъэхьэрэ ар зыхуэмытхэр къыхагъэнэжамэ, еджапIэ нэхъыщхьэхэм адыгэбзэр фIыуэ зымыщIэхэр къамыщтамэ, итIанэ угугъэ хъунут адыгэбзэр мыкIуэдыжыну.
ЖысIэну сыхуейт — къалэдэсу зи быным адыгэбзэ езмыгъэщIа адэ-анэхэм ар сабий IыгъыпIэм тралъхьэ. «Адыгэбзэ ищIэу дгъэкIуати, зы илъэсым адыгэбзэр Iэпыхуауэ, урысыбзэ фIэкIа ищIэжыркъым», — жаIэу. Пэжу пIэрэ ар? Сэ къэсхьыну сыхуейщ зы щапхъэ абы теухуауэ. Сэ сипхъу нэхъыжьыр илъэс тIощIым щIигъуауэ къалэдэсщ. Абы бынитI иIэщи, адыгэбзэр фIы дыдэу ящIэ, сабий IыгъыпIэхэм щыIащ, щеджахэри къалэ школхэращ. Псом нэхърэ нэхъыщIэу абы зы хъыджэбз цIыкIу яIэщ ДанэкIэ еджэу, ар илъэси 3 щыхъум, сабий IыгъыпIэм иратащ, зы псалъэ урысыбзэу имыщIэу, ауэ абы адыгэбзэр фIы дыдэу ищIэрт, илъэс дэкIри, урысыбзэр къыIурылъэлъу ищIащ, зы адыгэбзэ псалъи щыгъупщэжакъым, я унагъуэм илъыр, щытепщэр адыгэбзэти.
Пэжкъым адыгэбзэр зэрамыщIэр сабий IыгъыпIэм тезылъхьэхэм жаIэр — унагъуэхэм щызекIуэр урысыбзэщи, аращ. Къуажэхэм зы урыс унагъуэ дэскъым, итIани, гъэр иухауэ лэжьыгъэ ягъэзэщIахэмрэ къапэщытхэмрэ къуажэ администрацэм и Iэтащхьэр щытепсэлъыхькIэ, зэIущIэр зэрыригъэкIуэкIыр урысыбзэщ. Ари щыуагъэу къызолъытэ. Урысейм дыщыхэткIэ, отчётыр урысыбзэкIэ тхын хуейщ, ауэ, уэ ущыадыгэкIэ, къызэхуэсахэр псори щыадыгэкIэ, уи отчётым итыр адыгэбзэкIэ зэдзэкIауэ яжеIапхъэщ.
Хэт къытпэуврэ дэ ди къуажэхэм адыгэбзэкIэ зэреджэр, урысыбзэм и гъусэу къуажэм ущыдыхьэкIэ теттхэну? Зыри! Урыс къуажэу пIэрэ ди къуажэхэр? Хэт къытпэрыуэрэ дэ адыгэцIэхэр зыфIэтщыжыну? Зыри! Дэ езыхэр жыжьэ дымыплъэу, дымыгупсысэу аращ. Апхуэдиз лъандэрэ къытхэс лъэпкъхэм ящы- щу зы цIыху къэвгъуэтыт адыгэцIэ фIащауэ? Дэ щхьэ зыдгъэпудыжын хуей? Дынэхъ акъылыншэу ара? Ди школхэм Iуэхугъуэ гуэрхэр щыщрагъэкIуэкI-кIэ, зы урыс яхэмыт пэтрэ, урысыбзэкIэ щхьэ псалъэрэ? Дэ ди лъэпкъым имыIэу ара усакIуэхэр, тхакIуэхэр, артистхэр, уэрэджыIакIуэхэр, зауэми лэжьыгъэми лIыхъужь хэхъухьа цIыху-хэр! Узытепсэлъыхьын защIэщ. Пэжщ, Щэнхабзэм и унэм сыт хуэдэ Iуэхугъуэри адыгэбзэщ зэрыригъэкIуэкIыр, абыхэм фIыщIэ лей яхуэфащэщ. Куэд щIакъым журналым тету сыкъе-джащ Къэрал Думэм ЩэнхабзэмкIэ и комитетым и пашэ Говорухиным жиIэу: «Сэ сигу ирихьыркъым «россияне» щыжаIэм деж, си гур къызэIохьэ, «русские» жыIэн хуейщ». Апхуэдэ къулыкъу пэрыту, апхуэдэ щIэныгъэ иIэу, емыкIукъэ атIэ абы жиIар? Урысейм ФедерацэкIэ щIеджэр бзэ зэхуэмыдэхэмкIэ псалъэу къэралыгъуэ цIыкIухэр зэгухьауэ аращ. Абыхэм ядэну урыс яфIэпщу, апхуэдэ гупсысэкIэм къэралым и лъабжьэр махэ ищIу аращ.
Дэ, адыгэхэм, нобэр къыздэсым догъей ИстабылакIуэм и зэманым ди лъэпкъым щыщу тфIэкIуэдар! Дэ иджы къытфIэIуэхукъым иджырей зэманым лэжьыгъэ къалъыхъуэу Къэбэрдейм цIыхуу икIыр. ЦIыху дапщэ кIуэрэ Моск-ва, Санкт-Петербург, нэгъуэщI къалэшхуэхэми, хамэ къэралхэми? Я унагъуэхэр, я сабийхэр я адэ-анэхэр зыхуей хуагъэзэн папщIэ, лэжьыгъэ къалъыхъуэурэ, зэбгрокI. Абыхэм ди бзэри ди хабзэри къафIэIуэхунукъым, ахъшэ тIэкIу къызэралэжьын къудейщ.
Ди бзэм хуэдабзэу, ди хабзэми шынагъуэ къыщхьэщохьэ. ХьэгъуэлIыгъуэр къэтщтэнщи, а лъэпкъ хабзэ дахэм щыщу зэхъуэкIыныгъэ имыгъуэту куэд къэнауэ пIэрэ? ИпэкIэ нэхъыжьхэмрэ цIыхухъухэм-рэ щагъэпщкIуу щыта нэ- рыбгэ цIыкIум, адыгэ лъэпкъ фащэм и пIэкIэ иджы хамэ лъэпкъым и бостей хужь пщэ къихар щатIагъэ, и щхьэм пыIэм е шылэхъарым и пIэкIэ Iубахъэм зэрихьэ «бэджыхъ» цIыкIур фIэлъщ. Нэхъ екIутэкъэ, нысащIэри щауэри адыгэ фащэкIэ хуэпауэ щытамэ, жыжьэу къаплъэми къащIэнтэкъэ унагъуэщIэр зыщыщ лъэпкъыр? Сыт атIэ адыгэ фащэр щIыщамытIэгъэжыр щауэмрэ нысащIэм-рэ? Япэм адыгэ фащэр зыхъума унагъуэхэр къуа-
жэхэм дэсти, абыхэм къыIахырти, хьэгъуэлIыгъуэр зэрызэфIэкIыу, зейм иратыжырт. Иджы ахэр щыIэжкъым, сыт атIэ тщIэн хуейр? Къуажэ унафэщIхэм жэрдэм къыхалъхьэу жылэ къэс дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм адыгэ фащэ зытхух щIалъхьэу, абы щахъумэу щытын хуейщ, хьэгъуэлIыгъуэр зейр абы къакIуэрэ къыIихрэ, нысашэр зэфIэкIа нэужь, иратыжу. Дуней псом адыгэ фащэм нэхърэ нэхъ дахэ къыщагупсысауэ къыщIэкIынкъым. Абы цIыхур егъэдахэ, егъэин, егъэлъапIэ, и адыгэ лъэпкъыр дахэу къыхегъэщ, и лъэр жан ещI. СыныволъэIу ар зыхузэфIэкIынухэр а IуэхумкIэ дэIэпыкъуэгъу фыхъуну.
Зэрыфлъагъущи, ди бзэм и мызакъуэу, ди хабзэми зэхъуэкIыныгъэ куэд игъуэтащ. Иджы къежьа хабзэщIэхэм ящыщщ благъэ зэхуэхъуахэр псори зэуэ зы шхапIэм, ресторан гуэрым щызэхуэсу, нысашэр абы зэрыщрагъэкIуэкIыр. Дауэ атIэ ар зэрекIуэкIыр? Адыгэ хабзэм тету пIэрэ?
Япэрауэ, нысащIэр урыс фащэкIэ яхуапэ, щауэм бгъэдагъэтIысхьэжри, машинэ псынщIэхэмкIэ зэщIэжьыуэу, зэщIэфиеу куейр къызэхажыхь, рестораным къожэлIэж, щIалэгъуалэ гупышхуэ я гъусэу. Абы- хэм къащыпоплъэ фадэрэ шхынкIэ узэда Iэнэхэр. КIий-гуо фIэкIа зэхыумыхыу, зэрызохьэри зэхэсщ. Къотэджри, щауэмрэ нысащIэмрэ къызэдофэ, загъэджэрэзри утыкум итщ. Адрейхэри къофэ, нысащIэри адрей щIалэхэм къагъафэ. Урыс хьэгъуэлIыгъуэм техьэным зы псалъэ закъуэщ къыхуэтыжыр: «Горько!» — жаIэу кIиинырщ. Ари къаублэну къыщIэкIынщ, апхуэдэу екIуэкIмэ.
Сыт хуэдэ къулыкъу уимыIэми, дэнэ ущымыIэми, узэрыадыгэр пщIэжу, уи бзэмрэ уи хабзэмрэ пщIэ яхуэпщIыжу, къэплъытэу, уи дэтхэнэ Iуэхуми уи бзэмрэ уи хабзэмрэ къыхэщу щытын хуейщ.
НЫБЭЖЬ Мышэ,
Болэтей къуажэм и
Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
Тэрч щIыналъэ
