ХьэтIохъущокъуэм и хадэ
Налшык къалэ паркыр и инагъкIи и дахагъкIи къэралым и зыгъэпсэхупIэ нэхъ дахэхэм хохьэ. АрщхьэкIэ, «Октябрь революцэм цIыхубэм къыхуихьа насыпыр» ягъэбэгъуэн папщIэ, абы и къежьапIэр 1917 гъэм деж къыщыщIадзэурэ, и тхыдэ пэжыр намытхысу къекIуэкIащ.
ХьэтIохъущокъуэм и хадэ. Налшык, 1900 гъэ («Архивы и общество» журналым (№14, 2010 гъэ) къитхыжащ) «Налшык быдапIэ» — арат Тэгъулан унэцIэр зезыхьэ беслъэн-уэркъхэм я къуажэр здэщысам деж Ермолов Алексей щиухуа дзэ тIысыпIэм зэреджэр. 1838 гъэм «быдапIэ» фIэщыгъэр «дзэ-жылагъуэ псэупIэ» цIэмкIэ яхъуэжащ.
1842, 1844 гъэхэм налшыкдэсхэр Кавказ Линием и Iэтащхьэ Эристовым тIэунейрэ йолъэIу быдапIэм пхъэщхьэмыщхьэ жыг къыщыкI хадэ щыхрагъэсэну. 1847 гъэм Эристовыр арэзы мэхъу урыс пащтыхьыгъуэм япэщIэта адыгэ пщы-уэркъхэр зрахуа щIыхэм апхуэдэ хадэ щащIэну, пащтыхь хъарзыналъэм сом дыжьынищэ къыхахыу. 1851 гъэм хаса гъэIэпхъуэнхэм иныкъуэр щIым хиубыдащ, адрейхэр щIыIэм исащ. Ауэ пхъэщхьэмыщхьэ къызыпыкIэ жыг Iэрысэ мини 5-м я къудамэхэм щыщхэр мэзым къыщыкI пхъэщхьэмыщхьэ жыгхэм дагъэкIащ. Ахэр жыгыщIэ хъуа нэужь, я зэхуэдитIыр хадэм къранащ, адрейхэр цIыхухэм хуагуэшащ. А жыгыщIэхэр зыхуагуэшахэм ящыщт ХьэтIохъущокъуэ ХьэтIэхъущыкъуэ. А зэманым ар «Кабардинский временный суд»-кIэ зэджэ, хабзэ къыдэгъэкIын-гъэзэщIэныр зи пщэ илъ IуэхущIапIэм щылажьэрт. ХьэтIэхъущыкъуэ игъэтIыса жыг хадэр нобэ «Эльбрус» рестораныр здэщыт щIыпIэм хуозэ. Пащтыхьыгъуэм хригъэсар — сабий джэгупIэхэмрэ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ къэрал драмэ театрымрэ здэщытым деж.
1860 гъэхэм щIым теухуа хабзэхэр щызэрахъуэкIым, Налшык псэупIэм ищхъэрэкIэ щылъ щIы псори, нобэ «Дыгъужь куэбжэкIэ» зэджэм нэс хиубыдэу, пащтыхьыгъуэм иригъэубзыхуа хадэр къыдэкIуэу, ХьэтIохъущокъуэ ХьэтIэхъущыкъуэ и мылъкум хабжащ. Апхуэдэу хадитIыр щызэхагъэхьэжым, ХьэтIохъущокъуэм и хадэ зыуэ ялъытэ хъуам Ипщэрэ ИщхъэрэкIэ еджэу щIадзащ. Дэфтэрхэм къызэрыхэщымкIэ, ХьэтIохъущокъуэпщым «Къэбэрдей цIыхубэ мылъкум» ахъшэ мызэ-мытIэу къыIихащ жыгыщIэ къищэхун е хадэм щылажьэхэм улахуэ яритын папщIэ. Иванов И. жыггъэкIым и унафэм щIэту хадэм адыгэ мэкъумэшыщIэ гуп щылажьэрт. Абыхэм я лэжьэкIэм теухуауэ Абрамов Яков етхыж: «Налшык пэгъунэгъуу «ХьэтIохъущокъуэм и хадэ» жыхуаIэр щытщ. МащIэщ абы къыхэнэжар. Кавказым фIэкIа зыщIыпIи узыщримыхьэлIэн хадэ абрагъуэхэм ящыщ зыт ар. Пхъэщхьэмыщхьэ лIэужьыгъуэу имыт щыIэтэкъым: кхъужьейхэр, мыIэрысейхэр, балиейхэр, балий Iэрысейхэр, шэфтал, мэракIуей, н. къ. КIарцхэмрэ бзиихухэмрэ сатыр дахащэу ирикIуэрт. УдзыпцIэ телъыджэ итт, ихъуреягъыр мэракIуейрэ шэфталу. Жызумейхэм псы щIагъэлъэдэн папщIэ, хадэм ипщэкIэ псы къызэпрашат. Адыгэхэм яIэщIэлъыху апхуэдэ теплъэ иIащ а хадэм».
Къэбэрдей (ХьэтIохъущокъуэ) парк. 1923 гъэ Бгырыс еджапIэм щIэс щIалэгъуалэр еджэным къыщыдэхуэм щылажьэрт хадэм. Абы щеджэхэр нэхъыбэу адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я уэркъ щIалэщIэхэрт. Псалъэм папщIэ, 1895 гъэм еджакIуэхэм зэманыр зэрагъакIуэм теухуауэ къэна дэфтэрхэм итщ ахэр ХьэтIохъущокъуэм и хадэм щылэжьауэ: мэракIуей ягъэтIысащ, удзыжьхэр кърачащ.
1880 — 1890 гъэхэр хадэм и дахэгъуэт. Кавказ Ищхъэрэм и гъунапкъэм щхьэпрыIукIат абы и цIэр. 1884 гъэм ХьэтIохъущокъуэм и хадэр бзу лъэпкъхэмкIэ зэрыкъулейр зэхэзыха пщышхуэ Михаил Николаевич и щхьэм папщIэ мэзджэд зэхъузэбзу 12 ирыригъэшауэ щытащ абы.
1890 гъэхэм ХьэтIохъущокъуэпщыр сымаджэрилэ хъури, хадэм елIэлIэнри къехьэлъэкIыу хуежьащ.
Дэфтэрхэм къызэраIуатэмкIэ, 1898 гъэм хадэр ХьэтIохъущокъуэм имеижу «Къэбэрдей жылагъуэм» и мылъку хъуакIэт. Абы и щхьэусыгъуэр зэкIэ тщIэркъым, ауэ зэрыхуэдгъэфащэмкIэ, пщыр нэхъ лъэрымыхь хъуауэ къыщIэкIынут.
1860 — 1870 гъэхэм пащтыхьыгъуэм иукъуэдия мылъку къэугъуеикIэ хабзэхэм ахъшэ зыбгъэдэлъу Хэкум къинахэми я лъабжьэр щIиудащ. Псалъэм папщIэ, а зи гугъу тщIы ХьэтIохъущокъуэпщым щIыуэ зэрихьэм и нэхъыбэр «ЩIыхэкI банкым» и IэмыщIэ ихуащ. Дэфтэрхэм къызэрыхэщымкIэ, пщым «Къэбэрдей цIыхубэ мылъкум» и щIыхуэшхуэ — сом 28803-рэ — къытехуати, ар ипшыныжыху метрипщI зэбгъузэнатIэу 744-рэ яIыгъыну яритащ. Мис апхуэдэ Iуэхухэм пыщIауэ фэ тетщ хадэр пщым зэрыIэщIэкIа щIыкIэр.
1898 гъэм налшыкдэсхэмрэ «Къэбэрдей жылагъуэмрэ» я зэхуаку къаугъэ къыдохъуэ. Налшыкдэсхэр хадэр цIыхубэм къратыну мэлъаIуэ, арщхьэкIэ «Къэбэрдей жылагъуэм» ар идэркъым. Япэ хеящIэ зэхуэсхэр 1901 гъэм накъыгъэм и 15-м щегъэжьауэ 29-м нэс екIуэкIащ. «Къэбэрдей жылагъуэм» и уэчылыр хадэр зейуэ щыта ХьэтIохъущокъуэ ХьэтIэхъущыкъуэ и къуэш Мыхьэмэтт. ХеящIэм унафэ къищтащ хадэр налшыкдэсхэм иратыну. АбыкIэ «Къэбэрдей жылагъуэр» арэзы хъуакъым. 1901 гъэм дыгъэгъазэм и 11-м «Къэбэрдей жылагъуэм» Тыркум кIуа ХьэтIохъущокъуэ Мыхьэмэт и пIэкIэ Бгырыс еджапIэм и егъэджакIуэ Къармэ Исхьэкъ уэчылу къещтэри, Iуэхум пещэ. И мыарэзыныгъэр къызэригъэлъагъуэ тхыгъэм Къармэм щыжеIэ налшыкдэсхэр хадэм щIыщIэлъэIур ар зыхуей хуагъэзэну зэрыармырар, атIэ фейдэ хахын папщIэ, ар «Владикавказ гъущI гъуэгу» IуэхущIапIэм иращэжыну мурад зэраIэр. Къармэм щыхьэту къихьащ Налшык цIыху кIуапIэ, зыгъэпсэхупIэ ин хъун, абы дэсхэми а Iуэхум фейдэ хахыфын щхьэкIэ, «Владикавказ гъущI гъуэгум» лъэкI къимыгъэнэну ахэр къыщигъэгугъэ дэфтэрыр. Къармэр зыгъэпсэхупIэхэмрэ Налшык и дахагъэмрэ зрагъэузэщIыным зэрыпэрымыуэр къыхигъэщащ, имыдэр хадэм къыпыкI хъерыр «Къэбэрдей цIыхубэ мылъкум» халъхьэн хуейуэ къызэрилъытэрат, налшыкдэсхэм я закъуэ ялъымысу.
«Къэбэрдей жылагъуэм» езым мурад убзыхуа иIэт хадэм зригъэужьыным теухуауэ. Абы хадэр зыгуэрым IэщIилъхьэну зигъэхьэзырыртэкъым. 1890 гъэм щегъэжьауэ хадэ зехьэным ахъшэу текIуэдар «Къэбэрдей цIыхубэ мылъку» банкым къиутIыпща защIэт, Октябрь революцэм и пэкIэ а IуэхущIапIэр Къэбэрдеймрэ Балкъэрымрэ я лъэпкъ банк хуэдэу щытт.
1912 гъэм Къэбэрдей округым и Iэтащхьэу щыта Къылышбий СулътIанбэч «Налшык егъэфIэкIуэнымкIэ зэгухьэныгъэ» къызэригъэпэщащ. Абы и унафэщIт езы Къылышбийр. Зэгухьэныгъэм хэтт а лъэхъэнэм округым фIыуэ къыщацIыхуу щыта дохутыр Львов К. М., губерние секретарь Къэрэшей Б. ТI., Заветаев П. И., Къармэ Исхьэкъ, нэгъуэщIхэри. Зэгухьэныгъэм иджыри хагъэхьат щIыпIэ интеллигенцэм щыщхэу пщы Наурыз Т. И., ТокIэш Хь., Шыпш Т. У., Шаханов Б. сымэ.
Зэгухьэныгъэм Налшык ефIэкIуэн папщIэ Iуэхугъуэ 47-рэ гъэзэщIэн хуейуэ унафэ ищIащ. Абыхэм хыхьэрт жыгхэр сатыру хэсэныр, сабий джэгупIэхэр, псэущхьэ IыгъыпIэхэр, зыгъэпскIыпIэхэр, зыгъэпсэхупIэхэр, псы къилъэдапIэ-ижыпIэхэр къызэгъэпэщыныр.
Зэгухьэныгъэм мурад ищIащ музей къызэIуихыну, Кавказымрэ абы теухуа тхыгъэхэмрэ щадж къудамэ щхьэхуэ хэту тхылъ хъумапIэ къызэрагъэпэщыну, уэрэд щыжаIэн, къыщыфэн, зыщагъэпсэхун щIыпIэхэр, пщIэнши уасэ зыщIати хэту, яухуэну. ХьэтIохъущокъуэм и хадэм и мызакъуэу, Налшык къалэри зыхуей зэрыхуэзэнум тещIыхьа унафэт абыхэм къащтар. А зэгухьэныгъэм и къалэнхэр нэсу игъэзащIэу зэрыщытам и зы щыхьэтщ ар 1914 гъэм щIышылэм и 4-м Царт Э. А. инженерым Мысостхэ я псынэм деж къикIыу Налшык нэс бжьамийкIэ псы къишэну зэрыгурыIуар.
1916 гъэм и дэфтэрхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, «Владикавказ гъущI гъуэгум» ХьэтIохъущокъуэм и хадэм Курзал ирищIыхьыну унафэ къищтащ. А щIыпIэр хуозэ иджыпсту «Эльбрус» рестораныр здэщытым деж. Ди жагъуэ зэрыхъущи, «Къэбэрдей жылагъуэм» IэщIэкIыу хадэр «Владикавказ гъущI гъуэгум» зэрыIэрыхьа щIыкIэм щыхьэт хуэхъу дэфтэр зэкIэ дрихьэлIакъым.
Зауэ зэманым ХьэтIохъущокъуэм и хадэм кIэлъымыплъыжIауэ, налшыкдэсхэм ар Iэщ гъэхъупIэ ящIыжат. Хадэм къыщхьэщыжакIуэ хуэхъуащ балъкъэр дохутыр Абаев Измаил, 1920 гъэм Налшык округым и ревкомым узыншагъэ IуэхухэмкIэ унафэщIу ягъэувар. Абаевым ревкомым и унафэщI Къалмыкъ БетIал хуетх: «ХьэтIохъущокъуэм и хадэр Iэщ гъэхъупIэ зэрыхъуам, цIыхубэр абы узыншагъэ IуэхукIэ зэрыхуэныкъуэм, Налшык къалэ-зыгъэпсэхупIэм ар хадэу имыIэу зэрымыхъунум къыхэкIыу, солъаIуэ абы шууейхэр ихьэнуи Iэщ щагъэхъуэкIуэнуи япэзыубыд унафэ къыдэвгъэкIыну».
1920 гъэм ревкомым и зэхуэсым унафэ къищтащ: «ГуащIэрыпсэухэм я хадэр хъумэныр, абы кIэлъыплъыныр щIы IуэхухэмкIэ унафэщI ныбжьэгъу Мыдым и пщэ дэлъхьэн». Хуэбгъэфащэ хъунущ а зэхуэсым ХьэтIохъущокъуэм и хадэм «ГуащIэрыпсэухэм я хадэ» фIащыжауэ. 1923 гъэм абы и цIэр къызэрыхэщыр «Къэбэрдей хадэ» жиIэущ. 1949 гъэм дыгъэгъазэм и 29-м КъАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм унафэ къищтащ: «Совет народымрэ фIым хуэунэтIа дунейпсо цIыхубэмрэ я гъуазэ, я егъэджакIуэ Сталин И. В. и ныбжьыр илъэс 70 зэрырикъум и саулыкъукIэ Республиканскэ уэрамым «Сталиным и цIэр зезыхьэ уэрам», Къэбэрдей паркым — «Сталиным и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей парк» фIэщыгъэхэр етын». 1950 гъэхэм Сталиным пщIэуэ хуащIар егъэлеиныгъэу къалъытэжа нэужь, хадэм «Налшык парк» фIащыжащ.
Ди зэманым паркым цIэ пыухыкIа иIэкъым. Абы зэм «Къалэ парк», зэм «Налшык парк», зэми «ЗыгъэпсэхупIэ парк»-кIэ йоджэ. И чэзу къэмысауэ пIэрэ абы и цIэ дыдэр — «ХьэтIохъущокъуэм и хадэ» цIэр еттыжыну?
