Напэр псэм япэ
Налшык къалэ дэт курыт школ №30-м щIэблэр гъэсэным хуэунэтIа лэжьыгъэ купщIафIэ щрагъэкIуэкI. ЕгъэджакIуэхэр хущIокъу щIэблэр псэкупсэу, къызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ щыгъуазэу, хабзэрэ нэмысрэ яхэлъу къызэрагъэтэджыным. Абы къыхэкIыу мы школым щIэх-щIэхыурэ щрагъэкIуэкI ныбжьыщIэхэм я къэухьым зезыгъэужь, я творческэ зэфIэкIым хэзыгъахъуэ зэхыхьэ гъэщIэгъуэнхэр. Абыхэм ящыщ зыщ Сэбаншы СэIимэт иджыблагъэ зэхиша «Напэр псэм япэщ» зэIущIэр.
Утыкум щекIуэкIым псори дихьэхат.
ХьэщIэхэмрэ еджакIуэхэмрэ.
115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр шуудзэм теухуауэ зэхуахьэсахэр.
ЕджакIуэхэр усэ къоджэ.
Пшыхьым хэтыну еджапIэм къахуеблэгъат «Горянка» газетыр къызэзыгъэпэща, илъэс куэдкIэ абы и редактор нэхъыщхьэу щыта Сэбаншы Розэ, Профсоюзхэм я Къэбэрдей-Балъкъэр физкультурэ-спорт зэгухьэныгъэм и унафэщIу илъэс 18-кIэ лэжьа Шыд Хъусен, КъБКъУ-м и егъэджакIуэхэу КъуэщIысокъуэ Александррэ Хьэтыхъу Владимиррэ, «Iуащхьэмахуэ» журналым жэуап зыхь и секретарь Джэрыджэ Арсен сымэ.
— Ихьэжми Хьэршым, хэкIуэдэжми
щIыпцIэм,
Адыгэр зи цIэм къыпэщылъщ
къалэн:
Тетыху мы дунеижьым, итми и псэ,
Сыт къэмыхъуами — напэр
химылъхьэн.
Къалэнщ «и адэжь хуэфащэт»
пхужаIэну,
«И лъэпкъ и щIыхь еIэтыр» зэхэпхын.
Уи напэр къабзэу адыгэгу зепхьэну,
Уи щIыхь умыгъэпуду уи псэр птын.
Адыгэр цIэуэ зепхьэм урипагэу
Iэтауэ уи щхьэр гъащIэм урикIуэн.
Дунейм пэпщIын темыту адыгагъэм
Лъэпкъ и щэнхабзэ дахэр
бгъэбэгъуэн.
Апхуэдэу мы зэман губжьам
зы лъагъуэ
Мыгъуащэу, лъагъуэ пэжу яубащ.
И гъуэгущ адыгэм ар, ижыху и вагъуэ,
КъежьапIэр напэщ, и кIэри аращ, — а усэмкIэ къызэIуихащ зэIущIэр еджапIэм и унафэщI Темыр Ларисэ. — Мы усэ сатырхэрщ занщIэу сигу къагъэкIыжар нобэрей пшыхьым фIэщыгъэ хуэхъуа «Напэр псэм япэщ» псалъэ Iущхэм. Нобэрей пшыхьыр теухуащ ди мамыр гъащIэм и хъумакIуэ нэсу зыкъэзыгъэлъэгъуахэм, хэкум къихьа зэрыпхъуакIуэхэм къэмылэнджэжу япэщIэува щIалэхэм. Абыхэм ящыщ куэдым зы медани зыщIэмыгупсысыжу я псэр щIатащ я хэкум и щхьэхуитыныгъэм, я щIэблэм и къэкIуэну дахэм. Апхуэдэ лIыхъужьхэрщ «Напэр псэм япэщ» псалъэжьыр зыхужаIар.
АдэкIэ утыкур хуит хуащIащ еджа-пIэм и гъэсэнхэм. ЗэIущIэр езыгъэкIуэкIа еджакIуэхэу Гуэнокъуэ Алимрэ Бэрэгъун Заирэрэ зауэ тхыдэм и гъуэгуанэм драгъэплъэжащ. ЕтIуанэ дунейпсо зауэр лIыхъужьыгъэкIэ гъэнщIа ди тхыдэм и зы Iыхьэшхуэу зэрыщытыр къыхагъэщри, 1941 гъэм мэ-къуауэгъуэм и 22 махуэ шынагъуэр ди къэралым щыпсэу дэтхэнэ зы цIыхум и дежи гуимыкIыжу зэрыщытыр жаIащ. Ар икIи пэжщ. А махуэм щегъэжьауэ нобэр къыздэсым илъэс 70-м щIигъу дэкIыжами, абы и Iэужьыр зылъэмыIэса зы унагъуи щыIэкъым…
— Махуэ 1418-кIэ ди зауэлIхэм лIыхъужьыгъэшхуэ къагъэлъагъуэу щIэбэнащ цIыхубэм и щхьэхуитыныгъэм, ди гъащIэр хуиту, мамыру етхьэкIыным, нобэрей щIэблэр насыпыфIэу дыпсэуным, — жаIащ ныбжьыщIэхэм. — Абыхэм я фэеплъ нэхур тхъумэныр дэтхэнэми ди къалэнщ.
Хэку зауэшхуэр ди къэралым и текIуэныгъэшхуэкIэ зэриухам Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIалэ хахуэхэм я гуа-щIэшхуэ зэрыхэлъым, лIыхъужьыгъэкIэ ди лъэпкъыр зэрыуардэр абдежми наIуэ къызэрыщащIам тепсэлъыхьащ еджакIуэхэр. Ди лъахэм икIахэм ящыщу Совет Союзым и ЛIыхъужь хъуахэм я цIэхэр кърабжэкIащ икIи абыхэм зэрахьа лIыгъэм, къагъэлъэгъуа хахуагъэм зэрыщыгъуазэри наIуэ къа-щIащ.
ЕджакIуэхэр тепсэлъыхьащ ди республикэм нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм щызэрахьа лейм, зауэлI 3287-м ди щIыналъэм и щхьэхуитыныгъэм я псэр зэрыщIатам. Щыгъуазэт ахэр Сталинград деж щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэм, Сальск губгъуэм ди къэралым щыпсэу лъэпкъ зэхуэмыдэхэм къахэкIа щIалэ куэдым я лъы хей зэрыщыжам, а щIыпIэм 115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр шууей дивизэм и зауэлIхэм щызэрахьа лIыхъужьыгъэм.
— Гум имыхужынщ Сталинград деж щекIуэкIа зауэм ди къэралым и зауэлIхэм щызэрахьа лIыхъужьыгъэр. Ди къэралышхуэм щыпсэу лъэпкъ псоми я лIыкIуэхэр хэтащ а зэхэуэ гуащIэм. Яхэтащ абыхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщхэри: ахэр 115-нэ шууей дивизэм и зауэлIхэрщ. 1942 гъэм мэкъуауэгъуэм и 27… А махуэм я сэшхуэ маисэр къихауэ Сальск губгъуэм зыщизыча Къэбэрдей-Балъкъэр шуудзэр Iууащ жыр танкхэмкIэ зэщIэузэда биидзэм. Щелъэлъэхащ абдеж къэбэрдей, балъкъэр шууей куэд. Танкхэм къела ди шууейхэм уафэр зыуфэбгъуа нэмыцэ кхъухьлъатэхэм кърадзых бомбэм Iисрафыр къахилъхьащ. Дауэ мыхъуми, къригъэкIуэтакъым ди зауэлIхэр зыIууа гу-гъуехь псоми. Жэщ-махуэ 200-кIэ ди дзэ хуэмыщIар Етхуанэ нэмыцэ армэм пэщIэтащ. Сталинград и Iэхэлъахэм, КIыщокъуэ Алим зэрыжиIащи, Мартыновкэ деж щыкъутат 115-нэ шууей дивизэм и налыр… — зэпадзыжу къаIуэтэжырт еджакIуэхэм Сталинград деж щаубла зауэ гуащIэр зэрекIуэкIар.
115-нэ шууей дивизэм хэта зауэлI куэдым я цIэ-унэцIэхэр къраIуащ еджакIуэхэм, языныкъуэхэм зэрахьа лIыгъэм кIэщIу тепсэлъыхьащ. Абыхэм ящыщт а махуэм къахуеблэгъа хьэщIэхэу Сэбаншы Розэ и адэ Къаншумэсрэ Шыд Хъусен и адэ Ибрэхьимрэ.
Хэкум папщIэ зи псэ емыблэжахэм яхуэгъэза псалъэ гуапэ куэд щыжаIащ пшыхьым, абы иджыри нэхъыбэж къыпхупыщэнущ, абыхэм я пщIэр лъагэщ, я щIыхьыр мыкIуэдынщ.
Хэку зауэшхуэм хэта псоми я фэеплъу КIыщокъуэ Алимрэ ХьэIупэ ДжэбрэIилрэ зэдатха «Телъхьэ уанэр си шым» уэрэдыр жиIащ Багъэтыр Астемыр. Зауэм теухуауэ яуса «Мазэхэ жэщ», «Танкистищ» «Бахъсэн» урыс уэрэд цIэрыIуэхэр хэт зэхэзмыхар?! Ахэри щыIуащ мы пшыхьым… адыгэбзэкIэ. Иужьрей уэрэдитIым я купщIэр зыкIи яфIэмыкIуэду зэридзэкIащ егъэджакIуэ Сэбаншы СэIимэт. Утыкум ахэр дахэу щагъэIуащ еджакIуэ цIыкIухэу Къул Лианэ, Лосэн Мурат, Къардэн Рэмэзан, Темрокъуэ Рустам сымэ.
НыбжьыщIэхэр гъэхуауэ къеджащ усакIуэхэу КIыщокъуэ Алим, КIуащ БетIал, Къагъырмэс Борис, Бицу Анатолэ, Гъубжокъуэ Лиуан, Джэрыджэ Арсен сымэ Хэку зауэшхуэм теухуауэ ятхахэм. Хэкум, напэм теухуауэ ящIэ псалъэжьхэр кърабжэкIащ. Усэхэм, уэрэдхэм щыпхрыша гупсысэ нэхъыщхьэр еджакIуэхэм нэсу къазэрыгурыIуэм и щыхьэтт абыхэм хуагъэхьэзыра теплъэгъуэ кIэщIхэр.
Хэкум мамырыгъэ илъмэ, гуфIэгъуэр щытепщэщ. Адыгэм и гуфIэгъуэр зыгъэдахэр уэрэдрэ къафэрэщ, хъуэхъу дахэрщ. Мыбдежми ныбжьыщIэхэм я зыкъэгъэлъэгъуэныгъэр зэхуащIыжащ Хъуранхэ Алихъанрэ Миланэрэ ягъэзэщIа уэркъ къафэмкIэ, Хъущт Аделинэрэ Къуныжь Каринэрэ къызэхуэсахэм зэрызыхуагъэза хъуэхъумкIэ.
— Нобэрей фи зэIущIэм си гуапэу зыкърезгъэхьэлIащ, — жиIащ Сэбаншы Розэ. — «НэхъыжьыфI зимыIэм нэхъыщIэфIи иIэнукъым», — жеIэ псалъэжьым. Иджыпсту утыкум ита сабийхэр яхуэфащэщ абыхэм я мамыр гъащIэм папщIэ зи псэр зыта я нэхъыжьыфIхэм. Апхуэдэ щIэблэ дызэриIэр куэдкIэ зи фIыщIэр тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ ящIэу ахэр къызэрытэджыным хущIэкъу фэ егъэджакIуэхэращи, Тхьэм адэкIи фригъэфIакIуэ. ЩIалэгъуалэр фIы щыхъунур я нэхъыжьхэм я жьауэм щIэтмэщ, абыхэм я щапхъэм щIапIыкIмэщ.
115-нэ Къэбэрдей-Балъкъэр шууей дивизэм хэтащ щIалэ 5500-рэ. Абыхэм ящыщу къэзыгъэзэжар миным щIигъурщ. Мыдрейхэм я щхьэгъусэхэр фызабэу, сабийхэр адэншэу къэнащ. Быным и IэфIыр зэхащIэну хунэсакъым а щIалэхэм. Я щIэблэм и къэкIуэну дахэм я псэр щIатащ, ауэ, нэхъыщхьэращи, я пщIэр кIуэдакъым, зэхащIыкIащ щIалэгъуалэм абыхэм зэрахьа лIыгъэр.
Сэбаншы Розэ еджапIэм и библиотекэм тыгъэ хуищIащ езым къыдигъэкIа «Женское лицо Кабардино-Балкарии» тхылъым щыщ зыбжанэ.
— Нобэрей ди зэхуэзэм мыхьэнэшхуэ иIэу къызолъытэ, — къыпищащ псалъэмакъым Шыд Хъусен. — Зи блэкIар зымыщIэм къэкIуэн зэримыIэр зыхащIэу егъэджакIуэхэр я лэжьыгъэм зэрыпэрытыр гуапэщ. Абыхэм я щIэблэм гъащIэм гъуэгу пэж зэрыщыхашыжыфынум шэч къытесхьэркъым. Нобэ мыбдеж щыслъэгъуахэм си адэм сыхуэза хуэдэу си нэгу къыщIагъэуващ. Сэ сыцIыкIут ар зауэм щыIухьам, пэжыр жыпIэмэ, фIыуэ сщIэжыркъым. Сэ схуэдэу зауэ гущIэгъуншэм адэншэ ищIахэр куэд дыдэ мэхъу. ЦIыхугъэр псом я лъабжьэу къызолъытэ сэ. Мис ар зыхэфщIэу, фи хабзэрэ нэмысрэ фIыгъыжу, фIы зэрыфщIэным фыхуэпабгъэу, щIэныгъэ лъагэ зэвгъэгъуэтарэ лъэпкъыр зэрыгушхуэн цIыху нэс дэтхэнэри фыхъуну сыфхуохъуахъуэ.
ЩхьэщэмыщI Изэ.
Сурэтхэр
Джэрыджэ Арсен трихащ.
