Уафэбгыкъу и нэлэт
МэшбащIэ Исхьэкъ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41-43-хэм итщ.).
ХьэтIохъущокъуэр мафIэ зэщIэлъым пэрытIысхьэжащи, башыпэмкIэ дэпыр зэIищIэурэ и гупсысэхэм егъэзэж. Пщым и щхьэм щызэрызехьэхэм къапокIуэкIри, мыщэ-анэр аргуэру и нэгу къыщIоувэ … Кургъуокъуэ игъэщIагъуэрт: «Дыгъуасэ хуэдэщ щIымахуэ гъуэмбым, жейкIэ зигъэнщIу, къыщипщыжар. Дэни кърихакIэ абы щIэжьей? Гъуэмбым псэфу игъуэлъхьэжагъэнт. Дауэрэ мыхъуами, псэ гузэвэгъуэм хэдгъэтащ тхьэмыщкIэжьыр, ауэ бэIутэIуншэуи дутIыпщыжащ. ФIымрэ Iеймрэ дапщэщи щызохьэкъувыкъу мы дунейм. Дэтхэнэр текIуэнкIэ хъунуми зыми ищIэркъым. ЖаIэри, игъащIэ лъандэрэ гуфIэгъуэмрэ гуауэмрэ зэIэпэгъуу. Кърым зауэм и гузэвэгъуэм щыму сриплъэурэ, мыщэ анэмрэ абы и щIэжьеймрэ я псэ хьэзабыр нэIурыту хэслъагъукIащ!»
Кубэм щохьэщIэ. Исхьэкъ къыбгъэдэтщ Кастро Фиделрэ Бакланов Олегрэ. 1990 гъэ, накъыгъэм и 5
Ужьыхыжыну зызыщI мафIэ дэпым башыпэкIэ щIэтIахъуэу, чыгъэсын щыпэридзэм, бзииплъхэм лыпщIурэ зыдрадзейри, пщы уэлийм и напэпкъ зэкIужыр къыхэплъащ. Иужьрей тхьэмахуэхэм я хъэтIыр лIым и натIэ лъагэм иджы лэдэх лъэужьу ирикIуэрт. Пщы уэлийр мафIэм хэплъызэурэ зыгуэрым хупогуфIыкI: «НэхъыфIщ я псэ дызэремыIар. Мыщэ шырым и нэ хъурей цIыкIухэр-щэ! Щхъырыб мыхъуитI ирагъэтIысхьа нэхъей… Хэт зыщIэр псэ гузэвэгъуэу абы игъэшар? Хэт зыщIэр Кърым щIыбым дадзэжа ди сабийхэм псэ хьэзабу ягъэвыр?!» А упщIэм и жэуапыр пщы уэлиигъуэ ита лъэпкъылIхэм я хьэдрыхэ егъуу щэхут. А жэуапырт ХьэтIохъущокъуэм, жейм иримыгъэзэгъыу, къыкIуэцIыуIухьри. Нэхъыбэрэ пщыр абы иуIухукIи, зыщыгугъ текIуэныгъэр нэхъ хьэкъыу къыжьэхэплъэрт.
Пщы уэлийр зэуэ къызэфIэуващ. Игурэ и щхьэрэ зэтелъу зызэпиплъыхьурэ, къамэ-бгырыпх еIуэнтIэкIар и пIэ иригъэзэгъэжщ, зэтхыпщIэуэжри, шы IумпIэр иIыгъыу къыпэплъэ бейгуэлым жриIащ:
— Вгъэужьых, Къарэжь, мафIэр. Фынежьэ.
Гъуэгу теувэжа ХьэтIохъущокъуэр нетIэ зыIыгъа и гупсысэхэр — дыгъуасэри пщэдейри я шыкIэу — иджы зы жыжьэ гуэрым хэшэсэжт. Хэт нэщэнэхэр и гъуазэщ, хэти пщIыхьэпIэхэр и чэнджэщщ. Пщы уэлийр зыщыгугъри зэрыгъуазэри КъэзыгъэщIауэ и щхьэщыгу къитымрэ къритауэ и акъыл къихьымрэт.
Пщым и шы лъэужьыр лъэхъулъэущу зыIыгъ лъхукъуэлIхэм я гъащIэр нэхъ тыншщ, абыхэм я гупсысэхэм зэи зытраIэтыкIыркъым щIыщхьэм. Аращ зэрыщытын хуейри — щIым тетщ. ЩIым епI ахэр, абдежым щеух я къалэнри. Пщы уэлийм ихь бжьыр нэгъуэщIщ. Абы и напэ хьэкъыр къызэрапщытэ-нур лъэпкъым IупщIу игъуэт натIэ Iыхьэрщ. Пщыгъуэ зылъысам иIэжкъым «си щхьэ». Пщыгъуэр зыIыгъым къылъысын хуейкъым «си псэ»…
Шухэр кIуэрт шылъэ макъ зэпэджэжхэм я къебжэкIым дэщэнауэу, ГъуэгубгъуитIым зыкъытращIэу къащхьэщылъ Iуащхьэ натIэхэмрэ бгы гъуанэ бгъуэнщIагъхэмрэ зэпаплъыхьу кIуэрт. Къыр блын лъапэхэм Iуву зыщIэзыубгъуа мэзхэр зэмыщхьу щхъуантIэщ. Балъкърэ Бахъсэнрэ я зэхуакум итщ (илъэс мин зыбжанэ ипэкIэ папцIэу щытагъэнт) зи гущIыIур щхьэгуэ-бгъуфIэу теIущIыкIа Уафэбгыкъу бгыжьыр. Абы кIэлъокIуэ Сосрыкъуэ-бгыр. Мес а нартым и мывэжьри. АдэкIэ нэр пIэпызых къурш удзыпцIэ махъэщ. МобыкIэ — Джэдмышх, Мэлпшэр. МодэкIэ уплъэмэ, Лахърэнщ. Мес Тамбиикъуэ, Къазий. Абыхэм адэжкIэ, уэс тхьэху щэджащэхэм я жьэгужьантIэу, къыщытщ Iуащхьэмахуэ.
Къазий и псынэм нэсри, ХьэтIохъущокъуэр шым епсыхащ. Пщыр тэлайкIэ псым хэплъэщ, хьэмбыIуу псынэ Iуфэм IутIысхьэри, шкIурыжу мывэху дзэлытIым къыдэбыргъукI псынэпс жьгъурыхум и IэгуитIыр хищIэурэ, зы цIыхум зэи нимыжыIыса псэгъэнщIыгъуэкIэ зэщыджэжу щэтащ. Iэпкъынэ куцIым зизыгуашэ псынэпсыр зэкIэлъигъэпIащIэу IэгукIэ къыщIигъалъэурэ Кургъуокъуэ и нэгум щIикIэщ, псынащIэм тэлайкIэ щIэплъэжри, и Iупэхэр хищIащ Iэгубжьэ зэгуэлъым щхьэдикIыхыу къригъэхъуа псынэпсым… Псы мылыр тэмакъыщIэм дзакъэу ибжьа щхьэкIэ, а бжьыбжьыр ХьэтIохъущокъуэм и лъым иджы зы телъыджэ гуэру къыщыхъуэпскIат. Лъэпхъэдэнэм зэуэзэпсэу зыкъыIэщIэзыуда джий гуащIэ лъэщыр мы псынэм и зы Iубыгъуэт! Пщы уэлийм и псэм гуфIэгъуэ лъащIэншэр щыхъэрт иджы! «А Iэмалыр, а хэкIыпIэр! Мы къурш зэхуакухэм дэлъ псыхъуэ уэхым къызэрыдэщхьэрыуауэ, мыбдеж щызэтеукIэн хуейуэ арщ кърымыдзэр. Мыбдежщ ар къыщыхъунур!»
Къазий и псынэр къызэранэкIауэ сэнтхым дэкI шу гупым къапэплъэрт Iуащхьэм тет Шурдым Жанхъуэт, шууитI щIыгъуу.
— ФIэхъус апщий, Алыхьым фIыкIэ къыдита пщы уэлий! КъущхьэхъущIыр уимыщыпэлъагъуми, мызыгъуэгукIэ дауэ къыпщыхъуа?
— Бохъу апщий! НэхъыфIыр фи Iыхьэрэ Iыхьэм и фIыр фхуэбагъуэу Алыхьым фиузэщI! КъущхьэхъущIыр, унэжынхэ, адыгэнэ-адыгэпсэу къысIуплъащ. Лъагэрэ зэIухауэ, къысIуплъащи, ди напэри апхуэдэ ухъу!
— Алыхьым узэхих, зиусхьэн, — арэзыуэ я щхьэр ящI лэгъупэжьхэми.
Жанхъуэт къопсалъэри:
— Къэбэрдейм и къэкIуэнур уэ зым уи IэмыщIэ илъщ, пщы уэлий. А пщIэр тлъытэу, мы щынэр тыгъэ пхуэтщIынут. ДяпэкIэ къыпщIэхъуэну уи хъушэхэм я Iэщыпэ мыр ухъу! Мы фэри, а щынэр къызыхэкIа мэл хъушэм къеуэса дыгъужьым тетхащи, мыри ди лэгъупэжьхэм я тыгъэщ. ПхуэфIын ухъу а нэщэнэр!
— Фызытеджалэ фи былыму Алыхьым фригъэфIакIуэ, къуэшхэ! Фи Iуэху фIы ирехъу! — фIыщIэ яхуещI Кургъуокъуэ.
— СыхьэтыфI ухуишэ, дипщ! — псоми къабгъэдэкIыу жеIэ Шурдымым. — Захуагъэрэ напэкIэ сыт хуэдэ Iуэху умыублэми, зиусхьэн, мо Iуащхьэмахуэрэ мы Уафэбгыкъурэ хуэдэу дэри дыпкъуэтынущ.
Зи гъуэгу техьэжа шухэм Шурдым-уэркъыр куэдрэ якIэлъыплъащ гупсысэу: «Ярэби, мы пщы уэлийрауэ пIэрэ-тIэ зи Iущрэ зи лIыгъэм адыгэр иджы къыхуэнар? СынолъэIу, ДыкъэзыгъэщIа, мы лIыр зэхэпщIыкIыу, гуащIэрэ гъащIэкIэ укъетэну!»
ИчындыхуэкIуэу шухэр къихьэжащ пщы чом. Къэсей хьэжым и азэн джэ макъыр зэрызэхихыу, ХьэтIохъущокъуэр и шу гъусэхэм яхуеплъэкIри:
— НэмэзыщI мэжджытым кIуэн къыфхэтмэ, зыкъыскIэрывмыгъэху…
Шухэр, зыри къэмынэу, пщым и ужь иуващ.
VIII
Ашабэ Миншакърэ Джэрыджэ Мэремрэ гъуэгу тетщ махуэ етхуанэ мэхъури. Нэгъабэ Кърымым залымыгъэкIэ ираша Налмэс, Миншакъ и пхъурылъхум, и щхьэ кърикIуар зрагъэщIэну ежьащ къэбэрдей шууитIыр.
Жыжьэщ Кърым хъаныгъуэр, Шэрджэсыр и кIыхьагъыххэкIэ зэпыпчын хуейщ. Мэзылъэрэ къурш къуакIэу, псыхъуэшхуэрэ щIы тафэу макIуэ шухэр. Зэзэмызи, гъуэгур къуацэчыцэмрэ жыг лъэкъыцэ лъабжьэхэмрэ якIэщIэпщхьэжурэ лъэслъагъуэ Iузэу зэхуокIуэж. Зэм-зэми, куууэ къуэм ехыурэ мэз IувыпIэм щынэскIэ, жыг дакъэхэмрэ мылыф гуацэмрэ къыпакIухьри, шы Iущхэр мэз хуейм уизышэ лъагъуэ бгъузэм тоувэж. Псыежэх цIыкIу Iэгъуэблагъэм зэрыщыIэр игъэIупщIу, жыглыц къэдабэхэм зыщаущхъуэнтIым деж, шухэр епсыхырти, шыхэм зрагъэгъэнщIт, езыхэми загъэщIыIэтыIэрти, уэршэру гъуэгу теувэжт.
Гъуэгуанэ зэдытехьэхэр щыгъуазэщ бзыщIа гуэри къызыкъуимынэу цIыхугум зыкъызэритIэщIым. Псэхэм жьы дихужауэ гъуэгугъусэхэр зэрызэпсалъэм щыгъуазэщ. Иджыпсту зэкIэлъхьэужьу кIуэ шууитIыр апхуэдэ псалъэмакъым хуэхьэзыркъым. ЗэкIэ зэIуоплъ ахэр, заIэжьэ. ПIалъэ иIэщ-тIэ апхуэдэми… Мэрем зэрынэхъыщIэр зы дакъикъи щымыгъупщэу зиIыгъщ. МащIэрэ Iэдэбу мэпсалъэ щIалэр. Беслъэнейри къызэранэкIри, Лабэ и Iэхэлъахэм шухэр нэблэгъауэ Миншакъ:
— Гъуэгум пкIэлъей ебдзынтэкъэ, Мэрем? Зы хъыбар дыщIэгъэдэIу.
— Ездзынт, тхьэмадэ, пкIэлъей едзыгъуэр здынэсыр сщIатэмэ…
Шылъэ макъыр гъатхэ хьэуам жьгъыру лъагэу хэIуэурэ гъуэгу сабэ лъэужьым хозэрыхьыж. Щымщ шу-хэр. Махуэр бзыгъэ уэфIщи, Абэзэхэм и уэсылъэ къуршыдзэхэр сэмэгурабгъу жыжьэм къыхоплъ. ИжьымкIэ, Псыжь кIуэцIрыкIыу, тафэщI укъуэдиящ. ЩIэх-щIэхыурэ иджы уаIуощIэ пасэрей Iуащхьэ IэрыщIхэм. Нэхъ ищхъэрэху — ахэр нэхъыбэ мэхъу. АдэжкIэ узыIуплъэр мэз Iув гъунэншэщи, а лъахэ хьэлэмэтыр мамыру щIэлъщ пшэ хьэуджэдхэм зыздагъэпщ уэгу бгъафэ гууэщIым. Лабэ, Псыжь, Уарп, Фарзэ, Щэхъурадж, Щхьэгуащэ, Пшыпш, Псыкупс, Шэхь, Афыпс я псыпыху хъурыфэхэр, зыр адрейм щIэмыупщIэурэ, нэуфIыцIщхьэрыуэу хуахь адыгэлърэ шэрджэс нэпсрэ зэкIэ зыхэмыткIуа хы ФIыцIэшхуэм. Мо псы пIащIэрытхъытхъхэр зэгуэр епщIыхьауэ пIэрэт, апхуэдизрэ я псыпсэхэр зыIурызыша хы ФIыцIэжьыр лIэщIыгъуитI дэкIмэ, лъыпс-шыугъэ яеу зэрызэщIэпцIэнум?..
ЩIым и къэхъугъэ дахащэм зыIэпишауэ, Миншакъ:
— Iэстофрилэхь… Мы ди адыгэщIыр! — къамышыр зы лъэныкъуэкIэ ишийуэрэ: — МобыкIэ укIуэмэ, абхъазхэр щопсэу. Iузэв дыфIэкIмэ — Кърымырщ. КIапсэрыIуантIэм ебгъэщхькъэ, Мэрем, ди гъуэгуанэр?
— ЗыхэзмыщIыкIым дауэ сытепсэлъыхьын?..
— Ари пэжщ. Дизыкъуажэ и жыIауэ, «сызыхуейр — сощIэ, сымыщIэмэ — сыхуэмейуэ арщ», — Миншакъ мэдыхьэшхри: — Насып диIэти, ахуэдэ Iуэху еплъыкIэм къамэ къыдрапхъуэтыртэкъым. Адыгэхэр зыIэзыбжьэу къамэ Iэпщэм йопхъуэ. ГуащIэхэщ. Къамэр пIащIэIуэурэ, акъылыр итIанэ щыкIэлъысыжыр нэхъыбэщ. Сэр дыдэми схэлъщ а хьэлыр. ИтIани, ХьэтIохъущокъуэпщымрэ Къэзанокъуэмрэ зэрыжаIауэ: дэракъым а лажьэр зейр, ди псэ и хъуапсэм къеIэну хэтхэрщ зи ягъэр!
— Дэтхэнэ хъуапсэм?
— Дэтхэнэм жыпIа? — Миншакъ гупсысэри: — Зауэ-дауэ къыдамыщIэкIыу ди бынунэ дагъэпIыжыну. Нэхъыжьымрэ бзылъхугъэмрэ дгъэфIу, я пщIэ тIэтыну… Сыт иджыри? Фыгъуэрэ ижэрэ тхэмылъу, ди хэку и къулей зетхьэну. Пщыгъуэ зэдауэр лъэпкъгъэунэхъущ, Мэрем, — нэщхъейуэ жеIэ лIым. Уэ дауэ уеплърэ, щIалэ?
— Еплъ лей хэлъ абы? Уи жыIэм сриакъылэгъущ сэри. ФIы дыдэтэкъэ ар: фыгъуэрэ Iейрэ ди гъащIэм къыхэмыхьатэмэ!
— НтIэ, Джэрыджэ и къуэ, абы уигъэгумэщIыр пэжу щытмэ, пщы хасэм укъихьэу сыт нахуэу ущIэмыпсэлъар?
— Уагъэпсалъэрэ? Си къуэш Таукъан деж щегъэжьауэ… Нэгъабэрейм елъытауэ, мыгъэрей пщы хасэр куэдкIэ нэхъ жьэнахуэу зэхыхьащ. ЩIэлъэфарэ къехьэкI-нехьэкIрэ хэмылъу, щхьэж къиIуэтат игу илъ, арщхьэкIэ… зыми зихъуэжауэ гу лъыстэркъым. Зэрыщытагъэжьщ псори.
— Узахуэщ, Мэрем. Узахуэщ. Пэжым нэр ирещI. Сэри сигу дыхьащ мыгъэрей хасэм щыжаIахэр. Мыдэ, уэри уахэтат ХьэтIохъущокъуэм Джылахъстэнейм игъэкIуа лIыкIуэ гупым. Хъыбар гуэрхэми сащыгъуазэщ абы ехьэлIауэ, итIани, зи нэкIэ зылъэгъуам жиIэжыр IэджэкIэ нэхъ пэжыфэщ. Дауэрэ фыкъызекIуа гупыр?
— Джылахъстэнейм, сыт щыгъуи хуэдэу, екIуу драгъэблагъэри, шыгъупIастэ IэфIи къытхуаIэтащ. Абыхэм жаIэращ: Кърымыр Къэбэрдеишхуэм и щIыналъэм къеIэну хуежьэмэ, къивмыгъэхьэу, фезауэ. АдэкIэ фэ къыфщыщI дэри къытщIыхьэнщ…
Мэрем игу къэкIыжащ ХьэтIохъущокъуэм Къалмыкъми нэгъуэщI лIыкIуэхэр зэриIуэхуар:
— Ди малъхъэ Аюкхъаным деж шу гуп игъэкIуауэ жаIэ пщы уэлийм. Сыт хуэдэ жэуап къаритыну пIэрэ Къалмыкъым и тетым?
Миншакъ и гур къиузыкIащ:
— Зэхэсхащ ари… Джылахъстэнейхэр дыдейщ, дилщи, дэнэ дахьыжынт, ауэ а къалмыкъхэр щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэр къаулъэпхъэщу къэтIысыжынущ. Сэ си щхьэкIэ уи Аюкхъанми уи куржы Чэртлым ипщ Вахтанги я жыIэ зы мэскъалкIэ си фIэщ хъуркъым. Зэхэсх хуэдэщ абы жаIэнухэм къикIыр: «Ди жагъуэ зэрыхъущи, дощIэ, ауэ… добзыщI».
Миншакъ зи гугъу ищI «дощIэ, добзыщIыр» Мэрем къызэрыгурыIуам а жызыIар щыхьэт трищIэн папщIэ, щIэупщIэжыну игу къыпылъэдат, арщхьэкIэ, нэхъыжьым жьэмщхьэмыфэ къриплъынкIэ шынэри, зиущэхужащ.
Мэрем куэд щIауэ ицIыхурт Ашабэр, ауэ щыхъукIи, мызыгъуэгукIэщ лIым нэIуасэ дыдэ щыхуэхъуар. Джэры-джэр нэхъыжьым хущIэплъурэ: «ЦIыху набдзэгубдзаплъэщ Миншакъ. Адрей уэркъхэм нэхърэ нэхъ Iущщ, нэхъыбэм гу лъетэ, и лIыгъэкIи нэхъ къахощ. Ашабэр жьыми щIэми ягуроIуэ. «Дежьэнущ» жери, дыздэкIуэри къызжимыIэурэ Къэбэрдеишхуэр къызэднэкIыу БеслъэнеймкIэ щыдгъазэм, абы дыкIуэ си гугъа щхьэкIэ, мис, КIэмыргуейм и щIыналъэ дыкъэсауэ дитщ. Езыри щымщ. ЕмыкIуу пIэрэ иджы сеупщIыну?»
— Миншакъ, сыноупщI хъуну?
— УпщIэ щIэщхъуркъым, Мэрем.
— Дэнэ дыкIуэрэ?
— Арат? … — Ашабэм и напщIэр хэлъэтри, нэфIэгуфIэу жиIащ: — ЛIы и шыIэ убгъэдэлъщ, Джэрыджэ. ДыздэкIуэр зыщIэр сэращ. БжесIэнщ дэнэми: Кърымым докIуэ, Мэрем. Уэ ущыгъуазэу къыщIэкIынщ Налмэс сыткIэ къызгухьэми. Иджы, укъызэрыздежьам ухущIемыгъуэжакIэмэ, сэри зыгуэр сщIэну сыхуейщ: сыт дэлъ фэ тIум — Налмэсрэ уэрэ — фи зэхуаку?
Мэрем и гупсысэр хьэмбыртIри, зэуэ зэхэзещхъуэн ищIащ. Япэрауэ — Кърымым кIуэуэ къызэрыщIидзыжар, етIуанэу… Ашабэр, Мэрем шу гъусэу къыщыхихым, дауи, щыгъуазэт абы Налмэс хуигъафIэ гухэлъым. А псом я щIыIуж, узыщIэупщIэну къемызэгъым, и натIэгу къриубыдауэ, къыщIоупщIэ! Дауэ мыхъуами, нэхъыжьщи, жэуап нахуэ къыпоплъэ Налмэс и анэ дэлъхур. Ашабэм ищIэну хуейщ Мэ-рем Налмэс зэрыхуэныкъуэм и пэжыпIэр. Хуэмыныкъуэххэми, ари — IупщIу зы жэуапщ. Дакъикъэ ныкъуэм къриубыдэу щIалэм и нэгу зэрыщIэхыжащ япэ гухэлъым и гурыщIэ укIытэххэр. Абыхэм ящыщу зыщыгугъахэр, имыгъуэтыжахэр, хэщIыныгъэшхуэу къещхьэкIуэжахэр, гугъэ нэпцIхэр, итIанэ гугъэншэ защIэу зэкIэлъыкIуа мазэ-хэр, илъэсыр… Иджыпсту къытепсыхэжа гурыфIыгъуэ лъэщыр! Налмэс здэщыIэм иджы макIуэ! Налмэс къашэжыну Кърымым макIуэ…
Мэрем укIытапэурэ:
— Налмэс хуэсщIа гухэлъыр мащIэуи ужьыхакъым. Иджыпсту, ар хуит къэтщIыжыну гугъэ щызгъуэтым, нэхъ гуащIэж ар мэхъу, — жери псалъэмакъыр нэгъуэщIымкIэ иришэкIыу: — Урыс пащтыхьым и дэщIэгъущ Бекович-Черкасский Александр. И цIи къызыхэкIа лъэпкъи щыгъупщэжауэ къыщIэкIынщ абы. Пащтыхьым къыхуищI и унафэу урысхэм яхэсщ. Ягъэ кIынтэкъым Кърымым дилъ зэрырифыр а Петр Езанэм жриIатэми…
— ЖриIэнукъым-тIэ! — пеупщI Ашабэм, — зыми Алыхьым дакъыхуимыгъанэкIэ: Бекович-Черкасскэми, Къэбэрдейм икIа Черкасскэхэми, Тырку сулътIаным, кърым хъаным, куржыпщым, къэжэр падишахым, къалмыкъ хъаным — хуэдэ гуэрхэм благъагъэкIэ закIэрызыщIа ди адыгэхэм зэран къытхуэмыхъумэ, нэхъыбэкIэ дащыгугъыркъым.*
— Дэмдей и псэлъафэу: «Ди дагъэ дыкъегъэлыбжьэж» — жыхуэпIэщ.
— Дыкъэзыгъэлыбжьэжын дагъи дагъэщIрэ хьэIуцыдзхэм? «Хамэр зыгъэшэрашэм, унэр игъэшэрыуэкъым» жызыIа пасэрейр дэр нэхърэ куэдкIэ нэхъ Iущт, шынэхъыщIэ. КъызыхэкIам IупщIэ хуэзыщIу дыхьэжа ди лъэпкъэгъу хэхэсхэм си зы дзыхь ткIуэпс ятелъкъым.
ЩIалэр «хъущт» жиIэу Миншакъ Iуплъэри:
— Си къуэш Таукъани ардыдэщ жиIэр. Сэрщи вдызоIыгъ ар. Уи Iэщэр — си Iэщэщ, Миншакъ, уи пэжыр — си пэжщ!
Мэрем и иужьрей псалъэхэр ягурэ я щхьэрэ зэтелъу зыжраIэм хуэдэ адыгэлIт Ашабэ Миншакъ…
Нэгъабэ, 1707 гъэм и гъэмахуэу, Менлы-Джэрий зауэлI минитI щIыгъуу Къэбэрдеишхуэм къитIысхьэри, хьэблэрэ жылэу щыIэм и дзэр ятригуэшат игъэкIэфыщэну. Кърым тэтэрхэм, хьэIуцыдзым ещхьу, къэбэрдей сабийхэр лъэпкъым хачырт. Анэхэм я хьэдагъэт. Адэхэмрэ дэлъхухэмрэ Iэщэ яIыгъыу япэщIэувэмэ, кIуэрэ пэт и щхьэр фIахти, кърым тэтэрхэр къызэтемыувыIэу фыщIэрт. ХьэпIацIэ фIыцIэм ещхьу къэбэрдеищIым зизыгуэша зэрыпхъуакIуэхэм жыхьэнмэр зэрахьэрт. ЛIыжь-фызыжь е сабий ящIэртэкъым абыхэм. Бзылъхугъэ дахэ ялъэгъуамэ, кIуэрэ пэт лей ирахырти, зыщыщми зейми щIэмыупщIэжу блэкIхэрт.
А махуэхэм Ашабэ уэркъым и жы-лэм щитIысыкIат тэтэр зауэлI гуп зыщIыгъу Актай мырзэр. Дауэ и нэ теплъами, хэт ищIэрэ… Актайр ехутылIэри, ехъуэпсащ Ашабэм и щхьэгъусэ Мэмыху.
Кърымхэр зэресагъэжьти, мырзэм и щхьэхъумэхэр игъэкIуащ Мэмыху къыздашэну.
ПщIантIэм щхьэхъумэхэр дыхьэрэ плъэмэ, Миншакъ бжьэщхьэIум тету къопсалъэри:
— Си фыз стрихыфын хуэдэу, зи лIыгъэ къигъэгугъэж къыфхэтмэ, кърырех и Iэщэр!
Кърым зауэлIхэм къахэкIакъым а лIым пэувын. Мэмыху ящIымыгъуу мырзэм деж абыхэм къыщагъэзэжым, къэхъуар Менлы-Джэрий шупашэм ирагъэщIащ. Модрейми Ашабэр ириджэри:
— Уи фызыр си мырзэм жэщгъуэлъу щIыхуумыгъэкIуар сыт? Зэрехъуэпса къудейм щхьэкIэ, угуфIэжу хуэбутIыпщын хуеящ!
— АдыгэлIым и фыз лIы тригъэджагуэркъым! — узыпэпсэлъэж мыхъуну макъ зэпIэзэрыткIэ пидзыжащ Миншакъ кърым хъаныкъуэм.
Къэбэрдей уэркъым щыблэхъуэпскI хуэшу къыIурилыгъукIа лIы куцI жьэражьэм и дзапэ сырыр Менлы-Джэ-рий и дамэпкъ сэмэгумкIэ (гур здэщыIэн хуеямкIэ) къыщыхэпыджэри, цIыхухъу фыгъуэгъум и хьэджасэ пэбдзу кIапцIэм зыщриIуэнтIыхьыжащ… «Мыпхуэдэ зауэлI зыбжанэ дзэзешэу сиIатэмэ, бетэмал, Къэбэрдей дэнэ къэна, Кавказыр зы илъэси сыпэмыту, чокIэ къэсхухьыжынт! Мыбы ажал Iулыдж ищIэркъым… Дауи ирехъуи, мыр бгъэныбжьэгъу нэпцIмэ, нэхъыфIщ, бгъэбий кIэуфIыцI нэхърэ».
Менлы-Джэрий Миншакъ и Iэр нэпцIу къикъузыжри, нэуфIыцI-фэрыщIу къыщытхъуурэ къыщIигъэкIыжат.
Бахъсэн псыхъуэ дэс жылэхэм зэдэууэ а жэщ дыдэм щызэтраукIащ кърым тэтэрхэм я дзэзешэ мырзэ гупыр. ЯIэщIэкIат а жэщым Менлы-Джэрий… Налмэс здищтэри яIэщIэкIат!
— Зыгуэр жыпIат, Мэрем? — Ашабэр гупсысэ хьэлъэ гуэрхэм къаIэщIокIыжри, щIалэм хуоплъэкI.
— Жыжьэ иджыри Кърымыр? — щIопщIэ Мэрем.
— ЛIо, уешауэ ара хьэмэрэ апхуэдизу уи нэ къыхуикIрэ а Кърымым? — жиIа щхьэкIэ, Миншакъ фIы дыдэу къыгурыIуэрт щIалэр зыхуэпIащIэр.
Ашабэм, игукIэ зыгуэрхэр зэригъэзахуэри, щатэурэ:
— Беслъэнейр къызэднэкIауэ, КIэмыргуей щIыналъэм дытетщ, итIанэ Абазэхэрщ, адэкIэ Бжьэдыгъухэм я лъахэ дихьэнущ. Абы къыкIэлъокIуэ Шапсыгъыр, адэжкIэ — Жьанейр, итIанэ, зэрыжысIауэ, хы Iузэвым дикIмэ, Кърымыр къэтлъагъунущ.
— Си гугъэнтэкъым Адыгэ лъахэр апхуэдизу абрагъуэу.
— Абрагъуэщ, Мэрем. Абрагъуэщ… ЗэгурыIуэу лIакъуитI имысу, лъахэ абрагъуэ. Иджыри къахэзбжакъым Егурыхъуейр, Хьэтыкъуейр, Адэмейр. Абыхэм дапхрыкIынутэкъыми, блэзгъэкIащ. Къэсей хьэжым зэрыжиIэщи, Алыхьым гъуэгу къыдит. Зыми ищIэркъым уэрэ сэрэ ди натIэ илъыр, итIани, лIы дзыхэркъым, си къуэш. Мыдэ зы пасэрей уэрэдыжь къыхэбдзатэмэ, сэри сынежьуунт е нэхъ къапщтэу щытмэ, къуажэ зэфIэдгъэхь.
— Уэрэдыр хьэщIэщым щыжытIэмэ, нэхъыфIщ, къедаIуэхэри дгъэгушхуэу. Иджыпсту къуажэзэфIэхьыр къыхызох.
— ДызэгурыIуащ. СфIэфIщ къуажэхьхэр, дыщысабийм щыгъуэ щIымахуэ пшыхь кIыхьхэр икъукIэ щIэщыгъуэу дгъакIуэрт къуажэхь дыджэгуурэ. Абыхэм, Мэрем, гупсысэр яузэщI. КъыщIэдзэ-тIэ иджы!
— Ди уэнжакъ мэжаджэ ныкъуэ къыкъуоплъ.
— Мазэ.
— Ди бжыхьыпэ къуацэ фIэлъщ.
— Уэс.
— IэкIэ лъэмыIэсу куэбжэр зэIузых.
— Жьапщэ.
— Ди лIыжь цIыкIу шыгъушхщ.
— ДжэдыкIэ.
— Ар сыту укъэщIэрей, тхьэмадэ!
— СыкъэщIэрейщ — къуажэхьхэр тыншщи.
— Мыр къащIэт-тIэ: МэпIэнкI, зэтопкI. Пхъуми иримых, нысэми къримыхьэ.
— Мис иджы сыкъэбубыда сфIощI. Сысейри яхэту къуажипщI узот, Мэрем.
— Ууейр уэ къызыхуэгъэнэж, мыдрейхэр къызощтэ.
— Зэ умыпIащэ, къэувыIэ. А къапщтэхэм ящыщщ ХьэтIохъущыкъуейри.
— Сэ дэнэ щысщIэнт ар зэращыщыр? Хъунщ, къызыхуэгъэнэж къуажэу къызэптахэр псори. БжесIэнщ жэуапыр: Уэщ ар, уэ цIыкIу. Иджы уи чэзущ, Миншакъ!
— КъащIэ-тIэ: Дзэ куэд зыIуту дзэуз зимыIэ.
— Пхъэх.
— ЩабэрыкIуэ — мэз кIуэрей.
— Iэжьэ.
— Уафэм щыкъарэ-щыкъарэ, щIылъэм щыкъэрэгъул, хьэцыбанэгъэгъу, пхъэгъурыкIэщып.
— Ар дыгъуасэ Псыжь дыкъыщызэпрыкIым ди щхьэщIыбкIэ къытщIэрыуа къуэкIыпIэ жьапщэрщ.
— Мыхэр нэхъ гугъущ: Уеплъмэ — гъуджэщ, уеджэмэ — дэгущ.
— Мыл.
— Ди гуэн цIыкIу лы изщ.
— Iэпхъуалъэ.
— Бгырыпхыбгъуэ — лIыбгъуэ кIэщI.
— Чей фэндырэ.
— Мыр щэ: Пщащэхэм къащхьэщолъатэ, шырыр епхъуатэри — мэлъэтэж.
ЩIалэр, къэуIэбжьауэ Миншакъ Iуплъэри, нэщхъейуэ еплъыхащ. ИгукIэ: «СощIэ, ари. Кърым къашыргъэжьырщ», жиIэурэ.
Ашабэм зыхищIат Мэрем и гупсысэр пIейтейуэ здэжар. ЩIалэм иджы игу щIэгъуат Миншакъ, ауэ нэгъуэщI къуажэхь ищIынурэ пэт, шууиплI къакIуэу къилъэгъуащ. ЛIыр зэгуэпауэ:
— Уа, вэсэмахуи шу, дыгъуаси шу, ноби… мы шу зэхэзекIуэ кIэухыншэхэр щхьэ щIэмычэу къытIущIэн хуейт?.. Шыр адыгэкъым… Ар зи пыIэ щыгу, ар зи уанэгу исыкIэ… Хьэуэ, адыгэкъым. Догуэт, сыкъэмыпцIэмэ, зыр абрэджщ — Мамсыр Нэкъарщ. Догуэт… Хьэуэ. КъысфэщIа си гугъэщ.
— Миншакъ, а дэ дыздэкIуэм къимыкIыжу пIэрэ мохэр?
— Ардыдэри къэхъунущ. Ауэ сыщымыуэмэ, мо еплIанэр адыгэщ…
IX
Къалмыкъым ежьа къэбэрдей шууитхур гъуэгу тетщ. Шу къэс щхьэж и дохъутей и щIыбырыхьщ, и бжыкI — и шы джабэщ. Дэтхэнэми и бгырылъщ къамэрэ сэшхуэрэ.
КъуэкIыпIэ жьапщэр уащхъуэдэмыщхъуэу къыкъуоури, пшахъуэ къущ щхъыщхъыр жьыхъарзым сабаеу зэщIеIэтэ. Удз тежьыкIыжамрэ чыцэ гъуркIымрэ я мылыф щар пшахъуэ сабэ гуэрэным хиужьэпхъэжурэ жьыпэум зехъу-зелъ. ЖьыпхъэнкIауэм къызыIэпипхъыж хъуахуэ зэщIэлъыр шухэм Iуву къатохэ. Пшахъуэ борэн зи щыпэлъагъу шыхэр зэпеуэу мэпырхъ, мэпапщэ — лъэныкъуэкIэ еIэурэ — зэм хощыщыкI, зэми я пэщхъын ягъаджэ.
— IумпIэхэр фубыди, хъурейуэ фыкъызэхэувэ, — къопсалъэ гупым я шупашэ Быж ЛIыгъур. — Мыр жьапщэщхьэрыуэщ, борэнхэпщкъым, къызэрыкъуэхуам ещхьыпсу зилъэхъэжынущ.
ЛIыгъур зэрыжиIам хуэдэу, жьапщэр щIэх дыдэ теужри, борэн хъуэпсар, щIыщхьэм зытриукъуэдиеурэ, икIуэтыжыпащ. Дэмдей зиутхыпщIыжурэ, ЛIыгъур йоупщI:
— ЖыпIар зэхихауэ пIэрэт, тхьэмадэ? Жьапщэрэ пэт, плъагъуркъэ, зыгуэр зэхещIыкI…
— ШейтIаным ещхьу къытщхьэщыгъуэгъуам и зэхэщIыкIыр жыжьэ нэсынкъым зыи, — Къашыргъэ гъукIэм, и пыIэ хъурыфэр иутхыпщIыжурэ, лъэгуажьэпэм треупцIэри, зиплъыхьурэ щIоупщIэ: — Сыщымыуэмэ, Астрахъаныр мо лъэныкъуэрщ здэщыIэр…
— Зэгуэр, ди адэшхуэхэм я зэманыгъуэм, абыкIэщ здэщыIар, иджыпсту — сщIэркъым… — гушыIэ хуэдэурэ мэхъурджауэ Дэмдей.
— Дапщэрэ ар зэрыбжесIэнур — мы си бзэгупэм утемысыну! — Къашыргъэ и къамышы дакъэр уадауэм тришащIэ нэпцI зещI: — Банэхэсрэ Ерусалимрэ зэкIэ тхузэхогъэкI, хьэдрыхэ щыIэхэр къыщIэплъэфыжу, щыхьэт нэпцI къытхуумыщIми. Дызэрыт лъэхъэнэмрэ дипхъу астрахъаныпщым зэрищхьэгъусэмрэ тщыгъупщакъым иджыри!
ЗэныбжьэгъуитIым аргуэру зызэрызэраупсеям гу лъетэри, Быж ЛIыгъур:
— ФыувыIэжыт! Псы къэдвгъэлъыхъуи нэхъыфIщ а жыфIэхэм нэхърэ. Дыгъуасэ лъандэрэ шыхэм псы яIухуакъым. Елэн, уэ унэхъ нэжанщ, модэ, къысфIэщIу пIэрэ… ЧэруанакIуэхэр здекIуэкIыр… Махъшэхэр абыкIэ щIахур, дауи, Iуащхьэ лъапэм псы щыIэщи арщ.
— Ущыуэркъым, тхьэмадэ, — къопсалъэ Къэбард, нэхъыжьым жыхуиIэмкIэ плъэурэ, — мес, махъшэхэр псы кхъуафэм бгъэдэтщ.
— ГъэщIэгъуэнкъэ… хэту пIэрэ а псыкъуийр зейр?
— БжесIэнщ ар зейр! Ар зейр…, — зэкIэлъигъэпIащIэу гушыIэну иришэжьат Дэмдей, арщхьэкIэ и ныбжьэгъум щыIуплъэм, зэуэ зыкъызэридзэкIыжри: — Сэр дыдэми сщIэну сыхуейт ар зейр — къалмыкъ, тэтэр хьэмэрэ къэзакъ?
— Хэт и къэзакъ? Дэнэ къикIауэ къэзакъ! — Быж ЛIыгъур ткIийуэ Дэмдей хуилъри зригъэущэхужат, арщхьэкIэ езыр-езыру хэгупсысыхьыжри, губжь-бампIэ щIэлъу: хьэуэ, тэн къэзакъхэр ди къэбэрдей щIыпIэм къыщыщIидзтэкъэ, «тэрч къэзакъ» зыфIащыжурэ! Емынэ зэрыхьэ… Апхуэдэххэурэ Къэбэрдейм щIы IэгупIэ къыхуэнэжынкъым, тедзэщ-хэхэсым зыкIэщIимыубыдауэ!
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
*1557 гъэм Къэбэрдей ЦIыкIур (Джылахъстэней) Иван IV зи пащтыхь Урысейм гухьащ, Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ (Марие) пащтыхьым щхьэгъусэу иратри. А благъагъэр къагъэсэбэпри, Темрыкъуэ и лIэужьи и Iыхьлыхэм ящыщ щIалэ зыбжани Урысейм Iэпхъуэжщ, чристан диныр къащтэри, я цIи адэцIи, Черкасскэ унэцIэкIэ зрагъэтхыурэ, яхъуэжащ. ЛIэщIыгъуэ зыбжанэкIэ Черкасскэхэр Урысейм хуэлэжьащ къулыкъу зэмылIэужьыгъуэхэр зэблахъуу. Абыхэм ящыщщ: Михаил Темрюкович, Доманук Темрюкович, Мамстрюк Темрюкович, Борис Камбулатович, Василий Карданукович, Яков Кундетович, Иван Борисович, Дмитрий Мамстрюкович, Михаил Яковлевич, Сунчалей Канлычевич, Михаил Алегукович, Григорий Сунчалеевич, Алексей Михайлович, Муцал Сунчалеевич, Касбулат Муцалович, Александр Андреевич Черкасскэхэр.
Тырку сулътIанхэу: Сулеймэн, Баязэт, Ахьмэд III, Абдул-Хьэмид, Абдул-Хьэзиз сымэ хэт и анэр, хэти и анэшхуэр е и щхьэгъусэр адыгэу щытахэщ. Кърым хъанхэм мызэ-мытIэу адыгэ щхьэгъусэхэр яIащ. Куржыпщ Вахтанг VI, къэжэр шаххэу Аббас I, Аббас II, къалмыкъ хъан Аюк сымэ я щхьэгъусэхэу щытахэр адыгэщ.
Сурэтыр ПIэтIуащIэ Феликс ищIащ
