Дунейпсо литературэм и классик
Хьэткъуэ Умар къызэралъхурэ илъэси 135-рэ ирокъу
Иджырей тырку литературэм и новеллэ жанрым и лъабжьэр зыгъэтIылъа Хьэткъуэ Умар — Омер СейфеддинкIэ зэджэжым — дунейпсо литературэми увыпIэ хэха щеубыд.
Абы и тхылъхэр къэрал куэдым къыщыдэкIащ. УрысыбзэкIэ зэра-дзэкIауэ Умар и новеллэхэр тIощI гъэхэм и кIэм къыщыщIэдзауэ урыс журналхэм къытохуэ, и тхыгъэ къыхэхахэр тхылъ щхьэхуэу 1957, 1975, 1987, 2009 гъэхэм Мэзкуурэ Ленинградрэ къыщыдокI. ТхылъиплIми ит новеллэхэр, повестхэр урысыбзэкIэ зэрадзэкIащ Печенев Игорь, Яковлевэ Нелли, Кормушин Иван сымэ. «Омер Сейфеддин пщIэшхуэ иIэщ иджырей тырку литературэбзэр убзыхуа зэрыхъуамкIэ, — жеIэ Печеневым. — Япэ итхэми, езым и зэманым псэуа тхакIуэхэми ар къащхьэщокI и бзэр нэхъ къызэрыгуэкIыу, цIыхубэр зэрыпсалъэм нэхъ пэгъунэгъуу зэрыщытымкIэ.
Хьэткъуэм и тхыгъэхэр хуэхейщ хьэрып, къэжэр псалъэхэу тырку литературэбзэр лIэщIыгъуэ зыбжанэ хъуауэ зэIызыгъэхьэхэм».
Хэт хъуну-тIэ зи гугъу тщIы адыгэ щIалэр? Хьэткъуэ Умар и адэ Сэфудинт истамбылакIуэ ежьар. Тыркум нэса нэужь, ар зы щIыпIэм икI-рэ адрейм Iэпхъуэу куэдрэ екIуэкIащ. ИкIэм-икIэжым Мрамор тенджызым и Iуфэм пэмыжыжьэ Гёнен жылагъуэм дотIысхьэ. 1884 гъэм абы къыщалъхуащ тхакIуэ цIэрыIуэ хъуну щIалэр.
Хьэткъуэм литературэм и гъащIэр пищIэну и пщIыхьэпIи къыхэхуэртэкъым. И ныбжьыр илъэс пщыкIутI фIэкIа мыхъуауэ, Умар Эдерне къалэм дэт дзэзешэ еджапIэм щIотIысхьэ. Ар къеухри, Истамбыл макIуэ, и щIэныгъэм хигъэхъуэн мурад иIэу. ИкIи абы «Мектебе Хьэрбийе» еджапIэ нэхъыщхьэр къыщеухри, илъэс зыбжанэкIэ дзэм къулыкъу щещIэ.
1908 гъэм екIуэкIа революцэм и ужькIэ Тыркум куэду къыщыдагъэкIыу щIадзэ сатирэ, гушыIэ журналхэр. Абыхэм къытрадзэ усэхэр, хъыбархэр икъукIэ къащхьэщыкIырт япэрей классикэ сатирэм и щапхъэхэм. Тхыгъэхэм я нэхъыбэр пэджэжырт зэманым къигъэув къалэнхэм, литературэм и унэтIыныгъэ зэхуэмыдэхэм я зэныкъуэкъум. Абыхэм яхэтт пародиехэр, эпиграммэхэр. А зэманым щыIа тырку сатирэм и гугъу щащIкIэ, япэу зи цIэ жаIэр Хьэткъуэ Умарт. Абы и тхыгъэ гъэпсыкIэм и лъабжьэщ псэ щабагъэр, гу пцIанагъэр, Iущыгъэ зыхэлъ акъыл гъэтIысакIэ къэIуэта гупсысэхэр, апхуэдэуи хъуэр, гушыIэ шэрыуэхэр.
Гу щабагъэкIэ псыхьа усыгъэ закъуэтIакъуэхэм къадэкIуэу, Хьэткъуэм итхырт пхъашэу, дыджу гум ежалIэ ауанхэмкIэ гъэнщIа новеллэхэри.
Умар и ныбжьэгъу тхакIуэхэу Джэс Алъпрэ Жаныпэ Алийрэ щIыгъуу «Гёнч къалэмлер» журналыр къыдигъэкIыу щIедзэ.
1912 гъэм Хьэткъуэр аргуэру дзэм хохьэж, ауэ Балкан зауэм ар зэрыхэтар мащIэ дыдэрэщ. Гъэр ящIри, Алыджым (Грецием) мазипщI- кIэ лъэхъуэщым щрагъэс, абы къызэрикIыжу, Истамбыл егъэзэж икIи етIуанэу дзэм къыхокIыж, зэи тримыгъэзэжыну мурад быдэ ищIауэ. 1914 гъэм къыщыщIэдзауэ дунейм щехыжыну 1920 гъэм нэсыху, абы Тырку щыхьэрым дэт курыт еджапIэхэм ящыщ зым литературэр щрегъэдж.
Хьэткъуэм илъэс щэщIрэ хырэщ къигъэщIар. Абы щыщу тхэным къылъысар илъэсий къудейщ. А зэман мащIэр дамэр уэзыгъэшэщI, дэрэжэгъуэ къозыт лэжьыгъэ куу-кIэ игъэнщIыфащ Умар. Абы и Iэдакъэм къыщIэкIащ новелли 150-м щIигъу, повесть зыбжанэ, зы пьесэ, и кIэм нимыгъэсауэ романитI. Хьэткъуэм къытрыригъэдзащ литературэр зыубзыху, бзэм теухуа лэжьыгъэ куэд. Тхыгъэ зыбжанэ тыркубзэкIэ зэридзэкIащ, Гомер и «Одиссеери» хэту.
Адыгэ щIалэм и тхэкIэм дэплъей, ар зи егъэджакIуэу къэзылъытэ тхакIуэ цIэрыIуэ куэд щыIэщ КъуэкIыпIэ Гъунэгъум. Хьэткъуэм и новеллэхэм, памфлетхэм тырку жылагъуэм и зэхэтыкIэр нэсу къыщигъэлъэгъуащ. Хэбгъэзыхь-мэ, къэралым щыIэ ухуэкIэр, тыркухэм я хьэл-щэныр, я псэукIэр щIэнэкIалъэ зэрищIым къыхэкIыу, тхакIуэ цIэрыIуэр ягъэкъуаншэрт, «угущIэгъуншэщ, псоми уащодыхьэшх» жаIэу. Хьэткъуэм и IэдакъэщIэкI нэхъыфIхэм ящыщщ «Телъыджэ», «Азэн джэ макъ», «Iулъхьэ», «Лэгъупыкъу», «МафIэдз», «Аргъуей», «Адакъэ», «Делэ», «Динсыз» новеллэхэр, «Эфруз-бей», «Хьэрэм» повестхэр.
Тхыгъэ зыбжанэ абы триухуащ езым и гъащIэм и къекIуэкIыкIам, и лъэпкъэгъухэм. Апхуэдэщ «ШытхъунщI», «Япэ мыхъумыщIагъэ», «ПIыртIыкъыш», «Зэшхэр», «Фыгъуэнэд», «Бгырыпх» новеллэхэр. Абыхэм Умар щетх и адэ-анэм, игъуэ нэмысу дунейм ехыжа и къуэш нэхъыжьым, къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым папщIэ псалъэ гуапэ, гурыгъу-гурылъ дахэ куэд.
Хьэткъуэм и IэдакъэщIэкIхэм увыпIэшхуэ щеубыд адыгэ таурыхъхэм хэт Iэмалшы КъуийцIыкIу, егъэлеяуэ пцIыупс барон Мюнхгаузен сымэ уигу къэзыгъэкI Эф-руз-бей щхьэщытхъум. Абы и IуэхущIафэхэм ятеухуа повестым авторым ауан щещI 1908 гъэм екIуэ- кIа революцэм и зэманым щыIа пщы-уэркъ интеллигенцэр, зи щэнхабзэр зэзымыпэсыж Iужажэхэр, напитIхэр, акъмыкъ фэрыщIхэр.
Япэ дунейпсо зауэм щыгъуэ Хьэткъуэр тэмэму бгъэдыхьащ полити-кэ Iуэху щытыкIэм. ГушыIэ жанкIэ ар щыдыхьэшхащ пантюркистхэм я мурадхэм икIи «Хуитыныгъэм и жэщ» новеллэм зэрыпхъуакIуэ зауэр гум тебгъахуэ зэрымыхъу- нур къыщигъэлъэгъуащ.
Адыгэ лъэпкъым къыхэкIа тырку тхакIуэшхуэ Хьэткъуэ Умар и гъащIэр щхьэузыхь хуищIащ зыщыпсэу къэралым ис лъэпкъ псори нэ-хугъэм, щIэныгъэм къыхуэгъэушыным.
Абы и пщIэр ноби, пщэдеи, игъащIэкIи мыкIуэдыжынщ. Дунейм щехыжым зы гукъеуэ закъуэщ иIар Хьэткъуэм: и адэжь хэку и IэфIагъ зэрызыхимыщIарщ, абы хуэпсэуну, хуэлэжьэну Iэмал зэримыIарщ.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд.
Iулъхьэ
Бжей жыгхэм я пщIащэр жьым зэрихьэрти, уэчы-лым, Хьэжы Намыкъ, и тхылъымпIэхэр зэщIикъуэжащ, жьым ирихьэжьэнкIэ шынэри. Щхьэгъубжэр хуищIащ, бжэри къридзылIэжынути, бжэщхьэIум нэсауэ, лIы лъахъшэ цIыкIу пщIантIэм къызэрыды- хьэр илъэгъуащ. И плIэм хъуржын зэпедзэкI илъщ лIы лъахъшэ цIыкIум, шыди IумпIэкIэ иIыгъщ.
— Еблагъэ, Алий Хъуэжэ! — къицIыхужащ уэчылым лIы лъахъшэр. — Сытым укъытхуихьа? Бэзэрым махуитI иIэжщ иджыри, щхьэ укъежьа?
И нэр щIиукъуанцIэри, лIы лъахъшэ цIыкIум тхьэмыщкIафэ зытригъэуащ.
— Си Iуэху щIагъуэкъым, зиусхьэн. Бэлыхь сыхэхуащ. Аращ сыкъезыхужьар… — жери зриIуэнтIыхьащ лIы лъахъшэ цIыкIум.
— Сыт пщIэн-тIэ, къыщIыхьэ… Нэхъ зэхэщIыкIыгъуэу къызжеIэт.
— БжесIэнкъэ… Аращ сыкъыщIэкIуар.
— Къэхъуар сыт?
— Уэр фIэкIа сызэчэнджэ-щын сиIэкъым. ЧэнджэщакIуэ сыкъэкIуащ.
Алий Хъуэжэ шыдыр ирипхри, уэчылым кIэлъыщIыхьащ. Уэчылым чысэ къыхуишияти, тутын ишыхьащ, и хъуржынри иригъэувэхащ, тутыным екъуурэ, и Iуэху зытетыр Хьэжы Намыкъ хуиIуэтащ. Къуажэ мухъутарым, Сойсузоглу, едауэрт Алий Хъуэжэ. Мухъутарым и щIы кIапэм унэ трищIыхьыгъащ Алий Хъуэжэ. Иджыри къэс къеныкъуэкъуакъым мухъутарыр. Иджы къодауэ, унэ трихын мурад ищIащи. «ЩIыр зейм унэри ейщ», — къыжреIэ. Ар Алий Хъуэжэ идэркъым: «Унэр зейращ щIыри зейр!» — жери пэуващ.
Хьэжы Намыкъ, и жьакIэм хэпэщэщыхьри, заулрэ гупсысащ. Иужьым жиIащ:
— Узахуэкъым, Алий Хъуэжэ!
— Сэра мызахуэр?
— Уэращ. Узахуэкъым.
— Сызахуэщ. Унэр щысщIым зыри щхьэ жимыIарэ мухъутарым?
— АбыкIэ хуитщ — къыбжи- IэнIами къыбжимыIэнIами.
— СызахуэкIэ тхьэ щысIуэжынщ! СыпикIуэтынукъым! Сызэрызахуэр и фIэщ сщIынщ! Седэуэнущ!
— Уедауэмэ, ухилъэфэнщ.
— Сыхрелъафэ! ИтIани седэуэнущ!
Алий Хъуэжэ зэрыхилъэфэнум шэч къытрихьэртэкъыми, Iуэхум хэIэбэнутэкъым Хьэ- жы Намыкъ. ИтIани сыт ищIэн: игъэщIэхъу хъунукъым, Бозоюкъ къуажэм дэсхэм яхуэуэчылщ илъэс тIощIрэ пщIырэ хъуауэ. Къэзымы-цIыху дэскъым Бозоюкъ, Iуэху къалъыкъуэкIамэ, зэжалIэр Хьэжы Намыкъщ, я уэчылщи. ПщIэншэу ягъэуэчыл ффIэщIрэ — ишхын щагъащIэркъым, гу къылъатэ зэпытщ, гъавэр хъуамэ.
И щхьэм ечэнджэщыжри, Хьэжы Намыкъ жиIащ:
— Хъунщ, уи Iуэхур си пщэ дэслъхьэжынщ, ауэ ухилъафэмэ, уигу къызумыгъабгъэ: мыр Iуэху цIыкIуфэкIукъым.
— Уэзгъэбгъэнкъым. Ауэ сыт сыхилъэфэнкIэ ущIэшынэр?
— Узахуэкъыми, аращ сыщIэшынэр.
— ХеящIэм зы щынэ пшэр хукъуэзгъэплъмэ-щэ?
— Дауэ пIа?!
— Си кIэн къикIынкIэ хъункъэ итIанэ?
— Уи кIэн къикIын сщIэркъым, ущыхилъэфэпэнур абы щыгъуэщ!
— Сыт щхьэкIэ?
— Нобэ ди хеящIэр япэрейм хуэдэжкъым, ухэзэгъэнкIэ Iэмал зимыIэщ!
Iулъхьэ хукъуэбгъэплъакъэ — узахуэми, ухригъэлъэфэнущ. Бий къыпхуэхъунущ, уигъэтIысыпэнри хэлъщ! ПцIыхуркъым уэ ар! Нэхъ цIыху къабзэ срихьэлIауэ сщIэжыркъым. Iулъхьэ хэзэгъэнукъым, кIэщIу бжесIэнщи. «Щынэ пшэр хукъуэзгъэплъмэ!» жыбоIэ…
Алий Хъуэжэ и щхьэр ищIащ:
— Апхуэдэ цIыху къабзэм тхьэм дыщимыгъащIэ!
— Тхьэм жиIэ!
Зы сыхьэт хуэдэкIэ зэбгъэдэсащ уэчылымрэ Алий Хъуэжэрэ.
Алий Хъуэжэ зэрыхилъэфэнум шэч лъэпкъ къытримыхьэми, Iуэхур и пщэ дилъхьащ уэчылым: Бозоюкъ жылэм яфIэлIыкIащ, езы Алий Хъуэжэи пщIэ хуищIырти, хуэгъэщIэхъуакъым.
— Хъунщ, сыхыхьэнщ уи Iуэхум, — къыжриIащ, — ауэ укъысщымыгугъыщэ: узэрыхилъэфэнур сызэрылIэжынум хуэ-дэу сощIэ, уи жагъуэ умыщIыж иужькIэ, уи Iуэхум зыри къимыкIмэ.
Ар зэраухылIэри, Алий Хъуэжэ ежьэжащ. ТхьэмахуитI дигъэкIри къытригъэзэжащ. Уэчылыр матхэри стIолым бгъэдэсщ. Алий Хъуэжэ къыщыщIыхьэм, Хьэжы Намыкъ и щхьэр къиIэтащ, и нэгъуджэри дригъэкIуэтеящ.
— Къеблагъэ, къеблагъэ, Алий Хъуэжэ! Ди кIэныр къикIащ, пщIэркъэ? Си фIэщ хъуртэкъым ди кIэныр къикIынкIэ!
— КъыщIикIар пщIэркъэ? — еплъащ Алий Хъуэжэ уэчылым.
— Сыт къыщIикIар? — и нэр къригъэжащ уэчылым.
— ХеящIэм хуезгъэша щынэ пшэрыращ ди кIэныр къыщIикIар, — къыфIэмыIуэху-къыфIэмыIуэхуу жэуап итыжащ Алий Хъуэжэ.
— Дауэ пIа? Щынэ хуебгъэша хеящIэм?
— Хуезгъэшащ.
— Епкуащ сытми?
— Ескуащ. Уэракъэ къызжезыIар: «ХеящIэм Iулъхьэ хэзэгъэнукъым, Iулъхьэ къыхукъуэзыгъэплъыр, захуэми, хригъэлъэфэнущ»? Ы?
— Сэращ…
— Щынэ хуезгъэшащ, ауэ хуезыгъэшар сэрауэ зыкъезгъэщIакъым.
— НтIэ?..
— Мухъутарым хуригъэшауэ жрезгъэIащ хеящIэм.
Уэчыл лIыжьым къалэмыр IэщIэхуащ, и жьэр иущIа фIэкIа, зы псалъэ хузэпыщэжакъым.
Жьы мащIэ къыкъуэури, жыгей пщIащэм и макъыр щхьэгъубжэм къыдэлъэтащ…
Шы
Си шыр тхьэмахуищ нейкIэ шэщым щIэтащ — щIэзэшыхьакъэ! Нобэ сышэсри, уанэ тесхакъым сыхьэтитIкIэ. Шыр ешащ, тхъурымбэр къохуэх. Абы гу лъыстащ, Вадар псыхъуэ дыдыхьа нэужь. Шыр ешами, сэ сыкъызэрыкIа къудейт. ЩIопщ уэгъуэ есхри, шым зричащ. Дзэлычым си напэр щIехулыкI, жьыр фийуэ зэхызох. Зыгуэрым срихьэжьауэ къысщохъу, жьыбгъэ сышэса хуэдэщ. «Илъэс щитху хуэдэ и пэкIэ сыкъалъхуатэми!» — а зыращ си гур зэрызгъэфIыр. Илъэс щитху и пэкIэ сыкъалъхуауэ щытамэ, дуней жыхуа-Iэр фэзгъэлъагъунт! НеIэмал… Дыкъалъхуакъым и чэзум…
Пшэ Iэтэ сырыхухэр уафэ лъащIэм щхьэхынэу щос. Шыри ешауэ къысфIощI, кIуэрым техьэн и мурад си гугъэщи, щIопщыр хузогъэдалъэ. Шым, аргуэрыжьщи, зреч, кумблъэмб хуэзэкIи, къызэтеувыIэркъым. Шы лъэгум къыщIэлъэт ятIэ шыкъырым-рэ мывэкIэщхъымрэ, къуан-щIэ фIыцIэ хуэдэ, си ужьым итщ… Илъэс щитху и пэкIэ сыкъалъхуауэ щытатэмэ! «Хьет!» жрагъэIакъэ ди адэжьхэм! ЛIыгъэ-шыгъэкIэ уащIыхьэнт — жыжьэуи уапэхъунутэкъым. ЗекIуэм хэкIакъым, шым епсыхакъым зы махуэ! Бетэмал, илъэс щитху и пэкIэ сыкъалъхуауэ щытатэмэ! Дунейр тIэу пкIэгъуэ схурикъунтэкъым, батэр згъэшынт! Дэ сытым дыщыщ: дыкъэрабгъэщ, дыщхьэхынэщ, дынасыпыншэщ, дыIэщэншэщ, дыхьэрычэтыншэщ — аращ дыкъызэрызэхэнар.
Шым нэхъри зрызогъэч, пщIэнтIэпсыр къыпхысхуащ. Псым дзэл бацэхэр щхьэщытщ; сэмэгурабгъумкIэ гъущI гъуэгу щызолъагъу: зиIуантIэ-зишантIэу, псым доущ гъущI гъуэгур, адэ-мыдэкIэ зыдедзэ, мэбгъунлъэ — псыхъуэм блапцIэ дэпщ фIэкIа пщIэнкъым.
Шыр емышурэ, сэ сешащ, си куэ лыпцIэр зэрызэхиущэбар зыхызощIэ. Гу къыслъита хуэдэ, шым нэхъ хуэм зещI, и тхьэкIумэр зэблигъэплъурэ хопырхъыкI, бахъейр къыщхьэщех.
Къалэ цIыкIум дынэсыжащ. Псы Iуфэм зыIуагуэшащ къа-лэ цIыкIум дэт кхъуэщыныщ-хьэ унэхэм. Я лъэгуажьэм нэс псым хэувауэ, цIыхубзхэр мэжьыщIэ. Сыкъыщалъагъум, хьэхэр зэщIэбэнащ. Шыр къыжьэдэскъуащ. Си Iэпкълъэпкъыр зэхэубэрэжьащ, шым сыкърамыхьэхыжмэ, сыкъепсыхыжыфын къысфIэщIыркъым.
Аракъэ схузэфIэкIынур? Аракъэ си фэм дэхуэнур? Шы схуэфащэ сэ? Зы теуэгъуэ зэпысчати, си щхьэр унэзауэ, си Iэпкълъэпкъыр зэхэубэрэжьауэ уанэгум сисщ. Сыт къысхужаIэнт, дяпэ итахэм сыкъалъэгъуатэмэ? ЦIыхум сыхабжэжынтэкъым.
Илъэс щитху хуэдэ и пэкIэ сыкъалъхуатэми! «Хьет!» жезгъэIэнт, уанэгум жэщи махуи сисами, зыуи къысщыхъунтэкъым. Сытым сыщыщ иджы: зыри сриуасэкъым, шыи схуэфащэкъым — ар хьэкъ сщыхъуащ нобэ. Сигурэ си щхьэрэ зэбгъэжауэ, тхьэ сIуащ: «АфIэкIа сымышэсыжын шы! Ди адэжьхэм я напэр тезмыхын!..»
ШытхъунщI
Шэщ бжэIупэр джэгупIэ тхуэхъуащи, пщэдджыжьым жьыуэ дыкъыщолъэтри дызэрохь. ШэщымкIэ псыIэрышэ блож, дзэлыгъуэм и жьауэм зыщIигъэпщкIуауэ. Ди унэр хъуэш жыгышхуэхэм къахэщыркъым — зыми дыкъилъагъунукъым, дызэранми. Ди анэр Истамбыл кIуащ — къытпэрыуэн искъым ди унэ. Си къуэшым сэрэ — ар зы илъэскIэ нэхъыщIэт — ди шыгъашхэ лIыжьым, Дударыхъу, дыкъыкIэрыкIыркъым. Шым пэтщI щыIэкъым тIуми: сыт и уасэ шыр псафэ пшэныр! Хьэсэн и закъуэ шэсын мэ- шынэ иджыри — аращ Дуда- рыхъу шыплIэм щIыдигъэ-тIысхьэр. Шыр псафэ къитшыжамэ, Iэнлъэм зэнтхъ идокIутэ, шхалъэм мэкъу дыгъэлыр дэз дощI, шэщыр къыдотхъу. Псом хуэдэж шыр птхъунщIыныр! Дударыхъу шытхъунщIыр къищтэрэ шым еувэлIамэ, сыщохьэ: — Сэ сыгъэтхъунщI шыр!
Дударыхъу сеIэтри, шым и тхыцIэм сытрегъэзагъэ, шытхъунщIри къысIэщIелъхьэ:
— ТхъунщI. Уемыгуауэ закъуэ.
ШытхъунщIыр Псэбыдэ и тхыцIэм дызолъэ. Шым и тхьэкIумэр зэблегъэплъ.
— И кIэр игъэкIэрахъуэрэ Псэбыдэ? — соупщI Дударыхъу.
— ЕгъэкIэрахъуэ.
— Сеплъынти.
ЗызогъэзэкI, арщхьэкIэ шым и кIэр слъагъуркъым: шы тхыцIэм сыкъытещ къудейщ, шыкIэр дэнэ щыслъагъун!
Аращ пщэдджыжь къэси: шэщым сынэсакъэ — лIыжьым сыщохьэ:
— Шыр сэ сыгъэтхъунщI, да-дэ!
— ПхуэтхъунщIынкъым.
— Сыт щIысхуэмытхъунщIынур?
— Уи ныбжь нэсакъым. УцIыкIунитIэщ.
— СхуэтхъунщIынущ!
— Зэ укъытримыч. Нэхъ укъыдэкIуэтеймэ.
— Дапщэщ сыкъыщыдэкIуэтеинур?
Иужьрей упщIэм жэуап кърит хабзэтэкъым Дударыхъу.
Шыр зэрыстхъунщIыр игу ирихь хъункъым лIыжьым: сыцIыкIунитIэ пэтми, гу лъыстэнтэкъэ абы! Шы ныбэгум сыщIэуэ къудейщ. Шыми ищIэ хъунщ сызэрыцIыкIунитIэр: щыстхъунщIкIэ, и тхьэкIумэр егъэкI, хопырхъыкI, зобэдзауэ, щыпхыукIи къохъу. Дударыхъу бзэ къызыхуимыгъуэтын щыIэ! Шым зыщихъунщIэкIэ, и тхыцIэм телъэщIыхьурэ трегъэуж, йодэхащIэ. Дахэр хозагъэ Псэбыдэ!
Тоужри, шхалъэм йоувэлIэж…
Шэщым си закъуэ сыкъыщIэнащ зэгуэрым. Хьэсэнрэ Дударыхъурэ псым кIуат. «Шыр стхъунщIынщ, — жысIащ, — ахэр къэсыжыхукIэ».
ШытхъунщIым солъыхъуэ- ри згъуэтыркъым. Шэщым пыхукIауэ, къуэдзапIэ иIэт Дударыхъу. Абы сыщIыхьащ. Шы Iэпслъэпсхэм сахэплъащ — шытхъунщIыр яхэзгъуэтакъым. Дэнэ щигъэпщкIуар? ПлIанэпэм дэт пхъэ гъуэлъыпIэм и щIагъым пхъуантэ удзыфэ цIыкIу щIэслъэгъуащ. Сигу щхьэ къэмыкIарэ алъандэм! ШытхъунщIыр пхъуантэ удзыфэм дэлъщ, дауи. Пхъуантэр гъуэлъыпIэ щIагъым къыщIэслъэфри зэтесхащ — дэлъщ! ШытхъунщI щIэрыпсщ, ди анэм Истамбыл къыхуригъэхащ.
ШытхъунщIыр къэспхъуатэри Псэбыдэ сыбгъэдэлъэдащ. Сызыбгъэдигъэхьакъым! Елъэкъуэуащ, зриIуэнтIыхьащ. «И щIыфэр згъэуз хъунщ», — жысIащ сигукIэ. ШытхъунщIым и дзэм сеплъащ: жаныбзэт, цыпхыдзэ хуэдэ! ШытхъунщIыр мэлыд, дыжьыным къыхэщIыкIа фIэкIа пщIэнукъым. «И дзэр Iузгуэнщ», — жысIэри шытхъунщIыр мывэ блыным щысхъуащ. «Дзагуэ хъуащ иджы», — жысIэри, шым сахыхьащ. Зым сызыбгъэдигъэхьакъым! Зыкъысхуагъэгуса фIэкIа пщIэнукъым: зра-гъэзэкIри мэпырхъ, я тхьэкIумэхэр зэблагъэплъ.
ШытхъунщIыращ зи лажьэр! Сыхурикъункъэ шытхъун-щIым!
Шэщым ибгъукIэ мывэ хьэкхъуафэ щылът. Хьэкхъуафэм ислъхьащ шытхъунщIыр, супIэщIыху сыкIэрыкIакъым. СупIэщIри хьэкхъуафэм издзэжащ шытхъунщIыр.
ЛэжьакIуэ щыкIуэкIэ, шэщым ныщIэплъэ и хабзэт ди адэм. А пщэдджыжьми ныщIэплъащ. Си закъуэт шэщым щIэтыр — Хьэсэн къысхуэгъэушакъым а пщэдджыжьым. Хьэкхъуафэм илъ шытхъунщIым гу лъитащ ди адэм. Шыгъашхэм еджащ:
— Дударыхъу, мыдэ къакIуэт.
Си псэр IукIынтэкъэ — си щхьэфэцым зрисащ. ЛIыжьым шытхъунщIыр зэпеплъыхь, и дамэр дрегъэуей — зыри къыгурыIуэркъым.
— Хэт зыкъутар?
— Дэнэ щысщIэн? — жиIащ лIыжьым. — ГъуэлъыпIэ щIагъым щIэт пхъуантэм дэлъащ.
Ди адэр къызжьэхэплъащ. И жьэр зэщIезгъэхакъым — япэ зыкъизгъэщащ:
— Хьэсэнщ, — жысIащ, си щхьэр щIэзгуауэ.
— Хьэсэни?
— Ы. Дударыхъу и къуэдзапIэм дыгъуасэ щIыхьэри шытхъунщIыр пхъуантэм къыдихащ, хьэкхъуафэм ирилъхьэри иупIэщIащ.
— Дударыхъу щхьэ жумыIарэ, ар щыплъагъум?
— Жейрти, къэзгъэушакъым.
— Къеджэт мыдэ а зи Iэпэлъапэ шхэр!
ПщIантIэм сыдэлъэдэжри, Хьэсэн седжащ. Си ужь ниувэри, шэщым нэжащ Хьэсэн: ди адэр къыщIеджар дэнэ щищIэнт! ЦIыху ткIийт ди адэр, къоплъамэ, уи пIэм уиткIухьырт.
— ПцIы бупсмэ, узукIынщ! — зыбгъэдишащ Хьэсэн.
— Супсынкъым.
— ШытхъунщIыр щIэпкъутар къызжеIэ-тIэ.
ЛIыжьым IэщIэлъ шытхъунщIым еплъащ Хьэсэн, ди адэм хуеплъэкIыжри, и щхьэр ищIащ:
— Сэракъым зыкъутар.
— ПцIы умыупс бжесIатэкъэ!
— Скъутакъым.
— Пэжыр къызжепIэмэ, уи гугъу сщIынкъым. ПцIы бупсыным нэхъ Iей зэрыщымыIэр зэгъащIэ!
И псалъэм текIакъым Хьэсэн:
— Сэракъым шытхъунщIыр зыкъутар. Зыкъутар сщIэркъым.
Ди адэр тэмакъкIэщI къэхъуащ:
— Тхьэр нахуэу уогъэпцI! — Ар жери си шынэхъыщIэм и нэкIур щIихулыкIащ. — Дударыхъу, шэщым афIэкIа щIумыгъэхьэ мыр. Унэм щIрырес!
ЛIыжьым си шынэхъыщIэр къищтэри унэм ихьыжащ, зэщыджэу гъыуэ.
Хьэсэн шэщым нагъэкIуэжакъым абы и ужькIэ: унэм щIаубыдащи, дунейм къытрагъэхьэркъым. Ди адэм и закъуэ: ди анэм и жьэри кIэригъэкIыркъым Хьэсэн: «УпцIыупсщ!» — жери. И напэ зэрыщIахулыкIар игу техуэнт Хьэсэн: къыхохъыжьэри зэщыджэу магъ — щIэх яхуте-гъэужыркъым, едэхащIэ щхьэкIэ. Ди анэм и пщIыхьэпIэм къыхэхуэркъым Хьэсэн пцIы теслъхьауэ. Шы теувэу шытхъунщIыр икъутауэ шэч щащIаи щыIэщ. Шы теувэкIэ шытхъунщIыр хуэупIэщIын?
Сэри зызумысыжыркъым, си шынэхъыщIэращ зытралъхьэр.
КъыкIэлъыкIуэ гъэм и гъэмахуэм ди анэр Истамбыл кIуащ аргуэру. Ди закъуэ дыкъэнащ. Хьэсэн шэщым кIуэн хуадэртэкъым иджыри.
Жэщ хъурэ дыгъуэлъыжа-мэ, Хьэсэн къызоупщI: шыр псафэ пша ноби, шыщIэхэр ин хъуа, Псэбыдэ зихъунщIэрэ щыптхъунщIкIэ?
Си шынэхъыщIэр сымаджэ хъуащ. Къалэм къикIа дохутырым Хьэсэн еплъри жиIащ:
— Гъуэжь узщ.
Унэм исхэр зэхэзежэ хъуащ. Ныбгъуэ яукIри, лы цIынэр Хьэсэн и тэмакъым тралъхьэ. Ди адэр Хьэсэн къыбгъэдэкIыркъым, и пIэ лъапэм тесщ. Дударыхъу нэщхъей зэпытщ, псэлъэжыркъым. Ди унэIут цIыхубзыр магъ, щIичэркъым.
— Щхьэ угърэ? — сеупщIащ унэIут цIыхубзым.
— Уи къуэшыр сымаджэ хьэлъэщ.
— Хъужынкъэ? — жызоIэ.
— Хьэуэ, хъужынукъым.
— Сыт къэхъунур-тIэ?
— Уи къуэш цIыкIур лIэнущ.
— ЛIэнущ жыпIа? — сэри согъ, сыкъыщиудауэ.
Хьэсэн зэрысымаджэм щхьэкIэ, ди унэIут цIыхубзыр щыжей пэшым сыщагъэгъуэлъат сэ. Жэщ хъурэ сыгъуэлъыжамэ, Хьэсэн си нэгу щIэкIыркъым. Гъыуэ къызбгъэдэт хуэдэщ: «ПцIыупс! ПцIыупс!»
Зыжэщ ди унэIут цIыхубзыр къэзгъэушащ:
— Хьэсэн деж сыкIуэнущ.
— Сыт щхьэкIэ? — игъэщIэгъуащ унэIут цIыхубзым.
— Ди адэм зыгуэр жесIэн хуейщ.
— Сыт жепIэнур?
— ШытхъунщIыр сэ зэрыскъутар жесIэнущ.
— Сыт шытхъунщI?
— Нэгъабэ пщIэжыркъэ? Хьэсэнщ зытралъхьар. Ди адэр ешхыдащ…
АфIэкI схужыIэжакъым: сыкъыщиудауэ согъ, пIэкум сисщи. Зэрыхъуар жесIащ ди унэIут цIыхубзым. Зызумысыжмэ, ди адэм и фIэщ хъункъэ? Хьэсэн лажьэ иIэкъым — ар жесIэнщ ди адэм. Сэращ зи лажьэр.
— Нэху щымэ жепIэнщ. Жэщыбг хъуа къудейщ.
— Хьэуэ, иджыпсту сыкIуэнущ!
— Уи адэр мэжей иджыпсту. Къыумыгъэуш. Пщэдджыжь жепIэнщ.
— Хъунщ-тIэ.
Си нэбдзыпэ къехакъым а жэщым. Нэхулъэ къищIа къудейуэ, ди унэIут цIыхубзыр къэзгъэушащ. Зызумысыжынущи, сыкъытреч. Зызумысыжмэ, си плIэм дэлъ хьэлъэр дэхужынущ.
БжэIупэм Дударыхъурэ къуажэ ефэндымрэ дащрихьэлIащ — тIуми я нэпсыр къыщIож. Си шынэхъыщIэ цIыкIум и псэр хэкIащ а жэщым.
Тырку Республикэм щыIэ Гёнен къалэм и утыку нэхъыщхьэм деж щытщ Хьэткъуэ Умар и фэеплъыр. Абы удз гъэгъахэр тралъхьащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ хэгъэрей адыгэхэмрэ. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ. 2014 гъэ
ЗэзыдзэкIар КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмидщ.
