Къулейхэри гъырэ?
Урысей хьэрычэтыщIэхэм яфIэкIуэдынкIэ хъунущ ди къэралым ирашахэр
«Комсомольская правда» газетым зэритхымкIэ, урысей олигарх 50 хуэдиз мыгувэу факъырэу къыщIидзыжынкIэ зыхуэIуа щыIэкъым. Мазаем и пэщIэдзэм американхэм хэIущIыIу ящIынущ УФ-м ирашу нэгъуэщI къэралхэм ягъэкIуа мылъкур зыфIэкIуэдынухэр хэт сымэми.
Урысей къулеижьхэм я дуней тетыкIэр зэщхьщ, ди деж къокIуэ, ягъэлажьэ лъэщапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм зы тхьэмахуэ щоIэри, ягъэзэж — Инджылызырщ е США-рщ абыхэм я унагъуэхэр зыщыпсэур, я мылъкури здэщыIэр. ЗыщIэгупсысыкIыжу ахъшэ шахтёр къалэ цIыкIу гуэрым зрагъэужьыным халъхьэн фи гугъэ? Абы и пIэкIэ я Iуэхухэр Урысейм щызэфIэкIмэ, къеплъэкIыжыххэнукъым.
Офшорхэм ягъэкIуа ахъшэхэр доллар триллионым нэблагъэу къелъытэ США-м Экономикэ къэхутэныгъэхэмкIэ и лъэпкъ бюром. Ар 2018 гъэм тещIыхьа ди къэрал бюджетым нэхърэ хуэди 4-кIэ нэхъыбэщ. Абыхэм ящыщ Iыхьэшхуэ УФ-м къекIуэлIэххэркъым: УФ-м унэ уардэхэр, IуэхущIапIэхэр къыщыщэхуным егъэщIылIа Iуэхухэр зэфIагъэкI, зы офшорым ахъшэ ирагъэкIыу нэгъуэщIым ягъакIуэурэ.
2015 — 2016 гъэхэм ягъэувауэ щытащ мылъку изышахэм налог зэрамытамкIэ жэуапыр ящхьэщыхыным теухуа хабзэр. НэгъуэщIу жыпIэмэ, «къэгъэзэж закъуэ, сэ псори уэ пхузогъэгъу». Ауэ ар нэхъыбэу къэзыгъэсэбэпар хьэрычэтыщIэ курытхэрауэ къыщIэкIынущ. Мылъкуу къашэжар зыхуэдизри хэIущIыIу ящIыркъым — зэрымащIэ дыдэм ириукIытэ хъунщ.
Сыт США-м «февраль офшор революцэр» къыщIигъэхъеяр? Абы тегъэщIапIэ ещI къулейхэм я мылъкур Урысейм и IэнатIэхэу санкцэхэр зыхуагъэувахэм къызэрыщагъэсэбэпыр.
— Ауэ итIани дунейпсо бизнесым увыпIэшхуэ щызыIыгъ къулей дыдэхэм иужь илъэсхэм хагъахъуэ УФ-м ираш мылъкум. Псом хуэмыдэу зи лэжьыгъэр Урысейм щызыхуэзыщIыжхэм. АтIэ, слIожь? Трамп къищта унафэм ди къэралым и зэран е, уеблэмэ, и сэбэп къекIыну? ЗэкIэ зэтехуэркъым абы теухуауэ ди экономистхэм жаIэхэр.
ФэрыщIыгъэ
ИщхьэкIэ къыщыдэкI газетхэм сыт щыгъуи къэралым и «лъынтхуэхэр» яIыгъщ. Абыхэм псом хуэмыдэу ядэплъагъур ди цIыхухэм я улахуэхэр зыхуэдизым, абыхэм я зэщхьэкIыныгъэр зэрегъэлеям теухуа тхыгъэхэр зэпымыууэ зэрытрадзэрщ.
Мис иджыри «Аргументы недели»-м абы егъэщIылIауэ щап-хъэ хьэлэмэтхэр къыдбгъэделъ-хьэ. «ЦIыхубэм и IуэхутхьэбзащIэхэу зи улахуэхэр инхэр» тхыгъэм дыкъыщоджэ:
«Правительствэм мыукIытэу игъэзащIэу фэ зытрегъауэ Президентым илъэсих и пэкIэ къыдигъэкIа «накъыгъэ указхэр». 2018 гъэм щIышылэм и кIэухым, хэхыныгъэщIэхэр екIуэкIыным мазитI иIэжу, правительствэр хьэлэлу къыщIэкIащ: бюджетым ирипсэухэм я улахуэхэр сом мелард 14,5-кIэ къиIэтащ. Псори зэхэту. Ауэ ипэжыпIэкIэ къыщIигъум зы мазэм хуэзэр соми 100-щ.
Федеральнэ бюджетым и инагъым тепщIыхьмэ, сом мелард 14,5-р жьгъей дыдэщ, ар зэрыхъур сом триллион 16,1-рэ хъу а бюджетым IэнатIэхэм ятригъэкIуэдэнухэм я 0,01 процентщ».
Псори зэпэшэчащ: правительствэм игъэбелджылащ хэт сыт хуэдиз лъысынуми. Сом меларди 7,2-рэ Iурадзэнущ егъэджакIуэхэм. Сом меларди 3,4-рэ къапоплъэ узыншагъэр хъумэным и лэжьакIуэхэмрэ еджагъэшхуэхэмрэ. Щэнхабзэм пэрытхэм ялъысынур сом мелуан 500-щ. УзыщыгуфIыкIын хэлъкъым: улахуэхэр я пIэ икIынукъым. Урысейм бюджет IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм я лэжьакIуэхэр мелуан 13,84-м зэрыщыщIигъур къэплъытэмэ, ар тыншу къыбгурыIуэнущ.
Бюджетым ирипсэухэм я нэхъыбэр егъэджакIуэхэрщ. Мазаем къыхущIагъуну ахъшэр цIыху мелуани 4,9-м ятебгуашэмэ, дэтхэнэми лъысынур соми 122,5-рэщ. Дохутырхэм нэхъ мащIэжщ: дэтхэнэри къулей «зэрыхъунур» зы мазэм сом 73-кIэщ. АрщхьэкIэ еджагъэшхуэхэр ехъулIащ: 2015 гъэм зэрыхъуу щыта мин 247-м щыщу къэнэжа мин 230-м дэтхэнэми хуэзэу илъэсым Iэрыхьэнущ сом мин 14,78-рэ.
«Аргументы недели»-м а бжыгъэхэр ярегъапщэ нэгъуэщI улахуэ-хэм. Къэтщтэнщ цIыхубэм и IуэхутхьэбзащIэхэр. 2018 гъэм Къэрал Думэр Iыгъыным трагъэкIуэдэнущ сом меларди 10,93-рэ — нэгъабэ елъытауэ сом мелардкIэ нэхъыбэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, депутатхэм проценти 10-кIэ нэхъыбэ яIэрыхьэнущ. Абы щыгъуэми, бюджетым ирипсэу адрейхэм 2018 гъэм хущIагъунур проценти 4-м щхьэдэхын-щхьэдэмыхынщ. Фигу къэдгъэкIыжынщи, депутатхэр зэрыхъур 450-рэ къудейщ — егъэджакIуэхэм нэхърэ хуэдэ мин 11-кIэ нэхъ мащIэщ.
Медведевым фэжагъуэ къыщихьакъым ФедерацэмкIэ Советым и пащхьэми — 2018 гъэм абы трагъэкIуэдэнущ сом мелуан 500 нэхърэ нэхъыбэ: хэбгъэзыхьмэ, ипэкIэ къэтхьа проценти 10-ми щхьэпрокI. ПщIэ зыхуэтщI сенатор 85-м я илъэс улахуэр, псори зэхэтлъхьэмэ, сом меларди 2,15-м нос. Ауэ ари зырикIщ министрхэм я улахуэхэу нэгъабэ и дыгъэгъазэм хэIущIыIу хъуахэм елъытауэ. Бюджетым и хэщIыныгъэхэр гъэмэщIэным псом хуэмыдэу ерыщу щIэбэн Силуанов Антон, финансхэмкIэ министрым, зы мазэм лэжьапщIэ къудейуэ ират сом мелуан 1,73-рэ. Пэжщ, мыбдежи Iуэхухэр телъыджэу щызэхэзэрыхьащ: мылъкум нэхъ пэжыжьэ къулыкъущIэхэм яIэрыхьэр хуэдищкIэ нэхъ ма-щIэщ. Псалъэм и хьэтыркIэ, узыншагъэр хъумэнымкIэ министр Скворцовэ Валентинэ и улахуэр сом мин 507-м щIигъуркъым. Нэхъ мащIэ дыдэ зыIэрыхьэр сом мин 407-рэ зи лэжьапщIэ щэнхабзэм-кIэ министрыр тфIэгуэныхьщ. Ауэ, а «мащIэри», сыт хуэдизкIэ гъэкIэрахъуи, УФ-м щызекIуэ курыт улахуэм нэхърэ хуэдэ 14-кIэ нэхъы-бэщ.
ЩIыIэмрэ хуабэмрэ
2017 гъэм и дыгъэгъазэм Интернетым иригъуазэхэр игъэгузэващ Ангарск щыпсэу цIыхубзым УФ-м и Президентым и цIэ-кIэ ирилъхьа тхыгъэм. Абы къыщыгъэлъэгъуат Байкал гуэлым и гъунэгъу Листвянкэ китайхэм хабзэншагъэкIэ ресторанхэмрэ хьэщIэщхэмрэ къызэрыщызэIуахыр, щIы Iыхьэхэр налог гуэри ямыту къызэрыщащэхур: мыгувэу «а пасэрей урыс жылагъуэр китай хьэблэ хъунущ». А зыхуэгъэзэныгъэм Iэ щIадзащ цIыху мин 60-м щIигъум: къызыхэкIри гурыIуэгъуэщ: Китай абрагъуэм КъуэкIыпIэ Жыжьэр «жьэдимыгъэлъэдэну» пIэрэ?
«Аргументы и факты» газетым и лэжьакIуэ Зотов Георгий КНР-м щыIащ икIи Iуэхур зыIутыр зэхигъэкIыну хущIэкъуащ.
«Китайм и ищхъэрэ провинцэ-хэм сэ сащрихьэлIащ нэхъапэм Приморьемрэ Сыбырымрэ пщафIэхэу, Iэнэзехьэхэу щылэжьа цIыхухэм. Илъэсищ и пэкIэ абыхэм ягъэзэжащ. Щхьэусыгъуэр къызэрыгуэкIщ: сомыр пуд хъуащ. «Сэ дяпэкIи Урысейм сыщыпсэуну, си унагъуэр фи деж згъэIэпхъуэну си мурадащ, — къызжиIащ Кун Ван. — АрщхьэкIэ сыщIегъуэжащ: мы зэманым Урысейми Китайми улахуэхэр щызэхуэдэщ. Харбин сэ къыщызолэжь Приморьем къыщысIэрыхьэу щытам хуэдиз — юань 4500-рэ. Ар сом мин 40 мэхъу. Владивостокрэ Благовещенскрэ щылэжьа си цIыхугъэхэм я нэхъыбэр Урысейм къикIыжащ: КНР-м и экономикэм зеIэт, цIыхухэм я псэукIэр щофIакIуэ».
«КНР-м и цIыхухэм я процент 94-р щыпсэур абы и щIыналъэм и зэхуэдитI къудейращ! — жеIэ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор Цзинь минь Цзун. — Урысей политикхэм уащедаIуэкIэ, китайхэм зым и щхьэм адрейр тес хуэдэу къыпщагъэхъу. Ар пэжкъым. Псалъэм и хьэтыр-кIэ, Урысейм и гъунапкъэм щыIэ Хэйлунцзян провинцэм цIыхухэм ахъшэ щыщIатыркъым я унэхэр щIымахуэм зэрыхуагъэплъым къыхэкIыу. Апхуэдэ щIыкIэкIэ правительствэр хущIокъу щIыпIэм щыпсэухэр имыгъэIэпхъуэну. Пэжщ, абыхэм я плъапIэщ дунейр щыхуабэ икIи цIыхухэм ахъшэфI къыщалэжь щIыпIэхэр. Китайхэм дунейр щыщIыIэ дыдэ икIи ущыпсэуну гугъу Сыбырыр «къагъэIурыщIэну» ягъэхъыбархэр пцIы зэфэзэщщ. Илъэс 25-м къриубыдэу КНР-м и цIыхухэу Урысейм щыпсэухэм я бжыгъэм зыкIи зихъуэжакъым — мин 250-рэ».
Журналистым адэкIэ пещэ: «КНР-м щыпсэухэм хуабэ щIыпIэхэр нэхъ къызэращтэр нэрылъагъущ. АрщхьэкIэ Урысейр хэмыту нэгъуэщI щIыналъэхэмкIэ зэреплъэкIри умылъагъункIэ Iэмал иIэкъым. Псалъэм и хьэтыркIэ, Таджикистаным китай лэжьакIуэхэм я бжыгъэр мини 100-м щыщIигъуащ. Ахэр хуит ящIащ я унагъуэхэри я гъусэу абы Iэпхъуэну. Апхуэдэу китай мэкъумэшыщIэхэу минипщIхэм Къыргъызыр хэщIапIэ ящIащ икIи абы хадэхэкIхэмрэ пхъэщхьэмыщхьэхэмрэ къыщрахьэлIэ. Китайхэр Мяньмэ хабзэншагъэкIэ зыщагъэбыдэ, абы щэхуу къуажэхэр щагъэтIысащ. Ауэ цIыху мелуанищ фIэкIа щымыпсэу икIи щIыналъэшхуэ дыдэ зиIэ Монголием кIуэр мащIэщ. Сыт щхьэкIэ? Щхьэусыгъуэр зэщхьщ: Монголием щIыр гъавэкIэ щыкъулейкъым, щIыIэр градус 30-м щынос. ЗыкIи хуейкъым. Ауэ КНР-м и цIыху мин 500 IэпхъуакIэщ Африкэм, правительствэм континент фIыцIэм бэджэнду гектар мелуанищ къыщыIихащ. Аращи, зыри зэкIэ Урысейм и Приморьемрэ Сыбырымрэ «щIигъэнэну» хэткъым. Сыт хуэдэу щымытами, «зэкIэ».
«… Сэ Листвянкэ сыщыIащ. Абы уней хьэщIэщхэу щэхэр къыщызэIуахащ. Абыхэм я проценти 10 къудейрщ лицензэ зиIэр. Я нэхъыбэ дыдэр зыгъэлажьэри урысейхэрщ, ауэ китайхэр мыбдежым къыщебзэджэкIыу къалъытэмэ, полицэр, адрей хабзэхъумэхэр щIыщыIэжыр сыт?»
УнафэщI хуэщкъым
Ди гъунэгъу Дагъыстэным и щыхьэр Мэхъэчкъалэ унафэщI хуэщкъым. Дэ дощIэж зэгуэр къэрал псом щыцIэрыIуэу щыта Умаров Саид къыщыщIар.
умаровым и тетыгъуэм щыхьэрыр Урысейм и къалэ нэхъы-фIу тIэунейрэ къалъытауэ щытащ. Ар ехъулIэныгъэшхуэ дыдэт. Умаровым къыхуеблагъэрт властышхуэ зезыхьэ цIыхухэр. КъулыкъущIэхэр хэтт Мэхъэчкъалэ и щапхъэм адрейхэр драгъэплъеину. АрщхьэкIэ… апхуэдиз щытхъу зиIэ унафэщIыр ягъэкъуэншащ бандит зэщIэгъэуIуахэм я унэтIакIуэу, къыпхуэмылъытэн хуэдиз мылъку зрилъэфэлIауэ къалъытэри. Абы и псэуалъэр апхуэдизу лъэщти, мэрыр щаубыдым къагъэсэбэпын хуей хъуащ вертолёт, бронетранспортёрхэр, ОМОН-мрэ спецназымрэ ящыщ гупышхуэ. Умаровыр пщыкIутхурэ яукIыну хэтат, езыри игъуэта фэбжьхэм къыхэкIыу гу цIыкIум ису фIэкIа къикIухьыжыфыртэкъым. Ауэ ар езым и лей зытехьахэм я лъыщIэжым къыхэкIауэ къыщIэкIащ…
Иджы аргуэру жэуапым ирашалIэ Мэхъэчкъалэ и къыкIэлъыкIуэ мэрыр — Мусаев Муса. Ар ягъэкъуаншэ ахъшэм пыщIа хьэгъэщагъэхэр зэхищIыхьауэ. Псалъэм и хьэтыркIэ, сом мелуани 182-рэ и уасэ щIы Iыхьэр… зы мелуан закъуэкIэ ищауэ.
Газетхэм зэратхымкIэ, абы езым къуаншэу зыкъилъытэжыркъым: жеIэ махуэ къэс Iэ зытридзэ тхылъымпIипщIхэм ярыт псоми щымыгъуэзауэ. АрщхьэкIэ, Мусаевыр яшащ зи Iуэхухэр зэхагъэкIхэр пIалъэкIэ щаIыгъ щIыпIэм.
КъыхущIагъуну пIэрэ?
Къэрал Думэм къыщыхалъхьащ лэжьапIэ IэнатIэ пэрыт пенсионерхэм кърат ахъшэм къыхущIагъуным теухуа хабзэгъэув проект.
Абы къыщыгъэлъэгъуащ дэтхэнэ апхуэдэ цIыхуми соми 1600-кIэ нэхъыбэ къыIэрыхьэн хуейуэ.
Лажьэ пенсионерхэм егъэщIылIа Iуэхур зэфIахыну депутатхэр куэд щIауэ хущIокъу — абы ирехулIэ езы гъащIэм. Фегупсысыт: 2016 гъэм и закъуэ IэнатIэ пэрыт пенсионерхэм я бжыгъэр мелуан 15-м къыщыщIидзэри мелуан 8-м нэскIэ къехащ. Ар зи ягъэр индексацэр къызэрызэтрагъэувыIам и закъуэкъым. Экономикэм щытыкIэр щыапхуэдэ-щи, куэдым нэхъ къащтэ хъуащ улахуэхэр щэхуу къратыныр. Лажьэ пенсионерхэр мыбдеж къыщыбгъэдэIуэну нэхъ тыншщ — ахэр мэшынэ уэрамым къыдэхутэнкIэ.
«Реформэ зэмылIэужьыгъуэхэр езыгъэкIуэкI къэралым езым и цIыхухэм я жагъуэ ищI къудейкъым — абы фIокIуэд налогхэр зыщхьэщамытыкI ахъшэ куэд. Си хэхакIуэхэм ящыщ зым щхьэтечу къызжиIащ: «Сэ зыми сытехьэлъэну сыхуейкъым, си щхьэ сопIыж. Сыт атIэ апхуэдизу сыщIагъэпудыр? Дэ, лажьэ пенсионерхэр, къэралым цIыхухэм дащыхимыбжэкIэ, сэ арэзы сытехъуэнущ хабзэм ебакъуэу къызат улахуэми. Сэ пщIэ къыщысхуамыщIкIэ, властым и пащхьэм зы къалэни си пщэ щыдэлъкъым».
Мы пычыгъуэр дэ къыхэтхащ Къэрал Думэм Бюджетхэмрэ налогхэмкIэ и комитетым хэт Щаков Михаил «Аргументы и факты» газетым къытрыригъэдза тхыгъэм. ЖытIэнуращи, иужь зэманым Урысейм мы Iуэхум хуабжьу щытопсэлъыхь. ИтIани, къулыкъущIэхэм зралъэфыхь. Псори зыхуэгъэзари апхуэдэ индексацэр зыхуэдизынумрэ абы текIуэдэну ахъшэр къыздрахынумрэщ.
Хабзэгъэув проектыр зэхэзылъхьахэм къалъытэ абы сом мелард 87-рэ текIуэдэну. Щаков Михаил зэреплъымкIэ, ар ирикъунукъым. Мы зэманым лажьэ пенсионер- хэм я бжыгъэр мелуани 8 хъумэ, ар сом меларди 150-м хуэдизын хуейщ. Зэ еплъыгъуэкIэ мащIэкъым, ауэ ахъшэр къэбгъуэтыну гугъукъым: бюджетым мылъкухэр нэхъ зэгъэзэхуауэ къигъэсэбэпмэ зэфIэкIащ. Къэрал корпорацэхэр къыжьэдэкъуэн, Санкт-Петербург щаухуэ футбол стадионым хуэдэхэр щIыным трагъэкIуадэхэр ягъэмэщIэн, банк сэбэпыншэхэр къегъэлыным къыпыкIын хуейщ. ИтIанэ пенсионерхэм папщIэ ахъшэ къыкъуэкIынущ.
Мыбдежым къыщылъытэн хуейр хэщIыныгъэхэр зыхуэдизынуракъым, атIэ захуагъэрщ. ЦIыхур лэжьащ къэралым игъэува пIалъэр къэсыхукIэ. Иужьрейм пщэрылъ зыщищIыжащ пенсэ иритыну. НэгъуэщIу жыпIэмэ, цIыхухэм езыхэм я къалэн псори ягъэзэщIащ, арщхьэкIэ къэралым ахэр зэхедз мылажьэхэрэ лажьэу. Абы щыгъуэми етIуанэхэр егъэикIэ.
Псалъэ пэжхэщ, ауэ депутатым псори и пIэ ирегъэувэж: мы гъэм индексацэ щыIэнукъым. Япэрауэ, бюджетыр къащтакIэщ. ЕтIуанэрауэ, зи гугъу тщIы жэрдэмыр ещхьщ екIуэкIыну хэхыныгъэхэм япэ къихуэу хэхакIуэхэр къызэрагъэгугъэм. Пэжи, пцIыи?
Зыгъэхьэзырар ШАЛ Мухьэмэдщ.
