Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Вынд
Теплъэгъуэ
БжьыхьэкIэщи, пщIащэхэр щIылъэм щызщ: хэт тхыпхъэщIыпхъэхэр зыхащIыхьа гухьэр дахэщ, хэти дыгъэ нэбзийр зэуэ ебэкIри зишыхьыжащи, лъэгум къыщощхъыщхъ. Жьы щIыIэтыIэр зэзэмызэ къыкъуоу, щыхь бжьакъуэу узыIуплъэ жыг къудамэхэр абы хуищIэу щIегъэхъаери, егъэкIэзыз; тхьэмпэхэр къеIэт, зыр адрейм ецырхъыу, иужьым хьэндырабгъуэм хуэдэу, ахэр щхьэхынэ-щхьэхынэу щIыпIэ-щIыпIэхэмкIэ щотIысэхыж. ТIэкIу-тIэкIуурэ щIэхуабжьэ жьым жыг щхьэкIэхэри псей къудамэхэри хуищIэу щыщIигъэхъаекIэ, абыхэм ягъэIу хуэдэщ гумрэ псэмрэ мащIэу зыгъэжьажьэ, узыгъэгумэщI макъамэ-щхъуантIагъэри, накъыгъэри, пшыналъэ дахащэр къизыш дыщэ бзу цIыкIухэри зэрыбзэхыжам хузэхалъхьа макъамэ. Псэм Iэфу зыщигъэпсэху жыг хадэшхуэм ситу лъэс лъагъуэ нашэкъашэм сыздрикIуэм, зэуэ жыг щхьэкIэмкIэ къоIукI вындыжь гуэрым и гужьеигъуэ-щтэгъуэ макъ, сызыщIэувыIыкIащи, абы сыхудоплъей: и дамитIыр ныкъуэзэгуэхщи, зэм лъагъумыхъуныгъэ щытыкIэ къысхуиIэу зегъэцыдж, къысхуо-гъурхъ, зелIэж, зэми, и нэр а зэрыстримыгъэкIыу, къудамэхэр къызэхепкIыхь; езыр фIыцIабзэщи, фIамыщI хьэжыгъэм зыхикухьами ярейщ.
ИкIэм абы мывэм хуэдэу зыкъредзых, тIэкIурэ си щхьэщыгур къиуфэрэзыхьа нэужь, зэрыхъуар сымыщIэу, и пэмкIэ си щхьэм къыхоуэ, иужьым и дамэхэмкIэ, и-итI иджы си напэ гуэрыр къысхузэпрехулэкI жысIэу, зблэлъэтщ зишхыхьыжури, итIанэ щIым зыкъридзыхащ. КъыспэтIысащи, и дамитIыр дрегъэуей-кърегъэух, зилIэжу мэкIий. ТхьэмыщкIэм и псэм гуIэгъуэр щIытелъым си нэр тохуэ: гъуэжь хъужа удзым хэсу, абы и щIыбагъым къыдэсщ, и пэр къыпылэлрэ лъыр къыжьэдэжу, и дамитIыр Iэпыхупарэ къабзийхэр зэкIэщIэжа-зэкIэщIэпхъауэ, вынд гуэр.
Сэ си гугъат а псэущхьэ тхьэмыщкIэр къасщтэу нэхъ жьыугъуэджэ, псэущхьэ гуэрхэр нэхъ щыземыкIуэ щIыпIэ схьыуэ лъэныкъуэ езгъэзыну, арщхьэкIэ дэнэт — вындыжь къыспэтIысам зилIэжыпэу хуежьащи, лIыгъэ уиIэщ бгъэдыхьи еIэби. Мо зылъэмыкIыжIам щхьэкIэ зыкъуигъэукIыну хьэзырщ. НэгъуэщI вынд гуэрхэри щIэмычэу къолъэтылIэ, арщхьэкIэ мобы и дамэхэмкIэ зеухьри-зеухь, езыкухэм заредзри, и пэмкIэ яхэуэурэ, къабзийр къыхечри къызыIуредзыж, аргуэрыжьщи, и дамитIымкIи зеухь. Сэ ахэр Iузгъэщтри зэбгрызгъэлъэтыкIащ. Иужьым гъуэгум дэздзыхщ, мобы къыпэскIухьри сежьэжауэ лъэбакъуэ тIощIырыпщI хуэдиз скIуагъэнт, си щIыбагъымкIэ къыщоIу нэхъ Iеижу зызылIэж, щтэгъуэ-гужьеигъуэ макъхэр. Гурыщхъуэ щIыIэр сщIауэ зэуэ сыкъызэплъэкIмэ — вынд гупышхуэ мо тхьэмыщкIэхэм къатеуащи, зэрызохьэ, джэдыцми пщIащэ гъуами зыкъаIэтащ. Сэ зэуэ зисчри а зэрыфыщIхэм сабгъэдэлъэдат, мохэр аргуэру Iузгъэщтыну, арщхьэкIэ мыхьэнэ лъэпкъ иIэжтэкъым. Къуаргъ уIэгъэрагъэнт: Iыхьэ-Iыхьэу зэпкъратхъакIэт, мыдрейр, гуIэгъуэр зи псэм телъу къыспэтIысарауэ къыщIэкIынт, щылът и дамэ лъэныкъуэр и лъакъуэм теукъуэдиежауэ — тхьэмыщкIэм и кIуэцIыр кърагъэуат.
«Я дэ ди Тхьэ лъапIэ! Нобэ зэрышхыж-зэрылIыж дэ — цIыху цIыкIум — къыддэплъейми ярей мыгъуи мы зи бзэ мыпсалъэ тхьэмыщкIэхэри! — КъысхуэкIуа гупсысэ хьэлъэм псалъэхэр зэтрищыпыкIырт. Си нэгу щIэкIам щхьэжагъуэ сищIауэ, хуэм дыдэу, жьажьэ-жьажьэу, сытехьэжат лъэс лъагъуэм.
Гъэунэ Борис.
Псалъэжьхэр
Бжьыхьэ мафIэ гуапэщ
Уи благъэжь къыбдищIэ щэхукIэ уи благъэщIэ дзыхь хуумыщI.
Уи насып зыхэлъым дыщэхъ тепхъуауэ уолъагъу.
УнагъащIэ хьэщIэхуэфIщ.
Фызым еуэр лIы мыхъущи, хъуэр зымыдэр лIы делэщ.
ХьэщIэ хьэщIэтепсыхэ и жагъуэщ.
Щхьэж и ныбжьэгъу и гъуджэ-мажьэщ.
Бжьыхьэ мафIэ гуапэщ.
Бабыщ псым итхьэлэкъым, мэлыхъуэ хьэм ишхкъым.
Дыщыпсэу щIыналъэм
Бжьыхьэ дыщафэм и иужьрей махуэхэр.
ЖыIэгъуэхэр
Хьэл пхуэхъунур пщIэнукъым
Дзэр узмэ, йоIэзэ — Iуачыркъым: жьы хъумэ, езыр къыIухужынущ.
Сымаджэу тыншрэ узыншэу гугъу ехьрэ щыIэкъым. (Узыншэм зэи зыхимыщIэн щэху бзаджэ гъащIэм иIэщ: Iумыуэху и насыпщ).
Узым ебэныр къонэри, къарум щыгугъыр мэджалэ.
Фадэм езыгъэлейр нэрыгъыу еубыд.
Бдзэжьейр и щхьэмкIэ фын зэрыщIидзэр псыщхьэмкIэ зэрекъум къыхэмыкIыу пIэрэ?
КIий-гуоуныр ущиикIэм и джэрпэджэжщ.
Ежьужь и лъабжьэ гуэрэныжьщ.
МыхъумыщIэхэр мэкIэ зэрощIэ.
Щхъухьым узыIэпешэ.
Iейр псалъэмакъыншэщ: хущIыхьэгъуэ игъуэтыркъым.
Дунейм и махуитI зэхуэдэкъым — цIыхури апхуэдэщ.
Хьэл пхуэхъунур пщIэнукъым.
Щхьэхуещэр «щэныфIэщ».
ПцIыр нахуэщ, пэжыр щэхущ.
Iыхьлы-благъэм щэху цIыкIуу кърамыхьэкI, хамэми ягъэIуркъым.
Губжьым гур къегъэкъабзэ.
Гур хуэмыкIуэмэ, щхьэм сыт и ягъэ.
Дунейр кIэкIэ зумыхьэ: абы щхьэ хуейщ.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
Фи лъэIукIэ
Псей цIыкIу мэзышхуэм къыщыкIащ
Псей цIыкIу мэзышхуэм къыщыкIащ,
Ар мэзым къыщыхъуащ.
Гъэ псом имыIэу фэзэхъуэкI
ЩхъуантIабзэу ар щытащ.
Борэным щIегъэдэIу уэрэд:
«Лэу щIы, псей цIыкIу, лэу щIы»,
Уэс IувкIэ уаем зрешэкI:
«ТепIэн уэ зыпхуэсщIынщ».
ТхьэкIумэкIыхь щтэрей щхъуэ цIыкIу
Псей лъабжьэм щоуджыкI,
Зэм-зэм дыгъужь, бзаджащIэ щхъуэжь,
МыпIащIэу блоущыкI.
Зэхэпхрэ, плъэт, шы Iэжьэ макъ
Мэз Iувым къыпхоIукI,
ЩIэщIащ а Iэжьэм зы шы цIыкIу,
МэпIащIэр, щIоущыкI.
Шы Iэжьэ къакIуэм исщ лIыжь цIыкIу,
А Iэжьэм илъщ ди псейр,
ТхупиупщIауэ къытхуешэж,
Къытхуешэр ар ди дей.
Абы зигъэщIэращIэри,
Махуэшхуэм къытхыхьащ,
ГуфIэгъуи фIыгъуи куэду дэ
Сабийхэм къытхуихьащ.
Къудащ Рае.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Собэ тедзэ
(къуэгъул)
Гуэдз хьэжыгъэр яухуэнщI, джэдыкIэ, содэ, шыгъу халъхьэри, къыркуэ хэмылъу тхьэвыр псы хуабэкIэ япщ. ИтIанэ Iэнэм гуэдз хьэжыгъэ тIэкIу трагъэщащэ, тхьэвыр тралъхьэри, и Iувагъыр мм 4 — 5 хъууэ хупхъэкIэ хъурейуэ яху. Ар градуси 120 — 130-м нэсу къэплъа тебэм иралъхьэри, и щхьэр трамыпIэу дакъикъи 5 — 6-кIэ лъэныкъуитIри ягъажьэ.
Собэ тедзэр жьамэ, хуэдэ зырэ ныкъуэкIэ зыкъеIэт, зыгъэтэджыр халъхьэ содэрщ. Содэр ебэкIа- мэ, щIакхъуэ цIыкIухэр гъуэжь мэхъу, и щIыIур къопIэнкI, содэмэ къыхех. Собэ тедзэр хуабэу яшх. Шатэм, шхум, шейм, фом докIу.
Халъхьэхэр: гуэдз хьэжыгъэу — г 200, джэдыкIэпсу — 1 , псыуэ — г 80, шыгъуу, содэу — узыхуейм хуэдиз.
Къазмакърэ
форэ
Къазмакъым икIри и пэри къыпач, кхъузанэм илъу ятхьэщI, псыр щIэжа нэужь кIэструлым е кхъуэщыным иракIутэ, фIыуэ зэхапIытIэ, фо хакIэри, псори фIыуэ зэIащIэж. Ар банкI гъущэм иралъхьэри, и щхьэр ягъэбыдэж, гъущапIэ-щIыIапIэм ягъэув. ЩIакхъуэм телъу яшх, шейм драф.
Халъхьэхэр: къазмакъыу — г 1000, фоуэ — г 1000.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
Тхыгъэ кIэщIхэр
Убзэныр къызыхэкIыр
ЦIыхур убзэу къалъхуркъым. Ар убзэ зыщIыр е и къарууншагъэрщ, е зэрыкъэрабгъэрщ, е зэрыщхьэхуещэрщ.
ПлъэкIитI
Зыр уафэм дэплъеймэ, илъагъур абы щызэрызехьэ пшэжьхэм я закъуэщ. Адрейм а пшэжьхэри елъагъу, ауэ ещIэ абыхэм я щIыIукIэ дыгъэр и къару псомкIи къызэрыщепсыр.
Шыпсыранэ
Гъатхэр къыщысым, адрей удзхэми хуэдэу, шыпсыранэри къэгъэгъат. Ауэ зыри абы хуеплъэкIыртэкъым.
«Удз гъэгъа псори цIыхухэм гуфIэу пач. АтIэ сэ щхьэ сыкъагъанэрэ? Сыт си лажьэ?» — жиIэрт абы, и щхьэ мыгъуагъэ хуихьыжу.
Абы ищIэртэкъым зэрышыпсыранэр.
Дэжей
Дэжейр жыгыщIэ цIыкIум ищIагъ къыщыхэкIат. Ар иджыри цIынэ дыдэт, зэфIэкIыншэт.
— КхъыIэ, зосшэкIыну хуит сыщI, — елъэIуащ дэжейр жыгым. — Сэ зыгуэрым зезмышэкIмэ, сыкIуэдыжынущ.
Жыг цIыкIум, дэжейр фIэгуэныхь хъури, «зыкъызэшэкI», — жиIащ. Иджы жыгыр плъагъужыххэркъым: дэжейм зэщIищтащ.
Кагъырмэс Борис.
Фэ фщIэрэ?
Джэш
Джэшыр ижь зэман лъандэрэ адыгэхэм къагъэкI. Ар икъукIэ ерыскъы къэуатщ, абы шхыныгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыхащIыкI, гъэгъахэм бжьэм фо къыпах.
Джэшым и къэхъупIэ-къежьапIэр Америкэрщ, Колумб Христофор а щIыналъэр зэрыщыIэр наIуэ къищIа нэужь, испанхэм XVI лIэщIыгъуэм ар Европэм къашащ.
Джэшыр хуабэр фIыуэ зылъагъу къэкIыгъэщ. Ар къэкIын, зиужьын щхьэкIэ щIыгулъым хуабэу градус 20 — 25-рэ игъуэтын хуейщ. Апхуэдэу нэхумрэ псыIагъэмрэ фIыуэ елъагъу. А къэкIыгъэр щыхэпсэну нэхъыфIщ ятIагъуэ щIыхэм.
Джэшыр узыншагъэмкIэ сэбэпышхуэ зэрыхъур къагъэлъэгъуащ ирагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм. Ар узыфэ куэдым пэщIэтыфщ. Махуэ къэс джэшу 50 пшхымэ, лышхыр къоуэлIэныр къыпхузэтегъэувыIэну къалъы-тэ.
Дол Iэминэ.
Гупсысэр – псалъэкIэ
Лъагъуныгъэ нэфIэщI
ЦIыхуфэм дэхуэнур зыхуэдизыр къихутэн мурадкIэ дунейм дыкъытриутIыпщхьами ярейщ ДыкъэзыгъэщIам. СогъэщIагъуэ, дыгъуасэ уи макъ сыхуэлIэу, уи Iуплъэгъуэ сызэрихуэнур къысхуэмыгъэсу зэманым сеныкъуэкъуащ. Си фIэщ хъурт уэри апхуэдэ зыгуэркIэ уи гур къысхуэпабгъэу. СелIалIэртэкъым псалъэ хэщыпыхьахэри уэркIэ къыхэсхын зэрыхуейм — къызэрыгуэкIыу, къыпылъэдам езмыгъэгъэзэжу сынопсэлъэфмэ сеплъыну мурад сщIат. Си гугъэт уи нитIым си гум щызу IэфIагъ къащIэсхыну, ди зэхуэзэм си гуныкъуэгъуэ псори дэужьыхыну. Ауэ сыт хуэдэ гугъапIэ симыIами, псори нэр изыщI щхьэгъэпцIэжти! Дэнэ кIуат ущыслъагъукIэ сызэщIэзыIэтэ къару лъэщри, сыщIэгъуэщыхьрэ зыщызгъафIэу щыта уи нитIми пшагъуафэ щхьэ есплърэ, пхуэзгъэтIыгъуэу зэманкIэ пхуэсхъума псалъэ IэфIхэм я кIапэлъапи щхьэ къысхуэмыубыдыжрэ?! Мыпхуэдиз мыгурыIуэгъуэм дауэ сакъыIэщIэкIыну? Си пщIыхь нэхъ шынагъуэ дыдэми къыхэзгъахуэртэкъыми апхуэдэ щытыкIэр. СщIэркъым… Хэт абыкIэ къуаншэр? Сэра? Уэра? НэгъуэщI? Хьэуэ, уэ сыткIэ ббгъэдэслъхьэн къуаншагъэр, дауи къыптезгъэхуэн гуэныхь? Дунеягъэ гуэныхьри хьэзабри згъэвыну сыхьэзыри, языхэзри къыплъэзмыгъэIэсу. Уэ сыткIэ уи лажьэ щхьэзыфIэфIагъкIэ си псэм щызэхэзухуэна гухэлъхэмрэ си гум щэхуу къиIущэщахэмрэ. Уи фIи уи Iеи зыхащIакъым, ягъэунэхуакъым абыхэм. Сэращ… Къуаншэ арэфыр сэращ, си закъуэщ. Уи хьэлыр псоми езыгъэфIэкIыу, уи пщIэр псоми езыгъэлъэгэкIыу, уи нитIым уафэ къащхъуэм хагъэджэразэу къызыщыхъуу, уи бзэр вагъуэбзэу зи тхьэкIумэм щызыгъафIэу щытар нэгъуэщIкъым — сэращ. Къысхуэгъэгъу, зэрымыщIэкIэ зэгуэр си гупсысэ кIапэлъапэ къыплъэIэсамэ, пхузиIа гухэлъхэм яжь къыпщIихуамэ, схуэмышыIэу си нитIым зыгуэр къаIуэтэгъамэ. Къысхуэгъэгъу, нэгъуэщI мыхъуми, пхузиIа лъагъуныгъэм и хьэтыркIэ. Зи хьэпIи зи шхыпIи къысхуэмыгъуэтыжу бзэха лъагъуныгъэ дахащэм!..
Жамбэч Рабия.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 4. Кхъухьлъатэзехуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 6. Ар-уан районым хиубыдэ къуажэ. 9. Зеиншэ. 10. Ди гъунэгъу щIалэм и … быдэщ школ нэужьым еджапIэ ищхьэ щIэтIысхьэну. 11. «Адыгэ … » — Даур Аслъэнрэ Хьэнфэн Алимрэ яуса уэрэд цIэрыIуэ. 12. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 14. ЦIыхубз щыгъын. 15. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ фызыжь хьилэшы. 16. Къуаргъ лъэпкъым щыщ къуалэбзу. 18. Къурш лъэныкъуэмкIэ къриху жьы щIыIэтыIэ. 19. Жыгым и «джанэ». 23. Языныкъуэ джэдкъазхэм, къуалэбзухэм я кIэм пыт цы пхъашэ. 24. Фочыпэм паIу гъущI папцIэ, ирипыджэу. 28. Муслъымэным игъэзэщIэн хуей тхьэхуэщIэ къалэн. 29. … техьэ тенэркъым. 30. Зи къудамэхэр теухъуэнщIыкIа жыг лъэдий гъум. 34. … зимыIэм шкIэ щIещIэ. 35. Лым трищIэ пшэрыпIэ. 37. Пщыхьэщхьэм … ин къыкъуэуащ. 38. Ельцин Борис 1999 гъэм Степашиным и пIэкIэ Правительствэм и УнафэщIу ар игъэуващ. 40. Ди лъэпкъэгъу, Урысей Федерацэм и цIыхубэ художник. 41. Бгырыпхыщхьэ. 42. Документальнэ фильм гъуэзэджэ куэд тезыха адыгэ режиссёр. 43. Сату Iэмэпсымэ.
Къехыу: 1. Зэгуамыгъэжу псэущхьэм траха фэ. 2. Адыгэ макъамэтх-уэрэдус цIэрыIуэ. 3. Гъэш, псы хуэдэхэр зэрызэрахьэ. 4. Дзэлыкъуэ районым хиубыдэ жылагъуэ. 5. Ди унафэщIым … сыкъищIауэ гугъу срегъэхь. 7. Балъкъэр лъэпкъым я бзэкIэ къыдэкI газет. 8. Адыгэ уэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист. 12. … къупщхьэкIэ уеуэми гъыркъым. 13. Килограмм пщыкIух. 17. Дэтхэнэ зы лъэпкъри щIохъуэпс … узыншэ къыщIэхъуэну. 20. ХадэхэкI. 21. Зэщхьэгъусэхэр щызэмызэгъ унэм … макъ къыщIэIукI хабзэщ. 22. ГъукIэм и лъэщапIэ. 25. Брежневым и ужькIэ СССР-м и унафэщIу щыта. 26. Адыгэ макъамэ Iэмэпсымэ. 27. Акъыл зэпIэзэрыт зимыIэ цIыху псынщIэ. 31. Пхъэщхьэмыщхьэ фIыцIафэ-къащхъуафэ хъурей цIыкIу, ткIыбжьу. 32. Джэдум зэреджэ гъэфIагъыцIэ. 33. Си … къэлъагъуи, сыныщIолъэIуа тIэкIур къысхуэщIэ. 36. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, зыщышынэн имылъагъумэ, кхъуэр абы докI. 39. Зыгуэрым и зэхуэдитI. 40. Зипхъу ирахьэжьам кIэлъыщIигъэпхъуа гуп.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ЩэкIуэгъуэм и 23-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 1. Мэзыхьэ. 3. Къазмакъ. 6. Шыдыгу. 8. Чэф. 9. Мыл. 10. Дыжьын. 12. Къурыкъу. 16. Бажэ. 17. Нащэ. 18. Гупыж. 23. Аркъэ. 24. Псыхъурей. 25. Назэ. 27. Сахуэ. 30. УпщIэ. 33. Сэро. 34. Хъурмэ. 36. Сэджыт. 39. «Нур». 40. Пэу. 41. Хъуржын. 42. Бащлъыкъ. 43. Щэрмэт.
Къехыу: 1. Мэшыкъуэ. 2. Хьэфэ. 4. Арму. 5. Къаплъэн. 6. Шэд. 7. Гуэн. 11. Жьым. 13. Къундэпсо. 14. Ущ. 15. Хъуп. 16. Бжэндэхъу. 19. Къурш. 20. Шыд. 21. Къру. 22. Бзу. 26. Псыбыб. 28. Хугу. 29. Сыдж. 31. Пэ. 32. Мэжджыт. 35. Куржы. 36. Сэхъу. 37. Тэн. 38. IупщIэ.
