Щхьэ закъуэ насыпым и хьэсэпэр кIэщIщ
Мы псалъэжь Iущыр щымыIамэ, «Щхьэ закъуэ насыпым и хьэсэпэр кIэщIщ» мы хъыбар гуфIэгъуэншэр къэсIуэтэжыну къыщIэкIынтэкъым — псалъэ стат мы Iуэхур хэIущIыIу сымыщIыну. Зэстар хъыбарыр зэхьэлIа икIи ар къысхуэзыIуэтэжа адыгэлI щыпкъэт. ЦIыху цIэрыIуэт. Ауэ, Алыхьым щиуха пIалъэр къэсмэ, Тхьэм и шыкуркIэ, фIыхэри Iейхэри дунейм дохыж.
АдыгэлI нэсу зи гъащIэ Iыхьэр къезыхьэлIа Нало Ахьмэдхъан дунейм ехыжати, абы и дыуэщIым дыздыхэтым, цIыхуфIхэм я хьэдащхьэхэм деж щыжаIэ хабзэхэм седаIуэурэ си щхьэр ехьэхауэ сыздэщытым, си тхьэкIумэм къоцырхъэ, тIум зэхудищэхуу зэрызбжым щхьэкIэ, дунейм къытезмыгъэхьэу, ауэ къэсIуэтэжыну сыпIэцIеижу си псэр щIэпIэжьажьэ хъыбарым щыщ пычахуэ гуэрхэр. Си щхьэр къэсIэтмэ, къэпсалъэр дунейм ехыжа тхьэмыщкIэм (зи уахътыр къэсахэри даIуэ, псалъэ хъууэ щытамэ, мы псалъэ жагъуэр зэсхьэлIам гукъанищэр къысхуищIынт, сыту жыпIэмэ, зигъэтхьэмыщкIафэу ар игъащIэм цIыхум илъэгъуауэ къыщIэкIынтэкъым, лIэныгъэри цIыхур зыгъэпуд къэхъукъащIэу къилъытэнтэкъым абы) и ныбжьэгъуфIу къыдэгъуэгурыкIуахэм ящыщт. А тIур нэхъыбэри зэхуэзэу, я псэхэри нэхъ зэтауэ зэрыщытам сыщыгъуазэт: сымыщIэр тIум зэдащIэ щэхур нахуэ хъун папщIэ ещанэу мы хъыбарыр япэ зэхэзыхар хэту пIэрэт: сэрат хьэмэрэ иджыпсту дыуэщIым къыщыпсэлъарат?..
Сытми, нахуэ щыхъуакIэ, щIубзыщIыни щыщымыIэжкIэ, сэ зэрызэхэсхауэ щытам хуэдэу къэсIуэтэжкIэ емыкIу симыIэ къысфIощI…
ПыIэ хуабафи зраплърэ жьэгу пащхьэ акъылкIи зэджэхэм уащымыщмэ, а лIыр умыцIыхункIэ Iэмал имыIэу, цIыху нэIурытт. Щхьэмыгъазэу зауэм хэтат. МафIэлыгъэм къыхиха хэку дамыгъэ лъапIэхэр зыгъэлъэгъуэн зи мыжагъуэхэм ящымыщми (апхуэдэхэр и куэдт абы), зэрихьа лIыгъэм ипсыхьати, къыщIыпхуикIуэтын щымыIэу, и пщIэмрэ и нэмысымрэ ихъумэжу, нэгъуэщIри имыгъэпуду, хуэмыфащэ еппэсыну упыхьамэ, езыми уи пIэм уригъэтIысхьэжыфыну дунейм тетащ ар. Абы лъабжьэ хуэхъур, дауи, акъылрэ лIыгъэу къуэлъыр зыхуэдизыр зэрищIэжрат. А тIуми къызэрагъэгугъэрат. НэгъуэщIым и гущIэгъуи и Iуэхутхьэбзи зэрыщымыгугърат.
Хъыбархэм дащыхуозэ: «Уэ лIы ухъумэ, сэ шы сыпхуэхъунщ», — жиIэгъауэ шыфI гуэрым. Абы и фэгъут Ахьмэдхъани: уэ ныбжьэгъу ухъумэ, цIыху хуэдэу убгъэдэтмэ, езыри апхуэдэу къыпхущIэкIыжырт. Псалъэм папщIэ, сэ а лIыр илъэс щэ ныкъуэм щIигъукIэ сцIыхуу щытащи, апхуэдэ дуней тетыкIэт абы зэпымыууэ дэслъэгъуар.
Ар ауэ сытми лIы къызэрыгуэкIтэкъым — зауэм щызэрихьа хахуагъэм пумыдзыхыну, мамыр гъащIэми щылIыхъужьт, щыегъэджакIуэт, щыщIэныгъэлI Iэзэт, тхакIуэ цIэрыIуэт. А лъэныкъуэ псоми езым и увыпIэ хэIэтыкIа щиIыгът. А увыпIэр нэгъуэщIым къемыхъулIэнт.
Зы сампIэм ситI зэуэ иплъхьэ хъун? Апхуэдэт ар. Абы зебгъэщхьыну мурад пщIами, къохъулIэнутэкъым: зэщхь ухъунур хуарэм къыдэжэфын зи гугъэу щIэпхъуа шыдрат…
А лIым теухуауэ фIы и лъэныкъуэкIэ пхужыIэнур зыхуэдизым гъуни нэзи ямыIэ хуэдэщ. А псори къезмыбжэкIыу, езым къысхуиIуэтэжыгъа щэху гуэр (ар щызэхэсхам щыгъуэ а хъыбарыр сэркIэ щэхут) къэзгъэнэхуэн си гугъэу аращи, абы и фэеплъым хуэфэщэну си мурадыр къызэхъулIамэ, сыунат.
ЦIыхур къызэралъхурэ къигъэщIа илъэсхэм яхэтщ нэхъ Iэтауэ ягъэлъапIэ ныбжь гуэрхэр. Апхуэдэ махуэхэм ящыщ зым ирихьэлIэу Ахьмэдхъан теухуа щытхъу псалъи, и сурэт дахи, езым и тхыгъи сэ сыщылажьэ «Iуащхьэмахуэ» журналым къытеддзат а гъэм. Иужьрей зэманхэм узыншагъэ щIагъуэ зимыIэж ди ныбжьэгъу нэхъыжьыфIыр къытхыхьэжыртэкъым. Дэри, ди жагъуэ зэрыхъунщи, нэхъыбэу дызэрыщIэупщIэфыр телефонкIэт. Ауэ а махуэм, апхуэдэ щIэупщIэкIэр къысхуемыгъэзэгъыу, журналри къызощтэ, и тхыгъэм къыпэкIуари хузохьри, щIэупщIакIуи хъуэхъуакIуи хуэдэу я унэ сокIуэ.
Гъэмахуэт. Дунейр уэфIти, тхьэмадэр унэм щIэмысу, атIэ гараж бжэIупэм деж щысу къыщIокI.
Сэлам-чэламхэр, зыр зым щIэупщIэныр зэфIокI. Журналыр езгъэлъагъуурэ нэхъыбэу сызытекIухьар жызоIэ, къыщалъхуа и махуэмкIэ сохъуэхъу. Ар псалъэ дыгъэлхэр зыфIэфIхэм хуэдэтэкъыми, щыгъэт къригъэкIыу, и Iэшхуэр ещI. Ауэ гулъытэ зэрыхуэтщIамкIэ фIыщIэ къытхуещI, ди Iуэху зыIутхэм къыщIоупщIэ. Куэдрэ дыщымысауэ, псалъэмакъ кIыхькIэ сымаджэм сытемыхьэлъэн папщIэ, зыкъыщысIэтыжым:
— ХъуэхъуакIуэ (щIэупщIакIуэ жиIэркъым) къэкIуар апхуэдэу щIэпхъуэж хабзэ? АтIэми, уэ икIи сыбгъэгуфIащ, — и куэщIым илъ журналыр къеIэт, — мыбыхэми фыхыхьэн хуеякъым, IэнэщIуи укъэкIуакъым. НакIуэ, унэмкIэ дыщIыхьэнщи… — жиIэу зыкъэIэтыгъуейуэ къэтэджыну хуожьэ.
«ЗэрыадыгэлIыр, хабзэ зэрыхэлъыр къигъэлъагъуэу аращ, армыхъу абы и зыкъэIэтыкIэми къыбжеIэ, унэм сыщIишэми, сэ сщIэ а япэрей Нало Ахьмэдхъаныр, гупыр зыгъэгупыр гуп и уасэщ жыхуаIэр, зэрыщымыIэжыр», — абы щэхуу сринэщхъейурэ, жызоIэ:
— Хьэуэ. СопIащIэ. Тхьэм жиIэмэ, итIанэ…
— ИтIанэ жыпIа? — щIыIэ-щIыIэу и пащIэкIэ къысхущIогуфIыкI. Ауэ, а япэрей и дыхьэшхыкIэшхуэу щытам хуэдэкIэ къысщIэнакIэркъым: — ИтIанэ жыбоIэ-тIэ? — хьэлъэу мэщатэ. — Унэм унысхущIыхьэн щумыдэкIэ, а итIанэр къэсауэ бжыи, мы си… тIысыпIэр мобдей нысхущIэхьэ, — жери ерагъыу шэнтиуэм къотэджыкI. СызыдигъэIэпыкъунуи къысхуидэркъым.
Лъэрымыхьыфэ дыдэ есплъу къыщызмыгъэхъуну, игурэ и щхьэрэ зэзмыгъэбгъэжын хьисэпкIэ, сэри дэIэпыкъуэгъу зыхуэсщIыну хэзгъэзыхьыркъым. Шэнтиуэр адэкIэ щIызохьэ. Ауэ къэтэджа нэужьи, и Iэблэр сигъэубыдыркъым, зыщIызигъашэркъым.
— Бжэр тIэкIу егъэжалIэ, блэкIри къыблэкIыжри къытIурыплъыхьу, хьэдрыхэ гъуэгу тетрэ пэткIэ, и хьэлыжьыр зыхинакъым жаIэурэ, зи мыIуэху зезыхуэхэм гуэныхь страхыу… — щыжиIэм, и «хьэтыр слъагъуу» сызэрыхуеблэгъам тIэкIу сыхущIогъуэж: «зи мыIуэху зезыхуэхэм гуэныхь щытрахынукIэ», Iэнэм бгъэдэсынкIи къыпхуищIэжын щыIэжкъым. Иджы, езыр къызэплъу щысу, сэри гуэныхь къэхьыпIэ дауэ зизгъэхуэну-тIэ?..
— ХьэщIэ щIалэ щыIэкъым жаIэ пэтми, зи нэхъыжьыр зи пщафIэхэм ещхь думыгъэхъуу, атIэми, зэрыплъагъущи, сэ бгъуэщIэсыгъэкIи пхуэсщIэжыни щыIэкъым. Мо сырэбжэр Iухи, нэхъ узыхуейхэр… дызыхуейхэр къыдэх, — жи. Зи Iэгу зи Iэнэу дунейм тет лIы жумартым нэкIэ сигъэлъэгъуа сырэм и бжэр Iусхмэ, цIыхур зыхуей защIэщ дэслъагъуэу хъуар.
ХъуэхъуакIуи щIэупщIакIуи укъыщыкIуакIэ, атIэми, зи пащхьэм уисым хуэмыфащэ псалъэ гуапэ щыщымыIэкIэ, си гур къинэщхъеикI, сыкъэдзыха, тIэкIу дэкIыжмэ, сыкъэгъын къудей пэтми, ерагъыу зыгуэрхэр къызопсэлъ. Апхуэдэхэр фIэмыфIыщэми, сохъуэхъу. И тхыгъэхэм сащотхъу. Псом хуэмыдэу нэхъ зытезгъащIэр зауэм теухуауэ итхахэращ.
— Зауэм теухуа темэр сэркIэ лъапIэщ. Абы IэхъуэгъуэтегъэкIыу сыбгъэдыхьамэ, Алыхьми къысхуигъэгъунтэкъым, сэри зыхуэзгъэгъужынтэкъым. Ар ди хьэдрыхэ псалъэщ. ХэIущIыIу сымыщIмэ, нэхъ сфIэзахуэ си щэхущ. Ауэ, ар уи жьэм къегъэкIуэгъуейми, сэ насып гуэр къызэхъулIамэ, къысхуэзыхьар зауэращ. Сэ тутнакъэщым къыщыспэплъам елъытауэ, абы сыхэкIуэдауэ щытами, сагъэтIысу лъэхъуэщым сызэримылIыхьамкIэ — тIум щыгъуи ем си насыпыр текIуат… Зауэ Iуэхур къыхэбгъэщри, си уIэгъэжьыр къебгъэшынэуэжащи… Щхьэ закъуэ насыпым жыжьэ унимыхьэс, абы и хьэсэпэр кIэщI пэтми, цIыху мелуанхэр зыхэкIуэда зауэм къысхуихьа насыпыр мыхъуамэ, сэ щIыхьыншэрэ пуд сыхъуауэ, дыдейхэм саIэщIэкIуэдэжыну щытащ… Ар хъыбар кIыхь мыгъуэщ. Псы жэбзэжар къэдгъэутхъуэж нэхъей, абы дыхэмыхьэныр нэхъыфIу къыщIэкIынщ. ИIэ, мыдэ укъызытекIухьар укъызэхъуэхъуну арамэ, Тхьэр фIыкIэ зэхъуэхъунухэм ящыщ уищI, къигъахъуэ уи фалъэм, — жиIэу къыщыстрикъузэм, аргуэру фадэбжьэр къызоIэт. Ауэ си пIэкIэ езыр мэхъуахъуэ:
— Къэзылъхуахэм, зейхэм сэ схуэдэ зырызхэр яукIыжми, сэ абы насып къысхудэкIуами, цIыху мелуанхэр зыхэкIуадэ, тхьэмыщкIагъэшхуэ зи кIэм къикI зауэхэм дунейр пэIэщIэ Тхьэм ищI…
— Уи псалъэхэр тIэкIу дыкъуакъуэ, щIагъыбзэ гуэр зыхэлъ мыхъуу пIэрэ, Ахьмэдхъан? — сыкъыпыгуфIыкI щIыкIэу икIи сытемыгушхуэу сыхудоплъей, а зэрыщысуи, сэ къызэщхьэпэлъагэкI лIым. — Зауэр мыхъуамэ, уулъияуэ дунейм уехыжыну щытауэ, абы насып къыпхудэкIуауи жоIэ. ИкIи…
— Сэ абы къысхуихьа насыпыр цIыху мелуанхэм я насыпыншагъэм къыгуэлъеикIахэращ. Ахэр зэкIэрыбгъэпщIэж-зэкIэрыпшхэжурэ зэбгъэпцIа щхьэ закъуэ насыпыр мыгъуагъэ нэщэнэщ. Аращ си насып жыхуэсIэм сэ гуфIэгъуэшхуэ щIыхэзмылъагъуэри… Уэ сэ слъагъур си щэхур нахуэ дыдэ сыбгъэщIынуращ узыпылъыр. Ауэ сэ абы сыхуейтэкъым. Си жьыщхьэ зызгъэтхьэмыщкIафэу сытхьэусыхэ нэ- хъей…
АрщхьэкIэ, Тхьэм къисхуигъэгъу, мо лIы сымаджэм тIэкIу сытогуплIэри… Ар къызыхэсхарат: зауэм насып къыхудэкIуауэ жызыIэ срихьэлIатэкъым. Ахьмэдхъан си хьэтыр къилъагъуныр нэгъуэщI зыгуэрми къыхэкIагъэнут.
Нэдым и щхьэр умытIатэу хьэ илърэ ху илърэ пщIэркъым, жи. Армыхъумэ лIэщIыгъуэ ныкъуэ лъандэрэ мыIейуэ сцIыхуу си гугъэж Ахьмэдхъан и щIалэгъуэм зыри хэсщIыкIыу зэрыщымытар къыщIэщат а махуэм. СыткIи хэсщIыкIынт? Ар сэр нэхърэ фIыуэ нэхъыжьт. Дызыщыщ къуажэхэмкIи дызэпэжыжьэт. Апхуэдэ цIыху цIэрыIуэхэм, нэIурытхэм я къекIуэкIыкIэр нэхъ хэIущIыIу хъу хабзэми, зэрыжысIащи, Ахьмэдхъан и щIалэгъуэ гъащIэм сыщыгъуазэтэкъым — езыр абы щытемыпсэлъыхькIэ, и гугъу къыпхуищIынуи щыфIэмыфIкIэ…
А махуэм зи щхьэр схуатIэта нэдым къикIар хьэтэкъым икIи хутэкъым — хъыбар гуфIэгъуэншэт. Езым хуэм-хуэмурэ, гукъыдэжыншэу къызэрысхуиIуэтэжауэ щытам сыкъытемыкIыщэныр икIи жепIар, ебгъэтхар къыпхуэзыIуэтэж магнитофонуи сыкъыщIэмыкIмэ нэхъ сфIэзахуэу Iуэхум сыбгъэдыхьэнщи, дунейм ехыжам и псэр къыщIысхуэмыарэзын сымылэжьыну Тхьэм къыщIигъэкI…
Уей-уей жезыгъэIэ адыгэлIхэм ящыщт цIыхур зыхуэтэджу Хьэтуей дэса Нало Хьэмырзэ. Властыр къахьыным и пэкIэ лIыщIи зимыIа, ягъэлIыщIэуи щымыта Нало Хьэмырзэ, зэрыжаIэу, витIрэ жэмитIкIэ псэуахэм ящыщтэкъым — и фитоныр фитонт, уанэш зэблэхъухэр и шэщым щIэтт, шыгушхэрщи — и хъушэт. Къулеигъэ нэщэнэу ялъытэу щыта къэнжалыщхьэу, абджыпсу унэ зэгуэтышхуэ, и мэлхэр ябжыххэртэкъым — езыхэр губгъуэпэм щысти, зэрыхъуакIуэхэм хуэдэурэ, пщыхьэщхьэкIэ хуэмурэ кърахулIэжырти, куэбжэпэм деж щыт гуэзнэчышхуэр егъэзыпIэ хуащIырт. Нэху щакъэ — щIалэхэм я къалэныр ящIэжырти, хэт Iэщышхуэм, хэт Iэщ цIыкIум, хэти мэкъум, пхъэм егъэщIылIати, хэгъэзыхьи унафи щымыIэу, щхьэж и IэнатIэм пэрыхьэрт. Ахьмэдхъан и пщэм нэхъ къыдэхуэр щхьэхуэу яIыгъ шкIэхэмрэ чыцIхэмрэт. Ауэ абы и псэр зыгъэгуфIэр, и гур хэзыгъахъуэр а щIэжьей къуейщIеижь цIыкIухэр дэгъэкIын-къыдэгъэхьэжын, якIэлъыплъынратэкъым — и адэ Мызэ (арат Хьэмырзэ зэреджэр) и уанэшхэр хэт псафэ шэн, хэти бом къыщIэшауэ пщIантIэшхуэм, къыфIэбгъэкIмэ, губгъуэм я лъэ зыщегъэукъуэдиинрат. А лэжьыгъэр абы игъащIэкIэ иужэгъунутэкъым, шым ямыгъэшэсми идэрт, ар Iэдэжу иIыгъыу къришэкI закъуэмэ. Тхьэм и шыкуркIэ, а насыпыр къылъысрейти, щIалэ цIыкIум дуней гуфIэгъуэр иIэт.
Апхуэдэ насыпым щIапIыкIыр Ахьмэдхъан и закъуэтэкъым — адыгэ хабзэр щытепщэ, нэхъыжьми нэхъыщIэми яхуэфащэ пщIэр щагъуэт, зым Iэпыхур адрейм къищтэжу, зэгурыIуэ-зэдэIуэжу зэдэпсэу унагъуэр къезыгъэкIэрэхъуэкIым и джэлэсыр Хьэмырзэти, тхьэрыIуэ нэхъыщхьэ дыдэу цIыкIуми инми яIурылъыр «Мызэ и псэ» псэлъафэрат. АбыкIэ тхьэ къыпхуаIуэмэ, Алыхьым и цIэмкIэ шэс пхуихьэж пэлъытэу ябжырт. Мызэ пщIантIэм къыдыхьэжамэ, ар унэм щIэсмэ, ину псалъэ лъапсэм щыбауэртэкъым. Апхуэдэу щIыщытыр къызыхэкIыр Хьэмырзэ залыму хьэмэрэ тепщэныгъэмкIэ унэм бэуапIэ яримыту аратэкъым — адыгэ хабзэм ипкъ иткIэ, пыIэ зыщхьэрыгъ нэхъыжьым пщIэ хэха хуэщIыныр къадекIуэкIырт абыхэм. Езы Мызи зыщIапIыкIар а хабзэрат. Нэхъыжьым и нэмрэ и псалъэмрэт унэр зэрыпсэури зыгъэлъапIэри. Нэмысым насып къызэрыдэкIуэр щынэрылъагъут а унагъуэм. А тIум я кум къыдэкIат Налохэ я тыкуэнхэри (къуажэм дэтым нэмыщI, къалэми тыкуэнышхуэ щаIэт), я щхьэл цIэрыIуэри. Ар щIэцIэрыIуэрат — нартыхури щахьэжырт, гуэдзри, ухуеймэ, хужьрэ гъуабжэу зэпыдзауэ, хьэуэ жыпIэрэ, пхузэхахьэжэрт, ужьгъэ бэлыхьлажьи хэтти, абы къипшыжа хугур апхуэдизкIэ къабзэт, дарий гъуэжьычым хуэдэти, гухъукIэ убыни сыти ухэмыту, хьэлыуэ пщIыми утеукIытыхьынтэкъым. Си гъавэр бгъэкIуэдащ жаIэу абыхэм унажэ зыри къащIыхуэмыжэри арат.
— Ауэ, властри къэуву, колхозхэри щызэхагъэхьам щыгъуэ ди адэм къыхуэмыарэзы гуэрхэм къаулъэпхъэщ: Нало Хьэмырзэ и Iэщ хъушэ дунейм темыхуэжым зи гъавэ щIапIэхэр Iисраф ящIу щыта тхьэмыщкIэхэр щыIэу, ауэ ахэр тхьэусыхэми, улъэщмэ, ухейщ жыхуаIэм ещхьти, я Iуэхум зыри къимыкI дэнэ къэна, пIэтIравэ хъуа гъавэм щхьэкIэ зэрытхьэусыхам хущIрагъэгъуэжу, лажьэ зимыIэ лIы бэлыхьыр зэрагъэулъийм къыхэкIыу, тезырхэр къытралъхьэрэ бэлыхь хадзэу щытауэ къыщIрагъэдз.
Мо «тхьэмыщкIэхэр нэхъ факъырэж зэтезыщIэу» щыта ди Iэщ къомыр зэрыдимыIэжыр, ахэр колхозым ей зэрыхъуар, пэжыр жыпIэмэ, щIалэхэм ди жагъуащэтэкъым — абыхэм я зехуэным, зехьэным дыкъыпыхужри, вэнвеймрэ ебзыпсымрэ дакъыхэкIат. Иджы зетхьэр тхылъхэмрэ дэфтэрхэмрэт. Советыр къыщыувагъащIэм дунейм зэрызихъуэжымрэ ар зыхуэкIуэну зэхэтыкIэмрэ езым и акъылкIи зэригъэзахуэрт, ди тыкуэнхэм сату зэрыщищI хьэпшыпхэмкIэ зыпыщIа урыс, сонэ, ермэлы, журт сондэджэрхэми кърагъаджэу къыщIэкIынти, щэкIыщхьэхэм, фошыгъу щхьэшхуэхэм, шыгъум нэмыщI, тхылъхэр, дэфтэрхэр, жыпIэнурамэ, канцеляр IэмэпсымэхэмкIи къуажэдэс сабийхэр къызэригъэпэщ хъуат. АрщхьэкIэ, щхьэлышхуэ зэриIэри къраудэкIыжу щIадзэри, къэрэхьэлъкъылъыр изыфу щыта апхуэдэ псыдыуэхэм яхуэбгъэгъу мыхъун куэд къаулъэпхъэщри, ди адэр СэлэфкIий къыщыщIрагъэдзащ.
Бжэн мэл къилъхурэ жыхуаIэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм тращIыхьагъэнщ, ягъэкIуэда ди адэм и бынхэм фэфI къыдамыплъу, я нэхэр къытхузэрагъэдзэкIыу щIадзэри… КъыткIэщIэтхыхьын папщIэ къагъэсэбэпыну дэфтэрхэр, къэрэндащхэр, къалэмхэр япэ дыдэу ди къуажэм къыдэзышахэм ящыщ Нало Хьэмырзэ и бынхэр дагъэулъий, «цIыхубэм я бий ягъэкIуэдам ещхь дызэрыхъунур къащIэри», ди нэр тхуамыгъаплъэххэ мэхъу… «Къуажэдэсхэри властри къэзыгъапцIэу, Iыхьлы-благъэхэр, мылъкукIэ зи нэр иращIахэр шэсу къэзыгъэуву партым яфIыхэпщхьа» си шынэхъыжьхэм къелъэпауэхэри къагъэлъеящ.
Ар зи адэр зыщхьэщачахэм къыдадза япэ удынт: партым, колхозым укъыхадзыжамэ, къыплъагъэсыр гурыIуэгъуэт…
Абыхэм я махуэрат сэри къыспэплъэр: комсомолым сыкъыхадзыжыну «сагъэхьэзыру» зэрыщIадзар къызощIэри… ЗызгъэпщкIун, Къэбэрдейм сикIын хуей мэхъу. Дзэлыкъуэкъуажэр къызытепщIыкIа Абыкъухьэблэжьым дэс абазэхэм си анэ шыпхъу яшати, абыхэм я деж щтапIэ сожалIэ. Ебланэ-еянэ классхэр а жылэм къыщызоух. Абы нэст а школым зэрыщрагъаджэр. АдэкIэ уи щIэныгъэм пыпщэн мурад уиIэмэ, а жылэм къедза Нартсанэ е ЕсэнтIыгу къалэхэм ущеджэн хуейт. Ари укIуэркъэкIуэжу. Абыи зыгуэрурэ сыпэлъэщынт. Ауэ сыкъэзыгъэшынэ щыIэт: си адыгэбзэ-абазэбзэ зэхэзэрыхьар урысыбзэкIэ схузэхъуэкIыжыну, къалэ школ сыщеджэфыну сигурэ си щхьэрэ зэтелътэкъым, хэхэс щIалэжь цIыкIур сезыгъаджэхэр къызэлIалIэу, си классэгъухэр къысщIэнакIэу укIытэгъуэ сихуэну сфIэемыкIути… Къытызодзэри Налшык сыкъокIуэж. ЛIыукIым хуэдэу сыгъэпщкIуауэ, жэщым ди деж сыдохьэж. Сабгъэдос. СызыхуэмеинкIэ Iэмал зимыIэхэр къызощтэри, нэхумыщхэм макIуэ-мэлъей — сыкъыдокIри, Налшык сыкъокIуэ. Жыжьэ Iей зыщызгъэпщкIу къысщыхъужу, ди адэм и ныбжьэгъуу щытахэм ящыщ гуэрхэр ямыгъэкIуэду къыдэнати, си щхьэр язохьэлIэ.
Сащыгъупщэжауэ, сажьэдэхужауэ си гугъа щхьэкIэ, сыщыуауэ къыщIокI: сехъулIащ, си гугъу къамыщIурэ къызоух щыжысIэ дыдэм… Ди выр зыдыгъуа! УтIэщIэкIын уи гугъати, жаIэри… Дамэплъхэм ящыщ лIитIрэ ди къуажэдэс гуэррэ, — арагъэнт хьэпщIэу пэлъытэ хъууэ мо щакIуитIыр си лъэужьым къытезышар — общежитым къыщыстоуэ. ХуищIэу сагъэсыс. Зыгуэрхэр ятх. Зыгуэрхэм Iэ трызагъадзэ. «ЦIыхубэм я бийм» и къуэр совет еджапIэм къыщIэзыгъэтIысхьахэми фIы зэрыщIрамыгъэхынур къызгурагъаIуэ. Ахэр къэзгъапцIэу сыкъыщIэтIысхьарэ си Iуэху зытетыр ящIэу сыкъащтарэ зэхагъэкIын, нэху дыкъекIмэ, абыхэм я пащхьэм срашэн папщIэ жэщым общежитым сыкъыщIанэ. Ауэ си тхьэкIумэр быдэу схуаIуантIэ: «Иджыри зыбгъэпщкIуну жыпIэнщи, щIы щIагъым ущIэпщхьамэ, укъэдгъуэтынщ. УщIэпхъуэжауэ укъэдубыдыжмэ, уи Iуэхур куэдкIэ нэхъыкIэ хъунущ. Аращи, бандиту ежьэжауэ къэдубыдыжа, къызжаIакъым жумыIэж!.. Пщэдджыжь зэхудипIалъэщ», — жари, Iэпхъуамбапщэр къысхуагъэпIий.
А псом я ужькIэ уигу фIы щыщIэнт? Мобыхэм я щIыбагъ къызэрагъазэу сыгупсысэу щIызодзэ: сыт сщIэнур? Ди деж сокIуэжри, бэлыхь псоми къела ди анэр гузэвэгъуэм хэздзэнурэ, гупщIэуз ирихынущ. ЖыпIэнурамэ, ди адэмрэ си шынэхъыжьхэмрэ я махуэр сэри къысхуэкIуэмэ, ар абы илIыкIынущ… И мылIэгъуэу сэ къыстекIуэдэнущ… Зытезубыдаращ: сыдыхьэж, закъезгъащIэ хъунукъым… Дауэ-тIэ зэрысщIынур? Ди урыс благъэхэм я деж зыщызгъэпщкIун?.. Мохэр къызэплъакIуэу къыщIэкIрэ, си ужь иту накIуэмэ-щэ? ИтIанэ лажьэ зимыIэхэри къыстекIуэдауэ бжы… Сэ саубыдмэ-щэ? Мыбдеж зэщхь сыхъуар дыхьэшх-дыхьэгъыу хъуэрыбзэ гуэр щыIэращ. Щхьэпылъэ ящIыну лIитI яхурти, зыр къоIущащэ: «ДыщIэгъэпхъуэж». — «Ди Iуэхур нэхъыкIэ мыхъуну пIэрэ?» — «Еу-уей, а къыдащIэнум нэхърэ нэхъыкIэжу лIо къытщыбгъэщIынур?…»
Сэри аращ сызэрегупсысар: пщэдей къызащIэнум нэхърэ нэхъ Iеижу сыт къысщыщIын?.. Зыри къэзмыщтэу сыкъыщIокI. КъыщIэзмыщтэIами сегупсысат: хэт ищIэрэ, мохэр къызэплъакIуэу къыщIэкIмэ, зыри щызмыIыгъкIэ… пщыр лъэсу здэкIуэм сокIуэ. Ар зы щхьэусыгъуэ. ЕтIуанэр — сызытехьэну гъуэгуанэ кIыхьым хьэлъэ гуэри скIэрыщIауэ… СыздэкIуэну си мурадыр сыкъыздикIыжа Абыкъухьэблэжьрат. Ауэ абы сыкъыщыувыIэн муради сиIэтэкъым. Ди анэ шыпхъум и щхьэгъусэ Мухьэмэд зэфIэкI гуэрхэр, хыхьэхэкI зиIэ лIы лъэрызехьэт. Мис ар хэзгъэлIыфIыхьу, си тхылъхэр схузэригъэпэщу…
— НэгъуэщI еджапIэ укIуэну арат? — соупщI.
— СыкIуэнут, — щIыIэ-щIыIэу и пащIэкIэ къыщIогуфIыкI Ахьмэдхъан. — Ауэ сыздэкIуэнур еджапIэтэкъым — армэрат… Лъапсэ нэщIи дызыщIа, сэри псэупIэ къызэзымыт совет властым и Дзэ Плъыжьым сыхыхьэу ар гъэпщкIупIэ сщIыну арати… Алыхьым сыкъимыужэгъужыпауэ къыщIокIри, си гур здэплъэм си лъэр нызохус… А псор къызэрызэхъулIам и хъыбарыр кIыхьщ. Абыхэми уезгъэдаIуэу уи щхьэр згъэузынкъым. Ауэ ар и къелыкIэу сакъелат ди адэри, си къуэшхэри, ди тыкуэнхэри, ди щхьэлышхуэри зыIэщIэкIуэдахэм. Сэ абыхэм сыкъыщIамылъыхъуэжар… ЖыпIэну жьэм къысхуемыгъэкIуми… Алыхьым насыпыр къызитри… зауэр къэхъеящ. Абы сызэрыхэтахэми, псэзэпылъхьэпIэ Iэджэ сызэрихуами, гуауэрэ гузэвэгъуэу си нэгу щIэкIахэми си къарурэ зэфIэкIрэ къызэритIасэкIэ, си тхыгъэхэм къыщысIуэтэжащ…
Хэт хуейми емыкIу къысхурырещI, ауэ пэжыр дэнэ пхьын, а зауэр къэмыхъеямэт сэ насыпыншэ сыщыхъунур: абы, сыхэмыкIуэдар щыгъэтауэ, бадзэ дзэкъапIэ стемылъу сыкъыхэкIыжащ. Ар мыхъуамэ, зэрыжысIащи, сагъэулъияуэ, хьэм и цIэр къысфIащауэ сагъэкIуэдри, дыдейхэм я щхьэм кърикIуар сэри къыслъысат… Сэ, мис, зэрыплъагъущи, насыпти насыпыншагъэти жысIэурэ сыпхуотхьэусыхэри сыббгъэдэсщ. И пэм къыщыщIэдзауэ и кIэм нэс сызыхэта зауэм и ужькIэ си гъащIэр къызэрекIуэкIам си ныбжьэгъухэри си лэжьэгъухэри фыщыгъуазэщ… Ар зэрыжысIэр зыгуэр хуэдэу къыпщремыхъу, ауэ нобэ сылIэми, си уэредадэщ. Пэжыр бжесIэнщи, сэ къыспэплъам, сыкъызэлам елъытауэ, зауэм сыхэкIуадэми, сынасыпыфIэу зызбжыжынут: ууейхэм уаукIыж нэхърэ, щымыхъужми, биишэм уихьмэ зэрынэхъыфIыр къызгурыIуэрт. А насыпым, щхьэ закъуэ насыпым и хьэсэпэр кIэщIми, ар къызэхъулIащи, къащтэ, мис абы щхьэкIэ ди бжьэр къэдгъэIэт, — жери и нэ фIыцIитIыр плъыжь къохъу.
Аращ зэрыхъур нахуэ къэсщIа щэхур.
ЕЛГЪЭР Кашиф,
Къэбэрдей-Балъкъэрым
и цIыхубэ тхакIуэ.
