Сытхэр уи псэукIэ, Мысостей?
НэхъыжьыIуэхэм фIыуэ ящIэж илъэс 25-рэ и пэкIэ ди республикэм и жылагъуэхэм зэпIэзэрыту заужьу зэрыщытар. Колхозхэмрэ совхозхэмрэ я нэхъыбэр лъэ быдэкIэ щытт, «уей-уей» жезыгъэIэхэр мащIэтэкъым. Ауэ, ди псэукIэ-зэхэтыкIэм зедгъэхъуэжынущ жаIэу къэралыр щакъутэжам, а псор зэуэ зэтещэхат. Абы къыздихьа гугъуехьхэр, адрейхэми хуэдэу, Аруан (Мысостей) къуажэми къыжьэхэуат. ГъащIэм и лъэныкъуэ псори зэIызыщIа «зэхъуэкIыныгъэм» цIыхухэр хьэжэпхъажэ ищIат, кърахьэжьа Iуэху зехьэкIэ мыхъумыщIэм икIи мыгурыIуэгъуэм инми цIыкIуми я гур ириудат. А лъэхъэнэм бэм я нэгу щIэкIар пщIыхьэпIэ шынагъуэм хуэдэт. Ди гуапэ зэрыхъунщи, иджы хуэм-хуэмурэ псэукIэр зэтоувэж, лъэпощхьэпохэр лъэныкъуэ ирагъэз, зыужьыныгъэм и къуэпсхэр зэроубыдыж.
Къуажэхэм зэпIэзэрыту зегъэужьыным теухуа программэр къызэрыхалъхьэ лъандэрэ ди республикэм и жылагъуэхэм теплъэщIэ ягъуэт. Псэуалъэхэр, гъуэгухэр яухуэ, ирагъэфIакIуэ, IэнатIэщIэхэр къызэIуах, Iуэхутхьэбзэ лIэужьыгъуэхэмрэ абыхэм я фIагъымрэ хагъахъуэ.
Мыхьэнэшхуэ зиIэ а къэрал Iуэхум зэрыхэтым, цIыхухэр зыхуейхэмкIэ къызэгъэпэщыным хуэунэтIауэ зэфIагъэкIхэм тедгъэпсэлъыхьыну дэ зыхуэдгъэзащ Аруан къуажэ администрацэм и Iэтащхьэ Беждыгъу Аскэр.
— Аскэр, жылагъуэ щыхъукIэ, махуэ къэс унафэ къызыхуэгъуэтыпхъэ Iуэху куэд къыкъуокI. Абыхэм дауэ фехъулIэрэ?
— Мысостейм и блэкIам дриплъэжмэ, псом япэу дигу къэкIыр, зи гугъу тщIыр жылэм дэлъа лэжьыгъэшхуэмрэ ар зи IэрыкI цIыху гуащIафIэхэмрэщ. Дерс тхуэхъун куэд къытхуагъэнащи, ахэр ди гъуазэу нобэрей зэманым дызэрыдекIуэкIыным дыхущIокъу. Пэжщ, зэхъуэкIыныгъэм къытхуихьауэ щыта гугъуехьхэр иджыри зыхыдощIэ, ауэ ди пIэм дит хъунукъым — дызэгурыIуэу, дызэрыщIэу дылэжьэн, дыпсэун хуейщ. Мысостейдэсхэр зыхуэпабгъэри аращ. Лъэпощхьэпохэм апхуэдэу дыщышынэжыркъым, нэхъыщхьэращи, цIыхухэр Iуэхум тогушхуэ, я щхьэр, я унагъуэр зэрагъэпсэужыным яужь итщ.
Ди жылэм унагъуэ 1426-рэ дэсщ, цIыху 5375-рэ щопсэу. Балъкъэри, урыси, тыркуи къытхэсщ. Лъэпкъ зэхэгъэж жыхуаIэр тщIэркъым, пщIэ, нэмыс, зэгурыIуэныгъэ дяку дэлъу апхуэдэщ. Жылэ къэс, дауи, езым и зэхэтыкIэ-псэукIэ иIэжщ. Мысостейдэсхэр лэжьакIуэшхуэщ жысIэкIэ, езгъэлейркъым — я гуащIэ хьэлэлым къыпэкIуэмкIэ мэпсэуж, апхуэдэу ди бзэри лъэпкъ хабзэри хъумэным йогугъу. Абы и щапхъэ наIуэхэр ди мащIэкъым. НобэкIэ нэхъыщхьэр цIыхухэр лэжьыгъэкIэ къызэгъэпэщынращи, хэкIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыдогъэсэбэп. Налшык тпэгъунэгъущи, куэдым абы IэнатIэ щагъуэт. Ди районым цIыхухэм лэжьапIэ къахуэзылъыхъуэ и центрым жыджэру дыдолажьэ, апхуэдэу хьэрычэт Iуэхум хэсыхьа, IэнатIэ зиIэ, хъарзынэу зызыужь щIалэхэм зыкъытщIагъакъуэ.
— Колхозхэмрэ совхозхэмрэ зэрагъэкIуэдыжрэ куэд щIащ. Абы лъандэрэ щIы Iуэхур зэIубз хъуакъым, ноби ныжэби псалъэмакъышхуэ иращIэкI. Дауэ щымытми, ар зехьэн, къэгъэсэбэпын хуейщ. А къалэным дауэ фехъулIэрэ, Аскэр?
— Абы мыIейуэ дыполъэщ. Гъавэ щIапIэу гектар 1800-м щIигъу диIэщи, акционер обществэхэмрэ бэджэндырылажьэхэмрэ яIыгъщ, гуэдз, нартыху ящIэ, жыг хадэхэр, хадэхэкIхэр щызэрахьэ. Бэджэндырылажьэхэр 150-м ноблагъэри, техникэкIэ зэдэIэпыкъуурэ, зэуIуу Iуэхур дагъэкI. Iэщ гъэхъуным зезытахэри мащIэкъым. Мы зэманым еужьэрэкIыу мэкъумылэр ягъэхьэзыр, псэуалъэхэр зыхуей хуагъазэ.
— ХьэрычэтыщIэ IэнатIэ цIыкIухэм фи деж дауэ зыщаужьрэ?
— Къуажэдэсхэр а Iуэхум пасэу хыхьащ. ШхапIэхэмрэ тыкуэнхэмрэ куэду къызэIуахащ, IуэхутхьэбзащIэхэр щыIэщ. Зи IэнатIэ зиIэжхэм цIыхухэм лэжьыгъэ ират, уней хьэрычэтыщIэхэми я зэфIэкIым хохъуэ. Уней хозяйствэ зиIэхэри бэлэрыгъыркъым. Арами, цIыхухэм я псэукIэр жылэм и зэIузэпэщыныгъэм зэрелъытар зыщыдгъэгъупщэркъым. Дэ диIэщ курыт школ, сабий гъэсапIэ, Щэнхабзэм и унэ екIу, ГъуазджэхэмкIэ сабий еджапIэ, библиотекэ, пощт, музей, амбулаторэ, нэгъуэщI псэуалъэхэри. Cи япэ итахэм социальнэ IуэхущIапIэхэм гулъытэшхуэ хуащIырт. Ахэр хэлIыфIыхьри, район администрацэр я щIэгъэкъуэну, сабии 120-м щIигъу зэкIуалIэ гъэсапIэм и унащхьэр илъэситху и пэкIэ зэрахъуэкIащ, спонсорхэр къагъуэтри, курыт еджапIэм зэгъэпэщыжыныгъэ лэжьыгъэшхуэ щызэфIагъэкIащ. Школым зэIущIэхэр щрагъэкIуэкI и пэшымрэ спорт залымрэ я щхьэгъубжэхэр, езы еджапIэм и щхьэр яхъуэжащ. Амбулаторэри бюджетым щымыщ мылъкукIэ зэрагъэпэщыжащ, пощтым и кIуэцIи и щIыби зэрахьащ. Дэри тхузэфIэкIыр длэжьынущ, социальнэ IуэхущIапIэхэр зехьэным, егъэфIэкIуэным пыщIа лэжьыгъэр къэдгъэтIэсхъэнукъым.
— ПсэупIэ-коммунальнэ Iуэхутхьэбзэхэр дауэ къыфхузэгъэпэщрэ?
— А лэжьыгъэр ди жылэм мыIейуэ щызэтеублащ. Псыр, газыр, уэздыгъэр цIыхухэм тэмэму яIэрыхьэн зэрыхуейр зыщыдгъэгъупщэркъым. Абы кIэлъыплъхэр диIэщ. 1967 — 1968 гъэхэм далъхьауэ щыта бжьамийхэр зэхъуэкIыным теухуауэ илъэситху и пэкIэ лэжьыгъэшхуэ къуажэм щрагъэкIуэкIащ. Псалъэм папщIэ, жьы хъуахэр километр 18-м нэблагъэм щахъуэжащ. Псы къыщIэшыпIитIыр жылэм къемэщIэкIырти, аргуэру апхуэдиз ягъэуващ. ПлIыри зэщIыгъуу зэрыдгъэлажьэм хуэдэу, гъэмахуэм хьэб- лэ псоми псыр ирикъуу щытхуемыт къохъу. Ар къэтлъытэри, етхуанэ къыщIэшыпIэм и проект-сметэ тхылъхэр дгъэхьэзыращ, иджы республикэ программэм щыхагъэхьэнум дыпоплъэ.
— Фи гъуэгухэм я щытыкIэм арэзы фыкъищIрэ, абыхэм сыт хуэдэ гулъытэ ягъуэтрэ?
— Ди къуажэм федеральнэ гъуэгуитI кIуэцIрокIри, ахэр зэпэщщ, адрейхэм дызэрыхуэхъукIэ дакIэлъоплъ. Калининым и цIэр зезыхьэ уэрамым, Колхознэм, къуажэкIэм щыIэ кхъэм екIуалIэ гъуэгум нэхъ пасэу асфальт тетлъхьащ, бгыщхьэм щыIэ къуажапщэ кхъэм и дэкIыпIэр зэдгъэпэщыжащ. КIэфо зэшхэм я цIэр зезыхьэ уэрамым тет светофорым и лъабжьэкIэ щыIэ уэрамым метр 660-рэ и кIыхьагъщ, цIыху куэд щопсэу. КъищынэмыщIауэ, дэрбзэр, фэеплъхэр щагъэхьэзыр цеххэр, нэгъуэщI IуэхущIапIэхэр щолажьэ. А уэрамым зэи асфальт еIусатэкъым, гъуэгур къиудат, кумблъэмбт. Иджы, мы махуэхэм, и лъабжьэр егугъуу ягъэбыдэри, асфальт-бетон зэхэлъ тралъхьащ. И фIагъкIэ Аруан — Уштулу автомобиль гъуэгум къыкIэрыхуркъым. А Iуэхум район бюджетым щыщу сом мелуанрэ мин 200-рэ хухахащ, апхуэдэу спонсорхэм я мылъку халъхьащ.
— НыбжьыщIэхэр, щIалэгъуалэр спортым хэшэным, дегъэхьэхыным хуэунэтIауэ администрацэм сытхэр зэфIигъэкIрэ?
— Ар ди пщэрылъ нэхъыщхьэхэм ящыщу къыдолъытэ. Курыт еджапIэмрэ ЩэнхабзэмкIэ унэмрэ я IуэхущIафэхэм дакIэлъоплъ, зэрызащIэдгъэкъуэным дыпылъщ. Ди деж хъарзынэу зыщаужьащ футболым, бэнэкIэ хуитым, баскетболым, волейболым, атлетикэ псынщIэм, дзэ-спорт джэгукIэхэм, нэгъуэщIхэми. ДыщIэгушхуэн щIалэхэр диIэми, псори дунейпсо утыкум итшэну, зэдыщIэкIыу чемпион тщIыну дыхущIэкъуркъым. Нэхъыщхьэр уэрамым къыдэшынырщ, фа-дэмрэ наркотикымрэ ящыхъумэнырщ. ТренерыфIхэр, зыгъэсапIэхэр диIэщи, ныбжьыщIэ куэд зэрекIуалIэм дыщогуфIыкI, мыдэкIэ, зэрыжысIауэ, Налшык къалэр тпэгъунэгъущи, абы и клубхэм макIуэ.
ЩэнхабзэкIэ унэми лэжьыгъэ хъарзынэ щокIуэкI. Кружокхэмрэ ансамблхэмрэ ныбжь зэхуэмыдэм итхэм зыщагъасэ, художественнэ самодеятельностым щIэх-щIэхыурэ зыкъегъэлъагъуэ, гуфIэгъуэ махуэшхуэхэм, къуажэм къыщыхэтлъхьэ Iуэху гукъинэжхэм жыджэру хэтщ. Зы псалъэу жытIэнщи, республикэм и адрей жылагъуэхэм емыфIэкIмэ, къакIэрыхуркъым.
— Къабзагъэр къызэгъэпэщыныр гъэтIылъыпIэ зимыIэ къалэнышхуэщ, Аскэр. А Iуэхум дауэ фехъулIэрэ?
— ЩIыпIэхэр зэIузэпэщ щIыным дыхуэбэлэрыгъыркъым. ПхъэнкIий идзыпIэ IэрыщIхэр къэдгъэхъуркъым, куэншыбыр зыхуэзэм деж щизыкIутхэм ткIийуэ дахущытщ. Администрацэм щыщхэми, щIыпIэ самоуправленэмкIэ советым и депутатхэми, къалэн пыухыкIахэр диIэу, а Iуэхур къызыдогъэпэщ. Къуажэдэсхэр ди щIэгъэкъуэну, илъэсым къриубыдэу жыгхэм зыбжанэрэ сэху тыдокIэ, гъуэгубгъухэр, псыхъуэхэр зыхуей худогъазэ. Ауэ Налшык и пхъэнкIий идзыпIэр ди щIыпIэм зэрыщыIэм и зэран къыдокI. Куэншыбдэшхэм пхъэнкIийр щIахъумэркъым, къуажэм щыблашкIэ жьым кърехри, гъуэгубгъухэм щызэтрехьэ, зэлъыIутхар яуфIеиж. Къуажэ уэрамхэм кIэлъыплъ IуэхущIапIэ щхьэхуэ диIэщ. ТехникэкIи цIыхукIи зэхурокъури, зэрыдгъэувам тету, къабзагъэр къы-зэрегъэпэщ.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым и Къэралыгъуэр илъэс 95-рэ зэрырикъур фокIадэм и 1-м ди республикэм Iэтауэ щагъэлъэпIэнущ. А махуэм дауэ фрихьэлIэу къэплъытэрэ?
— Ди Хэку цIыкIум и адрей жылагъуэхэми хуэдэу, мысостейдэсхэри а гуфIэгъуэм зэкъуэту, мурадыфIхэр ди плъапIэу дыхуокIуэ. Илъэсыр мыIейуэ идохьэкI, тщIэнрэ тшхынрэ дгъуэту, къэралымрэ республикэмрэ я пащхьэм щыдиIэ къалэнхэр тщIэжу лэжьыгъэр доунэтI. Илъэс къэс а махуэм дыгушхуэу дызэхохьэри, ди республикэм хужаIэну хъуэхъухэр псоми Тхьэм къытлъигъэс.
Мыри къыхэзгъэщынут. Мысостей жылэр зэрыс щIыпIэм зэрытIысрэ етIанэгъэ илъэс щищ ирокъу. А Iуэху дахэм хуэфащэу зыхуэгъэхьэзырыныр жэуаплъыныгъэшхуэ зыпылъ къалэнщи, абы хэкъузауэ делэжьынущ.
Епсэлъар Хьэжыкъарэ Аликщ.
