
ДифI догъэлъапIэ
Щоджэн Аслъэнбэч хуэдэхэр нэхъыбамэ…
Щоджэн Аслъэнбэч теухуа очерк стхыну иужь сыщихьам и биографием щыщ гуэрхэм сыщIэупщIэжы- ну езым зыхуэзгъэзати, къыпыгуфIыкIри, мыр къызжиIащ: «Феликс, уэрэ сэрэ ди ныбжьэгъухэр цIыху цIэрыIуэхэщ. Ахэр — КПСС-м и обкомым и секретару, республикэм и Совминым и унафэщIу щыта Мамхэгъ Михаил, КПСС-м и обкомым и япэ секретару лэжьа, Афганистаным и лIыхъужь Зумакулов Борис, Госпланым и унафэщIу, КъБР-м и профсоюзхэм я пашэу щыта Тау Пщыкъан, юстицэмкIэ министру, Сбербанкым и унафэщIу лэжьа ГубэщIыкI Владимир, КъБАССР-м и курортхэм я унафэщI УнащIэ Сафудин, «Къэббалъкъэнерго»-м и унафэщI Къущхьэ Мухьэжид, Налшык къалэ администрацэм и унафэщI къулыкъур зыIыгъа Лъостэн Георгий, промышленностымкIэ министру, налмэсым къыхэщIыкIа Iэмэпсымэхэр щащI заводым и унафэщIу щыта Хьэжу Владимир, уэрати — КъБАССР-м и автоуправленэм и Iэтащхьэу ущытащ, иджы еджапIэ нэхъыщхьэм и ректору уолажьэ! Сэ сыткIэ сыцIэрыIуэ зи цIэ къисIуахэм елъытауэ? Студентхэм «2» куэд зэрахуэзгъэувар армырамэ? Аращи, очерк щIысхуэптхын щхьэусыгъуэ щымыIэу къызолъытэ».
Сэ зи гугъу сщIынур Аслъэнбэч и къулыкъуракъым, атIэ ар цIэрыIуэ зы-щIа и зэчиймрэ псэемыблэж лэжьэкIэмрэщ. Эйнштейн жиIауэ щытащ я нэхъ цIыху акъылыфIэми гугъу зримыгъэхьмэ, мылажьэмэ, зыри зэрызримыгъэхъулIэфынур. Къапщтэмэ, лэжьыгъэракъэ цIыхур номиным къыщхьэщыкI зыщIар, языныкъуэхэр номинхэм яхыхьэжыну хуейуэ мы ди зэманым къыпщыхъуми.
Щоджэн Хьэжумар и къуэ Аслъэнбэч 1936 гъэм мэлыжьыхьым и 11-м Тэрч щIыналъэм хыхьэ Плановскэ къуажэм къыщалъхуащ. 1954 гъэм абы къиухащ Налшык къалэ дэта республикэ школ-интернатыр, еджапIэ нэхъыфIу къалъытэу щытар.
1954 — 1959 гъэхэм Аслъэнбэч щеджащ Москва мэкъумэш IэнатIэр механизацэ, электрификацэ щIынымкIэ институтым электрификацэмкIэ и факультетым (МИМЭСХ). Абы щIэсыху ар хэтащ комсомол комитетым. Аслъэнбэч и цIэр иратхащ институтым и комсомол комитетым и ЩIыхь тхылъым, ВЛКСМ-м и ЦК-м и ЩIыхь тхылъ къыхуагъэфэщауэ щатащ.
1959 гъэм щыщIэдзауэ 1963 гъэм нэсыху ар инженеру щылэжьащ Бахъсэн ГЭС-м, Налшык къыщызэIуахагъащIэ электроремонт заводым и цехым и унафэщIу, щытащ «Сельэнерго»-м и инженер нэхъыщхьэу, политехникумым (НПТ) и унафэщIым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэу.
60 гъэхэм я пэщIэдзэм Налшык политехникумыр щыгъын щабз-щад техникумыр и лъабжьэу къызэрагъэпэщауэ арат. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, дэрбзэрхэр политехническэ техникумым щылэжьэфынутэкъым. Абы къыхэкIкIэ, еджапIэр къызэрызэIуахар зи фIыщIэ, абы и япэ унафэщI Шэру Мухьэмэд кърегъэблагъэ Москва, Ленинград, Харьков, Одессэ, Новочеркасск, нэгъуэщI къалэхэми инженер IэщIагъэ, щIэныгъэ щызэзыгъэгъуэта, мурадхэр зи куэд щIалэгъуалэр — Абазэ Ануар, Бэджыдэ СэIэдулэ, Будаев Борис, ГъукIэпщ Владимир, Къурашэ Юрэ, Курданов ДжэбрэIил, Марыщ Мухьэмэд, Мызокъуэ Эдуард, Фанзий Василий, ХьэцIыкIу Борис, Шурдым Барэсбий сымэ. Абыхэм я унафэщIу игъэуващ Щоджэн Аслъэнбэч. ИкIи дэрбзэрхэр щагъэхьэзыру щыта техникумыр зы илъэсрэ ныкъуэм къриубыдэу политехникум лъэрызехьэу къызэфIагъэуващ, а лъэхъэнэм КъБАССР-м щIэгъэхуэбжьауэ зыщызыужь промышленностымрэ ухуэныгъэмрэ щылэжьэну IэщIагъэлIхэр къыщIигъэкIыу.
1963 гъэм Щоджэныр езым къиуха институтым (1960 гъэм Темирязевскэ мэкъумэш академием хагъэхьэжат) и аспирантурэм щIотIысхьэ. Зы илъэс фIэкIа емыджауэ МИМЭСХ-р академием къыхагъэкIыж мэкъумэш IэнатIэм папщIэ инженерхэр щагъэхьэзыр институту (МИИСП). Абы и унафэщIхэр къыщыхахым, аспирант Щоджэныр еджапIэм комсомол зэгухьэныгъэр къыщыгъэщIэрэщIэжынымкIэ къызэгъэпэщакIуэ комитетым и Iэтащхьэу ягъэув, иужькIэ секретарь къулыкъур кърат.
1964 гъэм и жэпуэгъуэм екIуэкIа комсомол конференцым коммунист Щоджэн Аслъэнбэч институтым и комсомол комитетым и секретару щыхах, соми 110-рэ и улахуэу. А къулыкъум пэрытыху Щоджэным хузэфIэкIат цIыху мини 5 зыхэт комсомол зэгухьэныгъэ институтым къыщызэ-ригъэпэщыну, дауи, ректоратымрэ парткомымрэ а IуэхумкIэ къыдэIэпыкъуащ.
1965 гъэм абы къыхуагъэлъэгъуат адэкIэ зыгъэкIуэтэн комсомол лэжьыгъэ, ауэ идакъым. «Абы щыгъуэ си хъуэпсапIэр политикэ лэжьакIуэ сыхъунратэкъым, атIэ техникэ щIэныгъэхэм я кандидат цIэр си щIэныгъэкIэ зыIэрызгъэхьэнырт», — жеIэ Аслъэнбэч.
1968 гъэм Щоджэным и кандидат лэжьыгъэр пхигъэкIри, Налшык къигъэзэжащ. АрщхьэкIэ, КъБКъУ-м лэжьыгъэ щимыгъуэту, Орджоникидзе макIуэ, ар аспирантурэм зэрыщIэсрэ Горскэ мэкъумэш институтыр къыщIэупщIэрт. ЭлектрификацэмкIэ факуль- тет къыщызэIуахагъащIэти, IэщIагъэлIхэр яхурикъуртэкъым. Арати, Аслъэнбэч занщIэу «Теоретические основы электротехники, электроснабжение и автоматика» кафедрэм и унафэщI ящI. А къулыкъум зы илъэсым тIэкIу щIигъуу пэрытауэ арат, езым хуэдэ IэщIагъэлI щIалэхэр къыдэIэпыкъуу кафедрэщIэр нэхъ лъэрызехьэхэм ящыщ щищIам. Кафедрэ «нэщIу» щытам иджы Iэмэпсымэ псори зыщIэт лабораториеу 6 иIэт. ИужькIэ ди республикэм и электрификацэ IэнатIэм щылэжьа ди щIалэ куэд щригъэджащ абы Горскэ мэкъумэш институтым.
1969 гъэм КъБКъУ-м и ИТФ-м лэжьыгъэ къыщыкъуэкIри, доцент Чым Владимир и фIыгъэкIэ Щоджэным къигъэзэжауэ щытащ, «Электротехникэ» кафедрэм и егъэджакIуэ нэхъыжьу. ИлъэсиплIым къриубыдэу кафедрэм и доцент, ИТФ-м и партбюром и секретарь хъуащ, электроникэмкIэ лабораторие къызэIуихащ, 1974 гъэм кафедрэм и унафэщI ящIащ.
Абы щыгъуэм Щоджэныр ректорым елъэIуат электротехникэ IэщIагъэм щыхурагъаджэ къудамэ къызэIуихыну. Лъостэн Владимир абы арэзы техъуащ, ауэ къалэн къыщищIат электротехникэ кафедрэр Москва и еджапIэ нэхъыщхьэхэм я кафедрэ нэхъыфIхэм хуэдэу зэтриублэну. ЖыпIэнуракъэ, абы къыкIэлъыкIуа илъэситIым, доцентхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ и дэIэпыкъуэгъуу, лабораторэ лэжьыгъэ 50 ягъэзэщIат, кафедрэри КъБКъУ-м щынэхъ лъэщ хъуат. Ауэ Лъостэныр сыт хуэдизу пымылъами, электротехникэ IэщIагъэмкIэ къудамэ щхьэхуэ къызэIуихыфакъым. А лъэхъэнэм арат хабзэр: а факультетым ещхь университетым щымыIэмэ, къызэIупхыну ухуиттэкъым, ар КъБКъУ-м иIэтэкъым.
1976 гъэм ректорым и унафэкIэ, мэкъумэш факультетым къыхагъэкIри мэкъумэш хозяйствэм и механизацэ къудамэр къызэIуахащ. Ар факультетыщIэу зэтраублэри, Щоджэн Аслъэнбэч унафэщIу ягъэуващ, зэрыжаIэщи, и Iэщхьэлъащхьэр дэхьеяуэ аргуэру щIэ гуэр зэфIэгъэувэным иужь ихьащ щIэныгъэлIыр. Тынштэкъым факультетыщIэр зэтебублэну. Ауэ езым и Iуэху бгъэдыхьэкIэмрэ гупсысэкIэмрэ къытехуэ и лэжьэгъухэр и гъусэу пэлъэщащ ар а къалэным.
ГъащIэр и пIэ иткъым, мэкIуатэ, зеужь. 1981 гъэм КъБКъУ-м мэкъумэш IэнатIэмрэ механизацэмкIэ и факультетхэр и лъабжьэу КъБАССР-м еджапIэщIэ къыщызэIуахащ. Абы зы илъэскIэ щылажьэри, Аслъэнбэч КъБКъУ-м игъэзэжащ. 1985 гъэм абыи къыIукIыжри, щIэныгъэ-производственнэ лэжьыгъэм зритащ. Ар щылэжьащ ЗВВА-м и щIэныгъэ отделым, итIанэ «Техноприбор» ПО-м. Иужьрейм абы къыщызэIуихащ «Электротехнология» предприятие цIыкIур икIи щIэныгъэ лэжьыгъэм пэрыхьэжащ, блэкIа илъэсхэм зыхунэмысахэр иригъэкъужу.
«Электротехнология» IуэхущIапIэр игъэлэжьэху, абы гъэунэхуныгъэ-теорие лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ, монографие итхащ, доктор диссертацэр 2003 гъэм Москва щыпхигъэ-кIащ. Абы иужькIэ, илъэси 10-м щIигъукIэ БизнесымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым, КъБКъУ-м илъэситIкIэ щылэжьащ. 2013 гъэм пенсэ тIысыжащ.
И гъащIэм щыщу илъэс 30 зыхухиха щIэныгъэ-къэхутакIуэ, зэреджэ-методикэ Iуэхухэм иужь итурэ абы, мащIэ-куэдми, и Iэдакъэ къыщIэкIащ купщIэшхуэ зиIэ лэжьыгъэ 80-м щIигъу. Абыхэм щыщ «Электроника» журнал цIэрыIуэм къытрадзащ, абы итхэр инджылызыбзэкIэ зэрадзэ-кIыжурэ США-м къыщыдагъэкI. Адрей Iыхьэр СССР-м, УФ-м и еджапIэ нэхъыщхьэхэм я студентхэм папщIэ къэралым къыдигъэкIа тхылъхэрщ. Ноби тхылъ тедзапIэхэм щIэлъщ Щоджэным игъэхьэзырахэр, бжыгъэншэщ езыр щылэжьа еджапIэхэм къыщагъэсэбэп и IэдакъэщIэкIхэр. Аслъэнбэч къыдигъэкIащ тхыдэ мыхьэнэ зиIэ тхылъи, езыр къызыхэкIа лъэпкъым теухуаи.
Щоджэным къыхуагъэфэщащ СССР-м и Школ нэхъыщхьэм и профсоюзхэм я ЦК-м и ЩIыхь тхылъыр. Ар Урысейм и Журналистхэм я союзым хэтщ. Налшыки Москваи къыщыдэкI газетхэм, журналхэм, интернет порталхэм технико-экономикэ, социальнэ, политикэ Iуэхухэм ятеухуа публицистикэ тхыгъэу 150-м щIигъу къытрыригъэдзащ.
Щоджэн Аслъэнбэч зызыгъафIэу щыс пенсионеркъым, атIэ къэзыухъуреихь дунейм хуэнабдзэгубдзаплъэ цIыху жыджэрщ, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Урысейм я щIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ гуащIэ ин хэзылъхьа щIэныгъэлIщ.
Си тхыгъэм и кIэухыу Аслъэнбэч сехъуэхъуну сыхуейт узыншагъэ быдэрэ ехъулIэныгъэрэ иIэу иджыри куэдрэ псэуну!
Хъурей Феликс,
БизнесымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и ректор, философие
щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
Гъуазджэм и гъэр
«Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьхэу Евтушенкэ Николай, Тэрчокъуэ Къамболэт, Бгъэжьнокъуэ Хьэчим сымэ Москва нэс дыкъыщрагъэцIыхуамэ, «Кабардинка»-м ди щэнхабзэр Америкэм нихьэсащ», — жиIэгъащ Мэлбахъуэ Тимборэ. Апхуэдэ зэфIэкI зиIа ди къэфакIуэхэр лъэпкъым и набдзэу цIыхубэм елъытэ. Лъэпкъ къафэр псэкIэ зыхэзыщIэхэм ящыщщ илъэс тIощIкIэ «Кабардинка»-м хэта Щоджэн Абубэчыр (Владимир).
Щысабий дыдэм къыщыщIэдзауэ къэфэныр гъащIэ гъусэ зыхуэхъуа Щоджэ-ным (Зеикъуэ щыщщ) лъагъуэ дахэ хезыгъэша и гъэсакIуэфIхэм я гугъу щимыщI къэхъуркъым.
— ДыщIалэщIэ дыдэу дыкъащтат «Кабардинка» ансамблым, ауэ сэ абы зыгуэр-кIи сыхуэхьэзырт. ГъэсакIуэ хъарзынэхэр сиIащ. ПщыхьэщхьэкIэрэ, школ нэужьым, дызэхуишэст ди къуажэдэс нэхъыжьыфI Бгъэжьнокъуэ Исмел. Абы лъэпкъ хабзэмрэ щэнхабзэмрэ дыхигъэгъуазэрт. А лIыжьыр икIи пшынауэт, икIи гъэсакIуэт, IуэрыIуатэм, макъамэм фIыуэ хищIыкIырт. Курыт еджапIэр къэдухыу училищэм дыщыщIэтIысхьами, сэ IэщIыб сщIакъым къэфэныр. Уэрэдус, къэфакIуэ лъэщ Къашыргъэ Билал деж зыщызгъэсащ, Дашу Хьэшыри куэд къызигъэщIащ, — игу къегъэкIыж Абубэчыр. — Щапхъэ уиIэн хуейщ, сыт хуэдэ Iуэху упэрымыхьэми. Апхуэдэ къэфакIуэ нэхъыжьу диIащ Соттаев Къанщауэ, ансамблым и налкъутт Шэру Соня, Алэкъей Мухьэмэд, ДзыхьмыщI Къэралбий сымэ. ДзыхьмыщI Зарэ и Iэм и дахагъыу къиIэтым хуэдэ гупым сызэрыхэта илъэс 20-м слъэгъуауэ къысхуэщIэжыркъым, Къарэжь Людэ и псэ емыблэжу зэрылэжьар сыт и уасэт! Мысачэ Алик ещхьу утыкум лъапэкIэ къилъадэрэ макъамэр иухыхункIэ апхуэдэу къэфэфынур мащIэщ. Шэру Соня иужькIэ соло зыгъэзэщIа Мысачэ Валентини «псым ес къыу хужь» зыхужаIэм хуэдэт. ЛIы губзыгъэхэт Нэгъудэ Барэсбии КIэш ФуIэди, Хъыдзэдж Анатолэ нэмысу хэлъам ущIэмыупщIэххэ. Мамбэт Хьэсэн, Балъкъэр СэфрэIил…
Щоджэныр къэфакIуэ гуп цIэрыIуэм зэрыхыхьам хъыбар кIэщI иIэщ. Совет властыр ди къэралым зэрыщаухуэрэ илъэс 50 зэрырикъум и щIыхькIэ 1967 гъэм художественнэ самодеятельностхэм я зэхьэзэхуэ ин екIуэкIауэ щытащ. Зэпеуэм и къэпщытакIуэ гупым хэта Гальперин Григорий («Кабардинка»-м и унафэщIт) щIалэ зытхух, Абубэчыри яхэту, абы къыхишри и ансамблым иригъэблэгъат. УнафэщIми гъэсакIуэхэми я дзыхь къы-зэрырагъэзам папщIэ, Щоджэным лъэкI къигъэнакъым. Армэм ираджэн и пэ къихуэу, Абубэчыр ансамблым хэту мазитIкIэ щылэжьащ Африкэ Ищхъэрэм и къэрал зыбжанэм — Алжир, Тунис, Ливие, Мароккэ.
— Ди художественнэ унафэщIым и нэ къикIырт «Лъэпкъ джэгукIэхэр» жиIэу зы къафэ теплъэгъуэ игъэхьэзырыну. «Джатэ джэгу»-р гъэувын хуейуэ сэ си гум куэд щIауэ илът, «Лавина с гор» кином ар Атэлыкъ Далий щигъэзащIэу слъэгъуати. Арати, тхыдэми абы теухуауэ зыгуэрхэр къыхэзджыкIыжри, дгъэхьэзырауэ щытащ. Къафэ гъуэзэджэт ар», — игу къегъэкIыж Щоджэным.
«Джатэ джэгур» Абубэчыр япэ дыдэу Винницкэ областым (1971 гъэм), итIанэ Польшэм, Чехословакием, Германием, нэгъуэщI щIыпIэхэми щигъэлъэгъуащ. Къыхэгъэщыпхъэщ, «Джатэ джэгум» хуэдэ къафэ щагъэзащIэу Кавказ псом щыIэр Осетие Ищхъэрэм еймрэ ди «Кабардинка»-мрэ зэразакъуэр. Ар дэ зэрыдиIэр и фIыщIэщ Щоджэным. «Щоджэныр лэжьакIуэшхуэщ, жыIэдаIуэщ, нэмысыфIэщ, нэхъыщхьэращи, гъуазджэм, псом хуэмыдэу къафэм, къыхуигъэщIа цIыхущ», — жиIэгъащ КъБАССР-м гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Аронов Евгений.
— Аргентинэм и Буэнос-Айрес къалэм дыщыIащ. Блыщхьэм къыщыщIэдзауэ мэрем пщIондэ концерт зырыз махуэ къэс ттыт, щэбэтымрэ тхьэмахуэмрэ — тIурытI. ХьэщIэщым дыщекIуэлIэжыр нэхущырт. Шортэн Аскэрбий и «Бгырысхэр» романым къыхощ Къэбэрдейм щыщ сохъустэ Дагъыстэным щеджахэр къыщыкIуэжкIэ, я гъуэгур ягъэкIэщIын щхьэкIэ, зэчыр къыхадзэурэ жаIэу зэрыщытар. Абыхэм ещхьу, дэри ди псэр пыхуми, Ефэнды Джылахъстэн къыхидзэнти, «Подмосковные вечера» уэрэдыр къитшу хьэщIэщымкIэ дунэтIынт, — пещэ Щоджэным. — Пщэдджыжьым жьыуэ а цIыху псэемыблэ-жыр къытхыхьэрт, къалэ дыздэщыIэм зыплъыхьакIуэ дыдишырт. Рио-де-Жанейрэ и стадион цIэрыIуэ «Маракано»-р, майе, ацтек лъэпкъхэм я пирамидэхэр, Перу щыпсэу индейцхэр, бразилие карнавалыр, Сикейрос Давид и сурэтхэр, нэгъуэщI хьэлэмэт Iэджи слъагъуну, къэрал 50-м щIигъум сыщыIэну, экваторыр 6 зэпызупщIыну Iэмал сызэриIар «Кабардинка»-м и фIыщIэщи, ар къызэ-зыгъэпэщахэми, абы къыщыфахэми сэ сахуэарэзыщ. Си гуапэщ ехъулIэныгъэхэр зи дамэу къэгъуэгурыкIуа «Кабардинка»-р адэкIи ефIэкIуэну.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Лъэпкъым и фащэ
Дуней псом тет лъэпкъхэр зыхэзыгъаплъэ гъуазджэ лIэужьыгъуэщ къафэр. Абы и мыхьэнэр ираIэту, ЮНЕСКО-м 1982 гъэм Къафэм и дунейпсо махуэ игъэуващ. Махуэшхуэр трагъэхуащ франджы балетмейстер цIэрыIуэ, хореографие гъуазджэм и теоретик Новер Жан Жорж къыщалъхуа махуэм, мэлыжьыхьым и 29-м.
КъэфакIуэ щIэблэ зи куэдхэм я гугъу пщIымэ, ар КъБР-м щIыхь зиIэ и артист Нэгъудэ Барэсбийрэ Любэрэ я унагъуэрщ. Гъуазджэм и тхыдэм ахэр хыхьат зы гъащIэ гъуэгуанэ щытеувам къыщыщIэдзауэ. Челябинск щIыналъэ жыжьэм къикIыу Бахъсэн дэс и Iыхьлыхэм я деж хьэщIапIэ къэкIуа Любэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыуэпсымрэ лъэпкъ къафэхэмрэ зэуэ дахьэхат. Хъыджэбзыр Налшык дэт культпросветучилищэм къафэмкIэ и къудамэм щIэтIысхьащ. И насып кърихьэкIри, СССР-м и цIыхубэ артист, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Эсамбаев Мыхьмуд и япэ егъэджакIуэ Форманчук Марие деж абы зыщигъэсэну Iэмал игъуэтат. ЕхъулIэныгъэ иIэу Любэ еджапIэр къыщиухым, и ныбжьэгъу цIыкIухэм трагъэгушхуэри, «Кабардинка» ансамблым хыхьэну кIуащ.
…Пщащэ зэкIужым занщIэу гу къылъатащ: лъэпкъ фащэр къыщатIэгъащ, къэфэну къелъэIуащ. Ансамблым и унафэщIхэм абы и зыIыгъыкIэр ягу ирихьати, Пионерхэм я унэм екIуалIэ сабийхэм къафэмкIэ ядэлэжьэн щIэзыдза хъыджэбз гуапэр а махуэм «Кабардинка»-м и гупым хагъэхьащ.
Апхуэдэу Любэ и хъуэпсапIэ нэхъыщхьэр къехъулIат. Лэжьыгъэ гугъу къыпэщылъми, ар и Iуэхум дихьэхыщати, махуэ къэкIуэным хуэпIащIэ зэпытт. ГъащIэ гъусэ хуэхъунури аращ къыщицIыхуар — ар къэфакIуэ ахъырзэману ансамблым хэт Нэгъудэ Барэсбийт. Абырэ Любэрэ «Кабардинка»-м и зы хабзэм пащащ: утыкум зэгуэгъуу къыщыфэ зэщхьэгъусэхэм я бжыгъэм хагъэхъуащ.
Абыхэм я зэфIэкIи хэлъу цIэрыIуэ хъуа къэфакIуэ гупым къалэхэр, къэралхэр къахьэхурт. Любэ Африкэм и къэралиплIым (Алжир, Мароккэ, Тунис, Ливие) зэрыщыIам щхьэхуэу щытепсэлъыхьыжкIэ, ноби пIейтейщ. Къэфэным и мызакъуэу, абы концертхэ-ри бзитIкIэ иригъэкIуэкIын хуейуэ и пщэрылът. Инджылызыбзэр школым фIыуэ щиджат, ауэ хьэрыпыбзэр зригъэщIа къудейти (хамэ къэрал къикIауэ КъБКъУ-м щеджэхэр къыдэIэпыкъуат), абы тешыныхьырт.
Любэ жеIэ: «Ансамблыр ежьэным и пэ къихуэу, СССР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм «Кабардинка»-р дригъэблэгъауэ унафэщIхэр къыдэпсалъэрт. Абыхэм къыджаIащ дызыхуеблагъэну хьэрыпхэр сыт щыгъуи щIыIэ-щIыIэу совет артистхэм къазэрыIущIэр. «Я Iэгуауэ зэхэфхыну фыщымыгугъ. Я щхьэр арэзыуэ ящIыххэмэ, ягу фрихьауэ аращи, зэвгъадэ», — жаIат».
Зэрыхъуар нэгъуэщIущ: Алжирым и концерт гъэлъэгъуапIэм и утыкум адыгэ фащэр къыщыпсу Любэ къыщихьэм, пэшым Iэгуауэшхуэр занщIэу къыщIэIукIат, зэрежьа щIы-кIэуи концертыр иухыхункIэ екIуэкIащ. Латин Америкэми ансамблыр илъэситI къэс здэкIуэу щыта адрей къэралхэми гупым хэтхэм къыщыщытхъуу къэгъуэгурыкIуащ. Барэсбий къэрал 60-м щыIащ, Любэ — 40-м.
«Кабардинка»-м илъэс тIощIкIэ къыщыфащ ахэр. Барэсбий и утыку итыкIэм пэшым щIэсыр игъэдымырт, дэтхэнэми и гум дыхьэрт абы и къэфэкIэр. Нэгъудэм и урыс щхьэгъусэми цIыхухэр къыдихьэхырт осетин, авар, куржы, акушин къафэхэмкIэ.
Нэгъудэ зэщхьэгъусэхэм я щIалэ пажэ Романи лъэпкъ къафэхэр и псэм хэлъщ, 11-нэ классым щIэсу арат Роман «Балкария» ансамблым и къэфакIуэ щыхъуам. ЗэфIэкI къызэрымыкIуэ-хэр зыбгъэдэлъ щIалэр гугъу лъэпкъ демыхьу щIэтIысхьат Краснодар дэт щэнхабзэмкIэ къэрал институтым (иджы ГъуазджэхэмкIэ академиещ). Абы къиухащ институтым къафэмкIэ и къудамэр. Роман Урысейм ис лъэпкъхэм я Артиадэм и лауреатщ, «Сердце отдаю детям» республикэ зэпеуэми пашэ щыхъуащ. Романи и щхьэгъусэри «Кавказ» ансамблым къыщыфащ, иджы абыхэм я бынхэр къофэ.
Мы зэманым Нэгъудэ Барэсбий унагъуэм ящхьэщымытыжми, абы и IуэхуфIым пащэ и шхьэгъусэ Любэрэ я щIалэ Романрэ. Роман и адэм и цIэр зэрихьэу лъэпкъ къафэхэмкIэ школ къызэ-ригъэпэщащ, абы къекIуалIэ щIалэгъуалэм ехъулIэныгъэфIхэр яIэщ.
Къанщауэ Мэлычыпхъу.
Зэпеуэхэр
«Асса» гупым зыри къытекIуакъым
Эстрадэ гъуазджэхэмкIэ «Академия» концерт-продюсер центрымрэ КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и ЩIалэгъуалэ советымрэ Кавказ Ищхъэрэм япэу щрагъэкIуэкI уэрэджыIакIуэ, къэфакIуэ ныбжьыщIэхэм я «Я — Талант» щIыналъэ зэпеуэр. Профсоюзхэм ЩэнхабзэмкIэ я унэм мэлыжьыхьым и 24-м къэфакIуэ нэхъыфIхэр къыщыхахащ.
Зэпеуэр езыгъэкIуэкIа Оболашвили Дианэ къызэхуэсахэм яригъэцIыхуащ «Я — талант» зэхьэзэхуэм и къэпщытакIуэ гупым хэтхэр. Ахэр КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм цIыхубэ творчествэмкIэ и методикэ центрым и къудамэм и унафэщI Бекъазы Iэдэм, УФ-м и СурэтыщI-хэм я зэгухьэныгъэм хэт, КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм цIыхубэ творчествэмкIэ и методикэ центрым и унафэщI Жылэ Анатолэ, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, дунейпсо зэпеуэхэм я лауреат, ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и профессор Шэрыб Валерэ, Сабий творчествэмкIэ республикэ унэм иджырей къафэхэмкIэ и егъэджакIуэ Мадяновэ Татьянэ, УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Эстрадэ гъуазджэхэмкIэ «Академия» концерт-продюсер центрым и унафэщI, «Я — талант» зэпеуэр къыхэзылъхьа Бжинавэ Марлен сымэщ. КъэпщытакIуэ гупым я Iэтащхьэ хъуащ КъБР-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэм профессиональнэ гъуазджэмрэ художественнэ егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI ПащIэ Рамед.
КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и ЩIалэгъуалэ советым и унафэщI Шэджэмокъуэ Оксанэ зэпеуэм хэтхэм захуигъэзащ ехъулIэныгъэхэр яIэну, я зэфIэкI къагъэлъэгъуэну, республикэм и щэнхабзэм, гъуазджэм хэлъхьэныгъэфIхэр хуащIыну, зрагъэужьыну, лъэпкъхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къадекIуэкI хъугъуэфIыгъуэ щIэинхэр ямыгъэкIуэдыну.
Урысейм щапхъэу, республикэм фIым я фIыжу къыщалъытэ «Нал цIыкIу» сабий ансамблым и къэфакIуэхэм зэпеуэр къызэIуахащ. Къызэхуэсахэм дэрэжэгъуэ ин яритащ гупым ягъэлъэгъуа къафэ екIум. ЖыпIэнуракъэ, лъэпкъым и щэнхабзэм ухэзыгъэгъуазэ абы и бзэр псалъэншэу дэтхэнэ зым и дежкIи гурыIуэгъуэт. ЛIэщIыгъуэкIэрэ къыддекIуэкI къафэ гъуазджэр зыхъумэ, абы зезыгъэужь щIэблэ дызэриIэм дэтхэнэми ди щхьэр лъагэу дигъэлъагъужащ.
Зэхьэзэхуэм екIуу, гукъинэжу зыкъыщагъэлъэгъуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым, гъунэгъу щIыналъэхэм я къэфакIуэ гупхэм. Апхуэдэхэщ ди щIыналъэм и «Асса», «Искорки», «Импульс», «Стрекоза», «Эльбрус», «Глория», «Юность Кавказа», «Дыгъэ шыр», «Ботэщей», «Салам», «Синдхэр», «Ислъэмей», «Джигиты Чегема», «Дети гор», «Кабарда», «Арабеск», «Майчанка», «Нур», «Модис», «DANCE MASTERS», Ингуш Республикэм и «Озорные девчата», Владикавказ къалэм и «Бон-Вар-Нон» ансамблхэр. Зи фащэкIи, къэфэкIэкIи, зыIыгъыкIэкIи зэмыщхь гупхэм я утыку итыкIэм укIэлъыплъыну щIэщыгъуэт. Гур хагъэхъуащ нэхъ цIыкIу дыдэхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ. Iэдэбу, зэкIужу, я бгыр псыгъуэрэ я пкъыр ухуауэ утыкум ит щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ, къафэ гъуазджэм къыдэкIуэу, лъэпкъым и щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэм, хабзэм, зыIыгъыкIэм, дуней тетыкIэм зэрыхащIыкIым гу лъыптэрт. Нэхъыщхьэр абыхэм лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм лIэщIыгъуэкIэрэ къадекIуэкI щэнхабзэ щIэинхэр, хъугъуэфIыгъуэхэр зэрыхэплъагъуэрт. Бзэ хуэмыныкъуэ макъамэм, къафэм зэхуишэса ансамблхэм хэтхэм Iэмал яIащ зэрыцIыхуну, ныбжьэгъу зэрыгъэхъуну.
Зэпеуэм текIуэныгъэр щыхуагъэфэщащ «Майчанка», «Модис», «Асса» къэфакIуэ гупхэм. ЕтIуанэ увыпIэр къахьащ «Дети гор», «Озорные девчата», «Глория», «Арабеск», «Импульс», «Стрекоза», «Майчанка» ансамблхэм. Ещанэ хъуащ «Дыгъэ шыр», «Ислъэмей», «Глория», «Бон-Вар-Нон», «Салам», «DANCE MASTERS» къэфакIуэхэр. Зэхьэзэхуэм и Гран-При саугъэтыр къихьащ Соттаев Къанщауэ зи художественнэ унафэщI, «Абзех» къафэр зыгъэзэщIа «Асса» ансамблым. Пашэ хъуа гупхэм тыгъэ хуащIащ кубокхэр, медалхэр, щIыхь тхылъхэр. Зи зэфIэкI зыгъэлъэгъуа къэфакIуэ ансамблхэм иратащ «Я — талант» зэпеуэм зэрыхэтам щыхьэт техъуэ щIыхь тхылъхэр.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, фестивалым хыхьэу республикэм и къалищым (Прохладнэ, Бахъсэн, Май) зэпеуэм хэтынухэр иджыри къыщыхахынущ. Лауреат хъуахэр 2016 гъэм и фокIадэ мазэм Налшык щекIуэкIыну финалым щызэIущIэнущ. ТекIуэныгъэр къэзыхьым саугъэт нэхъыщхьэу хуагъэфэщэнущ сом мини 100.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
