ГъащIэ гъуэгухэр къыхэзыхым си гъуэгури зэрыхуейуэ еубзыху
Ацкъан Руслан и тхыгъэщIэхэр
* * *
Мы гъащIэм зэзэмызэ сегъэзэш,
здэсхьынур щхьэр сымыщIэу сыкъигъанэу.
Апхуэдэм деж ди псыхъуэм согъэзэж,
зыкъезгъэлыну зэшым и архъуанэм.
Губыдэщ псыхъуэр, мывэ щIыIэр дэзщ,
къыхоплъэ си псэм, имыбзыщIу пэжыр.
Жьы сызэрыхъури абы сегъэдэж,
и псы толъкъунхэр напIэу зэтрипIэжу.
Губыдэщ псыхъуэр, ауэ пэсщIкъым зым.
СыIэрыхьащ абы сыщIалэ цIыкIуу.
ЕгъэIу дзапэ уэрэду ноби псым
сыкъызэралъхурэ зыпэджэжыр си гур.
Си сабиигъуэм и лъэкъуампIэ куэд
къызогъуэтыж, пIейтейуэ сыздэбакъуэм.
Зэм лъагъуэ Iузэм ар дамыгъэу хэтщ,
къыхощыр зэми нэпкъым и ятIагъуэм.
Илъэсыжари уэшхым сыт хуэдиз,
щыщ дуней иным хъуну хунэмысу.
Си сабиигъуэ нэху, зи гугъэр из…
Къимыгъэза, кIэлъыжэри къуршыпсым.
* * *
А пщIантIэм дыхьэ лъагъуэ цIыкIур,
жыг щIагъым щIокIри, унэм щIохьэ.
Ар зи бгъузагъым тетыф цIыхур
ещхь кIапсэрыкIуэм сэ къысщохъур.
Сэ сыгъуэгурыкIуэщ, сыкъокI жыжьэ,
си гъащIэм хохьэ си нэгу щIэкIыр.
Зы гъуэгум адрейр къыздыпысщэм
сыт хуэдиз пщIантIэ сызыблэкIыр.
А псоми хуэдэкъым мы пщIантIэр —
сигу къегъэкIыж абы си анэр.
Ар къуажэ гъунэщ, дэткъым жьантIэм,
йокIэкI и бжыхьым шыпсыранэр.
Щыпсэур хэтми сымыщIэ
Iэнкуну къаплъэ унэ лъахъшэм.
Ар щыщщ гумащIэ сэ сызыщIым,
абы и щэхухэм сызэщIашэ.
Сэ сыдыхьэнукъым а пщIантIэм,
сыщIэмыхъуэпсми сыт хуэдизу.
СыщIегъуэжынщ ар зэрысщIамкIэ,
мо еуэкIыпIэм сынэмысу.
АрщхьэкIэ гъуэгум иIэщ хабзэ.
ИIэжщ гъуэгулIым и псэукIэ:
къыпэплъэм щхьэкIэ блокI зэхъуапсэм,
и лIыгъэм хощIыр, къызэплъэкIым.
ХЬЭЩЫКЪ ХЪУА БЗУ
(Псысэ пэлъытэ)
Ар къилъэгъуат абы гъатхэпэу, —
и мыгъуэ хъуну бзу дахащэр.
А махуэр сыту ещхьт пщIыхьэпIэм,
щIэщыгъуэу дыгъэри дахащIэрт.
Зым емыщхь бзур зытес жыг щхьэкIэр
къахэнэхукIырт адрей псоми.
Мыдрейми хъуати хьэщыкъ зэуэ,
хишащ уэрэдыр зэрылъэкIкIэ.
Щежьащ абдежым я зэубзэр —
гухэлъу щыIэм я нэхъ къабзэр.
Иджы уэгу щIагъыр зэрыщыту
а тIум я закъуэ ейщ жыпIэнт.
Зэм къалъэтыхьт, зым зыр къипщытэу,
зэм зэбгъэдэст, зэщахъуэу пэр.
АрщхьэкIэ гъатхэр псынщIэу кIуащ,
кIэлъыщIохьэж абы гъэмахуэр.
Хъуа хуэдэщ, дыгъэри нэхъ махэ,
бзийр япэм хуэдэу имыгуэш.
Гъунэгъу хъуа щIыIэм егупсысри,
ищIащ бзум абгъуэ, епIэщIэкIыу,
и мыгъуэр щIыгъуу абы ису
зэрыпсэунур нэгу щIэмыкIыу.
Еджэ зэпытт нэхъыфIу щыIэм.
Ауэ, и мыгъуэр нэщхъей хъуащи,
хьэщыкъ хъуа бзум игу темыпыIэ.
Хухеш абы уэрэду ищIэр,
и зы гуфIэгъуэм щIитынт гъащIэр.
И мыгъуэр кIуэхукIэ мэхъу нэхъ щэху,
зыкъыщегъэпщкIур, игу къихьэху.
Жыг щхьэкIэ дыдэм пытIысхьэнщи,
щысынщ мыхъейуэ, плъэуэ жыжьэ,
абы игу щыщIэр езырщ зыщIэр.
Ар лъэтэж бзууэ къыщIэкIащ.
КъыщыгурыIуэм ар мыдрейм,
и нэр щыункIыфIыкIащ,
арыххэу фIыцIэ хъуащ дунейр.
Езым и лъахэ и псэм пищIыр
зэрибгынэн дунейм темытт.
И гъащIэ псор ихьами пIыщIэу,
гъуэгу нэпцI лъыхъуэнум ящымыщт.
Зы махуэ гуэрым хэту пшэм
лъэтэж бзу гупыр къащхьэщохьэ.
ЯгъэIу я макъыр, уи гум щIыхьэу,
мэкIуатэ, лъыхъуэурэ здашэн.
Хьэщыкъ хъуа бзум игу цIыкIур къоуэ,
и нэгу уиплъам, пфIэщIынт ар гъыуэ.
Модрейм зеIэтри, мэуфэразэ,
зэпокъур и гур, дамэр щIэлIэу,
ауэ къытокIуэ хэтыр и лъым —
лъэтэжхэр здэкIуэмкIэ егъазэ.
Хьэщыкъ хъуа бзур псэуауэ жаIэ,
абы иужькIэ лIа пэлъытэу.
Слъэгъуащ ар сэри мызэ-мытIэу,
жыг щхьэкIэм пысу щхьэр и жагъуэу.
Щыст ар мыл кIанэм ещхьу къиплъу
и нэ зыщIыпIи мыгъэзар.
ЩIэсщыкIыу сигукIэ уафэр, щIылъэр,
абы хэкIыпIэ сыхуэлъыхъуэрт.
Зы махуэ гуэрым ар бзэхащ, —
игу темыхуарэ си гущIэгъур…
СОНЕТХЭР
244
Щхьэцпэщтэщ жыгхэр, къыхощтыкI
щIэх-щIэхыу,
гъэгъа е тхьэмпэ кърагъэщэщэхыу.
ЗыхэсщIэ хъуащ абы яхужымыIэр,
арщхьэкIэ ягу фIы зэрысщIын симыIэ.
Сэ сщIэркъэ нобэ мы дунейм щекIуэкIыр,
зесхьэнущ лей жызыIэм хузэфIэкIыр.
Апхуэдэм щысхъумэну жыгхэр дауэ?
А упщIэми жэуап къыхуэзгъуэтакъым.
Солъагъур гъуэгум жыгхэм къапикIухьу,
къахуеплъэкIыжу жыгхэм дыгъэр къухьэу.
Абы къызит псэхугъуэр игъэкIуэду
нэгъуэщI зыгуэри си нэгу щIокIыр куэдрэ:
Йоубзэ жыг Iущабэхэр акъужьым,
имыкъутэным щхьэкIэ, жьапщэ хъужу.
245
Си бзэгупэм къэсат, арщхьэкIэ
схужыIакъым узэжьэ псалъэр.
Си гур ныкъуэу гъуэгу сытохьэжыр,
жэуап тыным къэсащ и пIалъэр.
Бзу щхьэзакъуэр полъэт жыг щхьэкIэм,
и нэм сыщIимыгъэплъэн щхьэкIэ.
Нэзгъэзэжмэ сфIэфIт, арщхьэкIэ
сытемыкIуэ си натIэм итым.
Узэпхоплъыр дунейм. БжьыхьэкIэщ,
я нэхъ жыжьэр гъунэгъу пэлъытэщ.
СощIэ си псэр зыхуэзэнур,
зэрысщIэу уэс къызэресынур.
КъыдэскIуа мы гупсысэм мащIэ:
IупщIу хэлъырщ кIэщI зыщIыр гъащIэр.
246
Унэжьхэм сапыщIащ сэ зы къуэпс гуэркIэ.
Хэгупсысыхь зэпыту слъагъу нэужь,
имыхуэ бгъэм абыхэм сигу къагъэкIыр,
псалъэншэу сэри IэджэкIэ соупщI.
Къоувэ пащхьэм, къыхэкI хуэдэ пшагъуэм,
я зэш псэ Iэджэм ахэм къызэпхощ.
Щхьэгъубжэхэр къахоплъ нэ езэшауэ,
си гущIэ дыдэм къиплъэуи къысфIощI.
Я щIыхьэпIэбжэр тхыдэм и бжэ хуэдэщ,
щIэбакъуи – гъэунэхупIэ зэфэзэщщ.
Сабгъэдэтыфкъым сэ унэжьхэм куэдрэ,
я щэхухэм си гупсысэр пэмылъэщ.
Унэжь къэсыху сыблокIыр, гур кIэрыпщIэу.
СыблокIри — щIызодзэж псэун щIэрыщIэу.
247
Сэ нобэ цIыхуфI гуэрым сщIащ и жагъуэ,
абы и псэкъабзагъыр сымылъагъуу.
Иджы сытетщ уэрамым, си гур пIыщIэу.
И нэщхъыр зэхиукIэу сщхьэщыт уафэм
къреупцIэх уэс цIынэ тхъурымбафэр —
си нэкIум къыщIэубжьытхэу фIэкI сымыщIэ.
Иджы сэ хэти хуитщ сигъэпудыну,
апхуэдэм пэздзыжын сымыгъуэтыну.
АрщхьэкIэ мырщ псом нэхърэ нэхъ шынагъуэр:
ЗыгуэркIэ схуэпшыныжми си къуаншагъэр,
сызэрыщыта сымыхъужыну —
си гъащIэр схьынщ зыщIауэ фIым и жагъуэ.
И жагъуэ пщIынри цIыхум, лей зепхьэнри
зэхуэдэкъабзэщ — зэгуэр къыпщIохьэжыр.
248
Апхуэдэу упсэуну сыту гугъу,
зэпекъуу гур, мызагъэу уи гупсысэр.
Сызэрыхуейуэ псори зэхуэмыхъу,
сыздэщымыIэрщ нэхъ щытыншыр си псэр.
Дунейм и хьэлым тепщIыхь хъуркъым Iуэху,
уэшх къошх, сэ фIыуэ слъагъур уэс
къыщесырщ.
Псэлъэрей гуэрхэм седэIуэн хуей мэхъу,
езым зы псалъэ къэс псэ Iыхьэ щIэстми.
Сызыхуэмейр къэмыджэу зэхызох,
сытодэIукI, сызэжьэр къыщызэджэм.
СызэрызекIуэр хуэму сэ къысщохъу,
сфIэфIт сылъэтэну — дамэ
къыслъыкъуэкIкъым.
А псор уэзмыхъуэжын, нэхъыфI къызэптми,
сепсыхь си гъащIэм зэхуэмыкIуэу хэтым.
249
Сэ унэ куэдым зэуэ сыщопсэу, —
сыщIыхьэу си гур щызгъэтIылъа псоми.
СызэпсэлъылIэу къыдыхьахэр псэм
си анэкъилъхуу къысщохъужыр зэми.
Сэ дуней куэдым зэуэ сыщопсэу,
езым къэзгъэщIыжахэри яхэту.
Дэтхэнэ зыми гум зыщегъэпсэху
е хопсэукI, бэуапIэ имыгъуэту.
Си жьэгуми нобэ Iэджэ щызэблокI,
цIыху пэжу ящыщ гуэрхэри къыщIокI.
Аракъэ я щхьэр гухэхъуэгъуэу щыIэм?
Къуитар пIэщIихыжынум хэлъри сыт?
Сэ зэуэ сфIэкIуэдынум егупсысыт,
зэгуэр а псоми сыпагъэкIыу щытмэ.
250
Гум къоплъэ псыежэхыр, гущIэм нэсу,
илъагъур, епIэщIэкIыу, здрехьэх.
Сыхоплъэ сэри псым, си нитIым щIэзу,
гум щигъэушу хъуар зэхузохьэс.
Псым здрихьэхыр зыхуэдизыр сщIэркъым,
ар зэрищIынум сегупсыскIи сыт?
Щыгъуазэ хуэдэщ псыр сэ къэзгъэщIэнум,
арыншэм си гухэлъ зэхуихьэсынт?
Куэд ещIэ псым, арщхьэкIэ сыт хищIыкIрэ
сигу дыдэми щызбзыщIым махуэ къэс…
Мы псым и гъунэм сыIушыж, къызэджи, —
толъкъунхэр щыутхъуэнум нумыгъэс.
Сышэж, ныскIэлъыпсалъэу псыежэхыр,
абы къызжимыIэфхэри зэхэсхыу.
251
Ныщхьэбэрей акъужьыр лъым къыхохьэ,
гурыщIэ жыжьэ гуэр кърегъэблыж.
БлэкIамкIэ згъэзэжыну сыкъытохьэ,
си гъащIэр здынэсами семыплъыж.
Жьэгу Iугъуэм и мэ къыкIэрех акъужьым,
пхъэ дэкIуеипIэм и мэри къыздехь.
ЗыщIыпIэ къыкIэрыхум ещхь сыхъуащи,
бгъэм имызагъэ си гур хэтщ гугъуехь.
Щытар сыт щыгъуи мы си гъащIэм щыщу
къэздыгъужыну сэ къысфIощI сыхэт.
Сроплъэ къухьэж дыгъэм и лъэужьым,
къуэкIыпIэ ужьыхар си щIыб къыдэтщ.
Зыщ Iуэхур: гъащIэ гъуэгухэр къыхэзыхым
си гъуэгури зэрыхуейуэ еубзыхур.
252
Уафэм и зэшыр къощ псы инам,
абы сыхоплъэ, зэм сызэщIишэу.
Псыежэх нэхуу ибгъукIэ щыушэм
и зэшыр дэнэ къыщигъэна?
Щымщ дунеижьыр ныщхьэбэ псом,
псыежэх закъуэм псори щIодэIур.
ЗыкъызощIэжри, сожьэж сыздэкIуэм.
СоплъэкIри, си нэр сфIытонэ псым.
ДяпэкIи гугъэ куэд сыхуеинщ,
къэкIуэну махуэр жыгыу къотIэпIыр.
Согупсысыжри дунейм Iэдэбу,
сэ зыхызощIэ гуфIэгъуэ ин.
ЗэщIэскъуэжынущ ипхъа си гъащIэр,
къыщыщIэздзэнулъэныкъуэркъасщIэм.
