Псэущхьэми, псыми, щIыми зэран яхуэхъу пластик бащырбэхэр ядэжынукъым
Пластикыр къыщIэзыгъэкI къэралхэр зэгурыIуащ илъэситхум къриубыдэу ар щагъэтыну, хьэпшыпрэ шхыныгъуэрэ кIуэцIалъхьэу, иракIэу щыIэр щIыуэп-сым тыншу «хуэгъэткIун» гуэркIэ зэрахъуэкIыну.
Мы Iуэхур къэзыIэтар инджылыз яхтсменкэ цIэрыIуэ, дунейпсо рекорд зыгъэува Макартур Элленщ. «2050 гъэм ирихьэлIэу хым пластикыу хэлъыр бдзэжьейуэ хэсым нэхърэ нэхъыбэ хъунущ. Ауэ абыи нэмысу цIыхуцIэ зиIэр гугъуехь хэхуэнущ: пластикыр цIыхухэм зыщагъэпсэху хы, тенджыз Iуфэхэм къэсынущ, псы ежэххэм хэз хъунущ», — щетх Эллен пластик къыщыщIагъэкI къэралхэм я унафэщIхэм зэрызахуигъазэ письмом.
IэщIагъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, хым кIэрыхубжьэрыху зэкIэрыпщIауэ тонн триллионитху щос (бдзэжьей къызэраубыд хъым къыщыщIэдзауэ хьэфэ лъапэпыIум и деж щыщIэкIыжу). Абы къинэмыщIауэ, гъэ къэс псым хехьэ пластикым къыхэщIыкIа бащырбэу, н.къ. тонн мелуаний.
— Псы Iуфэхэр дгъэкъэбзэн зэрыхуейр, абы мыхьэнэуэ иIэр фIыуэ къыдгуроIуэ, — жеIэ Эллен, — ауэ а пластикыр къыщежьэм дынэмыс-мэ, абы унафэ хуэдмыщIыфмэ, щIыри псыри куда хъунущ, цIыхухэмрэ псэущхьэхэмрэ я узыншагъэм къегуауэу.
Бзылъхугъэмрэ абы къыкъуэувахэмрэ емызэшыжу зэрахуа Iуэхум къыпэкIуаращи, международнэ компаниеу, правительствэхэм я IуэхущIапIэу 250-рэ, абы Франджымрэ Инджылызымрэ я правительствэхэ- ри хэту, Iэ щIадзащ пластикым къыхэщIыкIахэм щIыуэпсыр емыгъэуцIэпIынымкIэ зэгурыIуэныгъэм.
ООН-м къилъытащ щIыуэпсыр хъумэным теухуауэ компаниехэмрэ правительствэхэмрэ зэрызэгурыIуам уасэ хуэщIыгъуейуэ. А зэгурыIуэныгъэм къыпэкIуауэ жыпIэ хъунущ Европарламентым иджыблагъэ къыщащта унафэр: зэ фIэкIа къамыгъэсэбэп хьэкъущыкъур, фастфуд зралъхьэр, пакетхэр, уеблэмэ бжьэхуц дискыр афIэкIа къыщIагъэкIынукъым.
Сыт атIэ а псом я пIэ къиувэнур? Куэд къагупсысащ абы теухуауэ. Псалъэм папщIэ, Швецием и университетхэм я зым щеджэ Понтус Тернквист промышленнэ дизайнымкIэ дунейпсо гъэлъэгъуэныгъэм лэжьыгъэ гъэщIэгъуэн утыку къыщрихьащ. Абы и гупсысэр зыхуэкIуар къызэрыгуэкIщ: кIэртIоф крахмалрэ псырэ зэхэлъу ягъэхуабэ, шатэм хуэдэу Iув хъуху. ИтIанэ формэ гуэрхэм иту аргуэру ягъэхуабэри быдэ ящI. Абы сыти къыхэпщIыкI хъунущ, къапщтэмэ, «кIэртIофым» къыхэщIыкIа сэрэ гуахъуэрэ щIалэм къыздихьат. Уеблэмэ узыхуей плъыфэ пхуетынущ а хьэкъущыкъухэмрэ бащырбэхэмрэ. Нэхъыщхьэращи, мазитIым къриубыдэу ахэр щIыми псыми яхуогъэткIу. ЩIалэм и Iуэхур зэтриублэфын щхьэкIэ швед крон мин 22-рэ иратащ.
Польшэм къыщагупсыса биоматериалыр щIыгъэпшэру къэбгъэсэ-бэп, уеблэмэ ерыскъыр зэрылъыр, зэрытыр пшхым дэбгъакIуэ мэхъу.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, ЕС-м хэт къэралхэм 2021 гъэм щыщIэдзауэ къыщыщIагъэкIыжынукъым пакетхэмрэ зэ фIэкIа къамыгъэсэбэп хьэкъущыкъухэмрэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым Китайм и мылъкуи хэлъу щаухуэну «Этана» заводым пластик бащырбэ къыщыщIагъэкIынущ, узэфэ хъун псы щракIэнущ. Псым щIэупщIэшхуэ иIэну къыщIэкIынщ, ари пластик бащырбэ имытмэ. Ауэ япэм теухуауэ дунейм щIэуэ щекIуэкIым дыкъыкIэрымыхуну пIэрэ?
Налшыкыпсым мыпхуэдэ теплъэгъуэ си нэгу щыщIэкIащ махуэ зыбжанэкIэ: псыр IэрыщIу къаIэтащи, дахэу къох, и макъ къудейм псэхугъуэ къуиту, ауэ ар зыхэлъэдэж архъуанэм псыIэфI зэрыта бащыр-бищ «къыщофэ». Ахэр архъуанэм щикIар псыр къиууэ езыр-езыру зигъэкъэбзэжа нэужьщ.
Мы гъэм Испанием и хы Iуфэм кашалот лIа къыIуидзащ, абы и лъатэм илъу къыщIэкIащ пластик килограмм 29-рэ. ГурыIуэгъуэщ Европэр щIэгузавэр.
