Йохьэжыр ди бзэр хьэршым
Бещтокъуэ Хьэбас и тхылъыщIэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ, «Дыщэхумрэ фIамыщIымрэ» и псалъащхьэу. «Псэм и макъым сыт щыгъуи «дыдриIэтеин» и хьэлщ», — псалъапэу къищта пычыгъуэмкIэ усакIуэм дрешэ и гупсысэхэр щызекIуэ губгъуэм. — Абы ижь къытщIихуху, дызыхуиунэтIыр лъагагъырщ».
«Дэ критикэ диIэкъым!»
Бещтокъуэ Хьэбас и псалъэ Iущыр. Бещтокъуэм и усэхэм дыIэбэн и пэ, критикэ «димыIэр» зыхуэдэмрэ диIэну дызыщIэхъуэпсыр зыхуэдэн хуеймрэ зэхэдгъэкIыфыну пIэрэ, а псалъэм щIэтлъхьэ мыхьэнэм нэху тIэкIу тредгъадзэу? Дунейпсо псалъалъэм къитх мы терминым къидгъэкI хабзэр «тхакIуэ IэдакъэщIэкIыр хъуарэ мыхъуарэ щызэхагъэкI тхыгъэщ». «Критикэм», дэтхэнэ щIэныгъэ къудамэм къыщыщти, «зэпкърыхын», «къехъулIамрэ зэлIэлIапхъэмрэ къэгъэлъэгъуэн» купщIэщ иIэр. Литературоведенэм тхыгъэм, тхыдэм щиубыд увыпIэр, абы щIэуэ къыхилъхьэр е щыIэу къигъэсэбэпыр къихутэн и къалэнмэ, критикэм ар нобэрей махуэм ирепх, а тхылъым къеджэнкIи хъуну цIыхум къызэрыщыхъупхъэр къегъэлъагъуэ. А лъэныкъуэмкIэ къапщтэмэ, литературоведенэмрэ критикэмрэ я гъунапкъэхэр IупщIми, тIури зэдэIэпыкъужхэурэ къызэдогъуэгурыкIуэ.
ИтIани, анэдэлъхубзэкIэ тхылъ къэзыщтэхэм «Дэ литературоведенэ диIэкъым» жаIэркъым, зыщIэхъуэпсыр «критикэфIщ», гъащIэм нэхъ пэгъунэгъур а иужьрейр аращи. Ахэр лIэужьыгъуэ зыбжанэу бгуэш хъунуми, нэхъ IупщIу къыхэщ бгъэдыхьэкIэхэр щы мэхъу.
Япэрей гупым «критикэ диIэкъым» щыжаIэкIэ, кърагъэкIыр мырагъэнущ: «Фыкъысщытхъу, къызэфт!» Ахэр нэхъыбэу тхакIуэхэрщ е усакIуэхэрщ. Апхуэдэ цIыхум литературэм куэд хищIыхьауэ къелъытэ. АрщхьэкIэ утыку изышэфын, зи жыIэ пхыкI, Iулыдж лъагэ зиIэ критик зэримыгъуэтам къыхэкIыу, хуэфэщэн гулъытэ къылъымысауэ ебж.
ЕтIуанэ гупым «Вгъэпуд, къыстефх!» жаIэ хуэдэщ. Абыхэм тхэн зыфIэмыфIыххи, къалэмыр яIэщIэзагъэми, а Iэзагъыр зэрыщытым нэхърэ нэхъ лъагэу зылъагъужи яхэтщ. Ягу къеуэр жагъуэгъур ягъэлъапIэу утыку зэритырщ, критик зыфIищыжу ар «езыхужьэн» лIыхъужь дызэримыIэрщ.
Зи гугъу тщIа лIэужьыгъуитIым къалъыхъуэ критикэм хуэдэ ягъуэтми, адыгэ литературэм абы фейдэ хихынукъым. Критикым тхакIуэм е усакIуэм деж щихь къалэныр ар нэхъыфIу тхэным тригъэгушхуэнырщ: нэхъ къабзэу, нэхъ дахэу хэлъыр, зыузэщI къарур иригъэлъагъужу, тхылъеджэр фIым хуиунэтIыным къыхуигъэбырсеинырщ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, цIыхубэ гъащIэр ефIэкIуэн папщIэ, тхэмрэ еджэмрэ зыр адрейм къыгуригъэIуэнырщ. Лъэпкъым щыщ нэрыбгэ щхьэхуэм фIыр зэрыдахэр, Iейр зэрылъагъугъуейр и фIэщ имыщIынумэ, критикэ щымыIэкIи литературэр кIуэдыжынукъым.
НэгъуэщI зы гупи щыIэщ литературэм къыхыхьэ тхыгъэщIэхэмрэ тхакIуэщIэхэмрэ гулъытэ нэс зэрамыгъуэтым игъэщхьэжагъуэу. МурадкIэ къапщтэмэ, ар бгъэдыхьэкIэ узыншэщ. ИтIани, ди литературэ жылагъуэм щызекIуэ хабзэхэм уигу хагъахъуэркъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, нэхъыбэм «зыхущыщIэр егъэлъагъун» псалъэ зэпхар «ныкъусаныгъэ къыщIэгъэщын» мыхьэнэм къыбгъэдахыркъым, абы къикIыращи, критикэм «усакIуэм тIэкIу и напэр техын» къалэныр хуагъэув. Апхуэдэ гупсысэкIэр сэбэп хъурэ мыхъурэ нобэрей адыгэ литературэм и щытыкIэм къегъэлъагъуэ. Мы IуэхумкIэ Сокъур Мусэрбий нэхъ лъэрызехьэ тлъэгъуакъыми, зэрызэхамыщIыкIыр игу къызэреуэр усэ сатыр нимыгъэсахэм языхэзым къыхощ: «НапщIэ Iувыжьыр, къысхужаIэ, зэрахуэ цIыхухэм ямыIуэху». Ауэ щыхъукIэ, абы и зэманым критикэр литературэм ипэ имытамэ, къыкIэрыхуакъым.
ЦIыхуфIагъымрэ тхэн Iэзагъымрэ
Усэ тхылъыфIыр хэт щхьэкIи саугъэт зыдэлъ пхъуантэщ. ЦIыхум къипсэлъымрэ зытепсэлъыхь и мыхьэлымрэ я зэхуакум щыкIэрыхуа жылэхэрщ усакIуэр зыхэщыпыхьыр. Сыт хуэдэ Iэмэпсымэ абы иIэр цIыху зэхуэмыдэхэм щыму къыздрахьэкI гурыщIэхэр а зы тхылъым къащригъэцIыхужыну? Анэдэлъхубзэ зыхуэшэрыуэмрэ езым игъэунэхуамрэщ. Бзэм и фIыгъэкIэ, жиIэну зыхуейр къыдгуроIуэ. Езым и цIыху щIыкIэр дигу дыхьэмэ, жиIэр тфIэкъабылщ. А тIур зэтехуэмэ, и усэхэмкIэ зэрыцIыхуфIыр ди фIэщ ищIыфмэ, усакIуэм и лэжьыгъэр къехъулIащ, и сатырхэр тыгъэ лъапIэщ, дэри сэбэпынагъ гуэр къэтхьу дыпсэуным дрегъэхъуапсэри. ЦIыху сурэтым дизыгъэувэж дакъикъэрщ усакIуэм гъавэу Iуихыжыр, ар ди дежкIэ гухэхъуэгъуэуи гухэщIыгъуэуи щрырет.
Бещтокъуэ Хьэбас и тхылъыр къатщтэу «Хьэбас цIыхуфI? Адыгэбзэ ищIэрэ?» жытIэу дыщIэупщIэну дыхьэшхэн хуэдэу щытщ. Щытми, япэу тхылъ къыдэзыгъэкIамрэ тхылъ зыбжанэ зи IэдакъэщIэкIымрэ тхылъеджэм и пащхьэ щызэхуэдэщ, усакIуэ Iэзэри усэщIэ итхыху щIэрыщIэу утыку къохьэ. Абы къыхэкIыу, жытIэми дыбзыщIми, тхылъыр тIыгъыху, гукIэ къэтлъыхъуэнур а упщIитIым я жэуапщ. Хьэбас мыцIыхуфIмэ, абы итхам нэхъ къабзэ, нэхъ гущабэ, нэхъ куу димыщIынумэ, и IэдакъэщIэкIым уасэшхуэ иIэнукъым, сыт хуэдизу и бзэр мыкъулейми. ЦIыхуфIрэ, къытлъигъэIэсыну зыхуейр удихьэхыу хужымыIэмэ, псалъэр зи мыIэщIагъэ цIыхум зэрыдзауэ кърихьэкI и гур къызэритIэтэну Iэмалхэр иримытыфмэ, лъэпкъыр псэмрэ дунеймрэ зэрыгурыIуэ бзэр емыфIакIуэу аращи, ехъулIэныгъэр жыжьэу къонэ.
ХъуэпсапIэм и жьауапIэм
Усэхэм зэрытепсэлъыхь хабзэр ахэр зытеухуам елъытауэщ. Апхуэдэ зэхэдзыкIэкIэ убгъэдыхьэмэ, «Дыщэхумрэ фIамыщIымрэ» хыхьэ усэ щищым (ахэр бжыгъэ дамыгъэкIэ зэкIэлъыхьащ) я нэхъыбэр лъэпкъ Iуэхумрэ лIэныгъэмрэ епхащ. УрохьэлIэ щIэныгъэм, фIэщхъуныгъэм, дунейм и дахэгъуэм, лъагъуныгъэм, усакIуэ IэщIагъэм, бзэм, къулыкъущIэхэм ятепсэлъыхь усэхэм, ауэ зи гугъу тщIа къудамитIыр нэхъ гъуму, мыдрейхэр а тIум къагуэкIыкIыжу щытщ. Захуэу пIэрэ апхуэдэ зэхэдзыкIэ пхъашэр? Усэ щищым «роман-дневник» цIэр зэрыритамкIэ усакIуэм жиIэну зыхуейр сыт? «Уэ»-хэр куэдым яхуэгъэзами, нэхъыбэрэ усакIуэр зэпсалъэр … езы усакIуэрщ, игу зыхуэзэгъа-зыхуэмызэгъа «сэ»-рщ. А сэ-р авторым къыгуэпхыу «лирическэ лIыхъужь» щIыфIэпщын щхьэусыгъуэ къэлъагъуэркъым: зэтохуэ усакIуэмрэ усэр къэзыIуатэмрэ. «Хьэбас цIыхуфI?» жытIэу дгъэува упщIэми жэуап нэхъ къыхуэгъуэтыгъуафIэ мэхъу, тхылъым и кIуэцIкIэ езым къытригъазэурэ зритыж упщIэ нэхъыщхьэр ардыдэращи.
Щыуагъэхэр…
Щыуагъэхэм я къуэпсу
Псэм уагъэ гъуабжэу
Щызэхэзэрыхьыр…
ХъуэпсапIэм и жьауапIэм
ТIэкIу укъуэсу,
Нэхъ укъэхуэбэжауэ
ГъащIэр щыпхьыр…
Уэ зыбгъэкъуэншэжыну
Ущыхуежьэм —
КъыпхущIидзыжу уи гур
ТIэкIу щхьэхуещэу… (211)
ГупсысэкIэ узыншэм и хьэлщ зэплъэкIыжу ищIам уасэ хуигъэувыжыныр. Хужьыгъэм хуагъафIэ псэм уагъэ гъуабжэу щызэхозэрыхь узыхэмыIэбэжыф гъащIэ Iыхьэхэм я ныбжьхэр. ХъуэпсапIэхэмрэ абыхэм уащыкIэлъыкIуэкIэ пIэщIэкI щыуагъэхэмрэ я зэхуакум «кIуэр-къэкIуэжу» щокIуэ гъащIэр. Гум къилъыхъуэ гупсэхугъуэр асыхьэтым псэр зыхуэпабгъэм къыздихьыну щогугъ, ар къыIэрохьэ е къыIэрыхьэркъым. Сыт-тIэ щыуагъэу къыщIидзыжыр? Зэхъуапсэм зэрыхуеIа Iэмалхэр. Ахэр къабзэмэ, ущIызэплъэкIыжын щхьэусыгъуэ къыпхуагъанэркъым, уигурэ уи щхьэрэ зэтелъу гъащIэр адэкIэ ибохьэкI. Гур тIэкIу щхьэхуещэу зылъагъужыфыр зыкъэзумысыжырщ. Гъуэгу зэхэгъэкIыпIэщ фIы хъуну Iэмал зиIа гъащIэ налъэм уи къару къызэрихькIэ узэремылIэлIэфар, абы кърикIуэу — псэм и зы Iыхьэ гъуабжэ зэрыпIэщIэхъухьар плъагъужыну. Усэ нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщу Бещтокъуэм и усэр поджэж Пушкиным и «ГукъэкIыжым»:
Дыгъэр къуелъафэр,
цIыху цIыкIур мэзэгъэж.
Жэщым и ныбжьу
зэпхрыплъыгъуафIэм
Жейр — махуэ езэшам и тыгъэр — къехь,
Бзагуэ хъужа уэрамхэм зыщеубгъури.
А сыхьэт мыгъуэм си гур сфIегъэкIуэд.
ХущIегъуэжыным къриша блэ фIыцIэр
Iуэхуншэ сызыщI кIыфIым
къызеутIыпщри,
Бэлыхьыр псэм къыщызэрыдохьей,
БлэкIар зэрыт тхылъ Iувыр зэтридзу.
ПлъапIэу сиIахэр гущIэм
къыщокъуалъэ,
Сыщымэхъашэурэ си гъащIэм
сыкъоджэж.
Сотхьэусыхэ, согъ, сотхьэджэ, ауэ
Уэлбанэ кIасэм, уафэгъуагъуэ щIэтми,
Сатыр нэщхъейхэр
тригъэкIыжыфкъым.
Бещтокъуэр хъуэпсапIэхэм къагъэхуэбэжмэ, Пушкиным и плъапIэхэр къокъуалъэ. Сыт мыхъуар? ПлъапIэхэр узэмы-хъуэпсапхъэ гуэрт? Хьэмэ ахэр гъащIэм къыщыгъуэтыгъуейт? Хьэуэ! Ахэр пэжт, кIуэкIэрщ тIасхъэр:
ПIэт уи хъуэпсапIэр лъагэрэ,
И дэкIуеипIэр бгъунжу,
Дунейм утетщ, упагэрэ
Уи гур къоныкъуэкъужу. (119)
Урыс усакIуэм и тобэ къэхьыжыкIэр зы нэхуи къыдимыдзу кIыфIщ. Абы къигъэлъагъуэр гухэщIыгъуэм и архъуанэ, нэпсхэм я къежьэгъуэрщ. Бещтокъуэм къигъэлъагъуэр и гурыщIэм лъабжьэ хуэхъу гупсысэрщ. Абы и тэрэзэр зэпэшачэщ: лъэкъуампIэ псори хужь защIэу зэрыщымытыр елъагъу, ауэ хэплъэгъуэм хуэзыша бэкъуэкIэм иджыпсту зыхищIэм и гъусэу IэщIокI:
Бжьыхьэ хадэ, бжьыхьэ пщIащэ,
Бжьыхьэм и акъужь,
Ди бэуэгъуэр зэпыщIащи,
Сэри фэ сыфщыщщ.
Сыкъивмыдзэми, емыкIукъым,
Сэ куэд зэIысщIащ…
Фэ мы щIыгум гъуэгуу щыфкIур
Дыгъэм кIэрыщIащ. (213)
Узыр къызыхэкIамкIэ ягъэхъуж
Пушкиныр Iуэхум къыхэтшэн хуей щIэхъуам нэгъуэщI щхьэусыгъуи иIэщ. Урыс псалъэхэр уэру зыхэпхъа Бещтокъуэм и адыгэбзэм франджыбзэмрэ урысыбзэмрэ «зэрызехьэу» щыщыта зэманыр уи нэгу къыщIегъэхьэ. КIуэрыкIуэм тету Пушкин «Евгений Онегин»-м франджыбзэ псэлъафэ къыхегъэувэри къыдыщIегъуж: «Шишков, къысхуэгъэгъу, зэрызэздзэкIынур сщIэркъым!» А Шишковыр урысыбзэ къабзэм къыщхьэщыж щIэныгъэлI къулыкъущIэ гуэрт а зэманым. Узыр къызыхэкIамкIэ ягъэхъуж жаIэ: нобэ дизыгъэкIуэт урысыбзэр дэ дызыхэмыкIыф «бзитI псэлъэкIэм» зэрыIэщIэкIа щIыкIэм уриплъэну гъэщIэгъуэнщ. «Урысыбзэжьымрэ урысыбзэщIэмрэ теухуа гупсысэхэр» и фIэщыгъэу зи гугъу тщIы щIэныгъэлIым 1803 гъэм тхыгъэ къытрыригъэдзащ. Абы щыжеIэ: «Сыт хуэдэ щIэныгъэ дэ ди анэдэлъхубзэм теухуауэ диIэфынур, зи щхьэ пщIэ нэхъ хуэзыщIыж лIыщхьэхэм я бынхэр дунейм къызэрытехьэу франджыхэм я IэмыщIэ щихуэкIэ, абыхэм я хабзэм я гур кIэрыпщIэу езым яйхэм ящымэхъашэу щыхъукIэ, я гупсысэкIэмрэ Iуэху еплъыкIэмрэ щытехьэкIэ, абыхэм я бзэм анэдэлъхубзэм нэхърэ нэхъ хуэшэрыуэу щыщыткIэ. Ахэр апхуэдизкIэ хамэбзэм хуэIэзэ мэхъухэри, я бзэр ямыщIэжыным темыукIытыхьу, зрагъэщIэнуи хэмыту мэхъу, уеблэмэ апхуэдэу зэрыщытым зрагъэщIагъуэ».
Сыт-тIэ иджырей урысыбзэм и лъабжьэ зыгъэтIылъауэ ябж Пушкиным къригъэкIыр «сэ грамматическэ щыуагъэ зыхэмыт урысыбзэ сфIэфIкъым» щыжиIэкIэ? Урыс тхыбзэр а зэманым хьэщIэщ уэршэрыбзэ тыншым фIыуэ пэжыжьэт. Хьэбаси «зэрыщыт дыдэм» хуэдэу къигъакIуэ и «къалэ адыгэбзэмкIэ» дыхэныпэ нэхърэ — лъэпхъуамбыщIэу къытхуэна «ленингъуэгубзэм» ебгъэрыкIуэу фэ тетщ:
КъулыкъущIэ-ныбэизу
Ди щIалэжь,
Зи акъылым
Лъэпкъи-къупщхьи
Къимылэжь.
А уи нэкIум
Щыслъагъу драмэм щыджэгун
Боксер Iэзэ сэ уэ дэнэ
Къыпхуисхын? (150)
Мыбы урыс псалъэу хэтыр тIу къудейщ: драмэ, боксер. НэгъуэщI зы щапхъи къэтхьынщ:
Нанэ-технологие —
Дадэ и хъыбар.
Спорт идеологие,
Спортсмен бегъымбар.
ЗэхэдыгъуэжынымкIэ
Чемпион къэрал.
ЗэгупсысыжынымкIэ
Iуэхур — неIэмал.
ЕдзыгъуитIу зэхэлъ усэр къызыхэщIыкIа псалъэ пщыкIуплIым щыщу тхур урыс псалъэщ. «БампIэбзэм» хэплъыхь ищIыркъым — и къалэныр гур игъэзэгъэнырщ. Игъэзэгъащ, адэкIэ-щэ? Бэзэр нанэми Iэхъуэ щIалэми ягъэзагъэ я гур. Сыт абыхэм усакIуэр къазэрыщхьэщыкIыр? Абыхэм жаIэр тхылъым ихуэркъым, къеджэжыркъым, зэрагъэзэхуэжыркъым. Псалъэм папщIэ, гур игъэзэгъэху ныбэизым и нэкIум «боксер Iэзэ» щыджэгуами, а мурад дыдэм «IэштIым щабэри» лъэIэсыфынущ. Хэт ар Бещтокъуэ Хьэбас нэхърэ нэхъыфIу зыщIэр? Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, усакIуэм нэгъуэщI зы муради иIэщ.
Сыт анэдэлъхубзэкIэ псалъэхэм ящыщу еджэн зи хьэлхэр адыгэбзэкIэ тхылъ, газет, журнал щIемыджэр? Зэрыгупсысэ-зэрыпсалъэ бзэр тхылъыбзэм къыщхьэщокIри. Иджырей тхыбзэр къагурымыIуэххэу щыткъым абыхэм, ауэ езыхэм къагъэсэбэп адыгэбзэ тыншым техуэIым, е, нэхъ пэжу жыпIэмэ, техуэркъым. Пушкин зыщIэхъуэпс «грамматическэ щыуагъэхэм» хуэныкъуэщ иджырей адыгэ тхыбзэри бзэм и лэжьэкIэм фIыуэ пэжыжьэ, ар зэрагъакIуэ хуэдэурэ гулъэф яхуэхъу, и пIэ ижыхьа «правилэхэри». Дунейм бзэ нэхъ зызыужьауэ щызекIуэхэм я хабзэхэм цIыхур зыгъэтыншым тещIыхьауэ зрагъэужь. Дэ анэдэлъхубзэр Iэпхлъэпх тщIауэ, абыкIэ къритIуэтэну дызыхуежьэ гупсысэр пшагъуэм къыхонэ, е хьэзыру дызылъэIэс урыс псалъэм доIэбэри, «образовэннафэ» ттету ди гурылъхэр къыдоIуатэ. Мис а мафIитIым яку дэту «мажьэ» Бещтокъуэм и усэхэр: еджауэ зызыбжыжхэм зрамыпэс адыгэбзэжьымрэ щIэныгъэ зиIэ дыдэхэм я бзэгур зэзыгъалъэ урысыбзэ ныкъуэмрэ.
Усэбзэр цIыхур и щхьэ зэрыхуэпсэлъэж бзэм темыхуэмэ, минрэ цIыхубэ усакIуэ фIэпщми, усакIуэм и хьэтыр тхылъеджэм илъагъунукъым. ГурыIуэгъуэщ урысыбзэ къыхэбгъэхьэнри хэкIыпIэу зэрыщымытыр. Пщэдейрей ныбгъуэм и пIэ ит нобэрей бзущ пщыгъупщэжыну Iэмал къозымыт Бещтокъуэм и псэлъафэхэр: «Фыгъуэ-ижэ — адыгэ синдром»…; «Нерв симыIэжу арагъэнщ…»; «Илъэс щэ ныкъуэ хъуауэ согупсыс адыгэ геноцидым…».
«Ар урысыбзэкIэ дахэ-дахэу псэлъэфыртэкъым, ди журналхэми еджэртэкъым»,- жеIэ Пушкиным Ларинэ Татьянэ теухуауэ, ауэ хуэмейуэ пIэрэт урыс усакIуэр и бзэм зригъэузэщIыну?! Хьэбаси зыхэтыр и «хуэурысыбзэ» усэбзэмкIэ «адыгэ бзэмыIум» анэдэлъхубзэкIэ еджэн хьэл къригъэщтэжынырщ. Игу илъ дыдэри щэхукъым:
Дубыду IитIкIэ тхуэмыIыгъыжыну,
Iэ ныдэтлъэнуи — ди Iэр лъэмыIэс.
ИгъащIэ псокIэ къимыгъэзэжыну
Йохьэжыр ди бзэр хьэршым
и кум нэс.(295)
УпщIэ дгъэувахэм жэуап еттауэ пIэрэ? Ди гуапэт фи Iуэху еплъыкIэмкIэ фыкъыддэгуэшамэ, цIыху ныбжь ирикъуа Бещтокъуэм и махуэ лъапIэр тегъэщIапIэ фщIыуэ. Хэт ищIэрэ, ди гукъеуэхэмрэ гурыфIхэмрэ къэдгъэнаIуэмэ, ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм ди хьэтыр къилъагъунщи, дызыхуей псомкIи езы усакIуэм деупщIыфын хуэдэу, зы усэ пшыхь тхузэхишэнщ.
Чэрим Марьянэ.
Бещтокъуэ Хьэбас
* * *
УсIэтт, щIыгу сызытету уэзмыпэсыр
ПхуигъэщIэращIэт пIащIэу Тхьэгъэлэдж.
Уэ сыпхуэсакъырт езы Уэзырмэсу,
Уи напIэу дахэр пIэтмэ, Iэджи слъэкIт.
Сэ сыкъэушу зэ сыгупсысэжмэ,
ПщIыхь кIэщI, уи теплъэу гуакIуэр
щызгъэфIар,
СфIидыгъужат зыгуэрым къехъуэпсэжри,
Зыт сэр нэмыщI а пщIыхьым щыгъуэзар.
* * *
Изолъхьэ сигу сынэмыкIуэну,
— СыкIуэнкъым, — жысIэурэ сыщIокI.
БлокI зы тэлаи, сэ аргуэру
Уи деж сынакIуэу къысфIыщIокI.
ЖызоIэ быдэу: сынэсынкъым.
Сыносри — сыкъэкIуэнкъым фIэкI.
Зы дакъикъитху нэхъ сыщысынкъым,
Сигу ислъхьэм хъурэ сэ сыфIэкI!
Ущызмылъагъуи ущыслъагъуи —
СигукIэ узгъафIэурэ сыщос.
Апхуэдэу фIыщэу узолъагъури,
Сэ укъэсшэнуи сыныпщосхь.
ТхьэрыкъуитI
Сэ бжесIэнум къыщIэдэIу,
КъыщIэдэIу — сынолъэIу:
Сигу пIейтейр схуэгъэбэяу.
Ер си абгъуэм къысфIонтIэIу,
Къегъэгыз, къегъэщэIу,
Абгъуэр жьым игъэдиящ.
Уащхъуэ дей дыгъэлъэтэж,
СогуIэж, сопIейтей.
КъыткIэлъоплъыр мы дунейр.
Псэ тыншыгъуэ симыIэж,
СимыIэж — бжесIэр пэжщ.
УатхьэкъункIэ согужьей.
— Дылъэтэнт дэ Уащхъуэ дей,
Уащхъуэ дей, си дуней.
Уащхъуэ дахэкIэ нэпсейщ.
Дэ дылъатэм Уащхъуэ дей,
Уащхъуэ дей си дуней,
КъыбжиIэнущ: усысейщ.
Мы си дамэр уи щащыхущ,
Уи тепIэнщ, уи щащыхущ.
Зыкъегъэз мы сигу къэплъам.
Сыжеинкъым сэ нэху щыху,
Нэхур щыху, нэхур щыху, —
Уэ сыжейуэ пщIыхьу лъагъу!
Си дахэкIей
Уджыр къыбогъажьэ,
Сигу и щэху къозгъащIэу,
Нэр зыхуэзгъэплъыз, си дахэкIей.
Жэщыр хэкIуэтами,
Мазэр хэкIуэдакъым,
Вагъуэ нитIкIэ зэ къысхудэплъей.
Пшынэ Iэпэр лъаIуэу,
Пшынэ гъуагъуэр щатэу,
Уи Iэм хуэжыIэщIэу къыдолъей.
Си нэм укъеплъакIуэу,
Сигу илъ псор къэпщIатэм,
Си псэр псэхужынт, си дахэкIей.
Хышхуэ лъагъуныгъэр
Къэукъубеяуэ
Си гур кхъуафэжьейуэ кърехуэкI.
Дуней сызытетыр
Схуэмыгъэбэяууэ
Уэ сызэрыпщыщIэр къызеIуэкI.
Уджыр уогъэкIащхъэ,
Си гур зи гъэр пщащэм
Къыпхуэзэш плIанэпэм уогъэзэж.
Уи Iэр соутIыпщыжыр,
Соплъми — умыжыжьэ,
Ауэ шэчыгъуейуэ согъэзэж.
* * *
Къэкъуалъэт, къабзэт, уэшх бэлыхьт,
Уэшх хуитт, тфIихьар ди щхьэузыхьщ.
Пкъо нэхухэр уэшхым щIигъэкъуауэ
Щытт къалэр, и бгъэр иукъауэ.
ЗагъэпскIщ, загъэпскIри щIэпхъуэжауэ
Ежэхт трамвайхэр плъыжь хъужауэ.
СыщIэбэмпIыхьти бжьыхьэкIапэм,
Сыныхоувэ сэ уэшх гуапэм.
Си нэкIум ткIуэпсхэр щызэбложыр,
Зы ткIуэпс нэбжьыц къэсыхукIэ фIэсщ.
Сэ укъызоплъ, узблоплъэкIыжыр,
Уи нэкIум къыщолыд зы ткIуэпс.
Си дзэжэналъэхэр къысхуабжу
Уэшх Iэпэхэр си щIыфэм телъщ.
Уэшх дахэр, хуитыр, мо уэшх хуабэр
ЗыкъызишэкIыу къыспщIэхэлъщ…
Уэшх дахэт, къабзэт, уэшх бэлыхьт,
Уэшх бейт — ихьар ди щхьэузыхьщ.
Согупсысыжри — уэшх блэкIар
Си гуфIэгъуэшхуэм игъэпскIат.
Уэшх дахэт, къабзэт, уэшх бэлыхьт,
Къэпхьащ а уэшхым и гуэныхь…
