Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
ЯмыгъэIу зэхахыркъым
Шхырыджэгу ныбалъэ, гъаблэ хъумэ, щхьэпIыж.
ШыщIэ къамылъхуам уанэ трелъхьэ.
Гъунэгъур унэгъущ, къигъунэгъужыр гъунэгъущ.
Закъуэныгъэ нэхърэ — Iэл къыбдис.
Зэдэшхэ IэфIщи, зэдэфI унэщ.
Зэкъуэш псори зы анэм къилъхуркъым.
Хъуэжэ и бэщмакъыу, зыкърегъанэ.
Шынэ зиIэм укIытэ иIэщ.
Хъумэ, зыфI, мыхъумэ, фIитI.
ЯмыгъэIу зэхахыркъым.
Псы Iуфэм Iусым псы икIыпIэр ещIэ.
ХъунщIэнрэ къуентхъынрэ зыщ.
Хьэ бзаджэ тIысыпIэншэщ.
Шым и лъакъуэ и бийщ.
УпщIэ и анэ фIэрафIэщ.
Хамэ дагъуэр лъагъугъуафIэщ.
Шхыныгъуэхэр
Прунж хьэнтхъупс, кIэртIоф хэлъу
Прунж лъэсар шыгъу зыхэдза псы къэкъуалъэм хакIутэ, зэIащIэурэ. Тхъурымбэр къытрахыурэ дакъикъих-блыкIэ ягъавэ. ЗэпэплIимэ цIыкIуурэ упщIэта кIэртIофыр халъхьэри, зэIащIэурэ зэ къытрагъэкъуалъэ. ИтIанэ мафIэр щабэ ящI, шыуаныщхьэр трапIэри зэзэмызэ зэIащIэурэ дакъикъэ 20 — 25-кIэ ягъавэ. Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсым бжьын гъэлыбжьа традзэри, шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъитху-хыкIэ щагъэт. Iэнэм пщтыру трагъэувэ, къуэнтхъурей трапхъэри. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
Псыуэ — г 700
Прунжу — г 30
КIэртIоф укъэбзауэ — г 50
Къуэнтхъурейуэ — г 10
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз
Бжьын гъэлыбжьам:
Тхъууэ — г 20
Бжьын укъэбзауэ — г 20
Шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Щынэл, Iыхьэурэ гъэжьауэ
Щынэлыр грамм 250 — 300 хъу Iыхьэурэ яупщIатэ е зэпауд къупщхьэр зэрыхэлъу. Тепщэчышхуэм иралъхьэ, шыгъу, шыбжий сыр траудэ, фIыуэ зэIащIэри, шыгъур лым хыхьэн щхьэкIэ, и щхьэр тепIауэ дакъикъи 10 — 15-кIэ щIыIапIэм ягъэув. ТебэмкIэ тхъу къагъэплъ, зэпэщIэхауэ абы иралъхьэ лы Iыхьэ шыуахэр, тебащхьэр трапIэжри, мафIэ инкIэ ягъажьэ зы лъэныкъуэр тхъуэплъ дахэ хъуху. Лы Iыхьэхэр зэрагъэ-дзэкI, IупщIэурэ упщIэта бжьыныщхьэ щIалъхьэ, лы лъабжьэм нэхъ ягъакIуэурэ. МафIэр цIыкIу ящIри, тебащхьэр тепIауэ ягъажьэ, зэзэмызэ зэIащIэурэ. Щынэл жьам мэ гуакIуэ къыхихыу, и теплъэкIи тхъуэплъ дахэу, щабэу, мыгъущэу щытын хуейщ. Тебэм зэрилъу, Iэнэм пщтыру трагъэувэ. Дашх пIастэ е мырамысэ хуабэ. Шэ хуабэ трафыхьыж.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
Щынэлу — г 600
Тхъууэ — г 100
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 150-рэ
Шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Бахъсэн щIыналъэ
Лъэпкъ хабзэм щIапIыкI
Къубэ-Тэбэ дэт пэщIэдзэ еджапIэ-сабий гъэсапIэм гъавэ Iухыжыгъуэм ирихьэлIэу махуэшхуэ щрагъэкIуэкIащ, «КIуэдыжмэ си адыгэбзэр, хэкIынущ си адыгэпсэр» лъэпкъ щIыналъэ проектым ипкъ иткIэ.
Абы ирагъэблэгъащ Бахъсэн щIыналъэ администрацэм и Iэтащхьэ Балъкъыз Артур, КъБР-м цIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм Лъэпкъ егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI Табыщ Мурат, министерствэм и лэжьакIуэхэм я IэщIагъэм зэпымыууэ хагъэхъуэнымкIэ и центрым и унафэщIым и къуэдзэ Кравцовэ ФатIимэ, Бахъсэн щIыналъэ администрацэм егъэщIылIауэ лажьэ егъэджэныгъэмкIэ жылагъуэ советым и унафэщI Къаздэхъу Олег, егъэджэныгъэ IэнатIэм и лэжьакIуэхэм я профкомым и Iэтащхьэ Молэ Хьэсен, Бахъсэн щIыналъэм ЕгъэджэныгъэмкIэ и управленэм и унафэщI Абрэдж Тамарэ, нэгъуэщIхэри.
ЦIыкIухэм хьэщIэхэм ирагъэлъэгъуащ адыгэ фащэ екIухэр, лъэпкъ хабзэ дахэ-хэр, джэгукIэ гъэщIэгъуэнхэр, шхыныгъуэ IэфIхэр, адыгэ унагъуэм къыщагъэсэбэп хьэпшыпхэр, апхуэдэуи уэрэдхэр жаIащ.
Махуэшхуэм и къызэгъэпэщакIуэхэм къыхагъэщащ апхуэдэ зэIущIэхэм ныбжьыщIэхэр куэдым зэрыхуагъасэр, лъэпкъ щэнхабзэм зэрыщIапIыкIыр, гъэсапIэм щызэхаххэмрэ щалъагъухэмрэ гъащIэм къыщагъэсэбэпу зэресэр. Мы проектыр 2018 гъэм и мазае лъандэрэ мэлажьэ, абы мыхьэнэшхуэ иIэщ къыдэкIуэтей щIэблэм и лъэпкъ хабзэмрэ тхыдэмрэ ихъумэжу къэгъэхъунымкIэ, хэкум бгъэдэлъ хъугъуэфIыгъуэ псори зэгъэщIэным хуэпабгъэу егъэсэнымкIэ.
Чылар Аринэ,
БахъсэнщIыналъэм и администрацэм и пресс-IуэхущIапIэм и унафэщI.
Израилым къикI хъыбар
Адыгэр дэнэ щымыIэми, зекIуэныр къыщохьэ
«Ford Epic Israel 2018» зи фIэщыгъэ дунейпсо лъакъуэрыгъажэ зэхьэзэ-хуэм мы гъэм Израилым щыпсэу адыгэ щIалэ 16 хэтащ.
Мы зэныкъуэкъур илъэс къэс хамэ къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм щокIуэкI — 2018 гъэм ар Израилым къылъысащ. Лъакъуэрыгъажэм тесхэм къыщажы-хьащ Иерусалим — цIыхубэм лъапIэу ялъытэ щIыпIэхэм я Iуащхьэм. Абы цIыху 200-м щIигъу щызэныкъуэкъуащ, тIуры-тIу загуэшурэ щызэпеуащ.
Ди адыгэ лIыхъужьхэм абы зыкъыщагъэлъэгъуащ жыджэру, лъэрызехьэу. Махуищым къриубыдэу километр 250-рэ хуэдиз къызэпачащ абыхэм, метр 500 зи лъагагъ щIыпIэм къыщежьэри, лъакъуэрыгъажэкIэ къехащ.
А зэныкъуэкъум хэта адыгэ щIалэхэу япэу къэсыжахэщ Щэджащэ Сэусэррэ Щэуджэн Мусэрэ.
Iэпщэ Рустам.
Кфар-Камэ, Израиль
Чэнджэщхэр
Бдзэжьеимэр егъэкIуэд
Пхъэщхьэмыщхьэ компот щывгъавэкIэ, шыгъу тIэкIу хэфлъхьи, фошыгъуу ихьынур нэхъ мащIэщ.
* * *
Кхъуейлъалъэр гуащIэ хъуамэ, шэм зы сыхьэт хуэдэкIэ хэвгъэлъи, гуащIагъэр щIэкIыжынущ.
* * *
Бдзэжьейр щывгъажьэкIэ, пIащIэу зэтегъэжауэ кIэртIоф тIэкIу дэвгъажьи, бдзэжьеимэр игъэкIуэдынущ.
* * *
Бжьыныр фымыгъэлыбжьэ ипэкIэ хьэжыгъэм хэфкухьмэ, и фэр тхъуэплъ дахэ хъунущ.
* * *
Адыгэ унагъуэхэр ерыскъыкIэ зэрыхьэлэлыр къагъэлъагъуэу, щыпщIафIэкIэ «къакIуэ и Iыхьэ» жаIэрти, сыт ягъэхьэзырми цIыхуитI-щы я Iыхьэ лейуэ япщэфIу щытащ.
* * *
Пхъэщхьэмыщхьэ гъэгъуар япэщIыкIэ псы хуабэм сыхьэтищ хуэдизкIэ хэвгъэлъмэ, компот вгъавэм и фэр нэхъ дахэ, езыри нэхъ гурыхь хъунущ.
* * *
ГунэщIу ужеину узыншагъэм дежкIэ фIыкъым.
* * *
Шыл пшэр гъэжьам пIастэ хуабэ дашхрэ шэ хуабэ трафыхьыжурэ жьэн узыр апхуэдэу ягъэхъужу щытащ.
* * *
ДжэдыкIэ къакIэцIагъащIэр бгъавэмэ, и фэр текIыгъуей мэхъу.
* * *
Хьэнтхъупс е шыпс щагъэхуэбэжкIэ и щхьэр трапIэркъым, шхыныгъуэр фIэIункIэ мэхъу бахъэпсыр хэлъэдэжмэ.
* * *
Пасэм цIыхубзыр нэхъ зэрагъэхьэщIэу щытар джэдкъазыл, кхъуейжьапхъэ, жэмыкуэ хуэдэхэрт.
Къубатий Борис.
ЗэвгъэцIыху
Ломб Като
Ломб Като мэжэр (венгр) зэдзэкIакIуэ, тхакIуэ цIэрыIуэщ. ЖаIэр занщIэу зэзыдзэкIыу дунейм япэ дыдэу лэжьэн щыщIэзыдзахэм ящыщщ ар. Бзэ зэмылIэужьыгъуэхэр гугъу демыхьу псынщIэу зригъэщIэфу зэрыщытарщ ар къэрал куэдым цIэрыIуэ щызыщIар. Хуиту ирипсалъэрт, иреджэрт, иритхэрт урысыбзэм, инджылызыбзэм, франджыбзэм, нэмыцэбзэм. КъыгурыIуэрт икIи зыхуей тIэкIур жиIэфырт итальян, испан, япон, китай, лыхь бзэхэмкIэ. Псалъалъэр къигъэсэбэпурэ еджэфырт болгар, дат, румын, словак, украин, латынь бзэхэмкIэ.
Езыр химикт, ауэ и щIалэгъуэм щIидзэри, бзэхэр иджащ. Като и гукъэкIыжхэр иту къыдэкIа тхылъым къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, ЕтIуанэ дунейпсо зауэм и лъэхъэнэм урысыбзэр щэхуу зригъэщIат, Гоголь Николай и «Мёртвые души» тхыгъэм еджэурэ. Совет Армэм Мэжэрыр хуит къищIыжа нэужь, советыдзэ администрацэм зэдзэкIакIуэу щылэжьащ.
Псэуху бзэщIэ зэрызригъэщIэным иужь итащ бзылъхугъэр. И IэщIагъэм зэрыхуэIэзэм и фIыгъэкIэ къулыкъушхуэхэр иIыгъащ, Мэжэрым къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ министерствэм зэдзэкIакIуэу щылэжьащ. А IэнатIэр щиIыгъым къэрал куэд къызэхикIухьащ, икIи абыхэм ятеухуа тхыгъэ куэд ихуащ Като къыдигъэкIа «ЗэдзэкIакIуэм дунейр къызэрызэхикIухьар» тхылъым.
* * *
Ломб Като «Сэ бзэхэр зэрызэзгъащIэр» и тхылъым и пэублэ псалъэм итщ:
«Сэ бзэхэр зэрызджым теухуа псалъэмакъ къэхъея нэужь, псоми упщIищкIэ зыкъысхуагъазэ. Абыхэм сытым дежи естыж жэуапхэр зэщхьщ. Аращи, цIыху псоми яфIэгъэщIэгъуэн упщIэхэм я жэуапхэр щагъуэтын папщIэ згъэхьэзыра тхылъщ мыр.
Япэ упщIэр: ЦIыхум бзэ 16 зригъэщIэфыну?
Жэуап: Хьэуэ. А псори зэхуэдэу тэмэму зэбгъэщIэфынукъым, шэрыуэу урипсэлъэфынукъым. Сэ си анэдэлъхубзэр зыщ зэрыхъур — ар мэжэр бзэращ. Зэхуэдэу бзитху согъэшэрыуэ, ахэр сэ сщыщу жыпIэ хъунущ — урысыбзэ, инджылызыбзэ, франджыбзэ, нэмыцэбзэ, мэжэрыбзэ. А бзэхэмкIэ сыт хуэдэ псэлъафэри занщIэу схузодзэкI, тынш дыдэу зэдзэкIакIуэу сролажьэ. Итальян, испан, япон, китай, лыхь бзэхэм срилэжьэн и пэ къихуэу, си Iэрытххэр къэзгъэсэбэпу махуэ ныкъуэкIэ къэспщытэжын хуейщ. Адрей бзэхэм художественнэ литературэ хэхахэр иризэздзэкIыу аращ.
ЕтIуанэ упщIэр:Бзэхэр щхьэ иумыгъэджрэ?
Жэуап: Сэ сыегъэджакIуэкъым. ЦIыхухэр бзэхэм хуебгъэджэн папщIэ бзэ куэд пщIэн хуейуэ аракъым. Ебгъэджэныр къалэн хэхащ, жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъщ. Операцэ зэ ящIа цIыхум нэгъуэщI зыгуэр операцэ ищIыну ебгъэувалIэ хъурэ? Сэ апхуэдэм скальпелыр IэщIэслъхьэнутэкъым.
Ещанэ упщIэр: Апхуэдиз бзэ пщIэн щхьэкIэ ямылей зэфIэкI гуэр ббгъэдэлъын хуей?
Жэуап: Хьэуэ. Сэ сызэрегупсысымкIэ, гъуазджэм къищынэмыщIа, цIыхум сыт хуэдэ Iуэху ищIэфынуми зэлъытар езым абы хуиIэ жэрдэмырщ, егугъуныгъэрщ, жыджэрагъырщ. Псалъэр фIыуэ зылъагъухэм, езым и гупсысэмрэ нэгъуэщIым жиIахэмрэ къызэриIуэтэж бзэм и шэрыуагъым, беягъым мыхьэнэ гуэр езытхэм яхузэфIэкIынущ ар. Сэ ар згъэунэхуащ си Iуэху бгъэдыхьэкIэкIэ, цIыхухэм сепсалъэкIэрэ. Илъэс плIыщIкIэ сыкIэлъыплъащ абы».
Къэбарт Мирэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Адыгэ макъамэм хуэщIа Iэмэпсымэ. 6. Мы гъэм зи ныбжьыр илъэс 70 ирикъу, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезы-хьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист. 7. Къурш лъэныкъуэмкIэ къриху жьы щIыIэтыIэ. 9. Дин IуэхукIэ Сауд Хьэрып къэралыгъуэм кIуэуэ къэзыгъэзэжа цIыху. 10. Фочышэу къагъэсэбэп бдзапцIэ хъурей цIыкIу. 11. Совет Союзым и чемпион зыбжанэрэ хъуа адыгэ шууей икIи тренер цIэрыIуэ Къуныжь Мухьэрбий зыщыщ къуажэр. 12. Дуней псом и щыгу нэхъ лъагэ дыдэр, Эверест, къэзыгъэIурыщIа адыгэ бзылъхугъэ … Каринэ. 14. Нэхъапэм адыгэ унагъуэ зылъэкIхэм нэгъуэщIхэм ирагъэпIу щыта щIалэ цIыкIум апхуэдэу еджэрт. 16. Къамылым къыхащIыкI алэрыбгъу. 18. Адыгэ цIыхухъуцIэ. 19. Ди къэралым и Сыбыр щIыналъэмкIэ щыIэ республикэ. 21. Бжэныфэм къыхэщIыкIа къэп. 24. Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист, ди республикэм щэнхабзэмкIэ и министр. 25. Ефэндым … ищтащ. 26. Без гъэвэжа. 29. Махъсымэр къызыхащIыкI зэхэгъэва. 31. Партизанхэр нэмыцэм щэхуу ятеуэри, … зэтращIащ. 33. ЩIакхъуэр зэрагъэтэдж. 34. ЩIалэщIэр мэзым кIуэри, … гулъэ къишащ. 35. Щхьэц къызытемыкIэ цIыхухъу. 36. … вакъэ. 38. … из хъужыркъым. 39. IэмыкIуэлъэмыкIуэ. 41. Псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 42. Унэ зыщIым зэтрилъхьэ блыныр захуэрэ Iушэрэ абыкIэ къещIэ. 43. Албанием и къалащхьэ.
Къехыу:1. ПэгунитI абы фIадзэурэ псыхьэ ирокIуэ. 2. Нарт лIыхъужь Батэрэз и адэр. 3. ЩIыпIэ хуэбэхэм хьэлъэзехьэу къыщагъэсэбэп псэущхьэ пIащэ. 4. ИлI ефам и … макъым фызыр игъэжеякъым. 8. Узыдэмыхьэ … лы дэзщ. 12. … зыхэвэ нэхърэ — бжэн зыхэпкIэ. 13. Зэуэ къалъхуа сабиитI. 14. Гъурцым къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ гъуэжь гуащIэ цIыкIу. 15. ФызитI зэщыхьам я зым адрейм иреупцI: «Уи … къысщыхуэ!» 16. Пасэрей зауэлI джанэ, гъущI хъарым къыхэщIыкIауэ. 17. Шы «вакъэ». 20. Пхъэ уадэшхуэ. 21. Унагъуэм къахуеблэгъа хьэщIэ лъапIэм … хуаукIащ. 22. Мэ дахэ къызыхих, цIыхубзхэм къыздрахьэкI ткIуаткIуэ. 23. Пщы зэрыхьэ … мэхъу. 27. А къэкIыгъэм кIапсэ къыхах. 28. Зи Iуэ ит нэхърэ — зи … ит. 29. … ищхъэрэ къуажэ. 30. Ахын Iуфэ щыпсэу адыгэ лъэпкъ. 32. Псы зракIэ, зэрахъумэ кумбыгъэшхуэ. 36. КIыщокъуэ Алим и иужьрей роман. 37. Совет Союзым и ЛIыхъужь, кхъухьлъатэзехуэу щыта Къуэныкъуей … 38. КъуийцIыкIу бзаджагъэкIэ зытекIуа домбеижь. 40. Iэпслъэпсым щыщ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Жэпуэгъуэм и 20-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:3. Гъунапкъэ. 5. Гъунэгъурэ. 7. Кугъуэ. 9. Бжьэ. 10. Унэ. 11. ЖармыкIэ. 12. Псэм. 15. Бжей. 17. Бу. 18. Ду. 20. Нэмэз. 21. Сэшхуэ. 22. Уардэ. 25. Уфа. 26. Пхъы. 30. Уэрэд. 33. Шыдрэ. 34. Елгъэр. 35. Гъуо. 36. КIуж. 37. Арыкъ. 39. Нало. 40. Мухьэдин. 42. АкIэ. 44. Кумб. 46. Гъудэ. 47. Щхьэгуэш. 48. БжьапцIэ.
Къехыу:1. Къуныжь. 2. Иран. 4. Къанж. 6. «Нанэ». 8. Гъуэмб. 13. Санэ. 14. Мамкъут. 15. Бэшэч. 16. Ерэн. 17. Бзу. 19. Усэ. 23. Адакъэ. 24. Дапхъэ. 27. Дудакъ. 28. Жагъын. 29. Пшэр. 30. Уэгъу. 31. Деж. 32. Урал. 38. Нэгъуд. 40.Мыгъуэ. 41. Ныбжь. 43.КIыхьщ. 45. МацIэ.
