ЩIыналъэм «Кавказ» фIэзыщар адыгэхэра?
Илъэс зыбжанэкIэ узэIэбэкIыжмэ, газетхэм къытехуауэ щытащ «КАВКАЗ» псалъэм и къэхъукIам теухуа тхыгъэ. «Топонимия — это интересно» тхыгъэр зи IэдакъэщIэкIыр Зеикъуэ къуажэм щыщ Джэдгъэф Аслъэмырзэт. Абы и тхыгъэм кIэщIу къыщеIуатэ «Кавказ» псалъэр къызэрыхъуар. Аслъэмырзэ зэрыжиIэмкIэ, ар «къэв», «къэз» псалъэхэр зэпыувэри къэхъуащ. «Къэв»-р е уэсщ е мыл, «къэз»-р къэвыжа уэсыпсыр «зын», гъэкъэбзэн» къикIыу къегъэлъагъуэ. А псалъэхэр зэхелъхьэж, урысыбзэм ирегъэувэри, «Кавказ» псалъэр къегъэхъу.
НэгъуэщI Зеикъуэ щIалэ, егъэджакIуэу, школ унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьа АбытIэ Хьэжмурати иIэщ «Кавказ» псалъэм и къэхъукIэм теухуа тхыгъэ, ари газетым тетащ. Хьэжмурат и еплъыкIэмкIи, Аслъэмырзэ и псалъэ «къэв»-р къегъэсэбэп, етIуанэу къищтэр «къес» жыхуиIэрщ. «Къэвын» щхьэкIэ «къеси» уиIэн хуейщ. А тIури зэхэплъхьэжмэ, «Къэвкъес» мэхъу, ауэ урысыбзэм ибгъэтIэсэн щхьэкIэ «Кэвкес» е «Кавкос» пфIохъу, апхуэдэ зэхэлъхьэкIэхэр бзэщIэныгъэм къимыщтэнкIэ шэч къыуегъэхь.
КъызэрыщIэкIымкIэ, мы псалъэм и къэхъукIам щIэныгъэлI куэд тетхыхьащ. «Адыгэ псалъэ» газетым сыщрихьэлIащ щIэны- гъэлI Къумыкъу Мамдухь «Адыгэхэр я щхьэхуитыныгъэм зэрыщIэзэуар» и тхыгъэшхуэм (2011 гъэ, мэлыжьыхьым и 23). Пэжщ, мы тхыгъэмкIэ Мамдухь къалэн нэхъыщхьэу зыхуигъэувыжар «Кавказ» псалъэм и мыхьэнэр, абы и къэхъукIар къэхутэнратэкъым, ауэ ар къигъэсэбэпын хуей хъуати, и Iуэху еплъыкIэри абдеж къыщигъэлъэгъуащ. Абы зэритхымкIэ, «Кавказ» псалъэр къыщIимыгъэсэбэпар «Къэфкъас»-р адыгэ жыIэкIэу къызэрыщыхъуарщ. Мамдухь и тхыгъэм мыпхуэдэу щетх: «Сирием щыпсэу ди лъэпкъэгъу нэхъыжьхэм жаIэу зэрызэхэсхыжамкIэ, «къуэф» жиIэмэ, «бгы хужь» къикIыу аращ. «Къуэфкъуэс» псалъэу «Къэфкъас»-р къызытекIыжам «бгы хужьым и къуагъым къуэс» мыхьэнэ иIэу аращ. Сыт хуэдэу щытми, «Къэфкъас»-р адыгэбзэм нэхъ къитIасэу къэтлъытэри къэдгъэсэбэпащ».
Интернетым и сайтхэми къыщыдгъуэтащ а псалъэм теухуа тхыгъэ зэхуэмыдэхэр. «Кавказ» щыжаIэкIэ, уи щхьэм зыкъыщаIэт гупсысэ гъэщIэгъуэн куэдым, удегъаплъэ тхыдэм и дурэшплIэрэшхэм. Тхыдэджхэм я нэгу къызэрыщIагъэувэмкIэ, а псалъэр къежьащ дунейр зэфIэувэн щыщIидза илъэсхэм. ИкъукIэ лъэхъэнэ жыжьэ укIуэцIрегъэплъ а псалъэм», — жиIэгъащ 1840 гъэм ди щIыпIэм и дахагъэм хьэщыкъ ищIауэ щыта, зыплъыхьакIуэ цIэрыIуэ, франджы бзылъхугъэ Аддель Оммер де Гелль.
АтIэ сыту пIэрэ «Кавказ» псалъэм къикIыр? Хэту пIэрэ ар къэзыгупсы- сар?
Апхуэдэ упщIэхэр зиIэхэр гъунэжщ, абы и жэуапхэри куэду зэщхьэщокI. Интернетым илъ тхыгъэхэм ящыщ зым къызэрыщыкIуэмкIэ, «Кавказ» псалъэр къыздикIар, абы и мыхьэнэр игъэнэхуэну яужь ихьауэ щытащ прозаик, тхыдэдж, археолог-щIэныгъэлI, Кавказ къуршхэм я лъапэхэр къызэхэзыкIухьа, илъэс 200 и пэкIэ «Путешествие в астраханские и кавказские степи» тхыгъэр зытха Потоцкий Ян. Абы и тхыгъэр къытригъэдзауэ щытащ езым иригъэджа икIи и ныбжьэгъу, ориенталист, академик цIэрыIуэ Клапрот Генрих-Юлий (Париж къалэ, 1829 гъэ). Клапрот щетх а тхылъым: «Дэ къэдгъуэтащ термин «Кавказ»-р ягъэнэхуэну яужь зэритар. Ян къиIуэтэжар зытригъащIэр алыдж философ Клеанф и псалъэхэращ. Абы къызэригъэлъагъуэмкIэ, «Кавказ»-р Iэхъуэ гуэрым и цIэщ, ар благъуафэ зытегъэлъэда Сатурн щIалэм иукIащ. Персхэм ар зэрыжаIэр Кох-Кафу-щ, «Гора-Кафа» жиIэу аращ. «А бгым и щыгум АнкэкIэ еджэу бзу абрагъуэ зэрыщыпсэур абыхэм (персхэм) ижь-ижьыж лъандэрэ ящIэрт», — жеIэ Клапрот.
НэгъуэщI зы гъэщIэгъуэни абы ещхьу щыIэщ. Кавказ лъэпкъхэм я IуэрыIуатэм къыщокIуэ Iуащхьэмахуэ и уанэ къуапитIым я зэхуакум бзу (бгъэ ин) зэрыщыпсэур, пщIэшхуэрэ щIыхьышхуэ хуащIу. ИкIи а лъэпкъхэр зэщыIеяуэ зэзэуэн хуей хъумэ, бгъэм и лъэбжьанэшхуэхэмкIэ къырхэр игъэзджызджу щIедзэри щIыр егъэхъей, абыкIи зауэр къызэтрегъэувыIэ. Абы и щыхьэтщ 1829 гъэм генерал Эмануель гупышхуэ и гъусэу Iуащхьэмахуэ щыдэкIам, къырым хэщIыхьам хуэдэу ялъэгъуа бзу абрагъуэм и хъыбар къаIуэтэжар. Абыхэм иужькIэ Ян Потоцкий къиIуэтэжам нэхъ хуэкIуэу «Кавказ» псалъэр къызытекIам топсэлъыхь франджы романытх цIэрыIуэ Дюма Александр. Абы жеIэ: «Кавказ» псалъэр къызэрыхъуар наIуэщ, ар къызыхэкIар пасэрей дыдэхэм ящыщ Тхьэм зэрыIэщIэкIуэдаращ. Зи адэр нэджэIуджэ хъуху иубэрэжьу, зи бынхэри зыIэщIэкIуэда Сатурн КавказкIэ еджэу Iэхъуэ гуэр къыхуэзащ икIи зэрымыщIэкIэ Сатурн щIалэр иукIащ, джатэкIэ еуэри. А псори зи нэгу щIэкIа Юпитер щIалэр цIыхухэм я гум къинэжын хуэдэу, абы и фэеплъу «Кавказ» цIэр къурш псоми я кIыхьагъкIэ фIищащ. (Дюма А., «Кавказ», Брюссель, 1860 гъ.)
«Кавказ» псалъэм и къэхъукIам теухуауэ Потоцкий Ян къиIуэтэжахэр зыфIэмытэмэмхэр щыIэщ. КъэхутакIуэ Услар Пётр а псалъэр мы щIыпIэм щыпсэу лъэпкъхэм яйуэ и фIэщ хъуркъым. Ауэ жи, а псалъэр алыджхэм (грекхэм) дэнэ къраха?. Клапрот Генрих-Юлий и гугъэщ «Кавказ»-р «Коф-Каф»-м къытекIауэ «Горы Каф» е «Горы азов» къригъэкIыу. Хьэрып лъэпкъхэр Кавказ къуршхэм зэреджэр «Кабх» е «Хребет Кабх»-щ. Языныкъуэхэм мыпхуэдэу къалъытэ: Мы фIэщыгъэр нэгъуэщI щIыпIэ кърахауэ икIи «кашк» жыхуаIэ псалъэм къытращIыкIауэ.
Мыпхуэдэ еплъыкIэхэри куэд мэхъу: Дагъыстан республикэм щыщ лезгин къэхутакIуэ гуэрым зэригугъэмкIэ, абы къикIыр «уафэр зыIыгъ бгыхэр» жиIэу аращ («кIав» — небо, крыша, «кIаз» — держать, поддерживать).
Мы псалъэм и къэхъукIам тегузэвыхь нэгъуэщIхэми зэрыжаIэмкIэ, а цIэмкIэ еджэу щытащ Нухь бегъымбарым и къуэрылъхухэм ящыщ зым. Осетинхэми а псалъэр гъэщIэгъуэну зэпкърах: «къуаншэ-быншэ, тхырыгу, къырыщхьэпIий» щIыналъэ кърагъэкI. Тыркухэм «капу» — бжэ, куэбжэ къызэрыкIым «кас»-р пагъэувэри, касхэм я дэкIыпIэ, дыхьэпIэ кърагъэкI. Шэч лъэпкъ къытрамыхьэу «Кавказ» псалъэр Ираным ейуэ жызыIи щыIэщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ а цIэр Ираным я пщу щыта Кави-Каус и щIыхькIэ къурш тхыцIэ псоми къыфIащауэ къалъытэри. Тхыгъэ куэдым къыщокIуэ «Кавказ» псалъэр япэ дыдэу дунейм къыщытехьар алыдж драматург цIэрыIуэ Эсхил и трагедие «Прикованный Прометей» жыхуаIэрауэ. Хъыбар, шыпсэ куэдым къызэрыщыкIуэмкIэ, Эсхил и лIыхъужь Прометей здраIулIауэ къалъытэ бгы къырыр здэщыIэр Кавказ къуршхэращ. Прометей Нухь бегъымбарым и къуэ Яфет (Ияфет) и къуэщ. Апхуэдэу щыщыткIэ, ар Кавказым къыщалъхуащ. Прометей кIэраIулIауи къалъытэ Анапэ (Iэнэпэ) и гъунэгъуу щыIэ Утриш къырым. Кавказ къуршыжьхэм я къежьапIэ дыдэри абдежщ, псыр хъурей ныкъуэу къуршхэм щеуалIэу. Адыгэ пасэрей щIэныгъэлI Кърым-Джэрий зэритхымкIэ, Прометей зраIулIауэ щытар е Кафидагщ, е Iуащхьэмахуэщ, е Казбекщ.
«Нартхэр» эпосым къыщокIуэ нарт лIыхъужь Насрэн ЖьакIэ Iуащхьэмахуэ зэрыкIэраIулIам теухуа хъыбарыр. Абы зэритымкIэ, Тхьэшхуэм и псэупIэр Iуащхьэмахуэ и щыгурати, махуэ гуэрым Тхьэшхуэр къахэплъащ адрей Тхьэхэм, псори тэмэму щилъагъум и гур загъэри тIысыжат, ауэ зы тэлай дэкIауэ къещIэ Насрэн ЖьакIэ уэсыр итхъуу, мылыр икъутэурэ Iуащхьэмахуэ зэрыдэкIыр, зыми емыупщIауэ. Ар щилъагъум, Тхьэшхуэм и гум техуакъым икIи нэхъ къыр задэ гуэрым езым и IэкIэ Насрэн ЖьакIэ кIэриIулIащ лъахъш гъущI кIапсэкIэ, бгъэшхуэри щхьэщигъэтIысхьэжащ. Бгъэм Насрэн ЖьакIэ и бгъэгур махуэ псом къреуIукI, арщхьэкIэ уIэгъэр жэщым мэкIыж, аргуэру махуэм къреуIукI — жэщым мэкIыж. Апхуэдэурэ жэщхэри махуэри макIуэ. Насрэн ЖьакIэ бэмпIэху, лъахъш кIапсэр зэпичыну йоныкъуэкъу, еныкъуэкъуху дунейр мэзджыздж, уафэр мэгъуагъуэ, щыблэр мауэри Iуащхьэмахуэ еудынщIэ. КIапсэр щыхузэпымычкIэ, и гур къызэфIонэри, и нэпсхэр къыфIыщIож. Iуащхьэмахуэ къыщыщIэж псынэ пщтырхэр Насрэн ЖьакIэ и нэпс пщтырхэрауэ жеIэ IуэрыIуатэм.
Иджы дыхэплъэнщ «Ашэмэзрэ нартхэ я Дыгулыпхъурэ» нарт хъыбарым. Нартхэ я Дыгулыпхъу псыхьэ здэкIуэм зы шу къыхуэзащ. Шум и гъуэгур зэпимыупщIу къэувыIэри, гуэгуэныр иригъэувэхащ. Шур къэсмэ — Ашэ и къуэ Ашэмэзт. Дыгулыпхъу зэрыIуэрыIуэдзыр ищIэрт Ашэмэзи «мыбы зыгуэрхэр жезгъэIэнщ», — жиIэри, шыр къыжьэдикъуащ. Дыгулыпхъу зыкъыхуигъазэри, япэ и Iупэм къэсамкIэ еупщIащ: «Нартхэ я Дыгулыпхъу, мыбыкIэ шы блахуу умылъэгъуауэ пIэрэ?» — жиIэри. Ашэ и къуэр шы зэрымылъыхъуэри игъэпсэлъэн щхьэкIэ къызэреупщIари къищIат пщащэми, и жэуапыр хьэзырыххэти, жиIащ мыпхуэдэу:
Нэхущ вагъуэр
къыщыщIэзым
Си бжэ дазэр зэIузри
ТепIэн дазэм
сыкъыдэплъщ:
ПцIэгъуалэр
сокупцIэ-сокупцIэу,
ПцIэгъуэплъыр сокупцIэ
дамыгъэу
Къарэр блатхьэхурэ
Зыхури псыпцIэм
хэнауэ,
Ижьырабгъу куашэу,
Шэсырабгъу сокуу,
КIуэрэ-кIуэрэ ущыжу —
Апхуэдэ гуэрым
Уи адэм и шыр ихуащ.
А слъэгъуам
укIэлъымыкIуэ,
А слъэгъуам
укIэлъымыжэ,
УкIэлъыжэми,
ущIыхьэнукъым,
УщIыхьэми,
упэлъэщынукъым.
Ашэмэз игугъакъым апхуэдэ псалъэ Дыгулыпхъу къридзыну. Абы пидзыжын щимыгъуэтым, Ашэмэз аргуэру еупщIащ цIыхубзым:
— А псори пщIэуэ дапщэщ укъалъхуа уэ дахэр?
Нартхэ я Дыгулыпхъу абыи хуэхьэзырти, мыпхуэдэ жэуап иритыжащ Ашэ и къуэм:
Къау-къау щыкъакъэу,
Къау-къау щыкIэцIу,
Къаз анэ щыгъуалъхьэу,
ПщIэгъуалэ щыгупкIэу,
ГупкIэ мэш къыщахым —
А лъэхъэнэм сыкъалъхуащ.
Дыгулыпхъу и жэуапхэм къыщигъэсэбэпа псалъэхэу «къау»-мрэ «къаз»-мрэ дунеишхуэм тез хъуа «Кавказ» псалъэм и лъабжьэу зэрыщытыр нэрылъагъущ. Адыгэхэм «лебедь»-м щхьэкIэ «къау» е «къыу» жаIэ. Мы псалъитIри итщ ди щIэныгъэлI гупышхуэм 1999 гъэм къыдагъэкIа «Адыгэ псалъалъэ» тхылъышхуэм. Абы къыщокIуэ мыпхуэдэ щапхъэхэр: къау-къауц, къауц щхьэнтэ, къауц шхыIэн, нэгъуэщIхэри. «Къыу» псалъэри мыбы и теплъэм хуэдэ дыдэщ. ЗэрыхуэдгъэфащэмкIэ, къауц тепIэнщIэлъын къэзыгъэсэбэпу щытахэр пщыхэмрэ уэркъхэмрэщ, адрейхэм зэрахьэу щытар къазыцрэ джэдыцрэщ.
«Къаукъаз»-р урысыбзэм зы зэман хуамыгъакIуэу хъунутэкъыми, а бзэм и лингвистикэм тету, редуцированиер и лъабжьэу, «къау»-м и (ъ), «къаз»-м и (ъ) знакхэр гъэкIуэда хъуащ икIи абы ипкъ иткIэ «кау»-рэ «каз»-рэ къыдитащ. Лингвистикэм и ассимиляцэ, диссимиляцэ хабзэхэм япкъ иткIэ, «кау»-м и кIэух (у)-р урысыбзэм и хьэрф (в)-м хуэкIуащ икIи «кав» хъуащ. Апхуэдэу «къаукъаз»-р «кавказ» хъуащ.
«У»-р «в»-м щыхуэкIуэ зэхъуэкIыныгъэхэм я щапхъэ куэд бзэхэм щыщыIэщ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, алыджхэм я бзэм щыщ «automatos», «autos» псалъэхэр «автомат», «авто» урыс псалъэхэм, «autor», «aurora» латин псалъэхэр урысыбзэм и «автор», «аврора», инджылызыбзэм и «euro»-р урысыбзэм и «евро» зэрыхъуар. Адыгэбзэми хэтщ апхуэдэ щапхъэхэр: Аруан — Урвань, Иуаз — Ивазов, хьэиуэ — айва, Щоуджэн — Шовгенов, уэлий — валий, нэгъуэщIхэри.
Къэдгъэлъэгъуа мы ди Iуэху еплъыкIэхэм япкъ иткIэ, жытIэ хъунущ «Кавказ» псалъэр мы къырылъэ тхыцIэм япэ дыдэ фIэзыщар адыгэхэр зэрыарар. Iуащхьэмахуэ и Iэшэлъашэхэр къэзыухъуреихь Iуащхьэ лъахъшэхэм я щыгум уиту зыщуплъыхькIэ, уи нэгум къыщIоувэ толъкъунышхуэм тесу джэгу къаухэмрэ къазхэмрэ, зэрызехьэурэ ищхъэрэкIэ зэрехьэхыу. Ахэр слъэгъуа иужь, стхауэ щытащ «Къаукъаз къуршыжьхэр»
…зыфIэсща усэр:
Сыт щыгъуи уэс хужьыр
фи джанэу,
Хъурыфэу пшэ къащхъуэр
фи пыIэу,
Къаукъазу хы Iуфэм
фыхуокIуэ, зэужьу,
Зи гъащIэр гъуэгу тету
екIуэкI ди къуршыжьхэ…
КIУРАШЫН Алий,
егъэджакIуэ. ХьэтIохъущыкъуей
къуажэ
