Зи анэдэлъхубзэр зыджыну гукъыдэж зиIэм къэрал унафэри зэран къыхуэхъуфынукъым
Бзэр тIэщIэкIмэ, докIуэдыр.
Лъы зыщIэтыр фысакъ.
Псы зыщIэтыр текIуэту,
ВгъэIу бзэ хуабэм и макъ.
Бещтокъуэ Хьэбас.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, къэралми анэдэлъхубзэр къызыдалъхуахэми лъэпкъыбзэм хуэфащэ гулъытэ нобэ щыхуамыщI, уеблэмэ, ар Iумпэм щащI зэманщ: Урысейм и республикэхэм я курыт еджапIэхэм анэдэлъхубзэ-къэралыбзэ дерсхэр хэгъэзыхь щымыIэу щегъэджыным ехьэлIауэ УФ-м и Къэрал Думэм къыщыхалъ-хьа унафэр ещанэ къеджэгъуэкIэ къыщащтащ. Армырми, КъБКъУ-м ФилологиемкIэ и институтым адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ и къудамэм щIэтIысхьэхэр гъэ къэс нэхъ мащIэ мэхъу, республикэм къыщыдэкI газетхэм (лъэпкъыбзэкIэ къыдэкIхэри къызэщIиубыдэу) я бжыгъэр илъэсым и пэщIэдзэм ягъэмэщIащ, тиражхэми иужьрей илъэсхэм хэпщIыкIыу кIэрыхуащ. Къэрал Думэм дяпэкIэ анэдэлъхубзэхэр зэраджыну щIыкIэм елъытауэ къыхилъхьа Хабзэ мыхъумыщIэм (анэдэлъхубзэхэр курыт еджапIэм и программэм Iэмал имыIэу хэтын хуейхэм ящыщщ, ауэ я анэдэлъхубзэу щхьэж къалъытэм теухуауэ урысыбзэмрэ адыгэбзэмрэ хэдэу зыхуейр къыхахыу лъэIу тхылъ ятхыну хуитыныгъэ яIэщ) и зэранкIэ, фокIадэ мазэм гъэ еджэгъуэщIэр ирагъэжьэжмэ, республикэм щыпсэу урысхэм къадэкIуэу, зи бзэр къызытехьэлъэ къалэдэс адыгэхэми урысыбзэр я анэдэлъхубзэу къалъытэнкIэ шынагъуэ щыIэщ.
Тохъутэбей Имир Къащта унафэм тету, анэдэлъхубзэр Iэмал имыIэу яджынущ. Абы хухах сыхьэт бжыгъэм кIэрыхунукъым, абы щыгъуэми урысыбзэр анэдэлъхубзэхэм языхэз мэхъу. А статусыр иIэу урысыбзэр зэраджынур грамматикэр мыхъуу, культурологие дерсым трагъащIэущ.
Интернетым куэд щызэрызохьэ анэдэлъхубзэу сыт хуэдэ бзэ сабийм иджынуми къыхэзыхынур абы и адэ-анэрауэ щыщыткIэ, я бынхэм анэдэлъхубзэр къазэрытехьэлъэм папщIэ лъыкIэ адыгэми я анэдэлъхубзэр урысыбзэу куэдым къалъытэу яджынкIэ зэрыхъунум теухуауэ. Армырми, урысыбзэр зи анэдэлъхубзэ (гущэ зэрыхэлъ лъандэрэ абы фIэкIа зымыщIэ) адыгэ сабийхэри гъунэжщ. Псом нэхърэ нэхъыщхьэу къагъэлъэгъуаращи, анэдэлъхубзэм щIэгъэкъуэн хуэхъуну фонд къызэрагъэпэщынущ. Ар телэжьэнущ бзэр езыгъэдж IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырыным, зэрырагъаджэ программэхэр, тхылъхэр егъэфIэкIуэным. Ар Урысей псом нэхъапэкIэ щымыIа зыгуэру къалъытэ. Фондым и пщэрылъу щытынущ анэдэлъхубзэм и пщIэр къэIэтыныр, абы и егъэджэкIэм зегъэужьыныр, егъэджакIуэхэм защIэгъэкъуэныр. Адыгэбзэр сыт хуэдизу щытыкIэ гугъу нобэ ихуами, къэралым тIорысэу къилъытэ лъэпкъыбзэхэм ефыщIауэурэ дагуэну, лъэпкъхэр щыхупIэм дыхуашэу мэнкъуртхэм (зищIысыр зымыщIэжхэм) дыхуагъэкIуэну я мурадми, адыгэ псоми ди къарурэ зэфIэкIрэ зэдгъэуIуу дызэкъуэувэмэ, быдэу дыщогугъ а Iуэху зэIумыбзым зэхъуэкIыныгъэфI игъуэтыну икIи ди фIэщ мэхъу кIуэ пэтми цIыхухэм я гупэр анэдэлъхубзэм зэрыхуагъэзэжынур. Бзэм и къэкIуэнур зыхуэдэнур иджы псом япэу зэлъытыжар ар зи IэмыщIэ илъ щIэблэмрэ ахэр къыщыхъу унагъуэмрэщ. Абы и лъэныкъуэкIэ къалэнышхуэ я пщэ къыдохуэ адэ-анэхэм, адэшхуэ-анэшхуэхэм, сабий гъэсапIэхэмрэ курыт еджапIэхэмрэ я егъэджакIуэхэм.
Адыгэбзэм теухуауэ къыхалъхьа унафэ мыхъумыщIэхэр зигу темыхуэ куэдым я мурадащ зэхуэсу а Iуэху зэIумыбзым ехьэлIа я еплъыкIэхэмрэ гукъеуэхэмрэ утыку кърахьэну, арщхьэкIэ Налшык къалэм и унафэщIхэр абы арэзы техъуакъым. Зэхыхьэр къыщызэпаудым бзэм къылъыс лейр зыфIэмыкъабылхэр цIыху зырызурэ къалэм къыдыхьащ, «Зи бзэ епцIыжар и Хэкуми епцIыжынущ», «ЕтIуанэ хамэ къэралыбзэр курыт еджапIэхэм Iэмал имыIэу щрагъэджкIэ республикэм и къэралыбзэр Iэмал имыIэу щхьэ ирамыгъэджрэ?», «Бзэр кIуэдмэ — лъэпкъри мэкIуэд», «Урысейм и унафэщIхэм анэдэлъхубзэхэм хуаIэ щытыкIэр — лъэпкъхэр зыгъэкIуэдыжыну гъуэгущ», нэгъуэщI я гупсысэхэри зытет плакатхэр яIыгъыу. Ди республикэм и лIыкIуэу Москва щылажьэ политикхэм ящыщу УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым КъБР-м и сенатору щыIэ Къанокъуэ Арсенрэ Къэрал Думэм и депутат Щхьэгуэш Адэлбийрэ, щIэныгъэлIхэр, бзэм и къэкIуэнум игъэгузавэхэр къыхалъхьа унафэм арэзы зэрытемыхъуэр къагъэлъэгъуами, абыхэм я псалъэри пхамыгъэкIыфу лъэпкъхэр щыхупIэм хуэзышэну Хабзэр къащтащ.
Къэбгъэлъагъуэмэ, адыгэбзэр нобэ зэрыува щытыкIэ гугъум къызэрикIа хъуну Iэмалхэр, Iуэху бгъэдыхьэкIэхэр къыхалъхьэным и пIэкIэ ди бзэр кIуэдыжынкIэ, ар зыIурылъхэр пщэдей нэгъуэщI лъэпкъхэм дахэшыпсыхьыжынкIэ шынагъуэшхуэ къызэрытлъыкъуэкIам тепсэлъыхьхэр куэдкIэ нэхъыбэщ. А Iуэхум игъэпIейтейхэр мымащIэу зэрыщыIэр, шэч хэмылъу, узыгъэгуфIэщ, ауэ, бзэм и гъащIэр нэхъ кIыхь хъуным, абы зегъэужьыным зы мащIэ нэхъ мыхъуми хэлъхьэныгъэ гуэр хуэтщIын папщIэ ди щхьэм, ди унагъуэм деж къыщыщIэддзэу тхузэфIэкI тщIэмэ мынэхъыфIу пIэрэт?! Абы и лъэныкъуэкIэ хэкурысхэми нэгъуэщI щIыпIэхэм щыпсэу адыгэхэми я дежкIэ щапхъэщ Тохътэбий Имирбэч, Урысейр псэупIэ зэрыхуэхъуам и зэранкIэ анэдэлъхубзэр куэдрэ къигъэсэбэпыну, зи щIыналъэ исыжхэм хуэдэу адыгэбзэр игъэлэжьэну Iэмал зэримыIэм къыхэкIыу бзэр щыгъупщэжынкIэ зэрыхъунум игъэгузавэу тхьэмахуэ къэс зэман зэрыхухихымкIэ, гукIи псэкIи и анэдэлъхубзэм зэрыхуэпэжымкIэ.
Налшык къалэм дэс Тохътэбийхэ Сергейрэ Майерэ я адыгэ унагъуэм къыщыхъуа щIалэм лъэпкъ хабзэри, нэмысри, бзэри и Iэпэгъуу къэтэджащ. Налшык къалэм и курыт еджапIэ №5-р къиуха нэужь, Имирбэч КъБКъУ-м и Филологие факультетым инджылызыбзэмкIэ и къудамэм щIэтIысхьащ. 2003 гъэм Великобританием и пащтыхь гуащэм и стипендиер къэзыхьа щIалэм Лондон щыIэ университетым дунейпсо хабзэмкIэ юрист IэщIагъэм щыхуеджэну Iэмал къыщыхукъуэкIым куэдрэ мыгупсысэу кIуащ. Адыгэ щIалэм и щIэныгъэм Лондон щыхигъахъуэу къигъэзэжа нэужь, Москва щыIэ Металлургие IуэхущIапIэм лэжьэн щыщIидзащ икIи Новочеркасск, Челябинск, Татарстаным и къалэхэм я металлургие, машинэухуэ заводхэм хамэ къэралхэм сату IуэхухэмкIэ пыщIэныгъэхэр щыхуаIэ къудамэхэм я унафэщI хъуащ. Тохътэбийр «Ростех» корпорацэм къэралщIыб экономикэмкIэ и департаментым и унафэщIу илъэс зыбжанэкIэ лэжьащ. Зы пIэм иуджыхь нэхърэ гъащIэм къигъэув щIэхэм дэбэкъуэныр къыхэзыха, зыужьыныгъэм хущIэкъу щIалэщIэм зэрылажьэм хуэдэурэ иджыри и щIэныгъэм хигъэхъуэну гупыж ищIри, Москва щыIэ Юридическэ къэрал академиемрэ Берлин МенеджментымкIэ и европей институтымрэ къиухыжащ. ЩIалэ гумызагъэр иджыпсту Москва къалэм и промышленнэ IуэхущIапIэхэм ящыщ зым хамэ къэралхэм сату IуэхухэмкIэ хуаIэ зэпыщIэныгъэхэмкIэ и департаментым и унафэщIщ.
Республикэм исхэм ящыщу зи анэдэлъхубзэр тIорысэу къэзылъытэу зэзымыпэ-сыж куэдым адыгэбзэкIэ псэлъэныр яфIэемыкIуми, лэжьыгъэ IуэхукIэ урысыбзэм къыдэкIуэу, хамэ къэралыбзэ зыбжанэ (инджылызыбзэ, хьэрыпыбзэ) зыгъэшэрыуэ Имирбэч Урысейм зэрыщыпсэум, и лъэпкъэгъухэм зэрыхэмысыжым папщIэ къыдалъхуа бзэр хуиту игъэлэжьэну Iэмал зэримыIэм и зэранкIэ егъэгузавэ Iурылъ анэдэлъхубзэм и къарур кIуэ пэтми зэрыкIуэщIым. Адыгэм «Лъыхъуэм къегъуэт» жыхуиIэращи, гуапэщ Имирбэч абыи хэкIыпIэ къыхуигъуэтауэ лэжьыгъэ IуэхукIэ Урысейм и мызакъуэу дуней псом щIыпIэ куэдым щыIэну къызэрыхуихуэми емылъытауэ, Iэмал зэриIэкIэ, адыгэбзэр Iэпэдэгъэлэл имыщIу тхьэмахуэ къэс сыхьэт бжыгъэ абы зэрыхухихыр. Апхуэдэхэр щыплъагъукIэ фIэщхъуныгъэрэ гугъэрэ къозытщ ди анэдэлъхубзэр хъума зэрыхъунумкIэ. Ди республикэм ис, нэгъуэщI щIыпIэ-хэм щыпсэу куэдым я дежкIэ щапхъэщ бзэ зыбжанэ зыIурылъ Тохътэбий Имирбэч, и анэдэлъхубзэм апхуэдэ гууз-лыуз зэрыхуиIэмкIэ. Абы къегъэлъагъуэ къэрал унафэм къигъэувхэми емылъытауэ, зи анэдэлъхубзэр зыджыну гукъыдэж зиIэм зыри зэран къыхуэмыхъуу ар зэрыхузэфIэкIынур. Тохътэбийм и лъагъуэм щIалэгъуалэ нэхъыбэ ирикIуэмэ, адыгэбзэм, лъэпкъым я къэкIуэнум дыщIытегузэвыхьын щхьэусыгъуи диIэнукъым.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
