ТхакIуэ телъыджэ
Илъэсищэм нэблагъэкIэ дэхуэхауэ, цIыхур щымыгъуазэу къэгъуэгурыкIуащ абы и цIэми и тхыгъэхэми. Зыми ицIыхуртэкъым «Къалэмбий» псевдонимыр зыфIэзыщыжа тхакIуэр. Урыс журналхэм зэгуэр традзэгъащ «Къалэмбий» зыфIэзыщыжа тхакIуэм и IэдакъэщIэкI зыбжанэ. «Шэрджэсым и тхыгъэхэр» — арат абыхэм я псалъащхьэр. Хэт хъунут а «шэрджэсыр» езыр? Псоми ящIэр зыт — ар «бгырыс хъыжьэхэм» ящыщт. «Мы тхыгъэхэр, ипэжыпIэкIэ, зи къалэмыпэм къыпыкIар адыгэщ» — апхуэдэ псалъэ дыщIагъугъащ Къалэмбий и япэ тхыгъэхэм. И зы тхыгъи и цIэ-унэцIэ дыщIигъуакъым абы, литературэм зэрыхыхьар псевдонимкIэщ — «Къалэмбий».
Илъэс 54-рэ хъуауэ дощIэ ар хэтми. ДощIэ «Къалэмбий» псевдони-мыр зыфIэзыщыжар Шэрджэсым къызэрыщалъхуар. ДощIэ ар зэры-КIашэ Адэлджэрийр. АбыкIэ фIыщIэр зыбгъэдэлъыр Мейкъуапэ щыщ къэхутакIуэ Голубевэ Ларисэщ. Аращ Къалэмбий и цIэр, и лэжьыгъэхэр хэIущIыIу зыщIыжар. «Дружба народов» журналым (1963 гъэм, 9-нэ номер) тридза тхыгъэмкIэ Л. Голубевэм цIыхур щыгъуазэ ищIащ «Библиотека для чтения», «Русский вестник» урыс журналхэм зи тхыгъэхэр традза «шэрджэсыр», Къалэмбий цIэ лейр зыфIэзыща тхакIуэр, зэры-КIашэ Адэлджэрийм. Голубевэм и фIыгъэкIэ КIашэм ди литературэм хуэфащэ увыпIэр щиубыдыжащ. Ар хабжэ адыгэ, абазэ лъэпкъ литературэхэр зэхэзыублахэм, и творчествэр школхэм, университетхэм щадж. Литературовед цIэрыIуэ Андроников Ираклий зэритхыгъащи, Къалэмбий гъащIэм и пэжыпIэр къыщIэзыгъэщыфа тхакIуэщ, къалэмыр телъыджэу зыгъэшэрыуэф художник набдзэгубдзаплъэщ.
КIашэ Адэлджэрий абазэ лIакъуэлIэш унагъуэщ къыщалъхуар. Хэти зэрищIэщи, абазэхэмрэ адыгэхэмрэ зэлъэпкъэгъущ, абхъаз щIэныгъэлI цIэрыIуэ Инал-Ипа зэритхыгъащи, зы жыгым и къудамитIщ. XIX лIэщIыгъуэм, КIашэ Адэлджэрий и тхыгъэхэр дунейм къыщытехьа лъэхъэнэм, адыгэхэри абазэхэри нэхъ къызэрацIыхур шэрджэсут — а лъэпкъыцIэр адыгэхэми абазэхэми я зэхуэдэщ.
Къалэмбий и тхыгъэхэр дунейм къызэрытехьар урысыбзэкIэщ — абы и щхьэусыгъуэр гурыIуэгъуэщ: щыпсэуа зэманым тепщIыхьмэ, абы нэгъуэщI Iэмал иIакъым, урысыбзэкIэ тхэн фIэкIа (и тхыгъэхэр хэIущIыIу ищIын — тридзэн мурад щищIакIэ). КIашэ Адэлджэрий и тхыгъэхэр дунейм къызэрытехьар урысыбзэкIэми, ахэр ди лъэпкъ (абазэ, адыгэ) литературэхэм я тхыдэм и зы напэкIуэцIщ. Ахэр дэркIэ лъапIэщ Нэгумэ Шорэ, Хъан-Джэрий, ХьэтIохъущокъуэ Къазий сымэ къызэранэкIа тхыгъэхэм хуэдабзэу.
КIашэ Адэлджэрий 1837 гъэм Инжыджыщхьэ (Шэрджэсым) къыщалъхуащ; 1850 гъэм Адэлджэрий Ставрополь гимназием щIагъэтIысхьэ икIи, урысыбзэр щIэх дыдэ зрегъащIэри, тхыдэмрэ литературэмрэ хуабжьу дахьэхауэ йоджэ. Гимназием щекIуэкI литературэ зэпеуэхэм Адэлджэрий пашэныгъэр къыщихь зэпытащ. Дыщэ медалкIэ гимназиер къиуха нэужь, илъэситIкIэ зегъэхьэзырри, КIашэ Адэлджэрий 1860 гъэм Петербург университетым щIотIысхьэ. Архивым хъума щыхъуащ мыпхуэдэ тхылъымпIэ: «КIашэ Адэлджэрий 1860 гъэм шыщхьэуIум и 1-м, экзамен къыIамы-хыу, Санкт-Петербург дэт университетым и езанэ курсым хагъэтIысхьащ — къуэкIыпIэ факультетым и хьэрып, къэжэр, тырку, тэтэр разрядым».
Университетым къыщIэкIыжри, хэкум къигъэзэжа нэужь, КIашэ Адэлджэрий Ставрополь егъэджакIуэу щылэжьащ, 1867 гъэм Владикавказ къалэм дэтIысхьащ, абы къыщыдэкI «Терские ведомости» газетым и редактору лэжьэн щIидзащ. А IэнатIэм здыIутым, и ныбжьыр илъэс 35-рэ фIэкIа мыхъуауэ, КIашэ Адэлджэрий 1872 гъэм дунейм ехыжащ.
Къэрмокъуэ Хьэмид.
