Зи псалъэр нахуэ, зи Iуэхур дахэ, пэжыр зи тхыгъэхэм къыхэщ
КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, тхакIуэ, усакIуэ Хьэх Сэфарбий ящыщщ лъэпкъ литературэм хэлIыфIыхьхэм.
Хьэхыр лэжьыгъэ IэнатIэ куэдым пэрытащ: колхозым щылэжьащ, шахтым, фабрикэхэм, заводхэм, ухуэныгъэхэм, Шэрэдж район газетым и корреспонденту, район исполкомым и инструктору… Горькэм и цIэр зезыхьэ Литературэ институтыр (Москва) къиухащ.
ИкъукIэ лэжьыгъэ купщIафIэ Сэфарбий иригъэкIуэкIащ «Ленин гъуэгу» (иджы «Адыгэ псалъэ») газетым щыIута илъэсхэм. 1972 гъэм къыщыщIэдзауэ пенсэм кIуэху, ар а газетым и корреспонденту, щэнхабзэмкIэ и къудамэм и унафэщIу лэжьащ. Мы зэманым усакIуэ, тхакIуэ ныбжьыщIэхэм щадэлажьэ «Шыхулъагъуэ» литературэ хасэр и нэIэ щIэтщ.
Усэ тхылъхэр, рассказхэмрэ повестхэмрэ зэрытхэр Хьэхым къыдигъэкIащ адыгэбзэкIи урысыбзэкIи. «Пщэдджыжь бзыгъэ», «Толъкъун Iэсэ», «Бжьыхьэ макъамэхэр», «Махуэм дунейр и кIыхьагъщ», «Дадэкъуапэ», «Си хъуреягъкIэ», «МахуэщIэр кIадащхьэ течащ», «Курых», «Свежесть» тхылъхэри, тхакIуэм адрей и IэдакъэщIэкIхэри удэзыхьэхщ, гъащIэ зыхэлъщ.
И IуэхущIафэ дахэхэм папщIэ, Хьэх Сэфарбий къыхуагъэфэщащ КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и щIыхь тхылъыр. 1997 гъэм ар республикэм и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и саугъэтым и лауреат хъуащ.
Псэемыблэж лэжьакIуэ зыхужаIэр Сэфарбий хуэдэрщи, дохъуэхъу и угъурлыгъэкIэ дунейр игъэнэхуну, и мурадхэр мы гъащIэм къыщехъулIэну. Ди газетеджэхэм ди гуапэу фи пащхьэ идолъхьэ Хьэх Сэфарбий и махуэшхуэм ирихьэлIэу дедгъэкIуэкIа псалъэмакъыр, къызэрыддэгуэша и гупсысэхэр.
Уадыгэным урипагэу дунейм утетыныр сыт и уасэ!
— «Талантыр цIыхум къыдалъху» — жаIэ. ПфIэкъабыл ар хьэмэ жыхуэтIэр зэбгъэхъулIэж хъун гуэру уеплърэ, Сэфарбий? Нэхъыбэу зи гугъу сщIыр тхэн-усэнырщ…
— Абы теухуауэ «Си хъуреягъкIэ» тхылъым мыр щыжысIащ: Талантым пэрыуэфын, ар зыубыдын щыIэкъым, жаIэ. Сэ абы къытызохьэ шэч. Адрей псоми хуэдэу, мы дунеижьым зэригъэкIэрахъуэщ талантри. Куэд елъытащ зэманым, щIыпIэм, псэукIэм…».
Моцарт и ади, и ани, и къуэш-шыпхъу нэхъыжьхэри — къэзылъхуаи къыдалъхуаи музыкэр я гъащIэу, я дунейуэ псэурт. Жэщыр хэкIуэтэпауэ щызэгъэж тIэкIум фIэкIа къэмынэу, я унэм къыщыIурт макъамэр е абы теухуа псалъэмакъ щекIуэкIырт. Иужь ихьэпами, Моцарт хузэфIэкIынутэкъым музыкэм пэIэщIэ зищIыну…
НтIэ, а талантышхуэ къыдалъхуари зэриIэу, а зэман жыжьэм ди адыгэ къуажэхэм ящыщ зым, псалъэм папщIэ, Аушыджэр къуажэкIэм, къыщалъхуауэ щытамэ-щэ Моцарт? Хьэ банэ макъ нэхъ музыкэшхуэ зэхимыхрэ щIым и пэр етауэ белкIэ, гуахъуэкIэ лажьэу дунейм тетамэ? Моцартыну пIэрэт Моцарт? Композиторышхуэ хъун дэнэ къэна, музыкэ щыIэми щымыIэми имыщIэу, къигъэщIэнур къигъащIэу лIэжынкIэ хъунут.
Ар япэм. Иджы-щэ? Дунейпсо зыужьыныгъэм зи хъыринэр щIиупскIэ къалэ нэхъ пэрыт дыдэм и курыкупсэм къыщыхутатэмэ-щэ а композитор иныр зыхалъхуа унагъуэр нобэ? Моцарт аргуэру Моцарт мыхъункIэ хъунут — сабий зырыз-тIурытI фIэкIа зэзымыгъэгъуэт адэ-анэм бын ебланэр (Моцарт ебланэу къалъхуат) дунейм къытрамыгъэхьэххэнри хэлът!
МыбыкIэ жысIэну сызыхуейращи, дэтхэнэ зы Iэмэпсымэми хуэдэу, къызэрыбгъэсэбэпщ уи талантри. Уи жэмыр мэкъумылэншэмэ, шэмэдж зэщIэлъыкIа уиIэкIэ, сыт и мыхьэнэр?! Абы изогъэщхь талантри — къызэрыбгъэсэбэпщ.
Тхэным куэд пыщIащ. Узыхуей пхъэм хуэдиз мэзым щыпыбупщIрэ унэм уекIуэлIэжакъэ, зыбгъэпсэху мэхъу. Абы хуэдэкъым тхэныр — мыбдеж гупсэхугъуэ уихуэркъым махуэми, уеблэмэ жэщми…
— ЖыпIар нэхъ зэпкърозгъэхыну сыхуейт. Ущысабийм къыщыщIэдзауэ мис а щыIэ усэ гъэпсыкIэхэр бджыуэ, мардэ гуэрхэм зыхэбгъэгъуазэурэ укъыдэкIуэтеймэ-щэ? Абы щыгъуэми тхэныр талантыншэу къохъулIэнукъым, ара?
— Талантым щыщ зы жылэ цIыкIу пхэмылъу зыри пхуэщIэнукъым, мис абы уимыгъэпсэууэ, укърихуэкIыу щымытмэ, стхынущ жыпIэу утIыскIэ пхуэтхынукъым…
— Сэфарбий, лъэпкъ литературэм и нобэрей зыужьыкIэмрэ абы цIыхубэр зэрыхущытымрэ дауэ уеплърэ?
— Ди литературэм зиужьауэ къысщохъу. ДиIэщ усакIуэфIхэр, тхакIуэфIхэр. Абыхэм я фIыщIэкIэ къэбэрдей литературэр и пIэм иуджыхьу щымыту, кIуэта хъуащ, къызэрысщыхъумкIи, йофIакIуэ.
ЦIыхур тхылъ еджэжыркъым, жаIэ. Йоджэ хъарзынэу. «Мыпхуэдэ тхылъ деджати, къызэрытщыхъуар мыращ», — жаIэу я гупсысэхэр къаIуатэу куэдрэ зэхыбох. Зыгуэрым жиIауэ щытащ: «КъызэдаIуэр зы цIыху закъуэми, си гуи си пси хэслъхьэу схужыIэнущ уэрэд». Апхуэдэущ Iуэхум зэрыбгъэдыхьапхъэр. Уи тхыгъэм зы закъуэ нэхъ мыхъуми еджэну пщIэмэ, абы щхьэкIэ утхэ хъунущ.
Тхыгъэр псоми зэхуэдэу ягу ирихьыну е иримыхьыну щыткъым, къазэрыгурыIуэнури зэмыщхьущ. Аращ литературэ жыхуаIэжыр. Птхыр хъумэ, абы Iэмал имыIэу щIэджыкIакIуи иIэнущ. Тхылъ къыдэкIхэр я щыхьэтщ нобэрей ди литературэм адэкIи гъуэгу зэриIэнум.
— Нэхъыщхьэу тхакIуэхэм гулъытэ зыхуащIын хуейр сыт?
— ГъащIэрщ. Уи художественнэ тхыгъэм гъащIэр къыхэмыщмэ, ар тэмэму цIыхум дежи пхунэхьэсынукъым. ГъащIэм и пэжыпIэрщ къэгъэлъэгъуэн хуейр, фэрыщIагъ хэмылъу… итIанэщ уи IэдакъэщIэкIыр лъапIэ щыхъунур. Япэ зэманым ирагъэлейуэ «дофIакIуэ, догъагъэ», — жаIэ фIэкIа, нэгъуэщIым тетхыхьу щытакъым, зыхуитри арат. Иджы… а фэрыщIагъыр щыIэжкъым, гъащIэм и пэжыпIэм ди напэкIуэцIхэр яубыд. Абы уегъэгуфIэ.
— «Сэ сыусакIуэкъым, прозэрщ къызэхъулIэр», — жыпIэу тIэу-щэ зэхэсхащ. УсэкIэ къыщIэбдзэу прозэм зептыжыным сыт щхьэусыгъуэ хуэхъуар?
— Си гъащIэр езыр прозэущ зэрызэхэтри, арагъэнщ. ИтIанэ, усэр гъащIэм ещхькъым, абы рифмэхэр щызэпэбжащ, моуэ хуиту щыткъым. Прозэращ, сэ къызэрыслъытэмкIэ, гъащIэм и купщIэр кърибгъэлъэгъуэну, и фIыпIэр къыщыбгъэнэхуэну нэхъыфIыр. Къапщтэмэ, литературэм и зыужьыныгъэр здынэсар къызэрапщытэри прозэрщ, аращ пщалъэ хъур.
— Сэфарбий, уи Iэдакъэ-щIэкIхэр щIалэгъуалэми балигъми зэIэпахыу ядж. ЩIэджыкIакIуэм сыт щыгъуи фIэхьэлэмэтщ тхыгъэр зытхам ар къигупсысарэ гъащIэм пэжу къыхихарэ ищIэну… Уэ уи тхыгъэхэм нэхъыбэу сыт лъабжьэ яхуэхъур?
— Псоми зэIэпахыу си тхыгъэхэм еджэу сщIэркъым… ауэ, лъабжьэ яхуэхъур жыхуэпIэм теухуауэ: сыт къэбгупсысми, абы уи гъащIэм къыщыхъуа гуэри пфIыхохьэ. Пэжщ, си гъащIэм щыщ Iыхьэхэм сэ куэдрэ си тхыгъэхэм защыхуэзгъэзэж къохъу. АрщхьэкIэ, уи гъащIэр зэрыщыту птхыжкIи ар художественнэ тхыгъэ хъуркъым. КъызэрысщыхъумкIэ, уи нэгум щIэкIар гъэщIэрэщIауэ («художественнэ» хъужыр аращ) птхыжмэ, IэджэкIи нэхъ гъэщIэгъуэн, къеджэгъуафIэ мэхъу къэгупсыса хъыбарым нэхърэ.
— Повесть, рассказ, очерк, эссе, нэгъуэщI литературэ жанр куэдми ущолажьэ. Уи IэдакъэщIэкIхэм арэзы укъащIыжрэ, ущызэгуагъэпыж къэхъурэ?
— Арэзы сытемыхъуауэ зы тхыгъэ утыку къисхьэркъым. Стхар езым сигу иримыхьыжмэ, хэт ар зыфIэхьэлэмэтынур?!
— НтIэ, птхыр зэхэпкъутэжу щIэрыщIэу къыщиптхыкIыж къыпхуихуэрэ?
— Птхари уокъутэж, пкъутэжари зэфIыботхъыж, зэфIэптхъари къыбощтэжри щIэрыщIэу къыботхыкIыж. Iэджи мэхъу ар. Сэ тхыгъэр нэзгъэса нэужь, согъэтIылъри, зыкъомрэ щызогъэлъ. Зэман дэкIыу къэпщтэжа иужь, уи щыуагъэхэр нэхъ IупщIу уолъагъуж, зыбогъэзэхуэж.
— Сэфарбий, компьютерымрэ Интернетымрэ къызэрежьэрэ тхылъыр лъэныкъуэ ирагъэзауэ къыпщохъу. Абы къихьа зэраныгъэмрэ щытыкIэр нэхъ ефIэкIуэжын папщIэ лэжьыпхъэхэмрэ ятеухуауэ сыт къыджепIэн?
— Радио, телевизор, компьютер, Интернет… Мыхэр къежьа щхьэкIэ, а тхылъ еджэнур йоджэ. Къэслъытэркъым тхылъ- еджэр тфIэкIуэдауэ. Тхылъыр акъыл гуэнщ. Зи гугъу тщIыхэмрэ абырэ зэи зэхуэдэ хъунукъым.
Сыт тхакIуэхэр дыщIэтхэжыр, тхылъхэр къыщIыдэдгъэкIыр?! КъызэрыгуэкIщ жэуапыр: цIыхум и гъащIэр зыгуэркIэ нэхъ тынш щытщIынырщ, и Iуэху зэхуэмыхъухэр адрейхэм яйхэм ирилъагъулIэу, зэригъапщэу гупсысэ къыхихынымкIэ сэбэп дыхуэхъун папщIэщ. Ахэращ литературэм и къалэныр.
Тхылъыр щыпIыгъым, и напэхэр щызэтебдзым нэхъ ппэгъунэгъущ, зэщIыгъущ нэмрэ гумрэ… Тхылъ еджэмрэ емыджэмрэ я къэухьри зэхуэдэкъым, цIыхум ущепсалъэм деж еджар занщIэу къыбоцIыху.
— Сэфарбий, уэ сыт щыгъуи лэжьыгъэ IэнатIэ упэрытщ, зэрыжаIэу, Iуэхуншэу зы махуи ущыскъым. Абыхэм яхэтт тхэным зэран хуэхъухэр?
— Лэжьыгъэр си натIэщ сэ сызэрысабийрэ. Си адэр зауэм хэкIуэдат, си анэр узыншэжтэкъым, си къуэш нэхъыщIэр цIыкIу дыдэти, унагъуэр зыхуей хуэзгъэзэныр си къалэн нэхъыщхьэу сыкъэтэджащ, гугъу семыхьауи схужыIэнукъым. Тхэныр хущIыхьэгъуэ Iуэхуу къекIуэкIауэ жыпIэ хъунущ.
— «Адыгэ псалъэ» газетым илъэс 30-кIэ ущылэжьащ. А зэманхэр сыт хуэдэу уи нэгу къыщIэбгъэхьэжрэ?
— ЩэнхабзэмкIэ къудамэм сыщыIэти, дауи, си лэжьыгъэр зыхуэунэтIар культурэрт. ЦIыху зыщыплI зы отделым дыщIэсу дызэдэлэжьащ икIи къысщохъу а зэманым адыгэм иIа щэнхабзэр ди тхыгъэхэмкIэ къыпхуэхутэну. ТщIэн хуея куэди къэнауэ къыщIэкIынщ, ауэ ди къарум къихь газетым и лэжьакIуэхэм абы щыгъуэм къэдгъэнакъым.
— Адыгэбзэм и пщIэр зэрелъэхъшэхам шынагъуэ хэлъщ…
— Гукъанэ щIэпщIын щыIэщ ди IуэхущIапIэхэм, IэнатIэ зэхуэмыдэхэм я фIэщыгъэхэр ди бзэкIэ тхауэ зэрыщымытым теухуауэ. Модэ Арысей пхащIэм удэтми, адыгэ щIыналъэ ущыIэми умыщIэну хамэ къэралыбзэщ дэнэкIи тетхауэ плъагъур. Налшык и уэрамхэм куэдрэ ущылъыхъуэнущ адыгэбзэ. Си жагъуэ мэхъу апхуэдэу зэрыщытыр. Хъарзынэтэкъэ ди бзэкIэ зэрахьамэ республикэр?! АрщхьэкIэ, апхуэдэуи букъуэдий хъунукъым, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэд зэрыщыпсэум тепщIыхьмэ. Мыхъужыххэрэ, трезгъэтхэнт IуэхущIапIэхэм я фIэщыгъэхэр урысыбзэкIи, адыгэбзэкIи, балъкъэрыбзэкIи. ПщIэ хъуну куэд къонэ ди емыгугъуныгъэкIэ. КъулыкъущIэхэм, унэтIакIуэхэм я гулъытэр абыхэм трезгъэухуэнт.
Ди тхакIуэшхуэхэу ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим сымэ я зэман лъандэрэ ди бзэр кIуэдыжынкIэ зэрыхъунум тегузэвыхьу къокIуэкI, я тхыгъэ мымащIи а Iуэхугъуэм траухуащ. Ауэ, къызэрысщыхъумкIэ, ди адыгэбзэр кIуэдыжынукъым, ар лъэщщ.
— ГъащIэм зэран къыщыпхуэхъу хьэл пхэлъ, Сэфарбий?
— Схэлъу илъэпкъыр зэран къысхуэхъуу къысщохъу (мэдыхьэшх). Пэж жысIэну сыхуожьэри, абыкIэ цIыхум и жагъуэ щысщIыр нэхъыбэщ. Пэж пцIанэр бутIыпщ хъурэ, хэти хуей абы?! ИтIанэ, уи тэмакъым къыдрихьеям уемыгупсысауэ занщIэу жыпIэ хъунукъым. Узыхуэмей хьэл защIэщ ахэр.
— ЦIыху хьэл-щэнхэм нэхъ пфIэлъапIэр?
— Пэжыгъэрщ…
— Утхэну гукъыдэж къозыт щыIэ хьэмэ ар уи лъым хэткIэ зэфIэкIрэ, Сэфарбий?
— Зэман сиIэщи, сытIысынщи стхынщ, жыпIэкIэ къохъулIэнукъым. Ар гум, псэм къыхэкIын хуейщ. Къысхуохуэ мазэ бжыгъэкIэ зыри щызмытх. Абы щыгъуэхэми сыгузавэркъым сэ. Алыхьым къызитыр сотх, къокIуэ езыр-езыру ар.
— Лъэпкъым и гъащIэм мы зэманым узыгъэпIейтей хэт?
— Дэтхэнэр жыпIэн?! Псом хуэмыдэу сыхэзыгъэгупсысыхьыр, ари си мызакъуэу, ищхьэкIэ зэрыщыжысIащи, ди бзэр лэжьапIэ IэнатIэхэм къызэрыщамыгъэсэбэпырщ. Адыгэбзэм апхуэдэу зиужьынукъым. ТIэкIу я бзэм, хабзэм пщIэ хуащIу, зэрыадыгэр ящымыгъупщэу, ар я напщIэм телъу згъэпсэунут ди цIыхур. Зы лъэпкъ щыIэкъым и бзэкIэ, и хабзэкIэ, нэгъуэщIкIэ адрейхэм ещхьу. Хуэсакъын, хъумэн хуейщ уи хъугъуэфIыгъуэр. Сэ нэгъуэщI щIыпIэ сыкIуамэ, хамэ цIыху сахыхьамэ, сегупсысу щытащ: «МыхъумыщIагъэ гуэр сщIэмэ, ар зэрылъэпкъыу къыддалъагъункъэ», жысIэу. Уи хьэлми дуней тетыкIэми кIэлъыплъыжыпхъэщ.
Апхуэдэу, дзэм къулыкъу щысщIа зэманым куэдрэ къысхуихуащ «Мыр адыгэм хуахьынущ, си закъуэ мыхъуу», жысIэу зыщысшыIа. СыхущIэкъуащ «адыгэхэр хабзэщIэкъущ» жезгъэIэным. Сыхуейт ди щIэблэми адыгэр зыхуэдэр, абы и фIыпIэхэр игъэлъэгъуэну.
Уадыгэныр зэрылъапIэр пщIэуэ, уадыгэным урипагэу дунейм утетыныр сыт и уасэ!
Епсэлъар БАГЪЭТЫР Луизэщ.
Губжокъуэ Лиуан, Шортэн Аскэрбий, Къагъырмэс Борис, Арбузов Игорь, Хьэх Сэфарбий сымэ. 1974 гъэ
Махуэхэр гъэщIэгъуэн тщызыщI
Сэфарбий 1963 гъэ лъандэрэ соцIыху. Дзэм къулыкъу щыщытщIа зэманрат ар. Пэжу, зы полкым дыздыхэтатэкъым, ауэ зы бжыхь фIэкIа ди яку дэмыту ди частхэр зэбгъэдэтти, дызэрыцIыхури, ныбжьэгъу дызэхуэхъуауэ щытащ. Нэхъ ипэIуэкIи Сэфарбий и тхыгъэхэр газетхэм тету слъэгъуат, ауэ езырт абы щыгъуэм иджыри сымыцIыхур. Зыгуэрхэр сэри стхырт, дызэчэнджэщырт, сэ сыщытригъэгушхуэр нэхъыбэт…
Сэфарбий езыр гугъу ехьу къэтэджа цIыхущ. Гугъу ехьам куэд елъагъу, куэд зылъагъум Iэджэ етхыжыф. Сэфарбий и творчествэкIэ къапщтэмэ, щапхъэу бгъэлъагъуэ хъуну тхакIуэфIщ, и прозэр лъэщщ. Хъунут Хьэхым и IэдакъэщIэкIхэр школакIуэхэм нэхъ куууэ ебгъэдж.
«Ленин гъуэгу» газетым щыщыIам, абы лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIащ, иджыпстуи сыт хуэдэ къалэн къылъыкъуэкIми, псори зэфIегъэхьэ.
Сэфарбий игъасэ ныбжьыщIэхэм узыщыгугъ хъуну усакIуэхэр, тхакIуэхэр къазэрыхэкIыр псоми дощIэ, абыхэм я тхылъ купщIафIэхэри щIэх-щIэхыурэ дунейм къытохьэ. ЩIалэгъуалэм я тхыгъэхэр урысыбзэкIэ зэддзэкIыурэ сызиунафэщI «Литературная Кабардино-Балкария» журналми тыдодзэ. Ар щIыжысIэр цIыхум зы Iуэху гуэр ирихьэжьа иужь, ар дэпIыгъмэ, зыгуэркIэ зыщIэбгъакъуэмэ, фIы къызэрыдэкIуэр цIыхухэм зэхащIыкIын папщIэщ. ФIы къызыдэкIуэщ Хьэхым иригъэкIуэкI лэжьыгъэр, абы папщIи фIыщIэ хуэфащэщ.
Хьэл гъэщIэгъуэн куэд хэлъщ итIанэ абы. ЦIыху зэIухащ, ауэ абы щыгъуэми зыгуэр иукъуэдиямэ, зэрыпхутекIыжын щымыIэу ерыщщ. И цIыху щIыкIэр аращ — зауэм къыхэтэджыкIа цIыхущ… ПцIыр, фэрыщIагъыр фIэфIкъым. Ар щынэрылъагъущ и тхыгъэхэми.
ТХЬЭЗЭПЛЪ Хьэсэн,
«Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редактор нэхъыщхьэ.
Псым ихь къихьыжыркъым
Иужь илъэс тIощIым къэбэрдей литературэм зэрызиужьа щIыкIэм сыщегупсысым сигу къэкIаращ: а лъэхъэнэм къриубыдэу икъукIэ мащIэ дыдэщ узэрыгушхуэну, утыкушхуэ ипхьэ хъуну ди тхакIуэхэм я Iэдакъэ къыщIэкIар. Е зэман зэблэхъугъуэм, къэралыр зытеува гъуэгущIэм къигъэупщIыIуа, е нэгъуэщI, сытми, зэзэмызэ къызыпхыIукI мыхъумэ, бащэкIэ дызыщыгугъ ди тхакIуэ, усакIуэ пажэхэм я Iэдакъэ къыщIэкIар куэд хъуркъым.
Ауэ абыхэм ящыщкъым Хьэх Сэфарбий. Ар зэи Iуэхуншэу щысакъым, уеблэмэ иужь лъэхъэнэрщ и тхыгъэ нэхъыфI дыдэхэр дунейм къыщытехьар. Псалъэм папщIэ, «Махуэм дунейр и кIыхьагъщ», «ЩIымахуэ мэракIуэ», «Псым ихь къихьыжыркъым» повестхэр, «Си хъуреягъкIэ» зыфIища и философие тхыгъэ кIэщI нэхъыфIхэр щитхар Совет Союзыр къутэжу жаIэнумрэ зытетхыхьынумрэ ямыщIэжу къалэм зыIэщIэлъхэр гъуэгущхьибл зэхэкIыпIэм къыщытена илъэсхэрщ.
Къапщтэмэ, ди тхакIуэхэм я нэхъыбапIэм я IэдакъэщIэкI нэхъыфIхэр, нэхъ купщIафIэхэр щатхар илъэс 30 — 50 ныбжьым щитхэращ, я къару илъыгъуэ зэманырщ. Хьэхым и творчествэм и гугъу пщIымэ, абы и тхыгъэхэр кIуэтэху нэхъыфI, нэхъ купщIафIэ хъууэ къысфIощI. Абы и щыхьэтщ иужь илъэс зыбгъупщIым итха повестхэр. Ахэр япэм и Iэдакъэ къыщIэкIахэм емыфIэкIмэ, ефэгъуэкIыркъым.
ЩIэблэ зимыIэм насып иIэкъым, жи. А Iуэхугъуэм Сэфарбий хуэдэу тегузэвыхь ди тхакIуэ-усакIуэхэм яхэткъым. ФIыщIэ жыг хухэпсэ хъунщ тхэн щIэзыдзагъащIэхэм Хьэхым гугъу зэрызадригъэхьым папщIэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, адрей ди тхакIуэ пажэхэм а Iуэхур Iэпэдэгъэлэл ящIащ. А къалэныр Сэфарбий и пщэ димылъхьэжамэ, литературэм гу хуэзыщIа ныбжьыщIэхэр дауэт зэрыхъунур?
Махуэл димыхыу, гъащIэм и уэрыпIэм хэту, зылъэкIхэм задимыгъэшу зи дунейр езыхьэкI ди ныбжьэгъуфIым дохъуэхъу узыншэну, и тхыгъэфIхэмкIэ иджыри куэдрэ дигъэгуфIэну, и мурадхэм лъэIэсыну.
МЫЗ Ахьмэд,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
Хьэх Сэфарбий (ижьымкIэ щытщ) и ныбжьэгъухэр и гъусэу. 1964 гъэ
Хьэх Сэфарбийрэ КхъуэIуфэ Хьэчимрэ. 08.04.1996 гъэ
Зыми емыщхь
Iуэхугъуэ куэдым теухуащ Хьэхым и усыгъэр: адэ щIыналъэм, абы щыпсэу лэжьакIуэхэм, Хэку зауэшхуэм къихьа фэбжьхэм, мамырыгъэр хъумэным, зэныбжьэгъугъэм, лэжьыгъэм, лъагъуныгъэм, нэгъуэщIхэми. Ауэ нэхъыщхьэр — усакIуэм къищта Iуэхугъуэхэр къызэрызэIуихыф Iэзагъэращи, жыIэн хуейщ нэгъуэщIхэм емыщхь къызэIухыкIэ Хьэхым къызэригъуэтыфыр.
Ар усэ тхыкIэм и «щэхухэр» фIыуэ къэзыщIа, поэзие нэсым и гъуэгум ехъулIэныгъэхэр къыщызыхьа, дяпэкIи нэхъыбэжкIэ дызыщыгугъ хъун усакIуэщ. Сэфарбий и тхыгъэхэр я къуэпс псомкIи быдэу пыщIащ езыр зыщыщ лъэпкъым и гъащIэм, абы и тхыдэмрэ и нобэрей махуэмрэ. Я гъэпсыкIэкIи, яхэлъ гупсысэ-гурыщIэкIи Хьэхым и усэхэм уи фIэщ ящIыф ахэр зытхар адыгэ усакIуэу зэрыщытыр, абыкIи къащхьэщокI шыфэлIыфэ зимыIэ, сыт хуэдэ лъэпкъми и фащэр, екIу-емыкIуми, зи усэм «щызытIагъэ» тхакIуэхэм.
Бзэ шэрыуэкIэ тхащ Хьэх Сэфарбий и прозэри. Абыхэм я зэхуэдэу зы хабзэ яхэлъщ — ахэр псори авторым пэгъунэгъу дыдэщ е зытепсэлъыхьыр аращ.
Хьэхым сабийхэм папщIэ итх усэхэр, рассказхэр газетхэм, «Нур» журналым куэдрэ къытохуэ. Ирехъу тхакIуэм и къалэмыр нэхъри жан, и гъуэгур кIыхь.
КЪАГЪЫРМЭС Борис,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
Къущхьэ Пётр, Къагъырмэс Борис, КIурашын БетIал, Гуртуев Сэлихь, Хьэх Сэфарбий, Губжокъуэ Лиуан. 20.05.1988 гъэ
ТхакIуэ, драматург Журт Биберд, журналист Багъэтыр Аркадий, Хьэх Сэфарбий. 3.01.1994 гъэ
Гугъуехьым ипсыхьа
СыщогуфIыкI сэ тхакIуэ Хьэх Сэфарбий къикIуа гъуэгуанэм. СыщогуфIыкI, а гъуэгуанэр дахэщи. Абы и IэдакъэщIэкIхэр гум дохьэ, гъащIэм и курыхыр, абы и пэжыр Iэзэу, куэдым урагъэгупсысу къегъэлъагъуэ.
Сэ сыкъапщтэмэ, тхакIуэм си гур егъэзагъэ къехьэкI-нехьэкI лъэпкъ хэмылъу, жьэнахуэу дыгъуэгъуакIуэхэм, фитIнэхэм, зи бзэмрэ зи хабзэмрэ зэзымыпэсыжхэм яхужиIэ псалъэ шэрыуэхэмкIэ. ТхакIуэр гъащIэм и лъэныкъуэ куэдым лъоIэс.
Дыхьэшхэныр гушыIэ дахэу ди нэгум къыщIегъэувэ Хьэхым, хузэфIокI а дыхьэшхэныр дыхьэгъым хуигъэкIуэни. Ди гъащIэм къыщыхъу-къыщыщIэ Iуэхугъуэ щхьэхуэхэр зэридзылIэм, зы ищIурэ, и художественнэ Iэзагъыр зыхэпщIэрэ узэщIиIэтэу и тхыгъэхэр ди пащхьэ кърелъхьэ абы. Ар псалъэхэм хощыпыхь, купщIафIэхэр, къарууфIэхэр къыхех. ФIым удихьэхыу, Iейм гущыкI хуэпщIу абы къретхэкI и персонажхэм я дунейр. Ахэр гъащIэм узэрыщрихьэлIэм хуэдэ дыдэщ, сыту жыпIэмэ, тхыгъэхэр Хьэхым а езы гъащIэм къыхихащ, языныкъуэ тхакIуэ «ныкъуэхэм» зэращIым хуэдэу, зыри къигупсысыркъым, и Iэпэм къыщIифыкIыркъым. Зи гугъу ищI къэхъугъэхэр тхакIуэм езым игъэунэхуащ, гурэ псэкIэ игъэващ. Аращ Хьэхым и IэдакъэщIэкIхэр нэщIысыпауэ щIыщытыр.
Хьэх Хьид и къуэ Сэфарбий 1938 гъэм накъыгъэм и 20-м Аушыджэр адыгэ жылэжьым къыщалъхуащ, къуажэ школым курыт щIэныгъэ щызригъэгъуэтри, пасэ дыдэу лэжьыгъэ IэнатIэ Iуувэн хуей хъуащ. Унагъуэр хуэIудэIущэ унагъуэт, хуабжьу зэтехуа-хуэмыщIат. Сытым игу фIы ищIынт щIалэ цIыкIум, и адэр зауэ мыгъуэжьым хэкIуэдамэ, и анэ Къарэщи, гугъуехьымрэ фызабэ гъащIэ хьэлъэмрэ иращIыкIауэ и лъэм зэримыхьэжу Iэрызехьэмэ, ныбэ илъу къэна и шынэхъыщIэ Заур цIыкIу и куэщIым ирипIыкIыну къыхудэхуамэ?! А псом и щIыIужт унэ-лъапсэ ныкъуэухуэ-ныкъуэщIыр, адэ тхьэмыщкIэм и Iэ- и лъэр зыхунэмысар, унагъуэ, хадэ Iуэхухэр… Хьэлъэ егъэлея къытещIатэкъэ щIалэ IэпцIупцI цIыкIум? ИтIани, езы тхакIуэми зэрыжиIэрейщи, «цIыхуфI куэд щыIэщ». Къутакъым щIалэ цIыкIум и гъуэгур. Иратакъым абы къутапIэ Аушыджэр къуажэ угъурлым дэсхэм. Ар езыр зэрыIыгъ-зэрылъытэ жылэжькъэ-тIэ игъащIэми?! А цIыху телъыджэхэм я Iэ къыхуашиящ, зыкъыщIагъэкъуащ гугъу ехь унагъуэм, ял узащ гъунэгъуми, Iыхьлыми, лыджанэми, Iэулэдми…
Ауэ хуэщIэ-къыхуэщIэ защIэкIэ зыри псэуаи унаи хъуркъым. Сэфарбий ар къыгурымыIуэу щыттэкъым. Ауэрэ и шынэхъыщIэр къэжэпхъщ, нэхъ къыдэкIуэтейри, «цIыхум дахэгъуащэу дыпсэунщ, сом къэзлэжьынщи», — жиIэри Сэфарбий ежьащ, къэралышхуэм и щIыпIэ пхыдза куэдым къыщыщIи-дзащ. ЩIалэр техьащ гъуэгуанэ, и шынэхъыщIэр къыкъуэувати, анэ пIэхэнэм ар къыбгъэдинэри. «Сызыдэмыхьа къуэладжэмрэ зызэзмыпщыта лэжьыгъэмрэ укIуэдыж, — гукъэкIыжым хошасэ тхакIуэр, и псалъэхэр хуэму зэкIэлъихьурэ. — Свердловск къалэ ухуакIуэхэм сащыдэлэжьащ, Волгэ псым лъэмыж тезылъхьэхэм сахэтащ, Ростов, Таганрог къалэхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэми хьэлъэ къыщеслъэфэкIащ. ЗыщIыпIи си Iуэху щыхъуакъым. Къэзгъэзэжри, имыхабзэххэу си насып къикIащ: Налшык блок заводым рабочэу сащтащ. Ахъшэ хъарзынэ къэсхьу, унагъуэри зы-хуей хуэзэу хъуащ. Сыти жыIи — цIыхум и насыпыр здэщыIэр езыр щалъхуа и Хэкурщ. Дэ ар дымыщIэу нэгъуэщI щIыпIэхэм дыщолъыхъуэ. Сыт хуэдиз хьэзабрэ бэлыхьрэ си псэм ишэча сэ а насыпу къэслъытэр къыщыслъыхъуэм! Махуэ гуэрым хьэлъэ зеслъафэу заводым Iуэху иIэу нокIуэ Къагъырмэс Борис. Дызэхуозэри, си тхыгъэхэм я гугъу хузощI, ди усакIуэшхуэ КIуащ БетIал зэгуэр си усэхэр схутридзауэ зэрыщытари жызоIэ. Редакцэм Борис срегъэблагъэ, си усэхэри хузохь. «Утхэфынущ, ауэ Iэмал имыIэу уеджэн хуейщ. Москва Горькэм и цIэкIэ щыIэ Литературэ институтым щIэтIысхьэ», — къызжеIэ. Дуней насыпу къысщыхъурт сэ а еджапIэм сыщеджэныр, мащIэуи сытешыныхьырт экзаменхэр схуэмытынкIэ. Къагъырмэсым сытригъэгушхуэри, симыгугъэххауэ, сыщIэхуауэ щытащ институтым».
Зэрылажьэм хуэдэурэ Сэфарбий Литинститутым щеджащ, иужькIэ армэм ираджэри, дзэм къулыкъу щищIащ. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтри, Сэфарбий щалъхуа куейм IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щылэжьащ.
70 гъэхэм дунейм къытохьэ художественнэ тхыгъэхэр, хэпхыни щIыбгъужыни хуэмыныкъуэ тхыгъэ купщIафIэхэр. И хъэтIрэ и макърэ иIэжу ди литературэм къыхыхьа Хьэхым и IэдакъэщIэкIхэр фIыуэ къалъытащ тхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэхэу Теунэ Хьэчим, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Тхьэгъэзит Зубер, Къагъырмэс Борис, Архипов Владимир, Львов Михаил, нэгъуэщIхэми.
КъызэрыгуэкI щIэджыкIакIуэхэми тхакIуэ, усакIуэ пажэхэми я гум, я псэм дыхьат, фIэщхъуныгъэ къахилъхьат Хьэхым и япэ тхылъ «Пщэдджыжьыпэ щIыIэ» зыфIищами, нэхъ иужьыIуэкIэ урысыбзэкIэ дунейм къытехьа «Свежесть» усэ сборникми.
УсакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм къыхотэджыкI гъащIэр фIыуэ зылъагъу, ар ефIэкIуэн папщIэ щIэгъэкъуэн хъуну хьэзыр нобэрей щIалэгъуалэр. Хьэхым гуащIэдэкIыр зэригъэлъапIэм, зэрысабийрэ абы пщIэшхуэ зэрыхуищIым, лэжьакIуэ хьэлэлым пищI цIыху зэрыщымыIэм щыхьэт техъуэ усэ куэд иIэщ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Аушыджэр», «ЩIы», «Щхьэмыжищ», нэгъуэщIхэри. Мы усэхэм къыбжаIэ зэманым удекIуну ухуеймэ, уи лэжьыгъэр зэи зэпыбгъэу зэрымыхъунур, гъащIэр зэтезыIыгъэр арауэ зэрыщытыр:
ПщIэнтIэпс шыугъэм
Зэщыщхъу имыщIатэм,
Уи гур хуэмыкIуэу
ГъащIэр хъунт мышыу…
Сэфарбий и усэ куэд триухуащ зауэ мыгъуэжьым къытхуихьа гуIэм, зэман хьэлъэм, адэжь щIыналъэм и лъапIэныгъэм:
Мэз лъэбыцэ инхэр
Си нэ-си псэщ,
Псынэ къишкIурыкIхэм
Сигу хагъахъуэ,
Уей, си лъахэ,
Сыту си насып сэ!
Сралъхуащ уи бгыжьхэм
я кIэдахъуэ.
Дунейм и щытыкIэхэм сытым хуэдэу нэ жанкIэ еплърэ усакIуэр! Нэхъ жыIэкIэ дахэ дыдэхэр, зэгъэпщэныгъэхэр Iэзэу къегъэсэбэп Хьэхым. Абы уафэгъуагъуэ зыщIэт уэшхышхуэр уи нэгу къыщIигъэхьэ къудейуэ къанэркъым, атIэ абы ухиубыдами ярейуэ къыпфIегъэщIыф:
УкъриIэным хуэдэу
фIыцIэщ жэщыр.
УафэхъуэпскIым жыжьэу зыщеупцI.
НапIэзыпIэм дуней нэху къыщIэщыр
МэункIыфIыжри, уи нэр къеуфIыцI.
Уафэгъуагъуэри мэгъумэтIымэ,
Щыблэ ябгэр щIым хуиуб
къысфIощI.
IурыуфIыцIыкIащи жэщ щхьэумэр,
Къожэх и уэшх нэпсыр — и гур хощI.
Пейзаж лирикэ нэскъэ-тIэ?!
КIэщIу, гурыIуэгъуафIэу тхауэ усэ нэщIысахэр ярытщ зэман зэхуэмыдэхэм къыдэкIа мы тхылъхэм: «Си гъэмахуэщ», «Бжьыхьэ уэфI», нэгъуэщIхэми.
Хьэхым къехъулIа тхыгъэхэм яхызобжэ «ЩIэщыгъуэ», «Кърым макъамэхэр» поэмэхэри. Япэ тхыгъэм и гугъу тщIымэ, нобэ адыгэр зыхэп-сэукI гъащIэм, къуажэдэс цIыхухэм я гурыгъу-гурыщIэм, ахэр нэхъ зыгъэпIейтейхэм теухуащ.
Лъэпкъым ди блэкIам, ди нобэм, цIыхур щIэпсэум и мыхьэнэм ехьэлIа гупсысэ куу къызыхэщ, ди гъащIэм, ди дунейм я кIапэлъапэ куэдым, плIанэпэ нэхъ куэдыжым удэзыгъаплъэ поэмэщ «Кърым макъамэхэр». Урыс пащтыхьхэм я политикэм лъэпкъкIуэдыр къытхуигъэкIуэн щхьэкIэ илэжьахэм, адыгэ лъэпкъ лажьэншэм Хэкур зэрырагъэбгынам, нэгъуэщI насыпыншагъэ куэд уигу къэзыгъэкIыж, гупсысэ хьэлъэм ухэзышэ тхыгъэщ ар. «ЩIы хъурейм и нэхъ щIыпIэ дахэм ущыпсэуми, мылъкумрэ фIыгъуэмрэ ухэсми, уи Хэкум уимысыжмэ, ахэр зыри IэфIыжкъым. ГъащIэми дунейми я нэхъ IэфIыпIэ дыдэр здэщыIэнкIэ хъунур уи пщIантIэжьщ, уи хэкужьщ»… Гупсысэ нэхъыщхьэр къэзыIуатэ мы псалъэхэмкIэщ поэмэр усакIуэм зэриухыр. Ар зэрытха бзэ къулейр-щэ?! ЕкIурэ игъуэу абы къегъэсэбэп метафорэхэр, эпитетхэр, зэгъэпщэныгъэхэр — тхыгъэр художественнэ зыщIыж Iэмал псори.
Хьэхым и зэфIэкIыр псом хуэмыдэу къыщынэIуар прозэрщ. Абы и повестхэмрэ рассказхэмрэ ярыту зэман-зэманкIэрэ дунейм къытехьа тхылъхэщ «Пщэдджыжьыпэ щIыIэ», «Толъкъун Iэсэ», «Махуэм дунейр и кIыхьагъщ», «Сигу, къэувыIи сызылъэщIэгъэхьэ», «Си хъуреягъкIэ», нэгъуэщIхэри. Ахэр художественнэ и лъэныкъуэкIэ къызыхуэтыншэщ, дэтхэнэ тхыгъэ щхьэхуэми гъащIэм и къэхъугъэ зэхуэмыдэхэм я нэпкъыжьэ хыболъагъуэ. Аркъудейкъым: психологизм нэскIэ гъэнщIащ тхакIуэм и прозэр. Аращ Хьэхым и IэдакъэщIэкIхэм къеджэр щIызыIэпишэр.
Яшхынрэ зыщатIэгъэнрэ ямыгъуэту, ящIэнумрэ зыхэIэбэнумрэ ямыщIэу къуажэдэсхэр щхьэлажьэ щыхъуа зэман хьэлъэр къыхощыж «Пщэдджыжьыпэ щIыIэ» повестми, «Шамсир», «ХэщIащ» рассказхэми, нэгъуэщI тхыгъэ зыбжанэми. Къапщтэмэ, илъэс тIощIым щIигъуащ сэ «Шамсир» рассказым сыкъызэреджэрэ, итIани, си нэгу щIэтщ тхыгъэр зытеухуа а фызабэ тхьэмыщкIэр. ШхынщIэлIэт бзылъхугъэ хейм и унагъуэр. Гъавэр щыIуахыжа хьэсэм, гуэдзыпкъэм, тхьэмыщкIэм щхьэмыжитI-щы къудей къыщигъуэтат, арщхьэкIэ хьэсэпэхъумэ бзаджэнаджэм ар Iуэху ещI, ер кърегъэкI. ЦIыхубз лажьэншэр жэуапым ирашалIэ, щIавэжыну е къуалэбзум яшхыжыну щыта щхьэмыжитI-щым щхьэкIэ. ЦIыхукIэ уеджэ хъун апхуэдэхэм?! Уи гур къызэфIэмынэу укъеджэфыркъым рассказым, фыз гузасэр апхуэдизкIэ пфIэгуэныхь мэхъури, абы и гуIэр уи псэм хохьэри.
Сыт хуэдэ Iуэхугъуэми тетхыхь Хьэхыр псалъэм хуэIэзэщ. Дэтхэнэ и тхыгъэри къащти, нэрылъагъущ ар зи Iэдакъэ къыщIэкIар зэрытхакIуэ нэсыр. А зэман ямылъагъужыным теухуащ «Гулъытэ», «ЦIыхуфI куэд щыIэщ», «ЖэщитI», «Лъэмыж» тхыгъэхэри. Абыхэм увыпIэ щхьэхуэ щаубыд фызабэ гъащIэ хьэлъэр зи натIэ хъууэ гугъуехьымрэ хьэзаб мыухымрэ иращIыкIыпа бзылъхугъэ тхьэмыщкIэм, зи адэ зыщхьэщыт и ныбжьэгъу цIыкIухэм ехъуапсэрэ нэпс щIигъэкIыу зи гъащIэр зыхь щIалэ дыгъэ цIыкIум, фэбжьышхуэ зытелъ псэ къабзэ-псэ хей куэдым.
Гулъытэшхуэ тхакIуэм хуещI къытщIэтаджэ дыщэ-щыгъэ цIыкIухэм. ГъэщIэгъуэнщ абы сабийхэм папщIэ итх хъыбархэмрэ псысэхэмрэ. Ахэр ди литературэм дежкIэ щIэщыгъуэщ. «ПсыIэрышэ», «Дадэкъуапэ» тхылъхэм, «ЦIыкIураш» псалъащхьэр яIэу дунейм къытехьа усэхэм, нэгъуэщI куэдми ныбжьыщIэхэр щогуфIыкI. Зи школкIуэгъуэр къэблэгъа дзахъэ дыгъэ шырми къэжэпхъа Iущыцэ цIыкIуми фIэфIщ мы зи цIэ къисIуа тхылъхэм ярыт тхыгъэ цIыкIухэм щIэдэIуну, Хьэхыр зытепсэлъыхьхэр цIыкIухэм псэкIэ я гъунэгъущ, бзэ зэщIэ-жьыуэкIэ тхащи.
Зи гупсысэкIи акъылкIи балигъхэм ефIэкI щIалэм, илъэсих-блыхэм итыным, и хьэл-щэным удехьэх, апхуэдизкIэ ар зэпIэзэрытщи. Зи гугъу сщIыр «Акъылыщхьэ» рассказым хэт лIыхъужь цIыкIурщ. Зыхэт сабийхэм ягъэщIагъуэм къыщымынэжу, балигъхэри къигъэуIэбжьырт Мурат къызыкъуих акъылымрэ абы и гупсысэкIэмрэ. Пэжщ, апхуэдэ сабий дыгъэхэм, балигъ акъылым ехьэехуэхэм, уеблэмэ щхьэпрыкIыжхэм, гъащIэм дащыхуозэ. ДиIэщ апхуэдэ дадэкъуапэ цIыкIухэр, ауэ абыхэм дащхьэпрыIэбыкI-дащхьэпрыплъыкIыурэ, я гугъу дымыщIурэ къокIуэкI нобэр къыздэсым.
Образ щIэщыгъуэ куэдкIэ дызыгъэгуфIэ Сэфарбий гугъэзагъэ-псэгъэзагъэу дегъэлъагъу и IэдакъэщIэкIхэм хэт персонажхэр. Дэтхэнэми иIэжщ езым и дуней тетыкIэрэ и псэлъэкIэрэ.
Сыт хуэдиз къабзагъэрэ дахагъэрэ къыхэщрэ «Папэ, мамэ, сэ, си Наур» рассказым! НапэкIуэцIитI къудейщ ар зэрыхъур, ауэ дэ абы щыдолъагъу адыгэ унагъуэ дахэм къыщIэхъуэ сабий дахэхэр. Рассказым хэт Аслъэн цIыкIур, зекIуэгъуей-псэлъэгъуей пыжьынэ цIыкIур, псэгъэгуфIэ-гукъинэжщ.
Гукъинэжщ «Дыгъужь-къуажакIуэ» псысэри. Абы хэт дыгъужь шырым уи гур щIогъу, пфIэгуэныхьщ, жыIэмыдаIуэми. И анэм и Iизыншэу дыгъуакIуэ кIуати, кIуэдыпIэ ихуащ тхьэмыщкIэ цIыкIур. Мыхэр псори — рассказхэри псысэхэри — бзэ дахэкIэ, сабийр къыдэзыхьэх бзэкIэ, сабиибзэ жыхуэтIэжымкIэ, тхащ. ГъэщIэгъуэну ухуащ фабулэхэри.
Хьэхыр гугъуехьым ипсыхьа тхакIуэщ, тхакIуэ Iэзэщ, нэсщ. Тхьэм къыхупищэ и зэфIэкIми и узыншагъэми.
ГЪЭУНЭ Борис,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
«ВагъуэщIэхэм» къыджаIахэр
Уигурэ уи псэрэ зэта лэжьыгъэр сыт щыгъуи къохъулIэ, и хъер уолъагъу. Абы и щыхьэтщ Хьэх Сэфарбий щIалэгъуалэм щадэлажьэ «Шыхулъагъуэ» литературэ хасэр. Ди тхакIуэ пажэхэм ящыщ зым ныбжьыщIэхэм я гупсысэхэр илъэс тIощIым щIигъуауэ еузэщI, я гурыщIэхэр гъэхуауэ тхылъымпIэм нахьэсыным и нэIэ трегъэт, дэтхэнэми и «хъэтIыр» еубзыху.
«Шыхулъагъуэ» литературэ хасэм хэтхэм Хьэх Сэфарбий я гъусэу.
Сэфарбий и хасэм екIуэлIа куэдым тхакIуэфIхэр, усакIуэфIхэр къахэкIащ, щIэныгъэ, IэщIагъэ нэхъыщхьэхэр зрагъэгъуэтащ, языныкъуэхэр ТхакIуэхэм я союзым хагъэхьащ. Мы зэманми тхэн-усэным гу хуэзыщIа щIалэгъуалэ хъарзынэ йокIуалIэ «Шыхулъагъуэм». Абыхэм я зэфIэкI щагъэлъагъуэ усыгъэми прозэми, тотхыхь гъащIэми дызытет дунейми. Я зэфIэкIыр зыунэтI я гъэсакIуэм ахэр хуэпэжщ, гудзакъэ яIэу бгъэдэтщ.
«Шыхулъагъуэм и гъуэгугъэлъагъуэ»
ГъащIэм и къуэгъэнапIэ зэхуэмыдэхэм набдзэгубдзаплъэу дэплъэф, и къэгъэшыпIэ нашэкъашэхэм гъуэгу занщIэ къыхуэзыгъуэтыф Сэфарбий анэдэлъхубзэм и IэфIымрэ и курыхымрэ и тхыгъэхэм щигъэнаIуэу, хуэнэхъуеиншэу къогъуэгурыкIуэ. КъБР-м и ТхакIуэхэм я союзым егъэбыдылIа «Шыхулъагъуэ» литературэ хасэм и унафэщIым езэшрэ къикIуэтрэ имыщIэу ядолажьэ литературэм гу хуэзыщIа щIалэгъуалэм. Хасэм екIуалIэ дэтхэнэми тхылъымпIэ напэм нэтхьэсу а гупсысэр лъэныкъуэ куэдкIэ иIуантIэурэ «псэ къыIуигъэкIащ» жыуигъэIэу абыхэм дакIэлъегъэплъыжыф. «Шыхулъагъуэм» екIуалIэхэр ныбжьэгъу дызэхуэхъуауэ, пщIэрэ нэмысрэ зэрылъ унагъуэшхуэм хуэдэу дыкъогъуэгурыкIуэ. Зым и тхыгъэм адрейр дыщIэджыкIыурэ къызэрытщыхъуамкIэ дызэдогуашэри, ди зэхуэзэгъуэр къытхуэмыгъэсу апхуэдэщ. А зэхущытыкIэ дахэр ди зэхуаку къыдэзылъхьар Сэфарбийщи, сохъуэхъу узыншэу, жыджэру иджыри илъэс куэдкIэ ди япэ итыну.
Жамбэч Рабия.
Зыми ещхькъым
И цIыху щIыкIэкIи, и творчествэкIи Хьэх Сэфарбий зыми ещхькъым. Абы и IэдакъэщIэкIхэм езым и хьэл-щэныр къыхощ. Сэфарбий и тхыгъэхэм зэм куууэ уагъэгупсысэ, языныкъуэхэм нэжэгужагъэ къыпхалъхьэ, зэми къыбдэгушыIэ хуэдэурэ щIагъыбзэм щIэгъэпщкIуа щэху гуэрхэр къыпхуагъэнаIуэ. И тхыгъэхэм уеджэну щIэщыгъуэщ, къахэпх гупсысэр гъащIэ псокIэ къыпхуонэ.
Гугъуэт Заремэ.
Псыпэ куэд къыздежьэ
Нобэ радиом, телевиденэм, газетхэм я лэжьакIуэ хъуа куэдым я псыпэр къыщожьэ Хьэхыр зи унафэщI «Шыхулъагъуэ» литературэ хасэм. Абы и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу щытщ къыдэкIуэтей щIэблэм Сэфарбий и къару емыблэжу зэрадэлажьэм. Абыхэм я тхыгъэхэм хэт дэтхэнэ зы псалъэри Хьэхым и нэ зэвитIым щIигъэкIащ, зэригъэзэхуэжури и щхьэц дахэ тIэкIур уэсым хуэдэу тхъуащ. Зи лэжьыгъэр апхуэдэу нэрылъагъу гъуэтыгъуейщ.
Сэфарбий и ныбжьыр илъэс бжыгъэ дахэ ирокъу, нэгъуэщIу жысIэнщи, лIыпIэ иува къудейщ. Сигуми си псэми къабгъэдэкIыу сохъуэхъу ди тхакIуэфIыр иджыри куэдрэ узыншэу къытщхьэщытыну. Ди нэхъыжьыфIым и жьауэм, и жыIэм дэри куэдрэ дыщIэтыну Тхьэм жиIэ!
Дзэгъащтэ Азэмэт.
Чэнджэщэгъу къытхуохъу
Хьэх Сэфарбий и сэбэп зэмыкIа щIагъуэ яхэту къыщIэкIынкъым иджырей тхакIуэ, усакIуэ нэхъ щIалэхэм. Сэри абыхэм сащыщщ. Аращ Горькэм и цIэр зэрихьэу Москва дэт литературэ институтым сыкIуэным сытезыгъэгушхуауэ щытар. Абы и чэнджэщхэмкIэ дэ куэдым нэплъыснэIус дыхуэхъуащ. Ди гуапэщ и къарум хэмыщIу адыгэ литературэм иджыри куэдрэ хуэлэжьэну.
НафIэдз Мухьэмэд.
Гуп и уасэщ
Пэрытыр япэ итракъым, зи ужьым кърикIуэIарщ. Хьэх Сэфарбий пэрытщ! Литературэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэм зи зэфIэкI къыщызыгъэлъэгъуа тхакIуэм нэгъуэщI зы лэжьыгъэшхуи и пщэ дилъхьэжауэ, тхэным гу хуэзыщIа, зэфIэкI зиIэ щIалэгъуалэр утыку кърешэ. Пэжыр жытIэнщи, ар зыхузэфIэкIынур зырызыххэщ.
Хьэхым и усэхэм ящыщ зым хэтщ «ГъащIэ бгы задэм сыздыдэкIым…» жиIэу, абы къыпысщэу жысIэну сыхуейт «ГъащIэ бгы задэм ар щыдэкIым, абы здыдишырт нэгъуэщI гуп».
Сэфарбий сохъуэхъу узыншагъэ быдэ иIэну, гурыфIыгъуэр ибэу, и тхыгъэщIэхэмкIэ дигъэгуфIэу иджыри илъэс куэдкIэ тхуэпсэуну!
Щомахуэ Залинэ.
Гудзакъэ зиIэ
«ТхакIуэр тхэн хуейщ» и жыIэм тетыжщ Сэфарбий. И гъащIэм фIэхьэлэмэтыну зыIущIахэмрэ игу къинэну щилъэгъуахэмрэ щызэхуихьэсащ абы и тхыгъэхэм. «Шыхулъагъуэм» и унафэщI гумызагъэм щIэх-щIэхыурэ щIалэгъуалэр дызэхешэ, дэтхэнэми чэнджэщ гуэр иритынуми, дэлэжьэнуми зэман къыхуегъуэтыф. Сэфарбий уи упщIэм и жэуапыр къызэрыбгъуэтыжыным ухуеунэтI, абы щыгъуэми гудзакъэ иIэщ. Абы деж дапщэщи ущыхьэщIэ лъапIэщ. ХузэфIэкIыххэну ищIэмэ, сыт хуэдэ IуэхукIи къыбдэIэпыкъунущ. Ар цIыху хьэлхэм я нэхъ лъапIэщ. Узыншагъэ быдэ иIэу иджыри илъэс куэдкIэ Тхьэм ди япэ иригъэт!
Бэрбэч Аслъэнджэрий.
Хьэх Сэфарбий
Си хъуреягъкIэ
* * *
СызыщIэт жыгым и щIагъым сыкъыщIэкIыу фIыуи сыпыIукIуэтыжу, сеплъа нэужьщ абы и дахагъэри, и уардагъэри, пыт пхъэщхьэмыщхьэр зыхуэдэри къыщыслъэгъуар…
Уа, уэ нобэ къыпщхьэщыт, зи жьауэ ущIэтхэм я уардагъэ-жумартыгъэм гу лъыптэфу пIэрэ, уи нэм иджыпсту къыIуидзэ псом уаблэплъыкIыу?
* * *
Сурэтыр цIыхум и гъа-щIэм къыдежьауэ жеIэ щIэныгъэм. Аддэ, мывэр Iэмэпсымэ нэхъыщхьэу щыщытам, абыкIэ къратхъэурэ, сурэт ящIырт. ЯщIырт, дэтхэнэми и гур зылъэмыIэсын гурыщIэ гуэрхэм зэратеIэбэным хущIэкъуу. АрщхьэкIэ, сурэтым еплъхэм къагурымыIуэнкIэ хъурт сурэтыщIым абыкIэ жиIэну зыхуейр. КъагурыIуэртэкъыми, сыт мыхэр зищIысыр, жаIэрт. Ауэ мыдрейм мыувыIэу ищIырт сурэт. ИщIырт, абы хьэщыкъ хуэ-хъуат, хуэчэфти. Жылэм зэрыпсэун Iуэху зэрахуэрт: зыщIэсын яуцIырхъырт, къащэкIуIарт — я ныбэ, я фэ иралъхьэн. СурэтыщI тхьэмыщкIэм сурэт ищIырт, дунейр щыгъупщауэ. Еплъщ-еплъри, мо ищIхэри къащыгурымыIуэм, куэдрэ къолIэлIэнт цIыхур — делэщ жаIащ сурэтыщIым щхьэкIэ.
Ар икIи пэжу къыщIэкIынут: узэщIимыщтамэ, делэ утемыхъуамэ, искусствэм (ар иресурэт, ирелитературэ, иренэгъуэщI) зыри щыпхуэщIэнукъым!
* * *
Ди благъэхэм я хьэжьым сызэпкъритхъынут пщIантIэм сыщыдыхьам. КIапсэ зэрепхамкIэ зитхьэлэжыным хуэдэу си дежкIэ къеIэрт, зишхыхьыжу. Сэ сызэгуэпащ: сыт есщIар?!
Ауэ щылъ мывэр къасщтэу езутIыпщыну сыхуежьат. АрщхьэкIэ сыщIегъуэжащ. Сеуэным и пIэкIэ унэм сыщIыхьэщ, щIакхъуэ Iыхьэ къыщIэсхри, естащ.
СыкъыщыдэкIыжым а хьэр арауэ пщIэжынтэкъым. И кIэр игъэкIэрахъуэу къысщыгуфIыкIырт, гуапагъэ гуэри щIэплъагъуэрт и нитIым, сэбэп къысхуэхъун щхьэкIэ сытри ищIэну хьэзырт.
Сэ абы IуэхугъуитIым сригъэгупсысащ:
1. Дэ Iей къыдэзыщIэм фIы зэрыхуэдмыщIэжыфым сыту куэдым дыщыхигъэкIыжрэ мы дунейм!
2. ФIы хуэтщIауэ цIыху дапщэ щыIэ а хьэм хуэдэу дакъыгурымыIуауэ?!
* * *
Шэрэздин Алыхьым ахъшэ тIэкIу къыщритым, чырбыш гъэжыпIэ къызэIуех, езым и цIэр зэрихьэу. ЩIалэ ахъырзэман гупи къещтэ лэжьакIуэу.
ЛэжьапIэм щIэх дыдэу зеужь, зеIэт. «Шэрэздин» зиIэтыху, Шэрэздини зиIэтурэ, лъагэу докIуей. А зыдэкIуеям нэхърэ нэхъ лъагэжу еIэт и пэр. АпхуэдизкIэ уи пэр Iэтауэ щIым щытхэр плъагъужын, и лэжьакIуэхэр фIокIуэд. ЛэжьакIуэхэр щыкIуэдым, «Шэрэздини» хокIуэдэж. И пэри къохуэхыж Шэрэздин…
Я нэхъ лъагэу Iэта щхьэр ятIэр иутэу щIым хэт лъэм зэрехьэ!
* * *
Зымахуэ зы цIыхубз къыщIыхьат си деж. Махуэ ныкъуэкIэ дыпсэлъагъэнщ, зи щхьэфэ димыIэбаи къэнакъым. ЗгъэщIэгъуаращ: и щхьэгъусэри, и бынхэри, и гуащэри, и тхьэмадэри, и гъунэгъухэри, и лэжьэгъухэри, и ныбжьэгъухэри, ауэ и цIыхугъэ къудейхэм нэгъунэ — псори фIыщ, дахэщ. Губзыгъэщ, цIыху дыщэ защIэщ ихъуреягъыр.
Сэ абы седэIуащ, седаIуэри, моуэ сигу къэкIащ: «Мыр езыр нур кIапэщи аращ. Здынэмысым нэсыркъыми, зыхуэдэр ищIэркъым, здынэсым и нурыр тредзэри, зэщIопсэ, дахэ мэхъу, мэлыд налкъутналмэсу».
Нэхум кIыфI щыIэу ищIэркъым.
* * *
ЛэжьакIуитI. Зыр лажьэрт, цIутI жимыIэу. Адрейр мыувыIэу тепсэлъыхьырт ищIам, яригъэгугъэрт куэд илэжьу. Гъэр иухри, зэрыгурыIуэгъуэти, лэжьам и гуэныр изт, Iэзэу псалъэм ейр нэщIт…
Ар сигу къыщIэкIыжаращи, хьэм нэщI щхьэIуо щеуэ жьэрыIэзэ-Iэпэзадэхэм я зэманыр имыкIауэ (зэгуэр икIынкIэ хъунумэ), гъащIэми дунейми зыужь яIэнукъым!
* * *
Псоми апхуэдэу яхущыту къыщIэкIынт а лIыр — къысхуэгуапэт, хуэзмыщIаIами. Сэлам къыщызихкIэ, си Iэ иубыдам къыблэкIуэтырт, ии, IэплIэ къысхуещI иджы, жызигъэIэу къызэкIуэталIэу. Жыжьэу сыкъилъэгъуа къудеймэ, и щхьэр медан зытхухкIэ къысхуигъэджэгурт, сэлам къызихыу.
Зымахуэ сыщыхуэзам зыхуэсхьынур къысхуэщIакъым абы и щытыкIэр — зблэкIащ къэмыувыIэу. Сэлам есхар сIихарэ сIимыхарэ схузэхэмыгъэкIыу, мащIэу и щхьэр ищIа хуэдэу къысфIэщIри, блитхъуащ. ЩIыIэу сигу къэкIащ: ярэби, махуэ къэс къохъуIа, гуауэ иIамэ, сыхуэгузэвэн хуеяуэ пIэрэ?
ИужькIэщ къэхъуар къыщысщIар — къэралпсо мыхьэнэ зиIэ къулыкъу къратауэ арат!
* * *
Троллейбусым къызэрогуэ щIалэгъуалэ гуп. Нэжэгужэт, егъэлеяуэ, я жьэр увыIэртэкъым. Iэтауэт зэрыпсалъэри. Сэ ар си гуапэ хъуакъым: моддэ, Арысей пхащIэм щыIэ къалэм сыткIэ къыщхьэщыкIрэ ди адыгэ тIэкIум мы ди жьантIэр? МащIэущ ди бзэр зэрыщыIур. Нэхъри си жагъуэ хъур ахэр езыхэр адыгэти арат. Адыгэт, ауэ псалъэртэкъым адыгэбзэкIэ, ящIэртэкъым икIи.
ИужькIэ жьыми щIэми ягу зрагъабгъэу щIадзэ: жамыIэн жаIэ, ямыщIэн ящIэ, IукIей-щIыкIейщ. ИтIанэ сэ си гуапэ мэхъуж ахэр адыгэбзэкIэ зэрымыпсалъэр.
Ди лъэпкъым къыхэкIами, Алыхьым абыхэм яIурилъхьатэкъым ди бзэр… яхуэфащэтэкъым!
* * *
ЛIыр я пщIантIэ дэту плъэуэ, и гъунэгъур машинэкIэ къыдыхьэжу щилъагъум, шэуэ къытехуащ — къащэхуащ машинэ!
Махуищ дэкIауэ къыщIэкIынтэкъым а лIы фыгъуэнэдыр унащхьэм къехуэхыу, щызэщиудам. Тхьэ зыщаIуэращ гъунэгъум а я машинэ и нэм бжэгъуу къыщIэуар дэту къыщIэкIыу, асыхьэтым сымаджэщым намыгъэсатэмэ, лIыр удын игъуэтам къелыну щымытауэ.
Хуабэрэ бейрэ зэран яIэкъым.
* * *
Зым жиIэнщ зыгуэри, гущIыхьэ пщыхъунщ, къыптехуэнщ шэуэ. А псалъэ дыдэр нэгъуэщIым къыбжиIэнщи, жыжьэуи уи жагъуэ пщIынкъым.
Сыт ар къызыхэкIыр?
ЖызыIэращ псори зэлъытар: Iуэхур езы псалъэракъым, атIэ ар къызыбгъэдэкI гум и къабзагъэрщ.
* * *
ГуфIэгъуэ пщыхьэщхьэ зэхыхьэ дыгъэлышхуэ, адыгэ лъэпкъым къыдихауэ. Зэхыхьэ ехьэжьа, макъамэр шатащхьэ маеу щхьэщыту. Iэгур тракъутэрэ лъэгур къафэ хъыжьэм щыщIрагъэуду, уэрэдри арауэ, лъагэу Iэтауэ. А псоми я псэ пшынэ щIэрыпсыр зыгъэбзэрабзэ лIы бжьыфIэ, нэгу угъурлы хъужауэ. Абы и Iэпэхэр чэзууэрэ псынщIэу холъэт. И щхьэр лъэныкъуэкIэ тещIащ, а макъамэм, утыкум щекIуэкI псом задищIу, и Iэпкълъэпкъыр зэрехьэ, и лъэри тепыIэркъым. Уолъагъу и напэм къежэх пщIэнтIэпсыр — и гур, и псэр хелъхьэ…
Мы къэралым цIыхуу исыр апхуэдэу хьэлэлу, я гур, я псэр етауэ зы илъэс закъуэ нэхъ мыхъуми згъэлажьэу, ди псэукIэр зэрыхъум сеплъащэрэт!
* * *
— Уузыншэщ, уи къару илъыгъуэщ, итIани… — гукъанищэр хуэсщIрэ жезмыIэ щымыIэу соущие нэхъыщIэм. — Бетэмал, а уи ныбжьым иджыпсту сэ сыкъихутэжамэ, плъагъунт сщIэр!
— НтIэ, сэ си ныбжьым уитакъэ уэ?!
— Абы щыгъуэ а уи щхьэм иджыпсту илъым хуэдизщ сысейми илъар!
