Брежневыр щIахъумат… жьауэшхуэкIэ
СССР-м Къэрал шынагъуэншагъэмкIэ и комитетым (КГБ) и 9-нэ къудамэм щылэжьахэм зэрыжаIэжымкIэ, яхъумэ цIыхухэм ящыщу псом хуэмыдэу гугъу здехьар Брежнев Леонидщ. Нобэ ди псэлъэгъущ Урысейм и щхьэхъумэхэм я лъэпкъ зэгухьэныгъэм и унафэщI, зэгуэр а комитетым и офицеру щыта Фонарёв Дмитрий.
— Дмитрий, Брежневыр яукIыну сыт хуэдизрэ хэта?
— Ар куэдым кърагъэлын хуей хъуащ. Ауэ псом хуэмыдэу нэхъ хэIущIыIу хъуар Совет Армэм и лейтенант нэхъыщIэ, зи акъыл зэтемыс Ильин Виктор 1969 гъэм щIышылэм и 22-м ищIарщ. Ар яхэуащ Кремлым и Боровицкэ куэбжэм дыхьэ правительствэ кортежым. Къэхъуар телъыджэщ. И адэ къуэшым милицэ фащэ къыфIидыгъури, Ильин Кремлым дыхьэфащ. Асыхьэтым «Союз-4», «Союз-5» хьэрш кхъухьхэм исахэр къезыгъэблэгъэжа делегацэр къэкIуэжырт. Къызыхихар гурыIуэгъуэкъым, ауэ Ильин япэ ит автомашинэр блигъэкIри, етIуанэм и щхьэгъубжэхэм шэхэр тригъэлъалъэу щIидзащ. АрщхьэкIэ Брежневыр абы истэкъым. Исыр космонавтхэу Береговой Георгий, Леонов Алексей, Николаев Андрейрэ абы и щхьэгъусэ Николаевэ-Терешковэ Валентинэрэт. Абыхэм я гъусэт ебгъуанэ къудамэм и капитан Романенкэ Герман. Шофёр Жарков Илья зэрылIыкIыну уIэгъэ къытехуащ. Автомобиль хьэлъэр къежэхыу хуежьащ. Капитан Романенкэ къицIэфтри, куэбжэм жьэхимыгъауэу ар иIыгъащ, космонавтхэр нэгъуэщI машинэ итIысхьэху. КПСС-м и ЦК-м и Секретарь нэхъыщхьэр зэрыса автомобилыр нэхъ пасэу яхэкIри, Спасскэ куэбжэмкIэ Кремлым дыхьауэ къыщIэкIащ.
— СССР-м и щэхурылажьэ IэнатIэхэм апхуэдэ къагъэхъуныр къызыхэкIар сыт?
— Iуэхур зэрыщытар 1988 гъэм къызжиIэжащ КГБ-м и 9-нэ къудамэм щылэжьа Боков Игорь. Ар а зэманым Боровицкэ куэбжэм и деж щытащ. ЩIымахуэти, валенкэхэр ящыгът, пщэдэлъ хуабэхэр къепхъухат куэдым. ЦIыхухэр къызэхуэсу хуежьащ. Куэбжэм и деж къыщыхутащ цIахуцIэу хуэпа милиционер. Ауэ Боковым ар къыфIэIуэхуакъым, гъунэгъуу милицэм и 80-нэ къудамэм и лэжьакIуэхэр щытт. Ахэр якIэлъыплъырт Налмэс фондымрэ Iэщэ палатэмрэ щIыхьэну къызэхуэс цIыхухэм. ИужькIэ Игорь гу лъитащ и нэм къыфIэна милиционерым и Iэхэр шинелым и жыпхэм зэрыригъапщкIуэр. ПIыщIа игугъэри, Iэлъэ иритыну хэтащ, арщхьэкIэ модрейм идакъым, мыгувэу IукIыжыну жиIэри. Яхэуэн щIидза иужь ар псынщIэ дыдэу IэштIымкIэ ириудащ гъунэгъуу щыта Ягодкин Михаил, КГБ-м и лэжьакIуэм.
— АрщхьэкIэ яхэуэн хузэфIэкIащ…
— Псори напIэзыпIэм къэхъуат. Ильин КГБ-м и унафэщI Андропов Юрий и деж нагъэсащ. Апхуэдэу щIищIам и щхьэусыгъуэм теухуа упщIэм жэуап щритым, абы жиIащ тоталитар хабзэм и унэтIакIуэ нэхъыщхьэр иукIыну зэримурадар. ИтIанэ езы хабзэри лъэлъэжын и гугъэт. Ильин и акъылкIэ мытэмэму къалъытащ. ИужькIэ СССР-м и унафэщI нэхъыщхьэхэу щым щхьэхъумэхэр зэрыс машинэ щхьэхуэхэр ящIыгъун хуейуэ ягъэуващ.
— Ильин и Iуэхум псори щыгъуазэщ. Ауэ иджыри къэс куэдым ямыщIэ нэгъуэщIхэр щыIэ?
— ЗанщIэу зэи къытеуакъым, ауэ куэдрэ хущIэкъуащ яукIыныр къызэрагъэпэщыну. Псом хуэмыдэу нэгъуэщI къэралхэм щыкIуэкIэ. 1977 гъэм 9-нэ къудамэм и унафэщIхэм хъыбар кърагъэщIащ Франджым кIуа иужь фочауэм Брежневым Триумфальнэ щIэкIыпIэм и деж къыщеуэну зэримурадымкIэ. МыкIуэу хъунутэкъым, зэпсэлъэныгъэхэм мыхьэнэшхуэ яIэнут. Фочауэр къахуэгъуэтынутэкъым. ИтIанэ къагупсысащ: делегацэм щхьэщагъэува жьауэшхуэм Брежневыр щIагъэпщкIуэну.
Ауэ псом нэхърэ нэхъ телъыджэр Индием щыкIуам Брежневыр яукIыну зэрыхэта щIыкIэрщ. ИпэIуэкIэ европей къэралхэм ящыщ зым и МИД-м и Iэтащхьэм и машинэм и кIуэцIым Дели къыщрадзауэ щытат… кобрэ. Абы щыгъуэми, Индием и унафэщIхэм щаIущIэну щIыпIэм нэсыным къэнэж километррэ ныкъуэм Брежневым и машинэр хуэм дыдэу фIэкIа кIуэ хъунутэкъым. А зэманым ипэжыпIэкIэ сытри къэхъуфынут. Ауэ СССР-м и Iэтащхьэм и щхьэхъумэхэм я къалэнхэр дэгъуэу ягъэзэщIащ.
— СССР-м и унафэщIа куэдым я ныбжьыр хэкIуэтауэ зэрыщытар щэхукъым. Ахэр езыхэм щахъумэжын хуей щыхъу щыIэт.
— ЛIыжь псори зэхуэдэщ. Ауэ щхьэхъумэхэр хуабжьу гугъу здехьар Брежневырщ. Куэд щыгъуазэщ езым рулыр иIыгъыу машинэкIэ къижыхьын Брежневым фIэфIу зэрыщытам. Абы щыгъуэми, нэгъуэщI унафэщI гуэрми апхуэдэ хьэл хэлъакъым. Зэгуэр Завидовэ кIуэуэ гъуэгу тету, хущхъуэ ефа иужь, Брежневыр рулым Iужеихьащ. Къыбгъурыса шофёр Андреев Борис и фIыгъэкIэ насыпыншагъэ къэхъуакъым. Апхуэдэ дыдэу ар дихьэхырт щэкIуэным. Мыбдежым Брежневым куэдрэ щыгъупщэжырт сакъын зэрыхуейр. Зэгуэр Брежневыр лъагапIэм тету еуащ кхъуэпIащэшхуэм. Мор щыджалэм, къехащ, къиукIам еплъыну бгъэдыхьэным метр 20 хуэдиз фIэкIа къэмынэжауэ, хьэкIэкхъуэкIэр, зэуэ къыщылъэтыжри, къеуам къыжьэхэлъэдэну хуежьащ. Егерхэм ящыщ зыр карабинкIэ тIэунейрэ еуа щхьэкIэ, кхъуэпIащэр къыхуэгъэувыIакъым, ауэ, я насыпти, здэжэ лъэныкъуэр ихъуэжащ икIи щIыпIэр хъурейуэ къижыхьу хуежьащ. Здэжэм Брежневым и щхьэхъумэхэм ящыщ Фёдотов Геннадий и пащхьэм къихутащ. Геннадий карабинрэ сэрэ иIыгът. Фочыр сэбэп хъужынутэкъыми, сэр хиIуащ. АрщхьэкIэ сэр игъэшри хьэкIэкхъуэкIэр адэкIэ жащ. Щхьэхъумэхэм я унафэщIым и къуэдзэ Давыдов Борис дыхьэшхэн щытыкIэ ихуауэ яIуэтэж: кхъуэпIащэм зэпыIуидзу икIуэтурэ, ар шэдым хэхуащ. Маузерыр иIыгъыу къыхэкIыжа иужь, Брежневыр, зыри къэмыхъуа хуэдэ, абы еуп- щIащ: «Сытыт абы щыпщIэр?» «Уэ усхъумэрт», — къитыжащ жэуап щхьэхъумэм.
— ЛIэным зы илъэс фIэкIа имыIэжу Брежневым и узыншагъэр зэIызыгъэхьэпа насыпыншагъэ къыщыщIауэ жаIэ.
— Пэжщ. И гъащIэр иухыным илъэс ныкъуэфI фIэкIа имыIэжу Секретарь нэхъыщхьэм къыщыщIащ и лIэныгъэр зыкъомкIэ къэзыгъэблэгъа Iуэху. Зи узыншагъэр мыщIагъуэж, илъэс 76-рэ зи ныбжь Секретарь нэхъыщхьэр 1982 гъэм гъатхэпэм и 24-м Узбекистаным кIуащ. щхьэусыгъуэр республикэм Ленин орденыр зэрыратырт. Псори тыншу екIуэкIащ, ауэ Брежневым мурад ищIащ Чкаловым и цIэр зезыхьэ кхъухьлъатэухуэ заводри къиплъыхьыну. А зэманым IуэхущIапIэм и лэжьа-кIуэ псори хуейт къэралым и унафэщIыр езыхэм я нэкIэ зрагъэлъэгъуну. Адэ-мыдэкIэ дэпщейуэ щIадзащ. ищхьэ дэкIуеипIэхэм ящыщ зыр къызэтещахэри, Брежневым и блыпкъыр иригъэпкIащ. Зыри хэкIуэдакъым, ауэ абы щыгъуэм и псэр зыхэхуа гузэвэгъуэмрэ игъуэта фэбжьымрэ Брежневым и гъащIэр нэхъ кIэщI ящIащ. Ар лIащ а гъэм щэкIуэгъуэм и 10-м.
СОКОЛОВ Дмитрий.
«Мир новостей»
