Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэ шэрыуэхэр
Нэ илъагъу нэ ещIэж
ЛIы закъуэ дзэ хъуркъым.
Щхьэзакъуэу псори пщIэну, блэжьыну гугъущ; зыр куэдым пэлъэщыркъым.
УкъыщамыщIэм уфащэщ, укъыщацIыхум улъэпкъщ.
УкъыздыщамыцIыхум пщIэ къызэрыщыпхуащIыр уи щыгъынымкIэщ, укъыздыщацIыхум — укъызыхэкIа лъэпкъымкIэщ.
ДаIуэ шхиипэ тоувэ.
Чэнджэщ зылъытэр къызэрымыкIыфын щытыкIэ щыIэкъым.
ЛIэужьыр бжьиблкIэ мауэ.
ЦIыхухэм къадэгъуэгурыкIуэ хабзэхэр, езыхэм къалъху, къащIэхъуэ бынхэм яхуэкIуэурэ, зы щIэблэм къикIым адрейм кIуэурэ, хъума мэхъу.
Нэ илъагъу нэ ещIэж.
Нэхъ къызэрагъэсэбэп хабзэр бын гъэсэным ехьэлIауэщ: уэ пщIэуэ илъагъурщ бынми ищIэжынур.
Шэми ес, шхуми ес.
ГуитI-щхьитIщ, зытриубыдэнур ищIэркъым: Iуэхугъуэ зэхуэмыдитIым языхэзри къыхэпхыну щыгугъу щытыкIэм итщ.
Щауэ Къэлидар.
Щикъухьащ адыгэр дунеижьым
2018 гъэм, накъыгъэм и 21-м, Адыгэхэм я шыгъуэ-щIэж махуэм Кёльн (Германие) и утыку нэхъыщхьэм щызэхуэсащ а къалэм дэс ди лъэпкъэгъухэр. Сурэтыр къытхуезыгъэхьар ХьэщIэцIыкIу Аднанщ.
Зэубыд Ахьмэд
Щыгъуэ махуэм и тхьэгъуш
Бзылъхугъэ
Нэпсхьэлыгъуэм
Ирехьэх
ЖэщIыж зимыIэ
Тхыдэ гукъэкIыжхэр:
Ермолэ, Засс —
КъызыхуатIынт
Кхъэ хьэху,
Лъыкъуалэу ягъэжам
ПэпщIын щымыIэу…
Адыгэ Хэку —
ХъуэпсапIэм и нэхъуей!
Зэрыпхъуэм и щIэин
ЩIэхъуар уи щIыгур
Къихьэжмэ щхьэм,
Щхьэфэцыр ныдохъей,
Щызеуэ лъыр
ИшэщIыжыфкъым
Си гум…
… Лабэ толъкъунхэр
Хьэдэ псыхьэлъахуэм
Я зэтехьапIэу
Ноби нэгум щIэтщ…
Иджы хэхэс хъужауэ,
Лъэпкъ щIыдэлъхур
Гуэшащ, и щIыгум
Къинэжари щIэщу…
Иджы емыкIуу щыIэр
КъекIу щыхъуащ,
АрщхьэкIэ лъэпкъ
Зэпекъум и зэщыкъуэм
Аргуэру
ныпхыплъыфкъым
КъытщIэхъуари,
Аргуэру дерс
Къыхэтхкъым
Уахъты дыркъуэм…
Къэрэщей-Шэрджэс, Алий Бердыкъуэ къуажэ
21.05.18
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Щапхъэ умылъагъумэ, зыри пхузэгъэщIэнукъым
Сыт хуэдэ псысэми пэж гуэр хэлъщ.
Ленин (Ульянов) Владимир.
ЩIэныгъэм нэхърэ нэхъ къару лъэщрэ текIуэныгъэ къахуэзыхьрэ цIыхухэм якъуэлъкъым.
Горький Максим, урыс тхакIуэ.
Щапхъэ умылъагъумэ, зыри пхузэгъэщIэнукъым.
Коменский Ян, чех щIэныгъэлI.
ЩIэныгъэрщ цIыхур зыгъэлъагэри, хуитыныгъэ къезытри.
Писарев Дмитрий, урыс критик.
ГъащIэр фIыуэ плъагъурэ? Апхуэдэу щытмэ, зэман умыгъэкIуэд: зэманыр гъащIэр къызыхэщIыкIа налъэщ.
Франклин Бенджамин, америкэ щIэныгъэлI.
Нэхъыбэ дыдэу цIыхум фIэкIуэдыфынур пщIэншэу игъакIуэ зэманырщ.
Теофраст, алыдж философ.
Куэдрэ гупсысэм хэкIыпIэфI къыщигъуэтыр мащIэрэщ.
Гёте Иоганн, нэмыцэ усакIуэ.
Шхыныгъуэхэр
ШатэкIэ гъэбэкхъа кIэртIофыщIэ
КIэртIоф укъэбзар хъурей пIащIэ цIыкIуурэ яупщIатэ, шыгъу тракIутэ, фIыуэ зэIащIэри, сантиметри 5-6 и Iувагъыу тебэм иралъхьэ. Абы цIыкIу-цIыкIуу упщIэта бжьын цIынэ, шыбжий плъыжь хьэжа тракIутэ, псы щIыIэ тIэкIу тракIэжри, и щхьэр тепIауэ дакъикъи 10-12-кIэ ягъавэ, псыр щIэвэщIэху. ИтIанэ шатэ щIакIэри, мафIэ цIыкIу дыдэм тету дакъикъи 8-10-кIэ и щхьэр тепIауэ ягъэбэкхъ. Хьэзыр мэхъу щыжаIэм, шыбжий сыр хьэжа трагъэщащэ, джэдгын цIынэ къудамэ зыщыплI тралъхьэжри, тебащхьэр тепIауэ дакъикъи 3-4-кIэ щагъэтщ, мэ дахэ къыхихын щхьэкIэ. КIэртIофыр зэхэпIытIауэ щытын хуейкъым. Iэнэм щытрагъэувэкIэ, джэдгын къудамэхэр къытрахыж. Ар пщтыру яшх, пIастэ, чыржын, мэжаджэ е щIакхъуэ и гъусэу.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
КIэртIофыщIэ укъэбзауэ — грамм 275-рэ,
псы щIыIэу — грамм 50,
шатэу — грамми 100,
бжьын цIынэу — грамм 20,
джэдгын къудамэу — 3-4,
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Нащэ зэхэупщIэта
Нащэ нэхъ щхъуантIэхэр къыхахри, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, я фэхэр Iувмэ — яукъэбз. Бзыгъэ кIыхьу е хъурейуэ, пIащIэу яупщIатэ, тепщэчым иралъхьэ, шыгъу траудэ, цIыкIу дыдэу упщIэта бжьыныху тракIутэ, шыбжий сыр трагъэщащэ, шатэ тракIэри, нащэ упщIэта аргуэру тралъхьэ. Апхуэдэурэ сатырищ-плIы зэтралъхьэри, шатэ тракIэж, къуэнтхъурей, бжьын цIынэ упщIэта тракIутэжри, Iэнэм трагъэувэ. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуиплI Iыхьэ):
Нащэу — грамм 500,
бжьыныху укъэбзауэ — грамм 30,
шатэу — грамм 250-рэ,
бжьын цIынэу — грамм 30,
къуэну — грамм 15,
шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Бзэ, сыту куэд пхузэфIэкIрэ!
Бзэр — псэм и мылъку гъэтIылъыпIэщ, лIэщIыгъуэ куэдкIэ цIыхум зэхуихьэсам и хъумапIэщ. Хьэуэ, ар ахъшэкъым, дауи. Ар мывэ лъапIэкъым. Абы и лъапIагъэр нэгъуэщIщ: макъамэу зэхэпх псалъэхэрщ, уэрэду къэIу псалъэ пычыгъуэхэрщ. Лъагъуныгъэм, ныбжьэгъугъэм, губжьым и псалъэхэрщ. ЩIэныгъэм, щэнхабзэм и псалъэхэрщ. Абы нэмыщI, Iущыгъэ ин зыщIэлъ жыIэгъуэхэрщ, псалъэжьхэрщ, пэж куэд къэзыIуатэ гушыIэ хъыбархэрщ. АдэкIэ къеббжэкIмэ, уи гум хыхьэ усэхэрщ, уэрэдхэрщ, тхылъ Iущхэрщ. Ар псори бзэм и мылъкущ.
ХамэщI щыпсэу цIыхум и дежкIэ сыту гуфIэгъуэшхуэ и анэдэлъхубзэр зэхихыныр! Зы анэбзэ псалъэм и къару илъщ уигъэхъужыну, уи гур къиIэтыну, уи гъащIэр гуфIэгъуэ ищIыну.
Бзэ, сыту куэд пхузэфIэкIрэ! Уи мыцIыхугъэр ныбжьэгъу бощIыф, цIыхухэр зэкъубогъэувэф, лъэпкъым къару ин хыболъхьэ. Ауэ, махуэ къэс бзэр къагъэсэбэпу есауэ, куэдрэ къохъу цIыхум абы хуэфащэ пщIэ хуамыщIу. Хамэбзэм къыхэкIа псалъэ куэдкIэ бзэр якудэ. Абы къыдэкIуэу, лъэпкъым и мылъку хъумапIэм хадз уасэшхуэ зиIэ, лIэщIыгъуэ мымащIэ зи ныбжь Iущыгъэхэр. И нэхъыбэм, цIыхум и бзэр игъэлъэпIэн щыщIидзэр хамэщI щихуэм дежщ.
Уи щIыгум къытеуэу ар зыубыдахэр хэкум къыщихьэкIэ, япэрауэ, бзэр ягъэкIуэдыным и ужь йохьэ. Сыт щхьэкIэ? Бзэр щымыIэмэ, лъэпкъри щыIэкъым. Нэхъ лъапIэу иIэр трахри, и щIыгум хамэр тепщэ щохъу. Бзэр зыфIэкIуэда лъэпкъымрэ псэншэ, лъапсэншэ цIыхумрэ тIури зыщ. Апхуэдэ цIыхум лъапIэныгъэ иIэкъым, ар зыми епхакъым.
Бзэншэ лъэпкъыр лъабжьэ зимыIэ унэм ещхьщ. Жьыбгъэ къепщамэ, цIыхухэр зэбгрощэщ, унэр зэрызэтелъхьа чырбышыр зэрызэтехужынум хуэдэу.
Анэдэлъхубзэ! Лъэпкъым урипсэщ Уэ! ИгъащIэкIи дунейм утетынущ, лIэщIыгъуэхэм уапхрыкIыу, щIэблэ куэдым уадэпсэунущ, утхъумэху, ди Бзэ дыщэ!
Къэбэрдей Дисэ.
Леонардо да Винчи
ЩIэщхъу
Жэнэтбзур, хьэмбылу цIыкIу жьэдэлъу, и абгъуэм бгъэдэлъэтащ, ауэ и шырхэр исыжтэкъым. ЩакIуэ щыIэху, бзаджащIэ гуэрхэм ирадыгъукIат.
Жэнэтбзум, кIийрэ гъыуэ, фIэкIуэда и шырхэм лъыхъуэу щIидзащ. Мэз псор зэлъищIысащ, ауэ и тхьэусыхэ щэIумрэ и джэ макъымрэ жэуап лъэпкъ къыкIэлъыкIуакъым.
ЕтIуанэ пщэдджыжьым жэнэтбзу тхьэмыщкIэм пцIащхъуэ къыхуэзащ; абы къыжриIэжащ зы мэкъумэшыщIэ унагъуэ гуэрым и шырхэр зэрыщилъэгъуар.
Жэнэтбзур, гуфIэгъуэм зэщIищтауэ, и къарум къызэрихькIэ къуажэмкIэ лъатэри, пцIащхъуэ хьэлэлым жыхуиIа унэм деж къыщыхутащ. Унащхьэм тетIысхьэри зыкъиплъыхьащ, ауэ и шырхэр къыIэщIэлъэгъуа-къым. МэкъумэшыщIэм и хьэмым къелъэтэхри — зы псэ щыдымкъым. И щхьэр къиIэтмэ, щхьэгъубжэ щIыбымкIэ фIэдза гъущI хъарым гу лъитащ; абы и шырхэр гъэру ист. Жэнэтбзум абыхэм я деж зидзащ.
Я анэр щалъагъум, шырхэм зыжьэу тхьэмыщкIафэу бзэрэбзэн щIадзащ, нэхъ псынщIэу гъэрыпIэм къришыжыну елъэIухэу. Жэнэт-бзум, гузэвэгъуэр телъу, и пэмрэ и лъакъуэхэмкIэ лъащэурэ, хъарым и гъущIычхэр зэпэщIигъэкIуэтыну, къарууэ иIэр ирихьэлIащ. Ауэ абы и гугъуехьыр пщIэншэу къыщIэкIащ. Бзу къарукIэ гъущI хъар быдэм сыт пхуещIэнт? Зэрыпэмылъэщынур къыщыгурыIуэжым, ину къыхэгъыкIри, IулъэтыкIыжащ.
Гуауэм зи щхьэр зэригъэкIуэкIа жэнэтбзум и шыр тхьэмыщкIэхэр гугъу ехьу зэрыс гъущI хъарым деж къигъэзэжащ етIуанэ махуэм. Жэнэтбзур гумащIэу куэдрэ еплъащ и шырхэм, иужькIэ мэжалIэхуэлIэу зи жьэхэр ущIауэ щысхэм щабэ дыдэу удзыпэ цIыкIу зырыз гъуэрыгъуэу хъарым яхурилъхьащ.
Къизышам и шырхэм щхъухь гуащIэ зыхэлъ удз къахуихьауэ арати, жэнэтбзу шыр цIыкIу псоми зэуэ я лъакъуэ цIыкIухэр яукъуэдиящ…
«УлIэмэ нэхъыфIщ, ущхьэхуимытрэ пщылIыпIэм гугъу ущехь нэхърэ», — гущIыхьэу ар жиIэри, жэнэтбзу пагэр мэзымкIэ лъэтэжащ.
ЗэзыдзэкIар Хьэту Пётрщ.
Фэ фщIэрэ?
Къуалэбзухэм я цIэхэр
Дубонос кавказский — пэгъум
Горлица кольчатая — жыгтхьэрыкъуэ
Джек (вихляй) — кIупхъжэр
Колпица — пэхьэнцэбзу
Конек горный — къуршкъуацэщIэж
Лазаревка — цIыжьдадэщIыху, цIыжьдадэкъащхъуэ
Лысуха — псыджэд, къамылджэд
Могильник — гъаф, къиякъ
Кречетка — тафэджэд
Грач — къуанщIэ
Лебедь—шипун — къыу
Гриф черный — къуршыбгъэ
Орел-карлик– бгъэжьей
ГушыIэхэр
БжэмышхитIщ диIэр
Дохутырыр сымаджэм еплъщ, хущхъуэ хуитхри, зэрызрихьэлIэну щIыкIэр жриIащ:
— Махуэ къэс бжэмышхищ из уефэнущ.
Сымаджэр, Iэнкун къэхъуауэ, дохутырым йоупщI:
— НэгъуэщI хущхъуэ схуэптх мыхъуну пIэрэ?
— Ар сыт щхьэкIэ? — къыгурыIуэркъым дохутырым.
— Зи щхьэкIэри… Ди унэм бжэмышхитI фIэкIа щIэлъкъым, — жеIэ сымаджэми, укIытауэ йоплъых…
Сэ сыт си лажьэ?
ЩIалэр и гъунэгъум я дежкIэ екIуэкIати, ирихьэлIащ: лIыр пшынэ еуэу щысщ, цIыхубзым пхъэ екъутэ.
— А зи унагъуэрэ, уи фызым пхъэ икъутэу, уэ пшынэ уеуэу щхьэ ущыс?
— Ар пшынэ емыуэфмэ, сэ сыт си лажьэ! — жиIащ лIым.
ДыздэкIуэр дэнкIэ?
ЗэныбжьэгъуитI, машинэ итIысхьэри, я Iуэху здэщыIэм ежьащ. Гъуэгу мыцIыху теувати, зэчэнджэщурэ здрикIуэм, зым жеIэ:
— Мыпхуэдизрэ дымычэнджащэу блэкIхэм деупщIмэ, зэфIэкIакъэ?
— КIуэ, мес, мо лIыжьым еупщI.
— Дадэ, кхъа, мы дыздэкIуэр дэнкIэми къызжеIэ.
— Iахъ, зиунагъуэрэ, ар сыт телъыджэ, фэ фыздэкIуэр сэ сщIэрэ? — жи лIыжьым.
Испан псалъэжьхэр
Сытым деж псалъэр щыдахэр?
Хэхъуэ нэхъыбэ ущиIэм деж Iуэху нэхъыби къыплъыкъуокI.
Пщэдджыжь нэхущым къэтэджым ехъулIэныгъэр и Iэрылъхьэщ.
Фыгъуэм плъыфэ иIэу щытамэ, дуней псор фIыцIабзэ хъунт.
Псалъэр щыдахэр гум къыщикIым и дежщ.
Сыт хуэдэ гуфIэгъуэри IэфIу гум къонэ.
ЩIалэмрэ хъыджэбзымрэ щыдахэр щызэгъусэм и дежщ.
Бажэр бзаджэ щхьэкIэ, ари къаубыдащ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Мэжаджэ, чыржын, хьэтыкъ, … 3. Профсоюз лэжьакIуэ, уэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артисткэ. 5. УнэлъащIэм щыщ. 7. Уэ пхуэдэ сещэмэ, щэ … 8. … и жапIэр езым къегъуэтыж. 9. УэршэрынкIэ ирикъуа нэужь, щIалэхэр зэбгрыкIыжащ, щхьэж и … бжэн лъакъуэу. 10. Нэхъапэм адыгэлI псоми зэрахьэу щыта Iэщэ. 13. Безым дэлъ фом щыщ зы … бжьахъуэм къызитащ. 14. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ цIыхур щыту малIэ. 18. НысащIэм и гуащэм и гуащэж. 20. Гъуэгум зыщыIущIа Iэхъуэм Бадынокъуэ жреIэ: «СыефакIуэ-ешхакIуэкъым, нарт щауэгъу солъыхъуэ, … срилъыхъуакIуэщ, фIым сриIэщIакIуэщ». 21. Шым и кIуэкIэ. 22. ПIалъэ-пIалъэкIэрэ зэхыхьэ бэзэр. Щэбэт, тхьэмахуэ махуэхэм апхуэдэ щокIуэкI Абхъазым и цIэр зэрихьэу Налшык щыIэ утыкушхуэм. 27. … — махуэми, машинэ къутар зэзгъэпэщыжащ. 28. КъуийцIыкIу зэбзэджэкIыу къигъэпцIа домбеижь. 30. Дунейр щыуаем деж адэкIэ-мыдэкIэ трищIэ уэс пIащIэ. 32. … техьэ тенэркъым. 33. ПщIий къызыпыкIэ жыг. 35. ЖьантIэм ущIэмыкъу, пхуэфащэмэ — … 36. Хьэкъущыкъу. 37. Дзыгъуэм и бий кIэуфIыцI: псэущхьэ дахэ цIыкIу. 38. … зэрыхъуу, къалэбзухэр ди щIыпIэм къэлъэтэжащ.
Къехыу:1. Муслъымэн лъэпкъышхуэ. 2. Налшык и … нэхъыщхьэм Лениным и цIэр зэрехьэ. 4. Мэкъу пыупщIа сатыр. 5. Хьэкъущыкъу. 6. Къэралым, республикэм, лъэпкъым я блэкIа зэман. 11. … из хъужыркъым. 12. Лэскэн районым хиубыдэ къуажэ. 13. Гъавэ къэкIыгъэ. 15. … и уасэу зы уэстын, хьэмэрэ зы и уасэу … уэстын? 16. Япэ адыгэ щIэныгъэлIхэм, узэщIакIуэхэм ящыщ. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык къалэкум и уэрамхэм ящыщ зым. 17. ГъэшхэкI. 19. ИлъэсипщI ипэкIэ Китайм щекIуэкIа дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа адыгэ пелуан. 23. ЕджакIуэ ныбжьыщIэхэм къуалэбзухэм … хуащIащ. 24. Фошыгъу … Е дыщэ … 25. ПшахъуэщI. 26. Пхъэщхьэмыщхьэ. 29. КIыщым щIэт Iэмэпсымэ. 30. Гъавэ кърахьэлIэжам щыщу тхьэмыщкIэхэм лъагъэс Iыхьэ. 31. … пыIэ. 33. ЩIыпIэ-щIыпIэкIэрэ къыщыкI удзыжь, и тхьэмпэ щIагъыр хужьыфэу, тхьэмпэ къэс банэ тету. 34. Псым ихьыр шхийм …
Зыгъэхьэзырар Мыз Ахьмэдщ.
Накъыгъэм и 26-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:2. Пэу. 5. Бухъар. 6. Жагъын. 8. Пыпхэ. 10. Джэлэс. 12. Дэлэл. 14. Вэгъу. 17. Бжы. 18. Тут. 21. Афэ. 22. Пыжь. 23. Анэл. 25. Къанж. 28. Мысэ. 29. Унажэ. 30. Гъубжэ. 33. Болэ. 34. Радэ. 35. Зил. 37. Къэп. 38. Щиху. 40. КIэн. 41. Гущэ. 43. Бжьэхуц. 45. Тхьэгъуш. 48. Нащхьэ. 51. Нэкурэ. 52. Аргъуей. 53. Пут.
Къехыу:1. Шатэ. 2. Пщы. 3. Уэх. 4. Мащэ. 5. Бэдж. 7. Нал. 9. Пхъэ. 11. Ленэ. 13. Лэгъуп.14. Вы. 15. Гъут. 16. Къарэмырзэ. 17. Банэ. 19. Танэ. 20. БжьыхьэкIапэ. 24. ЛантIэ. 25. Къэжэр. 26. Псы. 27. Гъубж. 31. ЩIопщ. 32. Къудан. 36. Лыгъэ. 37. Къарэ. 39. Хугу. 40. КIэ. 42. Щыщ. 43. Бын. 44. Хуарэ. 46. Хьэрэ. 47. Шей. 49. Алъп. 50. Хьет.
