Къэрал гулъытэ хуэныкъуэ IэнатIэ
Дызэрыщыгъуазэщи, Къэбэр-дей-Балъкъэрым щыпсэу цIыхухэм ипэкIэ гулъытэшхуэ хуащIу щытащ мэл гъэхъуным. Мэл зымыгъэхъу куэди япэм дэсу щытакъым къуажэхэм, апхуэдизу абы хъерышхуэ къыпыкIырти. А IэнатIэм и фIыгъэкIэ цIыхур къызэгъэпэща хъууэ щытащ ерыскъым и мызакъуэу, псэуныгъэм къыщигъэсэбэп хьэпшыпхэмкIи. Мэлылым, щынэлым, мэлышэм, абы къыхащIыкI кхъуеймрэ шхумрэ нэмыщI, цIыхухэм къагъэсэбэ-пырт мэлыцымрэ мэлыфэмрэ къыхащIыкIа хьэпшыпхэр. Апхуэдиз сэбэпынагъ къызыпыкIыу щыта Iэщ цIыкIур иджы кIуэдыжыным нэсащ. Мэл гъэхъун IэнатIэр къэрал унафэрэ гулъытэрэ хуэныкъуэщ мы зэманым.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам ди къэралым щекIуэкIа зэхъуэкIыныгъэхэм яжь къыщIихуащ а IэнатIэми. А лъэхъэнэм къыщыщIэдзауэ республикэм щагъэкIуэдыжащ лыфI зыщI, цыфI зытезылъхьэ мэл лъэпкъыфIхэм, лъапIэхэм ящыщ куэд. Иджы мэл нэхъыбэу зыгъэхъур цIыху щхьэхуэхэр е унагъуэхэращ, мыкуэду ахэр щызэрахуэ мэкъумэшыщIэ (фермер) хозяйствэхэми. Абыхэм гулъытэ зыхуащIыр зэрахуэ Iэщ цIыкIум и бжыгъэр хэгъэхъуэнырщ. Зоотехниемрэ биологиемрэ пыщIа Iуэхухэм зэрыхамыщIыкIым къыхэкIыу, мэлхэр IэрыщIу псэф ящIыркъым. А гъэхъупIэхэм мэлхэр щызэхадзыркъым я ныбжьрэ я лъэпкърэ елъытауэ, атIэ псори зэхэту къыщагъэхъу. ТIыхэмрэ лъхуэн-пIэнхэмрэ зэпымыууэ зэхэтщи (апхуэдэу щыт хъунукъым), гъэм и сыт хуэдэ зэманми щIэжьейхэр къащIохъуэ, ауэ щыхъукIи щынэхэр мыхьэнэншэщ, хъерыншэщ, узыфэ зэмылIэужьыгъуэхэр нэхъ яхуэлъэщ. Зоотехнием къигъэув хабзэхэр зэрамыгъэзащIэм къишэ ныкъусаныгъэхэм ящыщщ щIэжьейхэр зыщыщ лъэпкъыр зэрыпхуэмыубзыхужыр, апхуэдэу мэлхэм къатекI цыри и фIагъкIэ лIэужьыгъуэ-лIэужьыгъуэу зэрызэхамыгъэкIыр. Апхуэдэу нэуфIыцIщхьэрыуэу мэл гъэхъуным убгъэдыхьэнкIэ Iэмал иIэкъым. Ар къезэгъыркъым зоотехниеми, биологиеми, экономикэми я хабзэхэм.
А псоми къыхэкIыу захузогъазэ мэл гъэхъуным зезыта цIыху, унагъуэ щхьэхуэхэм, хозяйствэхэм я унафэщIхэм икIи къыхузоджэ сэбэпынагъ куэд къызыпыкI а IэнатIэм сакъыу пэрытыну, хабзэхэм тету зрагъэужьыну. Апхуэдэущ мэл гъэхъуным зэрыхущытыр ерыскъы къабзэр щагъэнэхъапэ сыт хуэдэ щIыналъэми. ДакъытеувыIэнти а IэнатIэм къит хъерымрэ пылъ сэбэпынагъ нэхъыщхьэхэмрэ.
Япэрауэ, мэлхэм, адрей унагъуэ Iэщхэм, псэущхьэхэм еплъытмэ, лъэныкъуэ зыбжанэкIэ бжьыпэр яIыгъщ. Абы промышленностыр цыкIэ, хъурыфэкIэ, фэкIэ, щынэфэкIэ къызэрегъэпэщ, къищынэмыщIауэ, ар лыщ, щэщ, шэщ, кхъуейщ, шхущ, нэгъуэщI ерыскъыгъуэ зэмылIэужьыгъуэщ. Апхуэдэу ахэр хъугъуафIэщ, IусыпхъэхэмкIи къиинкъым. Профессор Кулешов Павел зэрыжиIэмкIэ, губгъуэхэм къыщыкI хабзэ удзыжь лIэужьыгъуэ 600-м ящыщу мэлхэм яхъуэкIу 520-р, шыхэм — 82-р, Iэщышхуэм — 56-р. Апхуэдэу мэлхэм яшх гъавэр щыIуахыжкIэ губгъуэхэм къинэ кIэрыхубжьэрыхухэр, тхьэмпэ, щхьэмыж, хьэдзэ цIыкIу жыпIэми.
Мэлхэм Iусу яшхри нэхъ мащIэщ, адрей псэущхьэхэм еплъытмэ. Килограмми 100-м нэс зэхэту зи хьэлъагъ псэущхьэхэм ятепщIыхьмэ, Iусыпхъэ гъущэу килограмми 2,3 — 2,7-рэ хуэдиз яшхыу аращ. Я Iэпкълъэпкъым, абы и пкъыгъуэхэм ябгъэдэлъ щхьэхуэныгъэхэм япкъ иткIэ, мэлхэр губгъуэм щыхъуэкIуэным къыхуигъэщIауэ зыхужыпIэ хъуну псэущхьэщ.
ЕтIуанэрауэ, щынэлымрэ мэлышэмрэ цIыхухэм я узыншагъэр зыхъумэ, зыгъэбыдэ хущхъуэхэр куэду хэлъщ. Мэлылым маркуэрэ ар къэзыгъэщI хьэпIацIэхэмрэ къыхагъуэтакъым. Мэлым жьэн узыр къеуалIэркъым. Абы и лыр шхыныгъуэ зэмылIэужьыгъуэ миным нэсым къыщагъэсэбэп. И къэуат-кIэ адрей унагъуэ псэущхьэхэм яйм мэлышэр куэдкIэ йофIэкI. Абы щIэупщIэшхуэ иIэщ, дапщэщи хущхъуэхэлъхьэу къагъэсэбэп. Псом хуэмыдэжу, сабий гуащIэмащIэхэм, гугъусыгъуу зызыужьхэм, жьыкIэфэкIэхэм сэбэпышхуэ яхуохъу. Мэлышэр жэмышэм нэхърэ хуэдэ 1,5-кIэ нэхъ къэуатщ, вещество гъущэу хуэдэ 1,4-кIэ, щэрэ белокыу хуэдэ 1,8-кIэ нэхъыбэ хэлъщ. Белокыу, щэуэ, витамину, минерал веществоуэ, нэгъуэщIу жэщ-махуэм цIыхур зыхуейр мэлышэ килограммым къызэрегъэпэщ. Мэлышэр хэлъ белокыр цIыхум зэрезэгъым уеплъмэ, ар процент 99,1-рэ мэхъу. Ауэ щыхъукIэ, жэмышэм хэлъыр ди Iэпкълъэпкъым къызэрищтэр процент 92-м нэсыркъым. Апхуэдэу жэмышэр зэмызэгъыу аллергие зрит цIыху куэд щыIэщ, арщхьэкIэ мэлышэри, абы къыхэщIыкIа ерыскъыхэу йогурт, шху, кхъуей, кхъуейлъалъэ жыхуэтIэхэр зэмызэгъ къахутакъым. Абы къыхэкIыу къэрал зызыужьахэм сабий шхыныгъуэхэм я нэхъыбапIэр къызыхащIыкIыр мэлышэрщ.
КъинэмыщIауэ, мэлылым и фIагъхэм ящыщщ абы и щэм холестерину хэлъыр зэрымащIэри. Къапщтэмэ, апхуэдэ пкъыгъуэу былымыщэм хэлъыр хуэдитIым щIигъукIэ, кхъуэщэм хэлъыр хуэдэ зыщыплIкIэ нэхъыбэщ мэлыщэм ейм нэхърэ. Адрей лы лIэужьыгъуэхэм еплъытмэ, мэлылым фтору хуэдитIкIэ нэхъыбэ хэлъщ. Абы къыхэкIыу ар хуабжьу сэбэпщ дзэхэм ятелъ эмалыр хъума хъунымкIи. ЛыфI зыщI мэлхэмрэ гъэшыфIэхэмрэ гъэхъуным Европэм и къэралхэм иужьрей зэманым ерыщу зыщIратар аращ.
Кавказ Ищхъэрэм и щIэныгъэлIхэмрэ и IэщIагъэлIхэмрэ бгылъэ, тафэтес щIыпIэхэм щезэгъ, щыбагъуэ, адрейхэм ефIэкIыу псынщIэу зызыужь мэл лъэпкъыфIхэр къагъэхъуащ 1962 гъэ лъандэрэ. ЛыфI зыщI лъэпкъхэм зэрызрагъэужьыну технологиехэр иджыпсту ди къэралым щагъэхьэзыр, гъэунэхуныгъэхэр щрагъэкIуэкI. Абы папщIэ, иджырей зехьэкIэр, гъэшхэкIэр, хъубжэр зэрагъэбагъуэ биотехнологиер къагъэсэбэп. Цы щабэрэ шухьэц ныкъуэрэ зытелъ мэлхэр къызэрыгуэкI хъупIэхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм зэрыщаIыгъым текIуадэр зэрагъэмащIэ IэмалыщIэ къагупсысащ. Конгрессым хэтахэм къыхагъэщащ мэл, бжэн гъэхъуныр къызэраIэтыжым, абы зэрызрагъэужьыжым Урысеймрэ СНГ-мрэ я экономикэ, социальнэ щытыкIэр зэрыригъэфIэкIуэнур. Аращ зытещIыхьар 2020 гъэ пщIондэ а IэнатIэр къызэраIэтыжынум теухуауэ УФ-м къыщащта программэ хэхар.
ЛыфI зыщI, цышхуэ къызытекI «советскэ» жыхуиIэ лъэпкъыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и Къущхьэхъу щIыпIэ псоми щезэгъырти, гъэмахуэ лъэхъэнэм абыхэм щаIыгът. Мэлу ягъэхъум и процент 70-м нэсыр а лъэпкъым хуэдэт. «Къэрэшей» лъэпкъыр (проценти 10-м нэблагъэр) щIымахуэ хъупIэ зиIэ бгылъэ хозяйствэхэм щаIыгът, лыфI зытезылъхьэ, цышхуэ зыщI «Кавказ Ищхъэрэ» лъэпкъыр (процент 20-м нэсыр) тафэтес щIыпIэхэм щызэрахьэрт. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, къэрал псом щынэхъыфI, Къущхьэхъу хъупIэ псыIэхэм хъарзынэу щезэгъ «советскэ» мэл лъэпкъыр ди республикэм щагъэкIуэдыжыпауэ жыпIэ хъунущ. Ар къыхэкIащ кIэрыутIыпщу хъушэхэр зэрызэхагъэхьам, нэгъуэщI щIыпIэхэм къраша лъэпкъхэр зэрыхаутIыпщхьам. Къыхалъхьа реформэхэм я зэранкIэ «советскэ» мэл лъэпкъыр щагъэбагъуэ IэнатIитхур щызэхуащIыжым, мин 200-м щIигъу хъушэр абы дэкIуэдащ.
Ди къэралым цыуэ къыщалэжьым иужьрей илъэсхэм хуабжьу кIэроху. Арами, абы и процент 60-м щIигъур хамэ къэралхэм иращэ. Мы зэманым цIыху къэс хуэзэу Урысейм цыуэ къыщалэжьыр грамм 400-м нэблагъэщ, ари нэгъуэщI щIыпIэхэм пщIэншэу ират. Хъурыфэмрэ мэлыфэмкIи щытыкIэр нэхъ щIагъуэкъым — абыхэмкIи къэралыр тэмэму къызэгъэпэща хъуркъым.
Илъэс 55-рэ хъуауэ езгъэкIуэкI гъэунэхуныгъэхэм къарикIуахэр си тегъэщIапIэу, мы IэнатIэм пэрытхэм чэнджэщ язот: гъэмахуэ хъупIэхэр къэзыгъэсэбэпхэм лыфI зыщI, цышхуэ къызытекI советскэ лъэпкъыр ягъэбэгъуэну, илъэс псом бгылъэ хъупIэхэр къэзыгъэсэбэп хозяйствэхэм къэрэшей лъэпкъыр ирагъэфIэкIуэну, тафэтес щIыпIэхэм мэл щызыгъэхъухэм лыфI зытезылъхьэ ташлинскэ, гъэшыфI къэзыт къуэкIыпIэ-фризскэ лъэпкъхэм зрагъэужьыну. Профессор Ульянов Андрей етх: «Хэхауэ зэрахуэ къуэкIыпIэ-фризскэ мэл лъэпкъ гъэшыфIэр процент 60-70-кIэ адрейхэм йофIэкI. Махуэ 300-м килограмм 500-800 къыщIаш, шэм и Iувагъыр проценти 6 мэхъу, лъхуэн-пIэнищэм щыни 190-210-рэ къыщIагъахъуэ. Зы лъхуэн-пIэным килограмм 65-85-рэ къешэч, цыуэ килограмми 3,5 — 4,5-рэ къытокI. Мэлхэм псынщIэу заужь. Мази 7-8 зи ныбжь щынэм килограмм 45-60 къешэч, мази 7-9-м иту ягъэхуажэ. Лъхуэн-пIэныр илъэсым килограмм 68-м нэскIэ хохъуэ». Абы къыхэкIыу, унагъуэхэмрэ мэкъумэшыщIэ хозяйствэ мыинхэмрэ чэнджэщ язот тафэтес, жьэгъущIэс щIыпIэхэм а лъэпкъым зыщрагъэужьыну.
А псор зэпэплъытыжмэ, гурыIуэгъуэ мэхъу мэл гъэхъуным зегъэужьыным, мэлышэм, мэл кхъуейм, шхухэкIхэм адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ дапщэщи мыхьэнэшхуэ щIратыр. Мэлылыр — ар цIыхухэм дапщэщи яфIэфI, ящIэщыгъуэ шхыныгъуэщ. Туризмэмрэ альпинизмэмрэ зыщиужьыж мы лъэхъэнэм ди республикэм шэщIауэ къыщызэгъэпэщыжын хуейщ мэл гъэхъуныр. Ар къэрал унафэрэ гулъытэрэ хуэныкъуэ IэнатIэхэм ящыщщ.
УЭЛДЖЫР Мушэхьид,
мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор, профессор,
Урысейм Естественнэ щIэныгъэхэмкIэ и академием и академик,
Къэбэрдей-Балъкъэрым мэкъумэш хозяйствэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
