ТекIуэныгъэмрэ щхьэхуитыныгъэмрэ я махуэ лъапIэ
Абхъаз Республикэм и ТекIуэныгъэмрэ щхьэхуитыныгъэмрэ я махуэр абхъазхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ гуфIэгъуэщ. Ар Апсным и тхыдэщIэм щыщ Iыхьэ нэхъыщхьэщ. Къэралыгъуэ щхьэхуэ хъуа республикэм нобэ иIэ хъугъуэфIыгъуэхэр куэдщ. МащIэкъым а лъэпкъым и щхьэхуитыныгъэм щIита уасэр. Абы я щхьэр халъхьащ и къуэ пажэ щэ бжыгъэхэм. Къапщтэмэ, нобэрей мамыр гъащIэр я фIыщIэщ Абхъазым и цIыхуу зауэм хэкIуэда мини 3,5-м нэблагъэми.
Нобэ хуэдэ махуэхэми щIэх-щIэхыуи ди къуэш абхъазхэм ягу къагъэкIыж лъэпкъ мащIэм лей къыщытехьэм езыхэм я фIэфIыныгъэкIэ зауэ губгъуэм ихьа щIалэщIэхэр, хамэ къалэхэм, къэралхэм къикIахэу.
1992 гъэм куржы хьэщхьэрыIуэхэм Абхъазым иращIылIа зауэм и хъыбарыр занщIэу дуней псом щыIуащ икIи Урысейм, Осетие Ипщэм, Кавказ Ищхъэрэм, Приднестровьем, хамэ къэралхэм ящыщ лIы хахуэхэр кIуэуэ щIадзащ. Кавказым ис лъэпкъхэм я Конфедерацэм къызэщIиIэта цIыхухэм гъуэгу гугъухэр зэпачри, я къуэшхэм якъуэуващ. Абхъазым зэи щыгъупщэркъым я къарур къызэщIагъэуIуэу Апсным и лъэщагъыр зыгъэбыда дзэлI хахуэхэм я цIэхэр — Къалмыкъ Юрий, Сосналы СулътIан, Щэныбэ Мусэ, Сосламбеков Юсуп, Хъуадэ Iэдэм, нэгъуэщIхэри. А хэкулIхэм къызэщIаIэта къарумрэ зи хэку зыхъумэжхэмрэ пэлъэщыфакъым лъэпкъгъэкIуэдыр зи гуращэу утыку ихьа куржыхэр.
Жылэ Iэщэншэм танккIэ, кхъухьлъатэкIэ, топкIэ, шэкъэуэжхэмкIэ ятезэрыгуа бийм и гущIэгъуншагъэр егъэлеят. АР-м и цIыху мин бжыгъэхэм къатехьа лейр псалъэкIэ къыпхуэмыIуэтэжыным хуэдизщ, а псори зэрыщыт дыдэм хуэдэу жаIэртэкъым зауэм щылэжьа дунейпсо зэгухьэныгъэхэм.
Ауэ абхъаз лъэпкъ ха-хуэм, абы и пашэу а зэманым щыта Ардзинбэ Владислав сымэ яхузэфIэкIащ куржыхэр къащIытеуам и щхьэусыгъуэ пэжыр наIуэ къащIыну, къэралыгъуэр трахыну иужь ихьахэм япэщIэувэну. А зэхэуэ гуащIэм зэрыхэтым хуэдэу, Абхъазым дзэ зэригъэпэщащ, АР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ министерствэ иухуащ, батальонхэмрэ бригадэхэмрэ япIэ иригъэзэгъащ. Ардзинбэ Владислав и унафэм щIэту лъэпкъымрэ абы къыкъуэтхэмрэ я къалэн нэхъыщхьэм пэлъэщащ: бийр я щIыгу ирахужри, я щхьэхуитыныгъэр зэфIагъэувэжащ.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, 1992 — 1993 гъэхэм Абхъазым щекIуэкIа Хэку зауэм Кавказ Ищхъэрэм хыхьэ республикэхэм, Краснодар крайм, Осетие Ипщэм, Адыгейм, Приднестровьем, Тыркум икIа цIыху минитIым щIигъу кIуащ, абыхэм ящыщу цIыху 51-м «Абхъазым и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр зэрахьэ, щIалэ 247-м Леон орденыр иратащ, зауэлI 623-м «Хахуагъэм папщIэ» медалыр хуагъэфэщащ. Зауэр зэрекIуэкIа махуэ 413-м щIалэщIэ 260-рэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, хэкIуэдащ.
Илъэс 30-м нэблэгъащ абы лъандэрэ. А зэманым къриубыдэу Апсным и уIэгъэр игъэхъужащ, и щхьэхуитыныгъэр къэрал зыбжанэм къыщалъытащ. Урысей Федерацэмрэ я дэIэпыкъуэгъухэмрэ я фIыщIэкIэ, Абхъазым нобэ иIэ экономикэ щытыкIэр ирегъэфIакIуэ, и зыхъумэжыныгъэр егъэбыдэ, шынагъуэншагъэр къызэрегъэпэщ.
Абхъазым и ТекIуэныгъэм и юбилейхэм деж парад дахэ щокIуэкI а лъахэм. Абы щагъэлъапIэ езым и цIыхухэри, нэгъуэщI щIыпIэ къикIыу къакъуэувахэри. Нобэми яхуэухыркъым, къакъуэувэу ядэзэуахэм фIыщIэу хуащIыр. ДгъэщIагъуэ щхьэкIэ, ар и хьэлщ, и дуней тетыкIэщ бгырысым. Кавказым ис лъэпкъхэм пэжыр я гъуазэу игъащIэми къокIуэкI. Абыхэм яфIэфIкъым нэхъ лъэщыр къарууншэм тегушхуэныр. Хахуагъэр Кавказым щалъытэ щхьэкIэ, абы Iэмал имыIэу щIыгъун хуейщ пщIэмрэ пэжагъымрэ. Арагъэнщ ди щIалэхэр езышэжьар. ЕтIуанэрауэ, къуэшым къыщхьэ-
щыжыныр я лъым зэрыхэтым тригъэгушхуауэ жыпIэ хъунущ. Къыхэгъэщын хуейщ, бгырысхэр щхьэхуитыныгъэм хуэпабгъэу сыт щыгъуи зэрыщытар. Абхъазым бийр къызэрытегуплIам, абы и щхьэхуитыныгъэр ихъумэжыну утыку зэрихьам и телъхьэу щымытынкIэ Iэмал иIакъым ди щIалэхэр.
Нобэ Апсным иIэ хъуа псэукIэр щыхьэт тохъуэ лъэпкъ нэхъ мащIэ дыдэми и щхьэ и унафэ ищIыжыну зэрыхузэфIэкIынум.
ФIым хуэпабгъэм сытри къохъулIэ! Абхъаз Республикэм мамырыгъэрэ зыужьыныгъэрэ илъыну Тхьэм жиIэ!
НэщIэпыджэ Замирэ.
Дзэпщ
Зи Iуэхухэр пэжым хуэгъэпсауэ псэуа, гурэ псэкIэ лъэпкъым хуэлэжьа Сосналы СулътIан ди лIыхъужьщ. 1942 гъэм мэлыжьыхьым и 23-м Къэбэрдей-Балъ-къэр АССР-м хыхьэу щыта Винограднэ къуажэм дунейм къыщытехьащ лъэпкъым и псэукIэм, тхыдэщIэм зи псалъэ, зи IуэхущIафэ, зи лIыхъужьыгъэ хэзылъхьа лIы хахуэр. Захуагъэм, псэ хьэлэлагъэм и щапхъэт ар.
АтIэ, хахуэ хъунур цIыкIу щIыкIэ къожьэ. Зэрысабийрэ къыдэгъуэгурыкIуахэм ягу къагъэкIыж ар дэхуэхам къыщхьэщыжыфу, дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэр имыгъэщIэхъуу зэрыщытар. И къуажэгъухэм жаIэж зэгуэр Сосналы СулътIан езыр ныбжьыщIэу псыежэх уэрым ирихьэжьа щIалэ цIыкIухэр къригъэлауэ зэрыщытар. ПэщIэдзэ еджапIэр къиуха нэужь, кхъухьлъатэзехуэхэр щагъасэу Сызрань щыIэ дзэ авиацэ еджапIэм щIэтIысхьащ, 1978 гъэм абы къиухащ маршал Жуковым и цIэр зезыхьэ дзэ академиер. 1989 гъэм ар СССР-м и къару узэдахэм къыхэкIыжащ, СССР-м щIыхь зиIэ и дзэ кхъухьлъатэзехуэ цIэ лъапIэр иIэу. Совет зэманым а цIэ лъапIэр зыхуагъэфэщауэ адыгэм яхэтар Сосналым и закъуэщ.
«СССР-м щIыхь зиIэ и дзэ кхъухьлъатэзехуэ» полковник Сосналы СулътIан кхъухьлъатэзехуэу иригъажьэри, авиацэ полкым и командир къулыкъум нэсат. Снайпер-кхъухьлъатэзехуэр 500-рэ парашюткIэ уафэм къелъащ. Уэгум зэрита зэманыр къэббжыжмэ, сыхьэт 3500-м фIокI. Абы и цIэр итщ «авиацэ энциклопедием».
1992 — 1993 гъэхэм Абхъазым щекIуэкIа зауэм Сосналыр и курыкупсэм хэтауэ жыпIэ хъунущ. 1992 гъэм и жэпуэгъуэм ар Абхъазым ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и генеральнэ штабым и унафэщI ящI. «Двенадцатый» — аращ цIэ бзыщIауэ Сосналым Абхъаз зауэм щызэрихьар. ЗэпIэзэрыту, мыгужьейуэ, Iуэхур зэпилъыту егупсысынурэ, итIанэт унафэ щищIынур. Абхъаз зауэм япэу щызыIэрагъэхьа текIуэныгъэт Гагрэ хуит къызэращIыжар. «Гагрэ хуит къэщIыжынымкIэ ящIапхъэм щегупсысым, Генеральнэ штабым и унафэщI Сосналым зыIут IэнатIэм къыщигъэлъагъуэ зауэлI Iэмалхэм нэмыщI, нэгъуэщI зы Iущыгъи къылъыкъуэкIащ: лъэпкъ зэхуэмыдэхэм къахэкIа зэуакIуэхэм яIэ хьэл-щэнхэм щыгъуазэти, ахэр зэрыпхутегъэгушхуэн Iэмалхэри зэпилъытырт. Абы мыхьэнэшхуэ иIэт», — итхыжауэ щытащ Абхъазым и лIыхъужь, генерал-майор Аршбэ Владимир. «Абхъазым си напэрт сызышар», — жиIат езы Сосналыми иужькIэ.
Зауэр иуха нэужьи Сосналым зыхъумэжыныгъэмкIэ министрым и къулыкъур ирихьэкIащ.
1996 гъэм къулыкъур къигъанэри, Къэбэрдей-Балъкъэрым къигъэзэжат. Ауэ Абхъазым и президент Бэгъэпщ Сергей и лъэIукIэ 2005 гъэм игъэзэжащ икIи Абхъаз Республикэм зыхъумэжыныгъэмIэ и министр IэнатIэм 2007 гъэ пщIондэ пэрытыжауэ, Налшык къигъэзэжащ.
Абхъазым и ЛIыхъужь, Абхъаз Республикэм и дзэ узэдахэм я генерал-лейтенант, «ПщIэрэ ЩIыхьрэ» къэрал дамыгъэ лъапIэр зыхуагъэфэща Сосналы СулътIан 2008 гъэм и щэкIуэгъуэм дунейм ехыжащ. Абы и фэеплъыр дэтщ Сыхъум и къалэкум, хэкур зыхъумэжахэм папщIэ яухуа паркым итщ.
СулътIан гъащIэм куэдрэ псэзэпылъхьэпIэ иригъэуващ, ауэ сыт щыгъуи лIыгъэ къылъыкъуэкIащ абы. Дауи, лIыгъэ пхэлъын папщIэ ухуейщ напэ къабзэ. Сосналы СулътIан арат зэрыгъуазэр. Ар адыгэ щапхъэщ абхъаз щIэблэм я дежкIэ.
ГУГЪУЭТ Заремэ.
Гъуэгуанэ щIэщыгъуэ
Иджыблагъэ дэ, гуп цIыкIу дыхъуу, Абхъаз Республикэм и щIыпIэ зыбжанэм дыщыIащ. Иужьрей махуэхэм ящыщ зым щIалиплIыр: ди шуупэ гъуазэу къызэдэтлъыта Жылэтеж Валерэ, а щIыналъэм бысым къыщытхуэхъуа Къущхьэ Арсен, иужьрей илъэсхэм дэнэкIэ згъазэми гъуэгугъусэ къыщысхуэхъу зи хабзэ Бабыгуей Сосрыкъуэ, мы тхыгъэр зытх сэ, дызэщIыгъуу, дыкъызэдихутащ а республикэм хы ФIыцIэмкIэ егъэщIылIа и щIыпIэ нэхъ зыкъизыххэм хабжэ Пицундэ хытIыгуныкъуэм и щIыгум.
ДыкъыщыувыIар «Апсны» зи фIэщыгъэ зыгъэпсэхупIэм и Iэшэлъашэрщ. Къатийуэ зэтет унэшхуэм и бжэIупэм дыщыIухьэм, дэ зэуэ гу лъыттащ и щIыхьэпIэм щIэщI теплъэ зэриIэми, и лъабжьэм къыщрагъэувэкIа тетIысхьэпIэхэмрэ абыхэм я пащхьэ къит Iэнэ зэпэхъурейхэмрэ щIалэ гупышхуэхэм къызэраувыхьами.
«Хэт сымэу пIэрэ мыбдежым дыщызрихьэлIахэр?» — гупсысэм дызэрихьэу дащекIуэтылIэм, гупзэхэшэу тщIыгъум къыдиIуэкIащ ахэр Къэбэрдейм икIа ди щIалэхэр арауэ зэрыщытыр.
Псом япэр фIэхъус зэхыныр арати, ар зэрызэфIэкIыу дызэрыцIыхуащ. Япэу дызыбгъэдыхьа Iэнэм пэрысахэщ Джэрыджэ Сэрэбий (Жэмтхьэлэ), Мустэфар Руслан (Бахъсэн къалэ), Щордэн Тимур сымэ. Ахэри, адэкIэ нэхъ пыIукIуэтауэ щызэхуэсахэри гуапэу къызэрытхупыкъуэкIар дызыгъэгушхуэт.
— Сэ, Щордэнхэ Тимур, мы лъэхъэнэм Къэбэрдей-Балъкъэрым къикIыу мы щIыпIэм зи лъэ къизыхьа гупым срапашэщ. ЗэрыфщIэщи, фокIадэм и 30-м ди къуэш республикэм гуфIэгъуэ Iуэхугъуэхэр щекIуэкIынущ. Абхъазым щызэуа ди щIалэхэм ящыщу къытхузэщIэкъуа цIыху 50-р, фокIадэм и 20-м къэсахэри къытхэту, мы хьэщIэщым и пэш нэхъыфIхэм, бысымхэм къызэрытхуагъэфэщауэ, дыщIэсщ. Ди гъусэщ мы Хэкум и щхьэхуитыныгъэм папщIэ зи щхьэ хэзылъхьа ди щIалэхэм я бынхэри, я адэ-анэхэри, — къыджиIащ Щордэным, ди япэ упщIэм и жэуапу.
— Тимур, блэкIа илъэсхэми мы щIыкIэм тету фыкъызэрырагъэблэгъам дыщыгъуазэщ. Уэ сыт дэщIыбгъужынт абы?
— Къыхэзгъэщыну сызыхуейр аращи, къыдэджэ къудей мыхъуу, ди щыIэкIэ-зыщыгъэпсэхукIэри гъэ къэс нэхъ дахэ хъууэрэ йокIуэкI. ЛъэныкъуитIри, бысымхэми дэри, нэхъыбэ дызэрыгъэхъуу, лэжьыгъэу къетхьэжьэхэми арэзы дыкъащIу апхуэдэщ.
— Зэрызыщывгъэпсэхум и мызакъуэу, IуэхущIафэу къыщызэдефхьэжьэхэми я гугъу къытхуэщIыт, Тимур.
— ФокIадэм и 30-р Абхъазым и щхьэхуитыныгъэр щызыIэригъэхьа и махуэщи, ар дагъэлъэпIэну, абы теухуауэ ирагъэкIуэкIыну Iуэхугъуэхэр даIыгъыну ди щIалэхэр къэкIуауэ аращи, ари лэжьыгъэщ, къыхэдгъэщ зэрыхъунумкIэ. ЖыпIэнур арамэ, мыпхуэдэ махуэхэм нэгъуэщI Iуэхугъуэхэри щыдогъэкIуэкI. Псалъэм папщIэ, мы Хэкум и щхьэхуитыныгъэм щIэзэууэ хэкIуэда ди щIалэхэм я адэ-анэхэм пенсэ къратри, ахэри гъэ къэс къыдошэ, езыхэм ехьэлIа я тхылъымпIэхэр мыбдежым щIэрыщIэу щагъэлъэгъуэн папщIэ. А Iуэхур зэрекIуэкIым кIэлъыплъынри ди пщэ къыдохуэ. Мыдрейуэ. Езыхэм я фIэфIыныгъэкIэ къакIуэу, Абхъазым и щхьэхуитыныгъэм папщIэ зэуахэм я бынхэми мы щIыналъэм и цIыхуу зэрыщытым щыхьэт техъуэ тхылъхэр («гражданство») къахузэдгъэпэщу аращи, а Iуэхури мы махуэхэм иредгъэхьэлIауэ зэфIыдогъэкI, — къыпищащ и псалъэм Щордэным.
— Тимур, фи зэгухьэныгъэм и щыIэкIэ-зэхэтыкIэм, къыщекIуэкIхэм ятеухуа тхыгъэхэр Интернетми вгъакIуэркъэ?
— Дауи! Апхуэмыдэу хъурэ? ДызэIущIами дызэпсэлъами, къэдухэсахэм теухуауэ хъыбар кIэщIхэр къыдолъхьэ. Я нэхъ мащIэрауэ мазэм зэ дыкъохьэ.
— Мыбдежым щыс щIалэхэр дауэ феплърэ Интернетым гуп щхьэхуэ-щхьэхуэхэр, адыгэхэми абхъазхэми ящыщу, лъэпкъитIыр зэщызыгъэхьэжыну, ари егъэлеярэ ерыщу, хущIэкъухэр зэрисым?
— А Iуэхум сэри хуабжьу сропIейтей. Дэ, Абхъазым и щхьэхуитыныгъэм щIэзэуа щIалэхэм, лъэныкъуэ зедгъэзыжмэ, щIыналъитIым зэпыщIэныгъэу зэхудиIэм сыту пIэрэ къыхэнэнур? Ди гупыр, къыхэдгъэщ зэрыхъунумкIэ, ди зэпыщIэныгъэм и иужьрей кIапсэщ. Дэ дыщымыIэжмэ, ди республикэм мы щIыналъэм къыхуиIэ хущытыкIэми зэхъуэкIыныгъэ дызыхуэмейхэр къызэрырикIуэнум си щхьэкIэ шэч къытесхьэркъым. Аращи, сэ хэгъэунэхукIауэ сыт хуэдэ утыкуми щыжызоIэ ди гупыр, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу Абхъазым и щхьэхуитыныгъэм щIэзэуахэр, адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ ди зэхуаку хуабагъэ, зэхущытыкIэ дахэ дяпэкIи зэрыдэдгъэлъыным дызэрытелэжьэнур. Аращи, Интернетым дэр щхьэкIи абхъазхэм щхьэкIи фIеягъэ-Iеягъэ къизылъхьэхэм жэуап естыжыххэркъым, «мывэкIэ къоуэм щIакхъуэкIэ еуэж» псэлъафэм сытету, сапэмыпсэлъэжыххэмэ нэхъыфIщ, жызоIэри.
— Фи зэгухьэныгъэм мы зэманым дапщэ хэт, Тимур?
— Дэфтэрым итыр цIыху 407-рэщ. Ахэр зауэ екIуэкIам къыщыхэжаныкIахэращ. АрщхьэкIэ, фызэрыщыгъуазэщи, щыIащ арыххэу къакIуэу зымащIэкIэ фIэкIа яхэмыту зыгъэзэжахэри, гъуэгум къытехьэ-текIыжу къыткIэлъыкIуахэри, мы Хэкум щыщу, зауэ-банэм хэкIыу, Къэбэрдей-Балъкъэрыр егъэзыпIэ зыщIахэм адэкIэ къащыдэIэпыкъуахэри. Апхуэдэхэри, дызэрызэгурыIуар аращи, дяпэкIэ хэдгъэхьэнущ ди ветеран зэгухьэныгъэм.
— Мыбы щызэуахэм я бынхэр фи зэгухьэныгъэм и лэжьыгъэм дапхуэдэу къызэрыхэфшэну фи гугъэр?
— Мы къулыкъум сызэрытеувэрэ куэд щIакъыми, дигу итлъхьа псори зэдгъэхъулIэныр зэуэ къытхузэпыщэркъым. Ауэ ди щIалэхэм ящыщу мы гъэм зыкъизымычыфын хуэдэу къыхэзыгъэщахэм есIуэкIат: «Фэ фынэмыкIуэфынумэ, фи бынхэр хэдвгъатхэ!» — жысIэри. Дэ, мыбы щызэуахэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, зэманыр кIуэтэху нэхъ мащIэ дохъу. Ди жагъуэ зэрыхъуу къыхэзгъэщынщи, мы щIыпIэм зауэр зэрыщиухрэ, ди щIалэхэм ящыщу 92-р дунейм ехыжащ. УпщIэ къоув: «Апхуэдэу екIуэкIмэ, хэт абы щыгъуэ мы Хэкум къакIуэу, ди пIэкIэ ТекIуэныгъэр ядэзыгъэлъэпIэнур?». Ауэ щыхъукIи, абыхэм ягу нэхъ дыкъызэрагъэкIыжыну щыIэр, сэ къызэрыслъытэмкIэ, ди щIэблэращ. КъризэщIэткъуэжу къыхэдгъэщынщи, ди зэгухьэныгъэм хэтхэр мы зэманым нэхъыбэу дызэлэжьын хуейр тщыщ щIалэхэм, абыхэм я унагъуэхэм, я Iыхьлыхэм псэуным теухуауэ къахулъыкъуэкI Iуэхугъуэхэм зыщыдгъэгъуэзэнырщ, зэрытхузэфIэкIкIи защIэдгъэкъуэнырщ.
— Мыбдежым, Тимур, сыщынопсэлъылIэм сигу къэкIаращ: зи гугъу тщIы зэпыщIэныгъэм, дымыгъэтIасхъэу, адэкIи къыпедгъэщэну ди мурадмэ, мы Iуэхум къыхэшэн хуейр езыхэм я фIэфIыныгъэкIэ Абхъазым къакIуэу щIыналъэм и щхьэхуитыныгъэм щIэзэуа ди щIалэхэм я бынхэм я закъуэкъым, атIэ а лъэхъэнэ дыдэм зи Хэку зымыбгына езы абхъазхэм я щIэблэри къешэлIапхъэу къыщIэкIынущ.
— Пэжщ, ди бынхэр къыщытшэкIэ, ахэр мыбы щыIэу къыддэзэуа ди къуэшхэми я щIэблэм зэраIудгъэщIэным яужь дитыпхъэщ. МызыгъуэгукIэ тхуэзэфIэкIынур аращи, иджыпсту зи гугъу пщIа а Iуэхури мы Хэкум и иджырей Iэтащхьэм дыщыIущIэкIэ къэтIэтынущ. Догугъэ ди зэрыIыгъыныгъэм адэкIи къыпызыщэн лъэбакъуэу ари къытхущIэкIыну.
Епсэлъар КЪУМАХУЭ Аслъэнщ.
