Нэхущ шу телъыджэ
Мы тхыгъэр зэхэзылъхьари зытеухуари Нартан къуажэм щыщщ: ПащIэ Бэчмырзэрэ КIэрэф Залымджэрийрэ. ЛIыгъэ здэщыIэм абы хуэфэщэн псалъи щызэхалъхьэф. Апхуэдэ щапхъэхэм язт Япэ дунейпсо зауэм зыхуей хуэза Iэщэ IэщIамылъхьэу Iуашауэ IурагъэукIыхь адыгэ щIалэхэм къащхьэщыжа ПащIэ Бэчмырзэ и псалъэри. ХахуагъкIэ яхуэдэ узыгъэлъыхъуэн адыгэ зауэлIхэр топрэ фочкIэ узэда бийм сэшхуэрэ джатэкIэ пагъэувыну хуежьахэм зэрахуимыдарт КIэрэфым дагъуари укI тезыр къыщIытралъхьари. А псори къыхощ Бэчмырзэ абы хуиуса лIыхъужь уэрэдым.
Нобэ утыку илъ дэфтэрхэм хъарзынэу щыгъуазэ уащI КIэрэф Залымджэрий и гъащIэ гъуэгу кIэщIым. КъызэрыщIэкIымкIэ, ар а зэманым щIэныгъэ зиIэу лъэпкъым къыхэкIа закъуэтIакъуэхэм ящыщт, «Бгырыс псалъэIуатэ суд» жыхуаIэм зэдзэкIакIуэу щылэжьэн хуэдизу урысыбзэ ищIэу. Зауэм щыIухьам щIалэр илъэс 33-рэ хъурт. Хъадыджэтрэ Залымджэрийрэ зы щIалэрэ зы хъыджэбзрэ яIэт, етIуанэ щIалэ цIыкIур и адэр зауэм щыIэу дунейм къытехьащ. ЛIыхъужьым и лIакъуэр, дауэ мыхъуами, зэпыуакъым. Хейуэ дунейм ехыжа Залымджэрий и къуэ Токъан и щIэблэр Франджым щыщ Корсикэ хытIыгум щыпсэууэ хъыбар щыIэщ.
Адыгэ литературэм пщIэ щызиIэ тхы- дэ романхэм язщ КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Нало Ахьмэдхъан урыс-япон зауэм адыгэхэр зэрыхэтар къыщигъэлъэгъуэжа, КIэрэф Залымджэрий и образым узыщрихьэлIэ «Нэхущ шури».
ЧЭРИМ Марианнэ.
ПАЩIЭ Бэчмырзэ
КIэрэф и къуэ
Залымджэрий
1
КIэрэф Безырыкъуэ законкIэ Iэзэщ,
Тамбий и къуэр уэ къоIэзэкIри,
КIэрэф и къуэр урегъэукI.
Уи шыпхъу дахэр лагырыжьым
къыщызэрашэ,
Пхъэмбгъужьым ущырашалIэм,
Къэбэрдейм я гур мэуз.
Арысей пхъэмбэр гъущI IунэкIэ
къызэщIаIулIэ,
Дзэшхуэм зэщIиIулIар
КIэрэф и къуэ Залымджэрийщ.
Уи дыжьын сэшхуэр дыгъэм полыд,
КIэрэф и къуэм и хьэдэ дахэр
Пхъэмбеижьым укъолындыкI.
Уи шы пэхушхуэм дахэу зегъазэ,
Зи гущIэм зыкъигъэзар
Хьэжыхэ Хъадыджэт дахэщ.
Уи шыпхъу дахэр дзэбгъум
къыщогъэджэгу,
КIэрэф и къуэм и дэджэгуэгъухэр
Налшык къалэ къыдэнэжащ.
Уи шырыкъу цIыкIур лъапэм
щопсалъэ,
Тамбийм и къуэм жиIа псалъищым
КIэрэф и къуэр траукIащ.
2
КIэрэф и къуэм и портретыр
Пхъэбгъужьым къыкIэраIулIэ,
Къэзакъышэм зэщIиIулIар
КIэрэф и къуэу Залымджэрийщ.
Ликирнэу и шырыкъуитIыр,
Яу мыгъуэ, лъэдакъэ псалъэщ,
Тамбий и къуэм псалъэ жиIащ
жери,
КIэрэф и къуэр ярегъэукI.
Яу мыгъуэ, Безырыкъуэжьым,
Яриуэу, шыхъужь егъашхэ,
Тамбий и къуэр шхыгъуэм
щыгугъри
КIэрэф и къуэр яригъэукIщ.
Маузиру кIэрахъуэ фIыцIэр,
Ярией, уи IэрыIуантIэт,
Данагъуэу и пащIэкIитIыр
Утыкум къыщоIуэнтIэж.
АтIэ мыгъуэ, уи шыгъуэ цIыкIур,
Я Алыхь, уанэгу нэщIщ,
МыдэкIэрэ пщIантIэ нэщIышхуэм
ДыуэщIыр зэбгрокIыж.
Сэрмахуэ, уи шыгъуэ цIыкIур,
Я Алыхь, нахътэм доджэгу,
МыдэкIэрэ уи дэджэгуэгъухэр
Я Алыхь, зэхопыхьэж.
3
Залымджэрий, уи шыгъуэ дахэр
Уанэгу нэщIурэ къытхудашэж.
Залымджэрий, уи хьэдэшэжым
Уи къуэшыжь закъуэр хамыгъэтыж.
Дунейм и дыгъэр къыптемыпсэну
Уэ мащэ кIыфIым удохьэхыж,
Уи шыгъуэ дахэр псафэ ишэфу
КъыпщIэнаIатэмэ, уилъ ищIэжынт.
Къэбэрдей хэкум и
пщыжь-уэркъыжьхэм
Уэ урабийуэ гъащIэр уэ пхьат,
Уи къуэшыжь закъуэр мащэ
кIыфIыжьым
Щырадза жэщым уэ уаукIащ.
Илъ ищIэжыну уи къуэшыжь
закъуэр
А махуэм щхьэпылъэу ныфIадзэ,
Залымджэрий, уи дыщэ къамэр
Лэгъунэ нэщIым ныфIадзэжащ.
КIэрэф и къуэм уи чэсей джанэр
А махуэм лъы фIыцIэм къреIэ.
Къэбэрдейм ди гум къеIар
Залымджэрийщи, тщыремыгъупщэ.
4
Уи къатыр цIыкIур городым
щопсалъэ.
КIэрэф и къуэм и псалъэмакъым
Жылагъуэр ныщIобэг.
Чэсей хужь джанэр лъыпсым
къреIэ,
Къэбэрдейм ди гум къеIари
КIэрэф и къуэу Залымджэрийщ.
Уи сыхьэт цIыкIур дыгъэм полынд,
Сэлэт хьэдэм къахэлындыкIыр
КIэрэф и къуэу Залымджэрийщ.
Уи къатыр цIыкIур зэрылъапашэ,
Тамбийхэ я унэ лъашэм
Пщы щауэ щIремыхьэж.
5
КIэрэф и къуэу Залымджэрийр
ЗаконкIэ Iэзэт,
Тамбий и къуэр къыдоIэзэкIри
НэщанэкIэ дрегъэукI.
КIэрэф и къуэм и шы пэху цIыкIум,
АтIэ мыгъуэ, дахэу зегъазэ,
Японышэм игъэзэгъари
КIэрэф и къуэу Залымджэрийщ.
Нэганурэ кIэрахъуэ цIыкIур
Шхужьыщхьэмэ ныщогъэлындыр,
Сэлэт хьэдэм къахэлындыкIыр
КIэрэф и къуэу Залымджэрийщ.
Перво сотнэм фи командирым
Командэр дахэурэ къещI,
Къэбэрдейри дызэрымыщIэурэ
КIэрэф и къуэр къедгъэукIащ.
Уи жагъуэгъуу инэралыжьым
БэлътокукIэ уи нэр къыщепхэ.
КIэрэф и къуэр укIэрепхэжри
НэщанэкIэ урегъэукI.
Боксэурэ уи шырыкъу цIыкIум,
АтIэ мыгъуэ, лъэхэр къехузыр,
КIэрэф и къуэм и гузэвэгъуэр
Къэбэрдеймэ тщыремыгъупщэ.
1904 гъэ
