КъШР
Лъэпкъыр дызэришэлIэжынущ
Дунейм лъэпкъ зэхуэмыдэ куэд тетщ. Телевиденэм къитым ущыщIэдэIукIэ, газетым къыте-хуэм ущеджэкIэ, къыбгуроIуэ: нобэрей зэманым лъэпкъхэр зытегузэвыхь Iуэхугъуэ нэхъыщхьэр зэрызахъумэжынращ.
Ди лъэпкъымкIэ зыкъызогъэзэжри, ярэби, дэри апхуэдэу дытегузэвыхьу пIэрэ ди лъэпкъыр хъумэным, бзэр къызэтегъэнэным, жысIэу согупсыс. Языныкъуэхэм дежи согужьей, лъэпкъ Iуэхум иригузавэр мащIэу щыслъагъукIэ. Ауэ, ныбжьыщIэхэм сакIэлъыплъмэ, си гур кIуэдыпэркъым, абыхэм бзэр зэрагъэшэрыуэм гушхуэныгъэ къысхелъхьэ.
Дунейм тет лъэпкъыжь дыдэхэм адыгэр дащыщкIэрэ, ди бзэри апхуэдэу щыщыткIэ, мыкIуэду апхуэдиз лIыщIыгъуэ къызэ-зынэкIа, ди адэжьхэм къыднахьэса бзэр, нобэ щIэныгъэ зыбгъэдэлъу зызылъытэж дэ, щхьэ дгъэкIуэдыжын хуей? Сыт фэ щIедмыплъыр? Ар тхьэмыщкIагъэкъэ?
Бзэр пхъумэн папщIэ, япэрауэ, лъэпкъыр узэкъуэтын хуейщ. ИкIи шэч къызытезмыхьэр зыщ — анэхэращ зэкъуэтыныгъэр зыгъэбыдэн хуейр, ахэращ бзэр хъумэным и Iэщэ нэхъыщхьэри. «Адыгэбзэ — анэбзэ — анэдэлъхубзэ…» жыдоIэ. Сабийм бзэр Iурызылъхьэр анэращ. ФIэщхъуныгъэ хэлъу жызоIэ: сабийр адыгэу щытыну ухуеймэ, абы и анэм адыгэбзэ Iурылъын хуейщ. Аращ сэ сызыхуэкIуа гупсысэр. АтIэ, сабийм и лъым хэлъу къохъу и бзэри, а бзэм и макъамэри…
Совет властым лъэпкъ цIыкIухэм къытхуихьа IуэхуфIхэм ящыщщ ди лъэпкъыбзэр дджыну лъэкIыныгъэ зэрыдгъуэтар. ЕджапIэм дыщIэтIысхьэрти, 5-нэ классым дынэсыху предмету хъуар ди бзэмкIэ дагъэджырт. Абы къыпэкIуэу щIэблэм и лъэпкъыбзэмкIэ зиужьырт, нэхъыщхьэр — адыгэбзэмкIэ дыгупсысэу дыкъигъэтэджырт. УрысыбзэмкIэ дбгъэдэлъ щIэныгъэри нэхъ мащIэтэкъым.
Ауэ зэманыр псынщIэу мэкIуатэ, хъыбарегъащIэ технологиехэм заужь, сабийхэр телевиденэмрэ Интернетымрэ нэхъ пыщIауэ къотэдж. Абы къыпэкIуар аращи, сабийм къыдалъхуа и бзэр IэщIыб хъууэ щIидзащ, нэхъыбэу зэрылажьэр, зэрыпсалъэр хамэбзэхэрауэ къыщIэкIри. Апхуэдэу Iуэхур зэрыщытым анэ-адэ куэд ирогузавэ. Пэжщ, гугъущ адыгэбзэм и грамматикэр зэбгъэщIэ-ныр, ауэ сабийм и анэдэлъхубзэр Iурылъу унагъуэм къихъухьмэ, ар къехьэлъэкIынукъым, фIырыфIкIэ IэщIэхунукъым. Ар шэчыншэщ.
Ди бзэр къэзымыгъэсэбэп адыгэхэм я бжыгъэр кIуэ пэтми нэхъыбэ зэрыхъум ди щIэныгъэрылажьэхэри, лъэпкъыпсэ зыкIуэцIылъ дэтхэнэри тогузэвыхь. АтIэ, лъэпкъыбзэр щымыIэжмэ, ар зей лъэпкъри кIуэды-жауэ аращ. Сэ мы Iуэхум сызэрегупсысыр мыращ. Япэрауэ, дэр-дэру зэран дызыхуохъуж. АтIэ, ди бзэр дджын папщIэ, къэралым мылъку къытхухегъэкI, егъэджакIуэхэр тхуегъэхьэзыр, лэжьапIэ ярет, лъэпкъыбзэхэр яджыным сыхьэт бжыгъэ хухах (ар мы зэманым мащIэ ящIа пэтми). Ди хэгъуэгум деж ди лъэпкъыбзэр къэралыбзэу къыщалъытэ. Дэ тщIэр сыт? Къэтщтэнщ къуажэр. Абы гъэщIэгъуэну ядэслъагъур сыт? Къуажэм дэт еджа-пIэм щылажьэри щеджэри а лъэпкъым щыщ защIэщ, псалъэм папщIэ, адыгэбзэ къызыгурымыIуэ яхэткъым. Ауэ зэIущIэ екIуэкIыу уекIуэлIамэ, ар зэрырагъэкIуэкIыр урысыбзэщ. АтIэ, адыгэ къуажэм щекIуэкI зэIущIэм нэгъуэщIыбзэм ирипсалъэ щыщIэмыскIэ, ар урысыбзэкIэ щIебгъэкIуэкIын хуейр сыт? Хэт абдежми пэрыуэгъу хъур?
НэгъуэщI зы Iуэхугъуэ- ми гу лъызотэ. Быным нэгъуэщI лъэпкъым щыщ къахыхьамэ (нысэу къашамэ), абы гурыIуэн папщIэ, адыгэ унагъуэм щIэсым урысыбзэкIэ псэлъэн щIадзэ. Бзылъхугъэр адыгэ лъэпкъ къыщыхыхьакIэ, хуэм-хуэмурэ бзэр зригъэщIэн хуейуэ солъытэ.
Къалэм дэсхэм ди Iуэхур, шэчыншэу, нэхъ гугъущ. Сэ Черкесск къалэ Хасэм и пашэу сыщыткIэрэ, республикэ щыхьэрым дэт еджапIэхэм бзэр зэрыщаджыр, абы пыщIа лъэпощхьэпо-хэр щIыдоплъыкI зэпыт.
Япэрауэ, гуауэ сщыхъур зи сабий адыгэбзэ езыгъэджэну хуэмей анэ-адэ-хэр зэрыдиIэращ. Сыт апхуэдэу къыщIэхъур? Абы и жэуап къысхуэгъуэтыркъым.
Къалэм дэс ныбжьыщIэхэм иджыблагъэ сочиненэ ядгъэтхати, зыгуэрым мыпхуэдэу итхащ: «Адыгэ ныбжьэгъу сиIэщ, ауэ и бзэмкIэ ирипсэлъэфыркъым. «Сыт уи лъэпкъыбзэмкIэ ущIэмыпсалъэр?» — жысIэри сеупщIати, «Папэ хэкIуэтауэ къокIуэжри, зегъэпсэхуж. Мамэ пщыхьэщхьэ псом унагъуэ Iуэхум пыщIащ. Сэ къызэпсэлъэн згъуэтыркъым», — къызжиIащ»… Мис апхуэдэурэ адыгэбзэр унагъуэм щылэжьэжыркъым.
Апхуэдэу щытми, лъэпкъыбзэмкIэ олимпиадэм, Черкесск къалэм иджыблагъэ щедгъэкIуэкIам, си гур къиIэтащ. НыбжьыщIэхэр усэ къеджащ, диктант, сочиненэ ятхащ, тестированэ хуэдэхэр ящIати, сагъэгуфIащ. Зи, ядэ-лажьэ къудей, ныбжьыщIэ Iущыцэхэр, адыгэбзэр икъу-кIэ зыгъэшэрыуэхэр, Тхьэм и шыкуркIэ, ди мащIэкъым.
Илъэс куэд хъуауэ къокIуэкI адыгэу дунейм тетыр зы алыфбейкIэ деджэу, зы грамматикэ диIэ хъужын зэрыхуейм теухуа псалъэмакъыр. ДАХ-м сыхэткIэрэ, нэгъуэщI къэралхэм щып-сэу ди лъэпкъэгъухэм куэдрэ саIущIащ, а Iуэхугъуэми зэкъым дызэрытепсэлъыхьар. КIэщIу си гупсысэр жысIэнщи, адыгэу дунейм тетыр зы литературэбзэ яIэным срителъхьэщ. «Хэкужьым исыр цIыху мин 700-м фызэрынэхьэс къудейщ, дэ цIыху мелуан бжыгъэ дохъу. Фызэгупсысын хуейр дэращ», — къыджаIэ ди лъэпкъэгъухэм. «Алыфбей дапщэ зэщымыщу къыдэвгъэкIыну?» — къыджаIэ нэгъуэщI зыгуэрхэми.
Мы Iуэхум дауи, ирогузавэ тхакIуэхэр, щIэныгъэлIхэр, еджагъэшхуэхэр. АтIэ, ахэр я сабийм хуэдэу, я лэжьыгъэхэм топсыпсыхь, яхъумэну хуейщи. Ахэр зэрамыдзэкIыфыну къыхагъэщ. Си фIэщ мэхъу сэбэп къэзыхьыну дэтхэнэ лэжьыгъэри зэрызэрадзэкIынур. Дэ дызэгупсысын хуейр нобэ и закъуэракъым, атIэ дяпэкIэ лъэпкъыр зэрытхъумэжыным, зы бзэ тIурылъу дунейм дыкъызэрытенэныращ нэхъыщхьэр.
Алыфбейр зыуэ щытын хуейщ. Къапщтэмэ, IэщIагъэлIхэм зэралъытэмкIэ, ноби ар зэрызэщхьэщыкIыр макъ зыбжанэкIэщ. Сэ жысIэркъым грамматикэр зэуэ зэтехуэну. Ауэ абыи хуэм-хуэмурэ дытехьэжынущ. Лъэпкъ куэдым диалект зэхуэмыдэхэр яIэщ. Псалъэм папщIэ, илъэс бжыгъэкIэ сыщыпсэуа Эстонием диалект куэдым ущыIуощIэ. Арами, абыхэм зы литературэбзэщ яIэр, зы алфавитщ зэреджэр. Латышхэри литовецхэри апхуэдэщ. Абыхэм мыращ жаIэр: «Фы-зэрыпсалъэ диалектхэр фымыгъэкIуэд, ауэ литературэбзэр зыуэ щытын хуейщ». Зы литературэбзэм дуней псом щызэбгрыдза ди лъэпкъыр дызэришэлIэжынущ. Аращ нэхъыщхьэу мы Iуэхум хэслъагъуэр.
КIЭБЫШЭ Фаризэт,
Черкесск къалэ Адыгэ Хасэм и унафэщI.
ЩIэныгъэлIым и псалъэ
Анэдэлъхубзэр «егъэзыгъэ нэмэзкъым»
Иджыпсту адыгэбзэр зэрыува щытыкIэм иримыгузавэр мащIэщ: егъэджакIуэхэри, къэхутакIуэхэри, бэдаущ лэжьакIуэхэри зэхуэсмэ, нэхъыбэу зытепсэлъыхьхэр аращ. Апхуэдэу щытми, адыгэбзэм адэкIэ зиужьын папщIэ псори арэзы зытехъуэн Iуэху гъэнэхуа, пыбзыкIа тхузэгъэпэщыркъым. Абы и щхьэусыгъуэ куэд къэбгъэлъэгъуэфынущ. Ауэ «Iуэху зымылэжьынум щхьэусыгъуэ къелъыхъуэ, зылэжьынум Iэмал къегъуэт» жыхуаIэм хуэдэ дымыхъуу пIэрэ?
БзэщIэныгъэм, социолингвистикэм и хабзэхэм щыгъуазэ дэтхэнэми ещIэ бзэр псэун, зиужь зэпыту щытын папщIэ а бзэр «лэжьэн» зэрыхуейр. Абы къикIыр аращи, бзэр зыIурылъ лъэпкъым и гъащIэм и лъэныкъуэ псоми къыхэтэджыкIыу, уритепсэлъыхьыфу, уритетхыхьыфу щытын хуейщ ар. Апхуэдэ лъэкIыныгъэ бзэм щигъуэтыр нэсу къэралыбзэу щыщытым дежщ. Пэжщ, адыгэбзэр щызекIуэ республикищми къыщащтащ адыгэбзэм, урысыбзэми хуэдэу, къэралыбзэ статус езыт хабзэхэр. А хабзэхэм хуитыныгъэ къыдат адыгэб- зэр еджапIэхэм щаджыну, газет, журнал къыдэдгъэкIыну, радиомрэ телевиденэмрэ тхьэмахуэм и кIуэцIкIэ сыхьэт гуэркIэ дыкъыщыпсэлъэну. Аркъудейщ.
Урысейпсо хабзэхэр хэгъуэгу хабзэхэм я нэхъыщхьэу щыщыткIэ, япэрейхэм къагъэув унафэр нэхъыщхьэщ. КъулыкъущIапIэхэм, еджапIэ дыдэхэм зэхуэс щебгъэкIуэкIмэ, Iэмал имыIэу урысыбзэкIэ егъэкIуэкIын, абы къыщащта унафэхэр урысыбзэкIэ тхауэ щытын хуейуэ щыхъукIэ, гурыIуэгъуэщ анэдэлъхубзэм къэралыбзэ статус нэс зэримыIэр. Пэжщ, хабзэм къытпиубыдыркъым а дэфтэрхэр адыгэбзэкIи зэддзэкIыу зетхьэну. Ауэ а хабзэм Iэмал имыIэу ар апхуэдэу щIын хуейуэ щыжимыIэкIэ, зыри елIалIэркъым.
Хэти къыгуроIуэ Урысейм лъэпкъыу исым я бзэхэр зэрызэхуэмыдэфынур. Апхуэдэу щыщыткIэ, хабзэм къыдита хуитыныгъэхэр щызу къэдгъэсэбэпынращ хэкIыпIэу щыIэр. Къэдгъэсэбэпу пIэрэ? Деплърэ, дедаIуэрэ адыгэбзэкIэ телевиденэмрэ радиомрэ къатхэм? КъытIэрыхьэрэ адыгэ газетыр, деджэрэ абы? Егъэджэныгъэращи, урысыбзэм, математикэм, обществознанием, тхыдэм я дерс- хэр егъэджакIуэхэм зэрырагъэкIуэкIым еджапIэхэм я унафэщIхэр, абыхэм я нэхъыщхьэжхэр набдзэгубдзаплъэу, уеблэмэ ткIийуэ зэрыкIэлъыплъым хуэдэу, анэдэлъхубзэ дерсхэм хуэсакъыу, егъэджакIуэхэр жэуаплыгъэм ирашалIэу хэт илъэгъуа? Адыгэбзэр езыгъэджхэм я жагъуэми-я щIасэми, щIэблэм анэдэлъхубзэр фIыуэ ягъэщIэныр, абы дегъэхьэхыныр нэхъыбэу зи къалэныр ахэращ. Апхуэдэ къабзэу, егъэджакIуэм и къалэнщ сабийхэм я адэ-анэхэри къыдэхьэхыныр, адыгэбзэр зэгъэщIэныр «егъэзыгъэ нэмэзу» щымыту, атIэ дэтхэ-нэ адыгэми дежкIэ къалэн пажэу зэры-щытыр ягуригъэIуэныр.
Къэралым къытхуищIэр куэду къыс- щыхъуркъым, ауэ а къытхуищIэ тIэкIури ялъагъуркъым хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм. Адыгэбзэр къызэтегъэнэнымкIэ, зегъэужьынымкIэ абыхэм гугъапIэу яIэр дэращ. Ди лъэпкъым къыхэкIа еджагъэшхуэ Къумахуэ Мухьэдин абы теухуауэ Налшык щекIуэкIа щIэныгъэ конференцым щыжиIауэ щытащ: «Адыгэхэр хамэ къэралхэм зэрыщыпсэу щIыкIэр, адыгэбзэр зэрыщызекIуэр къэсхутэу къызэрыщыскIу-хьам наIуэу сигъэлъэгъуар аращи, зы гугъапIи щыIэкъым абыхэм я анэдэлъхуб-зэр яхъумэфынымкIэ. ИкIи си закъуэкъым апхуэдэу къызыщыхъур. Сыщыуэмэ нэхъыфIт, ауэ си гупсысэм лъабжьэ хуэхъуар къэхутэныгъэм къыщIигъэща Iуэхугъуэ нэрылъагъухэращ. Щхьэихауэ жысIэнщи, сэ къызэрысщыхъумкIэ, и бзэкIи, хабзэкIи «сыадыгэщ» жызыIэу къызэтенэнур Хэкум къигъэзэжын зыхузэфIэкIынухэр аращ».
Мыр зэрыжиIэрэ дэкIа зэманым къигъэлъэгъуащ а гупсысэр пэжу зэрыщытыр. Ауэ нэгъуэщI зы телъыджи къэхъуащ: Хэкум къамыгъэзэжами, хамэщI ис адыгэхэр хэкурысхэм иджырей технологиехэм я IэмалхэмкIэ пыщIэныгъэ хуаIэ хъуащи, зэхуотхэ, теплъэгъуэхэр (видео) зэхурагъэхь, уеблэмэ зопсэлъэфри, абы хэшыпсыхьыжын Iуэхур къызэтримыгъэувыIэфми, гугъапIэ къыует нэхъ хуэм, кIыхьлIыхь хъункIэ.
Илъэс зыбжанэ хъуауэ хъыбар къокIуэкI зыуэ щыт адыгэбзэ зэгъэпэщыным теухуауэ. Ди фIэщ мэхъу а Iуэхур къыхэзылъхьам адыгэм хуэгъэзауэ гуращэфI зэриIар, дуней псом щикъухьа адыгэхэр зы бзэкIэ зэгурыIуэ щIыным зэрыхуэпабгъэр. Ауэ а IуэхуфIым лъэпощхьэпо къыпэщылъхэр къэплъытэмэ, наIуэ мэхъу ар гуращэфIу къызэрынэ-жыр. Япэрауэ, илъэсищэ бжыгъэкIэ адыгэхэр щIыналъэкIи, административ- нэ гъунапкъэхэри яку дэтыжу зэбгрыдзауэ зэрыщытар лъэужьыншэ хъуа-къым: литературэбзэу тIу щыIэ хъуащ — адыгеибзэрэ къэбэрдей-шэрджэсыбзэрэ. СощIэ мыр зигу иримыхь куэд зэрыщыIэр, «Зы адыгэбзэу щытыр тIу хъуауэ къыщIэтлъытэн хуейр сыт?» жызыIэ. Апхуэдэу жызыIэ къэбэрдейм КIэрашэ Тембот и «Шу закъуэ» романыр адыгеибзэкIэ кърырещтэ икIи напэкIуэцIитI-щы кърыреджэ, къриджыкIар къыгурыIуэмэ, сыпэрыуэнкъым.
Зи гугъу сщIа Къумахуэ Мухьэдин мы псалъэмакъми теухуауэ гупсысэ пыухы-кIа къыхилъхьауэ щытащ: «Зыуэ щыт адыгэ литературэбзэр къэгъэщIыным тегъэщIапIэ хуэхъунур иджыпсту щыIэ адыгей литературэбзэр, е къэбэрдей-шэрджэс литературэбзэр гъэкIуэдауэ, а тIум я зыр литературэбзэу къэгъэнэныращ. Ар фIым ухуэзымышэн гъуэгущ». Абы и пIэкIэ щIэныгъэлIым къыхилъхьауэ щытащ адыгеибзэми къэбэрдей-шэр-джэсыбзэми я зэхуэдэу хэт макъхэр зы хьэрфкIэ къэгъэлъэгъуэныр (унификацэ щIыныр). Ар хуэщхьэпэнущ а бзэ зэпэщIэха хъуахэм ирипсалъэ адыгэхэр нэхъ зэгурыIуэ хъуным. Унификацэм и кIуэрабгъухэм (проектым) еджагъэшхуэр 1998 гъэм Налшык къалэм щекIуэкIа щIэны-гъэ конференцым щытепсэлъыхьат…
Адыгэ лъэпкъым дыхуэщхьэпэну, дэнэ щыпсэу адыгэхэри зы этнощэнхабзэ гъунапкъэм диувэжыну дыхуеймэ, дызытелэжьапхъэри аращ — тIууэ зэхэкIа адыгэ бзэхэр Iэмал зэриIэкIэ зэгъунэгъу тщIыуэ дызэгурыIуэу дгъэпсынращ. Абы папщIэ, псалъэ дыгъэлхэм дакъыпыкIыу, Къумахуэм къигъэна проектыр тегъэщIапIэ тщIыуэ, икIэщIыпIэкIэ лэжьыгъэ пыухыкIа едгъэкIуэкIын хуейщ.
ИУАН Зауал,
филологие щIэныгъэхэм я кандидат.
Гур мапхъэ, лъэр пхъэм дэнами…
Анэм, Хэкум, къызыхэкIа лъэпкъым зэрахущытыпхъэм хуэдэу анэдэлъхубзэм хущыткIэрэ, дэтхэнэ адыгэри егъэгузавэ ди бзэм и нобэрей щытыкIэм. Сыт и щхьэусыгъуэ абы имыIэми, дызыщIэхъуэпсымрэ тхузэфIэкIымрэ зэлъэщIэдгъэхьэн тлъэкIыркъым.
ХамэщI щыпсэу лъэпкъыпсэ-хэкупсэ ди къуэшхэми, абы хэгъэрей щыхъужауэ зэрыадыгэр зэштегъэууэ зэзэмызэ зигу къэзыгъэкIыжхэми я гугъу дымыщIми, Хэкужьым къинэжахэм бзэм ехьэлIауэ гукъеуэу диIэр мащIэкъым. Псалъэм и хьэтыркIэ, Черкесск къалэ щыпсэу ди лъэпкъэгъу цIыху 20.000-м нэблагъэм ящыщу дапщэм яIурылъыжу пIэрэ анэдэлъхубзэр?
ДыкIэлъыIэбэурэ тIэщIокI, щIэблэм IэщIыб тфIащI ди бзэр. Абы щхьэусыгъуэ хуохъу унагъуэхэм ар нэгъэсауэ къызэрыщамыгъэсэбэпыжри, уэрамым щызекIуэ бзэм дыдейр зэрыпэмылъэщыжри, школхэм лъэпкъыбзэхэр ирикъуу зэрыщрамыгъэджыжри, зэрырагъэдж щIыкIэр тэрэзу зэрызэтемыгъэпсыхьари. Ауэ шэч хэлъкъым унагъуэм щIэлъ бзэм елъытар зэрынэхъыбэм.
ИтIани гу лъытапхъэщ иджыри мыпсэлъэф цIыкIур сабий IыгъыпIэм епта нэужь, абы щызекIуэ бзэм куэд зэрелъытам. Уеблэмэ абдеж щызэдэджэгу цIыкIухэм я псэлъэкIэр нэхъ щIэхыу зыхеубыдэ а яхыхьагъащIэм.
Къуршыпс ежэхми, уэшх къепсэпсауэми, жьыбгъэ къыкъуэуми, бзу цIыкIу бзэрабзэми… — псоми я макъ телъыджэхэр щызэщIэжьыуэ адыгэбзэр, пэжыр жытIэнщи, а къызэрытщыхъу дыдэм хуэдэу тыншкъым. Апхуэдизу дахащэ, ди псэм тыншыгъуэ къезыт бзэ макъыбэм и дахагъым хуэдиз и гугъуагъыу къыщIэкIынщ ар зи мыанэдэлъхубзэм е абы пыIукIуэтам дежкIэ. ИкIи арагъэнщ и анэдэлъхубзэкIэ псалъэ гуэрхэр и унагъуэ кIуэцIым щыжиIэфу сабийр садым кIуа нэужь, а ищIэу щыта тIэкIури щIыщыгъупщэжыр, адрей цIыкIухэр зэрыпсалъэ бзэм нэхъ псынщIэу щIытехьэр. Абы къыхэкIыу гу лъытапхъэу къыщIэкIынщ сабийр зыхэтым, махуэ псом зыдэджэгум бзэкIи, хьэл-щэнкIи хуэм-хуэмурэ зэрызахигъэзагъэм. Абы къыхэкIыу, хамэбзэр щытепщэ гупым яхыумыгъэхьэн щыпхузэфIэмыкIкIэ, нэгъуэщI хъуми зыгъэпсэхугъуэхэм деж къуажэм щыпсэухэм яхэбгъэтыфмэ, сабийм и анэдэлъхубзэри IурылъынымкIэ гугъапIэ щыIэщ. Ауэ, зэрыгурыIуэгъуэщи, къалэм щыпсэу псоми я быныр къуажэм здрашэлIэн яIэу пхужыIэнукъым. Аращи, уэрамымрэ сабий IыгъыпIэмрэ зэхыхьа нэужь, унагъуэм анэ-адэр къазэрыдэуэршэр пIалъэ кIэщIым къару щIагъуэ иIэжкъым. АтIэ, махуэ псом лэжьапIэ щыIа анэ-адэм пщыхьэщхьэм езыхэм я унагъуэ Iуэху гуэрхэр ящIэ, сабийхэми затIыж, махуэм кърагъэщIа джэгукIэм хилъэсауэ. Щызэдэ-джэгукIэ зэрызэпсалъэри зыхэта гупхэм къагъэсэбэпа нэгъуэщIыбзэращ.
ЕджапIэхэращи, анэдэлъхубзэм сыхьэт бжыгъэу хухахыр мащIэ дыдэщ, уеблэмэ адрей предметхэм хуэдэу текъузэрэ хэгъэзыхьрэ иIэкъым. АтIэ, сабий садым бзэмыIуу къыщIэкIар еджапIэм щIэтIысхьэкIэ, фIы и лъэныкъуэкIэ зыгуэрым зихъуэжыну? Щынэхъ цIыкIум зыщымыгъуэза, зи макъхэр хуэгъэIуу щымыта бзэр и еджэнымкIэ къытехьэлъэ мэхъу, зэран къыхуэхъу къыщыхъуурэ, гъунэгъу зыхуищIыжыным и пIэкIэ, нэхъри пыIуокIуэт. Макъхэр, псалъэхэр тэрэзу къэзымыпсэлъыфым зригъэщIэн хуей мэхъу, псалъэм папщIэ, хьэрф зэгуэтхэм я къэхъукIэр, макъзешэхэр, макъ дэкIуашэхэр… ГурыIуэгъуэщ школ программэм адыгэбзэмрэ литературэмкIэ къигъэув мардэм зи къару пэлъэщыну къалэ еджапIэхэм щIэсыр зэрымащIэр. Iуэхур зыIутыр къагуроIуэри, егъэджакIуэхэм, цIыкIухэр ягъэгушхуэ хьисэпкIэ, нагъыщэфIхэр хуагъэув. Армырамэ, анэдэлъхубзэр джыным щхьэж зэрыпэлъэщым елъытауэ оценкэхэр хуагъэуву хуежьэмэ, еджакIуэхэм я нэхъыбапIэм «тIу» защIэщ къахьынур, е анэ-адэхэр зэрехьэжьэнущ я быным анэдэлъхубзэр ирагъэджыну хуэмейуэ лъаIуэу. Абы къыхэкIыу, егъэджакIуэхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэр нэхъ тэмэму къысщохъу мыбдежым, сыту жыпIэмэ, нэгъуэщI хэкIыпIэ яIэу слъагъуркъым. Пэжщ, пэжырыт-хэми, литературэми, абыхэм яхуэгъэза щIэныгъэхэми дыхуейщ, абыхэм мыхьэнэшхуэ яIэщ. Ауэ, сызэреплъымкIэ, къалэ еджапIэхэм нэхъыбэу гу зылъатапхъэр сабийр щытхэкIэ хилъхьэ щыуагъэхэракъым е падеж фIызэхэзэрыхьракъым, атIэ макъхэр къызэрипсэлъ, псалъэхэр зэрызэкIэлъигъакIуэ, бзэр зэ- ригъэшэрыуэ, удэзыхьэх гупсысэхэр къабзэу псалъэухауэ зэриухуэращ.
Псалъэмакъ кърахьэжьащ адыгэбзэм и къэбэрдей, кIахэ псэлъэкIэхэр (диалектхэр) Iэмал зэриIэкIэ зэтегъэхуэжын, грамматикэм зэтемыхуэу иIэри зэшэлIэжын хуейуэ. Ар къыхэзылъхьахэм мыхьэнэш-хуэ зиIэ, зэрылъэпкъыу дызыщIэхъуэпс щхьэусыгъуэр а гупсысэм лъабжьэ хуащI — адыгэ лъэпкъыр зы щIыжыным лъэбакъуэ хуэчыныр. Апхуэдиз гъуэгуанэ къэзыкIуа, апхуэдиз бэлыхь зышэча ди лъэпкъыжьыр зы щIыжыныр зи мыхъуэпсапIэ адыгэ, напэрэ акъыл-рэ иIэххэмэ, дунейм тету къыщIэкIынкъым. Ауэ, дэтхэнэ гугъэми хъуэпсапIэми узэрыхуэкIуэну гъуэгур губзыгъэу къыхыумыхыжмэ, ущхьэрыуэу лей зэпхыжынкIэ мэхъу. ИпэкIэ убакъуи хуэдэу, зэманри кIуэуэ, узыхуэпабгъэ гугъэми нэхъ жыжьэ ухуэхъуу… Нобэ, а бзэ диIэр тхъумэжыныр апхуэдизу хьэлъэ щыхъуа зэманым, фIы тщIэн хьисэпкIэ ар зехьэныр нэхъри нэхъ гугъу тщIымэ-щэ? Адыгэу Хэкужьым къинэжа ми, хамэщI щыпсэуми ди псэлъэкIэмрэ тхэкIэмрэ зэтехуэ щIыжын гупсысэр удэзыхьэхыу дахэ щхьэкIэ, лъэпкъым къыхэнэжа къару мащIэр нобэ зыхуэунэ-тIыпхъэр арауэ фIэщщIыгъуейщ. СызэреплъымкIэ, дызэрыпсалъэуи, дызэрытхэуи лъэныкъуитIми нобэ диIэ бзэр зэрытхъумэн Iэмал къытхуэгъуэтмэ, абырэ щIэблэщIэмрэ зэкIэрымыхуу тхузэрыгъэубыдмэ, бзэм теухуауэ ди къалэн нэхъыщхьэр къыдэхъулIауэ тлъытэ хъунущ.
«Уи тепIэн еплъи, уи лъэ укъуэдий», — жиIащ пасэрейм…
ТХЬЭГЪЭПСЭУХЭ Увжыкъуэ,
усакIуэ.
Бзэр зызыужьщ, зызыхъуэжщ
Зэманым къыкIэрымыхуу зызыужь лъэпкъыр нобэрей глобализацэ, интеграцэ псалъэшхуэхэм ягъэгузэвауэ, лъэпкъыр лъэпкъ зыщI, ар къызэтезыгъанэ бзэр къабзэу, мыутхъуауэ хъума зэрыхъуным йогупсыс.
ЗэрыжаIэщи, зи щхьэ уна-фэ зыщIыжыф къэрал пэрытхэри мыбэлэрыгъыу къэралыбзэм, лъэпкъыбзэм къыщ-хьэщож, доIэпыкъу, нэгъуэщIыбзэхэм щыщ псалъэ куэдым бжьыпэр зэрырамыгъэубыды-ным пылъщ. Инджылызымрэ Франджымрэ гуп щхьэхуэ къыщызэрагъэпэщауэ хамэбзэм къыхэкIа псалъэхэр лъэпкъыбзэм и макъхэм (фонетикэм) ирагъэкIуу бзэм кIэлъоплъ. Тырку къэралыгъуэм щынэхъ ткIиижщ бзэр хъумэным и Iуэхур. Хамэбзэхэм щыщ псалъэу, фIэщыгъэу тыркубзэм къыхэмы-хьэу мыхъухэм я мыхьэнэм хуэфащэ псалъэ е фIэщыгъэ ирагъэгъуэтри, хамэ псалъэм «куэбжэм IурагъэгъэзыкIыж».
Дэ, адыгэхэм, апхуэдэ зэфIэкIышхуэ димыIэми, ди тхыбзэр зэхалъхьэным и пэ къихуэ зэманым псэуа ди адэжьхэм узыфIэмыкIыжын щапхъэ къытхуагъэнащ. Ди бзэм и макъи, и пщIи, и щхьи мыкIуэду, бзэм къимыщтэнкIэ Iэмал зимыIэ псалъэщIэхэри IуамыгъэкIуэту, ауэ ахэр ди макъым ирагъэкIуурэ бзэм къыхэмыпIиикIыу хагъэзэгъащ. Ди нэхъыжьхэр «Хэгъэрейми жьантIэр къыхуэнэжу, хьэщIэри гупым хагъэзагъэу» жыхуаIэм хуэдэу бгъэдыхьэрт бзэм псалъэ къыхыхьэхэми.
Ди адэжьхэм ди макъхэм ирагъэзэгъа псалъэ куэд дыдей къытщыхъужу ноби къыдогъэсэбэп: лампI, фэтыджэн, мэчэ, мэжджыт, хэмутI, вожэ, чнутI, къэбыстэ, нэгъуэщIхэри. Е щIэуэ къаIэрыхьа, ялъэгъуа хьэпшыпым фIэщыгъэцIэ иратырт: лъакъуэрыгъажэ, кхъухь-лъатэ, мафIэгу, бгъэхэIу, Iэдэ, н. Зэрытлъагъущи, нобэ инджылызхэм, франджыхэм, тыркухэм бзэр ирахъумэну къагъэсэбэ-пыр ди адэжьхэм къытхуагъэнауэ фэ зэдмыплъыж Iэмалхэращ.
Тхыбзэ уиIэныр насыпышхуэщ, фIыгъуэшхуэщ. Ар Совет властыщIэм къэрал унафэкIэ тхузэригъэпэщащ. Тхыбзэм и лъабжьэр хьэрфхэращ (бзэм и макъхэр къызэрыгъэлъэгъуа дамыгъэхэращ). Дунейпсо Адыгэ Хасэр къызэрызэрагъэпэщрэ ди хьэрфхэм, литературэбзэм, орфографием, бзэщIэныгъэм и нэгъуэщI Iыхьэ- хэм хэплъэным, ахэр зэгъэзэхуэным, нэхъ тынш щIыным ехьэлIауэ псалъэмакъхэр къа- Iэт хъуащ. Псом хуэмыдэу хьэрф зэгуэтхэращ зи гугъу ящIыр. Щхьэусыгъуэри — еджэгъуейщ, тхыгъуейщ, зэгъэцIыхугъуейщ, нэгъуэщI цIыкIуфэкIухэщ.
Ди макъ тIощIищым зэрынэхьэсыр кириллицэм изыгъэува гупым я пашэу, унафэщIу щытар кавказыбзэхэр куууэ зыджа, фонемэр зищIысыр зыубзыхуа, бзэм и фонологическэ зэхэлъыкIэр (системэ) зыгъэнаIуэу иужькIэ макъхэр нэхъ гъунэгъуу, тэрэзу къэзыгъэлъагъуэ хьэрфхэр кириллицэм къыхэзыщыпыкIа, бзэ щIэныгъэлI щэджащэ Яковлев Николайщ. Къапщтэмэ, ди бзэм макъ зэгуэт и мащIэкъым. Аращ щIэны-гъэлIхэм ахэр хьэрф зэгуэт тIощIрэ тхукIэ къыщIагъэлъэгъуар. Нобэ абы ирипсэлъэгъуейуэ жызыIэхэр къытхокI. АтIэ, Абыкъу Хъалид и «Инжыдж Iуфэхэм», Шортэн Аскэрбий и «Бгырысхэр», ЩоджэнцIыкIу Алий усэбзэкIэ итха и роман «Къамботрэ Лацэрэ», КIыщокъуэ Алим, КIэрашэ Тембот, МэшбащIэ Исхьэкъ, нэгъуэщIхэми я художественнэ тхыгъэ щэджащэхэу къэрал, дунейпсо утыкум ихьахэр зэрытхар ди хьэрф зэгуэтхэращ. Адыгэ жьэрыIуатэбзэр зи псэм хэлъым тхыбзэри, абы и лъабжьэ хьэрфхэри фIыуэ елъагъу, дихьэхыу иролажьэ, IэкIуэлъакIуэу егъэIурыщIэ.
Сэ сыщыгъуазэщ иужьрей илъэси 10 — 20-м бзэм теухуауэ къекIуэкI псалъэмакъхэм. ЖысIэну сыхуейщ бзэм ехьэлIа сыт хуэдэ упщIэми сакъыпэурэ фIэкIа ухэIэбэ зэрымыхъунур. ДызэреплъымкIэ, зэIэбыпхъэр хьэрф зытIущщ. Псалъэм папщIэ, «чI» макъыр тэмэму къэзымыгъэлъэгъуэф «кI»-р, «и-о» макъитIыр къагъэлъагъуэу хэт «йо», «ё»-м (йоджэ, ёлкэ) я къалэныр ди «йо»-м етын, нэгъуэщI гуэрхэри къыкъуэкIынкIи мэхъу. Мыпхуэдэхэр зэбгъэзэхуэжкIэ ди блэкIам, ди нобэм, ди къэкIуэнум зэран хуэхъуну къэслъытэркъым. Мы Iуэхум елэжьыпхъэри бзэмкIэ щIэныгъэлIхэмрэ егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм хэгъэхъуэным епха щIэныгъэрылажьэхэмрэщ, курыт, ищхьэ еджапIэхэм бзэмкIэ щезыгъаджэхэр дэIэпыкъуэгъу-чэнджэщэгъу ящIу.
ДЫГЪУЖЬ Барэсбий,
ищхьэ нагъыщэ
зиIэ егъэджакIуэ,
Хъумэрэ къуажэ
