ПсыпцIэхэр хъумэным я мыхьэнэр
ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, псыпцIэхэр ящыщщ ЩIы хъурейм и биологие зэмылIэужьыгъуагъэм хезымыгъэгъэщI, щIыуэпсыр зэпIэзэрыт щытыкIэм къизыгъанэ къэщIыгъэ телъыджэхэм.
ПсыпцIэхэр зи хэщIапIэ псэущхьэхэмрэ абыхэм щес къуалэхэмрэ яхуэсакъынымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэщ 1971 гъэм мазаем и 2-м Ираным и Мазендеран щIыналъэм хыхьэ Рамсар къалэм псы-псыпцIэ щIыпIэхэм ехьэлIауэ щызэращIылIауэ щыта зэгурыIуэныгъэр («Convention on Wetlands»). Дунейпсо махуэ ар щыхъуар 1977 гъэм къыщыщIэдзауэщ.
Зи гугъу тщIы зэухылIэныгъэм ЩIы хъурейм тет къэрал псори къыхуреджэ я щIыналъэхэм, нэхъ мащIэрауэ, зы «Рамсар щIыпIэ» къыщызэIуахыным. Конвенцэм и зэзыгъэуIу советым деж щылажьэ къэрал зэхуаку бюром и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ дунейпсо мыхьэнэ зиIэу къалъытэ псы-псыпцIэхэм я щытыкIэм зэрызахъуэжым кIэлъыплъыныр. Мы зэманым ди планетэм «Рамсар щIыпIэу» 1400-м щIигъу щыхагъэунэхукIащ. Абыхэм псори зэхэту гектар мелуани 122-м нэблагъэ къызэщIаубыдэ.
Рамсар конвенцэм Iэ тезыдза къэрали 144-м Урысей Федерацэри яхэтщ. Тхыдэ мыжыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, 1975 гъэм СССР-м и Правительствэм и унафэкIэ ди къэралым «Рамсар щIыпIэу» 12 къыщагъэунэхуауэ щытащ. Абыхэм ящыщу РСФСР-м и щIыналъэм къыщызэрагъэпэщар 3 къудейт. А мащIэр и тегъэщIапIэу, УФ-м и Правительствэм 1994 гъэм и фокIадэм къищта унафэм кърикIуэу, «Рамсар щIыпIэу» ди къэралым къыщызэIуахам я бжыгъэр 38-м щынагъэсащ. Абыхэм, псори зэхэту, щIы-уэ гектар мелуани 10,7-м щIигъу яубыдащ.
Урысейм и мызакъуэу, Европэм щынэхъ ин дыдэ Васюган псыпцIэм километр мин зэбгъузэнатIэу 53-м щIигъум зыщиубгъуащ. Абы къызэщIиубыдэ щIыгур, Томск, Новосибирск, Омск щIыналъэхэм хыхьэу, Сыбырым и псыежэх нэхъ ин дыдэхэм ящыщ Иртышрэ Обьрэ я зэхуаку дэтщ. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, Васюган псыпцIэр къызэрыунэхурэ илъэс мини 10 дэкIащ, зыщиубгъуа и щIыгуми хэхъуэ зэпытщ.
Дызэрыщыгъуазэщи, цIыхухэм я нэхъыбэм къызэралъытэмкIэ, псыпцIэхэр шэдылъэщ икIи фIеялъэщ. АрщхьэкIэ, биологхэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ, апхуэдэ Iуэху еплъыкIэр пэжым пэIэщIэщ. ЖытIам къыпытщэу къыхэдгъэщынщи, «уэрыжь» псори гъуэталъэкъым, уеблэмэ, я нэхъыбэр псы къабзэм я зэтеIыгъапIэщ. IэщIагъэлIхэм къызэрабжамкIэ, «къызэрыгуэкI» хыжьейхэм ярыт псыр, ику иту, илъэс 17-м и кIуэцIкIэ зэхъуэкIа хъумэ, псыпцIэхэм къызыщыпхивхэр илъэси 5-м къриубыдэу къощIэрэщIэж.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
