Мэкъуауэгъуэм и 22-р Хэкур яхъумэурэ хэкIуэдахэм я фэеплъ махуэщ
Жыжьэ – гъунэгъу
Iувщ цIыхуфэр
Къулыкъушхуэ иIыгъакъым ди адэм, къэрал унафи IэщIэлъакъым — къызэрыгуэкI лэжьакIуэжьт. ЗэпIэзэрытт, гуащIэшхуэ къызыпкърыкI цIыху емызэшт. Къыдалъхуауэ гъащIэм зыдаузэщI зэпытурэ къыдекIуэкIа хьэл-щэн дахэхэм и дуней тетыкIэри, и IуэхущIафэри бжьыфIэ щIэхъукIырт.
Къэрмокъуэхэ Хьэжмуратрэ Хужьрэ. 1960 гъэ Апхуэдэущ зеикъуэдэсхэм ягу къызэринэжар куэд зымыгъащIэу куэд зылэжьа ди адэ Къэрмокъуэ Хьэжмурат.
Дунейм ехыжам и фэеплъыр яфIэлъапIэмэ, и псэукIар, и цIыху хэтыкIар, и IэужьыфIыр ящымыгъупщэмэ, ар псэу пэлъытэщ. Ди адэмрэ ди анэ Хужьрэ (Кушмэзыкъуей щыщщ) зэрытIэщIэкIрэ куэд щIами, я цIэфI жаIэу зэхэтхмэ, дэ, я бынхэм, ди щхьэр лъагэу долъагъуж, яхуэфащэу дызэрыщытыным дыхущIокъу, ди щIэблэри я щапхъэм щIыдопIыкI.
Ди адэм мы гъащIэм и щIыхуэ къытенакъым. 20-нэ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэ дыдэм халъхуати, а лъэхъэнэм щыIа гугъуехь псори и нэгу щIэкIащ, и фэм дэкIащ, псэкIэ игъэващ. Жэщи махуи цIыхухэр губгъуэм щит зэманти, лэжьыгъэр зищIысымрэ гугъуехьыр зыхуэдэмрэ пасэу къыгурыIуат. Гъавэ зыщIэхэм шыдкIэ гъуэмылэ яхудихыу щыщIидзам и къэжэпхъыгъуэ хъуатэкъым. МащIэу къызэрыдэкIуэтейуэ, и къару зэрыубыдыгъуэу колхозым хыхьэри, и гуащIэ еблэжакъым, нэхъыжьхэм къакIэрымыхуу, я щытхъу къихьу лэжьащ. Абдеж щригъажьэри, зы махуи етIысэхакъым. Зэманым пасэу псэкIэ балигъ дэхъуати, губгъуэ лэжьыгъэми, унагъуэ Iуэхуми хунэсырт. Апхуэдэу екIуэкIыурэ, абырэ ди анэмрэ псэгъу зэхуохъу, бынищ зэдагъуэтауэ, я унагъуэри зэтеувауэ, мис иджы дыпсэунщ, дыунэнщ щыжаIэм, Хэку зауэшхуэр къохъей. Бий ерур Кавказым гъунэгъу къыщыхуэхъум, ди адэр фронтым макIуэ, сабиищымрэ зи ныбжьыр хэкIуэта и гуащэ-тхьэмадэмрэ ди анэм къыхуонэ. Зэманыр егъэлеяуэ ткIийт. Адрейхэми хуэдэу, ди анэм гугъуехьхэр ишэчырт, лъэпощхьэпохэм къапикIуэтыртэкъым. ЩIэгузавэр ди адэрт, ар игу къэкIыху, зы хьэлъэ гуэрым и псэр ихузырт. Гузэвэнтэкъэ — жылэм щыщу дэкIа щIалэхэм я Iыхьлыхэм хъыбар гуауэ къахуэкIуэрт.
Гъунапкъэншэт ди адэ Хьэжмурат Хэкум хуиIэ фIылъагъуныгъэр. И псэ лъащIэм нэсу абы хуэпэжт. Iэщэ къыщищта махуэм щегъэжьауэ бийр я гъуэм ираукIыхьыжыху къикIуэтакъым — щхьэмыгъазэу фашистхэм езэуащ, фронтым и IэнатIэ нэхъ гугъу дыдэхэм Iутащ. Зэкъым е тIэукъым псэзэпылъхьэпIэ бзаджэм къызэрихутар, ажалым и нэгу зэриплъар. Ар ящыщщ Сталинград зэрыпхъуакIуэхэм ящызыхъумахэм, къалэр хуит къэзыщIыжахэм, абдеж щыщIидзэу Берлин нэсахэм.
Ди адэм и зауэ гъуэгуанэр Германием щиухакъым — абы КъуэкIыпIэ Жыжьэм щыпищащ. Къэрал дамыгъэхэр и бгъэм къыхэлыдыкIыу къыщигъэзэжар 1945 гъэм и бжьыхьэкухэрщ, японыдзэр зэтракъута нэужьщ. «Сталинград зэрихъумам папщIэ», «Прагэ хуит къызэрищIыжам папщIэ», «Германием дызэрытекIуам папщIэ», «Японием дызэрытекIуам папщIэ» медалхэм ар бжьыфIэ щIэхъукIырт. КъыщыкIуэжа япэ махуэхэм щегъэжьауэ и къарум къихьыху Хэкумрэ къызыхэкIа лъэпкъымрэ хьэлэлу хуэлэжьащ, и цIэфI жригъэIащ, губзыгъэу цIыхухэм яхэтащ.
Зауэ нэужьыр гъейт. Зэрыжылэу къулейсызт. Ди адэшхуэр дунейм ехыжати, Хьэжмурат къызыхыхьэжа унагъуэр зеиншафэт. КъищынэмыщIауэ, зауэм хэкIуэда и къуэш Гъумаррэ и шыпхъу Кэзибанрэ бын щырыщ къащIэнат, адрей и шыпхъури фызабэ хъуати, абыхэми защIигъэкъуэн хуейт. Мис апхуэдэ щытыкIэм иту колхозым хыхьэжри, щхьэкъэIэт имыIэу ди адэр лэжьащ. Хуэм-хуэмурэ псэукIэр зэтеувэжащ, ди адэ-анэми бынибл зэдагъуэтыжащ. Унагъуэшхуэр упIыныр, зыхуей хуэбгъэзэныр мытыншми, дагъэмэжэлIакъым, нэгъуэщIхэм драгъэхъуэпсакъым…
ГъащIэм къыуипэсынур къэщIэгъуейщ. Арат къыхуиухари, илъэс 58-рэ фIэкIа къимыгъащIэу ди адэр дунейм ехыжащ. Ди анэм дежкIэ ар зэхэгъэкIыныгъэшхуэт. Жьапщэшхуэ къыхукъуэуами, къалэн хьэлъэ къылъыкъуэкIами, ди анэр къэдзыхакъым — и бгыр щIикъузэри, унагъуэр зэрихьащ, сабийхэр дыкъигъэхъуащ. Ди адэр щытщхьэщыкIам зэрыбынхэм я нэхъыщIэр илъэситI ирикъуа къудейт. Ди анэм хуэдэу ямылейуэ гугъу ехьа куэд щыIэу си фIэщ хъуркъым. ЦIыхухъу къыпщхьэщымыты-жу бынипщI упIыныр къызэрыгуэкIтэкъым. «Я адэр ящхьэщыкIати, сабийхэр хуэгъэсакъым, хуегъэджакъым къысхужаIэну сыхуейкъым», — жиIэрт ди анэм. Махуэм ищIэр фIэмащIэу, жэщри дигъакIуэрт: цыхэкIхэм елэжьырт.
Ди адэ-анэм я къулеигъэ нэхъыщхьэу къалъытэр я унагъуэ дахэрт, дэрат, я бынхэрати, псэухункIэ я IэфI дыщагъэщIакъым, я нэ-я псэм дыхуахьу, зэпымыууэ гуапагъэкIэ къыдэтащ. А псор тфIэлъапIэу, дапщэщи гущIэм щыдогъафIэ, я фэеплъ нэхухэм пыдощI.
Хьэжмуратрэ Хужьрэ зэдагъуэта бынипщIым ящыщу бгъур — Рае, Хьэлимэт, Нурэ, Хьэбидэт, Ахьмэд, Iэхьед, Iэубэчыр, Хьэчим, Чэрим сымэ, Тхьэм и фIыщIэкIэ, дыпсэущ, дыузыншэщ. Щхьэщытхъугъэ лъэпкъ хэмылъу къыхэзгъэщынщи, ди адэ-анэм я дерсхэр, я чэнджэщхэр зыфIэмылъапIэрэ абыхэм хуэмыфащэрэ зэрыбынхэм къытхэткъым. КъыттепщIыкIыжахэр хыщIым щIегъури, нэхъыжьхэм я псалъэмрэ я щапхъэмрэ гъуазэ зэрахуэхъунум шэч къытетхьэркъым.
Жэмыхъуэ (Къэрмокъуэ) Хьэбидэт.
Зеикъуэ къуажэ
ЛIэнми лIыгъэ хэлъщ
Совет Союзым и ЛIыхъужь Калюжный Николай
Ди хэкуэгъу Калюжный Николай лIыгъэ хэлъу и псэр итащ. Aдыгэ щIалэ цIыкIухэм яхэту къэхъуа Коля нэхъыжьхэм я хъыбар куэд зэхихат, пасэрей лIыхъужьхэм щылIэм дежи замыту бийр лъапсэрых ящIу зэрыщытам теухуауэ. Абы и лъым хэпщат бийм щихъумэжу и адэжь щIыналъэм шэпэIудз зыхуищIыныр дэтхэнэ цIыхуми и къалэн лъапIэу зэрыщытыр.
И ротэм хэтхэми, а гупсысэм къыхуигъэушу, куэдрэ яжриIэрт: «И щIыналъэр ихъумэжу дунейм ехыжа цIыхур мылIа хуэдэщ. ЛIыхъужьым и цIэр ягъэлъапIэу лIэщIыгъуэхэм къахонэ. Къэрабгъэм хэкум и нэлатщ къыпэплъэр. Апхуэдэм и илъэс мин гъащIэм нэхърэ мыдрейм и зы махуэ псэукIэр нэхъыфIщ. Фигу къэвгъэкIыжыт урыс тхакIуэшхуэ Лермонтовым и «КIуэрыкIуэсэжыр». Абы фIыуэ къыщигъэлъэгъуат къэрабгъэм и анэ дыдэм пунэлат къызэрырихыр».
Зауэр зэпыууэ жьы Iурыхьэгъуэ ротэм щигъуэтым деж ар плъагъунут апхуэдэу зауэлIхэм ядэуэршэру. Арагъэнт сэлэтхэм я командирыр фIыуэ щIалъагъур.
Гъэунэхуауэ зэрытщIэщи, сэлэтхэм я фIэщ хъу, фIыуэ ялъагъу командирыр зэи утыку къинэнукъым, апхуэдэм щIыгъуу зауэлIхэр мафIэми хыхьэнут. Ар мызэ-мытIэу нэрылъагъу хъуакIэт. Бийм нэхъ зыщигъэгуащIэ щIыпIэхэм «псэзэпылъхьэпIэ» жыхуаIэм хуэдэ Iуэху игъэзэщIэну полкым щыщу ягъакIуэ Калюжнэм и ротэр. Абы и щыхьэту мыр къэдгъэлъэгъуэнщ: Киев хуит къэщIыжыным хуэунэтIа ебгъэрыкIуэныгъэм зыщыхуагъэхьэзыр лъэхъэнэт. Фашистхэм къалэр фIырыфIкIэ зыIэщIагъэкIыну я мурадтэкъым. КъуанщIэ фIыцIэхэм хуэдэ бий кхъухьлъатэхэм ди дзэхэм бомбэхэр махуэ къэс къытраунащIэ, итIанэ топхэмкIэ къауэу щIадзэнт, танкхэмкIэ къызэрехьэжьэнт…
1943 гъэм щэкIуэгъуэм и 5-м Николай и ротэр бийм теуащ, псом япэ ищри. Фашистхэр зыдэс щIытIхэм дэуэри, Iэпщэрыбанэ зауэм хуэкIуащ. Ди зауэлIхэм фашист 30 щызэтраукIащ абдежым, къэнари ирахужьэжащ икIи кIуэрыкIуэм тету Пущэ Водицэ къуажэр хуит къащIыжащ.
Ротэр жыжьэ кIуэцIрыкIат, бийм и дзэхэм хьэлэу задиукIат. Пхъэ къутахуэ ящIыну жыгыр зыухъуэнщI джыдэу, дивизэри ежьащ, зэкIэщIэча хъуа фашистхэр зэтраIущIэу.
Паризэ къалэм пэгъунэгъуу зыщызыгъэбыда ротэм бийр зэгуигъэпырт. А щIыпIэр къыIэрыхьэжмэ и Iуэху зэтеувэжын и гугъэу, ротэм зауэ гуащIэ кърищIылIащ, дзэшхуэ къриутIыпщащ. ТопхэмкIэ ди дзэ тIысыпIэхэм «къахэлъэщыхьа» нэужь, Калюжнэм къибжащ: танк 30-кIэ я ротэ закъуэм бийр къебгъэрыкIуэрт. Унафэ ищIащ танкхэм зэреуэ фочыр ягъэпсыну, гранатэхэр къагъэхьэзырыну. «КуэдыIуэ мэхъу бзаджэнаджэхэр, дэ дикIуэтмэ, адрей дзэхэр зэкъуэхуа хъунущ», — къоуэршэрылIэ абы япэ взводым и командирыр.
— Зы бжьизкIэ дикIуэтынукъым… КIуэ модрей лъэныкъуэмкIэ…
Танкхэр гъунэгъу дыдэ къэхъуат, ахэр къызэрыхьхэрт мафIэр къаIурылъэлъу, къэзыгъэувыIэн щымыIэми ярейуэ зэщIэгъуагъуэу, я псынщIагъым хагъахъуэ зэпыту, сабэр къагъэхъеярэ ажалым и ныбжь абрагъуэхэу щIыр ягъэхыщIэу.
«ФыкъакIуэ фэ, ди щыпэ зэхуэзэкъым», — Iущэщащ Николай икIи, щапхъэ игъэлъагъуэу, япэ танкым гранатэ ириутIыпщащ. И щIэм щIэхуэри, танкыр Iугъуэрэ мафIэу дэлыдеящ. Абы зауэлIхэр игъэгушхуащ. Танкхэм я ужь ита фашист лъэсыдзэри къапэгъуэлъауэ къахоуэ. Командирыр зэ зы щIыпIэм, зэ адрей щIыпIэм къыщыхутэрт. Абы хэту ар ещIэкъуэуащ. И лъакъуэм шэ къытехуат. Аргуэру и щIыфэр мафIэм зэпхилыгъукIащ… ИтIани, лъыр зэрыщIэкIым хуэдэу, зауэм къыIунащ икIи къызэригъэпэщащ бийр къызэтрагъэувыIэу ирахужьэжыныр.
Зауэ нэужьыр хьэдагъэт. ПщIэнтIэпсыр къызыпыху зауэлIхэм я командирыр къаухъуреихьауэ нэщхъейуэ зэхэтт, зи нэпс къыщIэкIи яхэту. «Утхуэхъумакъым, Николай… Ауэ дэ ар дгъэгъункъым. Уилъ тщIэжынщ. Уилъ тщIэжыну тхьэрыIуэ дощI», — Iущащэрт ахэр. Командирыр щылът, и гупэр бийр щызэхакъута лъэныкъуэмкIэ гъэзауэ. «ЛIэнми лIыгъэ хэлъщ», — жыхуиIэ щIыкIэу, и псэр щыхэкI дакъикъэми зиIэтри, бийм дежкIэ зигъэзат.
Апхуэдэу дунейм ехыжащ Калюжный Николай. Ауэ лIыхъужьыгъэ зэрихьар кIуэдакъым. 1944 гъэм мэкъуауэгъуэм и 5-м абы къыфIащащ Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр. Нарт хахуэхэм хуэдэу, Николай и цIэр лIэщIыгъуэхэм къыхэнащ.
ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд.
ПсэзэпылъхьэпIэ куэдым къикIа Джазэ Исмэхьил
Илъэс 71-рэ ирокъу Хэку зауэшхуэр зэриухрэ. Ауэ абы и Iэужь шынагъуэхэр ноби бэм ящыгъупщэркъым. ТекIуэныгъэр къагъэблагъэу зэуапIэ губгъуэм зи псэр щызытахэм, къэзыгъэзэжу яхуэпсэужахэм я фэеплъыр ягъэлъапIэу, яхуэфащэ пщIэ хуащIу щIэблэр къогъуэгурыкIуэ.
Къэралыр псэзэпылъхьэпIэ щихуэм, ди цIыхухэр зэщIэтаджэри, зылI и быну бий ерум пэщIэуващ. Тэрч щIыналъэм хыхьэ Болэтей къуажэм щыщу щIалэ 232-рэ фронтым кIуати, 166-м къагъэзэжакъым. Абыхэм яхэтт щIалэ дыдэхэри, ныбжь зиIэхэри. Зи насып къихьу къэкIуэжахэм ящыщт Джазэ НэIиб и къуэ Исмэхьил. И пэм къыщыщIэдзауэ иухыху ар зауэ гуащIэхэм хэтащ, мафIэ лыгъэм и гъуэгуанэ хьэлъэр зэпичри, бий бзаджэр и гъуэм ириукIыхьыжащ. ЛIыгъэшхуэ зэрихьащ Исмэхьил, фашист зэрыпхъуакIуэхэм хахуэу езэуащ. Абы и щыхьэтщ къыхуагъэфэща къэрал дамыгъэ лъапIэхэр.
Зауэ гущIэгъуншэр зэриухрэ зэманыфI дэкIат. ТекIуэныгъэм и махуэр ягъэлъэпIэну, Мэртэзей гъуейм щагъэува фэеплъым деж ветеранхэр, парт, комсомол лэжьакIуэхэр, ирагъэблэгъа хьэщIэхэр куэду щызэхуэсырт. Абыхэм яхэтт орденыбгъэ лIы лъахъшэ хэкIуэта. Ар Болэтей къуажэм щыщ зауэлI хахуэ, снайпер, наводчик Iэзэ, колхозым и лэгъупэжь Джазэ Исмэхьилт.
НэхъыжьыфIт, цIыху губзыгъэт, гъащIэм и пIалъэ зыщIэ ущиякIуэт Джазэр. Ноби слъагъу хуэдэщ зэуапIэ губгъуэм щигъэвахэр IупщIу къызэрыщ, лэдэхым щIигъэна абы и нэгу угъурлыр.
1943 гъэм и мэлыжьыхь мазэрт. КъыпэщIэта бийр хигъэщIауэ, зыхэт частыр ипэкIэ кIуатэрт. Исмэхьили ебгъэрыкIуэхэм яхэтт. КъызэдзэкъэкIми, фашистхэм я къарур зэрыщIэкIыр нэрылъагъут. Дивизэм и унафэщIым Джазэр иреджэри, къалэн къыщещI: «Ныжэбэ нэхъ фIэмыкIыу «бзэгу» дыхуейщ». А щIыкIэм тету, тэтэр щIалэ Утяшев Михаил щIыгъуу йожьэ, бийм и щIыб къыдохьэри, я быдапIэм йопщылIэ. Абдежым плъырхэр куэду щызэблэкIырт. ЗаIэжьэ хъунутэкъыми, нэхъ гъунэгъу зыхуащI, ягъэбэлэрыгъри, къахуэкIуэ нэмыцэр ирауд, ягъэундэращхъуэри, кърахужьэ… КъалъыкъуэкIа зэфIэкIымрэ зэрахьа лIыгъэмрэ папщIэ, Хэку зауэшхуэ орденым и етIуанэ нагъыщэр щIалитIми къыхуагъэфэщащ.
Бий икIуэтым щIалъхьэ лагъымхэм ди дзэм и ебгъэрыкIуэныгъэр зэтраIыгъэрт. Джазэ Исмэхьил сапёр Iэзэти, къалэн щащIауэ, къихутэурэ ахэр зэпкърихырт, техникэм гъуэгур хуит яхуищIырт. Апхуэдэ зы жэщ псэухункIэ и гум къинэжауэ щытащ. Унафэм тету, зауэлIхэр зрикIуэну гъуэгур щигъэкъабзэм, гъущI кIапсэ сатырхэм хуозэ. ЛIыгъэ зыхелъхьэри, тхыкIэ телъу, сапёр лэныстэкIэ зэпиупщIурэ Iуилъэфу хуожьэ. Асыхьэтым дунейр зэуэ нэху къохъу. Нэмыцэхэм хьэрэкIытIэр яутIыпщырт. Арыххэу автомат уэ макъ къэIури, Исмэхьил и Iэ лъэныкъуэр гуэхуащ. УIэгъэр хьэлъэти, игъэзэжыну хуитт, ауэ къикIуэтакъым, и Iэблэм лъыр къызэрыфIэжу, иужьрей банэ кIапсэр зэпиупщIыху увыIакъым. Ар гулъытэншэ хъуакъым — «Къигъэлъэгъуа хахуагъэм папщIэ» медалыр къратащ. Бийм и «Тигр» танк лъэщыр щызэтрикъутами, апхуэдэ дамыгъэ дыдэ къыпэкIуащ.
Джазэр зыхэт 114-нэ сапёр батальон щхьэхуэм «ебгъэрыкIуэ комсомол бригадэкIэ» еджэрт. А цIэр абы хуэфащэу зэрихьэрт. Командирхэм фIыуэ ящIэрт гупым зэфIэкI зэриIэр, зауэ хуэIухуэщIэхэм зэрыхуэIэзэр, унафэхэр тIу зэрамыщIыр. Арат нэхъ къалэн гугъухэр батальоным и пщэ щIралъхьэр.
ЛIыгъэм и щапхъэ къигъэлъагъуэу езэуащ Исмэхьил бий ерум, псэзэпылъхьэпIэ Iэджэми къихутащ. Гъунапкъэншэт Хэкум хуиIэ фIылъагъуныгъэр икIи абы хуэпэжт.
Бийм зыщигъэбыда лъагапIэ гугъу гуэр ди дзэм къищтэн хуейти, зызыщIагъэуIуауэ ипэкIэ кIуатэрт. ЛагъымкIэ зэщIэбла губгъуэм щыхуэзэм, ди зауэлIхэр игъуэлъыкIащ. ЛъагапIэм хащIыхьа дзотхэм къиукIыурэ, фашистхэр гуащIэу къахэуэрт. Ар къызэтегъэувыIэн хуейт. Унафэ къащыIэрыхьэм, Исмэхьил зыхэт гупым «ура» лъэщкIэ зрачри, бийм и быдапIэр пхатхъащ. Iэпщэрызауэм щыхуэкIуэм, Джазэм фашист зыбжанэ хигъэщIащ. А щIыпIэм щызэрихьа лIыгъэм папщIэ «ЩIыхь» орденым и ещанэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ.
— Ажалыр зэпымыууэ къыдэщакIуэми, си насып къихьри, псэзэпылъхьэпIэ куэдым сыкъикIащ. ЗэрыпхъуакIуэхэм яубыда щIыналъэхэр хуит къыщытщIыжым, пщылIыпIэм къыIэщIэтха цIыхухэр гуфIэ нэпскIэ къытпежьэрт, дэри абы къаруущIэ къытхилъхьэрт, тфIэкIуэдахэм ялъ зэрытщIэжыным дыхуигъэпабгъэрт, — игу къигъэкIыжырт нэхъыжьыфIым.
Къэрал дамыгъэхэр и бгъэм къыхэлыдыкIыу къэзыгъэзэжа Исмэхьил колхоз лэжьыгъэм и гуащIэ хьэлэл хилъхьащ. Мамыр гъащIэм хыхьэжри, и цIэфI жригъэIащ, губзыгъэу цIыхухэм яхэтащ, ныбжьыщIэхэм я гъэсакIуэ-ущиякIуэу къэгъуэгурыкIуащ. Зауэм къыщихьа къэрал дамыгъэ лъапIэхэм къадэкIуэу, «Къигъэлъэгъуа гуащIэдэкI лъагэм папщIэ», «Лэжьыгъэм и ветеран» медалхэр зыхуагъэфэща адыгэлI нэс, гуапагъэр къызэбэкIыу псэуа Джазэ Исмэхьил пасэу дунейм ехыжами, и къуажэгъухэм ящыгъупщэркъым, и фэеплъым пщIэ хуащIу, и цIэр ноби яIурылъщ.
Дэцырхъуей Мусэрбий. Новэ-Хьэмидей къуажэ.
ЕЛГЪЭР Кашиф
Си Дадэшхуэ
ГушыIэ щIыкIэу къызеIуэкI Дадэшхуэ:
«Нанэхэм хуаус уэрэд дахэкIей;
Дэ сыт ди лажьэр?» — жиIэрэ дыхьэшхыу
Макъамэр къыздиIукIымкIэ доплъей.
Узахуэщ, си Дадэшхуэ: уэр мыхъуамэ,
СымылъагъункIэ хъунт сэ нобэрей
Гъатхэ дахащэу уэ зи фэгъу ухъуари,
Уи щIэблэу IэфI тщызыщIхэри дунейр.
Си насыпщ, Дадэ, сыщIэтыху уи жьауэм.
Пхуэфащэри уэ мыуэрэд къудейт…
Уи псэр лъызащIэу къыхэпхыжри зауэм,
ПщIэнтIэпскIэ ар птхьэщIыжу пхьащ дунейр.
Сэ зэрысщIэжрэ мис а псэм уеблэжу,
ЗыщыщIебгъэх махуэ къэмыхъуа –
Къыпхуагъэлъагъуэм укIуэу, жаIэр блэжьу,
ПлъэкIыху зепхуащ шыгу. ИкIи ушыхъуащ.
ПлъэмыкIыж ухъуу ущытIысыжами,
УIэуэлъауэу епхьэкIт махуэ псор.
Нобэщи, бжьахъуэу губгъуэм уихьэжащи,
Уи Iэпэм къыпощ дыжьыныгъуэу фор.
Уи псэри IэфIщи, бжьэм къалэжьым хуэдэу,
Уэри цIыху цIыкIур къыпхуэIэфIщ езым…
Упсэун ухъу иджыри куэдрэ-куэдрэ,
Алыхьри цIыхури пхуэщIу арэзы.
1958 гъэ
Зэи тщыгъупщэ хъунукъым
«ЛIар зыщыгугъыр псэуращ», — жиIащ адыгэм. Сэри си фарзу къысщохъу Хэку зауэшхуэм хиубыда зы унагъуэм, Тэрч районым хыхьэ Ботэщей жылэм къыдэкIа Хьэгъэс Хьэутийрэ Кълурэ (си адэшхуэмрэ си анэшхуэмрэ) я гугъу фхуэсщIыжыну.
Си адэшхуэр зэи слъэгъуакъым, ар Хэку зауэшхуэм хэкIуэдащ. Ди адэри яхэту, къуихрэ зы пхъурэ абыхэм къащIэхъуат. Дэтхэнэ мэкъумэшыщIэ унагъуэми хуэдэу, Хьэутий жэщ-махуэ имыIэу колхозым щылэжьащ. Ди анэшхуэри, сабиибл кIэрыщIами, нартыхудэч кIуэрт, нэгъуэщI лэжьыгъи колхозым щищIэрт. Си адэ шыпхъу закъуэр (Губатэ) быным я нэхъыжьти, дауи, анэм дэIэпыкъуэгъу хуэхъурт, зэкъуэшихыр цIыкIу-цIыкIу защIэти, абы дипIырт.
…Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям, ди адэр илъэсибл хъуа къудейт. Ар быным я ещанэт, и ужьым иджыри щIалиплI итт. Зауэр къызэрысу, ди адэшхуэр дзэм ираджащ, лъэсыдзэм хэту зэуащ. Дзэ архивым зэрыхэлъымкIэ, ар Нэзрэн мэзым щаукIащ.
Зи сабиигъуэр зауэм хиубыда ди адэм къыджиIэжахэм щыщу ди гум къинам фыщызгъэгъуэзэнут.
Нэмыцэр къыщыттеуам, ди адэшхуэр зауэм дашат. Нэмыцэхэм бынунагъуэр унэм къыщIахури, лъапсэр яубыдащ, зыхуейр ящIэу. Ди анэшхуэм пхъэ чейхэмкIэ игъэуфIэIуа кхъужь цIыкIухэр щIы унэм къыщагъуэтауэ, кхъузанэкIэ къыхахыурэ яшхырт. Сабийхэм лей къытрагъэхьэртэкъым, уеблэмэ зрашалIэурэ «хлопец, хлопец!» жаIэу, зыгуэр тIэкIухэр къыхуашийуэ апхуэдэт. Зэгуэрым ди адэм и анэмрэ абы и нысэгъумрэ нэмыцэ штабым ираджащ ягъэжьыщIэну. АрщхьэкIэ ди анэшхуэм и нысэгъум сабий цIынэ зэриIэр, зэрыхущIэмыхьэр жиIащ. Нэмыцэ къэгубжьар къилъри, псы къэкъуалъэ и IитIым къыфIикIащ. ЦIыхубзыр гъуэгыу пщIантIэм дэту нэмыцэхэм я нэхъыщхьэр кърихьэлIащ. Къэхъуар абы тэрмэшкIэ къыщыгурагъаIуэм, ар зыщIар шыгъум лъэгуажьэмыщхьэу хигъэтащ. Хэт ищIэрэ, цIыхухъу зыщхьэщымытыж унагъуэр абы фIэпсэкIуэд хъуагъэнт. ИужькIи, советыдзэр абыхэм къебгъэрыкIуэу зэрыщIадзэу, къыжриIащ: «Ди хэщIапIэхэр совет зауэлIхэм къащIащи, ныжэбэ лагъым къытхадзэнущ, уи сабийхэр дэш». Ди анэшхуэм шыгур зэщIищIэри, и дыщым, Срыхъухэ, кIуэжыну гъуэгу теуващ (ди анэшхуэм и дэлъхуитIри — Срыхъу ХьэмтIакърэ ХьэзрэIилрэ — зауэм хэтащ, партизан отрядхэм я пашэу). Шыгур арыкъымкIэ екIуэкIри, Астэмрей щыгум нэсауэ щыщхьэпрыкIым, совет кхъухьлъатэм лагъымхэр къридзыхащ, арщхьэкIэ зэран ямыIэу я насыпу къелат.
Ди анэшхуэм унагъуэр къиIэтын папщIэ, сыт хуэдиз гугъуехь имышэчами, и бынхэр унагъуэ зырызу хуэгъэтIысыжащ. Абыхэм яхэтт зи адэр зымыщIэжи. Зауэ нэужь зэман гугъум, гъаблэ гъейм унагъуэр къыхэкIыфащ. Си адэр нартыхум псы щIэзыгъэлъадэхэм яхэту, и цIэр фIыкIэ къраIуэу лэжьащ. Ар партми хэтащ, къуажэ колхозыр ефIэкIуэн щхьэкIэ и къару еблэжакъым. Зэкъуэшхэр псори псэ хьэлэлкIэ колхозым хуэлэжьащ. Си адэ къуэш нэхъыжь Хьэгъэс Хьэсэнбий къуажэм пощтзехьэу псэухункIэ лэжьащ, бынитху ипIащ; си адэ Владимир быних дыкъыщIэхъуащ, Сэрэчин, Василий, Щэуаб, Эдик сыми щIэблэ хъарзынэ гъащIэм хашащ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ди адэ шыпхъу закъуэ Губатэ унагъуэ насып игъуэтакъым. Губати зауэ зэманым Прохладнэм щIытIу щыIауэ жиIэжырт.
Нобэ мы дуней дахэм щыпсэу щIалэгъуалэм зэхащIыкIыну сыхуейт ди япэ итахэм ди Хэкур яхъумэным сыт хуэдэ уасэ щIатами. Зыщагъэгъупщэ хъунукъым я щIалэгъуэ дыдэу мамырыгъэм зи псэ щIэзытахэр, зауэм щыIэ быным пэплъэурэ дунейм ехыжахэр, лIыгъэ зезыхьахэр.
Къэбгъэлъагъуэмэ, дэтхэнэ зы лъэпкъми хуэдэу, Хэкур яхъумэжыну дэри ди щIалэу пщIы зауэ IэнатIэм Iухьауэ щытащ. ПлIым къагъэзэжащ, адрейхэр хэкIуэдащ.
Хьэгъэсхэ хэкIуэдахэр: Аттил ХьэкIашэ и къуэр (1919 — 1942 гъгъ.), Къалмыкъ ХьэкIашэ и къуэр (1916 — 1941 гъгъ.), Нафим Нухь и къуэр (1916 — 1941 гъгъ.), Нащхъуэ Зэрэкъуш и къуэр (1900 — 1941 гъгъ.), Щамил Нухь и къуэр (1920 — 1942 гъгъ.), СулътIан ХьэщIэф и къуэр (1923 — 1942 гъгъ.).
Зауэм и кIэр хьэдагъэщ. Мы щIалэхэр я псэугъуэу зауэ гуащIэм хэкIуэдащ. Зыми щхьэгъуси быни яIэну хунэсатэкъым. Абы лъандэрэ илъэс блыщIым щIигъужами, къысщохъу абыхэм я цIэр къисIуэмэ, дунейм зэ къытеплъэжыну…
ШЭРЫБ Эллэ.
