Лъэпкъ литературэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа щIэныгъэлI
Дыгъэгъазэм и 25-м илъэс 90 ирикъуащ адыгэ щIэныгъэлI телъыджэ, тхакIуэ цIэрыIуэ Сокъур Мусэрбий къызэралъхурэ. Къэбэрдей литературэм и тхыдэр куууэ зыджа къэхутакIуэщ ар, абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ адыгэ тхакIуэхэм, усакIуэхэм я тхыгъэхэр щызэпкърыха лэжьыгъэ хьэлэмэт куэд.
Сокъур Мусэрбий Хьисэ и къуэр Тэрч щIыналъэм хыхьэ Арыкъ (Борыкъуей) къуажэм 1929 гъэм къыщалъхуащ. Налшык дэт интернат еджапIэр къиуха нэужь, ар Ленинград къэрал университетым, абы и аспирантурэм щеджащ, 1954 гъэм къыщыщIэдзауэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щригъэджащ.
Сокъур Мусэрбий и тхыгъэхэр щызэхуэхьэсауэ къыдэкIащ «Лирика Алима Кешокова», «Зыужьыныгъэм и гъуэгукIэ», «Литературэм и бэкъуэкIэ», «Къэхутэныгъэм и гугъупIэ», «Тхыгъэхэр» тхылъхэр, н.
ЗыцIыхуу щытахэм, иригъэджахэм и гугъу ящIыжу зэхыбох ар оратор Iэзэу, литературэм куууэ щыгъуазэу щытауэ. Абы щыхьэт тохъуэ Сокъурым и критикэ лэжьыгъэхэр. Ауэ ар лектор, критик къудейтэкъым, атIэ икIи зэкIий зиIэ уса- кIуэт. 1972 гъэм абы къыдигъэкIащ «ЩIэдзапIэ» зыфIища, и усыгъэхэр щызэхуэхьэса япэ тхылъыр. 1979 гъэм къыкIэлъыкIуащ «Нэпкъыжьэ» зыфIищар.
Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Сокъур Мусэрбий и усэхэм хуэфащэ пщIэ ягъуэтауэ, ахэр къэхутэныгъэ и лъэныкъуэкIэ джа хъуауэ пхужыIэнукъым. Критикэ IуэхукIи абы тетхыхьаи зэпкърызыхаи щыIэкъым. Тхылъ цIыкIуитIым щызэхуэхьэса усэхэр щыхьэт зэрытехъуэ- щи, Мусэрбий и IэдакъэщIэкIхэр псэм дыхьэу, зэгъэпщэныгъэм и Iэмал лъэщхэр къигъэсэбэпкIэрэ образ узыншэ- хэр нэгум къыщIигъэувэфу апхуэдэщ. Абы и IэдакъэщIэкIхэм укъеджа нэужь, шэч къытумыхьэжу жыпIэ хъунут ар зыхэпсэукIа зэманым и усакIуэу щытауэ.
Сокъур Мусэрбий къыщалъхуа ма-хуэм ирихьэлIэу щIэджыкIакIуэхэм фи пащхьэм идолъхьэ ар зыцIыхуу щытахэм, дэлэжьахэм я гукъэкIыжхэр.
Талантымрэ щыпкъагъэмрэ
Зыгуэрым ущытхъун щыхъум деж псалъэ дахэ куэди къэбгъуэтынущ, щапхъэхэри къыпхуэхьынущ. Ауэ зы псалъэуха закъуэри щрикъу щыIэмэ, мыпхуэдэр къезэгъыу сфIощI. Абы лъандэрэ илъэс щэ ныкъуэм щIигъуащ, ауэ апхуэдиз зэман ипэкIэ Сокъур Мусэрбий жиIэу зэхэсхахэм ящыщ Iэджэр си IуэхущIафэкIэ нобэми сызригъуазэхэм ящыщщ. Си закъуэкъым апхуэдэр. Мы псалъэхэр жьэкIэ жамыIэми, зи гум илъхэр псэкIэ зыкъым, пщIыкъым, щэ бжыгъэщ. Сокъурым иригъэджа псоми ар гъуазэ пэж яхуэхъуащ. Дауэ яхуэмыхъунрэ, игъащIэкIэ нэгъуэщIым къыпумыхынкIэ хъун щIэныгъэр къихьрэ гъэныщкIуауэ къыбжьэдилъхьэмэ, абы щыгъуэми, уи пщIэр иIэт мыхъумэ, зыкIи зыкъыпхуимыгъэщхьэпэлъагэмэ, зы мащIэ къыщохъулIэм деж уигъэгушхуэмэ. Мис аращ егъэджакIуэ, Iустаз, узэщIакIуэ жыхуаIэхэр.
Дэ дыстудент ныбжьыщIэхэт, зэкIэ щIэныгъэшхуэ дымыгъуэтами, ди пэр лъагэу Iэта зэпытт, куэдыщэ тщIэ къытфIэщIыжырт. Мис апхуэдэу, махуэ гуэрым дисциплинэщIэ ди расписанэм къыхатхащ — «литературэ щIэныгъэм хэзыгъэгъуазэ». ПIалъэр къыщысым, аудиторием къыщIыхьащ лIы къамылыфэ хэщIыхьа, и щхьэцыр дэжьеяуэ, къабзэу зэщIэупсауэ, кIэстум морэ-фIыцIафэ щыгъыу. ЕгъэджакIуэм сэлам къыдихщ, дытIысыжри, псалъэр иришэжьащ. УщIэдэIупэмэ, адыгэ акцент мащIэр къапщIэрт, абы нэмыщIу, адрей дезыгъаджэхэм хуэдэу тхыгъэ гуэри иIыгътэкъым, моуэ-щэ, къыфIэмыIуэхущэу уэрамым здырикIуэм гъуащэу ди аудиторием къыщIэбжьэхъуащ, жыпIэнт. Ауэ и макъыр актёр макъым хуэдэу шэщIат, езыри укъуэдияуэ, зэIынэ имыщIэу псалъэрт. И псалъэхэр зэпэлъытам хуэдэу гъэхуат, арщхьэкIэ зэхэщIыкIыгъуафIэхэт, хэбдзыни хэплъхьэни умыгъуэтыну. КIуэаракъэ, къызэрыIу дыдэм хуэдэу тхыжи — тхылъ хьэзырт. ЯпэщIыкIэ гуемыIу къытщыхъуами, сыхьэтым и япэ Iыхьэр блэкIатэкъым, абы и макъым нэмыщI аудиторием даущ щымыIэжу щыхъуам: дэ тщыщу нэхъ зызыгъэщхьэпэлъагэхэри, жьым тесу псым епыджу есауэ зы щIыпIэм куэдрэ темысыфхэри зэтесабырэ-жат. Псоми я тхьэкIумэр гъэкIауэ лекторым и макъым щIэдэIухэрт, пIалъэ-пIалъэкIэ къалэмыр къащтэрэ зэхахам щыщ гуэрхэр ятхыу. Адыгэ акцентри, къамылыфагъ-хужьагъри, кIэстумым и плъыфэри, лIыр лъагэ-лъахъшэри — зыри щыIэжтэкъым. Ди нэри ди пэри абы къыджиIэм ихьат.
Мис апхуэдэу япэ дыдэ дыIущIауэ щытащ Сокъур Мусэрбий. Дэ университетым дыщеджэху, абы щыгъуэ дэтлъэгъуам хэмыхъуамэ, зыри хэщIакъым. Ар адрейхэм я нэхъыбэми, дэ иригъаджэхэми дэщхьтэкъым. Зэгуэрым абы уэршэрым къыдэкIуэу жиIэу зэхэсхащ: «Дауэ литературэ щIэныгъэм ухэгъуэзэну, махуэ псом къриубыдэу, усэрэ прозэу нэгъуэщI мыхъуми, напэкIуэцI щитI-щищ укъемыджэмэ!». Езыр нэхъыби къеджэу щытащ, ар дауэ жыпIэмэ, тхылъыр къызэгуихрэ ауэ нэкIэ ирижамэ, итыр къыпхуиIуэтэжыфырт. Си щхьэкIэ сэ зыбжанэрэ си нэгу щIэкIащ абы прозэ текстым щыщ пычыгъуэшхуэхэр гукIэ къыжиIэжу, поэмэ псо къеджэу. Усэу абы ищIэу щытам гъунэ иIэххэу ди фIэщ хъуртэкъым. Пщэдджыжьым дригъэджэну къыздэкIуэм къищэхуа журналым ит усэр, гукIэ зригъэщIауэ ди аудиторием къэсырти, дэ къытхуеджэрт.
Ар зэман гуэрым «Iуащхьэмахуэ» журналым редактору щыIати, къыдэлэжьахэм жаIэжу зэрызэхэсхамкIэ, баз япихьэрти, дакъикъэ зыхыблым къриубыдэу сатыр тIощIрыпщI хъу усэр гукIэ зригъащIэрт. ИтIанэми, апхуэдэ гурыхуагъэ телъыджэ зиIэ лIыр зыми епэгэкIыртэкъым, хэти хуэфащэ нэмысыр хуищIынут, ауэ езым пщIэ лей къылъысынкIэ гугъэххэртэкъым.
Дауи, гурыIуэгъуэщ, гурыхуагъымрэ щIэныгъэмрэ зы ды- дэу зэрыщымытыр. Мусэрбий и гум ириубыдэ информацэр зэриубзыхужын акъылышхуэрэ щIэныгъэ куурэ бгъэдэлът. СощIэж, дэ ди курсым зы семестркIэ екIуэкIыу диIэн хуей зы дисциплинэ, «Пасэрей урыс литературэкIэ» зэджэр, зы гъуэщагъэ гуэркIэ деканатым расписанэм хамыгъэувэу къэнауэ зэрыщытар. Ар къыщащIэжар семестрыр иухыным тхьэмахуитI нэхъ имыIэжущ. Зэгъэзэхуэжын хуейт, ауэ а курсыр зи пщэ илъын хуей егъэджакIуэм зригъэнащ: «Сэ си лажьэкъым, а къэна махуэ зыбгъупщIым сэ ар схузэфIэкIыжынукъым», — жиIэри. Iуэхур шынагъуэ мэхъу, лажьэ зиIэхэри, зимыIэхэри хилъэфэнкIэ шынагъуэщ. Абдежым Сокъурым, ар езым иригъэ- кIуэкI хабзэхэм щымыщми, зэфIихыну и пщэ делъхьэж. ФIыуэ сощIэж, ар махуэ къэс сыхьэтиплIкIэ мыувыIэу псалъэу, лекцэ курсыр ипэм щегъэжьауэ, и кIэм нэсыху зэрыщIипщытыкIауэ щытар. Сыт щыгъуи хуэдэу, ар зы тхыгъэ кIапи имыIыгъыу ди пащхьэ къиувэрт, и IитIыр и щIыбагъымкIэ ирихьэкIырти, лекцэм щIидзэрт. Абы и макъым ди нэгум къыщIигъэхьэрт илъэс мин, миным щIигъу ипэкIэ ятха хъыбархэм, эпосым, усэхэм хэт лIыхъужьхэр, абыхэм ягъэхъа къэхъугъэхэр, зауэ-банэмрэ лъыгъажэхэмрэ зи нэщэнэ лъэхъэнэм и плъыфэхэр, зэман жыжьэм псэуа цIыхухэм я гурыгъу-гурыщIэхэр. Тобэ ирехъу, а дисциплинэр расписанэм тэмэму ирагъэувэрэ ар зи пщэрылъ егъэджакIуэм къыдбгъэдилъхьауэ щытамэ, ар зимыIуэху Сокъур Мусэрбий зэрыдигъэлъагъугъам хуэдэу ди псэм дэмыхьэнт!
АпхуэдэлIу щытащ Мусэрбий. Ауэ цIыхур адрейхэм къащыхэфIыкIым деж, я къупхъэм зыкърамыгъэщу зи дунейр зыхь цIыху къызэрыгуэкIхэр абы жагъуэгъу къыхуэмыхъункIэ Iэмал иIэкъым. Сокъурми ар ирикъун хуэдизу игъэунэхуащ — къефыгъуапэхэри, ныбжьэгъу нэпцIу гъуэгум тезышыну хуейхэри щыIащ, хъыбар нэпцI щытрагъэIукIаи къэхъуащ. Ауэ езыр апхуэдизкIэ гупцIанэти, къращIэ псори кIуэцIкIэ игъэвурэ, и узыншагъэм ар зэранышхуэ хуэхъуауэ гурыщхъуэ уегъэщI. АпхуэдэлI лъэпкъым къыщыхэкIым деж хуэсакъын зэрыхуейр къызыгурыIуэр закъуэтIакъуэщи, абыхэм я псалъэри нэхъыбэм зэхахыркъым. Абы гъащIэшхуэ зэримыIам мы жысIар и зы щхьэусыгъуэу къысфIощI. Къытхуэнэжыр зыщ — талант телъыджэ зиIэ лIыфIыр адыгэ лъэпкъым къызэрыритам, ар дэ тлъагъуу, ди лъэкIыныгъэ мащIэмкIэ щапхъэ къытетхыфыну зэрыщытам щхьэкIэ дыкъэзыгъэщIам фIыщIэ хуэтщIынырщ.
Гъут Iэдэм,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
Тхьэр бащэу зыхуэупса
Сокъур Мусэрбий зыцIыхуу, фIыуэ зылъагъуу, и ныбжьэгъуу щытахэм ноби ягу ихуркъым, лъагъуныгъэ хуаIар нэхъ къэлъэхъшауи гу лъыптэркъым. Зэ хуэзауэ, епсэлъылIауэ, ерыскъы Iэнэм щыбгъэдэсауэ, и псалъэмакъ, и гушыIэ дахэр зэхэзыхауэ ар зи псэ дэмыхьарэ сыт и лъэныкъуэкIи адрейхэм зэремыщхьым, зэрефIэкIым гу лъызымытарэ къэгъуэтыгъуейщ. Сыт и лъэныкъуэкIи Тхьэр бащэу зыхуэупса цIыху телъыджэр лъэпкъым уиIэныр, апхуэдэ пхуэлэжьэныр, къыбдалъагъун къудейр куэд и уасэт.
Щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къыхэкIыу, абы хузэфIэкIакъым лъэкIыныгъэ бгъэдэлъахэр фIыуэ илъагъу и лъэпкъым хуищIэныр, ауэ абы и акъыл нэхум къигъэщIауэ, и Iэдакъэ жумартым къыщIэкIауэ дэ къитхуигъэна тхыгъэхэм хуитыныгъэ къыдат ди цIыху нэхъ пэрытхэм ящыщ зыуэ ар къэтлъытэ-ну, фIыщIэ жыг хухэтсэну, и цIэ лъапIэр ди гум щыдгъэфIэну.
Мусэрбий бгъэдэлъ щIэныгъэм и кууагъыр, Iуэху еплъыкIэ тэмэм зэрытетыр, анэдэлъхубзэр IэкIуэлъакIуэу къызэригъэсэбэпыр, литературэм и жанр псоми нэсу зэрыхищIыкIыр я тхыгъэхэм я шыфэлIыфэр къызэрихутэн зэфIэкIи зэрыбгъэдэлъыр нэхъ наIуэрэ Iэзагъышхуэ хэлъу къыщигъэлъэгъуар критикэмрэ литературоведениемрэщ.
Дэтхэнэ зыри усакIуэ, композитор, музыкант зэрымыхъум ещхьу, хэти егъэджакIуэ нэс къыпхухэщIыкIынукъым, абы укъыхуалъхуауэ, ухуэщIауэ ущытыныр Iэмал зимыIэщ. Сокъур Мусэрбий Ленинград дэт университетым къыщыщIидзэри, иужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутми университетми илъэс плIыщIым нэблагъэкIэ урыс литературэм и тхыдэр щригъэджащ. Урысыбзэр уэрсэру зэрищIэм, къызыдалъхуахэм нэхърэ куэдкIэ нэхъ Iэзэу ар къигъэсэбэпу зэрыщытам и гугъу умыщIыххи, абы и лекцэхэм едаIуэу ар зи псэ дэмыхьарэ игъащIэ псокIэ зигу къимынарэ гъуэтыгъуейщ. Унэм щитха, щигъэхьэзыра тхылъымпIэхэм и щхьэр къимыIэту къеджэу лекцэ зытхэм ар ящыщакъым. ЕджакIуэхэм я пащхьэ къиувэрэ зэ псэлъэн щIидзамэ, къедаIуэхэр абы жиIэм щIэлъ гупсысэм, къарум, макъамэм, дахагъэм занщIэу ятхьэкъурт, сыхьэтитIыр зэрыкIуар ямыщIэу иIыгът. Зытепсэлъыхь тхакIуэм е усакIуэм и тхыгъэхэм, нэгъуэщIхэм абы хужаIахэм сытым щыгъуи гукIэ студентхэм къахуеджэрт.
Мусэрбий иIащ зыхилъхьэ щымыIэу фIыуэ илъагъу усакIуэ куэд, абыхэм языхэзми и усэ Iэджэ абы гукIэ ищIэрт, Iэзэу къеджэрт, зэ щIидзамэ, тыншу къыпхуэгъэувыIэжыртэкъым.
Ди щIалагъэм, зэхэщIыкIыншагъэм и зэранкIэ я мыхьэнэр, я пщIэр къыдгурымыIуэу дэ фIыгъуэ куэд тфIэкIуэдащ. ДыIэбэми дылъэмыIэсыжу, ди емыгугъуныгъэкIэ тIэщIэкIахэм ящыщщ Сокъур Мусэрбий и лекцэ къеджэкIэм дызэрыкIэлъымыплъар, абы и щэхухэр зэрызэхэдмыгъэкIар, къызэрызэтедмыгъэнар. ГукъэкI тщIыуэ и зэманым абы и лекцэм щыщ Iыхьэхэр, гъунэжу къызэджа усэхэр плёнкэм иттхатэмэ, нобэрей егъэджакIуэхэм я Iэзагъым хагъэхъуэным и зы хэкIыпIэ хьэлэмэт ахэр зэрыхъунум шэч хэлътэкъым. Дыщымыуэмэ, телевиденэм зэгуэрым щытрахауэ щытащ Мусэрбий иригъэкIуэкIа зы пщыхьэщхьэ зэIущIэ. Абы и лэжьакIуэхэм ар трамыгъэкIыжамэ, къагъуэтыжрэ мы махуэхэм къагъэлъэгъуэжмэ, сэбэпышхуэ хъунт.
Ди ныбжьэгъу лъапIэ Сокъур Мусэрбий зэрытIэщIэкIрэ, зэрытщIымыгъужрэ илъэс 30-м нэблэгъащ. А зэманым абы и къалэм шэрыуэм лъэпкъ литературэм дамэ хуэхъун тхыгъэ, лэжьыгъэ Iэджэ къыщIэкIынут. Ауэ абы къытхуигъэна тхыгъэхэри ирикъунущ ди ныбжьэгъуфIым и фэеплъыр мыкIуэдыжу адыгэ литературэм и тхыдэм ирихэтыну.
ХьэкIуащэ Андрей,
филологие щIэныгъэхэм
я доктор.
Сокъур Мусэрбий и дерс щхьэпэхэр
Адыгэ литературэм и тхыдэм зригъэузэщIу, абы къыпэщылъ гъуэгуанэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэхэр игъэнаIуэу, ди тхакIуэхэм ящыщ куэдым лъэпкъ литературэм халъхьа гуащIэр зыгъэбелджыла-хэм ящыщщ Сокъур Мусэрбий.
Ар литературэхутэ гуащIафIэт икIи критик Iэзэт. Лъэпкъ литературэм и тхыдэр джын, абы къикIуа гъуэгуанэр зэфIэгъэувэжын папщIэ абы къэхутэныгъэ лэжьыгъэ куэд иригъэкIуэкIащ.
Хэку зауэшхуэм иужь лъэхъэнэм, тхущI гъэхэм къыщыщIэдзауэ, щIэрыщIэу къызэфIэувэжу хуежьа адыгэ литературэм, нэрылъагъуу зызыужьын щIэзыдза прозэм, тхакIуэхэм я творчествэм и гъуазэу уващ Сокъур Мусэрбий и псалъэр, и литературэ-критикэ тхыгъэхэр. АбыкIэ хуабжьу сэбэп хъуащ 1958 гъэм къыщегъэжьауэ къыдэкIыу щIэзыдза «Iуащхьэмахуэ» журналыр. А журналыр Сокъур Мусэрбий и творческэ гъащIэм быдэу къепхауэ щытащ, абы и редколлегием яхэтащ.
Критикэм и жанрхэм ящыщу Сокъур Мусэрбий зыхэмыIэба щыIэу къыщIэкIынкъым: эссе, рецензэ кIэщIхэм къыщыщIэдзауэ, зебгъэукъуэдий закъуэмэ, тхылъ псо къызыхэкIыну щыта, Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр къызэщIэзыубыдэ статьяхэм нэсу.
«Iуащхьэмахуэ» журналым и япэ номерым Сокъур Мусэрбий и «Лъапэ махуэ» тхыгъэр тетащ. Абы тэмэм дыдэу щыубзыхуат журналыщIэм и мыхьэнэр зэрыиныр, зэпкърыхауэ къыщыгъэлъэгъуат прозэмкIэ, усыгъэмкIэ, драматургиемкIэ, критикэмкIэ журналым иIэ къудамэхэм я къалэн ныхъыщхьэ-хэр: «Критикэм и гугъу пщIымэ, абы тхыгъэ къыдэкIхэр зэпкърих къудейм къыщымы-нэу, атIэ езы литературэм и жанр псоми заужьынымкIэ япэ бэнакIуэу щытын хуейщ. Абы и къалэн нэхъыщхьэщ… дэтхэнэ зы тхыгъэми ныбжьэгъугъэ-къуэшыгъэ хэмылъу, ткIийуэ, Iуэху нэхъ ин дыдэхэм пыщIауэ литературэм еплъыныр. Критикэм и къалэнщ щIэуэ къэхъу тхыгъэхэм я гъусэу, ди тхыдэ-литературнэ зыужьыкIэр къихутэжыну, ар- дыдэмкIэ дэтхэнэ критикри литературоведу игъэсэну».
Япэ номерым «Критикым и тхыгъэ» псалъащхьэм щIэту итащ Мусэрбий итха «Къэбэрдей литературэм и зыужьыкIэм и IуэхукIэ» тхыгъэ пIащэр. Абы адыгэ литературэм къикIуа гъуэгуанэр, IуэрыIуатэм къыщегъэжьауэ куууэ зэпкърихащ, нэгъуэщI лъэпкъхэм я литературэхэм яIа зыужьыкIэм иригъапщэу.
1958-1977 гъэхэм къриубыдэу «Iуащхьэмахуэ» журналым къытехуащ Сокъурым и IэдакъэщIэкIхэу: «Къэбэрдей литературэм и зыужьыкIэм и IуэхукIэ», «Гъуэгуанэм и нэщэнэхэр», «ЩIалэгъуэ макъ», «Ди литературэм и къалэныщIэхэр», «Зи чэзу къалэнхэр», «ЛъагапIэм ухуезыджэ гупсысэхэр», «УсакIуэмрэ зэманымрэ», «ЛIыгъэм и макъамэхэр», «Лъэхъэнэ иным и нур», «ХъуэпсапIэ нэхухэр зи гъуазэ» тхыгъэхэр. Ахэращ 1977 гъэм критикым къыдигъэкIа «Литературэм и бэкъуэкIэ» и япэ тхылъым купщIэ хуэхъуахэр.
Абыхэм авторыр нэгъэсауэ щытепсэлъыхьырт лъэпкъ литературэм и япэ лъэбакъуэхэм къыщыщIэдзауэ прозэмрэ поэзиемрэ зэрызыщаужь хабзэхэм, жанр щхьэхуэхэм, тхакIуэхэр зыIууэ лъэпощхьэпохэм. Апхуэдэу Сокъурым ЩоджэнцIыкIу Алий теухуа «УсакIуэмрэ зэманымрэ» тхыгъэм щыжеIэ: «Дэтхэнэ лъэпкъми и литературэр япэ езыгъажьэ тхакIуэм и пщэ нэхъ къалэнышхуэ къыдохуэ, гугъущ щIэныгъэм пэIэщIэу лIэщIыгъуэ IэджэкIэ къекIуэкIа цIыхубэм я псэр даха- гъэм хуэгъэушыныр. НыбжькIэ лъэпкъым зэригъэпэща бзэм налкъут къыхэзымыхыф тхакIуэр а лэжьыгъэм пэлъэщынукъым, ауэ аркъудеймкIи Iуэхур зэфIэкIыркъым».
Адыгэ литературэм, псом япэу лъэпкъ поэзием зэрызиужьам теухуауэ 1964 гъэм Сокъур Мусэрбий и «Къэбэрдей литературэм и зыужьыкIэ» тхыгъэм ПащIэ Бэчмырзэрэ ЩоджэнцIыкIу Алийрэ усыгъэм и къуэпсхэм, и купщIэм, я усэхэр зэрыгъэпса щIыкIэм щыгъуазэ дещI.
Къэбэрдей-Балъкъэр тхылъ тедзапIэм 1969 гъэм урысыбзэкIэ къыщыдигъэкIауэ щытащ «Лирика Алима Кешокова» тхылъыр. Адыгэ усыгъэр цIэрыIуэ зыщIа КIыщокъуэ Алим и творчествэр нэгъэсауэ, лъэныкъуэ куэдкIэ узэщIауэ щызэпкърихащ Сокъурым и тхылъым. Критикым КIыщокъуэм и лирикэм иIэ нагъыщэхэри, абы и поэзием гъэщIэгъуэнагъ хэлъри нэрылъагъу ещI.
А тхылъым нэмыщI, Сокъурыр усакIуэшхуэм, прозаик цIэрыIуэм и творчествэм щытепсэлъыхь тхыгъэшхуэхэм ящыщщ «ЛIыгъэм и макъамэхэр», «Лъэхъэнэ иным и нур» жыхуиIэхэр.
Сокъур Мусэрбий литературэ IуэхущIафэхэм щытепсэлъыхькIэ, дапщэщи тегъэщIапIэ ищIар тхакIуэм бгъэдэлъын хуей Iэзагъэрат. А Iэзагъым елъытащ тхакIуэм и творческэ зэфIэкIри. Критикым зэпымыууэ и тхыгъэхэм къыхигъэщырт: «Тхэр сыт и лъэныкъуэкIи текIуэу щытын хуейщ еджэм, ар акъылгъэушщ, цIыхур зыкIэлъызыгъэплъыжщ, зыгъэпабгъэщ, зыгъэдамэщ. КъыпришкIэ-ныпришкIэкIэ зэджэ «тхыгъэ мылъхуэс» цIыхум и пащхьэ Iэмбатэу ибгъэукIуриеныр зэрыщIыхьыншэр щыгъупщэ хъунукъым тхакIуэ-ущиякIуэу зызылъытэж дэтхэнэми».
Урыс литературэм, дунейпсо литературэм фIыуэ щыгъуазэ, абыхэм сыт щыгъуи кIэлъыплъ критикыр адыгэ тхакIуэхэм я творчествэр тэмэму унэтIыным хущIэкъурт. Художественнэ тхыгъэм и купщIэмрэ фащэмрэ зэкIун зэрыхуейм теухуа дерсхэр тхакIуэм и творчествэм щыпэрыту зэрыщытыпхъэм Сокъурым емызэшу ди тхакIуэхэр хуиущийрт. Образым и гъэпсыкIэм, псалъэм хуэсакъыныр зыщыбгъэгъупщэ зэрымыхъунум критикым и нэIэ тет зэпытщ: «Тхыгъэм зэрыIуплъэу, хэт еджэми, япэу гу зылъитэр бзэрщ, псалъэм и дахагъымрэ шэрыуагъымрэщ, псэлъафэм и гъэтэмэмыкIэрщ», «Бзэм и къулеягъэр дапщэщи япэ дыдэу зэпхар гупсысэм и кууагъырщ, арыншамэ, псалъэм и нэхъ дахэри мыхьэнэншэщ.
«Критикым и къалэнщ акъылымрэ Iэзагъымрэ я жылапхъэхэр кIэрыху щымыIэу зэхуихьэсурэ, иджыпсту къызэщIэушэ прозэр гъуэгу тэмэмкIэ иунэтIыну… Критикэм и боршщ литературэр сыт хуэдизкIи тегушхуауэ зэман екIуэкIым къишэ Iуэху инхэм хуэунэтIыныр, абы елъытауэ Iэмал нэхъыбэ къэгъэсэбэпыныр», — итхыгъат абы.
А псалъэхэр шэч лъэпкъ къытумыхьэжы-ну зэрыпэжыр, ди литературэр сыт щыгъуи критикэм зэрыхуэныкъуэр нэрылъагъущ. А псоми егупсысыпхъэщ дэтхэнэ литератор-ри, лъэпкъыр, цIыхур иущиин и гугъэу тхакIуэ къалэмыр къэзыщта дэтхэнэ зыри. ЕгъэджакIуэ Iущу, критик акъылыфIэу щыта, ди лъэпкъ литературэм тэмэму зиужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа Сокъурым къытхуигъэна дерсхэр зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым.
Критикым и тхыгъэхэм нэмыщI лъэпкъ щэнхабзэм, литературэм хуэщхьэпэну IуэхуфI куэд илэжьащ. «Iуащхьэмахуэ» журналым къатхэ щIалэгъуалэми нэхъыжьхэми, тхылъ тедзапIэм зи тхыгъэ къыщыдэкIхэм ящыщ куэдми я IэдакъэщIэкIхэм Сокъурыр зэрыхэплъэжам, абыхэм яхуищIа дагъуэхэр зэрызэрагъэзэхуэжам и фIыгъэ куэдым екIащ. Абы къищынэмыщIа, нэгъуэщI лъэпкъ тхакIуэхэм, усакIуэхэм я къалэмы-пэм къыщIэкIа куэд адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ.
Абазэ Албэч,
КъБКъУ-м и доцент.
И ныбжьэгъухэр и гъусэу зегъэпсэху. 1974 гъэ
Лекцэ нэужьым Мыд Мухьэрбий йопсалъэ. 1978 гъэ
Кърымым зыщеплъыхь
Студентхэр колхозым щегъэлажьэ. 1970 гъэ
Зыми емыщхь
Сокъур Мусэрбий университетым щригъэджа студентхэм яхэтакъым ар фIыкIэ зигу къэзымыгъэкIыж. Сэри абы сащыщщ. Нобэр къыздэсым си нэгу къыщIохьэж абы и усэ къеджэкIэр, зыми емыщхь и макъ щабэр, и гушыIэкIэ дахэр. Псоми дгъэщIагъуэрт Мусэрбий, усэхэм я мызакъуэу, поэмэхэри гукIэ зэрищIэр. Ахэр и щхьэусыгъуэщ дэ тщыщ Iэджэ литературэм зэрыдихьэхам, я IэщIагъэ щIэхъуам.
Зэман дэкIри, сэри студентхэм я пащхьэ сиуващ, ахэр зэрезгъаджэм хэтт Мусэрбий сызригъэджа, «Литературэ щIэныгъэм хэзыгъэгъуазэ» предметыр. А зэманым къызыкъуэсхыжащ Сокъурым и лекцэ — 1965 гъэм стхауэ щыта тхыгъэхэр. Ахэр зэрысхъумам и сэбэп къызэкIыжащ. Теориер литературэдж щIэныгъэм и Iыхьэ нэхъ гугъухэм ящыщщ. Студентхэм къайхьэлъэкIыр усэм и зэхэлъыкIэрщ, ухуэкIэрщ, фонетикэ и лъэныкъуэкIэ зэрыгъэпсарщ. Еджагъэшхуэхэу Тимофеев, Поспелов, нэгъуэщIхэм я учебникхэм щапхъэу къахьхэр урыс классикхэм я IэдакъэщIэкIхэрт, зым и IэдакъэщIэкIым адрейм къыщытригъэзэжыр нэхъыбэт. Зи гугъу сщIы темэм теухуауэ Сокъур Мусэрбий урыс классикхэм нэмыщI щапхъэу къихьхэм ящыщт ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим сымэ я усэхэм къахиха пычыгъуэхэр. Ар и щыхьэтщ Мусэрбий ди литературэм куууэ зэрыхищIыкIым, езым и къэхутэныгъэхэр егъэджэныгъэм зэрыхипщэм. Аращ Мусэрбий, егъэджакIуэ Iэзэм и мызакъуэу, щIэныгъэлI нэс, критик цIэрыIуэ щIэхъуар.
ПсэлъэкIэ дахэ зиIэм цIыхухэр къыдехьэхыф. Мусэрбий зигу къихьэхур студентхэм я закъуэтэкъым, ар шэрыуэу къыщагъэпсалъэрт республикэм нэмыщI нэгъуэщI щIыпIэхэми, литературэм теухуауэ ирагъэкIуэкI зэIущIэхэм, юбилей пшыхьхэм. Ди тхакIуэхэм абы нэхърэ нэхъ жыджэру яхэта уигъэлъыхъуэнщ. Езыми усэ гъуэзэджэ итхырт, «Щихъ Залым» зыфIищыжауэ.
Сэ щIэныгъэм сызэрыхыхьэрэ нэхъыбэу сызэлэжьыр лирикэм и жанрхэрщ. Мы темэм теухуауэ къэхутэныгъэ куэд щIэспщытыкIащи, нэхъ Iэзагъ хэлъу тхахэм яхызобжэ Сокъурым и тхылъ «КIыщокъуэ Алим и лирикэр» жыхуиIэр. Мы къэхутэныгъэмкIэ Мусэрбий ди литературэдж щIэныгъэр къэрал утыкум иришауэ жыпIэмэ, ущыуэну къыщIэкIынкъым.
Псэужамэ, илъэс 90 ирикъунут Сокъур Мусэрбий. Абы лъэужьышхуэ ди литературэм къыхинащ, егъэджэныгъэми мащIэкъым хилъхьар. Абыхэм фIыкIэ я гугъу зыщIын куэдыкIейщ. Сэри си псалъэм кIыхь зезгъэщIынкъым. Зы закъуэ щIызгъужынщ. Дэ дезыгъэджа щIэныгъэлI инхэу, цIыху гъуэзэджэхэу Сокъур Мусэрбий, ХьэкIуащэ Андрей, АбытIэ Мухьэб сымэ «къытхуеплъыхыу» щытакъым, ахэр къэнэжащ цIыху къызэрыгуэкIхэу, аращ а цIыху щэджащэхэр, ди ныбжьым емылъытауэ, ныбжьэгъу щIытхуэхъуахэр.
Нобэ ди литературэм, литературэдж щIэныгъэм жыджэру хэтхэр зыгъэхьэзырар зи цIэ къитIуахэм 60-70 гъэхэм университетым щрагъэджа студентхэрщ. Сокъур Мусэрбий фIыщIэ хуэфащэщ и гуащIэ емыблэжу щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ хузэфIэкI псори къызэрыдбгъэдилъхьам папщIэ.
БакIуу Хъанджэрий,
филологие щIэныгъэхэм я доктор.
