Мазэр зи инагъыр гуэлым я нэхъ цIыкIуми къытощ
Мэлбахъуэ Тимборэ Къубатий и къуэм теухуа си гукъэкIыжхэр куэд щIауэ «согъэтIыгъуэ». Ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIыфI къудейуэкъым зэрыщытар, гупсысакIуэшхуэт, стратег лъэщт. Ар зэрыцIыху гъуэзэджэм щыхьэт техъуэр философие куукIэ гъэн-щIауэ къыдигъэкIа и тхылъхэм я закъуэтэкъым, атIэ цIыхугъэу хэлъамрэ цIыхухэм яхуищI гулъытэмкIэ куэдым къазэрыщхьэщыкIырт. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, мы зэманым нэхъ яфIэгъэщIэгъуэну зытепсэлъыхьыр цIыхум къыщIэна мылъкум и куэдагъырщ, ар тхылъу, унэу, ахъшэу щрети. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, цIыхум и пщалъэр цIыхугъэу, пэжагъыу, зэпIэзэрытагъыу къыпкърыкIырщ, псом хуэмыдэу ар политикэ, жылагъуэ лэжьакIуэу щытмэ.
Мэлбахъуэ Тимборэ Мы гъэм бадзэуэгъуэм и 9-м илъэс 85-рэ сохъури, къэзгъэщIам накIэнащхьагъэ хэмылъу сриплъэжу схузэфIэкIамрэ сщIэн хуейуэ къэнамрэ зэпэсшачэ щыхъу- ну ныбжьым сынэсащ. Зэзэмызэ зыхужызоIэж: «Мурадин, уэ щIэныгъэ лъагапIэ хъарзынэхэм улъэIэсащ, диссертацэр пхыбгъэкIащ, профессор ухъуащ, япэ декану улэжьащ, бын хъарзынэ ппIащ, нэгъуэщI IуэхуфIхэ-ри къохъулIащ, иджыри зыгуэрхэр пхузэфIокI. Ахэр псо-ри хъарзынэщ, уеблэмэ фIы дыдэщ! Ауэ пхузэфIэкIы- ну пIэрэт уэ а къомыр Къэбэрдей-Балъкъэрым и лIыщ-хьэ Мэлбахъуэ Тимборэ зы зэман уи гъащIэм къыхыхьауэ щымытамэ?»
Мис а упщIэр сэ куэдрэ зыхузогъэувыж. Мы тхыгъэм къалэмыр къыхуэсщтэным щхьэусыгъуэ хуэхъуам щыщщ КъБР-м и иджырей Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий и фIыгъэкIэ Налшык къалэ, Правительствэм и Унэм деж Мэлбахъуэ Тимборэ и фэеплъыр зэрыщагъэувар. Хуабжьу гуапэ сщыхъуат фэеплъыр и инагъкIэ езы Тимборэ хуэдиз хъууэ зэращIар. ЖыпIэнуракъэ, Мэлбахъуэр дунейм щытетым хэлъа Iэдэбагъым хуэфэщэн фэеплъыр уардэ къалэм къыдэуващ. Щхьэщэ хузощI домбеякъым къыхэщIыкIа а фэеплъ дахэр гъэувыным хэ-лIыфIыхьа генерал КIуэкIуэ Юрий. Мис абы хузэфIэкIащ куэд щIауэ зэфIахын хуея Iуэхур. И щхьэр течауэ жысIэнщи, ди унагъуэм махуэшхуэм хуэдэу щыдгъэлъэпIащ фэеплъыр къызэрызэIуахам и хъыбарыр.
Сэ гупсэхуу зыщызгъэгъуэзащ КIуэкIуэ Юрий и гъа-щIэр къызэрекIуэкIам икIи къызгуроIуэ захуагъэм и телъхьэ а офицер хахуэм и гупсысэкIэр. Апхуэдэу жысIэну хуитыныгъэ къызет Владикавказ дэту УФ-м и МВД-м и Дзэ училищэ нэхъыщхьэм, иужькIэ институт хъуам, конституцэ хуитыныгъэхэмрэ административнэ хуитыныгъэхэмкIэ и кафедрэм и профессору 1993 гъэ лъандэрэ сызэрыщытым. МВД-м и институтым сызэрыщылэжьа зэманым къриубыдэу си нэIэ щIэта офицер куэдым ар къаухащ икIи жысIэфынущ абыхэм я хьэл-щэнымрэ шыфэлIыфэмрэ къызгурыIуэу щытауэ. КIуэкIуэм а фэеплъыр зыхуигъэувар зы зэман республикэм и Iэтащ- хьэ щыпкъэу щыта зы цIыхум и закъуэкъым, атIэ Мэлбахъуэм и фэр зриплъ, захуагъэр, пэжыгъэр, цIыхугъэр тепщэу щыщыта лъэхъэнэ пыухыкIам хуигъэуващ. ИкIи апхуэдэ щIыкIэкIэ цIыхубэм къагуригъэIуэну хэтщ езым иукъуэдий политикэ гъуэгури зи гугъу сщIа лъапIэныгъэ дыдэхэм зэрыхуэунэтIар.
Мэлбахъуэ Тимборэрэ сэрэ япэу дыщызэIущIар зэрыхьзэрийуэ блэкIа етIощIанэ лIэщIыгъуэм и 50 гъэхэрщ. Ауэ ар къызэрыхъуар вжесIэжын ипэкIэ, си гъащIэ къекIуэкIыкIам щыщ гуэрхэм фыщызмыгъэгъуазэу хъунукъым. Сэ Лэскэн районым хыхьэ Уэзрэдж къуажэм сыкъыщалъхуащ. Си адэ Кебеков Хьэсым Крупскэм и цIэр зезыхьэ колхозым и тхьэмадэт, си анэ Кебековэ (Дреевэ) Уэлмэсхъан унэгуащэт. Къэбэрдей-Балъкъэрым нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр къыщызэригуэм, си адэр абыхэм яIэщIэкIуэдащ. Сабийуэ ар зэраукIыр зи нэгу щIэкIа сэ, а махуэр хуабжьу къыстехьэлъат. Ар къыщыхъуа 1942 гъэ дыдэм нэмыцэ кхъухьлъатэм и пу-лемётыр къыстриунащIэу сщхьэщыкIащ. СщIэркъым сигъэшынэну хэтауэ арами, сабийр иукIыну и гугъами. Нобэ зызыгъэIущ куэдым жаIэ нацистхэр апхуэдэ дыдэу лейзехьэу щымытауэ. Сэ сызытемыкIынур аращи, дэ тхуэгъэзауэ гущIэгъу ткIуэпс яхэлъакъым абыхэм.
КIыщокъуэ Алим егъэлъапIэ
Космонавт Терешкова Валентинэ Арщыдан къуажэм дэсхэм ярегъэцIыху
Андропов Юрий йопсалъэ
Подгорный Николай орден кърет
Венгрием и Президент Кадар Янош КъБР-м щегъэхьэщIэ
Абы и ужькIэ ди къуажэм нэмыцэхэр топкIэ къыхэуащ, икIи Тхьэ IэмыркIэ а зауэ лыгъэм дыкъелащ. 1999 гъэм Уэзрэдж щагъэуващ ди адэри яхэту зауэ зэманым хэкIуэда къуажэдэсхэм я фэеплъ.
Сэ унагъуэм сранэхъыжьт, абы къыхэкIыу школым щеджэныр къэзгъанэри, ди анэм унагъуэр — си къуэшымрэ шыпхъуитIымрэ — дипIынымкIэ дэIэпыкъуэгъу сыхуэхъуащ. Апхуэдэу щыт пэтми, 1952 гъэм сэ щытхъу пылъу къэзухащ Уэзрэдж дэт курыт еджапIэр икIи юрист IэщIагъэм щыхурагъаджэу Харьков дэт институтым сыщIэтIысхьащ. Зэманыр хьэлъэт, цIыхухэр хуэмыщIа дыдэу псэут абы щыгъуэ. Сэ еджакIуэ сызэрыкIуар къатехьэлъащ си анэми къыздалъхуахэми. Иджы ди анэм и закъуэ лэжьэн хуейт, шынэхъыщIэхэр зыхуей хуэгъэзэным зэрыхущIэкъум къыдэкIуэу, сэ сригъэджэнри и къалэнхэм къыхэхъуат. ИлъэситIщ и фэм дэхуар тхьэмыщкIэм — ещанэ курсым щIэздза къудейуэ ди анэр сымаджэ хьэлъэ хъуащ. Арати, еджэ-ныр къэзгъанэу, колхозым сыщылэжьэну мурад сощI, апхуэдэ унафэ зэрысщIамкIэ ди анэми, ди Iыхьлыхэми хъыбар изогъащIэ. Хъунутэкъым си анэм и узыншагъэм семыгугъуу, си нэхъыщIэхэм садэмыIэпыкъуу.
ЕджапIэ нэхъыщхьэр зэрыхыфIэздзар партым и райкомым и унафэщIым и деж нэса хъунти, а зэманым зэрыхабзэу, ищхьэкIэ щыIэхэми хъыбарыр лъамыгъэ- Iэсу хъунутэкъым. 1954 гъэр екIуэкIырт, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумыр Мэлбахъуэ Тимборэ и унафэ щIэту лажьэрт. Дэ иджыри дызэрыцIыхуртэкъым, Китаймрэ Уэзрэджрэ я зэхуаку дэлъым хуэдизкIэ дэри дызэпэIэщIэт. Гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэр имыух щIыкIэ, ректорым хъыбарегъащIэ хуэстхыну згъэхьэзырырт, институтым щеджэхэм сакъыхигъэкIыну селъэIуу, къуажэ советым и лэжьакIуэ ди унэ накIуэу Налшык сызэрыраджэр къыщызжиIам. СыкъэуIэбжьащ. Хэт икIи сыт щхьэкIэ сриджэрэ? СыщIалэжь цIыкIут, сыгузэвэнтэкъэ? Къысхуагъэлъэгъуа махуэм ирихьэлIэу зызгъэхьэзырри Налшык сыкIуащ. ЩIыхьэпIэм деж къыщысIущIахэм си цIэ-унэцIэр яжесIа нэужь, Мэлбахъуэ Тимборэ Къубатий и къуэр щылажьэ пэшым и пэIущIэм сыщIашащ. Абдежым сэ нэхъеижу сыкъэдзыхащ. Сыт сэ, къуажэ щIалэр, студент ныкъуэеджэр, республикэ унафэщIым сыщIриджар? Сыгупсысэу сыщытыху, секретарым тхьэмадэм хъы- бар иригъэщIащ Кебеков МурадинкIэ зэджэр къызэрыкIуамкIэ. «Къегъэблагъэ!» — зэхэсх хуэдэу къысфIэщIащ. Секретарым зыкъысхуегъазэри: «КIуэ, щIыхьэ, Тимборэ Къубатий и къуэр къожьэ», — жеIэ. Сытемыгушхуащэурэ кабинетыбжэр Iузохри лIы къуэгъу нэгу уфам, ауэ угъурлыфэм сыIуоплъэ. Арат ар, Президиумым и унафэщIрат.
«Уи махуэ фIыуэ!» — жызоIэ. «ФIэхъус, товарищ Кебеков!» — жеIэ, къотэджри и Iэр къысхуеший. Сэ гу лъыстащ абы къысхуишия и Iэр щIыIэми, и плъэкIэр зэрызэIухам, нэфIэгуфIэу сызэрыригъэблагъэм. СытIысыну хуит сызэрищIыр нэкIэ къызгуригъэIуащ. Шэнт дзакIэм сыпытIысхьа нэужь, абы иригъэжьащ Харьков сызэрыщеджэм, адэкIэ си мурадхэм теухуауэ къыспкърыупщIыхьу. Сэ институтым теухуа хъыбархэр хуэсIуатэрт, ауэ ар хыфIэздзэну сигу зэрилъыр жысIэртэкъым.
Зыкъомрэ къызэдэIуащ Мэлбахъуэр набдзэгубдзаплъэу си нэгу къыщIэплъэу. ЖысIэныр суха нэужь, щыму тIэкIурэ щысащ, итIанэ, и нэгъуджэр тIэкIу иIэтри, къригъэжьащ.
«Сэри лъэхъэнэ хьэлъэт сыщеджар. Партыр уэ къыпщогугъ, уэ институтыр хыфIэбдзэну уи гугъэщ! — зыIэзыбжьэу пхъашэ зыкъищIащ абы. — Хэкум и пащхьэ щиIэ къалэныр уи адэм щIыхь пылъу игъэзэщIащ, и унафэм щIэт колхозыр къигъанэу щIэпхъуэжакъым, бийм и пащхьэми къыщыдзыхакъым. Партым ар щыгъупщакъым. Уэ институтым укъыщIэкIуэсыкIыжыну мурад пщIауэ ара? СынолъэIу, хыфIумыдзэ уи еджэныр, укъыщIэмыкIыж апхуэдэ еджапIэ нэхъыщхьэ хъарзынэм».
Сэ сыкъэуIэбжьыпащ. Апхуэдэ зэгъэпщэныгъэм си гур игъэкIуэдыпат. Пэж дыдэу ди адэм бийм запыIуидзакъым, фашистхэм ящышынэуи щIэпхъуэжакъым, сэ унагъуэм къихъуа гугъуехьхэм сагъэгужьеяуэ институтыр хыфIэздзэну ара? Ди унагъуэр дызэрыдэхуэхыпар жезмыIэу хъуакъым зи пащхьэ сит унафэщIым. Мэлбахъуэм игу къызэрысщIэгъур белджылыуэ и щхьэр ищIащ, итIанэ жиIащ: «Умыгузавэ, фи унагъуэм дэ зыщIэдгъэкъуэнщ, уэ еджэ!» Махуэ зытхух нэхъ дэмыкIыу дэ нытхуашащ къэралым и мылъкум къыхэкIыу хуэмыщIахэм зэрадэIэпыкъу гуэдз, сэхуран дагъэ, хьэжыгъэ, фошыгъу, нэгъуэщI ерыскъыпхъэхэр. Ахъшэ тIэкIуи къыдатат. Апхуэдэу унагъуэм зыкъытщIагъэкъуащ сэ еджапIэр къэзухыху.
Ди анэр емызэшу тхьэ хуелъэIурт Мэлбахъуэ Тимборэ щхьэкIи, абы и бын я быныжкIи узыншагъэрэ насыпкIэ къахуэупсэну. А лIым и фIыгъэщ сэ еджапIэ нэхъыщхьэ къызэрызухари, щIэныгъэхэм я доктор, профессор сызэрыхъуари. Си къуэм 1985 гъэм къиухащ Ждановым и цIэр зэрихьэу Ленинград дэт къэрал университетым юристхэр щрагъаджэ и къудамэр, Кавказ Ищхъэрэ транспорт прокуратурэм (Ростов къалэ) щылэжьащ, стажёрым деж щегъэжьауэ Ростов областым и прокурорым и къуэдзэ къулыкъум нэс кърихьэлIащ. ИужькIэ Псков областым и прокурор хъуащ. 2015 гъэ лъандэрэ абы ирехьэкI Приволжскэ транспортнэ прокурорым и къулыкъур. Сипхъу Ларисэ Владикавказ дэт экономикэмкIэ институтым и ректорщ, си хъыджэбз нэхъыщIэр Москва щопсэу икIи щолажьэ.
1956 гъэм сэ Харьков сыкъикIыжащ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэ юристым и диплом сIыгъыу икIи Мэлбахъуэм и деж сыщIыхьэну зезгъэтхащ. Сыщригъэблагъэм, сэ абы и пащхьэм си дипломыр ислъхьэри, и лъэIур зэрызгъэзэщIар — еджапIэ нэхъыщхьэр ехъулIэныгъэкIэ къызэрызухар жесIащ. Ар зэзгъэхъулIэныр зэрыщыту езым зэрифIыщIэри жезмыIэу къэзгъэнакъым. Тимбо- рэ къыпыгуфIыкIащ. Сэ абы псалъэ быдэ естащ Кебековхэ я унагъуэм ар адэ хуэдэу къызэрытхущытар игъащIэкIи тщымыгъупщэну. Сэлам щызэтхыжым, Мэлба- хъуэм къызитат иджыри къыздэсым зесхьэ авторучкэр икIи лэжьыгъэм ехъулIэныгъэхэр щызиIэну къызэхъуэхъуат.
Гъунапкъэншэу срогуфIэ сэ, Уэзрэдж щыщ осетин щIалэ къызэрыгуэкIым, апхуэдэ цIыху телъыджэ икIи щыпкъэ си гъащIэ гъуэгуанэм сызэрыщрихьэлIам. Си гъэсэнхэм ящыщ зым, Уэгъуз Мухьэмэд и псалъэхэр къэзгъэсэбэпынщи, «мазэр зи инагъыр гуэлым я нэхъ цIыкIуми къытощ». Абы хуэдэу Мэлбахъуэ Тимборэ и цIыхугъэм и инагъыр си псэм къыхэнащ.
Сэ хуабжьу сыхуэарэзыщ Мэлбахъуэ Тимборэ и фэеплъыр цIыхум ящымыгъупщэным куэд хэзылъхьа, абы теухуа тхылъ къыдэзыгъэкIа Сэбаншы Розэ. Псалъэм къыдэкIуэу къыхэзгъэщынщи, апхуэдэ цIыху щэджащэхэм ятеухуа тхылъхэр щIэх-щIэхыурэ къыдэгъэкIы-жыпхъэщ.
Си дежкIэ шэч зыхэмылъщ Мэлбахъуэ Тимборэ Къубатий и къуэр Совет Союзым и къэрал лэжьакIуэ икIи политик лъэрыхьу зэрыщытар, къызэрымыкIуэ акъылрэ щIэныгъэшхуэрэ абы зэрыбгъэдэлъар, цIыхум нэхъыфIу хэлъынкIэ хъуну хьэл-щэн псори абы зэрыхэлъар. Совет Союз псом и щIыналъэхэм щыIа унафэщIхэм ящыщу Мэлбахъуэм и закъуэщ илъэс 30-кIэ а зы къулыкъур езыхьэкIыфар. Абы и фэеплъ нэхур хъумэн щIыхуейр ар цIыху щэджащэу зэрыщытам и закъуэкъым, атIэ абы иужькIэ унафэщI къулыкъур зи пщэ къыдэхуэ дэтхэнэми цIыхубэмрэ Хэкумрэ гупсэхуу яхуэлэжьэнымкIэ щапхъэ зытрихын цIыху зэрыщыIэр ищIэн щхьэкIэщ.
Си тхыгъэм и кIэухыу зы щапхъэ къыфхуэсхьынут, Урысейм, СССР-м я тхыдэм апхуэдэ етIуанэу къыщымыхъуауэ. КПСС-м и ЦК-м и зэхуэсхэм ящыщ зым Мэлбахъуэ Тимборэ къыщыпсэлъащ. Абы и гугъу ищIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым нартыхумкIэ гъавэшхуэ а гъэм къызэрыщрахьэлIам, къытеувыIащ Лениным и цIэр зезыхьэ колхозым, Тэрчокъуэ Къамболэт зи тхьэмадэм. Тимборэ и псалъэр и кIэм нигъэсами арат зи гугъу ищIа колхозым и Iэтащхьэ Тэрчокъуэ Къамболэт «Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь» цIэр къызэрыфIащыр щыжаIам.
ЗэIущIэр щызэпагъэуам къэралым и Iэтащхьэ Хрущёв Никитэ жиIащ: «… дэ Пленум щIызэхуэтшэсар дышхыдэну арат, арщхьэкIэ мы адыгэ щIалэм дамыгъэ лъапIэ дымытынкIэ Iэмал имыIэу щытыкIэ дригъэуващ».
Кебеков Мурадин,
УФ-м щIыхь зиIэ и юрист, профессор.
