БыдапIэм и унафэщIым хъыбар зэрырагъащIэу, зимыгъэгувэу унафэ ищIащ адыгэхэм зыщагъэпщкIуа мэзым ебгъэрыкIуэну къэзакъ сэлэт щэ зыбжанэ яутIыпщыну. Модрейхэм шы лъэ макъхэмрэ Iэщэм и IэуэлъауэмкIэ къагурыIуащ къызэраухъуреихьар. ЗамыIэжьэу абыхэм унафэ пыухыкIа къащтэ: псэууэ бийм Iэрагъэхьэну хуэмей яшхэр зэбгъурагъэувэщ, псэ зыIут а блынымкIэ бгъэдыхьэпIэншэ защIри, езыхэр я щIыбагъ къыдэуващ. БлэукIа къахэмыкIыу, зэ уэгъуэм абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыми и шыр иукIыжащ, езыр хэкIуэда нэужь, бийм къыхуэмыщхьэпэн хуэдэу.
ИтIанэ абдежым кърихьэлIахэм ящыщу псэууэ къэнахэм зэи ягу имыкIыжа зауэзэрылIым щIидзащ. БжыгъэкIэ зэхуэмыдэу яубла а зэбгъэрыкIуэныгъэм иужькIэ, шапсыгъ хыщIым я хьэдэхэр губгъуэм къинащ, я хъуреягъкIэ нэхъыбэжу къэзакъхэр, шыхэр, Iэщэ къутахуэхэр щылъу.
Де Пинэ Эмануэль
Я къуэш хэкIуэдахэм я хьэдэхэр адыгэхэм зауэ губгъуэм зэи къранэкъым. Дунейм ехыжа я Iыхьлыхэр хыфIадзэ нэхърэ, бийр къытекIуэмэ нэхъ къащтэу, хьэдэхэр иратыжыну лъэIуакIуэ урысхэм деж къокIуэ ахэр. Зэгуэрым Раевский генералым: «Сэ хэкIуэдахэм сезауэкъым»,- жиIэри яритыжат зи псэ зыта я лъэпкъэгъухэри, «Зауэм ухэкIуэдэну уи натIэмэ, ущIэзылъхьэжын уимыIэу Тхьэм укъимыгъанэкIэ» жаIэри фIыщIэ къыхуащIащ.
Головин Иван
Абазэхэхэр лъагъугъуафIэхэщ: я нэхъыбэр лъагэхэщ, къуданхэщ, плIабгъуэхэщ, бгырыпхым щIикъузэ я бгыр псыгъуэщ, уеблэмэ жьыхуегъэзэкI хъуахэми пшэру зы цIыху яхэту слъэгъуакъым. Я щхьэцыр кIэщIыбзэу щIащэ, иныкъуэхэм яупс. ЖьакIэхэр ящ, щIалэхэм – кIэщI дыдэу. НэхъыжьыIуэхэм нэхъ кIыхьу ягъэкI. Я нэкIу зэхэлъыкIэр гуакIуэщ, пэтIинэу закъуэтIакъуэххэщ яхэтыр. Нагъуэхэмрэ нащхъуэхэмрэ куэдщ, сырыхухэр мащIэ дыдэщ.
Дьячков-Тарасов Александр
Гугъущ зэ IуплъэгъуэкIэ къыбгурыIуэну зыхуеину псомкIи бийм ефIэкI, къыхуэтыншэу зэгъэпэща, унафэ пыухыкIам щIэт дзэм нобэрей текIуэныгъэм и Iэмал нэхъыщхьэ хъуа топымрэ мыжурэмрэ зимыIэ бгырысхэр апхуэдизу гуащIэрэ шыщхьэмыгъазэу къазэрыпэщIэтыфыр. НэхъапэкIэ и гугъу сщIащ адыгэхэм Iэщэр Iэзэу зэрагъэIэкIуэлъакIуэмрэ яхэлъ хахуагъымрэ. Хэлъхьэж абы къару лей ямыгъэкIуэду зэуапIэ тынш къызэрыхахыфымрэ бийм и щыуагъэ къэс асыхьэтым къызэрагъэсэбэпымрэ. Ахэр зэзэмызэххэщ тафэм е утыку зэIухам ит бийм щебгъэрыкIуэр. КъагъапцIэурэ зыбгъэдаша сэлэтхэр дзэм пэIэщIэ ящIа нэужь, текIуэныгъэр сыт щыгъуи адыгэхэращ зейр. Шууей IэзагъкIэ къэзакъхэр абыхэм зэи ялъэщIыхьэнукъым.
Де Пинэ Эмануэль
Шыр адыгэм и етIуанэ псэщ. Зы лъэныкъуэкIэ, адыгэм и шыр нэгъэсыпауэ зыхуей хуегъазэ, ауэ иригъащIэри уи нэгу къыпхущIэмыгъэхьэн защIэщ. Шыхэр зэрыцIыкIурэ зауэм щымышынэу, фоч уэ макъым имыгъащтэу, шууейм и макъыр къицIыхужу, и унафэм едаIуэу ягъасэ. Сыт щыгъуи укъегъэуIэбжь нетIэ зэхэзэрыхьауэ хъуакIуэу плъэгъуахэр напIэзыпIэм зейм къигъуэтыжарэ зауэ IэнатIэм Iухьэну хьэзыру къызэрагъэувым. ЗэрелIалIэшхуэ щымыIэу, псынщIэу уанэ зэрытралъхьэм, езыхэри зэрыIэкIуэлъакIуэм и фIыгъэкIэ, адыгэр европей шууейм елъытауэ, тIукIэ нэхъ псынщIэу мэшэс.
Лапинский Теофил
Нобэр къыздэсым дгъэунэхуахэм къагъэлъагъуэ бгырысхэм къыдащIылIэ зэраныгъэ псоми я шуудзэхэр тегъэщIапIэ зэрахуэхъур. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, абы дыкъезыгъэлыну хэкIыпIэхэм я нэхъыфIыр апхуэдизыш зэрахуэну Iэмал едмытынырщ. Куэдыщэу зэраIэм къыхэкIыу, зэкIэ уасэшхуэ зимыIэ шыр зепхуэныр гугъу дыдэ ящытщIмэ, къызэрыдэбгъэрыкIуэ Iэмэпсымэ нэхъыщхьэр къаIэщIыдох. А мурадым дылъэIэсын папщIэ, яшхэр щагъэхъу губгъуэхэр зэрыщыту къэзакъ къуажэхэм егъэубыдыпхъэщ.
Вельяминов Алексей
Мы лъэпкъ щхьэмыгъазэр къалэшхуэхэм я псэукIэ ехьэжьам мащIэщ зэрыдихьэхыр, ахэр хьэпсу къалъытэу. «Си унэ лъахъшэр сэрейхэм я нэхъ беймкIи схъуэжынукъым, - жиIащ зы къэбэрдеипщ гуэрым. – Абы и блынхэр гъэщIэрэщIами, гум бэуапIэ щигъуэткъым, гъэрыпIэм ещхь и бжыхь щхьэдэхыпIэншэхэм псэри гупсысэри къыдамыгъэплъу щахуз. Си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, фи къэралыгъуэхэм я лъэщагъми я инагъми си унэ цIыкIур зэрыпэсщIын щыIэкъым».
Де Сегюр Филипп Людовик
ЩхьэгъэпцIэжт игъащIэ лъандэрэ щхьэхуиту къекIуэкIа, мелуан ныкъуэм нэблагъэ, IэщэкIэ узэдауэ бгъэдыхьэпIэ къозымыт щIыпIэхэм щыпсэу, езым бийуэ дыкъызэрилъытэм нэмыщI, Урысейм къеныкъуэкъухэм жаIэми щIэдэIуну Iэмал зиIэ лъэпкъ къыкIэрыхуам игу къытхуилъыр апхуэдэ зэман кIэщIым ебгъэхъуэжыфыну ущыгугъыныр. Кавказым ди Iуэху хэмылъу жызыIэ Инджылызми, зи хьэгъэщагъэхэр зымыух Тыркуми, адыгэхэм къащхьэщыжу Константинополь дэс франджы тетыгъуэ къудамэми зэманым дыщыгугъыну Iэмал къытхуагъанэтэкъым.
Ростислав Фадеев
Урысхэм я быдапIэхэр нэхъри нэхъ шынагъуэжу, Iуву зэхэту къращIэкIмэ, абыхэмкIэ Адыгэ хэкур ялъахъэфынущ. Ауэ игъащIэкIи къэбэрдей лъэпкъ пагэм, бжьыфIагърэ цIыхугъэкIэ Адыгейм и лъэпкъ хэIэтыкIахэм фIэкIа пхухуэмыгъэдэнум, абыхэм я щIопщым зыдигъэщхъынукъым.
Зэ закъуэ нэхъ мыхъуми къэбэрдей хасэм екIуалIэу мы цIыху щапхъэ гуакIуащэр зи нэгу щIэкIам, ахэр дунейм щытепщэныр я натIэу и фIэщ нэхъ хъунщ, урысхэм я пщылI, нэгъуэщIу жыпIэмэ, пщылIхэм я пщылIыж хъун нэхърэ.
Боденштедт Фридрих
Пщыр пщыуэ къалъытэн папщIэ, и теплъэкIи лъагъугъуафIэу, нэхъыжьхэм пщIэ яхуищIу, къарууфIэу, хахуэу зэрыщытыр далъагъун хуейщ. А щэнхэр зыхэмылъым и лъэпкъэгъухэм я пащхьэ пщIэ къыщихьынуи зиузэщIыфынуи щремыгугъ.
Бларамберг Иоганн
Засс бийр гузэвэгъуэ и псэм телъу гъэпсэун хуейуэ къилъытэт. Абы и нэщэнэу, езым и унафэкIэ зэтригъэтхъуа ЩIытI Быдэм пэгъунэгъу Iуащхьэм гъущI бжэгъухэр щыхригъатIэри, абыхэм адыгэхэм я щхьэ пыупщIахэр фIригъэIуауэ фIигъэлът, я жьакIэхэр жьым щIихурыхукIыу. Уи гур къригъакIуэрт а теплъэгъуэ гущыкIыгъуэм.
Зэгуэрым генералым Нарышкинэ-гуащэр и деж иригъэблэгъащ. Бзылъхугъэм къыхуиIуэхуащ, щхьэхэр фIебгъэхыжмэ, сынэкIуэнщ жиIэри. Засс абы и гукъыдэжыр игъэзащIэри, псори и унэм деблэгъащ. И пэшым сызэрыщIэбакъуэу, псэм къытегъуалъхьэ мэ Iей дыдэ гуэр къысщIихьащ. Абы гу лъызыта Засс дыхьэшхри, Iуэхур зыIутыр къыдгуригъэIуащ: щхьэхэр къыфIахыжыну унафэ зыхуищIахэм ахэр зыдэлъ пхъуантэр гъуэлъыпIэ лъабжьэм щIагъэувауэ ара къыщIэкIынщ. Пэж дыдэу, ар гъуэлъыпIэ лъабжьэм щIэIэбэри, пхъуантэ абрагъуэ къыщIилъэфащ, щхьэ зыбжанэ дэлъу, абджыпсым ещхь я нэ ижыхьахэм уи псэр Iуахыу. «Сыт мыхэр зэрыпщIынур?» - сеупщIащ генералым. «Согъавэ, согъэкъабзэри, анатомием елэжьу Берлин дэс си ныбжьэгъу профессор гуэрхэм яхузогъэхь»,- къызитащ абы жэуап.
Лорер Николай
Адрей адыгэ лъэпкъхэм я мызакъуэу, осетинхэми, шэшэнхэми я щапхъэщ Къэбэрдеишхуэр. Къэбэрдеипщхэмрэ уэркъхэмрэ шы тесыкIэкIэ, хахуагъкIэ, зыхуэпэкIэ екIукIэ, цIыху хэхьэкIэкIэ ахэр зрагъэхъуапсэ икIи зыдрагъэплъей. Адыгэ лъэпкъ псоми я Iуэху зехьэкIэ хъуащ къэбэрдей адыгэхэм я уэркъ хабзэр. «Сыт хуэдэу зэрыщытар а пасэрей адыгэ уэркъ хабзэр?» - жыпIэу ущIэупщIэмэ, жэуапу зэхэпхыр псалъитIщ: «Нэмэзрэ зэуэнрэ». НэгъуэщIу жыпIэмэ, уэркъыгъэрэ Тхьэм фIэлIыкIыныгъэрэ.
Сталь Карл
Адыгэхэм мыувыIэу Щамил зым и ужьым зыр иту тхыгъэхэр къыхурагъэхьт, я деж кIуэуэ я гъусэу бийм пэщIэувэну лъаIуэхэу. Iимамым хъыбару къыхуахьт ахэр хабзэ зыхэлъ, захуагъэм тет лъэпкъ зэкIэлъыкIуэу зэрыщытыр. Арати, I262 (I846) гъэм мыин дыдэу топибл, абыхэм яхуэфэщэн шэ, лъэсыдзэми шуудзэми бийм теуэну шынэни езыр къатеуэмэ икIуэтыни зыри яхэмыту здыщIигъури ежьащ.
Тэрч зэпрыкIмэ, Iимамым, абдежым къыщыувыIэу, щытхъушхуэ зиIэ адыгэхэм я щэныфIагъыр игъэунэхуну и мурадт. АрщхьэкIэ я щIыр зэрыджафэр, зыщагъэпщкIуфын мэзи къуакIэ-бгыкIи зэрамыIэр илъагъури, зэрыкIуам хущIегъуэжащ. И къэувыIэпIэр Къэбэрдей тафэрат. Адыгэ лIыкIуэхэр зым и ужьым адрейр иту гуп-гупхэурэ къакIуэхэт. Я унагъуэхэри мэзхэм ягъэIэпхъуат. Iимамым езы лъэпкъым къыхишри нэIибхэр ящхьэщигъэувэжащ.
Къарахий Мухьэммэд ТIахьир
Къэбэрдейхэм апхуэдизкIэ щэхуу икIи Iэзэу яхуэбзыщIат Щамил къызэрыкIуэри, ар къызэрысу псоми зыкъызэрызаIэтынури, уеблэмэ езы Голицын джыназым екIуэкIым зыри хищIыкIтэкъым. А Iуэхум фIыуэ хэлэжьыхьащ къэбэрдей адыгэ Анзорхэ я къуэ Мухьэмэтмырзэ. Абы и къуэш Хьэту зи щIыхьыр ин пащтыхьым и шуудзэм дзэпщу хэтащ, езы Мухьэмэтмырзи офицерт. Урысейм я гур зэрахуэкъабзэр пащтыхьым и фIэщ ящIыну илъэс блэкIам Бытырбыху кIуа адыгэ лIыкIуэхэм язт ар. Анзорхэ я къуэм езы пащтыхьым и IэкIэ къыIэщIилъхьат къэбэрдей лъэпкъым и ныпыр. А зэманым Мухьэмэтмырзэ Налшык дэт Кавказ гъунапкъэм и тетым деж къулыкъу щищIэт.
ХьэщIэхуэфI Голицын джыназым и унагъуэ гуапэ дыдэм Анзорыр фIыуэ къыщалъагъут икIи щыхэгъэрейт. БжьыфIэу, губзыгъэу, IэкIуэлъакIуэу щыт а щIалэр зэ Iуплъэгъуэм уигу дэхьэти, уи дзыхьри ихьэхут. Къэбэрдейм и нэхъыщхьэм бгъэдэту зэрылажьэм абы Iэмал къритт пащтыхьыгъуэм щызекIуэ унафэхэми, дзэр здэкIуэ-къыздикIыжми щыгъуазэу щытыну. И пщэрылъым и фIыгъэкIэ, Щамил и къыхуеджэныгъэр здынэсари, цIыхухэр абы зэрыхущытри ищIэт.
Iуэхур къыщыхъуа пщыхьэщхьэ дыдэм, I846 гъэм мэлыжьыхьым и I8-м, Анзорхэ я къуэр мамыру Голицын джыназым куэзыр дэджэгуу щыст, зыгуэр къыIухьэу къыщеджам. Къыдэджэгухэр къигъанэри, щIалэр къыщIэкIащ, афIэкIаи къигъэзэжакъым. ИужькIэ къызэрыщIэкIамкIэ, дакъикъэ зыбжанэ дэкIыу Голицыным зи хъыбар кърагъэщIа, Налшык пэмыжыжьэу щыт адыгэ къуажэм къыщыувыIауэ лъэпкъым иригъэблагъэ Щамил деж занщIэу шэсри кIуат ар.
Беклемишев Николай
Кавказым къыщалъхуам и дежкIэ муслъымэныгъэр хэкулI динщ. Ар я хуитыныгъэм и дамыгъэщ икIи и ныпщ, бгырысым гъащIэр фIэIэфI зыщI псори къызэщIиубыдэу. Диным апхуэдэ политикэ уасэ зэрыхуагъэувымкIэ ди телъхьэхэри къыдэзауэхэри, Тхьэр зи фIэщ хъухэри мыхъухэри зэтохуэ. Кавказ псом и кIуэцIкIэ бгырыс-муслъымэныр щыхэгъэрейщ, дэнэ щымыIэми, пщIэрэ дзыхьрэ къыхуащIу; мымуслъымэныр – цIыху мыхьэнэншэщ, Iэхъуэхэмыхьэщ, пщылIщ.
I858 гъ; «Чыристан диным Кавказым зыщиубгъун папщIэ Барятинский Александр къыхилъхьа жэрдэмым и жэуап»
Куэдым къафIощI зы муслъымэн лъэпкъыр адрейм едутIыпщмэ, лъэпкъхэр зэрылъагъу мыхъуу тхуэщIыну. Сэ ар щыуагъэу къызолъытэ. Сыт хуэдизрэ къумыкъухэр шэшэнхэм, шэшэнхэр къэбэрдейхэм, къэбэрдейхэр псыжь адрыщIкIэ щыпсэухэм, псыжь адрыщI нэгъуейхэр абэзэхэхэмрэ шапсыгъхэмрэ едгъэзэуа, арщхьэкIэ абы щхьэкIэ нэхъ жагъуэу зэрылъагъу хъуакъым ахэр. Iэмал закъуэ къызэрагъуэту, лъэпкъ къэс зыр адрейм дэIэпыкъуну хьэзырщ, ди тепщэныгъэр зыщхьэщагъэкIын папщIэ. Гужьгъэжь зыхуаIэр цIыху лIэужьыгъуэ гуэркъым, атIэ ахэр ди унафэм къыщIэмыувэу зэрымыхъунур къызыгурыIуауэ дэ къыддэIэпыкъу нэрыбгэ щхьэхуэхэрщ. Апхуэдэт, псалъэм папщIэ, генерал-майор Бекович-Черкасскэр. Дэ тщыщ гуэр яукI нэхърэ, бгырысхэр нэхъ хуэпабгъэт ар яIэрыхьэным.
Вельяминов Алексей
Адыгэ псоми хуэдэу, абазэхэхэм я деж гъэсэныгъэм и мыхьэнэр щыабрагъуэщ. ЩIалэ цIыкIухэр пасэ зэманым егъэлеяуэ ткIийуэ яIыгът, зауэлI щхьэмыгъазэ, унагъуэ зезыхьэфын лIы, зэхуэдэныгъэр щытепщэ Абазэхэ къэралым хуэфащэу, зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж хэкулI щхьэхуит къыхэкIын папщIэ.
Дьячков-Тарасов Александр
Кавказым и тхыдэмрэ зауэр зэриухыну щIыкIэмрэ зэлъыта зы Iуэхушхуэ иджыри къэхъуащ I848 гъэм. Ипщэ-КъухьэпIэ Кавказым щыщ адыгэ лъэпкъхэм яз абазэхэхэм Щамил и деж лIыкIуэ гуп къагъэкIуащ. Ахэр лъаIуэрт я лъэпкъхэр шэрихьэтым тришэу зыкъуэзыгъэувэфын нэIиб яхуигъэкIуэну.
ХьэщIэхэм Щамил хагъэзыхьт, нэIибыншэу ягъэзэжын ямыдэу: «Псори ахърэтым дыкIуэжа нэужь, ди ЛIыкIуэ лъапIэм IэплIэешэкIкIэ жэнэтым ущришэкIэ, дэ, абазэхэхэм, уи цеикIэр дубыдынурэ уидгъэхьэнукъым: ди лъэIухэм я хьэтыр илъэгъуакъым, гузэвэгъуэм ди закъуэу дыкъыхинащи, жэнэтым ихьэну хуэфащэкъым, жетIэнущ Бегъымбар лъапIэм».
Казиев Шапи
Щамил Абазэхэ щIыналъэм къикIыурэ тхыгъэ щэхухэр къыIэрыхьэт. Адыгэхэр лъаIуэт Iимамым цIыху зэзыгъэдэIуэфын, дзыхь зыхуэпщI хъун, я Iуэху зэтезыгъэувэн унафэщI яхуигъэкIуэну. Апхуэдэу щыхъум, Iимамым Iуэхур зэхуэсым и пащхьэ ирилъхьэри яхэупщIыхьащ, хэт апхуэдэпщIэ нэхъ хуэфащэ жиIэри. Дэтхэнэ зыми езым и нэфI зыщыхуа ныбжьэгъу гуэр, адыгэхэм я деж кIуэну имыжагъуэу къигъэлъагъуэт. Мухьэммэд-Iэмин абдеж дыдэм тхэуэ щыст. Щамил арат игъэкIуэну зыхуейр, унафэ IэщIэплъхьэ зэрыхъунур ищIэти. Ар къыщыхилъхьэм, Iимамым и тхылъымпIэзехьэ, Чиркей щыщ Iэмырхъан щIэупщIащ: «Сыт Мухьэммэд-Iэмин абазэхэ цIыхубэм яхуищIэфынур? Ар хьалимщ икIи мурид псэ къабзэщ, ауэ зэуэным нэхърэ щIэныгъэм нэхъ хуэгъэпсащ». Абдежым си адэм (Гъазий-Къумыхъу Джэмалуддин) жиIащ: «Аращ езыр бгъэкIуэну нэхъ къезэгъыр, сыту жыпIэмэ, фIэщхъуныгъэ куу бгъэдэлъщи, Алыхьталэм и псалъэр игъэпудынукъым, и щэныфIагъри ефIэкIуэнущ». Щамилрэ си адэмрэ я акъыл зэтехуэри, Iимамым Мухьэммэд-Iэмин игъэкIуащ. Псори зэрыщыгъуазэщи, абы къехъулIащ адыгэхэм я Iуэху зэтегъэувэныр, ауэ гугъуехьу къытехуари абрагъуэт.
Гъазий-Къумыхъу Абдурэхьман
Дзэпщым укъыфIэкIмэ, нэ псори зытеплъызэр Щамил и лIыкIуэ Мухьэммэд-Iэмин нэIибу цIыху телъыджэрт. Бгырыс муслъымэнхэм къызэдащта дыкIэм тет цей хужьырт абы щыгъыну зэрихьэр; и адыгэ пыIэм чэсей хужь ешыхьэкIат.
АрщхьэкIэ апхуэдэ шыфэлIыфэ къызэрыкIуэм Тхьэр фIы куэдкIэ зыхуэупса нэрыбгэ къыкъуэщт. Зи гугъу тщIы лъэхъэнэм Мухьэммэд-Iэминым и къару илъыгъуэт, илъэс плIыщIрэ ирэ хъуми арат. Лъагэрэ Iэчлъэчу зэрыщытым абы и нэкIу зэхэлъыкIэм Цезарь Юлий и теплъэр уигу къигъэкIыжу зыгуэр хэлът, тIэкIу нэхъ пхъашафэ къыщIэлъадэу. И нэхэмрэ и Iупэхэмрэ и хьэлым и сурэт IупщIт. Къашыргъэм ейм ещхьу жыжьэ кIуэцIрыплъ и нэ зэхэлъхэр лыдт. Ауэ быдэу зэтекъуза и IупитIым имыкIуэтын хьэлрэ хахуагърэ къагъэлъагъуэт, шыни гугъуехьи ар къэзыгъэувыIэн зэрыщымыIэр уи фIэщ ящIу. Сурэтыр нэдгъэсын папщIэ, жыIапхъэщ мы цIыху къызэрымыкIуэр нэхъыбэм зэрыщымыр: къаруушхуэ ухуейт абы зы псалъэ закъуэ къыжьэдэпшын щхьэкIэ. И плъэкIэми а шыIэныгъэ дыдэр хэлът: зэпсалъэм и нэр зэи триубыдэтэкъым: ихъуреягъым цIыхухэр щызэрызехьэт, щыIэуэлъауэт, езыр, и напIэр къимыIэту, тхылъ еджэрт е апхуэдэфэ зытригъауэт. БзиплI е тху ищIэ пэтми, тэрмэш къигъэсэбэп зэпытт.
Ауэ зэрызигъэхъейуэ, псоми зихъуэжт. Абдежым Мухьэммэд-Iэмин и нэщыпхъуэр зытридзти, къэпцIыхуну, игу илъыр къэпщIэну и чэзут. ХэкIыпIэу плъагъур зыт: е узэмыплъэкIыжу уедэIуэн, е укIуэдын. Ди зэманым нэхъ цIыхушхуэ дыдэу хэта Мухьэммэд-Iэмин хуэдэ нэрыбгэ щэджащэ фэзгъэцIыхун мурадкIэщ абы и сурэтыр фи нэгу къыщIэзгъэхьэну сыщIыхэтыр. Щыгъуазэр мащIэми, абы хуэдэу цIэрыIуэ, гулъытэрэ пщIэ хэIэтыкIарэ къэзылэжьа куэд щыIакъым. Адыгэ щIыналъэм Щамил игъэкIуа и нэIибым и IуэхущIафэхэр гъуэзэджэт, къалэн къытехуамрэ ар зэригъэзэщIа щIыкIэмрэ IуэрыIуатэм хуэдэу телъыджэу.
Уэсмэн-бей, I855 гъ;
Тырку дзэпщ МустIэфа пэщэм
и шу гъусэ, майор
КъухьэпIэ адыгэхэр езы Урысейр къызэрыунэхурэ лIэщIыгъуэ бжыгъэу блэкIам нэхърэ нэхъыбэкIэ щхьэхуиту псэуахэщ. Иджыри пасэрей алыджхэм я деж ущрохьэлIэ «керкезхэм», адыгэ-шэрджэсхэм, ятеухуа хъыбархэм. Абы лъандэрэ дэкIа илъэс мин бжыгъэхэм я кIыхьагъкIэ адыгэхэм зэрыпхъуакIуэ куэд къебгъэрыкIуащ, ауэ тIэкIу ягъэпIейтея фIэкIа, я хуитыныгъэр IэщIахыфакъым. А псом ищIыIу бийр Хэкум къизэрыхьми, куэд дэмыкIыу зэрикIыжыр, езы адыгэхэр зэрыхуейм хуэдэу ящI щыпсэужу, ягу къызэрихьэ щIыкIэу я Iуэху щыдагъэкIыжу щIыналъэр къазэрыхуэнэр ялъагъу зэпыту псэуахэщ.
Абыхэми яIащ зэщIэхъееныгъэ инхэр, псалъэм папщIэ, шапсыгъхэм япщхэр трахури, нэгъэсыпауэ демократие зэхэтыкIэ яухуауэ щытащ. АрщхьэкIэ ар езыхэм я гукъыдэжкIэ къэхъуа Iуэхут. Хамэ унафэ, уеблэмэ диным тепщэ лъапIэу къахуигъэув тырку сулътIаным къыбгъэдэкIри хиубыдэу, адыгэхэм зэи къабыл ящIакъым. Урысейм и гугъу пщIымэ, гущIэгъум хуэхей дыдэ къару шынагъуэкIэ фIэкIа ар адыгэм зэрыпэлъэщын Iэмал щыIэтэкъым.
Тихомиров Лев
Дауэ, гущэ, мы зауэм кIэ зэреттынур? Асыхьэтым идгъэкIуэта къуажэхэм напIэзыпIэм зыкъаIэтыж, урысхэр зэрыдэкIыу, муридхэр къыдохьэ. Урыс дзэпщхэм къызэралъытэмкIэ, зы цIыху къэмынэу зэтумыукIауэ, увыIэнухэкъым. Урыс тепщэгъуэм зигъэгущабэу а Iэмалыр зэи игъэдурысакъым, ауэ щыхъукIэ, увыIэгъуэ зимыIэ зауэм и лъыгъажэ мыкIуэщIым хэпщIыкI къудейуэщ ар зэригъэнэщхъейр.
Головин Иван
Адыгэ шуудзэ гъуэзэджэр урысхэм напIэзыпIэм къатеуэт, бгы задэхэм псынщIэу зыщигъэпщкIужти, я бжыгъэм хэхъуарэ нэхъри нэхъ шынагъуэжу къыкъуэкIыжхэт. Зыгъэпсэху ямыIэу гъунапкъэм къебгъэрыкIуэ шууейхэм Iэщрэ цIыхукIэ бийм хэщIыныгъэшхуэ иратащ.
Скасси Рафаэль
КъухьэпIэ Кавказымрэ КъуэкIыпIэмрэ зэтемыхуэу зыгуэркIэ зэщхьэщыкIт: тенджыз Iуфэм Iус адыгэхэр я щIыналъэ исыжу зэи Урысейм ей дыдэ хъуфынутэкъым. Зауэ кIыхьлIыхь, лъыгъажэр щыкуэдрэ мылъкушхуи тфIихьу едмыгъэкIуэкIыу хъуакъым, Псыжь адрыщI щыпсэухэр урыс унафэм щIэдгъэувэн папщIэ, тенджыз ФIыцIэ лъэныкъуэмкIэ зы фочауэ макъ къызэриIукIыу, зыкъаIэту апхуэдизрэ дызэлIэлIар тIэщIэкIыжыну пIэрэ жытIэу иужькIэ дымыгузэвэжын хуэдэу.
Адыгэхэр аслъэн ныкъуэлIэм ещхьщ. ХущIыхьэр абыхэм я гущIыIум итщ. ЩIаукIами зыукIами щIэмыупщIэжхэу зэрагъэкIуэдым нэмыщIыж, ираудых, яубэрэжь, къалъыс щIыр къытрах, пудыныгъэ куэд яшэч. Адыгэхэр Iэщэ яIыгъыну зэрыхуитымытым къыхэкIыу, я щхьэ трагъэужын папщIэ, бгырысыр теIущIыкIыпIэ зыщI къэзакъхэр мащIэкъым. Напэр ящыгъупщэжауэ ящIхэр зэзыпхъуэ къэзакъхэм нэмыщI, дзэм хэт сэлэтхэм я мэкъур паупщI.
Фадеев Ростислав
Дагъыстэныр бийр зэтумыукIэуи къэбубыд хъунути, Барятинский джыназым лезгинхэр псэууэ къигъэнащ: дзэпщыр абыхэм я дежкIэ зэрыпхъуакIуэт, ауэ цIыхуукIтэкъым.
Ауэ адыгэ лъэпкъхэм ехьэлIауэ Евдокимовыр зэрызахуэр абы IупщIу къилъэгъуащ: тIум яз дыхэмыкIуадэу дызэзэгъынкIэ Iэмал иIэтэкъым: е дэ, е ахэр. Арамэ, нтIэ, ахэр хрекIуадэ, дэ абыхэм я пIэ дитIысхьэнщ. Ауэ лъэпкъ псо зэтебукIэныр «цIыхугъэр къызыфIэмыIуэхужым» и Iэужьщ, Кромвель, Наполеон сымэ хуэдэхэр игъэдзыхэнкIи хъуну. ИтIани, нэгъуэщI Iэмал щимылъагъужым, Iуэхур нэзыгъэсам, Кавказ Ищхъэрэр къэзызэуам и тажыр къыщхьэрагъэсын папщIэ, Барятинскэм унафэ къищтащ: ирехъу апхуэдэу.
Тихомиров Лев
ДэнэкIэ замыгъазэми, кърахужьэжурэ сэлэтхэр зэбгъэрыкIуэ адыгэхэм афIэкIа здэкIуэн къахуэгъуэтыжтэкъым, я унагъуэхэмрэ я Iэщымрэ тыншыпIэ гуэр иратын папщIэ. Къуршхэм ахэр къахъумэжыфыртэкъым, хамэ зыдэмыкIыфыну къафIэщIа щIыпIэхэм иджы урысхэр кIуэцIрыкIырт, ерыскъырэ IэщэфащэкIэ узэдахэу, топхэр нэгъунэ яIыгъыу.
Иджы адыгэхэм мэзхэм я IувыпIэм зыщагъэпщкIурт, бийм кърагъэлыну къафIэщI тIэкIур яIыгъыуи, иджыри къэс къамыгъэлъэгъуа гуащIагъыр яхэлъу бгъэдыхьэпIэхэр яхъумэрт. Ахэр щикIуэтыр сэлэтхэр мыжурэр ягъэпIийуэ щебгъэрыкIуэм дежт. ИтIани лъэбакъуитI-щыкIэ IукIуэтхэрт, я фочхэр яузэдыжырти, урысхэм я щIыналъэр бжьиз зырызу къытрахыжын я мурад хуэдэ, аргуэру къежьэжхэрт.
Де Пинэ Эмануэль
Мы цIыху зэтегъэлIэныр – нэгъуэщI псалъэ къысхуэгъуэткъым – илъэсиплI хуэдизкIэ екIуэкIащ, и гуащIэгъуэр I863 гъэм хуэзауэ. Адыгэхэм яшэчар нэгум къыпхущIэгъэхьэнукъым.
Сэлэтхэм яIэщIэкIын папщIэ, екIуэлIапIэншэрэ дзэкъэгъуэ яIумыхуэу, я щхьэ зэрахьэу апхуэдэт, уаер градус тIощI щыхъуми, ахэр щIымахуэм IэпцIэлъапцIэт. ЩIымахуэхэри егъэлеяуэ щIыIэт, хэплъыхьу а илъэсхэм хухахам хуэдэу.
Гъэмахуэм уз зэрыцIалэхэр къахыхьэу хуежьащ, псом хуэмыдэу – хуабэуз. Унагъуэхэр зэкIэрыхурт, адэ-анэхэм я сабийхэр яфIэкIуэдт. Псэущхьэхэм къратхъуа гъуэмбхэм илъу, щIыбым дэлъу хэкIт я псэхэр. Уеблэмэ цIыхул щашх ирихьэлIауэ жаIэж.
Си нэгум щIэкIауэщ бгырысхэр я щIыналъэм зэрырахуар зэрысIуэтэжыр. Ахэр зэрырахужьам и хъыбар Новороссийск щынэсам, ЦIэмэз кхъухь тедзапIэм и хъуреягъкIэ екIуэкI бгыхэм къуажэ ягъэсхэм къащхьэщих Iугъуэ фIыцIэр ящхьэщытт, жэщ къэс мафIэсхэр дэнэкIи къыщылыду. Апхуэдиз цIыху щыпсэууэ тщIэххакъым ди къуршхэм. КъуэкIий щIагъуэ къэмынэу Iугъуэмрэ мафIэмрэ зэщIащтат. Псэр Iузых а сурэт шынагъуэр ди нэгум зы мазэ хуэдизынкIэ щIэкIакъым.
Тихомиров Лев
Я псэукIэр зэрызэтекъутам нэмыщI, Псыжь адрыщIкIэ ис адыгэхэм иужьрей зэманым я псэм апхуэдизкIэ хьэзабышхуэ ишэчащи, зыкъызэраIэтыжын къару ябгъэдэлъыжкъым. Урысейм и IэмыщIэм сабийм хуэдэу ихуащ ахэр. ЖаIэуи яIуатэуи зэхамыха гъэкIуэдыкIэм я зэхэщIыкIыр апхуэдизкIэ игъэутхъуащи, сыт ирамыщIэми - зыри ягъэщIэгъуэжынукъым. Гугъуехь мащIэ дыдэр ящхьэщыпхмэ, ебгъэхъулIауэ къащыхъунущ. Плъагъур уи фIэщ хъукъым: плъыру щыт дзэ сатырищым къимыкIуэту мазэ зыбжанэ и пэкIэ къызэпрыкIыу щыта адыгэр иджы, и щIыналъэ зэрисыжым хуэдэу, мы мэз Iувым япэу къыщыхуэзэ къуажэдэсым зыпыIуедз, щIалэжь цIыкIум зыкъытришащIэмэ, зримгъэуэн мэшынэ.
Урыс империем зэрытемыкIуэнур къагурыIуауэ, ауэ урыс къэралыгъуэм къарит хуитыныгъэхэр зыхамыщIэу, адыгэхэм къахуиухар ягу трагъахуэ; кIэ имыIэу зэрыдакъузэри, гъунэгъу къэзакъхэм кърах лейри, дэтхэнэ хамэри къызэрытегушхуэри икIуэтыпауэ яшэч.
Фадеев Ростислав
Бгырысхэр езыр-езыру иIэпхъукIын гукъыдэж къызыкъуахыным сыт и лъэныкъуэкIи ирахулIэт. Ар и мураду Евдокимовым сом минищэ къыхуаутIыпщыну лъэIуащ, езыхэр хуейуэ иIэпхъукI унагъуэхэм яритыну.
ГурыIуэгъуэт а ахъшэ мащIэр унагъуэ куэдым зэраримыкъунур. Ауэ Евдокимовым игъэIуну хуей къудейуэ арат апхуэдэ тыгъэхэр зэрыхагъэкIыр, абы щигъэгугъыу нэхъ псынщIэу я лъапсэр яригъэбгынэн папщIэ.
Ауэ Iэмалым я нэхъ ину къанэр хэзыгъэзыхь къару зэфэзэщырт. ЗэрыжысIащи, къызэремылынур ящIэ пэтми, адыгэхэр зэгухьэурэ зауэхэт. Ауэ дэнэкIи щыщызэтраукIэм, хуэм-хуэмурэ я гур яфIэкIуэдыпэри, я щхьэ яхъумэжыныр щагъэтыпащ.
Тынштэкъым зэуэ зыпIэту уежьэныр, кIуапIэри жапIэри къыпхузыфIэмыгъэщIу. Ауэ гупсысапIи къраттэкъым абыхэм. Лъэныкъуэ псомкIи дзэ гупхэр яутIыпщат, абыхэм загуэшыжурэ Iэгъуэблагъэр къызэхакIухьт: къуажэ, унэ, е пщыIэ гуэрхэм зыщаудыгъуауэ щIэмысу пIэрэ адыгэ ирахужьахэр жаIэу къалъыхъуэу. Апхуэдэ къуажэхэр, унэхэр, пщыIэхэр зыри къыхэмынэжыху ягъэст, щIэлъыр къуентхъыу зэщIакъуэт, щIэсахэр – цIыхухъуи, бзылъхугъи, сабии – я нэр здэплъэмкIэ кIуэну зэбграхут. Гужьеяхэм е мэзхэм, е иджыри зэтрамыкъутэпа къуажэхэм зыщагъэпщкIут. Ауэ лъапсэрых къарур нэхъри нэхъ жыжьэ Iэбэурэ я зыгъэпщкIупIэхэми нэст.
Гуп екIуэлIапIэншэхэр бжыгъэкIэ багъуэурэ къухьэпIэмкIэ жэхэрт, гущIэгъу зимыIэ жыхапхъэми ахэр еуэ-еуэу зэхуитхъусурэ ирипхъэнкIыкIт, Кавказ щхьэдэхыпIэм зэприхути тенджыз ФIыцIэ Iуфэм деж Iэтэшхуэурэ щызэтритхъуэт.
Тихомиров Лев
Адыгэхэм уи нэгум къыпхуэщIэмыгъэхьэн хахуагъ къагъэлъэгъуащ. Урыс мыжурэхэмрэ топышэхэмрэ дэнэкIи къащыпежьэу, тIощIым щIигъурэ къытрагъэзэжурэ ахэр урысхэм къебгъэрыкIуахэщ.
«УхэкIуадэмэ нэхъыфIщ, бийм уи къуэшым и хьэдэр къыхуэбгъанэ нэхърэ»,- жызыIа Мухьэммэд лIыкIуэм и уэсятым хуэпэжу, ахэр урысхэм я топ гъэувыпIэхэм нэс къыкIуэцIрыкIхэт, зауэзэрылI гужьеигъуэм щыхэкIуэдахэр къалъыхъуэжу. Зауэ губгъуэм къинар жэнэткIэ къэзыгъэгугъэ диным ерыщу зэрыбгъэдэтхэращ мы зауэлI лъэпкъхэм дащIыпэмылъэщыр. Зэхэуэ гуащIэхэм ущыхэплъэкIэ, къарууэ къыхуэнэжар зэхилъхьэжу, и сэшхуэр зытрикъута урыс ныкъуэлIэм и хьэдэм и гъусэу щIым техуэн хуэдэу, зи бгъэгум мыжурэ кIуэцIрыкIа адыгэр бийм ебгъэрыкIуэу зэкъым-тIэукъым узэрырихьэлIэр.
Де Пинэ Эмануэль
Ди нэгум къыщIэува сурэтыр гукъутэт: хьэхэм ныкъуэшх ящIауэ адэ-модэкIэ щызэбгрыдза сабий, бзылъхугъэ, лIыжь-фызыжь хьэдэхэр. ИIэпхъукIхэр, мэжалIэмрэ узымрэ я фэр ирихарэ я лъэр яхузэблэмыхыжу, зыкъызэраIэту ехуэхыжхэти, зэрыпсэууэ хьэ мэжэщIалIэхэм къаIэрыхьэт.
Дроздов Иван
Я Хэкум иIэпхъукIхэр мелуаным щIигъут. Апхуэдиз цIыху зэрыхуэн кхъухь къэгъуэтыгъуафIэтэкъым, арати, я щIыпIэм ираху сыхьэт мыгъуэ гупыр я ежьэгъуэм пэплъэу мазэ бжыгъэкIэрэ тенджыз Iуфэм щыIус къэхъурт. Iэпхъуэхэм «закъыщIэзыгъакъуэ» хьэрычэтыщIэхэм я кхъуафэхэм итIысхьэн папщIэ, бгырысхэм ахъшэшхуэ ятын хуей хъут, модрейхэми кIадэм бдзэжьей ираубэ фIэкIа умыщIэну, ахэр кхъуафэхэм иракуэт. Хуабэузым е нэгъуэщIым и зэранкIэ, цIыху бжыгъэншэхэр бадзэхэм хуэдэу зэтелIэт.
Тихомиров Лев
Бгырысхэр гъэIэса зэрыхъун Iэмал нэхъ зэпэщу Вельяминовым илъытэр гъаблэрати, тенджызым къызэпрашу зыри къаIэрымыхьэн хуэдэу, Iуфэм Iэнэпэрэ Гагрэрэ я зэхуаку дэт кхъухьхэмрэ дзэ щхьэхуэрэ Iугъэувэн хуейт, адыгэхэр мэжэщIалIагъэм иубыдын хуэдэу.
А къарухэм, япэрауэ, я къалэнт урыс къуажэхэм нэхъ щIы пшэрхэр ирагъэубыду, бгырысхэр ящIхэм щызэхагъэкIуэтэныр. ЕтIуанэу - тепщэгъуэм и унафэрэ и арэзыныгъэрэ хэмылъу зыхуей-зыхуэныкъуэ зыри къаIэрымыхьэн папщIэ, ахэр щIыналъэм и адрыщIкIэ зыми ялъэмыIэсу щIын хуейт.
Короленкэ Прокопий
Адыгэхэр, шэч хэмылъу, хуитщ урысхэр ялъагъу мыхъуну. КъухьэпIэ Кавказым ещхьу, лъэпкъ псо щызэтраукIа щIыпIэ куэд тхыдэм дигу къигъэкIыжкъым.
Гугъущ къэпщIэжыну тенджыз ФIыцIэм щегъэжьауэ Лабэ нэс бгырысу исам я бжыгъэр здынэс дыдэу щытар. Абыхэм ящыщу къэнар дыдей къэIэпхъуэжа минищэ къудейрщ. Мин щитхум щIигъу Тыркум кIуащ, я нэхъыбэр гъуэгум тету кхъухьхэм илIыхьащ е Тыркум нэса нэужь дунейм ехыжащ. Ирахужьа нэужь, ди деж щекIуэкIа зэхэуэхэм, узым, мэжэщIалIагъэм, тенджыз Iуфэм нэсауэ е нэмысу, кхъухьым итIысхьэным пэплъэу хэкIуэдахэр минищэм щIегъу…
ДахагъкIэ узытхьэкъу щIыналъэ берычэтышхуэм илъэс мин бжыгъэкIэ щыпсэуа лъэпкъыр зэрыщыту апхуэдэ щIыкIэкIэ «ирагъэкъэбзыкIащ».
Тихомиров Лев
Константинополь дызышэн хуей кхъухьыр сыхьэткIэ гувэти, адыгэ тхьэмыщкIэхэм деплъыну дыкIуащ псори. Ахэр зэрыт щытыкIэ хьэлъэмрэ яшэч бэлыхьымрэ ди нэпсхэр къыщIихуащ. Щхьэж хузэфIэкI зэхэтлъхьэри ерыскъы яхуедгъэхьащ. Анэхэм, адэхэм я бынхэр IэплIэкIэ къыдбгъэдахьэурэ къыджаIэт: «КхъыIэ, мыр фщэху. Щэху цIыкIущ, фигъэбэмпIэнукъым, псынщIэу къывэсэнщи, сытри къыфхуищIэнщ. КхъыIэ, зиусхьэн, щэху!»
Ар гур зыкъутэ теплъэгъуэт. Уэ зи сабийхэр къыдэзыгъэщэхуну хэт анэ тхьэмыщкIэхэ! Дауи, ахэр гу быдэщ жыпIэу пхуэгъэкъуэншэнукъым. Сабийхэр ящэмэ, мы ирахужьа тхьэмыщкIэхэм гъащIэ къыхуащэхуу арат, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абыхэм фIыуэ ящIэрт езыхэм къызыхуагъанэмэ, ахэр мэжэщIалIагъэм, е щIыIэм, е къарууншагъэм зэрилIыкIынур. Я щхьэр къазэрыфIэмыIуэхуж гурыщIэрат ахэр зезыхуэр.
Зы тырку бей ди гъусэт: а теплъэгъуэ гузэвэгъуэр и гум хуэмыхьу къэгумэхащ. И бохъшэр зэтрихщ, ахъшэр ибжри Iыхьитху ирищIыкIащ. ИтIанэ нэхъ гъур цIыкIухэу, щыгъыныджэу яхэт сабийхэр къахишри, я адэ-анэхэм уасэр яритащ. «Фымыгузавэ, сэ абыхэм псэ къахыхьэжын хуэдэу сакIэлъыплъынщ. Нобэ щыщIэдзауэ сэ ахэр си быну собж»,- яжриIат абы.
Адэ-анэхэм абы и лъабжьэм зыщIадзащ фIыщIэ хуащIу. ГуфIэщауэ я бынхэр зыкIэракъузэт, щэхуу жраIэу: «АфIэкIа фымыгъ, иджы фшхыни щыфтIэгъэни фиIэнущ, мы щIы пцIанэм фытелъу фылIэнукъым». Ауэ щыхъукIэ, сабий зи гъусэ адрей адэ-анэхэр я бынхэм нэщхъейуэ еплъхэрт: «Фэ фшхыни щыфтIэгъэни фымыгъуэту фылIэну къыщIэкIынщ»,- жраIэ хуэдэ.
ЩIыIэмрэ мэжэщIалIагъэмрэ я фэр пихуауэ, адыгэ тхьэмыщкIэхэу щIы пцIанэм телъхэр; гъуэгум къащытепсыха гугъуехьыр зыхуэмыгъэву дунейм ехыжа сабийхэр; абыхэм я мащэ къатIагъащIэхэр; я псэр хэкIын и пэ слъагъугъа иджыри нэгъуэщI куэдыр; анэ тхьэмыщкIэ зи сабийр щIыIэмрэ гъаблэмрэ щызымыхъумэфхэр зэрыт сурэт гужьеигъуэр – а псори си нэгу щIэмыкIамэ, сэри жысIэнкIи хъунт мы адэ-анэхэр гущIэгъуншэу. Ауэ слъэгъуа нэужь жызоIэ, абыхэм ящIэр адэкIэ кIуапIэ зимыIэж анэ лъагъуныгъэм къызэрыхэкIар. Мы гузэвэгъуэм нэплъэжыгъуэ къыщезыт я бынхэр къахуэнэ нэхърэ, ахэр ажалым къыIэщIатхъын папщIэ, ятмэ нэхъ къащтэу.
Эдвард Олимпия, 1864 гъ;
франджы тхакIуэ
Симон Джанашиа игу къинэжат шапсыгъ къуажэ Агуй щыщ илъэс 9I-рэ зи ныбжь Нафсос-дадэ зэрыхуэзар. Зы пычыгъуэ къыдохь шапсыгъ хъыбарым щыщу: «I862 гъэм Жьыубгъу мухьэжырхэм я хъыбар къэсащ. Илъэсиблым и кIуэцIкIэ тенджыз Iуфэм цIыху къупщхьэ Iулъащ, къуаргъхэм я абгъуэр цIыхухъу жьакIэхэмрэ бзылъхугъэ щхьэцхэмрэ къыхащIыкIыу. Илъэсиблым и кIуэцIкIэ псым хъарбызым ещхьу, щхьэкъупщхьэхэр къызыхидзу екIуэкIащ. Бийм Тхьэм иримыгъэлъагъукIэ а сэ слъэгъуар…»
Джанашиа Русудан
Евдокимовым фIэзахуэр нэгъуэщIт. Адыгэхэм уадэпсэуфынукъым, ягу зыкIи зыкIэрыбгъэпщIэфынукъым, хуиту бгъэпсэу хъунукъым, езыхэм Урысейр зэи мамыру ягъэпсэунукъыми. Дауи, абрэджхэм зэрахъунщIэм къихь хэщIыныгъэ мащIэракъым абы зи гугъу ищIыр, атIэ КъухьэпIэ къэралхэмрэ Тыркумрэ зауэ яублэ хъумэ, бгырысхэр тегъэщIапIэ яхуэхъункIи зэрыхъунращ. А псом къикIращи, Урысейр ефIэкIуэн папщIэ, адыгэхэр гъэкIуэдыпэн хуейщ. Сыт хуэдэ IэмалкIэ ар гъэзэщIа зэрыхъунур? Нэхъ къезэгъ дыдэр – Тыркум лъэщыгъэкIэ бгъэIэпхъуэу ящIхэм урыс лъэпкъыр тегъэтIысхьэнырт. А Iэмалыр – зы лъэпкъым адрейр игъэкIуэдэжыным ещхьыр - гущIэгъуншагърэ цIыху цIыкIум и хуитыныгъэм хуемыплъэкIыххэн щхьэхуещагъкIэ егъэлеяуэ удэзыхьэхт. Евдокимовым хуэдэ цIыхут ар зигу къэкIыфынур. И адэр мэкъумэшыщIэу, езыр хэдэрыхэхкIэ сэлэтхэм хагъэхьа нэужь, зыгуэрурэ офицер хъуфат, шэч хэмылъуи, ар зи фIыгъэр и гущабагъратэкъым, атIэ жыджэрагъ, гушхуэныгъэ, пхъашагъ зэбэкI и хьэлрат. Абы щIэтыр мыжьыкъылът, зыхуэпабгъэм лъэIэсын щхьэкIэ къикIуэти гущIэгъуи имыщIэу. И фейдэ зыхэлъ Iуэхур къехъулIэн щхьэкIэ акъыл жанрэ къару мыкIуэщIрэ къызыкъуэзых; гурыщIэхэм зэи ямыгъэгумэщI; тхэф-еджэф фIэкIа щIэныгъэ зыбгъэдэмылъыххэ Николай Иванович игу къыхэмыщту зэпишэчщ урысхэмрэ адыгэхэмрэ я къарухэри, «гъэбэяун» мурадыр «зэтеукIэн» IэмалкIэ гъэзэщIапхъэу унафэ къищтащ.
Урысей къэралыгъуэм и лъабжьэр зыгъэтIылъа; езыхэм яфIэщхьэпэ мурадым лъэIэсын папщIэ я гъуэгум къытезэрыхь псори зэтезыкъутэ; я IуэхущIафэхэр ираухеижын папщIэ, лIэщIыгъуэ зыбжанэ ипэкIэ «Мэз щраупщIыкIкIэ, пхъэ дзакIэхэр мэлъей» псалъафэр къыхэзыдзахэм я щIэблэ Барятинскэ-джыназым и гур а унафэм занщIэу къыпэджэжащ.
Езыри зыщымысхьыжу, адрейхэми ящымысхьу, Евдокимовым сытри ищIэну хьэзырт КъухьэпIэ Кавказыр Урысейм и лъэгущIэт ищIын папщIэ. Къэзакъ унагъуэ ягъэIэпхъуэхэм сыт и лъэныкъуэкIи зыщIагъакъуэт. Ахэр мыIэпхъуэ щIыкIэ зауэлIхэм абыхэм унэхэмрэ гуэн-гуэщхэмрэ хурагъэщIт, щIэрыщIэу къызэрагъэпэщыжа Псыжь къэзакъыдзэм ахъшэшхуэхэр къахуиутIыпщт, члисэ зэраухуэнухэри хэтыжу; къэрал мылъкум къыхэкIыу унагъуэр илъэсищ-тхукIэ зыхэпсэукIын ерыскъы къыхурагъэхьт.
Зытешыныхьыр нэгъуэщIт: пащтыхьым игу адыгэхэм ящIэгъуу, ахэр зэрыщыту игъэIэпхъукIын унафэр икъутэжынкIи зэрыхъунурт. Абы къыхэкIыу, адыгэхэм Iэмал имыIэу Урысейм икIыну памыубыду, хагъадэт: е «тафэ» зыфIаща, Мейкъуапэ пэгъунэгъу Псыжь и псыхъуэм мэIэпхъуэ, е Тыркум йокI.
АрщхьэкIэ а «тафэм» апхуэдиз цIыху ихуэнут, къэнэну арэзы хъупэми? Абдеж изэгъэнур минищэ хуэдизт, щIыуэ къалъысышхуэ щымыIэу. Арати, цIыхухэм я бжыгъэр зэрагъэзэхуэн щIадзащ, укIытэ хэмылъыжыххэу, адыгэхэр зэрыхъу дыдэр нэхъ мащIэу къагъэлъагъуэу. Си жагъуэ зэрыхъущи, иджыпсту гукIэ сщIэжкъым а бжыгъэхэр, ауэ тхукIэ, пщIыкIэ бгырысхэм я бжыгъэр нэхъ мащIэу къраIуэурэ, пцIы яупст. ИлъэситI-щы зэрыдэкIыу, а бжыгъэхэр зэрыпцIыр зытха дыдэхэм къыщIагъэщыжащ, иIэпхъукIахэр ябжын зэрыщIадзэу. Ауэ езыхэри пцIым а зы дакъикъэрат зэрыхуэныкъуэр, Бытырбыху нэхъ зыхузэфIэкIыу дэсхэмрэ езы пащтыхьымрэ къагъэпцIэн папщIэ.
Тихомиров ЛевУрыс унафэщIхэм ямыщIэ щыIэтэкъым, къэбэрдейхэр я пIэ ирагъэзэгъэн папщIэ. ЯгъэIэсэн мурадкIэ, абыхэм Медем, Якоби, Потёмкин, Глазенап, Булгаковри яхэтыжу, ебгъэрыкIуахэщ. А зэныкъуэкъум псынщIэ дыдэу зиубгъункIэ шынагъуэт, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, урысхэм я дежкIэ адыгэхэр къыпфIэмыIуэху, узыхуэбэлэрыгъ мыхъун ныкъуэкъуэгъу лъэщт. Къафкъаз Ищхъэрэм абыхэм пщIэуэ щаIэр абрагъуэт. Ар IупщIу къегъэлъагъуэ гъунэгъу лъэпкъхэм къэбэрдей адыгэхэм щыгъынкIи, IэщэфащэкIи, хабзэ-бзыпхъэкIи щапхъэ зэрытрахым, зэмыплъэкIыжу зэрызэпащIыжым. Хабзэрэ щэныфIагърэ зыхрагъэлъхьэн папщIэ, мышкъышхэм, осетинхэм, шэшэнхэм я бынхэр Къэбэрдейм ирагъашэ. «Адыгэм ещхьу хуэпащ», «Къэбэрдей шу хуэдэщ» къыхужаIэныр гъунэгъу бгырысым дежкIэ щытхъушхуэщ. Къэбэрдей адыгэм и щыпкъагъым, и зыIыгъыкIэ екIум, Iэщэ зехьэкIэм, цIыху хэтыкIэм уетхьэкъупэ, шыфэлIыфэкIэ къахэлыдыкI къэбэрдей адыгэр зэ Iуплъэгъуэм адрейхэм къахэпцIыхукIынущ. Абы и зауэлI IэкIуэлъакIуагъми мынэхъ мащIэу узыIэпешэ, щIэх зэримыкIуэтынури уи фIэщ ещI. Ауэ сыт урысхэм къахуэщхьэпар жыпIэмэ, емынэ узым зиубгъури Джылахъстэнейр ирилъэсыкIащ, Къэбэрдеишхуэми и лъэр щIихащ. ИтIани затауэ фэ зытрагъауэ щхьэкIэ, зэрызауэ щIыкIэр яхъуэжа фIэкIа, къэбэрдейхэм Iэмал закъуи зыIэщIагъэкIтэкъым урысхэм къатеуэну.
Потто Василий
Урысхэмрэ къафкъазырысхэмрэ зэрызэмыщхьым дыщытепсэлъыхькIэ, ар зызыужьа лъэпкъыр лъэпкъ къыкIэрыхуахэм зэрадекIуэкIам теухуа хъыбару зэрыщымытыр зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым. А лъэхъэнэм къэзакъхэр я зыужьыныгъэкIэ къумыкъухэмрэ шэшэнхэмрэ яхуэдэт, шэч хэмылъуи, къэбэрдейхэми къэбэрдеипщхэм я жыIэм щIэта адрей адыгэ лъэпкъхэми фIыуэ къакIэрыхут. Къэбэрдейр гъунапкъэм Iус къэзакъхэм я плъапIэт, абы къыщежьэр я щапхъэу. Къэбэрдейхэращ къэзакъ зауэлIым и шыфэлIыфэри, зэуэкIэри, шы гъэсэкIэри, нэгъуэщI къинэмыщIхэри къызыIихар. Попко Иван зэрыжиIэмкIэ: «Къэзакъхэр гъунэгъум хуеплъэкI зэпыту псэухэт, къуентхъым и гъусэу я хабзэ куэд къащтауэ. Унэхэращи, урыс унэ лъахъшэхэр ящIыжыххэтэкъым. Абыхэм я пIэ къиуват пэш щхьэхуэхэр зиIэж, зи гупэм пырхъуэ кIыхь къыIут адыгэ унэ зэлъыIухахэр».
Баделли Джон
Хуитыныгъэмрэ зэуэн-бэнэнымрэ итхьэкъуа адыгэ хьэлым зыри пэлъэщкъым. Я Iэпкълъэпкъыр жырым хуэдэу псыхьарэ Iэщэмрэ шымрэ хуэIэкIуэлъакIуэу зэрыцIыкIурэ къыдокIуэтейхэри, абыхэм я дежкIэ бийм утекIуэным нэхъ насыпрэ къобгъэрыкIуам ущышынэу уикIуэтыным нэхъ напэтехрэ щыIэкъым.
Тэбу де Мариньи Жан-Виктор-Эдуард
АдыгэлIым и къару илъыгъуэм деж цIыхубзыфэ къытезыгъэуэн псоми, уеблэмэ щхьэгъусэмрэ бынымрэ ябгъэдэсу унэм щIэсыным, зыщедзей. Абы къыхэкIыу, щIыIэри, хуабэри, мэжалIэри къыфIэIуэхукъым, тхьэмахуэ бжыгъэкIэ гъуэгу тетыфынущ, ихъуреягъыр тхъапIэу щытми, ху къэлътмакърэ зы псы фэндрэ нэхъыбэ гъуэмылэу хуэмыныкъуэу. Жыжьэ къикIа цIыху игъэхьэщIэмэ, е, махуэшхуэм и хьэтыркIэ, хабзэм зыдригъэкIу хъумэщ абы мыIэмалыншэ тыншыгъуэ гуэр зригъэкIуалIэу щыплъагъур. Ауэ, и ныбжьыр хэкIуатэмэ, и шыIэныгъэр нэхъ къегъэлалэ. Абдежращ абы гъащIэм и IэфIыр зыхищIэу псэууэ гу щылъыптэр. ДэнэкIи щыболъагъу унагъуэ насыпым и щапхъэу щхьэгъусэм, быным, къуэрылъху-пхъурылъхухэм къаухъуреихьу хьэблэм дэс нэхъыжь щхьэмахуэхэр.
Спенсер Эдмунд
Адыгэр хахуэщ, тегушхуэ хэлъщ, ауэ пщIэншэу лъы игъэжэн ифIэфIкъым, игукIи бзаджэкъым. ЗекIуэ кIуэрейщ, арщхьэкIэ и Хэкум пэIэщIэныр и жагъуэщ. И гур здэщыIэр я мэзхэмрэ бгыхэмрэщ. И щхьэхуитыныгъэр насып нэхъ ин дыдэу къелъытэ. Щабэу уепсалъэмэ, сабийм хуэдэу къыпхуэгъэпцIэнущ, уепхъашэкIми игу тригъэхуэфынущ, захуагъэм уемыбакъуэ закъуэмэ. И зэуэкIэм къыхужаIэм фIолIыкI, нэгъуэщIым и хахуагъым пщIэ хуещI, ар и бийуэ щытми. Махуэ псом уэрэд къришу, и мылъкуи и уни хэкIуадэмэ, къыфIэмыIуэхуу, шыр игъэджэгуу дэту къыпфIэщIми, ар гурэ псэкIэ и унагъуэм хуэпэжщ. Адэ-анэм зэредаIуэмкIэ, унагъуэм щиукъуэдииф зэгурыIуэмкIэ дэтхэнэ лъэпкъ зызыужьауэ зызылъытэжми щапхъэ хуэхъуфынущ.
Лапинский Теофил
Адыгэхэм къыхэхыкIэ зэращIэр я фащэми, я Iэщэми, дыжьыным къыхэщIыкIауэ хьэпшып къыздрахьэкIхэми къыхощ. Гухэхъуэщ адыгэ шыуейм уIуплъэну. Сыту тынш, екIу икIи зэщIэкъуа абы и цейри, и фочылъэри. И уанэм и тыншагъыр-щэ! ЩызауэкIэ сыт хуэдэу IэкIуэлъакIуэу и шыр зэригъакIуэрэ абы, фочыр къыщрипхъуэткIэ и IэбэкIэм удихьэхыу! Уэшх къешхмэ, е пшагъуэмэ, ауэ сытми екIуу зэрипхъуэкIрэ абы и щIакIуэр! Афэ джанэмрэ жыр пыIэмрэ иджы къамыгъэсэбэпыжми, хэщэтыкIыурэ адыгэхэр зыхуехъуэпсэкIыж я пасэрей хабзэхэм я фэеплъу, пщIэ хуащIу яхъумэ.
Сталь Карл
Къэбэрдейхэр Кавказым и уэркъ щауэхэщ. Къэбэрдей адыгэхэр хахуэщ, цIыху пэжхэщ, лей зехьэн, цIыхум ебзэджэкIын хьэл яхэлъкъым.
Ахэр лъагъугъуафIэхэщ, егъэлеяуэ я теплъэм йолIалIэ. ЗыхуэпэкIэ зыщIэ бгырысым «Къэбэрдейм ещхьу хуэпащ» щыхужаIэ Кавказым. Къэбэрдей адыгэхэм IэбэкIэ дахэ яхэлъщ, хьэлщэн гуакIуэ хэIэтыкIа ядыболъагъу, ищхьэкIэ зэрыжытIащи, цIыхугъэ лъагэр къыдалъхуауэ я щэнщ. Адыгэм зэзэмызэххэщ пцIы щиупсыр, и бий нэгъунэ пэж фIэкIа жриIэкъым. Лавинцев Александр
Сыту лъэпкъ телъыджэ хъунут
мыхэр Iэпкълъэпкъым и дахагъым
зэрелIалIэм хуэдэу псэм и
дахагъым елIалIэу щытыгъамэ!
Iэпкълъэпкъ дахагъыр жыпIэмэ,
европэ щэнхабзэм щIапIыкIа дэ,
адыгэхэм елъытауэ,
дылъагъугъуейщ.
Боденштедт Фридрих
