ЩI алэгъуэ
Щапхъэ
ЩIалэ IэпщIэлъапщIэ
— Си адэр и щIалэгъуэм сурэт щIыным, сэху мывэм къыхэщIыкIа хьэжыгъэкIэ зыгуэрхэр зэгъэпщIыным, пхъэм мафIэкIэ теплъэгъуэ гуэрхэр къыхэгъэжьыкIыным хуэIэзэу щытащ. Уеблэмэ УрысеймкIэ еджакIуэ кIуэну ирагъэблэгъати, щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къыхэкIыу а IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ зригъэгъуэтыну и насып къихьакъым, — жеIэ Маргъущ Юрэ.
Арауэ къыщIэкIынщ лъабжьэ хуэхъуар щIалэм дыщэкI IэщIагъэм гу хуищIыныр. КъБКъУ-м а гъуазджэм щыхурагъаджэ факультет иIэу къыщищIэм, Юрэ шэч къытримыхьэу абы къытеувыIащ.
— ДыщэкI Iуэхум дыхуезыгъэджар Ла-къун Заурщ. Абырэ и адэ Сэлимрэ я лэжьыгъэхэр ди гъунэгъу щIыналъэхэм я мызакъуэу, УрысеймкIи къыщацIыхуу апхуэдэщ, Iэзэхэщ. Тхыпхъэхэр къыхэIущIыкIыным дыхуигъэсащ цIыху IэпщIэлъапщIэ ПIаз Александр и гъэсэн щIалэ Алий Залым. ЕджапIэм дыщыщагъэгъуэзащ гъуазджэм и лIэужьыгъуэ псоми, абыхэмкIэ ди щIэныгъэм хыдагъэгъэхъуа нэужь, сэ дыщэкI лэжьыгъэр къыхэсхащ, — жеIэ щIалэм.
Маргъущым къигупсысауэ иджыпсту гъущIхэкIым къыхищIыкI лэжьыгъэхэм адыгэ нып, лъэпкъхэм я дамыгъэ трещIыхь, зэрыжиIэмкIи, абыхэм щIэупщIэ яIэщ. Апхуэдэуи цIыхубз хьэпшыпхэр, цIуугъэнэхэр, хьэпшып дахэхэр гъуаплъэм къыхещIыкI, лъэпкъ тхыпхъэщIыпхъэхэр зытет къамэхэр ещI. И диплом лэжьыгъэр щIалэм триухуауэ щытащ гъущIыкIэм дыщэджэд. КъыхэщIыкIыным, къэпщытакIуэхэм къыхагъэщат ар къызэрехъулIар. ГъэщIэгъуэнращ: мазиплIкIэ махуэ къэмынэу зи ужь ита а лэжьыгъэм папщIэ Юрэ гъуаплъэ кIапсэу метр 650-м щIигъу къигъэсэбэпащ. IэдакъэщIэкIым и лъагагъыр сантиметр 72-рэ хъурт. Скульптурэ, чеканкэ, дыщэкI гъуазджэ лIэужьыгъуищри зы IэдакъэщIэкIым хэзыухуэнэфа IэпщIэлъапщIэм и диплом лэжьыгъэм иужькIэ япэ увыпIэр къыщратауэ щытащ ар щигъэлъэгъуа фестиваль-зэпеуэм.
ДыщэкI щIалэр еханэ курсым щIэсу зыхэта «Черкесский мир» щIыналъэ зэхьэзэхуэм япэ увыпIэр къыщыхуагъэфэщат. Апхуэдэуи тхыпхъэхэр зытрищIыхьа и гъуаплъэ тепщэчым ещанэ увыпIэр къыщихьащ Иджырей гъуазджэхэмкIэ XIII дунейпсо гъэлъэгъуэныгъэ-зэпеуэм.
Маргъущым университетыр къиуха нэужь, лаборант нэхъыжьу илъэситIрэ ныкъуэкIэ щылэжьащ зыщеджа факультетым. Абы къыдэкIуэу, илъэсиплIкIэ цIыкIухэр и IэщIагъэм хуигъасэу щылэжьащ ТворчествэмкIэ сабий IуэхущIапIэм (Налшык къалэ). Ар зыдэлэжьа сабийхэм ехъулIэныгъэхэр къагъэлъагъуэу къаухащ абы и дерсхэр.
КъэкIуэну зэманым IэпщIэлъапщIэм и хъуэпсапIэхэр зрипхыр и хьэпшып гъэлъэгъуэныгъэхэр къызэрызэригъэпэщынырщ, ауэ зэкIэ абы хуэпIащIэркъым: «А Iуэхум гупсэхуу, хэплъыхьауэ, жэуаплыныгъэ хэлъу зыхуэгъэхьэзырыпхъэщ», — жеIэ.
— Ди лэжьыгъэм икъукIэ мыхьэнэшхуэ щиIэщ узэчэнджэщын уиIэным. Сэ срогушхуэ апхуэдэ IэпщIэлъапщIэ Iэзэ си гъащIэм сызэрыщрихьэлIам, — жеIэ Маргъущым. — Зи гугъу сщIыр КхъуэIуфэ Хьисэщ, ар зыщIыпIи щемыджауэ езым сурэт, тхыпхъэ къибзыкIыным зыхуигъэсэжауэ аращ, ауэ и Iуэху бгъэдыхьэкIэм пэхъун уигъэлъы-
хъуэну къызолъытэ. Гъэлъэгъуэныгъэ сщIыну сыхуейуэ щыжысIэм, япэу сызыущияри аращ, си зэфIэкIым хэзгъахъуэмэ зэрынэхъыфIыр къызгуригъэIуащ. ЕджапIэр къиухкIэ зэфIэмыкIыу, гъуазджэм хэт цIыхур куэдрэ лэжьэн, зэпымыууэ и зэфIэкIым хигъэхъуэн хуейщ. Абы ипэжыпIэкIэ зы илъэскъым, тIукъым текIуадэр.
IэпщIэлъапщIэм лъэпкъ дамыгъэхэр тету ищI хьэпшыпхэм цIыхухэр дихьэхауэ куэдым зыкъыхуагъазэ. Я дамыгъэхэр зытет Iэлъынхэр Юрэ яхуищIащ балъкъэрхэми, къэрэшейхэми, осетинхэми. Уеблэмэ Америкэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм зыкъыхуагъазэри, лэжьыгъэ зыбжанэ абыхэми яIэригъэхьащ.
— ИнтернетымкIэ си лэжьыгъэхэр зылъэгъуа, Москва щыщ Кузнецовэ Анастасие зыкъысхуигъазэу гъуаплъэм удз гъэгъа къыхэсщIыкIыну къыщызэлъэIум, си гуапэ мыхъуу къэнакъым. Псом хуэмыдэу си гур хэзыгъэхъуар апхуэдэ гулъытэ УрысеймкIи дызэрыщиIэрт. Ар радиом и лэжьакIуэти, къызэлъэIури, адыгэм я щIэин къулейм, ди лъэпкъ IэщIагъэхэр зыхуэдэм теухуауэ нэтын игъэхьэзырыжауэ щытащ, — пещэ Юрэ.
Зы лэжьыгъэ щхьэпэ иджыри и Iэдакъэ щIэкIащ щIалэм: Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и япэ ректору щыта Бэрбэч ХьэтIутIэ и кхъащхьэм тет фэеплъым тегъэжыхьа гъуаплъэр къыкIэраIущIыкIын мурад яIэу хьэлэч ящIати, ар зэгъэпэщыжын хуейт. А лъэIумкIэ зыкъыхуэзыгъэзахэр имыгъэщIэхъуу ар яхузэфIигъэкIащ.
«Си IэщIагъэр гурэ псэкIэ къыхэсхауэ къызолъытэ, си IэдакъэщIэкI дунейм къытенэмэ, аращ насыпу къэслъытэр», — жеIэ Маргъущым.
КЪАНЩАУЭ Мэлычыпхъу.
Гъуазджэ
Утыкушхуэм уизышэ IэщIагъэ
Щукиным и цIэр зезыхьэ Театр институтыр (Москва къалэ) къэзыуха, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и артисткэ Багъ Иннэ ди гуапэу фыдогъэцIыху.
— Актёр сыхъуну къызжаIамэ, си фIэщ хъуну къыщIэкIынтэкъым. А IэщIагъэр нэхъыбэу къызэрысщыхъур телевиденэм, кином епхауэт. Си анэр щIэхъуэпсырт гъуазджэм сыхуеджэну. Арати, школыр къэзуха нэужь, Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым уэрэд жыIэнымкIэ и къудамэм сыщIэтIысхьэну сыкIуащ. АрщхьэкIэ макъамэм ехьэлIауэ лъабжьэ гуэри сиIэтэкъым. КъызэдэIуа цIыхубзым занщIэу къызжиIащ макъ сызэриIэр, ауэ еджапIэм сыкъащтэн щхьэкIэ зы илъэскIэ абы зыхуэзгъэхьэзырын зэрыхуейр. Институтым сызэрыщIэмыхуар си гум щIыхьауэ сыкъыщIэкIыжауэ, си анэ шыпхъур къэпсэлъащ, Щукиным и цIэр зезыхьэ театрым щеджэнухэр къызэрыхахыр къызжиIэну. Пэжыр жыпIэмэ, финансхэм епхауэ семыджэ закъуэмэ, дэнэ сыщIэтIысхьэми здэнут абы щыгъуэ.
— Театр япэу ущыкIуар пщIэж-рэ?
— Пэжыр жыпIэмэ, еджапIэ нэхъыщхьэм сыщIэтIысхьа нэужьщ япэу спектакль сыщеплъар. Абы ипэкIэ сщIакъым адыгэ, балъкъэр, хьэмэ урыс театрхэр диIэуи. ЖысIэнуращи, а псом сапэжыжьэт. Школым дыщIэсыху псысэ цIыкIу гуэрхэм зэзэмызэ драгъэплъами арат, ауэ абы театр хужыпIи хъунутэкъым. Япэ дыдэу спектаклым «сыщыIущIар» дызыщIэтIысхьагъащIэ институтыр къэзыух гупым игъэува «Фальшивая монета» лэжьыгъэрат. Абы деплъа нэужь, дыкIуэрей хъуащ Вахтанговым и цIэр зезыхьэ театрым. Артист цIэрыIуэхэу Лановой Василийрэ Князев Евгенийрэ лIыхъужь нэхъыщхьэу щыджэгу «Посвящение Еве» спектаклым и массовкэм дыхэту зы утыку дыкъыщихутам, ди гуфIэгъуэм кIэ иIэтэкъым. Ауэ, пэжыр жыпIэмэ, сызыхэхуар къыщызгурыIуэпар илъэсиплIкIэ седжа нэужьщ. Абы ипэкIэ актёр IэщIагъэм гукъыдэж ин къызит фIэкIа, и мыхьэнэр нэсу къызгурыIуэу щытауэ схужыIэнукъым.
— Щыхьэрым фыщезыгъэджахэм иджыри зыгуэркIэ фапыщIа, фи лэжьыгъэм ехьэлIауэ фечэнджэщрэ?
— Шэч хэмылъу, нобэми ди егъэджакIуэхэм допсалъэ. Ди художественнэ унафэщIу, уеблэмэ анэ етIуанэ тхуэхъуауэ къыддэлэжьащ Ворошиловэ Людмилэ. Курсыр абы дыщыIэрыхьам, гу лъыптэрт ар мащIэу зэригъэгузавэр, Москва къыщымыхъуа, Къэбэрдей-Балъкъэрым нэс икIа ныбжьыщIэхэм къызэрыддэлэжьэну щIыкIэм. Къапщтэмэ, гурыIуэгъуэт абы и щхьэусыгъуэр — къалэшхуэм зэи дыщыIатэкъым, куэдым дыщыгъуазэтэкъым. Абы къыхэкIыу, быным зэрахущытым хуэдэу, къыдбгъэдэтащ, къытхуэсакъащ. ИкъукIэ сэбэп зыпылъ куэд къытхилъхьащ абы, къапщтэмэ, дэри езым куэд къытпкърихащ. Сыт щыгъуи фIэгъэщIэгъуэну ар щIэупщIэрт ди хабзэхэми щэнхабзэми. Зыхилъхьэ щымыIэу ди къафэхэр игу ирихьырт, «зы теплъэгъуэ гуэр сывгъэлъагъу, севгъасэ сэри», — жиIэу къыщыдэлъэIу щыIэт. Зи ныбжьыр ику итыну бзылъхугъэр жыджэрт, псори фIэтелъыджэти, абыкIэ дэри дыкъыдихьэхат. Апхуэдэ егъэджакIуэфI хъарзынэхэр диIащ.
— Урысейм и артист нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщу хэт къэфцIыхуну фи насып къихьа?
— ЗанщIэу къыхэзгъэщыфынущ Этуш Владимир, Дубровская Ан- нэ, Лановой Василий, Князев Евгений, Сажин Владимир, Маркин Валерий сымэ. Апхуэдэ цIыху цIэрыIуэхэр щытлъагъум асыхьэту дамэ къыттекIэу дылъэтэфыну къытщыхъурт. Абы дэщIыгъууи дыгузавэрт икIи дышынэрт. Ауэ езы-хэр къыббгъэдыхьэу куэд щIауэ укъацIыхум хуэдэу къопсэлъэфынут, сыт хуэдэ упщIэкIэ захуумыгъазэми, хуиту къыбдэуэршэрынут, пагагъ ядэплъагъунутэкъым.
Абыхэм дызыхуагъэIущар зы- щыдмыгъэгъупщэну иджыпсту и ужь дитщ. СощIэж «Егерь» лэжьыгъэр япэ дыдэу утыку къитхьэн хуейуэ, пычыгъуэхэр къыддэзыгъэув Сажин Владимир Джатэжьокъуэ Константинрэ сэрэ къызэрыддэлэжьар. Константин иущий мыхъумэ, къызгурыIуэртэкъым, сэ си ныкъусаныгъэм и гугъу къыщIысхуимыщIыр. Къыздэлэжьэну хуэмейуэ къысщыхъурти, си гур хэщIырт, ауэ зы псалъи схужеIэртэкъым. Апхуэдэу пычыгъуэм елэжьын духри, ар къэдгъэлъэгъуащ. ИтIанэщ ар къызбгъэдыхьэу и Iуэху еплъыкIэр къыщызжиIар. Ролыр сэ езым гукIэ зыхэсщIэн, сызэгугъужын зэрыхуеяр жиIэри, ар зэрызгъэзэщIам арэзы къызэрищIари дыщIигъужат. «Уи къарум зэи шэч къытумыхьэ», — къызэрызжиIар иджыпсту си актёр лэжьыгъэм къыщысхуощхьэпэ. НэгъуэщI зы егъэджакIуи сиIащ къыстекIиерэ актёр къысхэмыкIыну къызжиIэу. Ролым слъэкI къэзмыгъанэу селэжьырт, ауэ езыр арэзы абы техъуэртэкъым. Апхуэдэ зы псалъэмакъым иужькIэ, сыкIэлъыщIэжри: «Уэ апхуэдэу укъытхущытыну ухуит?» — жысIэри, си макъым зезгъэIэту си гум щызэтрихьахэр щезутIыпщым: «Мис апхуэдэущ утыкум узэрыщыджэгун хуейр», — жиIэщ, къигъэзэжри, лэжьыгъэр нэдгъэсауэ щытащ. Щхьэж я Iуэху бгъэдыхьэкIэ яIэжт ди егъэджакIуэхэм, ди зэфIэкIым «и къэпыщхьэр» къатIэтэн щхьэкIэ.
— Ппэгъунэгъуу е уэмыщхьыххэу сыт хуэдэ образ уелэжьа?
— Лъагъуныгъэ зи лъабжьэ лэжьыгъэхэр сфIэфIщ, къапщтэмэ, апхуэдэ роль зыбжани згъэзэщIащ. Ауэ зэкIэ абыхэм къахэкIакъым зы гурыщIэ ин гуэр къызэрызгъэлъэгъуэфын. СыщIохъуэпс трагедие гуэрым сыщыджэгуну е, сэ сщIэрэ, ныбжь зиIэ цIыхубз роль, зэрыжыпIауэ, си ныбжькIи хьэл-щэнкIи къыстемыхуэ зы лэжьыгъэ згъэзэщIэну.
— Утыку укъыщихьэкIэ ушынэрэ?
— Сошынэ.
— Дауэ абы узэрытекIуэр?
— СызэреплъымкIэ, нэхъыщхьэр утыку укъыщихьэкIэ театрым щIэсым укъызэрыщыхъуным уемыгупсысынырщ. Дыщеджэм чэнджэщ къыдату щытащ театреплъыр щIэмысыххэ хуэдэу ди нэгу къыщIэдгъэхьэну. ЩыIэн хуейр утыкумрэ уэрэщ. Нэхъ ипэхэм щыуагъэшхуэ сIэщIэкIыу щытащ, «сыздэджэгум» ролыр зэрызгъэзащIэ щIыкIэр къызэхъулIэрэ-къызэмыхъулIэрэ, цIыхухэм сакъызэрыщыхъум сегупсысу. Ар, шэч хэмылъу, зэран хуохъу артистым. Утыкум уихьа нэужь, ухуей-ухуэмейми, театреплъхэм уазэрыхэплъэу, зы тэлайкIэ гузавэм узэщIеубыдэ. Ауэ, джэгун зэрыщIэбдзэу, ущIэгузэва псори мэлъэлъэж. А меданыр къызэбнэкIын хуей къудейщ.
— Театрым теухуауэ нэщэнэ гуэрхэр уиIэ?
— Хьэуэ, нэщэнэхэр си фIэщ хъууэ схужыIэнукъым. Ауэ, хабзэ схуэхъуауэ, спектаклым щIидзэн ипэ, утыкум си закъуэу сохьэри, къызыфIэзгъэщI театреплъым «сопсалъэ». Ар куэдым ягъэщIагъуэ, ауэ апхуэдэу щысщIым сценэм нэхъ сызыхищIэу, фIэщхъуныгъэ къысхилъхьэу къысщохъу.
— Мы зэманым сыт хуэдэ спектаклхэм ухэт?
— «Как мой дедушка женился» спектаклым лIыхъужь нэхъыщхьэ Ивлитэ и ролыр щызогъэзащIэ, «Лъагъуныгъэм и къарум» — Аминат ейр, «Таланты и поклонники» лэжьыгъэм — Негинэ Александрэ, «Диплом»-м — Кларэ. Ролхэр зэщхькъым, ауэ дэтхэнэми гъэщIэгъуэнагъ гуэр хэлъщи, сфIэхьэлэмэту солэжь.
— Театрыр иджыпсту сыт уи дежкIэ?
— Театрыр, зэрыжысIауэ, зэрымыщIэкIэ къыхэсха хъуами, ар иджыпсту си гъащIэм схухэмыгъэкIыжыну и Iыхьэщ. ЦIыху къэс апхуэдэ гуэр иIэщ, ар лъагъуныгъэ хъуми, нэгъуэщIу щытми, арыншэу и гъа-щIэр имылъагъуу. Мы зэманым театрыр си дежкIэ апхуэдэу хъуащ. Си гъащIэм къыщыхъур, Iейми фIыми, си лэжьыгъэм къыщызогъэсэбэпыжыф, жысIэнуращи, си гъащIэмрэ утыкумрэ зэпыщIа хъуащ.
— Сыт хуэдэ роль бгъэзэщIэну ухуейт?
— Нэхъ куууэ актёр IэщIагъэм зыхэзгъэгъуэзэн зэрыщIэздзэрэ, хэзубыдыкIауэ Каренинэ Аннэ и ролым сыщIохъуэпс. А ролым и зы пычыгъуэ цIыкIу еджапIэм дыщыщIэсым згъэзэщIауэ щытащ, иджы сыхуейт зэгуэр ар нэгъэсауэ утыку къисхьэну.
— Упсэу, Иннэ. Уи мурадхэр Тхьэм къуигъэхъулIэ.
Епсэлъар БАГЪЭТЫР Луизэщ.
ЩIэблэ
Пшынэр зыгъэбзэрабзэ
Болэтей курыт еджапIэр къэзыуха Сэбан Сослъэн пшынауэ Iэзэ къыхэкIыну дызыщыгугъ щIалэщ. Къуажэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм и лэжьакIуэ, пшынауэ Дадэ Нинэ ар иригъэджэн щыщIидзам Сослъэн етхуанэ классым щIэсу арат. ЩIалэм и адэ Радик пшынэрэ гитарэрэ еуэу, и анэ Жаннэ художественнэ самодеятельностым уэрэд щыжиIэу зэрыщытар къэплъытэмэ, Сослъэн зытехьа гъуэгур къыщIыхихар гурыIуэгъуэ мэхъу.
Тэрч районым сыт хуэдэ зэпеуэ щекIуэкIми, фестиваль, гуфIэгъуэ зэхыхьэ хъуми, Сослъэн жыджэру утыкум итщ, зэрыIэзэри зэрыIэсэри псоми ягъэщIагъуэу. Ар илъэс къэс хэтщ Тэрч щIыналъэм къыщызэрагъэпэщ «Джылахъстэней джэгу» зэхьэзэхуэми «Новые имена» фестивалми. Дэ абы дрогушхуэ. КъинэмыщIауэ, Сослъэн и утыку итыкIэкIэ щапхъэ яхуохъу къуажэм дэс щIа-лэгъуалэм.
Дадэ Нинэ и деж зыщигъэса нэужь, Сослъэн илъэс зыбжанэкIэ «Макъамэ» пшынауэ ансамблым (художественнэ унафэщIыр Къуэдз Михаилщ) и зэфIэкIым щыхигъэхъуащ. Къыхэгъэщыпхъэщ, щIалэм уэрэдхэри къехъулIэ зэрыхъуар. Псалъэм папщIэ, ди гуапэ хъуащ Болэтей курыт еджапIэр къызэрызэIуахрэ илъэс 50 зэрырикъум и щIыхькIэ ирагъэкIуэкIа зэхыхьэм Сослъэн «Болэтей» уэрэдыр жылэдэсхэм тыгъэ къазэрыхуищIар.
ЩIалэм Щэнхабзэмрэ гъуазджэмкIэ колледжыр (Налшык къалэ), Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетыр къиухащ. Илъэситхум щIигъуауэ Сэбан Сослъэн «Терчанка» къэфакIуэ гупым и пшынауэу мэлажьэ. Ди гуапэщ Болэтей жылэр зэрыгушхуэ цIыху цIэрыIуэхэм Сэбан Сослъэни и зэчиймкIэ къахэхъуну.
ПЭЩОЛ Iэсият,
Болэтей къуажэм ЩэнхабзэмкIэ и унэм и унафэщI.
Сэбэп хъуныр зи гуращэ
Шурдым Мадинэ Бахъсэн районым хыхьэ Жанхъуэтекъуэ къуажэм къыщалъхуащ. Курыт школыр къиуха нэужь, КъБКъУ-м филологиемкIэ и институтым урысыбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щеджащ. Абы щIэсу Мадинэ усэхэм дихьэхащ икIи езым тхэн щIидзащ. Усэ гъэхуауэ къеджэнымкIэ зэпеуэхэм ар щIэх-щIэхыурэ хыхьэрт, и тхыгъэхэр литературэ журналхэм къытрыригъадзэрт, ауэ и IэдакъэщIэкI усэхэр газетхэм иритыну тегушхуэртэкъым.
2015 гъэм бакалавриатыр, къыкIэлъыкIуэу КъБКъУ-м ХъыбарегъащIэ IэнатIэхэм ядэлэжьэнымкIэ и къудамэм и магистратурэр 2017 гъэм къиухащ. Магистратурэм щIэсу, ар политикэ Iуэхухэм дихьэхащ, аращ къызыхэкIар «ЦIыхубэ жэрдэмхэмкIэ институт» Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ зэгухьэныгъэмрэ Къалэн куэд щагъэзащIэ щIалэгъуалэ центрымрэ зэгъусэу къызэрагъэпэщ Политик ныбжьыщIэхэм я школым щеджэныр. Мы зэманым «ЦIыхубэ жэрдэмхэмкIэ институт» IуэхущIапIэм щэнхабзэмрэ творчествэмкIэ и къудамэм ар и унафэщIщ, щIалэгъуалэм я зэфIэкIыр, Iуэху еплъыкIэхэр къэгъэнэIуэным, щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэм ахэр дегъэхьэхыным йолэжь.
— Жылагъуэ Iуэхур сыт щыгъуи сфIэгъэщIэгъуэну щы-тащ. Уи къэухьым хэбгъэхъуэныр, зыбужьыныр, цIыхущIэхэр къэпцIыхуныр — апхуэдэ Iэмалхэр къует абы, — жеIэ Шурдымым. — А псом сыщыдихьэхым, нэхъ жыджэру проект зэмылIэужьыгъуэхэм сыхыхьэн щIэздзащ. 2017 гъэм Ставрополь къалэм щекIуэкIа «Зимний доброград» волонтёр зэхыхьэм сыхэтащ, къыкIэлъыкIуэ илъэсми Архъыз (Къэрэшей-Шэрджэсым) щызэхэта апхуэдэ еджэныгъэм сыпхыкIащ икIи сертификат къызатыжащ.
2019 гъэм Мадинэ иIэ ехъулIэныгъэхэри мащIэкъым. Гъатхэпэм ар хагъэхьащ КъБР-м и Парламентым и ЩIалэгъуалэ палатэм, «Зыужьыныгъэ» псапащIэ фондым къыбгъэдэкIыу Дагъыстэным щекIуэкIа «Кавказым исхэм я зэныбжьэгъугъэ» зэхыхьэм хэтащ.
— СфIэфIщ цIыхубэм сахэту Iуэху гуэрхэр зэфIэзгъэкIы-ну, абыхэмрэ унафэщIхэмрэ зэпызыщIэ «лъэмыжу» сыщытыну. Иужьрейуэ сызыхэта «Кавказым исхэм я зэныбжьэгъугъэ» зэхыхьэм си хъуэпсапIэ гуэри къызигъэхъулIащ, — жеIэ Мадинэ. — Уэрэд жысIэну сфIэфIти, абы япэу утыку сыкъыщихьащ, пэжыр жыпIэмэ, апхуэдэу гуапэу къысIущIэну си гугъакъым. Абы си зэфIэкIым нэхъ сытригъэгушхуэри, уэрэд жыIэным щыхуагъасэ дерсхэми сыкIуащ, абы иужькIэ пшыхь мыинхэм сыхэтыну, Iуэхугъуэ гуэрхэр езгъэкIуэкIыну срагъэблагъэ хъуащи, срогушхуэ.
Шурдым Мадинэ сабий гъэсапIэми щолажьэ, цIыкIу- хэм я зыужьыныгъэм и гуащIэ хелъхьэ. «Зэман зыбжанэ хъуауэ усэ стхыжыртэкъыми, иджыпсту ари къэсщтэжащ. Уеблэмэ сытегушхуащ газетым естыну. Осетие Ищхъэрэм и щIалэгъуалэ журналхэм я зым зы напэкIуэцI схухихри, си уситху абы къытрадзащ. АдэкIи сытхэну си мурадщ. Тхылъ седжэну сфIэфIщ, псом хуэмыдэу хамэ къэрал литературэр зыхэслъхьэ щыIэкъым. Уеблэмэ роман стхыну къезгъэжьащи, зэгуэр къызэхъулIэну сыщогугъ. Сыт хуэдэ Iуэхум яужь симыхьэми, абы сытезыгъэгушхуэ си адэ-анэм фIыщIэ яхузощI», — жеIэ хъыджэбзым.
НУР Гуащэ.
ЖэрдэмщIакIуэхэр
Лэжьыгъэм и пIалъэзыщIэ
Къэбэрдей-Балъкъэрым ис щIалэгъуалэм я гугъу щыфхуэтщIкIэ, дыхущIокъу зэфIэкI, ехъулIэныгъэ зиIэхэм гулъытэ яхуэтщIыну. Шэч хэмылъу, апхуэдэхэм ящыщщ КъБР-м ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и управленэм и унафэщI, КъБР-м и ЩIалэгъуалэ Правительствэм хэт Аутлъэ Ахьмэди.
Абы ХъыбарегъащIэ технологиехэмрэ экономикэмкIэ колледжыр къиуха нэужь, КъБКъУ-м Информатикэмрэ управленэмкIэ и факультетым щIэтIысхьэжащ. Студент гъащIэм жыджэру зэрыхэтым гу къылъатэри, япэ илъэс дыдэм еджапIэ нэхъыщхьэм и студсоветым и унафэщIым и къуэдзэу ар ягъэуващ.
Зэгухьэныгъэм сыт хуэдэ Iуэху къызэримыгъэпэщми, гукъыдэж ин иIэу щIалэр еувалIэрт. Апхуэдэ зы Iуэхут «Студент гъатхэр» екIуу егъэкIуэкIыныр. Хуэмурэ ар хэзэгъащ жылагъуэ Iуэхуми. 2013 гъэм спортым цIыху нэхъыбэ къыхэшэным ехьэлIауэ лэжьыгъэшхуэ егъэкIуэкIыныр зи пщэ къыдэхуахэм яхэтащ Ахьмэд. Абы и IуэхукIэ Москва УФ-м и Президентым и Администрацэм ираджа щIалэгъуалэм ар яхэтащ икIи Студент спорт клубхэм я зэгухьэныгъэхэр къызэIухынымрэ а лэжьыгъэр зыунэтIынухэмрэ абдеж щагъэбелджылат. Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм къыбгъэдэкIыу Ахьмэд и закъуэт абы хэтар. А гупым мызэ-мытIэу Путин Владимир къаIущIащ, иужькIэ Ахьмэд пщэрылъ къыщащIат а зэгухьэныгъэм и лэжьыгъэр КИФЩI-м щиунэтIыну.
— Спортым зегъэужьын зэрыхуейр, ар узыншагъэм и лъабжьэу зэрыщытыр ди тегъэщIапIэу, Студент спорт лигэ зыфIэтща Iуэхур абы щыгъуэм едгъажьэри, щIалэгъуалэ миным щIигъу футбол, волейбол, баскетбол джэгухэм-кIэ (цIыхухъумрэ цIыхубз гупхэм-рэ щхьэхуэу) зэпеуэ едгъэкIуэкIауэ щытащ, — жеIэ Ахьмэд. — Ди еджапIэм Iуащхьэмахуэ лъапэ щиIэ базэм лагериплI къыщызэдгъэпэщат, спортым цIыху куэд къыхэшэным теухуауэ едгъэ-кIуэкI Iуэхухэм, спорт клубхэр къызэрызэIуах щIыкIэм, тхузэфIэкIым ди гъунэгъу щIыналъэхэм я лIыкIуэхэр хэдгъэгъуэ-зэн мурадкIэ.
ЩIалэм и жыджэрагъымрэ лэжьыгъэм хуиIэ гукъыдэжымрэ зылъагъу студентхэм Аутлъэр хахащ КъБКъУ-м и Студент зэгухьэныгъэм и унафэщIу. ЕджапIэм щIэсхэм я гугъуехьхэм, лъэпощхьэпохэм езыр фIыуэ зэрыщыгъуазэм и фIыгъэкIэ, Ахьмэд а лэжьыгъэм гурэ псэкIэ бгъэдыхьащ.
«Апхуэдэ зэгухьэныгъэхэр еджапIэхэм Iэмал имыIэу щыIэн хуейщ, икъукIэ щхьэпэщ, сыту жыпIэмэ студентхэм я гуныкъуэгъуэхэр абдеж нэхъ къыщаIуэтэф. Дэ ди къалэн нэхъыщхьэрати, сэбэп дазэрыхуэхъуфкIэ защIэдгъакъуэрт. НэгъуэщIу жыпIэмэ, унафэщIхэмрэ студентхэмрэ зэпызыщIэ лэжьыгъэщ едгъэкIуэкIар», — къыхегъэщ Ахьмэд.
ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэта нэужь, Ахьмэд магистратурэм щIэтIысхьэжащ, щIалэгъуалэм зэрадэлажьэм щыхагъэгъуазэ унэтIыныгъэр къыхихри. Ар абы диплом плъыжькIэ къиухащ, щIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ щIалэр иджы аспирантурэм щоджэ.
ЩIалэгъуалэм ядэлэжьэнымкIэ управленэм Аутлъэр и унафэщI хъуащ мы гъэм. Къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщу зыхуегъэувыж ди щIалэгъуалэм мы зэманым къэралым къарит Iэмалхэр абыхэм я деж нихьэсыныр.
— ЩIалэгъуалэм я зэфIэкI къызэрагъэлъэгъуэфын, зэрызаужьын Iэмалхэр нобэ куэду щы-Iэщ. Ахэр абыхэм зэрыщыдгъэгъуазэм нэмыщI, дадоIэпыкъу я лэжьыгъэхэр (ягъэхьэзыр проектхэр) ягъэзэщIэнымкIи, — жеIэ Ахьмэд. — Сыщымыуэмэ, мы гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIалэгъуалэр зыхэта зэхьэзэхуэ зэхуэмыдэхэм псоми зэхэту ахъшэ саугъэту къыщахьар сом мелуан 12-м ноблагъэ. ЗэгурыIуэныгъэхэм Iэ щIадзмэ, ахэр я лэжьыгъэхэр ягъэзэщIэным хуэмурэ яужь ихьэнущ. Шэч хэмылъу, абыхэм дадэIэпыкъунущ я Iуэхухэр нэхъ тэмэму, зэгъэзэхуауэ къызэрызэрагъэпэщыным и лъэныкъуэкIэ. ЩIалэгъуалэм гулъытэ зыхуащIхэм я гугъу пщIымэ, уегъэгушхуэ абыхэм я анэдэлъхубзэр зэрырагъэфIэкIуэным щегъэжьауэ щIыуэпсыр хъумэным щыщIэкIыжу мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхухэр утыку къызэрырахьэм. Щапхъэ къэсхьынщи, Хьэгъэжей Иринэ игъэхьэзыра проектым къыпэкIуа ахъшэмкIэ къыдигъэкI щыгъыныгъуэхэм («Хасэ брэнд» зыфIищам) адыгэ псалъэхэр (мафIэ, уафэ жыпIэми) иджы трегъатхэ. НэгъуэщI зы Iуэху щыIэщ, щIалэгъуалэр щызэхуэсыфыну щIыпIэ хэха къызэгъэпэщынымкIэ ахъшэ саугъэт къихьауэ.
Аутлъэр езыри хэтащ щIалэгъуалэ проектхэр утыку къыщрахьэ урысейпсо зэпеуэу щым икIи дэтхэнэми текIуэныгъэ къыщихьащ. КъищынэмыщIауэ, «Мэшыкъуэ» щIалэгъуалэ зэхыхьэми абы щэнейрэ ахъшэ саугъэт къыщратащ. Абыхэм япкъ иткIэ щIалэм иригъэкIуэкIа лэжьыгъэхэм ящыщщ «Эльбрус» спорт хэкупсэ лагерыр къызэрызэригъэпэщар. «Зыгуэр тщIа къудей мыхъун хуэдэу, цIыхум дазэрыдэIэпыкъун, сэбэпыныгъ зыпылъ Iуэхущ зи ужь ситар сыт щыгъуи. Апхуэдэу Iуэхум убгъэдэмыхьэмэ, мыхьэнэ иIэкъым», — жеIэ абы.
Аутлъэм зэрыжиIэмкIэ, управленэр спорт, щэнхабзэ я лъэныкъуэкIэ щIалэгъуалэм зэрызрагъэужьыным и закъуэкъым зытелажьэр, атIэ хабзэм, цIыху хэтыкIэм, нэгъуэщI Iуэхухэми ехьэлIауэ ныбжьыщIэхэм яхуозэ, йопсалъэ. «Дызэлэжьын диIэщи, тхузэфIэкI къэдгъэнэнукъым. Ди щIыналъэ унафэщIхэм фIыуэ къагуроIуэ щIалэгъуалэм нобэ дадэлэжьэн зэрыхуейр, сыту жыпIэмэ нобэ абыхэм ди нэIэ ятедгъэкIмэ, щIэныгъэ едмытмэ, пщэдей тIэщIэкIынкIэ хъунущ», — къыхегъэщ абы.
Ахьмэд къызэрилъытэмкIэ, щIалэгъуалэр нэхъыбэу зыгъэлъэпэрапэр «кхъузанэм щIэмыгъэкIауэ» Интернетым кърах хъыбархэрщ, псом хуэмыдэу абы и зэранкIэ езым я Iуэху еплъыкIэ ямыIэжу мэхъу. Мы зэманым министерствэм и IэщIагъэлIхэр абы и лъэныкъуэкIи ныбжьыщIэхэм ядола- жьэ. «Иджыблагъэ едгъэкIуэкIащ «Команда 5642» зи фIэщыгъэ щIалэгъуалэ зэхыхьэр. Абы къедгъэблэгъащ «ЩIалэгъуалэм я Iуэхур зытетыр къэзыпщытэ центр» урысейпсо IуэхущIапIэм и тхьэмадэ Заварзин Денис зи па- шэ гуп икIи Интернетым пыщIа мыхъумыщIагъэхэм теухуауэ ди щIалэгъуалэм едгъэпсэлъащ. А Iуэхум республикэм и район- хэм щыщ цIыхуи 150-рэ къетшэлIащ», — дыщегъэгъуазэ Аутлъэм.
Ахьмэд ящыщщ и пщэ дэлъ лэжьыгъэмкIэ жэуаплыныгъэр зыхэзыщIэ-хэм. ЦIыхум ягу удыхьэу улэжьэнымкIэ арагъэнщ хьэл-щэным я нэхъыщхьэр.
Алхъо Дыжьын.
