ЩIэныгъэлI щэджащэ
Ди анэдэлъхубзэр джыным, абы зиужьыным елэжьа щIэныгъэлI цIэрыIуэхэм ящыщщ Естественнэ щIэныгъэхэмкIэ Урысей академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Куржы академием я академикыу щыта, Кавказыр зыджхэм я Европей зэгухьэныгъэм хэта, Кавказыр джыным хуищIа хэлъхьэныгъэ иным папщIэ дунейпсо саугъэтыр зыхуагъэфэща, КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Къумахуэ Мухьэдин Iэбубэчыр и къуэр (1928 — 2008). БзэщIэныгъэлI цIэрыIуэм, профессорым, лингвист-теоретик лъэщым, кавказыбзэхэр джынымкIэ IэщIагъэлI телъыджэм зэфIиха лэжьыгъэшхуэхэмкIэ и цIэр ди лъэпкъ щIэныгъэ тхыдэм къыхэнащ. Псэужамэ, абы и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 85-рэ ирикъунут.
Къумахуэ Мухьэдин. 1997 гъэ Къумахуэ Мухьэдин Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм къыщалъхуащ. Абы и адэ-анэ Iэбубэчыррэ Куэзэрэ я лъэкIыныгъэ псори ирахьэлIащ я бынхэу Башир, МуIэед, Тосэ, Анусэ, Мухьэдин, Мурадин сымэ лъэпкъ гъэсэныгъэ екIу халъхьэным, щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ ирагъэгъуэтыным. Къумахуэхэ я унагъуэм тхылъым, еджэным пщIэ щиIэу щытти, зэщхьэгъусэхэм я щIэблэр абы хуаущийуэ къагъэтэджырт. Быным зэрахуэхъуэпса псоми хунэсакъым Iэбубэчыр. 1941 гъэм къэхъея Хэку зауэшхуэм япэу кIуахэм ящыщащ ар икIи абы и губгъуэхэм и псэр щитащ. Ар удынышхуэу зытехуа унагъуэм куэд дэмыкIыу нэгъуэщI гуауи къатепсыхащ: МуIэед зэуэзэпсэу дунейм ехыжащ. Сабий нэхъыжьхэм фIэкIа дэIэпыкъуэгъу къызыхуэмына Куэзэ и пщэ къыдэхуащ къалэн гугъу дыдэ: быныр лъэ быдэкIэ гъащIэм хэгъэувэныр. Ар хулъэкIащ адыгэ бзылъхугъэ гуащIафIэм. Къыхуэна и бынитхум ящыщу дэтхэнэми гъэсэныгъэфI яхилъхьэфащ анэм, къинэмыщIауэ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ, IэщIагъэ яригъэгъуэтащ. Башир экономикэм хуеджащ, щIэныгъэм я доктор, профессор хъуащ, «КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэр къыфIащащ. Зэшыпхъухэу Тосэрэ Анусэри КъБКъУ-м щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызрагъэгъуэтащ. Быным я нэхъыщIэ Мурадин МКъУ-м ядернэ физикэмкIэ и факультетыр къиухащ, щIэныгъэхэм я докторщ. Дунейпсо цIэрыIуагъ Мурадин къыхуихьащ «Къумахуэм и эффект» цIэр щIэныгъэ дунейм щызыгъуэта и къэхутэныгъэм. Абы щхьэкIэ ар тIэунейрэ ягъэлъэгъуауэ щытащ Нобель и цIэкIэ щыIэ дунейпсо саугъэтыр къратыну. Мы зэманым Мурадин и унафэщIщ Рентген оптикэмкIэ Москва дэт институтым.
Къуажэм дэт курыт школыр фIы дыдэу къиуха нэужь, Мухьэдин щIэтIысхьащ Тбилиси дэт къэрал университетым, кавказыбзэхэм щыхуеджэну. Ар ехъулIэныгъэкIэ 1952 гъэм къэзыуха адыгэ щIалэм бгъэдэлъ щIэныгъэм хигъэхъуэну Москва кIуащ икIи щIэтIысхьащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием БзэщIэныгъэхэмкIэ и институтым и аспирантурэм. Къумахуэм иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм бзэщIэныгъэм и унэтIыныгъэ зыбжанэ къызэщIаубыдэрт. Абы куууэ иджырт Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэр, абыхэм я грамматикэм и теориехэм япыщIа Iуэхугъуэхэр, бзэхэр зэрызэхэлъхэм зэщхьу яхэлъхэмрэ зэщхьэщыкIыныгъэу яIэхэмрэ иубзыхуу. Апхуэдэу ар хуабжьу дахьэхырт бгырыс лъэпкъхэм я IуэрыIуатэхэм, цIыхубэ эпосхэм, лъэпкъ щэнхабзэхэм. А къэхутэныгъэ гъэщIэгъуэнхэр, купщIафIэхэр я лъабжьэу, Къумахуэм игъэхьэзыращ и япэ щIэныгъэ лэжьыгъэр — кандидат диссертацэр икIи ар ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ. «Адыгэбзэхэм я зэгъэпщэныгъэ-тхыдэ фонетикэр» къэхутэныгъэ лэжьыгъэ хьэлэмэтым куэд дэмыкIыу къыкIэлъыкIуащ доктор диссертацэ купщIафIэр. Ар тещIыхьауэ щытащ абхъаз-адыгэ бзэ гупым щыщу шэрджэсыбзэхэм (адыгэбзэхэм) я зэхэлъыкIэм, я грамматикэхэм. А монографием пщIэшхуэ щиIащ щIэныгъэ дунейм. Псом хуэмыдэжу хьэлэмэтт Мухьэдин и къэхутэныгъэхэу кIуэдыжауэ тлъытэ убыхыбзэм теухуахэр. Абы иджыжар убыхыбзэм и закъуэтэкъым, атIэ а лъэпкъым и гъащIэм щыщ куэди наIуэ къищIат. А къэхутэныгъэм тещIыхьащ Къумахуэм и тхылъ гъэщIэгъуэныщэу, зи хуэдэ иджыри щымыIэу ябж «Убыххэр: тхыдэр. Бзэр. IуэрыIуатэр». Абы иужькIэ Къумахуэр ялъытэу хуежьащ убыххэм я тхыдэмкIэ, бзэмкIэ, щэнхабзэмкIэ щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ IэщIагъэлI щэджащэу.
Къумахуэхэ Мухьэдин, Мурадин, Башир. 1967 гъэ
ЗэфIэкIышхуэхэр къы- зыкъуэкIа адыгэ щIалэр СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием БзэщIэныгъэхэмкIэ и институтым кавказыбзэхэмкIэ, компаративистикэмкIэ и къудамэхэм зэман куэдкIэ щылэжьащ, и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм пищэу. 1991 гъэм ар ягъэуващ компаративистикэмкIэ и къудамэм и унафэщIу икIи илъэс 15-м нэскIэ а къулыкъум пэрытащ.
А лъэхъэнэм Къумахуэм и зэфIэкIхэм къэралпсо цIэрыIуагъ къыхуахьат. ЩIэныгъэлIыр ирагъэблагъэрт дунейпсо щIэныгъэ конгрессхэм, симпозиумхэм, конференцхэм, нэгъуэщI зэхуэсхэм. Мызэ-мытIэу ар къыщыпсэлъащ Париж, Лондон, Оксфорд, Берлин, Мюнхен, Бамберг, Марбург, Стамбул, Анкара, Бухарест, Сан-Себастьян къалэхэм щекIуэкIа дунейпсо щIэныгъэ зэхыхьэхэм я утыкушхуэхэм. Абыхэм Къумахуэм дапщэщи наIуэ къыщищIырт иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэм къарикIуахэр. А зэхуэсхэм къекIуалIэ щIэныгъэлIхэр щIэхъуэпсырт Къумахуэм хуэдэ профессор цIэрыIуэ я щIыпIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм щеджэ студентхэм я пащхьэ къыщыпсэлъэну. Къэхъурт ар хамэ щIыпIэхэм апхуэдэ IуэхукIэ щрагъэблагъэ. 1991 — 1998 гъэхэм Мухьэдин щригъэджащ Швецием и Лунд къалэм дэт университетым. Профессор Вамлинг и гъусэу а илъэсхэм абы итхыгъащ щIэныгъэ монографиеу 2.
«Лунд университетым щIыхь зиIэ и профессор», «Тбилиси къэрал университетым щIыхь зиIэ и профессор» цIэ лъапIэхэр зыхуагъэфэща щIэныгъэлI щыпкъэм еш имыщIэу зэфIихащ кавказыбзэхэм я ухуэкIэм, зэхэлъыкIэм ехьэлIа къэхутэныгъэ хьэлэмэт куэд. Ахэр я лъабжьэу Къумахуэ Мухьэдин и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 200-м щIигъу. Ахэр къыщыдэкIащ ди къэралми хамэ щIыпIэхэми. Абы и япэ тхылъхэм ди анэдэлъхубзэр джыным и щIэныгъэ лъабжьэр ягъэтIылъауэ жыпIэ хъунущ. Абыхэм къакIэлъыкIуащ адыгэбзэхэм я иджырей щытыкIэм ехьэлIа къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Адыгэбзэхэм я морфологиер», «Адыгэбзэхэм я псалъэ зэхъуэкIыкIэр», «Адыгэбзэхэм я функциональнэ стилистикэр», нэгъуэщIхэри. Къумахуэм и монографиехэу «Адыгэ IуэрыIуатэм и бзэр», «Нарт эпосыр. Бзэмрэ щэнхабзэмрэ», «Адыгэ эпосым и лексикэр. Тхыдэ-щэнхабзэ Iуэхугъуэхэр» жыхуиIэ- хэм щызэпкърыхащ адыгэ лъэпкъ IуэрыIуатэмрэ «Нарт» эпосымрэ япкърылъ бзэ-щэнхабзэ хьэлэмэтагъхэр.
ИригъэкIуэкI егъэджэныгъэ, къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм къадэкIуэу, Къумахуэ Мухьэдин ядэлажьэрт щIэныгъэ гъуэгум техьагъащIэ IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм. Абы игъэхьэзыращ щIэныгъэм и кандитатхэр, докторхэр. Апхуэдэу Къумахуэр хэтащ анэдэлъхубзэр джыным, абыкIэ тхылъхэр къыдэгъэкIыным епха проектышхуэхэм. Ар щытащ «Адыгэ (Шэрджэс) ЩIэнгъуазэ», томитI хъууэ къыдэкIа «Къэбэрдей-Шэрджэсыбзэ» тхылъхэм я редактор нэхъыщхьэу, «Адыгэ псалъалъэр» зэхэзыгъэува щIэныгъэлI гупым яхэтащ.
Лъэпкъ бзэщIэныгъэм и зэфIэувэныгъэм, зыужьыныгъэм зи гъащIэр хуэзыгъэпса щэныгъэлI щэджащэт, хэкулI нэст Къумахуэ Мухьэдин Iэбубэчыр и къуэр. Сыт хуэдэ лъэхъэни абы и щIыбагъ къыдэтащ и унагъуэ дахэр: и щхьэгъусэ Зарэрэ и бынхэмрэ. Зарэрэ Мухьэдинрэ илъэс куэдкIэ щызэдэлэжьащ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием БзэщIэныгъэхэмкIэ и институтым, тхылъ зыбжани зэдатхащ. Абыхэм я бынхэу Заремэрэ Русланри, я адэ-анэм я щапхъэм тету, щIэныгъэхэм я доктор хъуахэщ.
Щалъхуа жылэри, республикэри, къэралри зэрыгушхуэщ Къумахуэ Iэбубэчыррэ Куэзэрэ я къуэхэм я гъащIэ купщIафIэр. Абыхэм я щIэныгъэ зэфIэкI лъагэхэр лъэпкъ щIэныгъэм и хэлъхьэныгъэшхуэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
