Физик щэджащэ Къумахуэ Мурадин и вагъуэ
Нур лIэужьыгъуэщIэ къэзыхута адыгэлI
Фигу къэдгъэкIыжынщи, блэкIа лIэщIыгъуэм и 70 гъэхэм, 80 гъэхэм я пэщIэдзэм Къумахуэ Мурадин къихутауэ, иужькIэ игъэунэхуауэ щытащ псынщIэ дыдэу зекIуэ электронхэр кристаллым хэбутIыпщхьэмэ нур лIэужьыгъуэщIэ къызэрыунэхур. «Къумахуэм и эффект» зыфIаща дунейпсо щIэныгъэ унэтIыныгъэщIэм и къежьапIэ хъуари аращ.
Классическэ физикэм щыгъуазэ дызэрищIымкIэ, зэщIэузэда мэскъалым (заряженнэ частицэм) и псынщIагъыр щыщIэбгъэхуабжьэкIэ нэрымылъагъу нурыщIэ къыхэбзиикIыу щIедзэ.
Электроныр «езыхужьэ» Iэмэпсымэу физикхэм алъандэрэ къагъэсэбэпу щытар зи радиусыр метрищэ Iэджэ хъу синхротрон абрагъуэхэрат. Къумахуэм и къэхутэныгъэм и фIыгъэкIэ апхуэдэхэр уимыIэми хъунущ, псынщIэрыкIуэ электронхэр кристаллым хэбутIыпщхьэмэ.
Мурадин къызэрихутамкIэ, атом лэрыпсхэм (цепочкэхэм) къагъэщI пхрыкIыпIэм (каналым) мэскъал зэщIэузэдар щыкIуэцIрыкIкIэ, нур лIэужьыгъуэщIэ къыхэбзиикIыу щIедзэ. АтIэми, кристаллым къыщыхъур куэдкIэ нэхъ «жыIэдаIуэщ», синхротронхэм къагъэщIхэм нэхърэ.
— Кристаллым пхрылъэт электроным зэрызищIым нэгъуэщIынэкIэ еплъын щыщIэздзар доктор диссертацэр пхыгъэкIыным яужь сыщита 1975 гъэм и гъатхэпэ мазэрщ, — жиIэгъат Мурадин 1981 гъэм, «Литературная Россия» газетым щылажьэ, журналист цIэрыIуэ Евсеев Валерий и упщIэхэм жэуап щаритыжым. — А лъэхъэнэм сызыпэрыта лэжьыгъэр иужькIэ къызэхъулIа къэхутэныгъэхэм я пэублэщ. ИужькIэ нур лIэужьыгъуэщIэм ехьэлIауэ гу зылъыстахэм сэ езыр сыкъагъэуIэбжьыжат. Абы теухуауэ сыщыпсалъэкIи си лэжьэгъухэм я фIэщ сыхъуртэкъым. АрщхьэкIэ, а зэманым къыспкърыхьа гупсысэм, псэхупIэ къызимыту, зэпымыууэ сиIыгът. ИлъэситI дэзгъэкIри, си гукъэкIхэр къыздэлажьэхэм я пащхьэ зэхуэхьэсауэ аргуэру щызгъэлъэгъуащ.
Арати, Къумахуэм и лэжьыгъэр етIуанэу физик цIэрыIуэхэм я пащхьэ ирилъхьащ. Абы мыхьэнэ ин дыдэ зэриIэр япэу къызыгурыIуар Мурадин ущиякIуэу икIи узэщIакIуэу а зэманым иIа, доктор диссертацэр щыпхигъэкIым и оппоненту щыта, Ленин саугъэтыр зрата профессор Фирсов Олегщ.
Абы иужькIэ физик ныбжьыщIэм и Iуэхур даIыгъащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и вице-президент Велихов Евгений, МКъУ-м и ректор, академик Хохлов Рем сымэ, нэгъуэщIхэми. Куэд дэмыкIыу, щIэныгъэ журналхэм къытехуащ кристаллым пхагъэкI мэскъалхэм «къызыхалыгъукI» нэрымылъагъу «бзийм» и гугъу щищIу езы Къумахуэм игъэхьэзыра тхыгъэри.
Мурадин иригъэкIуэкIа щIэныгъэ есэпым кърикIуахэр къыщапщытэжащ икIи тэмэму къыщалъытащ атом энергиемкIэ институтым, Курчатов Игорь и цIэр зезыхьэм. И къэхутэныгъэм теухуауэ къеупщIхэм абы яжриIэрт: «Iуэхум хэзыщIыкIхэм къагурыIуэн папщIэ, гугъу дыдэу щымыт формулэхэм дэщIыгъужын хуейр сатырищ къудейщ».
«Гугъу дыдэу щымыт формулэхэм дэщIыгъужын хуей сатырищым» къикIыр зэхагъэкIын папщIэ, совет, американ еджагъэшхуэхэм зэгъусэу илъэс ныкъуэм щIигъукIэ къэпщытэныгъэхэр щрагъэкIуэкIауэ щытащ США-м и Стэнфорд къалэм дэт университетым щыIэ «SLACK» ускорителым. А лэжьыгъэшхуэм пэрытахэр щыхьэту къэуващ совет физикым теорие защIэкIэ къихута нур лIэужьыгъуэщIэр ипэжыпIэкIэ зэрыщыIэмкIэ.
ГъэщIэгъуэныракъэ, Мурадин теорие и лъэныкъуэкIэ къихута, джакIуэ зыхуэхъуа Iуэхум и пэжыпIэр зэхагъэкIыну хущIэкъу языныкъуэ щIэныгъэлIхэм лэжьыгъэ щхьэхуэхэр ирагъэкIуэкIыу щIадзат. АрщхьэкIэ, абыхэм псынщIэ дыдэу пэрыуэгъу яхуэхъуащ атомым и физикэр джыным куэд щIауэ дихьэх, академик Александров Анатолий зэхиша комиссэр. Абы хэтахэм къызэдалъытащ зи гугъу ящI нурым и къэхутакIуэу Къумахуэ Мурадин зэрыщытри, а Iуэхур нэгъуэщI щыхьэт зэрыхуэмыныкъуэжри.
XX лIэщIыгъуэм и 80 гъэхэм Мурадин иригъэкIуэкIауэ щытащ зи хуэдэ щымыIэ нэгъуэщI зы лэжьыгъи. Абы къигупсысащ икIи зэхилъхьащ рентген-нейтрон нурыр къэзыгъэIурыщIэ Iэмэпсымэмрэ ар къэбгъэсэбэп зэрыхъуну Iэмалхэмрэ. «Къумахуэм и оптикэ» е «Къумахуэм и линзэ» зыхужаIэ Iэмэпсымэр къыщежьари абы щыгъуэщ.
1991 гъэм РСФСР-м и Правительствэм и УнафэкIэ Москва къыщызэIуахауэ щытащ дунейпсо статус зиIэ Рентген-оптикэ институтыр. Абы и унафэщIу ягъэувар Къумахуэ Мурадинщ.
А IуэхущIапIэм къыщагупсыса рентген-нейтрон оптикэмрэ технологиемрэ промышленностым и IэнатIэ куэдыкIейм нобэр къыздэсым къыщагъэсэбэп, къалэнышхуэхэр щагъэзащIэ. «Къумахуэм и оптикэ» Iэмэпсымэр нобэ къыщагъэIурыщIэ микроэлектроникэм, микромеханикэм, медицинэм, экологием, геологием, хьэрш къэхутэныгъэхэм пыщIа щIэныгъэм, металлургие, атом, щIыдагъэ, газ промышленностым, нэгъуэщIхэми. А институтым и лэжьакIуэхэм мыхьэнэшхуэ зиIэу къагупсысахэм ящыщщ медицинэ техникэщIэу «Минискальпель» рентген Iэмэпсымэмрэ «Минискат» диагностикэ гаммэ-камерэмрэ. Ахэр къызэрежьэу Урысейм медицинэ радиологиемрэ биологиемкIэ и центр пашэу щым ехъулIэныгъэ яIэу щагъэунэхуауэ щытащ.
Мыри къыхэгъэщыпхъэщ: УФ-м Узыншагъэр хъумэнымрэ социальнэ зыужьыныгъэмкIэ и министерствэм и радиологие центрым къыщагъэсэбэп гаммэ-камерэм, США-м и «Дженерал электроник» фирмэм щагъэхьэзырам, къежьагъащIэ узым «гу щылъитэр» абы и IэпапIэр миллиметри 5 — 6 хъуа иужькIэщ. Мурадин зи унафэщIу щыта институтым къигупсысам узыр зы миллиметррэ пщIанихрэ фIэкIа мыхъум къыщехутэф.
«Къумахуэм и эффект», «Къумахуэм и оптикэ» къэхутэныгъэ ин дыдэхэр зи IэдакъэщIэкIым и цIэр дуней псом щыIуащ, къэрал куэдым щыIэ щIэныгъэ академиехэм «ЩIыхь зиIэ и академик», абыхэм я еджапIэ нэхъыщхьэхэм «ЩIыхь зиIэ и профессор» цIэ лъапIэхэр къыхуагъэфэщащ, Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и диплом, медаль зыбжанэ къратащ, илъэс 20-м щIигъукIэ “Radiation Effects and Defects in Solids» дунейпсо журналым и редактор къулыкъур зэрихьащ.
— Къумахуэ Мурадин еджагъэшхуэ къудей мыхъуу, къэхутакIуэ гъуэзэджэуи щытащ. Абы и зы дэтхэнэ къэхутэныгъэми (ар теорием пыщIами техникэм епхами) и гупсысэ нэхъыщхьэр зэ къэубыдыгъуэкIэ къыбгуригъэIуэфырт, уэ езым уигу къэкIам хуэдэу. Нэхъапэм щIэныгъэлI куэд щыIакъым езыхэм я гъащIэм къриубыдэу я IэдакъэщIэкIхэм дунейпсо мыхьэнэ яIэ хъуауэ. Къумахуэ Мурадин а нэхъ мащIэхэм хеубыдэ. Псалъэм папщIэ, щIэныгъэлIым и рентген линзэр техникэ гъэпсыкIэщIэм иту 1984 гъэм игъэлъэгъуауэ щытащ. Ар зэхэзыгъэувам ейуэ 1987 гъэм СССР-м къыщалъытащ, 1993 гъэм США-м и патент къратащ, — жеIэ Мэзкуу щылажьэ, патент зыхуэфащэхэр къегъэлъытэнымкIэ IэщIагъэлI цIэрыIуэ Полищук Евгений.
Къумахуэ Мурадин ядэлэжьауэ щытащ ион-электронхэр къэзыгъэсэбэп оптикэщIэр зыгъэунэхухэми. «Техникэм и физикэ» журналым («Журнал технической физики») 2013 гъэм и мэкъуауэгъуэ, щэкIуэгъуэ къыдэкIыгъуэхэм къытрыригъэдзауэ щыта и тхыгъэхэм абы къыщигъэлъэгъуащ ищхьэкIэ зи гугъу тщIа IэмэпсымэщIэм и ухуэкIэр и лъабжьэу термоядернэ синтезыр узыхуей лъэныкъуэмкIэ епIуэнтIэкI зэрыхъуну щIыкIэм и Iэмалхэри.
ХЬЭТЫКЪУЭ ЩауапцIэ.
И зи чэзу саугъэтыр къыщратым. 2012 гъэ
Курчатовым и цIэр зезыхьэ институтым и советым къыщопсалъэ. 1995 гъэ
Iэбубэчыр и уэсятыр
ХъыбаркIэ ди деж къэсащ адыгэхэм революцэм и пэкIэ ирахьэкIа гъащIэм къыщыхъуа мыпхуэдэ Iуэхугъуэ. 1915 гъэм урыс-герман фронтым къикIри адыгэ сэлэтым и цIэкIэ Анзорей къэкIуат штабной писарым къитха письмо. Ауэ зауэлIым и къуажэгъухэм яхуиIуэтэну зыхуеяр лэскэндэсхэм къахуэщIакъым — абы къеджэфыну зы цIыху закъуи къуажэм къыдагъуэтакъым… Хэку зауэшхуэм щыщIидза махуэм ирихьэлIэу еджэкIэ зымыщIэу ди жылэм дэсари мащIэкъым.
Мурадин и адэ Къумахуэ Iэбубэчыр зауэм щыдашым и щхьэгъусэм жриIауэ щытащ:
— Къэзмыгъэзэжмэ, уигу игъэлъ мы зыр — сабийхэр егъаджэ, уэри гугъу зегъэхь. Къэралымрэ цIыхухэмрэ къыбдэIэпыкъунщ…
Iэбубэчыр и щхьэгъусэ КIузэ дунейм тетыху зэи игу ихуакъым а махуэ гузэвэгъуэри и щхьэгъусэм къыжриIауэ щыта псалъэхэри.
А псори КIузэ и къуэ нэхъыщIэ дыдэ Мурадин и гум къызэринар иужькIэ яIуэтэжу зэхиха псалъэмакъкIэщ. Ар IэплIэм тес сабий быдзафэт, Сталинград и Iэхэлъахэм къикIыу и адэм къитха иужьрей письмор унагъуэм къащыIэрыхьам. Iэбубэчыр быних къызэринэкIыу зауэм щашам и ныбжьыр илъэс 50-м щIигъуа къудейт. Башир, Мухьэдин, МуIэед, Анусэ, Тося, Мурадин сымэ я адэм къигъэзэжакъым.
Зы илъэс иримыкъукIэ 8-нэ классым дыщызэдеджауэ щытащ Мурадинрэ сэрэ. Абы и лъакъуэр икъутэри, Долинск щыIэ «Лесная школа» сабий санаторэм илъэситIкIэ и еджэным щыпищауэ щытащ. Ауэ щIалэр узым текIуащ: абы хуэм-хуэмурэ зригъэсэжащ япэщIыкIэ къэтIысыфу, иужькIэ къэтэджрэ щытыфу, къикIухьыфу. Унэм къигъэзэжа щхьэкIэ, абы иджыри хуиту зигъэхъей хъуртэкъым.
Мурадин гугъу ехьырт. АрщхьэкIэ, сыт щыгъуи хуэдэу, КIузэ зыми хуидэртэкъым щIалэ цIыкIур мыхъужынкIэ шэч ищIу.
«Анэм хэлъ апхуэдэ фIэщхъуныгъэм езы Мурадин и ерыщагъыр къыхыхьэжри, щIалэ цIыкIур къызэфIэувэжащ» жыпIэми егъэлея хъуну къыщIэкIынкъым. АрщхьэкIэ, и ныбжьэгъухэм зэхаублэ джэгухэм хыхьэну дзыхь имыщI хъуати, зэштегъэупIэу иIэр тхылъ закъуэрат. Пэжщ, Мурадин япэхэми тхылъхэр фIыуэ илъагъурт. Ауэ иджы къыпэщIэхуэр нэхъ ерыщу щIиджыкI хъуат.
Абы къыдэкIуэуи, Мурадин и хьэблэгъу ныбжьэгъухэм закъыкIэримыгъэхун папщIэ, и Iэпкълъэпкъыр «ипсыхьу» хуежьащ. Куэд дэмыкIыу, школым щIэс цIыкIухэм лъэнкIи къэжэнкIи ятекIуэу ежьэжащ. А псом я гущIыIужкIэ, щIалэ пIащэхэми тIэкIу нэхъ цIыкIуIуэхэми IэпщэрыбанэкIэ ятекIуэу щытащ. ГъэщIэгъуэнкъэ атIэ ар, еджэным зэрыхэзагъэм и мызакъуэу, «сысымэджащ, сыгуащIэмащIэщ» жимыIэу, езым нэхърэ нэхъ инхэр IэкIэ игъэтIылъыфу зэрыщытар.
КЪУМАХУЭ Борис.
Лэскэн ЕтIуанэ къуажэ.
Зыми емыщхь, псоми ефIэкI
Школым щыщIэса илъэсхэм Мурадин философиеми дихьэхырт. Абы теухуа тхылъхэр къезыгъэхьу щытар Мэзкуу дэс и къуэш Мухьэдинт.
Зэгуэрым Мурадин къыIэрыхьащ абы ипэкIэ зэи имылъэгъуа тхылъ — «Атомнэ ядром и физикэ» жыхуиIэр. Арагъэнущ езыгъэгупсысар щхьэкъэIэт имыIэу еджэн зэрыхуейми дяпэкIэ гъэщIэгъуэн куэд зэрызригъэщIэфынуми.
Къуажэ школым фIыуэ зэрыщеджам и щапхъэщ мыри. Пушкин Александр усэкIэ итха «Евгений Онегин» и романым триухуа сочиненэр Ленинград щрагъэкIуэкIауэ щыта зэпеуэм хагъэхьати, зы щыуагъи къыхамыгъэкIауэ, нэхъыфI дыдэхэми хабжауэ, кърагъэхьыжауэ щытащ.
Мурадин кърат дерсхэм теухуауэ езыгъаджэхэм щхьэхуэу ядэуэршэрын фIэфIт. Ярит упщIэхэм жэуап кърамытыжыфу ахэр щыхигъэгупсысыхь куэдрэ къэхъурт.
Си къуэшым дэслъэгъуауэ щыта хьэл-щэн нэхъыфIхэм ящыщщ, балигъ хъуауэ, щIэныгъэлI цIэрыIуи къищIыкIауэ, къуажэм къыщыкIуэжхэм деж псэлъэрейуэ зэрыщымытар. Къумахуэхэ дызэдэгушыIэу дыщы-зэбгъэдэсхэм деж, къыдбгъэдэтIысхьэнти къыдэдаIуэу щысынт.
Телъыджэу дэслъэгъуахэм ящыщщ мыри: гушыIэ гуэр зэхедгъэхамэ, ину икIи зэрылъэлъу дыхьэшхырт.
КъызэрыгуэкI сэмэркъом апхуэдиз гукъыдэж къыщIритым и щхьэусыгъуэр схузэхэмыгъэкIыу куэдрэ сыщызэупщIыжаи къэхъуащ. Ауэрэ къызгурыIуащ: Мэзкуу щыщыIэхэм деж, Мурадин и акъылыр нэхъыбэу зытриухуэу щытар щIэныгъэ лъагэм епха гупсысэхэрат. Арагъэнут, «къызэрыгуэкI дунейм» къыхэунэхукIа «щымыщхэр» телъыджащэ щIыщыхъури зыхуэмыубыдыжу икIи къигурыгукIыу щIэдыхьэшхри.
КъыщыкIуэжхэм ифIэфIт дигъусэну. КъызэупщIырейт: «Мохэр дауэ хъуа, мыхэр дауэ щыт?» — жиIэрти. Зи гугъу ищIхэм я Iуэхухэр дэгъуэмэ, гъуэгу тэмэм къыхахауэ зэхихмэ, и гуапэ хъурт икIи хуабжьу гуфIэрт.
Мыри Мурадин хэлъа хьэл-щэн нэхъыфIхэм ящыщщ. Аспирантурэм щыщеджа илъэсхэм боксым дихьэхауэ щытати, гъэсакIуэу къыхихар СССР-м боксымкIэ щIыхь зиIэ и тренер Огуренков Викторт. АбыкIэ жысIэну сызыхуейращи: Мурадин зыгуэр зригъэхъулIэну игу къэкIамэ, лъэныкъуэкIэ щыт цIыхухэм захуигъазэртэкъым, атIэ дэзыхьэхам увыпIэфI щызыIыгъхэмрэ Iуэхум нэхъ хэзыщIыкIхэмрэ ябгъэдыхьэрт.
КЪУМАХУЭ Владимир,
мэкъумэш щIэныгъэхэм я доктор, профессор.
Зихуэдэ щымыIэ абы и къэхутэныгъэхэр
Къумахуэ Мурадин лэжьыгъэр хьэлэлу икIи гупсысэ хэлъу езыхьэкI дэтхэнэми дэIэпыкъурт, зыпэрыт IэнатIэм гуащIэ нэхъыбэ хэзылъхьэхэр игъэпажэрт, гуапагъэр и нэгум къищу, тыгъэ цIыкIухэр щIыгъуу лэжьакIуэ къызэрыгуэкIым деж щIыхьэнти, къыщалъхуа и махуэмкIэ ехъуэхъунт, нэгузыужь зэхыхьэхэр щIэх-щIэхыурэ къызэригъэпэщырт.
Къумахуэр апхуэдизкIэ фIыуэ къалъагъурти, конструктор IэнатIэм щылажьэхэр гуфIэгъуэ Iэнэ щыпэрытIысхьэкIэ хъуахъуэрт: «Ди Мурадин Тхьэшхуэм тхуигъэузыншэ! Ахъшэ и куэдуи сыт щыгъуи щрет!» — жаIэрти. А псалъэхэм фэрыщIыгъэ лъэпкъ зэрахэмылъым зыми шэч къытрихьэртэкъым, ахэр апхуэдизу гум ехуэбылIэрти…
Мурадин иригушхуэрт щIэныгъэ лэжьыгъэм щиIа и ехъулIэныгъэхэм я нэхъыбапIэр совет лъэхъэнэм зэрырихьэлIам икIи езыр, ди жагъуэ зэрыхъунщи, иджы щымыIэж совет школым и физикхэм зэращыщым. Хуабжьу гущIыхьэ тщохъу зихуэдэ щымыIэ абы и къэхутэныгъэхэм УрысеищIэм хуэфащэ гулъытэ зэрыщамыгъуэтар. Ахэр щIэгъэкъуэныфI хъунут ЩIы хъурейм тет, технологие лъагэ зиIэ къэралхэм дахыхьэнымкIэ.
ОЗЕРОВ Виктор,
Рентген оптикэмкIэ институтым и конструктор къудамэм и унафэщI.
ЩIэныгъэлIхэу Къумахуэхэ Мурадин, Башир, Iэдил. Мэзкуу и Iэгъуэблагъэ. 2002 гъэ
Мурадин, Курчатовым и цIэр зезыхьэ центрым и унафэщI Велихов Евгенийрэ езым и лэжьэгъухэмрэ и гъусэу. 1989 гъэ
Мурадин къыбгъэдэтщ и къэхутэныгъэхэр пхыгъэкIынымкIэ къыдэIэпыкъуу щыта шейх Джамил. 2008 гъэ
Лъэужь дахэ
«Хуабжьу зыхэтщIащ СССР-мрэ УФ-мрэ я еджагъэшхуэ щэджащэ, къызэгъэпэщакIуэ гъуэзэджэ, езыр зэрыгушхуэу щыта и лъахэ дахащэм, къызыхэкIа лъэпкъ уардэм я къуэ пэж Къумахуэ Мурадин игъуэ нэмысу дунейм зэрехыжар.
Абы физикэм и щэхухэм сыхьэт бжыгъэкIэ я гугъу ищIыфынут, нэхъ дызыхэмызагъэхэр бзэ тыншкIэ къыдгуриIуэфынут, щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэри гулъытэншэу къигъэнэнутэкъым.
Абы мурад инхэр сыт щыгъуи и куэдт, зэманым къигъэщI политикэ зэхъуэкIыныгъэхэм зыдримыгъэхьэхыу, езым къызэщIиIэта лэжьыгъэшхуэм пэрытт, лъэпкъ зэхэгъэж зымыщIт. Мурадин гуапэу ягу къинащ хуэзэу, Iуэху дэзыIыгъыу, и ныбжьэгъуу, и Iыхьлыуэ, и лэжьэгъуу щыта псоми. Физикэ щIэныгъэм и мызакъуэу, абы егъэщIылIа нэгъуэщI къудамэхэми лъэужь дахэ къыхэзына цIыхум Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэри езыр къызыхэкIа лъэпкъри иригушхуэ хъунущ.
АВАКЯН Роберт,
Армением ЩIэныгъэхэмкIэ и лъэпкъ академием хэт.
Нэхъыщхьэр сыт щыгъуи къыхуэубыдырт
Иджыпсту хуэдэу сощIэж Мурадин егъэлеяуэ набдзэгубдзаплъэу, нэхъыщхьэр сыт щыгъуи къыхуэубыду зэрыщытар. 70 гъэхэм я кIэухым, Къумахуэм и теориер дунейм къыщытехьэм, ар пхыгъэкIынымкIэ щIэгъэкъуэн лъэщ хъуауэ щытащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и вице-президент, атом энергиемкIэ институтым и унафэщIым и къуэдзэ Велихов Евгений.
Велиховым лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ Къумахуэм и къэхутэныгъэр къегъэлъытэнымкIэ икIи абы теухуауэ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и президент Александров Анатолий къыIаха интервьюр «Комсомольская правда» газетым къытрыригъэдзауэ щытащ. А тхыгъэм хэтщ тхыдэм къыхэна мыпхуэдэ псалъэхэри: «ИкъукIэ гуапэщ Мэзкуу къэрал университетым щылажьэ физик Къумахуэ Мурадин зэщIэузэда мэскъалхэм къахэбзиикI нур лIэужьыгъуэщIэм и гъэпсыкIэр къызэрихутар».
… Сэ сыщыIауэ щытащ физик цIэрыIуэм и къэхутэныгъэхэм ятеухуауэ Iуащхьэмахуэ лъапэ щрагъэкIуэкIа конференцым. «Къумахуэм и нурым» щытепсэлъыхьа а къэрал зэхуаку зэIущIэм езы Мурадини нэкIуат. Гу лъыстат, еджагъэшхуэм пщIэрэ щIыхьрэ зэрыхуащIыр кърагъэлъагъуэу, адыгэхэм, балъкъэрхэм къахэкIа гуп щхьэхуэхэр абы и деж зэпымыууэ къызэрыкIуэми. Апхуэдэхэм деж сызыбгъуригъэтIысхьэрти, къыхуеблэгъахэм езым и лэжьэгъум хуэдэу саригъэцIыхурт.
…Сыт щыгъуи сигу къокIыж дыщызэдэлэжьа илъэсхэм сызыхуиущийуэ щытахэри: лэжьыгъэр фIыуэ лъагъун, гуащIафIэу щытын, уи мурадым улъэIэсын папщIэ жэуаплыныгъэ пхэлъын зэрыхуейр, нэгъуэщIхэри. Къумахуэ Мурадин пасэу тIэщIэкIащ. Абы иджыри куэд хуищIэфынут урысей, дунейпсо щIэныгъэм. Апхуэдэ цIыхухэм я фэеплъыр щIэх кIуэдынухэм ящыщкъым.
Трикалинос Христос,
Афины дэт университетым
щIыхь зиIэ и профессор.
Абы къызэIуиха унэтIыныгъэм ноби сыщолажьэ
Германием и Дрезден къалэм 1999 гъэм щекIуэкIа «Intern. Conf. IonBeamAnalysis-14» конференцым сызыщыхуэза физик цIэрыIуэ Джон Дэвис къызжиIауэ щыта псалъэхэр мыбдежым къыщысхьынут: «И купщIэкIэ, къызэщIиубыдэ и лъэныкъуэкIэ къэхутэныгъэ нэхъ ин дыдэхэм я махуэгъэпсыр щызэхэслъхьэм, Урысей къэралыгъуэми дуней псоми цIэрыIуэ щыхъуа, зи къэухьыр лъагэ, гупсысэ куу зыбгъэдэлъ щIэныгъэлIхэм Къумахуэ Мурадин яхэзбжэри, «К» хьэрфым хуэзэу «Къумахуэм и нур» зыфIащар истхащ».
ТАШЛЫКОВ Игорь,
физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор,
Белорус къэрал педагогикэ
университетым и профессор.
Нобель и саугъэтыр тIэунейрэ къратакъым
Мурадин, щIэныгъэр лъабжьэ зыхуищIри, къихутащ зэщIэузэда мэскъалым и нэщэнэ псори зыбгъэдэлъ, бгъузэрыкIуэ нур лIэужьыгъуэщIэ лъэщ. «Къумахуэм и эффект» жы- хуаIэм кристаллофизикэмрэ радиационнэ физикэмрэ я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр наIуэщ. Ар къагъэсэбэп монокристаллхэм я атом потенциалыр зыхуэдэр къэзыпщытэхэми.
Кристаллым и атомхэм я джэлэсхэр здэгъэзамкIэ яутIыпщ электронхэм алъандэрэ дунейпсо щIэныгъэр зыщымыгъуазэу щыта нур лIэужьыгъуэщIэ къахэбзиикIыу щIедзэ. Ар ещхькъым ипэкIэ къагъуэтахэм.
КIуапIэ хэгъэунэхукIамкIэ яутIыпщ электронхэмрэ позитронхэмрэ нур лIэужьыгъуэщIэ къазэрыхэбзиикIыр къэзыхута физик Къумахуэ Мурадин Нобель и саугъэтыр тIэунейрэ къратын хуейуэ щытащ. А Iуэхум и телъхьэу къэуват дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа еджагъэшхуэхэри. Ахэр ди къэралым и академикхэу Черенков Павел, Прохоров Александр, США-м щыщ щIэныгъэлIхэу Бете Ханс, Хофстедтер Роберт сымэщ — мыхэр псори Нобель и саугъэтым и лауреатхэщ.
БЕЛОШИЦКИЙ Владимир,
«Курчатовым и институт» щIэныгъэ-къэхутакIуэ центрым и лэжьакIуэ нэхъыщхьэ, физико-
математикэ щIэныгъэхэм я доктор.
