Зым хуэмыфI хьэдрыхэ кIуэкъым
Сыту жьгъей дыщIэныкъуакъуэр!
ДизыгъэкIуэтри сыту ин!
Гъуэгу хуит пхызыш а къару лъэщым
ЗыпэщIэдмысэу зедгъэхьамэ,
Абрагъуэу дыздиузэщIынт.
ЗырикIщ зыIэрыдгъэхьэфахэр,
КъыдэхъулIахэм дагъэпуд;
Ямылъэгъуам, къызэрымыкIуэм
«ЗекIуэлI» дэ тхуэдэм фIимыщынт.
Рильке Райнер
Зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж дэтхэнэ цIыхури щIохъуэпс дунейм зэрытетам и нэщэнэ дахэ зэринэкIыну. Арагъэнщ ехъулIэныгъэкIэ зэпеуэныр дыпсэуху щIэдмыухыр. «ЖаIэнкIэ хъунум» адыгэм сыт щыгъуэи мэхьэнэшхуэ ирет, и щIыхьыр зыIэт щытхъу игъэIуным къаруушхуэ трегъэкIуадэ, мылъку хелъхьэ, щIакIуэ кIапэ тоувэ, уеблэмэ псалъэм и гъэру къигъэщIа джэгуакIуэ факъырэм пщIэ лей хуещI.
«Абы и кхъащхьэр хэкIуэдэжынкIэи хъунщ, ауэ и пшыналъэр дунейр къутэжыхукIэ Iунущ», - къехь Урыс-Къэфкъаз зауэм и тхыдэтх генерал-майор Дубровин Николай адыгэ уэрэдыжьым щыщ пычыгъуэ, шэрджэсхэм я хахуагъ къызэрымыкIуэм тегъэщIапIэ хуэхъур къыгурыIуа къыфIощIри. Граф Паскевич Иван, вице-канцлер Нессельроде Карл мин щий щэщIрэ зы гъэм хуригъэхьа дэфтэрым унафэщIэ къыщыхелъхьэ: «ХъунщIэтеуэхэм щхьэусыгъуэ яхуэхъу зауэлI хъыжьагъым и пщIэр зэредгъэхуэхын амал къэдгъуэтын (хуейщ)».
Фащэмрэ лIыгъэмрэ зэпэIэщIэ зэрыхъурэ
«ЛIыгъэншэу лIэщIыгъуищэ къэбгъащIэрэ лъэужьыншэу укIуэдыж нэхърэ, мащIэ дыдэ бгъащIэрэ лIэщIыгъуищэкIэ уи лъэужьыр мыкIуэдыжым нэхъыфIкъэ!» - жеIэ Сосрыкъуэ и иужьрей зекIуэр щыпаубыдым. А зэманым щегъэжьауэ «лIыгъэ» псалъэм и мэхьэнэр хъулъхугъэми бзылъхугъэми я Iэпкълъэпкъ зэрыхыкIэм, Iуэху тегушхуэкIэм, текIуэныгъэм хуэзышэ къызэрымыкIуэ Iэзагъ къэгъэлъэгъуэкIэм ехьэлIауэ къокIуэкI. Ауэ адыгэ фащэр Iэщэмрэ шымрэ япэIэщIэ зэрыхъурэ, псалъэм къидгъэкIым зиубгъуащ, мащIэуи зихъуэжащ. Нобэ дызэрегупщысымкIэ, лIыгъэ хэлъщ бийм текIуэфми, зытемыкIуэнум зыпэщIимысэн хуэдэу акъыл зыхурикъуми, лей зэримыхьэу псоми фIыкIэ ядекIуэкI тэмакъкIыхьми. НэгъуэщIу жыпIэмэ, Iэпкълъэпкъ къарум ехьэлIауэ къежьа щытхъур иджы акъылым, гум, хьэл-щэным нэхъ идопх. «Лъэщыр бийм текIуаракъым, и щхьэ и унафэ зыщIыжыфращ» - жаIэ нэхъ куужу Iуэхум хэплъэхэм. Лъэпкъ куэдрэ хабзэ зэмылIэужьыгъуэу зэхэт дунейм зыщуплъыхьмэ, сыт хуэдэ зэмани дэнэ щIыпIэи псэр зыхьэхуу цIыхубэм зифI екIыр ем гугъэ зыхихыжа IэщIагъэлI псэ къабзэхэращ.
ЗыгурыдгъэIуэну дызыхущIэкъур щэныфIагъымрэ IэщIагъэмрэ зыр адрейм зэрыдэIэпыкъу щIыкIэрщ. Хьэл-щэн дахэм IэщIагъэр иригъэфIакIуэрэ хьэмэ IэщIагъэм щэныфIагъым зригъэужьрэ? Зыр зыхэлъым адрейр езыр-езыру Iэрыхьэрэ, хьэмэ тIум язым фIэкIа зылъымыс щыIэ, щIылъымысри сыт? ЩэныфIагъыр хьэлщ, гум и щытыкIэм иукъуэдий зекIуэкIэщ. IэщIагъэр зэфIэкIщ, зебгъэужьыну амал узыхуиIэ Iэпкълъэпкъымрэ акъылымрэ я къэгъэсэбэпыкIэщ. ТIури къыбдалъху хуэдэу щытщ, ауэ Сальери Моцарт зымыгъэхъур нэрылъагъукъым.
ЗызыгъэщIагъуэр щIагъуэкъым
«Ярэби, лэжьэрейхэр еджауэ, еджахэр лэжьэрейуэ щытащэрэт!» - щыжеIэ урыс тхакIуэ Чехов Антон «Зэшыпхъуищ» пьесэм. Дэри ди зэхэтыкIэм хуэчэмыр къэдгъэнаIуэн мурадкIэ дыпсалъэмэ: «Ярэби, щэныфIэхэр зыгуэрым хуэIэзэу, зыгуэрым хуэIэзэхэр щэныфIэу щытащэрэт!» жытIэну къыщIэкIынщ.
IэпщIэлъапщIагъкIэ адрейхэм къахэщ цIыхум пщIэрэ щIыхьрэ хуэфащэ зыщI гуэр бгъэдэлъщ. Гулъытэм хуэгулъытэншэи, утыку зыхуэмыхьыххэи яхэтщ абыхэм. ГъэщIэгъуэнращи, цIыхум и ехъулIэныгъэхэр нэхъ лъагэху, абы адрейхэм зыкIи къащхьэщымыкIыу, лейуэ защIыхиIэтыкIын бгъэдэмылъу къыщохъу.
ЗыгъэщIэгъуэныр зи нэщэнэ гъащIэм езым утрегъэгушхуэ и зэхьэзэхуэшхуэм ухэхьэну, уеблэмэ ухэмыхьэну амал къуиткъым. Ауэ зэпеуэр зэзауэм хуэмыкIуэжын папщIэ цIыхум нэхъ мащIэ дыдэу бгъэдэлъын хуейр сыт? «Дуней гъащIэр мылъкурэ бынкIэ зым адрейм зыщыхуэвгъэщIагъуэ джэгупIэщ», - жеIэ КъурIэн лъапIэми.
УпщIэ дгъэувахэм жэуап къахуэдгъуэтынымкIэ адыгэбзэр къыддоIэпыкъу: «зыгъэщIэгъуэныр» узытрагъэгушхуэ хьэлу зэрыщымытыр езы псалъэм и зэхэлъыкIэм къыхощ. «ЩIагъуэ» мэхьэнэр «фIым» пэгъунэгъущ, «гъэщIэгъуэным» и лъэпкъэгъущ: «фIыуэ лъытэн», «къызэрымыкIуэхэм, махуэ къэс узримыхьэлIэхэм яхэбжэн». Ауэ «зыгъэ-» префиксым зыпыувэ лъабжьэм «щытыкIэр зыбгъэдэмылъ» мэхьэнэ ирет: зыгъэинын, зыгъэгубзыгъэн, зыгъэIэзэн, зыгъэнэмысыфIэн, н., къ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, «зыгъэ-щIагъуэ-н» псалъэм и зэхэлъыкIэм зыбгъэщIэгъуэну зэрыемыкIур къыбгурегъаIуэ: «зы-зыгъэ-щIагъуэр ипэжыпIэкIэ щIагъуэкъым»,- къыджиIэ хуэдэщ а псалъэм.
Абы къыпэщIэувэ мэхьэнэхэм дылъыхъуэмэ, япэу къытIэрыхьэр нэмысыфIэ, шыIэныгъэ зыхэлъ, цIыху Iэдэб, Iэсэ псалъэхэращ, ауэ дигу нэхъ дэхьэр «нэм зыщIэзымыIу», «зифI утыку изымыхьэрей» купщIэрщ. Зэрытлъагъущи, дунеягъэр псоми зыгуэркIэ зыщагъэщIагъуэ губгъуэми, абы и хьэлэлри хъий гуэрым зэритым адыгэбзэ губзыгъэр щыхьэт хуохъу.
Щэнымрэ щэнхабзэмрэ
ЗыгъэщIэгъуэныр зэрытыпхъэ хъийм икIа нэужь, «къызыфIэщыжын» псалъэр утыку къохьэ. Мы тхыгъэм щыдимурадыр, япэрауэ, зызыгъэщIагъуэр къызыфIэщIыжам къызэрыщхьэщыкIыр; етIуанэу, къызыфIэмыщIыжа икIий зызымыгъэщIагъуэ цIыху щIагъуэр а тIуми зэрефIэкIыр зыгурыдгъэIуэнырщ, апщIондэху гу зылъыдмытэ гуэр къыкъуэплъыным дыщыгугъыу.
«КъызыфIэщIыжын» псалъэр «Iуэхур зэрыщымыту лъагъун е гурыIуэн» мэхьэнэ къэзыгъэлъагъуэ «фIэщIын» глаголым, «унэтIыныгъэ» къэзыгъэлъагъуэ префикс «къ(ы)»-мрэ зыгъэзэж мэхьэнэ зиIэхэу суффикс «ж(ы)»-мрэ префикс «з(ы)»-мрэ япыувэри къэхъуащ.
Бзэм зэрыхэт мэхьэнэмкIэ «къызыфIэщIыжа» зыхужаIэ нэрыбгэм и щхьэр, и цIыху сурэтыр езым къызэрыщыхъумрэ абы къыхуэзэну къызыхуихуэ цIыхухэм зэралъагъумрэ зэщхьэщокI. Псалъэм папщIэ, къызыфIэщIыжар сэрамэ, фIыуэ зыдэслъагъужыр схэлъкъым, Iейуэ зыдэзмылъагъужыр схэлъщ, ар нэрылъагъуу щыт теплъэрэ хьэлу, е нэрымылъагъу зыхэщIэкIэ-гупщысэкIэу щытми.
Iуэхур зэрыщыт дыдэмрэ сэ ар къызэрысфIэщIымрэ я зэхуакум пэжуи пцIыуи къыщIэкIынкIэ хъуну щытхъумрэ дагъуэмрэ къыдоувэ. Си щытыкIэм теухуауэ сэ езыр сыщыуэнкIэ е сызахуэнкIэ зэрыхъунум хуэдэ дыдэу, сыкъэзыцIыхухэм сызрагъэувэ сурэтыр пэжынкIэ е нэпцIынкIэ мэхъу. Ныбжьэгъурэ жагъуэгъуу цIыхухэр щIызэхэздзым и щхьэусыгъуэр арагъэнщ: щытхъу сфIэфIмэ, зигу срихьхэр е сызыгъэлъапIэхэр согъэныбжьэгъу, си ныкъусаныгъэхэр сэзыгъэлъагъужхэр согъэбий. Е лей зезымыхьэ цIыхуфI дыдэ сымыхъуауэ сызыхущIэкъу мурадым сызэрылъэмыIэсынур си фIэщ хъумэ, щыуагъэншэу захуагъэм сыхуэзыунэтIхэр нэхъ къызощтэ.
Иджы фIымрэ Iеймрэ я пщалъэр щхьэж зэригъэувым елъытамэ, сэ сфIэфIыр зыгъэзахуэ щэнхабзэ, цIыхубэ зэхэтыкIэ щызекIуэ щIыпIэр къыхэсхынущ, апхуэдэ цIыхухэр щынэхъыбэ зэхуэсыпIэр е зэхуэсыгъуэр сфIэфIынущ, щымащIэм е здэщымыIэххэм япэIэщIэу сызэрыщытынум сыхущIэкъунущ. Псалъэм папщIэ, сабийр къыхуэпхъашэ дэджэгуэгъу е гъэсакIуэ здэщыIэ, сыт щыгъуэи къыхуэIэфI адэ-анэр здэщымыIэ еджапIэм е джэгупIэм мыкIуэн щхьэкIэ магъ. Балигъхэм зыхащIэр сытым дежи къамыгъэлъагъуэми, зыхущIэкъур ардыдэращ.
ЦIыхум езым дежкIэ нэхъыфIыр зэпымычу IупщIу илъагъужу щыткъыми, гъуэгум тет гухэр зэблэзыгъэкI уэздыгъэхэм ещхьу, плъыжь, гъуэжь, удзыфэ къытхуэзыгъаблэ щэнхабзэр ди зэпрыкIыпIэхэм тыдогъэувэ, абы иукъуэдий зекIуэкIэм Iэуэлъауэншэу дызэрытетынум дыхущIокъу. Нэхъыжь-нэхъыщIэкIэ дызэхэтщ: гъащIэм нэхъыбэрэ хэта нэхъыжьым уимыгъэбэлэрыгъыу захуэм ухуиунэтIыныр къехъулIэн хуей хуэдэу щытщ, адыгэ хабзэмкIэ ар абы икIий и пщэрылъщ.
Ныбжьрэ IэпкълъэпкъкIэ хэхъуа, зи гъащIэ еплъыкIэм зиубгъуа, гъэунэхугъуэкIэ нэхъ бейуэ щыт цIыхум зимыужьу, нэхъ бзаджэу жыпIэмэ, фIым хуэмыузэщIа «сабиижьу» къыщынэ куэдрэ къохъу. Сыт щхьэкIэ? Дохутырым – витамин, егъэджакIуэм – гъэсэныгъэ, лъэпкъылIым - хабзэ узыншэ хуэныкъуэу къыщыхъунущ апхуэдэ нэрыбгэм. Ауэ дэ дызыхуейр цIыху псори зэхуэзыгъадэ, псори акъылэгъу дыздэзыщIын, шэч къызытедмыхьэжын, упщIэ дгъэувам щыуагъэншэу пэджэжын жэуапт, апхуэдэ щыIэмэ.
Лей зезыхьэм сыт зэрихьэр?
Тхыгъэм псалъащхьэ хуэтщIа псалъэжьыр зытеухуар цIыхум къыдалъху Iэзагъырщ. Зым хуэмыфI хьэдрыхэ кIуэкъым: дэтхэнэ цIыхуми пщIэ щIыхуэпщIын щхьэусыгъуэ гуэр бгъэдэлъщ, ар нэрылъагъу ехъулIэныгъэу щымытми, абы къыхэкIыу зыри бгъэикIэ хъунукъым. Ар хэти къыгурыIуэ хуэдэу щытщ. «Хьэдрыхэ» псалъэр къызэрыхэхуэм псалъэжьым и купщIэр нэхъ кууж ещI: зыгуэрым удэзыхьэх дуней тетыкIэ думылъагъуми, абы Iей псори къыщIыхуэгъун фIы гуэр хэлъми пщIэкъым, ухуэпсалъэу и гуэныхь къытумых жыхуиIэщ.
Ауэ мыбдежым дызытепсэлъыхьыну дызыхуейр нэгъуэщIхэм къахуэщхьэпэн Iэзагъ зыбгъэдэлъым, апхуэдэ узэщIыныгъэ зымыгъуэтам елъытауэ, цIыхушхуэ хъуну е пщIэ зыхуригъэщIыну амал нэхъ зэриIэракъым, - апхуэдэм и зэран адрейхэм емыкIыну хуэбгъэфащэ нэхъ зэрыхъурщ.
Хьэл мыгъуэхэр къызэщIэпкъуэмэ, я нэхъыбэр утыку къитхьа «къызыфIэщIыжын» мэхьэнэм къызэщIеубыдэ. КъызыфIэщIыжам зыхуэзэну къыхуихуэ хэт нэхъри нэхъыфIу зелъытэж, абы шэч къытезыхьэ псоми ебгъэрыкIуэныр фIэзахуэщ. «Сэ сынэхъыфIщи сыхуитщ», - тепщэ тегушхуэкIэкIэщ ар Iуэхум зэрыбгъэдэхьэр. КъурIэнми къыщокIуэ апхуэдэм теухуауэ: «ФIы къыщехъулIэм деж, «ар си щIэныгъэкIэ къэзлэжьащ», - (жеIэри йогупщыс)».
Иджы дэIэпыкъуэгъуншэу, сэр-сэру пэжыр слъагъун папщIэ, захуагъэм и хьэтыркIэ «сэрэ-адрейхэмрэ» зэхэгъэжым сыIэщIэкIыфын хуейщ, сэрмырахэм сазэрыхуэпхъашэм хуэдэ дыдэу си щхьэми худэзмычыхыу. Уимыгъэбэлэрыгъыу зозыгъэлъагъуж нэхэр къэпщIыгъуафIэкъым: гур мыплъэмэ, нэр плъэкъым.
Нэхъ Iэгъуэу аргуэру дызылъэIэсыр лIэщIыгъуэ бжыгъэкIэ щIэныгъэ зэхуэзыхьэса ди анэдэлъхубзэ махуэращи, «лей» псалъэм зыгуэр къыджеIэ. Лейр узыхуэныкъуэ дыдэу щымыт хьэпшыпщ. Вакъэ лей, щыгъын лей, н. къ. «Лей зезыхьэм» зэримыхьэми хъуну гуэр зэрехьэ. Псалъэм папщIэ, бзэгу, пцIы... «Си пIэм сыкъомыш» псалъафэми къыхощ ар: сэ сыздэщытыпхъэм деж сыщытщ, ауэ уэ уи зыщIыкIэм си пщэрылъыр сымыгъэзэщIэжыф сещIри, дэ тIум ди зэранкIэ зэрыдунейуэ зэхэмызэрыхьын щхьэкIэ, си пIэм сыкъикIыу уэ уздэщытын хуейм деж узгъэувыжыныр къалэн сщыбощI. Ар жызыIэм цIыху зэпIэзэрыт («зэрытын хуей пIэм ит») фIэтщмэ, лей зезыхьэри къызытехьэри яхуэмыфащэ, я цIыхугъэмкIэ хамэ щытыкIэм иту жыпIэ хъунущ, акъыл гъущэкIэ Iуэхум убгъэдэхьэмэ. КIуэ, тэмакъкIыхьым и псапэр зэрынэхъ иныр, лей къытехьэм хуэбэшэчыр ГущIэгъущIрейм фIыуэ зэрилъагъур, лей зезыхьэр илъагъу зэрымыхъур зымыщIэ щыIэ къыщIэкIынкъым.
ПлъапIэр узыхуейр зыIэрыбгъэхьэн къудейрамэ, ущытмэ, удалъэнт, ущылъмэ, уубзэнти зэфIэкIат. Ауэ текIуэныгъэмрэ дэкъузэныгъэмрэ шэчыншэу хеигъэми залымыгъэми я Iэпэгъуу щыткъым. Аракъэ зытеухуар муслъымэнитI зэпэуврэ зым адрейр иукIмэ, тIури жэхьэнмэм зэрыкIуэнум теухуа хьэдисыр?! «Сыт щхьэкIэ, зыр цIыхуукIщ, адрейри жэхьэнмэм кIуэныр захуагъэ?» - жаIэу лIыкIуэ лъапIэм щеупщIым, «Абыи и къуэшыр иукIыну хуеящ», - къажриIэжауэ щытащ.
ДызыхущIэкъур зыгуэрым ил хуэдгъэузу, и щхьэ дгъэпуду, ипс пэдубыду ем къежьапIэ дыхуэмыхъунрамэ, ар къыдэхъулIэн-къыдэмыхъулIэныр зэлъытар ди къарур здынэсракъым, а щытыкIэм дизыгъэхуа щхьэусыгъуэращ. Дызытепсэлъыхьым щапхъэ IупщI хуохъу Тхьэр арэзы зыхуэхъун Хьэзрэт Алий теухуа хъыбару Руми Джэлалуддин усэкIэ къиIуэтэжар. Лъыгъажэм хэт щэхьабэ махуэм и маисэр бий ириудам тришэщIакIэт, модрейр къэгубжьу къыщеубжьытхам. Арати, текIуэныгъэм зы уэгъуэкIэ фIэкIа пэмыжыжьэ Хьэзрэт Алий маисэр ирихьэхщ, и Iэр бийм хуишийри къигъэтэджыжащ. «Сыт сыщIомыукIар?» - щIоупщIэ жагъуэгъур къэуIэбжьауэ. Бзэ зыбжанэм къыпхыкIыу къытIэрыхьа жэуапыр къызэрыдгурыIуэр мыпхуэдэущ: укъызэубжьытха нэужь сыкъэгубжьри, си IэбэкIэм сыпхурикъужын гукъэкIыр къыхэзэрыхьащи, си текIуэныгъэр «Алыхьым щхьэкIэ» сщIа псапэукъым, си бампIэр згъэтIысын щхьэкIэ сIэщIэщIа гуэныхьущ зэрыщытынур.
ГущIэгъубэм къыпхуимурадым упщуи упщылIуи, дунейм утетуи щIым ущIэлъуи, уеблэмэ Юнус бегъымбарым ещхьу джейм и кIуэцIым уилъуи улъигъэIэсыфынущ. Фирхьэуным и къуэдзэ хъуа Юсуф лъапIэр Мысырым пщылI къащэхуауэт къызэрыщыхутар. А гъуэгу дыдэм ирикIуащ адыгэ мамлюк сулътIанхэр. Тэурэтыр зи тыгъэ Муса бегъымбарыр къызыхэкIа лъэпкъыр, нобэ хэкужьым къэIэпхъуэжыну амал зымыгъуэт адыгэхэм ещхьу, Мысырым щыхэхэст. Гьиса лъапIэр дунейм къыщытехьа журт щIыналъэр, Къэфкъазыр Урысейм зэрыхэтым хуэдэкъэпсу, Урым къэралыгъуэшхуэр зи тепщэ щIыпIэ пхыдзат. Мухьэммэд лIыкIуэ лъапIэм Мэчэм и щхьэр щыдихым щыгъуэ, зэкIуэлIэн унэ и гугъу умыщIи, гъуэгу зэрытеувэн махъшэ иIэтэкъым…
А щапхъэхэм къагъэлъагъуэ хейм гува-щIэхами гъуэгу зэригъуэтынур, узэрыхеин амалхэм я нэхъ тыншри уздэщытын хуейм деж ущыту уи къалэныр бгъэзэщIэнырщ. Хейр лъэщщ, щытхъуми фэжагъуэми къигъапцIэкъым: фIым хуэщабэщ, Iейм хуэпхъашэщ, тIум щыгъуэми декIуэкIыгъуафIэщ. Зи гугъу тщIы хьэлыр екIуу къыщыгъэлъэгъуащ инд IуэрыIуатэм щыщ пракрит усыгъэм:
ЦIыху нэгъэсар щхьэхуитми,
Псоми яхуэжыIэщIэщ;
ЩэныфIэу мэIэбэ,
Бийм бгъэдэтми, зэрыщымыткъым.
А усакIуэ дыдэм къыкIэлъыкIуэ и сатырхэмкIэи дызригъэхъуэпсэну хэтыр щабагъыр зи тебзэ цIыху хэтыкIэращ:
ЦIыхуфIыр къэгубжькъым,
Губжьми Iей игу къэкIкъым,
КъэкI хъумэ, жиIэкъым,
ЖиIэ хъуми - щIогъуэж.
Хуэфащэм нэхърэ нэхъ увыпIэ лъахъшэ ихуам и гур мэкIуэдри хэкIыпIэхэм хуемыплъэкIыжыфу йокIуэт. Ауэ ар, дэIэпыкъуэгъу зэригъуэту, а щытыкIэм къокIыжыф. Хуэмыфащэ лъагапIэм къыщыхутам и щхьэр мэуназэри Iуащхьэм къехуэхым къыщыщIыр игу - и псэкIэ къыщощI. Тобэ къэзыхьыжам и псэкIуэдыр псапэ зэрыхъужым хуэдэ дыдэу, къызыфIэщIыжам хабзэм зыдригъэкIуу ищIа фIы тIэкIури псэкIуэд мэхъуж. Сыт псэкIуэдыр зищIысыр? ГукIэ е IэпкълъэпкъкIэ бгъэв гухэщIыгъуэ къызрикIуэ IэбэкIэ, псэлъэкIэ, гупщысэкIэ. Гунэфым и зэплъыжыкIэращ «Гушхуэ Тхьэшхуэ и жагъуэщ» щIыжаIар: узэрыдэпсэлъеям хуэдиз дыдэрэ умыукIытэжауэ фIым и кIуапIэм уи нэр къыхуэплъэжкъым. «Уа акъыл! Къэна уи емыкIу къыщIэщын?» - уи гум зэхисэу къегъэлъагъуэ а зыкъэщIэжыкIэр тырку усакIуэ Кысакюрек Неджиб Фазыл.
«Дыщэ мэз бжэн» жеIэри инд IуэрыIуатэм таурыхъ дахэ гуэр хэтщ инджылыз тхакIуэ Киплинг Редьярд итхыжауэ, совет зэманым урысыбзэкIэ ягъэува псысэ Iущхэм язт ар. Зи лъэгум дыщэ къыщIэщэщ мэз бжэныр зыIэригъэхьэн папщIэ, индыпщым абы и ныбжьэгъу щIалэ цIыкIур гъэру иубыдат. Мэз бжэн гу къабзэм зримылъэфыхьу пщым зыхуейр хуищIэну къигъэгугъащ, ауэ гуригъэIуащ: «срикъуащ» зэрыжыпIэу, дыщэр зэрыщыту кхъуэщын къутахуэ хъужынущ. Дыщэ уэшхым зыщызмыгъэнщI пщым зыкъомрэ гуфIэурэ къижыхьащ, ауэ хуэмурэ къытещащэ Iуащхьэр лъагэIуэ щыхъум, джалэри самэм щIэбэмпIыхьын щIидзащ. «Куэдщ, срикъуащ!» - жиIэу пщыр къызэрытхьэджэу, ахъшэ Iуащхьэр кхъуэщын самэ хъужри езыри абы хэлIыхьыжащ. Аращ къызыфIэщIыжам къыщыщIыр. ФIымрэ Iеймрэ зэрызэхигъэкIын акъыл иIэ пэт, абы мылъкумрэ пщIэ нэпцIымрэ зыдрегъэхьэхри, щытхъупс IэфIыншэм и гур къиуIарэ и псэм щыхэхэсу гъащIэр ехь. Абы ухуегъэсакъ КъурIэн лъапIэм: «Iейщ къызыфIэщIыжахэр зэкIуэлIэжыну щIыпIэр». Акъылэгъу къыбдэмыхъуж уи гум нэхърэ нэхъ гуащIэ жэхьэнмэ щыIэ?!
СыкъызыфIэщIыжыху си щхьэр согъафIэ. Си щхьэр згъэфIэху, сызыIурызылъэфэну си «псэжьыр» къарууфIэ мэхъу. Абы къару лей къылъыкъуэкIыху, сызэрыщыт дыдэр сэзыгъэлъагъуж гъуджэу зесхьэ си гум пшагъуэ къытрехьэ. А щыри – гури, псэри, щхьэри зейр сэращ, ауэ сыкъызэрызэфIэщIыжам Iуэхум мыамалыншэ, лей гуэр къыхигъахъуэри, гу-нэф, щхьэ-хуещэ, псэ-жь сыхъуащ.
ЦIыхур псэуныгуу щытыху, нэгъэсаигъэм хуэпабгъэ зэпытщ. КъызыфIэщIыжам а зэрыщытыххэу цIыху нэгъэсауэ зыкъыщохъуж, ауэ «Алыхьталэм лей зезыхьэхэр иузэщIкъым».
Зигу кIуэдар цIыхум бгъэдэлъ къарур къызэримыгъэщхьэпэфымкIэ къуаншэщ: «КъурIэныр ныщIыпхуедгъэхар гугъу уедгъэхьын щхьэкIэкъым».
Хэт-тIэ нэгъэсакIэ узэджэнур? Мис, мы иджыпстурей напIэзыпIэм зэи зэхэмызэрыхь дуней зэгъэзэхуам и пщэрылъ щрихьэкIыу здэщытын хуей дыдэм деж щыщытыфым нэгъэсаигъэм и Iэхьэ IупщI хэлъщ. ЗыщIыпIэ дежи къызэрыхэмыпIиикIым абы езы гъащIэр къыхуэныкъуэ ещI. Хахуэхэр, псэемыблэжхэр, щэныфIагъкIэ пэрытхэр-щэ?! Ахэр зыгъэпэрытыр пэрыт хъун гукъыдэжракъым, захуагъэр псэукIэ амалхэм я нэхъ тыншу къагъуэтащи аращ. А амалыр езы гъащIэм къигъэувхэм щытехуэкIэ, гугъу дезыгъэхьыну хуэмей ГущIэгъубэм абыхэм гу ялъыдимыгъатэу къэнэн?!
Зэманым декIур ехъулIащ
Толстой Лев фIыуэ зылъагъухэм ящIэжын хуейщ тхылъищу зэхэт «Сабиигъуэ. ЩIалэгъуэ. Зэманыгъуэ» повестыр. Франджы щэнхабзэм щIапIыкIа тхакIуэм укъуэдияуэ напэкIуэцI зыбжанэкIэ къыдгурегъаIуэ «комильфо» псалъэм къикIыр. «Зэрыщытын хуейм хуэдэу щыт», - аращ зэрызэрадзэкIыр адыгэбзэкIэ «хабзэ зыхэлъ» зыхужытIэн цIыху гъэсам хухэха а псалъэр.
Толстой и гупщысэм пэджэж хуэдэщ адыгэхэм «екIу-емыкIу» жыхуэтIэр. Хэт зэхэзымыхар «Зэманым декIур лIыфIщ» Къэзанокъуэ Жэбагъы и Iущыгъэр? Сыту пIэрэт узэщIакIуэм хилъхьэр «зэманым декIун» псалъэ зэпхам? Толстой и «комильфо»-м «зэрыщытын хуейм хуэдэу щыт» къригъэкIмэ, дэ цIыху нэгъэсам «здэщытын хуейм деж щыт» хужытIэну къыщIэкIынщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, цIыхум къытехуэр сыт щыгъуэи зыхэпсэукI лъэхъэнэмрэ щIыпIэмрэ елъытащ. Зэманым щхьэпрыжри къыкIэрыхури лIыфIкъым. ЛIыфIыр здэщытыпхъэм деж щытщ, а щIыпIэмрэ лъэхъэнэмрэ зэрекIуращ ар нэгъэса зыщIыр, лей къыщIыпкърымыкIыр икIи къыщIытемыхьэр, гупщысэр зэтхулIэращи, - къыщIызыфIэмыщIыжыр. «ЕмыкIущ» щыжытIэм дежи, «къызэрытемыхуэу зещI», «имыIуэху зэрехуэ», «хуэмыфащэ увыпIэ еубыд» мэхьэнэхэращ щIэтлъхьэр.
Нэгъэсар узэщIащ, игу зэгъар зыми ебгъэкъым. Жэбагъы и псалъэм зедгъэубгъумэ: «Зэманым декIур узэщIащ; узэщIар нэгъэсащ; нэгъэсар ехъулIащ; ехъулIар лIыфIщ». «ЕхъулIэн» псалъэри къызэрыдгурыIуэр «зи чэзум техуэн» мэхьэнэмкIэщ. Урыс-Къэфкъаз зауэм и зэманым напIэзыпIэм къыкъуэхуу зызыгъэбзэхыжыф адыгэхэм ехъуапсэ къэзакъхэм я псалъафэ урысыбзэм къыхэнащ: «ЕхъулIэным я насып хэлъщ: хыумысауэ къокIри къыумыхауэ мэбзэхыж».
«Сэри фIыуэ седжэнт унэ дахэшхуэ сыщIэсамэ», - жеIэ зеиншэ хъыджэбз цIыкIум, нэгъэсауэ къыфIэщI и ныбжьэгъухэм ехъуапсэу, езым иджыри узэщIа мыхъуа къару зэрыхэлъыр зыхещIэри. Анэм къулыкъущIэ къыхэкIынут – унагъуэ Iуэхур япэ иригъэщащ. Адэр тхакIуэ хъуфынут - жэгундэ химысэу хъунутэкъым. Нэмыгъэсахэм сытым дежи заухей. Къабыл мыхъуу нэщI исахэм ещхьщ ахэр. Нэмыцэ тхакIуэ Кафкэ Франц и адэм хузэхилъхьа тхыгъэр апхуэдэ гуэрщ зытеухуар: адэм быныр иригъэхъулIауэ къыфIощI, мылъку зэригъэпэщри, щIалэм зыщIэхъуэпс IэщIагъэр зэригъэгъуэтыну амал иритащи. Ауэ къуэм тхэкIэ Iэзагъ бгъэдэлъми, унагъуэ иухуэфкъыми, ар къезымыгъэхъулIэ хьэл гугъу зэриIэмкIэ и адэр егъэкъуаншэ. Литературэм и хьэтыркIэ, Кафкэ насыпыфIэнкIэи мэхъу, ауэ и псэм и Iэфым гъуэгу иритыфкъыми, нэмыгъэсауэ къонэ.
Псэм и IэфIыр
ПщIэ псори щIэпщIэр зыгуэрым и хьэтыркIэщ. Дунейм и тепщэу къигъэщIа цIыхум нэрылъагъумкIэ Iуэхур зэримыухыр гурыгъуазэкIэ зыхещIэ. ФIы-Iей, захуэ-къуаншэ, пэж-пцIы хуэдэ зэпэщIэуэ мэхьэнэхэр гъащIэм къыддыхэтщи, Iэбэгъуэ къэс тIум язым дыходэ, дызэрызэщхьэщыкIри арагъэнщ: зы гупым яфIэфыр ящIэ зэпыту псэукIэ зыри къэмыхъуну къащохъу, адрейхэм ящIэм кърикIуэр ялъагъури ем зэрызыщахъумэным йолIалIэ. КъуэхьэпIэм туз щIэхуауэ кърихьэкI «хуитыныгъэ» псалъэр «узыхуейр пщIэн» мэхьэнэм тету къыбгурыIуэмэ, япэрейхэр хуиту дунейм тетхэщ: лей зэрахьэнуи зэрахыжынуи хуитщ. Дэ, Пушкини жиIауэ, «нэгъуэщIщ, нэхъ лъагэщ хуитыныгъэу дызыхуейр».
Псэ зыIутрэ зыIумыту, псэущхьэрэ цIыхуу, сабийрэ балигъыу, хъулъхугъэрэ бзылъхугъэу дыкъыщагъэщIакIэ, дызыхуейм дызэрыхущIэкъу амалхэри зэщхьэщыкIын хуейщ. КъэгъэщIыныгъэкIэ нэхъ махэр нэхъ лъэщым зэрыдэплъейр дунейм амал нэхъ къызэрыкIуэу щызекIуэхэм язщ. Псэущхьэм - цIыхум, сабийм - балигъым зэрызытриухуэм хуэдэ дыдэу, бзылъхугъэм хъулъхугъэм зытреухуэ. Псалъэм папщIэ, адыгэшым и щэху бзыщIар и гур шум быдащэу зэрыкIэрыпщIэрауэ жаIэ. Адэмрэ анэмрэ жаIэр зэтехуэмэ, быным цIыхуфI къызэрыхэкIым хуэдэ дыдэу, адэм, дэлъхум, щхьэгъусэм е къуэм фIэлIыкIыурэ къэгъуэгурыкIуэ бзылъхугъэри щэныфIэ мэхъу. Хэт зымылъэгъуар сабийр зыдэплъей мыхъун егъэджакIуэм IэщIэхуэмэ къэхъур? Е унафэщI ткIий зиIэ бзылъхугъэм и гур унагъуэм щимыгъэтIылъыжыфу зэрыхъур? Ардыдэр къыщощI хъыджэбз цIыкIум дежкIэ нэхъыфIыр къызыгурымыIуэ адэм и пхъум, дэлъхум и шыпхъум, къуэ балигъым и анэм.
ИщхьэкIэ зи гугъу тщIа Чехов Антон «Фо цIыкIу» («Душечка») жеIэри хъэбар гуэр иIэщ. Бзылъхугъэхэмрэ хъулъхугъэхэмрэ хуитыныгъэкIэ зэхуэдэн хуейуэ зыукъуэдий зэщIэхъееныгъэм ижь зыщIихуа а Iуэтэжым хэт Олэ цIыкIу махуэ къэс жиIэм зехъуэж, зыдэпсэуну къыхуихуэ цIыхухъухэм, иужькIэ - щIалэ цIыкIум - нэхъ къафIэIуэхум елъытауэ. Езыр зыгуэр хуеин, щхьэхуэу зыгуэр и щхьэм илъын хуейкъэ а бзылъхугъэм, жиIэ хуэдэщ тхакIуэм. Ауэ хъэбарыр нэхъри нэхъ гъэщIэгъуэн ещI къыдэкIыгъуэхэм язым Толстой Лев абы хуищIа пэублэм. Ауан ищIыну хуеями, - жеIэ тхакIуэшхуэм, - Чеховым, езым гу лъимытэу, бзылъхугъэр зэрыщытын хуей дыдэр къыщигъэлъэгъуащ а Iуэтэжым. «Зэгуэр «ЗэманыщIэ» журналым зиусхьэн Ат бзылъхугъэхэм я гугъу щищI фельетон телъыджэ сыкъыщеджауэ щытащ, - пещэ Толстой Лев. – ТхакIуэм абыхэм ятеухуауэ гупщысэ куу утыку кърихьэгъат. «Бзылъхугъэхэм я къару къызэрихькIэ дэ, цIыхухъухэм, тщIэ псори зэращIэфыр къыдгурагъэIуэну хэтщ, - жиIэт абы. - Сэ абы шэч къытезмыхьэ къудейкъым, щыхьэту сыкъэувыну сыхьэзырщ цIыхухъухэм яхузэфIэкIыу хъуар цIыхубзхэм, уеблэмэ дэр нэхърэ нэхъыфIу къазэрехъулIэмкIэ. Ауэ бэлыхьыр къызэрыкIыр бзылъхугъэхэм яхуэщIэр цIыхухъухэм жыжьэуи гъунэгъууи зэрахузэфIэмыкIыр аращ». «Ар шэч хэмылъыххэу пэжщ, - жеIэ адэкIэ Толстойм. – ИкIий ар сабий дунейм къытегъэхьэн, пIын, гъэсэн Iуэху закъуэракъым зытеухуар. ЦIыхур Тхьэм пэгъунэгъу хъунымкIэ сыт и лъэныкъуэкIэи нэхъ лъагэу, нэхъыфIу, мэхьэнэ нэхъ зиIэ зэфIэкIыу щыт фIылъагъу Iуэхур къехъулIэкъым цIыхухъухэм - гу зыхуащIам зэмыплъэкIыжу зэрызытраухуэпэным хуэIэзэ бзылъхугъэ щыпкъэхэр сыт щыгъуэи зытетыр икIи зытетынур».
Зы лъэныкъуэкIэ, сабийри бзылъхугъэри махэщ цIыхухъум елъытауэ. Ауэ а махагъыр здэщытыпхъэм деж къызэрыщыхутэу, къызыхуигъэщIам лъэIэсыну амал егъуэтри, зи унафэ щIэтми хуощхьэпэ, езыми зеузэщI. ЦIыхум и мыкъалэн къызэрылъысу, ар игъэзэщIэф хуэдэми, езыр хэзыгъэщхьэхукI амалым темыIэбэху, зи пшынэ Iэпэ щIэуа Iэмэпсымэм ещхьу, макъамэ зэхыуигъэхыфынухэм я нэхъ гурыхьыр имыгъэIуфу къонэ.
Хъулъхугъэр бзылъхугъэм апхуэдэ къару быдэкIэ пыщIауэ щыткъым, зэ IуплъэгъуэкIэ, ар зыхуеплъэкIыр къэгъэщIыгъэкIэ и Тепщэращ. Сабийр – балигъым, бзылъхугъэр – цIыхухъум фIэлIыкIыным зэригъэтыншым хуэдэ дыдэу, хъулъхугъэр зыгъэтыншыр фIэщхъуныгъэмрэ ар зи лъабжьэ хабзэмрэщ. Пэжщ, гупщысэкIэм и кууагъым тепщIыхьмэ, зэхэгъэж щыIэкъым. «Уа цIыхухэ!» - жеIэ КъурIэн лъапIэми. Ауэ «цIыху» щытыкIэм унэсыжын ипэ узрикIуэ гъуэгум пщэрылъхэр зэрыщызэхэхам лъэбакъуэхэри нэхъ чыгъуафIэ ещI.
«Зыгуэр фIыуэ зымылъагъу, хэтми зыгуэрым щхьэкIэ и Сэ-р IэщIыб зымыщI бзылъхугъэ насыпыфIэм цIыхубз гуакIуагъ бгъэдэлъыххэкъым», - «УзэрылIыкIын уз» зыфIища и тхылъым нэхъ куужу а Iуэхум щытопсэлъыхь Данием щыщ гупщысакIуэ Кьеркегор Сёрен. «ЦIыхухъуми зыгуэрым зыIэщIелъхьэ псэкIэ, абыи апхуэдэ зэфIэкI бгъэдэмылъамэ, ар ныкъусаныгъэшхуэт абы и дежкIэ. Ауэ абы и Сэ-м гъуэгу къезытыр зыгуэрым псэкIэ зэрызыIэщIилъхьэракъым. Абы, бзылъхугъэм ещхьу, и Сэ-р щIэрыщIэу къигъуэтыжын хуейкъым, ар абы иIэххэщ. ПсэкIэ зриту щытми, абы а зетыкIэр зыхэзыщIэ Сэ-р къыхуонэ. ЦIыхубзыр апхуэдэкъым, бзылъхугъэ нэсым зэрихьэлу, ар и псэмрэ и Сэ-мрэ зыIэщIилъхьэ цIыхум кIуэ пэтми нэхъ щыщ мэхъу».
«Тхьэм щыхуэгъэзам деж, - жеIэ адэкIэ Кьеркегор, - цIыхубзымрэ цIыхухъумрэ зэщхьэщымыкIыж мэхъури, тIум я дежкIи «сэра» хъур я щхьэм хуемыплъэкIыу псэкIэ зэрызатырщ, а Сэ-р къызэрагъуэтыж Iэмалри зетыныгъэращ. Ар хъулъхугъэм дежи бзылъхугъэм дежи щыпэжщ, ауэ гъащIэм куэдрэ ущрохьэлIэ цIыхубзым цIыхухъур зэрызэхищIэм къыдэкIуэу фIэкIа Тхьэр щызэримыгъэцIыхуф».
А гупщысэхэм къагъэлъагъуэ муслъымэн щэнхабзэр щытепщэ лъэпкъхэм бзылъхугъэхэр «щIыдакъузэ» щхьэусыгъуэр. Щапхъэ папщIэу дигу къэдгъэкIыжынщ ислъам дунейм лъабжьэ хуэхъу хьэдисхэм ящыщу щэхьабэ цIэрыIуэ Ибн Умм Мактум теухуахэм яз. ЛIыкIуэ лъапIэм и щхьэгъусэхэр щыту, мо зи нэм имылъагъур къыщыщIэхьэм, бзылъхугъэхэм «зыщIэвуфэ» яжриIати, «сыт щхьэкIэ, ар нэфкъэ?» - жаIэри цIыхубзхэр Тхьэм и лIыкIуэм къеупщIыжащ. «Ар нэфмэ, фэ фынэф?» - яритыжауэ щытащ жэуапу.
Удз гъэгъам жьы зэремызэгъым хуэдэу, зыIуплъэм и гуапэ ищIын хьэлыр зи лъым хэту къагъэщIа бзылъхугъэмрэ сабиймрэ зызэдрагъэкIун хуэмейм зытраухуэн хуей хъуху, ягухэр зэхэзехуэн мэхъу. Дин щэнхабзэм нэхъ щызекIуэр цIыхубзым и пщIэр хъума хъун папщIэ, езым и дахагъэр нэIурыт имыщIыныр зыукъуэдий гупщысэкIэрщ. Ауэ психологие и лъэныкъуэкIэ, езым и зыужьыныгъэм сыт нэхъ хуэщхьэпэр жыпIэмэ, гум дэхьэн IэкIуэлъэкIуагъыр къыщимыгъэсэбэпыпхъэ утыку зэрыхъукIэ имыхуэнырщ.
Зэгуэр «Бзылъхугъэм дежкIэ сыт нэхъыфIыр?» жаIэри щэхьабэхэм псалъэмакъ ирашэжьат. Зэдауэ къыщыхъейм, Хьэзрэт Алий а упщIэр езым и щхьэгъусэ, лIыкIуэ лъапIэм ипхъу гъэфIэн ФатIимэ Зухра хуихьащ. «Хамэ цIыхухъум къимылъагъуныр, езыми хамэ имылъагъуныр», - къыжриIэжащ абы ФатIимэ. Жэуапыр игъэщIагъуэу, Хьэзрэт Алий ар хъыджэбзым и адэм деж щихьыжым, зэрыарэзыр зыкъригъащIэу: «ФатIимэ сэ сщыщкъэ-тIэ» (е апхуэдэ гуэр), дауэ щыуэн жыхуиIэу, къыжриIауэ къаIуэтэж. Апхуэдэ хъэбархэм гунэсу далъэмыIэсыжыфми, адыгэхэм «ФатIимэ» бзылъхугъэцIэм нэхърэ нэхъ фIащрей зэрыщымыIэм къегъэлъагъуэ абы и пщIэр ди лъэпкъым дежкIэ лъагэ зэпыту къызэрекIуэкIар. Нобэр къыздэсым дызыдэплъейуэ, дунейр къутэжыхукIэ дызрикIуэ гъуэгур захуэрэ къуаншэрэ къызэрыдыпщытэнур апхуэдэ гупщысэкIэ зиIа бзылъхугъэ нэсым и щIэблэ гъэлъэпIаракъэ?!
«Дэ дыхьэрыпкъым» жызыIэхэм папщIэи зы щапхъэ догъэтIыгъуэ. Щамил имамыр Къэлугэ къалэм гъэру щаIыгъым щыгъуэ, уи унагъуэм щыщ бзылъхугъэхэр едгъэблагъэну хуит дыкъэщI жаIэри къелъэIуахэти, «Ди тхылъхэм ярытщ ди цIыхубзхэр хамэхэм яхэдмыгъэхьэныр нэхъыфIу» жиIэри жэуап яритыжауэ щытащ.
ФIэщхъуныгъэм пщIэ щимыIэ щэнхабзэхэм къэгъэщIыныгъэрэ зэфIэкIкIэ зэмыщхь сабийри бзылъхугъэри хъулъхугъэри «хуитыныгъэкIэ» щызэхуагъэдэну хуожьэ. ГъэщIэгъуэнкъэ, диным мэхьэнэшхуэ щрамыт, ауэ хъыджэбзыр адэм, щхьэгъусэм, дэлъхум, къуэм фIэлIыкIын хуейуэ зыгъэув щэнхабзэм хапIыкIа бзылъхугъэхэм нэхъ псынщIэу заужь. Нэхъ губзыгъэр тепщэ мыхъункIэ амал зэримыIэм хуэдэ дыдэу, зи фIэщхъуныгъэр иримыкъу е ар зыбгъэдэмылъ цIыхухъур гъащIэр зи къежьапIэ, пкъыхэкI дунейр нэхъыфIу къызыгурыIуэ цIыхубзым и унафэ щIэмыхуэнкIэ амал иIэкъым. «Адэр ягъэгуфIэжыну» бгъуэнщIагъым щэхуу къуэхэр щызыпI сэтэнейхэм къагъэлъагъуэкъэ ар?!
Диным и хьэтыр зылъагъу гупщысэкIэм цIыхухъум и пщIэр щынэхъ инщ: Тхьэм къигъэщIар Iадэмщ, Хьэуа къыщIагъэщIыжари къызыхащIыкIари аращ. Ауэ лъагагъ зэрагъэлъэпIам и купщIэр зэхэзымыщIэм къару къратари фIокIуэд. Зы лъэныкъуэкIэ, Хьэуа и хьэтырыр апхуэдизкIэ инщи, жэнэтым ухигъэкIыжыфын хуэдизу узэмыбакъуэфынщ. Ауэ а гулъытэр «Алыхьым щхьэкIэу» щымыту Iиблис и чэнджэщкIэ (уэ къыхэпха уи гугъэу) къэхъун шынагъуэр зэрыпщхьэщымыкIращ бзылъхугъэм «бэлыхь» щIыфIащар. Iадэм зы напIэзыпIэщ унафэм зэрытеплъэкъукIар. «Сэ зэростам щхьэкIэ убгъэдэтыху узахуэт, - къыжриIэ хуэдэщ абы и Тхьэм. – Ауэ Сэ уэстам езыр-езыру къызэрыпхуэщхьэпэн къару зэрыбгъэдэмылъыр пщыгъупщэри убэлэрыгъащ». Псалъафэ гуэри щIэныгъэлIхэм я деж щызокIуэ: «ЩуIэгъэр зэмыдаIуэр Алыхьталэм емыдаIуэращ». Щамил махуэми жеIэ: «ЛIыр лIымэ, цIыхубзри цIыхубзынщ».
Сыт нартхэр Сосрыкъуэ щIыпэмылъэщыр? Абы, япэрауэ, Iэпкълъэпкъ къарум фIэкIа зымыцIыху нартхэм елъытауэ, анэ губзыгъэм и чэнджэщымрэ гурыгъуазэмрэ и Iэпэгъущ. ЕтIуанэрауэ, Сосрыкъуэ, Сократ ещхьу, и цIэ къримыIуапэми, цIыхухъур, бзылъхугъэм зэрелъагэкIыр, ар къару нэхъ быдэкIэ КъэзыгъэщIам зэрыпыщIар къэзыгъэлъагъуэ щэнхабзэм и мэ къыпщIрегъэхьэ, езыри апхуэдэ дуней тетыкIэр зыукъуэдий япэ лъэбакъуэу нартхэм къахохьэ.
Сосрыкъуэ и адэу хъыбархэм къыхэщ Уэзырмэс тхьэнэпцI Пэкъуэ и щхьэр зэрыпиупщIам укъыщеджэкIэ, щхьэхуимыту Ибрахьим лъапIэм теухуа къурIэн хъэбарыр уигу къокIыж. Ауэ Сэтэней иджыри Уащхъуэр зыгъэпэрыт лъэпкъым щыщ цIыхухъухэр зыгъэгулэз бзылъхугъэ Iущщ: «Уащхъуэр зи тхьэмыгъэпцI, ЗгъэпцIмэ сызэгуэзытхъын, - жеIэри поув бзылъхугъэ хахуэр и къуэм.
Сосрыкъуэ щыпсалъэкIэ, Уащхъуэ мэшынэ. IуэрыIуатэм ар мыпхуэдэ щIыкIэу къегъэлъагъуэ: «Бийм сигъэгулэзу зы жэщ згъэщIынум срелIэ!» А Сосрыкъуэ и псалъэр нартхэм я телъхьэ Уащхъуэ щызэхихым, ар Сосрыкъуэ щышынэжри жэщыр махуэ ищIыжащ».
«Нарт Сосрыкъуэ и лъэIур Тхьэм къыхуищIэрти иныжьыр къигъэхъужащ», - къыхощ хъэбархэм язым. УкIыпIэм ирашэу и куитIыр жаншэрхъым щыпихым, нартыр зауэ губгъуэм ирихыу къригъэлыным хуэпIащIэ иш Тхъуэжьей ар хуидэкъым: «Сэ игъащIэм сыщIэпхъуауэ, си щIыб бийми хуэзгъэзауэ езы Тхьэми илъэгъуакъым, уэ си Тхъуэжьеижь, си напэр тумых, си лIэгъуэр къэсами си зы лIэгъуэр лIэгъуитI умыщI, нэгъазэ!» – жеIэри, уей, мэлъаIуэ Сосрыкъуэр».
Лъэпщ, Тхьэгъэлэдж, Амыщ сымэ щхьэж и IэщIагъэм щыIэзэщ, ауэ а IэщIагъэр псэукIэ амалкъым, IэпщIэлъапщIагъ къудейщ. МелыIычхэм ещхьу, абыхэм яхэлъыр зы къарущ, Сосрыкъуэ ещхьу дунейр захуагъэм тету зезыгъакIуэ лъэкIыныгъэ лъагэр мыугуэшауэ цIыхум зэрыпкъырытыр зыхащIэным я зэхэщIыкIыр нэскъым. Лъэпщ Жыг Гуащэ къызэреIущэкIри абы и щапхъэщ.
«ЗыгуэркIэ фIыныр» нэхъ лъахъшэ дыдэу цIыхур зылъэIэсыфырщ. Лъэпщ гъукIэт икIи дохутырт. Амыщ псэущхьэхэр хуэжыIэщIэщ. Тхьэгъэлэдж мэкъумэш бэв къыдохъу. Ауэ нарт къызэрымыкIуэу щыт Сосрыкъуэ а къару псори зэуэ къыхуогъэщхьэпэ. А псори зэрызэригъэуIуфращ Сосрыкъуэ Сосрыкъуэ зыщIыжыр. Iэпкълъэпкъ къарум и закъуэ щыгугъыу къекIуэкIа нарт гупым я гупщысэм «Сосрыкъуэ и бзаджагъ» зыфIаща акъылыр псори игъэуIэбжьу къыхохутэ. Иныжьыр инщ, ауэ акъылыншэщ. «Пщы зи щыпэлъагъу тхьэ фIощI» жыхуаIэм ещхьу, гъущIытхьэти, мэзытхьэти зыфIаща, нобэ зетхьэ динымкIэ «цIыхухэм къыхагъэхьа мелыIыч» жыхуаIэхэр IэщIагъэлIхэщ, цIыхур щIым щыпсэуфу ирагъасэныр я къалэну. Ауэ псори зы къарум, зы гупщысэм, зы пэжым езыхулIэр анэ гъэсэныгъэ зыгъуэта, КъэзыгъэщIар зи Iэпэгъу Сосрыкъуэщ. Абы и псэлъэкIэм Тхьэм и хьэтырыр къыхощ, цIыхухэм къахэшыпсыхьыжа Лъэпщ хуэдэ мелыIыч ныкъуэхэми пщIэ яхуищI щхьэкIэ, захуигъэщхъкъым.
Сосрыкъуэ «зыгуэркIэ фIы» къудейкъым, - цIыху нэгъэсащ. Сыт ар къыдэзыгъащIэр? Сытри къызэрехъулIэм. Аракъэ нэгъэсаигъэм и лъэкIыныгъэр зэрыщытын хуейр? «Зым хуэфIыныр» IэщIагъэмэ, «сыткIи фIыныр» укъэзыгъэщIам упызыщIэ гурыщIэщ. А гурыщIэращ нэгъэса узыщIри, утезыгъакIуэри, узытезыгъэкIуэжри.
Сэтэнейрэ Сосрыкъуэрэ деж цIыхубэм щызекIуэ гупщысэкIэм зэрыщызихъуэжам и щыхьэтщ ищхьэкIэ дызытепсэлъыхь бзылъхугъэ лIэужьыгъуэр зыдэплъагъу щапхъэ Сосрыкъуэ и пшыналъэм япэу къызэрыхэхуэр. Ар «Сосрыкъуэ зэраукIар» хъыбарым къыхэщ «щIасэращ». Зи цIэ къыхэмыщ Сосрыкъуэ и «щIасэр» апхуэдизкIэ Сосрыкъуэ «теухуэпащи», нартым и щхьэм теухуауэ зыхимыщIэр абы зыхещIэ, къыпэщылъыр къыжреIэ, уеблэмэ езы хъыджэбзыр гущIыIэ къызэрыхуэхъуар къызыхэщ нэщэнэхэри щибзыщIкъым.
Абы и насыпыфIэ лIэужьыгъуэу щыт Мэлэчыпхъу и щхьэгъусэ кIуэдам и хъэбарыр шур зытемысу къэкIуэжа шым кърегъэIуэтэф. Я зэхуакум дэтхэм гу лъамытэххэу, «нартымрэ гуащэмрэ» тыгъэри, гъэфIэгъыбзэри, къэхъуа-къэщIахэри къызыхэщ псалъэхэр зэIэпахри, адэкIэ зытетын хуейм теухуауэ зочэнджэщ.
Нартым и гъуситIыр къиутIыпщыжащ:
- Гуащэм мафIэхъу схуефхыж! МазэкIэ сыкъэтын зэрыхуейри схужефIэж. Нобэ фынэсу пщэдей фыкъэсыжу фыкIуэж, - жиIэри. Зыщымыщу бохуцеяпхъитI Мэлэчыпхъу саугъэту къыхуригъэхьри и гъуситIыр къигъэкIуэжащ. БохуцеяпхъитIыр Мэлэчыпхъу къыхуахьри къэкIуэжахэщ. Нэсыжри нартым я пщэ кърилъхьар Мэлэчыпхъум жраIэжащ. ЕтIуанэ махуэм ежьэжын хуейти лIым жраIэжыну мыр яжриIащ:
«Вагъуэм из,
Мазэм итI,
Тхьэрыкъуэ пщэхуитIым я псэ,
КъуанщIэ фIыцIэжьитIым ягу хыумыгъэщIын», – жыфIи си лIым
схужефIэж, - жиIэри.
- ЩIалитIым абы къикIыр къагурымыIуэу, ягъэщIагъуэу зыщамыгъэгъупщэжын щхьэкIэ жаIэурэ кIуэжахэщ. Нэсыжхэри нартым елъэIуахэщ:
- Тхьэм щхьэкIэ, дэ зыгуэркIэ дынолъэIунущи къыджыIэ,- жаIащ.
- ФыкъызэлъэIу, сщIэмэ фызогъэгугъэ вжесIэну,- жиIащ нартым.
- ДынолъэIумэ мыращ:
«Вагъуэм из,
Мазэм итI,
Тхьэрыкъуэ пщэхуитIым я псэ,
КъуанщIэ фIыцIитIым ягу хыумыгъэщIын» - жиIэу гуащэм уэ къыпхуиIуэхуа псалъэм къикIыр къыджыIэ жаIэри.
- БохуцеяпхъитI фэзгъэхьам зым зы IэфракIэ, адрейм IэфракIитI къыпыфчат? – жиIэри еупщIащ нартыр и гъуситIым.
- Къыпытчащ,- жаIащ абыхэм.
- АтIэ зым зы IэфракIэ, адрейм IэфракIитI пачащи «тхьэрыкъуэ пщэхуитIым я псэ» жыхуиIар гуащэмрэ сэрэщ. «КъуанщIэ фIыцIитIым» жыхуиIэр фэ тIуращи, «Дэ тIум ди псэ, уи гъусэ нартыжьитIым я гугъу умыщIын!» – жиIэу аращ гуащэм и псалъэм къикIыр,- жиIащ нартым.
НартыжьитIым ар ягъэщIэгъуащ, абы иужькIи апхуэдэ зэй ящIэжакъым.
Тыгъэм я нэхъыфI мы псалъэ телъыджэхэр зэпуплъыхькIэи уегупщыскIэи защыбгъэнщIкъым: зыщыбгъэгъупщэну уигу пыкIкъыми, псалъэ якIэрыхукъым; пэжым и щыхьэтщи уагъэбэлэрыгъкъым; нэмыс хэлъщи уагъэукIытэкъым; гухэлъым и хьэтыркIэ нэпсеягъэр егъэгъу, къуаншэми къыщхьэщож. «Тхьэрыкъуэ пщэхуитIым я псэр» метафорэкъым, тхьэрыIуэщ. Мыпхуэдэу мыпсалъэфхэм щхьэ жьэ зэщIахрэ жыуагъэIуэу, шэрыуэщ, кIэщIщ, купщIафIэщ, узытеплъэкъукI мыхъунуращи, «тхьэрыкъуитIыр» зы псэу зылъагъу бзылъхугъэр и лIым зэрыкъуэтым, зыкъуэтми къызэригъэпэжым а тIур псэкIэи бзэкIэи зэрызэрыщIэр щыхьэт хуохъу. Ар зыгъэунэху нарт лIыкIуэхэр нэхъыфI зэрыхъур цIыху нэгъэсам и уасэр къыбгурызыгъаIуэ щапхъэщ: абы ифI псоми йокI.
Мы дызытепсэлъыхьыр щIэныгъэ бзыщIа гуэру щытамэ, ищхьэкIэ къыхэдгъэхуа «псэм и IэфI» псалъэ зэпхар адыгэбзэм хэтынтэкъым. А псалъэ зэпхар армырауэ пIэрэ нэгъэсаигъэм и кIуапIэр къытхузэIузыхынур? «Псэ къабзэ» щыжытIэм дежи дыпэжыжьэ хъункъым а мэхьэнэм. Ауэ псэ къабзэр фошыгъупсмэ, псэм и Iэфыр фощ.
ЗифI мыузэщIа цIыху нэмыгъэсам езым нэхъыфIу хэлъым гъуэгу иримытыфми, ар нэгъуэщIым занщIэу къыхелъагъукIыф. А хъугъуэфIыгъуэм и лъыхъуакIуэущ цIыхур дунейм къызэрытехьэр, аращи, малъхъэдисым гъущIыр зэрызэщIишэм хуэдэу, абы хуэчэмым и мэ къыщIимыхьэнкIэи абы IэщIэкIынкIэи амал щыIэххэкъым, зыхуейр къыгурыIуэжмэ. Щхьэхуещэр мэщхьэрыуэ, псэжьыр мэбгъэрыкIуэ, псэ къабзэм зыхуейр къигъуэтащи йокIуэтри гъуэгу захуэм тоувэ – аращ дызэрызэщхьэщыкIыр.
КъыжытIахэр зэхуэтхьэсыжмэ, цIыхухэм яхуэщхьэпэ Iуэхум лей зомыхьэу икIи зомыхыжу убгъэдэтыху, псэм и IэфIыр зи Iэпэгъу уи щэныфIагъри йофIакIуэ. Диным и плъапIэр гъащIэм и кIыхьагъкIэ дызылъыхъуэ мис а псэм и Iэфыр псынэм ещхьу ди гум къыщыдигъэгъуэтыжынырщ. Зэи мыкIуэд асууэ цIыхум пкърыт а къарур, дауи, IэщIагъэми щIэныгъэми къызэщIаубыдэкъым, ауэ ахэр зытцIыхужынымкIэ амал мэхъу. ДызыхуэкIуэ жэуапращи, къару пэжым лъэIэсар, ар зыбгъэдэмылъым щышынэжкъыми, зихъумэж ифIэщIу зыми ебгъэрыкIуэкъым. А гупщысэм ипкъ иткIэ, къызыхуигъэщIам теIэба цIыху нэгъэсахэращ зи зэран къыдэмыкIыну гъащIэм къыддыхэтри дызыдэплъеину зыхуэфащэхэри.
Хъуапсэ и псэ кIуэдкъым,
фыгъуэр мыгъуэ мэхъу
Зыхуэныкъуэм ехъуэпсэныр псэ зыIутым и нэщэнэщ: сымэжалIэмэ, ерыскъым е ар зиIэм сохъуапсэ, сыщыгъыныджэмэ – хуэпам. «Ярэби, мыбы и пIэ ситарэт!» - жызоIэ. А хьэлыр псэущхьэхэми ядыдоугуэш: Iэпкълъэпкъыр псэун папщIэ - ерыскъы; щIыIэм, хуабэм, емыкIум щыхъума хъун папщIэ - щыгъын хуэныкъуэщ. «ЦIыхухэм уахэгъуэщэн» гукъыдэжым къихьыр апхуэдэ хъуапсэ узыншэщ. «Хъуапсэ и псэ кIуэдкъым» – чэмым ухущIэкъукIэ гуэныхь къэпхькъым. ЦIыхур тхьэ щIелъэIури, щIэлажьэри, и Iэгъуэблагъэм щызекIуэ хабзэхэм щIытетри адрейхэм къакIэрымыхуу и щхьэ ипIыжыфын щхьэкIэщ. «Адрейхэм сахуэдарэт» гупсысэм мыпхуэдэ хъуапсэр егъэзахуэ.
«Хъуапсэ» псалъэм «хъун»-мрэ «псэ»-мрэ щызэхэлъщ, псэр хъуну, узыншэну хуейщ, хъуапсэурэ йофIакIуэ. А псалъитIыр - «хъуапсэмрэ» «фыгъуэмрэ» - уигу къагъэкI мыхьэнэхэмкIэ адэкIэ зэпэщIэбгъэувэмэ, етIуанэм «псэр зыгъэф, зыгъэгъу, хъугъуэ къезымыт» гупщысэм упещIэ, псалъэжьхэм хуэдэу, жамыIэпэми, уигу къагъэкI. Ди мурадыр псэр зымыгъэкIуэд «хъуапсэр» зэрытыпхъэ хъийм икIыу «фыгъуэ», псэкIуэд, «мыгъуэ» зэрыхъу щIыкIэр, гъуэгур, гурыщIэр, IэбэкIэр зэхэдгъэкIынырщ. МелыIычхэр Тхьэр зэхъуэхъуа Iадэм ехъуапсэри къызэтенащ, Тхьэр зэбга Iиблис ардыдэм ефыгъуэри къызэтенакъым.
Фыгъуэр сытым дежи нэгъуэщI цIыхущ. Иджыпсту псалъэ сэ фыгъуэ схэлъкъым, сиIэмкIэ сыарэзыщ, нэгъуэщIым ейм сехъуапсэкъым. ЖысIэм къизгъэкIыр: фыгъуэр зэрыпсэкIуэдыр апхуэдизкIэ къыддалъхуауэ тхэлъщи, ар цIыхум фIырыфIкIэ зыдимылъагъуж, гу зэрылъитэу зызыщидзей хьэлщ. Зыущэхум ар елъагъу, апхуэдэу щытыну хуэмейуэ зоныкъуэкъуж, и щыщIэныгъэу елъытэ. Дэ дызэщхьыну дызыхуэмейр ар зыдэзымылъагъужу зыхэлъ е зылъагъужу зыфIэзахуэ, нэгъуэщIыцIэ фIэзыщращ. УзытеукIытыхь хьэлым гува-щIэхами уполъэщ, ауэ цIыху хэтыкIэ Iэмал нэхъыщхьэу плъытэм зыбогъэужь, уефIакIуэ къыпфIэщIурэ щыхупIэм ухуешэ.
«Дунейм мыхъумыщIагъэ щывмылэжь», - къыжраIэмэ, «Дэ гъуэгу захуэм дытетщ», - жаIэри жэуап иратыж.
Фыгъуэр цIыхуфIкъым. ЦIыхуфIым адрейхэр и щхьэ хуегъадэри, езым емыщхьми, фIыуэ елъагъуф. Уеблэмэ, езым нэхъ къыщхьэщыкIыху, нэхъ и пIэ итыжу, езым хузэфIэмыкIын гуэр хуэлэжьу елъытэри пщIэ хуещI. МыцIыхуфIыр цIыху гугъущ: бгъэдэхьэгъуейщ, уригъусэну хьэлэмэткъым, къобгъэрыкIуэ зэпытщи, сытым дежи къыбдигъуэн къелъыхъуэ. Зэрынэхъ лъагэр уигъэлъагъуху, пщIэ зэрыхуэфащэр нэхъ къыбгурыIуэну щыгугъым ещхьщ. И цIэр фIыкIэ игъэIун папщIэ зэгъэзахуэшхуэ къегъэлъагъуэ, къаруи егъэкIуэд, ауэ псапэр езым хэщI, нэгъуэщIым хэхъуэ гуэрущ зэрилъытэри, и IэфIри зыхищIэкъым, и мыхьэнэри къыгурыIуэкъым. Псом нэхърэ нэхъ гугъу езыгъэхьращи, адрей цIыхухэр гъащIэм и IэфIыр IэщIэзыгъэкI бзаджэ гупу къыфIегъэщI зыри фIыуэ зэрыхуэмылъагъум.
КъызыхэкI щхьэусыгъуэхэр зыгурыбгъэIуэну ухуежьэмэ, «фыгъуэм» нэхъ къыпэщIэт гурыщIэр хъуапсэракъым, - фIыщIэращ. ФIыщIэр фIэщхъуныгъэм и лъэпкъэгъущ, фыгъуэнэдыр фIэщхъуныджэщ, зыми дзыхь хуищIкъым. Зыгуэр фIыуэ плъагъун щхьэкIэ, абы зэи лей къузэримыхынур уи фIэщ хъун хуейщ, мыбы апхуэдэ цIыху и хъуреягъым щилъагъукъым. Абы цIыхухэр лIэужьыгъуищу еугуэш: зыгуэр къызыпыкIынур, абы къикIыр – къыпхуэгъэдэIуэнур е къыпхуэгъэпцIэнур; къыпыкIынуIами зи лъэкIыныгъэ къыхуэмыгъэщхьэпэнур; лей къезыхынур. Иужьрейр къыхуэпсэлъэнкIэ (абы жиIэр цIыхухэм я фIэщ хъунущ), и мылъкум къыхэIэбэнкIэ (абы фIы гуэрым ухигъэкIыжынущ), зи дуней тетыкIэм езыр фагъуэ щIэхъукIынкIэ хъунуращ. МыгурыIуэгъуэу мыбы хэтыр: лей къезыхынкIэ хъунур езым нэхърэ нэхъыфIу къазэрыщыхъунум е апхуэдэу зэрыщытым шэч къытрихьэкъым. НтIэ, мыбы зэреджэн хуейр «фыгъуэнэдкъым», «игу ирихьым и гум дэмыхьэф цIыхущ». Уигу щрихькIэ, абы уи Iей зэрихуэн гукъыдэж зэримыIэр зэрыплъагъумкIэ зыкъыбоумысыж. Ар фыгъуэнэдхэм езыхэм къагурымыIуэжу яхэлъ хьэлщ: ягу иримыхьым еныкъуэкъукъым. Зы лIэужьыгъуэм зилъагъужыххэкъым: «Сэ нэхърэ нэхъыфI щыIэкъым». Адрейм зелъагъуж, ауэ зыкъиумыскъым: «Сэ нэхърэ нэхъыфI зэрыщыIэр сощIэ, ауэ ар здэщыIэм сэ зэи сыкIуэнукъым, сэ сыздэщыIэми зэи къэзгъэкIуэнукъым». Ещанэм зелъагъуж, зыкъеумыс икIи зегъэщIагъуэ: текIуар сыт щыгъуи захуэщ. Фыгъуэнэд ирагъэкIуэтам Тхьэм упэщIимыгъахуэкIэ. «Зыхуейр хуэвдз, и макъым седэIуэфынукъым», - жызыIэ Алыхьталэм ар жэуапыншэу къыщIимыгъанэ щхьэусыгъуэхэм язщ абыкIэ и лейм узэрыщихъумэр.
ЖытIэр мы гу Iувым лъагъуныгъэ къызэризэу, нэгъуэщI псалъэ къезэгъкъым, щIыкIэм уи фIэщ ещIыпэ: фIыуэ къыхущытхэм нэхъыбэ дыдэу яхуигъазэ гурыщIэр гукъанэщ. (ФIыуэ къэзымылъагъуну зыхузэфIэмыкI и быным деж нэгъунэ щыболъагъу ар, мыхэращ сабийр адэм е анэм зыгуэр дигъуэным тезыгъэгушхуэр, тепсэлъыхьу езыгъасэр). Къуаншэу зызыбжыжыр уи IэмыщIэм илъщ, сыт хуэдиз и мылъагагъми. Абы къару къезыт псоми уобгъэрыкIуэф уи мыарэзыныгъэмкIэ. Гъэкъуэншэныр зэи узымыгъэбэлэрыгъ Iэмалщ, псом ялейуэ нэгъуэщIкIэ узыпэмылъэщ цIыху хьэрэмыгъэншэхэм я деж щыпхокI. Езыми зэребгъэрыкIуапхъэр а Iэщэ дыдэрат, ауэ Тхьэм щIыхуэ къызэрытемынэм и щыхьэту (фыгъуэнэдми фIы игу къимыхьэххэу щыткъым, ифI щынэрылъагъу зы утыкуи щыпхущыгъэуэнукъым), цIыхуфIхэм къаухъуреихьынымрэ абы фейдэ хэмыхыфынымрэ мыбы хуэдэу зи натIэ ит гъуэтыгъуейщ.
Иджы бийр къэгъэнауэ, зыгуэр къызыпыкIынухэм къащыпихыфым деж щхьэ ахэр фIыуэ имылъагъурэ жыпIэнщ. Жэуап: арэзы хъукъым. ФIылъагъур фIыщIэм епхащ, арэзы мыхъум фIыщIэ зыхищIэкъым. Сыт фIыщIэр зищIысыр? Сызыхуэныкъуэ гуэрым сытезыгъэIэбам, сэр-сэру зэзмыгъэгъуэтыф хуэныкъуэныгъэ сщхьэщызыхам къызит гузэгъэгъуэ, фIы къеуэлIэну сызэрыхуэупсэ гурыщIэ. Фыгъуэнэдыр «фIыщIэкIэ» зэджэр нэгъуэщIщ. Абы нэрымылъагъум мыхьэнэшхуэ ириткъым. «ФIыщIэкIэ» ар зэджэр цIыхухэм зэхахыу зыгуэр къызэрыщытхъумрэ иджыри зыгуэр къызыпыкIынкIи хъунум кърит гугъэмрэщ. ФIы къыхуащIар езым зыIэригъэхьауэщ зэрилъытэр. Зэрыщыт дыдэри аращ: мыбы, и жагъуэ хъунщ жиIэу, зыхуэмей пIихынукъым, зыхуеи блигъэкIынукъым. Зыхуейр зэрызыIэригъэхьа гъуэгур ещIэж, къезытар зэрызыфIигъэлIыкIыфар зи Iэзагъыр езыращи, ар уасэ зиIэ гуэру илъытэн дэнэ къэна, и IэбэкIэм къытригъауэ фэ Iейр кIэрыщIащи, нэхъ псынщIэу зыщигъэгъупщэжмэ нэхъ къещтэ. ФIыщIэ зыщIыр зы лъэбакъуэкIэ нэхъ мыхъуми йокIуэт: «ЦIыхуфIхэр куэдщ, сэ нэхърэ нэхъыфIыр нэхъыбэжщ, сифI зезыхуэ Алыхьталэми жагъуэу сыкъилъагъукъым». Абы и фIэщхъуныгъэри йофIакIуэ, и хьэлми щабагъ гуэр къещтэ. Ауэ фыгъуэнэдым фIы хуэпщIэху зыгуэркIэ ущыгугъыу е уригъэкIуэтауэ елъытэ; къинэмыщIауэ, хэмылъ хьэл и нэм щIэпIуху уогъэбампIэ, сыту жыпIэмэ, абы фыгъуэр къызыхэкI адрей хьэл мыгъуитIри хэлъщ: нэпсейщ икIи быдэщ. Нэпсейм лей зрилъэфалIэмэ, быдэм къыдэхуэр икъузмэ, фыгъуэм, иIэр зэриIэу, уэ уи Iыхьэм ухигъэкIыжыну хуейщ. Абыи зыгуэр игу пымыкIыу щыткъым, ауэ IэфI щIэмылъущ е Iэуэлъауэшхуэ пыщIауэщ, щIыхуэшхуэ къыптехуэущ, пщыгъупщэжынкIэ шынагъуэ щымыIэущ зэрытэр. ФIы къыхуэзыщIэхэр зрипэскъым, тыгъэ хуэпщIкIи нэхъ гъунэгъу ухуэхъукъым. «Ныбжьэгъу» щызыбгъэдигъэхьэр ар зэригъусэм гъавэ къэкIуэн гуэрым и мэ къыщIригъэхьэмэщ – мылъку, пщIэ, къару… ПщIэкIэ зыщIимыгъэнщIыр аращ. Къулыкъумрэ мылъкумрэ пщIэщ, уакъуопсэукIыф, улъэщу фэ къыптеуэу. ИпэжыпIэкIэ мыбы къыфIэIуэхури зыфIэлIыкIри езым нэхърэ куэдкIэ нэхъ лъагэ, зыпэмылъэщын, зыбгъэдэмыхьэфын, жыIэщIэ хуэмыщIын цIыхухэращ. И пагагъымрэ (фIыуэ къыхущытым хуэгъэзауэ) и унэIут хьэлымрэ (зылъэмыIэсын зиIэм теухуауэ) зы хьэлым зэрыхэзагъэм укъегъэуIэбжь. Зыхуейр зэрыхуэпщIэу, уэ нэхърэ нэхъ лъагэ, ар зыIэщIигъэкIыфа цIыху мыхьэнэншэ уохъу. «Ахъшэ уэстамкIэ «Волга» къощэхури, «ухэт уэ?» - жыпIэу укъотIысыж», - зыхужаIар мыращ.
Мы хьэл гугъум и Iыхьэ гуэр, дауи, псоми тхэлъ къыщIэкIынщ дызэрырихьэлIэу къыщытцIыхужкIэ. Шэч куэд къэмынэу нэрылъагъущ ар щабагъымрэ ткIиягъымрэ я зэпэшачэр къэзымыгъуэтыфа адэ-анэм я деж къызэрыщежьэри. И адэ е и анэ лъэщым фIыуэ зыкъригъэлъагъуфыным, абы игу ирихь цIыху лIэужьыгъуэ къыхэкIыным и гугъэр хехыжри, сабийм къепэгэкIыр фIыуэ илъагъуу зрегъасэ, зэзымыпэсым къыкIэлъижыхьу мэхъу. ЩIалэ-хъыджэбз щапхъэхэр зэщхьэщокI. ИтIанэ апхуэдэ адэм е анэм пикIуэт быныр къытекIуэм и телъхьэ хъууэ цIыкIуху гугъу езыгъэхьам ещхь балигъ щыхъужыр адрей адэ е анэ мыткIийр ирагъэкIуэтыпамэщ. Быныр зыдэмыплъей, нэрылъагъуу темыкIуа лъэныкъуэм къылъыс пщIэр иIыгъыжмэ, сабийр гуитIщхьитI хъуми, хэкIыпIэншагъэм хуэкIуэкъым. Унагъуэр унагъуэ зэхуэщIауэ – хьэщIэимыхьэу - щымытмэ, и хьэлри къызэтонэ, нэгъуэщI цIыху лIэужьыгъуэ куэд зэрилъагъум къыхэкIыу: «Папэ гушыIэрэ, мамэ дыхьэшхмэ, хьэщIэ диIэу аращ». Ауэ нэгъуэщI зы лIэужьыгъуи щыIэщ: унагъуэр хьэщIэ кIуапIэу, ауэ псори ныкъуакъуэ лъэныкъуэмкIэ фIэкIа къимыкIыу. Абыи сабийр зэтреху. Мыхэр псори адыгэ унагъуэ щапхъэхэм ящыщщ, жыгыр иджыри щхъуантIэу, ауэ къудамэхэм я нэхъыбэм зыри къыпымыкIэжу. Адэ е анэ зэрымыс унагъуэм къыщыхъу сабийм и хьэлыр нэхъ гугъужщ: ар и ныбжьыр хэкIуэтэху щыIэщIэмыкI къохъу и сабиигъуэм къыздихь гужьеигъуэм, гурыIуэгъуэщ абы зэхуэдэныгъэм фIы къыщилъыхъуэн хуэдэу щIэх и гур къызэримыхьэжынур.
Сабийм и акъыл зэрыубыдыху нэхъ лъэщым и лъэныкъуэр къещтэ. Зэрыубыдащ жыпIэми, - узэсэ сэгъейщ. Балигъ фыгъуэнэд къызыхэкIа мы дызытепсэлъыхь сабийм IэщIэкIар и чэзум Iэрымыхьа гухуабагъ берычэтщ. Уайльд Оскар и жыIэгъэ цIэрыIуэхэм ящыщщ: «Фи сабийм цIыхуфI къыхэкIыну фыхуеймэ, насыпыфIэ фщIы». Сабийр насыпыфIэ зыщIыр куэд мэхъу, ауэ зыгъэтынш хьэлыр къыздикIыр дэнэ жыпIэмэ, ар балигъым къыбгъэдэкI фIылъагъум зэрыхэмыщIымрэ абы и уасэр зыхищIэн хуэдэу зыфIэнэ-зэкIужрей дэджэгуэгъу зэрыщымыщIэмрэщ. Джэгум узэхуегъадэ, япэрауэ. ЕтIуанэрауэ, упщми упщылIми, сытым дежи захуагъыр зи лъабжьэ джэгукIэ хабзэр къыпщхьэщытщ. А тIур – джэгумрэ фIылъагъумрэ - хурокъу сабийм, абы балигъ бзаджэ къыхэмыкIын папщIэ. Зэман докIри, джэгукIэр Iуэху щIэкIэ, IэщIагъэ мэхъу, фIылъагъукIэр – фIыщIэ щIыкIэ, цIыху хэтыкIэ, фIэщхъуныгъэ. Тыншщ икIи гурыIуэгъуэщ. Ауэ апхуэдэу хъун папщIэ, гъащIэр къызыIэпыпх балигъыр балигъыу щытын хуейщ, ин хъуа сабий къиину щымыту. «Вынд и шыр фIэдахэщ» псэущхьэ инстинктыр фIылъагъукъым – жэм лъакъуэм шкIэр имыукIыныр мащIэIуэщ шкIэм и дежкIэ. ЦIыхур шкIэкъым. Мысыр щIэныгъэлI Мутэуэлли Шэхьрауи гурыIуэгъуэу топсэлъыхь мы Iуэхум: «Псэущхьэхэр багъуэм зэфIэкIащ. ЦIыхур унагъуэм щапIын хуейщ, адэ-анэм – Iэпкълъэпкъыр къезытам – яхуиIэ фIэлIыкIыр КъэзыгъэщIам деж игъэIэпхъуэу фIэщхъуныгъэ зыхищIэфын папщIэ».
ФIылъагъур чэмыху, шынэм хохъуэ: зи хабзэхэр мыIупщI дунейм ущызыхъумэ къару закъуэр, псом нэхърэ нэхъ лъэщу уи нэгум щIэт адэм е анэм и гулъытэр Iэрымылъхьэмэ, аракъэ гу жьей (мы гу-шхуа) жыхуаIэр. Мыр ин хъуа нэужь, фIыуэ плъагъукIэ пхуригъэкъужкъым, лъагъуныгъэм и IэфIыр текIуэныгъэу фIэкIа зыхищIэкъыми, фIыуэ къэзылъагъур ипэжыпIэкIэ илъагъукъым, нэкIи гукIи ицIыхукъым икIи къыгурыIуэкъым. КъыщIыгурымыIуэр ТемырщIакъуэ и щыкъу щIалэм хужиIам тохуэ: «ЗыкъыфIэщIыжын хьэл зэрыхэлъым гу лъыстакъым». ЗыкъыфIэщIыжыныр – адрейхэм епэгэкIын, абыхэм нэхърэ нэхъ лъагэу зылъытэжын, захуэмыгъэдэфын. Езым нэхъ лъагэу зибжыжу зыщIар сыт? Зэхуэдэныгъэм, абы и лъабжьэ – захуагъэм и щапхъэ узыншэ зэримыгъэунэхуам; и жагъуэ къэзыщIрей икIи фIыуэ илъагъу адэм е анэм зэрызапищIыжам. Гъусэуи къилъыхъуэр езым ещхькъым – зыкъуэмылIыкIын, къыдалъагъун, итIанэми зригъэдэIуэфын, иригъэкIуэтыфын.
Фыгъуэнэдым зэрихьэ лейм уздыхимылъэфэн, е зигъэтхьэмыщкIафэу хуэмыфащэ жэнэтым зырыуимыгъэшэн папщIэ хэкIыпIэ щыIэ? ЩыIэщ. Ар зи фIэщхъуныгъэр мыфэрыщI нэрыбгэу ущытынырщ. Фыгъуэнэдхэм япщ Iиблиси зыпэмылъэщынур хэтми жеIэ: «Уи пщылI гу къабзэхэм нэмыщI…». Ауэ хэт пщылI гу къабзэу зызымылъытэжыр?!
ГъэщIэгъуэнкъэ, фыгъуэнэдым хуэдэу зыхуейр зыIэрызыгъэхьэф щыIэкъым, ауэ щыхъукIэ зыхуейр къезытыр цIыхухэм яхимыбжэу мэхъу. Щхьэ фIыщIэ имыщIрэ, щхьэ насыпыфIэ иримыхъурэ, фIыуэ ар хуэмылъагъурэ, цIыхуфI щIэмыхъукIрэ и хъуэпсапIэр – ар хъуэпсапIэ узыншэмэ – къызэрыIэрыхьам? Жэуапыр кIэщIщ: ар зыхуэныкъуэр зыхуейр къызытрих «иныжьратэкъым», абы IэщIэлъу къыIэщIигъэкIыфын гуэрт – мафIэ, ху жылэ, мылъку, пщIэ, сытми нартхэр къыщытхъуу езыри ин зыщIэхъукIын ехъулIэныгъэ. Ауэ псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, къыIэрыхьам хуеиххэтэкъым ар - хуейуэ къыфIэзыгъэщIар а зыщIэбанэм нэгъуэщIхэм я нэкIэ зэреплъарщ.
Тыкуэным бостей дахэ къашащ. Зы бостей закъуэ, хъыджэбзу къуажэм дэсыр ехъуапсэу. А бостейр сэкIунуми, схуэхъунуми, зэвми, кIэщIми сщIэкъым, ауэ псори зэрехъуапсэм нэгъуэщI сыхуэмеиж сещIри, тыкуэнтесым бгъэдэхьэн къызогъуэт, бостейр къуажэ хъыджэбзыр къызэхъуапсэу къыслъос, солажьэ… Сыхуейт а бостейм? Хэт сызыгъэбэлэрыгъар? Психолог цIэрыIуэ Фрейд Зигмунд щапхъэфI гуэр иIэщ апхуэдэ къыхэхыкIэ зиIэм ехьэлIауэ: мыбыхэм зыгуэр фIыуэ ялъагъун папщIэ ар нэгъуэщIым ирафыгъулIэн хуейщ. Зыгуэрым къытримыхар фIэIэфIкъым жыхуиIэщ. Мыбдежми аращ къэхъур: адрейхэр зэрехъуапсэращ бостейм уасэ хуэхъуар, армыхъумэ езым екIун-емыкIунракъым. Тыкуэным нэгъуэщI бостей Iэджэ къашащ иужькIэ, а къомым сыхэзыгъэкIыжа си бостеижьыр иджы слъагъу хъукъым… Аращ къэхъур, фыгъуэнэдым зыхуейр къыIэрыхьэху. И хьэлым къыщыщIыр сыт жыпIэмэ, игу нэгъэсауэ зэрымызагъэм, зыхуейр къызэрыгурымыIуэжым ар дуней мыIупщIым, нэгъуэщIым и нэкIэ зэфIигъэува дуней мыцIыхум тету егъэпсэу, адрейхэм я псэукIэр нэхъ зыхуигъэфащэу. Къарууншэ узыщIращи, и гур зыгуэрым иримыкъутыхьауэ цIыху сурэтым иувэкъым. Зыхуейм гъуэгу тыншкIэ тезгъэIэбэнщ жыпIэмэ, епIуэкIыр къуиудэкIыжыну бзаджагъ хурокъу, жыпIэр зэхихын хуэдэу Iущыгъэ хурикъукъым, дзыхь къызэрыпхуимыщIым къыхэкIыу.
Иджы мыр фIыуэ зылъагъуфын къыкъуэкIамэ, зихъуэжынт жыбоIэ. КъыкъуокI. Ауэ езыр фIыуэ къэзылъагъум акъылыншафэ иримыплъынкIэ Iэмал иIэкъым, сыту жыпIэмэ фIыуэ лъагъуныр хуэпщылIыныгъэщ, пщыр (фIыуэ ялъагъуну къэзылэжьыр) езыращ, нэхъ лъагэр нэхъ лъахъшэм епэгэкIыну хуитщ, езыр зыпэмылъэщхэм зэрахущытым хуэдэу. Зэхуэдэныгъэр фыгъуэнэдым зэи имыдэн философиещ, аращ ар нэхъыбэм теплъэкIэ къахэпцIыхукIыфу щIыщытыр.
Фыгъуэнэдым фIыуэ укъилъагъуфынукъым, ауэ фIыуэ плъагъуну хуит уищIынкIэи хъунущ, удэзэуэну узыхуигъэфащэмэ. ФIыщIэ щIахуэмыщI щхьэусыгъуэхэм ядэщIыгъущ фIы къыхуэзыщIэ цIыхур къыхуэмыгъэщхьэпэмэ, ар жагъуэгъуу къызэрилъытэр, унэрыс бий къызыхэкIри мыхэращ. ЦIыхухэм удалъагъуу удэныкъуэкъуэнумэ, ущытхъуу удэтынумэ, узбгъэдигъэхьэнущ. Мыбы, къытыдогъазэри, ипэжыпIэкIэ игу ирихьыр зыпэмылъэщ цIыхухэрщ, уэ удэIэпыкъуми, а бийр игу зэрырихьым хуэдэу зэи игу урихьынукъым. Абы щIехъуапсэри дигъуэри и Iэр иридзыхыу зэрызримыгъэукIырщ. «Абсурдщ», - жыпIэнщ. Бийр щIэбиижыр узытримыгъэкIуэнуракъэ? Iуэхум тхухэмых Iиблиси Алыхьталэр и фIэщ мэхъу: «Уи лъэщагъымкIэ соIуэ…» Сызэрылъэщыр уи фIэщ хъумэ, щхьэ си унафэр зэрызахуэм шэч къытепхьэрэ?! ЛъэщагъкIэ мыр зэджэр цIыхухэмрэ мелы1ычхэмрэ Алыхьталэм хуаIэ фIэлIыкI нэрылъагъурщ, абыхэм гукIэ зыхащIэ фIэщхъуныгъэ шэчыншэракъым. Ауэ Iиблис лей зэрырамыхам и щыхьэту, а нэрылъагъур фIымрэ Iеймрэ Iэмалу зэдаугуэш:
«Игъэгъуэщэнури куэдынущ, иузэхунури куэдынущ (а зы щапхъэм)».
Нэпсеиныр, быдэныр, фыгъуэныр зэпыщIауэ узищщ. «Хьэлэлым и гум фыгъуэ щыбгъуэтынукъым», - жаIэ. Аращ дин псоми сэдэкъэр щIагъэлъапIэр. «ФфIэфIым хэвмытыкIауэ фIэщхъуныгъэм и фIыр зыхэфщIэнукъым», - жеIэ тхылъ лъапIэм. Сытри уигу пымыкIыху уи ефIэкIуэныр нэгъэса хъукъым. «Гум пыкIыным» мыбдежым къикIыр узыхуэныкъуэм зыхэбгъэкIыжынракъым, хьэмэ уи мылъкур уугуэшу факъырэу ухыхьэжынракъым: дунеягъэкIэ пхухиха хэхъуэмрэ хэщIымрэ нэгъуэщIым IэрыхьэнкIэ Iэмал зэрыщымыIэххэр къыбгурызыгъаIуэ хуитыныгъэм нэхърэ нэхъ лъапIэ къомылъыхъуэнырщ. А гупсысэм темыщIыхьа ехъулIэныгъэ псоми, гува-щIэхами, и зэран къокI. ФIэщхъуныгъэр зэрызыпцIыхужын Iэмалщ. «ЗызыцIыхужым и Тхьэри ецIыху», - жеIэ хьэдисым. ЦIыхум зэрыщымыт зищIреймэ, зыхуэмыныкъуэм щIэхъуэпсмэ, къыхуэмыщхьэпэнум хущIэкъумэ, ар тыншу къехъулIэкъым. Дызытепсэлъыхь фыгъуэнэдыр зыхэмыкI бэлыхьым и къежьапIэри и кIуэдыжыпIэри аращ. Мыбдеж щыгъэпщкIуащ дунеягъэкIэ япэу гугъэ зыхэпхыж хэкIыпIэр: укъызыхуигъэщIам утеIэбэныр плъапIэ къудейуэ къыпфIэщI щхьэкIэ, - пщэрылъщ. А пщэрылъыр плъапIэу къызэрыпфIэщIым ар гъэзэщIа зэрымыхъур зи ягъэ къомыкIын гуэру къыпщегъэхъу. Ауэ зыпцIыхужын къалэныр гъэзэщIа мыхъуху, къурIэным нэхъыбэ дыдэрэ узыхуигъэсакъым укъыщохутэ: лей зыбохыж. Лей зэпхыжыху, «дунейм мыхъумыщIагъэ щызезыхьэхэм» уащыщщ, уи ехъулIэныгъэхэр уафэм щIэуэми, уи ныкъусаныгъэ хьэлэмэтхэр усакIуэхэм бдагъэщIэращIэми. «Псапэ къэзыхьыну хуейм и хьэлыр нэгъэса ирещI», - щIыжаIэри арагъэнщ.
