Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэжьхэр
Мазэ пэтрэ фыгъуэгъу иIэщ
Пащтыхьым и псэупIэр илъагъури, и унэжь тIэкIур игъэсыжащ, жи.
Делэм ущытхъумэ пагэ мэхъу.
Емрэ фIымрэ зымыщIэм имыщIэ щымыIэу къыфIощI.
Макъ зимыIэр уэрэд хуэлъэщ.
Напэншэ нэхърэ — накъэпакъэ.
Акъыл зиIэм и щхьэ урилъытынщ.
Блэ зэуар аркъэным щощтэ.
Мазэ пэтрэ фыгъуэгъу иIэщ.
Гуэныхь гулъэ зезышэм гуэныхь фэнжей худрадзей.
Уэр нэхърэ уи гугъэр сиIащэрэт.
Акъыл кIэщI бзэгу кIыхьщ.
Зы уэрэдым и хъыбар
Ленэ дахэкIей
Зыр адрейм егуэкIуарэ лъагъуныгъэр жэуапыншэмэ, Iэмалу иIэр сыт?! Псори зышэч тхылъымпIэмрэ къалэмымрэ къыбощтэри, уи гум бампIэу щызэтрихьар къыботхых.
Нобэ зи гугъу тщIыну уэрэдри апхуэдэу дунейм къытехьауэ щытащ. ЩIалэр хъыджэбзым егуэкIуат, ауэ, жэуап къыщрамытым, тIысри, губампIэдэхыу, итхащ мы уэрэдыр.
Уэрэдыр зытхахэр къэслъыхъуэу щIэздзащ, и хъыбар жезгъэIэн мурадкIэ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, псалъэхэр зи IэдакъэщIэкI Бахъуэ БетIал къытхэтыжкъым, ауэ макъамэр зей композитор Къардэн Хьэсэн телефонкIэ сыпсалъэу сызыхуейр щыжесIэм, арэзы хъуащ уэрэдыр дунейм къытехьа зэрыхъуам щыгъуазэ дищIыну.
— ДыщыщIалэм къуажэ, къалэ куэдым драгъэблагъэу, абыхэм кон—
цертхэр щытту, уэрэджыIакIуэхэмрэ композиторхэмрэ дызэгъусэу цIыхубэм даIущIэу щытащ, — къригъэжьащ Къардэн Хьэсэн. — Зэгуэрым апхуэ-дэу Тэрч къалэ драгъэблэгъащ. Тэрч налмэс заводыр щылъэрыхь зэманрат ар. А заводым и пэшышхуэм цIыхур щIэмыхуэу къызэхуэсат. Апхуэдиз цIыхум Бахъуэм зы хъыджэбз тхьэIухуд къахилъагъукIащ. И щIалэгъуэт, и насып къэкIуэгъуэти, «хьэуэ» къыжраIэну и пщIыхьэпIэ къэкIыххэртэкъым. Сытми, щIоупщIэ, хъыджэбзым зэризакъуэр къещIэ, арщхьэкIэ къидэркъым. Бахъуэм жей имыIэжу къэнащ. Зы махуэ гуэрым си деж къокIуэри, усэ итхам къысхуоджэ. А махуэ дыдэм стхащ макъамэри. Зэман куэд дэкIащ абы лъандэрэ, хэт ищIэн а тхьэIухудым и насып зэрыхъуар?! Уэрэдыр япэ дыдэу зыгъэзэщIар Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист Къуныжь Хьэждалщ, нэхъ иужьыIуэкIэ КIуж Борисщ. Нобэ утыку къихьэ щIалэгъуалэми яфIэфIу жаIэ мы уэрэдыр.
КIунтIыщ — ХьэпцIэ
Аннэ.
Нарзан къабзэр зи Iуплъэгъуэ,
Нэхущ вагъуэ шыр,
Шэджэмыщхьэ и пщыхьэщхьэу,
УсфIыхохьэ пкъым.
ЩIэтщ си нэгум уи нэкIу дыгъэу
Куэдрэ къысхуепсар.
КъокI, къокI, къокI,
Мэгъагъэ розэ жылэу
Си гум щыхэпсар,
Ленэ дахэкIей,
Дахэ псом я лей,
Ленэ дахэкIей.
Уафэм уеплъмэ, сэ къысфIощIыр
Пшэхэр зэкIэщIэкI,
ПщэдджыжькIэ си лэгъунэм
СщIыгъуу укъыщIэкI,
Уэ си гъащIэм хуэхъуи гъусэ,
Нэху щIы си дунейр,
Уэрщ, уэрщ насып зыдэзгъуэтынур,
Ленэ дахэкIей,
Дахэ псом я лей.
Пшагъуэр губгъуэм щыгъуэлъами,
Си нэр сфIызэпхоплъ,
Уи сурэтщ щыслъагъур дэни,
Пшынэр зи плIэрыхь,
ПщIыхьу сиIэр уэ сIыпхащи,
Сэ сиIэжкъым жей,
Уэ фи къуажэм уримазэщ,
Ленэ дахэкIей,
Дахэ псом я лей.
Сыпхуэхъунущ гъатхэ мазэм
Дыгъэ къуэмыхьэж,
Зи дэкIуэгъуэм зэрихабзэу,
Уи жьэгу пащхьэр хъуэж,
КъызэпшэкIри уи нур уагъэр,
Си пкъыр пщIащ мыхъей,
Уэ, уэ сыхуэшэ насып лъагъуэм,
Ленэ дахэкIей,
Дахэ псом я лей.
Фэ фщIэрэ?
Псалъэхэм я мыхьэнэр
Нысэлъыхъу. Адыгэхэм хабзэу яIащ. Зи къэшэгъуэ хъуа щIалэ зиIэ унагъуэм и благъэхэмрэ Iыхьлыхэмрэ яжриIэрти, хьэблэ-хьэблэкIэрэ, къуажэ-къуажэкIэрэ хэт хъыджэбз ишэгъуэ иIэми, ар нысэ хъунрэ мыхъунрэ щэхуу щыщIагъэупщIэхэрт, щыкIэлъагъэплъхэрт. Апхуэдэу нысэ яхуэхъун унагъуэм къыщалъыхъуэ зэманым «нысэлъыхъу» ящI хужаIэрт. Хабзэр ди зэманым мэкIуэдыж.
НысэкъешэкIыж. Ипэ зэманым адыгэхэм нысащIэр занщIэу я унэ ямышэу, я Iыхьлы, ныбжьэгъу е я гъунэгъу гуэрым и унагъуэм пIалъэ хэхакIэ щагъэIэрт. НысащIэр а унагъуэм къыщрашыжынум и деж, гум цIыхубз зытIущ, пшынауэ я гъусэу, шу гупи яужь иту кIуэхэрти, «УэредадэкIэ» къашэжырт. Абы «нысэкъешэкIыжкIэ» еджэу щытащ. Хабзэм ди зэманым узэрыщрихьэлIэжыр зэзэмызэххэщ.
Пхъуантэдэлъ(дыщырыкI). Ипэ зэманым дыщырыкIыу ят хабзэу щытар жэм, шы, мэл хуэдэхэрат. Абы къищынэмыщIауэ, езы цIыхубзым и щыгъын лейуэ пхъуантэм дэлъу и дыщым кърихыжам «пхъуантэдэлъ-дыщырыкIкIэ» еджэу щытащ. Ди зэманым пхъуантэдэлъ-дыщырыкI жаIэжыркъым.
Пхъуантэдэлъхьэ. Ипэ зэманым, адыгэ хабзэм къызэриубыдымкIэ, нысащIэр ягъэдыщэсауэ къыщыкIуэжым и деж, и пхъуантэдэлъым и гъусэу, и гуащэ-тхьэмадэм тыгъэ гуэрхэр къахуихьырт. А тыгъэм «пхъуантэдэлъхьэкIэ» еджэрт. Хабзэр иджыри щыIэщ мыкIуэды—
жауэ.
ПхъужьгъафIэ. Дыщасэм епха хабзэщ. Ипэ зэманым лIы дэкIуа я пхъур дыщасэ къыщыкIуэжам и деж, благъэ-гъунэгъухэм, Iыхьлыхэм гъуэрыгъуэурэ яшэурэ ар щагъэIэу щытащ. Пхъуантэдэлъым, дыщырыкIым хилъхьэну тыгъэ гуэрхэр къыхуащIырти, и адэ-анэм деж къашэжырт.
Ди зэманым дыщасэ кIуэжа нысащIэр и Iыхьлыхэм яшэу щагъэIэ къызэрыхъур мащIэрэщ, ауэ щыгъын ихьыжынухэм хилъхьэну хьэпшыпхэр иджыри ират, езытхэри нэхъыбэ хъуащ.
Пхъужь къафэ. Нысашэм хэт хабзэщ. Ипэ зэманым унэишэ щащIым и деж, лIы дэкIуауэ абы кърихьэлIа цIыхубзхэм папщIэ джэгу ящIырти, ахэр гъуэрыгъуэурэ къагъафэрт. Щхьэусыгъуэ гуэркIэ къэмыфэхэм къэфапщIэу фадэ, шхын, хьэпшып цIыкIуфэкIухэр (бэлътоку, дыху сабын хуэдэхэр) яту щытащ.
Ди зэманым хабзэм зихъуэжащ: иджы къэфами къэмыфами зэхуэдэу, къэфапщIэ ят. Япэми хуэдэу, иджыри къэфапщIэхэр зэхуахьэсри, унэишэм «Уэредадэ» жызыIа гупым ират.
Пхъурылъхухуэупсэ. ЦIыху зэхущытыкIэм ехьэлIа хабзэщ. Унагъуэ ихьа цIыхубзым къуэ игъуэтауэ ар анэшым япэу къахихьэжа нэужь, сабийм тыгъэ хуащIырт шыщIэ, танэ е хьэпшып гуэр. Тыгъэр нэхъыбэу къызыбгъэдэкI хабзэр сабийм и анэмкIэ и адэшхуэ-анэшхуэхэрт. Апхуэдэ тыгъэм «ПхъурылъхухуэупсэкIэ» еджэрт.
Хабзэр ноби щыIэщ, ауэ иджы пхъурылъхум тыгъэ хуащIыр Iэщкъым, атIэ хьэпшып лъапIэ гуэрщ е ахъшэщ.
Думэн Хьэсэн.
ГушыIэ
Щхьэ укъызэупщIрэ-тIэ?
Мэз къикIыжрэ пэт, Хъуэжэ зылI кърихьэлIащ.
— Дэнэ ущыIа, Хъуэжэ? — къеупщIащ лIыр.
— Мэшых сыщыIащ, хукхъуэ къызошэ, — жиIащ Хъуэжэ.
— АтIэ уи гум илъыр пхъэи, мэз ущыIа хъунщ, — жиIащ лIым.
— Си гум илъри мэз сызэрыщыIари щыпщIэкIэ — емынэм узэрихуэрэ, щхьэ укъызэупщIрэ-тIэ? — жиIащ Хъуэжэ.
Махуэ Iэлисэхь.
ЖыIэгъуэхэр
Ухэдэ-ухэмыдэми, къыпхуиухар къыплъос
Дунейр хуитщ, жьантIэмкIэ уемыкъумэ.
Псэм фIыуэ илъэгъуар нэм щIагъуэу къищтэркъым — топщIыпщIэ.
Псыдзэм псыр нэхъ ин ищIыркъым — егъэутхъуэ.
Хэт сыткIэ къыбдэIэпыкъуми, лIыгъэ зыми къыпхилъхьэфыркъым.
ЛIыр хуэмыхумэ, фызым, хуей-хуэмейми, унафэр ейщ.
Къомызэгъымрэ умыгъуэтымрэ хъуэпсапIэщ.
Насыпри насыпыншагъэри лIэужьыгъуэ зыбжанэу зэщхьэщедз: щхьэж и зэхэщIыкIым елъытащ.
Насыпым ебакъуэ щыIэщи, къебэкъуэж къэхъуркъым: къожьэу щыскъым.
Насыпым цIыху зэхэгъэж ищIыркъым.
Узыхуейм уи Iэр техуа нэужь, узыхущIэкъуар арауэ къыпщыхъужыркъым.
Узыщымыгугъауэ къэбгъуэтыжыр щIэуэ къыпхэхъуэ пэлъытэщ.
Ухэдэ-ухэмыдэми, къыпхуиухар къыплъос.
ХэплъэхэкIыж нэхърэ — кIэкъинэ: насыпыр здэщыIэр пщIэнукъым.
Нэпсей щIегъуэжрэ «Iущ» хъу хьэлэлрэ къигъэщIыркъым.
ЗэбиитIым зы ныбжьэгъу яхуэщщ.
Зэныбжьэгъугъэм и зэран ещанэм екIын хуейкъым.
ЗэхуащIахэр зэрахъуэныжмэ, ныбжьэгъугъэм кIэ игъуэтащ.
Лъагъуныгъэр псэм зэрыфIэфIщ, ныбжьэгъугъэр щхьэм къызэрилэжьщ.
Бейтыгъуэн Сэфарбий.
«Си бзэ - си псэ, си дуней» фестиваль-зэпеуэм хэта пщащэхэр. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
Прозэу тха усэхэр
Колумб зэрыгуфIар сытым щыщ!
Мазиблым ит хъыджэбз цIыкIур махуэ зытIущ хъуауэ яIэщIопкI, яIэщIолъ, яхуэубыдыжыркъым. И анэшхуэр егъэбэлэрыгъри, щIым зредзых. Ауэ фызыжьыр мапхъуэри и къуэрылъху цIыкIур, цы Iэрылъхьэу, къеубыдыж. Ар и гуапэ хъуркъым сабийм: и анэшхуэм и Iэблэм зыкъригъэцIэнтхъуэхыну адэкIэ-мыдэкIэ зеIуантIэ-зешантIэ.
— Мы плъагъум сыпэлъэщыжыркъым: къикIухьынущ! — жеIэ анэшхуэм, сабийри, щымыхъужым, щIым гъунэгъу хуещI.
Хъыджэбз цIыкIум и лъакъуэ лъэныкъуэр ирегъэлэлэх икIи щIым япэу йоIусэ. Япэ дыдэу! МэгуфIащэри, и нэр щоункIыфIыкI, и лъакъуэ цIыкIур къепхъуэтэж, и нэр зэтрепIэри къызэтрехыж: дыгъэм зыщхьэпредзри зыкъыщхьэпредзыж.
Сабийм и лъакъуэ цIыкIур аргуэру ешийри, етIуанэу щIым йоIусэ: аргуэру дыгъэм зыщхьэпредзри зыкъыщхьэпредзыж.
Америкэр къыщилъэгъуам Колумб зэрыгуфIар сытым щыщ япэ дыдэу щIым щеIусам а сабийм къигуфIам елъытауэ!
Сыт пщIэфын?
— ЖьакIэупсу улэжьэфыну?
— Хьэуэ: си Iэпэ-лъапэр мэсыс.
— Ушофёрыфыну?
— Хьэуэ: си лъакъуэ лъэныкъуэр фIыуэ къыздэбзыркъым.
— Дэрбзэру улэжьэфыну?
— Абыи сыкъикIыркъым: сынабгъэщ.
— НтIэ, жэщ плъыру…
— Ари хъунукъым: сычэфу сыIурихмэ, сыкъыпхуэгъэушынукъым.
— СщIэркъым-тIэ пхуэсщIэнур… къэрал пхузехьэн?
— Ауэ сытми зесхьэн: сыт абы хэлъыр?!
Къэжэр Хьэмид.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:6. ПкъохэмкIэ лъагэу Iэта мэкъу хъумапIэ. 7. Нартхэм я бжьамияпщэ. 8. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 9. Ефэндыхэм я нэхъыщхьэ, хеящIэ. 10. … и жапIэр езым къегъуэтыж. 11. Шы тхъуэплъ, и кIэмрэ и сокумрэ фIыцIэу. 12. Швейцарием и къалащхьэ. 15. Хьэкъущыкъу. 17. Iэщым зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. ЦIыху мыкхъэмывэм щхьэкIи а псалъэр къагъэсэбэп. 20. Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм я щIыналъэхэм щыIэ псыежэх. 21. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ цIыхур щыту малIэ. 24. 1964 гъэм, Хрущёвыр трагъэкIа иужь, СССР-м и министрхэм я советым и унафэщIу ягъэуващ. 30. … жьгъей. 31. Автомашинэм, лъакъуэрыгъажэм, шыгум я зы Iыхьэ. 33. ПыIэ … . 35. А унэцIэр зэрахьэ РСФСР-м и цIыхубэ артистымрэ «Си шагъдий» уэрэд цIэрыIуэм и псалъэхэр зытха усакIуэмрэ. 36. Уэщым нэгъуэщIу зэреджэр. 37. Танкым ит Iэщэ. 40. УэрэджыIакIуэ, адыгэр зэуIуу щыпсэу республикищми я цIыхубэ артист. 41. Лэскэн куейм хиубыдэ къуажэ. 43. Мэ дахэ къызыхих ткIуаткIуэ. 44. Журналист, усакIуэ, «Нур» журналым и редактор нэхъыщхьэ. 45. Макъамэ Iэмэпсымэ.
Къехыу:1. Нартыхур бгъэлъалъэмэ, ар къонэ. 2. «Си нанэ, а хьэлъэзехьэхэрщ нобэкIэ къызэдэхащIэхэр, зеиншэщ мы … цIыкIур, жаIэурэ Iэ къыздэзылъэр» — ЩоджэнцIыкIу Алий и «Нанэ» усэм щыщщ. 3. ЛэжьакIуэжьым и Iэгум … трищIащ. 4. Дыгъэ къыщIэкIыгъуэм уафэм къищI плъыжьыгъэ. 5. Хьэжыгъэм къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 13. Къуэш … нэхърэ — ныбжьэгъуфI. 14. КIыщокъуэ Алим и усэ цIэрыIуэ. 15. Къэралым, республикэм, лъэпкъым я блэкIа зэманыр. 16. ХакIуитI зы … щIэзагъэркъым. 17. Школ пщIантIэм дэт еджакIуэ цIыкIухэр … къэпщIауэ зэрызохьэ. 18. Улажьэмэ, … пшхынщ умылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ. 19. ЩIыIум нэгъуэщIу зэреджэр. 22. … икIыпIэм унэмысу уи кIэр умыIэт. 23. ЛъагапIэ, Iуащхьэ. 25. ЩIыпIэ хуабэхэм, пшахъуэщIхэм хьэлъэзехьэу къыщагъэсэбэп псэущхьэ. 26. Ди республикэм щыIэ псыежэх. 27. Адыгэ генерал … Михаил. 28. Пасэрей зэрыпыджэ Iэщэ. 29. Уафэм щызеджадэ «бжьэхуц» Iэрамэ. 32. … зезыхьэ и Iэпэ йобзей. 34. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ фызыжь хьилэшы. 37. Щхьэгъусэм и къуэш. 38. ГъавэгъэкI, Социалист Лэжьыгъэм и лIыхъужь … Хьэлий. 39. Адыгэ театрым и джэгуакIуэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист … Мухьэмэд. 40. Ди гъунэгъум сыщIелъэIуар къысхуимыщIэу, …-пщэдей жиIэурэ сыкърешэкI. 42. Адыгэш къабзэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
