БыдапIэр къащтэ
Дунейпсо литературэм и хъугъуэфIыгъуэхэр
МЕРИМЕ Проспер
Си ныбжьэгъухэм ящыщ офицер гуэрым къысхуиIуэтэжыгъащ мы хъыбарыр. Езыр илъэситI-щы ипэкIэ Алыджым щылIащ. Хъыбарыр сигу къинащ, сщыгъупщэжыркъым. Аращ фхуэсIуэтэжынур.
Бжьыхьэпэ мазэм и плIым полкым сынэсащ. Полковникыр къысщыгуфIыкIакъым, гу зэрылъыстамкIэ. Ней-нейуэ къызэплъащ. Генерал Б. и тхылъымпIэр щезгъэлъагъум, сызэпиплъыхьащ, ифI зыкъришэжауи къысфIэщIащ, псалъэ гуапэ гуэрхэ-ри къызжиIащ.
Капитаным сригъэцIыхуащ абы. Дзэр къызэхикIухьри къигъэзэжа къудейт капитаным. ЦIыху къамылыфэ щхьэпэлъагэт ар, нэщхъыдзэт. Сэлэтым къыщыщIидзэри зэхэуэ Iэджэм хэхутащ, лIыгъэ зэримыхьатэмэ, эполетри жор дамыгъэри къыхуагъэфэщэнтэкъым. УIуплъэнкIэ домбейт, и макъыр гурымыхьт армыхъу. Иенэ деж шэ къыщытехуати, арат макъыхъу щIэхъуауэ жыхуаIэр.
Дзэ еджапIэр къэзуха къудейт — Фонтебло дэт еджапIэр. Ар щызжесIэм, капитаным и фэр зэлъащ, къызэплъри къызжьэхидзащ:
— Си лейтенантыр дыгъуасэ къаукIащ…
Сэ къызгурыIуащ абы къызиIуэкIар: «Абы и пIэ уиувэн хуей хъунущ, ар пхузэфIэкIын си гугъэкъым». Псалъэ дыдж пэздзыжын мурад сиIат асыхьэтым, ауэ зысшыIащ.
Ди щысыпIэм топ уэгъуитI хуэдэкIэ пэжыжьэ Шевардино быдапIэм къыщхьэщыуващ мазэр. Ар плъыжьыбзэт, инт, мазэ къыщIэкIыгъуэм деж зэрыхабзэщи. А пщыхьэщхьэм нэхъ иныж хъуауэ къысфIэщIащ мазэр.
Сэлэт лIыжь къызбгъэдэтти, абы гу лъитащ мазэр зэрыплъыжьыбзэм.
— Зэрыплъыжьыбзэ мазэр ныщхьэбэ! — игъэщIэгъуащ сэлэтым. — БыдапIэм гугъу дыдехьыныфэ тетщ.
Сэ Iэнкун сыкъэхъуащ, сэлэтым и псалъэр щызэхэсхым. ЗезгъэщIащ, ауэ жейм сезэгъакъым. СыкъызэфIэувэжащи, сыкъокIукI-сынокIукI. Шевардино жылэм пэгъунэгъу Iуащхьэхэм щызэщIагъэна мафIэхэм сахоплъэ.
Жьы къабзэкIэ сыбэуа нэужь, згъэзэжри си пIэ сизэгъэжащ, цейр зытеспхъуэри, си нэр зытеспIащ, нэху щыху сыжеин мурад сщIауэ. Жейм сыкъибгынами ярейт: си нэбдзыпэ къехакъым. Жейм сыщемызэгъкIэ, сигу фIы щыщIэнт? Iэджэм согупсысри сыщылъщ, си щхьэм къимыхьэ щыIэкъым. Мы уэхым щигъуэлъыкIа къомым — минищэм щIигъум си зы ныбжьэгъу яхэткъым. УIэгъэ сыхъумэ, сымаджэщым сыщIадзэнущ, дохутыр Iэшмэкъугухэр, дауи, къызэлIэлIэнукъым, къысхуащIэфыни щыIэкъым. Абы сыщегупсыскIэ, жейр нэхъри сщхьэщокIуэт: сыхелъафэ щыжысIэм, сыкъоскIэри, сыкъызэщоуж. Гупсысэ фейцей Iэджэ щызэблож си щхьэм — жеипIэ срагъахуэркъым гупсысэ мыфэмыцхэм.
ИкIэм-икIэжым сыхилъэфащ жейм. Нэху щыри бжьамий макъ къэIуащ — абы сыкъызэщигъэуащ. ДиувыкIащ, дабжа нэужь, фочхэр зэдгъэувэкIыжащ. КъэхъунIа хуейтэкъым нобэ, ди пIэ дисын хуэдэт.
Сыхьэтищым деж адъютантыр къытхыхьащ, унафэм къытхуеджэн щхьэкIэ. Фочхэр зыпщIэхэддзэжащ, фочауэхэм губгъуэм зрагуэшащ, абыхэм я ужь диуващ дэри. Дакъикъэ тIощI хуэдиз дэкIауэ, гу лъыттащ урысхэр зэхэзежэ зэрыхъуам — заIэт-ри быдапIэм дыхьэжащ.
Топхэр ижьырабгъумкIи сэмэгурабгъумкIи щызэхэтщ, ахэр тпэжыжьэщ, дэ дяпэ ищауэ бийм яхоуэ. Бийри теплъэкъукIыркъым — шэр къыттракIутэ. Шевардино быдапIэр Iугъуэм зэщIищтащ щIэх дыдэ.
Урыс топышэхэр тщхьэщолъэтри, ди топгъауэхэм ятолъалъэ, зы топышэ-топышитI хуэдэ къытхэхуэми, щIыр кърауд фIэкIа, дигу хагъэщIыфыркъым.
Бийм дебгъэрыкIуэн хуейуэ унафэ къэсащ. Капитаным и нэр къыстриубыдащ — шэч къысхуищIагъэнщ сыкъэшынауэ. Апхуэдэфэ стеттэкъым сэ, я ужь зыкъизгъэнэн мура- ди сиIэтэкъым — арагъэнщ си пащIэ къыхэжагъащIэм сыщIытеIэбар. Шынэ жыхуаIэр си пщIыхьэпIи къыхэхуэртэкъым, сызыщышынэр къэрабгъафэ къызаплъынырт. Топышэхэр тщхьэщолъэт, ар къысфIэмыIуэхуфэ зытызогъауэ. Нобэрей махуэм си нэгу щIэкIар щысIуэтэж- кIэ я фIэщ сымыхъункIэ сышынэрти, арат сигу къеуэр.
Дзэр зэхикIухьурэ ди ротэм къыщысым, полковникым къызжиIащ:
— Зауэ уи щыпэлъагъущ, умыбэлэрыгъ, укъэдзыхэ хъунукъым.
Сэ сыкъыпыгуфIыкIащ, лIыфэ зытезгъауэри. Си Iэщхьэри згъэкъэбзэжащ, гъунэгъу дыдэу къыщехуэха топышэм ятIэ къызиупцIати.
Урысхэм гу лъатагъэнщ я топышэ-хэр псыхэкIуадэ зэрыхъум — лагъым къыдаутIыпщащ: къуэм дыдэсти, топышэм нэхърэ лагъымыр нэхъ къытлъэIэсынут. Лагъым къутахуэм си пыIэр сщхьэщиудащ, сэ къызбгъэдэт сэлэтри зэшэзэпIэ ищIащ.
— Сынохъуэхъу, — къызжиIащ капитаным, пыIэр къэсщтэжа нэужь. — Нобэ ущIэгузэвэжын щыIэкъым, къэнэкIафIэ ухъуащ.
Си пыIэр зыщхьэрыскъуэжащ, шэр зэ здытехуам деж нэгъуэщI къызэрыщемыхуэхынури сигу къэкIыжащ: ар я нэщэнэщ зауэм хэтхэм.
— Ди жагъуэ-ди щIасэми, ди щхьэр яхуэдгъэщхъын хуей хъуащ, — жысIащ.
Делагъэ жысIарэ пэт, си гъусэхэр нэщхъыфIэ къэхъужащ.
— Сынохъуэхъу, — къыщIигъуащ капитаным, — шэм уIэщIэкIащ, къытригъэзэнукъым, ущIэгузэвэн щыIэкъым, ротэр уи IэмыщIэ къихуэнущ пщыхьэщхьэ. УIэгъэ сыхъуху къэс къызбгъэдэт офицерым и гущхьэр шэм пхисыкI хабзэщ — зэкъым зэрызгъэунэхуар… ГъэщIэгъуэныракъэ, абыхэм я цIэр П. хьэрфкIэ къыщIидзэрт даIимауэ.
Ар си фIэщ мыхъуауэ фэ зытезгъэуащ. Апхуэдэфэ зытригъэуэнт хэти, си пIэ итатэмэ. Зауэ сыщыхэхуар нобэт, итIани къызгурыIуэрт уигу бгъэкIуэд зэрымыхъунур, лIыгъэ зыхэбгъэлъын зэрыхуейр.
Сыхьэт ныкъуэ хуэдэкIэ шэр къыттракIутэри, щIегъуэжа нэхъей, урыс-хэр сабырыжащ, дэ къуэгъэнапIэм дыкъыкъуэкIри, быдапIэмкIэ дунэтIащ.
Ди полкыр батальонищ хъурт. ЕтIуанэ батальоным быдапIэм и щIыб дыхьэн хуейуэ унафэ хуащIащ; ад- рей тIур быдапIэм ебгъэрыкIуэн хуейт. Сэ ещанэ батальоным сыхэтт.
ЩIытIым дыкъыдэкIри дежьащ. Бийм шэр къыттрипхъэ щхьэкIэ къытфIэIуэхукъым. Шэр мэфий, къытхэуэр нэуфIыцIщхьэрыуэ хуэдэщи, дыдзыхэркъым, закъуэтIакъуэщ тхаукIыкIыр. Зыгуэр джалэмэ, сызоплъэкI. Си гъусэхэм ауан сыкъащI: «Щхьэ узэплъэкIрэ апхуэдизрэ, жьэкIэ умыплъэ, сакъ». «Сызэригугъауэ щынагъуэкъыми зауэр!» — сегупсысащ сэ.
Лъэхъулъэущ зытщIауэ дожэ быдапIэмкIэ, япэ ищахэм дазэрылъэщIыхьэжынщ дызыхэтыр. Урысхэм я кIий макъ зэхэтхащ: «Ура!» Щэнейрэ кIиящ урысхэр, итIанэ щым хъуащ, къытхэуэнри щагъэтащ.
— Сигу ирихьыркъым щым зэрыхъуар, — жиIащ капитаным, — фIы къытхуэдэкIуэнукъым абы.
Ди сэлэтхэр зэрыгъэкIииIуэ къысфIэщIащ сэ — ар сигу ирихьакъым. Урысхэр зэрыщымщ.
БыдапIэм щIэх дыдэ дынэсащ. Бжэгъу яехэр топышэм иращIыкIат, щIыри зэхэвыхьат. Сэлэтхэр быдапIэм тезэрыгуащи, зэрогъэкIий: «ИугъащIэ императорым!» АпхуэдизкIэ зэрогъэкIийри, быдапIэ я щыпэлъагъу къыпфIэщIынт.
Си щхьэр къэсIэтри сыдэплъеящ. Зэи сщыгъупщэжынукъым слъэгъуар. Iугъуэ фIыцIэр уэгум ихьат, быдапIэми щхьэщылът, хэплъагъукI къудейуэ. ЩIытIым къыщхьэпроплъ урыс фочауэхэр. Я фочхэр гъэп- кIащ, къыттрагъэпсауэ къытпоплъэ. Лъэбакъуэ зыхыбл нэхъ тпэжыжьэкъым я топыр, абы зы сэлэт бгъэдэтщ, топышэр къытхидзэным зыхуигъэхьэзырауэ.
Сэ сыкъэскIащ, жысIащ сигукIэ: кIэ згъуэта хъунщ. Урысхэр къытхэуэн хьэзырщ — кIэ бгъуэтынумэ, и чэзукъэ…
— Фымыдзыхэ! — кIиящ капитаныр.
Абы и макъ афIэкIа зэхэсхыжакъым — ар и иужьрей псалъэт.
БыдапIэм щэтоп макъ къыдэIукIащ. Урысхэм я фочхэр къызэрыттрагъэпсар слъагъури сыгужьеящ — иджы хъунщ кIэ щызгъуэтар. Си нэр суфIыцIащ, топышэ макъыр къыщыIум. ЦIыхур зэрогъэкIий, зэрызохьэ. Си нэр къыщызэтесхыжам, згъэщIэгъуащ — сыпсэу хуэди! БыдапIэр Iугъуэ фIыцIэм щIигъэнэжащ. Си хъуреягъкIэ уIэгъэ хъуамрэ хьэдэхэмрэ щызэтелъщ. Капитаным и хьэдэр спэжыжьэкъым: топышэр къытехуэри, зэпкъриудащ. ЛъызащIэ сыхъуащ сэри. Ди ротэм щыщу къелар сэлэтихрэ сэрэщ.
ЗыкъащIэжа хуэдэщ ди сэлэтхэм, ягу къызэрыгъуэтыжауэ фэ ятетщ. И пыIэр шпагэм фIиIури, полковникыр ежэжьащ, абы и ужь иуващ къелахэр. АдэкIэ зэрыхъуар къысхуэгубзыгъыжыркъым. СощIэж быдапIэм дызэрыдэлъэдар. Iугъуэ фIы-цIэм бийр хэтлъагъукIыркъым. СлъэкI къэзгъэнагъэнукъым — си сэшхуэр лъызащIэ хъуат, макъ къыщыIуам: «ДатекIуащ!» Iугъуэр нэхъ тщхьэщыкIа нэужь, быдапIэм щызэтедукIа сэлэтхэм я хьэдэм сыIуплъащ. Топхэм теджэлэжауэ зэ-хэлъщ бийм и хьэдэ къуаншэхэр. Франджы зауэлIхэм фочыр яузэд, мыжурэхэр ялъэщI. Урыс гъэрхэр къопэзэзэх — пщыкIуз хъурт ахэр.
БыдапIэ куэбжэм деж щылъщ полковникыр, ари лъы защIэщ. Сэлэтхэр къеувэкIащ абы; сэри сабгъэдыхьащ.
— Дэнэ щыIэ капитан нэхъыжьыр? — полковникыр сержантхэм ящыщ зым еупщIащ.
Сержантым и дамэр дригъэуеящ:
— СщIэркъым.
— Лейтенант нэхъыжьыр-щэ?
— Мис дыгъуасэ къытхыхьа офицерыр, — жэуап къритащ сержантым.
Полковникыр къысхудэплъеящ.
— АтIэ зиусхьэн, — жиIащ абы, — уэращ иджы унафэр зейр. Шыгухэр Iугъэлъади, быдапIэ куэбжэр гъэбыдэ. Ди бийр лъэщщ иджыри, удэгушыIэ хъунукъым. Генерал Канн къывдэIэпыкъунущ, утыкум фыкъринэнукъым.
— УIэгъэ хьэлъэ ухъуа, полковник? — сыщIэупщIащ.
— Сэ си вагъуэр ижакIэщ, си псэм хуэдэ. БыдапIэр къэтщтащи, аращ си гурыфIыгъуэр!
Франджы тхакIуэ цIэрыIуэр
Мериме Проспер (1803 — 1870) франджы тхакIуэ цIэрыIуэщ, абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ хъыбар, новел-лэ хьэлэмэт куэд, повесть зыбжанэ. Мериме къызэринэкIащ тхыдэр зи лъабжьэ тхыгъэ купщIафIэхэри.
Наполеонрэ урысыдзэмрэ Бороди- но деж щызэзэуэн ипэIуэкIэ Шевардино быдапIэр 1812 гъэм шыщхьэуIум и 24-м (фокIадэм и 5-м) къаувыхьауэ щытащ франджыхэм. Абдеж щекIуэкIа зауэ гуащIэращ Мериме Проспер зи гугъу ищIыр.
