ЩIыр щымыIэжыну сэ къысфIощI, Темытыжмэ щIылъэм Лъагъуныгъэ
Лъэпкъ журналистикэм, литературэм, публицистикэм зегъэужьыным зи гъащIэр теухуауэ псэу зырызхэм ящыщщ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм адыгэбзэкIэ къыщыдэкI тхылъхэм я редактор, тхакIуэ, журналист Iэзэ Джэрыджэ Арсен. Зы псалъэкIэ къызэщIэпкъуэмэ, ар «цIыху гумызагъэщ», — хужаIэ фIыуэ зыцIыхухэм, илъэс куэд щIауэ къыдэгъуэгурыкIуэхэм. Арсен и псэукIэмрэ и дуней тетыкIэмрэ укIэлъыплъмэ, къэлъагъугъуейкъым абы лъэпкъым къыщищIа къалэныр жэуаплыныгъэ ин пылъу зэрырихьэкIыр. Ар гъащIэм игъэфIахэм ящымыщми, къыхиха гъуэгуанэм хуэпэжу, лъэпощхьэпо псоми ерыщу пэщIэту къэгъуэгурыкIуэ цIыхущ.
Джэрыджэ Арсен Хьэнахъуэ и къуэр Джэрыджэ Арсен 1947 гъэм фокIадэм и 26-м Жэмтхьэлэ къуажэм къыщалъхуащ. 1965 — 1970 гъэхэм КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым щеджащ. Иджыри студенту тхэн щIэзыдза Арсен и япэ усэхэр ихуащ тхакIуэ ныбжьыщIэхэм я IэдакъэщIэкIхэр щызэхуэхьэса «ЩIалэгъуэ ауз» тхылъым. Абы къыкIэлъыкIуащ «Жэщ уэрамхэр», «Сэ еджэкIэ зызогъащIэ», «Си шыпхъу цIыкIуу Дахэуэс», «Уэрамыщхьэ» усэ тхылъхэр. «Адыгский Олимп» фIэщыгъэм щIэту адыгэ спортсмен цIэрыIуэхэм ятеухуа тхылъитIи игъэхьэзыращ абы. «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм, Шэджэм къыщыдэкI район газетым, «Адыгэ псалъэ», «Кабардино-Балкарская неделя» газетхэм, радиом, телевиденэм, «Iуащхьэмахуэ» журналым щылэжьащ, пIалъэ гуэркIэ абы зэрихьащ КъБР-м щэнхабзэмкIэ министрым и къуэдзэ къулыкъур.
Джэрыджэр УФ-м и Журналистхэм, ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэхэм хэтщ. Илъэс куэд хъуауэ республикэм хьэлэлу зэрыхуэлажьэм папщIэ 1999 гъэм «Къэбэрдей-Балъкъэрым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
Мы тхыгъэр щыдгъэхьэзырым Арсен теухуауэ тхыгъэ куэд зэрыщымыIэр къэтлъытэри, абы и гъащIэм зэгъусэу дриплъэжыныр тфIэзахуащ. Ар фэриффIэгъэщIэгъуэнынудыщогугъ.
Гумызагъэ
Бзэр фIыуэ тхуэгъэшэрыуэркъым
— Сэ сызэрыщыгъуазэмкIэ, уи сабиигъуэр зауэ нэужь зэман хьэлъэм ирихьэлIат, а лъэхъэнэм хэпсэукIахэм «сабиигъуэ зимыIакIэ» йоджэ. Унагъуэр зыщыгугъ уи адэм зыщIэбгъэкъуэн мурадкIэ 9-нэ класс нэужьым колхозым щылэжьэн щIэбдзауэ щытащ…
— Си ныбжьым ита куэдым хуэдэу, сэри си сабиигъуэр гугъуу щытащ. Си шыпхъу нэхъыжьхэр курыт еджапIэм кIуэн щхьэкIэ ахъшэ ирату щытащ а зэманым, абы иратын ямыIэу еджэну щIэхъуэпс Iэджэ къыщынэ щыIэт. Сэ къысхуэщIэжыркъым махуэкIэ тхылъ деджэну зэгуэр дыхущIыхьауэ, пщыхьэщхьэм фэтыджэнкIэ деджэурати, кIыхьлIыхьу дыщысуи къытхуадэртэкъым, фэтыджэн куэд дымыгъэсын папщIэ. Сэ сыкъызыхэкIар унагъуэшхуэщ, зэшыпхъуитхурэ зэкъуэшитхурэ дыхъурти, ди адэм и закъуэт лажьэу къытхэтыр. Ари зэрылажьэр трудодень тIэкIут. Колхозым кърихьэлIэжа гъавэм къэралым и Iыхьэр хигъэкIырти, къэна мащIэр и лэжьакIуэхэм ятригуэшэжырт. Нобэ хуэдэу сощIэж, грамм бжыгъэ фIэкIа махуэм щыхуэмызэ къэхъурт. Ар унагъуэ сщIэркъыми, зы цIыхум пшхыну урикъунутэкъыми, дэри зэрытхузэфIэкIкIэ ди адэм зыщIэдгъакъуэрт, щIакхъуэ Iыхьэ къызэрыдлэжьыжыным дыхущIэкъуу. Колхоз хадэр къэзытIхэм ди анэр яхэтт, абы жэщ хъуху щыIэти, жэщыбгым ди шыгъуэгу хадэр къитIырт. ИужькIэ, ди жыг хадэм къыпыкIэн щIидза иужь, ди Iуэхур нэхъ зэтеуващ, къуажэр къехъуапсэу унэ лъаги тщIат. Ауэ а жыгхэм еплъыхукIэ, си анэм и нэпсыр къыфIыщIэжырт. А зэманым щыIа жыгхэм илъэс тIощIым щIигъукIэ къапыкIэртэкъым. Ауэ щыхъукIи илъэс къэс налог ящхьэщыптыкIын хуейт. Жыгым къыпыкIэн щIидзэху бэлыхьышхуэ дашэчащ.
Мэзхъумэхэри, хьэсэпэхъумэхэри, бригадирхэри, колхозым и унафэщIхэри цIыху дыджт — зэманым апхуэдэу ищIауэ арагъэнт… Пхъэ гъур тIэкIу къэтщыпауэ мэзхъумэм дыкъилъагъумэ, шууэ къыткIэлъыжэрт, ди кIапсэр зэпиупщIырти, пхъэр ттрихыжырт. Колхоз тхьэмадэм къэрал фIэкIа цIыхухэр псэун хуейуэ ищIэртэкъым, школым дызэрыщIэтIысхьэжу, класс нэхъыжьым щIэсхэр дыкъыхашырти, мазитIкIэ хадэм дыщагъэлажьэрт. КIэртIоф къэттIыжам щыщ дгъэжьауэ дыкъаубыдмэ, мыхьыр дагъэхьырт. Апхуэдэурэ ебгъуанэ классыр къэзуха иужькIэ, курыт еджапIэм сыкъыщIэкIри, жэщ еджэм сахэсу, фермэм сыщылэжьащ. ИтIанэ къалэм сыкъакIуэри, унэ зыщIхэм сахэту зыкъомрэ есхьэкIащ.
— Университетым ущIэтIысхьэну дауэ утегушхуат?
— Жэщ еджэу къызэрызыухам и зэранкIэ, курыт еджапIэм щызэзгъэгъуэта щIэныгъэм лъабжьэшхуи иIакъым, ауэ еджэныр сыт щыгъуи сфIэфIу зэрыщытам сыкъригъэлырт армыхъумэ. УхуакIуэм пылъ гугъуехьыр зэрыиныр згъэунэхуа иужь, седжэну мурад сщIыри, си дэфтэрхэр университетым естыну сыкIуащ. СызыщIэтIысхьэну факультетыр иджыри къыхэзмыхауэ, сикIукI сыкъикIукIыу сыздэщытым, цIыхубз гуэр къызбгъэдыхьэри, си Iуэху зытетыр къыщищIэм, адыгэбзэм сыщIэтIысхьэну къызэчэнджэщащ. Арати, сытегушхуащ. Экзаменхэри фIы дыдэу ттат, ауэ а зэманми нэфI-ней зэрахьэрти, сэ вольнослушателу сыкъащтэри зи цIэр пэжу зыхуэмытхыжхэр щIагъэтIысхьат. ИужькIэ, илъэс ныкъуэ дэкIыжауэ, экзаменхэр ттыри зи еджэкIэр ягу ирихьахэр дыщIагъэтIысхьэжауэ щытащ. Дэ къыддеджахэм цIыху цIэрыIуэ, тхакIуэ, усакIуэхэр, къулыкъущIэхэр къахэкIащ. Абыхэм ящыщщ «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI Ацкъан Руслан, тхакIуэ, усакIуэхэу IутIыж Борис, Сонэ Абдулчэрим, Гъэунэ Борис, щIэныгъэлIхэу БакIуу Хъанджэрий, Думэн Хьэсэн, Бгъэжьнокъуэ Барэсбий сымэ, нэгъуэщI куэди.
— Къэплъытэ хъуну литературэм узэрыдихьэхар зи фIыгъэр университетым узэрыщIэтIысхьарауэ. Сэ зэрысщIэмкIэ, арат уи япэ усэр щыптхар?
— ЖыIэгъуейщ ар. Ди анэшхуэм дин щIэныгъэ бгъэдэлъти, абы и жьауэм дыщIэту, хъыбар дахэхэр къыджиIэжу дыкъэтэджащ, хуабжьу бзэ дахэ иIэт. Абы уаз щиткIэ уэрэд жиIэм хуэдэт. Ди адэмкIэ си адэшхуэр уэрэдусу, шыкIэпшынауэу Къэбэрдейм къыщрашэкIыу щытащ. Уеблэмэ, Агънокъуэ Лашэ и усэхэм языхэзым абы и цIэр къыхощ. Ди адэм уэрэдыжьхэр фIыуэ илъагъурт, куэд дыди ищIэрт. ИтIанэ, колхозым сыщыщылажьэм, лIыжьхэм сахэту, хъыбарыжь Iэджэ къызжаIэжу есхьэкIащ. Абыхэм я фIыгъи хэлъу къыщIэкIынщ сэ сызэрытхэм, ауэ университетым сыщIэмытIысхьамэ, сытхэну сытегушхуэну къыщIэкIынтэкъым.
— «ЩIалэгъуэ ауз» тхылъыр университетым фыщIэсу къыдэвгъэкIащ. Абы къыкIэлъыкIуащ «Жэщ уэрамхэр» зыфIэпща уи тхылъ щхьэхуэри. Апхуэдэ лъэбакъуэр, псом хуэмыдэу ущищIалэгъуэм деж, дамэ къыптезыгъакIэ Iуэхугъуэщ. Сыт хуэдэ увыпIэ щаубыдат а тхылъхэм уи гъащIэм?
— Университетым дыщIэтIысхьахэм мурад тщIыри, «Адыгэ хасэ» блын газетыр къыдэдгъэкIын щIэддзауэ щытащ. А зэманым «Хасэ» псалъэр утыку къипхьэу яфIэфIыщэтэкъым. Ар адыгэр къэушыжын щыщIидза лъэхъэнэу къэплъытэ хъунущ, ауэ абыи и бийхэри мащIэтэкъым, дагъэшынэну, даужьыгуну, университетым дыщIадзыжыну хэтахэри мащIэтэкъым. «ЩIалэгъуэ ауз» тхылъым ихуар си студент усэхэрат. «Жэщ уэрамхэр» усэ тхылъыр етхуанэ курсым сыщIэсу къыдэзгъэкIати, хьэIупс сащIри, си лъэр схущIаудат куэдым. «Уеджэным и пIэкIэ усэ ботхри ущIэсщ», — жаIэри сыкъ- ракъухьат. Уеблэмэ, къэрал экзаменми сыщIагъэхьэн ядатэкъым.
— Журналистикэм и лъэныкъуэкIэ куэд бгъэунэхуащ, радиоми, газетми, телевиденэми ущыIащ. Сыт хуэдэ увыпIэ уи гъащIэм щиубыдрэ абы?
— Дэнэ сыщылэжьами, журналистикэм пэIэщIэу зэи сыщытакъым. А IэнатIэр куэдкIэ гъащIэм сэбэп къыщысхуэхъуащ. Абы цIыху гъэщIэгъуэн куэд къызигъэцIыхуащ, щIыпIэ куэдми а IэнатIэм и фIыгъэкIэ сыщыIащ. Ауэ щыхъукIи, журналистикэр хуабжьу IэнатIэ гугъущ. Дэтхэнэ абы и унэтIыныгъэм сыхыхьэми щIэрыщIэу сыхуеджэжырт, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, дэтхэнэми езым и хъыбар къэIуэтэкIэ, бгъэдэлъхьэкIэ щхьэхуэ иIэжщи. Утеужэгъуэну зэи ухущIыхьэртэкъым журналистикэм. АбыкIэ фIыщ.
— Уэ узэреплъымкIэ, журналистикэр тхакIуэ Iуэхум зэран хуэхъурэ?
— ТхакIуэу къалъхуам зэран хуэхъуфын щыIэкъым. Ауэ тхакIуэ хъуну ущIэхъуэпс къудеймэ, журналистикэм и мызакъуэу, нэгъуэщI псори щхьэусыгъуэ хъунущ. Ауэ гукIи псэкIи утхакIуэу, журналистикэм ухыхьэмэ, нэхъ утыншыну къысщохъу. Ауэ дэ дызыхэта журналистикэм ухэту утхэпэнуми зэи ухущIыхьэнутэкъым. Ухуейрамэ, ди сабийхэм, унэм сыкIуэжа иужь, «Папэ, ныщхьэбэ унэ лэжьыгъэ уиIэ?», — жаIэу къызэупщIырт.
— 1989 гъэм щыщIэдзауэ «Адыгэ хасэм» жыджэру ухэтащ. Сыт хуэдэ Iуэхухэр къэфIэта, зыфIэвгъэкIа а лъэхъэнэм?
— «Адыгэ хасэр» къыщежьа зэманым «хасэ» псалъэр къызэрыдгъэсэбэп, зэрыфIэтща къудейм щхьэкIэ ней-нейуэ къыдэплъырт. Нало Заур ди пашэу хасэр щызэхыхьагъащIэм дызэхуашэсырти, псалъэмакъ кIыхьхэр едгъэкIуэкIыу дызэхэст. Ди зэфIэкIыр нэхъ ин хъуху, политикэ Iуэхури нэхъ къыхыхьэурэ зиужьащ. Хасэм и зэфIэкIыр нэхъ ин хъун папщIэ щIы гуэрхэр къеIытхыу дгъэлэжьэну тедухуат, арщхьэкIэ и кIэм тхунэгъэсакъым. А зэманым гукъеуэ зиIэ псори хасэрат тхьэусыхакIуэ къыздэкIуэр. Дэри тхузэфIэкIыр яхуэтщIэрт, куэдми дадэIэпыкъурт. Ауэ кIуэ пэтми цIыхухэр нэхъыбэжкIэ къытщыгугъырт, уеблэмэ республикэм и Iэтащхьэм и къару къимыхьын куэд яхуэтщIэн хуейуэ ягъэувырт. Къуажэхэм дыкIуэурэ цIыхухэм дахуэзэрт, къуажэ къэс щыIэ хасэ тхьэмадэхэм Iуэхур зытетыр къыджаIэу дылажьэрт.
Адыгэр зэгурыгъэIуэгъуейщ. Сэ гу зылъыстаращи, ди лъэпкъыр зыгуэрым щыпэщIэувам деж нэхъ ерыщу, ерыпIынэу пэщIэтщ, и щхьэ Iуэху щыдигъэкIын хуейм деж апхуэдиз ерыщагъ хилъхьамэ, куэдкIэ нэхъ сэбэпт.
— «Адыгский Олимп» фIэщыгъэм щIэт тхылъ гъэщIэгъуэн зэкъуэшхэм къыдэвгъэкIащ. Абы фызэрытегушхуам, ар зэрызэхэвгъэувам мащIэу и гугъу уэзгъэщIынут.
— А тхылъыр къыдэгъэкIыныр зигу къэкIар си къуэш Хьэсэнщ. Ар езыри спортсмену щытащ, «спортым и мастер» цIэр зэрехьэ. Абы быдэу игугъэщ спортсмен къэс цIыху къызэрымыкIуэу, абыхэм ятеухуа тхылъ къыдигъэкIыну и хъуэпсапIэ щэхут. Iуэхум дытегушхуа иужькIэщ абы гугъуехьу пылъыр щыдгъэунэхуар. Япэрауэ, сурэт тезыхын дгъуэтыртэкъым. Техауэ хьэзыру щыIэ сурэтхэр абы щыгъуэ ядэртэкъыми, спортсменхэр Москва дгъакIуэурэ сурэт къэс долларищэ еттурэ тредгъэхырт. ИтIанэ, спортсменхэм теухуа очеркхэр тхуэзытхынухэри дымыгъуэту бэлыхь ттелъащ. Спортым ехъулIэныгъэ щызыIэрызыгъэхьахэм я хъыбар зэхуэтхьэсурэ Тыркум щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я деж дынэсри, Нало Заур, Гъут Iэдэм сымэ абы дгъакIуэурэ яхуэдгъэтхащ. Псори зэхэту илъэсих текIуэдащ а тхылъым. Хьэзыр тщIа иужькIэ тхылъыр къытхудэзыгъэкIын щыдмыгъуэтым, Истамбыл тхьащ. А лъэхъэнэр ахъшэм и зэблэкIыгъуэм ирихьэлIэри, тхылъ тедзапщIэу къыжраIам хуэдищкIэ нэхъыбэ еттын хуей хъуат. Хьэсэн и автомашинэ щIэрыпсри, пэшитI хъу и унэри ищэжри абы хилъхьат. Абдежми Iуэхур щызэфIэкIакъым, тхылъыр республикэм къэтшэжа иужькIэ таможнэм щаубыдри, абыи хьэлэбэлыкъ дыхагъэтат. Апхуэдиз гугъуехь дыхэта пэтми, етIуанэ тхылъми дытегушхуэри къыдэдгъэкIат.
— Иужьрей зэманым нэхъыбэу цIыкIухэращ узыхуэтхэр. Куэдым нэхъ гугъуу къалъытэ сабий литературэм узэрыхуэкIуам утезгъэпсэлъыхьынут.
— Псом япэрауэ, сэ сыусакIуэуи сытхакIуэуи зыкъызэрызмылъытэжыр къыхэзгъэщыну сыхуейт. Сэ нэхъыбэу сыредакторщ.
Университетым къыщыздеджэхэм псоми зыгуэр ятхырти, сэри сехъуэпса къыщIэкIынщ. Тхэн щIэздзэри, етхуанэ курсым сыщIэсу си Iэрытххэр тхылъ тедзапIэм къэсхьу, Къэжэр Пётр щезгъэлъагъум, сIихащ. Зыкъом дэкIауэ къыщытезгъэзэжым, си тхылъыр къыдигъэкIыну зэригъэхьэзырар къызжиIащ. Мыгувэу си япэ усэ тхылъыр дунейм къытехьащ. А лъэбакъуэм сытригъэгушхуэу сытхэн хуеями щхьэусыгъуэ бжыгъэншэхэм сагъэтхакъым. Ауэ радиом сыщыщыIэм литературэ нэтын щыдгъэхьэзыркIэ лъэпкъ куэдым я литературэ адыгэбзэкIэ зэздзэкIыурэ куэд дыдэ зэхуэсхьэсауэ щытащ.
Сабий усэхэр, адрейхэми хуэдэу, зэзэмызэщ щыстхыр. КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министрым и къуэдзэу сыщылэжьа лъэхъэнэм тхылъ тедзапIэм и советым сыхэтти, илъэсым и планым дытепсэлъыхьыну дызэхуэсауэ, сеплъри, сабий тхылъ зыри хэттэкъым. Абы теухуауэ сыкъыщыпсалъэм, «Уигу къеуэмэ, уэ тхыи, къыдэдгъэкIынщ», — къызжаIати, сыкъэгубжьри, стхат. ИужькIэ къуэрылъху пхъурылъхухэр къытхэхъуэри абыхэм ятеухуа е жаIа гуэрхэр стхыжурэ си сабий усэхэр зэхуэсхьэса хъуащ. ИтIанэ, къыхэзгъэщыну сыхуейт, сабий усэм къэзгупсыса зэрахэмытыр, езы сабийхэращ усэхэр сигу къэзыгъэкIыр. Апхуэдэщ «Жаннэрэ нанэрэ» усэр. Анэшхуэр Жаннэ цIыкIум елъэIуат псы къыхуихьынуи, «Алыхь къыпхуэсхьынмэ, нанэ, уэ крушкэр къысхущIэх закъуэ», — къыжриIэжат. «Мамэ, дыгъуасэ къэсхьа двар нобэ си партэгъум иратыжащи, узогъэгуфIэ!», — жызыIари аращ.
Иужьрейуэ къыдэкIа «Ажэжьым и жьакIэ» тхылъыр хуабжьу зыхуей хуэзэу къызэрагъэпэщат. Урыс Хьэтэлий и къуэм и пхъур Москва щопсэу. Ар си деж къыщIыхьэри, Москва щыIэ адыгэхэм я сабийхэр адыгэбзэкIэ зэрырагъэджэн таурыхъ ямыгъуэту, хуит сщIымэ, си тхылъ цIыкIур къыдигъэкIыжыну зэримурадыр жиIащ. Тхылъым усэ зыбжанэ къыхихщ, елIалIэу сурэт хуригъэщIщ, мылъкукIэ къыдэIэпыкъуни къигъуэтыжри, къыдигъэкIащ. ИужькIэ тхылъым и лъэтеувэ Сэралъп Мадинэ и Арт-центрым щыхуащIыжащ.
— Редактор лэжьыгъэр, шэч хэмылъу, къалэн тыншкъым, лъэпкъ литературэм и нобэрей щытыкIэм абы хуэдэу щыгъуазэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Сыт хуэдэ литературэ диIэ нобэ?
— Редактор лэжьыгъэр зэрыгугъум абы зэ зезыпщытар щыгъуазэщ: гукъанэ фIэкIа фIыщIэ лъэпкъ къызыхэмыкI Iуэхущ ар. Зы тхыгъэ зэзгъэзэхуэжын щхьэкIэ я нэхъ мащIэу щэрыщэ, плIэрыплIэ седжэжын хуей мэхъу.
Курыт еджапIэм зэрыщрагъаджэ тхылъхэм сигу зэрыхуэмыгъуэр ищIэрти, Ацкъан Руслан къызэлъэIури редактору лэжьэн щIэздзащ. Сабийхэр зэреджэ тхылъхэм куэд хуошхыдэ. УхуэшхыдэкIи мыхьэнэ иIэкъым, ар къыдэзыгъэкIахэм зэфIэкIыу яIэр халъхьащи, ауэ пцIыр сыткIэ щхьэпэ, гугъу зыдезымыгъэхьхэри мащIэкъым. Курыт еджапIэхэм зэрыщеджэн тхылъу къыдэдгъэкIыжам къидмытхыкIыжауэ куэд яхэткъым. Щапхъэхэр, усэхэр, тхыгъэхэр зыдохъуэкI, сабийм и нэм къыIуидзэм куэд елъытащи, сурэтхэри нэхъ егупсысауэ къыхыдох. Абы щыгъуэми я нэхъ мащIэрауэ, адыгэ тхылъхэр зэрызэхэдгъэувэн программэ къудей диIэкъым. Ауэ ди тхылъхэр иджы нэхъ зыхуей хуэзауэ къыщыдэкI къэхъуакъым, зэрылэжьэн тетрадхэри псоми ящIыгъужщ.
ЛитературэмкIэ къэдгъэзэжмэ, дэнэкIэ уплъэми щытыкIэр щызэхуэдэщ. Урыс литературэм и Iуэхур хэплъэгъуэщ, дэ тцIыху классикхэм пщIэ лъэпкъ яIэжкъым, етIуанэ махуэм пхъэнкIийм хэбдзэжын защIэщ дунейм къытехьэр, ари я тиражыр мин бжыгъэ хъууэ. Ар ахъшэ зэращI Iуэху ящIыжащи, литературэм и IэфIыр щIалъэсыкI. Ди тхылъ тедзапIэм кърахьэлIэ Iэрытххэм зыгуэр къызыхэкIын яхэтмэ, сыгуфIэу си Iэщхьэлъащхьэр дызохьейри, солэжь. Ди тхылъ тедзапIэм къыдигъэкIа тхылъхэм яхэтщ хамэ къэралыбзэкIэ зэбдзэкIмэ, узытемыукIытыхьыну, дуней псом щагъэвухэм къакIэрымыхуну- хэри. Дыкъэзыухъуреихь гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ игъуэтами, адыгэм игукIэ и псэкIэ зихъуэжакъым Тхьэм и фIыщIэкIэ. Адыгэ дунейр адрей лъэпкъ зызыгъэпIийхэм нэхърэ апхуэдизкIэ нэхъ лъагэщи, абы и хъыбар зэхэзых псоми ягъэщIагъуэ. Ауэ дэ иджыпсту нэхъ ныкъусаныгъэ нэхъыщхьэу диIэу къэтлъытэр, бзэр фIыуэ зэрытхуэмыгъэшэрыуэращ. Урысхэм я нэхъ тхакIуэ мыхьэнэншэми и IэдакъэщIэкIхэр бзэ тыншкIэ тхащ. Тхылъеджэм и пащхьэ ипхьэр адыгэбзэкIэ тхауэ щытыпхъэщ, итIанэщ и мыхьэнэм гу щылъыптэр. Иджыпсту ахъшэ зиIэм сыт хуейми дунейм къытрегъэхьэр, ауэ дэ ди къэрал тедзапIэм дигу зыхуэмызэгъа къыщыдэдгъэкIыркъым. Нало Заур, Шортэн Аскэрбий, Ащыж Борис, Къуныжь ХьэIишэт, Уэрэзей Афлик, Ацкъан Руслан сымэ я тхылъыфI дыдэхэр иужьрей зэманым къыдэдгъэкIащ.
— ЦIыхум и гур фIы хуищIу, сыт хуэдэ гугъуехьри щигъэгъупщэу, лъагапIэщIэхэм тригъэгушхуэу иIэр унагъуэрщ. Абы и гугъу къытхуэпщIамэ арат.
— Ди щIалэ нэхъыжь Аслъэнбий и IэщIагъэкIэ экономистщ, абы сыщымыгугъыххауэ зыкъызэкъуихри, уэрэд куэд итхащ, урысыбзэкIи адыгэбзэкIи. УрысыбзэкIэ и уэрэдхэр тету минипщI бжыгъэ хъууэ диск Дон Iус Ростов къыщыдигъэкIати, псынщIэ дыдэу зэбгрыкIащ. «Грани» уэрэджыIакIуэ гупым и унафэщIу щытащ. «Мэзхъумэм и унэ» уэрэдри, нэгъуэщIхэри радиомкIэ щIэх-щIэхыурэ къат. Ди хъыджэбз Марьянэ Налшык къалэ администрацэм егъэджэныгъэмкIэ и департаментым щолажьэ, къалэм дэт сабий садхэр и нэIэ щIэтщ. ЩIалэ нэхъыщIэ Алим Кавказ Ищхъэрэм и автомастер нэхъыфIхэм хабжэ. Щыми дигу яхуэзагъэу унагъуэу тIысыжыщ, къуэрылъху-пхъурылъху цIыкIухэм я гулъытэм дыщагъащIэркъым.
Епсэлъар Щомахуэ Залинэщ.
НокIуэ!
(ГушыIэрыхъуэхъу)
ЕI, бетэмал, моуэ зы илъэс 30,40 хуэдэкIэ мы гъащIэр тхуеIуэнтIэкIыжу ди щIалэгъуэм дыкъыхэхутэжыфатэмэ! Мы дуней фIыгъуэмрэ абырэ ухагъадэмэ, уэлэхьи, а къыплъамыгъэсыну дуней фIыгъуэм ауи ухуеплъэкI мыхъунт, арщхьэкIэ… Е-е-ей, гъэщIэгъуэнт мы зэманыр, гъэщIэгъуэныщэт! КIуэаракъэ, абы ухалъхуарэ ухапIыхьауэ тхакIуэ, усакIуэ умыхъун жыхуэпIэр хьэдэгъуэдахэт!.. Гуэншэрыкъ, суний, кIагуэ дыта сытхэр модэм зэрикIрэ куэд щIатэкъым. Шырыкъу къызыхуэпщэхуу кIэлош къытезыщэхуэжыфхэм егъэлеяуэ загъэлIырт. Iэпщэ сыхьэт зиIэхэм я Iэщхьэ сэмэгур дэгъэджэрэзеяуэ къакIухьырт. Хъыджэбз хьэщIэ здэщыIэ унагъуэхэр, нобэрей жыIэкIэу жыпIэмэ, дискотекэ пэбжти, мо природэр зи пкъым щыджэгу къомыр уэру дыщызэхуэсырт. Дыщызэхуэсырти, — уэху апщий! — хъыджэбз хьэщIэм и цIэр япэу жезыгъэIэфым приз нэхъыщхьэр къихьауэ къыщалъытэ, тхьэмахуэпсо зэхьэзэхуэм щIэддзэрт. Нэхъ эротикэ лъагэ дыдэу щыIэр апхуэдэ щIыкIэкIэ хъыджэбз хьэщIэм и цIэр жебгъэIэфынрати, мис ар зыжраIа насыпыфIэжьым адрей къэнар пщIыхьэпIэ дахащэу зрагъэлъагъужырт (иджы зрагъэлъагъуф мыгъуэрэ, сытми, апхуэдэ пщIыхьэпIэ!).
НтIэ, мис апхуэдэ зэман гъэщIэгъуэныщэм халъхуари, абы и нэщэнэ псори Къуэжыкъей Ипщэ (Жэмтхьэлэ) щызыщIифауэ, блэкIа лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм ди университетым щеджащ зы щIалэ пащIапцIэ-набдзапцIэ — хъыджэбзгъапцIэ щхьэц баринэ цIыкIу гуэр. Ар — нобэ дымыщIэххэрэ дыбэлэрыгъауэ илъэс 50 къытIэщIэхъуа, хъыджэбз куэдым пIэщхьагъщIэлъ яхуэхъуа усэ тхылъхэр япэм къыдэзыгъэкIыу щыта, илъэс зыбжанэ хъуауэ литературэм гъабгъэ щыдэзых, ауэ «Адыгэ псалъэр» дэтхэнэ унагъуэми екIурэ ещхьу щыгъэIуным зи къарури-псэрури тезыухэу ди ныбжьэгъужь Джэрыджэ Арсенщ.
Насыпыр уиIэти, си зэманыр ебзыхьэкIауэ сигу къагъэкIыжащ мыпхуэдэ Iуэху зэрыщыIэр, Арсен, ахъумэ уи щIалэгъуэм теухуауэ сытым хуэдэу гъэщIэгъуэн куэд, куэд дыдэ яжесIэжыфынут сэ мы цIыхубэм. Къысхуэгъуэтыжамэ, сфIэфIыжьу сакъыхуеджэнут, псалъэм папщIэ, ди студентыгъуэрэ щIалагъэ-делагъэ дахэхэр щыдгъахъэу щытам пхуэттха усэ гуэрым. СощIэж, мыпхуэдэут а усэр къызэрыщIидзэр:
Махуэ къэскIэ ди Джэрыджэм
Хуохъу Поэзиер лъэщыджэ…
Ар къэслъыхъуэжурэ, уи лъагъуныгъэ шуру-муру Iуэхухэм теухуауэ а зэманым ныбжьэгъужьхэр дызэхыхьэу пхуэттха зы поэмэ гъуабжэжь къэзгъуэтыжащи, мис абыкIэ къыщIэздзэным, уэлэхьи, дыпIащIэрэ-дытхъытхъыу дагъэтх мы юбилей хъуэхъур. Щи-и-й, къедаIуэ…
БРАМТЭ ЛЪАГЪУНЫГЪЭ
Поэмэ
Махуэр уейщи, жьы зэпихум
Хуарзэу уэсыр кърехьэкI…
Ди Джэрыджэр тIэкIуи щIихуэу
БрамтэкIэ йоущэкI.
Япхъу упылъу укъащIауэ
Брамтэхэм къыпхуадэнт!
Iэманту къуамыгъэбжауэ
Я лъэмыж урагъэкIуэнт!..
Арти, шыгъукIэ узэдауэ
Я фочыжьхэр къызэкъуах.
И щабапIэм тегъэпсауэ,
КIакхъухэр щIачри, — «бабах!..»
Къэса хъунтэкъым и пIалъэр, —
Ди Джэрыджэр, мес, къелащ:
Афэм хуэдэу лавсан…..
Шэ пхымыкIыу къыщIэкIащ…..
Аргуэру телефоныр къоуэ… Хэт мыгъуэу пIэрэ мы сыщыхущIэмыхьэ дыдэм?.. Алло. Хэт жыпIа укъэзыгъэпсалъэр?.. ХьэфIыцIэми? Уэлэхьи, стхынум и Iыхьэ пщIанэ сымытха, зиунагъуэрэ, апхуэдэу дауэ, ди ныбжьэгъужьым афIэкIа?.. Хъунщ, хъунщ, — псалъэ зытIущ пызотхэжри, нызохь-тIэ…
Бетэмал, «Адыгэ псалъэм» дыгъэпIащIэ, армыхъуамэ мы поэмэм и кIэрат гъэщIэгъуэн дыдэр… АрщхьэкIэ — неIэмал!..
Аращи, мис иджы си фIэщ дыдэу сынохъуэхъу, Арсен. Илъэс 50-р — ар лIым нэсу шэфэл къыщыщIыхьэ ныбжьщи, уи шэфэлри мыкIуэу, уи узыншагъэри мыкIуэщIу, хэщI лъэпкъ уимыIэрэ хэхъуэр уи куэду куэдрэ-куэдрэ-куэдрэ-куэдрэ-куэдрэ Тхьэм уигъэпсэу!
Мо поэмэм и зэманми узэрымыIеяр, ноби уи Iуэхухэр зэры «пу-пур!» къризгъэлъагъуэу мо шаржыр пхуэсщIащи, — ари нокIуэ — къызэгъэдзэкI!
Арати, уи щIалэгъуэ дахэу птраха мо сурэтымрэ абы бгъурытщIыхьауэ щыта мы шаржымрэ пхузэмыгъэкIу-пхузэмыгъэщхьым, зыпхъунщIэурэ, мис — лIэщIыгъуэр зи мардэ уи гъащIэм щыщу зы илъэсипщI аргуэру «къыгу» пщIакIэщ.
Сыт пщIэн-тIэ, апхуэдэу щыхъуакIэ, — уи жагъуэ-уи щIасэми, — иджыри нокIуэ зы хъуэхъу! Иджыри нокIуэ зы шарж!..
Сыт пщIэн?
Зэманыр макIуэ шэ цIывауэ.
А угъурсызыр гущIэгъумыщIщ:
Мис, хуэмеищэурэ тхущI хъуауэ
Щыта Джэрыджэр иджы хыщI
ЗэрырикъуамкIэ зиумысыжауэ,
Дохъуэхъу, хъурыфэ пыIэм хутеттхауэ…
IутIыж Борис.
2007 гъэ
Джэрыджэ Арсен. 1971 гъэ
КIыщокъуэ Алим къэкIуэжащ. Налшык, 1990 гъэ
Иордан принц Алий бен Хъусейн и гъусэу. 2002 гъэ
Темыркъан Юрэ Къэбэрдей-Балъкъэр радиом щохьэщIэ. 1979 гъэ
Псалъэ купщIафIэ
Арсенрэ сэрэ зы курсым дыхэсу илъэситхукIэ дызэдеджащ. Дыдэзыхьэхыр адыгэ Iуэхут, дигу щIэузри арат, ди псалъэмакъхэри нэхъыбэу зытеухуар лъэпкъым и блэкIамрэ къэкIуэнумрэт.
Джэрыджэр гулъытэ зиIэ щIалэщ. Абы адыгэ псалъэм и мэ IэфI къыщIехьэ. Арагъэнщ Арсен усэ тхынри къыщIехъулIэр. Япэ дыдэу абы и усэхэр «Адыгэ хасэ» блын газетым 1965 гъэм къытехуауэ щытащ, итIанэ — «Университет гъащIэ», «Ленин гъуэгу» газетхэм.
Арсен езым и хъэтI дахэ иIэжщ. Абы и усыгъэхэр нэгъуэщIым ейм хэбгъэзэрыхьынкIэ Iэмал иIэкъым. И япэ усэ тхылъымкIэ къэбэрдей поэзием макъ дахэкIэ ар къыхыхьащ, жысIэмэ, сыщыуэну къыщIэкIынкъым. Абы и «Жэщ уэрамхэм» куэд дихьэхауэ еджэрт…
Илъэс зыбжанэ докIри, Арсен сабийхэм папщIэ нэгъуэщI зы тхылъи дунейм къытрегъэхьэ. Абыхэм кIэщIу къакIэлъокIуэ «Уэрамыщхьэ» усэ сборникри. Ауэ Джэрыджэм и зэфIэкIыр псом хуэмыдэу журналистикэм щигъэлъэгъуащ.
Джэрыджэ Арсен иригъэкIуэкI псалъэмакъ дахэхэм илъэс тIощIым нэблагъэкIэ радиом едаIуэхэр, телевизор еплъхэр дихьэхыу щытащ. ЖиIэм зы псалъэ хэбдзыну хэмылъу, ар адыгэ унагъуэхэм тхьэмахуэ къэс щэ-плIэ «ихьэрт».
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу щыщыта зэманми, «Кабардино-Балкарская неделя» газетым и редактору, щэнхабзэмкIэ министрым и къуэдзэу щылэжьами, Джэрыджэм псалъэ купщIафIэ къызэригъуэтыфыр, куууэ гъащIэм зэрыпхыплъыфыр, и зэфIэкIыр зэрыиныр къигъэлъэгъуащ.
Арсен и ныбжьыр нобэ илъэс 70 ирокъу. Лъэпкъым, хэкум хуищIэну и гум илъ дахагъэ псори абы къехъулIэну дохъуэхъу.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд,
«Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ,
КъэбэрдейАдыгэХасэм и тхьэмадэ.
Дахагъэр махуэ къэс псэкIэ зыщIыгъу
«Гъуэгу псоми Рим ухуашэ», жаIэ. Джэрыджэ Арсен и дежкIэ апхуэдэ «Риму» жыпIэ хъунущ «Адыгэ псалъэ» газетыр. Абы и гъащIэ гъуэгум дэнэкIэ имыгъэзами, и адыгэ газетымкIэ къриIуэнтIэкIыжащ.
1965 — 1970 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щыщIэсам Арсен жыджэру хэтащ литературэм, гъуазджэм щытепсэлъыхьу, езыхэм ятхахэмкIэ щызэдэгуашэу студентхэм къызэрагъэпэщауэ щыта кружокхэм. А зэманырщ Арсен и япэ усэхэр газетхэм къытехуэу, радиокIэ къату щыхуежьари. ЕджапIэ нэхъыщхьэр къыщиуха гъэм дунейм къытехьащ и япэ усэ тхылъ цIыкIури, «Жэщ уэрамхэр» зыфIищар.
Университет нэужьым мазэ зыбжанэкIэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм щылэжьауэ, Джэрыджэр дзэм ираджащ. Ар зэфIигъэкIыу къызэрыкIуэжри журналисту мэлажьэ. Шэджэм район газетым, «Ленин гъуэгум» я корреспондент, радиом и редактор нэхъыжь, телевиденэм и редактор нэхъыщхьэ, «Кабардино-Балкарская неделя» газетым и редактор нэхъыщхьэ къулыкъухэм пэрытащ. Радиом едаIуэхэм фIыуэ ялъагъу «Жьэгу пащхьэ» радиожурналыр гъэхьэзырын щIэзыдзахэм яхэтащ Джэрыджэр, «Пшыналъэ», «Аркъэн» нэтынхэри къызэригъэпэщу, иригъэкIуэкIыу щытащ, лъэпкъ телевиденэм и лэжьыгъэми щIэ куэд хилъхьащ.
Арсен 1998 гъэм «Адыгэ псалъэ» газетым къигъэзэжри, редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу илъэс куэдкIэ щылэжьащ.
Абы и лэжьэкIэм укIэлъыплъа, уепсэлъылIа иужь уогупсыс: «Арсен хуэдэхэрат ди школхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм егъэджакIуэу щыгъэлэжьэн хуейр. Езым ищIэмкIэ, зыхуэIэзэмкIэ ар щIэблэм ядэгуэшамэ, лъэпкъ псом дежкIи щхьэпэ хъунт. Зи ужь ихьа Iуэхум и купщIэм зэрынэплъысыр, и кIэм зэрынигъэсыр щIалэгъуалэм яхипщэфатэмэ, ари фIыгъуэ мылъытэу къыщIидзыжынтэкъэ?!»
Джэрыджэм газетым щрихьэкIа лэжьыгъэр нэхъ гугъухэм, абы къыдэкIуэуи, фэжагъуэхьхэм ящыщщ. Зэджэж тхыгъэхэм мыгурыIуэгъуэ, мытэмэмагъ хэтхэр зэригъэзэхуэжурэ, ятхар умылъагъужу къыщыщIидз щыIэт. Тхыгъэхэр зи къалэмыпэм къыщIэкIахэри ириджэу (етIуанэ гъуэгу апхуэдэ щыуагъэхэр яIэщIэмыкIын щхьэкIэ) иущиижынри и пщэм къыдэхуэу. «Уэ езым щIэрыщIэу птхыжамэ нэхъ тынштэкъэ, Арсен?» — жытIэу деупщIмэ, ари идэртэкъым: «Сэ стхыжкIэ зэфIэкIрэ? ЩIалэгъуалэм я щыуагъэхэр ялъагъужын, зэрагъэзэхуэжын хуейкъэ?» ИкIи пэж ды-дэу егупсысырт ар Iуэхум, узэрыпэрыуэн псалъи бгъуэтыртэкъым: газетыр къыдагъэкIын хуейуэ къызыхуэнэнухэм уадэмылажьэу хъунукъым. Апхуэдэ къалэнышхуэ зэгуэр зи пщэ къыдэхуэну щIалэгъуалэр Арсен нобэ щIигъэIущыр аращ. Лъэпкъым и пщэдейм гулыцI хузиIэхэрщ сыт щыгъуэ лъэхъэни псэкIэ нэхъ гугъу ехьхэри. Апхуэдэхэм, ди нэхъыжьхэм «ЦIыху пэжщ» зыхужаIэхэм, ящыщщ Джэрыджэри. Иджыпсту Арсен «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм адыгэбзэмкIэ и къудамэм и унафэщIщи, лъэпкъым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ къалэн егъэзащIэ иджыри — ди анэдэлъхубзэкIэ къыдэкI тхылъхэр щыуагъэншэ, еджэгъуафIэ зэрыхъуным йолIалIэ.
Илъэс зыбжанэкIэ ар КъБР-м щэнхабзэмрэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэхэмкIэ и министрым и къуэдзэу щытащ, «Iуащхьэмахуэ» журналым жэуап зыхь и секретаруи лэжьащ. А IэнатIэхэми абы къыщигъэлъэгъуащ щIэныгъэ куу зэрыбгъэдэлъыр, Iуэхум фIыуэ зэрыхищIыкIыр.
Щэнхабзэм, гъуазджэм хьэщыкъ ищIахэр, къэрал къулыкъум зи гъащIэр тезыухуахэр цIыху армыуэ, нэгъуэщI зыми хуэмысэбэпу ятеIукIащ. Ауэ журналистикэм, усыгъэм я закъуэкъым Арсен бгъэдэлъ зэчийм къызэщIиубыдэр. ФIым гу лъызытэ, дахагъэр махуэ къэс псэкIэ зыщIыгъу цIыхущ ар. И лэжьыгъэкIэ зыщыгъуэзэн хуей IэнатIэхэм — политикэ, тхыдэ, щэнхабзэ, гъуазджэ, нэгъуэщI куэдми — нэмыщI Джэрыджэр ауэ сытми IэпщIэлъапщIэ! Жыг гъэкIыкIэми, хадэ къэкIыгъэхэр зэрызехьапхъэми, техникэми, ухуэныгъэми, кIэщIу жыпIэмэ, цIыхур псэун папщIэ зыхуейуэ ар зыхуэмыIэзэ гъуэтыгъуейщ. И хьэл-щэнкIи нэхъ зэтеубыда, щабэ уигъэлъыхъуэнщ, жыхуаIэм хуэдэщ, гушыIэ дахэ зыхэлъщ Арсен.
ДгъэщIагъуэу нэгъуэщI щэни дыдолъагъу Джэрыджэм. Пасэм адыгэхэм я быным щытхъуныр (абы батэ игъэшами, лIыгъэшхуэ зэрихьами) емыкIуу къалъытэу, «фIымэ, цIыхухэм ялъагъунщ», жаIэу щытащ. Арсени хэлъщ апхуэдэ хьэл. И адэ-анэм ядилъэгъуахэр езыми хэпща хъуауэ арами, нэгъуэщIми Тхьэм ещIэ. И щхьэгъусэ Риммэрэ Арсенрэ щIалитIрэ зы хъыджэбзрэ яIэщи, абыхэм я ехъулIэныгъэхэм (куэдым зыщIагъэпагэ щIэныгъэ нэхъыщхьэри, зыщIэбгъэщIэгъуэн зэфIэкIи яIэми) тепсэлъыхьу, иригушхуэу плъагъунукъым. Я Iуэху зытетым ущIэупщIэмэ, жэуап щыбгъуэту аркъудейщ. ЩIалэ нэхъыжь Аслъэнбий республикэм и мызакъуэу, къэралым и щIыпIэ куэдми къыщацIыхуа усакIуэщ, макъамэтхщ, уэрэджыIакIуэщ, нэхъыщIэ Алими дехьэх гъуазджэм. Ипхъури унагъуэ дахэу мэпсэу. Мыхэри Арсен къыпкърытха щэхукъым.
Джэрыджэр УФ-м и Журналистхэми ТхакIуэхэми я союзхэм хэтщ. Илъэс куэд хъуауэ хьэлэлу республикэм зэрыхуэлажьэр къалъытэри, абы 1999 гъэм къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэр.
Илъэс куэд хъуауэ Арсен зыцIыхухэм ди гуапэщ къыхуащI пщIэм кIэрымыхуу, и гуащIэм хэмыщIу, узыншэу псэуну, и къуэрылъху-пхъурылъхухэм ягъэгуфIэу и унагъуэм дахэм ящхьэщытыну.
ЖЬЭКIЭМЫХЪУ Маринэ.
И къуэ Алим щIигъуу шыгъажэм йоплъ. 1984 гъэ
Арсенрэ Риммэрэ я унагъуэр. 2002 гъэ
Зэкъуэшхэм - Iэминрэ Арсенрэ - я унагъуэхэр. Жэмтхьэлэ, 1975 гъэ
Джэрыджэ Арсен и усэхэр
* * *
ЦIыхухэм япэм ятелъащ бэлыхь,
КъахуэмыщIэу щIыр зэтезыIыгъэр.
Къахьащ ящыщ куэдми гуэныхь,
ПцIыуэ къыщIэкIыжурэ я гугъэр.
Хэти жиIэрт, джей инищым щIыр,
Тепщэчышхуэм хуэдэу, я щIыб илъу.
Адрейм щиIуэжырт пцIыуэ ар,
ЖиIэу дуней иныр выбжьэм дэлъу.
Хэти жиIэрт нэхъ тэмэму щIыр
Пылым и щIыб илъу къэлъытэныр,
Зыгъэбагъуи щыIэт нэхъри пцIыр,
Благъэу жиIэу щIыр зышэчыфынур…
Иджы жаIэр имыIыгъыу зым,
Щыджэрэзу вагъуэхэм я лъахэм
Къыжьэхэуэм вагъуэ къуапэ щIым,
Щэщэжыну, ещхьу шэрхъыжь кхъахэм.
Ауэ ахэр схуэщIкъым сэ си фIэщ,
Дауэ хуейми хэти ирегугъэ.
ЩIыр зытезыIыгъэр, фщIы фи фIэщ,
ЗыхужаIэрщ цIыхухэм Лъагъуныгъэ…
Сэ абыкIэ къэсхьыркъым зы шэч:
ЩIылъэр лъэлъэжынущ зэман гуэрым.
ЕтщIэ псори тфIэщIми щIым хуэшэч,
Къигъэчэнущ хэтми зыгуэрым.
Ауэ, жыфIэт, зыгъэчэнур хэт?
Джейхэр?
Пылыр?
Благъуэр?
Е выра?
Хьэмэ хуэзэу вагъуэ щиж сыхьэт
Ди нэвагъуэр щигъэжынура?
Ари, хьэуэ, схуэщIыркъым си фIэщ,
Дауэ хуейми хэти ирегугъэ…
ЩIыр щымыIэжыну сэ къысфIощI,
Темытыжмэ щIылъэм Лъагъуныгъэ.
Кином
Аргуэру зауэ, зауэ гущIэгъуншэ,
Топышэ къачэм щэIуу щIым дэгыз,
НэкIу балигъыфэ хъуа сабий зеиншэ,
Топышэ мафIэм фIыцIэу къыхиху гъуэз.
Аргуэру зауэ… лыгъэм ищта къуажэ,
ХьэщхьэрыIуэдзэу ди щIыр зыфыщI бий.
Ажал зыгуэшу гъуахъуэу танкыжь къажэ,
Анэ диям и бгъафэм щIэлъ сабий.
Аргуэру зауэ — жыжьэу лъеижауэ
Сабий джэгуахэм яIэщIэлъа топ.
Сэлэт «жеям» фэеплъу хуагъэжауэ
Хадэкум итым хуэкIуэу сабий гуп.
Аргуэру зауэ — залыр къыдэпсалъэу
ЕджапIэр уэгум бомбэм ирепхъэж…
Нэпс пщтыр хъуахэр бгъэгум фIытелъалъэу
И бынхэм анэр кином щыIуоплъэж.
* * *
Щымщ дунейр, щIэгъуэлъхьауэ жэщ бгъафэм,
Анэ куэщIу, мамыру щожей.
Нэгу щIокIыжыр зэгуэрым и тафэм
ЩекIуэкIауэ щыта зауей…
Исырт псори зауаем, илыпщIырт.
Яжьэ джанэм щIы щхьэфэр ихузт.
Щалъхуа щIым иращIэжыр щилъагъукIэ,
Iугъуэ фIыцIэм хэлъ уафэр кIэзызт…
Щымщ дунейр, щIэгъуэлъхьауэ жэщ бгъафэм,
Анэ куэщIу, мамыру щожей…
IэщIэкIыхукIэ зы вагъуэ, жэщ уафэр
КъыхэщтыкIыу хуоплъых щIы хъурейм.
* * *
Щхьэлтет дадэм и пыIэ къыпфIэщIу,
ФIэз къэхъуащ ди жыгыщхьэм уэс,
Кърепхъыхыр аргуэру иухуэнщIу,
КъыпфIигъэщIу жьым вагъуэхэр щес.
КъытотIысхьэ щIы щхьэфэм къауцу,
Iуащхьэ цIыкIухэр пщащэбгъэу хужь ящI,
Уэгум итхэр щхьэфэм къэмысу
Къэнэн хуэдэ, мэпIащIэ, зоIунщI.
ЩIым къэсам и хужьыгъэ пщIыпщIыжым
Псэм кърет, дыIуплъам, насып чэф.
ДогъэщIагъуэ икIыхукIи щIэщыгъуэр,
Шырыкъу ин уэс къесам пхыдолъэф.
КъыкъуокI дыгъэри, хуеIэу къуэкIийхэм,
Уэс хужьыбэм нэпс фIыцIэ къыщIеху…
Сыт хуэдизу хужьами, къуэ джийхэм
ФIыцIэ хъуауэ уэс гъащIэр щеух.
Уэрамыщхьэ
Си адэшхуэм иIэщ шыкIэпшынэ,
Пшынэр пфIэщIырт абы къыдалъхуа.
ЗэIэпэгъумэ, къамылъыхъуэт унэ,
Жьыр я дамэт я бзэ утIыпщам.
Зэхэуамэ пшапэр, уэрамыщхьэм
ЗэрыIыгъыу а тIур щитIысыкIт.
Заукъуэдиймэ, ягъэтIысу гущхьэр
Я уэрэдым пащIэр пилыгъукIт…
МыIэщакIуэт, мызауэлIт си дадэр,
Iэщэу иIэр псалъэ щIэгъэщхъуат.
Я жагъуэгъуу ягу къихьар зи мардэр
Пшынэмрэабырэкъыздэхъуат.
Жэщ гупсысэхэр си лъахъэщ,
Хьэхэм пщIэууэ зафыщIыж.
Сэ аргуэру, мис, си плъапIэщ
Уэ уи вагъуэу хъуар имыж.
Гум къокIыжыр ди блэкIахэр,
Сохъур зыри слъэмыкIыж.
Зэм къысщохъур хьэ щыкIахэм
Махуэ схьыхэм зыпащIыж.
Зэми си пщэр мазэ ныкъуэм
И зы къуапэм фIызодзэж,
Ар итIани гъащIэ напэм
СхуемыгъэкIуу соукIытэж.
ПщIэжкъэ, «Модэ, мор си
вагъуэщ, —
ЖыпIэу Iэпэ зыхуэпщIар, —
Вагъуэ ижмэ, гузэвэгъуэщ,
ГъащIи йожыр» — щыжыпIар?
Соплъыр нобэми уи вагъуэм,
Мэлыд, и пIи имыкIа.
Уэ сыт пщIэрэ мы жэщ гугъум,
Сытхэр уи гум къысхуэкIа?
Ущыт сэщхьу уеплъу вагъуэм,
Теплъэгъуауэ си сурэт?
Е си вагъуэр хуэпщIу тыгъэ
НэгъуэщI гуэрым убгъэдэт?
Дунейр къысхуэбгъанэри си
закъуэ
Уежьэжащ.
Уежьэжащ
КъыпфIэщIу
Иухауэ тхьэм
Мыбдеж сыщытыну си щхьэ
закъуэу
УедэIуакъым зыми:
Ди блэкIам
ЗыфIидзат уи Iэблэм
Нэмэзщыгъэу,
ЗэщIикъуэжри хуабагъ къыхэнар,
ЩIэгъуэлъхьат уи гущIэм
СиIэр гугъэу;
Уафэм,
Зиукъэбзри,
Къыпиблат
Бауэ къысхуэпщIар
Вагъуэ сурэту,
Жьыбгъэм
Гужьеяуэ къыбжиIат
Сыщизакъуэм пхуэзусар уэрэду…
* * *
ПфIэIуэхуакъым зыри,-
Уежьэжащ,
Дунейр къысхуэбгъанэри
си закъуэ.
Уежьэжащ умыщIэу
Дуней псор
Уэрыншамэ
Зэрыхъуар щхьэ закъуэ.
Мэпапщэ жьыбгъэр
Жьы диякIэ,
Къурагъым
Уэсыр щиухуэнщIу.
ЩIымахуэр
Пасэу зэпхъуа жыгхэр
Дыкъащ,
Мэскъыскъыр, гур хагъэщIу.
МэпIыщIэр жэщыр,
Тхьэмпэ щтахэм
Я IэплIэ щхъуантIэм
ЩыкIэзызу.
Щэху дыдэ зыпщIрэ
УдэIуапэм,
КъыпфIощI
ГущIыхьэу дунейр гызу.
МафIэм и псалъэ
Сэ сымафIэщ,
Сэ схэлъкъым
ГущIэгъу.
СызэIусэр пыссыкIыу
СыгуащIэщ.
Сэ сымафIэщ,
СхуэIыгъкъым ныбжьэгъу —
Гъунэгъу схуэхъум
Си куэщIыр и мащэщ.
Сэ сымафIэщ,
СкIуэцIылъри мафIэгущ,
Дэп жьэражьэу
Мы си бгъэм къыщыблэу.
МафIэр сигуми,
ГуфIэгъуэр си нэгущ,
Псалъэм папщIэ,
Фи жьэгум
Сыщыблэм.
Ауэ сщIыркъым сэ
Зэи зэхэдз:
Лыгъэу садзым –
Сылыгъэщ-
СолыпщIэр…
Сэ сымафIэщ,
МафIэнри си фарзщ,
А зы закъуэрщ
Сэ гъащIэм щысхуэщIэр.
Умыгузавэ
Умыгузавэ –
Сэ нэгъуэщIым
Зэи
Сеубзэрэбзэнкъым,
Уэ утету щIым.
Умыгузавэ —
Сэ нэгъуэщIкIэ
Зэи
СеплъэкIыжынкъым,
Уэ си жагъуэ пщIым.
Умыгузавэ —
Зэи нэгъуэщI бгъафэм,
СыкъэгумащIэу,
ЕзгъэщIынкъым щхьэр.
Умыгузавэ —
Зэи,
Къехыу уафэм,
Дэ ди зэхуакум къыдыхьэнкъым Тхьэр.
Умыгузавэ —
Сыкъэсынщ
Зэгуэрым
Уэ уигу къеуэну
Ауэ игу къэкIам.
Умыгузавэ —
Уэ сыкъыумыцIыхуми,
Узэзгъэжьэнкъым,
Уи гур къыщыджам.
ЛIащ цIыхур,
Дахыр щIалъхьэжыну,
Хьэзыр и мащэр,
Мес, ящIащ.
Дакъикъэ бжыгъэ дэкIым —
Сыну
Кхъэм щыхэтIахэм
Зы хэхъуащ.
ХэщIащ зы цIыхукIи
ЩIылъэ гъащIэм,
Зы вагъуи
Уэгум щыункIыфIащ,
Зы анэ гуэрми
И гу лъащIэм,
Псы дыдэу
Гуауэр
ЩIэгъуэлъхьащ.
КъэскIащ щIы щхьэфэри
Бел жанхэр
И щIыфэ щхъуантIэм
ЩеIусам,
Ауэ,
КъэувыIэу,
Дуней шэрхъыр
Къеплъакъым
Гуауэ къытепсам.
Ушэн щигъэту
Зы бзу закъуи
Къыхуэщыгъуакъым
ЦIыху псэуам,
Нэпс щIагъэкIами,
Зы цIыху закъуи
Дехакъым
Мащэ къыхуатIам…
ЛIащ цIыхур,
Дахыр щIалъхьэжыну,
Хьэзыр и мащэр,
Мес, ящIащ.
Дакъикъэ бжыгъэ дэкIым —
Сыну
Кхъэм щыхэтIахэм
Зы
Хэхъуащ.
* * *
Уэ укъэкIуэнщ
Дунейм и щIэщыгъуэу.
УкъысхуэкIуэнщи
КъызэрыгуэкI гуэру,
УкъитIысхьэнщ си пащхьэм,
Хьэндырабгъуэр
ЗэрыщытIысым ещхьу
Губгъуэ щхъуантIэм.
Сэ си гур хэлъэтынщ,
Бзу Iэрыубыдым и гуу,
СынэIэбэнщи гукIэ,
Щабэу Iэ бдэслъэнщ.
«Уи махуэ фIыуэ», —
КъызжепIэнщ уэ гуапэу.
ФэрыщIагъ лъэпкъ хэмылъуи
Къыпыпщэнщ:
«Сэ сыкъэкIуащ,
КъэIэбэ,
Къэубыд си Iэр,
ЩIы лъагъуныгъэ хъужри
Сэращ,
Сэ къыспыщIащ
Дунейм бэлыхьу тетыр.
СыбгъэфIэфынум —
Гъусэу укъэсщтащ».
Семыгупсысу
НапIэ дэхьеигъуи,
Сэ гукIи псэкIи
IэплIэ ныпхуэсщIынщ,
УсщIынщи гъусэ,
Вагъуэхэм нэгъунэ
Гуапагъэ мыухыжкIэ
ЩIэзгъэнэнщ.
Къытехьэлъэнщ зэгуэрым
Сигу тхьэмыщкIэм
Лъагъуныгъэшхуэу
Гъусэ ищIыгъар.
Къытехьэлъэнщи,
Гъатхэ жэщ мазэгъуэу
Сихьынщ,
КъагурымыIуэу сызыхьар.
Абдежым,
ЗиIэтынщи,
Мазэ нурым
Уахътыншэу си псэр
Хэшыпсыхьыжынщ.
«Куэд и гугъати», —
ЖиIэу хъущIэ ди тхьэм
И макъри
И тхьэкIумэм
БлигъэкIынщ.
