IэщIагъэр псэкIэ къыхэпхамэ
Дохутыр IэщIагъэр игъащIэми ялъытэ цIыхухэр Iэмалыншэу зыхуейхэм, зыхуэныкъуэхэм ящыщу. Щыгъын хужь зыщыгъ цIыхум махуэ къэс зэфIих лэжьыгъэр куэдым хуагъадэ лIыгъэм, сыту жыпIэмэ абы бгъэдэлъ щIэныгъэри, зэфIэкIхэри, къарури зыхуэгъэпсар зыщ: дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэ сымаджэм узыр щхьэщыхын, абы и гъащIэр хъумэн. Ар зэхэзыщIыкI дэтхэнэми дохутырым пщIэ лей хуещI, абы хуегъэфащэ фIыщIэрэ щытхъуу щыIэм я нэхъыфIри.
Зи гугъу тщIы дохутыр IэкIуэлъакIуэхэм ящыщщ Налшык дэт Республикэ клиникэ сымаджэщым мафIэсым и зэран зэкIахэр гъэхъужынымкIэ и къудамэм и хирург пажэ, травматолог-ортопед цIэрыIуэ Теунэ (Хъаний) Анджелэ Мышэ и пхъур. Илъэс 30-м нэсащ а бзылъхугъэ щыпкъэр и IэнатIэм хьэлэлу зэрыпэрытрэ. Зи IэщIагъэр гурэ псэкIэ и щIалэгъуэм къыхэзыха Анджелэ зэи хущIегъуэжакъым а лъэбакъуэм, Гиппократ и тхьэрыIуэр игъэпэжу мэлажьэ, «дохутыр» псалъэм и купщIэмрэ абы пылъ жэуаплыныгъэ инымрэ нэсу зыхищIэу.
Анджелэ Тэрч районым хыхьэ Терекскэ (Болэтей) къуажэм къыщалъхуащ. Абы и адэ-анэ Хъанийхэ Мышэрэ (и ахърэтыр нэху ухъу) Риммэрэ я къарури щIэныгъэри жылэм и зыужьыныгъэм, ефIэкIуэныгъэм ирахьэлIащ. Мышэ зоотехникыу илъэс куэдкIэ къуажэм щылэжьащ. Риммэ жылэм дэт курыт школым урысыбзэмрэ литературэмрэ щригъэджащ илъэс 50-м щIигъукIэ, илъэс 20-м нэскIэ щытащ школым и унафэщIым егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и къуэдзэу. Ар цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным и отличникщ.
Жылэм пщIэрэ нэмысрэ щызиIэ нэхъыжьыфIхэм яхуэфащэ дыдэт къащIэхъуа щIэблэри. Абыхэм я бынхэу Анджелэрэ Залымбэчрэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ, гъащIэм зэрыхэтыфын IэщIагъэ ирагъэгъуэтащ. Залымбэч къуажэм щызэхэт хозяйствэм илъэс куэдкIэ щылэжьащ ветеринару. ЗэфIэкI лъагэ зиIэ щIалэм гу къылъатащ. Ар иджыпсту мэлажьэ Ветеринар кIэлъыплъыныгъэмкIэ щIыналъэ управленэм Тэрч районым щиIэ къудамэм и къэрал ветеринар-инспектору.
Быным я нэхъыжь Анджелэ зэрысабийрэ щIэхъуэпсырт дохутыру лэжьэну. Школым щыщIэса илъэсхэми гулъытэшхуэ хуищIырт химие, биологие предметхэм.
— Медицинэ лэжьакIуэ сыхъуным нэхъри сытригъэгушхуауэ щытащ си школ егъэджакIуэ Къуэдзокъуэ Ларисэ Хьэутий и пхъум. Биологие предметым и закъуэкъым абы дыздригъэхьэхыр, атIэ еджакIуэхэм ди Iуэху еплъыкIэ диIэжу, ди гупсысэр къэтIуэтэфуи дигъасэрт, — школ илъэсхэр игу къегъэкIыж Ларисэ. — А щIэныгъэм апхуэдизу сызыIэпишати, дохутыру седжэным хуэгъэпса си мурадыр нэхъ быдэж хъуащ абы щыгъуэ.
И хъуэпсапIэм лъэIэсащ Анджелэ. Курыт школыр дыщэ медалкIэ къиухри еджэным щыпищащ КъБКъУ-м и медицинэ факультетым.
Студент гъащIэри купщIафIэу ирихьэкIащ хъыджэбз Iущым. Ар жыджэру хэтащ факультетым, университетым щекIуэкI жылагъуэ гъащIэм, щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэми дахьэхырт. Хирург IэщIагъэм нэхъ куууэ хуеджэ Анджелэ къилъытэрт дохутыру улэжьэн ипэкIэ, медсестрам и къалэнхэми ущыгъуазэу ущытын хуейуэ. Абы къыхэкIыу, 1987 гъэм, ещанэ курсыр къиуха нэужь, студенткэ жыджэрыр Республикэ клиникэ сымаджэщым мафIэсым и фэбжь зытелъхэр щагъэхъуж и къудамэм уващ IуэхущIапIэм и дохутыр нэхъыщхьэ Лъэпщокъуэ БетIал и чэнджэщкIэ икIи, зэреджэм хуэдэурэ, илъэсищкIэ абы медсестрауэ щылэжьащ. ИужькIэ, хирург IэщIагъэ зригъэгъуэта нэужь, а къудамэм дохутыру къэнэжащ.
— А илъэсхэр хуабжьу сэбэп къысхуэхъуащ си IэщIагъэм нэхъри сыхэгъуэзэнымкIэ. МафIэсхэм сэкъат къахэзыха сымаджэхэм я закъуэтэкъым ди къудамэм къыщIэгъуалъхьэр. Абы къашэрт щIыIэм исахэри, псывэм, н.къ. хуэдэхэм я зэран зэкIахэри, нэгъуэщI фэбжь зыгъуэтахэри, — жеIэ Анджелэ. — Узым хигъэзыхь сымаджэр, псом япэрауэ, хуэныкъуэщ дохутырым, медсестрам я псалъэ гуапэ, дахэ. Апхуэдэу щытмэщ абы епхьэлIэ хущхъуэм, уи Iэзагъым, щIэныгъэм я къарур здынэсыр нэрылъагъу нэхъ щIэхыу щыхъунур.
Шэч хэлъкъым — дохутыр IэщIагъэр къыхэзыха дэтхэнэри и гъащIэ псокIэ ирокIуэ щIэныгъэщIэ къэугъуеиным и гъуэгум. Нэхъ дохутыр Iэзэ дыдэми зэи щигъэтыркъым и щIэныгъэм, зэфIэкIым, Iэзагъым, и IэщIагъэм епха зэхэщIыкIым хигъэхъуэныр. Апхуэдэущ и къалэнхэр зэрырихьэкIыр Теунэм. Анджелэ нэсу къыгуроIуэ сымаджэм ехьэлIауэ дохутырым къищтэ унафэ дэтхэнэми абы и узыншагъэр, уеблэмэ и гъащIэр хъумэнымкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр. Апхуэдэ гупсысэхэр и гъуэгугъэлъагъуэу Теунэм щIэмычэу хегъахъуэ бгъэдэлъ щIэныгъэми зэфIэкIми. Ар щыIащ къэралым и къалащхьэ Москва дэт клиникэ лъэрызехьэхэу Вишневскэм, Склифосовскэм я цIэхэр зезыхьэ институтхэм мафIэсым фэбжь хэзыхахэм щеIэзэ я къудамэхэм, Владикавказ, Саратов къалэхэм дэт сымаджэщ нэхъыщхьэхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэми. Анджелэ зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ зэпыщIэныгъэхэм, IэщIагъэлI цIэрыIуэхэм я Iуэху зехьэкIэ пэрытхэм якIэлъыплъыным мыхьэнэшхуэ яIэщ дэтхэнэ дохутырми и Iэзагъым нэхъри хигъэхъуэнымкIэ, щIэныгъэщIэхэр зригъэгъуэтынымкIэ.
— Уи IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ куу убгъэдэлъыныр ар, дауи, нэхъыщхьэщ медицинэ лэжьакIуэхэм я дежкIэ, арщхьэкIэ, сэ къызэрыслъытэмкIэ, абы ипэ йоувэ цIыхур фIыуэ плъагъун зэрыхуейр, сымаджэм бэшэчу, тэмакъкIыхьу ухущытыныр, набдзэгубдзаплъэу, зэхэщIыкI уиIэу убгъэдэтыныр, — гъащIэ гъусэ хуэхъуа и IэщIагъэм топсэлъыхь Теунэр. — Апхуэдэу ди IэнатIэр етхьэкIыным дапщэщи дыхущIокъу.
Анджелэ и дежкIэ дохутырыныр ар IэщIагъэ къудейкъым — ар хъуащ а бзылъхугъэм и гъащIэм, псэукIэм и мардэ. Узыр зэIэ, абы игъэдзыхэ цIыхум Теунэм тыхь хуещI Тхьэшхуэр къызэрыхуэупса махуэхэм я нэхъыбапIэр. Аращ абы сымаджэхэри абыхэм я Iыхьлыхэри къыщIыхуэарэзыр, къыдэлажьэхэми IуэхущIапIэм и унафэщIхэми щIыхьрэ пщIэрэ къыщIыхуащIыр. И лэжьыгъэ хьэлэлым къыпэкIуэу хирург IэкIуэлъакIуэм мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ Республикэ клиникэ сымаджэщым и администрацэм, КъБР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм къабгъэдэкI щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр.
Апхуэдиз лэжьыгъэ зи IэнатIэм щызэфIэзых Теунэр дехьэх республикэм щекIуэкI жылагъуэ гъащIэми. Хэкупсэ нэс бзылъхугъэм и фIыгъэщ къызыхэкIа Хъанийхи зыхэс Теунэхи я лъэпкъ лIакъуэр куууэ джын зэрыщIадзар. Дэфтэр хъумапIэм щIэлъ тхылъхэр иджурэ, лъэпкъхэм я нэхъыжьыфIхэм я хъыбархэр зэхуихьэсыжурэ, Анджелэ зэхигъэувэжащ Хъанийхэ, Теунэхэ я лъэпкъ лIакъуэ жыгхэр. Абы и мурадщ а лъэпкъхэм ятеухуа тхылъхэр игъэхьэзыру, сурэтхэри щIыгъуу къыдигъэкIыну.
— Си дэлъхури хуабжьу къыздэIэпыкъуащ а лэжьыгъэр щызублэм. Лъэпкъым и нэхъыжьхэр зэгъусэу зэхуэтшэсурэ ди къекIуэкIыкIам епха хъыбару хэт сыт ищIэми жедгъэIэжащ, ахэр псори видеокамерэкIэ тетхащ, — жеIэ Анджелэ. — Хьэлэмэтыракъэ, а Iуэхур зэфIэсха нэужь, пщIыхьэпIэу слъэгъуат хэкупсэ нэсу, адыгэгурэ адыгэпсэу дунейм тета си адэшхуэ Мурат (ар илъэси 113-кIэ псэуащ!) къызэрысхуэарэзыр къызигъащIэ пэлъытэу.
Зыпэрыт IэнатIэми жылагъуэ Iуэхухэми щыжыджэр бзылъхугъэ гуащIафIэм унагъуэ дахи иIэщ. Абырэ и щхьэгъусэ Хъусенрэ зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу, пщIэрэ нэмысрэ я зэхуаку дэлъу, куэдым щапхъэ яхуэхъуу зэдопсэу. Хъусен ухуакIуэ Iэзэщ, и IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ иIэщ, зэфIэкI лъагэ бгъэдэлъщ. И лэжьыгъэфIым папщIэ зыбжанэрэ къыхуагъэфэщащ КъБР-м Промышленностымрэ псэупIэ-коммунальнэ хозяйствэмкIэ и министерствэм и щIыхь тхылъхэр. Зэщхьэгъусэхэм къащIэхъуащ хъыджэбзищ: Марьянэ, Миланэ, Ланэ сымэ. Пщащэ нэхъыжьитIыр анэм и лъэужьым ирокIуэ: ахэр дохутыр IэщIагъэм щыхуоджэ Сеченовым и цIэр зэрихьэу Москва дэт езанэ медицинэ университетым. Марьянэ еджэныр къиухащ диплом плъыжьрэ медалкIэ, иджы ординатурэм щIэсщ, Миланэ 4-нэ курсым нэсащ. Быным я нэхъыщIэ Ланэ илъэси 8 хъууэ аращ. Ар школакIуэщ. И шыпхъу нэхъыжьхэми хуэдэу, ари «фIы дыдэ» защIэкIэ йоджэ, абыхэми хуэдэу, дыщэ медалкIэ школыр къиухыну и мурадщ. Къыхихыну IэщIагъэр белджылыкъым зэкIэ, ауэ сурэт щIыным, усэ цIыкIухэр адыгэбзэкIэ зэхэлъхьэным дехьэх. КъыжыIапхъэщ Марьянэрэ Миланэри лъэныкъуэ куэдкIэ зэчий зыбгъэдэлъ пщащэу зэрыщытыр. Ахэр литературэм, усыгъэм, спортым, уэрэд жыIэным, лъэпкъ къафэм дахьэх. Зыхуеджэ дохутыр IэщIагъэм къыдэкIуэу, а унэтIыныгъэхэмкIэ ехъулIэныгъэ куэд зыIэрагъэхьащ, УФ-м и Президентым и грант нэгъунэ хэту.
Дохутыр Iэзэ, хэкупсэ нэс, унэгуащэ IэкIуэлъакIуэ, щхьэгъусэ пэж, анэ гумащIэ Теунэ Анджелэ и IэщIагъэми, и унагъуэми, и бынхэми дэрэжэгъуэрэ гукъыдэжрэ ядигъуэту, лъагапIэщIэхэм нэсу, ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэригъэхьэу, быным ядэгушхуэу, ядэгуфIэу куэдрэ псэуну дохъуэхъу. Гурэ псэкIэ къыхиха и IэщIагъэм темызашэу иджыри куэдрэ ирилэжьэну ди гуапэщ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
