Унафэ щIын жиIэм къикIыр
«Унафэ щIын» жиIэм къикIыр псы Iуфэм уIуту псыр здэжэм уеплъынракъым. Псым унафэ хуэпщIыфынукъым ар здрижэну лъэныкъуэр нэхъ пасэу бунэтIа хьэзыру щымытмэ. Апхуэдэ дыдэу нартыхум и къэкIыкIэм и псынщIагъымкIэ хьэмэ комбайныр е тракторыр зэрылэжьэну щIыкIэр къыпхухэхынукъым: абы гъэхьэзырыгъуэ иIэщ, къэмыс щIыкIэ къэплъагъун хуейуэ. Къалэныр пэжу узыхуэкIуэну плъапIэмрэ узэрыкIуэну щIыкIэмрэ зэхэгъэкIынращ. Унафэр зезыгъакIуэ IумпIэр зэпымычын е зэрымынэн щхьэкIэ, ар зэпычмэ икIэщIыпIэкIэ зэрыдзэн, зэрынэмэ - тэмакъкIыхьу зэрыхыжын хуейщ.
«Унафэ щIын» жиIэм къикIыр «къэхъунур къэщIэн» жиIэу аращ. КъэпщIа псори къэмыхъункIи зэрыхъунури къыбгурыIуэу.
Куэдрэ щыхьэт сыхуэхъуащ цIыхур хэхъуэу, зиузэщI пэтрэ къызэфIагъэщIыжу щызэIыхьэ. Зыхуэсакъын хуейр: щIалэгъуалэр мыгъэжэкъуэн, абы я щхьэр егъэуназэ; нэхъыжьхэм емыгиеIуэн - гузэрыдзэ пхуащIу щIэ псоми я щIыб хуамыгъэзэн папщIэ.
Дэ ди гузэвэгъуэр хэтми сытми гъуазэрэ щапхъэу ахъшэр къыхуэнащи аращ.
Къалэм ещхьу къуажэ куэд уиIэм нэхъыфIщ къуажэм ещхьу къалэ куэд уиIэ нэхърэ.
Ди унафэщIхэм я нэхъыбэм яхуримыкъу гупсысэр езыхэм хуэдэ, уеблэмэ ефIэкI куэд зэрыщыIэрщ.
Языныкъуэ «лей къызытехьахэм» я тезырыр езыхэм къыхахыжыну хэтщ. Къуэншам иджыри саугъэт къызэфт жи. Ди дзыхь къэзмыгъэпэжа унафэщIым зэхигъэзэрыхьахэр зэхедгъэхыжын и пIэкIэ нэгъуэщIыпIэ Iудогъэувэ, нэгъуэщI цIыху гуп и IэмыщIэ идолъхьэ.
Иныкъуэхэр дыщэ плъыжьым, адрейхэр гъущI фIыцIэм къыхэщIыкIауэ хуэбгъэфащэ хъунукъым, Алыхьым зым нэхъыбэ иритауэ, адрейм хущысхьауэ ущIегупсысыни щыIэкъым. Хьэуэ, псоми я «пхъуантэдэлъыр» зэхуэдэщ, ар къызэрыбгъэсэбэпращ псори зэлъытар.
Хэт унафэр зыIэщIэслъхьэнур? Зым цIыхугъэ хэлъщ, ауэ фейдэ мэлъыхъуэ. Адрейри фейдэ мэлъыхъуэ, ауэ Iущщ. Iуэхур зыхуэныкъуэр - фейдэ мылъыхъуэ Iущагърэ цIыхугъэрэщ.
Къулыкъум фыхуэмыпабгъэ, саугъэтхэмрэ утыкумрэ фыхуэмынэпсей. Фи напэр къабзэу фи IэнатIэр фхьы. Фи пщIэнтIэпсымрэ акъылымрэ здэщIыгъуу фIыуэ фылажьэмэ, зы Iэмэпсымэ абрагъуэм и Iыхьэ къудейуэ фызэрыщытыр фщIэжу, езыр-езыру фыкъалъагъунущ. Къулыкъу лъагэхэри, цIэ лъапIэхэри фемыджауэ къыфхуеблэгъэнущ.
Лэжьэфын къэгъуэтыным нэхърэ нэхъ мыхьэнэ зиIэ щыIэкъым. Сэ абы зезгъэсэфакъым. Республикэм къэмыхъупхъэу къыщыхъуахэр арагъэнщ къызыхэкIари. Си зэранкIэ я пщIэм тегужьеикIа цIыхухэм къулыкъухэр къаIэрыхьэурэ сэри си щыуагъэхэр абы дэбэгъуащ.
Къулыкъум узэIигъыхьэрэ?
Куэдрэ къохъу: гу зылъумытащэ, зэ IуплъэгъуэкIэ фэшхуэ зумыплъ цIыхум къулыкъу иратри узэрыщымыгугъауэ и акъылымрэ и хэлъэтымрэ я лъэныкъуэ псэмкIи налкъутрэ налмэсу къызэролъэлъ. НэгъуэщIуи къохъу: пщIэи щхьэи хуэмыныкъуэ цIыхушхуэм къулыкъу иботри, фэншэ, мыхьэнэншэ мэхъу. Къулыкъум абы и фэм тригъэлъэда нэкIу нэпцIыр трехури, жыг кунэфыр къыщIощ – мыхьэнэншэщ, щхьэхуэфIщ, цIыхугъэншэщ. «Къулыкъум зэIигъэхьащ» жаIэ. Хьэуэ! Къулыкъум къыщIигъэщауэ аращ ар, зэ Iуплъэгъуэм гу лъумытэу нэхъыщхьэу хэлъыр тхъурымбэм ещхьу къыдрихьеящ.
Лъагагъ зыхуэмышэч цIыху щыIэщ. Къулыкъури апхуэдэщ: зым ар къыфIэIуэхукъым, адрейм и щхьэр егъэуназэ.
Уи къалэныр нэгъэсауэ умыгъэзащIэмэ, дунейр къутэжыным хуэдэу улэжьэн хуейщ. Ауэ махуэм уIэуэлъауэ зыпщI пэтрэ пшынэр зэгуашу, стэчанхэр зэраудэкIыу, модэ Кулижан гуэр щэхуу зэрыпыгуфIыкIыным ущIэхъупсу зэманыр бгъакIуэмэ, лэжьыгъэм уэ нэхърэ нэхъыфIи къигъуэтынщ.
Дэтхэнэ зыри иджыри илъэсищэ псэуным хуэдэу лэжьэн хуейщ, а махуэм и псэр хэкIыу Iуэхур нэмыгъэсауэ къэнэжынкIэ гузавэу. А IуэхуитIыр зэхуэмыкIуэу къыпфIэщI щхьэкIэ, абы Iущагъышхуэрэ жэуаплыныгъэрэ хэлъщ. Апхуэдэу сылэжьэнщ жыпIэмэ – ар зыри пщэдей умыгъэIэпхъуэу, щIыхуэ зэтомыгъахуэу, плъапIэ гуэрхэри уиIэу IэнатIэм упэрытыныр аращ.
Иныкъуэ унафэщIхэм ящIэ дыдэм нэхърэ нэхъыбэ ящIэу къафIощI, зэхах псори пэжу къащохъу. Ауэ нэхъыфIхэм ящIэIауэ къащымыхъуу ящIэу къыщIокI.
Хэти елъагъу: зым и фIэщу нэмэз ещI, адрейм - театрым щыджэгум ещхьу Алыхьым папщIэ и щхьэр зэгуиудыжыну хьэзыр хуэдэ - хьэщыкъ хъуаифэ зытрегъауэ.
Сыту фIыт цIыху къэс и къэухьыр и IэнатIэм хуэдизу къыдалъхуу щытамэ.
Лэжьыгъэм сыщрохьэлIэ курыт щIэныгъэ къозыт еджапIэ фIэкIа щемыджауэ, ауэ гупсысэкIэ «щIэныгъэ нэхъыщхьэ иIэу». СрохьэлIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэ «зэхэщIыкI курыт» зыIэрыхьаи. СоцIыху цIэрэ, саугъэтрэ, дамыгъэкIэ зэщIэбла гуп, а дамыгъэхэмрэ цIэхэмрэ я адакъэ сыджыр къигъэубэлэца фIэкIа, я акъылым химыгъэхъуаIауэ.
УнафэщIым бгъэдыхьэгъуафIэу, узыIэпишэу, и гур зэIухауэ, дзыхь къыпхуищIу щытын хуейщ. А шэч къызытомыхьэж хьэлхэр псэ къабзэм езыр-езыру фIыгъуэкIэ къыхэкIыкI къыщIэкIынщ.
Гений умыхъуу хъунукъым жиIэу зыми къыппиубыдкъым, дэтхэнэ зыри унафэщI нэс зэрымыхъуфынури гурыIуэгъуэщ. Ауэ цIыху пэжу, гумызагъэу, уи къалэныр зэрыхъукIэ нэгъэсауэ бгъэзащIэу ущымыту хъунукъым.
Уи жэрдэмхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ гъащIэм зэрыхыупщэфынур псалъэ дыгъэлрэ макъ пхъашэкъым, къыхэплъхьам и фIагъыр нэрылъагъу зыщI щыхьэтхэмрэ гупсысэ узыншэхэмрэщ.
Хуабжьу укIиинымрэ ямыщIэу умыдэнымрэ зыкъым. Куэд къыубжынымрэ куэд жыпIэнымри зыкъым.
Сыт министрхэр адрей цIыхухэм къазэрыщхьэщыкIыр? ЗыкIи. Ауэ министрхэм ар ящIэркъым.
Иныкъуэхэр апхуэдизкIэ хущIыхьэркъыми лэжьэну зэман къахуэгъуэткъым.
«Езыр шынагъуэтэкъым и къуэдзэр мыхъуамэ» жаIэ. «Езыр» - езырыжу, и къуэдзэми и къалэныр ищIэжмэ нэхъ тэмэмщ.
Акъылыншэм уигъэIущын ифIэфIщ, губзыгъэм еджэнкIэ зигъэнщIыркъым.
Псоми ягу зригъэхьыну хэтщ. Абы щхьэкIэ зыми игу ирихьыркъым.
Хьэбыршыбыр цIыкIухэр жьауэшхуэхэм я лъабжьэ къыщожьэ.
Iуэхум зыми хэзымыщIыкIым псори фIы дыдэу къыбгуригъэIуэфынущ.
Псалъэ гуэрхэр акъылри гури къамыгъэсэбэпу утыкум къолъэдэф.
Сигу къэкIыжакъым, щыгъупщэх сыхъуащ жи. Щыгъупщэх ухъуауэ аракъым, къыпфIэмыIуэхуж ухъуауэ аращ.
Гузэвэгъуэщ Iэтащхьэр хъуэпсапIи плъапIи къыхуэмынэжу, гумызагъагъыр фIэкIуэду, и щхьэри цIыхухэри къыфIэмыIуэхужу и пIэ итIысхьэжмэ. Жьы хъуащ апхуэдэ унафэщIыр. Дэгу-нэфщ: мэл кIапэ къыпыкIащи Iэщэ хуэIыгъыжынукъым.
Сабий гъэужь Iуэхуншэхэр, хьэбыршыбырхэр, къимылэжьа зрихьэлIэну зыфIэфI ефэрейхэр къыщыхъур мылъкурэ зэфIэкIкIэ адрейхэм зыхаIэтыкIыну еIэ унагъуэхэрщ. Абыхэм Iэмал имыIэу я фэтэрыр нэхъ хуиту, я машинэр нэхъ дахэу, я унэр нэхъ лъагэу щытын хуейщ. Ар уз зэрыцIалэщ икIэщIыпIэкIэ еныкъуэкъун хуейуэ, нобэми пщэдейми зэран хуэхъункIэ шынагъуэу. Мыбдежым ерыскъы къабзэм хэпсэукIынкIэ, лейм щIэмыхъуэпсын хьэлкIэ псом япэ иту щапхъэ дахэ къэзыгъэлъэгъуэн хуейр унафэщIхэращ.
ГъащIэмрэ цIыхумрэ
Зи зэхэщIыкI, цIыху хэтыкIэ, Iущагъ къызэмэщIэкIыр нэгъуэщIым и зэхэщIыкIым, Iущагъым, цIыху хэтыкIэм щапхъэ трихыу псэун хуейщ. Ар губзыгъагъэщ апхуэдэ цIыхум и дежкIэ. Ар зымыщIэр сытым дежи делагъэм и унафэ щIэтынущ. Iущагъым я нэхъ лъагэр цIыхухэр зылъэIэсам укIэлъыплъурэ уэри ар зыхэплъхьэнращ.
ГъащIэр дэ ди унафэм щIэту къызыфIэбгъэщI хъунукъым. Зэманыр махуэрэ жэщу дэ дытыншын папщIэ ухуауэ аращ.
Щэхур – жьэкIэ жамыIаращ. Нэхъ ныбжьэгъуфI дыдэм жепIари щэху хъужыркъым.
ЦIыху щыпкъэу щытыну хуейм ищIэн хуейщ ныбжьэгъухэм къадэщIыгъуу жагъуэгъуи зэриIэнур.
Иныкъуэхэм деж ди телевидением уеплъ пэтрэ щIалэжь щхьэцэ гуп къолъадэ цIыхубзхэм ещхьу гъэщIэрэщIауэ. Я къафэхэми я уэрэдхэми уедаIуэмэ хьэр банэ е къугъ фIэкIа пщIэнкъым. Абыхэм ди щIалэгъуалэр йоплъри щапхъэ трах. «ЩIэуэ къежьащ». ЩIэуэ къежьар фIыщ, ауэ фIыр фIыуэ къежьаращ. ЩIалэгъуалэм ахэр зэхигъэкIыфу егъэсэн хуейщ.
Упсэуну тыншкъым. УлIэну гугъущ. Ауэ псом нэхъейр зыпIэжьэIуэнращ ар гъащIэрауи лэжьыгъэрауи ирехъу. Имычэзууэ улIэным нэхърэ нэхъ Iейщ ар. Ауэ хэт апхуэдэ Iэзагъ телъыджэ зиIэр и ежьэжыгъуэр къызэрысар къыхуэубыду. Къиубыдыпауи сощIри, дэнэ «Куэдщ» жозыгъэIэфыну лIыгъэ къыздикIынур.
Дунейм псори нэгъэсыпауэ щызэгъэзэхуащ. Псори и чэзум къохъу. Удзхэр и чэзум мэгъагъэри и чэзум мэгъуэлэж. КъэкIыгъэхэри, жыгхэри, псыхэри, бзухэри, псэущхьэхэри, езы щIылъэри, дыгъэ дыдэри зэи текIыркъым я чэзум. ЩIалэфIхэм языхэзым ар щыгъупщэмэ, игу къэгъэкIыжын хуейщ: «Ныбжьэгъу, уи чэзур икIащ!»
Iэзагъыр - къэхъугъэм и ехъулIэныгъэщ. Ар уафэхъуэпскIым хуэдэу зэ къаблэу уфIынкIыж гуэрщ. Талантыр – лэжьыгъэщ. МэкъумэшыщIэм и лэжьыгъэ хьэлъэщ. Талантыр – Iущагъщ цIыху хэтыкIэкIэ гъэбэгъуауэ. Талантым – гупсысэм и кууагъыр хэлъщ. Талантыр телъыджэкъым, ауэ псори къызэщIеубыдэ.
Iэзагъ гуэр зыбгъэдэлъ цIыхухэм тхыдэм лъэужь къыщыщагъанэр я Iэзагъыр талантым дэщIыгъумэщ. ИтIанэ ахэр нэгъэсауэ щыпкъэ мэхъури я цIэхэр политикэм, наукэм, литературэм къыхонэ!
Хэкупсэм и гур лъэпкъ псоми хузэIухащ
Хэкупсэ нэс ухъуфынукъым лъэпкъ зэхэгъэж пщIыуэ. Мыдрейуи - лъэпкъ зэхэгъэж зымыщIым и закъуэщ нэсу къызыхэкIар зылъагъуфынур.
Зы лъэпкъыр хилъафэу адрейр япэ ибгъэщмэ, тIури пфIэкIуэдынущ.
Сыту IэубыдыпIэншэ мы кърымдэсхэр! Сыт хуэдиз урысхэми, адыгэхэми, украинхэми ялъу ягъэжа абыхэм! Сыт хуэдизрэ урысхэм ящI теуа, сыт хуэдизрэ си адэжьхэм езэуа (а щIыпIэращ XIX-нэ лIэщIыгъуэм и Iыхьэ етIуанэм адыгэ лъэпкъым и Iыхьэ щанэр абы щыщыIам, Хэкум икIын хуей щIэхъуам и щхьэусыгъуэр къыщежьэр).
ЦIыхур къызэрыпцIыхунур и хьэлращ. Лъэпкъыр къызэрыпцIыхунур и хьэлращ. Аращ лъэпкъ хьэл щIыжаIэр. Ауэ хьэлыр – нэхъыбэм гукъыдэжращ зэлъытар. Гукъыдэжыр – ар губжьщ е зышыIэныгъэщ, бзаджагъэщ е щабагъэщ, е цIыхуфIагъщ. Хъарзынэщ цIыхур и къэгубжьыгъуэм къэгубжьмэ, и щабэгъуэм щабэмэ. Ауэ щIагъуэкъым шхыдэу, фыщIэу зыгуэр щимыдэн хуейм щэныфIэу зиущэхумэ.
Сыт хуэдизу ар щIалэгъуалэм я мыжагъуэми, ущиемрэ щапхъэмрэ хуэдэгуми, блэкIамрэ пасэрей гъащIэмрэ я гугъу хуэдмыщIу хъунукъым, дыкъызэхэкIар ящIэн хуейщ. Ахэр ди адэжьхэм къызэранэкIа хабзэм яхуэпэжын хуейщ, къаIэрыхьар яхъумэрэ ягъэбагъуэу.
Иджырей сабийхэм псынщIэу зыхуейр къагуроIуэ, псынщIэу заужь. Ауэ илъэс I5-ми 20-ми ахэр егъэлеяуэ сабийуэ къонэ. ХузэфIакIамэ иджыри IэплIэкIэ къезыхьэкIын и анэм и закъуэкъым ар сабийуэ къызыщыхъур.
Псом нэхъ тIэщIэкIыр гъэсэныгъэмрэ политикэ зэхэщIыкIымрэщ. Ди щIалэгъуалэм и Iыхьэм кърадзэ дунейм теткъым, къызыхэкIыр умыщIэу егъэлеяуэ псэукIэ тыншым хуопабгъэхэ. Ахэр куэд дыди хъуркъым, ауэ мыдрей Iыхьэ нэхъ иным зэран хуохъу.
А щIалэхэм я адэшхуэхэм лъырэ пщIэнтIэпсрэ ягъэжащ езыхэм алыфбейрэ щIакъуэ Iыхьэрэ къаIэрыхьэн папщIэ, езыхэр шампанскэрэ шашлыкрэ фIэкIа хуейхэкъым.
Ди гъавэр зэрыбэвымкIэ, ди Iэщыр зэрыбагъуэмкIэ «къуаншэр» зэрымыщIэкIэ е я насып кърихьэкIыу щIыпIэ берычэтым итIысхьа ди адэжьхэращ. А насыпым иджы лэжьыгъэм дыхуэмыщхьэхыу дэри зыгуэр хэтлъхьэжамэ, ди Iэзагъыр хэдгъэхъуамэ арат! НэгъуэщI мыхъуми езыр-езыру къытIэрыхьа тыгъэхэр идмыкъухьу, и къэуатыр щIэдмыхыу къэдгъэсэбэпыгъащэрэт.
Адыгагъэ жытIэу зыщIэдгъэщIагъуэ хьэщIэ егъэблэгъэкIэм и мыхьэнэр:
1. МэжалIэр гъэшхэн.
2. Ешам зегъэгъэпсэхун.
Иджыпсту екIуэкIыр хьэщIагъэ гъэпудщ. Зыгуэр чэнджэщэну къэкIуамэ – епсалъэ, щIэныгъэ хуеймэ – егъащIэ, дахагъэ къилъыхъуэмэ – егъэплъ. Ауэ шашлык кIуэцIыбгуэу фадэм йомыгъэтхьэлэ. Абы адыгэхэри балъкэрхэри дегъэпудри мыхьэнэншафэ къыттрегъауэ.
Ди «ныбжьэгъу лъапIэхэм» ящыщ гуэрхэм къащыщIращ: я цIэр республикэм адэкIэ щыIуамэ, къызыхэкIахэм ящхьэпрыкIауэ забжыж. Ауэ щыхъукIэ, я щIэныгъэкIи, гъэсэныгъэкIи, IэзагъкIи, цIыху хэтыкIэри къызыхахар къэзылъхуа я лъэпкъращ. Унэхъуащ ар зыщыгъупщэр.
Зы зэман КIыщокъуэ Алим зауэм теухуауэ и тхыгъэ гуэрхэм щхьэкIэ дытехъущIыхьащ. Ауэ хэт арэзы мыхъунур КIыщокъуэ Алими Кулиев Къайсыни, Темыркъан Юри дуней псом щыцIэрыIуэ совет литературэшхуэмрэ гъуазджэмрэ я лэжьакIуэ пажэ зэрыхъуамкIэ. Дэри тхуэфащэщ абыхэм даригушхуэну.
И щхьэ хужеIэж
Хьэл дахэхэр щагуэшым сэ зыри къыслъысакъым, сатырым иужь дыдэ сит хъунт. Апхуэдэу куэд егупсыс къыщIэкIынщ. Сэ, псалъэм папщIэ, дахагъэм и зы Iыхьи къысIэрыхьакъым. Ауэ дэтхэнэ зыри егупсысыпхъэщ къилэжь псори къыбгъадалъхьауэ. А зэманым благъагъи, ныбжьэгъугъи щыIэтэкъым, Алыхьми зэхэгъэж ищIыртэкъым зыгуэрым нэхъ игу сыдыхьэнщи адрейр къэзгъэнэнщ жиIэу. Анэм къыбдимылъхуар зыми къуитыжынукъым.
Иныкъуэхэм сэ лэжьыгъэм фIэкIа зыри зыфIэмыхьэлэмэт щихъыу сакъыщохъу. Ар пэжкъым.
Адрейхэм тыншу сыпсэууэ, куэд сшхыуэ икIи сефэу къащохъу, ари пэжкъым. Сэ дэтхэнэ зы цIыху къызэрыгуэкIыр зэрыпсэум хуэдэу сопсэу, зыми зыкIи сыкъыфщхьэщыкIкъым.
Сэ Къэбэрдей-Балкъэрым сримафIэ ужьыхыжщ. ХъуаскIэу сыщытамэ нэхъ къэсщтэнут зэкъуэтыныгъэр, ныбжьэгъугъэр, Хэкум хуаIэ фIылъагъуныгъэр нэхъ ину блэн хуэдэу. Ауэ цIыху гуэрхэр къыкъуэкIащ а мафIэр ягъэункIыфIыну хуейуэ, икIи ягъэункIыфащ. Ей, мы цIыхухэри, мы цIыхухэр! КъызэщIагъэнэн хуей хуэдэхэу мафIэм йопщэ, ауэ ягъэункIыфыну хуейщ. КъайхъулIакIэщ! Абыхэм псори къайхъулIэнущ!
ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и бюром къыщипсэлъар: I959 гъэ,
жэпуэгъуэ
Адыгэбзэмрэ урысыбзэмрэ
Урысыбзэр адыгэбзэм зы Iыхьэу къыхыхьауэ аращ. ИтIани бзэм езым и хабзэкIэ зиужьыжын хуейщ. Ауэ сщIэркъым къызыхэкIыр – урыс псалъэхэр адыгэбзэкIэ щызэрадзэкIкIэ Iэмал имыIэу урыс грамматикэм зытрагъэщIэн хуейуэ ябж. АдыгэбзэкIэ «коммунистическая партия» жыпIэнумэ къызэрупсэлъынур «Коммунистическэ парт» жиIэущ. Ауэ газетхэм ар «партие» жаIэнурэ иратхэнущ – ие кIэухыр къыздикIар мыгурыIуэгъуэу. Апхуэдизу мы Iуэхур гугъусыгъу щIын хуейкъым. Дэ гъуэгу захуэм дытету дежьат, ауэ дылъэпэрэпауэ аращ.
Иджы тIэкIу зэдзэкIыгъэхэм теухуауэ. Ныбжьэгъу КIыщокъуэм пэжу гу лъитащ ди интеллигенцэр бэм зэрыпэIэщIэр, е, нэхъ пэжу жыпIэмэ, бзэ и лъэныкъуэкIэ пэжыжьэ хъункIэ зэрышынагъуэр. Ди тхакIуэхэр адыгэбзэкIэ къэпсэлъэжхэркъым. Сыт ар къызыхэкIыр? Ди алыфбейр зэрыIейракъым. Мыбдеж и щхьэ течауэ ди бзэм и Iуэхур зыIутыр жытIэфын хуейщ. Адыгэбзэр тхьэмыщкIэщ, абы зегъэужьыпхъэщ. Ауэ ар къулейсызу аракъым, урысыбзэм елъытауэ нэхъ тхьэмыщкIэу аращ. Дауи, ди интеллигентхэм я нэхъыбэр урысыбзэкIэ нэхъыфIу мэпсалъэ, абы щIэныгъэм епха фIэщIыгъэхэр нэхъыбэу щыбогъуэт. Абы къыхэкIыу упщIэ къоув: дауэ зэрызэбдзэкIынур, зэдзэкIыпхъэри сыт? КъызэрыкIуэ уэршэрым и гугъу пщIымэ, сэ тыншу сопсалъэ. Гъавэмрэ Iэщ гъэхъунымрэ егъэфIэкIуэн зэрыхуеймрэ гугъукъым утепсэлъыхьыну. Ауэ политикэмрэ наукэмрэ утепсэлъыхьыну нэхъ гугъущ. Аращи, сэ сызэреплъымкIэ, щIэныгъэмрэ техникэмрэ, бэмрэ политикэмрэ ехьэлIа фIэщыгъэхэр зэрыщытым хуэдэ дыдэу урысыбзэм къыхэкIыу адыгэбзэм хыхьэн хуейщ. Мыбдежым хуэфэщэн псалъэ къэплъыхъуэу зэман щIэбгъэкIуэдын щыIэкъым. Общественно-политическэ фIэщыгъэхэр дуней псом утыку щызыгъуэта цIэхэщ, абыхэм адыгэбзэм къыхэмыхьэпIэ яIэкъым…
Урысыбзэм кърахыу адыгэбзэм е балъкъэрыбзэм кърагъэзагъэ тхыгъэхэм ткIий дыдэу тепсэлъыхьыпхъэщ. ЗэдзэкIыгъэ нэсхэр ди мащIэщ. Языныкъуэ тхылъ телъыджэхэр адыгэбзэм зыкIэ фэджэлыджэ щыхъуащи, къыпхуэцIыхужыркъым. СщIэркъым и пэжыпIэр, ауэ ныбжьэгъу Хутуевым зы колхозхэт гуэр къыхуэтхьэусыхауэ жеIэ: Сыт псори Пушкин щIыщытхъур, абы нэхърэ нэхъыфIу мыпхуэдэ адыгэ е балъкэр усакIуэр матхэ жиIэри. Ар гуэныхьышхуэщ. Апхуэдэ къэмыхъун папщIэ, зэдзэкIакIуэ зи цIэхэм щыщу зэдзэкIыкIэ зымыщIэ ныбжьэгъухэр къахэшауэ: «Ныбжьэгъухэ, фэ нэгъуэщI IэнатIэ гуэр фыпэрыхьэ. ЗэдзэкIын Iуэхур адыгэбзэрэ балъкэрыбзэ фIыуэ зыщIэ, а бзэхэмкIэ фIыуэ тхэф КIыщокъуэм, Отаровым, ЩоджэнцIыкIум, е нэгъуэщI зыгуэрхэм зэфIагъэкIынщ» яжеIапхъэщ.
Ди литературэм теухуауэ
Сыт ди литературэр зыхуейр адэкIи и гъуэгур бгъуфIэу зиужьын щхьэкIэ? Псом япэ – критикэфI, щхьэмыгъазэу, ауэ адэм хуэдэу фIым ухуиущиеу…
Дэ гукъыдэжышхуэ диIэу усэ гуэрхэр тыдодзэ усэкIэ уригъаджэу и сатырхэр къэщыпарэ зэрызэгъэзэхуам фIэкI ябгъэдэмылъу. Усэ кIыхьхэр къежьащ газетым е журналым и зы къыдэкIыгъуэм имыхуэу, адрейм гъэIэпхъуэн хуейуэ. Ди ныбжьэгъу гуэрым сатыр 9500-рэ хъууэ усэ итхащ жаIэ. Сыт хуэдэ мардэ нэгъуэщI а усэм и фIагъыр къызэрупщынур и сатыр бжыгъэм нэмыщI?
Усэ мыхьэнэншэхэр ятх къудейкъым, щIэрыщIэу къытрадзэж. Усэ тхылъ щызхэр къыдокI я жинт щIыIум «Фымытхэ» жыпIэу тетхапхъэу. Апхуэдэу Iэпэдэгъэлэлу усакIуэ ныбжьыщIэхэм ухущытыным фIым дыхуишэнукъым. Усыгъэм и пщIэр зэрыдгъэлъахъшэм нэмыщI, цIыхухэм абы хуаIэ фIылъагъуныгъэр къыдогъэтIасхъэ, пэжу дунэтIмэ зызыужьын талантхэри догъэкIуэд. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэм талант зиIэ ныбжьыщIэхэм таурыхъым хэт зэгъунэгъуибгъум я шэ пэгунибгъур изыф джэдум и махуэ къыхуэкIуэнущ. Пэжщ, джэду шырым ар и жагъуэкъым, и къугъ макъри бзубзэрабзэм и жьыуэкIэм нэхърэ нэхъыфIынкIи хъунщ. Ауэ апхуэдэ джэдум зэи дзыгъуэ къиубыду зригъэсэфынукъым. Дэ зы унагъуэ узыншэшхуэ дохъу, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, дзыгъуи ди куэдщ. Ахэр гъэкIуэдын Iуэхум усакIуэхэр хэмыту хъунукъым. ЖысIэну сызыхуейр – ди ТхакIуэхэм я Зэгухьэныгъэми, ди тхылъ тедзапIэми литературэ гуащIэдэкIыу дунейм къытрагъэхьэм елIэлIэн хуейщ. Пэжщ, бжыгъэ дыхуейщ, ауэ фIыр зи нэщэнэ бжыгъэщ дызыхуейр.
ФызгъэгувэнкIэ сыгузавэми, зыгуэр къыщIызмыгъуу хъунукъым. Дэ литературэм и зыужьыныгъэм догупсыс. Литературэм и зыужьыныгъэм дытопсэлъыхь. Сыт къызэрыпхутэнур абы и лъагагъымрэ и мыхьэнэмрэ? Псом япэ, дауи, усакIуэхэм, тхакIуэхэм, драматургхэм, абыхэм я тхыгъэхэм, я зэдзэкIыгъэхэм я бжыгъэмкIэщ. Ауэ псом нэхъ укъэзымыгъапцIэу литературэм и фIагъыр къызэрупщын мардэр – тхылъеджэхэм я бжыгъэмрэ абыхэм тхакIуэхэм жаIэм и хьэтыр зэралъагъу-зэрамылъагъумрэщ.
Анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ школхэм зэрыщаджыпхъэм теухуауэ Мэлбахъуэм партым и обкомым и бюром щыжиIам щыщ: I968 гъэ, дыгъэгъазэ
Мы Iуэхум дытепсэлъыхьыныр къыхэзылъхьар сэращ, тIэкIуи сыныкъуэкъуэн хуей хъуащ ар ирамыгъэкIуэтэкIыжын папщIэ. Уеблэмэ иджыпстуи Iуэхум сызэрыхуейм хуэдизу убгъуауэ дытепсэлъыхькъым, зэхэгъэкIыпхъэ псори убзыхуа хъун папщIэ.
Сэ къызгуроIуэ Iуэхур зыIутыр, ауэ мыбы ехьэкIыпхъэ иIэжкъым, мыр политикэ Iуэхущ зэхэдмыгъэкIыу мыхъуну. Мыбы тепсэлъыхьмэ зауцIэпIыжынкIэ гузавэу зызыгъэIупэбацэхэми цIыхуфIкIэ, лэжьакIуэфIкIэ, коммунистыфIкIэ уеджэ хъунукъым. Лъэпкъыр къызэрацIыхур и бзэмрэ псалъэмрэщ. Дэ езым ди бзэмрэ ди лъэпкъымрэ пщIэ хуэдмыщIыжмэ, сыт лъэпкъ гъуазджэти лъэпкъ щэнхабзэти жытIэу дыщIыдэтынур, апхуэдиз тхылъ анэдэлъхубзэкIэ къыщIыдэдгъэкIынур? Хэт щхьэкIэ? Зи бзэр зымыщIэжхэу, ящIэнуи хуэмеиххэхэм папщIэ? ИIэ-тIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым Налшык область фIэдвгъэщыж. Псори дытыншыжынщ…
Школхэм адыгэбзэрэ балъкъэрыбзэ щаджын щагъэтам и закъуэкъым, хэкум и тхыдэм, и географием сабийхэр ирагъэджэххэркъым…. Адрей лъэпкъхэм къахэкIахэр, уеблэмэ хамэ къэрал щыпсэухэр КIыщокъуэм, Кулиевым я тхыгъэхэм йоджэхэ, ахэр гъуазджэм и лъагапIэу къабж, сытемыукIытыхьу жысIэнщи. Сыт ди тхыдэм и лажьэр? Лъы нэхъ мащIэ дгъэжа, пщIэнтIэпс нэхъ мащIэ итIкIута? … Адэ-анэхэр хуейкъым жаIэ. Хуэмейхэмэ – хуейкъым. Уи бзэр пщIэжыну ухуэмейрэ – уемыджэ. Ауэ икIи къомыгъэсэбэп балъкъэрхэмрэ адыгэхэмрэ щхьэкIэ щхьэхуэу къакIуэ Iэмалхэр. Дэ илъэс къэс цIыху щэныкъуэм нэс къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм зэпеуэм хэмыту щIагъэтIысхьэну догъакIуэ. Налшык университет къыщыщIызэIуахар мыр Налшык область мыхъуу Къэбэрдей-Балъкъэрти аращ, лъэпкъым хуэлэжьэнухэр ягъэхьэзырын папщIэ. Дэри Iэмал зэриIэкIэ лъэпкъхэм къыхэкIахэр къыдощтэ. Щышынэн хуейкъым «Университетым нэхъыбэу щIэсыр адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэщ» жаIэу къытхуэпсалъэхэм. ЩIэсщ икIи щIэсынущ! Дауэ-тIэ нэгъуэщIу? Дауэ нэгъуэщIу щIыпIэ пхыдзахэр пэрытхэм зэрыщIэрыбгъэхьэжынур лъэпкъ щхьэхуэхэм уемылIалIэмэ?
Иджыпсту къэхъур куэдкIэ алыфбейм епхащ. Дапщэщ дылъэпэрэпэнкIэ дышынэу псэун щыщыдгъэтынур? Лениным жиIауэ щытащ «Урысныкъуэ хъуа лъэпкъылIыр шовинист нэхъ шынагъуэ дыдэхэм щыщщ» жиIэри. Уэ, ныбжьэгъу Ш., алыфбейм и зыужьыныгъэм гулъэф ухуохъу. Илъэс I5 хъуауэ ар ебгъэфIакIуэ хуэдэу къыболъэфэкI. Сыт хуэдиз Iуэху щызэфIаха а илъэс пщыкIутхум щIылъэми уафэми, хьэуами, псы щIагъми? Ауэ щыхъукIэ алыфбейр тхунэгъэскъым. Илъэс I5 дрикъуакъым абы щхьэкIэ. Дыхьэшхэнкъэ егъэджакIуэ щэныкъуэм щыщу бгъум фIэкIа диктантыр тэмэму зэрахуэмытхар. УнэтIыныгъэ нэхъыщхьэр долъагъу: бзэхэр зэпэгъунэгъу мэхъу урысыбзэр я лъабжьэу, хамэ къэралыбзэхэм я гугъу сщIыркъым иджыпсту. А дэ къыхэтха гъуэгури – япэ классым щегъэжьауэ адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ урысыбзэ яджыныр – гъуэгу пэжщ, абы щыщтэн хуейкъым.
СССР-м и Конституцэм республикэ унафэщIхэр щытепсэлъыхьа зэхуэсым щыжиIам щыщ, I977 гъэ
Илъэс 420 ипэкIэ адыгэ лъэпкъыр зэрыпхъуакIуэхэм яIэщIыхьэнкIэ гузавэу Урысей къэралым езым и гукъэдэжкIэ гухьэри и Iыхьэ хъуащ. Ауэ а лъэхъэнэм а Iуэху щхьэпэм, Iуэху угъурлым цIыхубэ зэхэтыкIэм къалэн гуэри щигъэзащIэу щыттэкъым. Иджыри лъы куэд жэнут, гугъуехь куэди гъуэгум телът. Мы лIэщIыгъуэм и щIэдзапIэм зэгуэр абрагъуэрэ лъэщу щыта, пащтыхьхэм я нэхъ къаруушхуэ зыбгъэдэлъымрэ нэхъ шынагъуэмрэ игъэблэгъэну зримусугъуэджа лъэпкъым и бжыгъэр пщIыкIэ хэщIауэ щытащ. Лъэпкъыр шхын щхьэкIэ зэтелIэрт, зауэмхэмрэ уз зэрыцIалэхэмрэ махэ ящIауэ. А зэман гугъусыгъур адыгэ лъэпкъым и нэхъыбэр Тырку къэралыгъуэм зэрыIэпхъуэжамкIэ иухащ.
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и кIэм Кавказымрэ Кърымымрэ щагъауэ топхэр увыIа нэужь, инджылыз пащтыхьымрэ тырку сулътIанымрэ езыхэр зэрытхьэлэж пэтрэ гумащIэ зэхуэхъужхэри ди лъэпкъым зэи и гум имыхужын «фIыгъуэ» къыхуахьащ.
Урыс пащтыхьым сомитху иритырт и Хэку лъапIэр зыбгынэну арэзы унагъуэ къэс, Iэщри, унэри, щIыри къигъанэу муслъымэн диным и куэщI щылIэжыну щIыпIэм кIуэм. Инджылыз пащтыхьым пщIэншэу кхъухь гъуанэхэм я пхъэ гъэсыныр къаритащ. Ахэр цIыху мин тIощIырыпщIхэр ису псым щIилъэфащ. Тырку сулътIаным «джаурхэм яуцIэпIа» щIыналъэхэр зыбгынэ Сочи, Псыхуабэ, Псыжь адрыщI щыщ адыгэхэр хуит ищIащ шындырхъуо нэгъунэ зэрылIыхь къумхэм итIысхьэну. Апхуэдэу Тыркум ежьа мин 600-м и процент 80-р хэкIуэдащ. Мыбдежым къина адыгэ лъэпкъым и къуэпсхэри зэрыутIыпщри къэбэрдейхэр, шэрджэсхэр, адыгейхэр зэпэIэщIэ хъуащ.
