Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№23-25, 27,
29-32, 37, 38, 42, 46, 48-50, 61, 64, 65-хэм итщ).
39.
Онгёрен кIуэ мафIэгур мыпIащIэу Истамбыл къэзыхъумэу щыта пасэрей быдапIэхэм я блыныжьхэм къежэкIыу, Мрамор хы Iуфэм екIуэкIыу, абджыпс зэпэлыдыжым къикъутэ хьэщIэщ щIэрыпсхэмрэ сэху къэпIэнкIар зи тхыпхъэщIыпхъэ унэжьхэмрэ блэкIыу, дыздэкIуэм нэхъ пэгъунэгъу дыхъуху, сэ зыхэсщIэу нэхъ пIейтей сыхъурт. Нэждэт-бей а махуэм иджыри зэ къызжиIат Энвер-бей зэIущIэм къызэрымыкIуэнур, уеблэмэ Онгёрен зэрыщымыIэнур. Ауэ, итIани, сэ семыгупсысын слъэкIыртэкъым си къуэм сыIущIэнкIэ зэрыхъунум.
МафIэгу къэувыIэпIэм сыкъыщикIыу утыкум сыкъыщихьам, сэ къызгурыIуат сцIыхуу щыта Онгёрен зэрыщымыIэжыр. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр щыпсэуа унэр ирахат, абы и пIэкIэ цIыху зекIуапIэ хъуа сату центр абрагъуэ яухуат. УтыкумкIэ я гупэр къэгъэзауэ уэрамым тет унэхэм я япэ къатхэм хэтт ахъшэ хъумапIэхэр, шхапIэ зэмылIэужьыгъуэхэр, къэхьэуэ, шей ефапIэхэр. Сэ сыкIуэтащ япэм «Румелия» къэхьэуэ ефапIэр здэщыIа, Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ ди Iэнэ цIыкIур здэщыта щIыпIэмкIэ. «ШхапIэхэм я уэрамымкIэ» сыщрикIуэм, сэ саIущIакъым сэлэтхэми абыхэм я кIэм иту щыта жандармхэми, махуэр зыгъэпсэхугъуэм техуа пэтми. Къэслъэгъуакъым пхъащIэм и бжэIупэри, гъукIэм и лъэщапIэри, тутын щэху дыздэкIуэу щыта тыкуэн цIыкIури. Жыг хадэхэм хэгъэпщкIуауэ, къатитI-щыуэ зэтету щыта унэхэри итыжтэкъым, абыхэм я пIэм къиуват зыр зым ещхьу къупхъэм кърагъэпкIа, къат куэд хъу бетон унэхэр.
Ауэрэ сэ хьэкъ сщыхъуащ Онгёрен и джыри зэ сыкъыдыхьэным мыхьэнэшхуэIуэ зэрестар. Сэ сцIыхуу щыта къалэ цIыкIум и пIэкIэ Истамбыл и бетон хьэблэхэм ящыщ зы слъагъуу арат. Сэ сыIухьащ Сырры-бей и деж икIи Сияхоглу зэщхьэгъусэхэм зы шеибжьэ садефащ. ЗэIущIэм щыщIидзэну зэманыр къыщыблагъэм, дыщызэхуэзэну зэдухылIа щIыпIэм къекIуэлIащ Нэждэт-бейрэ «Сухраб»-м и къудамэ зэмылIэужьыгъуэхэм я унафэщIхэмрэ. Мыхьмуд-Iэзэ зыщIалъхьа кхъэм дыблэкIыу Iуащхьэм дыщыдэкIым, сэ си фIэщ хъупащ сыкъицIыхужыну Онгёрен зыри зэрыдэмысыжыр, сыкъызыфIэIуэхур унэ щэн-къэщэхунымрэ ухуэныгъэмрэ пыщIа хьэрычэтыщIэхэм зэразакъуэр, сызытешыныхьыни а щIыпIэм зэрыщымыIэр. Илъэс щэщI ипэкIэ щIыIэнэщIу щыта Iуащхьэр иджы щIагъэнат шхапIэхэр, ерыскъы щапIэхэр, шей ефапIэ цIыкIухэр зыхэт, къат зыхыблу зэтет псэупIэ унэхэм, хьэпшып гъэтIылъыпIэ инхэм, лъэщапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм, дагъэ игъэхъуапIэхэм. А къомым сэ къахэсцIыхукIыжыфакъым Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ псыкъуий къыщытIтIа щIыпIэр.
«Сухраб» и лэжьакIуэ гуащIафIэхэм сэ сыщIашащ зэIущIэмрэ шэджагъуашхэмрэ щрагъэкIуэкIыну бэджэнду къащта пэшышхуэм. Сэ, итIани, сегупсысырт дыздыщIэт унэр Iуащхьэм и сыт хуэдэ лъэныкъуэм хуэзэми, зауэлIхэм я хэщIапIэр дэнэкIэ къыщытми. Ди псыкъуийр сэлэтхэр зыдэса быдапIэм километр ныкъуэт зэрыпэжыжьэр. Сэ егъэлеяуэ сыхуейт сызыхэт Iуэху псори къэзгъанэу псыкъуийр здэщыIэм сыкIуэну.
Зэхэтша зэIущIэм кърихьэлIахэм я нэхъыбэр Онгёрен щыщтэкъым, мылъку зэтеубыда тIэкIу яIэ зэрыхъурэ куэд мыщIауэ апхуэдэ защIэт къызэхуэсахэр, псынщIэу зызыужь хьэблэм псэупIэ унэ къыщащэхун мурад яIэу. СызэщIэзыубыда гупсысэхэм я зэранкIэ сэ къызгурыIуэщакъым абыхэм гулъытэ нэхъыбэ зыхуащIар «Сухраб» IуэхущIапIэм утыку кърихьа ухуэныгъэ макетхэрами, унэкIуэцIхэм, псы игъэхъуапIэхэм, сабий джэгупIэхэм я инагъыу щытынухэрами, нэгъуэщI зыгуэрми. Си лэжьакIуэхэм зэIущIэм кърагъэблэгъат Бёйкозрэ Карталрэ щыдухуа унэхэм ящыщ нэхъ ипэIуэкIэ къэзыщэхуа унагъуэ зытIу, я псэупIэхэр къазэрыщыхъум трагъэпсэлъыхьыну, «Сухраб»-м къыщагъэтхъуну. Къызэхуэсахэм яхэтт блэкIыу кърихьэлIа Iэджи.
ЗэIущIэм сыкъызэрыкIуэнум теухуа хъыбар зыми езгъэщIатэкъым, ауэ, итIани, Онгёрен нэхъ пасэм щыпсэуахэм ящыщ куэд сэ къыспэплъауэ къыщIэкIащ. Абы къыхэкIыу сэри зэхуэсым тIэкIу сыкъыщыпсэлъащ, яжесIащ си щIалэгъуэ пасэм щыщ зэман а къалэ цIыкIум зэрыщызгъэкIуар. Абдеж япэу псы къыщызыгъуэта Мыхьмуд-Iэзэ пщIэ хуэсщIу псалъэ гуапэкIэ сигу къэзгъэкIыжащ. Нобэ а щIыпIэм щытлъагъу хъугъуэфIыгъуэ псори а лIым и фIыщIэкIэ къызэрыунэхуар къыхэзгъэщащ.
Адрей зэIущIэхэм зэрыщыхабзэм хуэдэу, къызэхуэсахэм упщIэ зэмылIэужьыгъуэ куэдкIэ зыкъысхуагъэзащ. Сэри, си лэжьакIуэхэми Iэмал зэриIэкIэ гурыIуэгъуафIэу упщIэ псоми жэуап еттащ. Апхуэдэу зэхуэсыр здекIуэкIым сэ гу лъыстащ зи ныбжьыр хэкIуэта бзылъхугъэ гуэр къэпсэлъэну хуейуэ и Iэр къызэришийм. Си нэм илъагъур си щхьэм къыгурымыIуэурэ, си гур къилъэтыным хуэдэу къеуэу щIидзащ — ар Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэрат. Ар къызгурыIуауэ иджыри зэ сыщыхуеплъэкIыжым, ди нэплъэгъуэхэр зэтехуащ. Зыхэтым лейуэ закъыхигъэщыну хуэмейуэ, ауэ нэщхъыфIэу икIи гуапэу къыпыгуфIыкIыу къаплъэрт ар. Сэ абы псалъэ естащ.
— Дэ куэд щIауэ дыкIэлъоплъ «Сухраб» и ехъулIэныгъэхэм, Джем-бей, — жиIащ абы. — ИкIи дыщогугъ фи ухуэныгъэхэм ящыщ зым театр хэту фщIыну.
ЦIыху зыбжанэ Iэгу еуащ, абы жиIар зэрыдаIыгъым и щыхьэту, ауэ сэ гу лъыстакъым Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэмрэ сэрэ нэлейкIэ къыдэплъ абыхэм яхэту. ЗыщIэупщIэнухэр яуха нэужь, цIыхухэр «Сухраб»-м и макетхэр, сурэтхэр, проектхэр щагъэлъагъуэ стендхэм еплъыну кIуэтащ, икIи абырэ сэрэ дызэбгъэдыхьэну Iэмал дгъуэтащ.
Илъэс щэщI лъандэрэ иджы япэу слъагъуу арат Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр. Абы ешаифи губжьаифи теттэкъым. Ар зэпIэзэрытт е, хэт ищIэрэ, апхуэдэу зыкъысфIигъэщIыфырт.
— ЗэIущIэм сыкъызэрыкIуамкIэ укъэзмыгъэуIэбжьыщауэ сыщогугъ, Джем-бей, — жиIащ абы. — Си къуэм и ныбжьэгъу щIалэхэмрэ сэрэ дыхущIокъу щIалэгъуалэ театр къызэдгъэпэщыну. Сыхуейт а щIалэхэр уэзгъэцIыхуну. Мыбы укъэкIуэну зыми къыджиIатэкъым, ауэ сэ си псэм ищIэрт нобэ узэрыслъагъунур.
— Энвер-бей щыIэкъэ?
— Хьэуэ.
Нэждэт-бей Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэмрэ сэрэ лъэныкъуэегъэзу щыт Iэнэ щхьэхуэ цIыкIу гуэрым дигъэтIысащ, шей тIэкIу къытхуригъэщIри, ди закъуэ дыкъигъэнащ.
— Джем-бей, сэ илъэс куэдкIэ сщIакъым си сабийм и адэр уэрами Тургай-бейми. Абы щыгъуэ суд Iуэху къэсIэтауэ щытами, зыри схузэфIэкIынутэкъым, псоми я жагъуэ сщIыну, уэри сэри ди напэр тесхыну фIэкIа. Уэ фIыуэ бощIэ апхуэдэ гурылъ сэ сызэримыIар.
Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм жиIэ псоми сымыбауэу седаIуэрт, зы псалъэ дэзмыгъэхуну сыхущIэкъуу. Абы и Iэхэр, япэхэми хуэдэу, псынщIэу игъэхъейрт, и бостейри, япэм щыгъам ещхьу, щхъуэ-фIыцIафэт, и напэри, зэрыщытам хуэдэу, дахэт.
— Пэжщ, сабийр зеймкIэ шэч сщIыуэ сэ фэ тIуми зыкъывэзгъэщIакъым, — къыпищэрт абы и псалъэм. — Тургай, арыншами, сабийри сэри дыкъыфIэIуэхуртэкъым, жыпIэнурамэ, къытхуэIейрт. И гум техуэртэкъым и къуэш нэхъыжьым и щхьэгъусэу сызэрыщытар. ДызэбгъэдэкIыжу, Тургай тхьэмыщкIэр дунейм ехыжа нэужь, сэ куэдрэ сытегушхуэфакъым Энвер и адэ дыдэр хэтми жесIэну. Си дежкIэ тынштэкъым уэ пхуэдэ щIалэ лъэрыхьым икIи хыхьэхэкIышхуэ зиIэм къызэрилъхуар си къуэм хуэсIуэтэну. Ар зэхигъэкIын папщIэ суд Iуэху къиIэтын зэрыхуейми куэдрэ схутегъэгушхуакъым. ИкIэм-икIэжым, суд Iуэхур къиIэтащ, ауэ абы къыхэкIыуи си къуэмрэ сэрэ дызэщыхьащ. Энвер и лъэр иджыри быдэу щыувакъым мы гъащIэм, ар гущкIэщIщ, ауэ икIи зэчиифIэщ, усэхэр етх.
— Сэ сыкъеджащ абы и IэдакъэщIэкIхэм. Усэхэр хъарзынэщ, ауэ ахэр къызытрадзэ журналхэр сфIэмыхьэнэншэщ, я къыхуеджэныгъэхэмрэ зыхуэлажьэхэмрэ сигу ирихьыркъым. Апхуэдэуи си жагъуэ хъуащ а журналхэм усакIуэ ныбжьыщIэм и сурэт къызэрытрамыдзар.
— Узахуэщ, сигу къэкIакъым ди щIалэм и сурэт къыздэсщтэну. ПощткIэ ныпхуезгъэхьынщ, Iэмал имыIэу, — жиIащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм. — Нобэ абы и усэхэр динщIэкъу журналхэм къытрыригъадзэми, пщэдей ар тетхыхьынущ хэкур яхъумэу дзэ къулыкъу езыхьэкIхэм, къэрал ныпым, нэгъуэщIхэми… Ар егъэлеяуэ пагэщ икIи ерыщщ, ауэ хуабжьу хуэныкъуэщ и гъуэгур хуэзыубзыхуну адэ Iущым и чэнджэщ. Энверрэ уэрэ фызэрыцIыхуа нэужь, фIыуэ укъилъагъунущ, сэ абы шэч къытесхьэркъым. Ноби мы зэIущIэм къэкIуэну селъэIуат, ауэ идакъым. Сэ схузэфIэкIрати, абы и гум къыщызгъэушащ театрым хуэгъэзауэ си псэм хэлъ лъагъуныгъэр, и ныбжьэгъу щIалэ цIыкIухэри а Iуэху дахэм дезгъэхьэхащ. Тхьэмахуэ махуэхэм дэ Истамбыл дыщызэхуосри театрым докIуэ.
40.
З
эIущIэм хэтахэм пщыхьэщхьэшхэ егъэщIыныр си лэжьакIуэхэм къыхалъхьат. Ар къыщызэрагъэпэщым абыхэм къадэIэпыкъуащ «Куртулуш» шхапIэр зыгъэлажьэхэр. Япэхэми хуэдэу, абы и хэщIапIэр «ШхапIэхэм я уэрамрат». Илъэс щэщI ипэкIэ Онгёрен щыIа псэукIэм дытепсэлъыхьу «Куртулуш» шхапIэр зей лIы хэкIуэтам сыщыбгъэдэтам, сэ сигу къэкIыжащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэмрэ сэрэ абы дыщызэхуэзауэ, зы Iэнэм дыбгъэдэсауэ зэрыщытар.
Сэ сигу ислъхьащ пщыхьэщхьэшхэр щекIуэкIкIэ, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэмрэ ар зи пашэ театрал ныбжьыщIэхэмрэ гъунэгъу захуэзмыщIыну, Iэмал зэриIэкIэ, нэхъ псынщIэу а щIыпIэр къэзбгынэу Истамбыл сыкIуэжыну. Ауэ сымыкIуэж щIыкIэ сэ зэзгъэлъагъуну сыхуейт Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ къэтIтIа псыкъуийр. Нэждэт-бей жиIащ а хъуэпсапIэр тынш дыдэу зэзгъэхъулIэфыну икIи онгёрендэс нэхъыжьыIуэхэм ящыщ зы гъусэ къысхуищIы- ным и пIэкIэ, ар Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм бгъэдыхьащ.
— Театрыр фIыуэ зылъагъу си ныбжьэгъу щIалэщIэхэм ящыщу нэхъ гурыхуэри, нэхъ Iущри, нэхъ балигъри Серхатщ, — жиIащ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм, зы щIалэ къызбгъэдишэри. — Ар щIохъуэпс Софокл и пьесэр Онгёрен щигъэувыну, езыри абы щыджэгуну.
— Уэ дэнэ щыпщIэр псыкъуийр здыхуэзэ щIыпIэр? — сеупщIащ сэ абы.
— Псыкъуийм псы къихъуэу зэрыхуежьэу, а щIыпIэр цIэрыIуэ хъуащ, — жиIащ Серхат. — Мыхьмуд-Iэзэ фIэфIт псыкъуийхэм ятеухуа хъыбарыжьхэмрэ таурыхъхэмрэ къытхуиIуэтэжыну.
— А таурыхъхэм ящыщ иджыри къыздэсым пщIэжрэ?
— Къанэ щIагъуэ щымыIэу псори сощIэж.
— Си гъусэу къэтIыс, Серхат-бей, — жысIащ сэ. — Мыдэ иджыри тIэкIу деIубынщ, цIыхухэм гу къытлъамытэу дыщIэкIынщи, уэ сыбгъэлъагъунщ псыкъуийр.
— Шэч къытумыхьэ.
Си пащхьэм фадэбжьэрэ кхъуей хужьрэ къитт, Iэнэм и кIэмкIэ сэ къысхуэзанщIэу Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэр къыщыст. Абы и дежкIэ сымыплъэным сыхуэсакъыу, сэ си фадэбжьэм хэзгъэщIырт — илъэс щэщIым къриубыдэу сэ зезгъэсат си адэм ещхьу аркъэр фIыуэ слъагъуу. ТIэкIурэ дыщысауэ сэ Серхат-бей щэныфIэм сеупщIащ Мыхьмуд-Iэзэ и хъыбархэм ящыщу нэхъ гукъинэж щыхъуар сыт хуэдэрами.
— Псом нэхърэ нэхъыфIу сщIэжыр зауэлI хахуэ Рустам, зэрымыщIэкIэ зи къуэр зыукIыжам, теухуа хъыбарырщ, — жиIащ Серхат-бей набдзэгубдзаплъэм.
Шэч хэмылъу, псыкъуиитIыр си нэхъапэ щыIат шэтыр театрым. КъищынэмыщIауэ, а хъыбарыр щIалэщIэм къыжриIэжыфынут Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэми. Къызэралъхурэ ар ищIэу къэхъуами, згъэщIэгъуэнутэкъым.
— Сыт Рустам теухуа хъыбарыр гукъинэж щIыпхуэхъуар? Ушынауэ арат?
— Мыхьмуд-Iэзэ сэ си адэтэкъым, — жиIащ гукъэкI зиIэ Серхат-бей. — Сытыт сэ абы сыщIыщышынэнур?
— Зы гъэмахуэ хуабэ гуэрым, илъэс щэщIкIэ узэIэбэкIыжмэ, сэ Мыхьмуд-Iэзэ си адэу къысщыхъуу щытащ, — жысIащ сэ. — Си адэм сыхыфIидзат. Уэрэ уи адэмрэ дауэ фызэхущыт?
— ДызэпэIэщIэщ, — жиIащ Серхат-бей, и гупэмкIэ плъэурэ.
Сэ къызбгъэдэс нэхърэ и ныбжьэгъухэмрэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэмрэ ябгъэдыхьэжмэ нэхъ къищтэу пIэрэ? КуэдыIуэкIэ сеупщIурэ езгъэзэшауэ къыщIэкIынщ щIалэр. Пэшышхуэм цIыхум я Iэуэлъауэмрэ псалъэмакъымрэ щIэзт, зэлъахэгъухэр щызэхуэскIэ е футбол щеплъкIэ зэрыхъу хабзэм хуэдэу.
— Уэ дауэ къэпцIыхуат Мыхь-муд-Iэзэ?
— Абы фIэфIт сабийхэр зришэлIэну, хъыбар зэмылIэужьыгъуэхэр яхуиIуэтэну. Сэ езыр сыкIуат абы и унэм. Ауэ, пэжщ, хуабжьу сыкъэщтат, абы и дамэ къутар япэу щыслъэгъуам.
— Сэ сыщышынэрт Мыхьмуд-Iэзэ и хъыбархэм, — сыгъумэтIымащ сэ. — Абы и хъыбархэр, икIэм-икIэжым, нахуапIэ хъурт.
— Сыт абы къикIыр? Дауэт нахуапIэ зэрыхъур? — къызэупщIащ Серхат.
— Мыхьмуд-Iэзэ и хъыбархэм хэта Iуэхугъуэхэм хуэдэ иужькIэ си гъащIэм къыщыхъурт. КъищынэмыщIауэ, сэ сыщышынэрт Мыхьмуд-Iэзэ и псыкъуийм икIи схуэмышэчыжыххэ щыхъум, сыфIыщIэпхъуэжауэ щытащ. Уэ пщIэрэт а хъыбарыр?
— СщIэрт, — жиIащ абы и нэплъэгъуэр къысщигъэпщкIуурэ.
— Дэнэт щыпщIэр?
— Ар къызжезыIар Гюльджихан-хъаным и къуэ Энверщ. Ар мыбы бухгалтеру щолажьэ. Мыхьмуд-Iэзэ абы адэ папщIэ хуэхъуат. Ахэр зэман кIыхькIэ зэкIэлъыкIуэу, зэрыIыгъыу псэуащ.
— А зи гугъу пщIы Энвер-бей щыIа нобэрей зэхуэсым?
— Хьэуэ, къэкIуэнуи игу илъыххакъым.
— Сыту?
41.
С
э куэдрэ сегупсысащ си къуэр зэIущIэм къыщIэмыкIуам, уеблэмэ сыхуэгубжьащ абы. Апхуэдэу щыт пэтми, сэ къызгурыIуэрт щIалэм сызэрекъуэншэкIыр, ар слъагъуну сызэрыхуейм хуэдабзэу Онгёрен нэхъ щIэхыу сыкъыдэкIыжыну сыхуеIэрт.
— Серхат-бей, пщыхьэщхьэр хэмыкIуатэ щIыкIэ дыгъакIуэ псыкъуийр здэщыIэм, — селъэIуащ сэ абы.
— НакIуэ.
Ар къэтэджри къыщIэкIащ. Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм и нэр стримыгъэкIыу къыскIэлъыплъырт. Сэ фадэ IубыгъуитI-щырэ кхъуей бзыгъэрэ езгъэхри щIыбым сыкъыщIэкIащ. КIыфIым хэту Серхат къызэжьэрт.
Си гъуэгугъэлъагъуэмрэ сэрэ зыри жыдмыIэу даблэкIырт уэрам зэвхэм, ныбжь фIыцIэхэр зыдз унэхэм… гукъэкIыжхэм. ДыздэщыIэр IупщIу къызгурыIуэртэкъыми, сэ къысхуэщIэжыртэкъым Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ дыщызекIуэу щыта гъуэгур Iуащхьэм и сыт хуэдэ лъэныкъуэмкIэ къыдэкIуейуэ щытами, псыкъуийр дэнэкIэ щыIэми икIи псори зытеслъхьэр аркъэм игъэутхъуа си щхьэрат.
Лэч зыщымыхуа бжыхь гуэрым дыблэкIащ, уэздыгъэ нэхум хьэплъыфэ щIэхъукI жыг хадэ, хьэпшып гъэтIылъыпIэ мыин къызэднэкIащ. ЩхьэцщIэщапIэм дыщыблэкIым, щхьэгъубжэшхуэхэм си гъусэмрэ сэрэ дыкъищащ икIи сэ гу лъыстащ абырэ сэрэ ди лъагагъыр зэрызэхуэдизым.
— Энвер-бей куэд щIауэ пцIыхурэ? — соупщI си гъуэгугъэлъагъуэм.
— Сэ зызэрысщIэжрэ ари соцIыху. Сэ Онгёрен сыкъыщалъхуащ.
— Сыт хуэдэ цIыху ар?
— Уэ сыт абы ущIыщIэупщIэр?
— Сэ абы и адэ Тургай-бей сцIыхуу щытащ, — жысIащ сэ. — Илъэс щэщI ипэкIэ ахэри мы къалэм щыIат.
— Сэ къызэрысщыхъумкIэ, Энвер гугъуехь хэзыгъэтыр и адэракъым, атIэ адэ зэримыIэращ, — жиIащ Серхат щIалэ Iущым. — Ди Энвер цIыху къызэрыгуэкIкъым, ар нэгъуэщIщ.
— Сэри адэншэу сыкъэхъуащ, ауэ адрейхэм семыщхьу жысIэнкъым.
Серхат псалъэ щхьэкIэ и жып иIэбэнутэкъым.
— Уэ, дауи, уарещхькъым цIыху къызэрыгуэкIхэм, мылъкушхуэ уиIэщи. Шэч хэмылъу, Энвер хуейкъым уэ уэщхьу къулей хъуну.
Сыту пIэрэ абыкIэ Серхат Iущыцэ къызжиIэну зыхуейр? Энвер цIыху гугъусыгъу зыщIыр мылъку зэрыбгъэдэмылъыра хьэмэрэ абы зи Iуэху хуэщIа цIыхухэр игу темыхуэу арауэ пIэрэ? Нобэрей зэIущIэми къыщIэмыкIуар арагъэнщ, тобэ ирехъуи. Абыхэм сегупсысурэ, сэ зыIэзыбжьэу къызгурыIуащ дыкъыздэкIуэм дыкъызэрысар. БанапцIэмрэ удзыжьымрэ зэщIащтат гъуэгубгъуитIыр, илъэс щэщI ипэкIэ зэрыщытам ещхьу. Емыщхьыр гъуэгум асфальт зэрытелъ зырат.
ГъэщIэгъуэнщ, Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм ди къуэ Энвер хуиIуэтэжауэ пIэрэ абы и адэшхуэр, сэ си адэр, политикэ Iуэху еплъыкIэхэм къыхэкIыу хьэпсым зэрисар. Ауэ: «Уи адэри, уи адэшхуэри цIыху щIагъуэтэкъым», — жиIэу Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм Энвер къыжриIауэ къысщыхъурти, абы си гур кърисыкIырт. Уеблэмэ а къомым сезыгъэгупсыса Серхат гурыхуэм сыхузэгуэпырт.
— Мис! — къызжьэдэлъэтащ сэ. — Ди псыкъуийм ухуэзышэ гъуэгум мыр и иужьрей къэгъэшыпIэщ.
— Пэжуи? — щIэупщIащ Серхат набдзэгубдзаплъэр. — ГъэщIэгъуэну зэтехуащ! Мыбдежщ здэщыIэр Мыхьмуд-Iэзэ щыпсэуа унэри, — жиIащ щIалэм, фабрикэмрэ хьэпшып гъэтIылъыпIэмрэ я щIыбагъ къыдэту кIыфIым къыхэплъагъукI унэмкIэ и Iэр ищIурэ.
Сэ гу лъыстащ тпэмыжыжьэу къыщыт дей жыгыжьым. Абы и щIагъырат сэ зыщызгъэпсэхур шэджагъуэвэхыр тхуэмыхьыжу хуабэ къыщыхъум. Илъэс щэщIым къриубыдэу жыгыр нэхъ иныж хъуат, къудамэбэу зэкIэщIэкIыкIат.
— Мыхьмуд-Iэзэ и унагъуэр и гъусэу мыбдеж илъэс куэдкIэ щыпсэуащ, — жиIащ Серхат. — Энверрэ абы и анэ Гюльджихан-хъанымрэ абы и деж щIэх-щIэхыурэ къакIуэрт, къемыхъуэхъуу зы махуэшхуэ благъэкIыртэкъым. Сэ Энвер къыщысцIы-
хуауэ щытар Мыхьмуд-Iэзэ и жыг хадэращ.
Сэ къигъэуIэбжьащ мы щIалэр аргуэру Энвер зэрытепсэлъыхьым.
— Мо унэм дыщIэсу Мыхьмуд-Iэзэ къытхуиIуэтэжауэ щытащ КъурIэн лъапIэм къыхэщыж пащтыхьыкъуэ гуэрым, зи адэм псыкъуийр кIуэдыпIэ хуэзыщIам, и хъыбарыр, — увыIэжтэкъым Серхат-бей.
— Апхуэдэ хъыбар хэткъым КъурIэнми «Шахнаме» эпосми, — жысIащ сэ.
— Уэ ар дэнэ щыпщIэн? — къызэупщIащ Серхат. — Уэ фIэщхъуныгъэ уиIэу, КъурIэн уеджэу ара?
ЩIалэм и псэлъэкIэ пхъашэмкIэ сэ къызгурыIуащ си къуэр зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэм яжь абыи къызэрыщIихуар.
— Сэ Мыхьмуд-Iэзэ фIыуэ слъагъуу щытащ. А гъэм и гъэмахуэм сэ ар адэ папщIэу къысщхьэщытащ, — жысIащ сэ.
— Ухуеймэ, Энвер щыпсэу унэр уэзгъэлъагъунщ, — жеIэ си гъуэгугъэлъагъуэм.
Дэ уэрамдэкIымкIэ дэддзыхащ. Зи бжэIупэхэм зы уэздыгъэ къыщымыблэ псэупIэ унэхэм, абыхэм къегъэувэкIа хьэлъэзешэ машинэ цIыкIухэмрэ автобус мыинхэмрэ, «дэIэпыкъуэгъу псынщIэм» и хэщIапIэмрэ хущхъуэ щапIэмрэ, машинэ гъэувыпIэмрэ хьэпшып хъумапIэхэмрэ дыщыблэкIкIэ, сэ згъэщIагъуэрт а къомыр ди Iуащхьэ цIыкIум зэрытехуар.
— Мис мыбдежщ Энвер щыпсэур, — жиIащ Серхат. — Абы и щхьэгъубжэхэр етIуанэ къатым хуозэ.
Асыхьэтым сэ зыхэсщIащ си къуэр слъагъуну, абы ныбжьэгъу сыхуэхъуну егъэлеяуэ сызэрыхуейр. Уеблэмэ сышынэрт сызыщIэзыубыда гурыщIэм сыпэмылъэщынкIэ.
— Энвер-бей и нэхур маблэ, — жысIащ сэ. — НакIуэ, и бжэм дытегъэуIуэ.
— Абы и уэздыгъэр зэрыблэм къикIыркъым ар унэм щIэсу, — жиIащ Серхат кIуэцIрыплъым. — Энвер закъуэныгъэр Iэпэгъу ищIащ. ПщыхьэщхьэкIэрэ унэм къыщыщIэкIкIэ, уэздыгъэр блэуэ къегъанэ, хъунщIакIуэхэмрэ цIыху бзаджэхэмрэ унэм зыгуэр щIэсу къащигъэхъун щхьэкIэ. Езыри хэкIуэтауэ къыщыкIуэжкIэ, и щхьэгъубжэм нэху къыдидзу щилъагъукIэ, закъуэныгъэр апхуэдэу зыхищIэркъым.
— Нэрылъагъущ уэ Энвер-бей фIы дыдэу зэрыпцIыхур. Иджыпсту укъилъагъуми игъэщIэгъуэнкъым уи ныбжьэгъум.
Сэ бжэмкIэ сунэтIащ.
— Сыт абы щIизакъуэр? — жысIащ сэ. — Абы иIэщ фIыуэ къэзылъагъу анэ, уэ пхуэдэ ныбжьэгъуфIхэр…
— Хьэуэ, абы зыми гъунэгъу зыхуищIыркъым…
— Адэ имыIэу къызэрыхъуам щхьэкIи?
— АрагъэнкIи мэхъу. Ауэ фIыуэ егупсыс абы и бжэм утеуIуэн и пэ, — жиIащ си къуэм и ныбжьэгъу хьэлэмэтым.
Сэ абы жиIар къызыфIэзмыгъэIуэхущауэ бжэм тет уэзджынапIэхэм хуэзанщIэу тетха цIэхэм сыкъеджэрт. Зы напIэзыпIэкIэ сэ, сыдиям хуэдэу, сыкъызэтеувыIащ, «6 кв. ЙЕНИЭР ЭНВЕР (бухгалтер)» жиIэу зытетхар къыщыслъагъум. Уэзджынэм щэнейрэ тескъузащ.
— Ар унэм щIэсмэ, къыIуихынущ, — жиIащ Серхат.
Ауэ бжэр зыми къыIуихакъым. Сэ къысфIэщIащ си къуэр унэм щIэсу, ауэ къэкIуар сызэрыарар къищIауэ, бжэр къысхуIуимыхыу. Сигу къэкIам срибэмпIэжри, а бжэм сыкъыхуэзыша Серхати сыхузэгуэпащ.
— Сыт уэ Энвер плъагъуну ущIыхуейр? — жиIащ Серхат нэплъыс-нэIусым.
— Псыкъуийр сыгъэлъагъу, мыбдеж зыщысIэжьэну афIэкIа сыхуейкъым, — жысIащ, нэгъуэщI махуэ гуэрым зыми имыщIэу си къуэм деж лъагъунлъагъу сыкъакIуэ зэрыхъунум сегупсысри.
— Адэншэу укъэхъуамэ, уэ пщIэркъым дунейм и купсэри абы и гъунапкъэри, икIи узыхуей псори блэжь хъун уогугъэ, — жиIащ Серхат, зыгуэрым и псалъэхэм къызэреджэр белджылыуэ. — Ауэ зэман гуэр дэкIа нэужь, уэ къыпхуэщIэркъым адэкIэ пщIэнур, дуней зэхэлъыкIэм и мыхьэнэр, и купщIэр къэплъыхъуэну ухуожьэ, ар щумыгъуэткIэ, «хьэуэ» къыбжезыIэфыну цIыхум уолъыхъуэ.
Сэ абы зыри пэздзыжакъым, псыкъуийм дыкъызэрыблэгъар, апхуэдиз илъэс лъандэрэ езгъэкIуэкIа бэнэныгъэр и кIэм зэрынэсар зыхэсщIати.
42.
-Ф
и псыкъуийр мы куэбжэм адэкIэ щыIэщ, — жиIащ Серхат икIи быдэу си нэм къыщIэплъащ.
Дэ дыIутт фабрикэ гуэрым и дыхьэпIэр зыгъэбыдэ куэбжэ улъиям.
— Хъайри-бей дунейм ехыжа нэужь, мыбдеж щиIа фабрикэр зэрыщыту абы и къуэм Бангладеш игъэIэпхъуащ. Мы щIыпIэм къыдэна ухуэныгъэхэр илъэситхум нэблэгъащи хьэпшып гъэтIылъыпIэущ къызэригъэсэбэпыр Хъайри-бей и къуэм, ауэ, шэч хэмылъу, и гугъэщ фэ фхуэдэ ухуакIуэ IуэхущIапIэ гуэрым гурыIуэу псэупIэ унэ зэтетхэр мыбдеж щригъэщIыну.
— Сэ мыбы сыкъыщIэкIуар ухуэныгъэ Iуэхукъым, си гугъэкIыжхэм сыкъашащ.
Серхат хъумакIуэм и пщыIэм бгъэдыхьащ, сэ куэбжэм тетха хъыбарегъащIэм си нэр тезубыдащ: «ЗАО Азим Текстиль». Хъайри-бей и щIы Iыхьэ зэгуэр мыбдеж зэрыщыIам и щыхьэту къэнэжар уIэбэм улъэIэсыну къыпщыхъуу гъунэгъубзэ вагъуэхэм я закъуэт. Ахэрат зи щIыпIэр зымыхъуэжар.
Хьэ банэ макъ къэIуащ. Серхат къигъэзэжащ.
— ХъумакIуэр щIэскъым, — жиIащ абы. — Ауэ иджыпсту къэкIуэнущ.
— Дэ арыншами хуабжьу дыгуващ.
— Мы бжыхьым зыщIыпIэ деж дэпщыпIэ иIат, къысхуэгъуэтыжмэ сеплъынщ, — жиIащ Серхат.
Бжыхьым адэкIэ апхуэдэу кIыфIтэкъым, Iэгъуэблагъэм ит унэхэм я щхьэгъубжэ нэхур фагъуэми, къэсырт. Хьэр банэрт, ауэ си гур нэхъ мамыр хъужат: си гугъэт псыкъуийр зэзгъэлъагъуу псынщIэу згъэзэжыну. Ауэ Серхат и макъ къэIуртэкъым. Сэ сызэгуэпырт си гъуэгугъэлъагъуэ щIалэм зэрызрилъэфыхьым щхьэкIэ. Асыхьэтым си жып телефоныр къеуащ. Къэпсалъэр Айшэт.
— КъызэрыщIэкIымкIэ, уэ Онгёрен ущыIэщ, — жиIащ абы. — Ди лэжьакIуэ щIалэхэм къызжаIащ.
— СыщыIэщ.
— Джем, уэ пцIы къысхуэбупсащ. Си жагъуэ къэпщIащ. СыпкIэрыщIауэ щыуагъэ бощIэ.
— УщIэгузэвэни узыщышынэни щыIэкъым. Псори хъарзынэу зэфIэкIащ.
— УщIэшынэн куэдыкIейщ. Дэнэ иджыпсту уздэщыIэр?
— Гъуэгугъэлъагъуэу зы щIалэ гъусэ къысхуащIри, Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ къэтIтIа псыкъуийр зэзгъэлъагъуну сыкъэкIуащ.
— Сыт гъуэгугъэлъагъуэ зи гугъу пщIыр? Ар хэт хъуну езыр?
— Онгёрен щыщ щIалэщIэ. Хъарзынэу къыздэIэпыкъуащ, щIалэ губзыгъэщ икIи набдзэгубдзаплъэщ.
— Хэт ар къыпхуэзыгъуэтар?
— Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэм, — зэрыжысIэу, си чэфыр напIэзыпIэм сщхьэщыкIри, сыхэгупсысыхьащ.
— Иджыпсту ар къыббгъэдэт? — къиIущэщащ Айшэ телефоным.
— Хэт? Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэри?
— Хьэуэ, абы уигъэцIыхуа щIалэр?
— Хьэуэ, щыткъым. Бжыхьым дэпщыпIэ къилъыхъуэну IукIащ. Абы сыдишэнущ фабрикэ бгынэжам и пщIантIэм.
— Джем, иджыпстуупцIэ къыIукI абдеж.
— Сыт щхьэкIэ?
— А щIалэм пэIэщIэ зыщI псынщIэу! ЗыфIэгъэпщкIу, нэгъуэщI мыхъуми.
— Сыт апхуэдизу узыщышынэр? — сыщIэупщIащ сэ, телефоным къиIукI макъ гужьеям сыкъигъэпIейтея пэтми.
— Уэ Онгёрен ущIэкIуар уи къуэр плъагъун щхьэкIэщ, аращ сэри сыщIыздумышар. Хэт а щIалэр уэзыгъэцIыхуар? Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэрщ! Иджы къыбгурыIуа ар хэтми?
— Хэт? Серхат жыхуэпIэр?
— Иджыри къэс къыбгурымыIуауэ ара гъуэгугъэлъагъуэ къыпхуащIар уи къуэр зэрыарар? Джем, ар Энверщ! КъыIукI абдеж, Тхьэм щхьэкIэ, укъелыну ухуеймэ, къыIукI, Джем!
— Псори тэмэмщ. Умыгузавэ, сэ сыбэлэрыгъынкъым.
— Гупсэхуу къызэдаIуэ, Джем! — жиIащ Айшэ. — Узэрычэфымрэ жэщыр зэрыкIыфIымрэ щхьэусыгъуэу яхурикъунущ а щIыпIэм щызеуэ щIалэ еIуящIэхэм. Иджыпсту зыгуэр къыббгъэдыхьэрэ сэкIэ къопыджмэ е мывэкIэ уи щхьэм къеуэмэ, сыт пщIэжынур?
— Уей, итIанэ сыхэкIуэдэну арамэ, — жысIащ сэ сыдыхьэшхыу-рэ.
— ИтIанэ Зи щхьэцыр дыщафэ Бзылъхугъэмрэ абы и къуэмрэ ди «Сухраб»-р яIэрыхьэнущ, — жиIащ Айшэ. — Абы щхьэкIэ цIыхухэм я нэр мыджылу хэти яукIыфынущ.
— Къэгъанэ, Тхьэм щхьэкIэ. ЩIэин зыIэригъэхьэн щхьэкIэ хэт сэ ныщхьэбэ сызыукIыфынур? Зыми ищIакъым сэ нобэ мыбы сыкъэкIуэну, уеблэмэ сэ езым сщIатэкъым.
— А щIалэр къыIухьэжа?
— Хьэуэ, бжесIаи.
— Тхьэм щхьэкIэ сынолъэIу, икIэщIыпIэкIэ зыгъэпщкIу.
Си щхьэгъусэм зэрыжиIам хуэдэу сщIащ: къысхуэзанщIэ къэгъэшыпIэм къытет тыкуэн цIыкIум и пырхъуэм идз ныбжь кIыфIым зыхэзгъэпщкIуащ.
— КъызэдаIуэ, Джем, — къыпищащ Айшэ. — А щIалэр уи къуэрамэ, абы уIэщIэкIуэдэнущ! НэгъуэщI щхьэусыгъуэ имыIэми, къухьэпIэ лъэныкъуэм щызекIуэ щэнхабзэр зи къежьапIэ псоми зэрапэщIэт къудейм щхьэкIэ.
— Апхуэдэ гуэр къигъэхъуну яужь ихьэмэ, сэ къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ адэ ткIийхэм хуэдэу япэ зыкъизгъэщынурэ пщIэ къысхуэзымыщI си къуэр сукIыжынущ, — жысIащ сэ сыкъыпыгуфIыкIыурэ.
— Уэ игъащIэкIэ пхуэщIэнукъым апхуэдэ гуэр, — жиIащ Айшэ, си псалъэхэр ифIэщыбзэ хъуауэ. — Уи пIэм уимыкI, сэ иджыпстуупцIэ машинэ къэсщтауэ сынокIуэ абдеж.
Сэ къызгурыIуакъым си щхьэгъусэр апхуэдизу зыгъэпIейтеяр. Зыкъомри си гъэпщкIупIэм сыкъыкъуэкIакъым. Серхат и макъ къызэрымыIум хуэдэти, сэ сыкъэгузэвэн щIэздзащ. Пэжу, си къуэр арауэ къыщIэкIмэ-щэ? Даущыншагъэр кIыхьыIуэ хъуат. Сыкъэзыгъанэу ежьэжа щIалэм, ар хэту щытми, нэхъри сыхузэгуэпырт. Апхуэдэу зыкъом дэкIауэ, бжыхьым и адрей лъэ-ныкъуэмкIэ джэ макъ къиIукIащ:
— Джем-бей! Джем-бей!
Сэ сыкъэскIащ, ауэ цIутI жысIакъым. ЩIалэр мыувыIэу къаджэрт. НетIэ щыбзэха щIыпIэ дыдэм деж къыщыкъуэкIыжауэ иджы ар хуэмурэ си дежкIэ къэкIуатэрт. Сеплъыжати, пэжу, и лъагагъкIэ ар сэ схуэдиз хъурт, и къэкIуэкIэм, и Iэ щIэдзыкIэм си адэм ещхь гуэрхэр щыхэслъагъуэм, сэ сифIэщу сыкъэгузэвэн щIэздзащ. ЩIалэр аргуэру къэджащ:
— Джем-бей!
Сэ абы и нэкIур слъагъуртэкъым. Ауэ сыхуейт а щIалэм и нэгум гъунэгъуу иджыри зэ сиплъэну, нэхъ набдзэгубдзаплъэу зэпэсплъыхьыну. Иджыпсту абы сызэрыщышынэмрэ ар си къуэу зэрыщытым фIэкIа щхьэусыгъуэ симыIэу зэрызыфIэзгъэпщкIумрэ пщыхьэпIэ шынагъуэм ещхь гуэр хэлът. ИкIэм-икIэжым, сэ сигу къэкIыжащ си жыпым кIэрахъуэ зэрилъыр икIи гушхуэныгъэ хэлъу кIыфIым сыкъыхэбэкъукIыжащ.
— Дэнэ уздэщыIар? — къызэупщIащ ар. — Псыкъуийр зэбгъэлъагъуну ухуеймэ, си ужь къиувэ.
Бжыхьым дыбгъурыувэри дежьащ. Сэ щIыIэ-щIыIэу сигу къэкIащ: мы щIалэм щIыпIэ зэкъуэхуа сишэу си пщэ лъынтхуэр зэпиупщIыну и гугъэу армырауэ пIэрэ? Сыту сыхуейт сэ абы и нэгум гъунэгъуу сиплъэну! Ауэ езыр си япэ иту кIуэрти, сэ абы и лъэ макъым зыдэсщIу сыкIуэн фIэкIа къысхуэнэжтэкъым. Серхат къэувыIэри, бжыхьым кIэрыIулIа пхъэбгъухэм щыщ зы IуигъэкIуэтащ, дамэдазэм дэпщри, и Iэ пщтыр пщIэнтIар къысхуишиящ. КъыкIэлъыкIуэ напIэзыпIэм сэ сыкъыщыхутащ фабрикэ бгынэжам и пщIантIэм. Арат, а щIыпIэрат илъэс щэщI ипэкIэ дэ дыщылэжьар. ХъумакIуэхьэр зилIэжу банэрт, зэрепха кIапсэм зригъэтхьэлэным хуэдэу иукъуэдияуэ. А кIапсэр зэпычрэ хьэм зыкъыдидзмэ, си кIэрахъуэр къисхыу сызэреуэнум сигукIэ сыхуэхьэзырти, хьэр зэрыбанэр къызыфIэзмыгъэIуэхуу адэкIэ сыкIуащ. Хъайри-бейрэ абы и къуэмрэ мы щIы Iыхьэ тIэкIум ирагъэхуат я гугъам нэхърэ нэхъыбэ лъэщапIэрэ IуэхущIапIэрэ. Ди псыкъуийр лэжьакIуэхэм папщIэ иухуа шхапIэм хиубыдауэ къыщIэкIащ. А шхапIэр зэрищIынум къэкIуэгъуэ къэс и гугъу къытхуищIу щытат Хъайри-бей. ПэIущIэм щыфIэдза уэздыгъэм и нэху фагъуэм сэ къыхэслъагъукIащ гъущIыкIэ улъиярэ бжьамиижьу зэхэлъым хэкIуэда ди псыкъуийм и щхьэр.
Си гъуэгугъэлъагъуэр еIэбыхри, псыкъуиищхьэр зэрыгъэбыда IункIыбзэжьым къекъуащ.
— Уэ фIыуэ уоцIыху мы щIыпIэхэр.
— Энвер куэдрэ сыкъишэрт мыбы.
— Сыт щхьэкIэ?
— СщIэркъым, — жиIащ абы, IункIыбзэм зэреныкъуэкъум хуэдэурэ. — Уэ сытыт мыбы укъэкIуэну ущIыхуеяр?
— Сэ си гум схуигъэхуакъым Мыхьмуд-Iэзэрэ сэрэ мыбдеж дыщыщылэжьауэ щыта зэманыр, — жысIащ сэ.
— Шэч къытумыхьэ, абы езыми зэи ущыгъупщакъым.
Си зэранкIэ Мыхьмуд-Iэзэ фэбжь къызэрытехуар къызиIуэкIауэ пIэрэ апхуэдэ щIыкIэкIэ? ЗыкъыщиIэтыжым, щIалэм и нэгум нэхур иридзащ икIи сэ Iэмал згъуэтащ ар зэпэсплъыхьыну. ПщIэну щыткъым, ар сэ зыгуэркIэ сэщхьынкIи мэхъу, и лъагагъымрэ и Iэпкълъэпкъ ухуэкIэмрэ хуэдэу, ауэ сэ сигу ирихьатэкъым абы и хьэлыр. Айшэ щыуащ. Ар си къуэрауэ щытыфынутэкъым. Си гъуэгугъэлъагъуэ набдзэгубдзаплъэм гу лъимытэу къэнакъым ар сигу къызэрыдэмыхьэр. ТIури дыщымщ. Ауэ иджы абы и плъэкIэм зихъуэжащ, бзаджэу, нэщхъыцэу къысхущIоплъ.
— Мыдэ сэ сеплъынти схуIухмэ, — жысIэри лъэгуажьэкIэ сытIысащ.
43.
Л
ъэгуажьэкIэ сызэрыщытым си псэм ишэч бэлыхьыр зы меданкIэ игъэтыншри, тобэ къэсхьыжауэ къысщигъэхъуащ. Сыт сэ мыбы сыкъыщIэкIуар? IункIыбзэм зэрымыщIэкIэ псынщIэу «зыкъитащ». Сэ сыкъэтэджыжри щIалэм хуэсшиящ IункIыбзэ къэбым и къэрэкъэшыр.
— Уэ къытех и щхьэтепIэр, — жесIащ сэ щIалэм.
Ар екъуащ щхьэтепIэр иIэтыну, арщхьэкIэ гъущIыр ауи къыхуэгъэхъеякъым. Сэ тIэкIурэ сеплъащ Серхат ищIэм, итIанэ сыдэIэпыкъуну сыхуежьащ. Сытми, псыкъуиищхьэр кIыргъыу тетлъэфащ, илъэс мин зи ныбжь византие бгъуэнщIагъ гуэрым и бжэ Iутха хуэдэу.
Нэху фагъуэм къыхэслъагъукIащ псыкъуий нэзыр бэджыхъым зэрызэщIищтар, къэщтауэ зэбгрыж шындырхъуохэм я тхыцIэ псыфхэр си лъакъуэмкIэ блэхъуэпскIыкIащ, гъуэтэрымэ гуащIэр си пэм къиуащ. Хуэмурэ си нэр кIыфIым есащ. Псыкъуий лъащIэм итыр псы къабзэми шэтIэтIыпсми гурыIуэгъуэтэкъым, ауэ нэхур абы лъэIэсати къытецIуукIыжырт. Псыкъуийм и кууагъым уигъэшынэ къудейтэкъым, ухуей-ухуэмейми, узыIэпишэрти, ар белыпэ зырызу езытIыха цIыхум хуэпщI лъытэныгъэм и инагъыр зыхыуигъащIэрт. Си нэгум Мыхьмуд-Iэзэ и теплъэр къыщIэуващ.
— Уи щхьэр игъэунэза? — щIэупщIащ си гъусэ щIалэр. — УихуэнкIэ хъунущ. Мы псыкъуийм узыщIешэ.
— СщIэркъым иджыпсту Алыхьым сыщIегупсысар, — жысIащ сэ, си гъусэм дзыхь хуэсщIу. — Мыхьмуд-Iэзэ ящыщтэкъым махуэм тхуэ нэмэз зыщIхэм. Ауэ илъэс щэщI ипэкIэ мы псыкъуийр щетIтIыхым, сэ къысфIэщIырт щIы щIагъым дехыу армырауэ, атIэ уафэм дыдэкIыу, Тхьэмрэ абы и мелыIычхэмрэ нэхъ пэгъунэгъу дыхъуу.
— Псори къэзыгъэщIар Азалыхьырщ! — си псалъэм къыпэджэжащ Серхат гурыхуэ. — КъищынэмыщIауэ, Ар дэнэкIи щыIэщ — уафэми щIылъэми, ипщэкIи ищхъэрэкIи, къуэкIыпIэмкIи къухьэпIэмкIи.
— Аращ, пэжщ.
— Арамэ, сыт уэ Алыхьыр уи фIэщ щIэмыхъур?
— Хэт?
— Алыхь закъуэу иныр, — жиIащ Серхат. — Уафэри щIылъэри къэзыгъэщIа Алыхьыр.
— Уэ дэнэ щыпщIэр сэ Тхьэр си фIэщ хъуми мыхъуми?
— Уи щытыкIэ псомкIи гурыIуэгъуэщ ар.
Дэ тIури щым дыхъуауэ, зыр зым и нэгум гупсэхуу доплъэ. ЩIалэр псынщIэу къызэрылыбам сэ сригъэгупсысащ ар си къуэрауэ къыщIэкIынкIэ зэрыхъунум. Уеблэмэ си къуэр пыIэхуабэ вэгъзэгъыжьу зэрыщымытым тIэкIуи сыщыгуфIыкIащ.
— Европей хьэл-щэн къэзыщта тырку къулеижьхэм фIэщхъуныгъэ зэрамыIэр ягъэпщкIу, Алыхьымрэ езыхэмрэ зэхущытыкIэ щхьэхуэ зэхуаIэу жаIэурэ, — къыпищащ Серхат. — ИпэжыпIэкIэ абыхэм я джаурыгъэр къызыхэкIыр Тхьэр зэрыщыIэр зыщагъэгъупщэу, европейхэм ещхьу, зыхуей дыдэ напэншагъэр ялэжьынырщ.
— Сыт европейхэр апхуэдизу зэран къызэрыпхуэхъур?
— Си щхьэкIэ сэ зыми сыдихьэхыркъым икIи зыми срителъхьэкъым, — жиIащ Серхат, тIэкIу зызэтриубыдэжри. — Сэ захэзбжэркъым ижьхэми сэмэгухэми, ислъамым и телъхьэхэми модернистхэми. Сэ езым сызэщхьыжыну сыхуейуэ аркъудейщ, сигурэ си щхьэрэ зэтелъу, нэгъуэщI цIыхум и псэм и гугъу сымыщIу си усэхэр стхыуэ.
Серхат зи гугъу ищIхэр къызгурыIуащэртэкъым, ауэ хьэкъ сщыхъуат щIалэр згъэпсалъэмэ, и губжьыр нэхъ зэрытIысынур.
— Европей цIыху зэхэтыкIэр мыхъумыщIэу къэплъытэу ара? — сеупщIащ сэ абы.
— Иджырей европей цIыхур къалэ-мэзым щIэгъуэщыхьам ещхьщ. Угъуэщэныр хуэдэщ адэншэу укъэнэным. Адэм улъыхъуэныр мыхьэнэ зимыIэ Iуэхущ, пщIэншэщ. Зи гугъу тщIы цIыхум мывэунэ мэзым къыщыхуэгъуэтынукъым и адэр, къигъуэтыфу щытмэ, езыр зэрыщытауэ къэнэжынукъым. Руссо Жан-Жак европеизацэм щытетхыхьым ар фIы дыдэу къыгурыIуэрт икIи, ищIэр ищIэжу, быниплI къигъанэри щхьэхуэ зищIащ, абыхэм адэу къалъытэну хуэмейуэ. Руссо зэ ныкъуэ ящIэупщIакъым и бынхэм икIи абыхэм яхуэзэну Iэмал къилъыхъуакъым. Уэ сэ сыщIыхыфIэбдзар европей цIыху сыпщIыну ухуеяуэ арамэ, узахуэщ!
— Сыт? Сыт жыпIар?
— Сыт си тхыгъэм жэуап къыщIумытыжар?
— Уи сыт хуэдэ тхыгъэм?
— Уэ фIы дыдэу бощIэ сэ зи гугъу сщIыр.
— Уи жагъуэ умыщI, ауэ фадэм и зэранкIэ къысхуэгубзыгъыжыркъым. КхъыIэ, къызжеIэ, сыт тхыгъэ зи гугъу пщIыр.
— Сурикъуэу жысIэу Iэпэ зыщIэздза тхыгъэращ жыхуэсIэр. Сыт абы жэуап къыщIумытар? Си электрон пощтым и хэщIапIэр кIэщIэстхат сэ абы.
— Сытыт жыпIа кIэщIэптхар?
— Ирикъунщ делафэ зэрызытебгъэуар! — и макъыр нэхъ пхъашэ ищIащ Серхат. — Уэ куэд щIауэ къыбгурыIуащ сэ сыхэтми.
— КъызгурыIуакъым, Серхат-бей.
— Сэ си цIэр Серхаткъым. Уэ уи къуэ Энверыр сэращ.
Дэ тIури щым дыхъуащ. Сэ абы и нэм сыщIэплъэрт. Езыри си нэм къыщIэплъэу щытт, сызэгупсысыр апхуэдэ щIыкIэкIэ къыгурыIуэн и гугъэу. Си гум хуэмурэ гужьгъэжьым зыкъыщиIэтырт. Иджы гурыIуэгъуэ хъуат, тырку кинохэм зэрыхэтым хуэдэу: «Си щIалэ!» — жысIэу си къуэм и пщэм зэрызезмыдзынур.
— КъызэрыщIэкIымкIэ, нэхъ фэрыщI дыдэр уэращ! — жысIащ сэ икIэм-икIэжым. — Си къуэ Энвер Серхат гуэрым и пIэ иувэн щIыхуейр сыт?
— Си дежкIэ адэм мыхьэнэшхуэ иIэщ.
— Сыт хуэдэ?
— Адэр цIыху гу щабэщ икIи къарууфIэщ, къуэм и гъуэгугъэлъагъуэщ. Дунейм и къежьапIэри и курыкупсэри адэращ. Адэ узэриIэр щыпщIэм деж, ар умылъагъуми, гушхуэныгъэ пхэлъу дунейм утетщ, уеджэмэ къэбгъуэтыну, уежалIэмэ зыкъыпщIигъэкъуэну зэрыщытыр бощIэри. Сэ апхуэдэ адэ сиIакъым.
— Сэри, си жагъуэ зэрыхъущи, сиIакъым апхуэдэ адэ, — жысIащ сэ щIыIэу. — Ауэ си адэр къысщхьэщытатэмэ, ар хуеинут жыIэщIэу сыщигъэтыну, и къарумрэ и гумащIагъымкIэ сэ сызэрыщымыт сищIынут.
Энвер гупсэхуу къызэдаIуэти, си гур тIэкIу къызэрыгъуэтыжащ.
— ГъэщIэгъуэнщ, си адэм жиIэм седаIуэ зэпыту сыкъэхъуатэмэ, цIыху насыпыфIэ сыхъуну пIэрэт? — къыпысщащ сэ си гупсысэхэр къэIуэтэным. — Шэч хэмылъу, къуэфI сыхъуну къыщIэкIынт, ауэ индивидуальность жыхуаIэм хуэдэ схэлъыжынтэкъым.
— Мис а индивидуальность жыхуэпIэр яхъумэн щхьэкIэщ мылъкум щигъэкIа европейхэм къызыхэкIар ящызыгъэгъупщар. Европейхэм зезыгъэщхьыну хуей тыркухэр нэхъеижщ. Абыхэм Алыхьыр я фIэщ хъуркъым, цIыху къызэрыгуэкIхэм нэхърэ нэхъыфIу, нэхъыщхьэу забжыжри, — жиIащ Энвер. — Абыхэм я дежкIэ нэхъапэр зи гугъу пщIа индивидуальностыр аращ. Мылъкушхуэ зыбгъэдэлъхэм Тхьэр я фIэщ щIэмыхъур, адрейхэм зэремыщхьыр апхуэдэ щIыкIэкIэ ягъэлъэгъуэну хуейщи аращ. Сыту жыпIэмэ, Алыхьыр уи фIэщ хъун щхьэкIэ цIыху къызэрыгуэкIыу ущытын хуейщ. ФIэщхъуныгъэр тхьэмыщкIэхэмрэ дэхуэхахэмрэ Iуэтэжыгъуэрэ тыншыгъуэрэ зэрагъуэтыжынумкIэ я гугъапIэщ.
— Арэзы сыбдохъу жыпIамкIэ.
— А жыпIэм къикIыр Алыхьыр уи фIэщ хъууэ ара? Ар Iуэху тыншкъым европей псэукIэм техьа тыркум и дежкIэ.
— Аращ.
— АтIэ Алыхьыр зэрыщыIэр уи фIэщ хъурэ, абы и тхылъ лъапIэ КъурIэным уеджэмэ, сыт Мыхьмуд-Iэзэ псыкъуий лъащIэм къибнэу ущIежьэжар? Дауэ къыпхуэгъэна ар мыбдеж? ФIэщхъуныгъэ зыхэлъ цIыхум напэ иIэн хуейщ.
— Сэ куэдрэ сегупсысащ абы, уи фIэщ зэрыхъун. Сэ сысабийт абы щыгъуэ.
— Усабийт? ЦIыхубзхэм уахуэзэт, сабий къебгъэлъхурт!
— Уэ псори бощIэри,.. — къызжьэдэкIащ сэ ерагъыу.
— СощIэ, Мыхьмуд-Iэзэ сэ псори къызжиIэжащ, — дыджу жиIащ Энвер. — Уэ псыкъуиитIыр мащэм къыщIибнар абы нэхърэ унэхъыфIу, нэхъыбэ пщIэуэ, пхузэфIэкIыу къыпщыхъужат, уепэгэкIати аращ. Уи дежкIэ уи еджэныр, уи университетыр, уи гъащIэр зэрыхъунур нэхъапэу къыщIэкIащ, цIыху тхьэмыщкIэ къызэрыгуэкIым и гъащIэм нэхърэ.
— Узахуэщ, — жысIащ сэ икIи псыкъуиищхьэм сыкъыщхьэщыкIуэтащ.
ТIури дымыпсалъэу зыкъомрэ дыщытащ. Хьэр аргуэру банэрт.
— Ушынэу ара? — къызэупщIащ си къуэр.
— Сыт сызыщышынэнур?
— Псыкъуий мащэм уихуэнкIэ.
— ХьэщIэхэр гузавэ хъунщ, — жысIащ сэ. — НакIуэ, дгъэзэ-жынщ. Си гугъатэкъым си къуэр апхуэдэу гущIыIэу икIи нэмысыншэу къызэпсэлъэну.
— АтIэ сыт хуэдэу сынопсэлъэну узэрыхуеяр, папочкэ? Сэ къуэ жыIэщIэ сыхъумэ, си индивидуальностыр сфIэкIуэдынущ, европей цIыху къысхэкIынукъым. Европей цIыху сыхъумэ, къуэ жыIэщIэу сыщытыжыфынукъым. ИIэ, щхьэ укъыздэмыIэпыкъурэ?
— Си къуэр зи щхьэ хущытыжыф цIыху хъунут, езым и фIэфIыныгъэкIэ адэм и жыIэм едаIуэу, пщIэи хуищIу, — жысIащ сэ. — ЦIыхум и псэкупсэ къарур къызыхэкIыр и щхьэхуитыныгъэм и закъуэкъым, и нэгу щIэкIамрэ и гукъэкIыжхэмри куэд елъытащ. Мы псыкъуийр си дежкIэ — си гъащIэм и тхыдэщ, гукъэкIыжхэм я зэхуэхьэсыпIэщ. ФIыщIэ пхузощI, Энвер-бей, мыбы сыкъызэрыпшам щхьэкIэ. Абдежым щыдухынщ ди псалъэмакъыр.
— Сыт бгъэзэжыну ущIыхуейр? Ушынауэ ара?
— Сыт сызыщышынэнур?
— Уэ узыщышынэр зэрымыщIэкIэ мы псыкъуийм уихуэнракъым, атIэ сэ укъэспхъуатэу абы уиздзэнкIэ зэрыхъунуращ, — жиIащ Энвер, си нэхэм къыщIэплъэурэ.
Сэ абы и плъэкIэм сыпэщIэтыфащ.
— Сыт ар уи адэм иумыщIэну Iэмал щIимыIэр?
— Мыхьмуд-Iэзэ илъ сщIэжыну сыхуейщи. Сыкъэбгъанэу узэрежьэжамкIэ силъ сщIэжынущи. ЛIы зэрыбгъэдэсым хуэдэу, си анэр къэбгъэпцIащи. Апхуэдиз илъэс дэкIа нэужь, уи къуэм къыпхуитха тхыгъэм жэуап ептыжакъыми. КъищынэмыщIауэ, сэ сыхъуну сыхуейщ уэ уигу ирихь, пщIэ зыхуэпщI цIыхухэм хуэдэ. ИкIэрауэ, сэ узукIыфынущ, уи мылъкур зыIэрызгъэхьэн щхьэкIэ.
Щхьэусыгъуэу къысхуигъэувам я куэдагъым сыкъигъэуIэбжьат.
— Апхуэдэу пщIэмэ, уагъэтIысынущ, хьэпсым уифыхьыху урагъэсынущ, — щабэу икIи сакъыу сыхуежьащ сэ абы игу ирилъхьам къызэрытесшыну псалъэмакъым. — Уи гъащIэр хьэпсым щыпхьыну сыткIэ ухуей? ИтIанэ, уэ бощIэ адэм е къэралым упэщIэувэу зыкъэпIэтыным пщIэ щыхуащIыр ди дежкъым, атIэ а умыдэ Европэращ. Тыркум щыхабзэкъым зи адэр зыукIыж цIыхухэм щIэинкIэ дэгуашэу.
— Апхуэдэ Iуэху щалэжьынум кърикIуэнум егупсысыркъым, — жиIащ си къуэм. — КърикIуэнкIэ хъунум уегупсысмэ, щхьэхуиту зубжыжыфынукъым. Щхьэхуитыныгъэм къызэщIиубыдэ гурыIуэныгъэхэм ящыщщ уи щхьэ кърикIуар зыщыбгъэгъупщэфыныр, уи цIыхугъэмрэ напэмрэ уебэкъуэфыныр. Уэ зэгуэр уеджа Ницше и тхыгъэхэм?
Сэ сигу ислъхьащ жэуап езмытыжыну.
— КъищынэмыщIауэ, уэ мы псыкъуийм уиздзэу, «си адэр ефати, бэлэрыгъауэ мащэм ихуащ» жысIэжыфынущ. ИкIи апхуэдэу щымытауэ къыщIезыгъэдзыфын мы дунейм теткъым.
— Узахуэщ.
— Сыщыпхузэгуэпым щыгъуэ, уи нэхэр исщIыну сыхуейт, — къыщIигъуащ си къуэм. — Ауэ псом нэхърэ нэхъыщхьэр услъагъу зэрымыхъурщ.
— Адэр илъагъуну цIыхум и гуапэу щытын хуейт.
— Ар адэ нэсу щытмэщ! Адэ нэсыр сыткIи захуэщ, захуагъэми и телъхьэщ. Ауэ уэ адэ пэжу сэ укъысхуэлъытэркъым. ЯпэщIыкIэ сэ сыхуеят уи нэхэр исщIыну.
— Сыт щхьэкIэ?
— Сэ сыусакIуэщ, икIи си Iуэхур псалъэхэр сызэрыхуейуэ згъэджэгунырщ. Ауэ сэ сощIэ: Iуэхур зэлъытар псалъэхэракъым, образхэращ. Куэдрэ къохъу жысIэну сызыхуей гупсысэр псалъэкIэ схузэмыгъэзахуэу, ауэ и теплъэр сурэту си нэгу къыщыщIэувэ. Иджыпсту сэ уи нэр исщIмэ, итIанэщ сэ сыщыхъуфынур уэ узыхуеям хуэдэ цIыху. ПщIэрэ сыт щхьэкIэми? ИтIанэщ сэ сэра сыщыхъуфынур, си псалъэхэр схуригъэкъуу щысхуэтхынур, си тхыдэр къыщысхуэгъэщIынур.
Си жагъуэ хъурт, си псэр игъэузырт си къуэм бий сыкъызэрищIар, апхуэдэу щIыIэу икIи гущIэгъуншэу къызэрызэпсалъэр. Аратэкъым сэ абы сигу хуилъар. Си гугъат си къуэм сыхуэзэмэ, IэплIэ хуэсщIыну, быдэу зэскъузылIэну, адэ гумащIэ хуэдэу, и щхьэфэм Iэ дэслъэну…
— Уэ укъуэ нэскъым, — жысIащ сэ. — Уэ уерущ икIи хьэл зэтеубыда уиIэкъым.
— Хьэл зэтеубыда симыIэу жыпIэныр сыт къызыхэпхар? КъызгурыгъаIуэ!
Ар жиIэурэ зыщигъэхъейм, сэ сыкъащтэри зы лъэбакъуэкIэ сыкъикIуэтащ. Апхуэдэу зэрыхъуам игъэгушхуэри, ар си дежкIэ къэбакъуэу хуежьащ.
Сэ иджыри зы щыуагъэ сIэщIэкIат, си кIэстумыбгъэ жыпым кIэрахъуэр къыщисхам.
— Си къуэ цIыкIу, а уздэщытым деж щыт, зумыгъэхъейуэ. Сыхыумыгъэзыхь, армыхъумэ мыр къысIэщIэуэнущ.
— Уэ а пIыгъыр къызэрагъэсэбэп къудейр пщIэркъым, — жиIэри щIалэм зыкъыстридзащ, кIэрахъуэр къысIэщIихыну и гугъэу. ТIури дыджалэри гъуэтэрымэм зэщIищта бетон лъэгум диджэрэзащ…
ЗэзыдзэкIар
КЪЫп (НЫБЭЖЬ) Таисэщ.
