Къуэдзокъуэ Лэкъумэн
1837 гъэм Московскэ университетым и тхылъ тедзапIэм урысыбзэкIэ къыщыдэкIащ тхылъ пIащIэ цIыкIу, и жинтым «Шэрджэс ныбжьыщIэм и усэхэр» жиIэу тету. Илъэсищэрэ плIыщIрэ дэкIа нэужь, а тхылъыр архив хъумапIэ гуэрым къыщигъуэтыжащ тхыдэдж цIэрыIуэ, щIэныгъэхэм я доктор Къумыкъу Тыгъуэн.
Къуэдзокъуэ Лэкъумэн 1818 гъэм Абыкъухьэблэ адыгэ къуажэм къыщалъхуащ. Абы и адэ Мыхьэмэт уэркъ лъэпкът, лIы губзыгъэу къыщIэкIынти, щIэныгъэм хуэплъэрт. 1830 гъэм ар Бытырбыху макIуэ, Кавказ бгырысхэм я эскадрон ныкъуэкIэ зэджэм къулыкъу щищIэну. Къуэдзокъуэ Мыхьэмэт и узыншагъэм къызэремызэгъым къыхэкIыу 1848 гъэм къулыкъур къегъанэ, куэд дэмыкIыуи, 1849 гъэм жэпуэгъуэм и 12-м, ар дунейм йохыж. Мыхьэмэт къыщIэнауэ щытащ и щхьэгъусэ ХьэIишэтрэ бынихрэ. Нэхъыжь дыдэр Лэкъумэнт.
Лэкъумэн илъэсихым иту урыс усакIуэ Хомяков Алексей и
анэр Псыхуабэ къыщыхуозэри, абы къан ещI, Мэзкуу здешэ, 1830 гъэм чыристан диным йохьэри Дмитрий цIэр къыфIащ. Унагъуэ зыхыхьар щIалэм икъукIэ къыхуогумащIэ, быным ещхьу къалъагъу, а зэманым зэрыхабзэти, инджылыз гъэсакIуэ гуэри къыхуащтэ. Бынунэр СарэкIэ зэджэу щыта а цIыхубзым теухуауэ Къуэдзокъуэм итхыжыгъащ: «Абы гуапагъэрэ гумащIагъэу сэ къысхуиIар къызыбгъэдэкIын щыIэкъым, зи бын хуэгумыгъуэ анэм фIэкIа».
ПIалъэр къыщысым, щIалэр ират а гъэхэм цIэрыIуэу щыта
еджапIэ гуэрым. Мыбы Лэкъумэн щедж урысыбзэр, латиныр, алыджыбзэр, франджыбзэр, нэмыцэбзэр, инджылызыбзэр, дин Iуэхур, физикэр, логикэр, риторикэр, географиер, статистикэр, тхыдэр, математикэр, щыгъуазэ зыхуещI сурэт щIынымрэ музыкэмрэ. ЕджапIэр 1834 гъэм
зэпэщу къиуха нэужь, ар Мэзкуу университетым щIотIысхьэри, еджакIуэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщ мэхъу, урыс, хамэ къэрал литературэхэр куууэ зрегъащIэ, щIэныгъэшхуэ зригъуэтыным йолIалIэ. Абы университетыр къеух «студент нэгъэса» цIэр иIэу, щалъхуа хэкум къегъэзэж икIи, зэрыхуагъэфащэмкIэ, Кавказым щыхуозэ М. Ю. Лермонтовым.
Бытырбыху щыдэса лъэхъэнэм Къуэдзокъуэр литературэм пыщIа цIыхухэм гъунэгъу яхуохъури, и дуней еплъыкIэри нэхъ зэроубыд. Абы теухуауэ 1911 гъэм М. Абаевым итхыгъащ: Лэкъумэн «и щIалэгъуэр лIэщIыгъуэ блэкIам и 40 гъэхэм литературэм псэ хэзылъхьэ цIыхухэм япыщIауэ иригъэкIуэкIащ, щIэныгъэшхуи иIащ, и гупсысэхэри демократием хуэунэтIауэ щытагъэнущ». А зэманым зи татуугъуэу щыта цIыху пэрытхэр къэплъытэмэ, Къуэдзокъуэр щыгъуазэ мыхъуу къэнакъым Белинский Виссарион, Лермонтов Михаил хуэдэхэм я тхыгъэхэм, 30-40 гъэхэм екIуэкIа бэнэныгъэм. А псом, Андроников Ираклий зэрыжиIэмкIэ, хэхъукIын хуеящ акъыл ехьэжьарэ щIэныгъэшхуэрэ зиIэ цIыху. Пэж дыдэуи, Лермонтовым и цIыхугъэу щыта щIалэм егъэлеяуэ зиужьырт. Ар хуэшэрыуэт Урысеймрэ къухьэпIэ къэралхэмрэ я литературэм, урысыбзэм апхуэдизкIэ хуэIэзэти, франджыбзэкIэ тха лэжьыгъэхэр щыстудентами зэридзэкIыфырт <…>
А лъэхъэнэм (Хэкум къэкIуэжа нэужь – Ч. М.) Къэбэрдейм Iуэхугъуэшхуэ гуэри щекIуэкIакъым Къуэдзокъуэр хэмылIыфIыхьу. Пащтыхь унафэкIэ щIыр щIэрыщIэу щагуэшыжым щыгъуэ уэркъыгъэр зыбгъэдэлъхэм дестынэ 300-м къыщыщIэдзауэ 1500-м нэс хухахырти, Къуэдзокъуэм ар игу темыхуэу зыкъиIэтыгъащ. Ар япэщIэувэфырт пащтыхь дзэпщхэм, Кавказым щрагъэкIуэкI политикэр залымыгъэу къилъытэу, Кавказым и лъэпкъхэр Тыркум зэрагъэIэпхъуэр имыдэу. «Кавказ лъэпкъхэм я тхьэмыщкIагъэщ а Iуэхур, щыуагъэкIэ къагъэпцIа цIыхухэм ар я хьэдрыхэщ», – итхыгъащ Къуэдзокъуэм.
БлэкIа лIэщIыгъуэм и 30-60 гъэхэм Къэбэрдейм щIэныгъэр тепщэ щыщIын лэжьыгъэм бжьыпэр щызыIыгъар Нэгумэ Шорэрэ ХьэтIохъущокъуэ Къазийрэщ. Къуэдзокъуэр ягуохьэ абыхэм. Ар, лъэкI псори къигъэсэбэпурэ, куэдкIэ дамэгъу хуэхъуащ ХьэтIохъущокъуэм: дзэм къулыкъу щищIэну ираджэ хъумэ, пIалъэкIэ къригъэлырт, и тхыгъэхэр дунейм къытехьэнымкIэ дэIэпыкъурт. Къуэдзокъуэмрэ ХьэтIохъущокъуэмрэ куэдрэ я чэнджэщ зэрахьэлIэрт хэкум и псэукIэмрэ и культурэмрэ егъэфIэкIуэным пыщIа лэжьыгъэхэмкIэ.
1866 гъэм Iуэху къаIэтауэ щытащ адыгэбзэрэ тхэкIэмрэ къуажэхэм щезыгъэджыфын цIыху щагъэхьэзыр школ къызэIуахыну. А Iуэхум хэлIыфIыхьащ Къуэдзокъуэр. Ар унафэщIхэм йолъэIури
ХьэтIохъущокъуэр Налшык къегъанэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ «а IуэхуитIыр
– школ къызэIухынымрэ дзэм къулыкъу щыщIэнымрэ – зэдэхьыгъуейт, а
тIум нэхъапэ игъэщыпхъэри къыхэпхыну тынштэкъым». А письмом Тэрч областым и Iэтащхьэм къытретхэ ХьэтIохъущокъуэр Къэбэрдейм къэнэну хуиту. Дзэм и къулыкъущIэхэр зыкIи хуейтэкъым Бгырысхэм я школи я щIэныгъи; Къуэдзокъуэр дэIэпыкъуэгъу мыхъуамэ, ХьэтIохъущокъуэм къиIэта Iуэхури лъэлъэжат.
Къуэдзокъуэр куэд еджэ цIыхут. Къулыкъум къыдэмыхуэ пэтми, ар
Тхылъым бгъэдэс зэпытт, дэнэкIи къыщыдэкIыу хъуар къыIэрыхьэрт, езыри мыувыIэу газетхэмрэ журналхэмрэ тхэрт. И тхыгъэхэр политикэм, экономикэм, нэгъуэщI Iуэху зэшыгъуэхэм теухуа пэтми, Къуэдзокъуэм икъукIэ берычэту къигъэсэбэпырт литературэ тхэкIэм и фащэхэр, абы и сэбэпкIэ, зытепсэлъыхьыр дапщэщи нэгум къыщIэувэрт, еджэхэм псэкIэ зыхащIэрт. Абы и тхыгъэхэм хэпхъат Франджым, Инджылызым, нэгъуэщI къэралхэм я литературэхэм щыщ псэлъафэхэмрэ нэщэнэхэмрэ. Псом хуэмыдэжу IуэхугъуитIым хуэнэхъуеиншэт Къуэдзокъуэр: мэкъумэш IэщIагъэм цIыхухэр хуегъэджэнымрэ бгырыс гуащIэрыпсэухэр щIэныгъэм
хуэгъэтэджынымрэ.
1867 гъэм Владикавказ ремесленнэ еджапIэ къыщызэIуаха нэужь,
Къуэдзокъуэм и щIапIэр абы щеджэхэм яхуеутIыпщри, щIэныгъэр нэрылъагъуу къызэрагъэсэбэп Iэмалхэм ирегъасэ. ЕджапIэм зи нэIэ тетхэм
ящыщт езы Къуэдзокъуэр. Зэгуэр абы и унафэщI ящIынуи къаIэтыгъащ. 1887 гъэм училищэм абы ирет щIыуэ дестынибгъум нызэрыхьэс, хадэ бэгъуа тету, псэуалъэри Iэмэпсымэри и гъусэу. А псори зэхэту сом миниплI и уасэт. Кавказ округым и унафэщIым абы щхьэкIэ фIыщIэшхуэ къыхуищIыгъащ Къуэдзокъуэм. ЕтIуанэ мураду Къуэдзокъуэм иIащ бгырысхэр урысыбзэм ешэлIэныр. «Урысыбзэр шэрыуэу щIэнымрэ сэбэп къэзыхь наукэхэр джынымрэ Кавказым ис лъэпкъхэм я дежкIэ гъэтIылъыпIэ зимыIэ къалэнщ», – жиIэрт абы емышу.
1882 гъэм абы и узыншагъэр нэхъыкIэ мэхъу… Къуэдзокъуэм и гъащIэр зэриуха щIыкIэр иджыри тэмэму зэIубз хъуакъым. 1887-1888 гъэхэм къыдэкIа «Кавказский календарь»-м ар ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа комиссэм и унафэщIу итщ, 1889 гъэм а къулыкъур «зеиншэу» къонэ, 1891 гъэм а календарым иратха цIыхухэм Къуэдзокъуэр хэтыжкъым. Къумыкъу Тыгъуэн зэритхымкIэ, Къуэдзокъуэ Лэкъумэн 1893 гъэм Владикавказ щылIащ.
УНИВЕРСИТЕТЫР къиухыу щалъхуа хэкум къигъэзэжа нэужь, ар гурэ псэкIэ дихьэхауэ йолэжь и лъэпкъым и псэукIэр куууэ джыным, хэкур зыхуэныкъуэмрэ зыхуэкъуагуэмрэ къыгурыIуэным. Къуэдзокъуэм тыншу гъунэгъу захуещI щIыпIэм ис бгырыс пэрытхэмрэ урыс цIыху хьэлэлхэмрэ, абыхэм я жэрдэмыр къигъэсэбэпурэ тхыдэр щызэхуэхьэса архивхэр щIеджыкI, уэрэдыжь, хъыбарыжь хуэдэхэр етхыж, тыркубзэмрэ тэтэрыбзэмрэ зрегъащIэ, анэдэлъхубзэр едж. А IуэхухэмкIэ Къуэдзокъуэм дэIэпыкъуэгъушхуэ къыхуэхъуахэм ящыщщ Нэгумэ Шорэ. Мыбы и чэнджэщкIэщ щIалэм адыгэбзэр джын зэрыщIидзар. ИужькIэ, бзэм и щэхухэр къищIа нэужь, Къуэдзокъуэрщ Шорэ и лэжьыгъэхэр япэ дыдэ щIиджыкIыу зэпкърызыхар. Адыгэ щIалэм и мурадащ бгырысхэм я гъащIэм теухуа лэжьыгъэшхуэ итхыну. Кавказым щрихьэкIа илъэс ныкъуэм къриубыдэу абы куэд хузэфIэкIащ хэкур джынымкIэ, абы и этнографиемрэ тхыдэмрэ епха нэщэнэхэр зэхуэхьэсынымкIэ.
Къуэдзокъуэм и усэхэр зэ еплъыгъуэкIэ къыпщохъу Кавказым щригъэкIуэкIа гъащIэмрэ лэжьыгъэхэмрэ зыкIи емыпхауэ. Пэжу, усэхэм хэткъым Кавказым и теплъэгъуэ нэрылъагъуи, бгырыс псэукIэм пыщIа фащэ щхьэхуи, а зэманым екIуэкIа гъащIэм и дамыгъэ гуэрхэри. Усэхэм я Iэпкълъэпкъыр къызэщIиубыдэу зы зыщIыр мурад абрагъуэхэмрэ хъуэпсапIэ жыжьэхэмрэ зи псэр ета щIалэрщ. Мыбы и гупсысэхэмрэ и дуней еплъыкIэмрэ къыбгурыIуэн щхьэкIэ, гу лъытапхъэщ 30-40 гъэхэм щыгъуэ урыс романтизмэм игъафIэу щыта макъамэхэм Къуэдзокъуэм и усэхэр зэрыщIэтэджыкIым. Романтизмэм къыдалъхуа псэлъафэхэмрэ нагъыщэхэмрэ щымыгъуазэм дежкIэ абы и лирическэ лIыхъужьыр пщIыхьэпIэ мыIупщIым къыхэтэджыкI хуэдэщ. А цIыхум езым и гъащIэ нэрылъагъу имыIэжу, лъэпкъ гуэри къыхэмыкIауэ, къиIуатэ гупсысэхэм тегъэщIапIэ гуэри ямыIэу, къезыхуэкI хъуэпсапIэхэри убыдыпIэншэу, пкъыншэ-псэншэу къыщыхъунщ усэхэр зытхам и гъащIэм щымыгъуазэм.
Сэ икъукIэ сыдихьэхауэ икIи сфIэгъэщIэгъуэну зэздзэкIащ Къуэ-
дзокъуэ Лэкъумэн и усэхэр. СызыщIэхъуэпса дахагъэм схунэмыгъэса-
ми, си гуапэт си лэжьыгъэр зымащIэкIэ нэхъ мыхъуми тхылъеджэхэм
гунэс ящыхъуну.
СОКЪУР Мусэрбий
1989
Къуэдзокъуэ Лэкъумэн и усэхэр
ПСЫ ЦIЫКIУ
Къум дэгу мэзыншэу губгъуэ джафэм
И псыпэр пIащIэу ныпхегъэкI.
Гъуэгу нашэкъашэм и унафэм
ТекIын а псыпэм хулъэмыкI.
Зэшыгъуэщ, фэншэщ пшахъуэщI губгъуэр.
Ауэ псы цIыкIум макъ тхьэгъуш
Дунейм хуегъаджэ и щIэщыгъуэу,
КъыфIэщIу къумыр къигъэуш.
А макъыр зыхищIэнущ псэкIэ,
Къихьам къум нэщIым хьэщIэ гуэр.
Псы цIыкIум къекIуэлIэн хулъэкIым,
ЩIэнами, щIэкIыжынущ лъэр.
Пшахъуалъэ гъуэгукIэ къумыжь псэншэм
Нэрыгъыу щхьэ укъилъэда?
Сыт зыхуэпабгъэр уи псэ зэшыр?
Мураду батэр зыхуэбгъэшыр
Къэплъагъуу уи гур хуэлыда?
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Модэ жыжьэу къыр задэжьхэм
АдэкIэ хышхуэр щоукъубей;
И толъкъунхэр къызэдэжэм,
Iуфэ гъагъэр яугъуей.
Псы щымыIэ хым хуемыIэ,
Зэрынэсуи хокIуэдэж…
Мы псы цIыкIури, псэху имыIэу,
Губгъуэм пхожри, хым мэкIуэж.
ЖЭЩ
Махуэм псэху имыIэу лажьэри,
Дуней псор хыхьакIэщ пщIыхь.
Уэгур нэхущ, мыбауэ жьапщэри,
Лъэ макъ гуэри къэмыцырхъ.
КъэIукъым бзум я лъатэ макъи,
Я уэрэди зэхыумых.
Мазэр плъыр мыгъуэлъщи, сакъыу
Гуэл жеяхэм къахуоплъых.
Гуащэ фагъуэрщ вагъуэ бынхэм
Жей имыIэу къахэнар.
Уафэ губгъуэм иIэ гъунэ? –
КIуэнырщ, кIуэнырщ къыхуэнар.
Жэщ вагъуэбэм зиущэхуамэ,
Сыт дахагъкIэ къыпэхъун?
Мазэм и фэр тIэкIу пихуамэ,
Щхьэусыгъуэ иIэ хъунщ…
СфIэфIщ си нэгум мазэр къипсэу
Жэщ даущым сыхэтын.
Фагъуэ пэтми, ар си гъусэм
Си хъуэпсапIэр сфIощI згъуэтын.
СфIощIыр мазэр тхьэусыхэу
Къылъысахэм хуэшхыдэж,
Ар бзаджащIэм къахуеплъыхыу
Iуэху фIей куэдым къатебгэж.
Абдеж си гур ходзэкъыкIыр,
КъысхуэмыщIэу къыщыщIар.
Си бгъэр хьэлъэу хощэтыкIыр,
Схуэмыубыду нэпс къепщIар.
Ауэ мес, мэлыдыр вагъуэр,
Я нэ цIыкIухэр ягъэджэгу.
Уи щхьэр, жаIэ, щхьэ уи жагъуэ?
Нэщхъеягъуэр щIы уи лъэгу!
Гукъыдэжым къегъэзэжыр,
Бгъэри хуиту мэбэуэж.
Мурад IэфIхэр зэщIонэжри,
Бзийхэм пшагъуэр ныхесхьэж.
Ауэ нурыр куэдрэ блэркъым:
Махуэр къосри, уэгу пхъэнкIам
Иреху вагъуэр зигъэуэркъыу,
СIэщIех гугъэуи сIункIар…
Жэщ вагъуэбэм зиущэхуамэ,
Сыт дахагъкIэ къыпэхъун?
Мазэм и фэр пихупамэ,
Щхьэусыгъуэ иIэ хъунщ…
ГЪЭР ЩIАЛЭМ И ПЩIЫХЬ
Сыщалъхуа Хэкуу адэжь лъахэ!
Услъагъужыну пIэрэ зэ?
Куэд щIауэ си гум щызгъэфIахэр
СхуащIакIэщ нобэ дэкъузэн.
Дахагъэт, гъащIэт, лъагъуныгъэт
ИгъащIэм си псэм и нэрыгъыр.
А хъуэпсхэм сэ сызэщIаIыгъэу
Уэгу щхъуантIэм куэдрэ сыдоплъей.
Хьэтыр схуищIэнкIэ сыщыгугъыу
Iустазу сиIар мы дунейрщ.
Уэгу щхъуантIэ хуиту гъунапкъэншэр
Гурылъхэм лъахэ яхуэхъун?
Си хэкурщ си насып мыгуэшыр –
Абы дахагъкIэ сыт пэхъун?!
Хьэуэ, щыIэнкъым щIы хъурейм
Апхуэдэ пшэплъ, апхуэдэ уэгу,
Апхуэдэу хъупIэхэр щыбей,
Апхуэдэу фIыгъуэхэр зи нэгу!
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ныбжьэгъу пэжагъкIэ збгъэдэтахэ!
Дапщэщ дызэрыгъуэтыжын?
IэфIагъыу ди псэм щыдгъэфIахэр,–
Мурад мыункIыфIу къытхуэблахэр –
Дапщэщи зэхуэтIуэтэжын?
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Сыщалъхуа Хэку, сыщалъхуа Хэку!
Дапщэщ сыдыхьэжын уи жьэгу?
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ихуауэ бийхэм я IэмыщIэ
Арт зэгупсысыр гъэр щIалэщIэр.
Ауэ Морфейр абы къытоуэ,
ЛъэмыкIыу напIэр фIызэтоуэ.
Арыххэу щIалэр хэжеяуэ
Елъагъу и Хэкум ихьэжауэ:
И пащхьэм губгъуэр щощIэращIэ,
Псынэпсу къабзэщ уафэ лъащIэр,
Псэ пыт къыфIощIыр псыежэххэм,
Хэкум и IэплIэр къызэIуехыр.
Нэгу зэIухакIэ къыпежьауэ,
Къудамэр жыгхэм къыхуаший,
Гупсысэ Iэджэм а жыг жьауэм
ЩагъэIущакIэщ щысабийм.
Адэжь и унэр щIапIэм итщи,
Ар щIалэм тыншу къегъуэтыж,
Зэман блэкIахэм и щхьэ хуиту
ИгъэлъэпIахэр игу къокIыж:
Зэхуос аргуэру и ныбжьэгъухэр,
IэфIагъкIэ зэ къыдэгуэшар;
УпщIэн-усэныр ямыужэгъуу
Я псэм ныхуахьыр къэкIуэжар.
Гъэр щIалэм зыхуэмыубыдыжу
IэщIокIыр псэр – лъэтэн къудейщ.
Насып мыухыр и Iэдэжщи,
ТIэкIу къозэвэкIыр мы дунейр.
Йохъуэхъу ар Хэку къыздихьэжами…
Ауэ, сыт, пщIыхьыр мэбзэхыж;
ФIэфIат ар тIэкIу илъагъужамэ,
АрщхьэкIэ, плъэкIмэ, къэубыдыж.
Насып уэсэпсыр гъущыжащи,
Зэрошх гъущI лъэхъур, зигъэхъейм.
Хьэпс куум щыгызу щIидзэжами,
Пэджэжкъым зыри щIалэ хейм.
КЪУРШ ПСЫДЗЭ
Мэлъащэ къурш псыдзэр,
Къыр зэвхэм поджэж,
Тхъурымбэр зэрихьэу
МэхъущIэ, мэщатэ;
ЙоупщIыр мывэжьхэм,
ЕщIыфыр Iэдэж;
ХъыжьагъкIэ и гущхьэр
Бэгауэ мэятэ.
ЩIыхь хуэлъэщ а псыдзэр,
Бгъуэтынкъым пэхъун;
ХыфIехуэ и ткIуэпсхэр,
Губжьауэ мэгъуахъуэ;
ХулъокIыр къыр бгыжьыр
Икъутэу щIэпхъуэн,
Мэкъу пыпхъуэ къыфIэщIу,
ЩIы фIыцIэм щIобжьахъуэ.
И бийхэм текIуауэ
И макъыр иIэт
ПфIэщIынущ пелуаным,
Къыхуэзэр хегъащIэ;
Уэгу щIагъыр лъэщагъкIэ
КъещIыфыр щыхьэт,
АрщхьэкIэ, лъэмыкIыу,
Ар тафэм хуопIащIэ.
Еужэгъур бгыжь щхьэхухэр
А псыдзэу губжьам.
Ныхуожэ губгъуэшхуэу
ЖэнэткIэ гъэнщIам.
Зы пщIани къыщыкIыу
Къуршыщхьэм плъагъункъым,
Гъэгъауэ зы тхьэмпи
А щыгум щымыхъу.
Дыгъэпсыр щыдзакъэм
ЖьауапIэ бгъуэтынкъым,
Бгъуэтынкъым зы лъхуадэ –
Ухуейми къэлъыхъу.
Мывэджэу домбейхэм
Я гъащIэр я гъабгъэщ,
Мыл къартхэм я дзакIэм
Уэсукхъуэр пощэщ.
Къурш лъабжьэм гъэ къэскIэ
Губгъуэшхуэр щогъагъэ,
Къаруи ар хуейкъым
Дахагъым нэхъ лъэщ.
Хъуэпсэгъуэщ, гуакIуащэщ,
ЩэныфIэщ а тафэр;
Къурш псыдзэр Iэдэбу
КуэщI бгъуфIэм йохьэж;
Къыр лъабжьэм къилъхуами,
Арщ иIэр хъуэпсапIэу,
Мыл щIыIэм и бынми,
Ар тафэм хуэпэжщ.
АтIэ сыт псы Iэлыр
IэрыпIу щIэщэхур?
Зыгуэрым и жагъуэ
КъищIауэ нэщхъей?
Хуэм-хуэму ар макIуэ,
КъыпфIощIыр кIуэтэхукIэ
Щалъхуауэ бгы лъахэр
Щинэну хуэмей.
ТЕНДЖЫЗ
Фыхэплъэм тенджызым:
Сыт хуэдэу ар щэху!
Губжьауэ зэгуэрым
Зишхыжырт, зифыщIырт,
Иджы игъуэлъыкIри
Жеяуэ мэпсэху,
ЗекIуэлIым жыр афэ
ТепIауэ къыпфIэщIу.
Дунейм ар и тепщэщ.
Къэрали лъэпкъ Iэджи
Зэхэту хъуэхъуфIхэр
А хахуэм хуаIэт.
Пащтыхьи лIыхъужьи
Тенджызым хуотэджыр,
БэуэнкIэ дзыхьмыщIу
ЩIалэщIэр бгъэдэтщ.
АтIэ щхьэ зиущэхурэ?
Толъкъуну къебэкIыр
ИупцIу ар Iэщэм
Епхъуэну лъэмыкIрэ?
Губжьалъэу и нэгум
Iэсафэ теуауэ
Щхьэ щылъ ар, бланэпкъыр
Щхьэхыным щIихауэ?
Лъыр лъынтхуэм ипцIыхьмэ,
Iэпкълъэпкъыр мэдийри,
Хахуагъэр иужэгъум,
Хуэмыхуу лIыр къонэ,
АрщхьэкIэ зиIэтрэ
Абы зиукъуэдиймэ,
Дунейм и щыпэлъхур
Зытетым къытонэ.
Лъыр лъынтхуэм ипцIыхьу
Дияуэ къэнакъым;
Хахуагъэр иужэгъуу
Хуэмыхуи ар хъуакъым.
Iэдэбу къыпфIэщIыр
И теплъэм и закъуэщ.
Къарууэ игъэпщкIум
ИмыIэ гъунапкъэ.
Тенджызым и теплъэр
Мамырмэ, нэхъ екIущ,
АрщхьэкIэ и лъащIэм
Губжь Iэджэ щегъэпщкIу.
ГУБГЪУЭ
Пшахъуалъэм и губгъуэр
Зэшыгъуэщ, нэщхъейщ,
Хьэдащхьэм сын пцIанэ
Щхьэщытми ярейщ.
А губгъуэм лIэныгъэр
Щызеуэ къыпфIощI;
Псэ закъуи щыплъагъукъым
Къум нэщIым и куэщI;
ЖьыгъуркIым а пшахъуэр
Зэрехьэ, еухуэнщI;
Ар жьыбгъэм и гъыбзэрщ –
Зэхэпхкъым нэгъуэщI.
Йодзакъэ ар гущIэм,
ГуIэгъуэм хущIэбжэу,
Ар пщIэнкъым лIар и псэм
КIэлъыджэу фIэкIа.
Псэ пыту мы губгъуэм
Зыгуэри къыхуэжэм,
ЙокIуадэ, бэуэгъуэ
Ихуэн лъэмыкIау.
Мыбы джэрпэджэжыр
Къутахуэу къыщысми,
Ар пшахъуэм етхьэлэ,
ХуэпIащIэу ишхын;
МэкIуэдыр дыгъэпсым
И дамэр зэIуси:
Къамэпэщ – хулъокIыр
Гум нэскIэ пхыкIын.
Жьауэншэщ къум нэщIыр,
ЩымыIэ гъэпщкIупIэ.
Мы щIыпIэм укъихьэм –
ПхуэхъуакIэщ кIуэдыпIэ.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ЖьыгъуркIыр мэушри
Пшахъуалъэм йофий;
Уэгу-щIыгур кIыфIыгъэм
Дакъикъэм есей.
Тоужыр борэнри
Къум нэщIыр мэдий,
Псэ пыту щIы щхьэфэм
ТемытIа нэхъей.
