Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Хъыбар
Нэхъыжьым жиIэм уемыдаIуэмэ…
Зэхуэпэжрэ зэхуэгуапэу зэныбжьэгъуитI псэурт. Ахэр щIэх-щIэхыурэ зэкIэлъыкIуэрт, зэрыщIэрт. Зэманыр кIуэурэ зэныбжьэгъуитIым я зыр дунейм ехыжащ. Абы и ужькIэ илъэс дэкIауэ лIам и къуэр и адэм и ныбжьэгъур илъагъуну хьэщIапIэ кIуащ. ЛIым и ныбжьэгъум и къуэр иригъэблагъэри игъэхьэщIащ. Абыхэм яку дэлъа зэныбжьэгъугъэ быдэм и гугъу хуищIыжащ, я хъыбархэм ящыщи хуиIуэтэжу зэбгъэдэсащ.
Бысымымя гъунэгъум хьэгъуэлIыгъуэ яIэти, лIыкIуэ къыхуагъакIуэ, лIыр хьэщIэхэм хагъэсыну ираджэу. Езым хьэщIэ зэриIэр щхьэусыгъуэ щищIым, ари здишэу хьэгъуэлIыгъуэм хигъэтыну къелъэIуащ. Апхуэдэу щыхъум, лIым щIалэщIэр игъэтIысри иущиящ:
— ДыздэкIуэм «хьэщIэ щIалэ щыIэкъым», жаIэнурэ жьантIэм удагъэтIысхьэнущи, хэт къыщIыхьэми уздагъэтIыса шэнтыр умыхъуэж. Ефэ-ешхэм и кIэухым деж щхьэ щIэлъэныкъуэр къытрагъэувэнущ. Абы сэ и гъусэу къахь хабзэщ, ауэ ар щыбгъурымылъи къохъури: «Хэт сэ иIыгъ?» — жаIэу щIэупщIэмэ, уи сэр къипхыу зыми иумыт.
ЩIалэщIэр а псоми гупсэхуу едэIуа щхьэкIэ, зыри игъэзэщIакъым. Зыгуэр къыщIыхьэху къыщылъэтрэ игъэтIысурэ жыхафэгум къэсат щIалэр. Iэнэр и кIэм щынэсым щхьэ щIэлъэныкъуэм сэ бгъурымылъу къахь, щхьэр зыкъутэну зыхуагъэфэщам: «Хэт сэ иIыгъ?», — жиIэу зэрыщIэупщIэу, щIалэм и сэ гъэщIэрэщIар кърехри, ирет. Щхьэр зыкъутэр сэм ехъуэпсати: «Мыр ахъшэ сомищ и гъусэу сфIадыгъуауэ щытащ. Сыту фIыуэ укъысIэрыхьэжа иджы», — жиIэри щIалэм зыкъридзащ. ХьэщIэр зейр япоуври, абы лей къызэрытримыгъэхьэнур яжреIэ.
— Ар уи унэ пшэжмэ, суд тетщIэху бгъэIущынущ, — жаIэри къратыжын ядэркъым.
Зы псалъи жримыIэну къигъэгугъэри и хьэщIэр и унэ къешэж. Ар зы пэшым щIегъэтIысхьэ. Щхьэгъубжэ зыхэлъ блыныр я зэхуакуу, езыр нэгъуэщI пэшым щIотIысхьэж. Блыным и щхьэгъубжэмкIэ плъэмэ, щIалэм елъагъу: «НыбжызоIэ си пыIэ, зэхэщIыкI си хьэщIэ, — жиIэурэ лIым и пыIэр игъэтIылъауэ мэпсалъэ. — А сэр зейуэ жызыIа лIыр сэри куэд щIауэ къэслъыхъуэрт. НыбжызоIэ си пыIэ, зэхэщIыкI си хьэщIэ, а сэр зейр си адэр зыIэщIэукIаращ. Жэщ гуэрым си адэм зыгуэр къеджэри щIишащ. Ар къыщIэмыхьэжурэ нэху щащ. СыдэкIрэ сыплъэмэ, си адэм и гущхьэм мы сэр хэлъу къэзгъуэтыжащ. Абы лъандэрэ мы сэр згъэлъагъуэу къыздызохьэкI, иджы сэр зейр къэзгъуэтащ. Си адэр зыIэщIэкIуэдам хуэфащэ унафэ зыхуэщIынур хьэкумыращ».
Нэху мэщри, ахэр хьэкумым макIуэ я Iуэхур зэхагъэкIыну. ХьэкумыщIэр щIалэм къебзэджэкIыну мурад зыщIа лIым йоупщI:
— Мы сэр ууей хьэмэрэ дыкъэбгъапцIэрэ?
— А сэр сызэрейр шэч къызытумыхьэжынщ,- жи мыдрейми зигъэщIагъуэу.
ЩIалэм сэр къыздрихамкIэ щеупщIым, и адэм и ныбжьэгъум «пыIэм хуиIуэта хъыбарыр» жиIэжащ.
— АтIэ, а сэр ущейкIэ, щIалэм и адэр зыукIари уэращ, — жиIэщ хьэкумыщIэми, пцIы зыупса лIым тезыр трилъхьащ.
Апхуэдэу и адэм и ныбжьэгъум и фIыгъэкIэ хейуэ суд пащхьэ къикIыжащ щIалэ хьэщIэр.
БесчокъуэДалым.
Хьэтуей къуажэ.
ХъыбарегъащIэ
Кфар-КамэибжэхэрзэIуех
Адыгэ щэнхабзэм и дунейпсо фестивалыр илъэс къэс Кфар-Камэ (Израиль) щекIуэкIыр мы гъэм бадзэуэгъуэм и 22-м къызэIуахынущ. Абы зыкъыщагъэлъэгъуэнущ Тыркум щыщ «Iуащхьэмахуэ» къэфакIуэ ансамблымрэ Кфар-Камэ и «Ди псэ» къэфакIуэ ныбжьыщIэхэмрэ (гъэсакIуэр Iэпщэ Рустамщ).
Фигу къэдгъэкIыжынщи, нэгъабэ Израилым щекIуэкIа адыгэ фестивалым хэтащ «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблымрэ (КъБР) «Ислъэмей» ансамблым и уэрэджыIакIуэ гупымрэ (АР). Израилым и Правительствэр къадэIэпыкъуу адыгэ къуажэ хасэм и тхьэмадэхэм къызэрагъэпэщ мыпхуэдэ дунейпсо пшыхьхэр Iэмал хъарзынэщ хамэщIым щыпсэу хэхэс адыгэхэм я лъэпкъ щэнхабзэр яхъумэнымкIэ, анэдэлъхубзэр яIурылъынымкIэ, хабзэр зэрахьэнымкIэ. Апхуэдэуи а зэхыхьэшхуэм и фIыгъэкIэ зэхуозэ, зэроцIыху дуней псом щикъухьа адыгэхэм я лIыкIуэхэр.
Адыгэ щэнхабзэм и дунейпсо фестивалым 2017 гъэм ирагъэблэгъахэм Израилым и щIыпIэ нэхъ дахэхэм зыщрагъэплъыхьынущ, ди-
нищым я къалащхьэу къалъытэ Иерусалим я нэгу зыщрагъэужьынущ.
ЖыIэгъуэхэр
Къамэ зыгъэдалъэ нэхърэ -акъыл зыбгъэдэлъ
КIапсэ зэпычар гуанэ имыIэу пхузэпыщIэжынукъым.
Зи блэкIар къизымыдзэм и къэкIуэнури щIагъуэкъым.
Жеймрэ фадэмрэ уапэщIэмыувэ, абыхэм япэлъэща щыIэкъым.
Благъэжьым и пащхьэм благъэщIэр щумыгъэпIий.
И чэзум умыщIа Iуэхур къыдэхыжыгъуейщ.
Гуащэр тIысауэ игуэшырт дыгъэр: и пхъум бжьыхьэ дыгъэр хуигъазэрт, и нысэм гъатхэ дыгъэр хуигъэфащэрт.
Унагъуэм щумыгъэса сабийр уэрамым щыбущиину ухэмыт.
ЦIыхум и дуней тетыкIэр зэлъытар бгъэдэлъ гъэсэныгъэрщ.
Иджырей зэманым пIэщIэкIам хуэдизщ къыпIэщIалъхьэжынур.
Хъарбызым и теплъэмкIэ къыпхуэщIэнукъым и кур зыхуэдэр.
Уи быныр къодыгъуэжмэ, хэт и деж тхьэусыхакIуэ укIуэн?
Гужьеяр губжьам нэхърэ нэхъ Iеижщ.
Къэзыщэхум фIэлъапIэщи, зыщэм фIэпудщ.
ГъащIэм и IэфIагъым хуэдизи и дыджагъщ.
Мывэ хъурейр уи япэкIэ бгъэжын хуей хъумэ, нэхъ цIыкIуу къыхэх, ущIегъуэжынкъым.
Къамэ зыгъэдалъэ нэхърэ — акъыл зыбгъэдэлъ.
Мыхъуапсэу псэу щыIэкъым.
Фо зиIэр нэгъуэщI IэфI мэлъыхъуэ.
ЗэгурыIуэ здэщымыIэм сыт хуэдэ Iуэхури щыхьэлъэщ.
ПситI зэхэлъэдар зэхэзыхыжыфын щыIэкъым.
КIурашынАлий.
ГушыIэхэр
Сэсыщыпсэуам щыгъуэ…
Хъуэжэ мэз щыIэу зы къудамэ ин джыдэкIэ къыпиупщIырт. А къыпиупщI къудамэм и щхьэкIэм езыр тест. АбыкIэ блэкI лIы гуэрым ар щилъагъум, Хъуэжэ жриIащ:
— Зиусхьэн, иджыпсту къыпыбупщI къудамэм уригъусэу жыгым укъехуэхынущ.
Узытес къудамэр къыщыпыбупщIкIэ укъехуэхынтэкъэ? Асыхьэтым къудамэри Хъуэжэи къехуэхри, щIым къытехуащ. Хъуэжэ тIэкIу зыкъищIэжа иужькIэ: «Сыкъызэрехуэхынур къэзыщIа а лIыр сыту цIыху Iущ гуэр», — жиIэщ игукIи, абы кIэлъыщIэпхъуащ.
— Зиусхьэн, а къудамэм сыкъызэрехуэхынур къыщыпщIакIэ, сыщылIэнури уощIэри къызжеIэ, — зыхуигъэзащ абы Хъуэжэ.
«Мыр хьэлэболэ гуэрщ», — жиIэри, зыщхьэщигъэкIын папщIэ, гушыIэу лIы гъуэгурыкIуэм аргуэру къыжриIащ:
— Уи шыдыр щэ кIиймэ, уэри улIэнущ.
Хъуэжэ и шыдым деж къекIуэлIэжащ.
Шыдыр зэ кIиящ.
— Алыхь-Алыхь, ныкъуэлIэ сыхъуащ, — жиIэри Хъуэжэ етIысэхащ.
Шыдыр етIуанэу кIиящ.
— Алыхь-Алыхь, иджы солIапэ, — жиIэри Хъуэжэ гъуэлъащ.
Шыдыр ещанэу кIиящ.
— Алыхь-Алыхь, мис иджы сылIэпащ, — жиIэри Хъуэжэ гъуэлъащ.
Ар куэдрэ щылъа, мащIэрэ щылъа — пщыхьэщхьэхуегъэзэкI хъуауэ къуэмкIэ къызэрыдэхри дыгъужьхэм шыдыр зэпкъраудащ.
— «Зи щхьэ щымыIэм и шыдыр хьэм ешх» жыхуаIэр аракъэ, сэ сыпсэужатэмэ, уи гугъу къащIынутэкъым а хьэхэм, — жиIэу Хъуэжэ зимыгъэхъейуэ щылът.
АбыкIэ блэкIрэ пэт ар къэзылъэгъуа гъуэгурыкIуитIыр гум къелъэри дыгъужьхэр зэбграхужащ. Хъуэжэ гум къралъхьэри, къуажэм къашэжащ. КъакIуэурэ гъуэгу зэхэкIыпIэм къэсащ.
— Дэтхэнэ уэрамымкIэу пIэрэ хьэдэр здэшэжын хуейр? — жаIэу гъуэгурыкIуитIыр зэчэнджэщу щIадзащ.
ИужькIэ Хъуэжэ къэтIысри и Iэпэр ишиящ:
— Сэ сыщыпсэуам щыгъуэ сызэрыкIуэжу щыта гъуэгур мыбыкIэт, — жиIэри.
КъардэнгъущIЗырамыку.
Зы уэрэдым и хъыбар
«Дакъикъэ ныкъуэ»
ТхакIуэ Джэдгъэф Борисрэ композитор ЖьакIэмыхъу Жансурэтрэ уэрэд зыбжанэ зэдатхащ цIыхубэм ягу дыхьауэ, дзапэ уэрэд хъуауэ. Абыхэм ящыщ зыщ мы уэрэдри.
Уэрэдым макъамэ хуэзытха Жьа-кIэмыхъу Жансурэт и гъащIэ псор щхуэузыхь хуищIауэ жыпIэ хъунущ щIэблэр гъэсэным. Сабийхэр фIым, дахагъэм хуиущиймэ и гуапэу, къэфэным, уэрэд жыIэным хуигъасэу къекIуэкIащ. Нарткъалэ ЩэнхабзэмкIэ и унэм щылэжьащ ар псэухукIэ. Жансурэт и гъэсэнхэм ящыщ куэдым гъащIэм увыпIэ дахэ щаубыдащ. Абыхэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал филармонием и уэрэджыIакIуэхэу ЗэшэкIуу Розэ, Къул ФатIимэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Жансурэт и макъамэ щIэлъу уэрэдищэм щIигъу хэлъщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и радиом и гъэтIылъыгъэм.
Уэрэдым и псалъэхэр зытха Джэдгъэф Борис мыр къызжиIащ абы теухуауэ:
— Уи щIалэгъуэм куэд болъагъу, куэдми уахуозэ, зэхэпхри нэхъыбэжщ. Мис ахэр уи щхьэм къихьэжурэ псэхупIэ къуамыту щыхъум и деж, уотIысри тхылъымпIэм тыботхэ. Мы уэрэдри апхуэдэу стхауэ щытащ. ЖьакIэмыхъу Жансурэт абы дапщэщ гу лъитами сщIэркъым, ауэ жысIэну сыхуейщ макъамэ дахэ зэрыщIилъхьар.
Илъэс 40-м нэблэгъащ уэрэдыр къызэрыунэхури, иджыри ящыгъупщакъым. Ар цIыхубэм я гум дыхьэу Къул ФатIимэ егъэзащIэ.
КIУНТIЫЩ – ХЬЭПЦIЭ Аннэ.
Зэ умыпIащIэ, зэ умыпIащIэ,
Дакъикъэ ныкъуэ умыпIэщIэж,
Дыгъэ нэбзийуэ къэлыд уи гущIэм,
Дакъикъэ ныкъуэ сынигъэплъэж.
Ежьу: Дакъикъэ ныкъуэ,
Дакъикъэ ныкъуэ,
Дакъикъэ ныкъуэумыпIэщIэж,
Дакъикъэ ныкъуэ,
Си насып закъуэ,
Епхьэжьэу си гуруэ уемыжьэж.
Зэ умыпIащIэ, зэ умыпIащIэ,
Дакъикъэ ныкъуэ умыпIэщIэж.
Уэ уи насыпыр сэрам умыщIэ,
Зэ си гум жиIэмкъысхуедэIуэж.
Ежьу.
Зэ умыпIащIэ, зэ умыпIащIэ,
Дакъикъэ ныкъуэ умыпIэщIэж.
Зэ и насыпым цIыхур ебакъуэм,
И гъащIэ псокIэ ар хущIогъуэж.
Ежьу.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:3. Ику иту тонн 70 — 80 хуэдэ къэзышэч псэущхьэ. 7. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, … хиса жыгыр мэгъу. 8. Хэтхэ я унэ … тес? 9. Адыгэ таурыхъхэм узыщрихьэлIэ фызыжь хьилэшы. 10. Пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу — мэзхэм, губгъуэхэм къыщыкI жыгхэм къапокIэ. 11. Адыгэ уэрэд дахэ куэдым макъамэ хуэзытха, пшынауэ Iэзэу щыта … Артур. 13. Щхьэл мывэхэр зэкIэрэхъуэкI. 15. Къуажэдэс унагъуэ куэдым я ерыскъыпхъэ, гъавэ гъэтIылъыпIэ. 17. Зи дзэр мыжан сэ. 19. Ди … щIалэм и кIэн къикIащ: еджапIэ ищхьэ щIэтIысхьащ. 22. … цIыкIу бжьакъуэшхуэ. 25. Чыцэм къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ хъурей цIыкIу, фIыцIафэ-къащхъуафэрэ ткIыбжьу. 26. Цым, цым, … лъэбыцэжь. 27. Зиусхьэн лъэпкъ. 30. ЦIыхухэм къыздрахьэкI (цIыхубз псоми) хьэпшып цIыкIу. 31. Ди адыгэ куэдым лIыгъэ щызэрахьащ лIэщIыгъуэ кIуам и кIэхэм екIуэкIа куржы-… зауэм. 32. Къэнжал хьэку цIыкIу. 35. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 36. Егъэлеяуэ ерыщ. 37. … хуэмыфI хьэдрыхэ кIуэркъым. 39. А къэкIыгъэм кIапсэ къыхащIыкI. 40. Къыдалъхуауэ цIыхум и щIыфэм хэс, хэт. 41. Дин IуэхукIэ Сауд Хьэрып къэралыгъуэм кIуэуэ къэзыгъэзэжа. 42. … дыгъэл. Е Iэщым я шхын. 44. Узижагъуэм и нэм … ущIоуэ. 46. Члисэхэм фIэлъ уэзджынэшхуэ. 49. Зил къыпщIэмыузым уи … хуумыIуатэ. 50. ХамэщI зи псэр щызыта зауэлIым и кхъащхьэм тракIутащ адэжь щIыналъэм ираха … IэмыщIэ. 51. Хадэ, Iуэ ихьэпIэхэм халъхьэ бжэ, чы-бжэгъум къыхэщIыкIауэ. 52. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 53. Инджылызым и премьер-министр.
Къехыу:1. Ар къамэ Iэпщэм халъхьэ, ирагъэщIэращIэу. 2. Бахъсэн районым щыщ къуажэ. 3. ЩIымахуэ щыгъын. 4. КъуэкIыпIэ ГъунэгъумкIэ щыIэ муслъымэн къэрал къулейсыз. 5. Уи хьэм … къиубыда? 6. Нэхъапэм щIэпхъаджагъэ зылэжьхэр адыгэм а мащэ куум ирадзэрт. 12. ЕгъэджакIуэр щIокIие еджакIуэм: «ЖьэкIэ … уемыщэу, жысIэм едаIуэ». 14. Шыуанышхуэ. 16. Лъостэн Владимир и ужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректору щыта. 18. …-гурыщIэ. 20. Налшык дэт хьэщIэщ лъагэшхуэ. 21. Унащхьэ блыным къыпыт натIэ. 23. … зэрымытым Iэтэ ирегъэувэ. 24. Совет Союзми, нэгъуэщI къэрал куэдми къыщацIыхуу щыта физик цIэрыIуэ, ди лъэпкъэгъу. 28. Пхъэ сахуэ. 29. Ахъшэ жьгъей. 33. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэКъэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Сибэч … 34. Джылахъстэнейм щыпсэуа нартыхугъэкI цIэрыIуэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 38. Лондон щекIуэкIа Олимп зэхьэзэхуэхэм жэз медаль къыщызыхьа адыгэ бэнакIуэ. 39. Хьэхуэ-… жысIэми, си унэ ныкъуэщIыр и кIэм нэзгъэсыжащ. 42. «УкъыздэкIуэну псалъэ зэрыптрэ цIыху … кIуэри ди щIыгум къигъэзэжащ» — Джэдгъэф Хъусен и псалъэхэр зыщIэлъ, Уэтэр Анатолэ игъэзащIэу щыта уэрэд цIэрыIуэм щыщщ. 43. Пхъэ къутахуэ жьгъей, пхъэ упсахуэ. 44. … и пIэ … къокIэж. 45. Нарт фызыжь Уэрсэрыжь и фIыгъэкIэ Лъэпщ къигупсыса Iэмэпсымэ. 47. Зи кIапэ лъэныкъуэр упIэщIа гъущI, пхъэ иризэгуауду. 48. Автомашинэм, тракторым, лъакъуэрыгъажэм я зы Iыхьэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэкъуауэгъуэми 24—м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу: 5. КIэрашэ. 6. Мэкъумэш. 8. Къумыкъу. 9. Медан. 11. Ленэ. 12. КIакIэ. 14. Амыщ. 18. Дерс. 19. Нэмэз. 20. КIэпхъ. 23. ДжэдыкIэжьапхъэ. 26. Хьэлу. 28. Бжьэхуц. 30. Танэ. 31. Гъуазэ. 32. Имыс. 34. Оман. 36. Шырыкъу. 38. ХьэпIи. 39. Сэдэкъэ. 40. Шыцуэс.
Къехыу:1. Къурыкъу. 2. Пшэм. 3. Пэгун. 4. Iумыл. 5. КIэмыргуей. 7. Шыныбэпх. 10. Ду. 12. КIэс. 13. КIэн. 15. Мэз. 16. ЩэкI. 17. ХъумпIэцIэдж. 21. Гъудэ. 22. Япэ. 24. Уэзырмэс. 25. АнэнэпIэс. 27. Уэгъу. 28. Без. 29. Цым. 30. Тас. 33. Хур. 35. Надэ. 36. Шакъэ. 37. Къуныжь. 38. ХьэукI.
