КъэкIуэнур си псэм ещIэ
Ацкъан Руслан и усэщIэхэр
* * *
ЗэщIоуфIыцIэ арыххэу уэгу щIагъыр,
зэщIэскъыскъэу дунейр зэм къысщохъур.
Зэрызохьэ, зэпэджэурэ, къуаргъхэр,
зы Iуэхушхуэ зэрахуэ зэщIыгъуу.
Я нэгу кIыфIым хужьыгъэ къыпхощыр,
къакIэрех и мэ гуакIуэри уэсым.
Къытхуахьынур а къуаргъхэм сэ сощIэ,
согужьей, слъагъумэ цIыхухэр зэхуэсу…
Руслан и адэ-анэр и гъусэу. 1976 гъэ
* * *
Си щхьэцыр жьыбгъэм ирежьэкI
IэбэкIэ щабэкIэ, уэр-сэру.
Щэху Iэджэ жьыбгъэм кърехьэкI,
къыздэгуэшащ кIуэ пэтрэ сэри.
Сэ нышэдибэ си гугъат
къыстеункIыфIэну дуней иныр.
Иджы гурыщIэм сыкъеIэт,
дунейр щопэкIу аргуэру си нэм.
Хэхъуэным уи гур хуейкъым куэд,
гуапагъэ тIэкIущ ар къызыхуэтыр.
Ар къыздикIынур зыщIэр хэт,
хэт зыщIэр укъызэригъуэтынур?
* * *
Сыпхуэзэшащ гум къина жьыбгъэ,
уэ ныппыщIат си гугъэ Iэджэ.
Жьэгу Iугъуэм и мэр абы щыгъуэм
сощIэж зэрыщытар къепхьэкIыу.
Иджы уи нэгур сыт щIэбгъэпщкIур,
уежэкIрэ удзым ухэлъадэу?
Сэ къысщыхъунти унэгъуэщIу,
а гущабагъыр пхэмылъатэм.
Сыпхуэзэжащ, гум къина жьыбгъэ,
зэщIэбгъэхьауэ дуней иныр.
Иджыри къэскIэ сэ солъыхъуэ
и купщIэу гъащIэм къэслъытэнум.
УкъыздикIыжымкIэ згъэзэнут,
схуэмыкIуэ си гур а лъэныкъуэм.
УздэкIуэм нэс суригъусэнут,
тегушхуэныгъэщ схуримыкъур.
Ухуабэщ нобэкIэ, угуапэщ.
Пщэдей си къупщхьэр бгъэдиинущ.
Къыхызохыжыр си зекIуапIэр,
сызышэжынур сэ ди унэм…
* * *
Жыгхэр, заущэхури, къэтIэпIащ,
лъым къыхыхьэу, къэуащ гъатхэм и мэр.
Зэи къэмыхъуауэ гугъэ сщIымэ,
сыкъыбгурыIуэну, сыт жыпIэн?
Къиури зэуэ, жыгхэр къэгъэгъащ,
хуэдэщ хъуа, лъэтэнум ещхьу, псынщIэ.
Си гум лъагъуныгъэ кIасэ ищIмэ,
сиукIын е гъащIэм хигъэхъуэн?
Мо хужьыгъэ зимыIэжыр щэху,
жьыбгъэм дихьэхауэ пылъэтынущ.
Гупсэхугъуэ сэ сымыгъуэтыну,
жыгхэм къапыкIэнур къапыкIэху…
* * *
ИгъащIэм фIыуэ солъагъу жыгхэр,
семыгупсысу къызыхэкIым.
Сахоплъэ зэрысщIэжрэ пшэхэм,
си гущIэм Iэджи щызэблэкIыу.
Абыхэм я зэхущытыкIэр
гурыщIэу щыIэм я нэхъ къабзэщ.
ИтIани, пшэхэр гъуэгу щытеткIэ,
солъагъур жыгхэр зэрыхъуапсэр.
Зэмыщхь абыхэм я псэукIэр,
я натIэм итри зэхуэмыдэ.
Зым уафэм щамыгъуэт псэхупIэ,
адрейхэр щIылъэм хокIэ быдэу.
БлэкI пшэхэм сакIэлъоплъыр кIыхьу,
ещIа жыг цIынэр щIызоIэтэ.
Сэ сщIэркъым пшэхэм къыщIакIухьыр,
сэ сощIэ жыгхэр щIым щIыхэтыр…
* * *
Жэщ ныкъуэм уэшхым къыщIидзащ,
къыщхьэщыкIуатэу си псэупIэм.
Ар пIейтеигъэ зэфэзэщт,
теухьырт псоми и фIэщыпэу.
Нэхущым деж ар ежьэжащ,
къызэпсэлъэкIыу, шхыдэ щIыкIэу.
СфIигъэкIуэда абы зы жэщ
е къызита гурыщIэ Iэджэ?
Сэ согупсысыр уэшх блэкIам.
ЩIым зэщIифащ ар, зимыгъэнщIу.
Уэшх ткIуэпсхэр дэни епщIэкIащ,
ткIуэпс къэс дунейр къыпхыпс къысфIэщIу.
* * *
СыхуокIуэ сэ шыпсыранэм,
сщIэ пэтми сызэрисынур.
Плъэгъуарэт ар зэрыгъагъэр,
хэпхъа фIэкIа умыщIэу пшагъуэ.
Щэху защIэщ абы и гъащIэр,
апхуэдэу щIэсырри къащIэ.
Зихъумэжыну арамэ,
япэу дэщIынур сэракъэ.
Зысхъумэжын хуейт сэри,
ауэ соIэб шыпсыранэм,
сфIэфIщ абы сызэрилыгъуэр.
СщIарэт мы си гур зылъыхъуэр…
* * *
СыкIуэнщ а лъапсэм, тезгъэзэнщ,
зэ сыщыIати, си нэгу щIэкIкъым.
Абы и пщIантIэм сыхуозэш,
сыщалъхуа лъапсэр сигу къигъэкIыу.
Слъагъу хуэдэщ абы щекIуэкI псор.
Мес, хьэндырабгъуэ щызолъатэ.
Уэшх къешхмэ — джабэм къежэх псыр,
зиплъыхьу, пщIантIэм къыдолъадэ.
Ар ди ныбжьэгъум и пщIантIэжьт,
езыр иджы дунейм тетыжкъым.
ЗыщIар и адэм и адэжт
унэ ду кIыхьым езгъэщхьыжыр.
ЕкIэпцIэ пкъохэр къызэпхощ
ятIагъуэ блыным, дзажэм ещхьу.
ГужьеигъуафIэм изогъэщхь
абы къытеубгъуа унащхьэр.
Зым емыщхь гуэрхэр зыхэсщIат,
сыщыбгъэдыхьэм сэ а унэм.
Абы нэхугъэ гуэр щхьэщытт
къиубыд къудейуэ уи псэм, уи нэм.
Ныбжьэгъур зыхулъэкIхэм щыщт,
мы унэр сытыт зыхуихъумэр?
А упщIэм уэ си фIэщ умыщI
зэгуэр жэуап иIэнкIэ хъуну…
* * *
Сеплъыхмэ — пшагъуэр къыдокIуей,
зылъэIэс псори псыIэ ищIу.
СымыщIэ сэ сыщIэпIейтейр,
кърекIуэ, сыт абы къызищIэр.
АрщхьэкIэ, къосри, сегъэтхытх,
къыстрегъауэ занщIэу зэшыр.
Сызытет гъуэгум дызодзых,
сыздынэсари сымыщIэжу.
Сэ арыншами сыгуитIщхьитIт,
дунейм и щэхухэм сагъэдзыхэт.
Сэ щIысщигъэпщкIур пшагъуэм сыт
си гурыфIыгъуэ зырызыххэр?
ТегупсысыкIыу арагъэнщ,
къыздимыкIамкIэ мэкIуэж пшагъуэр.
Иджы сэ сызыхуэплъэу хъуар
нэхъ IупщIу слъагъуу щхьэ къысщыхъурэ…
* * *
Зэм уэс Iэтэ мазэм щызолъагъу,
зэми сытхъу кIэрещIэ уафэ джабэм.
Уафэм щыIэ гуэрхэр си псэлъэгъущ,
щIылъэм сыщолъыхъуэ хуабэ кIапэ.
Си гур щIыIэм ису нэху сыкъокI,
махуэр зэрыхъунур зэкIэ сщIэркъым.
КърахуэкIым ещхьу махуэр блокI,
сэри сокIэрахъуэ абы щIыгъуу.
Махуэм и кIэр зэшым хуэкIуэжынщ,
ар къысхуеижынкъым, сызэрешу.
Зэхэуэнщ и нэгури — къэсщIэжынщ
жэщым сыритыну сызэришэр…
* * *
Мо уафэм къыщекIуэкIым
гур пэмыджэж и фIэщу.
Слъэгъуащ уэлбанэ Iэджэ,
дунейр икъутэ сфIэщIу.
Къожажьэ уафэгъуагъуэр,
куэд мыщIэу щыблэ уэнущ.
КъысфIэIуэхужкъым щIагъуэу –
ар хуитщ, Iэуэлъэуэнум.
ХузощI, итIани, фIыщIэ
мо щыблэ къысщхьэщытым.
Ар къыстехуэн къысфIэщIу,
сыщыпсэуарщ нэгу щIэтыр…
* * *
Си гупсысэкIэр хъуащ нэгъуэщI,
сэ зысхъуэжащ и гъусэу гъащIэм.
Си дзыхь зэзгъэзыр мащIэ хъуащ,
абы сыт хуэдэу сигу хигъэщIрэ.
Ар сыту гугъу — си фIэщ мыхъуж
фIыуэ слъагъу псысэм и кIэухыр.
Ныбжь гуэр жэщ кIыфIым хэслъэгъуэнщ,
пщэдейм пыщIа си гугъэр сIихыу.
Щхьэусыгъуэншэу сыпIыщIэнщ,
сыдаIуэу жыжьэ, гур къилъэту.
Сопсэу апхуэдэу. Ар ищIам,
къысхуигъэгъунтэкъым си адэм…
* * *
Псыхъуэр зэрыщыту екIуэсэх
къысщыхъуащ — къиуат псы цIыкIур ину.
ЩIыIэу си гупсысэм къеIусащ
ди псыр зыгъэжакъуэ хым и гъунэр.
Иным игъэпабгъэр сыту куэд,
щигъэгъупщэу къэзылъхуар зищIысыр.
Псынэм и къабзагъыр псым фIокIуэд,
игу дыхьэну хэтурэ тенджызым…
* * *
Мастэнэм ириуащ Iуданэр,
къихуа и щIыIур къигъуэтыжри.
И нитI ешар плъызащ итIанэ,
ещхь хъууэ псэ зыхэмытыжым.
Ауан къищI хуэдэ, мастэр лыдырт
щIыIу джафэр Iэпэм щIэмызагъэт.
Хэт къыгурыIуэну зэпилъытыр
жьы хъуа цIыхухъум, зи щхьэзакъуэм.
Ар щыст мыхъейуэ, даIуэ щIыкIэу.
Ныбжь гуэрхэм пэшым къыщакIухьырт.
Дэузу и псэр гущIэм пхыкIыу,
икIыжт мастэнэм гъащIэ кIыхьыр…
* * *
Къыкъуоур жьыбгъэр. НапIэзыпIэм
зэхэзехуэн ди ныджэр ещI.
Уэс Iэтэм щIопщэ и фIэщыпэу,
зэщIэзыгъэстым мафIэ ещхьщ.
Къыспожьэ ар, къыспэплъэ щIыкIэу,
и IэплIэ щIыIэр къызешэкI.
КъыщIегъэхьэж си нэгум Iэджэ,
къэкIуэну гуэрхэр нэгу щIегъэкI.
СыкъэкIуэжащ ди псыхъуэ щэхум,
жэщ къэскIэ хъуат абы сепщIыхь.
АрщхьэкIэ сигу щIэныкъуэр сщIэркъым,
зэшыгъуэр сэ къыстокIуэ щIэх.
Хужьщ дунеишхуэр, нэр щIисыкIыу,
мэз задэр зиутхыпщIыну хэтщ.
Нэтемыгъахуэу сфIэщI зэрыджэр
иджыри къэс абы къыпхощ.
Мыл пIащIэм щэхуу псыежэхыр
къыщIэпсэлъыкIыу къысщыхъуащ:
«Сыныппэплъат нэхъуейр ижыхукIэ,
гъэмахуэм дэнэ ущыIа?..»
* * *
Жьы хъуа си жыгым щхьэр изогъэщIыр,
и пкъым щызекIуэр лъыкIэ зыхэсщIэу.
И тхьэмпэ закъуэ щабэу къыстохуэ,
аращ зэрыхъур и гум кърихур.
Зыри естакъым, зыри хуэсщIакъым,
ар хэзысари, уеблэм, сэракъым.
Ныблэстхъуу щыIэщ сыщыдэкIаи,
къысхуридзыхми щыщ къыпыкIахэм.
Иджы къыпыкIэ абы щыIэжкъым,
нэхъапэм хуэдэу ар Iущэщэжкъым.
А мащIэрати хузэфIэкIыр,
зэхуихьэсащ жыг фо сэ щхьэкIэ…
* * *
Къилъэту гур, сыхоплъэ щIым.
Жыг тхьэмпэ гъуахэр ещхьщ ятIагъуэм.
Пшэ къэлъэхъшам щIым и мэ щоу,
щхьэ темыхьэжрэ и лъагъуэм?
Зэм кхъащхьэу Iуащхьэ къэс къысщохъу,
кIэнауэр мащэу солъагъу зэми.
Аргуэру кIуащ си зы ныбжьэгъу
къыздимыкIыжым зыри, зэи…
* * *
Гъуэгу, гъуэгу, гъуэгу — къоуэ си гур.
Жьэгу, жьэгу, жьэгу — къоуэ си гур.
Гъуэгумрэ гумрэ зэхуокIуэ.
Жьэгумрэ гумрэ зэпокъур.
Къысхуэгъэгъу, сыщалъхуа унэ,
къысхуэгъэгъу, сыщапIа лъапсэ.
Си гугъакъым сыпсэуну,
фи дежкIэ сынэхъуапсэу.
Гъуэгухэр сщIарэт зыдэщIыр,
си гур зыхуейр пхагъэкIкъым.
Сыпсэууэ аркъудейщ сэ,
ухыгъэм сыIэщIэкIыу.
КъэкIуэнур си псэм ещIэ:
зауэм къикIыжым ещхьу
зэгуэрым сынэкIуэжынущ,
уIэгъэхэр згъэхъужыну…
