Анэдэлъхубзэм и махуэшхуэ Иналхьэблэ щокIуэкI
«Бзэр лъэпкъым и купщIэщи, зи бзэр кIуэда лъэпкъыр дэ купщIэншэм хуэдэщ». Арат и фIэщыгъэцIэр иджыблагъэ КъалэкIыхь (Прохладнэ) щIыналъэм хиубыдэ Иналхьэблэ (Къэрэгъэш) дэт курыт еджапIэ №2-м адыгэбзэмрэ хабзэмрэ я махуэшхуэ щекIуэкIам. Къэбэрдей Адыгэ Хасэм, абы и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд иригъэжьауэ, иужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэри къыхыхьауэ ирагъэкIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» хэгъуэгупсо зэпеуэм хэтыну жэрдэм зыщIа еджапIэм къэпщытакIуэхэр щрагъэблэгъат. Абыхэм я пащхьэ къралъхьа лэжьыгъэр траухуат къытщIэхъуэ щIэблэр дызэрыт зэманым декIуу гъэсэным, егъэджакIуэхэм я къалэныр ягъэзэщIэнымкIэ IэмалыщIэу къагъэсэбэпхэм, теориекIэ къащIар я бзэм, я творческэ лэжьыгъэм къыщагъэсэбэпыфу, я Iуэху еплъыкIэр утыку ирахьэфу хъуным. ЗэрынаIуэщи, мурадхэр инт, тынштэкъым.
КъэпщытакIуэ гупыр адыгэ фIэхъус гуапэкIэ ирагъэблэгъащ Иналхьэблэ дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм и унафэщI КIашэ Аслъэн, еджапIэм и унафэщIым егъэджэныгъэ IуэхухэмкIэ и къуэдзэ Шал Мартинэ, гъэсэныгъэ IуэхухэмкIэ и къуэдзэ Батыр Оксанэ, тхыдэмкIэ егъэджакIуэ Кхъуэтепыхьэ Алихъан, егъэджакIуэхэм, еджакIуэхэм.
ЕджапIэ щIыхьэпIэм щрагъэжьат Iуэхур. Я гъэсэнхэм адыгэ къафэм, хъуэхъуэным зэрыхуэIэзэр къагъэлъэгъуа нэужь, хьэщIэхэр ирагъэблэгъащ къэхутэныгъэ лэжьыгъэр школым зэрекIуэкI щIыкIэр щагъэлъагъуэ плIанэпэхэм. «Си лъахэ дахэу сызэрыпагэ» зыфIаща гъэлъэгъуэныгъэр адыгэ фащэм, сурэт щIыным, къуажэ тхыдэм, щIэныгъэ ехъулIэныгъэхэм, лъэпкъ шхыныгъуэхэм теухуат. КъэпщытакIуэхэм я нэгу щIэкIащ еджапIэм, егъэджэныгъэм къыдэкIуэу, гъэсэныгъэ и лъэныкъуэкIэ лэжьыгъэшхуэ зэрыщекIуэкIыр. Гу лъумытэу къанэртэкъым сабийхэм я бзэм и шэрыуагъым, абыхэм я лэжьыгъэр утыку къызэрырахьэ щIыкIэм, я зыIыгъыкIэ дахэм. Псом хуэмыдэу гукъинэ ящыхъуащ Багъхэ Алинэрэ Динарэрэ я лъэпкъым теухуауэ ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэр, проект лэжьыгъэу зэрагъэпэщыжа «лъэпкъ жыгыр», 5-нэ классым щеджэхэу адыгэ фащэм тепсэлъыхьа ЩIэш Iэдиихурэ Лу Аслъэнрэ.
ПщэфIэкIэмкIэ егъэджакIуэ Гурдыгъуэ Альбинэ хьэщIэхэр иригъэблэгъащ щыпщафIэ пэшым. «Ерыскъыншэм и дунейр кIыфIщ» мастер-классым и къызэгъэпэщыкIэр гъэщIэгъуэнт. Адыгэ шхыныгъуэ пщэфIыным дерс щхьэхуэ программэм хухимыхми, егъэджакIуэм а лэжьыгъэр IэкIуэлъакIуэу зэрызэтриублэфам и щыхьэтщ ди нэгу щIэкIа Iуэхугъуэр. Шхыныгъуэхэм ящыщу тхъурыжьымрэ хьэкъурт IэшкIэмрэ я гъэхьэзырыкIэм и дерс дагъэлъэгъуащ 8-нэ классым щеджэ Къарэмырзэ Иннэрэ 7-нэ классым щIэс Болэт Линарэрэ. Я IэбэкIэр гунэс пщымыхъункIэ Iэмал зимыIэ хъыджэбз цIыкIухэм япщэфIым адыгэбзэкIэ гъэхуауэ тепсэлъыхьурэ Iуэхури зэфIаудащ.
ПэщIэдзэ еджапIэм щылажьэ Къумыкъу Iэсият 2-нэ классым щригъэкIуэкIащ «Сабийхэм я гупсысэкIэм зегъэужьын» зыфIища дерсыр. Ар «Бажэмрэ кърумрэ» адыгэ псысэм ещIэкIат. Псысэм упщIэ хуагъэуврэ асыхьэтым жэуап иратыжыфу, къатыжа жэуапым нэмыщI, еплъыкIэ ху-зиIэ щыIэми, ар къиIуэтэфу, къапсэлъар къызэщIакъуэжыфу — абыхэм егъэсэнрат дерсым лъабжьэ хуэхъуар. Узэгугъур къогугъуж, жаIэ. Жану, жьы ящIэту, набдзэгубдзаплъэу щытащ еджакIуэхэр.
ДжэгукIэ Iэмалыр 5 — 7-нэ классхэм я дерсхэм къызэрыщыгъэсэбэпыпхъэм теухуат адыгэбзэмрэ литературэмкIэ езыгъаджэ ПщыукI Ритэ игъэлъэгъуа лэжьыгъэр. Езыр зэрыщыту къапщтэмэ, зыплъыхьакIуэ-къэхутакIуэ жыпхъэм ит дерст, зытегъэщIари адыгэбзэ макъхэм ехьэлIауэ яджамрэ къащIамрэ къари-
гъэпщытэжурэ, а щIэныгъэр зэращымыгъупщэжын хэкIыпIэхэмкIэ «зэщIэкъузэжынырт». ЕгъэджакIуэм ар къехъулIэн щхьэкIэ лэжьыгъэр Iыхьэ зыбжанэу зэхигъэуващ: «Адыгэбзэ макъхэм я есэп», «Псалъэ Iущхэм я пщIантIэ», «Пэжырытхэм и хадэ», «Транскрипцие лъэщапIэ», «Тест лэжьыгъэ» жиIэу. Ауэ а псори зэпхат — макъымрэ хьэрфымрэ зэрызэщхьэщыкIыр, тхыбзэмрэ жьабзэмрэ я гъунапкъэр къэхутэныр. Къапсэлъар тест лэжьыгъэкIэ ягъэщыпкъэжащ. Нэрылъагъут лэжьыгъэр зэрыгъэщIэгъуэныр, къагъэсэбэпа Iэмалхэм цIыкIухэм щIэныгъэ бгъэдалъхьэ къудейм къыщымынэу, ахэр зэригъэгупсысэн гуащIи зэрахэлъыр.
Мастер-классхэр щызэфIэкIым КъэпщытакIуэ гупыр ирагъэблэгъащ еджапIэм и филологие методикэ зэгухьэныгъэм и лэжьыгъэм щагъэгъуэзэну. Гупым и унафэщI ЩIакIуэныкъуэ Залинэ я гугъу ищIащ адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэм я лэжьыгъэм, зыIэрагъэхьа ехъулIэныгъэхэм. Абы къызэрыхигъэщамкIэ, егъэджакIуэхэм я илъэс лэжьыгъэр зытеухуауэ щытыр еджакIуэхэм я бзэм зегъэужьынырщ, я псэлъэкIэр езыгъэфIакIуэ Iуэхугъуэхэр тегъэщIапIэ ящIурэ. Псори арэзы техъуащ еджакIуэхэм дерсымкIэ къащIэфам. Залини и адыгэбзэр зэрыдахэм, зэрыбейм, и псалъэ зэкIэлъыгъэкIуэкIэм псори къыдихьэхащ.
«Бзэр псэумэ, лъэпкъри псэунущ» гупсысэм тещIыхьауэ я лэжьыгъэр ящIэ Иналхьэблэ дэт курыт еджапIэ №2-м и егъэджакIуэхэм. ГъэщIэгъуэнракъэ, а махуэм ди нэгу щIэкIа псори а еджапIэм махуэ къэс щекIуэкI лэжьыгъэу къыпщызыгъэхъу зэхэтыкIэ ядэплъагъурт сабии балигъи. ИлъэсипщI ипэкIэ къызэIуаха еджапIэр хуиту, нэхуу зэрыщытым хуэдэу, абы щIэсхэми я нэгур зэIухарэ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэм гукъыдэж къари- ту къытщыхъуащ. Иналхьэблэ дэт курыт еджапIэ №2-м зэ- фIиха лэжьыгъэм арэзы ищIауэ зэхэкIыжащ хьэщIэхэри бысымхэри.
ЩОДЖЭН Iэминат,
ТАБЫЩ Мурат.
