ЩIэныгъэ псоми я лъабжьэр зи гъуазэ
Философие щIэныгъэхэм я доктор, профессор КъуэщIысокъуэ Роберт и ныбжьыр иджыблагъэ илъэс 60 ирикъуащ. «Урысей Федерацэм цIыхухэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ етын и IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр зыхуагъэфэща КъуэщIысокъуэм илъэс 37-м щIигъуауэ гудзакъэ иIэу и къалэнхэр егъэзащIэ. Кандидат лэжьыгъэмрэ доктор диссертацэмрэ илъэсищ фIэкIа ямызэхуакуу пхигъэкIат КъуэщIысокъуэм.
1981 гъэ лъандэрэ КъБКъУ-м философиемкIэ и кафедрэм щолажьэри, абы щыщу илъэсипщIым а кафедрэм и унафэщIщ. Лэжьыгъэм и пIалъэ фIыуэ зыщIэ унафэщIущ, Iуэхум и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэущ и лэжьэгъухэми студентхэми ар къызэрацIыхур. ЩIэныгъэм епхами, зэреджэ тхылъми, КъуэщIысокъуэм къыдигъэкIащ тхылъи 100-м нэс.
ГъащIэм декIуэкIыфын, зи зэфIэкIхэр нэсу къызыкъуэзыхыфу абыхэмкIэ лъагапIэщIэхэм нэсыфын щIэблэ гъэсэнырщ егъэджакIуэ щыпкъэм дежкIэ нэхъыщхьэр. Абы и лекцэхэр купщIафIэщ, утемызашэу удэзыхьэхщ. Роберт дэгъуэу инджылызыбзэри нэмыцэбзэри егъэшэрыуэ, хамэ къэрал къикIыу университетым къыщIэтIысхьахэм инджылызыбзэкIэ лекцэ къахуоджэ.
КъуэщIысокъуэ Роберт иджыблагъэ зыхуэдгъэзащ икIи и гъащIэм, лэжьыгъэм, щIэныгъэм, нэгъуэщIхэми тедгъэпсэлъыхьащи, къызэрыддэгуэшахэм ди гуапэу фыщыдогъэгъуазэ.
— Школым сыщыщеджэм, предметхэр псори фIыуэ слъагъурт, хэздзын щымыIэу. Курыт еджапIэр дыщэ медалкIэ къэзухри, ди университетым сыщIэтIысхьэну сыкIуащ. Абы щыгъуэ КъБКъУ-м и ректору щыта Лъостэн Владимир чэнджэщ къызитауэ щытащ Москва къэрал университетым и философие къудамэм сыщIэтIысхьэну. Абы седаIуэри къэралым и щыхьэрым сыкIуащ икIи абы зэи сыхущIегъуэжакъым. ЩIэныгъэ псоми я лъабжьэу къалъытэ философием, абы къиубыдым, жылагъуэм мыхьэнэуэ щиIэм, нэгъуэщI куэдми щыгъуазэ ухуэзыщI унэтIыныгъэм ухуеджэныр хьэлэмэту къысщыхъуу, хуабжьу сыдихьэхыу седжэрт.
Дуней псом къацIыху философ Iэзэхэм, профессорхэм драгъаджэрт. Абыхэм я лекцэхэр апхуэдизкIэ купщIафIэти, дэр нэмыщI, нэгъуэщI къудамэхэм щыщхэри, уеблэмэ егъэджакIуэхэри къакIуэурэ абыхэм къедаIуэрт.
Алыдж философ Аристотель зэрыжиIэмкIэ, щIэныгъэр тIууэ егуэш: япэр — щIэныгъэр зищIысыр къыджезыIэрщ; етIуанэр — абы и мыхьэнэр къыдэзыгъащIэрщ. Дэ нэхъыбэу зытедгъащIэр, гъащIэм къыщыдгъэсэбэпыр — ар щIэныгъэм дызыщрихьэлIэ Iуэхугъуэ хэхахэм я лъабжьэ щIэлъ щхьэусыгъуэхэм я жэуапырщ. Iущыгъэ пхэлъынымрэ щIэныгъэ убгъэдэлъынымрэ зыкъым. Iущ ухъун папщIэ куэд плъагъун хуейщ.
Иджырей зэманым философиер къызыгурымыIуэ урихьэлIэнукъым. «Причинно-следственнэ» жыхуаIэ зэхущытыкIэхэр школым щрагъэдж. Пасэу щIадзэри, логикэ гупсысэкIэм хуагъасэ. Сыту жыпIэмэ, пэщIэдзэ, курыт, еджапIэ нэхъыщхьэхэм щадж дисциплинэхэр логикэ зэкIэлъыхьыкIэр иIэу ухуащ. Философ цIэрыIуэ Декарт Рене зэрыжиIамкIэ, щIэныгъэхэр псори зы жыгышхуэу къэплъытэ хъунущ: и лъабжьэр философиерщ, и лъэдийр — щIыуэпсым теухуа щIэныгъэхэрщ (фундаментальнэ жыхуэтIэхэр). Лъабжьэ зимыIэ жыгыр гъэгъэнкъым, мыIэрыси къыпыкIэнкъым. ЩIэныгъэхэр псори зэрызэпыщIам и щапхъэщ мыр.
Иджырей щIалэгъуалэр щIэныгъэм зэрыхущы-тым куэду зихъуэжащ. НэхъапэIуэкIэ школым къыщIэкIхэм ящыщу университет щIэтIысхьэну жэрдэм зыщIыр цIыхуитI-щыт зэрыхъур. Иджы псори макIуэ еджапIэ нэхъыщхьэм. ЩIэтIысхьари зыхуеджэ IэщIагъэм зэрыхущытыр зэхуэмыдэущ. ЩIэныгъэ куум хуэпабгъэр закъуэтIакъуэщ, нэхъыбэр зыхуеджа IэщIагъэм ирилажьэркъым, дипломыр къазэрыщыхъури, ди жагъуэ зэрыхъунщи, нэгъуэщIщ, ипэхэм иIа пщIэр иIэжкъым.
Аращи, гъащIэм дызыщрихьэлIэ упщIэ куэдым я жэуап философием къыхыдогъуатэ. Псалъэм папщIэ: дыхуей дэ щIэныгъэ, щIэныгъэ нэсым сыт къыдитыр? СлъэкIамэ, еджапIэ нэхъыщхьэм философиер зэрыщадж зэманыр нэхъыбэ сщIынт. Университетыр къэзыухыр философием иджыри хуеджэмэ нэхъыфIу къыщIэслъытэ щхьэусыгъуэхэм ящыщщ, япэрауэ, IэщIагъэм сыт хуэдэ гугъуехьхэр къыщекIуэкIми, е а унэтIыныгъэр сыткIэ япэ ищами ныбжьыщIэм зыщигъэгъуэзэну и къалэнщ. Псалъэм папщIэ, щIэныгъэ хэха гуэрым ехьэлIауэ технологиещIэхэр гъащIэм хапщэн и пэ къихуэу цIыхур егупсысыпхъэщ сэбэпынагърэ ныкъусаныгъэу абы къыпэкIуэнур зыхуэдизым.
Философиер «зи щхьэфэ иIэбэхэм» ящыщщ аксиологиер. Ар сыт жыпIэмэ, абы къехутэ цIыхур къэзыухъуреихь дунейм зэрыхущыт щIыкIэхэр. Абы къызыхуриджэхэм ящыщщ уи акъылкIэ упсэуну лIыгъэ пхэлъыныр зэрынэхъыфIыр.
ЩIэныгъэр сыт щыгъуи уи щхьэм илъын хуейщ, ауэ, гупсэхугъуэ щигъуэт Iуэхугъуи цIыху къэскIэ иIэжщ. Сэ сыкъапщтэмэ, литературэми, рок-музыкэми, футболми сыдахьэх. Ди адэм футбол фIыуэ илъагъурти, зы джэгугъуэ къимыгъанэу кIэлъыплъырт, сэри абыхэм сыздишэрт. Гуапэу сигу къэкIыжыр а футбол еплъыгъуэхэрщ. Си адэ КъуэщIысокъуэ Хьэжысмел тхакIуэт, усакIуэт. КъищынэмыщIауэ, радиом щылажьэрт. Ди унэм тхылъ куэду щызекIуэрт, ди адэм къытхухихыурэ дригъаджэрт. Ахэращ си гъащIэ гъуэгур къыхэсхынымкIэ сэбэп къысхуэхъуар.
ЩIэныгъэр зы цIыхум къигъэщIыркъым, атIэ зым къыхилъхьар адрейхэм ягъэбагъуэурэ гъащIэм ирокIуэ.
ЩОДЖЭН Iэминат.
