Мэшыкъуэ Тэзал: Насыпышхуэу къызолъытэ си Iуэху еплъыкIэр къызэрызгъэлъэгъуэфыр
УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъШР-м, АР-м щIыхь зиIэ я журналист Мэшыкъуэ Тэзал нобэ и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъу.
Тэзал къиухащ Ломоносов М. В. и цIэр зезыхьэ Москва къэрал университетым журналистикэмкIэ и къудамэмрэ (1966 гъэм) абы и аспирантурэмрэ (1973 гъэм). Мэшыкъуэр тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидатщ. Дзэм къулыкъу щищIа нэужь, Тэзал щылэжьащ республикэм и газетхэмрэ телевиденэмрэ, 1975 — 1979 гъэхэм КъБР-м и Министрхэм я Советым и Аппаратым, 1979 — 1991 гъэхэм КПСС-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым. 1991 гъэм къыщыщIэдзауэ 1998 гъэ пщIондэ «Кабардино-Балкарская правда» газетым и редактор нэхъыщхьэу, 1998 — 2002 гъэхэм КъБР-м печатымрэ информацэмкIэ и министрым и къуэдзэу щытащ. 2003 гъэм къыщыщIэдзауэ ар щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьу щыIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым.
Мэшыкъуэ Тэзал и публицистикэ лэжьыгъэхэр зэрыт тхылъ зыбжанэ къыдэкIащ: «Мерило всех ценностей», «Злободневное и вечное», «О пережитом без ретуши». Иджы дыдэ абы дунейм къытригъэхьащ иужьрей илъэсым и къалэмыпэм къыщIэкIахэр щызэхуэхьэса «Сказанное слово» и тхылъыщIэр.
Тэзал и ныбжьыр илъэс 75-рэ щрикъум ирихьэлIэу дыхуэзащ, депсэлъащи, ди гуапэу фыщыдогъэгъуазэ къыджиIам.
— Тэзал, уи гъащIэм и сыт хуэдэ пIалъэра нэхъыфIу плъагъур, нэхъ уигу къэкIыжыр?
— НэхъыфI дыдэу сигу къинэжар Москва къалэм щызгъэкIуа илъэсхэращ, сыщеджаращ. Уеблэмэ нобэр къыздэсым жэщкIэ сопщIыхь Москва къэрал университетым дыщеджа и пэшхэмрэ ЩэнхабзэмкIэ уардэунэмрэ сыщIэту. Шэч хэмылъу, дэ абы щIэныгъэшхуэ къыщыдатащ, цIыху цIэрыIуэ куэдым дащыхуэзащ. Абыхэм яхэтащ къэ-рал зыбжанэм я Президентхэри щэнхабзэм, гъуазджэм, литературэм пыщIа-уэ дуней псом къыщацIыху лэжьакIуэ цIэрыIуэхэри. Къэралым и цIыхубэ артистхэу Бернес Марк, Шульженкэ Клавдие, Зыкинэ Людмилэ, Магомаев Муслъим сымэ дедэIуэну ди насып къихьащ. Иджыблагъэ те-левизорымкIэ слъэгъуат Урысейм и цIыхубэ артист цIэ лъапIэхэр зыхуагъэфэща зэщхьэгъусэхэу Иошпе Аллэрэ Рахимов Стаханрэ. Си нэпсыр къысфIемыкIуауэ пIэрэ, жысIэу асыхьэту гукъэкIыжхэм сыхалъэсат. Аллэ Москва къэ-рал университетым къыщыддеджэрти, и щхьэгъу-
сэмрэ абырэ куэдрэ я концертхэм зредгъэхьэлIэу щытащ. Абы лъандэрэ илъэс щэ ныкъуэ дэкIагъэнщ, ауэ апхуэдизкIэ а еджапIэм гурэ псэкIэ сыпыщIауэ щытащи, а зэманым, къыздеджахэм, абы къыщысцIыхуахэм сахуозэш.
— КъохъулIауэ сыт къэплъытэр?
— КъызэмыхъулIахэмкIэ къыщIэдгъадзэ.
— Апхуэдэ щыIэ?
— ЩыIэщ. Малкэ къуажэм къыщызуха курыт еджа-пIэм хамэ къэралыбзэхэмкIэ егъэджакIуэхэр дызэримыIам и зэран къызэкIа-уэ къызолъытэ Москва къэрал университетым сыщыщIэтIысхьам. Ди факультетым дзэ зэдзэкIакIуэхэри щагъэхьэзырырти, гуп-гупурэ хэти инджылызыбзэм, нэгъуэщIхэр нэмыцэбзэм, испаныбзэм хуеджэну ягуэшат. Сэ япэщIыкIэ нэмыцэбзэ гупым сыхэхуащ. Япэ дерсым зы генерал-майор къытIуагъэщIат. ФIэхъусыр нэмыцэбзэкIэ къыщыдихым, къыздеджэхэми абы хуэфащэ жэуап иратыжат. Сэ зыри къызэрызгурымыIуэххэм абдеж занщIэу гу лъатащ. Iуэхур зытетым деканатыр щыщызгъэгъуазэм, инджылызыбзэр щадж гупым сыхатхэжащ. АрщхьэкIэ нэхъ пасэу къысщыщIа дыдэм япэ дерсым сыщыIууащ. Апхуэдэу щыхъум, деканатым сэ схуэдэ цIыху зыбжанэ, Вьетнамым щыщхэри ди гъусэу, дыкъыхашри, щхьэхуэу алфавитым къыщыщIэдзауэ драгъэджащ. Ар зэран къысхуэхъуащ щIыжысIэр, еплIанэ курсым дыщынэсым, къыздеджэхэр, хамэ къэралыбзэхэм нэхъ хуэшэрыуэхэр, Кубэм, Франджым, Италием, нэгъуэщI къэралхэм ягъакIуэурэ я щIэныгъэм щыхагъэхъуащ, сэ сакъыкIэрыхуащ абыхэм. Мис ар сызыщIэхъуэпсауэ къызэмыхъулIахэм ящыщ зыуэ къызолъытэ.
Апхуэдэуи нэхъ сигу къеуэхэм ящыщщ МГУ-р къэзухыу сыкъэкIуэжауэ, «Советская молодежь» газетым и редактор нэхъыщхьэу сызэрамыгъэувар. Ауэ, къапщтэмэ, сыт хуэдэ Iуэху, къалэн зыхуэзмыгъэувыжами, ахэр зэрызгъэзэщIэ-ным сэ сыхущIэкъуащ. Псалъэм папщIэ, МГУ-м и аспирантурэм хуабжьу сыхущIэкъурти, ар къызэхъулIащ, сыкъэкIуэжри, си IэщIагъэмкIэ сылэжьэнырт си плъапIэри, «Кабардино-Балкарская правда» газетым и редактор нэхъыщхьэу сыщытащ.
— Ар къэралым и дежкIэ илъэс нэхъ гугъухэм ирихьэлIауэ жыпIэ хъунущ.
— Пэжщ. Иужьрей илъэс-хэм республикэм и хъыбарегъащIэ IэнатIэм си лэжьыгъэр епхауэ къекIуэкIати, сыщыгъуазэт зэманыфI хъуауэ «Кабардино-Балкарская правда» газетым редактор нэхъыщхьэ зэримыIэм, редакцэр гугъуехьхэм зэрыхэтым. Къэбэр- дей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщIу абы щыгъуэм хахауэ щыта Къэрмокъуэ Хьэчим а IуэхумкIэ зыщыхуэзгъазэм, газетым и редактор нэхъыщхьэ къулыкъур есхьэкIыфыну сыкъызэригъэгугъэр щыжесIэм, махуэ зыбжанэ фIэкIа дэмыкIыу, Совет Нэхъыщхьэм и зы комиссэм и зэIущIэм срагъэблагъэри, абдеж а IэнатIэм сыпэрыувэну унафэ къыщащтауэ щытащ. Газетым сыщыкIуа япэ махуэхэм слъэгъуам сыкъигъэуIэб-
жьат: зы телефон щылажьэртэкъым, пэшхэр къатхэм тегуэшат, газетыр къызэрыдэкIынур убзыхуатэкъым, хабзэм къемызэгъыу редакцэм къыщызэIуахат рекламэ агентствэ, кабинет щхьэхуэхэр редакцэр нэхъ пасэу щылажьэу щыта унэжьым щыIэт. А псор и щIыIум телърат, редакцэр гугъуехь нэхъыбэми хэтт а зэманым. Хуэмурэ лэжьакIуэ гупри зэкъуэдгъэу-
вэжри, Iуэхури зэтедублэжащ. Куэдым, дауи, ягу ирихьыртэкъым абы щыгъуэм къытеддзэ псори, ауэ сэ дэтхэнэми жесIэрт я Iуэху еплъыкIэхэр къыщыгъэлъэгъуа, газетым зыкъезыгъэужьыжын тхыгъэ къахьмэ, къытездзэну сызэрыхьэзырыр.
— Журналистикэр абы щыгъуэрэ иджырэ зэбгъапщэмэ, сыт хуэдэ?
— Сэ сызэреплъымкIэ, ди щIыпIэ газетхэм а зэманым цIыху гуащIэрылажьэхэм нэхъ гулъытэ хуащIу щы-тащ. Очеркхэмрэ зарисовкэхэмрэ куэду ятхырт. Иджы укIэлъыплъмэ, сатирэ жанрым щыщ (басняхэр, фельетонхэр) зы газетми къигъэсэбэпыжыркъым. Ар щыуагъэу къысщохъу, сыту жыпIэмэ щIэджыкIакIуэхэр къыщыдэпхьэхыфыр щIэщыгъуэ гуэрхэр, Iуэхугъуэ гъэщIэгъуэнхэр я пащхьэ иплъхьэмэщ. Абы и лъэныкъуэкIэ сэ щапхъэу къысщохъу «Адыгэ псалъэ» газетыр. ЦIыхухэм я гупсысэм, гугъэм, гугъуехьхэм ар нэхъ пэгъунэгъущ, апхуэдэуи щIыналъэм и зыужьыныгъэм хэлэжьыхь цIыхухэр зыщимыгъэгъупщэу ятопсэлъыхь. ЦIыхум ар ягу ирохь. Пэжщ, ди зэманым ди республикэ газетхэм Iэ тезыдзэр куэдкIэ нэхъ мащIэ хъуащ. Абы и щхьэусыгъуэр псоми ящIэ: газетыр къебгъэхьыным пощтым уасэшхуэ зэрыхуигъэувам епхащ, къищы-
нэмыщIауэ, зэран хъуауэ къызолъытэ Интернетри. Сэ си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, компьютеркIэ сфIэфIкъым зыгуэр седжэну, тхылъыр пIэщIэлъмэ, уи гукъыдэжыр нэгъуэщIщ.
И ныбжьэгъухэмрэ лэжьэгъухэмрэ и гъусэу зегъэпсэху.1972 гъэ
— Журналистикэм ущыхыхьагъащIэм уигу нэхъ зыхуэзэгъэжу сыт хуэдэ тхыгъэ птхат, хэт интервью къеIыпхат?
— 1972 гъэм фокIадэм и 5-м Москва щызэхуащIыжат Къэбэрдей-Балъкъэрым и литературэмрэ гъуазджэм-
рэ я махуэхэр. Абы кIэщIу къыкIэлъыкIуэу, «Советская Россия» газетым къытрезгъэдзауэ щытащ «ХъуэпсапIэр къызэхъулIащ» фIэщыгъэм щIэту КъБР-м и цIы- хубэ усакIуэ, РСФСР-м и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща Кулиев Къайсын, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артистхэу ТIыхъужь Алийрэ Темыркъан Юрэрэ къаIыс-ха интервьюр. Сэ сфIэфIт куэд щIауэ зи гурыгъу- гурыщIэхэм сыщыгъуазэ цIыхухэм ятеухуа очеркхэр стхыну. Апхуэдэу, псалъэм папщIэ, сытетхыхьащ къу-
лыкъушхуэ сыт щыгъуи зыIыгъа, 1954 гъэм къыщыщIэдзауэ дызэдэлажьэу сыкъыздекIуэкIа Дохъущокъуэ Мусэ, республикэм и Правительствэм и УнафэщIу щыта Мамхэгъ Михаил теухуа тхылъ згъэхьэзыращ, Мэлбахъуэ Тимборэ теухуауэ тхылъ цIыкIу къыдэзгъэкIа-уэ щытащ. Ауэ щыхъукIи, сэ публицистикэм нэхъ сыди-
хьэхыу сыкъокIуэкI. Нобэрей гъащIэм сыт хуэдэ гугъуехь-хэр хэлъ, къэралым сытым гулъытэ хуищIыпхъэ — мыпхуэдэ упщIэхэращ нэхъыбэу сызыгъэпIейтейр.
— ЦIыхум, псом я щхьэу сыт хуэдэ хьэл хэлъын хуейуэ къэплъытэр?
— Пэжагъыр сыт щыгъуи уи гъуазэу щытын хуейщ. Къулеягъэр цIыхум бгъэдэлъ нэмысымрэ цIыхугъэмкIэ къэплъытэмэ нэхъ сфIэтэмэмщ, мылъкум зи нэр къыщхьэрипхъуэм зы-кIи ущыгугъ зэрымыхъунур хьэкъщи. Лэжьыгъэ и лъэныкъуэкIэ упсалъэмэ, цIыхум псом япэу жэуаплыныгъэ хэлъын хуейщ. Iуэхур и пIалъэм зэфIэзыгъэкI, къыхуащIа пщэрылъыр Iэ-загъ хэлъу зыгъэзащIэ цIыхурщ лэжьакIуэ псэемыб-лэж жыхуаIэр. АбыкIэт газетым и редактор нэхъыщ- хьэу сыщыщытам псом япэу лэжьакIуэхэм нэхъ сазэры-щыгугъыр. Уи гур зэIухауэ щытыпхъэщ. Сэ насыпышхуэу къызолъытэ зыгуэр щIэзуфэну зэи сызэрыхэмытар, си Iуэху еплъыкIэр къэзгъэлъэгъуэфу сыкъызэрыгъуэгурыкIуэр.
Епсэлъар БАГЪЭТЫР Луизэщ.
