
Къэралым и лIыщхьэхэм дащогугъ
Кавказ зауэм ди лъэпкъым хэщIыныгъэу къытхуихьар зэбгъапщэ хъун щыIэкъым. Ар хьэкъщ. Илъэси 101-кIэ екIуэкIа лъэпкъгъэкIуэд зауэм адыгэр лъэрыщIыкI зэрищIар къызыгурымыIуэ, дауи, къытхэткъым. ИкIи, нобэ дунейм адыгэу тетым ди гум идгъэлъын хуейр зыщ: хабзэншагъэ къыщыткIэлъызэрахьа, гуауэ ин лъэпкъым щилъэгъуа лъэхъэнэр дигу идмыгъэхуу, ауэ абыкIэ деплъэкI зэпыту дымыпсэууэ, ди Iуэхухэр ипэкIэ зэрыдгъэкIуэтэным дыхущIэкъунращ. АтIэ, сыт хуэдэ IуэхуфIхэмкIэ дгъэнщIыфыну лъэпкъым и къэкIуэнур?
Япэрауэ, ди къыщIэдзапIэу солъытэ къытщIэтаджэ щIэблэр ди лъэпкъым къикIуа тхыдэ гъуэгуанэ телъыджэм, адыгэм и лIыхъужьхэм, лIэщIыгъуэ бжыгъэкIэ къыддекIуэкIа хабзэхэмрэ щэнхабзэ къулеймрэ нэхъыбэу щыдгъэгъуэзэныр, а Iуэхугъуэхэм яхуэгъэза зэIущIэхэр, пшыхьхэр къызэдгъэпэщыныр.
Нэхъыщхьэу дызыпылъын хуейхэм ящыщщ ди бзэр дымыгъэкIуэдыныр. Абы папщIэ адэ-анэхэм, егъэджакIуэхэм, щIэныгъэрылажьэхэм зэкъуэту лэжьыгъэ купщIафIэ къызэрагъэпэщыпхъэщ.
Хэти къыгурыIуэн хуейщ уныкъуакъуэкIэ лъэпкъым и Iуэхур зэрыпхуэмыгъэкIуэтэнур. Ирикъунщ адыгэм зауэу и нэгу щIэкIар. Нобэ ди лъэпкъым зэрызедгъэужьыжыфынур, нэгъуэщIхэм дакъызэрыхэщыфынур ди акъылкIэщ, ди гупсысэкIэщ.
Ди лъэпкъым дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэу къызолъытэ нобэ щытыкIэ хьэлъэ иува ди лъэпкъэгъухэм — Щамым щыIэ адыгэхэм — ди къэралми дэтхэнэ адыгэми щIэгъэкъуэн захуищIыным, дызэкъуэувэу абыхэм къатепсыха насыпыншагъэм дыпэщIэтыным.
ЖыпIэнурамэ, ди къэралым и лIыщхьэхэм дащогугъ адыгэм хуэфащэ гулъытэ ирагъэгъуэтыжыну. Илъэси 150-рэ зытекIыжа Iуэхугъуэм теухуауэ, абы адыгэм къыхуихьа насыпыншагъэр къагъэлъагъуэу къэпсэлъэнуи дащогугъ. Апхуэдэу ящIмэ, ар тэрэзт икIи адыгэу дунейм тетым гуапэ дыдэ ящыхъунут, къэралым и пщIэри къиIэтынут.
Арами, «гулъытэ къытхуащIыркъым», жытIэу дытIысыжыныр тэрэзкъым. Адыгэу зызылъытэж дэтхэнэми хузэфIэкI ищIапхъэщ лъэпкъыр фIым хуишэнымкIэ, дахагъэм хуиунэтIынымкIэ, тхыдэм къыхэщыж адыгэ лIыхъужьхэм яхэлъа лIыгъэм хуэщыпкъэу щIэблэр къэгъэтэджынымкIэ.
АСЛЪЭН Алий,
КъШР-м и ЦIыхубэ ЗэIущIэм
(Парламентым) и депутат,
ДАХ-м и ГъэзэщIакIуэ гупым хэт.
Тхьэм гъащIэ, шыIэныгъэ къарит
Литературэм и пщэрылъщ ар зей лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэр, и дуней тетыкIэр, хабзэу зэрихьэр, гуфIэгъуэу зыхэтахэр, гущIыхьэу игъэвахэр къэкIуэну и щIэблэм я пащхьэ ирилъхьэжыныр.
Бэчыжь Лейлэ Ижь-ижьыжым ятхауэ адыгэм тхыбзэ къащIэнауэ щымытми, псалъэм пщIэшхуэ хуащIу щытащ. Ауэ сытми фIащакъым абы «псалъэ» — абы къокI псэр зэрылъ, псэм гъуэгу езыт, псэм лъэ хуэхъу мыхьэнэхэр. ЗэрыжытIауэ, лъэхъэнэ жыжьэхэм къехъулIа Iуэхугъуэхэр къэзыIуэтэж тхыбзэ лъэпкъым къыщIэнауэ щымытми, IуэрыIуатэ гъуэзэджэ къагъэщIыфащ икIи яхъумэфащ нарт эпосыр. Шэч хэмылъу, лъэпкъыбзэм алыфбей нэхъ пасэу хузэхэлъхьэнымкIэ зэранышхуэ хъуащ Урыс-Кавказ лIэщIыгъуэ зауэр. Адыгэхэм лъапсэрыхыр къыхуахьауэ щытми, къэнэжа тIэкIум яхулъэкIащ лъэпкъым и тхыбзи и литератури зэрагъэпэщын. ДиIэщ дэ я гуащIэ емыблэжу адыгэ литературэм хуэлэжьахэр: ЩоджэнцIыкIу Алий, Гъуэщокъуэ Хъусин, Шортэн Аскэрбий, ХьэдэгъэлI Аскэр, КIыщокъуэ Алим, МэшбащIэ Исхьэкъ, АбытIэ Хъызыр, Дыгъужь Къурмэн, Нэхущ Мухьэмэд, Бемырзэ Мухьэдин, нэгъуэщIхэри
Лъэпкъымрэ абы и литературэмрэ я зэпыщIэныгъэм, тхакIуэ хъуну мурад зыщIам гу зылъитапхъэхэм ятеухуа упщIэкIэ зыщыхуэдгъазэм, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIДАА-м и академик, критик Бэчыжь Лейлэ къыджиIащ:
— Лъэпкъымрэ абы и литературэмрэ, ухуейуэ щытми, пхузэкIэрычынукъым. Литературэр къэзыгъэщIар а лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэм зыщрихьэлIа гущIыхьэхэмрэ гуфIэгъуэхэмрэщ. Абы нэмыщI, цIыхур сыт хуэдизкIэ зэчиифIэу щымытми, псэм къитэджыкI и псалъэр зыхуэгъэза езым хуэдэж цIыхум и акъылым нэсыфу, и гур, и псэр къигъэушыфу, а гурыгъу-гурыщIэхэр къиIуэтэфу зригъэсэн хуейщ. Апхуэдэ гуащIэ уи псалъэм хэплъхьэфу ухъун папщIэ, псом япэрауэ, уи анэдэлъхубзэ узэрыпсалъэр, узэрытхэр фIыуэ плъагъун хуейщ, псалъэр нэхъ шэрыуэ зыщI щIэныгъэр, усэбзэм и Iэмал къэIуэтэкIэхэр зэбгъэщIэн хуейщ. Абыхэм я лъэныкъуэкIэ ди усакIуэ, тхакIуэ нэхъыжьхэр хуабжьу гугъу ехьащ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ абыхэм щапхъэ яхуэхъун, усэ зэхэлъхьэкIэ Iэмалхэм хуэзыгъэсэн цIыхухэр яIакъым. Нобэрей усакIуэхэм, тхакIуэхэм фиIэщ фызыгъэсэни фызыдэплъеини, фымыщхьэх закъуэмэ. Пэжщ, ди къэралым усакIуэхэм, тхакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм гулъытэ яхуищIу, пщIэшхуэ яIэу щыщыта лъэхъэнэр блэкIащ, итIани согугъэ ди лъэпкъым и литературэр дяпэкIэ зыгъэкIуэтэфын, лъэужь дахэ къэзыгъэна ди усакIуэхэм, тхакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм я лэжьыгъэм пызыщэфын щIэблэ къытщIэхъуэну. Лъэпкъыр нобэ зыщыгугъхэм Тхьэм гъащIэ, шыIэныгъэ, ерыщагъ къарит!
ГЪУКIЭКЪУЛ Даут.
Лъыр, псэр кIуэдакъым
Кавказ зауэжьым адыгэм и зыужьыныгъэр хуабжьу къызэтригъэувыIащ. Жагъуэ зэрыхъущи, нобэ дызытепсэлъыхьыну къытхуэнар пасэрейхэм ябгъэдэлъа лIыгъэр, зэфIэкIыр, зэрахьа хабзэхэращ. Ауэ, дэркIэ нэхъыщхьэн хуейр дэ дызищIысыр къыдгурыIуэжынращ…
Псом япэ тхъумэн хуейуэ щытыр ди деж къахьэса, зыми ебгъэщхь мыхъун адыгэбзэ къабзэращ. КъыдгурыIуэн хуейщ адыгэбзэр зэрыпасэреибзэр, тхыдэшхуэ зэриIэр, илъэс мин бжыгъэкIэрэ зэрызэфIэувар. Пэжщ, адыгэбзэм куэд кIэрыхуащ, къимыгъэзэжыну фIы куэд хэщIащ. Нобэ лъэпкъым бзэр фIыуэ, дахагъ хэлъу игъэлэжьэн хуейщ. Ар нэхъапэщ. Лъэпкъыр къызэтенэным и нэщэнэщ.
Адыгэм Iэщэм, тхыпхъэ-щIыпхъэхэм езым и дуней еплъыкIэ гъэщIэгъуэн яхуиIэу къокIуэкI. Фащэхэр, Iэщэхэр щащIкIи егупсысауэ, лей бгъэдамыхьэу ящIу щытащ. Адыгэ къамэм ебгъапщэ хъун зы лъэпкъми иIэкъым. И къыщIэдзапIэм къыщегъэжьауэ и кIапэм нэс лъэпкъ гупсысэ куу хэлъу ящIащ ар.
Адыгэ Iэнэ лъакъуищыр-щэ?! Зы лъэпкъми иIэкъым апхуэдэу щIа Iэнэ тынш. Ди лъэпкъым къыдекIуэкI тхыпхъэщIыпхъэхэри нэгъуэщIхэм яхэбгъэгъуэщэнукъым. Пэжщ, кавказ лъэпкъ куэдым адыгэм ди тхыпхъэщIыпхъэхэр ящтэурэ, зэхъуэкIыныгъэ тIэкIу халъхьэурэ, езыхэм яй ящIыжащ. Арами, тхыдэм адыгэм бгъэдэлъ нагъыщэу хъуар къыщыгъэлъэгъуащ, ар пасэрейхэм къытхуагъэна, узыфIэмыкIыжыну узытеувэфын лъабжьэ быдэщ. Ауэ тхыдэ диIэми, ар зыгъэлэжьэн тхыдэджхэр ди мащIэщ, цIыху зырызыххэщ лъэпкъым и блэкIар зыхуэдар къэхутэжыным елэжьыр.
Нарт эпос къудейр пхурикъунщ адыгэм и щIыхьыр лъагэу ирипIэтыну. Мыбыи нэгъуэщIхэр «къепIэскIуурэ», ар зи лъабжьэу зыгъэувыну пылъхэри щыIэщ. Адыгэм и щыгъуэ махуэу къежьар Кавказым лъэпкъыу щыпсэум я щыгъуэ махуэ зэращIам куэд къыбжеIэ…
Адыгэхэм хуэдэу тхыдэ лъабжьэшхуэ зиIэ лъэпкъ мащIэщ дунейм тетыр. Иджыпсту дэтхэнэри дегупсысын хуейщ: «Си лъэпкъ Iуэхур сыткIэ езгъэфIэкIуэфыну, си ужь итхэм сыт къахуэзгъэнэфыну?»
Дэ насыпышхуэ диIэщи, ди тхыдэри, макъамэри лъэщщ, нэщIэбжьэ инхэмкIэ гъэнщIауэ щыта лIэщIыгъуэхэм яхэкIуэдакъым. Абы къыхэкIыу, лъэпкъ уэрэдхэм, макъамэхэм адыгэ цIыхум и гур къызэщIигъэвэн, абы игъэгушхуэн хуейщ. Ди щэнхабзэр тIэщIэмыхуу, зы лъэпкъми дызэремыщхьыр ди щхьэм илъу дунейм дытетын хуейуэ солъытэ. Ди пасэрей уэрэдыжьхэм купщIэшхуэ япкърылъщ, дэркIи мыхьэнэшхуэ яIэщ. Шэч хэлъкъым, апхуэдэ макъамэрэ уэрэдрэ зыусыфынур, къызыдекIуэкIыфынур цIыху щхьэхуиту, и гур утIыпщауэ, гушхуэныгъэ хэлъу, зи псэр къабзэу дунейм тета лъэпкъырщ.
АбыкIэ жысIэну сызыхуейращи, ди цIыхухэм я акъылым, гупсысэм зедмыгъэхъуэжмэ, зырызыххэщ лъэпIастхъэу, лъэпкъ Iуэху зылэжьу къэнэнур.
Зэманыр дылъэщIэмыхьэу макIуэ икIи иджырей гъащIэм нэрылъагъу тщещI адыгэм и гупсысэкIэм зэрызихъуэжыр. Зэманым къыздихь дызыхуэмей мыхъумыщIагъэхэм защытхъумэн щхьэкIэ, лъэпкъыпсэ гупсысэкIэр сабийм и лъым хэлъу дунейм къытехьэн хуейщ.
Иджырей щIалэгъуалэм лIыгъэ яхэлъщ, мышынэу утыкум йохьэф, зыхуейр, я гупсысэр хуиту къаIуэтэф. Абыи лъэпкъыр хуабжьу къызэщIеIэтэ. Сытым ебгъапщэ хъун пшахъуэкIэ сурэт зыщI щIалэ IэпщIэлъапщIэ ГъукIэпщокъуэ Щауэмыр и творчествэр?! Мис апхуэдэ щIалэгъуалэр нобэ утыкум къохьэ, я лъэпкъым и тхыдэр зэращIэр IупщI къащI.
Лъэпкъым шэчыншэу пашэ иIэн хуейщ. ЦIыху пашэкъэ, лъэпкъыпсэкъэ, псалъэм папщIэ, Урыс-Кавказ зауэм хэкIуэдахэм фэеплъ яхуигъэувын мурадкIэ Али-Бэрдыкъуэ къуажэм и зы Iуащхьэжьым мывэ абрагъуэ дэзылъэфея Хутэ Михаил? Мывэр къыщрахьэхыжам, зэрырайону къуэуватэкъэ адыгэ щIалэ щыпкъэм? Апхуэдэ цIыхухэрщ лъэпкъ гупсысэр зыунэтIыр.
Сурэт щIыным дежкIэ зызгъэзэнщи, жагъуэ зэрыхъущи, пасэрейхэм апхуэдэу сурэт къащIэнакъым, лIэщIыгъуэ бжыгъэкIэ узэIэбэкIыжмэ, адыгэ нысашэ зэращIу щытам, нысэр зэрыса тешанкIэм, е нэгъуэщI Iэмэпсымэхэм ятеухуауэ. Ахэр ди нэгу къызэрыщIэдгъэхьэжыфыр, зэрызэфIэдгъэувэжыфыр тхыдэм къыхэна тхыгъэхэмкIэщ. Апхуэдэу, иджыпсту дызыщымыгъуазэ Iуэхугъуэхэр къэзгъэлъэгъуэжу сурэт зыбжанэ сщIащ. Ари зы Iэмалщ тхыдэр хъумэнымкIэ, къытщIэтаджэхэм ар ягъэщIэнымкIэ.
Зэман кIыхькIэ адыгэм и гур ираудауэ къэтэджами, лъэпкъым щIэт лъыр, псэр кIуэдакъым. Ар яхыболъагъуэ иджырей щIэблэм.
Илъэс мин бжыгъэ къэзыгъэщIа лъэпкъ куэд дунейм тетыжкъым, щыIаи-щымыIаи жиIэу кIуэдыжащ. Ауэ адыгэм илъэс мин бжыгъэ хъу и тхыдэр, зы лъэпкъми ябгъэдэмылъауэ къыщIэ- на хабзэфIхэр, щэнхабзэр, гъуазджэр а нэщIэбжьэ куэдым щыхэмыкIуэдакIэ, си фIэщ мэхъу лъэпкъым къэкIуэн зэриIэр. Абы дыхуэвгъэлажьэ адыгэу зызылъытэж дэтхэнэри.
Нобэ лъэпкъыр ипэкIэ кIуэну пылъу, ауэ и щхьэр и щIыбымкIэ гъэза хуэдэу дунейм тетщ. Ар тэрэзкъым. «Сыадыгэщ» жызыIэ дэтхэнэми, зыми щымыгугъыу, хузэфIэкI хилъхьэн хуейщ лъэпкъыр нэхъри егъэфIэкIуэным, къэщIэрэщIэжыным.
ХЬЭГЪУНДОКЪУЭ Мухьэмэд,
УФ-м и СурэтыщIхэм я зэгухьэныгъэм хэт.
Ди хабзэ зыдохьэ, ди фэеплъ догъэлъапIэ
Кавказ зауэжьым и гугъу щыпщIкIэ жыIэпхъэщ а зауэм хэкIуэдахэм дуней псом щыяпэу хуагъэува фэеплъыр ди къуажэм зэрыдэтыр. Адыгэу дунейм тетым яцIыху ар икIи абы хуабжьу срогушхуэ. Срогушхуэ сызэрыадыгэм, апхуэдиз зауэмрэ гугъуехьымрэ зи щхьэр къыхэзыхыфа лъэпкъым сызэрыщыщым.
Сэ сызэрегупсысымкIэ, ди адэжьхэр щIыхэкIуэдар лъэпкъыр адэкIэ псэунырщ. «Адыгэ лъэпкъыр дунейм тетщ» жаIэхукIи, абыхэм я псэр гуфIэу къыщIэкIынущ.
Иджыпсту долъагъу ди лъэпкъым зыкъызэриужьыжыр, нэгъуэщI лъэпкъхэм сыт и лъэныкъуэкIи зэрызакъыкIэримыгъэхур, и хабзи зэры- зэрихьэжыр. ДыкъэзымыгъэукIытэн щэнхабзи, щIэныгъи, зэфIэкIи бгъэдэлъщ нобэ ди лъэпкъым, цIыхушхуэ куэди къытхэкIащ. ИкIи апхуэдэ ехъулIэныгъэхэрауэ къызолъытэ ди адэжьхэм нэхъ фэеплъыфIу яхуэтщIыфынур.
ЖУ Алинэ,
Алий-Бэрдыкъуэ дэт 1-нэ
еджапIэм щIэс.
БлэкIам пщIэ хуэщIи, къэкIуэнум хуэпабгъэ
Мэкъуауэ Iэмин Адыгэу зызылъытэж дэтхэнэри зэрызыгъэубыд зы лъагъуэ пхрокI Кавказ зауэм епха Iуэхум — зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым лъэпкъым и тхыдэ къэхъукъащIэхэр. Апхуэдэ фэеплъыр дауэрэ зетхьа хъуну, адыгэ лъэпкъым къылъыса гуауэм дытегъэрэ дигухэр бзаджагъэм и лъэхъыцхэм зэщIедгъащтэкIэ лъэпкъми ди щхьэми сэбэп дахуэхъужыфыну? БлэкIамрэ нобэмрэ зэпэтлъыту, дызыхунэсари дызыхущIэкъупхъэри къэтлъытэу, гуауэм къытримыгъэзэжыным дыхуэпэбгъэн хуейкъэ? Мис апхуэдэ гупсысэхэр етхьэлIэри, иджыблагъэ зыхуэдгъэзащ Къэрэшей-Шэрджэсым ис адыгэхэр нэхъыбэу щыпсэу Хьэбэз районым и сымаджэщым и унафэщI Мэкъуауэ Iэмин.
Мы щIалэм и псалъэ къэскIэ зэпэшэчащ, и гупсысэр куущ. Шэч хэлъкъым, ар къызыхэкIыр Iэмин бгъэдэлъ зэхэщIыкIырщ, и адыгэгу щыпкъэращ. Ахэращ хулъэзыгъэкIри, лъэпкъ Iуэхум лъэныкъуэгъуазэ кIэлъыплъакIуэрэ псалъэ дыгъэлкIэ яужь итхэр и хьэрэму, и къарукIэ, хьилмыкIэ жылагъуэ, къэрал, хэгъуэгу, лъэпкъ къалэнхэм жыджэру хэтыныр.
— Къэзанокъуэ Жэбагъы и псалъэхэм, «Зэманым декIур лIыфIщ» жыхуиIам, къикIыр уи щхьэр егухауэ, псалъэншэрэ мурадыншэу, пэрыуэншэу зэманым и толъкъунхэм зебгъэхьынракъым. Абы къикIыр блэкIари къыбгурыIуэу, екIуэкI зэманми зыдебгъэкIуу, а лъэхъэнитIри екIуу зэпыпщIэфу, дерс къыхэпхыфу упсэунращ. Ди нэхъыжьхэми щIэблэщIэми езыхэм я еплъыкIэ хуаIэщ Кавказ зауэм, абы ехьэлIа гугъуехьыр, гуауэр дэтхэнэми и гущIэм щIотIысхьэ, сызэреплъымкIэ. Ди лъэпкъхэм я гъащIэм хэтащ а зауэр икIи ар щымыIауэ, лъэпкъгъэкIуэдыр къытхуимыхьауэ зыми хуэ- гъэувынукъым. Лъэпкъышхуэм, лъэпкъ уардэм, зи хабзэкIэ, зи хьэл-щэнкIэ Кавказыр зыгъэдахэу дунейм тетам и цIыхуу хэщIар гъунэншэщ. Абы и закъуэкъым — хамэ къэралхэр псэупIэ яхуэхъуауэ, зэбгрыдзауэ нобэ дунейм тетыр дапщэ?! НэгъуэщI хэкухэм ис ди лъэпкъэгъухэр зэрызэрыIыгъыр, я хабзэ-бзыпхъэ яхъумэу, я бзэм ирипсэлъэным хуэпабгъэу зэрызэхэтыр гуапэ мыхъуу къанэркъым.
Сыщылажьэр узыншагъэр хъумэн IэнатIэу щыщыткIэ, абы ехьэлIауэ псалъэ жыIэпхъэщ. Илъэс бжыгъэ хъуауэ къызэрекIуэкIращи, унагъуэхэм я нэхъыбапIэм зы сабий, сабиитI фIэкIа яIэкъым. Девгъэгупсысыт абы: унагъуэм ис нэхъыжьитIыр — анэмрэ адэмрэ — дунейм ехыжмэ, абыхэм я пIэкIэ къанэр нэрыбгитIщ, нэхъыбэкъым. Абы къикIращи, лъэпкъым и цIыху бжыгъэм къыхэхъуэркъым. Апхуэ-дэурэ дыкIуэнумэ, лъэпкъым къыхэхъуэнымкIэ угугъэныр щхьэгъэпцIэжщ. Абы щыгъуэми, медицинэ дэIэпыкъуныгъэу иджы цIыхум игъуэтыр зыхуэдизымрэ и къулеягъымрэ елъытыгъуейщ япэм щыIам.
Мы Iуэхум мыхьэнэшхуэ щиIэщ власть, къэрал дэIэпыкъуныгъэм. Пэжщ, щыIэщ дэIэпыкъуныгъэ зэхуэмыдэхэр, анэхэм зэрызыщIагъакъуэ программэхэр, ауэ ахэр сфIэмащIэщ. Быныбэ унагъуэхэм нэхъри гулъытэ ягъуэту, дэIэпыкъуныгъэ нэс ялъысу щытамэ, сабий куэд яIэнми нэхъ тегушхуэнут. Лъэпкъым зиужьыныр хэти елъытащи, ирегупсыс абы щIалэгъуалэр.
НэгъуэщI зы лъэныкъуи къэсщтэну сыхуейт. Зэман гуэркIэ къекIуэкIащ, адыгэхэр щыпсэу республикищыр дызэгухьэжмэ, ар хэкIыпIэу, лъэпкъыр нэхъ ин, уардэ хъуным и Iэмалу къалъытэу. Абыи щхьэж езым и еплъыкIэ хуиIэщ. Сэ ар тыншу, хэкIыпIэу слъагъуркъым, щхьэусыгъуэ куэд къыхэслъытэкIэрэ. НэхъыфIт, псалъэм папщIэ, республикищым ди зэпыщIэныгъэхэм нэхъри зедгъэубгъуатэмэ, нэхъ дызэкIэлъыкIуэу, дызэрылъытэу щытамэ. АтIэ, зэзэмызэ дыдэкъэ къэбэрдейхэр е адыгейхэр ди районхэм къыщыкIуэр е дэ дащыхуеблагъэр? ЗакъуэтIакъуэщ апхуэдэ зэIущIэхэр. Мыбдеж къыхэзгъэщыну сыхуейт адыгэ республикэхэм къыщыдэкI «Черкес хэку», «Адыгэ псалъэ», «Адыгэ макъ» газетхэр шэщIауэ зэрызэдэлажьэр, мис мы дызыхуэкIуэ тхыдэ махуэм теухуауи газет къыдэкIыгъуэ зэхэтхэр зэрагъэхьэзырыр. ФIыщIэшхуэ яхуэфащэщ газетхэм апхуэдэ лэжьыгъэр зэрырагъэкIуэкIым папщIэ. Махуэ, къэхъукъащIэ хэха мыхъуу, ди адыгэ республикэхэм щекIуэкI гъащIэм, я цIыхухэм, я IуэхущIафэхэм нэхъри убгъуауэ газетхэмкIэ дыщагъэгъуазэу къызэгъэпэщами лей хъунутэкъым. Лъэпкъ зэпыщIэныгъэм дэгъуэу хуэщхьэпэфынущ хъыбарегъащIэ Iэмалхэр. Газетхэр, адыгэбзэкIэ къыдэкI «Iуащхьэмахуэ» журналыр, сабийхэм папщIэ журнал закъуэтIакъуэр мыхьэнэшхуэ зиIэ, жэуаплыныгъэ лъагэ къызытехуэ Iэмалщ ди щIэблэм адыгэбзэр щаIурыхуж, щащыгъупщэж мы зэманым. Лъэпкъ щыхъукIэ, абы езым епха и дамыгъэ иIэжщ. Ар — гимнщ, ныпщ, хабзэщ. Ауэ псом я щхьэжу къызолъытэ бзэр. Бзэр лъэпкъым фIэмыкIуэдыным унагъуэ къэс егупсысу, и быным ар Iурилъхьэрэ и акъылым хипщэу дгъэпсыныр ди къалэн пажэщ.
ГъащIэм зэрызихъуэжым зыдебгъэкIун хуейщ. АтIэ, Кавказ зауэр зэриухрэ къэралыгъуэ зэхэтыкIищ къекIуэкIащ. Абыхэм зыдумыгъэкIуу, уи щхьэзакъуэу уи лъэпкъыр пхъумэжыну ухуежьэкIэ, ар пхузэфIэкIынукъым. Къэралым ущыщыпсэукIэ, лъэпкъыу абы ущыхэткIэ, уи Iуэхури а хэкум къыщекIуэкIым дебгъэкIуу, губзыгъэу хэппщэу, хабзэ лъабжьэ иIэу бгъэкIуэтэн хуейщ. Арыншамэ, лъэпкъыр зэкъуэуда хъунущ. Жыжьэ дымыкIуэу щапхъэ къэтхьынщ. Али-Бэрдыкъуэ къуажапщэм деж иIэ Iуащхьэм тетщ Кавказ зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъ абрагъуэр. Ар иджыри къэс мывэ къудейуэ щытамэ, нобэ абы власть, хыхьэхэкI къару ирахьэлIауэ, зыхуей хуагъазэ, а фэеплъыр цIыху кIуапIэ хъуным, нэхъыщхьэращи, и мыхьэнэм хуэфэщэн щIыным йолэжь. Тхьэгъэпсэу яхуэфащэщ, къыхыумыгъэщуи хъунукъым мы Iуэхур зи жэрдэмхэр — Хьэбэз районым и Iэтащхьэ Жумай Хьэмзэт, хыхьэхэкI зиIэ псапащIэ Арэшыкъуэ зэадэзэкъуэхэу Раулрэ РэIуфрэ. А IуэхуфIым зи къару, мылъку хэзылъхьэну хуейм зыри пэрыуэгъу хуэхъуркъым, ауэ кърахьэжьэу намыгъэсыж Iуэхухэм ящыщ тщIы хъунукъым мыр. А щIыпIэращ Хьэбэз районым, республикэм адыгэу исыр накъыгъэм и 21-м дыщызэхуэсынур, Кавказ зауэм хэкIуэдахэм ди щхьэр щахуэдгъэщхъынур.
Иджыри зы гупсысэ къыдоуш мы махуэм. ФIытэкъэ, щхьэж езым и республикэ щигъэлъэпIэжыным къыщымынэу, Адыгейри, Къэбэрдей-Балъкъэрри, Къэрэшей-Шэрджэсри дызэкIэлъыкIуэу, щхьэж а махуэм хуищI пщIэм дыхэту зэдэтIэттэмэ?! Ауэ, дауэ щымытми, нэхъыщхьэр — а махуэр дгъэлъэпIэн хуейщ. АтIэ, сыт хуэдэ тхыдэ къэхъукъащIэри, махуэщIри бгъэлъэпIэхукIэщ щымахуэр. Пщыгъупщэжа, утемыпсэлъыхьыжрэ — хэкIуэдэжынущ! Ар къэмыхъун папщIэ, къытщIэхъуэ щIэблэм я деж балигъхэм нэтхьэсын хуейщ Урыс-Кавказ зауэр зищIысыр, абы и мыхьэнэр. Арыншауи хъунукъым. Дэ дызэрыхущытым хуэдэущ а махуэр зэрыхъунури. Ар дэтхэнэми къыдгурыIуэу, гукIи псэкIи зыхэтщIэу, накъыгъэм и 21-м щыIэну зэхыхьэхэм, пэкIухэм, Iуэхухэм дыхэтыныр ди къалэнщ, ди адыгэ напэщ, — жеIэ Мэкъуауэ Iэмин.
Шэч хэлкъым, езыр, сыт щыгъуи хуэдэу, а махуэм гукIи псэкIи ящIыгъунущ адыгэ псоми, яхуэщыгъуэнущ дунейм ехыжа ди лъэпкъэгъухэм. Iэмин и псалъэхэр къипщытэжкIэрэ, зы гупсысэ нэхъыщхьэм къытоувыIэ — Кавказ зауэр къыдэзыщIылIам деижыным, дгъэбииным, къыдищIар етщIэжынщ жытIэу дыкъызэрыщIэгъэплъэным сэбэп къихьынукъым. Ауэ хъунукъым а зауэр щымыIауэ къащыбгъэхъуну ухуежьи. Лъэпкъым фIыгъуэ къыхуэпхьыным ухуэмыгунэфмэ, и къаруушхуэм щыщ зы Iыхьэ кIапэ ухъуным ухуэнэгуеймэ — уи тхыдэр хъумэ, уи блэкIар лъытэ. Зи блэкIар зымыщIэжым къэкIуэни иIэкъым жыхуиIэр гупсысэ нэхъыщхьэ зыхуэдывгъэщI.
ТУАРШЫ Ирэ.
