Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Хъэуан фо
Хъэуаныр фIыуэ хъуауэ къыхах, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, хъыдан гъущэкIэ ялъэщIыж, тIууэ зэгуаупщIыкI, жылэр кърахри яупщIатэ, и фэр трагъэж, хъэуаныку къэнам псыр къыщIаху. Абы щхьэкIэ псыщIэху, лыхьэж къагъэсэбэп е бинтым кIуэцIалъхьэри къыщIакъузыкI.
Хъэуаныпсыр кхъузанэ щабэкIэ язри, кIэструлкIэ мафIэм трагъэувэ. МафIэр ин ящIри, и щхьэр темыпIауэ къагъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. Ар зэ къызэрытекъуалъэу зэIащIэ, къимыкIын щхьэкIэ. Къытекъуэлъар дакъикъи 5-6 дэкIмэ къикIыжынукъым, къэкъуалъэу тетынущ. ЩIимысыкIын щхьэкIэ, хъэуаныпсыр бэлагъкIэ зэIащIэ. Абдежым щыщIэдзауэ ар Iув хъууэ хуожьэ. МафIэ мыгуащIэм тету дакъикъэ 48-кIэ къавэмэ, фор хьэзырщ. Ар гъуэжь-фIыцIафэу, Iуву, зэпышу щытщ.
Фор кхъузанэ щабэкIэ яз, тIэкIу ягъэупщIыIу, хьэкъущыкъу гъущэм иракIэри, и щхьэр ягъэбыдэж.
Халъхьэхэр:
хъэуан укъэбзауэ — г 1000
абы фо хьэзыру къыхокI — г 130-рэ.
КъыпцIэм къыхэщIыкIа мэрэзей
КъыпцIэ фIыцIэр зэхадз, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, кхъузанэм иралъхьэри, псыр щIэжурэ и купкъыр кърах, кIэструлым иракIутэри псы къэва щIыIэ тIэкIу щIакIэ, мафIэм трагъэувэри и щхьэр тепIауэ ягъавэ. Зэ къызэрытекъуалъэу мафIэр нэхъ цIыкIу ящIри, и щхьэр тепIауэ, зэзэмызэ зэIащIэурэ, дакъикъэ 30-40-кIэ ягъавэ.
ИтIанэ къытрахыжри кхъузанэ пхъашэкIэ яз. Абы къыщIэкIар тхъу тIэкIу зыщыхуа пхъэбгъум е фанерым пIащIэ дыдэу тракIэри, дыгъапIэм хэлъу зы махуэ-махуитIкIэ ягъэгъу. Хьэзыр хъуа мэрэзейр къытрахыжри зэкIуэцIашыхьыж.
КъыпцIэ мэрэзейр фошыгъу шейм докIу, гуащIэщи. Мыр щIымахуэ шхыну ягъэтIылъ. Ар сыт хуэдэ пхъэгулъми, хуэрэджэми къыхащIыкI.
Халъхьэхэр:
къыпцIэу — г 500
псывэу — г 100.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Фэ фщIэрэ?
Псалъэхэм я мыхьэнэр
ХьэщIэщ баш. Адыгэхэм я хьэщIэ гъэхьэщIэкIэм ехьэлIауэ пасэм щыгъуэ щыIа хабзэхэм щыщщ.
Ипэ зэманым ефэ-ешхэ кIыхьхэр зращIэкI хьэщIэхэр пщыжь-уэркъыжьхэм къахуеблагъэу щытащ. Iэнэм пэрысхэм я жыIэ ягъэзащIэу жыхафэгум тетын хуейт пщылI щIалэ зыбжанэ. Ефэ-ешхэр сыт хуэдизу кIыхьлIыхь мыхъуми, IуэхутхьэбзащIэхэр зэрахъуэкIи ягъэтIыси хабзэтэкъым. ЩIалэхэр ешмэ, зытрагъэщIэну е я бгъэм щIэгъэкъуауэ ирищытыну, баш зыщыплI хьэщIэщ бжэкъуагъым къуагъэтт. Апхуэдэхэм «хьэщIэщ башкIэ» еджэрт.
Хъыбархэм къазэрыхэщыжымкIэ, хьэщIэщ башкIэ ерыщу щытащ Анзорхэ. Щхьэгъэрытыным ехьэлIа хабзэри абыхэм ткIийуэ ягъэзащIэрт.
Хабзэри бжэкъуагъ башри пщылIыгъэр щытрахыжа лъэхъэнэм дэкIуэдыжащ, ауэ «хьэщIэщ башым» къытекIа псэлъафэ куэд ди бзэм къыхэнащ.
Хъыджэбзхэш. Ипэ зэманым хъыджэбздэсхэр хуит ящIу хьэгъуэлIыгъуэ, джэгу ягъакIуэу щытакъым. ГуфIэгъуэ зиIэ унагъуэм хъыджэбзхэм я адэ-анэхэм я деж лъэIуакIуэ ягъакIуэрт, хуит кърагъэщIырти, джэгум хэтыну кърагъашэрт. Апхуэдэурэ хъыджэбзхэр зэхуашэсырт. Абы «хъыджэбзхэшкIэ» еджэу щытащ.
Хъыджэбз Iэнэ. Адыгэ нысашэм хэту щыта хабзэщ. Щауэр ирашыжа нэужь, хьэгъуэлIыгъуэм хэта хъыджэбзхэм етIуанэ махуэм Iэнэ ягъэхьэзырырти, аргуэру щауэр и анэм трашэрт. Анэр хъуахъуэрти, и къуэм махъсымэ шынакъ иритырт, итIанэ щIалэгъуалэр ефэ-ешхэрт. А Iуэхугъуэм «хъыджэбз IэнэкIэ» еджэрт.
Хабзэр ди зэманми щы-Iэщ, ауэ иджы хъыджэбз Iэнэм щауэм и анэр ягъэтIысыркъым, хъуэхъубжьи иратыркъым. Иджы хъыджэбз Iэнэр къызэзыгъэпэщыр нысащIэм и щауэкъуэту щыта хъыджэбзырщ. ЩIалэгъуалэр йофэ-йошхэ, мэджэгури зэбгрокIыж.
Хъыджэбз Iэнэм теухуауэ къуажэ куэдым езыхэм я хабзэ яIэжщ, джэгукIэ, нэгузегъэужьыкIэ зэмылIэужьыгъуэхэр пыщIауэ.
Хъытех. Ижь зэманым адыгэхэм яхэлъа хабзэхэм ящыщщ. ХьэгъуэлIыгъуэр иуха иужь, зы цIыхубз гуэрым шабзэшэ иратырти, абыкIэ псынщIэу къытрагъэхырт нысащIэм тепхъуа щхьэтепхъуэр. А хабзэм «хъытехкIэ» еджэрт. Хабзэр кIуэдыжащ.
Хъуапсэрытэ. ЦIыхухэм я зэхущытыкIэм ехьэлIа хабзэщ. ХьэщIэ къыпхуэкIуар е уи ныбжьэгъур уи Iэщэ-фащэ, шы, Iэпслъэпс, н. къ. ехъуэпсамэ, адыгэ хабзэм ипкъ иткIэ, ептын хуейт. Абы «хъуапсэрытэкIэ» еджэрт.
Думэн Хьэсэн.
Хэт нэхъ бзаджэ?
Псысэ
МэзкIуэрейкIэ еджэу Дыгъужьыкъуей къуажэм зы щIалэ дэст. Джэрихъант абы и цIэ дыдэр, ауэ я жылэм абы нэхърэ нэхъыбэрэ мэзым кIуэ зэрыдэмысым къыхэкIыу ар цIэ лей хуэхъуат.
Еуэри, зы махуэ гуэрым щIалэр мэзым кIуащ. Пхъэ гъэсын зэхуихьэсу здэщытым, абы пэмыжыжьэу бажэ гъуэжьыфэ-плъыжьыфэ, кIэ баринэ дахэ хъужауэ къилъэгъуащ. Нэхъ гъунэгъуу ар зригъэлъагъуну щыкIуатэм, бажэм и кIэ баринэр илъэфу щIэпхъуэжащ. Абы иужькIэ МэзкIуэрей зыкъомрэ а бажэм ирихьэлIакъым, ауэ езыр абы и дахагъым дихьэхати, щIэх-щIэхыурэ игу къэкIырт. Уеблэмэ абы зэ Iуплъэныр и хъуэпсапIэу мэзым нэхъ кIуэрей хъуат.
Апхуэдэу екIуэкIыурэ, махуэ гуэрым а тIур зэри-хьэлIащ. МэзкIуэрей жыгыр къигъэуауэ и щхьэкIэхэр пиупщIыну зигъэхьэзырауэ плъэмэ, а уэ пщIэ кIэ баринэр и пащхьэ дыдэм къыщытIысауэ къелъагъу. ПщIэнтэкъым и Iупэхэр плъыжьу лауэ, бостей гъуэжьыфэ-плъыжьыфэ зыщыгъ, зи щхьэцыгъуэр лъэдакъэпэм теуэ, туфлъэ лъэдакъэ лъагэм тет хъыджэбз зыкъизых абы и пащхьэм къиувауэ фIэкIа. ЩIалэм жыг щхьэкIэ пыупщIыныр и Iуэхужт? И джыдэри IэщIэхуауэ, и пащхьэ къитIысхьам и нэр къытримыгъэкIыу еплъырт. Бажэми, ар фIэхьэлэмэту и нитIыр къицIыщхъукIыу къеплъырт. Тэлай дэкIауэ щIалэм зыкъищIэжри, моуэ нэхъ гъунэгъу зыхуэсщIынщ жиIэу зы лъэбакъуэ щичым, бгъуэтмэ къащтэ — бажэр зэуэ бзэхыжащ.
Абдежым МэзкIуэрей мурад ищIащ, а бажэр къиубыдыну. Мэз щыкIуэкIэ кIэ баринэм и гъуэмылэр щхьэхуэу иIыгът, щIэп кIапсэм къыхэщIыкIа аркъэнри сытым дежи къыздрихьэкIырт.
Махуэ гуэрым щIалэм жыг къудамэхэр пиупщIу здэщытым, къыздикIари имыщIэу къыкъуэхуащ бажэр. Лъэбакъуэ зэрыхуичу икIуэтыжырт, къэувыIэмэ, езыри и пIэ икIыртэкъым. Хэт бажэм и хьилагъэр зымыщIэр? Ар бзаджэщ, къэгъэпцIэгъуейщ, фIырыфIкIэ абы и гурылъыр къыпхуэщIэнукъым. «Сыту пIэрэ мы кIэ баринэм къысхуимурадыр?» — егупсысырт МэзкIуэрей.
Абы и ужькIэ зы тхьэмахуэ дигъэкIри, и шыд пэхур зэщIищIэри, аргуэрыжьти, мэзым кIуащ щIалэр. Шыдыгум из пхъэ игъэхьэзырауэ, тIэкIу зызгъэпсэхунщ щыжиIэм, а уэ пщIэ кIэ баринэр жыжьэу къилъэгъуащ. Япэхэм хуэдэу, ар бажэм хуэкIуэтакъым. «Сыт си Iэмалыр? Дауэ къэзубыда хъуну мы кIэ баринэр? Шхын хуэзгъэтIылъари игу иримыхьарэ — еIусакъым. Си гурылъыр къимыщIауэ пIэрэ мы хьилэшым?» — гупсысэрт МэзкIуэрей. И аркъэныр къигъэхьэзырри, ар хуэмурэ бажэм дежкIэ кIуэтащ, кIэ баринэри мыпIащIэурэ ежьэжащ. Апхуэдэу зэм хуэм, зэм псынщIэ защIурэ мэзым и курыкупсэм нэсауэ, бажэр етIысэхащ. «Мис иджы укъысIэрыхьа, бажэжь цIыкIу?!» — жиIэу МэзкIуэрей и аркъэныр идзыну зыщигъэхьэзырым, къыгурыIуащ бажэм къыхуимурадыр. ЛъэныкъуэкIэ дыгъужь яжьафэр къаплъэу щытт. КъызэрыщIэкIымкIэ, бажэм дыгъужьым и псэупIэр ищIэрти, абы и хэщIапIэм къришэлIауэ арат.
— Бажэ уещэурэ сэ укъысIэрыхьа, уэри уи шыд пэхури иджыпсту фысшхынкъэ, — жиIащ дыгъужьым. — И чэзу дыдэуи укъыспэщIэхуащ, шэджагъуашхэр къэблэгъащ.
— Сэ сыпшхкIэ уи мэжалIэр икIын уи гугъэрэ? — бзаджагъэ хуекIуэну мурад ищIащ МэзкIуэрей. — Абы нэхърэ си деж уезгъэблэгъэнщи нэхъыфIщ, хьэщIэ ныш пшэр пхуэзукIынщ. Лы пшэрым хущIэ пIастэ и гъусэу уэзгъэшхынщ, лэпси утефыхьыжынщи, уи пщэдыкъым мэлым я нэхъыфIыр дэсу мэзым бгъэзэжынщ.
Дыгъужьым ар зэрызэхихыу и гурыIупсым къызэпижыхьащ. МэзкIуэрей къыжриIар игу ирихьащ абы.
— Ауэ, — жи МэзкIуэрей, — иджыри зы лъэIу пхузиIэщ.
— Сыт иджыри къэбгупсысар?
— Хъунумэ, бажэри гъусэ зыхуэщI.
— Бажэр сэ къысхуэгъэдэIуэну?
— КъыпхуэгъэдэIуэнщ. УзэрызгъэхьэщIэну щIыкIэм и гугъу хуэпщIынщ, къищынэмыщIауэ, бажэм и Iэрылъхьэу джэдым яхэт адакъэпщыр и пщэм дэсу къызэрезгъэжьэжынур жепIэнщ. Хэт ищIэрэ — ахэри уи гъэлъэхъум и гъусэу шхыныфI дыдэ пхуэхъунщ, — дыгъужьыр къызэрыдихьэхын Iуэху зэрехуэ МэзкIуэрей.
— Хъунщ, — арэзы хъуащ дыгъужьыр, — ауэ хьэ фиIэ?
— СлIожь, куэд щIа уэ хьэхэм уащышынэ зэрыхъурэ?! Зы хьэмаскIэ цIыкIу диIэу аращи, ар уэркIэ шынагъуэкъым.
— ХьэмаскIэм зыгуэр етщIэнщ, — жиIэри пыгуфIыкIащ дыгъужьыр.
ЗэрызэгурыIуа пIалъэр къэсри, дыгъужьымрэ бажэмрэ МэзкIуэрей деж еблэгъащ.
МэзкIуэрей ахэр екIуу иригъэблэгъащ. Бажэ кIэ баринэр занщIэу джэдэщымкIэ ишэри, абы щIиубыдащ, мыдэкIэ и мэлыхъуэхьэ Хьэмыщэ къиутIыпщри, дыгъужьыр макIуэ-мэлъей. Хьэмыщэрэ хьэблэ хьэхэмрэ дыгъужьу плъагъур ирахужьэжащ.
МэзкIуэрей бажэ кIэ баринэр мис апхуэдэу зыIэригъэхьащ.
Пщыбий СулътIан.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэ Ищхъэрэ Гуэл ЩхъуантIэр и телъыджагъэкIэ зыхуэдэ щыIэкъым. Ар тенджызым и щхьэкIэ метр 809-кIэ щыIэщ. Псы щхьэфэм и инагъыр гектаритIым щIегъу, абы и кууагъыр метр 386-рэ мэхъу. Ауэ, зэрыхуагъэфащэмкIэ, гуэлыр куэдкIэ нэхъ куущ, абы и лъабжьэм иджыри зыри нэсыфакъым.
ЖыIэгъуэхэр
Насыпыр мылъкум епхакъым
Аркъэныр щыфIыр щыкIыхьырщи, псалъэр щыфIыр щыкIэщIырщ.
Акъылыр губжьым пIэщIихамэ, дахагъэ псори пфIэкIуэдащ.
Зи щхьэ закъуэм нэмыщI зыри фIыуэ зымылъагъур ещхьщ губгъуэм игъухьауэ и закъуэу ит жыгыжьым.
Мылъку зи куэд нэхърэ — акъыл зиIэ.
Лъагъуныгъэр унагъуэм и дыгъэщ.
Уи пщIэнтIэпскIэ къэблэжьыжам нэхърэ нэхъ IэфI щыIэкъым.
Уи щыуагъэр уэзыгъэлъагъуж бийр нэхъыфIщ, ар пщызыгъэпщкIу ныбжьэгъум нэхърэ.
Уи бынхэм гъэсэныгъэ тэмэм ептыфамэ, фIыгъуэшхуэкIэ уахуэупсам хуэдэщ.
ЦIыхум фIагъыу хэлъыр къыумыщIауэ, и ныкъусаныгъэхэм утепсэлъыхьын щIумыдзэ.
Мастэ къидыгъуу есэри, Iэщ къидыгъуу щIи- дзащ.
Насыпыр мылъкум епхакъым.
Пэжыр хущхъуэм хуэдэщ: икIи щхьэпэщ, икIи дыджщ.
Шхэгъуэм деж узыншэщ, лэжьэгъуэм деж быкъшыкъщ.
Къыумылэжьауэ къыпхэхъуэр хьэлэлкъым, абы ущымыгуфIыкI.
Уи гъащIэкIэ пхузэфIэмыкIыну уигугъа Iуэхур гузэвэгъуэм псынщIэ дыдэу уегъащIэ.
Гугъэм зэи кIэ иIэкъым.
КIурашын Алий.
Псэущхьэхэм я дуней
Къанжэм и псэукIэр
Къанжэм и жьэгъумрэ и ныбэгумрэ хужьщ, и щхьэри, и дамэри, и кIэри фIыцIэщ. Абы и кIэр кIыхьщ, захуэщ, дахэ дыдэщ. Къанжэр зэи зы щIыпIэм мамыру щыскъым, тепыIэгъуэ имыIэу къелъэтыхь.
Ар дахэ щхьэкIэ, дыгъуэрабзщ. ЩIыпIэ-щIыпIэхэр къыщилъэтыхькIэ, и нэ фIыцIэ цIыкIуитIым кърегъэжыхь, «сыт къысIэрыхьэну пIэрэ» жиIэ щIыкIэу.
Джэдэщым джэд макъ къызэрыщIэIукIыххэу, ар псынщIэу къос. Джэдэщым зыщIегъэмэракIуэри джэдыкIэ кугъуэр кърефыкI. Ар джэджейхэм, къаз, бабыщ шырхэми яхуэлъэщ.
Къанжэхэм абгъуэ быдэ жыг дыкъуакъуэм лъагэу дащIыхь. Абгъуэм и хъуреягъыр банэщ. Банэ Iэмбатэм и кум абгъуэ щабэр иращIыхьыж. Абы шырхэр къыщраш. Куэд йощакIуэ къанжэ шырхэм, ауэ абыхэм зыри ялъэIэсыфыркъым.
Къанжэм теухуа хъыбару, таурыхъыу куэд щыIэщ. Ар абыхэм къахощ къуалэбзу губзыгъэу.
Мэлей ФатIимэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. ЛIым и къуэш. 3. Члисэхэм фIэлъ уэзджынэшхуэ. 7. Бдзэжьей лIэужьыгъуэ. 8. Адрейхэм закъыхэзыIэтыкI, зыкъызыфIэщIыжа. 9. БгитI зэхуаку. 10. Псы Iуфэ мывалъэ-пшахъуалъэ. 13. Уимыблагъэ, уимыIыхьлы. 14. Зи IэнатIэр псэ къабзэкIэ зезыхьэ щIалэм … хужаIэ.17. Аруан районым хиубыдэ къуажэ. 18. Цы хужь зытет шы. 23. Адыгэ композитор цIэрыIуэ. 24. Псалъэ дахэм … гъуэмбым къреш. 28. … имытмэ, лъакъуэм и мыгъуагъэщ. 30. МахуэцIэ. 31. Лъэпкъ Iуэхум телэжьэну зи пщэрылъ Дунейпсо Адыгэ … 32. Дзэлыкъуэ районым щыщ къуажэ. 33. Блэм и бзэгу. 34. ХьэкIэкхъуэкIэ шынагъуэ. Е цIыхухъуцIэ.
Къехыу:1. Пхъэм къыхэщIыкIа бжэмышх пIащIэ цIыкIу. 2. Набдзэ … 4. Совет Союзым и ЛIыхъужь Иуан … 5. Адыгэ тхакIуэ, драматург. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык и уэрамхэм ящыщ зым. 6. ПкIэуэ, лъэуэ къэзыкIухь псэущхьэ цIыкIу. 11. Къум нэщIыжьым къина, Сосрыкъуэ мафIэ къызыхуихьа нартхэм ящыщ зы. 12. ЩIым гъуэ куу щызыщI, хьэпIацIэр зи шхыныгъуэ псэущхьэ цIыкIу. 13. Кхъухь домбейхэр щызекIуэ псы абрагъуэ. 15. Щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ къэзылъэтыхь. 16. Зэщхьэгъусэхэр, я бынхэр. 19. Ди гъунэгъум я … нэхъыжьыр еджапIэ ищхьэ щIэтIысхьащ. 20. Абы тутын иракIутэурэ ирофэ. 21. Сэтэней и унафэкIэ «къеблагъэ» къыжезыIа пщащэм Бэдынокъуэ жэуапу иретыж: «СыефакIуэ-ешхакIуэкъым, сылэгъунакIуэ щауэкъым, нарт щауэгъу солъыхъуэ, … срилъыхъуакIуэщ, фIым сриIэщакIуэщ». 22. Муслъымэн диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис тхьэIухуд. 25. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист … Юрэ. 26. Щхьэусыгъуэ гуэркIэ жылэм дэкIауэ къуршым, мэзым зыщызыгъэпщкIум адыгэр зэреджэу щыта. 27. Нэхъ пасэм Тыркум зэреджэу щытар … империещ. 29. ГъущI куэбжэ зиIэ гъущI … щощIэ. 31. Хамэ щIыналъэр е хамэ къуажэр псэупIэ зыщIам зэреджэ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
ШыщхьэуIум и 12-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. ЗыщIэмыIукI. 5. Етхьэкъун. 9. Мы. 10. ХуэпщафIэ. 13. Нащхьэ. 15. Гъабгъэ. 16. НэфIыцIэ. 18. БжэIулъэ. 20. Лыкъутэ. 21. Быдзышэ. 23. Бэджыдэ. 26. Хьэгъуэ. 27. Фщэфамэ. 29. Зэрыхъу. 31. ЩIакхъуэ. 32. ПсэукIэщIэ. 33. Ныджэ. 34. КъухьэпIэ. 35. Щыжэм. 36. ГушыIэ.
Къехыу:1. Зейнэб. 2. ЩIопщ. 3. Махуэ. 4. КIыщ. 6. Тхьэгъэлэдж. 7. Къум. 8. Ныкъуэвэ. 11 Абы. 12. ЕбэкъуапIэ. 14. ХьэIупщы. 16. Нэбгъэф. 17. ФIэдзапIэ. 19. Жылэ. 22. IэпэIэсэ. 23. Безрокъуэ. 24. Джэримэс. 25. Дамэду. 26. ХьэщIэныш. 28. Щхьэмыж. 30. Хъупхъэщ.
