Си еджапIэ — си къежьапIэ
Ди нэхъыжьыфIхэр
ЩIэблэ куэдым я унэтIакIуэ
Гумэ БетIал Жантемыр и къуэр зымыцIыху дэсу къыщIэкIынкъым тхыдэ къулей зиIэ Псыгуэнсу адыгэ къуажэшхуэм. Жылэм къыдэхъуэ щIэблэр гъэсэнымрэ щIэныгъэ егъэгъуэтынымрэ зи гуащIэ куэд езыхьэлIа а лIы Iумахуэр ящыщщ Псыгуэнсум и къекIуэкIыкIар еш имыщIэу зэхуэзыхьэсыжахэм, зыджахэм, абы и блэкIам фIыуэ щыгъуазэхэм. Редакцэм пщэрылъ къысхуищIа къалэныр си гъуэгугъэлъагъуэу, Псыгуэнсум теухуа щIэнгъуазэ тхыгъэхэр зэхуэсхьэсыну а жылэм илъэс 15 ипэкIэ сыщагъэкIуами, къуажэ администрацэм и Iэтащхьэм япэу сызыхуигъэзахэм ящыщт БетIал. Тхыдэр иригъэдж къудей мыхъуу, хэкупсэ нэсу куэдым къалъытэ Гумэр хъуащ а адыгэ къуажэжьым къикIуа гъуэгуанэмкIэ щIэнгъуазэ пэлъытэ. Аращ а нэхъыжьыфIыр щIыналъэм, къыщалъхуа къуажэм къыщызэрагъэпэщ зэхуэсышхуэхэм щIрагъэблагъэр, и гупсысэхэмрэ Iуэху еплъыкIэхэмкIэ цIыхухэм ядэгуашэмэ яфIэигъуэу.
Гумэ БетIал и ныбжьыр иджыблагъэ илъэс 90 ирикъуащ. Къыщалъхуа махуэм и пэ къихуэу, нэхъыжьыфIыр и пхъурылъ-хур и гъусэу къедгъэблэгъащ «Адыгэ псалъэм» и хьэщIэщым икIи и гъащIэ гъуэгуанэм тедгъэпсэлъыхьащ.
— Си сабиигъуэр IэфIу щытауэ е щIалэгъуэ дахэ сиIауэ жысIэфынукъым. Илъэси 10 фIэкIа симыныбжьу ди адэр дунейм ехыжри, зым нэхърэ адрейр нэхъ цIыкIуу анэм бынитху дыкъыхуэнащ. Зауэм и пэ къихуэ зэмант ар. Абы щыгъуэ хьэзабу, гугъуехьу дгъэвам ущIэмыупщIэ, — БетIал и гукъэкIыжхэм апхуэдэу хашэж и сабиигъуэм. — Адэ тщхьэщымытыжми, «адэ-анэ ягъэсакъым» зы махуи зыхужедгъэIакъым. Ди анэм и жагъуэ тщIакъым, къылъыкъуэкIа гугъуехьыр зэрыдэдгъэпсынщIэ-ным дыхущIэкъуа мыхъумэ.
Жантемыррэ Дыщэнэрэ куэдрэ зэдэпсэуну Тхьэм къахуиухатэкъым. Я бын цIыкIухэр ныкъуэпIрэ ныкъуэгъасэу къызыхуэна анэ тхьэмыщкIэм мащIэкъым и фэм дэкIар. ДэIэпыкъуэгъуу иIэхэм ящыщт сабийхэм я нэхъыжь Джатэгъэжьрэ абы къыкIэлъыкIуэ хъыджэбз закъуэ Танзилрэ. Абыхэм Дыщэнэ зыщIагъакъуэрт, зэрахузэфIэкIкIэ: унагъуэ Iуэхур дащIэрт, псыхьэ хуэкIуэрт, я анэкъилъху нэхъыщIэхэу Наурбий, БетIал, Гъэзалий сымэ якIэлъыплъырт. Куэд дэмыкIыу унагъуэм аргуэру гуауэшхуэ къихъуащ. Быным я ку- рыт Наурбий сымаджэ хъури, уз бзаджэм ихьащ. Анэ тхьэмыщкIэм и дежкIэ ар гуауэу щыIэм я нэхъ хьэлъэт… АрщхьэкIэ, сыт ищIэнт? Абы и бгыр щIикъузэри, псэуным пищащ: адрей сабииплIыр къэгъэтэджын, гъащIэм лъэ быдэкIэ хэгъэувэн хуейтэкъэ?
БетIал фIы дыдэу ещIэж Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэр. Абы зэрыжиIэжымкIэ, зауэр екIуэкIыу, езым 7-нэ классыр къиухауэ, выгу къратурэ ди гъунэгъу Старэ Шэрэдж къуажэм ныбжьыщIэ гуп ягъакIуэу щытащ ягъэлэжьэну. Илъэс 13 — 15-хэм ит ныбжьыщIэхэм Шэрэджыпсым чы-бжэгъу ирашалIэрт, псыр къиумэ, телъ лъэмыж закъуэр трихынкIэ шынагъуэ щыIэти. Ар чий ящIырт, лъэмыж лъакъуэм ирапхырти, мывэ изу IуакIутэрт, жыг, къуацэ-чыцэ кърихьэххэр лъэмыж лъакъуэм зэран хуэмыхъун хуэдэу.
— Нэмыцэр ди къуажэм дэсащ махуэ 67-кIэ. Дахужа нэужь, аргуэрыжьти, выгур къыдатыжри, колхозым дыщылэжьащ. Дэ дымыщIа лэжьыгъэр укIуэдыж — тIэнри, сэнри, къитхъри, мэкъуауэнри. Псори дэрат зи пщэ дэлъыр — зи Iэпкълъэпкъыр зэрымыубыда ныбжьыщIэхэм, цIыхубзхэм, лIыжь-фызыжьхэм, — игу къегъэкIыж нэхъыжьыфIым. — Зэи сигу икIыжынукъым зауэр щиуха махуэр. Абы теухуа хъыбарыр япэу жылэм къыдэзыхьар си къуэш нэхъыжь Джатэгъэжьт. Ар абы щыгъуэ къулыкъу иIыгъыу къуажэ советым щылажьэрт. ЖысIэну сыхуейщ: ди къуажэшхуэм дэсхэм ящыщу Джатэгъэжьщ япэу щIэныгъэ зэзыгъэгъуэтауэ щытар.
Шынэхъыжьым и щапхъэр зи гъуэгугъэлъагъуэ БетIал гъэсэныгъэ екIу зэрыхэ-лъым къыдэкIуэу, еджэнми ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэригъэхьэрт. IэщIагъэлIхэр дэнэкIи щызэпэубыдати, 9-нэ классыр фIы дыдэу къэзыуха ныбжьыщIэр школым къагъэнэжащ пэщIэдзэ классхэр иригъэджэну. Абдежым къыщыщIидзащ Гумэ БетIал и егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэр. А IэнатIэм гурэ псэ- кIэ илъэс 40-м щIигъукIэ пэрытащ БетIал. Дзэ къулыкъум щраджа илъэсхэм я закъуэщ ар егъэджэныгъэм зэрыхэмытар. Хэкум хуищIапхъэ а къалэныр щIыхь пылъу зэфIихыу, дзэм къикIыжа нэужь, БетIал школым увыжащ. Иджы абы и мурадт фIыуэ илъэгъуа IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ куу зригъэгъуэтыну. Ар зригъэхъулIащ щIалэ жаным. Зэрылажьэм хуэдэури абы къиухащ педучилищэр, иужькIэ КъБКъУ-м тхыдэмкIэ и къудамэми ехъулIэныгъэ иIэу щеджащ. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэ IэщIагъэлIым адэкIэ дзыхь къыхуащIащ щIэблэр тхыдэмкIэ, обществоведенэмкIэ, итIанэ совет къэралым и лъабжьэмрэ и хуитыныгъэмкIэ предметхэмкIэ иригъэджэну.
Псыгуэнсум и зы щIэблэкъым Гумэм щIэныгъэ зритар. БетIал и гъэсэну щыта-хэм жаIэжу зэрыщытамкIэ, ар ныбжьыщIэхэм ядэлажьэрт, и предметхэр къагуригъэIуэхукIэ, зэпымыууэ яжриIэрт: «ФымыщIэмкIэ, къывгурымыIуэмкIэ фыкъызэупщI. Унэм фымыкIуэж, дызэджар фи акъылым къимыубыдауэ». Я егъэджакIуэ Iэзэм, ущиякIуэ гумызагъэм и жыIэм фIэкIыртэкъым ныбжьыщIэхэри, абыхэм яфIэгъэщIэгъуэну, дихьэхыу зрагъащIэрт Гумэм къарит дерсхэр.
— ИпэжыпIэкIэ жыпIэнумэ, къуажэдэс ныбжьыщIэхэм ди дежкIэ тынштэкъым обществоведенэр. Абы химиери, биологиери, физикэри, географиери, тхыдэри, астрономиери, философиери щызэхэухуэнати, уеблэмэ школакIуэ нэхъыфI дыдэ- хэм «тху» къыщахьыфыр зэзэмызэт, — жаIэ БетIал иригъэджахэм. — А предмет гугъур псоми къызэрыдгуригъэIуэным хущIэкъурт БетIал: урок зэIуха къызэригъэпэщырти, псори абы дыхишэрт.
Республикэм, къэралым, дунейм щекIуэкI Iуэхугъуэ псоми фIы дыдэу щыгъуа- зэ егъэджакIуэм, хабзэ хъуауэ, пщэдджыжь къэс политикэ хъыбарыщIэхэмкIэ иублэрт дерсхэр. Дунейм щызекIуэ Iуэхугъуэхэм, къэралхэм яку дэлъ зэхущытыкIэхэм ныбжьыщIэхэр щыгъуазэ хуищIурэ, абыхэм я зэхэщIыкIыр нэхъ куу, я къэухьыр нэхъ ин щIыным хущIэкъурт егъэджакIуэр. Апхуэдэу и предметхэм дригъэхьэхырт школакIуэхэр. Школыр къэзыуххэм ящыщу БетIал иригъэджахэр адрейхэм къахэщырт ябгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ. Абыхэм ящыщ куэд политикэмкIэ лектор, пропагандист хьэзыру къалъытэрт.
Зэманыр кIуэхукIэ, БетIал и гъэсэнхэм нэхъри зыхащIэ я ущиякIуэ гумызагъэм къахуищIам уасэ зэримыIэр. Ахэр ирогушхуэ, иропагэ зи IэщIагъэм хуэпэжу къэгъуэгурыкIуа апхуэдэ цIыху телъыджэм зэрыригъэджам, гъащIэ гъуэгуанэ зэрытригъэувам. Абыхэм ящыщ куэд ноби и кIуэгъужэгъущ Гумэм. Абы иригъэджахэм зы Iэмали благъэкIыркъым я унэтIакIуэм и гуапэ ящIын щхьэкIэ. Апхуэдэхэм деж БетIал къэщIэрэщIэж хуэдэщ. Пэжу, сыт егъэджакIуэм и дежкIэ нэхъыщхьэ ды- дэу къанэр, лэжьыгъэм къыпэрыкIыжа нэужь? Иригъэджахэм я гулъытэмрэ лъагъуныгъэмрэщ.
— Си гъэсэну щытахэм ящыщ куэд си лъагъуэм ирикIуащ, тхыдэм гу хуезгъэщIри. Абыхэм саIущIамэ, IэплIэкIэ сыкърахьэкIыным хуэдэщ. Куэдрэ сигу къокIыж си еджакIуэ нэхъыфIхэм ящыща, иужькIэ щIэныгъэхэм я доктор хъуауэ, ди республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зым и ректору илъэс куэдкIэ лэжьа Жэрыкъуэ Борис. Абы хуэдэу щIэныгъэлI цIэрыIуэ, IэщIагъэлI Iэзэ, къулыкъу ин зыIыгъ хъуа си гъэсэнхэр куэд мэхъу, — гушхуэныгъэ хэлъу жеIэ Гумэм. — Псом хуэмыдэу сэ дэрэжэгъуэ къызет абыхэм я нэхъыбэм унагъуэ дахэ зэраIэм, зэрынасыпыфIэм, цIыхугъэ яхэлъу зэрыпсэум. Си щхьэр лъагэу сагъэлъагъуж абыхэм — къысщIэмыупщIэу, махуэшхуэхэм къызэмыхъуэхъуу, чэнджэщэгъу самыщIу зэи къамыгъанэми ярейщ. Нэхъыщхьэращи, я хэкур, щалъхуа я жылэжьыр фIыуэ ялъагъуу, хэкупсэ яIуту къэхъуащ ахэр. Иджы къащIэхъуэ щIэблэхэри абыхэм хуаущий.
Къыхэгъэщыпхъэщ езы БетIали и гуа- щIэ куэд зэрырихьэлIар Псыгуэнсум и тхыдэ гъуэгуанэр джыным, зэфIэгъэувэжыным. Тхыдэ хьэлэмэт зиIэ и къуажэр гъащIэм и лъэныкъуэ куэдкIэ пашэу къызэрыгъуэгурыкIуам ирогушхуэ ар. БетIал зэрыжиIэмкIэ, жылэр яхэхуауэ щытащ колхозыр щызэгухьа дыдэм щыгъуэ, хозяйствэ нэхъыфIхэр ягъэбелджылыну къэралым щрагъэкIуэкIауэ щыта зэпеуэм пашэ щыхъуахэм. Псыгуэнсум 7-нэ увыпIэр хуагъэфэщауэ щытащ. Абы теухуа тхылъ гъэщIэгъуэни и уней библиотекэм хэлъщ БетIал, «Аул Псыгансу» фIэщыгъэр иIэу. Апхуэдэ хъыбар хьэлэмэт куэдым фIыуэ щыгъуазэ Гумэм деж мызэ-мытIэу еблэгъащ Псыгуэнсу дэлъ хъыбарыжьхэр ятхыжыну зи мурад щIэныгъэлIхэр. Апхуэдэхэт, къапщтэмэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Нало Заур, Гъут Iэдэм, ЦIыпIынэ Аслъэн сымэ.
НэхъыжьыфIыр иропагэ я къуажэм къыдэкIа цIыху цIэрыIуэхэм. Абы зэрыжиIэмкIэ, нобэрей щIэблэм ящыгъупщэ хъунукъым дяпэ итахэр, абыхэм къызэранэкIа Iэужь дахэхэр. Апхуэдэ я къуажэгъу цIэрыIуэхэм ятеухуа тхыгъэ куэд БетIал и къалэмыпэм къыпыкIащ. Ахэр щIэх-щIэхыурэ къытохуэ ди республикэм къыщыдэкI газетхэмрэ журналхэмрэ.
ГъащIэ гъуэгуанэ купщIафIэ къикIуащ Гумэ БетIал, IуэхугъуэфI куэди зэфIихащ. И гъащIэр тыхь зыхуищIа егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм и зыужьыныгъэм хилъхьахэм папщIэ IэщIагъэлI щыпкъэр куэрдэ ягъэпэжащ къэрал дамыгъэхэм- кIэ, къратащ щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр. А псом нэхърэ абы егъэнэхъапэ щIэблэ узыншэ къызэрыщIэхъуар. Нэхъыжьы-фIыр пщIэ иIэу нобэ яхуэпсэущ и бынхэм, абыхэм къалъхужахэм. Абы и жьауэр куэдрэ ящхьэщремыкI Гумэхэ я унагъуэм.
КЪАРДЭН Маритэ.
Гъэсэныгъэ
И IэщIагъэр и щIэщыгъуэу
Сабий гъэсакIуэр цIыху насыпыфIэщ, сыту жыпIэмэ абы и лэжьыгъэр епхащ псэкIэ къабзэ, дунейр зыфIэхьэлэмэт цIыкIухэм. ГъэсакIуэ IэщIагъэм гъунапкъэ иIэкъым. И нэIэ зытет цIыкIухэм я дежкIэ ар анэ етIуанэщ. Апхуэдэу и IэнатIэм пэрытщ Мэрзей (Жыласэ) Заринэ. Ар илъэс зыбжанэ хъуауэ гъэсакIуэу щолажьэ Налшык дэт прогимназие №41-м.
Аруан щIыналъэм хыхьэ Къэхъун къуажэм 1992 гъэм къыщалъхуащ Заринэ. Жылэм дэт курыт школ №2-м и ебгъуанэ классыр фIы дыдэу къэзыуха хъыджэбзыр лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и педколледжым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм.
— БалигъыпIэ сиувэу IэщIагъэ сщIыну си мурадымкIэ си адэ Задинрэ си анэ Анжелэрэ защыхуэзгъэзам, абыхэм къызжаIауэ щытащ: «Унагъуэ зырызых- хэ къыхэкIа сабийхэр гурэ псэкIэ зыхэпщIэрэ зэбгъэдэIуэфыну къыпщыхъумэ, гъащIэм къащыхуэщхьэпэжын чэнджэщрэ щапхъэрэ пхуэгъэлъэгъуэну укъигъэгугъэмэ, бдыдоIыгъ уи мурадыр», — игу къегъэкIыж Заринэ. — Апхуэдэ ущие псалъэхэр гурэ псэкIэ зыхэсщIащ сэ икIи ахэр си гъуэгугъэлъагъуэу егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм сыхыхьэным тезухуауэ щытащ.
Студент илъэсхэр купщIафIэу ирихьэкIащ Заринэ. Еджэным щIыгъуу, штатым хэмыт корреспонденту ар щылэжьащ щIыналъэ радиомрэ телевиденэмрэ. А унэтIыныгъэхэр хъарзынэу къехъулIэми, хъыджэбзым мурад ищIащ и псэр зыхуеIэ егъэджакIуэ, гъэсакIуэ IэщIагъэхэм и гъащIэр триухуэну. Апхуэ-дэуи хъуащ. «Адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ» IэщIагъэр иIэу Заринэ колледжыр 2011 гъэм къиуха нэужь, ар гъэсакIуэу уващ къалащхьэм и 41-нэ прогимназием. А лэжьыгъэм щIыгъуу садыр зэпха школми илъэс зыбжанэкIэ адыгэбзэр щригъэджащ.
ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ пщащэр абдеж къыщыувыIакъым. Зэрылажьэм хуэдэурэ абы ехъулIэныгъэкIэ къиухащ Адыгей къэрал университетым и педагогикэ къудамэр.
Зи IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта Заринэ бгъэдэлъ зэфIэкIхэр къигъэлъагъуэу пэрытщ и IэнатIэм. Абы къызэрилъытэмкIэ, унагъуэм къыкIэлъыкIуэу сабийм и гъащIэр зэтезыгъэувэхэм ящыщщ гъэсапIэр, еджапIэр. Адэ-анэм гъащIэм щаIэ фIыгъуэ нэхъ лъапIэ дыдэр — я быныр — дзыхь зыхуащIхэм ящыщщ сабий гъэсакIуэр. Абыхэм уадэлэжьэфын щхьэкIэ, сабийхэр уи нэ-уи псэу, дэтхэнэми бгъэдыхьэ-кIэ щхьэхуэ къыхуэбгъуэтыфу улэжьэн хуейщ. Апхуэдэущ и IэнатIэр зэрырихьэкIыр Мэрзейм. Ар жыджэру хэтщ прогимназием щекIуэкI лэжьыгъэ псоми, и гъэсэнхэри езыри щIэх-щIэхыурэ хохьэ зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм. Абыхэми увыпIэфIхэр къыщехь, фIыщIэ, щытхъу тхылъхэмкIэ ягъэпажэ.
— Сабийхэм я махуэр гъэщIэгъуэну, купщIэ хэлъу ирахьэкIыным сыхущIэкъуу, дэтхэнэ адэ-анэми я сабиймкIэ ягу мыныкъуэу сызэрылэжьэным иужь ситу изохьэкI IэнатIэр. «Нобэ сщIамкIэ сы- арэзыщ», — жысIэу си гур утIыпщауэ ма-хуэр щызухкIи, пщэдейрей махуэр цIыкIухэм гукъинэж зэрахуэсщIыныр си гупсысэхэм хэтщ. Си лэжьыгъэр фIыуэ солъагъу, абы зэи сытезашэркъым, махуэ къэс нэхъ щIэщыгъуэ сщыхъу мыхъумэ, — жеIэ Мэрзейм. — КъызэрыслъытэмкIэ, ар фIыгъуэшхуэщ: лэжьыгъэ IэнатIэм гукъыдэж уиIэу упэрыхьэрэ узыхуэарэзыжу унагъуэм уекIуэлIэжыныр.
Унагъуэ дахэ цIыкIуи иIэщ Заринэ. Ар Мэрзейхэ я нысэщ. И щхьэгъусэ Алимрэ абырэ я къуэ цIыкIу Елдар адэшхуэ-анэшхуэм я гъэфIэнщ. А сабийм и на- сып куэд зэщхьэгъусэхэм ялъагъуну, Заринэ и зэфIэкIхэм адэкIи хигъэхъуэ- ну, и мурадхэмрэ и хъуэпсапIэхэмрэ къехъулIэну ди гуапэщ.
ТАМБИЙ Заремэ.
Фэеплъ
Маринэ и вагъуэр ужьыхыжами…
ЦIыхур фIым хуэзыущий, абы и акъылым зиужьыным къару езыхьэлIэ дэтхэнэ зыми пщIэшхуэ хуэфащэщ. А къалэнхэм къызыхуэтыншэу япэлъэщу, щIэблэм гъэсэныгъэ екIурэ щIэныгъэ куурэ зэраритыным и къаруи и зэмани емыблэжу хущIэкъуу илъэс 25-кIэ лэжьащ Семэн (Шыд) Маринэ Мухьэжыр и пхъур. 2018 — 2019 гъэ еджэгъуэщIэм и пэщIэдзэм дунейм ехыжащ Маринэ. Псэужамэ, мы махуэхэм абы и ныбжьыр илъэс 49-рэ ирикъунут…
Старэ Шэрэдж дэс куэдым иджыри я нэгу щIэтщ а фокIадэ махуэр. Хъыбар гуауэр зэхэзыха дэтхэнэри гурэ псэкIэ хуэщыгъуэрт Маринэ. Гузэвэгъуэр зылъэIэса унагъуэм ар дагъэпсынщIэну къекIуэлIат Семэным и лэжьэгъухэри, ныбжьэгъухэри, илъэс зэхуэмыдэхэм иригъэджахэри, иджырей и гъэсэнхэри, абыхэм я адэ-анэхэри. ЕгъэджакIуэ Iэ-зэм, цIыху щыпкъэм, жылагъуэм пщIэрэ щIыхьрэ щызиIэу псэуа бзылъхугъэ цIыкIум и жэнэзым дэтхэм абы псалъэ гуапэ хужаIэрт: «ЦIыху пэжу, Iущу, щыпкъэу, гуапэу дунейм тетащ. ЕгъэджакIуэ хьэлэмэтт. ЗдэкIуам Тхьэм щигъэтынш»… Бзылъхугъэ цIыкIум жылэм пщIэрэ щIыхьу щиIар нэрылъагъу дыдэ хъуат а махуэм.
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм зэрыцIыкIурэ щIэхъуэпсырт Маринэ. Къуажэм дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, а гурылъыр зи гъуэгугъэлъагъуэ пщащэр Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щIэтIысхьащ икIи «пэщIэдзэ классхэм я егъэджакIуэ» IэщIагъэм хуеджащ. Студент илъэсхэр псынщIэу блэкI- ри, щалъхуа къуажэм 1990 гъэм къигъэзэжащ Маринэ икIи лэжьэн щыщIидзащ Старэ Шэрэдж дэт курыт школ №1-м. Япэ илъэсхэм щегъэжьауэ абы зыкъигъэлъэгъуащ акъыл жан, гулъытэшхуэ зиIэ гъэсакIуэу, егъэджакIуэу. Зэрынабдзэгубдзаплъэр, нэхъыжьхэм я щапхъэм зэрытетыр, Iуэхум куууэ зыхигъэгъуэзэну зэрыхущIэкъур къыхуэсэбэпащ Маринэ лэжьыгъэм щIэхыу хуэIэижь хъунымкIэ. Абы и дерсхэр къызыхуэтыншэу зэхэгъэуват, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм и мардэ псори къыщылъытауэ.
Зы илъэсым нэхърэ къыкIэлъыкIуэм лэжьыгъэм нэхъ хуэIэзэ хъууэрэ екIуэкIащ Маринэ. ЕгъэджакIуэфIу къызэралъытэм и щыхьэту, школым и унафэщI-хэм абы куэдрэ дзыхь къыхуащIырт щIыналъэпсо мыхьэнэ зиIэ дерсхэр иригъэкIуэкIыну. Апхуэдэ дзыхьыр зэригъэпэжыным, къыдэлажьэхэмрэ адэ-анэхэмрэ, и гъэсэнхэм къыхуаIэ пщIэмрэ нэмысымрэ зэрыхигъэхъуэным хущIэкъуу, егъэджэныгъэм и Iэмал пэрытхэр къигъэсэбэ- пу и лэжьыгъэр дапщэщи ирихьэкIащ абы. Маринэ къыхилъхьэ жэрдэмыщIэ-хэр даIыгъырт школым и унафэщI Алборэ Аслъэни абы и къуэдзэхэми. Иригъэдж предметхэм хэлъ щхьэхуэныгъэхэм трищIыхьу, зыдэлажьэ сабийхэм яIэ зэфIэкIымрэ я гупсы- сэм къызэщIиубыдэфым- рэ къилъытэу и дерсхэр иухуэрт егъэджакIуэ Iэзэм. ПэщIэдзэ классхэм я егъэджакIуэ пашэр и зэфIэкIхэмкIэ, и Iуэху зехьэкIэ пэрытымкIэ ядэгуашэрт къыдэлажьэхэм, егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэми яхуэщхьэпэн чэнджэщхэр яритырт. Маринэ и гъэсэнхэр езым хуэдэу жыджэру, щIэныгъэщIэхэм я лъыхъуакIуэу, къэхутакIуэ ныбжьыщIэхэу къэхъурт. А псори абыхэм къахуэсэбэпыжырт пэщIэдзэ классхэр къаухыу класс нэхъыжьхэм щIэтIысхьа нэужь. ЕгъэджакIуэ Iэзэм сабийхэр къызэрыдихьэхыр бгъэдэлъ щIэныгъэм и закъуэтэкъым, атIэ и хьэл-щэн зэпIэзэрытымкIи, дахэу зэрыпсалъэмкIи цIыкIухэр итхьэкъурт, еджэным хуэпабгъэу зэригъэсэным яужь иту.
Лэжьыгъэ IэнатIэм апхуэдэ ехъулIэныгъэфIхэр щызыIэрызыгъэхьэ бзылъхугъэм унагъуэ дахэкIи Тхьэр къыхуэупсат. Маринэ щхьэгъусэ хуэхъуат жылэм пщIэ щызиIэу дэс Семэнхэ Iэуесрэ ФатIимэрэ я къуэ Руслан. Бзылъхугъэ щIыкIафIэ цIыкIур, хьэл-щэн дахэр зыхэлъыр, акъылыфIэр, гуапэр, зыхэхуа унагъуэм занщIэу фIыуэ къалъэгъуащ икIи унагъуэр ухуэнымкIэ сэбэпышхуэ къыхуэхъуащ. Маринэ и анэ Римми гузэгъэгъуэ игъуэ-тат и быниплIым я пажэ хъыджэбзым пIэщхьагъ тынш зэригъуэтам папщIэ. Маринэрэ Русланрэ къащIэхъуащ щIалитI: Рустамрэ Ислъамрэ. Абыхэм лъэпкъ гъэсэныгъэ, щIэныгъэ нэхъыщхьэрэ IэщIагъэрэ ирагъэгъуэтащ зэщхьэгъусэхэм. ГъащIэм, быным хуаIэ хъуэпсапIэхэр зрагъэхъулIэным я гупсысэхэр траухуауэ, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу зэдэпсэурт унагъуэ дахэр, арщхьэкIэ… Я бынхэм я гуфIэгъуэ илъагъуну хунэсакъым Маринэ дахэ. Уз бзаджэр къеуалIэри, зы илъэс нэхъ мысымаджэу, 2018 гъэм дунейм ехыжащ.
ФIыуэ плъагъу цIыхур зэрыщымыIэжым щIэх уесэркъым. Абы уи гъащIэм щиубыду щыта увыпIэр нэщI мэхъури, а щыщIэныгъэр гурэ псэкIэ бгъэвын хуей мэхъу. Ар зымыгъэунэхуа куэд къытхэткъым нэхъыжьхэм. Ар зыхащIащ Маринэ къызыхэкIа Шыдхи унагъуэ щиухуа Семэнхи. А унагъуэхэм я нэхъыжьхэм, Маринэ и щхьэгъусэм, къыщIэна и бынхэм гуауэр псынщIэ ящыхъуну долъаIуэ. Маринэ и ужьыр махуэ яхурырехъу абыхэми, ар зыцIыхуу щытахэми, иригъэджахэми. Я ехъулIэныгъэхэмкIэ Маринэ и псэр ягъэгуфIэу узыншэу ирепсэу.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
Школ хъыбархэр
Мазаем яублэ
9-нэ классыр къэзыуххэм папщIэ мы гъэм екIуэкIыну къэпщытэныгъэхэр яублэнущ мазаем и 13-м. А махуэм ныбжьыщIэхэр пхыкIын хуейщ урысыбзэмкIэ жьэрыIуатэу екIуэкIыну къэпщытэныгъэм. УФ-м Егъэджэныгъэ IэнатIэм кIэлъыплъынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIапIэм хъыбар къызэритамкIэ, абы хэтынухэм лъэIу тхылъхэр ятын хуейщ щIышылэм и 30 пщIондэ.
Зи гугъу тщIы зачётыр ехъулIэныгъэкIэ зэфIэзымыхыф еджакIуэхэм хуитыныгъэ яIэнукъым гъэ еджэгъуэм и кIэм деж ятыну къэрал экзаменхэм хэтыну. А махуэм сымаджэныгъэкIэ е пщIэ зыхуэпщI хъуну нэгъуэщI щхьэусы-гъуэ хэхакIэ къримыхьэлIэфахэм папщIэ зачётыр къызэрагъэпэщыжынущ гъатхэпэм и 13-мрэ накъыгъэм и 6-мрэ.
Къэпщытэныгъэм къыщыгъэлъэгъуа лэжьыгъэхэм хухахыр ику иту дакъикъэ 15-щ. Зи узыншагъэм сэкъат иIэхэм зэман нэхъыбэ иратынущ, дакъикъэ 30-м нэсу. А зэманым къриубыдэу еджакIуэм предметымкIэ епсэлъылIэнущ егъэджакIуэр икIи иубзыхунущ ар къэпщытэныгъэм зэрыпэлъэща щIыкIэр.
БЖЭIУМЫХ Къан.
Псалъэжьхэр
Гупсысэм и кхъуафэжьей
Тхылъыр гупсысэм и кхъуафэжьейщ.
ТхылъыфIыр зи щIалэгъуэм и унэтIакIуэщ, зи жьы хъугъуэм и ныбжьэгъуфIщ.
Тхылъыр къыбгурымыIуари укъемыджари зыщ.
Еджэным кIасэ иIэкъым.
Еджауэ щIегъуэжа щыIэкъым.
Зи нэхъыжь едаIуэ и Iуэху мэкIуатэ.
УмыщIэм ущIэупщIэныр емыкIукъым.
ЩIэныгъэ лей хъуркъым.
ЩIэныгъэншагъэр мыгъуагъэщ.
ЩIэныгъэ зимыIэр нэфым хуэдэщ.
ЩIэныгъэ куум пэлъэщыфын къару щыIэкъым.
IэщIагъэ зиIэм Iэужь иIэщ.
Iуэху щхьэпэ
Адэ-анэхэми ныбжьыщIэхэми я сэбэп хэлъу
Налшык къалэ администрацэм егъэджэныгъэмкIэ и департаментым иджыблагъэ зэхуэс щхьэпэ къыщызэрагъэпэщащ. Ар теухуауэ щытащ 2019 гъэм щыIэну Зыуэ щыт къэрал экзаменхэр зэрекIуэкIынум хэлъ щхьэхуэныгъэхэм. Абы ирагъэблэгъащ мы гъэм курыт школыр къэзыух ныбжьыщIэхэмрэ абыхэм я адэ-анэхэмрэ.
Зэхуэсым кърихьэлIащ КъБКъУ-м еджапIэ нэхъыщхьэм щIэтIысхьэным хуэгъэхьэзырынымкIэ и IэнатIэм и унафэщI Къэрашэ Аксанэ, а еджапIэ нэхъыщхьэм хэт Школ академие цIыкIум и унафэщI Насып Артур, университетым и социально-гуманитар институтым и пашэ Тэмазэ Муслъим сымэ. Ар къызэIузыха Бэрокъуэ Эдуард, егъэджэныгъэмкIэ къалэ департаментым и унафэщIыр, къытеувыIащ мыгъэрей къэпщытэныгъэхэм хэлъ щхьэхуэныгъэхэмрэ абыхэм щызекIуэ хабзэхэмрэ.
АдэкIэ ныбжьыщIэхэмрэ адэ-анэхэмрэ зыхуагъэзащ КъБКъУ-м къикIа IэщIагъэлIхэм. Ахэр зэпкърыхауэ тепсэлъыхьащ зи лIыкIуэ еджапIэ нэхъыщхьэм, институти 9-рэ зы факультетрэ къызэщIэзыубыдэм, щызэбгъэгъуэтыфыну IэщIагъэхэм.
Хьэлэмэту икIи купщIафIэу екIуэкIащ зэIущIэр. Абы и кIэухыу IэщIагъэлIхэм жэуап иратащ адэ-анэхэмрэ еджакIуэхэмрэ зыгъэпIейтей упщIэхэм.
ТЕМЫР Дисанэ.
Адыгэхэр адыгэбзэ хъуей?
Ди къэкIуэнур елъытащ
Хуабжьу щхьэпэщ ди анэдэлъхубзэмкIэ къыдэкI «Адыгэ псалъэ» газет закъуэм къыхилъхьа иужь- рей рубрикэр, «Адыгэхэр адыгэбзэ хуей?» фIэщыгъэр зиIэр. Нэхъ мащIэ дыдэрауэ абы цIыху куэд иригъэгупсысынщ адыгэбзэм иIэ иджырей щытыкIэм. Сызэригу-гъэмкIэ, газетым кърихьэжьа псалъэмакъым къыхыхьэнущ ди лъэпкъым и къэкIуэнум ирипIейтей цIыхухэр, я ныбжьи, IэщIагъи, щIэныгъи емылъытауэ.
Сэ илъэс 40-м щIигъуауэ адыгэбзэр щызогъэдж Прохладнэ щIыналъэм хыхьэ Солдатскэ урыс жылэм дэт курыт школым. А зэманым къриубыдэу сэ слъэгъуащ ди бзэр зи псэу къэзылъытэ ныбжьыщIэхэри, абы хуэмеиххэу зыбжхэри. Уи анэдэлъхубзэр Iумпэм пщIыжыныр си щхьэ къысхуигъэтIасэркъым. Ар сабийхэм я закъуэ ялажьэкъым. Куэдрэ дро-хьэлIэ ди анэбзэмкIэ я бынхэм епсэлъэну хуэмей адэ-анэхэми. СызэреплъымкIэ, апхуэдэхэм я гупсысэр хунэсу къыщIэкIынкъым анэдэлъхубзэм и IэфIагъым пэIэщIэ ящIа я бынхэм адэкIэ къапэплъэр зыхуэ-дэм. Бзэр зымыщIэр лъэпкъым пэIэщIэ мэхъу, сыту жыпIэмэ анэдэлъхубзэмкIэ къэIуэта псалъэм и къарур, IэфIагъыр псэкIэ зыхащIэркъыми.
Ди бзэр фIыуэ дымылъагъумэ, ар зыщыдгъэгъупщэмэ, ди лъэпкъым и къарур тIэкIу-тIэкIуурэ щIэкIуэсыкIынущ. Иджыпсту ди щIэблэм адыгэбзэм хуаIэ щытыкIэм куэд иIыгъщ. Аращ ди къэкIуэнур зэлъытар. Къэралым къыдигъэкI унафэ-хэм ятепщIыхьмэ, бзэр хъумэныр ар зей лъэпкъым и закъуэ и къалэну аращ. ИтIани, гугъэ къытхелъхьэ къытщIэхъуэ щIэблэм анэбзэр зыщIэну хуей куэд къазэрыхэкIым. Сэ сыщылажьэр урыс школ пэтрэ, си гъэсэнхэм мымащIэу яхэтщ адыгэбзэр зэзыгъэщIэну хуейхэр.
Уадыгэу уи адыгэбзэм ухуэмеижыныр — ар уи щхьэм, уи анэм, уи лъэпкъым пщIэ яхуумыщIыжу аращ. ИкIагъэ дыдэу цIыхум хэлъыфыну хьэлхэм ящыщщ ар. Псынэпсым хуэдэу къабзэ ди адыгэбзэм урипсалъэу, ар ди балигъхэми сабийхэми яIурылъу лъэпкъыр дыкъэгъуэгурыкIуэныр насыпу щыIэм йолъэгэкI. Апхуэдэ фIыгъуэм зэи дыщымы- щIэн Тхьэм дищI адыгэхэр.
НЭГЪУЕЙ Зое,
цIыхубэм щIэныгъэ
егъэгъуэтынымкIэ отличник.
Прохладнэ щIыналъэ
