ЩIалэгъуэ
Щапхъэ
Битокъу Науркъан
Ди «ЩIалэгъуэм» и хьэщIэщ зэманыр зейхэм ящыщ щIалэ ахъырзэман, адыгэ дунейм фIыуэ къыщацIыху артист, адыгэпсэ зиIэ, «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым и къэфакIуэ пажэ Битокъу Науркъан.
ЦIыху насыпым и къежьапIэр щалъхуа унагъуэрщ. Абы и лъэныкъуэкIэ зи насып щызхэм яхыубжэ хъунущ ди хьэщIэр. ЩIалэщIэм и адэ-анэр щэнхабзэм, къафэм и дунейм зи цIэр игъафIэхэм ящыщщ: Битокъу Аслъэнбэч КъБР-м и цIыхубэ артистщ, «Кабардинка»-м и балетмейстер нэхъыщхьэщ; «Кабардинка»-м илъэс куэдкIэ и солисткэу щытащ Битокъу Заремэ, иджыкIэ щIэблэр къафэм хуегъасэ. Я зэфIэкIым хуэдэу инщ зэщхьэгъусэхэм я унагъуэм илъ хабзэ дахэр, я бынхэм ирата гъэсэныгъэ екIур.
Науркъан къэфакIуэ къудейкъым, абы адыгэ Iуэхум хуэгъэпса проект гъэщIэгъуэнхэр гъащIэм хепщэ, хабзэр фIыуэ зылъагъу щIалэм гуп дахэ къызэригъэпэщауэ адыгэ хьэгъуэлIыгъуэхэр екIуу ирегъэкIуэкI. Пэжым ухуеймэ, лъэпкъ Iуэху (хьэгъуэлIыгъуэ) дэбгъэкIыныр жэуаплыныгъэшхуэщ, уи пщэ къыдалъхьар екIуу, гукъанэ къыхэмыкIыу зэфIэбгъэкIыныр тыншкъым, ауэ Науркъанрэ абы и «Уэредадэ» гупымрэ ар мыIейуэ къохъулIэ. Къафэр дамэ зыхуэхъуа щIалэщIэм а дамэ лъэщхэращ гугъуехь минхэм я къыр дзакIэм щызыхъумэр, лъэпкъ уэгум лъагэу щызыIэтыр.
Битокъу Науркъан и гупсысэ, Iуэху еплъыкIэ къэтщIэну етщIылIа псалъэмакъым и нэхъыщхьэхэр ди гуапэу фи пащхьэ идолъхьэ.
Си унагъуэр
— Си унагъуэм и гугъу щысщIкIэ си гъэсэныгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъауэ къэслъытэ цIыху щхьэхуэхэ-ри гулъытэншэу къысхуэгъэнэнукъым. Си адэ-анэр щIэх-щIэхыурэ ежьэн хуей зэрыхъум и фIыгъэкIэ адэшхуэ-анэшхуэхэм я деж къуажэм куэдрэ дыщыIэну къытхуихуэрт. Си адэшхуэхэр (лъэныкъуитIымкIи) щапхъэфI схуэхъуащ, ахэр дуней еплъыкIэ щхьэхуэ зи-Iэ адыгэлIт. ЦIыхухэм дадитI яIэмэ, сэ дадэ ещанэу Думэныщ Iэулэдин сиIащ. Ансамблым и зекIуэхэм сыкъыщыздащтэхэм деж абы сыбгъурытыну, жиIэхэм седэIуэну сфIэфIт. Езыми гулъытэ хэха къысхуищIырт, къызэлIалIэрт, адыгэ усэхэр, къуажэхьхэр, хъыбарыжьхэр къызжиIэрт.
Дауэдапщэм и фIыгъэкIэ
— Курыт еджапIэр къэзуха иужькIэ ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ институтым и культурологие къудамэм сыщIэтIысхьащ. Пэжыр жысIэнщи, школыр къыщызухам актёр IэщIагъэрат нэхъыбэу сызыщIэхъуэпсыр. Культурологие унэтIыныгъэм куэд къызэщIиубыдэу щыжаIэм, сытегушхуат. ИлъэситIкIэ очнэу седжауэ, Балъкъэр Къаз-бэч къызэригъэпэща «Хатти» ансамблым сыхыхьащ. Сценэ итыкIэ, фащэ щы- тIэгъэкIэ сезыгъэсар аращ. «Кабардинка»-м и художественнэ унафэщI Атэбий Игорь зы дауэдапщэ гуэ-рым сыщыхуэзауэ и деж сригъэблэгъащ, къызэплъри, итIанэщ ансамблым сыщыхыхьар. Апхуэдэурэ къекIэрэхъуэкIащ армыхъумэ, къэфакIуэхэм сахыхьэну мурад гъэтIыгъуа зэи сиIакъым.
Къафэм и къарур
— Къафэр куэду зэтепщIыкIыж къарущ. Сэ адыгэ къафэм пэсщIын щыIэкъым, псом хуэмыдэу «Уэркъ къафэм».
«Уэредадэм» и уэредадэщ
— Илъэс зыбжанэ ипэкIэ гупым хэтхэр езыр-езыру дызэхуэзэурэ уэрэдыжьхэр жытIэн щIэддзат, абы къыдэкIуэу хьэгъуэлIыгъуэхэм дыкIуэрт. Гупым цIэ щхьэ-хуэ диIэу дызэрыубыдын хуей щIэхъуами щхьэусыгъуэ иIэщ. Осетие Ищхъэрэ — Аланием илъэс къэс пшы-нэ еуэнымкIэ «Фандыр» зэпеуэ гъэщIэгъуэн щрагъэкIуэкI. Мис абы ди гупыр дыхэтыну тедухуати, цIэ гуэр димыIэу хъунутэкъым. Гупым ди япэ зэпеуэт ар, ауэ щыхъукIи япэ увы-пIэр къэтхьат. Дэ диIэщ уэрэдыпкъ зытх (ТеуныкI Альберт), макъамэтх студие къызэдгъэпэщауэ абы щолъащэ. ИджыкIэ куэдым фIыуэ ялъэгъуа «Дерхэ я къафэр» зытхыжар а щIалэращ.
Хабзэр джэгукъым
— Ди жагъуэ зэрыхъунщи, хабзэм мыхъумыщIэ хэзылъхьэ куэд щыIэщ. Дэ ди къалэнхэм хохьэ а къемызэгъхэр нэхъ мащIэ щIыныр. Псалъэм папщIэ, псоми ялъэгъуагъэнщ зэрышагъащIэхэм торт якъутэрэ ар зым адрейм жьэдилъхьэу-рэ ирагъэшхыу. ЕмыкIу дыдэт ар. Дэ видеонэтын кIэщI цIыкIухэр тетхыурэ Интернетым мызэ-мытIэу къитлъхьащ, ар зэрымыхъумыщIэм теухуауэ. Иджы апхуэдэу зыщIэр нэхъ мащIэ хъуащ. МыхъумыщIэр ерыскъыракъым, абы иращIэкI хабзэншагъэращ. Дэ ди къалэнщ а емыкIур Iэмал зэриIэкIэ нэхъ мащIэ тщIыну. Шэч хэмылъу, хьэгъуэлIыгъуэр зейм дэ дыпэувыфынукъым, ауэ емыкIур зэрыемыкIур къыгурыдгъэIуэн хуейщ.
ХьэгъуэлIыгъуэ гукъинэжхэр
— Нэхъапэм хьэгъуэлIыгъуэм лъэпкъхэм яхэлъ хабзэм и дахагъэр къыщагъэлъагъуэу щытамэ, иджы цIыхухэм я беягъэр утыку къыщрахьэ дауэдапщэщ ар. Сэ хьэгъуэлIыгъуэ куэдым сыщыIащ, цIыху зэмылIэужьыгъуэ, Iуэху зехьэкIэ хьэлэмэт Iэджэм сыхэплъащ, ауэ а псом ящыщу, хабзэм тету, я жыIэрэ я Iуэхурэ зэтехуэу сызыхэта, езгъэкIуэкIа, сэ езым IэфIу сигу къинэжахэм я гугъу сщIыну сыхуейт. Япэр Дыгулыбгъуей щыщщ, Къаныкъуэхэ я лъэпкъращ. Абыхэм я пщIантIэ сызэрыдыхьэу лъэпкъым я нэхъыжьым сызришалIэри псоми уна-фэ яхуищIат си жыIэ фIэ-мыкIыу, хьэгъуэлIыгъуэр ирагъэкIуэкIыну. Абы и фIыгъэкIэ гуфIэгъуэр зэгъэпэщауэ, къыкIэрыхуи къэгуви хэмыту, хабзэм и жыпхъэм тету едгъэкIуэкIат. ЕтIуанэу Джэрмэншык щыщу ЛIуп зэкъуэшхэм я хьэгъуэлIыгъуэ илъэс я зэхуакуу едгъэкIуэкIат. ДжэгуакIуэм и къалэнымрэ ар я гуфIэгъуэм щIрагъэблагъэ щхьэусыгъуэмрэ куэдым ящогъупщэри, щхьэж зыхуей лъэныкъуэмкIэ Iуэхур ириIуэнтIэкIыну яужь йохьэ. «Къебгъажьэр хабзэщ», — жыпIэу уигу къэкI псори адыгэ хьэгъуэлIыгъуэм кIэрыплъхьэ хъунукъым. Сыт хуэдэ Iуэхуми зы унафэщIщ иIэн хуейр, армыхъумэ, ар хьэгъуэлIыгъуэкъым, зэхэлъадэ-зэхэжыжщ зэрыхъунур.
Актёр IэщIагъэр
— Университетым сыщыщIэтIысхьам, актёр IэщIагъэм хузиIа гугъэмрэ еплъыкIэмрэ иджы зихъуэжащ. Нэхъ балигъ ухъухукIэ щIалагъэм и мэIухур токIуэтри, нэхъ нэ къабзэкIэ гъащIэм ухоплъэ. Сэри арагъэнщ къысщыщIар. Москва, Нью-Йорк сыкIуэу ак- тёр IэщIагъэм сыщыхуеджэну, абы сыщылэжьэну сыщIэхъуэпсырт хуабжьу. Иджы фIыуэ къызгуроIуэ а къалэ инхэр къызэрысхуэмыныкъуэр, абыхэм схуэдэ куэд ебэкIыу зэрыщыIэр. Къыпхуеинури, узыгъэлъэпIэнури уи лъэпкъымрэ укъызыхэкIамрэщ. Абы къыхэкIыу си Хэкум, си щIыналъэм сыщолажьэ, щысхузэфIэкIыр сощIэ. Уэрэдхэм я клипхэм, кинохэм я едзыгъуэ кIэщI цIыкIухэм, «Гуащэнагъуэ» фильм гъэщIэгъуэным Идар Темрыкъуэ и къуэм и ролыр згъэзащIэу сыхэтщ.
Уэрэдыжьыр
— Илъэс зыбжанэ и пэ «Уэрэдыжь» фIэщыгъэм щIэту проект езгъэжьауэ щытащ. НыбжьыщIэ 50 хуэдиз зэхуэсшэсщ, фащэкIэ тхуапэри пасэрей уэрэдыжьхэр жаIэу тетхауэ щытащ. Иджы абыхэм соплъыжри, ныкъусаныгъэ куэд солъагъу, ауэ а зэманым си къэухым къызэрихьым хуэдэу сщIауэ арат. А видеохэр Ютубым зэрислъхьэу мыарэзыхэр куэду къежьащ, ауэ щыхъукIи, Iуэхур щедгъажьэм цIыхухэм я чэнджэщ сыщIэупщIэу а Интернет дыдэмкIи защыхуэзгъазэм, зыми зыри жиIатэкъым. Лэжьыгъэр дунейм къытехьа иужь, зи чэнджэщ сыщIэупщIахэращ лэжьыгъэр хэзыутэну хущIэкъуари. Сэ къызгуроIуэ, си лэжьыгъэм ныкъусаныгъэ иIэнкIэ зэрыхъунур, ауэ сщIэр зэрымыхъур щыплъагъукIэ къызжепIэн хуейкъэ?
ЩIэблэр зыгъасэр…
НэгъуэщI щIыпIэ дыщIэIэбэн щыIэкъым, адыгэ фильм тепхыну гъунэжу сценарий бгъуэтынущ — ди тхы-дэм и дэтхэнэ Iуэхури фильмыпхъэ хьэлэмэтщ. Псом хуэмыдэу сэ сыщIохъуэпс адыгэ таурыхъ ди щIэблэм щхьэкIэ тесхыну. ЩIэблэр нобэ зыгъасэри зыгъэсэхъури телевизорыращ, ахэр я адэ-анэм зэрабгъэдэсым нэхърэ нэхъыбэу телевизорым йоплъ, абы къигъэлъагъуэращ щапхъэри щIапхъэри. А щхьэусыгъуэращ ди сабийхэм я нэхъыбэр урысыбзэкIэ псалъэу къыщIэтэджыр. ХэкIыпIэр сыт? ХэкIыпIэу тIу щыIэщ: дэ езым ди таурыхъхэр тет-хын хуейщ, и фIагъкIэ а цIыкIухэр зэплъым пумыдзыхыну, е, абыхэм фIыуэ ялъэгъуахэр адыгэбзэкIэ зэдзэкIыпхъэщ. Иужь Iэмалыр нэхъ тхузэфIэкIыну къысщохъу.
Уадыгэным къикIыр
— Япэ дыдэрауэ ар си дежкIэ узыхалъхуа лъэпкъыр бгъэпэжынырщ, уи къару къихь хуэпщIэнырщ, зы хьэл-щэным утету, зэпIэзэрыту упсэунырщ. Си дежкIэ зэщхьэщыкIыныгъэ иIэщ «Сэ сыадыгэщ!» — жыпIэнымрэ, «Ар адыгэщ!» — къыпхужаIэнымрэ. ЕтIуанэращ сэркIэ пэжыр.
Щомахуэ Залинэ.
Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
Хабзэм щыщщ
Унэишэ цIыкIу
Иужь зэманым унэишэри щауэишыжри зрагъэхьэлIэу зы пщыхьэщхьэм зэфIагъэкI зэрыхъурэ унэишэ цIыкIур абы къыкIэлъыкIуэ махуэм ящIу къаублащ. Мыбы нэхъыбэу хэтыр бзылъхугъэщ. НысащIэм и гуащэм Iэнэ къещтэ. Гъунэгъу, благъэ, Iыхьлы фызхэр Iэнэм бгъэдэсу, унэишэшхуэм ещхьу, ауэ уэредадэ хэмыту, нысащIэр фызхэм я пащхьэ кърашэри, гуащэмрэ нысэмрэ зэтохьэ. Гуащэм къищта Iэнэр техьэпщIэу арат. Иджы Iэнэ къудейкIэ щызэфIэмыкIыр нэхъыбэщ. КъищынэмыщIауэ, япэм техьэпщIэмрэ псалъапщIэмрэ щхьэхуэ-щхьэхуэу гуащэм ищIу щытамэ, иджы а тIури зэтрагъахуэ. ПсалъапщIэм щыгъуэ нысащIэ цIыкIум фыз гуэр (и нысэгъу нэхъыжь, гуащэм и шыпхъу нэхъыщIэ) псы фалъэ иIыгъыу бгъэдыхьэрти еупщIырт: «Мыр сыт зищIысыр?»- жиIэрти. НысащIэм, дауи жиIэрт: «Псыщ». Арати, я нысэр псэлъат. Абы щхьэкIэ хъуахъуэрт, нысащIэри хуит хъужырти и лэгъунэм яшэжырт.
Гуащэмрэ нысэмрэ зэрызэтехьам къикIыртэкъым а тIур щIэсу щауэр унэм къыщIыхьэ хъуну, ахэр щыри зэтехьэну. Абы иджыри зэман хуейт, икIи псори зэхьэлIар гуащэр арат. Ар хуей нэужькIэ и къуэри и нысэри зэтригъэхьэрт, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, езыр ятехьэрт. ЩIалэмрэ и нысэмрэ унэм я закъуэу зэрыщIэсыр ищIэу гуащэр ялъихьэрт. Абы щыгъуэми нысэр е щIалэр унэм къыщIэкIыну къежажьэмэ, гуащэм зэтригъэувыIэрт, ар ягъэ мыкIыну жиIэурэ. НэгъуэщI Iуэху лей, хьэмэрэ щыхьэт гуэрхэр абы хуейтэкъым. Ахэр щызэтехьэм и деж дыхьэшхэнхэри къэхъурт. Ди зы нэхъыжь, Куэшмэн Къарэ, зэрыжиIэжамкIэ абы я хьэгъуэлIыгъуэр дахри илъэс нэблагъи дэкIыжат, ахэр зэтемыхьэурэ. ЛIым Iуэху иIэу е шхэну унэшхуэм къыщIыхьэжынумэ, япэ- щIыкIэ бжэр дамэдазэ ищIырти къыщIэплъэрт, итIанэ нысащIэр унэм къыщIэ-кIа иужькIэ лIыр и анэр зыщIэс унэм щIыхьэжырт. Зэгуэрым зэщхьэгъусэхэр унэм зэрыщIэсыр ищIэу фызыжьыр къыщIыхьэжащ. Арати, лIым ищIэнур имыщIэжу гъуэлъыпIэ щIагъым щIэпщхьат. Абдежым гуащэм жиIащ: «Хъунщ ар, лIышхуэ абрагъуэ, гъуэлъыпIэ щIагъым ущIэмыс, къыщIэкI». Абы яужькIэ щыри зэтехьэ хъуат.
Абы нэхърэ нэхъ гугъут икIи нэхъ кIыхьлъыхьт нысэмрэ тхьэмадэмрэ я зэтехьэ- ныр, зэпсэлъэныр. ИщхьэкIэ зэрыжытIащи, ар зи Iуэхур тхьэмадэр арат. А нысэр игу ирихьмэ, хабзэ хэлъу илъытэмэ, илъэс ныкъуэ, илъэс нэхъ димыхыу ахэр зэтехьэрт, техьэпщIэ, псалъапщIэ ищIу, и ныбжьэгъухэм еджэу игъэхъуэхъуа иужькIэ. Ауэ и нысэр тIэкIу фIэпсынщIэу, зыгуэрхэр игу иримыхь нэужькIэ тхьэмадэм гупыж ищIыртэкъым и нысэм техьэну. Ар ерыщт и нысэм абы игу иримыхьу илъытэ хьэл зыхуэмейхэр зыхинэхункIэ. Абы щыгъуэми игу иримыхьхэр зэуэ жриIэртэкъым, жрыригъэIэртэкъым. АтIэ къыщIэупщIэху мыр зэхинапхъэщ, жыхуиIэр и нысэм и деж нагъэсыжыну яжриIэу арат нысащIэм и дзыхь иригъэзу и тхьэмадэм иригъэупщIхэм. Апхуэдэу фIыуэ зэрыIуэта иужькIэ, тхьэмадэр и нысэм епсалъэрт икIи техьэрт.
Пасэм щыгъуэ хабзэтэкъым унэм къихьа бзылъхугъэ цIыкIур илъэс ирикъухункIэ лэгъуп, жьэгу мафIэ сытхэм ирагъэIусэу. И нэхъыбэм ар зи ужь итыр уагъэ-щагъэ, дэн-бзэн хуэдэхэрт. НысащIэм и IэпщIэлъапщIагъэр ягъэунэхун щхьэкIэ абы гъунэгъухэм, благъэхэм дын гуэрхэр къыхурагъэхьырт, уагъэ ирырагъадэрт, къамышы Iэпэпс зэрырагъадзэрт. Адыгейхэм дэн-бзэным щхьэкIэ дынхэу жаIэрт.
КIахэ адыгэхэм унэишэ цIыкIум къищынэмыщIауэ, Iэнэгъэуджи ящIу щытащ. Абы и деж нысащIэр пщэфIапIэм къашэрти, Iэнэгъэудж уэрэд жаIэурэ жьэгу мафIэ ужьыхыжа зыдэлъым Iэнэ щагъэуджырт. Зэрыхабзэти, Iэнэм ахъшэ жьгъей, IэфIыкIэ гуэрхэр тралъхьэрт. Ахэр Iэнэр щагъэсыскIэ, щагъэуджкIэ къехуэхыурэ жьэгу мафIэм, яжьэм хэхуэрт. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунымкIэ, ар жьэгу мафIэм и тхьэм, жьэгупащ-хьэм и тхьэм хухах Iыхьэу къыщIэкIынут, Iэнэгъэуджыр щIащIу нэхъыжьхэм жаIэр нэгъуэщI щхьэусыгъуэми. Ар щIалэм куэд-рэ къимышамэ, абы и анэм е и анэшхуэм триIуэу щытауэ аращ нэхъыжьхэм трагъакIуэр: къишэмэ, Iэнэгъэудж си нысэм хуезгъэщIынущ.
Унэишэ цIыкIури Iэнэгъэуджри зэфIэкIа иужькIэ, махуэкIэрэ и щауапIэм щыIэ щауэм щауэегъэсэж, шэттегуэж хуащIырт. Абы щхьэкIэ щауэр и ныбжьэгъухэм пшынауэ, IэгуауэкIэ къашэжырти, шэт гуэрым трагуэ хуэдэу ящIырт, абы къыхэкIыу щIалэм и анэм гъафIэшхын кърагъащтэрт. А пщыхьэщхьэм, хьэгъуэлIыгъуэм къыдэхуауэ махъсымэ щыIэ нэужькIэ, щIалэгъуалэм шынакъ гъэкIэрахъуэ жыхуаIэ джэгур зэхаублэрт, а унагъуэм ящыщу щIалэм шып-хъу бэлигъ иIэмэ, абы хъыджэбз Iэнэ къиухуэрт. Шынакъ гъэкIэрахъуэм иригушыIэу арат. Махъсымэр пэгуным иракIэрти, абы къу тету шынакъ халъхьэжырт. ИтIанэ утыкум ит пэгуным хэлъ шынакъыр ягъэкIэрахъуэрт. Ар къыщувыIэкIэ и кIыр зыхуэзэм махъсымэ фалъэ ирифырт. Хъыджэбзхэм яхуэзамэ, зыхуэгушхуэ щIалэм иратурэ ирырагъэфырт, ауэ хэгъэзыхь лъэпкъ щыIэтэкъым.
МафIэдз Сэрэбий и
«Адыгэ хабзэ» тхылъым къитхыжащ.
ТхылъыщIэ
Лъэпкъ литературэм хуэгъэпса теплъэгъуэхэр
Иджыблагъэ дунейм къытехьащ «Этюды об адыгских (кабардинской, черкесской, адыгской) литературах» фIэщыгъэм щIэту Хьэвжокъуэ Людмилэ и Iэдакъэ къыщIэкIа тхылъыр.
Филологие щIэныгъэхэм я кандидат, усакIуэ, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтым и лэжьакIуэ Хьэвжокъуэ Людмилэ и тхылъыщIэм лъэпкъ литературэр зыIущIэ лъэпощхьэпохэм, абы и щхьэхуэныгъэхэм, ныкъусаныгъэу къилъытэхэм я гугъу щещI. ЩIэныгъэлIым къызэщIиубыдащ ХьэIупэ ДжэбрэIил, Бещтокъуэ Хьэбас, Гъубжокъуэ Лиуан, Къуныжь ХьэIишэт, Бемырзэ Мухьэдин, Нало Заур, МэшбащIэ Исхьэкъ, Шыд Юрэ сымэ я творчествэр. Хьэвжо- къуэм гулъытэншэ ищIыркъым литературэм къыхыхьагъащIэхэу Жамбэч Рабия, ГъукIэ Маринэ, Гугъуэт Заремэ, Дзэгъащтэ Азэмэт, Нартокъуэ Анжелэ, Шорэ Маринэ, Щомахуэ Залинэ сымэ я тхыгъэхэри.
ЗэманыщIэм къыздихьа зэхъуэкIыныгъэхэр литературэми лъэIэсащ, тематикэ, жанр ухуэкIэ и лъэныкъуэкIэ. Иужьрей илъэсхэм адыгэ литературэр жанр зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ нэхъ къулей хъуащ, апхуэдэщ — роман-миф, лирическэ роман-дневник, поэмэ-элегие, драмэ поэмэхэр, нэгъуэщIхэри. А зэхъуэкIыныгъэхэм япкъ иткIэ литературоведенэмрэ критикэ унэтIыныгъэмрэ щIэныгъэ лэжьыгъэщIэхэр мымащIэу къыхэхъуащ.
Людмилэ зэрытхакIуэм и фIыгъэкIэ зытепсэлъыхьхэм зэпэшачэу лъэныкъуитIкIэ къыщоплъ (тхакIуэм и нэрэ щIэныгъэлIым и еплъыкIэкIэ). Абы куэдкIэ и сэбэп хэлъщ тхыгъэр нэгъэсауэ зэпкърыха зэрыхъум. Ар ящыщкъым щытхъукIэ щIэджыкIакIуэр «къэзыгъапцIэхэм», атIэ зытепсэлъыхьым и гъурри и цIынэри къигъэлъэгъуэну хэтщ. Ар хуабжьу щхьэпэщ тхакIуэмкIи щIэджыкIакIуэмкIи.
Хьэвжокъуэ Людмилэ и тхылъыщIэм къыщыхьа щIэныгъэ тхыгъэхэмрэ статьяхэмрэ къахуэсэбэпынущ лъэпкъ литературэм и щытыкIэр, ар зэрызэфIэувар зыфIэгъэщIэгъуэн дэтхэнэми.
Тэрчокъуэ Дисэ.
Гъуэгу къежьапIэ
Артист хъунур сабий щIыкIэ къыбощIэ
Мэргъущ Тамерлан цIыкIу и ныбжьыр илъэситху фIэкIа мыхъуми и уэрэд жыIэкIэмкIэ, усэ къеджэкIэмрэ хэлъ артистагъымкIэ куэд къыдихьэхащ.
Усэ къеджэнымкIэ республикэм щыIа и зэпеуэхэм абы мызэ-мытIэу бжьыпэр щиубыдащ. 2017 гъэм екIуэкIа «Успешные люди» зэхьэзэхуэм и саугъэтыр къихьащ, мы гъэм зэхаша «Старт-ап» литературэ зэпеуэм и «Гран-При»-р къыщыхуагъэфэщащ, апхуэдэуи ар псапащIэ концертхэм жыджэру хэтщ.
Тамерлан цIыху миниблым щIигъу ныбжьэгъуу щиIэщ Инстаграмым.
УэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэр иджыблагъэ урысей-псо утыку ихьауэ жыпIэ хъунущ — УФ-м щIыхь зиIэ и артист Михайлов Стас и «Золотое сердце» уэрэдыр игъэзащIэу абы зэрымыщIэкIэ траха видеом цIыху мин 200-м нэблагъэ еплъащ. Езы Михайловми видеом гу лъитэри, и напэкIуэцIым кърилъхьащ: «ЩIэблэщIэ къытщIэувэм гугъэфIхэр уагъэщI», — псалъэхэр кIэщIэту. «Адыгэ» псалъэр ину тедзауэ джанэ екIу зыщыгъ ди щIалэм дахэ куэд хукIэщIатхащ.
Адыгэбзэ къабзэ зыIурылъ Тамерлан и гъащIэр артист IэщIагъэм пищIэну щIохъуэпс, къызэрехъулIэнури шэч къызытумыхьэнщ. Ди гуапэу дыкIэлъыплъынущ, и гъуэгур дахэ ухъу!
Инэрокъуэ Данэ.
Псалъэжьхэр
КъомыщэжынуруианэрэуинитIрэщ
Блэжьын бгъуэтмэ, пшхыни бгъуэтынщ.
Дыщэр дыщэ зыщIыр пщIэнтIэпсщ.
Зи жьэ куэд жиIэм и Iэ куэд ищIэркъым
Мыдэф и Iуданэ кIыхьщ.
Iуэхуншэ псалъэрейщ.
Ахъшэ и куэдмэ, делэми — пщыщ.
Зи Iуэ былым из нэхърэ, зи щхьэ акъыл ит.
Ибэр бэшэчщ.
Дзыгъуэ пэтрэ и гъуэ щылIыхъужьщ.
Зауэм хэту джатэ хьэху яткъым.
Уи адэ и щIыпIэ гъэдахэ, уи анэ дахэу епсалъэ.
Делагъэм уритепщэ нэхърэ, акъылым урипщылIмэ нэхъыфIщ.
ДунеймкIэ зызыгъэнщIа хьэдрыхэ кIуакъым.
АкъылыфIэм делэми бзэ къыхуегъуэт.
Бзаджэм уи кIэр иубыдмэ, пыупщIи блэкI.
Захуэм — хабзэр и телъхьэщ.
Блэр зытраукIэр и шэрэзщ.
Псыкъуий мастэкIэ къетI.
IитIкIэ Iэ зыубыдым щIыбагъ псалъэ и куэдщ.
Iэ зиIэр къанэри, жьэ зиIэр кIуащ.
Къуэ закъуэрэ нэ закъуэрэ.
Уи адэр фIамэ, уэ уи щытхъукъым, къуэфI упIамэ къыпщытхъунщ.
ХьэщIэр жэщищ исмэ, быным ящыщ мэхъуж.
Нэхъыжь зэрымыс унагъуэм, гъы макъ шыкуэдщ.
Къумыкъу Каринэ:ТекIуэныгъэм
зыхуэзымыгъэхьэзырар хэщIауэ къэлъытэ
Узыщыгугъ хъуну щIалэгъуалэм ящыщщ жылагъуэ лэжьакIуэ жыджэр, пщащэ Iущыцэ Къумыкъу Каринэ Заур и пхъур.
Абы КъБКъУ-м щIалэгъуалэм ядэлэжьэнымкIэ и къудамэр къиухри, ди республикэм и ЩIалэгъуалэ центрым щылэжьэн щIидзащ. КъищынэмыщIауэ, КъБР-м и Парламентым деж щыIэ ЩIалэгъуалэ палатэм студент гупхэмрэ школакIуэхэм я зэгухьэныгъэхэмкIэ комиссэм и унафэщIщ, «Урысей зэкъуэт» политикэ партым Шэджэм щIыналъэм щиIэ къудамэмрэ «ЩIэблэщIэ гвардиемрэ» я пашэщ, «Мы-россияне» щIалэгъуалэ ансамблеем хэгъэгум щиIэ къудамэм и Iэтащхьэщ. А псоми дэщIыгъуу «Волонтёры Победы» урысейпсо жылагъуэ зэщIэхъееныгъэм и лэжьыгъэр ди деж къыщызэрегъэпэщ. Каринэ жеIэ а IэнатIэ псори фIэгъэщIэгъуэну зэрызэрихьэр, гукъыдэж зиIэм жылагъуэ Iуэхум зэман зэрыхухахыфынур.
«Волонтёры Победы» Iуэхум ипкъ иткIэ щIалэгъуалэр Хэку зауэшхуэм и тхыдэм нэIуасэ зэрыхуащIым и мызакъуэу, абы хэтахэм я деж яшэри я гукъэкIыжхэм щIагъэдэIу. КъищынэмыщIауэ, хэкупсэ гъэсэныгъэм къыхуезыджэ нэгъуэщI Iуэхухэри зэхаублэ а гупым.
Каринэ зэреплъымкIэ, щIалэгъуалэм уадэлэжьэн, ахэр Iуэху гуэрым дебгъэхьэхын пап-щIэ уэри ахэр зэрыпсалъэ бзэмкIэ упсэлъэн, абыхэм я гупсысэкIэр къыбгурыIуэу къыдэпхьэхыпхъэщ.
— Дэтхэнэ зыри хэкупсэу къэхъун хуейщ, аращ къэралым, лъэпкъым я ехъулIэныгъэм и лъабжьэр, — къыддогуашэ ар. — Дэ ди къалэныр я хэкур фIыуэ зылъагъу, абы хуэпэж щIэблэ дгъэсэнырщ.
А псом къищынэмыщIауэ, Каринэ дзюдомрэ самбэмкIэ спортым и мастерым и кандидатщ икIи и гъащIэм увыпIэ хэха зэрыщиубыдыр ибзыщIыркъым. ЗэрытщIэщи, спортым Iэпкълъэпкъым и закъуэкъым зызригъэужьыр, атIэ езы цIыхум и хьэлкIи епсыхь. Ар Каринэ и ехъулIэныгъэ куэдым я лъабжьэу жеIэ.
— Сыт хуэдэ Iуэху иужь уихьэми, абы бжьыпэр зэрыщыбубыдыным ухуеIэу щытыпхъэщ, текIуэныгъэм зыхуэзымыгъэхьэзыра дэтхэнэри хэщIауэ къэплъытэ хъунущ.
Дзэгъащтэ Нусэ.
