
Хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ зэжраIэн я мащIэтэкъым
Кфар-Камэ и хьэщIэхэмрэ къуажэдэсхэмрэ зэрылъагъун, нэхъ гъунэгъууу зэрыцIыхун папщIэ зэIущIэ къызэрагъэпэщат фестивалым и пэ къихуэ махуэм. Абы кърихьэлIащ нэхъыжьыфIхэри щIалэгъуалэри.
Хэкужьым икIа гупым и пашэхэр. Зэхуэсыр къыщызэIуихым Адыгэ музейм и унафэщI Тхьэухъуэ Зухьейр жиIащ жылэдэсхэм «Кабардинка» ансамблым куэд щIауэ я нэр къызэрыхуикIыр, «Ислъэмейр» зыбжанэрэ щыIами, абыи зэрыхуэзэшар.
Кфар-Камэ жылэ Хасэм и тхьэмадэ Нэпсо Закарие къыщыпсалъэм къыхигъэщащ фестивалым къыхуеблэгъахэм хуабжьу зэрахуэарэзыр. Илъэс къэс екIуэкI гуфIэгъуэ зэхыхьэм Тыркум, Иорданием я къэфакIуэ гупхэр, Адыгэ Республикэм и «Налмэс», «Ислъэмей» ансамблхэр зэрыщыIар, иджы япэу кIуа «Кабардинка» ансамблым я гур зэрыхигъахъуэр жиIащ. Апхуэдэ зэIущIэхэр хамэ щIыгум щыпсэухэм я лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэр хъумэным зэрисэбэпыр, фестивалым еплъ щIалэгъуалэм ди щэнхабзэм и беягъым гу лъитэурэ и зэхэщIыкIым зэрызиужьыр жиIащ Закарие.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрийрэ хэкурысхэмрэ къабгъэдэкI сэлам гуапэ фызох, — жиIащ КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Битокъу Владимир псалъэ щратым. — Израилым ис адыгэхэм я хъыбарыфI куэд зэхэтхырти, ди нэ къикIырт дыкъэкIуэну. Дызэрыфхэта махуэхэм тлъэгъуащ фи бзэри фи хабзэри фхъумэжу дахэу фызэрызэхэсыр. Тхьэм фригъэфIакIуэ.
Къуажэдэсхэр зэIущIэм кърихьэлIащ. «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд зи гугъу ищIар хамэ къэрал куэдым щызэбгрыпхъа адыгэхэм ящыщу иджыпсту зи Iуэху нэхъыфIыр журт хэкум исхэр зэрыарарщ, абы къуажэдэсхэм фIыщIэ яхуищIащ адыгагъэм хуэпэжу, лъэпкъ щIэиныр яхъумэу къызэрыгъуэгурыкIуэм щхьэкIэ. «Хэкум гъэзэжын-мыгъэзэжыныр дэтхэнэ зыми и Iуэхужщ, ауэ фэ фIыщIэ хэха сыт щыгъуи фхуэфащэщ апхуэдиз илъэс бжыгъэм нэгъуэщI лъэпкъхэм фахэмышыпсыхьыжынымкIэ къыфлъыкъуэкIа зэфIэкIымрэ къарумрэ папщIэ. Къэралыбзэ зыбжанэ щадж мы хэкум бзиплI вгъэшэрыуэу фызэрисым фи пщIэр еIэт, ауэ ар нэхъри зыгъэлъагэр фи анэдэлъхубзэр зэрызыщывмыгъэгъупщэрщ», — жиIащ ХьэфIыцIэм.
— КъБР-мрэ АР-мрэ щэнхабзэмкIэ я лэжьакIуэхэм къабгъэдэкIыу фIэхъус фызох, — къыпищащ адэкIэ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин. — Сыт хуэдэ лъэпкъри лъэпкъ зыщIыжыр нэхъыжь губзыгъэрэ щIэблэ узыншэрэ иIэнырщ. Фэ а тIури фызэриIэр тлъэгъуащ. Фи жылэм хуэдэу къабзэрэ дахэрэ зыщIыпIи сыщрихьэлIакъым. Ди къэфакIуэ гупым и утыку итыкIэр, адыгэ фащэм и дахагъыр, хэкурысхэм я дуней тетыкIэр фэдгъэлъагъумэ тфIэигъуэу дыкъыфхыхьауэ аращи, дыкъыщIэкIуэр гуфIэгъуэ защIэу, фи накIуэр тхуэмахуэу куэдрэ Тхьэм дызэкIэлъигъакIуэ.
«Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым и унафэщI Атэбий Игорь жиIащ езыхэм ягъэлъэгъуэну концертым нэмыщI, Кфар-Камэ иIэ «Ди псэ» ансамблым и зэфIэкIыр зригъэлъагъуну и нэ къызэрикIыр. КъэфакIуэ ныбжьыщIэхэмрэ нэхъыжьхэмрэ зэгъусэу зы утыку итыным сэбэпынагъ къызэрыпэкIуэнум шэч къызэрытримыхьэри къыхигъэщащ.
«Ислъэмей» уэрэджыIакIуэ гупым и унафэщIым и къуэдзэ Агъыржэнокъуэ Саниетрэ солисткэ ХъуакIуэ Сусаннэрэ жаIащ Израилым ис адыгэхэм пыщIэныгъэ быдэ зэрыхуаIэр, уеблэмэ зэблагъэу зэрыгъуэтыжахэр лъэныкъуитIымкIи зэрыщыIэр, сыт щыгъуи я гуапэу къызэрыкIуэр, Кфар-Камэ адыгэ щIыгу цIыкIу хуэдэу къазэрыщыхъур.
Хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ нэхъ быдэу зэпыщIа хъуным, хэкум гъэзэжын Iуэхум, лъэпкъым и къэкIуэнум теухуауэ бысымхэм я упщIэхэм жэуап иратащ ди гупым и унафэщIхэм.
Рихьэние
Хъун Щэукъуий: Адыгэ пшынэм сабиигур епсыхь
ЕтIуанэ адыгэ жылэу Израилым итыр Кфар-Камэ и ищхъэрэ лъэныкъуэм хуозэ — Рихьэниещ абы зэреджэр. Ар Ливаным и гъунапкъэм пэгъунэгъущ. Жылэм цIыху 1000-м нэблагъэ дэсщ, къанэ щIагъуэ щымыIэу абазэхэхэщ, хьэрып унагъуэ зыбжанэ яхэсщ.
Рихьэние и дыхьэпIэр Ди лъэпкъэгъухэр зэрытIысхьа щIыпIэм исахэр фIыуэ къазэрыхущымытар наIуэ къещI Рихьэние къуажэм и пасэрей хьэблэм и ухуэкIэм. Кавказым унэхэр щхьэж зэрыхуейм хуэдэу щагъэуву щытамэ, мы хьэблэр быдапIэ щIыкIэу ухуащ, эллипс щытыкIэ иIэу, и гупэмкIи щIыбагъымкIи куэбжэ хэлъу. Унэхэм я щIыбагъ блынхэр быдапIэ блыным йоуалIэ. Зэгъунэгъухэри блынхэмкIэ зэпыгъэщхьэхукIащ, а блынхэм гъуанэ яIэщ, хъыданыжькIэ кудэжауэ. Шынагъуэ къэхъуамэ, а блын гъуанэхэмкIэ зым адрейм хъыбар иригъэщIэжырти, цIыхухъухэр псынщIэу унащхьэхэм щызэхуэсырт, бийм пэщIэтыну хьэзыру.
Рихьэние хуэдэу лъэпкъ тхыдэр къэзыгъэлъагъуэ, я адэжьхэм зэрахьа хьэпшыпхэм пщIэ хуэзыщI щыIэу къыщIэкIынкъым. Унагъуэ къэс ущрихьэлIэнущ апхуэдэ пасэрей Iэмэпсымэхэм. Ауэ къыдэкIуэтей щIэблэм къахуэсэбэпу, къуажэм къыдыхьэ хамэхэм адыгэ тхыдэр къращIэу дэт музейращ нэхъыбэу дигу ирихьар. Ар къызэIузыхар, зыгъэлажьэр Хъун Щэукъуийщ. Музей ищIыжа а унэращ Щэукъуий къыщалъхуар. Пэш зыбжанэу зэхэт унэм хьэпшып, дэфтэр, видеофильм зэмылIэужьыгъуэхэр щIэлъщ тхыдэр къыпхуаIуатэу. Видео щагъэлъагъуэ пэшым, кинотеатр хуэдэ, шэнтхэр щIэтщ. Рихьэние щыдгъэкIуа махуэр Щэукъуий къытхузэригъэпэщащ, къуажэм дыкъыщришэкIащ, я унагъуэ дришэри, и щхьэгъусэ Iэсмэхъан и ерыскъы IэфI дигъэшхащ. Езым депсэлъылIащ Рихьэние и псэукIэмрэ къуажэр къозыгъэцIыху музеймрэ теухуауэ.
Хъун Щэукъуийрэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ Кфар-Камэ щекIуэкI фестивалым йоплъ. — Щэукъуий, сыт и псэукIэ нобэ Рихьэние?
— Рихьэние унагъуэ 250-рэ дэсщ, псори зэхэту цIыху 1000 щопсэу. Сыт хуэдэ адыгэ къуажэми ещхьу, джэдкъаз ягъэхъу, бжэн яIэщ, щIыгум толэжьыхь, хадэхэкIхэр, пхъэщхьэмыщхьэ жыгхэр щыкуэдщ. Нэхъапэм щIым нэхъ делэжьу щытащ. Ауэ иджыпсту ди щIалэгъуалэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ зрагъэгъуэт, компьютерым ирилажьэ, егъэджакIуэ куэд диIэщ, дзэм къулыкъу щащIэ.
— Сэ зэрызэхэсхамкIэ, мыбы мыадыгэ унагъуэхэри дэсщ.
— Израилыр къэралыгъуэу зэраухуэ лъандэрэ дэсщ мыбы унагъуэ зыбжанэ. Ауэ абыхэм я щIэблэми дыдейхэм я гъусэу адыгэбзэр ядж, иропсалъэ, уеблэмэ я унагъуэхэм щапщэфIыр адыгэ шхыныгъуэщ. Зы псалъэкIэ жыпIэмэ, мыадыгэу забжыжыркъым.
— Уэ къызэIупха музейм утезгъэпсэлъыхьынут. Абы щIэлъ хьэпшыпхэр уэ зэхуэпхьэса, хьэмэрэ къуажэдэсхэм я адэжьхэм я щIэинхэри къыщIалъхьауэ ара?
— Музейр иджыпсту щылажьэ унэр Кавказым къикIыу мыбы къэIэпхъуа си адэжьым ищIа унэщ. Сэ езыр сыкъыщалъхуар, сыкъыщыхъуар мыращ. Илъэс 20 и пэкIэ къызэIусхащ мыр. ЩIэлъхэм я гугъу пщIымэ, сэ зэхуэсхьэса защIэщ. Иджы си мурадщ музейм тIэкIу зезгъэубгъуну, унэм метр зэбгъузэнатIэ 200 хуэдиз къыпысщIыхьыну. Адыгэм нэхъапэм къигъэсэбэпу щыта хьэпшыпхэр згъэхьэзырурэ щIэслъхьэнущ. Рихьэние къыдыхьэ, музейм къыщIыхьэ туристхэр зыщIэупщIэ хабзэхэм жэуап нэрылъагъу яIэн щхьэкIэ.
— Музейм и къалэн нэхъыщхьэм къыдэкIуэу, хамэ щIыпIэ щыхэхэсхэм я тхыдэр хъумэнымкIэ Iэмал хъарзынэщ мыр. Ауэ ди лъэпкъэгъухэм нэмыщIи, зыфIэгъэщIэгъуэну къыщIыхьэ нэгъуэщI цIыхухэр щыIэ?
— Нэхъыбэу къыщIыхьэр хамэ лъэпкъщ. Ахэр журтхэмрэ хьэрыпхэмрэщ. Зы мазэм къриубыдэу цIыху 1500 — 2000 къыщыкIуэ щыIэщ. Абыхэм яжызоIэ адыгэм и къежьапIэр, и натIэ хъуар, нобэ и псэукIэмрэ и хэкужьым и хъыбарымрэ. Зи гугъу сщIыхэм дэ фIы дыдэу дыкъацIыху икIи дыкъалъагъу, мыбы дызэрисри, адыгэ къуажитI диIэу дызэрыщыпсэури ящIэ. Ауэ ди тхыдэмрэ Израилым дыкъызэрыщыхутамрэ хащIыкIыр мащIэщ. Мис абыхэм яфIэгъэщIэгъуэну къодаIуэ туристхэр. Сэ абыхэм картэхэр, дэфтэрхэр язогъэлъагъу, ди щэнхабзэр зэрыбейм, ди цIыхухэр зэрызэчиифIэм, ди хэкум и теплъэм дискхэмкIэ изогъэплъ.
— Фи «Iуащхьэмахуэ» ансамблыр илъэсий и пэкIэ Налшыки Мейкъуапи зэрыщыIар, ди районхэм концертхэр зэрыщитар сощIэж. Абы щыгъуэщ уэри укъыщысцIыхуар. Ансамблыр щыIэж, хьэмэрэ а цIыкIухэр балигъ хъууэ зэбгрыкIыжа?
— Балигъ хъур хэкIыж къудейуэ аращ, армыхъумэ адыгэ къафэм щIэблэр хуэгъэсэныр зэи IэщIыб тщIакъым. Сабийм щегъэжьауэ идогъасэ адыгэ макъамэмрэ къафэмрэ. Илъэс 15 хъуауэ ахэр тхуэзыгъасэр Налшык къикIыжу зи хэку къэзыгъэзэжа журт щIалэщ. Уэ зи гугъу пщIы ансамблым ди къуажэр зыхиубыдэ районми нэгъуэщI щIыпIэхэми куэдрэ зыкъыщегъэлъагъуэ, дэ ди деж фестиваль щедгъэкIуэкIми дахэу хэтщ.
— Рихьэние сыкъыщыдыхьэм згъэщIэгъуар я нэхъ цIыкIу дыдэхэри адыгэбзэкIэ зэрыпсалъэрщ. Кфар-Ками апхуэдэщ. Сыт абы и щэхур? ЛIэщIыгъуэрэ ныкъуэм къыпхрыфха адыгэбзэр апхуэдэу къабзэу сабийхэм яIурылъыныр зи фIыгъэр хэт?
— Псом япэу унагъуэращ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, къалъхуагъащIэ цIыкIур и ныбжь нэса нэужь, къызэрыпсалъэр адыгэбзэщ. Сыт абы и щхьэусыгъуэр? Зэхих бзэр аращи! Зы унагъуи дэскъым Рихьэние нэгъуэщIыбзэкIэ псалъэу. Псоми уэр-сэру ящIэ журтыбзэр, хьэрыпыбзэр, инджылызыбзэр къыщысэбэпыр къуажэ щIыбращ. Пэжыр зыщ: псэлъэн, къикIухьын щIимыдзэ щIыкIэ ди сабийм и адыгэгур адыгэ пшынэм епсыхь.
— Гъэ къэс чэзууэ къызэвгъэпэщ фестивалым и мыхьэнэр уэ дауэ къызэрыбгурыIуэр?
— Хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ дызэхыхьэн, дызэрыщIэн хуейщ. Фэ дывдэплъеймэ, дэри дызыхэсхэм зэи дахэшыпсыхьынукъым. Аращи, сэбэпышхуэщ дыщыпсэу хэгъуэгум щхьэусыгъуэ зэмыщхьхэмкIэ фыкъихьэныр, дэри ди сабий ансамблхэр нэтшэныр. Апхуэдэ фестивалхэр зы махуэ мыхъуу, махуэ зыбжанэкIэ егъэкIуэкIын зэрыхуейри къыдгурыIуащ. Кфар-Камэ щекIуэкIа пшыхьым цIыху мини 5-м нэблагъэ кърихьэлIа щхьэкIэ, жэрдэм зиIэ псори нэкIуэфакъым. Куэд къэнащ емыплъу, къыкIэлъыкIуэ пщыхьэщхьэ зи гугъу пщIыми, си гугъэщ куэд кърихьэлIэну, зэ еплъахэми къытрагъэзэну.
-Тхьэм уигъэпсэу. Жылэ махуэ Тхьэм фищI!
Епсэлъар НэщIэпыджэ Замирэщ.
Израилым и премьер-министр Бегин Менахемрэ Рихьэние щыщ Къарзэдж Iэсхьэдрэ. 1979 гъэ
Къэрзэдж Iэсхьэд
Шапсыгъ пщIыхьхэр
Тиберие гъуджэ щхьэфэу
Хьисэ лъапIэр щызекIуам,
Сымылъхубынрэ сыIэщIджафэу
Хъалил лъахэ сыщалъхуам,
Жыг къудамэхэр дэщIыщIэу
Зы пщIыхь щхьэкIуэ къыщызоIэ.
Си жэщ гызхэр игъэхыщIэу,
Зы пщIыхь гуажэ щызэпоIэ…
ГъэдэщIыдэм и бжэIулъэу
А пщIыхь псыпсыр сфIощI жэщдауэ,
КъысщIэкIуар и набжьэ телъу
Зэман гъуэзри къожьэшхауэ.
Гъей гузасэм и нэхейуэ,
Псэр щызнакъым зауэ лыгъэм.
Жагъуэгъу хъуэным и нэхъуейуэ
Щхьэр хэслъхьакъым зэман Iугъуэм.
Шапсыгъ жыжьэм хуэзгъэш гъыбзэу,
Си пщIыхьэпIэ нэкурыт!
ГуащIэ лъэщым лъэр дэбгъабзэу
Жьы Iубыгъуэу зыкъызэт…
ПщIыхь дахащэу — щэIу-зэщIэвэм
Хы фIыцIэжьыр къыпогыз,
Зиущэхуауэ Псыжь и щхьэфэ
Си ныбжь щыгъуэр къыщоплъыз.
Гъунапкъэншэ а гурыгъур
Макъ зэпэджэу уэм изошэ.
Хэку уахътыншэ си Шапсыгъым
IукIуэтыху — сызыIэпешэ.
НапIэзыпIэ
Лъахэжьым си псэ нэсхьэсауэ,
Къуршыбг и жьыбгъэр си уанэгут!
Лъэпкъыжь таурыхъыр къэтIысауэ,
Къафэ-уэрэдхэр схуигъэджэгут.
ЩIэлъэтырт си псэр къызэгиеу,
ЩIэлъэтти… Щатэурэ зиIэтт…
ХамэщI пхыдзауэ Рихьэние
Щисхар псэ тхъугъэу къызэIэжт.
ЕсшэкIырт IэплIэ гъуэгурыкIуэм,
СфIэмащIэт жысIэр, слъагъур… сщIэр!
ЗысхуэмышыIэу нэпс къызэкIуэм —
Алыхьым хуэзгъэтIылът шыкур…
Iупэ гъущIахэр щIэкIэзызэу,
Сызэрыт щIыгум сеIущащэрт:
«Уоу! Лъахэжь жьантIэу дыгъэ гъуазэ,
УIущщ! Улъэщщ! Тхьэм къыпхупищэ!».
Спыщэщу къумым къисха пшахъуэр
Къуршыпс и къабзэр къыщIэзгъалъэрт,
Алыхьу лъэщым сыхуэхъуахъуэу
Си лъахэм и цIэр хуэзгъэтIылъырт.
Вагъуэ гъуазэ
Мухьэмэд и бзэ Iущыр фIыншащIэм щиткIухьым,
Мусэ щихъым и псалъэр гъэхуауэ согъаджэ.
ЩтэIэщтаблэу Инджылым и Щэху сыщыхыхьэм —
Гъадэ уаем и хьэкъыр псэ пкъынэм щожьачэ.
КъурIэн лъэщым и гуащIэр лъащIэншэу согъэфIри —
Гурыгъу хьэлъэ къыслъихьэм сщхьэщех IэтыгъуафIэу,
Ауэ… СиIэщ а псом къапекIуэкIыу щэджащэ:
Си лъэпкъыжьу IэфIыщэм и макъ тэмакъыщIэ!
Iуащхьэмахуэ и лъапэу псыхьэлыгъуэ Iущащэ, —
Iэхыныжьым и Iуфэу щIэщэщ мывэ кIэщхъ,
Аддэ, Лабэ и щыгу къру закъуэу щыубзэ, —
Инжыджыщхьэ гъатхэпэм щыпэкIу дыгъэ уэшх…
СфIэкIуэда а лъахэжьыр Вагъуэ гъуазэу согъафIэ,
Зыхуэсшийрэ зысшэщIу, зэман кIагъуэр си гъуэгущ.
А хъуэпсапIэр лъэрыгъщи, сыщыпабгъэм — согуфIэ,
Адыгэбзэр си пщалъэщ! СимыIэжыр си Хэкущ!
ЗэзыдзэкIар Къармэ Iэсиятщ.
