Къущхьэ Нэдим: Хэкум си гур щотынш
Сирием къыщалъхуа, къыщыхъуа, абы IэнатIэ куэдым щыпэрыта Къущхьэ Нэдим илъэс зыбжанэ мэхъу и Хэкум къызэригъэзэжрэ. Абы къытхуиIуэтэжын зэриIэм шэч къытедмыхьэу, ди хьэщIэщым къедгъэблэгъащ.
— Нэдим, фи лIакъуэм Хэкур дауэ ибгына хъуат?
— Си адэшхуэ Аслъэн и адэ Мыхьэмэт-Мырзэ зауэ нэужьым, 1864 гъэм, щIалищрэ хъыджэбзиплIрэ щIыгъуу Джылахъстэнейм хыхьэ Абей (Урожайнэ) къуажэм икIри Тыркум кIуащ, иужькIэ Сирием Iэпхъуащ. Си адэшхуэ Аслъэн зы щIалэрэ (Ахьмэд) хъыджэбзитI- рэ (Рэтихьэтрэ Кымэрэ) къыщIэнащ. Ахьмэд щIалийрэ зы хъыджэбзрэ къыщIэхъуащ. Абы сэ сранэхъыжьщ. 1945 гъэм сыкъалъхуащ.
— Сытым ухуеджа, сыт хуэдэ IэнатIэхэм упэрыта, Нэдим?
— Хъышней къуажэ школыр къэзухри, КъунейтIрэ къалэм егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр еджапIэм си щIэныгъэм щыпысщащ. Сыкъыщыхъуа къуажэм егъэджакIуэу 1966 гъэм згъэзэжащ. 1970 гъэм къэзухащ Дамаск университетым хьэрып литературэмкIэ и къудамэр. Хьэрыпыбзэр щезгъэджащ Мароккэм, Сауд Хьэрыпым. 1978 гъэм си нэIэ къыщIагъэуващ КъунейтIрэ шко-лу дэтыр. Илъэс 17-кIэ а къулыкъум сыпэрытащ. А зэманым цIыху мин щитху зыдэс Къунейтрэ и губернатору сыхахри, куэдрэ а къулыкъум сыпэрытащ. ИужькIэ илъэси 10-кIэ згъэлэжьащ Адыгэ Хасэм Хъуцея къуажэм щиIэ и къудамэр. ЩIэныгъэ зэзгъэгъуэтащ политикэ убзыхукIэмкIэ. «Тишрин» журналым, «Джолан» газетхэм я редактор нэхъыщхьэу сыщытащ.
Дамаск дэт Адыгэ ФIыщIэ Хасэм илъэс 25-рэ сыхъуу сыхыхьат (сэ нэхъ щIалэ яхэттэкъым). ИужькIэ Хасэм и тхьэмадэм и къулыкъури есхьэкIащ.
— СызэрыщыгъуазэмкIэ, адыгэбзэкIэ усэ ботх…
— Илъэс 15-м ситт усэ тхын щыщIэздзам. АдыгэбзэкIи хьэрыпыбзэкIи сотхэ. Си усэхэр теухуащ адэжь щIыналъэм, анэдэлъхубзэм, ди хабзэ да- хэм, мамырыгъэм. АдыгэбзэкIэ стха усэхэр щызэхуэхьэса тхылъ къыдэзгъэкIыну си мурадщ. Къэбэрдей усакIуэхэм я IэдакъэщIэкI куэд седжащ икIи соджэ. ЩоджэнцIыкIу Алий и «Нанэ», «Тырку хадэм» усэхэр фIыуэ солъагъу, сыту жыпIэмэ, абыхэм къыщыIэта Iуэхугъуэр хамэщIым къыщыхъуахэм псэкIэ тпэгъунэгъущ. Балъкъэр Фоусэт «Уафэр хызодыкI» и усэр щIэх-щIэхыурэ си гум къыполъадэ. ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и IэдакъэщIэкIхэм сыщыгъуазэщ, езыри сцIыхуу щытащ. Уэрэзей Афлик и усыгъэр къытезгъэзэжурэ щIызоджыкI. Адыгэ Республикэм и тхакIуэхэу МэшбащIэ Исхьэкърэ КIэрашэ Темботрэ я тхыгъэхэм зыщызогъэгъуазэ.
— Сирием зауэ къыщыхъея нэужь, Хэкум укъэIэпхъуэжащ. Дауэ къыпIущIа адэжь щIыналъэр?
— Сирием къыщыхъеяр зауэ бзаджэ дыдэщ. Зэхэмыкъутауэ къали къуажи иIэжкъым. Урысейм и фIыгъэкIэ, зауэр нэхъ зэтеувыIащ. Къэралыр зэхримыгъэкъутэн, цIыху хейхэр къригъэлын щхьэкIэщ Урысейр а Iуэхум щIыхыхьар. Ноби абы дыщогугъ политикэ IуэхукIэ. Сэри Сирием зыри щызиIэжкъым — КъунейтIри Дамаски унэ щызиIэти, тIури къагъэуащ.
Зауэр къэхъея нэужь, Хэкум япэу къэкIуэжащ си щIалэ нэхъыжьымрэ и унагъуэмрэ. НэхъыщIэри щыIэххэт, ар Къэбэрдей-Балъкъэрым дизайным щыхуеджащ. Илъэс дэкIри сэрэ си щхьэгъусэмрэ дакъыкIэлъыкIуащ. Илъэсищ хъуауэ дыщыIэщ. Къущхьэ лъэпкъым щыщ щIалэхэм зыкъысхуагъазэри, псалъэ гуапэ къызжаIащ, Хэкум сыкърагъэблэгъэжащ. Иджыпсту Нартан дыщопсэу, Къущхьэ Ахьмэд и унэм пIалъэкIэ дыщIигъэтIысхьащ. ИкъукIэ гуапэу къысIущIащ си унэкъуэщхэр, «Дытхъэмэ фытхъэнщ, дылIэмэ фылIэнщ», — жаIэри яIэм ди Iыхьэ къыхагъэкIащ. Нартан щIапIэ къыщытхуащэхуащ, уни итщIыхьащ. Мыгувэу нэдгъэсынущи, мы гъэмахуэм дыIэпхъуэжын ди гугъэщ. Си зы щIалэр Налшык санаторэм щIэсти, абыи Дунейпсо Адыгэ Хасэм сом мин щитху къритащ лъапсэ кърищэхуну. Си щIалэ нэхъыжь Имат Лениным и цIэр зезыхьэ уэрамым компьютер IуэхущIапIэ къыщызэIуихащ. Ияд и унагъуэр щIыгъуу Налшык дэсщ. Си щхьэгъусэм сэрэ дылажьэркъым, пенсэ къыдат. Сирием къикIыжахэр щIым зэи делэжьатэкъым. Иджы абыи зыхэдгъэзэгъауэ къуажэм хъарзынэу дыщопсэу: хадэ дощIэ, джэдкъаз догъэхъу. Къуажэ псэукIэр сигу ирихьащ. Ди гъунэгъухэр гуапэ защIэщ. СфIэфIщ сыкъыдэкIыу уэрам тетIысхьэпIэм тес нэхъыжьхэм садэуэршэрын. Къуажэм гуфIэгъуэ дэлъми, гуауэ къыдэхъуэми сокIуэ. Си къуэрылъхухэми ныбжьэгъу я куэд хъуащ, хьэблэ щIалэ цIыкIухэм ядоджэгу. Абыхэм адыгэбзэр фIыуэ ягъэшэрыуэ. ЖыпIэнуракъэ, Хэкум си гур щотынш.
— Сыт хуэдэ гугъуехьхэм фыIууэрэ Сирием къикIыжахэр?
— Сирием къикIыжахэм гулъытэ къытхуащI. Унагъуэ 80-м зыщыпсэун хузэрагъэпэщащ, къуажэхэм дэтIысхьахэм я унэхэр хузэрахьащ, къуажэдэсхэм мэл, джэдкъаз къратащ, языныкъуэхэм лэжьыгъи къыхуагъуэтащ. Иджыпсту щыIэщ Сирием къиIэпхъукIыжахэм къыддэIэпыкъу «Жьэгу» зэгухьэныгъэри. Пэжщ, гугъуехьхэри мащIэкъым. Псалъэм папщIэ, хущхъуэхэр мыбы щылъапIэщ. Къалэм фэтэр къыщызыщтэхэр «вакъэ зэв» итщ. ФэтэрыпщIэм хохъуэ, къалэжьыр мащIэщ.
— Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ГъэзэщIакIуэ гупым ухыхьагъащIэщ. Ухэгъуэзэну ухунэса абы и лэжьыгъэм?
— ДАХ-м и ГъэзэщIакIуэ гупым и комитетитIым сыхэтщ. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и лэжьэкIэр сфIэтэмэмщ, мардэ убзыхуам тетщ, дэтхэнэми ди Iуэху еплъыкIэ хэтлъхьэну Iэмал диIэщ. Iуэху куэд къытпэщылъщ лъэпкъым и къэкIуэнум теухуауэ. Си гугъэщ псалъэу къэмынэжу, ДАХ-м зыхуигъэувыж мурадхэр екIуу игъэзэщIэну.
Епсэлъар Гугъуэт Заремэщ.
