Илъэс блэкIахэм дариплъэжмэ…
Дунейм тет нэхъ лъэпкъыжь дыдэхэм ящыщ адыгэхэр сыт щыгъуи щIэхъуэпсащ езыхэм я къэралыгъуэ къызэрагъэпэщыным. Тхыдэ жыжьэр щыхьэт тохъуэ зэгуэр ар абыхэм яIэу зэрыщытам. АрщхьэкIэ щытыкIэ зэмылIэжьыгъуэхэм икIи хуабжьу гугъусыгъухэм куэдрэ ихуэу къэгъуэгурыкIуа ди лъэпкъэгъухэм иужькIэ къэралыгъуэр яхузэтеухуэжакъым, абы мызэ-мытIэу пэгъунэгъу хуэхъуауэ щытами.
Дипэ итахэм ар къащехъулIар ХХ лIэщIыгъуэрщ икIи къахуэзыхьари Октябрь революцэрщ. Властыр къэрал абрагъуэм щызыIэщIыхьа большевикхэм ягъэпэжащ Урысейм и къуэдзэщу щыта щIыналъэхэм щыпсэуа цIыху бжыгъэкIэ нэхъ мащIэ лъэпкъхэр къызэрагъэгугъар: хэкIуэдэжыпэным нэса абыхэм я щхьэ унафэ ящIыжыну, заужьыну Iэмал къезыта ухуэкIэ къыхузэрагъэпэщащ. Абы къыдэкIуащ я тхыбзэхэри. Апхуэ-дэ дыдэ гъуэгу къакIуащ игъащIэ лъандэрэ къыддэпсэу балъкъэрхэми.
А псори тыншу икIи къызэрыгуэкIыу къайхъулIакъым. Ди щIыналъэр зыкIи хуэмейуэ хагъэхьауэ щытащ Бгырыс АССР-м. Ар IэрыщIу икIи щIэмыупщIэу къызэрагъэпэща Автоном Совет Социалист Республикэт. Абы гъусэ щызэхуэхъуа лъэпкъхэр зэпыщIэныгъэ гуэрхэр зэхуаIэми, зэи псэуныгъэкIи, щэнхабзэкIи зэгъэщIылIауэ, зым адрейм щапхъэ къытрихыу къэгъуэгурыкIуатэкъым. Абы щыгъуэми зи экономикэкIэ нэхъыфIыIуэ ди областым и зэфIэкIыр ди гъунэгъухэм хуабжьу къагъэсэбэпырт, ауэ ящыгъупщат абыхэми езыхэм яхуэфэщэн увыпIэ иратын зэрыхуейр, унафэр зезыгъакIуэр езыхэрат.
Арати, къэбэрдей адыгэхэм ткIийуэ къагъэуващ Бгырыс АССР-м къыхэкIыжыным и Iуэхур икIи ар зрагъэхъу-лIащ.
1921 гъэм фокIадэм и 1-м УФ-м и ЦИК-м унафэ къыдигъэкIащ Къэбэрдей Автоном областыр къызэгъэпэщыным теухуауэ. Пэжщ, апхуэдэхэм деж зэрыхъущи, адыгэхэм езыхэм я щIыналъэм щыщхэри яфIэкIуэдащ, арщхьэкIэ ди лъэпкъэгъухэр абыи къызэтригъэувыIакъым. Аращ нобэ дгъэлъапIэ гуфIэгъуэм щхьэусыгъуэ хуэхъуари. 1922 гъэм мазаем адыгэхэм я щапхъэм ирикIуащ балъкъэрхэри. ЛъэпкъитIри зы хъужащ.
Ди лъахэм къаруущIэкIэ зиужьу хуежьащ. Ар ехьэлIат IэнатIэ псоми: промышленостыр зэфIэувэрт, мэкъумэшыщIэхэм щIым зэрелэжь Iэмэпсымэ нэхъ зэпэщхэр яIэрыхьат, ухуэныгъэм дэни зыщиубгъурт. Псом хуэмыдэу зиIэтырт щэнхабзэм. ЛIэщIыгъуэ куэдкIэ еджэкIэ-тхэкIэ зымыщIа бгырысхэм езыхэм я тхыбзэ яIэж хъуат. ЩIэныгъэншагъэр гъэкIуэдыным и Iуэхум хуабжьу зиукъудиящ 1925 гъэм СССР-м цIыху псоми пэщIэдзэ щIэныгъэ егъэгъуэтыным теухуа унафэ къыщыдэкIа иужь. IэщIагъэ щхьэхуэ щрагъэгъуэт еджапIэхэр зыр зым кIэлъыкIуэу областым къыщызэIуахырт. 1932 гъэм Псыхуабэ (Пятигорск) лэжьэн щыщIидзащ Къэбэрдей-Балъкъэр педагогикэ институтым. Ди деж къыщызэIуахащ Кавказ Ищхъэрэм щынэхъ ин лъэщапIэ зыбжанэ: лы комбинатыр, шыгухэмрэ Iэмэпсымэхэмрэ щащI заводыр, IэфIыкIэ щащI фабрикэр, чырбыш, кхъуэщын заводхэр, нэгъуэщIхэри.
Ди мэкъумэшыщIэхэм, Iэщыхъуэхэм я щIыхьыр жыжьэ Iуат. КIэщIу жыпIэмэ, лъэныкъуэ псори къызэщIэзыубыдэ зыужьыныгъэм и нэщэнэ белджылыхэр дэнэ IэнатIи хэплъагъуэрт. Ахэр апхуэдизу инти, 1934 гъэм СССР-р къэралышхуэм щыяпэхэм ящыщу Къэбэрдей-Балъкъэр автоном областым дамыгъэ нэхъыщхьэр — Ленин орденыр — къратауэ щытащ. Ауэ а псори щIэдзапIэ къудейт: нэхъ ехъулIэныгъэшхуэхэр, узэщIыныгъэ инхэр къащыпэплъэр дяпэкIэт.
1936 гъэм и дыгъэгъазэм къащ- та КонституцэмкIэ щIагъэбыдащ СССР-м къэрал ухуэкIэ и лъэныкъуэ-кIэ щекIуэкIа реформэхэр. Абыхэм къэрал дыдэм и теплъэ ирагъэгъуэтащ областым: ар Къэбэрдей-Балъкъэр Автоном Совет Социалист Республикэ хъуащ, а псалъэхэм къарыкI мыхьэнэ псори щIыгъужу. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым,1937 гъэм, мэкъуауэгъуэм и 24-м КъБАССР-м и Конституцэр Облсоветым и чрезвычайнэ съездым къищтащ. А Хабзэ Нэхъыщхьэм зэрыщыубзыхуамкIэ, иджы республикэр зи щхьэ хущытыж къэралт, абы и щIыналъэр яхъуэжыну зыри хуиттэкъым езым и фIэфIыныгъэ хэмылъу. РеспубликэщIэм иIэжт Со-вет Нэхъыщхьэ, абы къыщызэрагъэпэщ правительствэр, щIыпIэ властхэр. Конституцэм апхуэдэу щыубзыхуат дэтхэнэ цIыхуми и хуитыныгъэхэр къэлъытэн зэрыхуейр, ахэр хэутэн ящI зэрымыхъунур, нэгъуэщI лъапIэныгъэхэр.
А зэманым ирихьэлIэу ди республикэм иIэ хъуат еджагъэшхуэхэр, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ егъэджакIуэхэр, къэрал псом щыцIэрыIуэ щэнхабзэ.
Нэхъыщхьэращи, зи Хэкум, зи лъахэм, зыщIапIыкIа совет идеологием хуэпэж цIыхухэрт къэрал Iуэхухэр зезыхьэр. Мис апхуэдэ псэкупсэ гъэсэныгъэм хуабжьу и фIыгъэщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и бынхэри хуабжьу жыджэру зыхэта Хэку зауэшхуэм ди къэралыр зэрыщытекIуар.
Инщ дызриплъэж илъэсхэм ди республикэм къихьа ехъулIэныгъэхэр. Абыхэм куэд тражыIыхьащ, тражыIыхь, дяпэкIи тражыIыхьынущи, кIыхь зедмыгъэщIми хъунущ. Къэдгъэлъэгъуэн къудейщ зэман зэмылIэужьыгъуэхэм къихьа ехъулIэныгъэхэм папщIэ ди республикэм дамыгъэ лъапIэхэр аргуэру къызэрыхуагъэфэщар: етIуанэ Ленин орденыр 1957 гъэм, Октябрь Революцэм и орденыр 1971 гъэм, Лъэпкъхэм я Зэныбжьэгъугъэм и орденыр 1972 гъэм.
Пэжщ, СССР-р лъэлъэжа иужь Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэр щытыкIэ гугъу зэмылIэужьыгъуэхэм ихуащ, къэрал абрагъуэу щытам и адрей щIыналъэ псоми хуэдэу. ИкIи ар абыхэм къыхэкIыжыфащ. Дэ гугъэфIхэр диIэу дыпоплъэ къэкIуэну зэма-
ным. Ауэ аракъым, уеблэмэ, нэхъыщхьэри. Псом япэрауэ дэ диIэщ ди псэукIэм и лъабжьэ быдэ ди къэралыгъуэр.
Шал Мухьэмэд.
