Зи гъащIэ гъуэгур лъэпкъым и «мэзым» жыгыфIу хэува тхакIуэ
Мэлбахъуэ Тимборэ и цIэр зезыхьэ Лъэпкъ библиотекэм и лъахэхутэ къудамэм иджыблагъэ щекIуэкIащ адыгэ тхакIуэ цIэрыIуэ Теунэ Хьэчим и фэеплъ пшыхь. Ар къызэрагъэпэщат КъБКъУ-м и филологие къудамэм хыхьэ, Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я литературэмрэ IуэрыIуатэмкIэ кафедрэмрэ ЦIыпIынэ Аслъэн и цIэр зезыхьэ щэнхабзэ центрымрэ.
ТIымыжь Хьэмыщэ, Хьэх Сэфарбий, БакIуу Хъанджэрий сымэ. Пшыхьыр библиотекэм щIыщрагъэкIуэкIам и щхьэусыгъуэм теухуауэ центрым и унафэщI Езауэ Мадинэ жиIащ: «Студентым щIэныгъэ щегъуэт еджапIэми библиотекэми. Ахэр зэпыщIауэ зэдэлажьэмэщ еджагъэшхуэхэр лъэпкъым щикуэдынур. КъБКъУ-м библиотекэ лъэщ диIэ пэтми, студентхэр сыт щыгъуи къыхудоджэ республикэм и Лъэпкъ библиотекэм щекIуэкI зэIущIэхэми хэтыну, мыбыи щылажьэу зрагъэсэну». Адыгэбзэ къудамэм щеджэ студентхэм Теунэм и IэдакъэщIэкIхэр фIыуэ зэралъагъур, абыхэм куууэ зэрыщыгъуазэр белджылы щыхъуащ а зэхуэсым. Пшыхьым кърихьэлIахэм я пащхьэ абыхэм ягу къыщагъэкIыжащ тхакIуэм и гъащIэм теухуауэ зыщыгъуазэхэр, и тхыгъэхэм ящыщхэм къеджащ. Архивым къыщагъуэтыжа сурэтхэр, илъэс куэд и пэкIэ Хьэчим радиом едаIуэхэм зэрызахуигъэза хъуэхъур къызэхуэсахэм псом хуэмыдэу ягу къинащ.
ЗэIущIэм кърихьэлIат Теунэ Хьэчим и творчествэр джыным лэжьыгъэшхуэ езыхьэлIа, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, литератор цIэрыIуэ ХьэкIуащэ Андрей.
— КъызэрыщIэкIымкIэ, Теунэр 1936 — 1937 гъэхэм ягъэтIысри щысащ. Абы къызэрела, тутна-къэщым къызэрикIыжыфам теухуа хъыбар щыIэщ, — жиIащ ХьэкIуащэм. — Ар комсомолым 1936 гъэм къыхадзри, 1940 гъэм хагъэхьэжауэ аращ. Ар зэрани къыхуэхъужауэ щытащ — лэжьапIэ ягъэувыртэкъым. Абы къыхэкIыу, Теунэр Адыгэ Республикэм кIуэри, абы къыщыдэкI урыс газетым корреспонденту илъэскIэ щылэжьащ. А лъэхъэнэрауэ къыщIэкIынущ Теунэ Хьэчимрэ КIэрашэ Темботрэ щызэрыцIыхуар, гъунэгъу щызэхуэхъуар. Теунэр зауэм щIыхэмытам теухуа хъыбар мыщхьэпэхэри щыIэщ. Абы и гугъу пщIымэ, щхьэусыгъуэ щхьэхуэ иIэщ: Хьэчим жьэн уз къефыкIырти, военкоматым зауэм кIуэнухэм яхигъэхьакъым. ТхакIуэм и къуэшиплIри лIыхъужьыгъэ зэрахьэу хэтащ а зауэм. Мыдрейуэ, и гугъу сщIыну сыхуейт зы Iуэхугъуэ. Теунэм и журналист лэжьыгъэу дызыщыгъуазэр тхыгъитI къудейщ — очеркитIщ. Ауэ а зэманым итхауэ сэ къэзгъуэтыжащ лэжьыгъэ 60-м нэблагъэ. Абыхэм я нэхъыбэр очеркщ. Ар литературэм мыхьэнэшхуэ зиIэ хэлъхьэныгъэу къызолъытэ, сыту жыпIэмэ, Теунэ Хьэчим и очеркхэм яхуэбгъадэ хъун а зэманым ятхахэм яхэткъым. КъинэмыщIауэ, къызэрыщIэкIымкIэ, зауэ зэманым и пэ къихуэу итхауэ Хьэчим роман иIащ. Абы щыщу напэкIуэцI блыщI кIуэдащ, архивми щIэлъыжкъым. Зауэ зэманым Ростов къыщыдэкIыу щыта журналхэм языхэзым Теунэм лъэIу къыхуагъэхьат абы и романым и пычыгъуэ къытрадзэну я мураду. Ауэ Хьэчим ар яIэригъэхьакъым, абы и щхьэусыгъуэри зыми жиIэфынукъым. Фегупсысыт, 1936 гъэм адыгэбзэкIэ тха роман къыдэкIатэмэ, ар ди литературэм и хэлъхьэныгъэшхуэу зэрыщытынум.
ХьэкIуащэ Андрейрэ Теунэ Мухьэмэдрэ. Ди лъэпкъым и пщIэр, и щIыхьыр къэзыIэта, я къару емыблэжу абы хуэлэжьа цIыхухэм яхуэфащэ пщIэ яхуэтщIыфыркъым. Апхуэдэу щымытамэ, Теунэ Хьэчим къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъур нэгъабэ дгъэлъэпIэнт. Щапхъэ къэсхьынщ. КIэрашэ Тембот къызэралъхурэ нэгъабэ илъэси 150-рэ щрикъум Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэм и унафэкIэ а гъэр КIэрашэм и илъэс ящIащ. Абы теухуа зэIущIэ, зэхуэс куэд зэрырагъэкIуэкIам, и тхылъих къыдагъэкIыну зэрагъэхьэзырым и гугъу умыщIыххэ. Къапщтэмэ, Теунэ Хьэчим и тхылъу бзэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ къыдэкIа псоми я бжыгъэр мелуанитIрэ щитIрэ мэхъу, ауэ иужь дыдэу абы и тхыгъэ къыщыдэкIар 1979 гъэращ.
Теунэ Хьэчим и литературнэ гъуэгуанэми и гъащIэми сэ нэхъ сыщыгъуазэщ. Абы теухуа тхылъ стхауэ мыгувэу къыдэкIын хуейщ. Зауэ нэужь лъэхъэнэм Теунэм и жьауэм щIэту адыгэ литературэм зэрызиужьам зыми шэч къытрихьэркъым. А зэманми абы къыкIэлъыкIуа илъэсхэми къэбэрдей тхакIуэхэм ящыщ куэд ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм зэрыхыхьар зи фIыщIэр Теунэрщ.
ХьэкIуащэ Андрей и псалъэхэм щыхьэт техъуащ тхакIуэ Хьэх Сэфарбий. Абы игу къигъэкIыжащ Теунэр цIыху дахэу, щIалэгъуалэм пщIэ яхуищIу, игъэгушхуэу зэрыщытар.
АдэкIэ псалъэ зрата, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжь БакIуу Хъанджэрий лъэныкъуэ зыбжанэкIэ игу къигъэкIыжащ Теунэ Хьэчим.
— 1966 гъэм «Ленин гъуэгу» газетым IутIыж Борис и тхыгъэ къытехуауэ щытащ, «Адыгэбзэр анэ пэлъытэщ» псалъащхьэр иIэу. А зэманым цIыхухэр хуабжьу тегузэвыхьу щытащ лъэпкъыбзэхэр кIуэдыжыным. А Iуэхум игъэгузэва IутIыжым итхар редакцэм куэдрэ щIагъэлъащ. ИтIанэ абы рецензэ хуитхыну хуагъэхьат Теунэм. ТIуми ятхар зэгъусэу 2006 гъэм IутIыжым къытрыригъэдзэжащ. Абы щыгъуэм Хьэчим IэкIуэлъакIуэу жиIащ бзэхэр кIуэдыжын шынагъуэ зэкIэ зэрыщымыIэр, ауэ зэман дэкIмэ апхуэдэ къытщыщIынкIэ зэрыхъунур. Абы обкомыр хэплъэри: «Фи пIэщхьагъ къуэкIий щIэвмылъхьэ», — жаIэри къыхурагъэхьыжат.
Ди литературэм и тхыдэр джыныр гулъытэ нэхъ зымыгъуэтхэм ящыщщ иджыпсту. Ар къэтлъытэри, институтым щылажьэхэм ящыщу зы гуп дызэрыгъэхъури, иджырей адыгэ литературэм и тхыдэм и япэ томыр къыдэдгъэкIащ. Абы иджыри томитI къыкIэлъыкIуэнущ. Хэт-тIэ абы и лъабжьэр зыгъэтIылъар? «Къэбэрдей тхакIуэхэмрэ къэбэрдей литературэмрэ» тхылъыр Теунэ Хьэчим 50 гъэхэм итхащ. Ар лъабжьэ ящIри, 1968 гъэм къыдагъэкIыжащ. Пэжыр жысIэнщи, иужьрей зэманым щIэныгъэм елэжьу къалъытэр диссертацэ зытхыращ. Абы цIыхухэр дихьэхауэ, тхыдэми критикэми елэжьыжыркъым. Теунэ Хьэчим зыщыдгъэгъупщэнкIэ Iэмал иIэкъым. Сыту жыпIэмэ, абы лъэпкъ литературэм зиужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ. Нобэ зы тхылъ цIыкIу зытхар утыку къохьэри, абы «лъэтеувэ» хуищIу цIыхухэр зэхуешэс. Теунэ Хьэчим ищIам хуэдиз зыхузэфIэкIа тхакIуэ куэд диIэкъым. Абы и тхылъхэр къыдэгъэкIыжын хуейщ. Зэры-жаIэу, зы жыг-жыгитI плъагъумэ, мэзри плъагъун хуейщ. Жыгым и къуагъым сыт щыгъуи мэз зэрыкъуэтыр пщIэн хуейщ. Лъэпкъыр мэзым хуэдэщ. Мис а мэзым жыгыфIу хэтщ Теунэ Хьэчим. Ди щIалэгъуалэм зыфхузогъазэ: а тхакIуэ гъуэзэджэм и щIыхьыр дызэгъусэу къэдвгъэIэтыж. Абы хуейр дэращ, ди щIэблэращ.
Пшыхьым къыщекIуэкIа псалъэмакъыр къызэщIикъуэж щIыкIэу къэпсэлъащ филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор ТIымыжь Хьэмыщэ.
— Сэ арэзы сытехъуэнукъым «литературэм пщIэ щыхуамыщIыж зэманщ» псалъэхэм, — жиIащ абы. — Сыту жыпIэмэ, ди мащIэкъым тхакIуэхэм я сатырым хэувэ ныбжьыщIэхэр. ДяпэкIэ мыпхуэдэ Iуэхуу къетхьэжьэхэми, тхакIуэхэм, усакIуэхэм ятеухуахэри абыхэм яхэту, къахэхъуэну ди гугъэщ. Мы зэIущIэм кърихьэлIа нэхъыжьхэми пшыхьыр къызэзыгъэпэщахэми фIыщIэ яхузощI.
«ЛIэужьыр бжьиблкIэ мауэ», — жиIащ пасэрейм. Хьэчим илъ зыщIэткIуа зыри къэнэнтэкъым, и зэчиймрэ и акъылымрэ щыщ емыцырхъыу. Ар уи фIэщ зыщI ныбжьыщIэщ Налшык къалэ дэт 31-нэ курыт школым щIэсу пшыхьым кърагъэблэгъа Теунэ Мухьэмэд. Ар къеджащ и унэкъуэщ тхакIуэшхуэм хуитха усэ гъуэзэджэм.
ЩОДЖЭН Iэминат.
