
Хэплъэгъуэщ дызыIут IэнатIэр
Къэбэрдей Лъэпкъ Хасэм и пащхьэм ХьэтIохъущокъуэ Исмел
1805, 1806 гъэхэм щыжиIа псалъэ
ХьэтIохъущокъуэ Исмел адыгэ лъэпкъ цIэрыIуэм къыхэкIащ, 1787 — 1791 гъэхэм екIуэкIа урыс-тырку зауэм хэтащ, иужькIэ, дунейм ехыжыху, Къэбэрдейм къыщыхъуа Iуэху псоми хэхутащ, и цIэр адыгэхэм ящыгъупщакъым нобэр къыздэсым, М. Ю. Лермонтовым и поэмэ цIэрыIуэм («Измаил-бей») и лIыхъужь нэхъыщхьэщ.
1805 гъэм Гумыщхьэ щызэхэта адыгэ лъэпкъ хасэм зэрыщыжиIамкIэ, ХьэтIохъущокъуэ Исмел илъэс тIощI и пэкIэ щIалэ дыдэу икIауэ щытащ Къэбэрдейм, и адэм и унафэм ипкъ иткIэ, «щIэныгъэ зригъэгъуэтын папщIэ».
ИЛЪЭС тIощIым нэсащ сэ хэкум пэIэщIэ сызэрыхъурэ. 1794 гъэм пIалъэ кIэщIкIэ сыкъыфхыхьэжауэ зэрыщытам и гугъу сщIынкъым. Си хэкум и Iуэху зытетым щыгъуазэ зыхуэсщIыным сыхунэмысауэ, си насыпыншагъэм къыдэкIуэри, абы щыгъуэ сыфхэкIыжауэ щытащ. Си щхьэкIэ къызэуэлIа псом сытепсэлъыхьынкъым, сыту жыпIэмэ, сэ сезыгъэзыр си псэм и щIасэ си хэкур нобэ зыIут IэнатIэрщ, сызыхуэлажьэри абы и фейдэ зыхэлъымрэ тыншыгъуэ зэриIэнымрэщ. Си хэкум сэбэп сыхуэхъун мурадкIэщ сэ унэм сыщIикIари, ди лъэпкъ цIэрыIуэм сыхэсыжатэмэ, гухэхъуэгъуэу сиIэнкIэ хъуну псори къыщIызэзнэкIари, гъащIэм и IэфIыгъэкIэ къызэтэ щIалэгъуэм сыщIемыблари. А псори IэщIыб щIэсщIар, вжызоIэ сэ, щIэныгъэм зезыгъэузэщIа, цIыхур зэгурызыгъэIуэфын хабзэхэр зэзыгъэпэщыфа лъэпкъхэр зэзгъэцIыхун щхьэкIэщ. Си лъэпкъэгъухэм фIыгъуэ къезгъэуэлIэн папщIэ, бжьэм хуэдэ сыхъуным сыщIэкъуащ сэ, сэбэп хъупхъэр зэщIэскъуэурэ си хэку лъапIэм къисхьэныр си хъуэпсапIэти. Зи пщIэр лъагэ тхьэмадэхэ, фэ фпэIэщIэ сызэрыхъуар сигу къеуэми, ар зыхуэзгъэшэчащ, сыкъыфхыхьэжа нэужь, зыгуэркIэ сэбэп сыхъуфмэ, ар сэркIэ зэрынасыпым шэч къытесхьэртэкъыми. Къэзгъэзэжауэ сыфхэтщ нобэ. Ауэ сыт сыкъызрихьэлIэжар, ди Тхьэ! Си лъахэм и унэхъугъуэ махуэр си нэгу щIэбгъэкIын щхьэкIэ, ди Тхьэ, уигу къыщIызэбгъар!.. Насыпыншагъэу къыдэуэлIа псор фи деж щыслъагъуркъым сэ. Ар сигу къызэреуэр вжесIэу аращ. СывэупщI къудейщ: щхьэ ехуэха къэбэрдей лъэпкъым и пщIэмрэ и щIыхьымрэ? Хэт ар зи лажьэр? Пщыхэми, уэркъхэми, зэрылъэпкъыуи щхьэ зыщывгъэгъупща хэкум и хуитыныгъэмрэ абы зегъэузэщIынымрэ нэхъ лъапIэ щыIэнкIэ зэрымыхъунур? Ижь лъандэрэ пщIэрэ щIыхьрэ зиIа ди лъэпкъыр зэрыхэкIуэдэжыр флъагъуркъэ? Фигу къеуэркъэ ар, жызоIэ! Хьэуэ, КъурIэным сытеIэбэурэ тхьэ фхуэсIуэнщ гукъанэ фхуэсщIын мурад сызэримыIэмкIэ. Щхьэж и гукъанэ ирырекъухи, Тхьэм девгъэлъэIу ди лъэпкъым фIыгъуэ хуэдлэжьыфын щхьэкIэ, гуащIэрэ акъылрэ къытхилъхьэну.
Ди адэм и унафэм седаIуэри, си гум къыщIитхъыу сикIауэ щытащ сэ дихэкум. Урысейм сыкIуащ, сфIэмыфIми. Я хабзэри сигу техуэртэкъым сащыхыхьагъащIэм. Гугъу сыдехьурэ зэзгъэщIащ я бзэр, ар зэзгъэщIа нэужьщ я хьэл-щэн нэхъ щысцIыхуар. Дэ тхэмылъ куэд ядэслъэгъуащ абыхэм, ядэслъэгъуащ дэ зэдмыгъэкIу куэди. Урысейр къэралышхуэщ, щIэныгъэмрэ зыужьыныгъэмрэ зыщиубгъуащ. Урыс къэралыр къулейщ, и къарур, и гуащIэр инщ, цIыху мелуан щэщIрэ хырэ исщ абы икIи, пащтыхьыр хуеймэ, а цIыху бжыгъэм и Iыхьэ щанэр зауэлI хуэхъунущ. Къэрал лъэщым дыщригъунэгъукIэ, ар къызэрытщхьэпэным и ужь дитын хуейщ дэ, ди щхьэр тхъумэжын папщIэ. Фи фIэщ фщIы, си лъэпкъэгъу лъапIэхэ, ди акъыл дитыжмэ, ди гъунэгъу лъэщым и ней зыщыдгъахуэ зэрымыхъунур.
Ди гум зэи имыху ди адэжь Iущхэм я уэсятщ а къэрал лъэщым и жьауэм дыщIэтын хуейуэ. Фэри зэрыфщIэщи, динкIэ ди благъэ Тырку къэралыр къарууншэ дыдэ хъуащ…
Персхэри муслъымэнщ, ауэ я лIыщхьэхэр зэгурыIуэркъым, зы унафэ яIэкъы-ми, зыр зым щыхьэжауэ зэрошх. Куэд щIакъым, дызыпэмылъэщынум дыпэуври, ди щхьэр хэтлъхьащ, ди пщIэри ехуэхащ. Акъыл зиIэмрэ и хэкур фIыуэ зылъагъумрэ къыгурыIуэнщ дыщыунэхъуну махуэр къызэрыблагъэр. Зи щIыхьыр лъагэ хасэ, дэ псоми долъагъу икIи зыхыдощIэ ди хуитыныгъэр тфIэкIуэдынкIэ шынагъуэ зэрыхъуар. Апхуэдэ насыпыншагъэр, и щхьэр течауэ жысIэнщи, зи лажьэр дэращ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ дэ, уеблэмэ зэунэкъуэщхэми, ди акъыл зэтехуэркъым. Абы къыхэкIкIэ ди лъэпкъри зэкъуэткъым, псори зэзыгъэдэIуэн тхьэмадэ диIэжкъым. Пщы щIалэхэр нэхъыжьхэм едэIуэжыркъым, я нэр щIалагъэм къыщепхъуэри, гу лъатэркъым ди лъэпкъым и кIуэдыжыгъуэр къызэрыблэгъам: щхьэзыфIэфIхэм я зэранкIэ лъэпкъым къытохуэ ди гъунэгъухэм я губжьыр, дяпэкIи къытехуэнущ, абы дытетынумэ.
Гъуэщахэр гъуэгу захуэ тришэжын щхьэкIэ, Тхьэм игу къобгъэри егъэунэху ахэр, ар зэхамыщIыкIмэ, нэхъри къахуогубжьри, и ней къащохуэ. Ди бегъымбарыращ ар жызыIар, насыпыншагъэм фыхэхуауэ сыкъывихьэлIэжыгъащ зы гъэ сыкъыщыфхыхьэжам, ар къывгурыIуэжауэ гу лъыстэркъым ноби, къывгурыIуэным и пIэкIэ нэхъей фекIуауэ солъагъу, сыфхоплъэри. Тхьэм игу къыдэбгъакIэ шэч сощI иджы: зауэм къытхуихьам ищIыIужкIэ, емынэ уз бзаджэм ди лъэпкъым и зэхуэдитIыр икIуэдыкIащ. И нэр исыжкъым дэ дызыхэт тхьэмыщкIагъэр зымылъагъум, и щхьэр зэкIуэкIащ Тхьэр къызэрытхуэгубжьам гу лъызымытэм.
Фи фIэщ фщIы, пщIэ зыхуэсщI си лъэпкъэгъухэ, ди Iуэхур абы куэдрэ тет зэрымыхъунур. ДызэрызэгурымыIуэм, ди акъыл зэрызэтемыхуэм и зэранкIэ си лъахэ насыпыншэр хэкIуэдэжауэ Тхьэм симыгъэлъагъукIэ — абы дынэсащ дэ. Тхьэм симыгъэлъагъукIэ абы лъапсэкIуэдыр къыхуэкIуауэ, ди нэхъыжьхэр, ди цIыхубзхэмрэ ди сабийхэмрэ, зэщIэгъуагэу, гузэвэгъуэр ятелъу, бийм гъэрыпIэм щрихуэну махуэ мыгъуэм Тхьэм дыщихъумэ. Апхуэдэ шынагъуэр къызэрытщхьэщыхьар зыхэсщIэрти, аращ Бытырбыху зи ужь сыщита Iуэхур къэзгъанэу пIэщIэгъуэкIэ сыкъыщIэкIуэжар. Сэ си нэкIэ слъэгъуащ, щыхьэти сытехъуэфынущ дызыпэува къэралыр къыщичыным зэрынэсам. Сэ слъэгъуащ къыттелъэлъэнкIэ хъуну щыблэм зэрызыкъызэщIищIар. ФызэтеувыIэ, лъэпкъ насыпыншэ, фи акъыл фихьэж, фегупсыс дэр нэхърэ куэдкIэ нэхъ лъэщым дыпэлъэщынрэ дыпэмылъэщынрэ, ди щхьэр хэдвмыгъалъхьэ, фызэчэнджэщ мы хасэм кърихьэлIахэр, ди лъэпкъым къылъэIэса шынагъуэр зыщхьэщытха зэрыхъунум и унафэр фщIы. КъурIэным сытеIэбэурэ псом япэ тхьэ сIуэнщ унафэр захуэмэ, цIыхур зыгъэжакъуэ хьэгъапхъэхэм ар ящысхъумэнкIэ — си псэр пытыху, лъы ткIуэпс къысщIэмынэжыху. Ауэ сыволъэIу, кIыхьлIыхь зывмыщI, шынагъуэр къытщхьэщыхьакIэщ, зэман диIэжкъым. Ди зэман мащIэр къэдвгъэгъэсэбэп, псоми къытщхьэпэн Iуэху икIэщIыпIэкIэ длэжьын папщIэ. Зыщывмыгъэгъупщэ зэрызэгурымыIуэм и зэранкIэ къэрал куэд зэрыхэкIуэдэжар, фигу ивгъэлъ лъэпкъ псо дэнэ къэна, уеблэмэ унагъуэ закъуэри, унафэщI ямыIэмэ, я къарур кIуэщIурэ, зэрыунэхъур…
Зихэку зыбгынэгъэ адыгэхэм апае
Тыркуем щагъэуцугъэ саугъэтхэр
Самсун къалэмкIэ: 1864-рэ илъэсым ыуж илъэси 130 тешIагъэу ТыркумкIэ апэрэ саугъэтыр (сыныр) щагъэуцугъ. Ар ашIыным Абдулмэджыт Узбэкыр кIэщакIо фэхъугъ. 1994-рэ илъэсым саугъэтыр къызэIуахыгъ.
Самсун къэлэшхом епхыгъэ Чарщамбэ районым Къызылот зыцIэ чылэм дэтыгъэ мы саугъэтыр зыщыщыр амыгъэунэфыгъэхэм зэхакъутагъ, джы щыIэжьэп, ау ар ТыркумкIэ апэдэдэу ашIыгъэ саугъэтыгъ.
Узбэк дунаим зехьыжьым, цIыфхэм саугъэтыр икIэрыкIэу агъэуцунэу фэягъэх, ау мы гухэлъыр къадэхъугъэп.
ЫлъэсипшI ыпэкIэ а чылэ дэдэм нэмыкI саугъэт горэ щагъэуцугъ. Ау «ыпэкIэ ашIагъэм фэдэу, цIыф мэхъаджэхэм мы саугъэтыр икIэрыкIэу зэхакъутэн алъэкIыщт» аIозэ, мыжъосыныр чылэдэс адыгэ горэм ищагу дагъэуцуагъ. (Джэмил Бичэр)
КъоджаIэли къалэмкIэ: Истанбул Кавказ культурэ Хасэм иныбжьыкIэхэр кIэщакIо фэхъузэ 1999-рэ илъэсым Къарагъач чылэм дэт къэхалъэм саугъэт дагъэуцуагъ. Мы саугъэтым 2000-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 21-м цIыфхэр апэдэдэу щызэIукIагъэх.
2006-рэ илъэсым Circassian Canada сайтымрэ КъоджаIэли Кавказ культурэ Хасэмрэ зэгъусэхэу Къарагъач чылэдэсхэм адэгущыIэхэзэ къоджэ къэхалъэм «КъикIыжьыгъэ Адыгэхэм Ясаугъэт» дагъэуцуагъ.
КАФФЕД-р кIэщакIо фэхъуи, Тыркуем культурэмкIэ и министерствэ мы хы Iушъом (Babali Sahili) 2009-рэ илъэсым къаухъумэрэ шъолъыр мэхьанэ иIэу ылъытагъ. (Проф. доктор Эрол Таймэз)
Къайсэри къалэмкIэ: Пынарбащы районым епхыгъэ Черкес Карабогъаз (Аслъэнхьабл) къоджэ шIушIэ Хасэмрэ Uzunyayla.com сайтымрэ кIэщакIо фэхъухэзэ мы чылэм ишъофхэм ащыщ илъэситфым къыкIоцI щагъэтIысхьэгъэ чъыгыжъыехэр зыдэт шъолъырым 2008-рэ илъэсым «ЖъоныгъуакIэм и 21-рэ мэз» цIэу фаусыгъ.
Афионкъарахисар къалэмкIэ: Динар районым ит Япагълы чылэм дэт сыным тетхагъэр мыры: «Япагълы чылэр: 1864-рэ илъэсым Темыр Кавказым ЦIэмэз шъолъырым къикIыжьыгъэ адыгэхэм ащыщэу шапсыгъэхэу унэгъо 20мэ 1877-рэ илъэсым агъэпсыгъ. Лъытэныгъэрэ шъхьэкIафэрэ зыфэтшIырэ тижъыхэм ацIэкIэ».
Ащ ыкIыIу инджылызыбзэкIэ ыкIи тыркубзэкIэ «1864 May 21 A Day To Remember — 21 Mayis Unutma! Unutturma!» («ЖъоныгъуакIэм и 21-р ащымыгъэгъупш! Зыщымыгъэгъупш!») тетхагъ.
Коня къалэмкIэ: Ылгын районым епхыгъэ Ихьсание (Газилэр) къуаджэм «ЖъоныгъуакIэм и 21-рэ мафэм исаугъэт» 2010-рэ илъэсым щагъэпсыгъ. Бетоным хэшIыкIыгъэ саугъэтыпкъым тет фарфор гухьарэхэр а уахътэм Самсун къалэм имэр игуадзэу Кэнан Щарам аригъэшIыгъ. Метрэ щырыщым къехъу зишъомбгъогъэ ыкIи зикIыхьэгъэ саугъэт напэм адыгэхэр къызэрикIыжьыгъэхэр сурэткIэ тешIыхьагъ. Илъэс къэс жъоныгъуакIэм и 21-рэ мафэм цIыфхэм мы саугъэтым ыIупэкIэ зэIукIэ щызэхащэ, IэкIыб къэралыгъохэм къарыкIыгъэхэри мыщ къекIуалIэх.
(Ахьмэт Джэуад Бэнк)
Истанбул къалэмкIэ: Адыгэхэр къызикIыжьыгъэхэм илъэси 149-рэ зытешIэм, 2013-рэ илъэсым, организациеу КАФФЕД-мрэ Картал район гъэIорышIапIэмрэ кIэщакIо фэхъухи, Картал хы Iушъом саугъэт щагъэуцугъ. Мы саугъэтыр Налщык къалэм дэт ГущIапшэ Арсеным ышIыгъэ «Псэ чъыг» саугъэтым тырахыгъ.
Измит КъалэмкIэ: 2015-рэ илъэсым Измит къалэм имэрэу доктор Невзат Догъан кIэщакIо фэхъуи, Фэвзие паркым метрэ 1,8-рэ илъэгагъэу «Адыгэхэу къикIыжьыгъэхэм ясаугъэт» дагъэуцуагъ.
Анкара къалэмкIэ: Гёлбащы районым ит Хьаджымуратлы, Ягълыпынар, Икизджэ, Гёкчехойук чылэхэм ащыщ цIыфхэм щызэхащэгъэ Гёлбащы Кавказ зыкIыныгъэ, социальнэ зэготыныгъэ, гъэсэныгъэ ыкIи шIушIэ Хасэр кIэщакIо фэхъуи, Хьаджымуратлы хьаблэм дэтэу «ИкIыжьыгъэ адыгэхэр» зыцIэ саугъэтыр 2016-рэ илъэсым ашIыгъ. Саугъэтым изэхэлъыкIэ Гёлбащы Кавказ Хасэм тегъэпсыхьагъ, Гёлбащы район гъэIорышIапIэми саугъэтыр ыгъэуцугъ.
Эскищэхир къалэмкIэ: Эскищэхир Темыр Кавказ культурэ Хасэр кIэщакIо фэхъуи, «ЖъоныгъуакIэм и 21-рэ, 1864-рэ илъэс, адыгэ лъэпкъгъэкIод ыкIи лъэпкъэу къикIыжьыгъэм исаугъэт» зыфиIорэр 2017-рэ илъэсым къэлэ паркым дашIыхьагъ. Саугъэтыр зышIыгъэ Нухь Ачынэ «мы саугъэтыр зэрэпсаоу Темыр Кавказ культурэм инэпэеплъ» еIо.
Яловэ къалэмкIэ: Яловэ район гъэIорышIапIэмрэ Яловэ адыгэ зыкIыныгъэ хасэмрэ кIэщакIо фэхъухи, «Адыгэ лъэпкъгъэкIод ыкIи лъэпкъэу къикIыжьыгъэм исаугъэт» адыгэхэр къызикIыжьыгъэхэм ия 154-рэ илъэсым (2018-м) ашIыгъ. Ыщылай Йылмазым къыугупшысыгъэ саугъэтыр Чагъры Узбайым ышIыгъ.
Бозуйук къалэмкIэ: 2018-рэ илъэсым Билэджик-Бозуйук къалэ гъэIорышIапIэм Шъыхь Щамилэ паркым Кавказ политикэ лъэныкъомкIэ ипащэщтыгъэ Шъыхь Щамилым исурэт тешIыхьагъэу саугъэтыр агъэпсыгъ.
Къэбархэр зэхэзыугъоежьыгъэр ГУЛ Йылмаз.
Тыркуер.
Исмел-Псыгъуэ
ХЬЭТIОХЪУЩОКЪУЭ Исмел-Псыгъуэ къэбэрдей пщы лъэпкъ цIэрыIуэм къыхэкIащ, ХьэтIохъущыкъуей Ипщэ (иджы Зеикъуэ) 1750 гъэм къыщалъхуащ. Езым зэритхыжамкIэ, «и адэм и унафэм едаIуэри», Исмел 1785 гъэм Урысейм кIуауэ щытащ, абы щеджащ, щIэныгъэ куу щигъуэтащ. «И адэм и унафэм едаIуэри» псалъэхэм куэдым урагъэгупсыс. Исмел и адэр, ХьэтIохъущокъуэ Темрыкъуэ, Урысейм мамыру дэгъуэгурыкIуэным и телъхьэ къэбэрдеипщхэм ящыщащ, ауэ урыс дзэпщхэм ящыхьэжри, Тыркумрэ КърымымкIэ еплъэкI хъуауэ щытащ нэхъ иужьыIуэкIэ; хьэж ищIа нэужь, Кърымым къыщызэтеувыIэри, абы зыщиIэжьащ, къыщигъэзэжым Iэщэ къыздишащ, Къэбэрдейр Тыркумрэ КърымымкIэ «ириIуэнтIэкIын» мурад иIауи къыщIэкIынущ.
Къэбэрдейм къихьэжа нэужь (1771 гъэм и ужькIэ), Темрыкъуэ хуэм-хуэмурэ къыгурыIуащ Къэбэрдейр Тыркуми Кърымми я IэмыщIэ иплъхьэ зэрымыхъунур, аращ и къуэм, Исмел, Урысейм кIуэн, абы щIэныгъэ щызригъэгъуэтын хуейуэ унафэ щIыхуищIар: къэбэрдейхэм Урысейм фIэкIа нэгъуэщI гугъапIэ зэрамыIэр къыгурыIуащ.
ИлъэсипщIым нэблагъэкIэ щеджащ Исмел Урысейм, дзэм къулыкъу щищIащ, урыс-тырку зауэхэм хэтащ, Измаил быдапIэр къыщащтэм щыгъуэ зэрихьа лIыгъэм папщIэ Георгий орден къратащ. Александр Езанэр пащтыхь хъуа нэужь, Исмел 1801-1804 гъэхэм Бытырбыху щыIащ, къэрал Iуэху и пщэ къыдалъхьауэ. Урысей къалащхьэм здыдэсым, ХьэтIохъущокъуэ Исмел и нэIэ тет зэпытащ езым и хэкум. Къэбэрдейм и Iуэхур хэплъэгъуэ хъуат а зэманым: урыс дзэпщхэм зэрахьэ лейр ягу темыхуэу, пщы, лIакъуэлIэш, уэркъ куэдым зыкъаIэтащ, жылэр гуитIщхьитI хъуащ. Iуэхур абы нэсауэ, ХьэтIохъущокъуэ Исмел 1804 гъэм Къэбэрдейм къихьэжащ. Къэбэрдейм и унафэр шыбгъэрэ сэшхуэкIэ зыщIын мурадым къыщIэтэджахэм япэуври, Исмел хузэфIэкI псори илэжьащ, «псэм нэхърэ нэхъ игъэлъапIэ хэкур» мафIэм къыхишын щхьэкIэ. Дунейм тетыху, аращ ХьэтIохъущокъуэ Исмел зыхуэлэжьар — Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ яку мамырыгъэ дэлъхьэн, адыгэхэр щIэныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ я гъуэгум тешэн.
А гупсысэхэращ Исмел Урысейм и лIыщхьэхэм я пащхьэ ирилъхьа тхыгъэхэм («Краткое описание жителей Горских Черкес», «Записки о жителях Кавказа», н.) лъабжьэ яхуэхъуар. А тхыгъэхэм зэрыщыжиIэмкIэ, Къэбэрдейм и Iуэхур къыщызэщIэплъар Кавказ линэкIэ зэджэр яухуа нэужьщ: абы и зэранкIэ Къэбэрдейм щIы куэд фIэкIуэдащ, бгырысхэр вакъэ зэв ирагъэуващ — аращ пщыхэми, уэркъхэми, зэрылъэпкъыуи ягу темыхуар. Къэбэрдейм фIэкIуэда щIыр къратыжын хуейщ, дзэпщхэмрэ къулыкъузехьэхэмрэ къэбэрдейхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къадэгъуэгурыкIуэ лъэпкъ хабзэхэм хэIэбэ хъунукъым, Урысейм и IэмыщIэ зралъхьа нэужьи, къэбэрдейхэм я лъэпкъ Iуэхухэр езыхэм зэфIахыжын хуейщ — абыкIэ пэрыуэгъу къахуэмыхъумэ, Къэбэрдейр Урысейм къыбгъэдэкIынукъым.
Нэхъ белджылыуэ жыпIэмэ, Къэбэрдейм автономие гуэр иIэн хуейщ — акъылышхуэрэ щIэныгъэ куурэ уиIэн хуейт, а зэманым апхуэдэ гупсысэхэм уи щхьэр нэсын папщIэ. Апхуэдэ цIыхуу щытащ ХьэтIохъущокъуэ Исмел, Урысейм фIэкIа Къэбэрдейм нэгъуэщI плъапIэрэ гугъапIэрэ зэримыIэр къыгурыIуауэ.
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.
НэгъуэщI къикIыркъым абы
(Карл Маркс зэритхамкIэ)
1836 гъэм жэпуэгъуэ мазэм Лондон щежьэри, Шэрджэсым кIуащ «Виксен» кхъухьыр, шыгъу ишэри.
Кхъухьыр зейр зиусхьэн Бёлл Джеймсщ. Ар щэкIуэгъуэ мазэм и 25-м урысхэм Суджыкъу-къалэ щаубыдащ, адыгэхэм шыгъу къахуишэну хуимытауэ жаIэри. Бёлл и кхъухьыр ятхьэкъуащ, капитанымрэ экипажымрэ Севастополь яшащ, абы зыкъомрэ щаIыгъа нэужь, къаутIыпщыжащ.
ЛОРД Пальмерстон Генри сабэ дрипхъей зищIащ Британием и кхъухь Урысейм зэриубыдам щхьэкIэ: «Ар дигу техуэ хъунукъым, Британиер хуитщ дэнэ сату щищIынуми, абы и щIыхьыр зэрытхъумэн къару диIэщ дэ», — ар жиIэри парламентым и пащхьэм иуващ лорд Пальмерстон. Британием и щIыхьым тегузэвыхь лордым зыщигъэгъупщащ Шэрджэсым лей къызэрылъысар: ар зыми IэщIэмылъ хэкущ — аращ лорд Пальмерстон игу къэмыкIыжар. Урысхэм жаIэр нэгъуэщIщ: Шэрджэсыр ди империем щыщщ, дэ хуит дымыщIауэ шэрджэс хы Iуфэм зы кхъухьи къекIуалIэ хъунукъым. АбыкIэ хъыбар кърагъэщIа лорд Пальмерстон? Ар ибзыщIащ хамэ къэрал IуэхухэмкIэ министрым. «Виксен» кхъухьым и Iуэхум къитэджыкIа псалъэмакъыр щIэх щызэпыуакъым Британием и парламентым, щIэх къахуэумысакъым лорд Пальмерстон. 1838 гъэм мэкъуауэгъуэ мазэм и 21-м щэхур наIуэ хъуащ икIэм-икIэжым.
Лорд Пальмерстон 1836 гъэм Урысейм еныкъуэ- къун мурад ищIатэми, ар абы хузэфIэкIынутэкъым: министр къулыкъур къызэрыIэрыхьэххэу, 1831 гъэм, ар арэзы хъуауэ щытащ Урысейм Кавказыр зыIэщIилъхьэн мурад зэрищIамкIэ, ар (лорд Пальмерстон) Урысеймрэ Тыркумрэ Адрианополь щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэм зэреувэлIарат абы къикIыр. Шэрджэс хы Iуфэр Урысейм хуит щыхуэпщIакIэ, шэрджэсхэм я нэщIыбагъкIэ Урысеймрэ Тыркумрэ Адрианополь щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэмкIэ (1827 гъэм) акъылэгъу ухъуауэ аращ — нэгъуэщI къикIыркъым абы. Езы шэрджэсхэм я пщIыхьэпIи къыхэхуакъым, дауи, лорд Пальмерстон апхуэдэ хьэгъэщагъэ къакIэлъызэрихьауэ — Британием хамэ къэрал IуэхухэмкIэ и министрым зыщиумысыжар 1838 гъэрщ — парламентым щыхагъэзыхьа нэужьщ.
1827 гъэм бадзэуэгъуэм и 6-м Урысеймрэ Тыркумрэ зэращIылIа зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ, Урысейм къалэн зыщищIыжауэ щытащ и къэрал гъунапкъэм зримыгъэукъуэдиину. А псалъэр игъэпэжакъым Урысейм, абы къыхэкIкIэ Британиер акъылэгъу хъун хуеякъым Адрианополь зэгурыIуэныгъэмкIэ. Тыркур хуитакъым езым IэщIэмылъа Шэрджэсыр Урысейм иритыну. Урысейри хуитакъым ар Тыркум «къыIихыну». Тырку пащэр Анапэ щыдэса зэманми Шэрджэсыр Портэм IэщIэлъакъым, Урысейм и IэмыщIэ зрилъхьэн муради иIакъым, абы и нэщIыбагъкIэ щызэрахьэ хьэгъэщагъэр сэтей къэхъуащ, «Виксен» кхъухьыр къайгъэ хэхуа нэужь.
Тхьэзэплъ Фозий
Адыгэм илъ Iэлыр щожэхри си лъынтхуэм…
И бзийхэм сагъафIэу сесакъым Хэку дыщэм,
Хэку-анэм и жьыбгъи нэкIущхьэр къимыст…
Зигъэщхъыу Хэку-анэр къиплъакъым си гущэм,
Бзэрабзэу Хэку-анэр пIэ лъапи темыст.
Сэ нэкIэ згъэвакъым уи бгыжьхэм я уэси,
Сисакъым Бахъсэни Тэрчыжьи я куэщI.
КъэзмыщIэу хъыджэбзхэм я плъэкIэм и уаси,
Псэр хуэлIэу си лъахэм, илъэсхэр мэкIуэщI.
Сыт щхьэкIэ сигу хэщIрэ? ХамэщI сыщыпсэуми,
Сэ куэдрэ, сэ куэдрэ уи къуршхэм сопщIыхь.
Уи гъавэр бэгъуэным, щIэжьейхэм хэхъуэным
Си гуащIэр хуэсщIыну сэ сфIэфIт щхьэузыхь…
Адыгэм илъ Iэлыр щожэхри си лъынтхуэм,
Си гущIэм и мафIэ къэхъункъым щыкIуэщI.
Мы си псэ ешари, си гуауи, си гуапи
Изолъхьэ, си лъахэ, сэ нобэ уи куэщI.
Тырку, Истамбыл къалэ
«Фызэщэри сощIэ»
Илъэсищэм щIигъукIэ екIуэкIа Кавказ зауэм кIэ щигъуэтар убых щIыналъэрщ — 1864 гъэм накъыгъэ мазэм и 21-м. Абы и ужькIэ убыххэр Тыркум Iэпхъуащ, унагъуэ зыбгъупщI нэхъыбэ къинакъым ахэр игъащIэ лъандэрэ зэрыса я хэкум. Хы Iуфэм къыщыщIэдзауэ бгыщхьэм нэс Сочэ, Мзымтэ, Хостэ псыхъуэхэм дэсащ убыххэр — абхъазхэмрэ шапсыгъхэмрэ я зэхуаку. ЩIэныгъэлIхэм я нэхъыбэм зэралъытэмкIэ, убыххэр мин 70 хуэдиз хъууэ щытащ — Кавказ зауэм и ужькIэ апхуэдиз Iэпхъуащ Тыркум, зауэм хэкIуэдам я бжыгъэм и гугъу умыщIми. Тыркум Iэпхъуэри, куэд яхьыжакъым убыххэм: гъунэгъу зыхуэхъуахэм, п.п., адыгэхэм, яхэшыпсыхьыжащ — абыкIэ «сэбэп» хъуагъэнущ убыххэм, я анэдэлъхубзэм нэмыщI, адыгэбзи ящIэу зэрыщытар. Тыркум нобэ ущрохьэлIэ убых зыдэс жылагъуэ цIыкIу зыбжанэ, ауэ абыхэм дэсхэм зэрыубыхыр ящIэж фIэкIа, я анэдэлъхубзэкIэ псалъэр мащIэ дыдэщ.
ЛЪЭПКЪ щхьэхуэми, убыххэр я хабзэкIи, я щэнхабзэкIи, я псэукIэкIи адыгэхэм къазэрыщхьэщыкI щыIакъым.
Кавказ зауэм хэджэразэри, я щхьэр халъхьэху, Iэщэр ягъэтIылъакъым убыххэм. Я тхьэмадэхэм, Бэрзэдж Джырандыкъуэ, Бабыкъу, Бэрэкъей (Дзэпщ) Исмэхьил сымэ, зэщIагъэшасэурэ, убыххэм я лъэпкъыр насыпыншагъэм, лъэпкъкIуэдым хуашащ. Шапсыгъхэм, абазэхэхэм, натхъуэджхэм Iэщэр ягъэ-тIылъа нэужьи мафIэм къыхэкIакъым убыххэр, а мафIэм хисхьэжащ езыхэри икIэм-икIэжым…
Кавказ зауэр и кIэм нэблэгъауэ, 1864 гъэм и гъатхэм, убыххэр къиувыхьауэ щытащ генерал Гейман Василий зи пашэ дзэм. Абы и хъыбар итхыжащ полковник Эсадзе Семен («Покорение Западного Кавказа и окончание Кавказской войны». Тифлис. 1914):
«Гупищ зращIыкIри, хы Iуфэм Iутурэ, дзэр гъатхэпэм и 5-м (1864 гъэм) Лазарев фортым нэсащ. Абдеж щыщIадзэн хуейт убыххэм ебгъэрыкIуэн.
Убых тхьэмадэхэм ящыщу абы щыгъуэ нэхъ пщIэ зиIар Бэрзэджхэ Дэгъумокъуэ, Джырандыкъуэ, Бабыкъу Алим-Джэрий, Хьэпакъ Елбэз, Бэрэкъей (Дзэпщ) Исмэхьил сымэт. ЦIыху къулейт ахэр, Бэрэкъейм Тыркум благъэ щикуэдт, убыххэр европей къэралхэм щигъэгугъ зэпытт; аращ европей хьэгъапхъэхэр убыхыщIым къизышар. Джырандыкъуэ хьэжыр дзэпщ цIэрыIуэт, абазэхэхэм, убыххэм, шапсыгъхэм пашэ яхуэхъурейуэ щытат.
А махуэ дыдэм генерал Гейман убыххэм яхуитхащ: «Фэ фIыуэ фощIэ абазэхэхэмрэ шапсыгъхэмрэ Iэщэр ягъэтIылъауэ Тыркум зэрыIэпхъуэр; ди IэмыщIэ зыкъизылъхьахэм Лабэрэ Псыжь Iуфэрэ щIы щадот. Фи закъуэщ къэнар, убыххэ. Фхудимурадым фыхуеймэ, мыращ фпэдубыдыр: гъэр фщIа урысхэр икIэщIыпIэкIэ къыдэфтыжынщ; Тыркум Iэпхъуэн зи щIасэхэр, пIалъэ къыхэвмыгъэкIыу, бгым фыкъикIынщи, Шахэ, Уэрданэ, Сочэ псыхэр хым щыхэхуэм деж фыщызэхуэсынщ, абдежым тырку кхъухьхэр къекIуэлIэнущи, фи гъуэгур занщIэщ. Ди IэмыщIэ зыкъизылъхьэхэр Псыжь дгъэIэпхъуэнущ. ЦIыху губзыгъэ къызэрыфхэтыр сощIэ, зывмыгъэунэхъуж, абазэхэхэм къащыщIарщ фэри къыфпэплъэр. Фэращ абазэхэхэр къызэщIэзыгъаплъэурэ зыгъэунэхъуар. ФыкъыдэмыдаIуэмэ, фыкъэдувыхьынурэ, бгым фыкъитхунущ, фи пщылIхэр къыфтетхынурэ, Азов тенджызым и Iуфэм фыIудгуэнущ».
Абы игъэшынагъэнущ убыххэр. ЕтIуанэ махуэм убых тхьэмадэхэр къэкIуащ генералым деж, ахэр цIыху пщыкIутI хъурт, Бэрзэдж Елбэз я пашэу; Бабыкъу хьэжыри ящIыгъут абыхэм. Гейман хъыбар къызэрырагъэщIамкIэ, затын щхьэ-кIэтэкъым ахэр къыщIежьар, урыс дзэпщым епсэлъэн папщIэт.
— СлIо, убыххэ? — япежьащ Гейман абыхэм. — Щхьэ фыкъэкIуа? Дэнэ щыIэ Iэджэ щIауэ фызыпэплъэ европейхэр? Къыфхуашакъэ топрэ топышэрэ? Фи дзейхэм утыкум фыкърана?
— Ди щхьэм фIэкI, нэгъуэщIым дыщыгугъ зэрымыхъунур ди фIэщ хъуащ, — жаIащ убых тхьэмадэхэм. — Утыкум дыкъранар пэжщ, я щIыб къытхуагъэзэжащ псоми. Ауэ дэ дылъэпкъщ иджыри, ди щхьэ дыхуитщ, дывэпсэлъэн щхьэкIэщ дыкъыщIэкIуар, дызыщIэлъэIур вжетIэнщ.
— Фэра къыдэпсэлъэнур? Убыххэра? Фыкъыдэзауи, дефхужьэж. Фэ фылъэщщ, ар фхузэфIэкIынущ.
— ТхузэфIэкIыжынукъым. Ди щхьэр хэтлъхьэху дывэзэуэфынущ — абы щхьэкIэ дыкъикIуэтынукъым. Удын фэддзынущ, ауэ дэри дыхэкIуэдэнущ. А псом дыхэмытын щхьэкIэ, дызэвгъэпсалъи, дызэгурывгъаIуэ. Мазищ пIалъэщ дызыщIэлъэIур: Тыркум дыIэпхъуэнущ псори. Сымаджэ, уIэгъэ диIэщ, нэхъыбэр бгым исщ, хым пэжыжьэщ. Ди мылъкури икъухьащ. ПIалъэ къыдэфти, апщIондэху ди хэкум фынимыхьэ.
— Шапсыгъхэм къывжаIауэ фощIэ фэ къыфщIэлъыр, — жиIащ генералым. — Гъуэгу фытехьэнумэ, хущIыхьэгъуэ фиIащ. Фэр щхьэкIэ дышынэркъым дэ, къыдэфщIэфыни щыIэжкъым: абазэхэхэмрэ шапсыгъхэмрэ нэхърэ нэхъ гугъу дывдехьынукъым. ГущIэгъу фхуэтщIынкIэ, дыфщысхьынкIэ фыкъытщымыгугъ… АфIэкIа сывэпсэлъэн мурад сиIэкъым. Фпэзубыдыр ныфхуэстхакIэщ, си псалъэм фемыувалIэмэ, дзэр несшэжьэнурэ фи хэкум сынихьэнущ.
— Ар къыдгуроIуэ дэ. Абазэхэхэмрэ шапсыгъхэмрэ ятекIуам дызэрыпэмылъэщынур дощIэ, итIани гущIэгъу къытхуэфщIынкIэ дыфщогугъ, — жиIащ Елбэз.
— Фи щхьэр къэвмыгъэпцIэж абыкIэ, — яхуэгубжьащ генералыр убых тхьэмадэхэм. — Сэ фызоцIыху фэ, фызэщэри сощIэ. Хы Iуфэм фыщызэхуэсынумэ, гъуэгур фоцIыху. ЗымыцIыху къыфхэтмэ, шапсыгъхэмрэ абазэхэхэмрэ иреупщI. АфIэкIа фхудэсчыхынукъым.
Ар жери, генералым лъэныкъуэ зригъэзыжащ. Убых тхьэмадэхэм къагурыIуащ я лъэпкъым и унафэм кIэ зэригъуэтар».
КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.
Дигу дгъэкIуэд мыхъунуи дыкъызэщIорыуэж
Май мазэм нэхърэ нэхъ дахи дэнэ къипхын. Адыгэхэм абы щхьэкIэ накъыгъэ мазэ жаIэ. Удзхэр щыгъагъэ, дунейм и дахэгъуэ, и щIэрэщIэгъуэ жыхуиIэщ. Ауэ а мазэ дахэм и 21-р ди лъэпкъым и махуэ фIыцIэу щыгъын фIыцIэ зыхущатIагъэщ. Адыгэм хэкукъутэр къытхэзылъхьа Урыс-Кавказ зауэр щиуха щыгъуэ махуэщ.
ЦIЫХУМ щагъэпщкIуу щыта тхыгъэ куэд зауаем теухуауэ къыдэкIыжащ иужьрей илъэс зыбгъупщIым, ауэ тхылъ мин бжыгъэкIи нэсу пхуэIуэтэжыну къыщIэкIынтэкъым адыгэ лъэпкъым абы щыгъуэ къытепсыхауэ щыта гуауэшхуэм и пэж псор. АтIэми хъарзынэщ апхуэдэ тхылъхэр зэрыщыIэр. ЦIыхухэр зэгуэр зыщIэгупсысыжынкIэ, нэхъ лей ин дыдэу дунейм къыщыхъуахэм щхьэкIэ Iичрам къахьыжынкIэ хъумэ, абыхэм кърагъуэтэнщ ди лъэпкъ тхыдэм и пэж куэд…
Къэтхьынщ зы щапхъэ закъуэ. Къудащ Елбэздыкъуэ зэритхыжымкIэ, инэрал Глазенап зи дзэпщ зэрыпхъуакIуэхэм зы теуэгъуэм хуэзэу зэтрагъэсхьауэ, зэтраукIауэ щытащ адыгэ жылагъуэу 80-м щIигъу!.. Гуузу зэтраукIахэм яхэтащ кхъахэ хъуа лIыжь-фызыжьхэри, быдзышэр зыIурымыгъущыкIа сабийхэри, зи къэшэгъуэ дахэу щIалэ зэкIужхэри, зи унэ ихьэгъуэ хъыджэбзхэри. Ауэ щыхъукIэ, къуажэ пщIейкъым пащтыхь инэрал лIыукIыр зи пашэ зэрыпхъуакIуэхэм абы щыгъуэ зэтрагъэсхьар, зэтраукIар зэрыхъур. Абыхэм къатепщIыкIыжын хуея адыгэ минищэ бжыгъэхэри тхагъэщIащ, я къуэпсхэр ягъэгъуащ.
Къэбэрдейр яшха нэужь, лъапсэрыхыр зыхалъхьэпар хы ФIыцIэм и Iуфэ жэнэт щIыпIэхэр, Псыжь, Лабэ, Щхьэгуащэ псыхъуэхэр зи лъахэу кIахэ адыгэкIэ дызэджэхэрщ.
Уи нэпсыр къемыкIуэу ущIэдэIуфкъым абы щыгъуэ адыгэм лейуэ къалъысамрэ гукъутэгъуэу я нэгу щIэкIамрэ тражыIыхьхэм. Абы и хъыбар пэжым ухуеймэ, политикэм и дэкIуэдэжэу ятха тхыгъэхэм къапэкIухьи, нэхъ иужьыIуэкIэ къыдагъэкIыжа тхылъхэм иджыхь, ди гъыбзэжьхэм ящIэдэIу. Псэ хьэлэл зиIэу а зауэ гущIэгъуншэм и гуауэр зи гум къимыгъыкIарэ абы имыгъэпIейтеярэ цIыху щIагъуэ щыIакъым, зи гугъу тщIа гъыбзэхэр зыуса джэгуакIуэ мыцIыхухэм я деж къыщыщIэдзауэ мы дуней псом щыцIэрыIуэ цIыхушхуэ гуэрхэм я деж нэсыху. ГущыкI зыхуащI бжьыгъэу ди тхыдэм къыхэнащ а зауэм хьэкIэкхъуэкIагъэ щызезыхьа пащтыхь дзэзешэ лъыифхэм я унэцIэхэр: Ермолов, Глазенап, Булгаков, Цицианов, Гудович, Евдокимов, Засс, Вельяминов… Куэд хъурт ахэр, цIыху хейхэмрэ лъэпкъ хейхэмрэ лъыкI-псыкI ящIыну къагъэкIуа хьэщхьэвылъэхэр. Мыри щIэхъумэн хуейкъым: хьэкIэкхъуэкIагъэкIэ зыкъыкIэрамыгъэхуу абыхэм яхэтащ къулыкъурэ мылъкурэ щхьэкIэ адыгэ псэ куэд зыгъэна, мин бжыгъэхэм я хэкур ябгынэным хэлIыфIыхьа ди лъэпкъэгъу гуэрхэри. ГуващIэхами тхыдэм нэсу сэтей къищIынщ абыхэм ялэжьа щIэпхъаджагъэхэм я пэжыпIэр.
Лъэпкъым и жылэр, и купкъыр абыхэм щахъумэн щхьэкIэщ нэпскIэ шыуа ИстамбылакIуэ гъуэгужьым адыгэхэр теувэн хуей щIэхъуари. Жыхьэнмэ гъуэгум нэхърэ зыкIи нэхъыфIтэкъым ар ди лъэпкъым дежкIэ, сыту жыпIэмэ адыгэ куэд, куэдыщэ хы ФIыцIэжьым бдзэжьей Iус щыхъуащ, минищэ бжыгъэм я кхъащхьэхэр дунейм тригуэшащ.
«Бийм хуэмыгъуэн, дэ тхуэмэхуэн» жыхуаIэм хуэдэу мыхъуами, псэуну, зиужьыну, хэхъуэну пабгъэ адыгэ лъэпкъыр абы икIуэдыкIыпакъым… Шыкурыр Тхьэм ейщи, «Уадыгэ?» — «Сыадыгэщ» жаIэу зэупщIыжынрэ жэуап зэзытыжынрэ диIэу дыкъелащ, дигу дгъэкIуэд мыхъунуи дыкъызэщIорыуэж. Апхуэдэ акъыл къытлъыкъуэкIрэ, нэгъуэщIхэм дыкъыдахыжыным дыщымыгугъыу, дэтхэнэ адыгэри абы дыхущIэкъуу дыпсэумэ, шэч хэлъкъым лъэпкъ лъэщ дызэрыхъужынум. Ар къыддиIыгъынкIэ Тхьэм делъэIуурэ жыдоIэ: уи гъуэгу дахэ ухъу, ди лъэпкъ дыщэ! Лъэпкъпсо нэщIэбжьэу къытщыщIынур абы ирикIуауэ Тхьэм жиIэ.
IУТIЫЖ Борис.
2004 гъэ
Убых зауэлI. Сурэтыр Гагарин Григорий ищIащ. 1836 гъэ
Инджылызым ущыгугъ хъуну?
Сочэ сыщыIэху, сыкъилъагъун щхьэкIэ къакIуэри, си деж щыхьэщIащ убых тхьэмадэ Алий-Ахъмэт. Сэ абы жесIащ Шэрджэсым сыкъыщIэкIуар. Инджылызыр Iуэхум къыхыхьэнкIэ зэрыхъунур щыжесIэм, тхьэмадэр гуфIащ: «Абы куэд щIауэ дыпоплъэ», — жери. Алий-Ахъмэт щыгъуазэт Инджылызымрэ нэгъуэщI европей къэралхэмрэ Алыджым къызэрыдэщIым. «Алыджхэм япэ щIэддзауэ ди хэкум и хуитыныгъэм дыщIозэу дэ, — жиIащ убых тхьэмадэм. — Ахэр зыдэIэпыкъун хуейр дэрат. КхъухькIэ къесылIэурэ хы Iуфэм къыщыдозауэ урысхэр, абыхэм я кхъухьи я топыши дыщышынэркъым дэ, ди хуитыныгъэм дыщIэзэуни зэпыдгъэунукъым». Тхьэмадэм зэрыслъэкIкIэ къыгурызгъэIуащ Инджылызым шэрджэсхэр хьэшхыпIэм къызэрыримынэнур, иджыпстукIэ зиIэжьэн хуей хъуми, ар Iуэхум къыхыхьэнкIэ угугъэ зэрыхъунур.
ТХЬЭМАДЭМ инджылыз щакIуэ фоч тыгъэ хуэсщIащ. КъызэрызжаIамкIэ, Алий-Ахъмэт урысхэм ахъшэшхуэ къратауэ щытащ: «Хы Iуфэм кхъухькIэ дыщесылIэкIэ, уи цIыхухэр зэран къытхуумыгъэхъу», — къыжраIэри. Ахъшэр къаIихащ тхьэмадэм, ахъшэр и цIыхухэм яхуигуэшащ: «Iэщэ къэфщэху»,- яжриIэри.
шэрджэсхэр а псыхъуэм СашэкIэ йоджэ, тыркухэм «Сючэ» жаIэ. Убыххэр МэмайкIэ зэджэм щхьэкIэ, шапсыгъхэм жаIэр Псехэщ, Субаший зэреджэр Шахэщ, Хисэ къыхэлъадэ псыхэм ящыщ зым щхьэкIэ — Бу, Уэрданэ щхьэкIэ — Лоупэ.
Азрэхэр (абхъазхэр) я гъунэгъущ убыххэм. Абыхэм я пщым (урысхэм генерал цIэ къыфIащауэ щытащ, ауэ ягу къебгъэжри иужькIэ трахыжащ) убыххэмрэ абазэхэмрэ (джихетхэмрэ садзхэмрэ) хъыбар къаригъэщIащ урысыдзэр Сыхъум къалэ къызэрыдыхьамкIэ; IутIыж махуэр зэрыдэкI нэхъ пIалъэ къыхагъэкIынукъым: кхъухьхэм итIысхьэнурэ Сочэ, Мэмай е Хисэ нытеуэнущи, фымыбэлэрыгъ — апхуэдэ хъыбарт пщым къаригъэщIар…
Даут-Бей (инджылыз дипломатщ — Дэвид Уркарт; Шэрджэсым щыIащ, бгырысхэм къадэщI зэпытащ) къахуигъэхьа тхылъым тепсэлъыхьын щхьэкIэ, тхьэмадэхэм хасэ зэхуашэсащ; хасэм кърихьэлIащ Алий-Ахъмэти пщIэ зиIэ нэгъуэщI тхьэмадэ зыбжани.
Хасэм нэхъыбэ кърихьэлIэн си гугъащ. КъыщIримыхьэлIам и щхьэусыгъуэм щыгъуазэ сащIащ: урысхэр къатеуэнкIэ мэшынэри, тхьэмадэхэм я цIыхухэри, я хьэпшыпхэри, я Iэщри хы Iуфэм Iуашын хуей хъуащ, ар зэфIагъэкIмэ, дзэпщхэм зауэм зыхуагъэхьэзырын хуейуэ къащIэлъщ.
Даут-Бей къахуитхам еувэлIащ хасэр: зи хуитыныгъэм щIэзэу лъэпкъхэр зэгухьэнумэ, и чэзу хъуащ — арыншауэ я бийм пэлъэщынукъым. Бгырыс лъэпкъхэр зэгухьэрэ зы унафэщI хахмэ, я Iуэхур щыдэкIынур итIанэщ — аращ Даут-Бей къахуитхар. Зэгухьэрэ зы унафэщIым и IэмыщIэ зралъхьа нэужь, бгырысхэм я пщIэр нэхъ лъагэ хъунущ, къадэщIыни къадэIэпыкъуни ягъуэтынущ итIанэ — абыкIэ акъылэгъу зэдэхъуащ хасэм кърихьэлIахэр.
«Инджылызым е Тыркум унафэщI тхуэхъун къытхурагъэкIатэмэ, абы деувэлIэнти, жиIэм дедэIуэнт» — апхуэдэ гукъэкI зыщIаи къахэкIащ хасэм.
Хасэр щIэупщIащ: Инджылызым сыткIэ ущыгугъ хъуну иджыпсту, сыт хузэфIэкIынур? Абы мыпхуэдэ жэуап естащ сэ: хы Iуфэр Урысейм ейуэ илъытэркъым Инджылызым; абы и кхъухьхэм сату дащI хъунущ шэрджэсхэм, абыхэм апхуэдэ мурад зэраIэм сыщыгъуазэщ, си фIэщ мэхъу инджылыз сатуущIэ кхъухьхэр хы Iуфэм щIэх къызэрысынур; инджылыз кхъухьхэм ящыщ гуэр урысхэм яубыдмэ, инджылыз лIыщхьэхэм псалъэмакъ къызэраIэтынум шэч къытесхьэркъым…
Си жэуапыр ягу ирихьащ тхьэмадэхэм, жаIащ: ди нэ къызыхуикIыр аращ, дызыхуэныкъуэ хьэпшыпхэмрэ Iэщэ-фащэмрэ инджылызхэм къытIэрагъэхьэмэ, урысхэм декIужынукъым дэ, Iэщэри дгъэтIылъынукъым — абыкIэ хъыбар тхуегъэщIэж Даут-Бей.
«Бгырэ псыхъуэ зэврэ ди куэдщ дэ, хы Iуфэр тфIаубыдми, бгымрэ псыхъуэ зэв- хэмрэ быдапIэ тхуэхъунущ, — къыщIагъужащ тхьэмадэхэм. — Ауэ урысхэм я мурадыр къехъулIэрэ хы Iуфэм быдапIэхэр къыIуащIыхьмэ, инджылыз кхъухьхэри мы гъэм е етIанэгъэ къытлъэмыIэсмэ, ди Iуэхур, дауи, хэплъэгъуэ хъунущ».
БЁЛЛ Джеймс.
Бёлл Джеймс инджылыз сатуущIэщ, 1837 гъэм и гъатхэм Шэрджэсым къакIуэри, шапсыгъхэм, натхъуэджхэм, убыххэм илъэсищкIэ яхэтащ, зэрыхузэфIэкIкIэ ядэIэпыкъуащ, иужькIэ дуней псом щигъэIуащ бгырысхэр зыхадза зауэ гуащIэм и хъыбар — ди хэкум икIыжа нэужь, абы Лондон къыщыдигъэкIауэ щытащ гукъэкIыжхэр.
Щапхъэ трах
Кавказ зауэм и зэманым адыгэхэм я деж къэкIуэрейуэ щытащ Европэм къикIа дипломат, чэнджэщэгъу, тIасхъэщIэх куэд. Абыхэм ящыщщ Спенсер Эдмонди. Ар Шэрджэсым къэкIуауэ щытащ 1830 гъэм. Спенсер и нэгу щIэкIащ адыгэхэм я хэкум и хуитыныгъэм папщIэ ирагъэкIуэкI бэнэныгъэ гуащIэр, щыгъуазэ зыхуищIащ адыгэхэм я хабзэхэм, я псэукIэм, я зэуэкIэм, яIущIащ адыгэ дзэпщхэм, зауэлIхэм. А псор «Шэрджэсым сызэрыкIуар» тхылъым щитхыжащ Спенсер Эдмонд.
ХЫ IУФЭМ десылIа нэужь, мэзым фочауэ макъ къыхэIукIащ, шу куэд дыдэ къытIущIащ, миным нызэрыхьэсынкъэ жыпIэну. ЩIалэ Iэчлъэчхэм кхъуафэжьей зыбжанэ къыхадзащ хым, ди кхъухьым къесылIэри драгъэтIысхьащ, ди хьэпшыпхэри кхъуафэжьейхэм иралъхьэри, хы Iуфэм напIэзыпIэм дынагъэсащ.
Шэрджэс кхъуафэжьейхэр лъэгубгъуэт, абыхэм псыр бэлагъкIэ щыщIатхъукIэ, кхъуафэжьейхэм нэр тепыIэртэкъым. Сэ зэрызэхэсхамкIэ, цIыху 80 зэрыхуэ кхъуафэ яIэщ шэрджэсхэм; жьыхуи итщ абыхэм, бэлагъкIэ зэрызэрагъакIуэм нэмыщI. Хым кхъуафэжьей псынщIэкIэ тохьэри, шэрджэс хыдзэлIхэр сатуущIэхэм я кхъуафэхэм щытеуэ куэдрэ къохъу.
Шэрджэс щIыналъэр дахэкIейщ, щIыпIэ зэгъщ, хьэуар щыкъабзэ дыдэщ, бгыщхьэмкIэ къриху салъкъын щIыIэтыIэр хы Iуфэм къосри, дыгъэм и гуащIэр зыхэпщIэркъым. Ар сэ щызгъэунэхуащ Пщадэ деж — абдежыращ кхъухьым дыщикIар, шэрджэс хы Iуфэм десылIа нэужь.
Хьэл зэрысхуэхъуащи, гъуэгу сытехьэн и пэкIэ, сыздэкIуэ хэкум и тхыдэм, и хабзэм, и псэукIэм, и дуней тетыкIэм щыгъуазэ зыхузощI дапщэщи. Нобэ сыкъызэрыхьа хэкум и тхыди, и хабзи, и псэукIи сызэрыщыгъуазэ щыIэтэкъым сэ, тхылъ гуэрхэм къизджыкIаIамэ, арат хэсщIыкIыр. ЩIэныгъэлIхэм зэралъытэмкIэ, адыгэхэм я бзэр зытехуэ бзэ дунейм теткъым. Сэ сызэрыщыгъуазэмкIэ, шэрджэсхэм тхыбзэ яIэкъым: абыхэм я бзэм и макъхэр европей хьэрфхэм къигъэтIэсэгъуейщ — ар си фIэщ хъуащ шэрджэс псалъэхэр ди хьэрфхэмкIэ стхын мурад щысщIым; дэтхэнэ шэрджэс лъэпкъми езым и бзэ щхьэхуэ иIэщ — аращ къызжаIар Истамбыл нэIуасэ щысхуэхъуа шэрджэсхэм. Абыхэм я деж щызэзгъэщIат шэрджэс псалъэ зыбжанэ, ауэ ахэр Пщадэ деж къызэрысщхьэпа щыIэкъым — IэпэтэрмэшкIэ фIэкIа сагурыIуакъым хы Iуфэм къыщысIущIахэм.
Шэрджэсым уихьамэ, я хабзэм тет, я фащэкIэ зыхуапэ — ар къыщызжаIат Истамбыл. Апхуэдэ чэнджэщыр къызэрыпщхьэпэнур си щхьэкIэ згъэунэхуащ. Я фащэкIэ зыщысхуэпам, шэрджэсхэм я гуапэ дыдэ хъуащ, нэхъ гумащIэ къызэрысхуэхъуами гу лъыстащ. Шэрджэс фащэр, шэч зыхэмылъыращи, цIыхум йокIу, гъуэгу уритетынуи нэхъ щыгъын тынш бгъуэтынукъым, езыр зэрыдахэкIейм и гугъу умыщIыххи.
Шэрджэс шууей хуэдэ сызэщIэхуэпауэ, си плIэм фоч идзарэ къами скIэрыщIауэ Пщадэ сыщежьэри, гъуэгу сытехьащ, а куейм я тхьэмадэ Индар Мэхьмэт деж сыкIуэн хуейти. Шы ахъырзэмани сагъэшэсащ. Шым фунтиплI хуэдизщ щIэстар — апхуэдэшым фунтищэ щиуасэщ Инджылызым.
Гъуэгум шу Iэджэ гъусэ къыщытхуэхъуащ — тхьэмадэм деж дыщынэсам, шу мин дызэрыгъэхъуауэ къыщIэкIынт. IэщэкIэ зэщIэузэдауэ шу мин зи гъусэ гъуэгурыкIуэр ялъэгъуатэмэ, европейхэр къэщтэнкIи хъунт, ауэ ар мыбы зыми щигъэщIэгъуэнукъым: гъуэгу тет хьэщIэм гъусэ хуэхъу, дэкIуатэ щыхабзэщ Шэрджэсым. ЦIыху Iувым яхэслъэгъуакъым е къыхэпIэнкIыкIа, е лъэбакъуэ лей зыча. Зым и унафэм едаIуэ хуэдэт псори; куэдрэ сахэплъа щхьэкIэ, псори зыфIэлIыкI, псори зэзыгъэдэIуэф яхэслъэгъуакъым гъуэгум гъусэ къыщытхуэхъуа шухэм: щхьэж и увыпIэ ещIэж — абы щхьэкIэ, унафэ лей хуейкъым шэрджэсхэр. Тыркухэм я зэранкIэ, джэнуезхэм пэIэщIэ хъуащ шэрджэсхэр, джэнуезхэр къахыхьэрейуэ щытащ нэхъапэм, сату ящIын щхьэкIэ. Абыхэми нэгъуэщI европей лъэпкъхэми нэхъ япэIэщIэ зэрыхъу лъандэрэ шэрджэсхэм Iэлыфэ къатеуауэ къызыфIэщI щыIэщ, ауэ сэ сахэтыху ядэслъэгъуамрэ щыгъуазэ сызыхуэхъуамрэ япкъ иткIэ жысIэфынущ абыхэм апхуэдэфэ зэратемытыр: нэхъ лъэпкъ гъэсарэ щэныфIэрэ срихьэлIауэ сщIэжыркъым, щIыпIэ Iэджэм къыщыскIухьащи.
САЩЫХЫХЬА махуэм къыщыщIэдзауэ, ситхьэкъуащ шэрджэсхэм я теплъэм: шууей защIэщ, цIыху зэкIужхэщ, уардэхэщ, зи щхьэм пщIэ хуэзымыщIыж яхэслъэгъуакъым, я щхьэ зэрыхуитым зэрыригушхуэр дэтхэнэми и нэгум къощ. Яшхэм я гугъу пщIымэ, абыхэм нэхъ дахэрэ нэхъ къуданрэ срихьэлIауэ сщIэжыркъым, ди къэралми (Инджылызым) щыслъэгъуакъым адыгэшым пэхъун. Шэр-джэс зауэлIым и фащэри йокIупс, цейращ дахэ дыдэр — хьэзыр идарэ дыжьын бгырыпхыр щIэкъузэжауэ; къамэ зыкIэрымылъ урихьэлIэнукъым — ар Iэщэ шынагъуэ дыдэщ, адыгэ зауэлIым IэщIэлъмэ. Къамэм нэмыщI, шэрджэс шур фочрэ сэшхуэкIэ зэщIэузэдащ. КIэщIу жыпIэмэ, шэрджэс зауэлIыр — ар ирелъэс е ирешу — IэщэкIэ зэщIэузэдащ сыт щыгъуи. Бжы зи Iэщи сыщрихьэлIащ Шэрджэсым: ар ядзын хъумэ, зрагъэпщам фIэкIынукъым, а Iэщэм апхуэдизкIэ хуэIэрыхуэщи. Шабзэмрэ шабзэшэмрэ иджы къыщагъэсэбэпыр гыныр къащемэщIэкIым е Iэуэлъауэ ирагъэщIыну щахуэмейм дежщ. Гъуэгу щытехьэкIэ, щIакIуэ-бащлъыкъ здащтэ, уэшхымрэ щIыIэмрэ зыщахъумэн папщIэ; жэщыр гъуэгум щрахын хъумэ, щIакIуэр икIи тепIэнщ, икIи щIэлъынщ; адыгэ щIакIуэм шэ зэрыпхымыкIым и гугъу сщIыххэнкъым — апхуэдэ щIакIуэ куэдрэ сыщрихьэлIащ Шэрджэсым.
