Адыгэ бзылъхугъэм и зэфIэкI
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым зэхыхьэ гукъинэж щекIуэкIащ. Ар теухуат зауэ зэманым Ленинград къыдашыфа сабийхэм бэлыхьу ятелъамрэ Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм хыхьэ Беслъэней къуажэдэсхэм зэрахьа адыгагъэмрэ и лъабжьэу, профессор, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, УФ-м и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм хэт Чистяков Николай итха «Память сердца» тхылъым.
Зэхыхьэр къызэрагъэпэщащ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтым, ПащIэ Бэчмырзэ, Мечиев Казым сымэ я цIэхэр зезыхьэ Сабий, НыбжьыщIэ республикэ библиотекэхэм, Налшык къалэм и курыт еджапIэ №24-м я лэжьакIуэхэм.
ЗэIущIэм хэтащ Беслъэней къуажэм щыщ, КъШР-м и Жылагъуэ палатэм хэт Унэж Леонид, Беслъэней къуажэм дэсхэм ядэIэпыкъунымкIэ щыIэ псапащIэ фондым и унафэщI Абыдэ Кушыку, профессор, филологие щIэныгъэхэм я доктор, республикэм и щIэныгъэхутэ институтым и унафэщI Бгъэжьнокъуэ Барэсбий, КъБР-м и цIыхубэ артист КIэдыкъуей Артур, филологие щIэныгъэхэм я доктор ХьэкIуащэ Мадинэ, «Дети войны» урысейпсо зэгухьэныгъэм и щIыналъэ къудамэм и унафэщI Щауей Мидэ, республикэм и библиотекэхэм я лэжьакIуэхэр, Налшык къалэм и курыт школхэм я егъэджакIуэхэмрэ еджакIуэхэмрэ.
Налшык къалэм и курыт еджапIэ №32-м и 11-нэ классым щIэс Молэ Динарэ тепсэлъыхьащ «Память сердца» тхылъыр зытеухуам:
— Мы гъэм къэралым щагъэлъапIэ Ленинград, Сталинград, Курск, Днепр деж щекIуэкIа зэхэуэ гуащIэхэм ди зауэлIхэм текIуэныгъэ къызэрыщахьрэ илъэс 70 зэрырикъур. «Память сердца» тхылъыр зытеухуар 1942 гъэм и мэлыжьыхьым Ленинград къыдаша сабийхэм я гъащIэр къызэрекIуэкIарщ. Сабий унэхэм щыIэ цIыкIухэр мафIэгухэмкIэ кърашэжьат зауэр здынэмыса щIыпIэм яшэну. Армавир къалэм нэсауэ мафIэгум нэмыцэхэм топышэхэр къытрагъэлъалъэу щIадзащ. Зи зэхуэдитIыр лъэпкъкIэ журт сабийхэр Беслъэней къуажэм нагъэсат. ЦIыхухъу лъэрызехьэхэр зауэм щыIэт. Жылэм къыдэна лIыжь-фызыжьхэмрэ цIыхубзхэмрэ сабийхэр унагъуэ-унагъуэкIэ зэбграхри ягъэпщкIуащ. Къуажэм къыщалъхухэр зратхэ тхылъым сабий 32-рэ зы жэщым иратхащ, адыгэ унэцIэхэр яIэу. Фашистхэм къуажэдэсхэр зэтраукIэну я тхьэлъанэт, журтхэр ягъэпщкIуауэ къащIэмэ. Ауэ, бийр жылэм зэрыдэса мазитхум къриубыдэу, беслъэнейдэсхэм зы сабии нэмыцэм Iэрагъэхьакъым. Ажалым щахъумэу я быным пащIу зэрапIам, зэрырагъэджам папщIэ абыхэм адыгэ анэхэм фIыщIэ ин хуащI, — къыхигъэщащ Динарэ.
Сабий зеиншэхэр беслъэнейдэсхэм къызэрырагъэлрэ илъэс 70 щрикъум ирихьэлIэу и бжыгъэр 1500-рэ хъууэ къыдэкIа тхылъым ихуащ Ленинград къыдашауэ щыта, иджы зи щхьэр къетхъуха цIыхубзхэмрэ цIыхухъухэмрэ я гукъэкIыжхэр, архивым къыхахыжа сурэтхэр, Чистяков Николай и «Память сердца» поэмэр, Хэку зауэшхуэм щыгъуэ беслъэнейдэсхэм зэрахьа лIыгъэмрэ лъэпкъ зэныбжьэгъугъэмрэ теухуа тхыгъэхэр. Тхылъым и напэкIуэцIхэм уи нэпс кърагъакIуэу ухашэ Хэку зауэшхуэм къэхъуа Iуэхугъуэ гуузхэм ящыщхэм.
Адыгей, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм, Урысейм и журналистхэм ягъэхьэзыращ 1942 гъэм беслъэнейдэсхэм зэрахьа лIыгъэм теухуа «Бесленей. Право на жизнь», «Одна семья», «Одна родня», «Дети с берегов Невы» кинофильмхэр, тхыгъэхэр. Ахэр газет, журнал зэхуэмыдэхэм къытрадзащ, ди къэралми нэгъуэщI щIыналъэ куэдми я телеканалхэмкIэ къатащ.
Налшык къалэм и курыт еджапIэ №32-м щIэс Ныр Астемыр къеджащ Журтхэм я зэгухьэныгъэм и департаментым жылагъуэ IуэхухэмкIэ и унафэщI Спектор Роман мы Iуэхум теухуауэ жиIам:
«Зи гур мыкъабзэ политикхэм лъэпкъ Iуэхухэр щызэщIагъаплъэ иджырей зэманым, Хэку зауэшхуэм щыгъуэ адыгэ бзылъхугъэхэм журт сабийхэр ажалым зэрыщахъумам теухуа тхылъыр урыс тхыдэтхым зэритхыжам мыхьэнэшхуэ щиIэщ. Курыт школхэм тхыдэр зэрыщрагъэдж тхылъхэм мы къэхъугъэр хэгъэхьэн хуейщ, адыгэхэм яхузэфIэкIар лIыгъэм и щапхъэу. ЦIыхугъэм лъэпкъ, дин зэхэгъэж зэримыщIыр беслъэнейдэсхэм къагъэлъэгъуащ».
Чистяков Николай и «Память сердца» поэмэм щыщ Iыхьэхэм гъэхуауэ къеджащ Налшык къалэм и курыт еджапIэ №24-м щIэсхэу Къумал Заирэ, ЛIызам Мухьэмэд, ХьэхъупащIэ Жэнэт, Кумыщ Мухьэмэд, Захаров Никитэ.
Налшык къалэм и курыт еджапIэ №21-м и ебланэ классым щIэс Iэдзын Айзэ гум хыхьэу игъэзэщIащ «ЛIыгъэ зыхэлъхьэ» уэрэдыр (псалъэхэр Тут Михаил, макъамэр Гъуэт Аслъэн яйщ). Къыхэгъэщыпхъэщ, Ленинград щыщ Воронин Виктор Беслъэней къуажэм дэс Айзэ и адэшхуэм и унагъуэм къызэрыригъэлар. Апхуэдэу Воронин Виктор Iэдзын Рэмэзан хъуащ.
Бгъэжьнокъуэ Барэсбий жиIащ беслъэнейдэсхэм я гъащIэм, я щхьэм и пэ сабий зеиншэхэр зэрырагъэщам, я бын дыдэм палъыту ахэр зэрапIам папщIэ и щхьэр зэрахуигъэщхъыр, абыхэм къалъыкъуэкIа зэфIэкIым, адыгагъэм лъэпкъыр зэрыригушхуэр икIи ар дуней псом ящIэн зэрыхуейр.
— Ди республикэми апхуэдэ Iуэхугъуэ куэд щекIуэкIащ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, яхъумакъым. Иджы ахэр зэхуэпхьэсыжыну гугъу хъунущ. Налшык журт хьэблэ зэрыщыIэр зыщIэ нэмыцэхэр емытIысэхыу абыхэм лъыхъуащ. А лъэпкъым щыщ цIыху минипщIхэр адыгэ къуажэхэм трагуашэри кърагъэлащ. Аращ журт нэхъыжь куэдым адыгэбзэр щIащIэр, — жиIащ Бгъэжьнокъуэм.
Абыдэ Кушыку къыхигъэщащ Хэку зауэшхуэр ди текIуэныгъэкIэ зэриухрэ илъэс 60 щрикъум ирихьэлIэу фэеплъ Беслъэней зэрыщыхуагъэувар Ленинград къыдашауэ щыта сабийхэм. Журт щIалэ цIыкIум IэплIэ хуэзыщI адыгэ анэм и скульптурэр зыщIар КIэмыргуей Хьэтызэщ. Абыдэм фIыщIэ яхуищIащ зэхыхьэр къызэзыгъэпэщахэмрэ абы хэтахэмрэ.
— Адыгэм диIэщ «УфIмэ укъалъагъунщ, уи щхьэ ущымытхъуж» псалъэжьыр. Абы и зы щапхъэщ беслъэнейдэсхэм я лIыгъэм теухуауэ къэтщIар. ЩIэблэр гъэсэнымкIэ, лъэпкъ зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэнымкIэ ар щапхъэфIщ, — жиIащ Щауей Мидэ.
ЗэIущIэм кърихьэлIахэр ирагъэплъащ Ленинград фашист зэрыпхъуакIуэхэм зэрапэщIэтам теухуа документальнэ фильмым.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
Сурэтхэр МАМИЙ Руслан трихащ.
