Си лэжьыгъэ — си гъащIэ
Гуапэщ зи IэщIагъэр зыхилъхьэ щымыIэу фIыуэ зылъагъу егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм уарихьэлIэныр. Куэш-Хьэблэ къуажэм дэт, Амирокъуэ Ибрэхьим и цIэр зезыхьэ гимназием адыгэбзэмкIэ щезыгъаджэ Тамбий Анжелэ апхуэдэхэм ящыщщ.
IэщIагъэм цIыхухэр зэхуэмыдэурэ хуокIуэ. Хэти зыбжанэм хэплъэурэ и гум нэхъ дыхьэр къыхех, хэти щыцIыкIу лъандэрэ зыщIэхъуэпсу щытам зрет. Акъылбалигъ зэрыхъуу Анжелэ и гум ириубыдар егъэджакIуэ хъунырти, нэгъуэщI гупсысэ гуэри абы къыхэмыхьэу зригъэхъулIащ.
— ЕгъэджакIуэ сыхъуну сызэрыхуейр сщIэжу курыт еджапIэр къэзухри, Къэрэшей-Шэрджэс къэрал университетым филологиемкIэ и къудамэм сыщIэтIысхьащ, урысыбзэмрэ адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ IэщIагъэр зэзгъэгъуэтыну. ЖыпIэнурамэ, егъэджэныгъэм и фIагъыр, и дахагъыр, ди бзэм и къулеягъыр зыхэсщIэнымкIэ къысщхьэпащ си егъэджакIуэу щыта ГумжафIэ ФатIимэ. Сыкъыщалъхуа ПсэукIэ-Дахэ къуажэм 5-нэ классым къыщегъэжьауэ 11-нэм нэс ФатIимэ ди класс унафэщIуи адыгэбзэмкIэ ди егъэджакIуэуи щытащ. Шэч хэмылъу, егъэджакIуэ лъэщщ. Езым хуэдэ дыхъуну зэи къызимыIуэкIами, а IэщIагъэм сыхуэзышар аращ, си анэдэлъхубзэр зэрысщIэр зи фIыщIэри аращ. Дерсхэм нэмыщI, ар хуабжьу къыддэлажьэрт театр теплъэгъуэхэр адыгэбзэкIэ гъэхьэзырынымкIэ. Абы бзэр дигъэгъэлажьэрт, дыдригъэхьэхырт, — игу къегъэкIыж Анжелэ.
Ищхьэ еджапIэр диплом плъыжькIэ къэзыуха Анжелэ лэжьэн щыщIидзари а еджапIэрщ. Абы щыгъуэм адыгэбзэри урысыбзэ дерсхэри иригъэкIуэкIыну къратат. Езыр куэдрэ зэупщIыжырт «Сыт хуэдэ бзэр нэхъ спэгъунэгъуу пIэрэ?» жиIэурэ. ИужькIэ, бзитIым хэдэу зыр къыхихын хуей щыхъум, мыгупсысэу къыхихар и адыгэбзэращ. Арат и псэр зыхуэгъэтIылъар, зыхуэкъулейр икIи абы хущIегъуэжакъым.
Сыт хуэдэ егъэджакIуэ зи япэ дерсыр зигу къэмыкIыжыр? Анжели, абы щыгъуэм и гум щыхъар фIы дыдэу ещIэж, уеблэмэ, и щхьэр щIэнэкIалъэ ищIыжу къытопсэлъыхьыж.
— Япэу 5-нэ, 8-нэ классхэм лэжьэн щыщIэздзат. Пэжыр жыпIэмэ, 8-нэ классым щIэсхэр бзаджэ цIыкIу- хэт. Уэри ущыщIалэкIэ, балигъ мыхъуа ныбжьыщIэхэр къыптогушхуэ икIи абы япэ дерсыр сызэрыхуейм хуэдэу щыстауэ схужыIэнукъым. Схуэмыгъэтэрэзурэ зэманыр иухат. Ауэ 5-нэ классым и япэ дерсыр фIыкIэ си гум къинэжащ. Къэралышхуэм и унафэщIхэм я пащхьэ срагъэувам хуэдэу икIи сыукIытэрт, икIи сышынэрт, ауэ, сытегушхуэ- ри, си лэжьыгъэр тэмэму зэкIэлъызгъэкIуат.
КIэщIу жысIэнщи, 2 — 3-нэ дерсхэм ди методистхэмрэ унафэщIым и къуэдзэмрэ си дерсыр зэрыстым еплъыну нысхуэкIуат. Урысыбзэри къыхэзгъэхьэурэ езгъэкIуэкIат. Нобэр къыздэсым методистым игу къокIыж. Сабийхэм «Бажэр сыт хуэдэ?» жысIэу сащеупщIым, «хитрэщ» къызжаIэжати, «тэрэзыбзэщ — хитрэщ» — я жэуапыр апхуэдэу ядэсIыгъат. ИужькIэ, мазэ бжыгъэ дэкIри, аргуэру си дерсым нэкIуа нэужь, «Мис иджы си гур бгъэпсэхуащ», жиIэри къыщIэкIыжауэ щытащ, — игу къегъэкIыж Анжелэ.
Адыгэбзэр къыIурыщэщу зыгъэбзэрабзэ егъэджакIуэ ныбжьыщIэм къыхегъэщ, нобэрей зэманым адыгэбзэр щебгъэджкIэ урысыбзэ къыхыумыгъэхьэу дерсыр ебгъэкIуэкIыныр хьэлъэ зэрыхъуар. Абы и щхьэусыгъуэр сабийхэм адыгэбзэр япэм хуэдэу ягъэшэрыуэу зэрыщымытыжырщ. Езыр зэрылажьэ илъэс 12-р къапщтэмэ, абы гу лъетэ бзэр нэсу зыщIэхэр илъэс къэс нэхъ мащIэ зэрыхъум. Арами, мы школыр лъэпкъыбзэр фIыуэ зэрырагъэджымкIэ къахощ. Псалъэм и жыIэгъуэкIэ, 9-нэ классыр къыщаухкIэ ныбжьыщIэхэм къэзыпщытэж экзаменхэр щатым деж езыхэм яфIэфIу къыхахыж предметхэм ящыщу адыгэбзэр япэ изыгъэщ мы къуажэм хуэдэу куэд щыIэкъым. Мы гъэми ныбжьыщIэ 12-м ятыну загъэхьэзырат, ауэ коронавирус уз зэрыцIалэм къыздихьа зэхъуэкIыныгъэхэм экзаменхэр зэрат щIыкIэри ихъуэжащ, дополнительнэу ят экзаменхэри Iуахыжащ.
АдыгэбзэмкIэ кърахьэжьэ зэхьэзэхуэхэм, фестивалхэм, КВН-хэм мы еджапIэр сыт щыгъуи щыжыджэрщ. Уеблэмэ, район, республикэ утыкухэм нэмыщI, гъу-нэгъу хэгъэгухэми адыгэбзэмкIэ щрагъэкIуэкI зэхьэзэхуэхэм щагъэлъагъуэ я зэфIэкIыр. Нэхъыбэм ахэр онлайн щытыкIэм иту ирагъэкIуэкIыну къахудохуэ. Арами, сабийхэм а IуэхухэмкIэ жыджэру ядолажьэ. УвыпIэфIхэри зыIэрагъэхьэ.
Иужьрей илъэсым уз зэрыцIалэм егъэджакIуэхэм я мурад куэд къызэпиудащ, арами, еджапIэ кIуэцIым адыгэбзэмкIэ усэ зэпеуэхэр, теплъэгъуэхэр щагъэхьэзыр, блын газетхэр къыщыдагъэкI.
Тамбийм и дерсхэр гъэщIэгъуэ- ну зэрыщытыр, еджакIуэхэр жыджэ- ру абы зэрыхэтыр, сабийхэр къызэредаIуэр, и лэжьыгъэр фIэгъэщIэгъуэну, и гур етауэ, имыщIэм асыхьэту зыхигъэгъуазэу, щIэныгъэм хуэпабгъэу зэрыщытыр къыхагъэщ абы къыдэлажьэхэм. Мы гъэм ар Хьэбэз районым къыбгъэдэкIыу «ЛъэпкъыбзэмкIэ егъэджакIуэ нэхъыфI» республикэ зэпеуэм ягъакIуэ. Абы и дерсхэм къыщигъэсэбэп бгъэдыхьэкIэщIэхэр, щIэщыгъуэхэр районым къыщалъытащ, и зэфIэкIыр здынэ- сыр иджы республикэм щигъэлъэгъуэнущ.
— ЕджапIэм сыкъыщыува япэ махуэм къыщыщIэдзауэ си гъуэгугъэлъагъуэу, сыткIи зыкъысщIигъакъуэу, дэIэпыкъуэгъу нэсу сиIэщ адыгэбзэмкIэ ди егъэджакIуэ нэхъыжь Лий Майе. БзэмкIэ сыт хуэ- дэ Iуэху къедмыхьэжьами, дызэщIыгъуу, дызэчэнджэщу идогъэкIуэкI. УпщIэ гуэрхэр сиIэми, аращ си чэнджэщэгъур. Майе щIэгъэкъуэнышхуэ къысхуохъу, зэгурыIуэныгъэ дяку дэлъу дызэдолажьэ, — жеIэ Анжелэ.
Тамбийм иригъаджэхэм адыгэбзэр Iумпэм зыщI яхэткъым. Дерсым еджакIуэхэр жыджэру лэжьыгъэм холэжьыхь. АтIэ, сыт хуэдэ бгъэдыхьэкIэ абыхэм къахуигъуэтрэ, ахэр бзэм дригъэхьэхынымкIэ?
— Мыбы фыкъеджэ жыпIэу тхыгъэр я пащхьэ иплъхьэкIэ къыдэпхьэхыфынукъым цIыкIухэр. Дерсым деж ахэр къызэдаIуэу щыс нэхърэ езыхэри Iуэхум къызэрыхэзгъэпсэлъыхьыным сыпылъщ. Тхыгъэм нэIуасэ хуэсщIын щыщIэздзэкIэ, еджакIуэхэр яжесIэм хилъэсауэ едаIуэу гу зэралъыстэу сыкъоувыIэри, «Сыт авторым зи гугъу ищIыр? Сыт адэкIэ къэхъунур? Фэ дауэ фызэрегупсысыр?» жызоIэри, щхьэж и гупсысэ къыхызогъалъхьэ. Апхуэдэу щIегупсысар къыжызогъэIэ. Авторым зи гупсы- сэ техуар иужькIэ белджылы мэхъужри, ар яфIэгъэщIэгъуэнщ.
Сабийхэр хуабжьу дехьэх ребус-хэмкIэ лэжьэным. Ахэри къыдогъэсэбэп. Сэ схужыIэнукъым си сабийхэм адыгэбзэр яджыну яфIэмыфIу. Апхуэдэ яхэслъагъуэркъым. Уеблэмэ сиIэщ адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ хъуну щIэхъуэпс зы пща- щэ цIыкIу, 9-нэ классым хэсу. Адыгэ литературэр хуабжьу фIэгъэщIэгъуэну, упщIэ куэд дерсхэм къыщызиту нэгъуэщI зыи яхэтщ, — жеIэ Анжелэ.
ЕгъэджакIуэхэр нэхъыбэм зыгъэгузавэр адыгэбзэм хухаха сыхьэт бжыгъэр зэрымащIэ дыдэращ. Анжели абыкIэ арэзыкъым. Зы сыхьэт фIэкIа тхьэмахуэм уимыIэу бзэм зебгъэужьыныр зэрыхьэлъэр къыхегъэщ егъэджакIуэм. Пэжщ, а сыхьэтхэм нэмыщI, адыгэбзэ кружокым къыхухагъэкI зэманри бзэм къыхуагъэсэбэп, адыгэбзэмкIэ экзамен зытынухэм ядолажьэ.
— Си лэжьыгъэр си гъащIэщ. Сэ нэгъуэщI сщIэну сыхуейкъым. ИлъэситIкIэ узэIэбэкIыжмэ, лэжьапIэ гуэрым срагъэблэгъауэ щытащ, си IэщIагъэм емыпхауэ, си улахуэр иджыпсту къэсхьым нэхърэ хуэдитIкIэ нэхъыбэну. Ауэ ахъшэми сыдихьэхакъым. Си еджакIуэхэр фIыуэ солъагъу, езыхэри къысхуэIейкъым. Ябгъэдэслъхьэм и Iэужьыр щыслъагъукIэ, си гур хохъуэ, — жеIэ егъэджакIуэм.
Уи псэм къыхиха IэщIагъэм ущыпэрыткIэ, абы къыпэкIуэну ехъулIэныгъэми узригъэжьэнукъым. Апхуэдизу зи Iуэхум хуэжан, гурэ псэ-кIэ абы бгъэдэт егъэджакIуэ ныбжьыщIэм дохъуэхъу и гуащIэр мыкIуэщIу, лъэпкъыбзэм и хъумакIуэ пажэу куэдрэ лэжьэну!
БОРЭНЫКЪУЭ Мадинэ.
