Хьэжрэт къуажэхэм я фIэщыгъэхэр
Кавказ зауэжьым кърихужьэу, хэгъэзыхьыныгъэкIэ щIыпIэ-щIыпIэхэм Iэпхъуэу къэзыкIухьа адыгэ жылэхэм я тхыдэм къыхощыж здэщыпсэуа щIыпIэхэм я цIэ куэд. Мыр мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэщ, сыту жыпIэмэ, фIэщыгъэцIэжьхэм я нэхъыбэр яIэщIэхужауэ къагъэсэбэпыжыркъым, иныкъуэхэри хамэбзэ зэхъуэкIыкIэ хабзэхэм ирагъэувэкIэрэ апхуэдизу яхъуэжащи, я къежьапIэхэр адыгэ псалъэхэу зэрыщытыр нэгъэсауэ къыпхуэхутэжыркъым. Абыхэм ящыщщ Тебэрды, Псыжь, Инжыдж ЦIыкIу, Инжыджышхуэ, Уарп, Щхьэгуащэ, Лабэ псыхъуэхэм хьэжрэт жылэхэр щыщетIысэха щIыпIэхэм, Iуащхьэхэм, псы цIыкIухэм я цIэхэр. Арами, ахэращ нобэ щыхьэт техъуэр а щIыпIэхэм адыгэ жылэхэр зэрыщыпсэуам. Нобэрей тхыгъэмкIэ фи пащхьэ идолъхьэ ди къуажэхэм я тхыдэ лъагъуэхэм дыщрикIуэм адыгэ фIэщыгъэцIэжьу мы псыхъуэхэм дызыщыпэщIэхуахэр.
Инжыдж ЦIыкIу и псыхъуэм
Базырджэнхэ я псынэжь — Ботэщей къуажэмкIэ Инжыдж ЦIыкIум къыхэлъадэу къэгъэлъэгъуащ.
Бэтэгъэжь — Зеикъуэ и адрыщI Iуфэм къыщылъ щIыпIэу итщ. Ардыдэр Инжыджышхуэ и Iэгъуэблагъэми къыщыхощ.
Зэлэн щыгу — Али-Бэрдыкъуэ и къухьэпIэмкIэ къыщылъ Гынгухъущхьэм ищхьэжкIэ иIэ лъагапIэм и цIэу къыхощ. «Наш аул Али-Бердуковский (Хахандуковский)» тхылъми, къуажэм и тхыдэр щызэхуэхьэсыжа нэгъуэщI тхылъхэми къыхэщыжу и лъэужь дгъуэтакъым. Арами, ХХ лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм, щIыпIэцIэхэр къэзыхутэжу мы лъэныкъуэмкIэ къэкIуа КIуэкIуэ Джэмалэдин и лэжьыгъэми къыщыдгъуэтащ. КIуэкIуэм ар къыжезыIауэ итыр Али-Бэрды-къуэ къуажэдэс Маху Му-сэщ.
Мы фIэщыгъэм мыхьэнэ ин иIэщ. Япэрауэ, ар къы-зытекIар адыгэ псалъэщ — зэлэн, къызэрылэжын — «договориться, прийти к согласию». Зэлэн щыгу — «вершина, где договаривались, вершина примирения». И цIэ закъуэм къыбжеIэ ар хэгъуэгум пасэм щыпсэуа адыгэхэм я зэгурыIуэныгъэ щIыпIэу зэрыщытар.
ЕтIуанэрауэ, ар зи цIэ лъагапIэм и лъэныкъуитIымкIи къыщылъ псыхъуэхэми псы ежэххэми я цIэхэр абы къызэрытекIам шэч хэлъкъым. Зэвгъапщэ: «Зэлэн щыгу» — «Зеленчук».
Къамылыкъуэ — Инжыдж ЦIыкIум и ижьырабгъум- кIэ къыхэлъэдэжу къыхощ.
Кхъузанэкхъэ — Инжыдж ЦIыкIу и ижьырабгъумкIэ къыппэщIэхуэ цIэщ. Адыгэхэр щыпсэу щIыгухэм куэду къыщыппэщIохуэ. НэгъуэщIу йоджэ «Iуащхьэ бын» цIэмкIэ.
Псыхуом — Къиугъуейуэ, зэпIэзэрыту къежэх зи хабзэ, Марыхъу псым къыхэлъэдэж, нобэ «Аксаут»-кIэ зэджэ псыращ.
ХьэщIэмахуэ Iуащхьэ — Инжыдж ЦIыкIу и ипщэ лъэныкъуэмкIэ иIэу къыхощ.
Инжыджышхуэ псыхъуэ
Дыгъужьыб — Беслъэней ипщэмкIэ къыщылъ щIыпIэу къыхощ.
Лъакъуищ — ПсэукIэ-Дахэ къуажэм и ищхъэрэ-къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ къыщыппэщIэхуэ щIыпIэщ. Инжыдж ЦIыкIу псыхъуэми ущрохьэлIэ «Пхъэ лъакъуищ Iуащхьищ» фIэщыгъэм.
Шэтлауч — ПсэукIэ-Дахэ ищхъэрэ-къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ, Инжыдж ЦIыкIу псыхъуэм ижьырабгъум къыIулъ щIыпIэхэм зэрахьэ фIэщыгъэщ.
ЩыгущI (Шугус) — Инжыджышхуэрэ Лабэшхуэрэ я къежьапIэхэм щыIэ щIыпIэхэм я цIэщ.
Шыбланэкъуэ — иджырей Ново-Кувинский къуажэм ищIагъкIэ Инжыджышхуэ къыхэлъэдэж псы цIыкIущ.
Шылыч — Чэфар (Кяфар) псым и сэмэгурабгъумкIэ къыхолъадэ.
Псыжь, Тебэрды псыхъуэхэр
Дэгъуэт — Псыжь къыхэлъадэ псыуэ къэгъэлъэгъуащ.
Дыгъуагъуэ — Хъумэрэ ипщэкIэ Псыжь къыхэлъэдэж псыщ.
Жыгуэнэз (Джегонас) — Псыжь ижьырабгъумкIэ къыхэлъэдэж псымрэ бгыжьэмрэ я цIэщ.
Жыгуэтэ (Джегута) — Псыжь ижьырабгъумкIэ къыхэлъэдэж псымрэ бгыжьэмрэ я цIэщ.
ЖыгейщIэхъу — Хъумэрэ къуажэм и Iэгъуэблагъэм щыIэщ.
Жьэгъу лъабжьэ — Хъумэрэ ипщэкIэ удэкIуеймэ узыхуэзэ бгыжьэмрэ абы и щIагъымрэ зэрахьэ цIэуэ къыхощыж.
Индыш — Псыжь и ижьырабгъумкIэ къыхэлъэдэж псыщ.
Къуэбыщ псы кIуэцI — иджырей Къумыщ къуажэм ищIагъымкIэ щыIэщ (Псыжьыпсым лъэмыжыр здытелъ щIыпIэм хуэзэу). Къуэбыщ псы кIуэцI жиIэмэ — «вода, замкнутая в ограниченном пространстве ущелья» къикIыу аращ.
Хьэжрэт гъуэгужь — Гумыпс къыщежьэу иджырей УчкекенкIэ къыщхьэдэхыу, Карачаевск къалэ ипщэкIэ, иджырей Каменномостым деж иIэ зэпрыкIыпIэм ухуэзышэ гъуэгу.
ХьэщIэукI — Тебэрды и сэмэгурабгъумкIэ къыщылъ нэпкъ, къыр.
Хъыцэкъуэ — Тебэрды псыхъуэм щыIэщ.
Шокуэ — Псыжь и сэмэгурабгъумкIэ къыхэлъэдэж псы цIыкIу
Шыгуарэ, Шыгуарэ цIыкIу — Хъумэрэ ипщэмкIэ, Псыжь ижьырабгъумкIэ къыхэлъэдэж псы цIыкIухэщ.
Щхьэгуащэ псыхъуэ
Абагъуэ — Щхьэгуащэпсым и сэмэгурабгъумкIэ къыхэлъэдэж псыщ. А цIэ дыдэр Шугъусэ бгым ищхъэрэ бгыжьэм ирикIуэу къегъэлъэгъуэж Апостоловым.
Вийдыкъуэ — Щхьэгуащэ и ижьырабгъумкIэ къыхэлъэдэж псы цIыкIуу Хъан-Джэрий къегъэлъагъуэ.
Гъуд — Щхьэгуащэ и Iуфэм, Даховскэ станицэм къыбгъурылъ бгылъэщ.
Гъузэрыплъэ — Щхьэгуащэ ипщэкIэ щыIэ бгым, псы къыхэлъэдэжым, жылэ щысым я цIэщ.
Дахъуэ (Дахэ) — Лабэрэ Щхьэгуащэрэ я куэщIым дэт бгыхэм, Щхьэгуащэпсым ижьырабгъумкIэ къыхэлъэдэж псыхэм я цIэщ. Абы и Iуфэм Iусым Даховскэ станицэм и цIэр абдеж тIыса «Даховский отряд»-м къытекIауэ иджы ягъэхъыбарми, ахэр хэгъуэгум къыщимыхьами щIыпIэм а цIэр зэрихьэрт.
ДжэгуакIуэ (Дегуак) — Щхьэгуащэ псым и сэмэгурабгъумкIэ къыхэлъэдэж псым, Даховскэ станицэм и адрыщI Iуфэм къыщылъ губгъуэм зэреджэщ.
Дыдыгуш — Щхьэгуащэ и ипщэ ижьырабгъу лъэныкъуэм къыщылъ бгылъэм и цIэщ.
Жымарыкъуэ (Джимарук) — Щхьэгуащэ и къежьапIэмкIэ щылъ бгыщ.
Къамылыкъуэ (Чамлык) — иджырей Хьэгъундыкъуейм купщIэ хуэхъуа жылэр Щхьэгуащэ и Iуфэм здыIусам деж блэж псы цIыкIущ (Щхьэгуащэ холъэдэж).
ТхьэщI — Щхьэгуащэрэ Лабэ ЦIыкIумрэ ипщэ куэщIым иIэу къыхощ.
Лабэ псыхъуитIым
Ажэкъуэ — Лабэ и ижьырабгъумкIэ къыхэлъэдэж псымрэ абы къыIулъ хъупIэмрэ.
Архъыз — Лабэ ипщэкIэ щыIэ къущхьэхъу хъупIэ.
Ахъмэтыбг — Лабэшхуэмрэ Лабэ цIыкIумрэ щызэхэлъэдэжым пэгъунэгъу бгыжьэ кIыхь.
Архъэшу и сын — Ахъмэтыбгым и щыгум тет мывэ сын лъагэщ.
Гъуагъэ — Лабэ и ижьырабгъумкIэ къыхэлъэдэж псыщ.
Дамэгъурц — Лабэшхуэ ипщэкIэ къыхэлъэдэж псым, абыхэм я къежьапIэ-хэм щыIэ бгымрэ щхьэдэхыпIэмрэ я цIэщ. Иджы зэратхыр «Дамхурц» жиIэущ. Ауэ къызытекIар адыгэбзэщ — Дамэ+гъурц — «каменистое, сухое плечо».
ДамэщIыкъуэ — Лабэ къыхэлъэдэж псыщ.
Джэдуунэ — иджырей Лабинскыр зытес щIыпIэм щыса адыгэ жылэм и цIэщ.
Зэгъдан — Лабэшхуэ ипщэм ижьырабгъумкIэ къыхэлъэдэж псыщ.
Къызылбэч — Лабэ ЦIыкIу и ижьырабгъумкIэ къыхэлъэдэж псыщ.
Кхъужьджабэ — Лабэшхуэ и ижьырабгъумкIэ къыхэлъэдэж псы цIыкIумрэ абы къыIулъ щIыпIэмрэ я цIэщ.
Шэкъан — Лабэ псыхъуитIым я куэщIым иIэ мэз.
Шэрэдж (Шередь) — Лабэ къыхэлъэдэж псыщ. Хъан-Джэрий и деж къыхощыж.
БЕМЫРЗЭ Зураб.
Зыри ибзыщIыркъым
Накъыгъэм и 21-р дэнэ щIыпIэ щыпсэу адыгэми ди зэхуэдэ щыгъуэ махуэщ. А махуэм и пэ къихуэу, 1763-1864 гъэхэм, лъыпскIэ гъэнщIа илъэсищэ зауэ екIуэкIащ. Мис а зауэм щыщ Iыхьэ мащIэм Къэрэшей-Шэрджэсым щыIэ «ЩIалэгъуалэ Адыгэ Ха- сэ» жылагъуэ зэщIэхъееныгъэм лъэпкъыр щыгъуазэ щищIащ щыгъуэ махуэм ирихьэлIэу.
Ахъмэтыбг ЗэщIэхъееныгъэм къызэригъэпэщащ «CIrcassIa TV» проектыр икIи ар къигъэсэбэпкIэрэ адыгэм и тхыдэ гуауэр къэтIэщIыным иужь дихьащ.
Зи гугъу тщIы Iуэхугъуэр къэхъуащ Кавказ зауэр щекIуэкIа лъэхъэнэм, нобэрей Къэрэшей-Шэрджэсым хиубыдэ щIыпIэм деж — Ахъмэтыбг и лъапэм.
Къэбэрдейр Урысейм къизэуа нэужь, щIыпIэм щагъэува хабзэм еувэлIэн ямыдэу, къэбэрдеипщ- хэу Ажджэрий и къуэ Кушыкурэ Къарэмырзэ Алийрэ я цIыхухэр я гъусэу щэхуу Хэкум икIуэсыкIри, Кавказым и КъуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ Iэпхъуат, я цIыхухэмрэ езыхэмрэ нэхъ хъума хъун папщIэ. Ажджэрий Кушыку Хуарзэ псыщхьэр тIысыпIэ ищIащ, Къарэмырзэ Алий Лабэпсым зэпрыкIри, Ахъмэтыбгым щIэтIысхьащ. Кушыкупщ хуэдэу, Алии зи лIыгъэрэ зи хахуагъэкIэ цIэрыIуэ хъуа, щытхъурэ щIыхьрэ зи джатэкIэ къэзызэуа зауэлIт. Абы и гъусэу а къуажэм дэст адыгэхэм «шыщхьэмыгъазэ» зыфIаща уэркъ Щоджэн Шумахуи. Ахэр зыдэтIысхьа быдапIэм къыдэкIыурэ я дзэхэр я гъусэу пащтыхьыдзэм езауэт. Урыс пащты-хьым екIун ядэртэкъым, Тыркуми икIыну хуейтэкъым. Арати, урыс пащтыхьым и жыIэм щIэувэну хуэмей Къарэмырзэ Алий и къуажэр зэтриукIэну мурад ищIащ «генерал плъыжькIэ» адыгэхэр зэджэу щыта Вельяминов Алексей. Къарэмырзэ Алий и къуажэр а генералым зэрызэтриукIа щIыкIэр урысхэм а зэман дыдэм ятхыжауэ щытащ. Мыращ абы итыр:
«Гъатхэм зы вагъуэ закъуи къэмыблэу Кавказым къыщыхъу жэщхэм ящыщ зым, нэхъ тэмэму жытIэмэ, 1825 гъэм мэлыжьыхьым и 1-м, адыгэхэр гущIэгъуншэу зэтезыукIа Ермоловым и унафэкIэ, «генерал плъыжькIэ» адыгэхэр зэджэу щыта Вельяминовым и дзэ фIыцIэр лъэсырызекIуэу батальонищ, топ 18, кавказ лъэпкъхэм, кубань лъэпкъхэм, къазакъхэм ящыщу полкитI Псыжь зэпрыкIри, Къарэмырзэ Алий и къуажэм екIуалIэри, уэздыгъей мэзым щIэтIысхьащ. Дзэм къапэщылъ къалэ- ным хэзыщIыкIыр генерал плъыжьым и закъуэт. Ауэ Iуэхур зыте-тым дзэм хэт адыгэ зыбжанэм гу лъатащ. Дзэм загъэпсэхуу мэзым здыщIэсым адыгэхэм ящыщ зы яхэкIуэсыкIри, Алий и къуажэм кIуащ. ЦIыхухэр гъуэлъыжауэ жэщыбгым нэсри, Къарэмырзэм и щхьэгъубжэм теуIуэри, къыщIишащ.
«Сэ урысыдзэм къулыкъу щызощIэ, — жиIащ къэкIуам, — ауэ уи къуажэм дэс сабийхэмрэ цIыхубзхэмрэ сфIэгуэныхь мэхъу. Уи цIыхухэр ажалым къегъэл, нобэ е пщэдей дзэр къыфтеуэнущ. Генерал плъыжьым дзэ къывишэлIауэ уэздыгъей мэзым щIэсщ».
«Уэ ухэт, — жиIэри Алий еупщIащ а къэкIуам, — сэ беслъеней уэркъхэм сащыщщ, си цIэр Кърымджэрийщ, Дохъушокъуэхэ сарейщ. Сэ пэжыр бжесIащ, адэкIэ уэ узэрегуакIуэщ», — жиIэри IукIыжащ.
Къарэмырзэм асыхьэтым жы-лэр къызэхуишэсри, хъыбар Iейр яжриIащ. АрщхьэкIэ, «Унэхъунум и тхьэкIумэм кIий-гуо макъ иIуэжыркъым», жыхуаIэрати, лIыжьхэм ядакъым: «Апхуэдэу жаIэурэ дапщэрэ пцIыкIэ драгъэжэжьа» жари.
МыдэкIэ, Дохъушокъуэм дзэм и деж къигъэзэжа нэужь, Къарэмырзэм жриIар и фIэщ мыхъуауэ гугъэ ищIри, генералым жриIащ: «Генерал, Къарэмырзэ и къуажэм сыплъати, зыри дэсыжу слъэгъуакъым. Къэбэрдейхэр къуршым ихьэжащ», — жиIэри. Ауэ абы генералым жриIэм къедаIуэу щыт Щауэгъурым (ари адыгэу а дзэм хэтт) генералым бгъэдыхьэри, еIущэщащ: «Уи фIэщ умыщI, генерал, Дохъушокъуэм жиIэр, ар пцIыупсщ, бзэгухьщ. Сэ иджыпсту къуажэм сыкIуэнщи къэсщIэнщ», — жиIэри, шэсри Iужащ.
ЕтIуанэ махуэм и пщыхьэщхьэм Щауэгъурым къигъэзэжащ, къуажэр мыхъеяуэ и пIэм зэрисри генералым жриIащ. Дохъушо- къуэр ягъэтIысащ. А жэщ дыдэм генерал плъыжьым и къэзакъ шуудзэр Бекович-Черкасскэм и IэмыщIэ ирилъхьэри иутIыпщащ Къарэмырзэ Алий и къуажэм икIэщIыпIэкIэ нэсу ар къиувыхьыну, лъэсыдзэхэмрэ топхэмрэ нэсыху зыри къыдимыгъэкIыу иIыгъыну.
Бекович-Черкасский Фёдор Александр и къуэр адыгэпщт, Елмырзэхэ ящыщт. Беслъэн пцIап- цIэ и лIакъуэхэм къатепщIыкIат, и цIэ дыдэр Темырболэтт. Бекович-Черкасскэм Къарэмырзэм и къуажэр къиувыхьауэ нэху къекIащ.
Иужь иту къакIуэ дзэхэмрэ топхэмрэ пэмыплъэу ахэр нэхущым къуажэм теуащ. Унэхэр ягъэсу, джанэ пцIанэу къыщIэкIхэр яукIыу дзэр жылэм дэзэрыгуащ. Къуа- жэм и лъэныкъуищыр дзэм яубыдати, къыдэкIыпIэ иIэтэкъым. ЕплIанэ лъэныкъуэр щыхупIэт, ищIагъым Лабэ щежэхырти, фызхэмрэ сабийхэмрэ гужьеяуэ абы елъэурэ, псым куэд итхьэлащ.
Къарэмырзэ Алий и пщIантIэм осетин майор Дадымовыр шууэ дэлъэдащ. А дакъикъэм Алий къэптал пцIанэу фоч иIыгъыу бжэщхьэIум къиувэри, тIури я фочхэмкIэ зэуащ. Майорым и шэр Алий и нэщIащэмкIэ щытехуэри, и щхьэщIыбымкIэ щыпхыкIащ, и унэми щIэукIуриежащ. Шыщхьэмыгъазэ зыфIащауэ щыта Щоджэн Шумахуэ илъэ-сищ зи ныбжь и къуэ цIыкIу Исмэхьилрэ дыщэкIэ гъэщIэрэщIа и фоч нэхъыфIымрэ къэзакъхэм яIэримыгъэхьэн папщIэ, зэкIэрипхэри ,«Алыхьталэм урианэмэтщ» жери Лабэ щхьэщыт нэпкъ задэм иридзыхащ. Къигъэзэжри и фыз уэндэгъушхуэр Iэ лъэныкъуэкIэ иIыгъыу, адреймкIэ зауэурэ къуажэм къа-щыфIыдэкIым зэдеуэхэри тIури яукIащ. Ипхъу Гуащэхъурей, зи ишэгъуэ дахэр, къэзакъхэм лей ирахри, яукIыжащ. Къэзакъхэм къуажэр ягъэсащ, цIыхухэр зэтраукIащ, мылъкур зэрапхъуащ. Iэщышхуэрэ шыуэ мини 4, гъэжауэ дыщэ, дыжьын куэд, дыщэ ахъ-шэ куэд зэрапхъуащ. ЦIыхуи 139-рэ гъэру, нэхъыбэр сабий- рэ цIыхуб зу, лIыжь-фызыжьу яубыдри, сэлэтхэм пщылIу хуагуэшащ.
ЕтIуанэ махуэм къуажэ гъунэгъухэр къызэхуэсри, хьэдэ ми- ным щIигъу щIалъхьащ. Беко- вич-Черкасскэм и дзэр щIыпIэ шынагъуэм къикIыжа къудейуэ Къейтыкъуэ Жамболэтрэ Ажджэрий Кушыкурэ я дзэхэр я гъусэу къэсат, арщхьэкIэ къуажэм сахуэ фIэкIа зыри къыхэнэжатэкъым.
Апхуэдэу гущIэгъуншэу зэтраукIауэ, зэтрагъэсхьауэ щытащ Ла- бэ Iуфэ Iусу Ахъмэтыбгым и лъа-пэм щIэса Къарэмырзэ Алий и къуажэшхуэр.
«Лабэдэсхэм я гъыбзэ» уэрэдым ди нобэм къихьэсащ хъыбар гуауэр. Уэрэдыр зыусар а псори зи нэгу щIэкIа Хъаний Псыгъуэ гуащэщ, Къарэмырзэ Алий и щхьэгъусэу щытарщ. Гъыбзэр адыгэхэм псынщIэу яхэIуащ.
Лабэдэсхэм я гъыбзэ
Елмысхъаныр магъри,
Аукъэ рэуэ ией, Хъаний дахэм, а маржэ, кърегъагъых!
Елмырзэ и къуэм къыдищIа лейр,
Аукъэ рэуэ ией, дяужь къинэм, а маржэ, щремыгъупщэ!
Лабэжьурэ тхьэр зыдэбгамэ,
Аукъэ рэуэ ией, лъы бахъаер, а маржэ, къызэрыдох!
Мыр, ЛабэкIэмкIэ сынеплъыхыжмэ,
Аукъэ рэуэ ией, сабийхэр, а маржэ, уи псыхьэлъахуэт!
Къарэмырзэхэ фи дыщэ бжаблэр,
Аукъэ рэуэ ией, гын Iугъуэмэ, а маржэ, къыфхуегъэуфIыцI!
Джаурыжьурэ зи напэр фIыцIэр,
Аукъэ рэуэ ией, Елмырзэ и къуэкIэ Темырболэтт!
Лабэжьмэ уэздыгъей мэзым,
Аукъэ рэуэ ией, Ермоловыр, а маржэ, укъыщIотIысхьэ!
Щхьэнтэ тIуащIэм тесыгъэ гуащэхэм,
Аукъэ рэуэ ией, дакъэжь тIысыпIэр, а маржэ, ямыгъуэтыж!
Уи адэурэ Щоджэн Шумахуэри,
Аукъэ рэуэ ией, игъащIэми, а маржэ, шыщхьэмыгъазэт!
Ар фоч пэбжкIэ дагъэзыхьари,
Аукъэ рэуэ ией, Щоджэнхэ япхъуу Гуащэхъурейт!
Лабэжьым дэ дыщыдэсымэ,
Аукъэ рэуэ ией, жыхафэр, а маржэ, ди шэджагъуакIуэт!
Джаурыжьыми дыщыратыжым,
Аукъэ рэуэ ией, мыжьыкъ алащэм, а маржэ, дыдагъэлъэхъу!
Инэралым и унэ лъапIэм,
Аукъэ рэуэ ией, джыназкIэ сыщызэрашэт!
Сэ жэщгъуэлъмэ сыщыхуашэжкIэ,
Аукъэ рэуэ ией, тэрмэшым, а маржэ, сыхуогузасэ!
Лабэжьмэ дэ дыщыдэсым,
Аукъэ рэуэ ией, уэркъ щауэхэр, а маржэ, ди дэджэгуэгъут!
Джаурыжьым дыщыратыжым,
Аукъэ рэуэ ией, драгуныжьхэм, а маржэ, драджэгуэгъущ!
Ермэлофым уи топ щхъуантIэжьым,
Аукъэ рэуэ ией, Ахъмэтыбгыр, а маржэ, къытхуегъэпсалъэ!
Тетыжь бзаджэр къыщыдэпсалъэкIэ,
Аукъэ рэуэ ией, тэрмэшым, а маржэ, дыхуогузасэ!
Лабэдэсым фэ фи гуащитIри,
Аукъэ рэуэ ией, алащэм, а маржэ, дыдагъэлъэхъу!
Дэ гуащитIыр дызэблэзыхъур,
Аукъэ рэуэ ией, Елмырзэ и къуэкIэ Темырболэтщ!
Гъубжурэ пщэдджыжь мыгъуэми,
Аукъэ рэуэ ией, дзэ фIыцIаер, а маржэ, дэ къытщIотаджэ!
Сабий-бынурэ къэмытэджахэри,
Аукъэ рэуэ ией, фоч пащIэкIэ, а маржэ, къыщагъэлъэт!
Тажгуэрэ ди дыщэ пыIэри,
Аукъэ рэуэ ией, фоч лъэдакъэкIэ, а маржэ, къытщхьэщакъутэ!
Къутынгуэрэ ди гъуэншэдж цIыкIухэр,
Аукъэ рэуэ ией, шырыкъу лъапэкIэ, а маржэ, къытхузэIатхъ!
«Мамэжьейуэрэ» дыщэр зи гъуазэмрэ,
Аукъэ рэуэ ией, а махуэм уи быным я кIасэмрэ,
«Алыхьталэм уи анэмэтщ» — жори,
Аукъэ рэуэ ией, мы Лабэжьмэ, а маржэ, хогъэщэтэж!
Псыжьыщхьэ къыщыхута шапсыгъ къуэпс
ЛIэщIыгъуэкIэ екIуэкIа зауэм и джэрпэджэжхэр зылъэмыIэса лъэпкъи, лIакъуи, Тхьэм ирещIи, Кавказ щIыналъэм къинакъым. А лъапсэрых зауэм и лъэужьхэм ящыщу адыгэ лIакъуэ куэдым къащIэна унагъуэцIэхэм Псыжь и сэмэгурабгъум щыпсэу адыгэхэм зэрагъэпэщыжа къуажэхэм нэхъ ущрохьэлIэ. А унагъуэцIэхэр зезыхьэу щыта лIакъуэхэр Кавказ зауэм и пэкIэ Къэрэшей-Шэрджэс Республикэр иджы зэрыс хэгъуэгум пэжыжьэу псэуащ.
Кавказ зауэ нэужьым зэрагъэпэщыжа ди республикэм щыпсэу адыгэ, абазэ къуажэхэм уащрохьэлIэ Вапсынэ, Iэгуей, Мамхэгъ, Хьэтыкъуей, КIэмрыгу, Убых, Натхъуэ адыгэ лIакъуэцIэхэм къатехъукIахэм. Апхуэдэу, Шапсыгъ уэркъыш-хуэ Абатэхэ я унэцIэр жылэ фIэщыгъэцIэу зезыхьэ Абатэ-Хьэблэ (Эрсакон) къуажэр Инжыджышхуэ псым и сэмэгурабгъу лъэныкъуэм и бжьэпэм къыщыхутащ. АтIэ сытым къихьа ахэр шапсыгъ лIакъуэм пэжыжьэ, илъэс щэ бжыгъэкIэ нэгъуэщI адыгэ лIакъуэхэр щыпсэуа щIы кIапэм?
Уарп псыхъуэ къыщыщIэдзауэ Псыжь псыхъуэ и сэмэгурабгъум нэс нэхъыбэу исар къэбэрдей, беслъэней, абазэхэ, кIэмыргуей лIакъуэхэращ. Кавказ зауэм къела адыгэхэм зэрагъэпэщыжа къуажэхэм я жылэпщхэм я цIэхэм къытепщIыкIа фIэщыгъэхэр зэрахьэ: ХьэтIохъущыкъуей, Дохъушыкъуей, абазэпщ Лэухэ я къуажэ, журтхэм я къуажэ Джэгъэнэс, Марыхъу-эстонхэм я псэупIэу щыта, нэгъуэщIхэри. Ауэ абыхэм я нэхъ гъэщIэгъуэну Уарп и псыхъуэмрэ Инжыдж псыхъуэмрэ дэсащ шапсыгъ жылагъуитI. Тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, Шапсыгъ щIыналъэр тенджыз ФIыцIэ гъунэм къыщыщIидзэрти, Iэдэгум, Псыжь, Супс и псыхъуэхэр къы- зэщIэзыубыдэ хэгъуэгу зэбгъузэнатIиплIу къыщылът. Абы «ШапсыгъышхуэкIэ» еджэрт, адэкIэ тенджыз ФIыцIэ гъунэм шапсыгъ цIыкIум я щIыналъэм къызэщIиубыдэрт ЦIэмэз къыщыщIэдзауэ Шахе, Пшад и псыхъуэхэр къыдэкIуэу.
Шапсыгъхэм япщу щытащ Абатхэ Хъанджэрий. Абатхэ къэбэрдей щылъхуу жеIэ абы. Бламберг Иван къызэриIуатэмкIэ, лIакъуэр цIыху мин 200-м щIегъу. Абы тегъэщIапIэ ищIыр 1830-1833 гъэхэм а хэгъуэгум щыIа Новицкэм жиIаращ. Новицкэм шапсыгъ унагъуэ мин 25-рэ къибжауэ урысыдзэм яIэщIигъэхьауэ щытащ. Тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, шапсыгъхэм я пщышхуэу щытащ Беслъэней Аббат, и къуэш Убых щIыгъуу. Убых тхыгъэхэм зэм Убыш жиIэу, зэми Убыхыу ущыхуозэ. Абатэпщым и къуэхэм я цIэхэр атэлыкъыу зрита лIакъуэхэм я фIэщыгъэу къаIуатэ. Псалъэм папщIэ, Беслъэней и атэлыкъыу щытар беслъэней лIакъуэм щыщти, пщы щIалэм ар цIэуэ фIащащ. Адрейр убыххэм я деж щапIати, Убых къыфIащащ.
Адыгэ лъэпкъым и къэкIуэнур, и дуней тетыкIэнур Уэсмэн къэралымрэ Урысей империемрэ щаубзыхуа лъэхъэнэм Абат Беслъэней акъылбалигъ хъуат. Адыгэ лъэпкъым и пщэдейрей махуэр, езыр хэмыту, бэзэрым щащэ хьэпшыпым хуэдэу, къэралышхуитIым зэфIахащ Адрианопольскэ зэгурыIуэныгъэмкIэ. Абы къыщыгъэлъэгъуа щхьэкIуэ шэчыгъуейращ зэгуэрми зым и лъэгущIэтыну щымыта адыгэ лъэпкъыр икIуэтыпIэншэ зыщIар.
1807-1812 гъэхэм Урысейм и дзэм, Золотницкий Пётр зи унафэщIым, Натхъуей жылэу 40-м щIигъу зэтрикъутащ. Къэзакъ атаман Бурсак и гупым махуитхум и кIуэцIым шапсыгъхэм я къуэжэ 18 игъэсащ. А лъэхъэнэм Абат Беслъэней къыгурыIуащ и лъэпкъыр кIуэдыпIэм зэрыхуагъакIуэр. 1829 гъэм Беслъэней Тыркум кIуауэ щытащ адыгэхэм я щIыналъэу Урысейм иратыжар пэжрэ пцIырэ зэхигъэкIыну. Абат абдеж къыгурыIуащ Тырку къэралыр Урысейм зэрыпэмылъэщыр къыщагъэпщкIуу зэрыщытыр. АкъылыфIэ, жыжьаплъэ Беслъэней зыхищIэрт Урысейм адыгэхэр гурыIуэмэ, я Iуэху нэхъыфI зэрыхъунур икIи а Iуэхур зэфIихыным иужь итащ. Ауэ адыгэпщхэр, мы Iуэхум зэреплъымкIэ, гупищу зэкъуэуда хъуащ. Япэ гупыр Тыркум и телъхьэт, етIуанэм Урысейм и лъэныкъуэр нэхъ къащтэрт, ещанэ гупыр: хьэтыкъуейхэр, кIэмыргуейхэр, абазэхэхэр, беслъэнейхэр здеIэну лъэныкъуэр иджыри къыхахауэ щыттэкъым.
Абазэххэм, беслъэнейхэм, кIэмыргуейхэм я жылэхэр зэрызэтракъутар Абат зэкъуэшхэм я къуаншагъэу къалъытэрт. Апхуэдэу, зэкъуэш Абатхэм я гъащIэр яхуэмыхьыж щыхъум, къикIыпIэ къагъуэтри, урысыдзэр щытепщэ Псыжь и ижьырабгъум къэIэпхъуахэщ.
Кавказым и къухьэпIэ лъэныкъуэм теухуауэ зэхалъхьа картэм Теген псы цIыкIур Уарп щыхэхуэж щIыпIэм 1842 гъэм Абатэхэ я жылэ щыпсэуауэ къыщыгъэлъэгъуащ, ауэ къуажэр зыбгъэдэлъу щытар езы Беслъэней хьэмэрэ и щIалэ Щыхьым-Джэрий — ар убзыхуауэ щыткъым.
Щыхьым-Джэрий и къуажэр 1893 гъэм нэс Абатэхьэблэу тхыгъэхэм хэтщ, а гъэм и кIэм ар ятхыжащ Эрсакон къуажэцIэр иIэу. Фелицин Евгений и тхыгъэхэм къызэрыхэщымкIэ, а къуажэм дэсащ нэгъуэщI адыгэ лIакъуэхэм ящыщу: къэбэрдейуэ унагъуэ 29-рэ, беслъэнейуэ унагъуэ 17, кIэмыргуейуэ унагъуи 3, хьэтыкъуейуэ 1 унагъуэ, абазэхэу унагъуи 4, шапсыгъыу унагъуи 6, мудавейуэ 1 унагъуэ, къумыкъуу 1 унагъуэ.
Щыхьым-Джэрий и щIалэ Беслъэн бынибгъу иIауэ 1896 гъэм ятха тхыгъэм къыхощ, ауэ абыхэм адэкIэ я гъащIэм и къекIуэкIыкIар иджыкIэ убзыхуауэ щыткъым.
ТЕМЫР Рае.
«Шапсугские корни в ономастике
топонимике в верховьях Кубани»
щIэныгъэ лэжьыгъэм къыхэтхащ.
Дунейпсо адыгэ хасэм и тхьэмадэхэр
Къалмыкъ Юрэ Хьэмзэт и къуэр
ДАХ-м и президенту щытащ 1990 — 1993, 1996 гъэхэм.
Абы къиухащ Ленинград дэт къэрал университетым и юридическэ факультетыр, Саратов и юридическэ институтым и аспирантурэр. 1963 гъэм кандидат диссертацэр пхигъэкIащ, 1971 гъэм юридическэ щIэныгъэхэм я доктор хъуащ.
Къалмыкъ Юрэ Къэрэшей-Шэрджэс автоном областым и Хьэбэз районым цIыхубэ хьэкумыщIэу щылэжьащ, аспирантурэ нэужьым Саратов и юридическэ институтым егъэджакIуэу къыщыщIидзэри, кафедрэм и унафэщI, профессор щыхъуащ.
Ар лэжьащ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм хабзэхэр зэхэзылъхьэ и Комитетым и унафэщIу, Урысей Федерацэм юстицэмкIэ и министру, Урысейм ШынагъуэншагъэмкIэ и Советым хэтащ, Къэрал Думэм и депутату щытащ (1993 гъэм и дыгъэгъазэм щегъэжьауэ). Къэбэрдей лъэпкъым и Конгрессым и тхьэмадэу хахащ (1992). УФ-м и Президентым деж цIыхум и мылъкумкIэ иIэ хуитыныгъэр Къэзыхутэ центрым и ректору, а центрым и Советым и унафэщIу лэжьащ. 1996 гъэм Къалмыкъыр ягъэуващ цIыхум и мылъкумкIэ иIэ хуитыныгъэмкIэ Урысей еджапIэм и ректору.
Къалмыкъ Юрэ дунейм ехыжащ 1997 гъэм щIышылэм и 16-м. Ар щыщIалъхьэжащ езыр къыщалъхуа Абазакт къуажэм (Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ).
Щхьэлахъуэ Iэбубэчыр Адышэс и къуэр
Дунейпсо Адыгэ Хасэм и президенту щытащ 1993 — 1996 гъэхэм.
Щхьэлахъуэ Iэбубэчыр щIэныгъэлIщ, егъэджакIуэщ, филологие щIэныгъэхэм я докторщ, Адыгэ Республикэм, Урысей Федерацэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэщ. Комсомол, парт IэнатIэхэм пэрытащ, Адыгейм и къэрал педагогикэ институтым и доценту, профессору щытащ. Iэбубэчыр лэжьащ егъэджакIуэхэм я щIэныгъэхэм щыхагъахъуэ институтым адыгей филологиемкIэ и кафедрэм и унафэщIу. Монографие, литературэ-критикэ тхылъу 15 и Iэдакъэ къыщIэкIащ. ЩIэныгъэ тхыгъэу 300-м щIигъу иIэщ. Щхьэлахъуэр УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым хэтщ. Ар ящыщщ Адыгэ Хасэр Адыгейм къыщызэзыгъэпэщахэм, абы и япэ унафэщIу щытари Щхьэлахъуэ Iэбубэчырщ.
Акъбащ Борис Хьэжмырзэ и къуэр
ДАХ-м и тхьэмадэу щытащ 1997 — 2000 гъэхэм.
Акъбащ Борис 1932 гъэм ПсэукIэ Дахэ къуажэм (Шэрджэс автоном область) къыщалъхуащ. Ар экономикэ щIэныгъэхэм я докторщ, профессорщ. Мэкъумэш IэнатIэр механизацэ щIынымкIэ институт къиухащ. Хьэбэз райисполкомым и унафэщIу, КПСС-м и Адыгэ-Хьэблэ райкомым и япэ секретару, Къэрэшей-Шэрджэс облисполкомым и УнафэщIым и къуэдзэу, Ставрополь и политехникэ институтым и къудамэу Черкесск къалэ дэтым и ректору лэжьащ. 1976 — 1995 гъэхэм СССР-м и Минсельмашым и IэщIагъэлIхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым и унафэщIщ (Москва), иужькIэ — Промышленнэ академием (1989 гъэ). 1992 — 1996 гъэхэм Москва щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм къызэрагъэпэща «Адыгэхэр» щэнхабзэ Хасэм и тхьэмадэщ. 1993 — 1997 гъэхэм ДАХ-м и вице-президентщ, 1997 — 2000 гъэхэм абы и тхьэмадэщ. Акъбащыр и тхьэмадэу щытащ КъШР-м и Адыгэ Хасэм. 1997 гъэм хахащ КъШР-м и Парламентым и депутату.
Акъбащым куэд ищIащ ДАХ-м Урысеймрэ нэгъуэщI къэралхэмрэ пщIэ щиIэн папщIэ. Абы и жэрдэмкIэ зэхалъхьащ ДАХ-м и Гимныр, «Шэрджэс дуней» журналыр урысыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ, тыркубзэкIэ къыдэкIащ.
Борис и фIыщэщ «Адыгэ хабзэ» тхылъыр (Шэрджэс Алийрэ Хьэкъун Мухьэмэдрэ ятхар) дунейм къызэрытехьар. Ар ДАХ-м и тхьэмадэу щыщытам Иордан пащтыхьыгъуэм и принц Алий бен Хъусейн я пашэу адыгэ шууейхэр ирикIуащ мухьэжырхэм я гъуэгуанэм — Амман-Новороссийск — Краснодар — Мейкъуапэ — Черкесск — Налшык. Акъбащым тIэу къыхуагъэфэщащ «ЩIыхь Дамыгъэ» орденыр, медалхэр. Лъэпкъым дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ «Адыгэ щIэнгъуазэ» тхылъыр (урысыбзэкIэ) къыдэкIыным зи мылъку нэхъыбэу хэзылъхьар Акъбащ Борисщ.
Нэхущ Заурбий Ахьмэд и къуэр
ДАХ-м и президенту щытащ 2000 — 2006 гъэхэм.
Нэхущыр Бахъсэн районым хыхьэ Жанхъуэтекъуэ къуажэм щыщщ. Ар агроном IэщIагъэм щыхуеджащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым.
1960 гъэм къыщыщIэдзауэ лэжьыгъэ IэнатIэ зыбжанэм пэрытащ. 1987 гъэм Нэхущыр КПСС-м Бахъсэн райкомым и япэ секретару ягъэув. 1990 гъэм ар Бахъсэн райсоветым и унафэщIщ. 1990 гъэм хах КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату.
Нэхущыр лэжьащ Бахъсэн районым и администрацэм и Iэтащхьэу, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэу, КъБР-м и Парламентым и тхьэмадэу, УФ-м ФедерацэмкIэ и Советым хэтащ.
2003 гъэм хахащ Къэрал Думэм и депутату, а илъэс дыдэм ар етIуанэу Дунейпсо Адыгэ Хасэм и президент хъуащ.
Нэхущым къыхуагъэфэщащ ЩIыхьым и орденыр, медаль куэд. Нобэ Заурбий Урысейм и Жылагъуэ палатэм щолажьэ.
Дзэмыхь Къасболэт ФIыцIэ и къуэр
ДАХ-м и президенту щытащ 2006 — 2009 гъэхэм.
Дзэмыхь Къасболэт 1957 гъэм къыщалъхуащ КъБР-м и Дзэлыкъуэ щIыналъэм хыхьэ Къармэхьэблэ къуажэм. Абы КъБКъУ-м тхыдэмкIэ и къудамэр къиухащ. 1979 — 1992 гъэхэм щылэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым тхыдэмкIэ, филологиемкIэ, экономикэмкIэ и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым. 1981 — 1984 гъэхэм щеджащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием, СССР-м тхыдэмкIэ и Институтым и аспирантурэм. 1992 гъэм КъБКъУ-м КъБР-м и лъэпкъхэм я тхыдэмрэ этнографиемкIэ и кафедрэм лэжьэн щыщIидзащ. 1999 — 2014 гъэхэм Хэку тхыдэмкIэ кафедрэм и унафэщIщ, профессорщ. 2014 гъэм щыщIэдзауэ Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым и директорщ.
Дзэмыхь Къасболэт кандидат диссертацэр 1985 гъэм пхигъэкIащ («Отечественная историография социально-экономического строя Кабарды XVIII — первой половины XIX века»), доктор лэжьыгъэр — 2001 гъэм («Адыги в политике России на Кавказе (1550 — 1770 гг.)»). ЩIэныгъэ тхыгъэу 160-м щIигъу иIэщи, ахэр нэхъыбэу зытеухуар адыгэ лъэпкъым, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэрщ.
Дзэмыхь Къасболэт КъБР-м и Къэрал саугъэтыр къратащ (2002 гъэ). Ар Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм, Адыгэ Республикэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэщ, КъБР-м и Парламентым и депутатщ.
Ажахъуэ Къанщобий Музэрин и къуэр
ДАХ-м и президенту щытащ 2009 — 2012 гъэхэм.
Ажахъуэ Къанщобий 1952 гъэм къыщалъхуащ Бахъсэн къалэм. Абы къиухащ Ленинград къэрал университетым и юридическэ факультетыр, КъБКъУ-м и экономикэ факультетыр. Юридическэ щIэныгъэхэм я кандидатщ.
Ажахъуэр 1975 — 1990 гъэхэм КъБАССР-м и прокуратурэм щылэжьащ. 1990 — 1991 гъэхэм ар и дэIэпыкъуэгъущ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и УнафэщIым, 1992 гъэм — КъБР-м и Президентым и къэрал чэнджэщэгъущ.
1992 — 1997 гъэхэм Ажахъуэм лэжьыгъэ зыбжанэ здихьащ: ар щытащ «Аскредит» страховой компанием и унафэщIу, «Кавказ-Инкомбанк» акционер банкым и правленэм и унафэщIым и къуэдзэу. Иужьрей илъэс 16-м ар и унафэщIщ «Бум-Банк» коммерцэ банкым.
Ажахъуэ Къанщобий КъБР-м и щIыхь зиIэ и юристщ.
Сэхъурокъуэ Хьэутий Хьэзрит и къуэр
ДАХ-м и IX Конгрессым (2012 гъэм жэпуэгъуэм и 20-м) президенту щыхахащ.
Аруан щIыналъэм хыхьэ Старэ Шэрэдж (Дохъушыкъуей) къуажэм 1951 гъэм къыщалъхуащ. 1974 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр, 1979 гъэм аспирантурэр къиухащ. Экономикэ щIэныгъэхэм я докторщ, профессорщ, ЩIДАА-м и академикщ.
Сэхъурокъуэр пэрытащ IэнатIэ зэхуэмыдэхэм. Хьэутий 1986 — 1991 гъэхэм, 1989 — 1991 гъэхэм «Налшык», «Къэбэрдей-Балъкъэр» джэд фабрикэхэм я унафэщIу щытащ. 1991 — 1992 гъэхэм цIыхубэ депутатхэм я Аруан Советым и тхьэмадэщ, 1992 — 1993 гъэхэм КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэщ — мэкъумэш IэнатIэмкIэ министрщ, 1993 — 1996 гъэхэм, 1997 — 2002 гъэхэм КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэщ.
2002 — 2004 гъэхэм КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэщ — щIэныгъэхэмкIэ министрщ. 2005 — 2011 гъэхэм Хьэутий и унафэщIщ ветеринар, фитосанитар кIэлъыплъыныгъэмкIэ Федеральнэ IуэхущIапIэм КъБР-м щиIэ и Управленэм. 2010 — 2011 гъэхэм КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэщ. 2011 гъэм къыщыщIэдзауэ «Ветеринар, фитосанитар кIэлъыплъыныгъэмкIэ Федеральнэ IуэхущIапIэм и Къэбэрдей-Балъкъэр референт центр» федеральнэ къэрал бюджет IуэхущIапIэм и унафэщIщ.
2015 гъэм ар етIуанэу Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу хахыжащ.
Сэхъурокъуэ Хьэутий къыхуагъэфэщащ «Зэныбжьэгъугъэ» орденыр, медалхэр. Абы къратащ КъБР-м и ЩIыхь тхылъыр, «КъБР-м цIыхухэм хуэIухуэщIэ яхузэфIэзых IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр зэрехьэ, «ЛэжьакIуэ псэемыблэжхэр. Урысей» щIыхь дамыгъэр къратащ.
Дунейпсо адыгэ хасэм и гимн
Макъамэр Даур Аслъэн, псалъэхэр IутIыж Борис яйщ.
Адыгэ хэку Iумахуэу
Iуащхьэмахуэ зи дыщэ таж,
Тхьэ ину псомкIи захуэм
Тыгъэ махуэу укъыдитащ.
Ежьу:
Хэкур зыгъэхэкури,
Лъэпкъыр зыгъэлъэпкъри
Ахэр псэм пэзыщIхэрщи,
Ди псэр ди Iэнэгурэ,
Ей,
Адыгэгур диIэу дывгъэпсэу!
Хэкукъутэр зи Iэужьхэм
Дунеижьым дытрапхъащ.
Дыпсэуми зэпэжыжьэу,
Адэжь хэкум псэкIэ депхащ.
Ежьу
ЩыIэхукIэ адыгэбзэр
Ди лъэпкъ дыщэр
мыкIуэдыжын.
ЗыIутым адыгэпсэ
Адыгэбзэр ихъумэжынщ.
Ежьу
Ди тхыдэм дэ къыдетыр
Гъэ мин гъащIэм дерс
къытхуэхъун:
Адыгэу дунейм тетыр
ЗылI и быну
дызэкъуэтынщ.
Ежьу:
Хэкур зыгъэхэкури,
Лъэпкъыр зыгъэлъэпкъри
Ахэр псэм пэзыщIхэрщи,
Ди псэр ди Iэнэгурэ,
Ей,
Адыгэгур диIэу дывгъэпсэу!
ДАХ-м теухуа псалъэ
Дэр-дэру тхузэфIэкIынукъым
Дунейпсо Адыгэ Хасэр щаухуам щыгъуэ, фэ зэрыфщIэщи, нэхъыщ- хьэу зыхуигъэувыжауэ щыта къалэныр хэхэс адыгэхэр зэшэлIэжы-ныр, зэгъэцIыхуныр, зэпыщIэжыныр аращ. КIэщIу жыпIэмэ, дунейм щикъухьа адыгэхэм я зэпыщIэныгъэр иригъэфIэкIуэнырт япэ иригъэщыр.
Илъэс 25-рэ хъуащ абы лъандэрэ. Нобэ уеплъмэ, а зи гугъу сщIа, япэу зыхуигъэувыжа къалэныр игъэзэщIа-уэ жыпIэ хъунущ. ДАХ-м и лэжьыгъэкIэ, и фIыщIэкIэ дэнэ щыIэ адыгэри зэлъоIэс, зэрощIэ, зэкIэлъокIуэ. Мазищ-плIы къэс абы и Хасащхьэм хэтхэр зэхуосри (сэри ДАХ-м илъэси 9-кIэ сыхэтащ), ягу зыхуэныкъуэхэм топсэлъыхь, абыхэм я хэкIыпIэхэр акъыл зэхэдзэкIэ къалъыхъуэ. Ар лэжьыгъэшхуэщ! Абдеж занщIэу щызэфIэкIрэ? Хьэуэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, гугъуехьхэр хуабжьу инщ, дуней псом тепхъа лъэпкъым я къиинхэр цIыху зыбжанэм зэфIахыфынукъым. А псоми Хасэм и закъуэ зэрыпэмылъэщращ, и къару къызэримыхьращ иджыри къэс адыгэр зы дыщIэмыхъужар. Ар къыдэхъулIэн папщIэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэр, къэрал, республикэ унафэщIхэр зы программэ хэхам тету зэдэлэжьэн хуейщ.
Хэхэсхэр нэхъыбэу зыгъэпIейтейр бзэр, хабзэр хъумэжыным ехьэлIауэ ди Iуэхур хуабжьу зэрыгузэвэгъуэрщ. Хэхэсыр хэхэсщ, абы хуащI гулъытэри, иIэ зэфIэкIри куэдкIэ нэхъ мащIэщ. Иужьрей илъэсхэм Тыркум щыпсэу шэрджэсхэм ди лъэр нэхъ тIасхъэ зыщIыр адыгэхэр гъунэгъуу дызэрызэхэмысыжырщ, ди гуныкъуэгъуэхэм дащыпэлъэщу щытар къуажэхэм дыщыдэсарщ. Адыгэ нэхъыбэ дыдэ щыпсэур Къайсэрщи, Тыркум исым и проценти 5 дыхъуркъым, Истамбыл дэсыр проценти 2 къудейщ. Апхуэдэу къэрал псом уипхъауэ уису, уи бзэр пхъумэжыныр хуабжьу гугъущ, дэр-дэру ар тхузэфIэкIынукъым, абы щхьэкIэ Тырку къэралыгъуэми хэкуми зыкъытщIагъэкъуэн хуейщ. Урысей Федерацэм щыпсэу лъэпкъым дриIыхьэу аращи, я нэIэ къыттрагъэтыныр Iэмал зимыIэщ. Хэхэс зиIэ лъэпкъ куэд теткъым мы дунейм, зыплIытху хъууэ аращ. Ахэр яхуосакъ я лъэпкъэгъухэм.
Дэри ди къуэшхэм яIэ Iэмалым теухуауэ я нэIэ къыттрагъэтщ. Псалъэм папщIэ, ди егъэджакIуэхэр догъакIуэри, адыгэбзэр ирагъэджу ирагъасэ. КъБКъУ-м адыгэбзэ щезыгъэджхэр къакIуэурэ ди еджапIэхэм щолажьэ, тхылъхэр къытхурагъэхь, Хасэ лэжьыгъэмкIэ къыддоIэпыкъу. Ди щIалэгъуалэр пщIэншэу илъэс къэс Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым зэрыщIагъэтIысхьэр куэд и уасэкъэ?! Ахэр хэкужьым нэкIуэжу щеджэным мыхьэнэшхуэ иIэщ. ИлъэситхукIэ абы щIэныгъэ щызэзыгъэгъуэтахэм ящыщхэр лъахэм къызэринэжым уримыгуфIэнкIэ Iэмал иIэкъым. МыбыкIэ къокIуэжри, адэжь хэкум гурэ псэкIэ пыщIа мэхъу, щIэныгъэ, гъэсэныгъэ бгъэдэлъу къэралым щолажьэ, и щхьэр егъэпсэужыф, къызыхэкIар зищIысыр ищIэжу балигъ гъащIэм хохьэ. А псори и нэIэ щIэту, къылъыкъуэкI Iэмалхэр къигъэсэбэпыфрэ и лъэпкъэгъухэм я Iуэху игъэкIуатэу щытмэ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм сэбэпынагъышхуэ къыпэкIуэнущ.
Къущхьэ Догъан,
КъБР-м щэнхабзэмкIэ
щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ,
ДАХ-м и ГъэзэщIакIуэ гупым хэта.
Лажьэхэр фымыуб. Фэри зыгуэр фщIэ
Дунейпсо Адыгэ Хасэр щызэхэтшэ япэ дыдэ махуэм жысIауэ щытащ: «Нобэ дыухуэ Дунейпсо Адыгэ Хасэр гъэ къэси нэхъ дахэ, нэхъ лъэрыхь, нэхъ цIэрыIуэ хъууэрэ кIуэнущ». Ар пэж зэрыхъуар си нэгу щIэкIащ. Къэрал, хэгъуэгу куэдым къикIахэр щызэIуощIэ, щызопсалъэ, лъэпкъ Iуэхур щызэрахьэ абы. Хэхэс адыгэхэм я дежкIэ ДАХ-м мыхьэнэшхуэ зэриIэр хьэкъ сщыхъуащ.
Къалэн куэд дэлъщ лъэпкъ хасэшхуэм и пщэ. Ар тхьэмадэми абы щылажьэхэми зыхащIэну сфIэкъабылт. Ауэ псори зы махуэ лэжьыгъэу къызыщыхъухэр щоуэ, ДАХ-м Iуэху пыухыкIа зэфIигъэкIын папщIэ къулыкъущIапIэ куэдми, къэрал политикэми елъытащ. Ар къагурыIуэу хуэмурэ, къызэрезэгъым хуэдэу, адыгэ Iуэхур зэрахьэну сыхуейт. Лъэбакъуэ куэд ичащ ДАХ-м блэкIа илъэс 25-м къриубыдэу, нэхъ къару, лъэрыхь хъуащи, дяпэкIэ нэхъыбэжкIэ дыщогугъ.
Интернетым сыщеплъкIэ, ДАХ-м и Iэр зэтедзауэ, зыри имыщIэу щыс хуэдэу жаIэ. Сэ сызэреплъыр мыращ: Iуэху щхьэпэ куэдым иужь итщ, ауэ сытми щысын яхэслъагъуэркъым. Дэтхэнэ зыми къыгурыIуэн хуейщ зи хабзэ, политикэ зиIэж къэрал куэдым щызэбгрыпхъа адыгэм и Iуэхур дэбгъэкIын папщIэ илъэс бжыгъэхэр зэрытекIуадэр. Ауэ зэманым и мызакъуэу, нобэ мы Iуэхум акъыли, къаруи, зэхэщIыкIи ехьэлIэн хуейщ. Ар зыр адрейм дэтIыгъыжу дыщымытмэ, тхузэфIэкIынукъым. Лажьэхэр зыубхэм, езыхэми ящIэфыр ягъэлъэгъуэн, я гупсысэхэр ДАХ-м кърахьэлIэн хуейуэ къызолъытэ.
НобэкIэ япэ игъэщын хуейр сыт жыпIэмэ, Сирием къиIэпхъукIа адыгэхэр зэхуэшэсыжынырт. Ахэр иджыпсту хуабжьу щызэбгрокI Европэм, нэгъуэщI къэралхэм. Сыту щхьэусыгъуэфIт а зауэр СХьР-м ис адыгэ мини 100-м щIигъур Урысейм къэшэжынымкIэ. Ар ДАХ-м ищI унафэ закъуэкIэ зэфIэкIыну щытамэ, куэд щIат ди къуэшхэр къызэретIысылIэжрэ. Ауэ къэралхэм я унафэщIхэмрэ хабзэхэмрэ куэд елъытащ. Зауэр къызэрыхъейрэ ДАХ-м хузэфIэкI къигъэнакъым а Iуэхум папщIэ сэбэп хъуну.
Хьэткъуэ Фатхьи.
Голландие
Бжыгъэм укъригъэлынукъым
ДАХ-р дызэриIэр дэгъуэ дыдэщ. Адыгэр икъухьащ. Краснодар 1998 гъэм Конгрессыр щекIуэкIыу жаIауэ щытащ: къэрал 53-м щопсэу шэрджэсхэр. Ливием, Суданым адыгэ ису тщIакъым, Германием нэрыбгэ заул еджэну кIуауэ зэрисыр сщIэрт, ауэ мин 40-м щIигъу щыIэу къыщIэкIащ, Бельгием, Франджым, Инджылызым щопсэу.
Псори дызэрыщIэн хуейщ. ЦIыхухэм къызэрагъэзэжыну щIыкIэм дегупсысыпхъэщ. Псори дихуэнущ Кавказым, дыкъэкIуэжмэ. Ауэ дыкъэкIуэжын и пэкIэ, Iуэху куэд зэфIэдмыгъэкIыу хъунукъым. Ар Кавказым исхэм я закъуэ ящIэн ялъэкIынукъым, дызэдэIэпыкъужын хуейщ.
ИтIанэ — ди бзэр! Бзэр бгъэкIуэдмэ, бжыгъэм укъригъэлынукъым. Ар тIэщIэкIмэ, дыкъэзыугъуеижын щыIэкъым. Хамэ щIыпIэ щыпсэухэм я щIэблэм адыгэбзэ ящIэжыркъым. Ар унагъуэми я лажьэщ, Хэкуми и лажьэщ, адыгэу дунейм тет псоми ди лажьэщ. Америкэм щыIэхэри дыапхуэдэ къабзэщ. Ди узщ адыгэ хабзэр нэхъ махэ зэрыхъур. Ди Хасэм щыдогъэдж адыгэбзэр, пэжщ зы махуэ закъуэщ (тхьэмахуэрщ) абы хухэтхыфыр, ауэ, ухуеймэ, умыщIэфын дунейм теткъыми, ди мурадхэр дывгъэубзыхуи, псори дызэдэIэпыкъужу Дунейпсо Адыгэ Хасэм дыщызэдэвгъэлажьэ.
Бэвий Нихьэт,
Нью-Джерси (США) щылажьэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэм хэт.
Дызэзыпхыж лъэмыж
Дунейпсо Адыгэ Хасэм илъэс 25-рэ къызэринэкIащ. А лъэхъэнэм къриубыдэу абы зыIэригъэхьа лъагапIэхэр тхъумэн, ипэкIэ дыкIуэтэн, зыдужьын хуейщ. Ар дуней псор зэпызыщIэ лъэпкъ лъэмыжу къыдолъытэ дэ, хэхэс адыгэхэм. Сыту жыпIэмэ, ди гугъапIэхэри плъапIэхэри зэпхар аращ. Зы хасэ цIыкIум и гуащIэкIэ е цIыху щхьэхуэм и къарукIэ тхузэфIэкIынур зыхуэдизыр зыри дыщызэкIэлъымыкIуэф, дыщызэрымыщIэ лъэхъэнэ гугъум дгъэунэхуащ. Иджы нэгъуэщI зэманщи, къытлъыкъуэкIа Iэмалхэр къэдгъэсэбэпу, дызэрыубыдын, дызэдэбэкъуэн хуейщ. АбыкIэ къалэнышхуэ хуэгъэзэщIэнущ къэрал зыбжанэм щыщ ди къуэшхэр зыхэт Дунейпсо Адыгэ Хасэм.
Зэманым зихъуэжурэ, цIыхухэм абы зыдащIурэщ гъащIэр зэрекIуэкIыр. АтIэ апхуэдэ зэхъуэкIыныгъэхэмрэ ди акъылрэ къарурэ зыпэлъэщынухэмрэ къэдвгъэгъэсэбэпи, ди лъэпкъ Iуэхур дывгъэгъэкIуатэ, адыгэ псоми ди зэхуэдэ гурылъым — зы дыхъужыным — дыхуэвгъэлажьэ. Нобэ а Iуэхум иужь итхэм дымылъагъункIи хъунщ абы кърикIуэнур, ауэ дяпэкIэ къытщIэхъуэнухэм я нэгу щIэкIыну тхьэм жиIэ.
Илъэси 152-рэ и пэкIэ ди адэжьхэм къащыщIар щхьэузу зиIэ дэ къетхьэжьа Iуэхум щIэблэр щымыгуфIыкIыну пIэрэ, апхуэдиз пIалъэ дэкIмэ?! Абы къикIыр сыт? ДАХ-м хузэфIэкI щыIэкъым, жытIэу ди Iэр зэтедзауэ дыщывмыгъэсу, дывгъэлажьэ, ди къэкIуэнурщ ар нэрылъагъу щыхъунур.
ТIамжьыкъуэ Умар-Фарукъ,
Европэм щыIэ Адыгэ Хасэхэм я
федерацэм и тхьэмадэ. Германие.
Къалэн нэхъыщхьэ
Израилым щыпсэу адыгэхэр куэдрэ хэтакъым Дунейпсо Адыгэ Хасэм. Ар зэран къытхуэхъуащ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, лэжьыгъэр зэщIэуIуа хъун, кIуэтэн папщIэ абы елэжь цIыху гупым зы унафэщI яIэн хуейщ. Апхуэдэ дыдэу хамэ къэралхэм я щхьэр щахъумэжын папщIэ адыгэхэм къыщызэрагъэпэща хасэ къудамэхэр зи нэIэ щIэт дунейпсо зэгухьэныгъэ уиIэныр Iэмал зимыIэщ.
Си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, жаIэу зэхэсха къудейуэ арат Дунейпсо Адыгэ Хасэр дапхуэдэу лэжьами, сыт хуэдэ мардэхэм тетами. Иджы, ГъэзэщIакIуэ гупым сыхагъэхьа нэужь, ар мыхьэнэшхуэ зиIэ, лэжьыгъэ щхьэпэ щызэфIагъэкI зэгухьэныгъэу зэрыщытыр си нэкIэ слъэгъуащ. Дэнэ щIыпIэ щыпсэу адыгэхэри дыщызэхуозэ абы, ди Iуэху еплъыкIэхэр къыщыдоIуатэ. СызэреплъымкIэ, лъэкIыныгъэ хъарзынэхэр диIэу ди лъэпкъ Iуэху зетхуэфынущ, республикэ, къэрал унафэщIхэр къыддэIэпыкъумэ.
Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, 2015 — 2018 гъэхэм лэжьэну ГъэзэщIакIуэ гупым и япэ зэIущIэм абы хэтхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий и деж дригъэблэгъащ. Дэтхэнэми ди гупсысэм къедэIуащ, ди упщIэхэм жэуап къритащ, къэтIэта Iуэхугъуэхэм гулъытэ зэрагъуэтынур къыджиIащ. Дауи, адыгэ Iуэхущ нэхъыбэу дызытепсэлъыхьар. ДяпэкIэ ди мурадхэм ящыщщ бзэр, фащэр, тхыдэр, хабзэр, щэнхабзэр хамэ къэралхэм щытхъумэныр, хэкум зыщегъэужьыныр. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и къалэн нэхъыщхьэу къэслъытэр хэкум ис адыгэхэмрэ хэхэсхэмрэ зэпыщIауэ, зэлъэIэсу, зэкIэлъыгъуазэу игъэпсэун зэрыхуейрщ, апхуэдэу щытмэ, адрей псори нэхъ тыншу зэдгъэхъулIэфынущ.
Тхьэухъуэ Зухьейр,
ДАХ-м и ГъэзэщIакIуэ гупым хэт,
Кфар-Камэ (Израиль) дэт
Адыгэ музейм и унафэщI.
Адыгэм и бэракъ
Дунейпсо Адыгэ Хасэр адыгэм ди бэракъщ. НэгъуэщI зыри къытхуимыщIэми, дэнэ щыпсэури зэрыгушхуэ зэгухьэныгъэщ ар. Хасэр зэрыщыIэ къудейм гур игъэкIуэдыркъым.
Нэхъапэм ДАХ-м и зэхуэс зыбжанэ Истамбыл щедгъэкIуэкIащ. Тыркум щыпсэу адыгэхэм я дежкIэ гуфIэгъуэшхуэщ апхуэдэ зэхыхьэхэм хэтыну, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ар щыхьэт тохъуэ ди лъэпкъ Iуэхум зыгуэр иужь зэритым, зэпыщIэныгъэм, зэрыубыдыжыныгъэм зэрыхуэлажьэм.
Хасэ къудамэхэми ахэр зэпхыжа ДАХ-ми я къалэн нэхъыщхьэр ди щэнхабзэр тхъумэнращи, абы пэлъэщу къызолъытэ, гъэ къэс и IуэхущIафэхэм зрегъэужь, псом япэ идгъэщ бзэм толажьэ, къищынэмыщIауэ, экономикэ зэпыщIэныгъэмкIи сэбэпышхуэ мэхъу. Дунейпсо Адыгэ Хасэр къызэрыунэхурэ нэхъ дызэкIэлъыкIуэ дыхъуащ.
Дэ зыдужьын, мурадышхуэхэм дытегушхуэн папщIэ, хэкур лъэщу, хэхэсхэр зыгъэпсэхуакIуэ, еджакIуэ, лэжьакIуэ къригъэблэгъэфу щытын хуейщ. УнафэщIхэм запищIэурэ а псори зэригъэкIуэфмэ, ДАХ-м къытхуимыщIа щыIэкъым.
Хеймащэ Орхьан,
Истамбыл щылажьэ Узун-Яйла Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ.
