«УФ-м и цIыхубэ артист» цIэ лъапIэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу япэу зыхуагъэфэща Сонэ Мухьэрбий къызэралъхурэ илъэси 100 ирокъу
Роли 120-м щIигъумизэгъа
Актёрхэр щагъэхьэзыр ГИТИС-м щрагъэджэну ягъэкIуа япэ адыгэ студием яхэтащ иужькIэ артист бэлыхь хъуа Сонэ Мухьэрбии. А гупрауэ жыпIэ хъунущ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и лъабжьэр зыгъэтIылъар: Сибэч Быхуэ, ТIыхъужь Алий, Балъкъэр Кэлисэ, Къумахуэ Хужьэ, Сонэ Мухьэрбий сымэ хэт зымыцIыхур?! А артистхэм я вагъуэр лъэпкъ театрым зэи щыужьыхынукъым.
Япэу ягъэувауэ щытар «Фигарэ и фызышэ» пьесэращ. Театрым и режиссёр цIэрыIуэ Немирович-Данченкэ Владимир зауэр къыщыхъея лъэхъэнэм Налшык къэкIуауэ абы ирагъэплъати: «Хуабжьу си гуапэ хъуащ гъуазджэ нэсыр апхуэдэу куууэ зэрызыхэф-щIэр, гурыIуэгъуэу, уи фIэщ хъууэ, екIуу утыкум зэрыщывгъэлъагъуэр. ИкъукIэ егъэжьэкIэфIщ», — къахужиIат.
Ар зэрагъэувам теухуауи Шортэн Аскэрбий итхыжат: «Артист щIалэхэр IэтIэлъатIэу, уардагъэ, акъыл жанагъ, нэфIэгуфIагъэ яхэлъу едгъэсэн мурад диIащ, актёрхэр къызыхэкIа лъэпкъым и нагъыщэри яфIэмыкIуэду къэдгъэлъэгъуэну дыхущIэкъуащ». А пьесэм Фигаро и ролыр щызыгъэзэщIа Сонэ Мухьэрбий ар хуэугъурлауэ къэплъытэ хъунущ.
Мухьэрбий и адэ Сонэ Къурмэн мылъку бгъэдэлъти, Зэрэгъыж къуажэм IуэхущIапIэ куэд дищIыхьауэ щытащ. Ауэ зэман хьэлъэм и «щIопщыр» зытехуахэм яхэхуэри, а тхьэмыщкIэр хэкум ирахури яукIащ. «ЦIыхубэм и бийм и къуэ» мыхъурыр зытрагъэуа Мухьэрбий и та-лант инырщ пхызыгъэкIыфар. Педагогикэ училищэр къиухри, зэман гуэркIэ егъэджакIуэу лэжьа иужькIэщ ар ГИТИС-м щыщIэтIысхьар. 1940 гъэм щегъэжьауэ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и актёру щытащ.
Езыгъэджауэ щыта Леонидов Леонид Сонэм «Таланты и поклонники» пьесэм Великатовым и ролыр щигъэзэщIа иужькIэ псалъэ гуапэхэр къыхужиIауэ щытащ. «Пэжыр жысIэнщи, Островскэм и пьесэхэр апхуэдэу гукъинэжу бгъэзащIэ хъуну сщIакъым, псом хуэмыдэу Вели- ькатовым и ролыр. Телъыджэщ!» Ар щытхъушхуэт артист щIалэм дежкIэ. Абы къыкIэлъыкIуа ролхэри зыкIи нэхъ фагъуэу игъэзэщIакъым Мухьэрбий.
Ауэ «Ревизорым» щигъэзэщIа Городни- чэм и ролым абы и гъащIэм увыпIэ щхьэ- хуэ щиубыдащ. А ролращ Сонэм «РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр къыщI- ратар. Мухьэрбий илъэс куэдкIэ дэлэжьа Теувэж СулътIан жиIэрейт: «Мухьэрбий Городничэм и ролым къыхуалъхуам ярейт, апхуэдизкIэ ар фIыуэ игъэзащIэрти».
Роли 120-м щIигъу Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и утыкум щигъэзэщIащ Сонэм, дэтхэнэми гукъинэж пщыхъун хьэл хилъхьэу. Апхуэдэщ Къанщобий («Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ», КъардэнгъущI Зырамыку), Мурат («Партым и лIыкIуэ», Шортэн Аскэрбий), Темрыкъуэ («ИгъащIэкIэ», Шортэн Аскэрбий), Хъыбий («Къэнэмэтрэ Къасбулэтрэ», Акъсырэ Залымхъан), Къэрмэтыкъуэ пщы ерум («Къызбрун» Акъсырэ Залымхъан) я ролхэр, нэгъуэщIхэри. Ауэ Сонэ Мухьэрбий нэхъ къехъулIауэ къалъытэхэм ящыщщ Сиплый («Оптимистическая трагедия», Вишневский Владимир), Забелин («Кремлёвские куранты», Погодин Николай), Прозоров Андрей («Палата», Алёшин Сергей) сымэ я ролхэр. Сонэм и Iэзагъыр щытхъу псалъэкIэ куэдрэ къагъэлъэгъуащ, ауэ абы и зэфIэкI лъагэм и щыхьэт лейуэ къэплъытэ хъунущ Къэбэрдей-Балъкъэрым и артистхэм ящыщу япэу «УФ-м и цIыхубэ артист» цIэ лъапIэр къызэрыхуагъэфэщар.
1959 гъэм щыщIэдзауэ режиссёр лэжьыгъэ-ми зрепщыт Сонэ Мухьэрбий, пьесэ тхынми и зэфIэкI щоплъыж, ауэ ар къызыхуигъэщIа артист IэщIагъэр япэ иримыгъэщын хузэфIэкIыркъым.
Сонэ Мухьэрбий и цIэкIэ ягъэувауэ илъэс къэс ят саугъэтыр япэ дыдэу зыхуагъэфэщар БжэIумых Беллэрэ Мысост Вадимрэщ. Беллэ къызэриIуэтэжамкIэ, ар актёру ирагъэджэну и адэ-анэр къытезыгъэхьауэ щытар Сонэращ.
Сонэ Мухьэрбийрэ и щхьэгъусэ, РСФСР-м щIыхь зиIэ, КъБАССР-м и цIыхубэ артисткэ Сибэч Быхуэрэ унагъуэ дахэм и щапхъэу, пщIэрэ зэгурыIуэрэ яку дэлъу илъэс куэдкIэ зэдэпсэуащ. 1982 гъэм Сонэ Мухьэрбий дунейм ехыжащ. Абы къигъэнащ цIыхухэм фIыуэ ялъэгъуа образ куэд. Ар зыцIыхуу щытахэм нобэми ягу илъщ, псалъэ гуапэхэр хужаIэ.
Тэрчокъуэ Дисэ.
ПщIэшхуэ иIэт, и псалъэр кIуэцIрыкIырт
Сонэ Мухьэрбийрэ Сибэч Быхуэрэ адыгэ театрым «уей-уей» жрагъэIэу щылажьэу щы-тащ. Быхуэ театрым и гуащэу къалъытэрт. Ар апхуэдизкIэ фIыуэ ялъагъурт, яIэтырти, IуэрыIуатэм хэта Дахэнагъуэу къызыщыхъу щыIэт. Зэщхьэгъусэхэр утыкум зэрибакъуэу, цIыхухэр къызэфIэувэурэ Iэгуауэ инхэр хуаIэтырт.
Мухьэрбий си анэ дэлъхущ. Нэхъапэм зэблагъэхэр нэхъ зэкIэлъыкIуэу, щхьэусыгъуэншэуи зэрылъагъуу, зэщIэупщIэрейуэ щытащ. Си насыпти, а лъэхъэнэм си сабиигъуэр ирихьэлIащ. Абы щыгъуэ си адэ-анэм срагъусэу куэд- рэ Мухьэрбийхэ я унагъуэм дыщыхьэщIащ. Я Iэгу я Iэнэу, я ерыскъыр япэ иту къытпежьэрт, я бжэщхьэIу ебакъуэ псоми апхуэдэут ахэр зэрахущытыр. Быхуэ сыт щыгъуи борщ хьэзы- ру иIэти, абы щыщ уримыгъэфауэ укъиутIыпщыжынутэкъым.
Апхуэдэурэ артистхэм я псэукIэр, зэхэсыкIэр слъагъуу сыкъэхъуащ. Мухьэрбий дэ къыдбгъэдэсу, нэгъуэщI пэшым Токъуий Хъусен, Балъкъэр Кэлисэ, Быхуэ сымэ спектаклым зыщыхуагъэхьэзыр къэхъурт. Апхуэдэхэм деж дэ хуэм дыдэу фIэкIа дыпсалъэртэкъым, зэран ухуэхъункIэ Iэмал зимыIэ зы щэху гуэр къэхъуу къэтлъытэрти. Быхуэ е Мухьэрбий зыхэт спектакль щыщыIэм деж зэрыунагъуэу дыкIуэрт. Ди адэр къыздэгушыIэу и бэлъто щIагъым сыщIигъапщкIуэрти: «Дэ тIущ дызэрыхъур», — жриIэрт билетыр хэзых бзылъхугъэм. Сэ сызэрыещанэр сщIэжырти, сыкъалъагъункIэ сыгузавэу сыщIашэрт. Абы щегъэжьауэ театрым щыджэгун щIэздзауэ жыпIэ хъунущ.
Мухьэрбий лIы ткIийт, нэгъэсауэ адыгэлI жы- хуаIэм хуэдэт, цIыхухэм я деж пщIэшхуэ щиIэу, и псалъэр кIуэцIрыкIыу щытащ.
Артист сыхъуну тезухуа иужь еджапIэм сыхуэзыгъэхьэзырар Быхуэщ. Шыпсэ, тхыгъэ гуэрхэм щыщ пычыгъуэ, усэ сыкъыщеджэкIэ, Мухьэрбий игу щымызагъэхэм деж къыщIыхьэрти, нэхъыфIу зэрыхъунур къызжиIэурэ щIэкIыжырт.
Зи щIалэгъуэу щхьэпримых щыIэ?! Сытми, сэри апхуэдэ гуэркIэ сыкъуэншати, парткомым сраджауэ «сагъажьэрт». Iуэхур унафэ щIыным щыхуэкIуэм, театрым щыщ артистышхуэ гуэр къэпсалъэри: «Партым хэдзын хуейщ», — жиIащ. Мухьэрбий сызэриблагъэр псоми ящIэрт, ауэ абыи зыри жимыIэу и кIэм нэс щыса иужь: «Партым зыгуэр хэдзын хуеймэ, мыбдеж щIэс гуэр куэд щIащ зэрыхэдзыпхъэрэ», — зэрыжиIэу пэшым цIыхуу щIэсыр щым хъуат. «Мы зэм пхудогъэгъу, афIэкIа апхуэдэу умыщIэ», — жаIэри сыкъыщIагъэкIыжауэ щытащ. А зым къегъэлъагъуэ Мухьэрбий и псалъэ цIыхухэм я деж щыпхыкIыу зэрыщытар.
Ауэ щыхъукIи, гушыIэшхуэ зыхэлъ цIыхут. Езым итха пьесэ цIыкIухэми къыщонаIуэ ар. Апхуэдэу щытми, игъэзэщIа ролхэм я нэхъыбэр, езым ещхьыжу, фIэлIыкI зиIэ защIэт. Уэркъыу щыджэгум деж тынш дыдэу къехъулIэрт Мухьэрбий. АкъылыфIэт, цIыхухэм чэнджэщ ярихьэлIэфырт икIи къедаIуэрт. 1957 гъэм «Ревизор» спектаклыр адыгэ теат- рым Москва щигъэлъэгъуа иужь, «Правда» газетым: «Апхуэдэ Городничий Урысейм и утыкум иджыри илъэгъуакъым!», — жиIэу къытрадзауэ щытащ.
Мухьэрбий игъэзащIэ ролхэр къыхэхауэ фIы защIэт, езыми хуэфэщэну ахэр утыку ирихьэрт.
Дунейм ехыжыным куэд имыIэжу, сымаджэ хьэлъэу хэлъти, дыкIуэурэ дыбгъэдэст. Мо лIы пхъашэу, ткIийуэ дызэсам зэхэпх къудейуэ «Си Быхуэ фхъумэ», — къыджиIауэ щытащ.
Фырэ Руслан,
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и художественнэ унафэщI.
Сонэ Мухьэрбийрэ Шортэн Аскэрбийрэ. 1972 гъэ
ГъащIэм фIыуэ илъэгъуа
Хуабжьу лъэкIыныгъэшхуэ зиIэ защIэт дяпэ ита нэхъыжьыфIхэр. Зы махуэм нэхърэ адрейр нэхъ гъэщIэгъуэн къытщащIу, дащыгуфIыкIыу, дадэплъейуэ дыкъекIуэкIащ. А гупыр къыхэзыхам абыкIэ къигъэлъэгъуат Iэзагъэшхуэ зэрыхэлъыр. Зым ейр адрейм емыщхьу, щхьэж езым и хъэтI, утыку итыкIэ иIэжу апхуэдэт ахэр. Ауэ псори зэгъусэу сценэм къызэдихьамэ, мыдэ удз дахэ зэмылIэужьыгъуэхэр Iэрамэу зэхалъхьам ещхь хъурт.
Гугъущ ди артист нэхъыжьхэм уатепсэлъыхьыныр, зыгуэр къахэбгъэщхьэхукIыныр, увыпIэкIэ зэхэбдзыныр. Апхуэдэ къалэни си пщэ дэслъхьэжыркъым, ауэ жысIэфынущ Сонэ Мухьэр-бий егъэлеяуэ лэжьакIуэшхуэу зэрыщытар. Жэщ-махуэ псокIэ итыфынут ар сценэм зыгъэпсэхугъуэ имыIэу. Телъыджэт образ къигъэщIхэр, гуимыхужт. ЩIэ щIэттэкъым Сонэм и лъэкIыныгъэм. И нэр уфIыцIауэ гъащIэм кIуэцIрыкIакъым ар. Абы къыгурымыIуэ, зыхимыщIыкI Iуэхугъуэ утепсэлъыхьыныр Iэмал зимыIэт — фIыуэ ищIэрт къэралым и лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэми, хамэ къэралхэми я литературэр, драматургиер.
Сэ Мухьэрбий щапхъэ тесхырт. Псалъэм папщIэ, тетрадыр тIууэ зэпигъэжыжырт абы, уи жыпым илъу къепхьэкI хъун хуэдэу. ИтIанэ игъэзэщIэну ролым и псалъэхэр иритхэрти къыздрихьэкIырт. Зэман къыхукъуэкIмэ, къищтэурэ и псалъэхэр зригъащIэрт. Сэри абы щапхъэ тесхащ. КъэувыIэпIэхэм ущытеткIэ, зыгуэрхэм уыпэплъэн хуей щыхъукIэ, зэман умыгъэкIуэду икъукIэ сэбэпщ ар.
ГъащIэр фIыуэ илъагъурт Мухьэрбий. СынэхъыщIэ цIыкIуу сригъу-сащ сэ абы, ерыскъы куэд зэдэтшхащ. Шыхэ- ри фIыуэ сэзыгъэлъэгъуар аращ. Сыт щыгъуи шыгъажэм сыздишэрт. Иджы ар сэ хьэл схуэхъуауэ зы блэзмыгъэкIыу соплъ.
Нобэр къыздэсым театрым и утыкум щызэхэтх хуэдэщ Сонэм и макъыр: зэм щабэу, зэми ткIийуэ, хэIэтыкIауэ — игъэзащIэ ролым, зытепсэлъыхьым теухуауэ. Езым хэлъа цIыхугъэшхуэр, адыгагъэр дэлэжьахэм, зыцIыхуу щытахэм ягу ихуркъым.
Къэжэр Борис,
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и цIыхубэ артист.
2001 гъэ
Сонэр спектаклым щоджэгу
Сыт псом нэхъыщхьэр
Артист нэсым утепсэлъыхьыныр, абы и лэжьыгъэр, и гъащIэр куууэ къэптIэщIыныр икъукIэ гугъущ. Ди япэ иту сценэм щыджэгуа ди нэхъыжьыфIхэр лIы я лIыжт. Ауэ абыхэми къахэщырт Сонэ Мухьэрбий. И гъащIэри апхуэдэу ирихьэкIащ. Гухэхъуэ, дэрэжэгъуэ къуитырт Сонэр сценэм иту щыплъагъукIэ.
«Ревизор»-м хэт Городничэм и ролыр Мухьэр- бий зэригъэзэщIар зылъэгъуарщ зыщIэр сыт хуэдэ артисту ар щытами. А ролыр абы къызэрехъулIам хуэдэу зыхуэгъэзэщIар куэд хъуркъым, къэралым и театр псори къапщтэми. Адыгэ театрым щагъэува «Ревизор»-р Москва щыщагъэлъэгъуам, къалэдэсхэм телъыджэ къащыхъуат Сонэм и джэгукIэр. «Талантым и талантыж бгъэдэлъщ мы артистым», — къыхужаIат абы щыгъуэ Сонэм критик нэхъ ткIий дыдэхэми. Сыт хуэдэ рол-ри фIыуэ къехъулIэрт Мухьэрбий. Театрым къыхуалъхуащ зыхужаIэм хуэдэт ар, и псэм хэлът и IэщIагъэр, и къару емыблэжуи лъэпкъ щэнхабзэм хуэлэжьащ.
Мухьэрбийрэ сэрэ унагъуэкIэ дызэкIэлъыкIуэу щытащ. Ныбжьэгъу зэбгъэгъуэтыныр аракъым нэхъыщхьэр, атIэ ар гъэпэжыныр, зэхэщIыкI, гумащIагъэ уи зэхуаку илъынырщ.
ЦIыхугъэшхуэ хэлъу, куэдым щапхъэ дахэ яригъэлъагъуу дунейм тетащ Мухьэрбий.
Къаздэхъу СулътIан,
КъБР-м и цIыхубэ артист.
2001 гъэ
Тхьэр зыхуэупса адыгэлI
Артистышхуэу, цIыхугъэшхуэ хэлъу щытащ Сонэ Мухьэрбий. ЩыIэщ езыр артистыфIу, дахэу джэгуу, ауэ щыхъукIи, цIыхугъэу хэлъыр зымащIэу. ЦIыхугъэрэ зэчийрэ зэгъусэу зритыр зырызыххэщ. АбыхэмкIэ Тхьэр зыхуэупсахэм ящыщщ Сонэр.
Куэдым ящIэу къыщIэкIынкъым Мухьэрбий пьесэхэр, рассказхэр, романхэр итхыу зэрыщытар. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, абыхэм я нэхъыбэр дунейм къытехьакъым. Абы и щхьэусыгъуэри ар укIытэхыу, нэмысышхуэ хэлъу зэрыщытарщ. Пьесэ куэди зэридзэкIащ Мухьэрбий. Абыхэм ящыщщ ди театрым щагъэувауэ щытахэу Мольер и «ЗалымыгъэкIэ ягъэIэза», Шекспир и «Ромеорэ Джульеттэрэ» пьесэхэр.
ЩIалэгъуалэм я гуапэ ищIын фIэфIт Мухьэрбий. Езым и шынэхъыщIэ цIыкIухэм хуэдэу псоми гъэфIэныцIэ зырызыххэ яфIищауэ абыхэмкIэ еджэрт. ЩIалэгъуалэм ди лэжьыгъэкIи гулъытэ къытхуищIырт. Апхуэдэу, Мухьэрбий езым и жэрдэмкIэ, ныбжьыщIэхэр дызэхуишэсри репертуарым хэмыту «ЗалымыгъэкIэ ягъэIэза» пьесэр дигъэгъэувауэ щы-тащ. Ар дэ апхуэдизкIэ къыдэхъулIати, цIыхур мыувыIэж жыхуаIэм хуэдэу къекIуалIэрт а спектаклым еплъыну. Мазэм къриубыдэу махуэ 25-м ар дгъэлъагъуэрт, уеблэмэ къару къытхуимыгъэнэжауэ дригъэзэшат. ИужькIи спектаклыр фIы зэрыхъуар къалъытэри, репертуарым хагъэхьауэ щытащ.
ТеатрыбзэкIэ жыпIэмэ, амплуа хэха иIакъым Мухьэрбий. И зэфIэкIкIи хьэл-щэнкIи хуэдэ уигъэлъыхъуэнт. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, артистхэми тхэлъщ фыгъуэ-ижэ хьэл мыхъумыщIэр, ауэ Мухьэрбий апхуэдэтэкъым. ЛIы хьэл, адыгэлI хьэл хэлъащ абы. Зыгуэрым къехъулIэIамэ, и гуапэ хъурт. АртиститIым зы роль ират хабзэщ, абы къыхэкIыуи ахэр зэхьэрхуэрэгъу мэхъу, хэт нэхъыфIу ар имыгъэзащIэрэ жыхуаIэу. Псалъэм папщIэ, Мухьэрбий нэхърэ уэ ролыр нэхъ къохъулIамэ, и нэгур зэIухауэ, гу къабзэкIэ къохъуэхъунут, уэ нэхъыфIу зэрыбгъэзэщIари къыхигъэщынут. Абы зэи утыку укъринэнутэкъым. ЩыIэщ, псалъэм папщIэ, сценэм уиту зы псалъэ гуэр щыпIэщIэху е ар мытэмэму щыжыпIэ. Апхуэдэм деж куэд елъытащ уи гъусэу джэгум. Абы укъыгурыIуэурэ сценэм къыщригъэзэгъыжыфу, спектаклым еплъахэм гу лъаримыгъа-тэу адэкIэ къыпищэжыфмэщ ар щыгъусэфIыр, щыартист нэсыр. Мухьэрбий апхуэдэу щытащ. ИтIанэ, абы и нэгу иплъагъуэжырт къигъэщI образыр зыхуэдэр, зы псалъэ жимыIэу щытми.
Гоголым и «Ревизор» пьесэм нэхърэ нэхъыбэрэ ди къэралым и театрхэм щагъэува щыIэкъым. АтIэ, Сонэм и Городничэм къытекIуэн образ къигъэщIыфауэ ди къэралым артист ису къыщIэкIынкъым…
ЦIыхум гулъытэ хуищIу, дахэу дунейм тетащ Со- нэ Мухьэрбий. И зэран зыми зэрыримыгъэкIыным хущIэкъуащ. НэхъыжьыфIу, ныбжьэгъу пэжу щытащ, цIыху куэди къыкIэлъыкIуэрт. Абыхэм шыгъупIастэ, хабзэ якIэлъызехьэным и лъэныкъуэкIэ ар щап- хъэт.
ГъащIэ екIу, гъащIэ дахэ къызэдагъэщIащ Мухьэрбийрэ абы и щхьэгъусэ Сибэч Быхуэрэ. Лъэпкъ театрым куэд хуалэжьащ абыхэм. Артистым дунейм къытринэр и цIэмрэ и ролхэмрэщ. Мухьэрбий ди гум къинэжащ цIыху хьэлэлу, артист гъуэзэджэу, нэхъыжь Iущу.
Мысостышхуэ Пщызэбий,
УФ-мрэ КъБР-мрэ щIыхь
зиIэ я артист.
2001 гъэ
И сэбэп нэгъуэщIым иригъэкIыфмэ, и лъэр жан хъурт
Си адэм Лениным и цIэр зэрихьэу Налшык дэт еджапIэ къалэ цIыкIум сыкъишауэ щытащ. Сэ абы щыгъуэ сыщIалэ дыдэт, къызгурыIуэ щыIэтэкъым, си анэри сиIэжтэкъым. Сабиитху дыкъэнат, дэIэпыкъуэгъуу ди адэм иIэр сэ зырат, ауэ, итIанэми, седжэмэ нэхъ къищтащ, икIи АфIэунэ Исмел елъэIуащ дохутырхэр щагъэхьэзыр еджапIэм сыщIигъэтIысхьэну. Ауэ абы щIэхъуэпсу цIыху куэдым лъэIу тхылъ ятати, а гъэм абыхэм сыхагъэхуэфынутэкъым. Исмел ди адэр къигъэгугъащ, Iэмал гуэр къыкъуэкIмэ, зыщIэлъэIуа еджапIэм етIанэгъэ сыщIигъэтIысхьэну. Зэманыр гугъут, яшхын, щатIэгъэн ямыгъуэту Iэджэм еджапIэр къагъэнэн хуей хъурт.
А гъэ дыдэм еджапIэ къалэ цIыкIум къыщызэIуахащ артист- хэр щагъэхьэзыр лъэпкъ студиер. АфIэунэм ди адэм къыжриIащ абы щIэтIысхьэхэм сазэрыхигъэхуэфынур. Илъэсыр лейуэ сымыгъэкIуэдын щхьэкIэ студием сыщIэтIысхьащ. Дэ абы дыщыхурагъаджэрт сценэ итыкIэм, уэрэд жыIэкIэм, къэфэкIэм, кIэщIу жыпIэмэ, дэтхэнэ артистми ищIэн хуейхэм.
1933 гъэрауэ си гугъэжщ. Москва къикIри комиссэ къытхуагъэкIуащ. Абыхэм къыхахын хуейт къалащхьэм артист IэщIагъэм щыхурагъэджэну гупыр. Комиссэм и пашэт режиссёр цIэрыIуэ Ефремов Андрей. Ар цIыху пхъашэу щытащ, талант зимыIэ абы и гупым хигъэхуэнкIэ Iэмал зимыIэт. Апхуэдэу ткIийуэ бгъэдыхьэрт ар лэжьыгъэми.
Япэ дыдэу къыхахахэм сахэтащ сэри. Мухьэрбий егъэджакIуэу лажьэрт а илъэсхэм, ари ди гупым къыхэхуэри, дызэгъусэу Москва еджакIуэ дыкIуащ.
Къалмыкъ БетIал адыгэ фащэ екIухэр тхуригъэдати, ахэр тщыгъыу къалэм дыкъыдыхьа иужь, зэрыжаIэу, бжьэм хуэдэу цIыхухэр къыдэпщIырт, кIуапIи-жапIи къыдамыту, апхуэдизкIэ ягу ирихьырти ди лъэпкъ фащэр.
Абдежым щегъэжьауэ Мухьэрбий гулъытэ лей къысхуищIу щытами, си насып зыхэлъыр Болэ Мурату къыщIэкIащ. Куэд дэмыкIыу Мухьэрбий щхьэгъусэ хуэхъуащ Къумахуэ Хужьэ. Абыхэм зы сабий яIэ хъуауэ, еджэныр къэдухри къэдгъэзэжащ. Театрым щылэжьэн щIэддза къудейуэ ди щхьэгъусэхэр дзэм яшащ. Куэд дэмыкIыу зауэр къэхъеящ.
ИлъэсиплI нейкIэ зы хъыбар иIакъым Мурат, псым ихьам хуэдэт. Абы игъуса гуэр иужькIэ ди деж къакIуэри, си щхьэгъусэр зауэм хэкIуэдауэ къызжиIащ.
Япэм къысхуиIа нэмысыр къыскIэлъызэрихьэу Мухьэрбий аргуэру сяужь къихьэжри, зы дыхъуху скIэрыкIакъым. Илъэс 42-кIэ дызэдэпсэуащ, игъащIэм зы псалъэ гуауэ зэхызигъэхакъым. И бынитIри и щхьэгъусэу щытам дэ къытхуигъэнэжащ — дылIакъым, ди лъагъуныгъэри кIуэдакъым.
Мухьэрбий хуэдэ цIыху дунейм тету пIэрэ жыуигъэIэнт, апхуэдиз-кIэ цIыхуфIти. Зы Iуэху гуэркIэ къелъэIуамэ, жейм емызэгъыжу, тIысыпIэ имыгъуэтыжу хъурт. ИкIи къыщIелъэIуар зэфIимыгъэкIыу увыIэнутэкъым. И сэбэп нэгъуэщIым иригъэкIыфамэ, ар и гуапэ хъурт, и лъэри нэхъ жан ищIырт. ЦIыхур фIыуэ илъагъуу щытащ Мухьэрбий. И лэжьыгъэращи — зыпищI щыIэтэкъым. Зыхэт гупыр зэрихъумэным яужь итт, нэхъыщIэхэм ядэIэпыкъурт, чэнджэщ яритырт. Мыхьэзыру зэи репетицэ кIуэнутэкъым. Абы уригъусэу ауэ къызэрыгуэкI гуэру уджэгуфы- нутэкъым: уи зэфIэкIри къарури уи лэжьыгъэм хэплъхьэн хуейт. Къыхуэт щымыIэу, и IэщIагъэм хуэIэзэт.
Псалъэ гуауэ гум ежэлIэну къызжиIакъым, си гъащIэм зыгуэр къыхэпх хъуну щытмэ, ар Мухьэрбий дэзгъэкIуа илъэсхэрщ.
И ныбжьэгъухэри Мухьэрбий псори зэхуэдэу илъэгъуащ, зыгуэр нэхъ лейуэ абыхэм къахигъэщхьэхукIауэ сщIэжыркъым.
Сибэч Быхуэ,
УФ-м щIыхь зиIэ и артисткэ, КъБР-м и цIыхубэ артисткэ.
2001 гъэ
