Гупсыси… къафэ
ЩIы хъурейм хуэм-хуэмурэ зеукъуэдий, къуэкIыпIэмрэ кхъухьэпIэмрэ я сурэтхэр кIуэ пэтми нэхъ зэщхь мэхъу. Дауэ къелрэ «Кабардинка» ансамблыр глобализацэм и лъэхъэнэм? Е и дахэгъуэр совет зэманым икIыу ежьэжа? Иджырей «теуэ-тепкIэмрэ» мы гупым хэт къэфакIуэхэм ядэплъагъу зыIыгъыкIэ уардэмрэ дауэ зэзэгърэ? А упщIэхэм я жэуапхэм дызыщымыгугъа хъыбар гъэщIэгъуэнхэри къыздишэну дыщыгугъыу, ансамблым и художественнэ унафэщI Iэтэбий Игорь, унафэщIым и къуэдзэ Болэ Заур, балетмейстер Битокъу Аслъэнбэч сымэ даIущIащ. Адыгэбзэ къабзэм хуэшэрыуэ щIалищми, дауи, Iэпкълъэпкъым и бзэкIэ къаIуэтэфынур нэхъыбэт, псалъэ гъущэ хуэмыныкъуэу, ауэ жаIэни жаIэжыни я куэдт.
«КъэфэкIэ зымыщIэм зэуэкIи ищIэркъым»
Болэ Заур:
— Сабий гъэсэныр пасэ зэманым атэлъыкърат зи пщэ илъыр. Пщы щауэр лIы Iущрэ къарууфIэу, цIыху хэтыкIэ ищIэрэ утыкуми щыпсэлъэфу къигъэтэджыну и къалэнт гъэсакIуэм. КъэфэкIэри, Iэщэ гъэбзэкIэри, шууей щIагъуэу ущытынри, къодаIуэхэр уи псалъэмкIэ къыдэпхьэхыфынри цIыхур зэрыгъэсам и нэщэнэт. Зэ IуплъэгъуэкIэ зэмыщхьми, къэфэкIэмрэ бэнэкIэмрэ уи Iэпкълъэпкъым унафэ зэрыхуэпщIыфIым и щыхьэтщ, аращи, нэхъ тыншыр зымыщIэм нэхъ гугъур дауэ ищIэн жыхуиIэщ псэлъафэм.
«ГуфIэгъуэр къыбдэзымыIэтыфым гуауэми узэрыщыгугъын щыIэкъым» — ара хъунщ а псэлъафэм и пэжыпIэр. Аращ япэрей гупым хэту Куржы-Абхъаз зауэм кIуа щIалэхэм я дежкIэ мы упщIэм щэху щIыхэмылъыр. «Хэт иджы уи пIэкIэ къэфэнур?» — жаIэу а зэманым утыкум щыпашэу щыта Битокъум къыщеупщIым, ита жэуапыр тхыдэм къыхэнащ: «Къэфэн ди куэдщ, зэуэн диIарэт». «Кабардинка»-м и тхыдэ жыжьэри и щыхьэтщ Аслъэнбэч и псалъэм. Хэку зауэшхуэм и зэманым ансамблым хэтхэм языныкъуэхэр Iэщэ яIыгъыу зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэтащ, хэти зауэлIхэм я гукъыдэжыр къиIэту цIыхур гъэгушхуэн къалэныр ирихьэкIащ.
ТхыдэмкIэ зыщыдгъэзакIэ, къэфакIуэ гупым и блэкIа нэхъ гъунэгъури дигу къэдгъэкIыжынщ, сыту жыпIэмэ, «Кабардинка» ансамблыр зрикIуа гъуэгуанэр республикэ гъащIэм къыпхугуэмыхын и Iыхьэшхуэщ, ди щэнхабзэм и налкъутналмэсхэр хуэм-хуэмурэ утыку къызэрихьар къыуигъэщIэжу.
Къуэныкъуей зэщхьэгъусэхэр утыку итщ.
Антарктидэм и закъуэщ здэщымыIар
«Урысхэм Триполи къалэр «шыбгъэкIэ» къащтащ. Ар зи зэфIэкIыр «Кабардинка» къэфакIуэ гупырщ. Урысей ипщэм и хьэуам ямылейуэ фIы гуэр хэлъ къыщIэкIынщ, гъащIэм ущигъэгуфIыкIрэ укъэфэну, уэрэд жыпIэну, макъамэ дахэ птхыну гукъыдэжышхуэ къуиту».
«Либиан Мейл»,
Ливие, 1968 гъэ
Лениным и цIэр зэрихьэу Налшык щыIэ еджапIэ къалэ цIыкIум 1933 гъэм жэпуэгъуэм и 1-м къэфакIуэ гуп къыщызэрагъэпэщащ. Аращ, узэIэбэкIыжмэ, нобэрей «Кабардинка»-м и къежьапIэу убжынур. Ауэрэ, къэфакIуэ защIэу зэхэт гупым уэрэджыIакIуэхэр къыхагъэхьэри, «къафэмрэ уэрэдымкIэ ансамбль» ящI. Кавказ щэнхабзэр удихьэхыу утыку изыхьэф ныбжьыщIэхэр пIалъэ кIэщIым къриубыдэу СССР-ми нэгъуэщI хэкухэми фIыкIэ къыщыхощри, къэрал гъуазджэм и уэгум зы вагъуэу къоувэ.
1939 гъэм щэкIуэгъуэм и 30-м КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и унафэкIэ «Къафэмрэ уэрэдымрэ я къэрал ансамбль «Кабардинка»-м ЩIыхь тхылъ къыхуагъэфащэ.
1957 гъэм ансамблыр ЩIалэгъуалэм я союзпсо фестивалым, абы къыкIэлъыкIуэу ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я еплIанэ дунейпсо фестивалым я лауреат мэхъу.
Зы илъэс докIри, гупым и дунейпсо зекIуэм Монголие къэралыгъуэм щыщIедзэ. «Антарктидэм фIэкIа «Кабардинка»-р здэщымыIа щIы кIапэ къэнэжакъым», — игу къегъэкIыж а зэманым щэнхабзэмкIэ министру лэжьа Ефэнды Джылахъстэн.
1965 гъэм ансамблым уэрэджыIакIуэхэр хэмытыжу, къэфакIуэ гупу зэрыщытынум теухуа унафэ къащтащ, абы щыгъуэщ «Кабардинка» цIэр и фIэщыгъэ щыхъуари.
1967 гъэм гупыр СССР-м и утыкушхуэ къихьэ къэфакIуэхэм щапеуэм, Iуэхум хэзыщIыкIхэм гу къылъатащ. «Кабардинкэр» балигъыпIэм зэриувам и щыхьэту, 1968 гъэм Марокко, Алжирым, Тунисым, Ливием зыщигъэлъэгъуащ; 1972 гъэм — Австралием, Сингапур, Филиппинхэм. 1974 гъэм «Кабардинка»-р мазиплIкIэ Латин Америкэм и къэралхэм къыщофэ. 1977 гъэм къэфакIуэхэр Чехословакием, Польшэм, ФРГ-м, Сирием макIуэ. 1978-м — Германием, 1981-м — Иорданием, 1983-м — Бразилием, Чехословакием, 1985-м — аргуэру Иорданием, 1987-м — Польшэм, 1988-м — ещанэу Чехословакием.
«Дэтхэнэ зы къэралми зыхуигъэфэщэнт «Кабардинка»-м хуэдэ къэфакIуэ гуп иIэну. Ахэр адрейхэм къахэзыгъэщыр цIыхухъухэр уафэхъуэпскIым хуэдэу зэрыжанымрэ цIыхубзхэр лантIэу, псэм едэхащIэу, Iэсэу къызэрыфэмрэщ. КъурIэныр зытепсэлъыхь хур хъыджэбзхэм ещхь бгырыс бзылъхугъэхэр IуэрыIуатэм къыхэкIа фIэкI пщIэнкъым, утыку кърахьэри таурыхъхэм фIэкIа узыщримыхьэлIэ гъащIэщ, я лъакъуэхэр щызэблахкIэ, уафэм ит пшэхэм тесу ес фIэкIа умыщIэну».
«Ла Пренса» газет, Никарагуа, 1974 гъэ.
1981, 1985 гъэхэм Иорданием щыхьэщIэ къэфакIуэ гупым а хэкум и пащтыхь Хъусейн къэралым и Вагъуэмрэ Хуитыныгъэм и Вагъуэ езанэ нагъыщэмрэ къыхуигъэфэщащ. «Нэрымылъагъу зауэм» («холодная война») и лъэхъэнэм дуней псом тепхъа адыгэхэр зэпызыщIэ къару закъуэ хъуат «Кабардинка»-р, къафэбзэр адыгэхэм яхузэдзэкIын хуейтэкъым. ЗэрымыцIыхуа, зэрымыщIэ адыгэ куэд «Кабардинка»-м и фIыгъэкIэ зэрыгъуэтыжахэщ.
Iэтэбий Игорь:
— Голландием адыгэ щыпсэууэ хэт и гугъэнт? 1990 гъэм а къэралым дыщыIэу ди бысымхэм языхэзым хъыбарым хэту сызэрыадыгэр зэхихащ, нэхъ къызэрыгурыIуэнкIэ «черкес» жысIат. «Сэ зы адыгэ ныбжьэгъу сиIэщ» жиIэри телефонкIэ псэлъэн щIедзэ. Уэ жыпIа, сэ жысIа — асыхьэтым цIыху пщыкIутхум нэблэгъэн къызэхуэсри, абы фIэкIа хэмылъу Голландием и Адыгэ Хасэр къэунэхуащ. Ар зы щапхъэ цIыкIу къудейщ, ансамблым и фIыгъэкIэ адыгэм и лъэпкъым теухуауэ къищIэжам, къигъуэтыжам, IэщIэху пэтрэ къиубыдыжахэм ящыщу.
Академическэ гупым уэркъ къафэ егъэзащIэ. 2007 гъэ
Лъакъуэ зэблихыу мыщэри
пхуегъэсэнущ
Дунейм цIыхуу тетыр лIэужьыгъуитIу пхуэгуэшынущ: къафэхэмрэ къэмыфэхэмрэ. Сыт къэмыфэхэм яфIэкIуэдыр? Е къафэхэм къаIэрыхьэр? Iэгуауэхэра, хьэмэ — «Кабардинка»-м хуэдэу уцIэрыIуэмэ — уи щIалэгъуэм и теплъэ гуакIуэр зыхъумэ сурэт щхъуэкIэплъыкIэхэра? Ди бысымхэм апхуэдэ упщIэ ептмэ, я гуапэ хъуну фэ ятеткъым. «Къафэр цIыхур зэрыцIыхур къезыгъэщIэж Iэмалщ», — Аслъэнбэч и Iэ «къэзылъэтыхьхэр» жиIэм хэIэтыкIа нагъыщэу хоувэ. Абы и пащхьэ илъщ «Адыгэ хабзэ» тхылъыр. ЦIыхубэ гъэсакIуэ хъуну куэд иужь йохьэ, — Битокъум къызэрилъытэмкIэ, — ауэ псом нэхърэ нэхъ тыншу икIи нэхъ псынщIэу ар къызэхъулIэр къафэм и закъуэщ: «Еджаи емыджаи, жьыщхьэ махуэри къэкIухьын щIэзыдза сабийри, гуфIэри гухэри Iэпкълъэпкъым и макъамэм щIэтщ».
— Сыт, псалъэм папщIэ, мыбы къикIыр? — гуауэм хэту щэнауэ цIыхум зыпещIыж Аслъэнбэч. — ЦIыхум зыгуэр кууущэу щызыхищIэм деж, и Iэпкълъэпкъым и бзэм зыкъетIатэ. Аращ къафэр къафэ къудейуэ убж щIэмыхъунур.
ТхылъымпIэм ит тхыдэ куур тхылъ емыджэххэ, адыгэбзэ зымыщIэ, уеблэмэ и хэку имысыж цIыхухэм зэралъэбгъэIэсынур дауэ? Дуней тетыкIэу щыт адыгэ хабзэр хьэгъуэлIыгъуэ дауэдапщэхэм хуэзыгъэкIуа «адыгагъэм» узэреIэзэнур сыт хуэдэ Iэмэпсымэ? Сыт хуэдэбзэкIэ зэгурыIуэфыну лъэпкъым и пэжым щыгъуазэ цIыху Iущымрэ зэхих-зыIуплъэр къызэрежьа къудейм папщIэ жыIэзыфIэщу къэзыпхъуатэ «щIалэжьымрэ»? Тебзэ зиIэм щIэбзэ зэриIэм хуэдэу, цIыхури нэгурэ гурэщ. «Кабардин-ка»-р зылъэгъуам «иджырей шейтIан уджыр» тыншу игу дыхьэнукъым. ЗэрыжаIэуи, «уигу ирихь къафэр зыхуэдэр къыз-жеIи, узищIысыр бжесIэнщ». Къафэр зэштегъэу къудеймэ, цIыхури бзэ зыIурылъ псэущхьэу къэзылъытэхэр захуэщ.
Iэтэбий Игорь:
— Дэтхэнэ зы щIалэжь цIыкIуми хуэдэу, ди псынщIэгъуэм дыпсынщIэу дыкъыдэкIуэтеящ дэ псори. ДызэрытIысынури дызэрытэджынури, нэхъыжьыр зэрыдгъэлъэпIэнури, нэхъыщIэр зэрыдгъэгушхуэнури, кIэщIу жыпIэмэ, адыгагъэм и пэжыр щэну щызыхэтлъхьар «Кабардинка»-ращ.
Ныбжь зиIэ бзылъхугъэ къафэу плъэгъуа? (Къыщолъэтри хуэмурэ къэфэн щIедзэ, зытепсэлъыхь псори къигъэлъагъуэу). Мис мыпхуэдэущ ахэр къызэрыфэр, — бзылъхугъэм и нэр цIыхухъум и лъапэм тригъэкIыркъым: къафэм тетыху езым ищIэ хъунур къыжезыIэр а лъапэхэращ. Ауэ аракъэ нэмыс хъужыр? Абы псалъэ хуеиж? А нанэхэм хуэдэу къыдэмыплъейуэ къэфэным ди зы пщащэ гуэр едгъэсэным сыт хуэдизрэ делIэлIа!
Дэ ди щэнхабзэм щIэ щIэткъым. УхущIыхьэмэ, елэжьын бгъуэтмэ, жэщи махуи утыку ипхьэн къолыжу щыIэщ, сыт хуэдэ гъуазджэ къудамэми хиубыдэу.
Болэ Заури Игорь акъылэгъу дохъу: «Кабардинка»-р зы лъэныкъуэкIэ тхыдэр зыщIэлъ архивщ: къафэжьхэр, пасэрей макъамэхэр къегъуэт, зэхуехьэсыж, къафэм хепщэри ехъумэ. Ауэ къэбгъуэтыжам сыт и мыхьэнэр, ар уи нобэрей гъащIэм хыумыхьэжынумэ?!
Болэ Заур:
— Гу лъыботэ нобэрей адыгэ щIалэгъуалэр кIуэ пэтми лъэпкъ щэнхабзэм нэхъ къыхэпщIэжу, къехъуэпсэжу, гува-щIэхами къагъэзэжу зэрыщытым. «Кабардинка»-м хуэдэ институтыр, нэгъуэщIкIэ седжэфынукъым, ди щIалэхэмрэ пщащэхэмрэ я дежкIэ щэнхабзэм и псынэ куущ. Къафэм хуэдэуи гъэсэныгъэ зэхуэмыдэ зыгъуэта «адыгэ лIэужьыгъуэхэр» зэзыпх гъуэтыгъуейщ, «Кабардинка»-р а Iуэхум щытхьэмадэщ.
Iэтэбий Игорь:
— Щхьэлъэныкъуэ зэракъутэри, щIакъутэри, хэт сыт лъысыпхъэми ямыщIэу илъэс 75-м щхьэдэха нэхъыжьхэм зыкъытхуагъазэ: кхъыIэ, фыкъакIуэ ди хьэгъуэлIыгъуэми, хабзэ щытхузефхьэ жаIэри. Къафэм и гъунапкъэм жыжьэу йокI цIыхухэм зэрымыщIэкIэ яIэщIэхуауэ дэ къедгъэщIэжын хуей хъур.
Битокъу Аслъэнбэч:
— Театрми къалэн зыщещIыж цIыхур игъэсэну. Ауэ гушыIэ мыхъумыщIэ щIэплъхьэкIэ, цIыхум хьэлыншагъэр зыхэзнарэт жиIэркъым. КъэфакIуэр мыпсалъэми мэхъу: езым нэхъ къищтэр екIуу уигъэлъагъумэ зэфIэкIащ.
Зы къафэ утыкум щагъэлъэгъуэн и пэкIэ лэжьыгъэшхуэ зэрекIуэкIым и нэщэнэщ щIалэхэм яIуэтэж хъыбархэр. Зы щIэныгъэ кIапэр зы къэралым къыщыбогъуэт, адрейр — тхылъ ящыгъупщэжам, ещанэр — езыр-езыру къыбогупсыс. Апхуэдэурэ тхыдэжьыр зэфIоувэж, тхыдэщIэр зэфIоувэ.
Болэ Заур:
— Иужьрей пщы уэлий Жанхъуэт Кушыку деж 1822 гъэм щыкIуэдыжащ адыгэпщхэр. Абы лъандэрэ хэт пщы зылъэгъуар? Иджы «пщы къафэр» щымыIамэ, хэтыт къэзыщIэнур а пщыхэр зэрыщытар? Пщы къафэ къэбгъэлъэгъуэн папщIэ, уэ езым пщы хьэл пхэлъыныр мащIэщ. А къафэу утыку къипшэ цIыху тIощIрэ плIыр пщы щауэрэ пщы гуащэу щымыту хъунукъым. ДакъикъийкIэ уэркъыу утыку уитыфын папщIэ, адрей сыхьэт тIощIрэ щым щIигъуми уэркъыгъэ гуэр уи гъащIэм хэмыту хъунукъым. Пэжщ, цIыхур къызэроплъынур а да- къикъийращ, ауэ а да-къикъийращ уэ узищIысыр я фIэщ щыпхуэщIынур, уигу ирихь дуней тетыкIэр къыщыбгъэлъэгъуэфынур.
Ауэрэ дынос «Кабардинка»-м ухыхьэн папщIэ уимыIэу мыхъуну лъагагъым, дахагъым, нэгъуэщI-къинэмыщIхэм. «И гупсысэкIэми феплърэ?» И гупсысэкIэращ нэхъапэр. «Мыщэри пхуегъэсэнущ и лъакъуэр зэблихыу, — жеIэ Заур. — Ауэ къафэм и псэр къэбгъэлъэгъуэн пап- щIэ, зыхэщIэкIэ куу уиIэн хуейщ».
«Кабардинка»-м и хьэщIэщ Тыркум, Сирием, Иорданием, Москва къикIа ди лъэпкъэгъухэр. 1982 гъэ
Нэгузыужьым и уасэр
ЩIалэхэм зэрымыщIэкIэ къажьэдэхуа хъыбар кIапэлъапэхэм наIуэ къащIащ адыгэ щэнхабзэм и жьантIэм дэс «Кабардинка»-м и Iуэхур нэгузыужь защIэу зэрыщымытыр. КъызэрыщIэкIымкIэ, «республикэм и набдзэр», «лъэпкъым и дамыгъэр» езы республикэми адыгэ лъэпкъми къазэрыфIэIуэхущэ щыIэкъым, утыку ихьэгъуэм и иужьрей дакъикъэм пхъуантэм къыдахыж бгъэхэIум хуэдэу зэрахьэ фIэкIа. ГушыIэр къэбгъанэмэ, ансамблым нобэ и зэфIэкIыр нэсу къызэригъэлъэгъуэн Iэмал, ахъшэкIэ еджэу, иIэкъым. ЩIэуэ гупым къыхыхьэхэм унафэщIхэр илъэс-илъэситIкIэ йолIалIэ, ягъасэ. Ауэ ику иту сом минибл къэзылэжь къэфакIуэм унагъуэ хуэгъэшхэну? МыгурыIуэгъуэращи, къэфакIуэхэм я улахуэр ди къэралым щIыщызэщхьэщыкIыр сыт: Къэбэрдей-Балъкъэрым я нэхъ къэфакIуэ Iэзэм къыщихьыр сом мин 12-щ, Шэшэнымрэ Дагъыстэнымрэ ар мин 30 щохъу. «Кабардинка»-м зыщигъасэу щыта Курзалыр зэгъэпэщыжыныр зэфIэкIыу къэфакIуэхэм я щхьэ зэрахьэу дэтыныр щаухынури дапщэщ?
Болэ Заур:
— Къуажэдэс щIалэгъуалэр куэдкIэ нэхъ хуэхьэзырщ къафэм. ХабзэкIи гъэсэныгъэкIи. Къалэм щыщым нэхъ гугъуу къещтэ. Къуажэхэм дыкIуэу школыр къэзыух пщащэхэмрэ щIалэхэмрэ дахэплъэну ди мурадщ. Ауэ сыт къызэрыдэтхьэхынур? Къуажэм укъикI-укIуэжу сом миниблкIэ упсэуфыну? Общежитие хуэдэ гуэр димыIэнкIэ Iэмал иIэкъым.
Битокъу Аслъэнбэч:
— Тхыдэм ухэплъэми, къэралыгъуэ нэхъ зызыужьахэмкIэ зыбгъазэми, пщы къэс джэгуакIуэ дэщIыгъуу къекIуэкIащ. Адыгэми иIащ ар. Агънокъуэ Лашэ, псалъэм папщIэ. Е Къэзанокъуэ Жэбагъы — Къетыкъуэ Аслъэнбэч чэнджэщэгъуу, утыкум и псалъэ щыпхигъэкIыу икIи имыгъэбэлэрыгъыу къыбгъурытащ. «Кабардинка»-р абы къыкIэрымыхуу хабзэм и пхъуантэщ, къафэрэ макъамэкIэ узэдауэ. Хуэфэщэн гулъыти игъуэтыпхъэщ.
Болэ Заур и гукъеуэхэм ящыщщ адыгэм ей дыдэу щыт хъугъуэфIыгъуэхэр зэрыIэщIэкIыр. Тхыдэм хэплъи, зейр дэращ адыгэ фащэри нарт хъыбархэри. Ауэ унафэщIхэм я гулъытэ нэхъ зыгъуэт лъэпкъхэм ахэр хуэм-хуэмурэ яIэрохьэ, уеблэмэ адыгэ уэрэдыжьхэр ди гъунэгъу кавказ лъэпкъхэм ей хъуауэ «къыщагъэзэж» къохъу.
Болэ Заур:
— Ди фащэрыдхэр Iэзэщи, гъунэгъу лъэпкъхэм ягъадэ. Абыхэм ядыфыр адыгэ фащэщ, мо щызытIэгъахэм ар я лъэпкъ фащэу къалъытэж. Ар Iейщ жысIэу аракъым, ауэ фIы защIэуи пхужыIэнукъым…
Къэбэрдей Адыгэ Хасэм иджыблагъэ жэрдэм къыхилъхьащ «Кабардинка» къэфакIуэ ансамблым «Адыгэ лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэ» цIэр къыфIащыну. «ТхузэфIэкIамэ, сом мелард фэттынт фрилэжьэну, апхуэдэ махуи Тхьэм дигъэлъагъу, — игу къегъэкIыж Заур Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къажриIар. — ЩытхузэфIэмыкIкIэ, а фэдмытыфыр къызэрывлэжьыр къэзыгъэлъагъуэ дамыгъэ къыфIэрыхьэным делIэлIэнщ. Ар зи гуапэ мыхъун адыгэ щыIэу къыщIэкIынкъым».
ЧЭРИМ Марьянэ.
