Уафэбгыкъу и нэлат
Тхыдэр пIащIэрыгъуэщIкъым
МэшбащІэ Исхьэкъ и тхылъыщІэ
Адыгэ Республикэми, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэми, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэми я цІыхубэ тхакІуэ, СССР-м, Урысей Федерацэм, Адыгэ Республикэм я Къэрал саугъэтхэм, Шолохов Михаил и цІэкІэ щыІэ, ДАХ-м я дунейпсо саугъэтхэм, Островскэ Николай и цІэкІэ щыІэ саугъэтым я лауреат МэшбащІэ Исхьэкъ и цІэр зэхэзымыха адыгэ щыІэу къыщІэкІынкъым.
МэшбащІэ Исхьэкъ 1930 гъэм накъыгъэм и 28-м Уарп Іуфэ Іус Щхьэщэхуж къуажэм къыщалъхуащ. Горький Максим и цІэр зэрихьэу Мэзкуу дэт Литературэ институтыр 1957 гъэм фІы дыдэу къиухри, щалъхуа Хэкум къигъэзэжауэ нобэр къыздэсым гуащІафІэу адыгэ литературэм хуолажьэ. «Социалистическэ Адыгей» газетым и къудамэм и пашэу иригъажьэри, МэшбащІэр «Зэкъуэшыныгъэ» журналым и унафэщІу щытащ, Адыгэ Республикэм и ТхакІуэхэм я зэгухьэныгъэм и Іэтащхьэу илъэс 37-рэ хъуауэ мэлажьэ. Урысейм и ТхакІуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэм и къуэдзэщ.
Исхьэкъ тхылъ 70-м щІигъу и Іэдакъэ къыщІэкІащ. Абы лъэпкъ литературэм хуищІа хэлъхьэныгъэр къыпхуэмылъытэну инщ. ТхакІуэшхуэм и романхэр, повестхэр, усэхэр, поэмэхэр мыкІуэдыжын ящІ ахэр лъэпкъым и гупсэм къипсэлъыкІыу, и блэкІамрэ и нобэмрэ зэпишэчу щІэблэр пщэдейм хуригъэплъэкІыу зэрыщытым. «Сэ адыгэм и щхьэм кърикIуа гуауэращ тхакIуэ сызыщIар. И лъэпкъ тхыдэр фIыуэ зымыщIэр, зыхэзымыщIэр тхакIуэ хъуфынукъым, хъуми, жыжьэ нэсыфынукъым, — жеІэ МэшбащIэм. — ЕпщыкIузанэ лIэщIыгъуэм къыщыщIэдзауэ адыгэм и тхыдэр, абы и щхьэм кърикIуа гуауэр къыщызогъэлъагъуэ си тхылъхэм».
Зи къалэмыпэр мыубзэщхъужу адыгэм хуэлажьэ МэшбащІэ Исхьэкъщ зытхар куэдым я гум дыхьа «Бзиикъуэ зауэ», «Мывэ щхьэл», «Хъан-Джэрий», «ГъэритІ», «Ридадэ», «КъухьэпІэмрэ КъуэкІыпІэмрэ», «ХьэІишэт», «Адыгэхэр», нэгъуэщІхэри. Абы и фIэщу жеIэ тхакIуэр и бзэкIэ мытхэмэ, къызыхэкIа лъэпкъым и анэдэлъхубзэкIэ емыпсалъэмэ, жиIэну зыхуейм и нэхъыбэр къимыIуатэу зэрыблэкIынур. Исхьэкъ и адыгэбзэр зышэщIри, зэ узыIууа гупсысэр етIуанэу пIэщIэмыкIыжу бзэ зэгъэпэщакIэ тха зыщIри арагъэнущ жыпIэу урегъэгупсыс. Апхуэдэу щыт пэтми, МэшбащIэм и тхыгъэхэр хамэбзэ куэдкIэ зэрадзэкIауэ щыIэщ. Абыхэм зыщагъэгъуэзэну Iэмал яIэщ хэкум щыщхэми, хамэщI къыщыхъуахэми, адыгэм и тхыдэр зыфIэгъэщIэгъуэн нэгъуэщI лъэпкъ щыщхэми.
Иджыблагъэ Къэбэрдейм и блэкІам щыщ зы напэкІуэцІ къызэзыгъэдзэкІ зы тхыгъэщІэ Исхьэкъ тхылъеджэм и пащхьэ кърилъхьащ. Ар теухуащ адыгэм и тхыдэм и кІуэцІкІэ къыщыхъуа нэхъ зауэ гуащІэхэм ящыщ зым — Къэнжал зауэм. «Тхыдэр пIащIэрыгъуэщIкъым», жаIэ. ГущIэм зезыгъэгъазэ блэкIам хуэфащэ псалъэ къыхуэбгъуэтыфмэ, адэжьхэм я лIыгъэ и хьэкъ закъуэкъым птыр, щIэблэми гъащIэ гъуэмылэ бгъэдыболъхьэф. Псалъэм хуэIэижь МэшбащIэм ар къызэрехъулIам шэч хэлъкъым.
Нобэ «Адыгэ псалъэм» Исхьэкъ и романыщІэм щыщ пычыгъуэхэр тедзэн щІедзэ. Ар редакцэм треухуэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ тхакІуэр илъэс 90 зэрырикъум.
ТАБЫЩ Мурат.
Тхыдэ роман
Адыгэ дунейм фIыуэ къыщацIыху журналист Iэзэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд зэгуэрым си деж къэпсалъэу къысхуигъэлъэгъуа жэрдэмыр гъэщIэгъуэн дыдэт… Сэлам-чэламым къыкIэлъыкIуэу, ХьэфIыцIэм сыщигъэгъуэзащ Къэбэрдейм ис щIэныгъэлIхэм къабгъэдэкI лъэIум: адыгэ тхыдэм лъыпсырытхыу хыхьа Къэнжал зауэр роман жыпхъэкIэ стхыжыну къызэрысщыгугъхэм.
«Къэнжал зауэ…» — сыхэгупсысыхьащ сэри. Адыгэ лъэпкъ зэхэщIыкIым зэи иIагъэнкъым а псантхуэ уIэгъэм нэхърэ нэхъ дыркъуэ гуажэ. ФIыуэ сыщыгъуазэт а пасэрей тхыдэм и псэзэпылъхьэпIэхэм, итIани, гуауэ гукъэкIыжхэр къызэщхьэкIуэжарэ сыгуитIщхьитIу зызохъунщIэ:
— Къэбэрдейм тхакIуэ хьэлэмэтхэр исщ. Езыхэм ятхыжмэ, мынэхъыфIу пIэрэт?..
— Пэжщ жыпIэр, апхуэдэу щытми, уэ уи щыпэкъым тхыдэ роман. УхуэIэижьщ. Псори зэакъылэгъущ мыпхуэдэ Iуэхум уэ нэхъ екIуу узэрехъулIэнумкIэ. «БаIуэ нэхърэ — бащIэ» — жаIэркъэ… — трегъэчыныхь Мухьэмэди.
— ФIыщIэ фхузощI апхуэдэ дзыхь къызэрыздэфлъагъум папщIэ. Сыгупсысэнщ. Псори Тхьэм и Iэмырщ.
Пасэрей зэманым ди лIакъуэжьхэм къызыкъуахыгъа лIыгъэм и теплъэгъуэ кIэщIхэр иджы сагъэпIейтейуэ къыспкърыхьэрти, языхэзми хъуапсэ есщIэкIыжурэ сызыIэпашэрт.
Сапхъуатэрт лIэщIыгъуэ жьыпэухэм. Апхуэдэ махуэхэм языхэзым ХьэфIыцIэм деж сопсалъэри:
— IупщIу бжесIэфынкъым, Мухьэмэд, сюжетыр дауэрэ къызэрытIэтыкIынуми, ауэ романыр тхын щIэздзэну сыхьэзырщ.
I
Щэджащэт Кавказ Ищхъэрэм щыIэ пасэрей адыгэ дунейр. Абы и гъунапкъэхэм зэщIаугъуаерт Къаспэ хым щегъэжьауэ хы ФIыцIэмрэ хы Iузэвымрэ ентIэIуж щIыналъэр — шыилъыгъуэфIу минхэр зи кIыхьагъыу, щитхур зи бгъуагъыжыр. Кавказ къурш зэхэтхэм я лъагапIэ Iуащхьэмахуэ и щыгу укъихьэрэ зыкъыуплъыхьами, нэкIэ къыпхузэлъэщIэсыртэкъым а лъахэ Iумахуэм и гъунапкъэ нэзхэр. Дыгъэр щIэращIэу къыщхьэщыгуфIэрэ, мазэр укIытэхыу къыщхьэщыхъуапсэу лIэщIыгъуищэ бжыгъэкIэрэ псэуа хэкум исхэр адыгэкIэ зэджэжхэрт, языныкъуэхэми шэрджэсу1 залъытэрт.
Бзэмрэ хабзэ-бзыпхъэмрэ зэдайуэ, зы адыгэ щэн купсэм зи псэ изэгъа а лъэпкъыр лIакъуэ зыбжанэурэ зэтепщIыкIыжат. Ижь-ижьыжым, щхьэж и щIыналъэ иIэжу, къыщежьэрт Къэбэрдейм, Беслъэнейм, Абазэхэм, КIэмыргуейм, Убыхым, Мэхъуэшым, Еджэрыкъуейм, Хьэтыкъуейм, Шапсыгъым, Жанейм, Бжьэдыгъум, Натыхъуейм я тхыдэ лъагъуэхэр. Абыхэм ящыщу Абазэхэмрэ Шапсыгъымрэ пщы тетыгъуэм ибжь зэи зытезымыгъэхьа лIакъуэ щхьэхуитхэт, ауэ щыхъукIи, зэрегуакIуэтэкъым ахэр — ткIийуэ тетт нэхъыжьыIуэхэм лIэщIыгъуэкIэрэ ягъэпэжа, иджыпстуи щIэблэм ягъэбжьы-
фIэ адыгэ хабзэ Iущым. Зи уэлиигъуэ пщым и унафэм хабзэкIэ щIэту къэгъуэгурыкIуэрт Къэбэрдейр, Беслъэнейр, КIэмыргуейр, Бжьэдыгъур, Хьэтыкъуейр, Еджэрыкъуейр, Натыхъуейр, Жанейр.
Къэбэрдей лъахэр пасэ лъандэрэ пщыгъуитIым я тепщэгъуэ зэбгъузэнатIэт: Талъостэнеймрэ (Къэбэрдеишхуэ) Джылахъстэнеймрэ (Къэбэрдей цIыкIу). Лъахэр пщыгъуитI дыкъуакъуэмэ, жылагъуэм зыдиукъуэдийркъым. ЛIыфIыгъэкIэ зэрытемыгъакIуэ къэбэрдеипщхэм, зым и IупщIэр адрейм и щхьэщIыбу, хамэ дэщIакIуэ къалъыхъуэрт. Я гъунэгъу къыхэхыкIэри щхьэзыфIэфI щэным и хьэрискхъуэрист. Псым итхьэлэм блэм зрешыхьэкI жыхуаIэрати, Талъостэнейр, биижьыр игъэблагъэ зищIурэ, КърымымкIэ еущэкIырт; Джылахъстэнейри, благъэжьыр имыгъэкIуэд хуэдэурэ, УрысеймкIэ ещэтэкIырт. Зы адыгэ лIакъуэ зэпэщу къызэригъэщIар ящыгъупщэурэ къэбэрдеипщхэм адэжь лъахэр чэрэчэм иралъэфалIэрт.
Зи Iулыджым фIэлIыкIышхуэ иIа пщы уэлийхэу Щоджэныкъуэ Алыджыкъуэрэ ХьэтIохъущокъуэ Къазийрэ дунейм щехыжым, абыхэм къащIэна тетыгъуэм къыдызэщIэст хьэргъэшыргъэр КъэбэрдеищIым и лъаджэгъуэ гуэрэфу зэщIэшэсат.
«Гъунэгъу гъуанэщи, унагъуэ гъуанибгъущ» жызыIа лъэпкъ Iущыгъэм и саулыкъури хьэзырыххэти, дагъыстэн щэмхъал, хьэмэрэ къалмыкъ хъан, е нэгъуей-пыхъуэпышэ жыпIэн — псори, IужэжагъэкIэ зыр адрейм ехьэехуэу, къэбэрдеипщ пщтырылъхэм я зэхуаку щыIуитIбзитIт. ЛIыфIыгъэ жагъын зэфыкIхэу, зэрымыгъэпщ-зэрымыгъатхъэхэм я къаугъэм фейдэ хьилагъэ ирищIэкIыжурэ бзаджейуэ щIэуштэрт Тыркур. Кърым хъаныгъуэр зи кIэпкъ дэзыгъэзэгъа Тырку сэгъейр иджыпстуи нэхъуеиншэу фейдэщIэхт. Кърым хъанхэрати, Чынгызыжьым и лIэужьу залъытэжырт, абы къыхэкIыуи, аддэ зэгуэр Чынгыз-хъаным лъэщыгъэкIэ Iулъхьэ къуэды зытрикъуа Къэбэрдей щIыналъэр иджы езыхэм я адэжь щIэину закъыфIэщIыжт. Зэрытым иплъэрэ зэрылъым щыIэбэу къэгъуэгурыкIуа хъаныдзэм Къэбэрдейр яуфэкъа пэтми, Кърымым зигъэнщIыртэкъым.
БылымкIэ, мылъкукIэ къызэтеувыIэрэт кърым тэтэрым къифыщI тыхьыр?! Хэкум ирашырт щIалэ узыншэ цIыкIухэр — зауэлIыпхъэу; пщащэ кIэпсфэпс къабзэхэр — хьэрэм лэгъунэхэм я Iэдэлысэу. Хъаныдзэр пIалъэ-пIалъэкIэрэ щыфыщэ Къэбэрдей лъахэр, мацIэ зыпхыкIа хадэу шэджэладжэт. Мыгъуэр я мыгъуат а тыхь гъэвыгъуейр зи фэ дэкI цIыхухэм. Къэсыр къытеухьу къызэхэна къэбэрдей жылэхэм бэIутIэIуу зыхэхуэмкIэ ягъэкъуаншэр къэбэрдеипщхэрт. Ардыдэрт езы пщы уэлийхэми гъунэгъу-дэщIэгъу хамэ хэкухэм къыщIыщалъыхъуэм и щхьэусыгъуэри.
Пщы уэлийхэр дэщIакIуэу зыщыгугъ дэтхэнэ зы гъунэгъуми и нэкIэ Къэбэрдейр кIапэ дагъэм и гурыIу хъуэпсапIэт. Уэс тхьэхухэр зи нур Iуащхьэмахуэ и лъапэхэр щIыбатэ вагъапхъэт. Мэз жыпIэнумэ, мы щIыналъэр абыкIи Тхьэм къибгъат — тафэ мэзхэмрэ къурш мэзхэмрэ я ипэ-ипэр щхъуантIагъэт. БанапцIэм уэфу зэщIищта Iуащхьэ зэпэщхьэхуэхэм я лъащхьэхэр хъун бэгъуауэ IэхъупIэ къэуатт. Нэри пэри зыхь а лъахэ щIэращIэм зэ иплъэгъар, дауи, цIыкIуфэкIукIэ икIуэтыжыртэкъым. Гъунэгъу нацIэрыфэмрэ благъэ нэфыгъуэмрэ зэпатхъырт КъэбэрдеищIыр.
ЩIэблэ къащыщIэхъуэрэ благъагъэкIэ бын щызэхуагъуэту; къалъхум щыгуфIыкIрэ зи уахъты къэсар мащэм ирахьэхыжу, цIыху дахэхэр щыпсэурт а щIыналъэм. ГуфIэгъуэри гуауэри ипхъэхыжу къащIэпщэ къурш жьыбгъэхэмкIэ псыхьат ахэр. Лъахэм къыщхьэщыхьэ гъэмахуэ щыблэхэмрэ бжьыхьэ уэлбанэхэмкIэ гъэнщIат ахэр. Пшэху бырыбхэм цIычэу къахэшхыдэ уафэхъуэпскIхэри, щIымахуэ шылэм щатэ-щхъыщхъыу къеIущэщэхыурэ жьыфий гъуагъуэм ипхъуэтэж уэсхэри абыхэм я нэкунапIэт.
Дыгъуасэ хуэдэщ щIымахуэр ешу щикIуэтыжар, итIани, гъатхэм и пасэр пIэщIэгъуэкIэ къиужьгъэри, тафэ удзыпэр къызэщIэрыуащ, къапщIий хужьыпсым зэщихуэпыкIащ пхъэщхьэмыщхьэ жыгхэм я къуащIэр. АрщхьэкIэ гухэщт егъужьым зэпиIыгъ Бахъсэн псыхъуэм зыи егуапэртэкъым дунейм и гъатхэ Iупэр. Гупсысэ мыщхьэпэхэр и набжьэу унэм къыщIэувыкIа пщы уэлийми гу лъимытэххэ хуэдэт гъатхэ зыкъизыхым и убзэ шэрашэм. НэгъуэщI шабэт ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ иджыпсту гурыгъуазэкIэ икIыщтэр. Къэбэрдейм и пщы уэлийр мыпIащэу гъэмахуэ пырхъуэм ирокIукI. ХьэтIохъущокъуэр сыт щыгъуи игъэгуауэщхьэуэрт къэбэрдеипщхэм яку илъ зэдауэ-къаугъэм, ауэ мызыгъуэгукIэ, дапщэщи хуэмыдэжу, Iуэхур хэплъэгъуэщ… Къэбэрдей бжэIум гузэвэгъуэбэ къыIууващ. Дыгъуасэ а хъыбар щхьэкIуэр къэзыгъэIусахэм зэраIуатэмкIэ, Кърымыжьым аргуэру зауэу къежьэну зегъэхьэзыр. Пщы уэлийм иджыпсту зэригъэзахуэрт «Гугъуехь шэчыгъуафIэщ» жызыIа пасэрейм и щIагъыбзэр. ЦIыхур гугъуехьым хэмыкIыурэ псэумэ, а щытыкIэр и хэгъэрейщ. Йосэж… икIи щIэупщIэркъым и щхьэусыгъуэхэм, къилъыхъуэжыркъым хэкIыпIэхэр. Апхуэдэххэурэ, зэгуэр цIыхуу щытар, и сэфэтым йокIри, псэущхьэ еупIэхам хуэдэу дунейм къытонэ. Апхуэдэм и акъылымрэ гурыщIэмрэ къэбгъэукъубийуэ псэукIэ щхьэхуитым и мардэхэм щIэбгъэхъуэпсын папщIэ, егъэлеяуэ гуащIэ лъэщ ухуейщ. Зи зэхэщIыкIыр а хъуэпсапIэм ентIэIуахэр зыбжанэ нэхърэ нэхъыбэ мыхъуми, а зыбжанэри щхьэпэщ хэкум къыщхьэщыгъуагъуэ икIагъэм и хьэшым лъэпкъыр, ипкъ мышу, къыIэщIэпхын папщIэ. Ар зыхузэфIэкIын лIым и напэт адыгэ-шэрджэсхэм я пащхьэ щыкъабзэр…
Нэгъабэ (1707 гъэм) Менлы-Джэрий кърым шупашэр мин бжыгъэхэр и дзащхьэу Къэбэрдейм къыщытеуам, ХьэтIохъущокъуэ пщы уэлийр зримыусыгъуэджэу, тридзэри кIуат дзэхэм я пашэм и шэтырыпIэм. КIуат, къэбэрдейхэр кърым Iулъхьэ тыхьым зэриухъуэнщIари, хъаныдзэм и хъунщIэфыщIэр цIыхум зэрахуэмыгъэкъаруужри гуригъаIуэу, лъэныкъуитIми я Iупэ Iузымыудын хэкIыпIэ езэгъырабгъу къызэдыщIаIукIын и гугъэу. АрщхьэкIэ!.. «Си псалъэрщ унафэр, уи псалъэркъым!» — жиIэри шупашэ щхьэзыфIэфIым и лулэм илъ сахуэр Къэбэрдей пщы уэлийм и щхьэм къыфIикIутащ…
Ягъэгъу-ягъэвым хуэдэтэкъым апхуэдэ лейр. ХьэтIохъущокъуэпщым щыгъупщэнт а пудыныгъэр?! Гупсысейм ихьырт пщы уэлийр: «Мырзэ-дзэпщ зыбжанэр жейрэ пэт дукIыну дыщызэгурыIуэм, Къармэ уэркъ зэшхэм ар къыддаIыгъатэкъым. Плъагъуркъэ, Къармэхэ2 я пхъур хъаныжьым и нысэ пажэщи, благъагъэм епцIыжынухэкъым. Абыхэм ящогъупщэ уи лъэпкъэгъу къепыджыныр (хэтуи ар щрырети!) лъыкIэ зэрыбийр. НтIэ, апхуэдэурэ дызэхэтмэ, лъэпкъ къупщхьи напи къытхуэнэжынукъым. Дунейм темытыр мардэ зимыIэрщ. Зэгуэрым кIэ етыпхъэщ мы хьэдэгъуэдахэми. Мес, жыжьэ умыкIуэ, хъаныкъуэ Шэхьбэз-Джэрий Беслъэнейм щIраукIыхьар Къанокъуэпщ зэшхэм я шыпхъум ириха лейр лъыкIэ ирагъэпшыныжауэ арщ3.
Нэхъ емыкIуращи, кърым хъаным и дежи унэмыс, ди жэпкъ-ди къупщхьэхэм я нэхъыбапIэм нэмыплъ иратат Къанокъуэхэ я лъыщIэжыкIэ Iэмалым. Пэжыр пэжщ: хъаныкъуэ щIалэм къыпекIуэкIыжар хуэфащэу къилэжь кIуэкIэщ. Аркъымэ, езы хъанхэм ящыгъупщауэ пIэрэ Менлы-Джэрий, нэгъабэ етщIам иужькIэ, и шыкIэ къурыкъуу Кърымым зэрилъэдэжам и ауаныр? НтIэ, апхуэдэ напэтехым ищIыIуж сыт иджыри ерыщу Къэбэрдейм къыщIыхуенэцIэкIыр?!»
Щхьэзакъуэ гупсысэхэм яIэщIэкI-IэщIыхьэу, къэбэрдей пщы уэлийр и бейгуэл Сэбанш еджащ:
— Шы-уанэ зэщIэлъхьэ. ТIэкIу сыдэкIынущ.
… Шыбгым ис ХьэтIохъущокъуэр, зыжриIэхэми къахуемыплъэкIыу, къызэпсэлъэкIащ кIуэрыкIуэм тету:
— Махуэ бзыгъэ дахащэрэ нобэ! Мо Iуащхьэмахуэ нэхъри зэрыуардэ!
Пщы уэлийм и шыфэлIыфэмкIэ бейгуэлхэм къагурыIуат къызэрымыгуэкI IуэхушхуэкIэ ар нобэ зэрыдэшэсыкIыр. Пэжу, ХьэтIохъущокъуэм и псэлъэкIэр иджыпстуи Iэдэбт, езыри сыт щыгъуи хуэдэу зэпIэзэрытт, итIани гурыкъ пIейтей гуэрым и щIэжьыуэр пщым и макъым къыщIэIукIырт. Абы къикIращи — псалъэмакъ цIыкIуфэкIукъым пщым зызыхуигъэхьэзырыр.
Шыр лъэхъу сабыру иутIыпщри, ХьэтIохъущокъуэпщым иунэтIащ Бахъсэн псыхъуэкIэ. Хьэрэкхъуэрэ къызэринэкIри, Тамбиикъуэ4 къыщежьэ Тамбиипсым5 икIащ.
Шым и лъэхъу кIуэрым дэущырт Кургъуокъуэ и гупсысэ зэрыхьзэрийр. Мыбдеж щыщIэдзауэ пщы уэлийм и щакIуапIэ Уафэбгыкъу (нарт Сосрыкъуэ и абрэмывэр здэщылъым) нэс махуэ ныкъуэ гъуэгуанэщ… Арыххэу лIым шыр къыжьэдикъуэжри, Къэзанокъуэ Жэбагъы и лъапсэмкIэ шыщхьэм. Пщым кIуэрыкIуэм тету къызыщIипхъуэт гупыжхэр зимыщIэщыгъуэж бейгуэлхэм ХьэтIохъущокъуэм и шыкIэу зыкъаIуэнтIэжащ.
Плъыфэбэт Къэбэрдей гъатхэр, ауэ ХьэтIохъущокъуэпщым и гупсысэ кIэнтхъхэм гъатхэнэри хуиту: «Дауэрэ зыдгъэбыдэну? Дэтхэнэм и псалъэ быдэ къытхуэщхьэпэну? ХэкIыпIэр сыт? Зэш-зэкъуэту, IэщэкIэ дызэщIэузэдауэ дапэщIэмыувэмэ… Нэгъабэ запэщIэтсатэкъэ а щIыкIэ дыдэм тету? АрщхьэкIэ, мес, нэхъуейр зыщхьэщыкIам дичыхыну игу илъкъым! Шэрджэс Ипщэм ис ди къуэшхэм хъыбар къыдагъэщIащ Кърымым дзэ игъэшэсу. Абыхэм, дауи, якъуэувэнщ Шэрджэсым чынгызщIэжу къина нэгъуейхэр. Зылъщ ахэр псори! Хьэуэ… Кърымыдзэр шэсмэ, къэбэрдеипщхэр мыхасэу хъунукъым. Игъуэщ пщы зэхуэсышхуэм. Иджыпсту зы блыпкъыу зызэдгъэщIрэ зы лIакъуэ IэпщэкIэ бийр идмыщIыкIмэ, хэкур шылъэ сабэу ирахынщи, лъэпкъри дызэтраукIэпэнщ»…
Шу гупыр Жэбагъы и куэбжэм щыIухьэм, ХьэтIохъущокъуэр шыфIэдзапIэмкIэ плъэри, къыгурыIуащ Къэзанокъуэ деж уэркъ гуп зэрыщыхьэщIэр. Пщы уэлийм и шу гъусэхэм яриIуэкI нэхъей:
— Сымыплъэущхъумэ, ящыщ зыр Жэбагъы и уанэшщ… — еплъыIуэри щIигъужащ: — Хьэуэ, сыщыуакъым. ЗекIуэ къикIыжу арагъэнщ мы гупыр? — пщыр и шым елъэдэкъауэри:
— Шэджагъуэм ирихьэлIэу Къэзанокъуэр нысхуеблэгъэну хъыбар евгъащIэ!
…ХьэтIохъущокъуэ пщы уэлийр къашыргъэпэу задэу жьэпкъыпэ дыкъуакъуэт, лIы пащIагъуэ набдзапцIэу натIабгъуэт, нэ къащхъуэт. Езыр лIы Iэчлъэчышхуэу, зэIэщIэлъ щхьэпэлъагэт, пкъы задэр хуэфIу ист дыжьын хьэзыр Iупэхэр къызытещ цеищхъуэ пIащIэм. Иджыпсту пщыр къикIукI-никIукIырт: щхьэгъубжэм ирихулIэрти зыкъигъазэрт; къикIуэтыжурэ блыным нэсырти, аргуэру щхьэгъубжэмкIэ игъэзэжырт. Гъатхэ махуэм хуиту хузэIугъэузэщIыкIа щхьэгъубжэм деж щызэтеувыIэ- ри, пщы уэлийм и нэхэр жыжьэрыплъэу хьэуам хэплъызыхьащ. Арыххэуи, бжэр зыгуэрым къыIуиха къыфIэщIри, къызэплъэкIыжащ. ХьэщIэщым къыщIыхьащ лIы напэпкъ кIыхь, натIэ лъагэ. Илъэс тIощIрэ тхурэ и ныбжьынт а лIы къуапцIэ къуэгъум. Къэзанокъуэ Жэбагъыт ар.
— МахуэфI сыкъыпхуихьауэ, зиусхьэн! — фIэхъус къитащ Къэзанокъуэм.
— Алыхьым уиузэщI, Жэбагъы! Къеблагъэ! ТIыс.
— Махуэ кIэщIым и кIэщIыпIэ тхуэнейрэ Алыхьым и пащхьэ дыщытIыс-дыщытэджыжу нэмэз тщIы щхьэкIэ, зиусхьэн, шэчыбэ изощIэкI ар фIыкIэ къызэрытхуэупсэм. Мыдэ, Ашабэ Миншакъ и жыIэкIэу: «долъаIуэри — дынэIускъым, дыщынэIусми, мэуплъэщхъури къытIуплъэххэркъым. ИтIани, хэт ищIэрэ жыхуэтIэу, зыщыдмыгъэгъупщэр и щыIэныгъэрщ…»
— Гуп дыгъэл гуэру фызэрихьэлIати, а фызытеухьам тепщIыхьмэ…, — Къэбэрдей пщы уэлийр и пащIэкIэ щIодыхьэшхыкI. — А зи щхьэфэ фиIэбам фызэхимыхауэ къыщIэукI, армыхъумэ, хэт ищIэн фи щхьэ кърикIуэнур?
— Зыри худиIэмалкъым. Тыркум залымыгъэкIэ ислъам диныр адыгэхэм къаригъащтэри, сэр дыдэми зыдэзгъэшащ абы. Си жэуапырщи: адрей адыгэхэр зэрыхъуу дэри дыхъунщ. ЗэрыжаIэу, «Зым и нэщI еIыгъ, адрейм и хъуп еунэщI».
ХьэтIохъущокъуэ пщым игу ирихьакъым уэркъ щIалэ жьэнахуэм и жыIэр, итIани, уэим ар имыщIу, кIуатэри блыным пэгъунэгъуу тIысащ. Алэрыбгъу къуэлэнышхуэкIэ къеуфэха хьэщIэщ блыным фIэдзат дыжьын сампIэу къамэ дэгъуэ, дохъутей зэрыIыгъ екIу, уанэш щIопщ.
— ТIысыт. Ущымыт, — зыхуигъэзащ пщым зы пIэм иуджыхьу къыщхьэщыт Жэбагъы.
— Пщы уэлий пащхьэ сыщыхабзэкъутэт? Тетыгъуэр зейм дыщхьэщытыныр адыгэ хабзэ хьэкъщ.
— Сыщыгъуазэщ уи хабзэ-щэн. Жылэм укъацIыху. УтIыс хъунущ.
— УзыгъэтIыс уимыубыжу щыжаIэкIэ, сетIысэхынщ. Сыт хуэдэ Iуэхум сыкъыхуебджа? СынодаIуэ.
— Мыр Iэжьэкъур ипчынуи! Псалъэмакъ тIасхъэкъым ар… Гупсысэн хуейщ, — хэкъузарэ губгъэни хэлъу тригъэчыныхьащ пщы уэлийм.
Жэбагъы и псэлъэкIэр ХьэтIохъущокъуэм игу ирихьатэкъым: «Иджыри щIалэIуэщ ар. Нэхъыжьым апхуэдэурэ епсэлъылIэну къемызэгъщ», — итIани, пщым зишыIэри, щIалэ гурэпкIырэм и гушхуэныгъэ жьэхъум гу лъимытанэпцIу, нэмыплъыр ирикъухыурэ:
— Узахуэщ. Адрей адыгэхэр зэрыхъуу дэри дыхъунщ. АрщхьэкIэ нэгъуэщIщ сэ сызыхуэIэмалыншэр — зэгурыIуэ-зэдэIуэж е унафэу, е жьэгуфэу зэрыдимыIэрщ.
— Ярэби, мы дунейм тету пIэрэ зы лIакъуэ, зыр здэплъэмкIэ адрейхэри зэнэзэпсэу еплъэкIыу? — щIэупщIэщ Жэбагъыи, и щхьэ жэуап иритыжащ: — Тету къыщIэкIынкъым. Теткъым…
Пщыр Iэджэм иригъэгупсысащ Жэбагъырэ езымрэ я псалъэмакъ зэхэублэкIэм. Пкъы Iэчлъэчым хуэмыфэщэн жьы щIэту, ХьэтIохъущокъуэм зэуэ зыкъиIэтри, уэршэрэгъу зэриIэр щыгъупщэжа хуэдэ, зыбжанэрэ хьэщIэщ жыхафэр псынщIэу зэпикIухьащ. ИужькIэ, къызэфIэува Жэбагъы и пащхьэм къыщызэтеувыIэри, и псэлъэгъум и нэкугъуэм иплъэурэ жиIащ:
— Сэри апхуэдэу къысщохъу… ИтIани, Жэбагъы, апхуэдэ зэхэтыкIэр, адыгэхэр щыгъэтауэ, дэтхэнэ зы лъэпкъым дежкIи напэтехщ, икIагъэщ. Зы лъэпкъым дежкIи кIэрылъ Iэщэм къалэн хэха гуэр иIэн хуейуэ пIэрэ, хьэмэрэ алэрыбгъу къуэлэнхэм ещхьу, ари хьэщIэщгъэдахэ?! …
— АбыкIэ сыакъылэгъущ, зиусхьэн. Ямыгъэлъащэ Iэщэр мэулъий. Нэхъеижращи, зейр ирифIабзыж…
ХьэтIохъущокъуэпщым зэуэ зыкъигъазэщ, алэрыбгъур здыфIэлъ блынджабэм къыбгъэдэкIуэтри, здэщысам щытIысыжащ. Къэзанокъуэри, къыжраIэху пэмыплъэу, етIысэхыжащ. ХьэщIэщыр щымт. Пщы уэлийр нэхъу-нэхъуу, Жэбагъы и нэхэр къриIукIыу жьэхэплъэурэ плъызащ. И напIэ ешахэр ирихьэхыжри хьэлъэщатэу:
— Укъызосэпауэри, Къэзанокъуэ… АрщхьэкIэ къомыхъулIэнщ ар! Ущоуэ: ямыгъэбза Iэщэм и улъиигъэр биижь лъыпскIэ ягъэджэфэж. Ахьей, нэхъыфIт апхуэдэм дызэрынэмыхьэсатэм! АрщхьэкIэ дэ зитлъэфыхьыху, кърым хъаныр мэудафэ, сыт игъэшми, къыхуэгъун хуейуэ къыфIощIыж. Абы къыхэкIыуи игъуэщ хэкIыпIэхэм я лъэщ гъэзапIэншэм деувэлIэныр.
— Узахуэщ, зиусхьэн. Плъагъуркъэ, къызэщIамыгъэплъа лIыр лIы хуэдэу зэIурыдзэсыкIкъым. Дыщыгъуазэщ лей зытехьам и лъыщIэжыгъуэ хабзэми.
— Апхуэдэ пщалъэкIэ хыубзэмэ, мыри щыIэщ: «ШыIэныгъэншэ шэпэIудзщ», — пщы уэлийр дыхьэшхыпцIри къыщIигъуащ: — Куэдщ лъэпкъ Iущыгъэу зэдутIыпщар. Iуэхум ехьэлIауэ дыпсэлъэнщ иджы. ПIалъэ кIэщIым къриубыдэу къэбэрдеипщхэм я хасэ джакIуэ дымыщIыныр игъуэджэщ. Батэщ щхьэусыгъуэ фIэкIыпIэншэхэр.
— Сегупсысащ абы, зиусхьэн. ЗэрыжаIэу, дзыхьмыщIыр чэнджэщэху, Iущыжьым зетIыж. Уэри ущыгъуазэщ адыгэ ерыщым и щхьэгъэкъыкIэм. Зыхуэфащэри зыхуэмыфащэри бжьыпэ жьантIэмкIэ йокъу. Языдэтхэнэри пэрытыну йолъэдэкъэщыкIри, дилъ-дипкIыурэ ныкъуэкъуэбг дыщоху. Псалъэмакъыр здэщыбэм Iущыбэр щыбжэкъуагъщ. А теплъэгъуэ дыдэхэр пщы хасэм щыдамыгъэлъагъуну шэсыпIэ уит, зиусхьэн? Уи гугъэр — си гугъэщ: делэ фIэкхъыу зэхэткъым лъэпкъ псор. Псыежэххэр зэхэхуэмэ — хыщ. Пэжщ ар. ИтIани, хэт ищIэрэ, хэт ищIэрэ? Псори пашэныгъэ здэщыщIэкъум, зиш къижынур зыдэзыщIэжу щыIэр закъуэтIакъуэххэщ.
— Жэбагъы, сытыт хужаIэр шэчыбэ зыщIым?
— ДзыхьмыщI дзыхьщIыгъуэджэщ. И адэм илъ къызытринэнущ апхуэдэм, — жеIэри, Къэзанокъуэм къыщIегъуж: — Мыпхуэди зэхэсхащ: «Хэплъыхь мэуплъэщхъури, хэдыхь Iыхьэншэщ».
Къэбэрдей пщы уэлийр къэуIэбжьауэ къыдэплъейри, и набдзэгурэшхуэхэр хэлъэтурэ егупсысащ: «Нобэ хьэкъ дыдэ сщыхъуащ «Уи жьэ зэIумыщIэу, уи гурылъ зэрыщIэркъым», жызыIа па-сэрейм и Iущагъыр». Пщы уэлийр тегушхуат, хьилагъэ мащIэ хилъхьэу, Къэзанокъуэм игу щыжьэр къитIэщIыну…
— Мыдэ, сщымыгъупщэж щIыкIэ, зы Iуэху сыщIэупщIэнут… Нэгъабэ Менлы-Джэрий Кърымым здриша пщащэ цIыкIур — КIэрэфхэ я пхъур — и цIэри сщIэжрэ… Ар Ашабэ Миншакъ сыткIэ къыгухьэрэ?
— БжесIэнщ, зиусхьэн, и цIэри… Налмэсщ. Адэр ихьащ пхъум и гуауэм. Хужь цIыкIут езыр зэреджэр. Иджы дыдэ щIэтлъхьэжащ пщащэр зи кIэтIий кIапэ анэри…, — Жэбагъы, къызэфIэзэрыхьауэ, мащIэрэ щымри, къыщIигъуащ: — Ашабэхэрэ КIэрэфхэрэ благъэ зэхуэхъуат. Налмэс и анэ Гуащэнэ Ашабэ Миншакъ и шыпхъу нэхъыжьт. Пщащэм и щхьэ кърикIуар зригъэщIэн гугъэ иIэу, Миншакъ мыгувэу гъуэгуанэ техьэнущ.
— Хъыбар кIапэлъапэ иIэу пIэрэ езы Миншакъ а пщащэм теухуауэ?
Къэбэрдей пщы уэлийр зыщIэупщIам и жэуапу азэным и макъ жьгъыру лъагэр ХьэтIохъущыкъуейм къыщхьэщыхьэри, жылэдэсхэр ичындым къыхуриджэурэ Бахъсэн псыхъуэ дыхьэжащ. ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэрэ Къэзанокъуэ Жэбагъырэ дэзыхьэха псалъэмакъыр зэтеувыIат… БжьэщхьэIумкIэ къиIукIырт унэ IуэхутхьэбзащIэхэм я Iэуэлъауэ. Андез къызэращтэну псы-къубгъан-кумбыгъэхэр хьэщIэщым къахьырт.
II
ЛIэщIыгъуэ зыбжанэ и кIыхьагът адыгэ-шэрджэсхэмрэ кърым хъанхэмрэ я зэпэщIэтыныгъэм. Зызэблахъурт лъэхъэнэхэм, лIакъуэ лIэужьхэм щIэблэ къащIэхъуэрти, лIэужь ягъуэтыжырт. Зэман гудзэхэм дамылъафэрэ гъуэгуанэ къуаджэхэм дэмыуфэрэкIауэ зэбий-зэзауэр адэжь щIэинт.
Адыгэ-шэрджэсхэр зы щIыналъэ зэщIэугъуея зэримысыр хамэщIкIэ нэпсеирилэ зэрыпхъуакIуэхэм я гъэпцIашэт. Икъухьаифэ ираплъурэ адыгэхэр тегушхуэгъуафIэ зыщI къэралыгъуэ лъэщхэм, хьэдзыгъуанэ абгъуэ иIэба нэхъей, лъэпантхуэу, ирахьэжьэжт я щхьэ-я лъэм щыщу адыгэхэм къайлар.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
1 «Шэрджэсхэр (адыгэхэр) дунейм нэхъ лъэпкъыжь дыдэу тетхэм (Чынтым, Мысырым, Къэжэрым къадэкIуэу) язщ, — етх 1854 гъэм Инджылызым къыщыдэкIа «Глиссон» журналым. — Адыгэхэм я тхыдэр апхуэдизкIэ жыжьэ къыщожьэри, нэгъуэщI лъэпкъ щхьэхуэхэм ятеухуа хъыбархэр — мо лъэпкъыжьым и пщалъэкIэ къапщтэмэ — дыгъуасэ хуэдэщ. Щэн-телъыджэу шэрджэсхэм яхэлъыр — зэгуэри, зыщIыпIи ахэр нэгъуэщI лъэпкъым и тепщэныгъэм зэрыхуэмыIурыщIарщ. ЩыхагъащIэ къэхъуми, ар зауэлI щхьэ бжыгъэкIэ бийр егъэлеяуэ щебэкIым дежт. Апхуэдэм дежи, зэи зыгуэрым хузэфIэкIакъым шэрджэсым и лъэпкъ хабзэр IэщIыб иригъэщIын е зыхригъэнын. Шэрджэсым зызыхуигъэщхъыр адыгэ хабзэм и закъуэщ. Мы лъэпкъыр зэрыхьэлэмэтыщэм и щыхьэтщ дэтхэнэ зы лIакъуэри и щхьэхуитыныгъэ тхыдэм бзыгъэрэ нахуэу зэрыриплъэжыфыр. Дунейм нэхъ цIэрыIуэ дыдэу тета щэджащэхэм фIыуэ яцIыхурт адыгэ-шэрджэсхэр. Философ щэджащэхэу Геродот, Страбон, Плутарх сымэ (нэгъуэщIхэми) я деж уащрохьэлIэ шэрджэсхэм ятеухуа гупсысэхэм. Мы лъэпкъхэм я IуэрыIуатэр (хъыбар, уэрэд, таурыхъ, н. къ.) щхьэхуиту къекIуэкIа лIакъуэ шыщхьэмыгъазэм и тхыдэ уахътыншэщ. Я нэхъ мащIэрамэ илъэс 2500-рэ мэхъури, шэрджэсхэм я тхыдэр мыгъущIэрэ мыщIытэу яхь»
2 Кърым тэтэрыдзэр тынхэх Къэбэрдейм къыщихьэкIэ, мырзэхэм унагъуэщхьэрыкIыу хьэщIэщхэм зытраугуашэрт. 1706 гъэм зэхыхьа пщы-уэркъ хасэм къыхалъхьат а жэрдэмыр: щхьэж и хьэщIэщ щIэс кърым мырзэр жэщыр къихьэрэ, жейм хилъафэмэ, фIигъэжыжыну. Къармэ зэшхэр а хасэм щихьэм: «Жэщдэгъуэлъ гъэпщкIуауэ яхуэвгъакIуэ фи фызхэм я лэныстэм и бзылъхугъэ къалэныр си деж щхьэ къэуст?! А ди «жейр зэрыдималъхъэм и гугъу умыщIыххи, дэ жеяр фIэдгъэжкъым, зауэ губгъуэрщ дыщыупщIатэр», — жиIэри, и лъэпкъэгъухэм ядиIыгъатэкъым. А махуэрщ Къэзанокъуэм щыжиIари: «Уэркъым и жьэр и щIопщщи, и пщыр и джатэщ!»
3 Сэлым-Джэрий кърым хъаным и къуэ Шэхьбэз-Джэрий (1699 гъэм и кIэм Шэрджэсым тынхэх къэкIуат. Дыгъэгъазэу (1699 гъэм) ар Къанокъуэпщ зэшхэм Беслъэнейм щаукIащ.
Кантемир Дмитрий абы теухуауэ етх: «Сэлым-Джэрий и къуэ Шэхьбэз-Джэрийр Беслъэнейм игъэкIуащ илъэситIым зэтрихьа тыхь-щIыхуэхэр зэхуихьэсыжыну. Беслъэнейхэм хъаныкъуэр хабзэм тету ирагъэблагъэри, къратыпхъэу къилъыта мылъкури къыхузэхуахьэсат. Iуэхум хэтурэ Шэхьбэз-Джэрий и нэ теплъащ пщащэ дахэкIей. Хъуэпса хъаныкъуэм и унафэкIэ пщащэр яубыдри, Шэхьбэз-Джэрийм хуашащ. Модрейми (лей ирихынути) пщащэр лэгъунэм щIиубыдащ. Пщащэр зи шыпхъуу къыщIэкIа Къанокъуэ зэшхэм, апхуэдэ пудыныгъэр ягу темыхуэу, Шэхьбэз-Джэрийр яукIащ.
4 Тамбиикъуэ — Къэнжал зауэм и ужькIэ «Ашабэ и къуэ» зыфIаща, ди зэманым «Тызылэ» жыхуаIэ къуэм и пасэрей фIэщыгъэщ.
5 Тамбиипс — романым къиIэтыж лъэхъэнэм мы фIэщыгъэжьырщ зэрихьэу щытар иджыпсту ГундэлэнкIэ дызэджэ псыежэхым. Пасэ зэманым Тамбиипс (Гундэлэн) Iуфэ Iусащ жылищ: Гундэ, Елэн, Уардэ.
