Адыгэ унагъуэм и щапхъэ
«Унагъуэм и щапхъэр жылэм и бзыпхъэщ» — жиIащ пасэрейм. Мы псалъэжьым и купщIэр хуабжьу пэгъунэгъущ Зеикъуэ къуажэм щыпсэу Мэршэнкъул Хьэсэнрэ ХьэфIыцIэ Лидэрэ я унагъуэм. Абыхэм дащIытепсэлъыхьым щхьэусыгъуэ зыбжанэ иIэщ. Япэрауэ, Хьэсэн мазаем и 4-м илъэс 75-рэ ирокъу, етIуанэрауэ, зэщхьэгъусэхэр зэрызэдэпсэурэ мы гъэм илъэс 45-рэ мэхъу, ещанэрауэ, адыгэ унагъуэ дахэр газетым и щIэджыкIакIуэхэм едгъэцIыхумэ, унагъуэщIэхэм щапхъэ яхуэхъумэ, ди гуапэщ.
Мэршэнкъул зэщхьэгъусэхэм ябгъэдэсщ я къуэрылъхухэу Алинэрэ Алимрэ. 2013 гъэ
Хьэсэн, зэрыжаIэу, къуажэми жылэми пщIэ зыхуащI цIыху нэсщ. Абы зыдрегъэкIуф жьыми щIэми. Зы лъэныкъуэкIэ — ар нэфIэгуфIэщ, гушыIэ дахи зыхэлъщ, ауэ бын гъэсэным Iуэхур нэсамэ, гумызагъэщ, уеблэмэ, щыткIии щыIэщ.
Хьэсэн и адэ Къасым дзэм щыдашым жиIэгъауэ щытащ: «Адрей сабийхэм си гугъу ящIынущ, ауэ мо гущэм хэлъым сыкъищIэжынукъым». Хьэсэнт абы щыгъуэ гущэм хэлъар. И псэм ищIэ хуэдэт — къигъэзэжакъым абы. Къасым лIыгъэ хэлъу Хэкум папщIэ и псэр итащ. Хьэсэн и анэ Чатибэ сабииплIыр къыхуэнэри, ахэр гугъу ехьу ипIащ, зыхуей хуигъэзащ.
Езы Хьэсэни хьэлэлу илъэс куэдкIэ хуэлэжьащ къэралым. Илъэсищым нэскIэ дзэм къулыкъу щищIэу, Кубэм къыщыхъея кризисым мазийкIэ хэта нэужьщ къыщагъэкIуэжар. ИужькIэ Зеикъуэ дэт сэху къыщыщIах заводым илъэситIкIэ, итIанэ Тырныауз шахтым щылэжьащ. Хьэсэн щысабийми нэхъ къыщыдэкIуэтеями — сыт щыгъуи ехъуапсэрт милицэ фащэм. А хъуэпсапIэр къехъулIащ Мэршэнкъулым — 1965 гъэм Тырныауз ГАИ-м илъэситIкIэ щылэ-жьащ, 1987 гъэ пщIонди милицэм къулыкъу щищIащ. И лэжьыгъэм гумызагъэу икIи жыджэру зэрыбгъэдэтым папщIэ Хьэсэн щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр къыхуагъэфащэрт, КъБАССР-м Къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ и министерствэм къыбгъэдэкI щIыхь тхылъи къратауэ щытащ, дамыгъэ зыбжани иIэщ. Пенсэм кIуами, Хьэсэн и унагъуэм ядоIэпыкъу, къищынэмыщIауэ, Мэршэнкъул лъэпкъым и нэхъыжьхэм ящыщ зыщи, гуауэри гуфIэгъуэри ядигъэпсынщIэу, нэхъыщIэхэм упщIэ кърахьэлIэмэ чэнджэщ яриту, дэхуэ- хам зыщIигъакъуэрэ хуэмыхъухэм я Iуэху дигъэкIыу яхэтщ. «Лъэпкъым гуфIэгъуэ диIэми, гузэвэгъуэ дыхэтми Хьэсэнрэ Лидэрэ сыт щыгъуи къыддаIыгъщ», — къыхужаIэ Мэршэнкъул зэщхьэгъусэхэм.
Хьэсэн сыт щыгъуи къыкъуэтщ и щхьэгъусэр. Лидэ цIыху щабэщ, гумызагъэщ, хабзэ, нэмыс зыхэлъ адыгэ бзылъхугъэщ. Ар къызыхэкIа лъэпкъми хуэфащэщ, зыхыхьами фIыуэ къалъагъу. Гуащэ хуэхъуа Чатибэрэ езымрэ зэгурыIуэу, зэхуэIэфIу зэбгъэдэсащ илъэс 26-кIэ. «Унагъуэр зыхуей дыхуэзэн щхьэкIэ сыдэIэпыкъун,унэм щIэс цIыхухъум зыгуэр дэзгъэпсынщIэн сфIэфIти, лэжьапIэ сыуващ, си гуащэр сабийхэм тхукIэлъыплъащ».
ХьэфIыцIэхэ я пхъум къиухащ КъБКъУ-м и филологие факультетым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэр, ауэ абы ар ирилэжьакъым. 1967 гъэм Зеикъуэ къуажэм тыкуэнтету щыщIидзэри, цIыхум пщIэ къыхуащIу, и цIэр фIыкIэ жаригъэIэу илъэс 30-кIэ а IэнатIэм пэрытащ.
Зэщхьэгъусэхэм щIалищ зэдагъуэтащ. ЩIэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ мыхьэнэшхуэ езыт адыгэ унагъуэм я бынхэр ирагъэджащ. Я щIалэ нэхъыжь Арсен КъБКъУ-м и тхыдэ факультетыр къиухащ, Мэзкуу дэт къэрал университетым юриспруденцэм щыхуеджащ, КъБР-м щыIэ ОВО-м и Налшык къудамэм и унафэщIым и къуэдзэу мэлажьэ. Я щIалэ курыт Аслъэн мэкъумэш академиер къиухащ, хьэрычэтыщIэщ. Я щIалэ нэхъыщIэ Мухьэмэди хабзэхъумэ IэнатIэм и лэжьакIуэщ.
Хьэсэнрэ Лидэрэ насыпыфIэу зыкъалъытэж. Я щIалищри унагъуэ хъужахэщ, къуэрылъху цIыкIухэр яIэщ. Дадэ и дахэмрэ нанэ и IэфIымрэ зэхэзых сабийхэр, шэч хэмылъу, гупцIанэу, гущIэгъу яхэлъу къохъу. Адэшхуэ-анэшхуэхэр щогуфIыкI я къуэрылъхухэм яIэ ехъулIэныгъэхэм. «Ди дежкIэ куэд и уасэщ, ди къуэрылъху цIыкIухэу Азэмэтрэ ФатIимэрэ еджапIэр «5» защIэу къаухауэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм зэрыщIэсым. Адрей ди сабийхэр иджыри школакIуэхэщ, ахэри фIы дыдэу зэреджэм дыщогуфIыкI. ФIыуэ еджэмэ, езыхэм я щхьэ зэрыхуэупсэжыр, гъуэгу захуэ зэрырикIуэнур ягурыдгъаIуэ зэпытщ», — жаIэ абыхэм.
Лидэ и нысэхэм яхуэарэзыщ, къэзылъхуахэм фIыуэ зэрагъэсар наIуэу апхуэдэщ, къызыхыхьа унагъуэм зэрызыдрагъэкIуным, зэ-рызыдащIыным хущIо-къу. Псом я нэхъыщхьэращи, пщIэ зэхуащIу, зэхуэгуапэу къызэдогъуэгурыкIуэ.
Зи гугъу тщIы жьэгу пащхьэм дэлъ зэхущытыкIэм укIэлъыплъа нэужь, къыбгуроIуэ унагъуэ насыпыр къэзышэр шыIэныгъэмрэ зэгурыIуэмрэ зэрыарар. «ЦIыхур цIыху щIыжщ», «ЦIыху зыпI цIыху уасэ хон», жаIэ. А тIур зэхэплъхьэжрэ Мэршэнкъулхэ я унагъуэм епхьэлIэжмэ, быным и гъэсэныр, абы и гугъу цIыхум дахэкIэ ящIыныр адэ-анэм я деж къызэрыщежьэр нахуэ пщохъу. ГъащIэ къызэдэбгъэщIэну ущызэувалIэкIэ, узыIууэ псори зэдэпшэчыфрэ, губжь мафIэм хыумыгъэсхьэжу укъыщызэдекIуэкIыныр Iущыгъэм ящхьэщ. НэхъыжьыфI зиIа унагъуэм япэ итахэм я щапхъэр бынымкIэ бзыпхъэу ягъэлъагъуэурэ цIыху щыпкъэ, уи щхьэ зэпхьэлIэ хъун щIэблэ узыншэ къагъэтэджащ.
Мэршэнкъул Хьэсэнрэ ХьэфIыцIэ Лидэрэ я унагъуэ дахэр нэхъри ефIэкIуэну, я бынхэмрэ абыхэм я быныжхэмрэ я гуфIэгъуэ куэд ялъагъуу иджыри илъэс куэдкIэ узыншэу, гукъеуэншэу зэдэпсэуну дохъуэхъу.
Табыщ Динарэ.
