КъШР
Бзэр тхуэхъумэмэ,
лъэпкъри псэунущ
Ди бзэр адыгэбзэщ, анэм къыддилъхуащ. Сыт хуэдэ лъэпкъ къыхэкIами и къалэнщ езым и хабзэр, и щэнхабзэр, и бзэр ихъумэжыну. Дэри абы дытетщ. ДиIэщ адыгэ хабзэр. Адыгэ хабзэм и лъапсэр адыгагъэращ. Iэдэбыгъэр, цIыхугъэр, нэмысыр, укIытэр, напэр… А фIыгъуэ псори къытхуэзыгъэщIа, тхуэзыхъума ди нэхъыжьыфIхэм фIыщIэшхуэ яхудощI.
Ди бзэр хъумэнымкIэ, абы зегъэужьынымкIэ лэжьыгъэшхуэ ягуэщIауэ зи цIэр дыщэпскIэ ди тхыдэм хатхахэм ящыщщ ПащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Алий, Нэгумэ Шорэ, нэгъуэщI куэди. Адыгэ литературэм абыхэм щызэщIагъэна мафIэр ди гум йопсэ, ди псэр егъэхуабэ. Ноби а мафIэр ужьыхыркъым. ЩIэблэм ар нэхъри зэщIагъаплъэ. Ди гуапэ хъуащ Бемырзэ Зураб, Абидокъуэ Люсанэ, Чэнджэщауэ Артур сымэ литературэм щаIэ ехъулIэныгъэхэр… Бзэ тIэщIэкIыр къэзыубыдыжыну зыхузэфIэкIхэм ящыщщи, Тхьэшхуэм иригъэфIакIуэ, я псалъэр нэгъуэщI лъэпкъхэми нахьэсу, адыгэм ди цIэр фIыкIэ ягъэIуу!
Адыгэбзэр дуней псом нэхъ ныбжьышхуэ щызиIэхэм зэращыщым и щыхьэтщ США-м и Конгрессым и библиотекэм тхыдэшхуэ зиIэ лъэпкъыу къыщагъэлъэгъуа 32-м я япэ сатырхэм адыгэр зэрахэтыр!
«НэгъуэщI лъэпкъым и бзэр илъэситI-щыкIэ зэзгъэцIыхуфынущ, ауэ си бзэр сыпсэухукIэ зэзгъэщIэн хуейщ», — жиIэгъащ венгр еджагъэшхуэ Месарош. Мис а псалъэ пэжхэм адыгэхэри дытетыпхъэщ, дгъэзэщIапхъэщ.
Дэтхэнэ зы цIыхуми и бзэр ищIэжын хуейщ. Аращ адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм ящыщ ЩоджэнцIыкIу Алий «Зи бзэр зымыдж адыгэ сабий щыIэн хуейкъым», — жиIэу щIитхыгъар.
Ди еджапIэр къапщтэмэ, апхуэдэ гуныкъуэгъуэ диIэкъым. Щапхъэ къэсхьынщи, 5 — 6-нэ классхэм еджакIуэ цIыкIуитI (Куэбл Саидэрэ Тохъутэмыщхэ Даянэрэ) хэсщ, пэщIэдзэ классхэм бзэр щамыджауэ. Апхуэдэу щытми, ахэр егугъуу яужь итщ я анэдэлъхубзэр зрагъэщIэным.
КъищынэмыщIауэ, лъэпкъыбзэр хъумэным хуэгъэзауэ Iуэхугъуэ зэхуэмыдэхэр еджапIэм зэпымыууэ щыдогъэкIуэкI. Апхуэдэ зыуэ, Анэдэлъхубзэхэм я махуэм хуэкIуэу «Бзэрабзэ, си адыгэбзэ» зэпеуэр едгъэкIуэкIащ. Абдеж гухэхъуэу усэ къыщеджащ Хьэжмусэ Айнэ, Алътэдокъуэхэ Имран, Iэсидэ, Утемыщхэ Миланэ, Амалие, АйкIэпщ Элинэ, Къэбэрдей Iэдэм, Къардэн Идар, Ашэбокъуэ Данэ сымэ. Мы еджакIуэхэр «Родные языки России» Урысейпсо акцэми хэтащ, сертификатхэмрэ медалхэмрэ къыхуагъэхьыжащ.
УрысыбзэкIэ фIэкIа мыпсалъэ адыгэ куэдым уахуозэ. Ар ди жагъуэ мыхъуу къанэркъым.
Исландие къэралыгъуэм унафэ щхьэхуэ къыщащтащ хамэбзэхэм къыхэкIа псалъэхэр я бзэм хамыгъэхьэну. А унафэм щIэтурэ, мы зэманым Исландием я бзэр дунейм щынэхъ къабзэ дыдэу къызэтенауэ къалъытэ. Мыбы дэри дегупсысыпхъэщ.
Ди лъэпкъым и анэбзэр — адыгэбзэр мыкIуэдыжыным теухуащ адыгэм, адыгэбзэм зи гур хуэузу псэуа усакIуэ щэджащэ Бемырзэ Мухьэдин и тхыгъэхэр. ИкIи зэпеуэхэм, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэм абы и цIэр куэдрэ къыдоIуэ:
«ЗэгъащIэ: зи бзэр зыфIэкIуэдым
И анэр хуэдэщ фIэкIуэдам».
Мы дунейм анэм нэхърэ нэхъ лъапIэ щыIэкъым. Бзэр анэм зэрепхар, ар зэрыналкъутналмэсыр зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым.
ТекIуэныгъэм и Илъэс 75-м теухуауэ усэ къеджэнымкIэ онлайн-зэпеуэм дыхэтащ. Ашэбокъуэ Данэ (Бемырзэ М. и усэ «Зауэм теухуа балладэ»), Утемыщ Амалие (Къагъырмэс Б. — «ЗауэлIым и псылъэ»), Алътэдокъуэ Iэсидэ (Жантемыр М. — «Уахътыншэ полк»), Утемыщ Миланэ (Гъуэщокъуэ Хъу. — «ТекIуэныгъэм и махуэ»), Къанкъуэщ Даринэ сымэ гум хыхьэу къеджащ. Москва къалэм къикIыу фIыщIэ тхылъхэр къаIэрыхьэжащ.
«Урысей зэкъуэт» партым и хэгъэгу къудамэм и лIыкIуэхэр ди гъусэу «ТекIуэныгъэм и Махуэ» диктантыр ттхащ. Ар нэхъыфIу зыхузэфIэкIа нэрыбгибгъум фIыщIэ тхылъхэр къратыжащ…
ЕгъэджакIуэри адэ-анэхэри ищхьэкIэ зи гугъу щысщIа Iуэхухэм дыщымыгуфIыкIыу къанэркъым. Сэ къызбгъэдэкIыу, анэ-адэ куэдым фIыщIэ яхузощI сабийр егъэджэнымкIэ, гъэсэныгъэ нэс хэлъынымкIэ дэIэпыкъуэгъу къызэрытхуэхъум папщIэ.
Къапщтэмэ, Эрсакон школым и цIэр фIыкIэ жрагъэIэ ныбжьыщIэ куэдым. Ди еджапIэм щIэдгъэкIауэ Москва, Ставрополь, Мейкъуапэ еджапIэ нэхъыщхьэхэр къыщаухри, а къалэхэм къагъэнэжауэ щылажьэр куэд мэхъу. Сыт хуэдэу адыгэбзэр ягъэшэрыуэрэ абыхэм: Къадыр Александрэ, Дыщ Залинэ, Чырбыж Альбинэ, нэгъуэщIхэми.
Къэбэрдей Алинэ-щэ! Район, республикэ зэпеуэхэм, олимпиадэхэм япэ увыпIэхэр дапщэрэ къыщихьу щыта абы! Газетми телевиденэми мызэ-мытIэу щагъэлъэпIащ ар. Хуабжьу гу къабзэ, адыгэпсэ зиIэщ.
Апхуэдэщ Ашэбокъуэхэ Дианэ (Ставрополь дэт медицинэ институтым щоджэ), Динэ, Данэ сымэ. Мы пщащэхэми адыгэбзэр фIыуэ ялъагъуу, сыт хуэдэ Iуэхугъуэми жыджэру хэту щытащ. Ар сыт и уасэ?!
Адыгэ хабзэр, адыгэбзэр фIыгъуэу щыIэм я лъабжьэщ. Псалъэ Iущ, шэрыуэ куэд диIэщ нэмысым, хабзэм, бзэм, акъылым ятеухуауэ. «Бзэ зимыIэж лъэпкъыр лъэпкъыжкъым» жыхуиIэри абы щыщщ.
ЩIыхь зиIэ ди егъэджакIуэфIхэр, фIы куэдкIэ дызыщыгугъ ди еджакIуэхэр щыдиIэкIэ, ди фIэщ мэхъу адыгэбзэр дунейм зэрыщыIунур. Адыгэ лъэпкъыр ефIэкIуэну, ди бзэ дахэу пшынэбзэу гур зэщIэзыIэтэр нэхъри нэхъ лъэщу дунейм куэдрэ тетыну догугъэ! Тхьэм къытхузэпищэ! Бзэр мыкIуэдмэ, лъэпкъри псэунщ!
НАРТБИЙ Хужьэ,
Эрсакон къуажэм дэт школым адыгэбзэмкIэ и егъэджакIуэ, е
гъэджэныгъэм и отличник, и IэщIагъэмкIэ нагъыщэ нэхъыщхьэ зиIэ.
Дэри куэд дэлъытащ
ХэткIи нэрылъагъущ бзэ щхьэхуэхэр дунейм щытепщэ, лъэпкъ цIыкIухэм яйр кIуэ пэтми нэхъ дэдзыха зэрыхъур. Уеблэмэ иужьрей зэманым а Iуэхур псынщIэ дыдэу йокIуэкI. Лъэпкъыбзэхэр джыным теухуауэ 2018 гъэм къэралым къищта Унафэм къыдэкIуэу, дэтхэнэми лъэпкъыбзэу езым иджыныр къыхихыжынымкIэ хуитыныгъэ иIэ зэрыхъуар лъэпкъ Iуэхум емыгупсыс цIыху куэдым къагъэсэбэп. КъызыхэкIа лъэпкъым и бзэр IэщIыб ящIри, я сабийхэм нэгъуэщIыбзэхэр ирагъэдж.
Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм апхуэдэ щытыкIэр щынэрылъагъущ. Къапщтэмэ, мы еджэгъуэ илъэсым Черкесск къалэм дэт еджапIэхэм адыгэбзэр сабий 2361-м щадж. Арами, адыгэбзэм и пIэкIэ урысыбзэр къыхахащ еджакIуи 158-м. Хьэбэз районми зи лъэпкъыбзэр зыджыну хуэмейхэм я лъэIу тхылъ 39-рэ щыIэщ. Зэхэту къапщтэмэ, районым и еджапIэхэм мы зэманым сабий 3160-м адыгэбзэр щадж. Адыгэ-Хьэблэ районым адыгэбзэ дерсхэм еджакIуэ 588-рэ макIуэ. Мы гъэм а районым щыIэкъым зи анэдэлъхубзэр Iумпэм зыщIа …
Районхэм егъэджэныгъэмкIэ я къудамэхэм я унафэщIхэм къыхагъэщ щIэблэм я лъэпкъыбзэхэр егъэщIэнымкIэ адэ-анэхэми егъэджакIуэхэми лэжьыгъэшхуэ зэрыдрагъэкIуэкIыр. Адыгэ Хасэм и лIыкIуэхэри а Iуэхум холIыфIыхь. Ауэ гу зылъытапхъэ куэд иджыри къонэ…
КъШР-м лъэпкъыбзэр джыным теухуауэ щыIэ щытыкIэр къызэрыщыхъумкIэ, бзэр хъумэным хуэунэтIауэ щыIэ IэмалхэмкIэ иджыблагъэ къыддэгуэшащ филологие щIэныгъэхэм я кандидат, Къэрэшей-Шэрджэсым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и щIэныгъэлI нэхъыжь, Алиев Умар и цIэр зезыхьэ КъШКъУ-м и профессор, КъШР-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ лэжьакIуэ Иуан Зэуал:
— КъыдгуроIуэ сыт хуэдэ бзэри хъума хъун, абы зиужьын папщIэ Iуэхугъуэ зыбжанэ щыIэн зэрыхуейр. Абыхэм я нэхъыщхьэщ лъэпкъым и гъащIэм щыщ сыт хуэдэ Iыхьэми бзэр «щылэжьэныр»: унагъуэми, еджапIэхэми, къэрал къулыкъухэми, бэдаущ-политикэ Iуэхухэми, щIэныгъэми. Апхуэдэу щыщыткIэ, дэ дызыхущIэкъупхъэр адыгэбзэр щызекIуэн Iуэху нэхъыбэ зехьэнырщ, IуэхущIапIэхэр къызэгъэпэщынырщ.
Ди жагъуэ зэрыхъущи, дыкъэзыухъуреихь дунейм адыгэбзэри адрей лъэпкъыбзэхэри щызу къыщызэдагъэсэбэп Iуэхугъуэхэм дрихьэлIэркъым. Дуней псом къыщекIуэкI «глобализацэмрэ» лъэпкъыбзэхэм заужьыным пэщIэуэу къащтэ хабзэхэмрэ зэхыхьэжмэ — абы лъэпкъыбзэхэр мыкIуэдыжу зэрыпэщIэтыну Iэмал къыхуэгъуэтыгъуейщ. ХэкIыпIэу щыIэр зыщ — а бзэм ирипсалъэ лъэпкъым езым зыхуигъэувыжын хуейщ и щIэблэр лъэпкъыпсэу, хэкупсэу, и бзэм ирипагэу игъэсэнымкIэ къалэныр. Ар псоми ди зэхуэдэ пщэрылъщ: унагъуэми, еджапIэхэми, сабий IыгъыпIэхэми. Уеблэмэ гъэувыпхъэт хабзэ: зи анэдэлъхубзэм иримыпсалъэм нэмыплъ етыныр, гъэукIытэныр. Жэуаплыныгъэ ин яхьыпхъэщ еджапIэхэм я унафэщIхэм: анэдэлъхубзэм хухэха дерсхэм гулъытэ хуащIу, я нэIэм щIагъэтын хуейщ.
УнафэщIым куэд елъытащ. Псалъэм папщIэ, Къэрэшей-Шэрджэс къэрал университетым и ректор Узденов ТаусулътIан и жэрдэмкIэ гъэунэхуныгъэ щIыкIэм тету къызэгъэпэщауэ йокIуэкI зы проект: университетым и лэжьакIуэхэу зи анэдэлъхубзэм хуиту ирипсалъэхэм я лэжьапщIэм хэгъэхъуэныр, къэрал мылъкум емылъытауэ, университетым езым къилэжьа ахъшэм къыхэкIыу. Езым и анэдэлъхубзэм нэмыщI, нэгъуэщI лъэпкъым и бзэмрэ щэнхабзэмрэ зэзыгъащIэм и улахуэм (стимулирущие) хуэдитIкIэ хагъахъуэ. Абы нэмыщI, филологиемкIэ институтым лъэпкъыбзэхэм хуеджэну щIыхьэхэм я стипендиер адрей студентхэм яйм нэхърэ хуэдищкIэ нэхъыбэу ярет. Бзэхэр лэжьэн папщIэ университетым и мылъкукIэ къыдегъэкI лъэпкъиплIым я бзэхэмкIэ журналхэр — адыгэбзэкIэ «Хэку», къэрэшеибзэкIэ «Тау аязы» («Къурш жьыбгъэ), абазэбзэкIэ «Абазашта адзыхьква» («Абазаштэм и псынэхэр»), нэгъуеибзэкIэ «Саьвле» («Бзий»). Дэтхэнэрейри къыдэкIащ бжыгъэкIэ 300 хъууэ. ЛъэпкъиплIми я бзэхэмрэ щэнхабзэмрэ я купсэхэр мэлажьэ. А псори ректорми университетым и егъэджакIуэхэми щIащIэр лъэпкъыбзэхэм я пщIэр къаIэтыжын, еджакIуэхэм гулъытэ хуащIын папщIэщ.
ГъэщIэгъуэныр аракъэ: адыгэбзэр джынымкIэ, адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ, къэхутакIуэ IэщIагъэ зэгъэгъуэтынымкIэ зы лъэпощхьэпо нобэр къыздэсым димыIа пэтрэ зи гугъу сщIа университетым адыгэбзэр щадж и къудамэм илъэс къэс цIыхуитху-хы къащтэну хуитщи, ари тхуригъэкъуркъым. АтIэ, Тыркум адыгэхэм зэгуэрми къэрал дэIэпыкъуныгъэ яIэу я бзэр щаджакъым, щаджынуи хуиту щытакъым, уеблэмэ адыгэбзэм и Iуэху къезыхьэжьэхэр тутнакъ ящIу щыщыта зэмани щыIащ. Абы кърикIуаращи, а къэралым адыгэбзэр щыкIуэдыжыным нэсащ. Къайсэр къалэм дэт Эрджиес университетым адыгэбзэмрэ щэнхабзэмкIэ къудамэ 2018 гъэм къыщызэIуахащи, илъэс къэс еджакIуэ 30 хуэдиз абы щIотIысхьэ. Апхуэдэ къабзэу, Истамбыл и гъунэгъуу щыIэ Дюзджэ къалэм дэт университетым 2013 гъэм къыщыщIэдзауэ кIахэбзэмрэ (адыгеибзэмрэ) щэнхабзэмкIэ къудамэ щолажьэ. Абыхэми апхуэдиз еджакIуэ яIэщ. АтIэ, дэри ди щхьэ мыгъуагъэ хуэтхьыжу зыкъэтщIэжын папщIэ, Тыркумрэ нэгъуэщI къэралхэмрэ адыгэбзэр къызэрыхута щытыкIэм ди анэдэлъхубзэр ди хуэмыхуагъкIэ идгъэувэн хуей? Иджыпсту дымыгъэхьэзыр егъэджакIуэхэр итIанэ дгъуэтыжыну хьэмэрэ дипломхэр гъунэжу зэзыгъэпэщ а юристхэмрэ экономистхэмрэ щIэблэр адыгэбзэм хурагъэджэну?
Иджыпсту адыгэбзэм еджапIэхэм щыхухах сыхьэт бжыгъэр дауэ ямыгъэмэщIами, абы лъэкIыныгъэ къыдет ди щIэблэм адыгэбзэр едгъэджыну. Абы хэлъхьэж егъэджакIуэ гумызагъэхэм я Iэзагъыр, адэ-анэхэм я гулъытэр, мы Iуэхум хуэлажьэ дэтхэнэми и гулъытэр. Мис ахэращ лъэкIыныгъэу, хэкIыпIэу диIэри, зызэщIэдвгъэгъакъуэ!
БОРЭНЫКЪУЭ Мадинэ.
ГугъапIэ нэхъыщхьэ
Курыт еджапIэхэм щекIуэкI дерсхэм, ахэр къызэрызэгъэпэщам уахэплъэмэ, анэдэлъхубзэмкIэ езыгъаджэхэм нэхърэ нэхъ гугъу ехь яхэту къыщIэкIынкъым. Ар къызыхэкIыр абы нобэ гулъытэу хуащIыр мащIэщи аращ. ТхылъхэмкIэ къызэрызэгъэпэщамкIи, абы хухах сыхьэт бжыгъэмкIи Iуэхур зыIутыр къыбгуроIуэ. «Хэт хуэныкъуэнур анэдэлъхубзэм?» «Абы и пIэкIэ хьисэпым, урысыбзэм гулъытэ хуащIмэ нэхъыфIщ» псалъэмакъхэр ди щыпэзэхэхкъым. Псом хуэмыдэу къалэ еджапIэхэм а щытыкIэр щынэхъ хьэлъэщ. Арами, щыIэщ егъэджакIуэ, апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм емызэгъхэр, и дерсым пщIэ къыхуащIын папщIэ лъэкI къэзымыгъанэхэр. Черкесск къалэм дэт 11-нэ егъэджэныгъэ купсэм адыгэбзэмкIэ щезыгъаджэ ХъытIу Айшэти абыхэм ящыщщ.
Черкесск къалэм дэт, Хьэбэч Умар и цIэр зезыхьэ педагогикэ училищэр 2001 гъэм къиуха нэужь, Айшэт и лэжьыгъэр щиублащ республикэм и къалащхьэм дэт 5-нэ курыт еджапIэм. ИлъэситхукIэ абы гъэсакIуэу щылэжьащ.
А зэманым къриубыдэу Къэрэшей-Шэрджэс къэрал педагогикэ институтыр заочнэу къиухыжри, Черкесск къалэм дэт, Лэтокъуэ Гуащэнагъуэ и цIэр зезыхьэ школ-интернатым тхыдэмкIэ егъэджакIуэу щылэжьащ.
2012 гъэм къыщыщIэдзауэ нобэр къыздэсым и гуащIэр хелъхьэ адыгэбзэр хъумэным, ныбжьыщIэхэр абы дегъэхьэхыным.
— Пэжыр жыпIэмэ, адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэу пIалъэкIэ сылэжьэну арат си мурадар. Ауэ кIуэ пэтми мы Iуэхум сыхилъэсащ. ЛъэпкъымкIэ жэуаплыныгъэ зэрысхьыр зыхэсщIэу, сэ къызэлъытауэ схузэфIэкIыр слэжьыным сыпылъщ, — жеIэ егъэджакIуэм.
Мы зэманым Айшэт щылажьэ школым адыгэбзэр ныбжьыщIи 135-м щадж. ЕгъэджакIуэм иригушхуэу къыхегъэщ я бзэр яджыну хуэмейуэ лъэIу тхылъ еджапIэм щIэзылъхьа адыгэхэм мы гъэм къазэрыхэмыкIар.
— Ди жагъуэ зэрыхъущи, бзэр зыщIэу еджапIэм къакIуэр мащIэщ. Классым нэрыбгитI-щы къыхэкIмэ аращ. Апхуэдэу щытми, иджыпсту гу лъызотэ сабийхэр лъэпкъыпсэу къызэрытэджым. «Сэ сыадыгэщ, бзэр сымыщIэми, зэзгъэщIэнкъэ!» — жызыIэ сабийхэм куэду срохьэлIэ. Ари IуэхуфIу къызолъытэ. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэ зиIэ адэ-анэхэри мащIэкъым. Ауэ мы Iуэхум еджапIэм и закъуэ къарукIэ упэлъэщынукъым. Сабийр щыцIыкIу дыдэм къыщегъэжьауэ анэдэлъхубзэр къимыгъэсэбэпмэ, ар иужькIэ хамэбзэм хуэдэу ебгъэцIыхужыну къыпхудохуэ. Мыбдеж къыхэгъэщыпхъэщ дызэрылажьэ программэри зэрыхьэлъэр. Ар ятегъэпсыхьакъым къалэм щыпсэу, бзэр зымыщIэххэ сабийхэм. Программэр зыхуэгъэзар бзэр зыщIэхэм я щIэныгъэм адэкIэ хагъэхъуэнырщ. Къалэ школхэм папщIэ программэ щхьэхуэ дызэрыхуейр адыгэбзэмкIэ езыгъаджэхэм мызэ-мытIэу зэIущIэхэм къыщытIэтащ. Ауэ, абы иджыри къэс зыри кърикIуакъым, — и гукъеуэхэмкIэ къыддогуашэ Айшэт.
Iуэхур гугъусыгъу зыщIщ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ тхылъ фондыр зэрымыщIагъуэри. Ахэр еджапIэм ирикъуу ягъуэт пэтми, куэдыр жьы дыдэ хъуащ, ярытри зэхъуэкIын зэрыхуейрэ куэд щIащ. Илъэс кIуам цIыкIухэм къаIэрыхьа тхылъыщIэхэр сабийхэмкIэ гъэщIэгъуэну, еджэгъуафIэу къелъытэ ХъытIум.
— НыбжьыщIэхэм я гулъытэр къэбубыдыныр Iуэху тыншкъым. Сабийхэм зыхаубыдэр, зыхащIэр яфIэгъэщIэгъуэнырщ. Абы папщIэ класс нэхъыщIэхэм къыщыдгъэсэбэпыну адыгэбзэмкIэ зэдзэкIауэ щыIэ мультфильмхэми дыхоплъэ. Абы щытлъэгъуар зэпкърыдохыж. Япэ классым къакIуэхэм хьэрфхэр ядгъэцIыхунымкIэ сэбэпышхуэ къытхуохъу Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и адыгэбзэ къудамэм и доцент Абазэ Албэч къызэригъэпэща приложенэр. Абдеж, джэгукIэ щIыкIэм иту, хьэрфхэм нэIуасэ ухуащI мультфильмым хэт лIыхъужьхэм. Къытхуэщхьэпащ Адыгэ Хасэм еджапIэу хъуам къытхуигуэша, плъыфэ зэхуэмыдэу зэхэлъ Хьэрфылъэхэри. Класс нэхъыжьхэм щIэсхэм яфIэгъэщIэгъуэн хъур адыгэхэм я хабзэм, тхыдэм ехьэлIа хъыбархэращ. Абыхэм дыкъоджэ, урысыбзэкIэ зыдодзэкI, и мыхьэнэм дытопсэлъыхьыж, — жеIэ егъэджакIуэм.
НыбжьыщIэхэр бзэм дебгъэхьэхынымкIэ, лъэпкъ хабзэхэм нэIуасэ хуэпщIынымкIэ IэмалыфIщ ахэр зыхэту ирагъэкIуэкI дауэдапщэхэри. ХъытIу Айшэт и гъэсэнхэр жыджэру холэжьыхь еджапIэми, къалэми, хэгъэгуми бзэм ехьэлIауэ щрагъэкIуэкI фестивалхэм. Усэ къеджэнымкIэ зэпеуэхэм илъэс къэс зыкъыщагъэлъагъуэ, япэ увыпIэхэри зыIэрагъэхьэ.
ЕгъэджакIуэм и лэжьыгъэм хуиIэ бгъэдыхьэкIэм теухуауэ куэд къыбжеIэ ар щылажьэ пэшыр къызэрызэгъэпэщам. Айшэт зэрыжиIэмкIэ, езыр мы школым къэмыув щIыкIэ адыгэбзэм класс хуит, нэху хухахауэ щытащ, еджапIэм и залышхуэм къыпахукIри. Абы хэлIыфIыхьауэ щытащ лъэпкъ Iуэхум хэт цIыхухэр. Классым ущрохьэлIэ адыгэбзэм, литературэм яхьэлIа хъыбар гъэщIэгъуэнхэр зэрыт теплъэгъуэхэм. Ахэр псори езы егъэджакIуэхэм я жэрдэмкIэ, я гуащIэкIэ къызэрагъэпэщащ.
Адыгэбзэр щадж классыр егъэщIэращIэ лъэпкъхэм я музей плIанэпэм, лъэпкъыбзэхэмкIэ егъэджакIуэхэм къызэрагъэпэщам. Абы щIэлъ хьэпшыпхэр еджапIэм щылажьэхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ къызэхуахьэсащ. Хьэпшыпхэм я цIэхэр лъэпкъитхум я бзэкIэ тедзэжауэ щытщи, хэти зыщигъэгъуэзэфынущ ар зищIысым. Ижь-ижьыж лъандэрэ кавказ лъэпкъхэм къадэгъуэгурыкIуа хьэпшыпхэм хуэсакъыу зэрахьэ, я лэжьыгъэми купщIафIэу къыщагъэсэбэп.
— Музейр адыгэбзэмкIэ классым къыщызэрагъэпэщами, ар лъэпкъ псоми зэдайщ. Абы щIэлъ мылъкум зэрыхэдгъэхъуэным, тэмэму зэрызетхьэным дыпылъщ. ИкIи зэныкъуэкъу гуэри дяку къыдэмыхъуэу, дызэгурыIуэу дызэдолажьэ. Къапщтэмэ, псоми длэжьыр зы Iуэхущ — лъэпкъыбзэр тхъумэнырщ, — жеIэ егъэджакIуэм.
Мы IэщIагъэ мытыншым игурэ и псэрэ етауэ бгъэдэт егъэджакIуэм и фIэщ мэхъу икIи мэгугъэ лъэпкъыбзэхэм яхуэфащэ гулъытэ ягъуэтыжыну. Черкесск къалэм щыщ бзылъхугъэ балигъым абы иджыблагъэ зыкъыхуигъэзащ, адыгэбзэмкIэ псэлъэным хуигъэсэну къелъэIуу, онлайн щытыкIэм иту зыдигъэлэжьэну хуейуэ.
— Я унагъуэр щIыпIэ жыжьэм Iэпхъуауэ щытауэ, иджы Черкесск къэкIуэжа бзылъхугъэщ ар. И анэдэлъхубзэр IэщIыб зэрыхъуар фIэемыкIуу, ар зригъэщIэжыным яужь ихьащ. Мис мыпхуэдэ бгъэдыхьэкIэхэм си фIэщ ящI ди лъэпкъыбзэр къызэрызэтенэнур, дяпэкIэ фIы и лъэныкъуэкIэ зэрызихъуэжынур, — жеIэ егъэджакIуэ щыпкъэм.
Ар хэти ди гугъапIэ нэхъыщхьэщ…
БОРЭНЫКЪУЭ Мадинэ.
ДымыкIуэдыжын папщIэ уэ сыт пщIэр?
Дунейпсо глобализацэм хэзэрыхьыжурэ лъэпкъ цIыкIухэм я бзэр кIуэдыжынымкIэ шынагъуэ зэрыщыIэм ехьэлIа псалъэмакъхэр иужьрей зэманым зэпыуркъым. Абы хэту адыгэбзэри зэрытIэщIэхум иригузавэу лъэпкъ Iуэхум пыщIа жылагъуэ организацэхэри, щIэныгъэрылажьэхэри, егъэджакIуэхэри абы топсэлъыхь, газет тхыгъэхэми, телевиденэ, радио нэтынхэми къыхощ а гуныкъуэгъуэр.
Къапщтэмэ, псоми къыдгуроIуэ анэм къыддилъхуа бзэр тхъумэн зэрыхуейр, ар тIурымылъыжмэ, лъэпкъри абы дэкIуэдынкIэ шынагъуэ зэрыщыIэр. АтIэ, дэтхэнэри девгъэгупсыс: бзэр хъумэнымкIэ, ар къытщIэхъуэ щIэблэм я деж нэтхьэсынымкIэ сыт длэжьыфыр?
А упщIэм жэуап хуэхъуу жыпIэ хъунущ хамэщIым щыпсэу зы адыгэ унагъуэм и щапхъэр. США-м и Иллинойс штатым хыхьэ Чикагэ къалэм дэс Емышхэ я унагъуэр къызыхэкIа лъэпкъым ирибжьыфIэ, ар дунейм темыкIуэдыкIыжыным хущIэкъу, бзэр ефIэкIуэным щIэхъуэпсхэм ящыщщ. ИкIи а хъуэпсапIэхэр нэрылъагъу ящыхъун папщIэ езыхэм я къару къихьыр ящIэну псалъэ зратыжащ. Нэхъыщхьэр аращи, я быным анэдэлъхубзэр яIурылъу къагъэтэдж.
Псори дызэпызыщIэ Интернетым и фIыгъэщ а унагъуэм и махуэхэр зэригъакIуэм дыкIэлъыплъыф зэрыхъуари. Тлъагъур тфIэгъэщIэгъуэну мурад тщIащ нэхъ гъунэгъуу адыгэ унагъуэм нэIуасэ зэхуэтщIыну.
Унагъуэм и
къежьапIэр
Налшык къалэм щыпсэу Маргаритэрэ Америкэм и Нью-Джерси штатым щыпсэу Емыш Жантирэ унагъуэ зэрызэдащIам дыхэмыхьэ щIыкIэ, ахэр къызыхэкIа лIакъуэхэмкIэ къыщIэддзэнщ.
Маргаритэ и лъапсэр жылэкIэ Тэрч районым хыхьэ Курп Ищхъэрэ къуажэм къыщожьэ. Ауэ унагъуэр щыпсэуар Налшык «журт колонкэкIэ» еджэу иIа хьэблэ цIыкIурщ. А зэманым абы журтхэр щыпсэурт, нэгъуэщI лъэпкъ яхэмысу (иджыпсту нэхъыбэр къэбэрдейрэ балъкъэррэ хъужащ).
Шэч хэмылъу, еджапIэри абыхэм ятегъэпсыхьат, анэдэлъхубзэу абдеж щрагъэджри а бзэрат. ИкIи, адыгэ унагъуэ закъуэм къащIэхъуа сабийхэр я анэдэлъхубзэкIэ зэпсэлъэн яIэтэкъым. Ар къызэрамыгъэсэбэпым иригузавэ хъуа, Маргаритэ и адэм унафэ ищIауэ щытащ еджапIэм зэпсэлъэн щамыIэми, унагъуэм адыгэбзэкIэ фIэкIа щымыпсэлъэну. ИкIи абы текIакъым. Маргарити и шыпхъухэри адыгэбзэр яIурылъу къэтэджащ…
Жанти Калифорние штатым къыщыхъуащ. И адэ-анэр Щамым (Сирием) щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм ящыщщ. Щамымрэ Израилымрэ щызэпэщIэува зэманым нэщIэбжьэ куэдым хэплъащ. Абы щыгъуэм Жанти и анэм и унагъуэм зиIэтри, Америкэм Iэпхъуащ. И адэри а къэралым лэжьапIэ лъыхъуэу кIуауэ, абдеж щызэIущIэри, унагъуэ зэдащIащ. Къуищ къахуэхъуа нэужь, Нью-Джерси Iэпхъуащ, абыкIэ адыгэхэр нэхъ куэду зэрыщыпсэум, зэрызэрыIыгъым къыхэкIыу…
Жантирэ Маргаритэрэ ИнтернеткIэ нэIуасэ зэхуэхъури, 2012 гъэм я насыпыр зэпащIауэ щытащ. Ар абыхэмкIэ къызэрыкIуэ лъэбакъуэтэкъым. Япэрауэ, зэпэжыжьэт. ЗэрызэрыцIыхури куэд щIатэкъым. Жанти зэ унагъуэ иIагъэххэу зэрыщытми бзылъхугъэр къызэтригъэувыIэрт. Ауэ, гукIэ гъунэгъу зэхуэхъуа ныбжьыщIэхэр тегушхуэри зы защIащ.
— Балигъ сыхъуа нэужь, сэ къэралыгъуэ зэхуэмыдэхэм зыгъэпсэхуакIуэ, зыплъыхьакIуэ сыкIуэныр сыдэзыхьэх Iуэхугъуэхэм я нэхъыщхьэ хъуащ. Апхуэдэу, си ныбжьэгъу пщащэхэм срагъусэу хамэ щIыналъэ зыбжанэм сыщыIат. Инджылызыбзэми фIыуэ сыщыгъуазэт. ИнтернеткIэ дызэпсалъэ ди хэкуэгъухэм ящыщт Жанти. Апхуэдэу, Америкэм зыплъыхьакIуэ, бзэм нэхъри дыхэгъуэзэну дыкIуауэ, Жанти зыщыпсэу къалэм дыщыIэу къыщIэкIащ. Ар си щхьэгъусэ хъунуи сегупсысыххэртэкъым. Абы сыщыIэу къыщищIэм я деж сригъэблэгъащ, Хэкум къикIа и ныбжьэгъур и унагъуэм нэIуасэ хуищIын мурадкIэ. Унагъуэр къызэрыспежьар, сызэрагъэхьэщIар, шэч хэмылъу, си гум къинэжащ, — жеIэ Маргаритэ.
Абы и ужькIэ куэд дэмыкIыу, Налшыки Нью-Джерси хьэгъуэлIыгъуэхэр щызэфIагъэкIри, зэдэпсэун щIадзащ.
Адыгэ Хасэмрэ адыгэбзэмрэ
Хамэ къэралым псэун щыщыщIидзам Маргаритэ гукъинэж щыхъуахэм ящыщщ Нью-Джерси щызэхэт Адыгэ Хасэр. Абы зэрешалIэ а Iэхэлъахэм адыгэу щыпсэур. Къапщтэмэ, ар езы адыгэхэм я къарукIэ, я мылъкукIэ, я гупсысэкIэ къызэрагъэпэща щэнхабзэ, динырыгъуазэ Купсэшхуэщ. Жанти и адэ-анэри абы щылажьэу щытащ. Езы Жанти нобэр къыздэсым абы хэтщ, лъэпкъ Iуэхур ипэкIэ зэригъэкIуэтэн Iэмалхэр, жэрдэмхэр яхилъхьэу. Мы купсэм деж адыгэбзэм щрагъаджэ, адыгэ къафэм, хэдыкIыным, адыгэхэм къадэгъуэгурыкIуэ нэгъуэщI Iуэхухэм хуагъасэ.
— Пэжыр жыпIэнумэ, дысабииху ди адэм адыгэбзэкIэ фIэкIа димыгъэпсэлъами, Налшык къалэм дыIэпхъуа нэужь, инэхъыбэм къэдгъэсэбэпыр урысыбзэрат. Ауэ хамэщIым анэдэлъхубзэм и уасэр къыщызгурыIуащ, икъукIэ зыхэсщIащ. Хасэм дыщыщызэхуэзэкIэ, си анэдэлъхубзэм гукъыдэж къысхилъхьэу къэзгъэсэбэпырт. Инджылызыбзэр нэгъэсауэ зэрызмыщIэри зыкIи зэран къысхуэхъуртэкъым. ЗгъэщIагъуэрт Хэкужьым щымыпсэуа адыгэхэм бзэр къабзэу къызэрагъэсэбэпыр. Си псэлъэгъу нэхъыжьхэм бзэр хуабжьу фIыуэ ягъэшэрыуэ. Ауэ, зи ныбжьыр илъэс 30 — 40-м итхэм гугъу ехьу ар къызэрагъэсэбэпым гу лъызотэ. Жагъуэ зэрысщыхъущи, ныбжьыщIэхэм ящыщу адыгэбзэр зыщIэр зырызыххэщ, — жеIэ Маргаритэ.
Анэдэлъхубзэм къызэрыхуэушыжар
— Си щхьэгъусэм и адэ-анэр адыгэбзэкIэ фIэкIа зэпсалъэртэкъым икIи бзэр джыным гулъытэ хэха хуэщIын хуейуэ къалъытакъым зэи. Унагъуэм щрипсэлъамэ, я бынхэми Iэмал имыIэу яцIыхужыну арат зэрагугъэр. Ауэ, дунейм нэхъыбэу къыщагъэсэбэп бзэм, интернет-телевиденэри хыхьэжри, си щхьэгъусэм и анэдэлъхубзэр IэщIэхужащ, — къыддогуашэ Маргаритэ.
Анэдэлъхубзэм и мыхьэнэр щIалэм щызыхищIар балигъ хъуа нэужьщ икIи и ныбжьыр илъэс 30-м иту къалэн нэхъыщхьэу зыхуигъэувыжащ адыгэбзэр зригъэщIэжыныр. Ар къызэрехъулIэн Iэмалхэр къилъыхъуэу хуежьащ: хьэрфхэр къритхыкIырт, къызэрапсэлъыр игъэбелджылыт. Апхуэдэурэ езым ищI тхыгъэхэр зэхуихьэсурэ и псалъалъи къызэригъэпэщыжащ. Абдеж къыгурыIуащ адыгэбзэр джыным ехьэлIауэ интернетым щыбгъуэтынур зэрымащIэр, бзэр зымыщIэхэм ятегъэпсыхьа тхылъ щIагъуи зэрыщымыIэр. Анэдэлъхубзэр пIурылъу укъэмытэджамэ, ар зэбгъэ- щIэжыныр зэримыгугъауэ гугъуу къыщIэкIащ.
Арати, Маргаритэ щхьэгъусэ къыхуэхъуа нэужь, «СынолъэIу, ди бынхэм сэ стелъа бэлыхьым хуэдиз ятумылъхьэу, къызэрыхъуу, анэдэлъхубзэр яIурылъхьэ. ИужькIэ, балигъ хъумэ, езыхэм зэхагъэкIыжынщ а бзэм хуейрэ хуэмейрэ. АнэдэлъхубзэкIэ псэлъэфу, бзэмкIэ гупсысэфу ди сабийхэр къэдгъэгъэтэдж!» — жери къелъэIуауэ щытащ.
«Аслъэн цIыкIу»
УнагъуэщIэм щIалэ цIыкIу къазэрыхэхъуэу анэдэлъхубзэкIэщ епсэлъэн зэрыщIадзар. Уэсмэн мазэ зыбжанэ фIэкIа мыхъуауэ, Жанти и лэжьапIэ IуэхукIэ, адыгэхэр куэду зыщыпсэу Нью-Джерси къалэм иIэпхъукIри, унагъуэщIэр Чикагэ кIуащ.
ЩIалэ цIыкIур къыдэкIуэтеиху, псалъэ нэхъыбэ ирагъэцIыхун хуей хъурт. УнагъуэкIэ зэхыхьэу адыгэбзэр къыщагъэсэбэпын яIэтэкъым. Чикагэ адыгэ унагъуэ зыбжанэт дэсу жыхуаIэр. Дауи, сабийм щIэ гуэр иумыгъэлъагъуу, зыгуэрым думыгъэхьэхыу зебгъэужьыныр гугъущ. Арати, инджылызыбзэкIэ тха хъыбар цIыкIухэр зэрадзэкIыжурэ къыхуеджэрт, къащэху джэгуалъэхэм тет инджылызыбзэ псалъэхэр, телевиденэм къихьэхэр я бзэкIэ къыгурагъэIуэжырт.
Апхуэдэурэ, адэ-анэм мурад ящIащ махуэм и кIыхьагъкIэ нэхъ зыхуэныкъуэну, адыгэбзэ псалъэхэр зэрыт карточкэхэр ящIыну. Сурэтхэр щхъуэкIэплъыкIэу, сабийм и гулъытэм, и гупсысэкIэм зэрызригъэужьыным хуэгъэзауэ зэхагъэувэжри, тыкуэным къыщащэхуам хуэдэу фIагъ хэлъу къагъэсэбэпащ. Ахэр хуабжьу къахуэщхьэпащ. Ауэ ари мащIэт.
Сабийхэм яфIэфIщ мультфильм еплъыну, ауэ адыгэбзэкIэ псалъэ таурыхъхэр закъуэтIакъуэщ. Иужьрей зэманым интернетым зэдзэкIауэ зыгуэрхэм ущрихьэлIэми, ахэр щызу, сабийм и ныбжь къэс тегъэпсыхьауэ бгъуэтынутэкъым. Абы къыхэкIкIэ, адэ-анэм я лъэпкъыбзэр хъумэным и сэбэп зыхэлъ проект зэхагъэувэну мурад ящIащ.
— Дызэчэнджэщри, «Аслъэн цIыкIу» зыфIэтща проектым дыхуэкIуащ. Ар сабий нэхъ цIыкIухэм ятегъэпсыхьа, яцIыхун хуей Iуэхугъуэхэр къызыщыхьа, теплъэгъуэ гъэщIэгъуэнхэр хэту, макъи щIэту, мультфильмми ещхьу гъэхьэзырын хуейт. Абы папщIэ, материал куэдым дыхэплъащ, дызыхуей псалъэхэри къыхэтхащ. Си макъыр щIэдгъэувэну дызэгурыIуащ.
Нэхъыщхьэр — ди сабийр дихьэхыу зэплъын, абы хэтуи бзэм нэхъ куууэ щыгъуазэ тщIынрат. Ауэ зы унагъуэкIэ блэжьынкIэ Iуэху мыпсынщIэу къыщIэкIащ ар. ФIыуэ гъэхьэзырауэ щытын папщIэ, абы ирилажьэ IэщIагъэлIхэм егъэщIыпхъэт. Видеор техынми, мультипликацэ теплъэгъуэхэр хэдгъэувэжынми уасэфI техуащ. ПроектымкIэ теплъэгъуэ 50-м нэс дгъэхьэзырами, ди мылъкум елъытауэ, тхузэфIэкIар 25-ращ. Ахэр Ютуб каналым итлъхьащ, адыгэхэм къагъэсэбэпыфын хуэдэу. Спонсор къыкъуэкIмэ е ди Iуэхухэр нэхъ зэкIэлъыкIуэмэ, проектым Iэмал имыIэу пытщэнущ, — жеIэ бзылъхугъэм.
Проектыр зыхуащIа я къуэ цIыкIум ар фIэгъэщIэгъуэн дыдэу къигъэсэбэпащ. Ноби ди лъэпкъэгъухэм къагъэсэбэп, абы ехьэлIа фIыщIэ псалъэхэри къазэрыIэрыхьэр Маргаритэ жеIэ.
Адыгэпсэ
Уэсмэн сабий IыгъыпIэм кIуэн щIидзауэ, унагъуэм пхъу цIыкIу — Сабинэ — къахуэхъуащ.
— Уи унагъуэм зы бзэкIэ ущыпсалъэу, гупым уахыхьэмэ, къэбгъэсэбэпыр нэгъуэщIу щыщытым деж, ар сабийм хуабжьу къытохьэлъэ. Абы и гум къэкIынкIэ мэхъу, «сэ адрейхэм щхьэ сащымыщрэ» жиIэу. Уэсмэн адыгэбзэкIэ зэпсалъэр и адэмрэ сэрэт. Пхъу къыщытхуэхъуам дыгуфIащ, Уэсмэн адыгэбзэкIэ зэпсэлъэнур нэхъыбэ зэрыхъуам папщIэ, — жеIэ Маргаритэ.
… Уэсмэн еджапIэм кIуа къудейщ. Унэ лэжьыгъэр щищIыжкIи абы инджылыбзэращ къигъэсэбэпыр, ауэ нэгъуэщI сыт хуэдэ Iуэхуми ехьэлIауэ унагъуэм псори дызэрыщызэпсалъэр адыгэбзэщ.
Бзэр сабийхэм зэрырагъащIэм нэмыщI, мы унагъуэм и хабзэщ къызыхэкIа лъэпкъым и тхыдэр джынри. Адыгэхэм ехьэлIа махуэшхуэхэр унагъуэм Iэмал имыIэу щагъэлъапIэ. Апхуэдэщ ныпым, фащэм, лъэпкъым я махуэхэр. КъызыхэкIа лъэпкъым иригушхуэн папщIэ фащэхэр, адыгэ Iэмэпсымэхэр унагъуэм щызэрахьэ. КIэщIу жыпIэмэ, адыгэ лъэпкъым и тхыдэр хъумэнымкIэ, бзэр къызэтегъэнэнымкIэ мы унагъуэм лъэкI къигъанэкъым.
Иджыблагъэ Уэсмэн еджапIэм щигъэхьэзыращ «Къэралым къэIэпхъуахэм я тхыдэ» зи фIэщыгъэ проектыр. Япэ классым хэс Уэсмэн къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым ехьэлIа проект гъэщIэгъуэныщэ къигъэлъэгъуащ, и анэр дэIэпыкъуурэ. Адыгэ фащэр зыщыгъ сабий цIыкIум и унагъуэм и къекIуэкIыкIар игъэлъэгъуащ дакъикъэ зыбжанэм къриубыдэу. ИкIи къыдеджэхэм ар хуабжьу яфIэгъэщIэгъуэн хъуащ. УпщIэ куэди къратащ…
Я мурадыфIхэр
Сабийхэр нэхъ балигъ хъуху, жылагъуэм хыхьэу нэхъыбэ зэман щагъэкIуэху, анэдэлъхубзэр къызэрагъэсэбэпым ехьэлIауэ гугъуехьхэм зэрыпэщIэхуэнур Жантирэ Маргаритэрэ къагуроIуэ. Арами, я фIэщ мэхъу анэдэлъхубзэмкIэ гупсысэу я сабийхэр къызэрагъэтэджыфынур…
Жанти адыгэбзэри хамэбзэхэри зригъэщIэныр фIэгъэщIэгъуэнщ. Абы къызэрилъытэмкIэ, цIыхум бзэ нэхъыбэ ищIэху, и зэфIэкIымрэ и къэухьымрэ зеужь. Мы зэманым ар бзэ зэхуэмыдэхэр джыным хуэгъэпса OtpILIngo проектым щIэгъэхуэбжьауэ йолэжь. Проектыр хамэ къэралыбзэ 20 джыным тегъэпсыхьащ. Абы яхэтщ адыгэбзэри. Уеблэмэ, адрей бзэхэм къащхьэщыкIыу, адыгэбзэр а Iуэхум ипкъ иту зэбгъэщIэныр пщIэншэу щытынущ. Жанти хамэ къэралхэм бзэхэм ехьэлIауэ щекIуэкI зэIущIэхэм къыщопсалъэ.
— Бзэ щэджащэхэм лъэпкъ цIыкIухэм я бзэхэр хокIуадэ. ЦIыхухэр нэхъ зыхуэныкъуэр къыхахри, гъащIэм нэхъ къыщамыгъэсэбэпхэр IэщIыб ящI. Фащэр, щэнхабзэр, шэч хэмылъу, лъэпкъым и нэщэнэщ, ауэ бзэр лъэпкъым дежкIэ къызэрымы-кIуэ фIыгъуэщ. Ар хъума хъун папщIэ, псом япэрауэ, уи щхьэм къыщыщIэбдзэн хуейщ. Къэрал унафэщIхэми, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэми ялэжь Iуэхухэр зыми щыщкъым, а Iуэхур унагъуэ кIуэцIым къыщемыжьэмэ, — жеIэ бзылъхугъэм.
… Жантирэ Маргаритэрэ Налшык къалэм псэупIэ щызэрагъэпэщащ, я сабийхэр хэкужьым нэхъыбэрэ къашэн, мыбдеж щыIэ псэукIэм, зэхэтыкIэм, адыгэ цIыхухэм нэхъ гъунэгъу хуащIын мурадкIэ.
БОРЭНЫКЪУЭ Мадинэ.
