Уафэбгыкъу и нэлат
МэшбащIэ Исхьэкъ
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр
№№37 — 39, 41 — 48, 50-хэм итщ).
— Кърым хъаныр Къэбэрдейм къыфкIэрыхъыжьэркъэ? — щIоупщIэ Чыдэш ХьэтIатI.
— ЕмыкIущ а иджыпсту жыпIар, ХьэтIатI! Кърым хъаныр зэи зыми кIэрыхъы-жьэркъым. Ар Алыхьым и лIыкIуэщ. Псори абы щIодэIу. Псоми абы и жыIэр тIу ямыщIу, зэхах, — зигъэгусарэ къэгубжьарэ къыпхуэмыщIэу зэпеш Зырамыку молэм. ХьэтIатIи щIичэну и мурадтэкъыми:
Исхьэкъ и хьэщIэщ Кулиев Къайсынрэ Щомахуэ Амырхъанрэ. 1980 гъэ
— Зэхах къудейуэ къэнэжкъым. НэIурыту ялъагъу… псом хуэмыдэу, Iулъхьэтыхь адыгэхэм къащытриххэм деж.
АрщхьэкIэ Зырамыку молэр а къазэрыфIэщIым нэхърэ куэдкIэ нэхъ бзаджэжти:
— Зэхэфха, жанейхэ? Зэхэфха къэбэрдей хьэщIэм а жиIар? Ислъамыр къащтащ! Мэжджытхэр яухуэ. Мыдрисэхэр къызэIуах. Сыт щыIэн апхуэдэм нэхърэ нэхъыфI? «Iэмин!» псоми жыфIэ. Алыхьышхуэу лъагэм и Къулъхуолэ лъапIэр иджыпсту къэзбжынущи, си ужь иту фэри жыфIэ: «Бисмилляхьи рахьмани рахьими…»
— ГуакIуэ дыдэу мэIу, Зырамыку, а жыпIэхэр, ауэ къарыкIыр тщIатэмэ, нэхъ гуакIуэж хъунут… — педзыж абы ХьэтIатI.
— Алыхьышхуэр къызэрытхуэупса ислъам диным хуэмейхэм, ХьэтIатI, абы къикIыр адыгэбзэкIэ яжепIэми, къапхугурыгъэIуэнукъым. Ауэ тIэкIунитIэ шыIэныгъэ пхэлърэ, бжьыхьэм Чэбэм хьэжыщI сыкIуэху зыхуэбгъэшэчыжмэ, сыкъызэрысыжу псалъэ зырызу пхузэздзэкIынщ абы къикIыр!
— Дэнэ жыпIа, Зырамыку, уздэкIуэнур? Ди жылэм ущхьэдэплъыхмэ, Къры-мыр тыншу зэрыплъагъум ещхьу тыншу хьэжри пщIын уи гугъэжу ара? Ара?..
— ХьэтIатI! — аргуэру къилъ хуэдэ зещI Зырамыку.
— Сыт, Зырамыку? — ауан хэлъу щIогуфIыкI ХьэтIатIи. Елмыщыкъу, Iуэхур кууIуэ зэрыхъунур къыгурыIуэри, хьэщIэхэм яфIэлIыкIыурэ, псалъэмакъыр зыукъуэдия лIитIым япэрыуащ:
— Жанейхэ, хъийм фикIаи ныщхьэбэ! Абы нэхърэ, ХьэтIатI, зы хъыбарыфI ды- щIэгъэдэIуи нэхъыфIщ.
Адыгэ хьэщIэщ хъыбарыншэ хъурэт? Пасэрей таурыхъыжьхэри, шыпсэхэри, псысэхэри, гушыIэ хъуэрхэри зэщIэлъу щыбгъуэтынущ хьэщIэщхэм. МакъкIэ къэпIуатэ мыхъун гушыIэхэри уэру къадокIуэкI цIыхухъухэм. Апхуэдэхэр щэхуу зэжраIэри, щэхуу зэподыхьэшхыж, бзылъхугъэхэм я тхьэкIумэ ирамыгъэцырхъэу.
— Хъунщ, Елмыщыкъу, — ХьэтIатI щыжиIэм, гупыр гуфIэу зэщIэужьгъащ. Псори щыгъуазэт Чыдэшыр IуэрыIуатэ IущкIэ зэрыкъу-лейм.
— ХъыбаритI вжесIэжынщ, тIури псэущхьэхэм ятеухуауэ.
… Зэгуэрым псэущхьэу дунейм тетыр зэхуэсри зэ- гурыIуащ щхьэж езыр зэ- рыхуейуэ — щыпсэуну щIы-пIэри, игъэзэщIэну къа- лэнхэри, зыхуигъэфэщэж хуитыныгъэри иубзыхуну хуиту.
Бдзэжьейр псым хэсынщ. Бажэр хьилэшыуэ щытынщ. Дыгъужьми, мэзым щызэхэзекIуэурэ, псэущхьэхэр зыщигъэшынэнщ. Аслъэныр пщыуэ хахыжщ, унафэ къарум и лъэщыр абы IэщIалъхьэри зэбгрыкIыжынрэ пэт…
ХьэтIатI таурыхъыр адэкIэ иукъуэдиин хунэмысу, Зырамыку зэхихащ бжэщхьэIумкIэ къиIукI лъэмакъыр.
— КъэувыIэ. Си гугъэмкIэ, Къалэубэтыпщыр къокIуэ…
— Дапщэщ лъандэрэт Чыдэш ХьэтIатI пщыхэм ящышынэу къыщиублар? — Елмыщыкъу ауан хэлъу щIэупщIэри: — ЖыIэ уэ, ХьэтIатI, сытыт адэкIэ?
ХьэтIатI къэпсалъэри:
— Уа, ЩэрэлIокъуэ, зи щхьэр зи бгъэгущталъэм изыгъэлъэдэжхэм сащыщу шэч гуэрхэр иджы къызэпщIэкIыж хуэдэ? ЗымыщIэхэм къахуэщхьэпэнщ си таурыхъыр. Аращи… Аслъэныр пщыуэ хахыу хьэл-щэнри ягуэшыжа нэужь, IыхьэхэмыIуу къадэхуэжат акъылымрэ Iущыгъэмрэ. Гупсысащ псэущхьэхэр. Дэтхэнэм лъысмэ нэхъыфIт иджы а тIур? Аслъэныжьым жери:
— ЦIыхур икIи IэмащIэ-лъэмащIэщ, икIи гуащIэншэ тIасхъэщ. Абы еттынщ.
— Иумыт! — идэркъым Бдзэжьейм.
— Ар сытым къыхэкIыу?
— ЦIыхум акъылрэ Iущыгъэрэ зэуIуу Iэрылъхьэ хуэпщIмэ, хы лъащIэми IэмалкIэ дыкъыщIихынщ. Уэ-ри — Аслъэн, уэри — Дыгъужь, уэри — Бажэ, зыми псэупIэ къыдитыжынукъым итIанэ!
— Хьэуэ. Идот цIыхум акъылымрэ Iущыгъэмрэ. Сэ къарум и лъэщыр сIэщIэлъ- мэ, ар зэи къэзгъэпIэтIэуэнукъым. Си зы илъыгъуэщ. Сыхуитщ сэ абы!
ЦIыхум жраIащ иратар зищIысыр.
Зэман дэкIри, Аслъэным мэзыр зэхикIухьрэ пэт, жыгыр ириупщIыкIыу зы лIыжь цIыкIу IуощIэ.
«Иджыпсту си лIыгъэ зэхэгъэкIыпIэщ!» — жеIэри Аслъэным, еунэтI лIыжьыр здэлъащэмкIэ. Модрейри, Аслъэныр къызэрилъагъуу дакъэ упщIахуэм тетIысхьащи, зыхуэмыубыдыжу мэдыхьэшх.
— УщIэдыхьэшхыр сыт, цIыху цIыкIу? Усшхыну сыкъэкIуащ!
— Уи делагъэм сыщыдыхьэшхыу арщ, Аслъэныжь.
— Делафэ къызуплъауэ ара? — мэгубжьыпэ иджы Аслъэныр.
— Уэ пхуэдэу лъэщхэм, уэ уэщхьу лIыгъэ зезыхьэхэм жагъуэгъу сыт щыгъуи я куэдщ. Ар сщIэрти, зы псэ зэрымыхьэфын быдапIэ унэу пхуэзухуэн си хьисэпу, мис, жыг изоупщIыкI.
— Ара?! — къэуIэбжьауэ мэгуфIэж Аслъэныр. — Ар фIыщ. Мыдэ… уелIалIэу ухуэ а быдапIэр.
ЛIыжьым унэр еухри, Аслъэным деж макIуэ:
— ЩIыхьэж уи быдапIэм, зиусхьэн. Къызэхэплъыхь уи унэр.
Аслъэныр цIыхум иухуа унэм щIохьэри, зиплъыхьу-рэ лIыжьым щытхъупсыр кърегъэжэх.
— Iэбыдэ-лъэбыдэщ. УнэфIщ. УелIэлIащ.
— Мыдэ, уи кIапэр къыщIэмыплъын хуэдэу зызэщIэкъуэт! — Аслъэным и кIэр нэхъри зыщIеупщIапэ. Арыххэу лIыжьым бжэр иредзылIэжри, Аслъэныр унэм щIиубыдэурэ: — Уи гугъат уэ къару уиIэмэ, акъыл ухуэмыныкъуэну! Делэжь!
Аслъэныр гъуахъуэрт. ТхьэмыщкIэжьыр гъуахъуэурэ псэущхьэхэм еджэрт, арщхьэкIэ псори гужьейри зэбгрыжати, къыдэIэпыкъун къыхэкIыртэкъым: — «Пщы и пщыж Аслъэным апхуэдэу Iэмалыншэу пэлъэщам дэ хьэуи-цыуи дыкъыщымыхъуу диубыдынущ», — шынэрт псэущхьэхэр.
ХьэтIатIи, таурыхъыр нигъэсри, щым хъужат. МащIэрэ зиIэжьа нэужь Чыдэшыр аргуэру къэпсалъэри:
— Къэзгупсысакъым фхуэсIуэтар… Адыгэ хьэщIэщым щызэхэсхауэ щытыгъат зэгуэр.
— Ар щIумыгъужами гурыIуэгъуэт… — таурыхъыр и кIэм нэсыху, Елмыщыкъу хущIэплъу щыса Зырамыку, иджы псоми я цIэкIэ жэуапыр итащ.
— Хэт ищIэрэ, жыхуэсIэщ, Зырамыку… Ухуеймэ, иджыри зы таурыхъ жысIэжынщ.
— Сэ сысыт? Ауэ си Алыхьыр, .. — молэм щатэурэ зеплъыхьри: — ЖыIэж уигу пIэпихыр, ауэ уалъэмыIус Ар зигу илъхэмрэ, Абы и фIэщхъуныгъэр зи гъуазэхэмрэ.
Миншакъ игъэщIагъуэурэ щIэдэIурт бысымхэм я зэпсэлъэкIэм. Ар гупсысэрт: «Сыти жыIи, жанейхэр къызэрыгуэкIхэкъым. Зы гукъеуэ ямыIэу псэу нэхъей зыкъытхуащI. Ауэ щыхъу-кIи, илъэс щищ лъандэрэ (тэтэрхэр Кърымым къызэритIысхьэрэ) жанейхэр абыхэм щэ бжыгъэу щэ зыбжанэрэ къызэхафыщIащ, къызэтраукIащ, ягъэсы-пащ. ИтIани, зы псалъэ щхьэрыуа я Iупэм къекIуэркъым Кърым хъаныгъуэм ехьэлIауэ. Зэманыр блэкIами, мыхэм ящыгъуп- щауэ къыщIэкIынкъым, дауи, иджыпсту пщыгъуэр зыIэщIэлъ Къанщауэкъуэ Къалэубэт и адэшхуэ Сибэчрэ беслъэнеипщ Къанокъуэмрэ абазэхэ Дударыкъуэр зыщIагъуу урыс пащтыхь Иван деж кIуауэ зэрыщытар. Адыгэхэр япэ дыдэ Урысейм и лъэIуакIуэ щыхъуар а лъэхъэнэрщ. Абы лъандэрэ кърым сапэ къуаншэр адыгэ псэфы-лъэм щIэлъу мэпсэу. ИтIани…»
Къэбэрдей хьэщIэм и гупсысэхэм япхрыплъа нэхъей, ХьэтIатI аргуэру къопсалъэри:
— Ди псэукIэм къыщхьэщылъ гуауэмрэ нобэрей пщащэм къыщыщIамрэ даримыпIейтейуэ, мыпхуэдэу дыщызэхэсыфкIэ, иджыри зы таурыхъ вжесIэжынщ-тIэ.
… Зэгуэрым псэущхьэхэм япщ Аслъэныр гунэджын-шэу гукъыдэмыж хъуат. ЩIэупщIакIуэхэр хузэблэкIыу зигъэсымаджэрт пщым. Бажэм къищынэмыщIа, псэ зыIутыр къакIуэу- рэ къыщIэупщIат Аслъэ-ным. ХущIэмыхьэу ара Бажэм: джэдхэм яхыхьауэ щIыхуэ зэтрихьар къахихыжырт…
Пщэдджыжьыпэ гуэрым Дыгъужьыр Аслъэным деж щIыхьэри:
— Зиусхьэн, псэущхьэхэр апхуэдизкIэ уи узыншагъэм егъэгуауэщхьэуэри, псори щIыхьэ-щIэкIыу зэхэтщ. Зы закъуэщ уэ укъызыфIэмыIуэхур. Абы усымаджэрэ пэт езым и щхьэ и къулей зэрехуэ.
— Хэт ар? — губжьауэ къолъ Аслъэныр.
— Ар Бажэрщ, зиусхьэн, Бажэрщ, — мэхъуцацэ Дыгъужри.
— ЗезгъэщIэжынщ сэ а цыплъ Iужажэм! — шынагъуэу гъуэхъуащ Аслъэ- ныр.
А псалъэмакъым щIыIуб нэфыр кIэщIэдэIухьати, Бажэм деж нэсри Iуридзэжащ. Бажэри, пIалъэ къыхимыгъэкIыу, Аслъэ-ным деж къос.
— Си узыншагъэм япэ ибгъэщауэ ущIэхьэулейр сыт хуэдэ нэгъуэщI Iуэху? Иджыри къэс сыт укъыщIысщIэмыупщIар?! — хуолъ абы Аслъэныр.
— Уоу, си пщышхуэ! Уэр фIэкIа зы Iуэхуи-дэлъи симыIа! Iэзэгъуазэу щыIэр къыпхузэхэскIухьаи…
— Къэбгъуэта-тIэ си хущхъуэгъуэ зыхэлъыр?
— Ауэ сытми къэзгъуэта! Дыгъужьыхуэ зэрыпIухуэу уи узыр и пIэ къригъэкIынукъым. Сэпcэууэ узыншэ ухъужынущ, си пщышхуэ!
Аслъэным и унафэкIэ Дыгъужьым и фIалъэм къыхалъэфри, пщым хуэр хущхъуэу ирагъэшхащ. Куэд дэмыкIыу, Бажэр мэзым здыпхрыкIым, Дыгъужьым IуощIэ. IущIэмэ сытыт… Щхъуэжьыр лъакъуищкIэ йолъэбыкъауэ. И фIалъэм ираха лейр хэт и бзэм къыпыкIами щыгъуазэт-тIэ Дыгъужьыр. Бажэрти, напIи мыхуадэу щIакъуэм и хуогузавэ:
— Сыт мыгъуэ тхьэмыщкIэжьым мы къыпщыщIар?
— Iей пщIауэ, фIы ущымыгугъ, — жэуап къетыж Дыгъужьым.
ХьэтIатI таурыхъыр щынигъэсым ирихьэлIэу, пщIантIэмкIэ хьэргъэшыргъэ макъышхуэ къоIукI. Бжэр къыIуеудри, хьэщIэщым щIэс гупым къахолъадэ нобэ- рей дыгъуэлIхэм ящыщ зы. КIуэрыкIуэм тету а лIыр Елмыщыкъу здэщысымкIэ зедз, бысымым и щIыбагъ къыдоувэри: — ЩэрэлIокъуэ! Уи хьэщIэщ сыщIэтщ. Сыкъэхъумэ!
Уэршэру зэхэса лIыхэр зэхэзещхъуэн хъуауэ къыщылъэтащ. Зэрызехьэу хьэ-щIэщым къызэрыщIэгуащ къамэ пцIанэхэр зыIэщIэлъ лIы зыбжанэ.
ЩэрэлIокъуэм къыгурыIуат къэхъуар. Ар къэтэдж-ри:
— ФызэтеувыIэт, адыгэхэ! Мыр лъэпкъ хьэщIэщщ. Хабзэр фымыгъэпуд.
— Зыр яукIащ… Адрейр тIэщIэкIащ… Мыр… Жэмыхьэт, жаней жылэм хьэдэ илъщ…
ХьэщIэхэр, бысымыр, ирамыгъэукIыну лъэIуа дыгъуэлIыр гъунэгъу зыбжанэ я гъусэу хьэщIэщым къыщIэнэри, хьэдэ зэрылъ унагъуэм хуэгузэвэну щIэкIыжащ жаней хэгъэрей-хэр.
— Къысхуэвгъэгъу, си хьэщIэхэ, — жеIэ Елмыщыкъу, щIэкIыжын ипэ къихуэу, — бысым зэгъ еншэ мызыгъуэгукIэ сыфхуэхъуатэкъым. Хэт и гугъэнт апхуэ- дэ Iуэху къытлъыкъуэкIы- ну. Къалэубэтыпщыр — си малъхъэр — къекIуэкIыну си гугъати… абыи и Iуэху хуэкIуагъэнкъым. Пщэдей гъуэгу фытехьэжын ипэ къихуэу, дауи, фыхуэгузэвэнущ кIэрыху зиIэ унагъуэм.
— Жылэм хьэдэ илъщ, Елмыщыкъу. Адыгэ хабзэкъым а гуауэм хуэфащэ гулъытэ хуэдмыщIыныр, — зыхэщIэгъуэу бысымым педзыж Ашабэм.
— Шэч хэлъкъым, — Миншакъ и акъылэгъу мэхъу Мэреми.
Ислъам диныр зыIыгъ дэтхэнэми хуэдэу, шэрджэс-адыгэхэм нобэ дунейм ехыжам, нэху здэщым щIыр ирагъэгъуэт. ЦIыхухъухэр кхъэм къыдэкIыжа нэужь, Миншакърэ Мэремрэ жэмыхьэтым щIыгъуу, хьэдэр здраха унагъуэм хуэгузавэри, адыгэ хабзэкIэ (къакIэлъыкIуатэ щымыIэу) я гъуэгу техьэжащ. Жаней жылэбгъум къэбэрдей шухэр нэсауэ шылъэ макъ къакIэлъыIуащ. ЛIитIыр зэплъэкIмэ, Чыдэш ХьэтIатI, шыр игъэлъэхъуу, къакIэлъеIэрт.
ХIII
Пэжт Елэн и гурыщхъуэхэр: Iэта-Ильяс къуршым зэрызыщигъэпщкIум шэч хэлътэкъым. Нэгъуейм, дауи, щыгъупщакъым Быж ЛIыгъур псыкъуийм деж «Си нэгу зэи зыкъыщIумыгъахуэ» къыщыжриIар. Iэта-Ильяс, дауи, щыгъуа-зэт адыгэлIым и апхуэдэ жыIэм джэгу зэрыхэмылъым. Абы къыгурыIуэрт ЛIыгъур жиIамэ, узэрызыпимыгъэплъэжынури. Абрэдж Мырзэбэчрэ Iэта-Ильясрэ зэрызэщIыгъур хэIущIыIу хъуа нэужь, нэгъуейм и псэр сапэIуджагуэу пIейтейрт. Иджы — дыгъэ гуащIэншэр жыг щхьэкIэхэм ерагъкIэ къаплъэнэфу щыIэбэрабэхэри, ичынды нэужьым жэщ кIыфIхэр щIыщхьэм къыщыфIэщатэри, шылъэхэм куууэ ираха къуэкIий зэгъуэкI лъагъуэхэри, пасэрей щыгъуэщI гуэрхэм фэеплъу къащIэна Iуащхьэ IэрыщIхэри — псори зэхуэдэу шынагъуэ дзыхьщIыгъуэджэт Iэта-Ильяс и дежкIэ. Шылъэ макъ е зэхэзекIуэ закъуэтIакъуэхэм я Iэуэлъауэ цырхъ къыщыIукIэ, нэгъуейм, хьэ щтам ещхьу, зыщIидзырт.
И закъуэтэкъым абы: жьэгъу мэзхэр тIысыпIэ щищIым Iэта-Ильяс гъусэ хуэхъуат къущхьэ Жэфар щIакъуэмрэ, Жанейм щыщ абрэдж щIалэ — Мамсыр Нэкъаррэ.
ЗалымыгъэкIэ гъуэгурыкIуэ гъусэ зэхуэхъуахэм я щыгъын фэилъхьэгъуэхэр сабаерэ пщIэнтIэпс шуу-гъэу зэщIэгъуат. Куэд щIауэ тыншыгъуэ зымыщIа я щIыфэхэр ешауэ зэрыбжьыбжьым нэмыщI, аргъуей дзакъапIэти, икIи шхэрт. Я напэпкъхэри, щIэуфарэ пэт аргъуейм яхущымыхъумэурэ зэхашхыхьыпэри бэгыжат.
Бэхъун Жэфар адыгэхэр дуней щIыIум трилъагъуэ хъуртэкъым. Апхуэдэ дыдэу абы и жагъуэт тырку-тэтэрымэ зыщымыуа нэгъуэщI лъэпкъхэр: абазэ-хэр, къалмыкъхэр, Iэсэтинхэр, шэшэнхэр, мышкъышхэр. Ар псоми къыдащIэрти, сэкъат зиIэм зэрыхудачых хабзэу, Жэфари худачыхырт. Бэхъуным IэпкълъэпкъкIэ ихьа фэбжьыр псэ ныкъуэдыкъуагъэм зэрыхуекIуэжрэ куэд щIат. Зишхыхьыжырт а лIым игукIэ: «Сэ щхьэ нэхъ къыслъысын хуейт мы сэкъатыр? ЦIыху дапщэ сэ слъэгъуар — зыми имысэбэпу дунейм щыхьэулейхэу, ауэ щыхъукIи, лажьэ зимыIэ Iэпкълъэпкъ лантIэхэр хуиту яукъуэдийхэу? СыIущщ. Си акъыл жанщ. ИтIани!»
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Сурэтыр СэвкIуий Хьэмид ищIащ.
