Къанщауэ
Гупыр зыгъэгуп, гушыIэр къызэбэкI, цIыху нэфIэгуфIэ Соттаев (Щомахуэ) Къанщауэ Хьэждаут и къуэр нэхъапэм сымыцIыхуами, сепсэлъылIа нэужь, къызгурыIуащ ар икIи жэуаплыныгъэ зыхэлъ, ткIийуэ зи мурадым тет нэхъыжьыфIу зэрыщытыр. Илъэс 20-кIэ ар къыщыфащ «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым, ауэ а гъуэгуанэ дахэм и пэкIэ абы гугъуехь мымащIи къызэринэкIын хуей хъуащ.
Эльбрус районым хыхьэ ЛашкIутIэ къуажэм къыщалъхуащ ар. И анэр, ХьэIишэт, адыгэт (Щомахуэхэ япхъущ), и адэр балъкъэрт. Езанэ классым Къанщауэ щIэтIысхьа къудейуэ, нэмыцэр лъахэм къызэригуэри, и школ кIуэныр зэманкIэ къызэпыудащ. Зауэр екIуэкIыурэ, 1944 гъэм и гъатхэм, унафэ ткIий ягъэуващ балъкъэр лъэпкъыр Хэкум ишын хуейуэ. Къанщауэ и адэшхуэ Езюмек-хьэжы цIыху губзыгъэти, и нысэ ХьэIишэт ириджэри жриIащ и бынхэр (Къанщауэ, ФатIимэт, Ахъмэт сымэ) къыздищтэу и благъэхэм деж, Зеикъуэ, зыщигъэпщкIуну. Бынхэм я хьэтыркIэ, бзылъхугъэр арэзы хъуащ, а жэщ дыдэми зызэщIикъуэри гъуэгу техьащ. Уэрамхэм сэлэтхэр дэзт, зыри къуажэм дагъэкIыртэкъым, арщхьэкIэ ХьэIишэт и цIыкIуищыр, дауэ ищIами, и благъэхэм деж нишэсащ. Пхъэ унэ мыиным ахэр щIагъэтIысхьащ, щIагъэпщкIухьащ. Сабиищым зы псалъэ адыгэбзэкIэ ящIэтэкъыми, уэрамым зэзэмызэххэт къыщыдыхьэр. ИлъэсищкIэ зыщIыпIи мыкIуэу унэм щIэса цIыкIухэм адыгэбзэр зэрагъэщIащ, балъкъэрыбзэр яIэщIэхуащ. Апхуэдэу, къуажэ школым кIуэн щIадзэжри, классиблыр абы Къанщауэ къыщиухащ. Нэхъ къэжэпхъа нэужь, ар пощтзехьэу лэжьащ — и ныбжьым хуумыгъэфэщэну абы къыгурыIуэрт и анэм и закъуэу унагъуэр зыхуей хуигъэзэну къызэрехьэлъэкIыр. А зэманым абы Щомахуэ унэцIэр зэрихьэрт, уи лъэпкъыр жаIамэ — адыгэт.
Соттаев Къанщауэ «Си анэшыпхъум и къуэ Бещтокъуэ Ахьмэд нэхъ шырыкъущI Iэзэ а зэманым Къэбэрдейм истэкъым. Абы деж зыщызгъэсэну Ислъэмей жылэм мазищкIэ сыщыIауэ щытащ», — игу къегъэкIыж Къанщауэ. Къуажэм къигъэзэжри, ар уващ и шыпхъур щылажьэ IуэхущIапIэм (щыгъын щадым). ФIыуэ лэжьыгъэм хэзэгъауэ, езым зэрыжиIэмкIэ нэхъыбэрэ цIыхубз вакъэ ищIурэ, абы ахъшэ зэхуихьэсри, унагъуэм нэхъ унэ екIу къащэхуащ. «А зэманхэм сигу ислъхьат илъэсипщI хъуауэ Азием щыIэ си адэм деж сыкIуэну, — жеIэ Къанщауэ. — Япэ щIыкIэ къысхуадакъым. Ауэ Азие Курытым къикIыжауэ ГъукIэлIхэ Къанщобий къуажэм щыхьэщIэрти, ар щыкIуэжым гъусэ зыхузощIри, сокIуэ. Прохладнэ, Баку, Каспий тенджызыр, иужькIэ Ташкент — ахэр къызыдонэкIри Къэзэхъстаным и Джамбул жылагъуэм дынос. ЩIыунэ цIыкIуурэ, я щхьэм ятIэ къытеяуэ зэхэтт къалэ цIыкIур, сигу ирихьат».
ГъукIэлIхэ я къуэм Къанщауэ иришэлIащ Къэзахъстаным щыIэ и благъэхэм деж. ЩIалэр къыздикIар щыжраIэм, дауи, ар гуапэу ирагъэблэгъащ, хъыршыныр, зэрахабзэу, хуагъэжьащ. ЕтIуанэ махуэм Къанщауэ и адэм IуагъэщIащ. «Хьэждэут и сарыкъ пыIэр щхьэрыгъыу, и къуэш-и шыпхъур и гъусэу зэхэсу сыщIашат унэм, — жеIэ Къанщауэ. — Сыкъалъагъури, гъат псори». ЩIалэм джэгур хузэхаублащ, езы Къанщауэ абдеж мурад ищIащ къанэу и адэр хуит къэзыщIыж и дэфтэрхэр хьэзыр хъуху щыIэну. И адэкъуэшыр къыдэIэпыкъури, ар фошыгъу заводым лэжьакIуэ ягъэуващ. Заводым щыIэу хъуар абы къызэреджэр Николайт, и цIэр зыми яхужыIэтэкъыми. ГъущIхэкIхэм елэжьу уври, 5-нэ разрядыр къихьащ, иужькIэ сварщикым хуеджэри 4-нэ разрядым нэс къратащ. ФIыуэ лажьэрти, абы саугъэтхэр къратт, фошыгъу килограмм пщIырыпщI мазэ къэс и анэм деж къригъэшэнуи Iэмал игъуэтат. Ауэрэ, Къанщауэ лэжьакIуэшхуэм ныбжьэгъу къыхуэхъуащ зы къэзакъ щIалэ, паспорт щат IэнатIэм щылажьэу. Абы зы махуэ гуэрым къыжриIащ: «Уи адэр къаши, сэ зыхуей мыхъур и дэфтэрым хутезгъэуэфынущ». Апхуэдэу а щIалэр къадэIэпыкъури, Хьэждэут зэрыщхьэхуитым и дэфтэрыр иIыгъыу Хэкум къэкIуэжащ. 1956 гъэр екIуэкIырт абы щыгъуэм.
Iуэхуншэу щыс зимыIэ Къанщауэ Кировым и цIэр зэрихьэу Зеикъуэ къуажэ дэт колхозым уващ шофёрым и дэIэпыкъуэгъуу, щIыщIэ къаIэтхэм щылэжьэну щIалэгъуалэр щагъакIуэми, Къанщауэ япэ итащ. Вишневск районым Молотовым и цIэр зэрихьэу щыIэ колхозырт ар щылэжьар. Мазищ лэжьыгъэм къыпэкIуат щIыхь тхылърэ гуэдз хьэжыгъэ тоннитIрэ. Гъунэгъухэри Iыхьэншэ ящIатэкъым унагъуэм, ХьэIишэт псоми пэгун зырыз яхуигуэшат. ЦIыхуфIым и нэщэнэтэкъэ-тIэ ар?!
Зэман гуэр дэкIауэ лэжьыгъэ лъыхъуэ Къанщауэ ежьащ Налшык къалэ. Ухуэныгъэ лэжьыгъэ гугъуми зрипщытащ. «Комсомол путевкэкIэ лэжьыгъэ IэнатIэм сыпэрыхьауэ арати, иджырей Балъкъэр уэрамым деж общежитым дыщIэст. Абы щыгъуэм Лениным и уэрамыр щыIакъым, унэ цIыкIуитI-щы тету арат, адрейр губгъуэжьт. Дэ тщIыну зи ужь дихьауэ щытар Правительствэм и ижьырабгъумкIэ къытет унэшхуитIырт. АрщхьэкIэ, сэ ди нэхъыщхьэр къызэджэри, пхъэ щызэгуах IэнатIэм бригадиру сигъэкIуэжащ… Маргарин, щIакхъуэ, шэ — ахэрат ди шхыныгъуэр». Апхуэдэу лажьэурэ зы махуэ гуэрым Къанщауэ и Iыхьлы щIалэ къыхуеблэгъащ (Хаджиев Мухьэдин). Ар къыщыфэт Уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамблым. Мухьэдин Къанщауэ къелъэIуащ гупыр къызэрыфэм и гъусэу кIуэуэ иригъэплъыну.
Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъур зэрагъэлъэпIэнум ансамблым зыхуигъэхьэзырт. Москва щекIуэкIыну концертышхуэм хэтынухэр къыхахырти, гупым я художественнэ унафэщI Гальперин Георгийрэ ансамблым и унафэщI Мыд Хьэжмусэрэ гу къылъатащ щIалэ зэкIужым (Къанщауэ шэч зэрищIымкIэ, Хаджиевыр абыхэм елъэIуагъэнт ар къащтэну). «ЦIыхур хьэпIацIэм хуэдэт. Сэ къэфэн Iуэхуи зесхуатэкъым, арщхьэкIэ: «Уи зэфIэкI дегъэплъыт», — жаIащ».
Къанщауэ профессиональнэ еджапIэ гуэри къиухатэкъым, адыгэ хьэгъуэлIыгъуэхэм къыщыфа фIэкI. Апхуэдэ щIыкIэкIэ ар лъэпкъ къэфэкIэхэм хуэIэкIуэлъакIуэ дыдэ хъуат, уеблэмэ «къафэ псынщIэр хэт игъэзэщIэн?!» — жаIэу щIэупщIамэ, зи цIэр жылэм къыщраIуэр арат… Утыкум ирагъэуващ Къанщауэр. Уэркъ къафэр къыдигъэзэщIэну абы къыпагъэуващ Къэбэрдейм щыщу япэу лъапэпцIийуэ къафэу зезыгъэса Лапченкэ Зое. Хэт ищIэнт, иужькIэ а тIум я насыпыр зы ящIыну?! Къэфащ Къанщауэ. ЗэрыжиIэжымкIэ, фIыуэ а дакъикъэм Зое къыдэIэпыкъуащ, щIалэр тригъэгушхуэурэ здекIуэкIын хуей лъэныкъуэр нэкIэ къригъэлъагъурт. КъыкIэлъыкIуэу, езыр зыхуэIэзэ къэфэкIэр утыку кърихьэн хуейт абы. Куэдым ягъэщIэгъуат щIалэм и псынщIагъэмрэ и жанагъымрэ. Мыдым къехьэкI-нехьэкI хэмыту жиIат Къанщауэ занщIэу игу зэрырихьар икIи щIалэр ириджэри къыжриIат гупым къыхыхьагъащIэхэм сом 40 яритмэ, абы 50-р иритыну зэрыхьэзырыр. Къанщауэ мащIэу Iэнкунащ апхуэдэ лэжьыгъэ зэрымылъыхъуам къыхэкIкIэ, зыIут IэнатIэми къыIуамыгъэкIынри абы хэлът. АрщхьэкIэ лэжьапIэм къаутIыпщри, 1957 гъэм ар хыхьащ Уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамблым.
ЩIалэгъуалэ къащтам зэрызыщIамыгъэхыным кIэлъыплъырт унафэщIхэр, апхуэдэхэр къахэкIамэ, тхьэмахуэм и кIэм пагъэхурт. Москва щата концертым хэтыну ди республикэм икIат цIыху 400. ГуфIэгъуэшхуэр щагъэлъапIэ Театр Иным еблэгъауэ щытащ Хрущев Никитэ, СССР-м зыхъумэжыныгъэмкIэ и министр Жуков Георгий, СССР-м щэнхабзэмкIэ и министр Фурцевэ Екатеринэ сымэ. Щытхъу яIэу Москва къикIыжащ гупыр. Республикэм къэкIуэжа нэужь, ансамблым нэхъыфIхэр къыханэри, адрейхэр зэбграгъэкIыжащ. Щомахуэр къагъэнащ.
Мазэ зыбжанэ дэкIауэ ансамблыр ирагъэблэгъащ Москва щекIуэкIы- ну VI дунейпсо фестивалым. ЦIыху пщыкIутI, Къанщауи яхэту, абы кIуащ. Дыщэ медалыр «Къафэ»-мрэ «Iэхъуэ къафэ»-мкIэ къахьри къэкIуэжащ. «Гум имыкIыж Iуэхугъуэхэм ящыщщ ар, — жеIэ къэфакIуэм. — Зыхуэфащэу дуней псом ансамблу тету хъуар, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэхэр, абы нэмыкIуар укIуэдыж. КъэпщытакIуэ гупым дыдейхэм щыщу яхэтт Моисеевыр, Улановэр, Кориныр, адрей къэралхэми я цIыху тIурытI-щырыщ яхэтт. Куржыхэр цIыху 60 хъууэ къамэхэр щагъабзэ къафэр къихьэри ягъэлъэгъуат, хъуаскIэхэр зыблэлъэту ар зы телъыджэ гуэрт. Абыхэм якIэлъыкIуэу дэ зыкъэдгъэлъэгъуати, фи фIэщ хъун-мыхъунми, дыкъафэу утыкум дикIыжыхункIэ къэпщытакIуэхэр Iэгу тхуеуат. Музыканту дигъусахэр Ашуров Тэнэхъум, Ало Арсен, Борий Линэ сымэт. Абы щыгъуэм КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министру щыта Къардэн Башир сом 70 зырызкIэ къытхуэупсат».
Балъкъэрхэр хуиту я лъахэ къагъэзэж щыхъуам ирихьэлIэу, республикэм щэнхабзэмкIэ и министрым и къуэдзэу Соттаев Адэлджэрий ягъэуващ. Абы и дэIэпыкъуэгъукIэ Къанщауэ и унэцIэ дыдэр, Соттаевыр, и паспортым иригъэтхэжащ. КъэфакIуэ Iэзэу яцIыху Щомахуэ Къанщауэм Соттаев унэцIэр кърагъэкIуатэкъым занщIэу, ауэ щIэх дыдэуи абы цIыхур есащ.
— Австралие, Латин Америкэ, Америкэ Ипщэ, нэгъуэщI щIыпIэхэми мазэ бжыгъэкIэрэ дыщыIэу, концерт гукъинэжхэр щытту къэткIухьащ. Куэд дыдэ ди гум гуапэу къинэжащ, абы сыщогуфIыкI, — жеIэ Къанщауэ. — «Къафэм» Шэру Сонярэ сэрэ куэдрэ дыкъыщызэдэфащ. Зэгуэр зы къуажэ дыкIуауэ дыкъэфэн хуейти, Соня утыкум къихьэри, жиIащ: «Иджыпсту соло ягъэзэщIэнущ Шэру Сонярэ Щомахуэ…», — жиIэри къэувыIэжат си цIэр къыхуэмыщIэжу. Къашыргъэ КIурацэ (а цIыхубзым и дахагъэу, щабагъэу, и зыIыгъыкIэу щытар зыхуэдизыр ауэ жыпIэ къудейкIэ сфIэмащIэщ) гъунэгъуу къыщысти, «Амырхъан, — жыIэ», — щэхуу къипсэлъащ. Апхуэдэ дыдэу, Соня Щомахуэ Амырхъан къысфIищри, утыкум сыкъригъэхьауэ щытащ. ФIыуэ щIауэ дызэдэлажьэми, апхуэдэхэри къытщыщIт.
Iэджэ гушыIи тхэлъащ. МазиплI-тхукIэ зы вагоным дису, зэдэлъху-зэшыпхъум хуэдэу дызэхущыту, дызэдэшхэу, дызэрыIыгъыу, зы къалэм дикIрэ нэгъуэщIым зыкъыщыдгъэлъагъуэу… икъукIэ зэманыфIт. ИтIанэ, а лъэхъэнэм иджыри зыфI хэлъащ: зы къуажэ къэдмыгъанэу къызэхэткIухьт, цIыхухэми фIыщIэ къытхуащIт абы щхьэкIэ. Уэздыгъэр щыщымыIэми я унагъуэ фэтыджэнхэр яIыгъыу цIыхур къызэхуэсырти, гушхуэу, Iэгу тхуеуэу къыдэплът, къытхэтт.
Иджыпсту ансамблым иIэжкъым, ауэ дэ ди зэманым гушыIэ къафэхэр куэдрэ утыкум къитхьэу щытащ. ЦIыхубэм ахэр псом нэхърэ нэхъыфIу ялъагъурт. Къызбрун дыщыIэт, колхозхэтхэри къуажэдэсхэри куэду къекIуэлIат а пщыхьэщхьэм, сэ лIыжь къафэр згъэзащIэрт. СыкъыщыфэкIэ: «Ей, зэманыгъуэ!» — жысIэрейтэкъэ?! Зы къыхэкIийкIри: «Уей, лIыжь, уи зэманыгъуэри щIагъуэу щытыгъа къыщIэмыкIын уэ!» — къызжиIат. Сы-лIыжь дыдэ ягугъэт абыхэм, ауэ сэ сыгушыIэт… «А упщIэ пыIэ хужьыр къэмыкIуэмэ, концертым дыкъэкIуэнукъым», — щыжаIи щыIэт, жылэдэсхэр езыхэри къыддэгушыIэжу.
ГушыIэр яфIэфIщ цIыхум, иджыпсту апхуэдэ къафэхэр ди ансамблым игъэувыжыркъыми си жагъуэ мэхъу. Зы къуажэ дыкIуамэ, кIыхьу даIыгът, дыкъамыутIыпщыжу. Бахъсэн концерт щытту тхуэ «къуажэ къафэр» пшыхь нэужьым сагъэгъэзэщIэжауэ сощIэж.
ТхакIуэхэм я зэхуэсышхуэхэм Iэджэрэ Шэру Сонярэ сэрэ драгъэблагъэурэ дыкъыщыфащ. КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, ХьэхъупащIэ Амырхъан, Тхьэгъэзит Зубер, Къэрмокъуэ Мухьэмэд сыми, а зэманхэм сцIыхуа адрей псоми сахуэарэзыщ. Сахуэарэзыщ сыкъыздэхъуа Зеикъуэ къуажэм щыпсэухэми. «Ди Къанщауэ», — жаIэу саIэтри, сэри ахэр сигу зэи икIыркъым.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
