«Адыгэ хабзэм» гъащIэщIэ иратыж
МафIэдз Сэрэбий и «Адыгэ хабзэ» тхылъыр щIэрыщIэу къызэрыдагъэкIыжам теухуа пшыхь Тэрч къалэ дэт ЩэнхабзэмкIэ унэм щекIуэкIащ.
«Кърым тхылъ тедзапIэм» и унафэщI Къанокъуэ Викториерэ абы и гупымрэ я жэрдэмкIэ лъэпкъым и гъуазэ, и напщIэ, и щIыхь, и псэукIэр къызытещ «Адыгэ хабзэ» тхылъыр экземпляр 500 хъууэ къыдагъэкIыжащ. Абы и теплъэм и закъуэкъым щIэрыщIэу зэрагъэпэщыжар — а къыдэкIыгъуэ Iувым и напэкIуэцI къэс сурэт гъэщIэгъуэнхэмкIи гъэщIэрэщIащ. Проектым жэуап зыхь и редакторыр Къудей Фаридэщ.
НэхъапэIуэкIэ тхылъыр Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ Хьэбэз районым утыку къыщрахьащ. Иджы чэзур джылахъстэнейхэм лъагъэсащ. Апхуэдэ пщIэ лъагэм зэрыщыгуфIыкIам и нэщэнэу щIыналъэм щыпсэухэр хьэщIэхэм гуапэу пежьащ.
Лъэпкъым и къежьапIэр и хабзэрщ, бзыпхъэрщ. Адыгэм и хабзэ дахэр гурыIуэгъуафIэу тхыжауэ щызэхуэхьэсыжащ щIэныгъэлI, тхакIуэ, журналист МафIэдз Сэрэбий и тхылъым. Хабзэр тхылъкIэ зэрамыхьэми, мы къыдэкIыгъуэр яхуэщхьэпэнущ дуней псом щикъухьа ди лъэп-къэгъухэмкIи хабзэ дахэм тету зи щIэблэ къэзыгъэтэджыну, зи хьэгъуэлIыгъуэ дэзыхыну, гузэвэгъуэ дауэдапщэхэр езыхьэкIыну хуей дэтхэнэм дежкIи.
Тэрч щIыналъэм и унафэщIым и къуэдзэ Семэн Пщыкъан зэIущIэр къыщызэIуихым жиIащ зэхыхьэр Джылахъстэнейм и мызакъуэу, адыгэ лъэпкъым я зэхуэдэ махуэшхуэу зэрыщытыр.
— МафIэдз Сэрэбий хабзэм и хъумакIуэ лIы ахъырзэманщ. ФIыщIэ яхуэфащэщ абы и Iэужьыр къагъэщIэрэщIэжу етIуанэ гъащIэ езытыжахэм. Хабзэм тепсэлъыхьхэр куэдщ, ауэ уи жагъуэ мыхъуу къанэркъым апхуэдэхэм ар зымыгъэзащIэ къащыхэкIкIэ. Лъэпкъым и хабзэр и налкъутналмэсщ. НэхъыщIэм щапхъэ зытрахын нэхъыжьыфIхэр Тхьэм и фIыщIэкIэ ди куэдщ. Нобэрей ди щIалэгъуалэр хабзэм и гъуджэу, абы игъэдахэ цIыху бжьыфIэхэм ящыщ хъуну си гуапэщ, — жиIащ Пщыкъан.
КъыкIэлъыкIуэу утыкум кърагъэблэгъащ тхылъым и къыдэгъэкIыжыным зи гуащIэ езыхьэлIа Къудей Фаридэ.
— Хабзэр зэблэзышри зыIуантIэри куэд мэхъу, ар зыIэщIэхужри нэхъыбэжщ. Ди адэжьхэм лIэщIыгъуэ IэджэкIэ хуэсакъыу яхъумэу ди деж къахьэса фIыгъуэр зыIэщIэдгъэхуныр лIыгъэншагъэщ. МафIэдз Сэрэбий и «Адыгэ хабзэр» къызэрыдэкIрэ илъэс тIощIым щIигъуати, тхылъ щапIэхэм щамыгъуэтыжу цIыхухэр щIэупщIэрт. А щхьэусыгъуэращ ар къыдэгъэкIыжыным къежьапIэ хуэхъуар. Ар зи мылъкукIэ къыдэзыгъэкIыжа Къанокъуэ Викторие лъэпкъкIэ урысми, адыгэ нысэщ. Хабзэм щыгъуазэщ, фIыуэ елъагъу, и быныр абы щIепIыкI. Апхуэдэу езы бзылъхугъэми ди хабзэм щыщ хьэл-щэн куэд дыболъагъу. И быным, абыхэм къатепщIыкIыжахэм а хабзэ дахэр яIэщIэмыхуу игъэпсэун мурад иIэу, тхылъыр я унагъуэм илъу, ар нэхъыжьми нэхъыщIэми я тегъэщIапIэу щытын папщIэ къыдигъэкIыжащ. УсакIуэми зэрыжиIауэ, уадыгэну тышкъым. Адыгэм и пщэ къалэн куэд къыдохуэ, ауэ щыхъукIи лъэпкъыр дыкъэзыхъумэр а адыгэ хабзэращ. «Кърым тхылъ тедзапIэм» и къудамэу Налшык щыIэм и унафэщI ЛIыIэщын Анжелэрэ ди гупымрэ хабзэр нэхъ хъума щыхъуауэ къэтлъы-тэ Джылахъстэней щIыналъэм тхылъым лъэтеувэ щыхуэтщIыну дызэгурыIуащ. Абы иужькIэ апхуэдэ Iуэхугъуэ Налшык щедгъэкIуэкIыну мурад диIэщ. Сэ сызэреплъымкIэ, МафIэдзым и тхылъыр адыгэу зыкъэзылъытэж дэтхэнэ унагъуэми илъын хуейщ, — жиIащ Къудейм.
— МафIэдз Сэрэбийрэ сэрэ илъэситхукIэ дызэдеджащ, зэныбжьэгъуфIу дыкъызэдэгъуэгурыкIуащ, тхылъу къыдигъэкIам «НыбжьэгъуфIым изот» псалъэхэр тритхэурэ къызитащи, ноби си гуапэу сохъумэ ахэр, — захуигъэзащ къызэхуэсахэм Тэрч щIыналъэм и Нэхъыжьхэм я советым и тхьэмадэ ХьэжуАнатолэ. Ар хуабжьу цIыхуфIт, губзыгъэт. МафIэ-дзыр щIэныгъэлIщ икIи тхакIуэщ. ЕфIэкIыр дэтхэнэрами пхузэхэмыгъэкIыу а унэтIыныгъитIри абы къехъулIэрт. Зыхыхьэ гупыр игъэдахэрт, игъэбжьыфIэрт, хабзэшхуэ хэлъти, пщIэшхуэ къыхуащIырт. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Сэрэбий нобэ къытхэтыжкъым, ауэ а цIыху щэджащэм къигъэна Iэужьыр лъэпкъым зэи щыгъупщэнкъым.
КъыкIэлъыкIуэу псалъэ иратащ Нэгъуей Радимэ.
— Дунейм лъэпкъыу, цIыхуу тетыр зэрызэщхьэщыкIыр зэрахьэ хабзэмрэ яIурылъ бзэмрэщ. Ди хабзэм цIыхум ирит хьэл-щэн дахэр, щытыкIэ екIур, псэукIэ зэпэ-щыр къыпхуэмылъытэн фIыгъуэщ. Хабзэр пхъумэныр насыпышхуэщ. Аращ лъэпкъым и къарури и лIыгъэри здэщыIэр. Хабзэм и къуэпсхэр щумыгъуэтыж унагъуэр лъэпкъым щыщыжкъым, — жиIащ абы.
Тэрч щIыналъэм хыхьэ Болэтей къуажэм дэт ку-рыт еджапIэм щIэсхэм хабзэм щыщ теплъэгъуэ цIыкIухэр къагъэлъэгъуащ. Адыгэ гъэхьэщIэкIэм, хьэщIэ нышым, щхьэ щIэлъэныкъуэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэр къызэхуэсахэм ягу къагъэкIыжащ. КъыкIэлъыкIуэу утыкум я зэфIэкI щагъэлъэгъуащ ХьэпцIей къуажэм дэт курыт еджапIэм щIэс цIыкIухэм. Адыгэхэр хабзэм, бзэм ятеухуа уэрэдхэр жаIа иужькIэ, лъэпкъым хуэгъэза хъуэхъу дахэхэр ягъэIуащ абыхэм.
«Кърым тхылъ тедзапIэм» и цIэкIэ Балъкъыз Альбинэ къыщыпсалъэм, «ХабзэмыщIэ щIыкIейщ», «ХабзэмыщIэ напэтехщ» псалъэжьхэр къэзыгупсыса лъэпкъым и хабзэр зезыхьэм и насыпу къызэрилъытэр, тхылъым и къыдэгъэкIыжыным яфIэфIу зэрелэжьар, абы итхэр щIэблэм гъуазэ яхуэхъуну зэрыщIэхъуэпсыр къыхигъэщащ.
Пшыхьыр уэрэд, къафэ дахэхэмкIэ «Терчанка» цIыхубэ ансамблым, уэрэджыIакIуэхэу Хъаний Миланэ, Балъкъэр Идар сымэ ягъэдэхащ.
Щомахуэ Залинэ.
