ИлъэсыщIэм къытхуздихь хабзэщIэхэр
ПсэукIэр езыгъэфIэкIуэну унафэхэр
ИлъэсыщIэм дытехьащ цIыхухэр зыщыгуфIыкIын, я щыIэкIэ-псэукIэр езыгъэфIэкIуэн унафэ зыбжанэм къару ягъуэтауэ. Абыхэм ящыщу цIыху нэхъыбэм яхуэгъэзам я гугъу тщIынщ.
Япэрауэ, сабий етIуанэ зыгъуэтам е зыпIыну къэзыщтам къэралым зэрызыщIигъакъуэм и пIалъэр 2021 гъэм и кIэ пщIон- дэ ягъэIэпхъуащ. Мы гъэм сом 453026-рэ хъунущ а ахъшэр.
ЕтIуанэрауэ, а ахъшэр иджы сабий садхэм, школ кIуэгъуэм зи ныбжь нэмысахэм зыщрагъэужь IуэхущIапIэхэм ират хъунущ. Ар апхуэдэу щIащIар еджэн къимыухыу бын зыгъуэта е къыхиха IэщIагъэмкIэ иIэ щIэныгъэр хэзыгъэхъуэну хуей анэм зи ныбжьыр илъэсищ иримыкъуар Iызых уней сабий гъэсапIэм тригъэкIуэдэ-фын мылъку иIэн папщIэщ. КъинэмыщIауэ, «анэ мылъкур» дяпэкIэ къагъэсэбэпыфынущ сабий ныкъуэдыкъуэхэм я узыншагъэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ.
Ещанэрауэ, унагъуэ хуэмыщIахэм цIыху балигъыр псэуфын щхьэкIэ я нэхъ мащIэ дыдэу иIэн хуей хэхъуэр унагъуэм исхэм ятегуэшауэ 1,5-м фIэмыкIмэ, сабий къэзылъхуам е ипIыну къэзыщтам мазэ къэс иратын хуейщ сабийхэр я нэхъ мащIэ дыдэу зыхуеину ахъшэу щIыналъэм щагъэбелджылам хуэдизу (къащтэр ипэ ита гъэм и етIуанэ мазищым щыIауэ щыта сом бжыгъэращ).
Мыхэр щIэуэ къыхыхьахэращ, адрейхэр зэрыщытауэ къонэж. НэгъуэщIу жыпIэмэ, «анэ мылъкумкIэ» уи псэупIэр ебгъэфIакIуэ, сабийхэм я щIэныгъэм тебгъэкIуадэ, анэм и пенсэм хэбгъэхъуэну хэплъхьэ хъунущ.
Иджыри зы хабзэщIэ. 2017 гъэм и кIэм къару игъуэтащ «О ежемесячных выплатах семьям, имеющим детей» Хабзэм. 2018 гъэм щIышылэм и 1-м щыщIэдзауэ япэ сабий къызыхэхъуа унагъуэхэм мазэ къэс ахъшэ иратынущ я бын пажэм и ныбжьыр илъэсрэ ныкъуэрэ ирикъухукIэ. Къэралыр мы пособиемкIэ зыдэIэпыкъунур унагъуэ хуэмыщIахэрщ, зи хэхъуэр упсэун щхьэкIэ я нэхъ мащIэу узыхуеинум (цIыху къэс къалъысу щIыналъэм щагъэбелджылам) хуэдэ зырэ ныкъуэм фIэмыкIмэщ.
Мыпхуэдэ ахъшэ иратынущ сабий зыпIыну къэзыхьхэми я нэIэ трагъэтыну къэзыщтэхэми.
Сыт пщIэнур зэтIолъхуэныкъуэ къыпхэхъуамэ? Зым щхьэкIэ социальнэ IуэхущIапIэм, адрейм щхьэкIэ Пенсэ фондым тхылъхэр щIыболъхьэ. МФЦ-хэм щIэлъщ къэралыр сабий къызыхэхъуа унагъуэхэм зэрадэIэпыкъу щIыкIэр щыгъэбелджыла тхылъ цIыкIухэр. Мыпхуэдэ IуэхущIапIэхэм щылажьэ IэщIагъэлIхэр хьэзырщ фи упщIэхэм жэуап къратыну.
УФ-м и хэгъэгухэм сом мелард 21,4-рэ къаIэрыхьэнущ 2018 гъэм япэ сабийр къызыхуэхъуа унагъуэхэм иридэIэпыкъуну. Урысейм ЛэжьыгъэмкIэ и министерствэм хуэгъэфэщауэ къызэрибжамкIэ, япэ сабийм и ахъшэ гъэ къэс иратынущ цIыху мин 340-м хуэдизым.
«Российская газета» газетым игъэхьэзыра таблицэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, сом минибгъум иримыкъум къыщыщIэдзауэ сом мин 22-м нэс сабий ахъшэу щIыналъэхэм щагъэбелджылащ (нэгъабэ и етIуанэ мазищым щыIам тещIыхьауэ). Къапщтэмэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым сабийм я нэхъ мащIэу текIуэдэнур сом 12778-уэ щытащ нэгъабэ и етIуанэ мазищым.
Унагъуэхэм нэгъуэщI гулъыти ягъуэтынущ мы гъэм. УФ-м и Правительствэм унафэ къищтащ, сабий зиIэ унагъуэхэм банкхэм ипотекэ щIыхуэу къыIахым теухуа- уэ къэралыр зэрадэIэпыкъунур щыгъэбелджылауэ. Федеральнэ бюджетым абы хухихыну ахъшэм цIыхухэм Iэмал къарет процентих нэхъ щхьэщимытыкIыу илъэси 3 е илъэси 5 пIалъэкIэ щIыхуэ къищтэну. А процент мащIэм хиубыдэнур 2018 гъэм щIышылэм и 1-м щыщIэдзауэ 2022 гъэм дыгъэгъазэм и 31-рэ пщIондэ етIуанэ, ещанэ сабийхэр къызыхуэхъунухэрщ.
Иджы фыщыдгъэгъуэзэнщ нэхъыжьхэр зыщыгугъ хъунум.
Къэрал къулыкъущIэхэм зэрыжаIэмкIэ, мы гъэм пенсэм нэхъ псынщIэу хохъуэ инфляцэм нэхърэ. Пэжынщ, бжыгъэхэм я закъуэ ятепщIыхьмэ, ауэ мы гъэм хэ- хъуэныр хэхъуауэ «страховая» жыхуаIэ пенсэр зэрыхъунур (ику иту къащтэри) сом мин 14-рэ сом 75-щ, пенсэм кIуауэ мылэжьэжхэм — сом мин 14-рэ сом 329-рэ. Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, пенсэм кIуауэ лажьэхэм я пенсэм хагъэхъуэнукъым, ахэр я щхьэ ягъафIэу унэм щIэсыным и пIэкIэ лэжьапIэ щIэкIуэр пенсэр зэры-мащIэр зэрыарар гурыIуэгъуэми.
Улахуэм теухуауэ. ЛэжьапщIэм и нэхъ мащIэ дыдэр сом 9489-м нагъэсащ (нэгъабэ сом 7800-рэт зэрыхъур). 2019 гъэм щIышылэм и 1-м щыщIэдзауэ улахуэм я нэхъ мащIэмрэ (МРОТ) упсэун щхьэкIэ я нэхъ мащIэу узыхуеинумрэ зэхуэдиз ящIыну я мурадщ.
Мы гъэм я улахуэр проценти 4-кIэ хэхъуэнущ социальнэ IэнатIэм, медико-социальнэ экспертизэм, Роспотребнадзорым и къудамэ щхьэхуэхэм щылажьэхэм, ветеранхэм, МЧС-м и къегъэлакIуэхэм, нэгъуэщI куэдми. А Iуэхум бюджетым щыщу трагъэкIуэдэнущ сом мелард 22,2-рэ.
Президент Путин Владимир и «накъыгъэ» унафэхэр гъэзэщIэным пащэу, дохутырхэм, егъэджакIуэхэм, щэнхабзэмрэ щIэныгъэмрэ я лэжьакIуэхэм, ищхьэ еджапIэхэм щезыгъаджэхэм я улахуэр щIыналъэм ику иту къыщалэжьым хуэдиз хъунущ. ФинансхэмкIэ министр Силуанов Антон жиIащ щIышылэм и 1 нэужьым улахуэхэр процент 23-кIэ нэхъыбэ зэрыхъунур.
Узыншагъэм
драгъэгугъунущ
Узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэхэм Интернетым и Iэмалхэр къагъэсэбэп зэрыхъуар иджы щIагъэбыдэпащ телемедицинэм епха хабзэмкIэ. Абыи къару игъуэтащ мы гъэм.
Онлайн Iэмалыр къагъэсэбэпыфынущ пIащIэгъуэкIэ чэнджэщ хуей хъунухэм, сымаджэщым щIэлъхэм, амбулаторэм екIуалIэхэм, уеблэмэ медицинэ IуэхущIапIэм пымыщIахэм.
Телемедицинэр къагъэсэбэпынущ дохутырхэм я консилиум ирагъэкIуэкIын, дохутырым сымаджэм чэнджэщ къритын, цIыхур и унэм щIэсыжу абы и узыншагъэм дохутырыр кIэлъыплъын папщIэ. Псалъэм папщIэ, мыхьэнэшхуэ иIэнущ зы къалэ, къуажэ гуэрым щылажьэ дохутырыр щIэныгъэхутэ лэжьыгъэшхуэ щекIуэкI медицинэ IуэхущIапIэм щыIэ IэщIагъэлIым епсэлъэну, ечэнджэщыну Iэмал зэригъуэтынум.
Ауэ дохутыр, сымаджэщ псори хуит ящIынукъым «заочнэ» щIыкIэу лэжьэну. Абы щхьэкIэ сымаджэщхэм зыхрагъэтхэн хуейщ Федеральнэ реестрым, дохутырхэм — Федеральнэ регистрым.
Телемедицинэ IэмалкIэ уасэ щIамыту ядэIэпыкъунущ къэралым пщэрылъ зыщищIыжа программэмрэ Iэмал имыIэу щыIапхъэ медстрахованэмкIэ Федеральнэ фондымрэ къыщыгъэлъэгъуа узыфэхэмкIэ.
УФ-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и министерствэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, телефонкIэ е ИнтернеткIэ зэпсэлъа нэужь узыфэ ягъэбелджыламкIэ жэуап зыхьыр жыжьэ щыIэ сымаджэм а чэнджэщыр къезыта дохутырырщ е дохутырхэм я консилиумырщ. Ауэ сымаджэр хъужыным ехьэлIауэ щIапхъэмкIэ жэуап зыхьыр ар зи нэIэ щIэт дохутырыращи, абы телемедицинэмкIэ зэхиха чэнджэщри езыр сымаджэм зэреIэза- ри тхауэ зы илъэскIэ ихъумэн хуейщ.
США-м телемедицинэр къыщагъэсэбэпын щIадзащ 2008 гъэм. ИлъэситI и пэкIэ ириплъэжат а Iуэхум къыпэкIуами, амбулаторэм кIуэхэм я бжыгъэр процент 70-кIэ нэхъ мащIэ хъуащ. Сымаджэщхэм щIэлъхэм процент 26-рэ яхэщIащ. Абы къикIращи, телемедицинэм мылъкушхуэ къыдегъахуэ, медицинэ хуэIухуэщIэм нэхъри зебгъэужьыным тебгъэкIуэдэн уиIэнымкIэ щIэгъэкъуэнышхуэу.
Медицинэм дапхуэдизу зимыужьми, цIыхум и чэзум кIуэуэ и узыншагъэм зэрыкIэлъигъэплъым псори зэрелъытыжар гурыIуэгъуэщ. Абы къыхэкIыу дыщыгъуэзапхъэщ «диспансеризация» жыхуаIэм къызэщIиубыдэм.
УзыншагъэмкIэ страхованэ зыщI компаниехэм мы гъэм щыщIэдзауэ я къалэнщ диспансеризацэм къекIуэлIэн хуейхэм эсэмэскэ хурагъэхьыну, электроннэ пощткIэ е телефонкIэ хъыбар ирагъэщIэну.
Диспансеризацэм щIэуэ хагъэхьащ лышх узыр къызэрахутэ Iэмал псори къагъэсэбэпыну. ЦIыхум и узыншагъэр илъэсищым зэ къапщытэу арамэ, онкоскрининг жыхуаIэр зы илъэс дэкIмэ етIуанэм ирагъэкIуэкIыну я къалэнщ.
Узыншагъэр къапщытэ IыхьитIу гуэшауэ. Псоми щеплъкIэ, зыгуэр къагъуэтмэ, апхуэдэ цIыхур ягъакIуэ а узыфэр нэхъ куууэ къыщапщытэн медицинэ IуэхущIапIэ.
Урысейм и цIыху илъэс 18-м нэхърэ нэхъыжьхэм я узыншагъэр кърагъэпщытэным пщIэ щIатыркъым. Курыт, ищхьэ еджапIэхэм щIэсхэм псоми зэгъусэу я Iуэхур зэфIагъэкI.
Налогхэм ящыщу
цIыхухэм хуагъэгъунур
УФ-м и Президент Путин Владимир жиIауэ щытащ цIыху мелуан 42-м налогхэм щыщ зэрыхуагъэгъунур. Къапщтэмэ, 2015 гъэм щIышылэм и 1-м ехъулIэу цIыхухэмрэ хьэрычэтыщIэхэмрэ налогхэмкIэ, къуэдыхэмкIэ яхузэтрихьар яхуэмыпшыныжыну, ахэр яхуэгъэгъун хуейуэ къэрал унафэщIхэм къалъытащ. Мыбы теухуа Хабзэм 2017 гъэм и кIэм къару игъуэтащ. А Хабзэм, нэхъыщхьэу зытеухуам къинэмыщIауэ, къегъэув 2017 гъэм и пэкIэ страховой взносу ямытар, хьэрычэтыщIхэм, уэчылхэм, нотариусхэм яхузэтрихьа пеняхэмрэ къуэдыхэмрэ хуагъэгъуну. Мы ХабзэмкIэ гулъытэ къыхуащI щIы сотых зиIэ пенсионерхэм — а бжыгъэм налог техуэркъым. Къапщтэмэ, мы Хабзэр къигъэсэбэпыфынущ щIыр нэхъыбэу зиIэми. Псалъэм папщIэ, цIыхум сотых 20 иIэмэ, абы щыщу налог зытехуэнур 14-рщ. Мыпхуэдэ льготэр зы щIы Iыхьэм теухуауэщ къузэратынур. ЩIы Iыхьэ зыбжанэ зиIэ пенсионерыр хуитщ налог щIимытыну зыр езым къыхихыну.
НалогхэмкIэ Iуэхур тэмэму убзыхуа зэрымыхъуам, абыкIэ щIыхуэ зытелъхэр егъэлеяуэ зэрыкуэдым хэзэрыхьыжыпащ налог инспекцэхэр. Мы Хабзэм абыхэм я Iуэхур ящигъэпсынщIэнущ.
Нэхъыжьхэмрэ
ныкъуэдыкъуэхэмрэ ахъшэ зэхэдзэр щхьэщах
Къат куэду зэтет унэр къанэ щымыIэу зыхуей хуэгъэзэным теухуауэ (капремонт) ят ахъшэмкIэ хуэгъэкIуатэ зиIэхэр нэхъыбэ хъунущ.
ИджыкIэ апхуэдэ ахъшэ зымытыр илъэс 70, 80 зи ныбжь пенсионер мылажьэхэрщ. Гу лъыфтэ — зи закъуэу псэухэращ. Пенсионер зэщхьэгъусэхэм я бынхэр, я къуэрылъху-пхъурылъхухэр я гъусэу псэумэ, льготэ яIэнукъым.
Ахъшэу ятынур хуагъэмэщIэнущ ныкъуэдыкъуагъымкIэ япэ, етIуанэ гупым хиубыдэхэм. Унагъуэм зы пенсионеррэ ныкъуэдыкъуэрэ исмэ, абыхэм Iэмал ират щIыналъэ, федеральнэ субсидием хэдэу, нэхъ фейдэуэ къилъытэр езым къыхахыну. Льготэ зиIэхэм федеральнэр нэхъ къащтэ, ар нэхъыбэщи.
Гъэсыныпхъэм хэвмыкIэ
Ди къэралым щагъэткIиинущ бензиным и Iуэхур. Дызэрыт мазэм и 29-м щыщIэдзауэ къуэды ин дыдэ ирагъэпшынынущ гъэпцIагъэ щызэрахьэ бензин игъэхъуапIэхэм. Сом мин 500-м къыщыщIэдзауэ мелуан зыбжанэм нэс ипшынынущ АЗС-м, абы щрагъахъуэ бензиныр мыщIагъуэмэ. АЗС-хэм зи нэIэ тезыгъэтыну Росстандартым и лэжьакIуэхэм къапщытэнущ уасэ зэпта бензиным хуэдиз машинэм ирагъахъуэ-ирамыгъахъуэми.
ЕрыскъыхэкI къабзэхэр
Химие къамыгъэсэбэпу Урысейм къыщыщIагъэкI ерыскъыхэкIхэм дуней псом къыщагъэсэбэпым и процент 25-р яубыдыфынущ, ауэ зэкIэ ар зэрыхъур зы процентщ.
Ди зэманым кIуэ пэтми цIыхухэм къагуроIуэ яшхымрэ я узыншагъэмрэ зэгуэхыпIэ имыIэу зэрызэпхар. Аращ дуней псом щIэупщIэшхуэ иIэу щIыщащэхур химие зылъэмыIэса мэкъумэшхэкIхэр, хадэхэкIхэр, пхъэщхьэмыщхьэр.
УФ-м и Правительствэм и УнафэщI Медведев Дмитрий зи гугъу тщIы Iуэхугъуэм щытепсэлъыхь зэIущIэм щыжиIащ иджыри къэс къамыгъэсэбэпауэ, химие ялъэмыIэсауэ щIышхуэ зиIэ ди къэралым фейдэ къызэ-рыхихыфынур, мы IэнатIэм зрагъэужьмэ.
— ЦIыхухэр къыдахьэхын, ерыскъыхэкIыр зэрыкъабзэр къагъэлъэгъуэн щхьэкIэ, «био», «эко», «фермерский», «натуральный», нэгъуэщIхэри тратхэ, нэхъыбэм ар пцIыми, — жиIащ Медведевым. — Правительствэм игъэхьэзыра Хабзэм къару игъуэтмэ, щхьэж зыхуейр и ерыскъыхэкIым тритхэфынукъым. Къэралым зы реестр щыIэнущ, ерыскъыхэкI къабзэм елэжьхэр итхауэ. А реестрым хагъэхьэхэм къэралыр ядэIэпыкъунущ дуней псом я Iуэхур щыпхыкIын папщIэ.
Мэкъумэш IэнатIэмкIэ министр Ткачёв Александр жеIэ гъавэ бэв кърахьэлIэн папщIэ ГМО къагъэсэбэпу зэрамыдэнур, а Iэмалым къэрал зыбжанэ хуэкIуами.
ФщIэн щхьэкIэ. Урысейм и мэкъумэш щIапIэр гектар мелуан 80-м щIигъуащ. А бжыгъэм хэхъуэным хуэщхьэпащ щIы къищтауэ илъэс пщIы бжыгъэкIэ къэзымыгъэсэбэпым ар къытрахыжыну хуиту хабзэ щыIэ зэры- хъуамрэ куэд щIауэ зыри зытрамыщIэж щIым и уасэм зэрыкIэрыхуамрэ.
Хьэршым зи гур щыIэ
«Махуэкум» и зи чэзу къыдэкIыгъуэр тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэмкIэ, щIэуэ къэхъуамкIэ духынщ.
Къэрэшей-Шэрджэсым и ПсэукIэ-Дахэ къуажэм щыщ КIэдыкIуей ХьэзрэIил обсерваторие ищIащ, телескопитI щIэту.
Илъэс 79-рэ зи ныбжь ХьэзрэIил и закъуэ хузэфIэкIар иджы псоми ягъэщIагъуэ. Езыр насыпыфIэщ, и гъащIэ псом и гум щигъэфIа хъуэпсапIэр къехъулIащи. ХьэзрэIил илъэс 45-кIэ курыт еджапIэм щылэжьащ, физикэмкIэ, математикэмкIэ, астрономиемкIэ иригъаджэу.
— 1966 гъэм астрономиемкIэ кружок къызэIусхыну мурад щысщIам, сытегушхуэри СССР-м и обсерваторие псоми сытхат,-жеIэ ХьэзрэIил. — Зы илъэс дэкIауэ письмо къысIэрыхьащ академик Амбарцумян Виктор къитхыжу. Абы хъыбар къызигъащIэу арат ди кружокым папщIэ зы телескоп къызэрызатым теухуауэ. ЕгъэджакIуэу сылэжьэху ар къэзгъэсэбэпащ, иужькIэ астрономиемкIэ дерсхэр щымыIэж щыхъум, унэм къэсхьауэ сохъумэ, — жеIэ абы.
ХьэзрэIил и жагъуэ мэхъу астрономиер зэрамыджыжыр: «Курыт еджапIэр ныбжьыщIэхэм къаух хьэршымрэ вагъуэхэмрэ зыри хамыщIыкIыу. Ар дауэ?» — жеIэ КIэдыкIуейм.
ЕтIуанэ телескопыр езым ищIауэ къыщIэкIащ: гъуджэр Симферополь къришащ, астрономиер фIыуэ зылъагъухэм я зэгухьэныгъэ а къалэм щыIэм хэтхэм и хьэтыр къалъагъури. Бзэхум (алюминым) къыхэщIыкIа бжьамий хуейти, къуажэ псом къыхиха флягэхэр зэпигъэж-зэпигъэувэурэ ищIащ.
ИтIанэ обсерваториер иухуэным яужь ихьэри, илъэситI пIалъэ ихьащ а Iуэхум.
— Иджы согуфIэ, сабийхэр яфIэфIу къакIуэу хьэршым «зэрызыщаплъыхьыр» солъагъури. ЩIэныгъэ къэзылъыхъуэр абы хэбгъэн хъурэ? — жеIэ ХьэзрэIил.
Унэ зыщIа, бынитху зыпIа, щIэныгъэм зи гур ета КIэдыкIуей ХьэзрэIил и гъащIэр цIыху телъыджэм и дуней тетыкIэщ.
ЩIэныгъэм теухуауэ иджыри зы хъыбар. Ростов щыщ унагъуэ 30 зэгурыIуауэ я бынхэр езыхэм ирагъэджэж. «Свирель» фIащащ я еджапIэм. Мыбы екIуалIэ сабийхэм я адэ-анэхэр зэныбжьэгъущ, гъэмахуэ зыгъэпсэхупIэхэм здэщыIэм зэрыцIыхуауэ. Адэ-анэхэм яхэтщ сабийхэм яджын хуейм фIыуэ хэзыщIыкI IэщIагъэлIхэр.
Анэхэм ящыщ зым зэрыжиIэмкIэ, сабийхэр еджапIэхэм къызэрымыкIуэу щош, я нэхъ акъыл жанми дерсхэр къытехьэлъэ хъууэ. Абы къелъытэ псынщIэу зызыхъуэж мы дунейм ухуэхьэзырын хуейуэ.
— Стратегие жэрдэмхэмкIэ агентствэм игъэхьэзыращ IэщIагъэлIхэм я Атлас. Абы къызэры-щыгъэлъэгъуамкIэ, 2030 гъэм ирихьэлIэу IэщIагъэу 186-рэ кIуэдыжынущ, щIэуэ къэунэхунущ 57-рэ, — жеIэ егъэджакIуэ Козинченкэ Иринэ. — Аращи, щIэблэм дадэIэпыкъун хуейщ а зэхъуэкIыныгъэхэм зыхуагъэхьэзырыным- кIэ.
Ростов щыщ унагъуэхэм я жэрдэмыр гъэщIэгъуэнщ, сабийхэм гулъытэ зэрагъуэтым, я адэ-анэхэм нэхъ гъунэгъу зэрахуэхъум, абыхэм я зэфIэкIыр нэхъ зэрызыхащIэм, езы цIыкIухэри псэкIэ гугъу зэремыхьым, я узыншагъэр хъума зэрыхъум тещIыхьауэ уегупсысмэ. Ауэ курыт еджапIэм и телъхьэхэм мы жэрдэмыр щIамыдэнум и щхьэусы-гъуэу жаIэфынур нэхъ мащIэу къыщIэкIынкъым.
