
ХамэщIым гур щыкIуэдыркъым
Израилыр журт лъэпкъым и хэкущ. КъуэкIыпIэ Гъунэгъум хиубыдэ къэралщ, ЩIыкурытыхым и Iуфэм Iусщ. Ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ — Ливаныр, ищхъэрэ-къуэкIыпIэмкIэ — Сириер, къуэкIыпIэмкIэ Иорданиер, ипщэ-къухьэпIэмкIэ Мысырымрэ Газэ ЩIыналъэмрэ къыщысщ. ЖыпIэнуракъэ, экономикэ и лъэныкъуэкIэ фIыуэ зызыужьа къэралщ. Къапщтэмэ, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум хиубыдэ къэралхэм ящыщу Израилращ зи псэукIэр нэхъ зэIузэпэщыр. Журт къэралыгъуэ щхьэкIэ, мыр лъэпкъ куэд щызэхэс, демократиер щытепщэ щIыналъэщ. Абы нэхъыбэу исыр журтхэрщ (процент 75,4-рэ), хьэрыпхэр — процент 20,6-рэ, нэгъуэщI лъэпкъ мащIэхэр проценти 4 ирикъуу аращ. Журт лъэпкъымрэ Израиль щIыгумрэ зэпыщIэныгъэшхуэ яIэщ, аращ здэщыIэр журтхэм я дежкIэ лъапIэ щIыпIэ псори.
Кфар-Камэ и къуажэкур.
Кфар-Камэ дэт Адыгэ Хасэм и унэр.
Къэбэрдей уэрам.
Кфар-Камэ дэсхэм захуегъазэ КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Битокъу Владимир.
Шапсыгъ уэрам.
49-нэ каналым и оператор ХьэцIыкIу Мартин. Зи хэку иIэпхъукIа лъэпкъ куэд зэрыщызэхэсым къыхэкIыу, мыр бзэ куэд «зыIу-рылъ» къэралу къалъытэ. Абы исхэм шэрыуэу ящIэ ивритыр, инджылызыбзэр, хьэрыпыбзэр, уеблэмэ уэрам, къалэ гъэнэхуапIэхэм бзищымкIи тетхащ.
Езы журтхэм къадэкIуэу, хуитыныгъэ зэхуэдэ щаIэщ хьэрып-муслъымэнхэми, хьэрып-чыристэнхэми, друзхэми, бедуинхэми, самаритянхэми, ермэлыхэми, адыгэхэми.
Тхыдэ и лъэныкъуэкIэ Израилымрэ адыгэхэмрэ зэпыщIа зэрыхъуам щхьэхуэу и гугъу тщIынщ. Иджыпсту сызытепсэлъыхьынур хэхэсхэм-рэ хэкурысхэмрэ я зэпыщIэныгъэр нобэ здынэсарщ, Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Адыгэ Республикэмрэ икIа лIыкIуэ гуп абы тхьэмахуэкIэ зэрыщыхьэщIарщ.
Израилым ит адыгэ къуажитIым — Кфар-Камэрэ Рихьэниерэ — гъэ къэс чэзууэ Адыгэ щэнхабзэм и фестиваль щрагъэкIуэкI. Абы кърагъэблагъэ Тыркум, Сирием, Иорданием, нэгъуэщI къэралхэм щыхэхэс адыгэхэм я уэрэджыIакIуэ, къэфакIуэ гупхэр. Мы гъэм Кфар-Камэ и жылэ Хасэм къызэригъэпэща а фестивалым ирагъэблэгъат «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблымрэ «Ислъэмей» уэрэджыIакIуэ гупым хэтхэмрэ. Егъэблагъэ тхылъыр КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий и пащхьэ щралъхьэм, абы ищIа унафэм тету, Израилым кIуэну гупымрэ абы и пашэмрэ ягъэбелджылащ. КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Битокъу Владимир, КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин, КъБР-м и Парламентым и депутат Iэпщэ Заур, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и вице-президент ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, «Кабардинка» ансамблым и художественнэ унафэщI Атэбий Игоррэ балетмейстер нэхъыщхьэ Битокъу Аслъэнбэчрэ зыщIыгъу гупышхуэр шыщхьэуIум и 27-м гъуэгу техьащ. Налшык аэропортым къэкIуа «Ислъэмей» ансамблым хэт ди лъэпкъэгъухэри гъусэ тхуэхъужри, Истамбыл и «Ататюрк» кхъухьлъатэ къэтIысыпIэм дылъэ-
тащ, адэкIэ Истамбыл — Тель-Авив рейсым дитIысхьащ. Тель-Авив дызыхьыну кхъухьлъатэм и теплъэ, и инагъ къудейм къыбжиIэрт дыздэкIуэ къэралым и къулеягъыр. СыхьэтитIым дакъикъэ 20 хуэдиз нэхъ щIимыгъуу гъуэгу дытета нэужь дыздынэса аэропортым, Бен-Гурион Давид и цIэр зезыхьэм, къуигъащIэрт журтхэм я псэукIэр зыхуэдэр. Лъэс гъуэгур зыгъэпсынщIэ травалаторхэм дытету дыкIуэ пэтми, щIэкIыпIэр къэблагъэртэкъым, аэропортыр апхуэдизкIэ инти. Зы мэскъали къыхуэмыту зэгъэпэща кхъухьлъатэ къэтIысыпIэр, ауи цIыху зэтрихьэ щымыIэу узыблэкI къэпщытапIэхэр, техникэкIи лэжьакIуэ-кIи зэщIэузэда IуэхущIапIэ иныр дыздикIа Налшык ейм пхуегъэпщэнутэкъым. ГуфIэжу къытпежьащ Кфар-Камэ жылэ Хасэм и лэжьакIуэ Нэпсо Норэ, адыгэ музейм и тхьэмадэ Тхьэухъуэ Зухьейр, сабийхэр къафэм хуэзыгъасэ Iэпщэ Рустам сымэ. Абыхэм гуапэу драгъэблагъэри, ди нэ къызыхуикI адыгэ жылэм дыкIуэну дежьащ.
ХьэщIэхэмрэ бысымхэмрэ зэIуощIэ
Кфар-Камэ Тель-Авив и ищхъэрэ-къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ километри 120-кIэ, Тиберие гуэлым километр 20 — 25-кIэ япэIэщIэу щысщ. СыхьэтитI нэблагъэкIэ икIу гъуэгур къызэднэкIри, къуажэм дэт шхапIэм драгъэблэгъащ. Хьэрып, журт шхыныгъуэ куэд тхузэблахащ а пщыхьэщхьэм, щIэщыгъуэу, дагъэхьэщIэмэ яфIэфу, ауэ адыгэ шхыныгъуэхэри зэраIэщIэмыхуар нэрылъагъуу, адыгэ кхъуей зыдэлъ хьэлывэ, лым къыхэщIыкIа ерыскъыгъуэхэр, пIастэ, щIакхъуэ Iэрыпщ хуэдэхэр Iэнэм къытралъхьащ. Мы Iуэхум нэхъ щхьэпэу, гуапэу хэлъахэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Адыгеймрэ икIыу Кфар-Камэ кIуа гупыр цIыху тIурытIу унагъуэхэм зэрызэбграшар. Ар я хабзэщ къуажэдэсхэм, хьэщIэр хьэщIэщ щIагъэтIысхьэркъым. А пщыхьэщхьэм хьэщIэ къызылъымыса унагъуэм насыпыншэу зилъытэжми ярейт. Бысымхэр иригушхуэрт хэкум къикIа цIыху махуэ бжыгъэкIэ я жьэгу зэрыдэсынум, хъыбар гъэщIэгъуэн зэрызэхуаIуэтэнум, ныбжьэгъу зэрызэхуэхъунум.
Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэр куэдым кърацIыхуу хэлъа хьэщIэ егъэблэгъэкIэмрэ гъэхьэщIэкIэмрэ къуажэдэсхэм ди нэгу щIагъэкIащ а махуэхэм. БысымкIэ ехъулIауэ зибжыжырт ди гупым щыщ дэтхэнэ зыми, пщэдджыжьым зэIущIэж къэфакIуэхэмрэ уэрэджыIакIуэхэмрэ зыхуаIуатэр я бысымхэм я гуапагъымрэ гумащIагъымрэт. Адыгэ Республикэм щIыхь зиIэ и журналист, АР-м и телевиденэм и лэжьакIуэ ТIэш Светланэ сэрэ зы Iуэху зэрызэдэтщIэм, дызэрызэныбжьэгъум къы-хэкIкIэ, зэгъусэ зытщIыну ды-зэгурыIуат. Бысым тхуэхъуари ди гупсысэкIэм къытехуэ, уеблэмэ шыпхъу пэлъытэ тхуэхъуауэ зи унэ дыкъикIыжа Нэпсо-Натхъуэ Симэщ. Симэ и цIыху щIыкIэкIэ гуфIэнэгуу, узыщимыгъэукIытэрэ и нэIэ къыптримыгъэкIыу, и Iэнэгур зэтетрэ и унагъуэр хъуэпсэгъуэу апхуэдэт. Езыр гъунэгъуу къэзмыцIыху щIыкIэ сигу щIыдыхьами зы щхьэусыгъуэ иIэт. И адэ Нэпсо Нихьэт илъэс зыбжанэкIэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм хэтат, Израилым щыпсэу адыгэхэм я лIыкIуэу. Лъэпкъым гууз-лыуз хузиIэ, Мейкъуапэ унэ щиIэу абы щыпсэу, адыгэм папщIэ Iуэху щхьэпэ куэд зэфIэзых лIыт (мазэ зыбжанэ ипэкIэ дунейм ехыжащ, и ахърэтыр дахэ Тхьэм ищI). Апхуэдэ адэм и бынхэри хуэфэщэн защIэт. Симэ и дэлъхухэри и шыпхъухэри езым хуэдэу адыгэгущ. Ар апхуэдизкIэ жанти, сыт хуэдэ Iуэхури гупсысэри къыддигъэпсынщIэрт, и машинэмкIэ дызыхуей щIыпIэм дынигъэсырт, гъащIэм хуэIущти, и дэтхэнэ псалъэми купщIэ хэлът. И къуэ Натхъуэ Саусэр илъэс 22-м итщ, полицэм хыхьагъащIэ щIалэ щыпкъэщ. Ипхъу Нэхунэ илъэс 14 и ныбжьщ, курыт школым щIэсщ. Къуажэм дэтлъэгъуа дахагъэмрэ фIыгъуэмрэ ди бысымхэм я деж къыщежьэрт.
Адыгэбзэ фIэкIа щызэхыумых жэнэт лъахэ
Кфар-Камэ жэнэт лъахэ цIыкIу хуэдэщ, хэкум зэрыпэIэщIэр думыгъуэмэ. Куэбжи бжыхьи щумылъагъу жылэщ ар, и жьэгу пащхьэр зэщIэгъэнарэ берычэтыр дэзу. Махуитхум къриубыдэу зы хьэрыпыбзи журтыбзи щызэхэтхакъым, я нэхъ цIыкIухэри щIалэгъуалэри зэрызэпсалъэр адыгэбзэщ, я нэхъыжьыр зэрыущиер анэдэлъхубзэрщ. Къуажэ дэлъэдапIэм къыщыщIэдзауэ абы щызыхэпщIэ адыгагъэм уи хэкужь уисыж хуэдэу къыпщегъэхъу. АдыгэбзэкIэ «Фыкъеблагъэ» зэрытетхар умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым, къатищу зэтету къуажэкум ит Хасэр, дэ администрацэкIэ дызэджэр, сыт и лъэныкъуэкIи зыхуей хуэгъэзащ, библиотекэ хэтщ. Къалэм и кур зыхуэзэ а щIыпIэм куэбжэ зэIуха ин, удз зэмылIэужьыгъуэхэр къегъэтIысэкIауэ, щытщ. А зы куэбжэрщ Кфар-Камэ щыплъагъунур, ари зэIуха зэпыту зэрыщытым къыбжеIэ ди лъэпкъэгъухэм ягури я псэри зэIухауэ дунейм зэрытетыр.
Къулей, къулейсыз псалъэхэм къарыкIыр ящIэ хъункъым абыхэм, псоми я унэхэр зы ухуакIуэм ищIа хуэдэу зэщхьщ. Езыхэр гъунэгъу къалэхэм щыIэ фабрикэхэм, заводхэм щолажьэ, дзэм, полицэм къулыкъу щащIэ, абы къыдэкIуэуи тыкуэн, шхапIэ, щхьэц щIэщапIэ хуэдэхэр къызэIуахауэ ягъэлажьэ, щIыгум толэжьыхь, былым ягъэхъу, жыг хадэ хасэ. Къыхэгъэщыпхъэщ унагъуэ Iуэху гуэр зэфIагъэкIын е цIыхур зыхуей хъу Iуэхутхьэбзэр игъуэтын папщIэ ахэр нэгъуэщI къалэ кIуэн зэрыхуэмейр. Кфар-Камэ псори щыбогъуэт, сабий гъэсапIэ, курыт еджапIэ, сымаджэщ, банк, пощт, ЩэнхабзэмкIэ унэ, спорт клуб, футбол, баскетбол стадионхэр — псори дэтщ, тыншу ущопсэу. ПщIантIэхэм машинэ зыбжанэ зэбгъурыту дэтщ, зи ныбжыр илъэс 14 ирикъуа ныбжьыщIэм (щIалэми хъыджэбзми емылъытауэ) машинэ къехуэкIыным зыхуегъасэри, щыхьэт тхылъыр къыдех. Хъыджэбз цIыкIухэри, зи ныбжь хэкIуэта бзылъхугъэхэри машинэ исщ. «Фи дежкIэ цIыхубзыр машинэ дэмытIысхьэр пэж?!», — щыжаIэм, иужьрей илъэсхэм нэхъ къызэраублар яжетIащ. ТоккIэ лажьэ электромобилхэр къуажэм дэзу дэтщ, ахэр нэхъ тыншщ уи Iуэху иризэфIэбгъэкIыну. Абы тесхэр щызэблэкIкIэ, адыгэбзэкIэ сэлам зэрахыу зэрызэхэпхыр гухэхъуэт. ИужькIэ десэжащ: къуажэм дэс псори зэроцIыху, адыгэбзэ фIэкIа нэгъуэщIыбзэ щызекIуэркъым.
Хэкужьым ит адыгэ къуажэ уикIауэ, адыгэбзэр зэхэпх щхьэкIэ къыпфIэIуэхун хуейкъым, ауэ къысфIэIуэху къудейм къыщымынэу, сыкъигъаскIэрт журт къэралым ис адыгэ къуажэ цIыкIум дэсхэм я анэдэлъхубзэм пщIэ зэрыхуащIым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щызэхэсх адыгэбзэ ныкъуэм, нэгъуэщIыбзэм худиIэ пыщIэныгъэм, ди бзэр хамэ псалъэхэмкIэ зэрыдуцIэпIым, адыгэбзэ зымыщIэ адыгэ зэрысцIыхум, адыгэбзэр егъэджэным пыщIа гугъуехьхэм езгъапщэрт. Анэдэлъхубзэр ди школхэм щаджыну сабийхэр, адэ-анэхэр зэрыхуэмейм, ар зэрызэрамыпэсым щхьэусыгъуэ къыхуэзгъуэтырт — школ нэужьым еджапIэ щIэтIысхьэнуми, лэжьапIэ увынуми, къулыкъу ирахьэкIынуми адыгэбзэр зыщIыпIи къыщысэбэпыркъы-ми, аращ щIамыджыр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, абы гугъу зыщIрагъэхьын щхьэусыгъуэ яIэкъым, икIи къэслъытэрт а щхьэусыгъуэр властым къигупсысын хуейуэ, адэ-анэм нэгъуэщI къащыгурымыIуэкIэ. Кфар-Камэ адыгэбзэм и гъусэу бзищ щадж. Курыт школым и класси 9-р къызэраухыу, хьэрыпхэмрэ журтхэмрэ яхохьэри, ядоджэ, адэкIэ я щIэныгъэм хагъахъуэ, итIанэ лэжьэн щIадзэ… Къуажэм зэрыдэбэкъукIыу къагъэсэбэпыр зыхэс къэралым и бзэхэрщ, ауэ пщыхьэщхьэм къызэрагъэзэжу, я анэдэлъхубзэм тохьэж. Абы хьэкъ сщищIащ: уи бзэр пщIэн щхьэкIэ гукIи псэкIи уадыгэн хуей къудейуэ аращ, армыхъумэ, ар къэралми властми елъытакъым.
Битокъу Владимир, НэщIэпыджэ Замирэ, Къумахуэ Мухьэдин Иерусалим ущыхэплъэ Iуащхьэм тетщ.
Кфар-Камэ и зы уэрам.
УэрэджыIакIуэхэр, къэфакIуэхэр, журналистхэр ЩIыкурытыхым и Iуфэм.
Кфар-Камэ и жэщщысхэр.
«Кабардинка» ансамблым хэт пщащэхэр.
Лъэпкъ хабзэр яхъумэ
Кфар-Камэ дэсхэм я процент 90-р шапсыгъщ, абазэхэхэр, хьэтыкъуейхэр, бжьэдыгъухэр унагъуэ зыбжанэ мэхъу. Зи лъэпкъым къыкIэрыча хъуа, нэгъуэщI дин, политикэ, бзэ зезыхьэ гупым хэхуа, зи бжыгъэкIэ мащIэ ди къуэшхэм я щэнхабзэмрэ псэукIэмрэ а псоми яжь къыщIимыхуу къэнауэ къыщIэкIынкъым. Абы щыпсэу адыгэхэм я хабзэ зехьэкIэ, псэукIэ щхьэхуэ зэрагъэпэщыжащ. Езыхэр, дэ дэщхьу, зэрызэджэжыр адыгэщ, «шапсыгъ», «абазэхэ» псалъэхэр къыщагъэсэбэпыр зыщыщ лIакъуэр щызэхагъэкIым дежщ.
Ахэр къызыхэкIа лъэпкъым, я адэжьхэм, адыгэ мамлюкхэм яхэлъа лIыгъэмрэ яIа щIыхьымрэ, я хабзэ дахэмрэ нэмысымрэ ирипагэу мэпсэу нобэр къыздэсым икIи къыдэкIуэтей щIэблэр абы зэрыщIапIыкIыр нэрылъагъущ. Къуажэм адыгэбзэ фIэкIа зэрыщыземыкIуэр щыхьэт тохъуэ я лъэпкъ зэхэщIыкIым зэрызиужьам. ИтIанэ я лъэпкъыр, я бзэр, щэнхабзэр зэрахъумэ-жыфар зи фIыгъэр я лъэпкъ лIыхъужьыгъэмрэ къэмыланджагъэмрэ арагъэнущ. Арыншамэ, ахэр зэпымыууэ къэзыухъуреихь я бий куэдым — псыр, гъавэр, щIыр трахын щхьэкIэ кIэншэу къатеуэу щыта бедуинхэмрэ друзхэмрэ — япэщIэтыфынкIэ Iэмал иIакъым. Ди лъэпкъэгъухэр къыщIызэтенэфам и щхьэусыгъуэхэм ящыщщ я лъэпкъыр яхъумэжын щхьэкIэ, Iэмал зэриIэкIэ, нэгъуэщI лъэпкъ зэрызыхамыгъэхьэр. Япхъухэр нэгъуэщI лъэпкъ зэрырамытыным, щIалэхэм хамэ пщащэ къызэрырамыгъэшэным пылъхэщ. НэгъуэщI къэрал щыпсэу адыгэ къашэныр, дэкIуэныр я гуапэщ.
Израилым щыпсэу адыгэ цIыхубзхэм, апхуэдэ лъэпкъ хабзэ димыIэ пэтми, щхьэтепхъуэ ятелъщ, ауэ иджырей пщащэхэм щхьэтепхъуэ зэрахьэжыркъым. Унагъуэ ихьа цIыхубз псоми «щамий» жари щэкI хужьым къыхэщIыкIа IэлъэщI зытралъхьэ зэхуэс, джэгу кIуэн хуей хъуамэ, я щхьэцри я пщэри щIихъумэу.
Ахэр я лъэпкъ щэнхабзэм хуосакъ, адыгэ хабзэр зэрахузэфIэкIкIэ яхъумэ. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, нэхъыжьым тхьэмадэ тIысыпIэр ейщ, япэ псалъэр ират, и жыIэм йодаIуэ. ПщIэшхуэ хуащI адэ-анэм. А псоми къихъумащ ахэр илъэси 150-м щIигъукIэ, ноби я бзэр яIурылъу, я гур мыкIуэдауэ дахэу мэпсэу.
Кфар-Камэ и псэукIэр зэрызэIузэпэщыр щыхьэт тохъуэ зы Iуэхугъуэм — къэралыгъуэр зей журтхэмрэ ди лъэпкъэгъухэмрэ зэгурыIуэрэ лъытэныгъэрэ я зэхуаку дэлъу зэдопсэу. Журтхэми пщIэ къыхуащI адыгэхэм, зэгурыIуэу, зэдэIуэжу, я жылэр зыхуей хуэзэу, къабзэу зэрахьэу зэрыщытым гу лъатэ, абы нэхъри зиужьын папщIэ мылъкукIэ зыкъыщIагъакъуэ зэпытщ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
