ЩIалэхэр дзэм зэрыраджэм экономикэр къилъахъэрэ?
ЗэблэкIыгъуэ лъэхъэнэм и экономикэмкIэ институтым и лабораторэм и унафэщI Назаров Владимир къызэрилъытэмкIэ, фIэкIыпIэншэу щIалэгъуалэр дзэм ираджэныр щагъэтамэ, ди къэралым и экономикэм хуабжьу зричынут. Абы и Iуэху еплъыкIэр фи пащхьэ идолъхьэ:
— Нобэ псори егъэпIейтей, Урысейм и гъэтIылъыгъэхэм дапхуэдизрэ дрикъунуми. Нэхъапэм хуэдэу ахэр дгъэкIуэдмэ — мыбдежым финансхэмкIэ министрыр захуэщ — абыхэм дызэрырикъунур илъэситIщ. Ауэ узыгъэпIейтейращи, властым къалэныщIэхэр иджыри и пщэ ирелъхьэж. Къапщтэмэ, дэ къызэрыдбжамкIэ, пенсэ нэхъ мащIэ дыдэр урипсэуфыну щIыным, зи ныбжь хэкIуэтахэм ар яхухэгъэхъуэным, къищынэмыщIауэ, илъэсым сом мин 415-м щIигъу къэзылэжьхэм я улахуэм страховой взносыр ящхьэщыхыным 2018 гъэм и бюджетым хэщIыныгъэу сом триллион 1,88-рэ иритынущ. Пенсэ Iуэхухэм и гугъу сщIыркъым — абы и хэгъэхъуэныр Iэмалыншэщ. Ауэ сыт сом триллион ныкъуэ щIытебгъэкIуэдэнур къулей-хэм налогыр ящхьэщыхыным? Абы бюджетыр игъэмэщIэнущ, инфляцэр дригъэуеинущ. Псом япэу хилъэфэ-нур а дыщIэгузавэ пенсионерхэрщ.
Дуней псом зыщызыубгъу экономикэ кризисыр щиухыну хуагъэфащэ пIалъэр зэтехуэркъым. АбыкIэ хъыбар дэзыгъэщIэнур ар къыщежьа Америкэм и Штат Зэгуэтхэрщ. А къэралым псэупIэм и уасэр щыдэкIуеижу щIидзэмэ, лэжьапIэншэхэм я бжыгъэм хэщIмэ, итIанэщ фIым ущыгугъ щыхъунур. ЗэкIэ апхуэдэ лъэпкъ щыIэкъым. Нэхъ Iеижращи, США-м къыкIэлъыкIуэу къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм я правительствэхэм я лъэкI къагъанэркъым… кризисым пищэн папщIэ. Зызыубгъу абы и мафIэр ахъшэкIэ ягъэункIыфIыну хэтщ. Абы нэхърэ нэхъыфIт лэжьэкIэжьым тетурэ зи Iуэху зэIыхьахэр банкрот ящIу зэхуащIыжамэ, «Дженерал моторс» концерн цIэрыIуэм иращIам хуэдэу. Армырамэ, ахэр «лIэгъуей» пщIыкIэ, зыужьыныгъэ щыIэнукъым.
Зы щапхъэ закъуэ: урысей метал-лург комбинатым и унафэщIым иджыблагъэ ткIийуэ хуагъэуващ и лэжьакIуэхэр уэру IуимыгъэкIыну. «Уэр» псалъэм къикIымкIэ щыщIэупщIэм къыжраIащ ар цIыху 50 нэхърэ нэхъыбэ IубгъэкIмэ зэрыарар. Арати, мазэ къэс цIыху 49-рэ IуигъэкIыу иригъэжьащ. Адрейхэм я улахуэм кIэриудащ икIи лэжьапIэншэхэм ират пособием ар соми 100-200-кIэ фIэкIа щIимыгъу хъуащ. Иджы лэжьакIуэ псори арэзыкъым, къыщитхъыну хьэзырщ. Зэрылажьэ-ри я улахуэм хуэфэщэнущ. Лей хъуа псори зэуэ IуигъэкIыну директорыр хуит ящIамэ, иджыпсту лэжьакIуэхэм къахь улахуэм хуэдиз IэнатIэншэхэм пособиеу къратынут. Абы щыгъуэми къэнахэм лэжьапщIэ тэмэм яIэнут.
Иджыпсту къэралым цIыху мелуаниблым нэблагъэ щылэжьапIэншэщ. Ар лэжьэфынухэм я проценти 9,5-рэ мэхъу. Болгариемрэ Польшэмрэ, къапщтэмэ, процент 20-р IэнатIэншэу щыщыту социальнэ зэрыхьзэрииншэу псэуащ. Урысей Федерацэри кризисым къыхэкIыфынут кIуэцIрыхуа предприятэхэр къригъэлыну хущIэкъуурэ абыхэм мылъку ятримыгъэкIуэдатэмэ. ЖаIэ, Тольятти щыпсэухэр автомобиль къыщIэгъэкIыным фIэкIа зыми емылэжьыфыну. Сыт щхьэкIэ? МащIэ къарумрэ мылъкумрэ зытебгъэкIуадэ хъунур? А упщIэхэр нэхъыбэу зыхуэгъэзар Волжскэ автозаводым и унафэщIхэрщ.
Хьэрхуэрэгъухэм япэлъэщын, Iуэху бгъэдыхьэкIэщIэхэр зи лъабжьэ экономикэщIэ Урысейм дауэ зэрыщыбухуэнур? Псом япэрауэ къаIэщIэ- кIын хуейщ мы отраслым къэкIуэн иIэти, адрейр зэи къыпхуэIэтынутэкъыми жыхуиIэ гупсысэкIэм илъахъэхэм. Ар дыгъуасэрей махуэщ. Сталиным зэрищIыр апхуэдэут: къуажэм и зэфIэкIыр къигъэсэпурэ, заводхэмрэ фабрикэхэмрэ къалэм щригъэухурэт. Индустриализацэм и пэщIэдзэ лъэхъэнэм е дунейпсо зауэм и зэманым а Iуэху бгъэдыхьэкIэр къезэгъынут. Ауэ иджыпсту псори нэгъуэщIщ. Новэ Зеландием, къапщтэмэ, отрасль нэхъыщхьэу щыIэр мэкъумэшыращ. Адрей псори — финансхэри, щIэныгъэри, нэгъуэщI IэнатIэхэри — зыхуэлажьэр аращ. ЦIыхукIи, щIыуэпс гъэтIылъыгъэхэмкIи егъэлеяуэ къулей Урысей Федерацэм экономикэм и отрасль псоми тыншу зыщебгъэужьыфынущ. Ауэ абы щхьэкIэ щхьэзакъуэ мылъкур хъумэным, контрактхэр фIэкIыпIэншэу гъэзэщIэным, зыми и унафэм щIэмыт судым зегъэужьауэ къэралым и уна-фэм экономикэр къыщIэгъэкIын хуейщ. Абы папщIэ системэр зэрыщы-ту хъуэжыпхъэщ.
Къэтщтэнщ щапхъэу курыт IэщIа- гъэ щрагъэгъуэт еджапIэхэр. Сыт ди ПТУ-хэр апхуэдизу щIэтхьэмыщкIэр? ХьэрычэтыщIэм пыщIэныгъэ щIагъуэ хуаIэкъыми аращ. ПТУ-м щеджэхэращ IэщэкIэ зэщIэузэда къарухэм ираджэр. Сыт абыхэм мылъку щIатебгъэкIуэдэнур, еджэныр къэзэраухыу ахэр дзэм ираджэнумэ?! КъызэрыщIэкIымкIэ, профтехщIэныгъэм зыкъебгъэIэтыжын папщIэ фIэкIыпIэншэу щIалэгъуалэр армэм дашыныр щыгъэтын хуейщ. КъызэрыдбжамкIэ, ди къэралым и нобэрей сэлэт мин 400-р контракткIэ ираджэхэмкIэ пхъуэжын щхьэкIэ сом меларди 100 текIуэдэнущ. Ар хэкум илъэсым къыщалэжьым и процент 0,2-рэ хъууэ аращ. Абы щыгъуэми контракткIэ дзэм къулыкъу щызыщIэхэм я улахуэр къэралым ику иту щыщыIэм процент 20-кIэ щIигъунущ. КъищынэмыщIауэ, сыт хуэдиз фIыгъуэ ди экономикэм абы къыхуихьыну! IэщIагъэм хуегъэджэнымрэ лэжьыгъэм и рынокымрэ заужьынущ, ар зэрыпсэун Iэмал зыхуэхъуахэм къэралыр нэхъ Iэ-зэу яхъумэнущ. Кризисым и лъэхъэ-нэм IэнатIэ зыфIэкIуэдахэм армэм лэжьапIэ щагъуэтынущ. Абы щыгъуэми училищэхэмрэ колледжхэмрэ къэзыухахэр курыт, рабочэ IэщIагъэлIхэр иджыпстуи щамыгъуэт заводхэм увыфынущ. ИкIэм-икIэжым кIэ ета хъунущ военкоматхэм щызекIуэ IулъхьэIыхым, армэм дэмыкIын щхьэкIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэтIысхьэу зыри зыхуэмей IэщIагъэхэм хуеджэхэр, диссертацэхэр зытххэр щыIэжынукъым.
Аращи, кризисым пэщIэувэфын Iэмалхэр ди куэдщ. Ахэр тегушхуауэ къэгъэсэбэпын хуейуэ аращ.
«Аргументы и факты».
