Езэшынукъым, я лъабжьэр къыхамытхъмэ…
Щамым къикIыу адэжь щIыналъэр екIуэлIапIэ зыхуэхъуахэм ящыщщ КъШР-м щыщ Хьэбэз къуажэм унагъуэ хъарзынэ щыдэхъухьыжа Къардэнхэ Данилрэ Бусейнэрэ (Уэтейхэ япхъущ).
Илъэсий хъуауэ унагъуэу зэдэпсэу зэщхьэгъусэхэм пщащитI — Таерэ Зоерэ — зэдапI.
— Кавказым къэкIуэжыныр и гум щигъафIэу и гъащIэ псор ихьащ си адэм. Ауэ абы щыгъуэм Урысейм укъихьэжыныр гугъу дыдэт, дэфтэрхэр зэгъэпэщыным лъэпощхьэпо куэд пыщIат, гъунапкъэхэри къузат… Арати, и хъуэпсапIэр нахуапIэ хуэмыхъуурэ дунейм ехыжащ…
Сэ сыкъыщежьэжам Щамым зауи бани щыIэтэкъым. Мыбы сыкъыщыIэпхъуэжа 2012 гъэм ипэ илъэситхукIэ Хэкужьым сыкъэкIуэну си мурадащ, ауэ Iуэху гуэрхэм сыкъызэтрагъэувыIащ… Сыкъежьэным мазитI-щы фIэкIа имыIэжу, си щхьэгъусэр зэуэзэпсэу дунейм ехыжащ, — игу къегъэкIыж Данил.
Щамым щисым Данилрэ Бусейнэрэ щыпсэуар Дамаск къалэращ, ауэ ахэр абы зэи щызэIущIакъым, щызэрылъэгъуакъым. Бусейни къыдалъхуахэр, и бынхэр щIыгъуу, Урысейм къэIэпхъуауэ щытащ. Абы щыгъуэм бзылъхугъэм и щхьэгъусэр иIэжтэкъым. Дамаск дэсу ари зэуэзэпсэу дунейм ехыжат. Арати, Данилрэ Бусейнэрэ нэIуасэ щызэхуэхъуар, я насыпыр зы щыхъуар Налшык къалэрщ. 2012 гъэм щегъэжьауэ, Тхьэм узэрелъэIуну, хабзэрэ нэмысрэ зэрылъ Къардэнхэ я унагъуэр узэхъуэпсэн быну зэдопсэу.
— ЯпэщIыкIэ Налшык къалэм дыкъыщызэтеувыIащ. Иужьым ЧеркессккIэ дыкъэIэпхъуащ. Зы илъэс иримыкъукIэ Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и къалащхьэм фэтэр къыщытхуащтэри, абы дыщIэсащ. ИтIанэ Хьэбэз къуажэм дыщыпсэуну дыкъашащ. АбыкIи, япэрауэ, фIыщIэшхуэ ябгъэдэлъщ абы щыгъуэм лъэпкъым и Адыгэ Хасэм и унафэщIу щытахэм, къищынэмыщIауэ, Даур Рауф. Хьэбэз къуажэм дэт и унэм Рауф дыкъыщIигъэтIысхьэри, и щIыгури хуит къытхуищIат. Ар дэркIэ насып зэрыримыкъу щыIэтэкъым! Ноби ныжэби фIыщIэ яхудощI апхуэдэу къытпыкъуэкIа Рауфи, адрей щIалэхэми.
ИлъэситхукIэ а унэм пщIэншэу дыщIигъэсащ. Мес, унэшхуэщ (дегъэлъагъу), хадэ хъарзыни иIэщ. КIэртIоф, нартыху, нащэ, пIэтIрэжан хэтсэрт. Жыг хадэ диIэт, пхъэщхьэмыщхьэр сабийхэм пэрыхьэту яшхырт. Джэди тхьэкIумэкIыхьи зетхуэрт. Ди Iуэхухэр фIы дыдэу екIуэкIырт… Ноби дыхъарзынэщ. Пэжщ, Рауф и пщIантIэм дыщыдэсам зетхуа тхьэкIумэкIыхьыр мыбдежым щыдиIэжкъым, ахэр здыщIэтын зэрыдимыIэм къыхэкIыу. Си мурадщ ахэр зэзгъэпэщыжыныр, — къыддогуашэ Данил.
ИлъэситIкIэ узэIэбэкIыжмэ, мы унагъуэ дахэр унэщIэ Iэпхъуэжащ. Уеблэмэ, я гумрэ я псэмрэ щытынша Даур Рауф и лъапсэм пэжыжьэ хъуакъым: абы къыпэщыт дыдэщ Къардэнхэ кърата я щIапIэр.
— Хьэбэз районым и пашэу Байчорэ Беслъэн щытетам, дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъури, нэгъуэщI адыгэ щIалэхэми я щIэгъэкъуэнкIэ, мы къуажэм щIыгу къыщытхупачауэ щытащ. «Зэ щIыгу фиIэ хъумэ, адэкIэ унэми дегупсысынщ, лъабжьэр едгъэгъэтIылъынщ…» — къыджаIат. Тхьэм игъэпсэу, къытхуамыщIа щыIэкъым. Ауэ мы щIапIэратэкъым япэщIыкIэ къытлъысар. Нэхъ пыIудзат. Арати, мы щIапIэр зейм зыхуагъазэщ, епсалъэри, къыдахъуэжауэ щытащ…
Иужьым, сыщылажьэ IуэхущIапIэм и унафэщI Аргун Олег махуэ гуэрым сриджэри, «ЩIыгу къуатауэ зэхэсхаи?» къызэупщIащ.
— Пэжщ, Хьэбэз къуажэбгъум щIыгу соткэ 15 къыщысхупачащ, — естыжащ жэуап.
— Тхылъхэр зэтегъэпсыхьа?
— Сэ а тхылъхэм хэсщIыхьыща щыIэкъым, бзэр щумыщIэкIэ… Ауэ щIалэхэм ягъэхьэзырауэ аращ зэрыщытыр, — естыжащ жэуап.
— Мыдэ къысхуэхь а тхылъхэр, — къызжиIащ Олег.
Хуэсхьри, хэплъащ. Зыри къызжиIакъым. Абы иужькIэ махуитI дэкIауэ, ди щIапIэм зыгуэрхэр иту ялъэгъуащ. Тхьэмахуэ дэкIри, унэм и проектым къызэрыщыгъэлъэгъуам хуэдэу, лъабжьэр иратхъащ… Мис, апхуэдэу, Аргун Олег и фIыщIэкIэ, и мылъку защIэкIэ, илъэситI пIалъэм къриубыдэу, мы унэ дахащэр ди щIапIэм къиуващ, — гуфIэгъуэм и гур зэщIиIэтэу игу къегъэкIыж Данил.
Унагъуэм и тхьэмадэм лэжьапIэ IэнатIэ зэриIэри зи фIыщIэр Аргун Олегщ. Хэкужьым къызэрихьэж лъандэрэ, Данил и унагъуэр зэригъэпсэуным ехьэлIа гуныкъуэгъуэ иIэкъым, Хьэбэз жыпс заводым щолажьэ, абы хуабжьу ирогуфIэ.
Унэгуащэ Бусейнэ лэжьапIэ IэнатIэ епхауэ щымытми, махуэ псом Iуэхуншэ хъуркъым. Япэрауэ, хадэр зэрехьэ, хадэхэкIхэр я куэдщ. Къапщтэмэ, унагъуэ Iуэхур зэи мащIэ хъуркъым — пщэфIэным, нэгъуэщI Iуэхухэр зэкIэлъыгъэкIуэным Бусейнэ и махуэ ныкъуэр токIуадэ. Данил фIэфI адыгэ ерыскъыхэкIхэу хьэлывэр, пIастэр, шыпсыр, кхъуейжьапхъэр Бусейнэ гугъу демыхьу епщэфI, я Iэнэм ахэр текIыркъым.
А псоми нэмыщI, Бусейнэ дэрбзэр IэщIагъэ иIэщи, и псэр дэзыхьэх Iуэхум сыхьэт бжыгъэ щытригъэкIуадэ къохъу. Бзылъхугъэм къуажэм щыщу къэзыцIыхуахэри къыхуокIуэ, аабыхэм яхуодэ.
Зыхэс къуажэр, гъунэгъухэр къазэрыхущытым теухуауэ унэгуащэм жеIэ:
— Щамым дыщыщыIам хуэдэу, мыбы апхуэдэу куэд къыщыткIэлъыкIуэркъым. УзэкIэлъыкIуэн хуей хъумэ, Iэмал имыIэу зыгуэр зэхуэхьыпхъэу къалъытэ. Арами, ди гуфIэгъуи гузэвэгъуи къыддэзыIыгъын гъунэгъуфI дыдэхэр диIэщ. ДыхуэныкъуэIауэ щысынукъым, Тхьэм и шыкуркIэ, къытлъогъуазэ, къытщIоупщIэ. Дызыщыпсэу къуажэри щIыпIэри дигу ирохь — дэнэкIи удзыпцIэщ, бгыщ, хьэуар къабзэщ, — гуфIэу пещэ Бусейнэ.
Тхьэм нэ фыгъуэм щихъумэ! Быным нурыр къащхьэщех: балигъхэр зэрызэгурыIуэр, адэ-анэ жьауэм щIэт пщащэхэр зэрынасыпыфIэр я нэгум иболъагъуэ. Унагъуэ хъуэпсэгъуэщ: я унэ щIэсщ, лэжьапIэ яIэщ, пщащитIри щIэныгъэм хуопабгъэ. АтIэ, зыми имыгъэпIейтейуэ пIэрэ мыхэр?
— Ди адэжь щIыналъэ дисыжщ, мамыру допсэу, Тхьэм и шыкурщ жыдоIэ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, Щамым къикIыжахэм ящыщу, дэ тхуэдэу псэупIэри лэжьапIэри зи насып къихьахэр мащIэщ. ИтIани, дэри дызыгъэгумэщI Iуэху гуэрхэр щыIэщ. Ар зэхьэлIар Урысейм и цIыхуу дыщытын папщIэ, «гражданство» къыдэтхынращи, абы и лъэныкъуэкIэ лъэпощхьэпор куэдщ. НобэкIэ дэ диIэр «вид на жительство»-щ. Къэралым и цIыхуу дыкъалъытэным ехьэлIа тхылъхэр дгъэхьэзырри яттати, зэфIэмыкIауэ къыдатыжащ. КъызэрыдгурагъэIуамкIэ, лъэпощхьэпо нэхъыщхьэ хъур урысыбзэр зэрыдмыщIэрщ.
Хуабжьу гугъущ Урысейм укъихьэныр, абы къыхэкIыуи, ди лъэпкъэгъу куэд нэгъуэщI къэралхэм Iэпхъуащ. Ахэр унэ щIагъэтIысхьэ, зыхуэныкъуэну дэфтэрхэр щIэх дыдэ къыхузэрагъэпэщ, егъэзыгъэкIэ а къэралым и бзэ нэхъыщхьэр ирагъащIэ, абы папщIи ахъшэ ират. Къэрал программэ хэхахэр мэлажьэ. Апхуэдэу Урысейм деж зэрыщамыщIым ди Iуэхур къелъахъэ…
Ауэ, сыт хуэдиз лъэпощхьэпо мы Iуэхум хэмытми, дезэшынукъым, ди лъабжьэр ирамытхъмэ. Дэ нэхъыщхьэу дызыщIэгупсысыр къытщIэтаджэ ди сабийхэращ. ИлъэситIщ еджапIэр къиухыным къыхуэнэжар ди нэхъыжьым. ИтIанэ, ищхьэ щIэныгъэ зригъэгъуэтыну еджапIэ кIуэн хуейщ. Ар дауэ тхузэфIэкIыну, гражданствэ димыIэу? — ягу къеуэу къыхагъэщ зэщхьэгъусэхэм.
Пщащэ цIыкIуитIыр, Тхьэм узэрелъэIунщ — гъэсащ, Iущщ. Тае къуажэм дэт лицейм 9-нэ математикэ классыр, Зое курыт еджапIэм и 7-нэр нагъыщэфI защIэкIэ къаухащ. ЖыпIэнурамэ, еджапIэм зэрыкIуэрэ Тае «4» нагъыщэ къихьакъым. ТIури фIы дыдэу урысыбзэкIэ мэпсалъэ. Абы къыдэкIуэуи, пщащитIми адыгэбзэр, хьэрыпыбзэр, инджылызыбзэр ягъэшэрыуэ. Еджэным, есэпым зэрыдихьэхым нэмыщI, тIури сурэт щIынми хуэIэзэ дыдэщ. Тае и мурадщ графическэ, щыгъын дизайным, архитектурэм хуеджэну. Абы папщIи Урысейм и щэнхабзэ къалащхьэу къалъытэ Санкт-ПетербургкIэ, Тхьэм жиIэмэ, иунэтIыну и гугъэщ.
Зое иджыри IэщIагъэ хуэхъуным егупсысакъым. Ауэ хуабжьу сабий гурыхуэщ, гупсысэ куу зыбгъэдэлъщ. Ар нэрылъагъу ящI пщащитIым я IэдакъэщIэкI сурэтхэм… Тае къуажэм дэт художественнэ еджапIэми зыщегъасэ, интернет IэмалкIи и Iэзагъэм хегъахъуэ.
Зэщхьэгъусэхэм Iыхьлыр я куэдщ, зэгъусэу Хэкум къэIэпхъуэжахэщ. Ахэр Налшыки, Мейкъуапи, Абхъазми щопсэу. Пэжщ, я псэупIэхэр зэпэжыжьэщ, ауэ щIэх-щIэхыурэ зэкIэлъокIуэ, я зэпыщIэныгъэр ягъэкIуэдыркъым. Псом нэхърэ нэхъыщхьэр аращи, я нэхъыжьхэм я хъуэпсапIэу щыта адэжь Хэкум дэтхэнэми лъабжьэ быдэ щигъэтIылъащ.
Къардэнхэ я унагъуэ дахэм уи псэр бгъэдэзышэ зы хьэл гъэщIэгъуэн ядэтлъэгъуащ — я нэгур зэрызэIухам хуэдэу, ягури къабзэщ. Абы къыдэкIуэуи, я гур ягъэкIуэдыркъым, Тхьэм щогугъ, фIым щIолъэIу. Шэч къызытрамыхьэр аращи, Хэкужьым къызэрыкIуэжам зэи хущIегъуэжынукъым. Тхьэм гу щаригъахуэ!
ЩОХЪУЖЬ Лусанэ.
