Перро Шарль
Шырыкъу зыщыгъ джэду
ЗэзыдзэкIар Нало Заурщ
Еуэрэ-еуэрэт, жи: щхьэлтет гуэрым къуищ иIэти, езыр щылIэм, къахуигъэнаращ – щхьэлыр, зы шыд, зы джэдуухъу.
Адэ щIэиныр зэшхэм езыр-езыру зэдагуэшыжащ, суди нотариуси къыхамыгъэIэбэу – хагъэIэбамэ абыхэм зыIурадзэнут зэшхэм къахуэна мылъку тIэкIур. Нэхъыжьым щхьэлыр лъос; курытым – шыдыр. Къэнэжар джэдурати, ар нэхъыщIэм къыхуонэ.
ТхьэмыщкIэр куэдрэ иринэщхъеящ щIэиным щыщ афIэкIа къызэрылъымысам.
- Си къуэшитIым я шхыныр хьэлэлу къалэжьыфынущ,-жиIэрт абы.- Сэ, джэдур сшхыжрэ и фэр Iэлъэ сщIыжа нэужь, къысхуэнэжыр сыт? Шхын щхьэкIэ сылIэн хуей хъунущ.
Джэдум ар зэхихащ, ауэ зыкъригъэщIакъым: Iэдэбу, егупсысауэ къэпсэлъащ:
- Умыгузавэ, зиусхьэн,-жиIэри.- Мыдэ зы къэп къызэт, шырыкъуитI схуегъэщI, мэзым кърищыпкIухь хъуну – мис итIанэ плъагъунщ щIэиным ухэнарэ ухэмынарэ!
Езы джэдур зей дыдэм ищIэртэкъым абы жиIэр уи фIэщ пщIы хъунрэ мыхъунрэ, ауэ абы фIыуэ ищIэжырт, дзыгъуэ щещэкIэ, а бзаджэм хъуагъэщагъэу къыкъуэкIыр: и кIэбдзыр зыгуэрым фIигъанэрэ зыкъригъэлэлэхыу е хьэжыгъэм хэпщхьэрэ лIагъафэ зытригъауэу… Хэт ищIэрэ, и нэм щынэсам деж, ар къызэрыпщхьэпэжынур.
Джэдур зыщIэупщIа псори къыщыIэрыхьэм, шырыкъуитIыр псынщIэу зылъитIагъэщ, зигъэщIагъуэу тепкIэжри, къэпыр и дамэм едзэкIарэ къэпщхьэпсыр езым фIалъэкIэ иIыгъыу, ежьащ зыщIамыгъэхьэ мэзым кIуэну – абы тхьэкIумэкIыхь щIэзт. Къэпым илът хуэнщIейрэ тхьэкIумэкIыхь къэбыстэрэ.
Джэдур удзыпцIэм хэгъуалъхьэщ аби, лIауэ фэ зытригъауэри, пэплъэу щIидзащ тхьэкIумэкIыхь делэ – бзаджагъэрэ щIэпхъэджагъэу дунейм щызекIуэр зымыгъэунэхуа насыпыншэ гуэр и къэпым къихьэным – абы илъ IэфIхэм зыгуэр къамышэнкIэ Iэмал иIэтэкъым.
Куэдрэ зыримыгъажьэу къэсащ апхуэдэ насыпыншэри – ар щIалэ дыдэрэ жыIэзыфIэщу тхьэкIумэкIыхь делэжь цIыкIути, занщIэу и къэпым къипкIащ.
Джэдум зимыIэжьэу къэпыщхьэр щхьэщепхыкIыжри, тхьэкIумэкIыхьыр пIэтIауэ – лъэкъуауэу ирехьэжьэ.
Абы иужькIэ джэдур, и къуентхъым иригушхуэу, уардэ унэм макIуэри, королым деж щIагъэхьэну мэлъаIуэ.
Йоуэри, щIашэ ар королым и пэшым.
Джэдум пщIэшхуэ хэлъу зи щIыхь иным щхьэщэ хуещIри мэуэ жреIэ:
- Си тепщэ,- жи,- мы тхьэкIумэкIыхьыр маркиз де Къэрэбас (а цIэр иджыпсту къыхуигупсысауэ арат и зиусхьэным) и мэзым къыщаубыдащ. Си зиусхьэным унафэ къысхуищIащ мы тыгъэр мащIэми, уи пащхьэм щызгъэтIылъыну.
- Уи зиусхьэным тхьэигъэпсэу тхужеIэж,- жи королми. – Куэду ди гуапэ зэрыхъуари гурыгъэIуэж.
Махуэ тIущ докIри, джэдур губгъуэм макIуэри, гуэдзым зыхегъапщкIуэр аби, и къэпыщхьэ гуэрыр етIатэ.
Мы зэм абы и хъым ныбгъуитI къохьэ. Джэдум къэпыщхьэр занщIэу епхэжри, тIури королым хуехь.
Королым ахэри и гуапэу Iех аби, джэдуми тыгъэ къыхуащIыну блыгущIэтхэм яжреIэ.
Апхуэдэу кIуащ мазитI мазищ хуэдиз. Джэдум мызэ-мытIэу королым ло-чыцI къыхуихьурэ къритащ, мыр зиусхьэн маркиз де Къэрэбас щакIуэм къыщиукIащ, жриIэурэ.
Ауэрэ зэгуэр джэдум къещIэ королыр каретэкIэ нэгузегъэужь псыIуфэм кIуэну зигъэхьэзыру. Королым игъусэнут ипхъури – мы дунейм нэхъ принцессэ дахэ дыдэу тетыр.
- Чэнджэщэгъу сыпхуэхъу хъун? – йоупщI джэдур и зиусхьэным. – Хъунумэ, насыпыр уи пащхьэ илъщ, уемылъэпауэ. Уэ пщIэн хуейр зы закъуэщ,-сэ жыхуэсIэ псым зыгъэпскIакIуэ кIуэ. Адрейр сэ си Iуэхущ.
Маркиз де Къэрэбасым, зыри къыгурымыIуэ пэтми, джэдум къыжриIа псори, хьэуэ хэмылъу, егъэзащIэ.
Арати, абы зигъэпскIыу псым здыхэсым, королым и каретэр псы Iуфэм къыIуохьэ.
Джэдур цIытхъытхъыу ма;э абы деж, и Тхьэ къызэрихькIэ кIийуэ:
- Уэихь,-жи,-псынщIэу мыдэ фыкъажэ, псынщIэу: маркиз де Къэрэбас псым ехь!
Королым а кIий макъыр щызэхихым, каретэбжэр къыIуех: апхуэдизрэ ло-чыцI къыхуэзыхьа джэдур къыщицIыхужым, занщIэу и плъырхэр игъэкIуащ маркиз де Къэрэбас къыхахыжыну.
Маркиз тхьэмыщкIэр псым къыхахыжыху, мыдкIэ джэдум королым пцIы хуеупс: зиусхьэным зыщигъэпскIым, и щыгъыныр къанэ щымыIэу ядыгъуащ, жеIэри. (Ауэ, пэжыр жыпIэмэ, езы бзаджэжь цIыкIум и фIалъитIымкIэ мывэ щIагъым щIигъэпщкIуауэ арат).
Королым пIалъэ химылъхьэу блыгущIэтхэм яжреIэ пащтыхь гардеробым нэхъ фащэфIу дэлъыр маркиз де Къэрэбас къыхуагъэсыну.
Фащэр маркизым хуэхъуу икIи къекIуу къыщIэкIащ, ар езыр и дахагъэкIи и къуданагъэкIи дэни щытехуэ жыхуаIэм хуэдэти, зыкъыщихуапэм, нэхъ бжьыфIэж хъуащ; принцессэр абы щыIуплъэм, езым фIэфI дыдэм хуэдэу къилъытащ.
Маркиз де Къэрэбасым королыпхъум Iэдэбу икIи гуапэу щыхуеплъэкIым, тIуми лъагъуныгъэшхуэ зэхуащIащ.
И адэми игу ирихьат маркиз щIалэр. Королыр абы гумащIэ къыхуэхъури каретэми иригъэтIысхьащ, ди нэгузыужьым къыхыхьэ, жиIэри.
Джэдури гуфIащ, Iуэхур зэрыхуейм хуэдэу хъурти, икIи каретэм и пэм иувэри нэжэгужэу щIэпхъуащ. Здэжэм, абы къелъагъу мэкъумэшыщIэ гуп мэкъу еуэу губгъуэм иту.
- Ей, Тхьэм и нэфI зыщыхуэнхэ,- жи абы жэрыжэм тету,- мы губгъуэр маркиз де Къэрэбас ейуэ мо королым жевмыIэмэ, фэ псори, дэлэн дэлъхьэм хуэдэу, цIыкIу-цIыкIуу фаупщIэтэнущ! Зыщывмыгъэгъупщэ ар!
Абы хэту пащтыхь каретэр къос, королым и щхьэр кърегъэжри, щIоупщIэ:
- Хэт и мэкъу мы пывупщIыр? –жи.
- Маркиз де Къэрэбас и мэкъущ!-зыжьэу къыжраIэ мэкъуауэхэм: ахэр джэдум и псалъэм Iейуэ игъэшынат.
- Iау, маркиз, сыту щIапIэ гъуэзэджэр уиIэ! – егъэщIагъуэ королым.
- Пэжщ, тепщэ, мы губгъуэм гъэ къэс мэкъу дэгъуэ къытокI,-жи маркизым Iэдэбу.
АпщIондэху джэдур жэм-лъэурэ, жэм-лъэурэ къелъагъу цIыху гуп гуэдз къахыу губгъуэм иту.
- Ей, Тхьэм и нэфIыр зыщыхуэнхэ,-жи, маджэ ар,- мы гъавэр маркиз де Къэрэбас ейуэ мо королым жевмыIэмэ, фэ псори, дэлэн дэлъхьэм хуэдэу, цIыкIу-цIыкIуу фаупщIэтэнущ.
Дакъикъэ дэмыкIыу королыр къосри, мы гуэдз къахыр зейм щIоупщIэ.
- Маркиз де Къэрэбас и гъавэщ!-жаIэ гуэдзыххэм.
Королыр аргуэру маркизым и хэхъуэм щыгуфIыкIащ.
Джэдури мажэ каретэм ипэ иту, зыхуэзэ псоми унафэ яхуещI жаIэн хуеймкIэ: «мыр маркиз де Къэрэбас и унэщ», «мыр маркиз де Къэрэбас и жыг хадэщ»…
Королым хуэмыухыу егъэщIагъуэ маркиз щIалэм и беягъэр.
Ауэрэ икIэм икIэжым джэдур нос уардэ унэ дэгъуэ гуэрым и куэбжэм. Мыбы щыпсэурт иныжь цIыхушх гуэр. Абы нэхъ иныжь бей мы дунем теттэкъым. Пащтыхь каретэр къызэрыкIуа щIыр псори абы ейт.
Джэдум нэхъапэм зригъэщIат а иныжьыр зищIысри, абы и къарур зыхэлъри; иджы куэбжэIутхэм йолъэIу я зиусхьэным деж щIагъэхьэну. Сэ сыблэкIыфынукъым, жи, абы хуэфащэн пщIэ хуэзмыщIу.
ЦIыхушхым ар ирегъэблагъэ хабзэкIэ, цIыхушхым хэлъынкIэ хъу хабзэмкIэ, икIи тIэкIу зыгъэпсэху къыжреIэ.
- Сэ зэхэсхащ,-жи джэдум,-уэ сыт хуэдэ хьэкIэкхъуэкIи зыпщIыфу. Псалъэм папщIэ, аслъэн е пыл зыпщIыф хуэдэу…
- ЗызощIыф!- къыжьэхолъэ абы иныжьыр.- Ар уи фIэщ хъун щхьэкIэ иджыпсту зысщIыни аслъэн. Къеплъыт!
Аслъэныр щилъагъум, джэдур щтэри, псыкъежэхыпIэ бжьамийм зридзри, напIэ дзыгъуэм дэжеящ унащхьэм – ар гугъут икIи шынагъуэт: шырыкъу зыщыгъ джэдум дежкIэ тынштэкъым кхъуэщын джафэм къыщикIухьыныр.
Иныжьыр и сэфэтым ихьэжа нэужьщ джэдур унащхьэм къыщехыжар, икIи бысымым зыхуиумысыжащ щтэуэ лIэ зэрыпэтамкIэ.
- Абы нэмыщIкIи зэхэсхащ,-жи джэдум,-ауэ ар си фIэщ хъункIэ Iэмал иIэкъым – уэ нэхъ псэущхьэ цIыкIу дыдэхэм хуэди зыпщIыфу. Псалъэм щхьэкIэ дзыгъуэ зыпщIыфу. Пэжыр бжесIэнщи, апхуэдэ къэхъункIэ Iэмал имыIэу къызолъытэ сэ.
- IохоIу! КъэхъункIэ Iэмал имыIэу, жоIэ? – къыкIэлъыщIоупщIэ иныжьыр. – Мыдэ къаплъэт-тIэ!
А напIэзыпIэм иныжьыр дзыгъуэ мэхъу. Дзыгъуэжь цIыкIум унэ лъэгум къыщижыхьу щIедзэ, арщхьэкIэ джэдуухъужьыр – джэдур сыт щыгъуи джэдукъэ! – кIэлъыщIопхъуэ абыи, къеубыдри зыIуредзэ
Мис а зэманым королым блэж пэтрэ, гу лъетэ уардэ унэ дэгъуэми, абы щIыхьэну игу къокI.
Джэдум къызэхех лъэмыж къэтэджым къытехьа каретэм и шэрхъиплIым къаIэта Iэуэлъауэр, къапожьэри королым жреIэ:
- Неблагъэ, зи щIыхь ин, маркиз де Къэрэбас и уардэ унэм! – жери. – ДынолъэIу!
- Iау, зиусхьэн маркиз! – егъэщIагъуэ королым. – Мы уардэ унэри ууей? Мы пщIантIэмрэ мыбы дэт псэуалъэхэмрэ нэхъ дахэ къыпхуэгупсысынкъым. Мыр пащтыхь унэ дыдэщ! НакIуэт, хъунумэ, и кIуэцIыр зыхуэдэми девгъэплъыт.
Маркизым и Iэр принцессэ дахэм хуешийри, королым яужь иту ирешажьэ – ар хабзэкIэ япэ итыпхъэтэкъэ.
Щыри зэгъусэу залышхуэ гуэрым щIохьэ – абы пщыхьэщхьэшхэм ирихьэлIэу Iэнэ гъуэзэджэ къыщаухуат. А махуэм цIыхушхым и ныбжьэгъухэр къригъэблагъэрт, ауэ королыр щыхьэщIэу щызэхахым, къыщIыхьэну къракуакъым.
Зиусхьэн де Къэрэбас Iэдэб дахэу хэлъым королыр дахьэхат, ипхъури зэрыдахьэхам хуэдабзэу. Хъыджэбзыр хьэщыкъ хъупат.
ИтIанэ зи щIыхь иным къыгурымыIуэнкIэ Iэмал иIэт маркизым и щIапIэ дэгъуэхэм я уасэр – бжьитху-бжьих ирифа нэужь, абы жеIэ:
- Си малъхъэ ухъуну ухуеймэ, зиусхьэн маркиз, псалъэ жыIи зэфIэкIащ. Сэ сыарэзыщ.
Маркизым Iэдэб дахэкIэ королым щхьэщэ хуещI, пщIэ къысхуэпщIащи Тхьэр арэзы къыпхухъу, жыхуиIэу. А махуэ дыдэми хьэгъуэлIыгъуэр ящIри, щхьэлтетым и къуэм принцессэр къешэ.
Шырыкъу зыщыгъ джэдуухъур къулыкъущIэшхуэ хъури дзыгъуэ ещэн щигъэтыжащ – кIуэ зэштегъэу хуэдэу зэзэмызэххэ къиубыд мыхъумэ, шхынкIэ щымыгугъыу.
