Япэ итахэм ящыщ Тау Борис
Къэбэрдей литературэм 40 гъэхэм и пэщIэдзэхэм къыхыхьа усакIуэ ныбжьыщIэхэм пэрыт увыпIэр зылъагъэсу, куэдкIэ нэхъ зыщыгугъыу яхэтар Тау Борисщ. Лъэпкъ литературэм а илъэсхэм тхэн щIэзыдза щIэблэщIэхэм ар япэ ирагъэувэу зэрыщытар куэдым зыщалъагъур 1939 гъэм Налшык къыщыдэкIа «Догъагъэ» тхылъ цIыкIур абы и усэхэмкIэ къызэрызэIухарщ.
Нэхъ пасэу «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым ахэр къатехуами, зэгъэуIуауэ, зы щIауэ ахэр зытрадзар усакIуэ ныбжьыщIэхэм я тхылъ цIыкIурщ. Я бжыгъэкIэ Таум и усэхэу абы къытехуар 14 мэхъу, и тхыгъэхэр япэ зэрырагъэувам къыхэкIкIэ зауэ нэужь лъэхъэнэхэм ар зэрыщыту Борис и тхылъу къалъытэу къэгъуэгурыкIуащ. Таум и тхыгъэхэм нэмыщI абы ихуащ Бекъул Барэсбий и усэхэу 15, Къашыргъэ ХьэпащIэ ейуэ 8, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и IэдакъэщIэкIыу 2, Бажэ Къэралбийрэ Мэшыкъуэ Хьэсэнрэ я усэ щырыщ. И лэжьыгъэхэм ящыщ зым Кулиевэ Жаннэ зэрыщитхымкIэ, Таум и зы усэ тхылъ 1941 гъэм къыдэкIащ, ауэ абы и лъэужь ди щхьэкIэ дытехьакъым. КъыдэкIар пэжмэ, тхылъ хъумапIэхэм языхэзым ар къыщызэтемынэнкIэ е и ныбжьэгъухэм, унагъуэм ямыхъумэнкIэ Iэмал иIакъым.
«Къэбэрдей усэм и антологием» абы и уситI ихуа мыхъумэ, усакIуэ щIалэм и тхыгъэхэр, ахэр зэратхрэ илъэс 75-м щIигъуа пэтми, нобэр къыздэсым къыдэкIыжакъым, лъэпкъым и цIыхухэр абыхэм щыгъуазэкъым. Ди зэманым, текIуэныгъэ телъыджэр щыдгъэлъапIэ мы илъэсым, усакIуэм и тхыгъэ къызэтенахэр къыдэдгъэкIыжамэ псапи хъунт, и фэеплъуи къэнэнт.
Къэбэрдей усакIуэ щIалэм и гъащIи, зауэ IэнатIэ шынагъуэхэм къыщигъэлъэгъуа лIыгъи щIэныгъэлIхэм гулъытэншэу къагъэнакъым, нэхъ пасэу ятхами е иужьыIуэкIэ дунейм къытехьами, абы теухуауэ лэжьыгъэ зытхух ди журнал, газетхэм къытехуащ. Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, абыхэм усакIуэм и тхыгъэхэм я ехъулIэныгъэ-ныкъусаныгъи, ящIэлъ гупсыси, ягъуэта гъэпсыкIи пыухыкIауэ зыри щыжыIакъым.
Зэгъунэгъу-зэпэжыжьэми, Таухэ лъэпкъышхуэщ, абы и цIыхухэр щопсэу Къэбэрдейми Джылахъстэнейми. Зэлъэпкъэгъухэр зэрызэпыщIар иджыкIэ зэхэмыгъэкIами, Тау Борис къызыхэкIар Щхьэлыкъуэ дэс Таухэрщ. ЩIалэм и адэ-анэр — Хьэмщэтрэ Баблинэрэ — а жылэм щыпсэуащ, къызэрыгуэкI мэкъумэшыщIэ унагъуэуи къэгъуэгурыкIуащ. Урысейм зэхъуэкIыныгъэ щекIуэкIахэм я телъхьэу, я бэнакIуэу щыта Хьэмщэт, и къуэрылъхум зэритхыжымкIэ, «гуузу яукIауэ щытащ совет властым и бийхэм», ар къыщыхъуар пыухыкIауэ а тхыгъэм щымыгъэбелджылами. Фызабэ къарукIэ ипIыну сабиитху къызыхуэна Баблинэ, зэрыхуэбгъэфэщэнкIэ, къызыхыхьа лъэпкъым зэращыгугъын щIагъуэ зэрыщымыIэр къыщыгурыIуэм, и Iыхьлыхэр нэхъ пасэу зыдэтIысхьа Джэрмэншык Iэпхъуащ.
УсакIуэм теухуа тхыгъэхэм щыгъэбелджылакъым къызэрагъэпэща къуажэщIэм Хьэмщэт и унагъуэр щыIэпхъуа илъэсыр. Джэрмэншык и тхыдэм фIыуэ щыгъуазэ ЛIуп Нурхьэлий зэритхымкIэ, «ТIуащIэкIэ» зэджэу щыта щIыпIэм а жылэр щитIысхьар 1926 гъэрщ. ФIэщщIыгъуейщ зи адэр зыщхьэщымытыж сабийхэр анэм IэпхъуагъащIэ, иджыри зыщIэсын дахэ-дахэу зимыIэ и благъэхэм занщIэу яхишауэ. ЗэрыхуэбгъэфэщэнкIэ, Хьэмщэт и унагъуэр Джэрмэншык щыIэпхъуар коллективизацэм и зэман зэIумыбзхэрщ.
Архив тхылъымпIэкIэ гъэбыдауэ зэрыщымытым къыхэкIкIэ, зэхэгъэкIыжыгъуафIэкъым Тау Борис къыщалъхуа илъэсри. ЗыхъумэжыныгъэмкIэ СССР-м и министерствэм и архивыр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, ар къыщалъхуар 1914 гъэрщ. Ауэ а бжыгъэр зи тхыгъэм къыщызыхь Лесев Виталий Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал архивым къыщыжраIар нэгъуэщI илъэс бжыгъэщ — 1917 гъэрщ. ЩIэгъэбыдэпауэ щымытми, ди щхьэкIэ нэхъ тфIэкъабылыр а илъэс бжыгъэрщ, иужькIэ пединститутым абы къыщыдеджа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм нэхърэ ар нэхъыжьу щытауэ хуэгъэфэщэгъуейщ.
Къыщалъхуауэ къэтлъытэ илъэс бжыгъитIми дакъытекIми, Тау Борис пIалъэ гуэркIэ Щхьэлыкъуэ еджапIэм зэрыщеджам шэч хэлъкъым. ЩIэблэр егъэджэныр а илъэсхэм ткIийуэ щытащ, илъэсиблым ит сабийхэм еджапIэхэм я нэIэ тет зэпытт, уэрамым ахэр Iуэхуншэу къыданэртэкъым. ЗыщIэтIысхьа Джэрмэншык еджапIэм щIалэ гурыхуэм щIэныгъэфI щызэригъэгъуэтащ. Ар зэрыпэжыр егъэбелджылы а еджапIэр къэзыуха щIалэр занщIэу егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр курсхэм зэрагъэкIуам, ар къызэриухыу езыр зыщIэса еджапIэм щылажьэу зэрыщIидзам. ЕгъэджакIуэ лэжьыгъэр ноби тыншкъым, ауэ а зэманхэм ар пхужымыIэну хьэлъэт. Тау Борис абы щыгъуэ и лэжьэкIар игу къигъэкIыжурэ, абы и ныбжьэгъу, еджапIэм къыщыдэлэжьа Къашыргъэ ХьэпащIэ мыхэр къиIуэтэжыгъащ: «Зыщедгъэджэни зэредгъэджэни дахэ-дахэу димыIэ пэтми, дэ Iуэхум дыхуэIэижьт, дыхуэжант. Еш зимыIэжыр, дэнэкIи нэсу мыувыIэжыххэр Борист. Ар къызыхуалъхуар егъэджакIуэ лэжьыгъэра хуэдэт. Инми цIыкIуми гурэ псэкIэ якIэрыпщIэрт. Езыми зэпымыууэ сабийхэр къепщIэкIа зэпытт. Борис икъукIэ цIыху нэжэгужэт, гушыIэрейт, и гупсысэр, уафэхъуэпскIым ещхьу, жант, уи пщIыхьым къыхэмыхуэн Iуэхугъуэхэм а напIэзыпIэм ущIигъэдэIуфырт. Сабийхэр зыхуеиххэр арат — ямыщIэм, зыщымыгъуазэм, хъуэпсапIэу яIэм ешэлIэнырт. Ар си ныбжьэгъум дэгъуэу къехъулIэрт».
ЕджапIэ нэхъыщхьэм щIэтIысхьэн и пэ къихуэу тхэн щIадза щхьэкIэ, зэныбжьэгъуитIым япэрей я тхыгъэхэр къызэтенакъым. Ауэ я щIэныгъэм, зи ужь ихьа IуэхугъуэщIэм и щэхухэр нэхъ куууэ зрагъэщIэну мурад а тIум зэращIар къигъэлъагъуэу ахэр еджапIэ нэхъыщхьэм — Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым — щIэтIысхьащ. И гъащIэм и къекIуэкIыкIар къызэрызэтемынам, а институтым и архивыр зэрыкIуэдам къыхэкIкIэ, иджыкIэ зэхэгъэкIыжыгъуафIэкъым Таур еджапIэ нэхъыщхьэм щыщIэтIысхьа илъэсри, абы къыхиха IэщIагъэр зыхуэдэри. УсакIуэм теухуа лэжьыгъэхэм ящыщ зыми пыухыкIауэ щыжыIакъым ар зыхуеджа IэщIагъэр. Ауэ, зэрыхуэбгъэфэщэнкIэ, ар анэдэлъхубзэмрэ литературэмкIэ къудамэм щеджагъэнущ, цIыхугъэ къыхуэхъуа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм щIыгъуу.
И лъэпкъ литературэм и зыужьыкIэм набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъ усакIуэ щIалэм цIыхугъэ захуищIащ абы щылажьэ лъэпкъ тхакIуэхэм, зэIущIэ екIуэкIхэм жыджэру хэтащ, пшыхь, олимпиадэ къызэрагъэпэщхэм къыщыпсэлъащ. Архив тхылъымпIэхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, къэбэрдей усакIуэ нэхъыжьхэу Сыжажэ Къылъшыкъуэ, ХьэхъупащIэ Амырхъан, ЩоджэнцIыкIу Алий сымэ зыхэта олимпиадэм Тауми зыкъыщигъэлъэгъуащ.
Джэрмэншык щыщ усакIуэ ныбжьыщIитIым (Таумрэ Къашыргъэмрэ) адэ пэлъытэу къахущIэкIащ усакIуэ хьэлэмэт, цIыху телъыджэ ЩоджэнцIыкIу Алий. А тIур лъэпкъ литературэм хыхьамэ, зыгуэрхэр яхузэфIэкI хъуамэ, ар зи фIыгъэр а усакIуэ икIи гъэсакIуэ махуэрщ.
Тхэн щыщIидза япэ махуэхэм къыщегъэжьауэ Тау Борис дэлэжьащ анэдэлъхубзэкIэ къыдэкI «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым, редакцэм пIалъэ-пIалъэкIэрэ къызэригъэпэщ литературэ напэкIуэцIхэм абы и тхыгъэхэр хагъэхьэрт, гулъытэ лей сытым щыгъуи хуащIырт. КуэдкIэ зыщыгугъ студент акъылыфIэр зи ужь ит Iуэхум трагъэгушхуэн я мураду газетым и лэжьакIуэхэр зэрыхэтам къыхэкIагъэнущ 1938 гъэм дыгъэгъазэм и 5-м къыдэкIа газетым къытрадза «Кавказ къурш» усэм щIыгъуу Борис и «Советскэ студенту ущытыныр насыпышхуэщ» тхыгъэр къызэрытехуар. А мазэ дыдэм и 9-м дунейм къытехьа газетым тетщ абы и сурэтымрэ езым теухуа тхыгъэрэ. АпхуэдэпщIэ а илъэсхэм къэпхьыныр тынштэкъым, ауэ абы ар и зэфIэкI, и ерыщагъкIэ къилэжьыжащ.
И ныбжькIэ щIалэ, еджапIэ нэхъыщхьэр къимыуха, творческэ лэжьыгъэм щIидза къудей щхьэкIэ, лъэпкъ литературэм Таум лъэужь къыщинащ, увыпIэ щхьэхуэ щиубыдащ, езым и тхэкIэ, и хъэтI зэригъэпэщыну хунэмысами. Сыт ищIэнуми, илъэситI къудейщ (1938 — 1939 гъэхэрщ) ар лъэпкъ литературэм зэрыщылэжьар. А илъэсхэми абы и тхыгъэхэр къызытехуар «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетырщ, тхылъ щхьэхуэ зырызхэмрэ «Догъагъэ» сборникымрэ традзахэм я гугъу умыщIмэ. Нобэр къыздэсым зыри щымыгъуазэ щхьэкIэ, а газетым илъэситIым къриубыдэу Таум корреспонденцэ, зарисовкэ зыбжанэ къытрыригъэдзащ, журналистикэм зэрыхуэIэкIуэлъакIуэр игъэбелджылыуэ.
ЕджапIэ нэхъыщхьэр ехъулIэныгъэфIхэр зиIэу къэзыуха Таум и хэкум а зэманхэм тыншу лэжьапIэ къыщыхуэгъуэтыну къыщIэкIынут, зытхьэкъуа усыгъэм абы пищамэ, бгъэдэлъ зэфIэкIхэр нэхъ къыщигъэлъэгъуэфынут, ауэ, сытхэр и щхьэусыгъуэми, ахэр IэщIыб ищIри, нэгъуэщI лъагъуэ теуващ. И ныбжьэгъум и Iуэху зытетахэм нэхъыфIу щыгъуазэ Къашыргъэ ХьэпащIэ иужькIэ зэритхыжыгъамкIэ, IэнатIэ гуэри пэрымыувэу ар занщIэу дзэ-политикэ еджапIэм щIэтIысхьащ. Абы и щхьэусыгъуэри зыщ — а илъэсхэм гурыIуэгъуэ хъуащ Европэм къыщыхъея зауэр ди деж Iэмал имыIэу къызэрысынур, хэку щIэблэщIэр сыт и лъэныкъуэкIи абы хуэгъэхьэзырын зэрыхуейр, а къалэныр езым и пщэми къызэрыдэхуэр.
ИджыкIэ зэхэгъэкIакъым Тау Борис зыщIэтIысхьа еджапIэр зыхуэдэри, ар зыдэщыIа щIыпIэри. Къашыргъэм зэрыхуигъэфащэмкIэ, ар Азие Курытым щыIащ, абы щеджэхукIи и хэку къигъэзэжауи къыщIэкIынукъым. Апхуэдизу и лъахэм пэIэщIэу зэрыщытар арагъэнущ 1939 гъэм иужькIэ абы и тхыгъэ ди деж къыщIыщыдэмыкIыжар, 1941 гъэм щэкIуэгъуэм и 30-м «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым етIуанэу къытрадза «Ди С. М. Киров» и усэм и гугъу умыщIмэ.
ЗэрыхуэдгъэфащэмкIэ, Тау Борис занщIэу Хэку зауэшхуэм Iухьакъым. СССР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и министерствэм и архивым къыщызэтена тхылъымпIэхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, «лейтенант нэхъыщIэ Тау Борис Хьэмщэт и къуэр, НКВД-м 35-нэ танк бригадэм и къудамэ хэхам и уполномоченнэу щытар, уIэгъэ хьэлъэ хъуа нэужь 1942 гъэм шыщхьэуIум и 18-м лIащ». УсакIуэр уIэгъэ щыхъуар Ржев къалэм и деж щекIуэкIа зауэ хьэлъэрщ. ЩIэныгъэлIхэм зэратхымкIэ, абы зауэлI мелуаным нэблагъэ хэкIуэдащ. Хэку щхьэхуитыныгъэм и хъумакIуэ къэмылэнджэжу, абы папщIэ и псэр итыну ар сытым щыгъуи зэрыхьэзырыр и щIалэгъуэми къигъэлъэгъуащ. А Iуэхум щыхьэт тохъуэ и ныбжьэгъу Къашыргъэм иужькIэ Таум хужиIа мы псалъэхэри: «ЗыкIи шэч къытесхьэркъым Борис лIыхъужьыгъэ хэлъу зэрызэуам. Ар езыр цIыху хахуэт, и творчествэми гъащIэми пэжыгъэкIэ, гурэ псэкIэ бгъэдэт щIалэ хьэлэмэту, ныбжьэгъу ахъырзэману щытащ… Нэхъыбэ, нэхъыфI сэ сщIащэрэт жызыIэу мамыр гъащIэм хэта егъэджакIуэм, усакIуэм, жылагъуэ лэжьакIуэм сэлэтым и къалэнри напэ иIэу зэригъэзэщIам шэч къыщIытепхьэн щыIэкъым».
ЗауэлI лIыхъужьым зи щхьэр щхьэузыхь зыхуищIа щIыпIэм щыпсэухэм адыгэ щIалэм къахуищIар нобэр къыздэсым ящыгъупщэркъым. Я къалэр щхьэхуит къэзыщIыжа совет сэлэтхэм Пермь пэгъунэгъу Старицэ къалэм щагъэува сын къекIум тетщ адыгэ усакIуэ, зауэлI къэмылэнджэжым и цIэри. ЛIыгъэ зэрихьам къыхэкIкIэ, а илъэс дыдэм абы къыхуагъэфэщауэ щытащ Бэракъ Плъыжь орденри.
И Iэрытххэр къызэрызэтемынам и зэранкIэ Тау Борис и япэ тхыгъэхэм я шыфэлIыфэр тхузэхэгъэкIыжыну къыщIэкIынкъым, ауэ нэхъыжьхэми нэхъыщIэхэми куэд зыхужаIа, егъэлеяуэ зытетхыхьахэм ар зэрыщхьэщымыкIыфар нэрылъагъу ящI абы и IэдакъэщIэкIхэм я нэхъыбэм.
Къэбэрдей усыгъэм ди зэманым зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэ хьэлэмэтхэм Тау Борис и усэхэр еплъытыныр, ебгъэпщэныр къезэгъыркъым, абыхэм яку зы лIы ныбжь дэлъщ. Хэкум щызекIуа залымыгъэм и зэранкIэ лирикэм зыужьыныгъэ щIагъуэ абы щигъуэтакъым, ар сабиигъуэм къикIыфакъым, япэ лъэбакъуэ литературэм хэзычэ усакIуэ ныбжьыщIэхэм я закъуэ къарукIэ ар зэфIэкIынкIи Iэмал иIакъым. Зауэм ипэ лъэхъэнэхэм къэбэрдей литературэм къыхыхьа усакIуэ ныбжьыщIэхэм я тхыгъэхэр иджырей лъэпкъ тхылъеджэхэм гъэщIэгъуэн ящымыхъункIи хъунщ, абы щхьэкIэ ахэр бгъэкъуэншэнри къезэгъыркъым, ауэ абыхэм я IэдакъэщIэкIхэм щыгъуазэу щытыныр я къалэнщ адыгэ литературэм и тхыдэм елэжьхэм, апхуэдэхэр зыфIэгъэщIэгъуэну къэзылъыхъуэ дэтхэнэ зыми щыхуейм ахэр къигъуэтыфу щытынри Iэмал зимыIэщ. Зэманыр зэрыгугъури, куэдым дызэрыхуэныкъуэри дэ къыдгуроIуэ, ауэ дунейм хилъагъукIа щымыIэу зи псэр хэкум и щхьэхуитыныгъэм щхьэузыхь хуэзыщIа Тау Борис и усэхэр, абы текIуэдэныр къэдмылъытэу, щIэуэ къыдэдгъэкIыжамэ, ди щхьэкIэ гуапэ тщыхъунут, мыкIуэдыж и фэеплъуи къэнэнт.
Зи щIалъэгъуэу, зи дахэгъуэу хэкум зи псэр щIэзыта Тау Борис и цIэр къызэтенэн щхьэкIэ ящIари мащIэкъым: ар щыхэкIуэда Стари-цэ къалэм и паркым щагъэува сыным, къиуха Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым, ТхакIуэхэм я союзым, щылэжьа Джэрмэншык еджапIэм я деж щыт фэеплъхэм абы и цIэр тетщ. Лей хъуну къыщIэкIынтэкъым усакIуэр щыпсэуа Джэрмэншык е Налшык къалэм я уэрамхэм ящыщ зым абы и цIэр фIэщамэ, усакIуэ-зауэлI хахуэм и цIэр нэхъыбэми къащIэнт икIи нэхъ къызэтенэнт.
ХьэкIуащэ Андрей,
филологие щIэныгъэхэм я
доктор, профессор,
ЩIДАА-м и академик.
Iуащхьэмахуэ бгыщхьэ лъагъэщ, щIэгъэкъуэни ар хуэмей.
Дзэлыкъуэ хъупIэм. Сурэтыр Жэрэщты Аслъэнбий ищIащ. 1972 гъэ
Дзэлыкъуэ
Зэман блэкIахэм я тхыдэм
Дэ деплъыжамэ къыджеIэр,
Iэбжьанэ фIейхэу уэркъыжьхэм
УрапщылIауэ Дзэлыкъуэр.
Нобэ уи хъупIэ щхъуантIэшхуэм
Зэдай удз IэфIхэр къыщокIыр,
Уи хъуныфI хэкIыу хъерышхуэм
Шхын, щыгъыныфIхэр къыхокIыр.
Iэщыр уи щIыгум мыгъазэу
Колхоз къулейхэм щагъэхъур,
Хъеру къытхуэпхьым и фIыщIэу
ЩIыхьышхуэ пхуэсщIу сыпхуотхэр.
Мэлхэмрэ бжэнхэмрэ бжыгъэбэу
Шы, былым хъушэр пхуэплъыфэу,
Уи тафэ щхъуантIэхэм я джабэм
Къыщеджэгуэхыурэ щохъуакIуэр.
Гъуэмылэ IэфIхэр мылъытэу
Уэ щIы бэвышхуэм къыдотыр,
ЕбгъэфIэкIуэну уи хъерхэр
Къару зэхэлъхэр удотыр.
Уи удз щхъуантIэшхуэм и теплъэм
ЩхъуэкIэплъыкIэбэр хегъахъуэр,
Сэ сынохъуэхъур уэ хъупIэм,
Уи фIыгъуэ къэптхэм хырехъуэ.
Модэ фынаплъэт губгъуэшхуэм,
Нэхэр тепщIыпщIэу ди Iэщхэм,
МинкIэрэ бжыгъэхэм хэхъуащи
Хъухъурэ щыщхэурэ къокIуэжхэр.
Фыкъеблэгъэжхэ ди къуэшхэу
Iэщыбэм IэфIу пэрытхэр,
Узыншэу, къатыншэу, нэщхъыфIэу
Фи колхоз дахэхэм фокIуэжхэр.
Жанусэ
Гъатхэ пшэкIэплъу IэфIыщэм
Удз гъэгъа цIыкIухэр хуогуфIэ,
ФIылъагъуныгъэу лъапIащэм
И нур къэлыдхэм хуогуфIэ.
Псалъапэ дахэу къежьахэм
ФIылъагъуныгъэр егъэпс,
Псэ гъусэ нуру къэлыдхэм
ГъащIэ дыгъэпсыр хурепс.
Клубу нэхушхуэм щIалэбэм
Я гуфIэ макъыр щIоIукIыр,
КъыпыгуфIыкIыу щIэблэбэм
Уи дыгъэ нэIур къыхощыр.
Уи щхьэцыгъуэшхуэм сеплъыхукIэ
Си гур мэхъуапсэ, Жанусэ!
Уи письмо IэфIхэм седжэхукIэ
СыпщIыгъуу сфIощIыр, си дахэ!
Тамарэ
Гъатхэ удзу ди цIыхубзхэр
ДунеищIэм щыздогъагъэ,
Орденыбгъэу ди цIыхубзхэм
Совет школхэм зыщаузэдхэ.
КIыхьу, бгъуэуэ совет губгъуэр
Ди лётчицэхэм къалъэтыхь,
Хьэрхуэрыгъэм и нып плъыжьхэр
Дэнэ щIыпIи щыхатIэф.
Жьыр зэгуихуу ди Тамарэ
Жыр дамыгъэу вагъуэр лынду,
Къуалэбзухэр здэмыкIуэфу
Пшэ гущIыIум щызолъатэ.
Кхъухьлъатэбгъум ди Тамарэ
ПарашютисткIэщ, къыгуолъэт,
Хуэму, щабэу, пыгуфIыкIыу
Губгъуэ щхъуантIэм щоувэх.
ЩIалэгъуалэр ди Тамарэм
Лётчикыным хуегъэIущ,
Родинэшхуэр хъумэжыным
Ди щIалэбэр хуегъэлъэщ.
Ди республикэцIэр
Кавказ къуршышхуэм и щхьэгум
Дыгъэ бзий плъыжьхэр тыредзэр,
Къэбэрдей-Балъкъэру хэкущIэм
Сталин и нурыр къыттопсэ.
Саугъэтышхуэщ ди дежкIэ
РеспубликэцIэр диIэныр,
ДыщэпскIэ тхауэ законым
Ди цIэр щылыду итыныр.
Нобэ ирокъур илъэсыр
ЦIэщIэ ди хэкум зэриIэрэ,
Iэпэ нурышхуэу Сталин
Ди цIэр щIэрыщIэу зэритхрэ.
КонституцэщIэм и дыгъэр
Сталин и нуру лыдащ,
Къэбэрдей-Балъкъэру къэгъагъэм
Абы щыщIэфIу тепсащ.
ЩIэныгъэншагъэу кIыфIыгъэм
Къэбэрдей-Балъкъэрыр къикIащ,
Сталин эпохэм и дыгъэм
Гъагъэу, хэхъуэу хуэкIуащ.
ГъащIэ дахащэу дэ духуэм
ХамэIи бий псалъи хэлъынкъым,
Партыр я пашэу цIыхубэм
Бий лъакъуэр увыну ядэнкъым.
ИрелIэ бий псори хьэ лIэкIэу,
Гугъэ фIей бзаджэхэр зиIахэр,
Хьэ бзаджэнаджэу лъы фIейхэр,
Бий пыхъуэпышэу къэнахэр.
Кавказ къурш
Уафэм и шэтым и теплъэу,
Уафэ пкIэлъеймэ пхуэмыщIэу,
ЩIы кIапэм тетым ещхьыфэу
А дыщэ пхъуантэм уIуоплъэр.
Пшэхэр уи щыгум щохуарзэр,
Нарзанхэр уи лъабжьэм къыщIожыр,
ФIыгъуэм иблауэ уэ бгышхуэм
ЩыIувхэщ мэз инхэр уи лъапэм.
Уи щхьэ хужьышхуэр дыгъэпсым
Гъэмахуи щIымахуи полыдыр,
Уэ дыщэ пхъуантэм уи бгъэхухэм
Налкъутналмэсхэр щолыдыр.
Сталин законым ипкъ иткIэ
Уи дыщэ пхъуантэр зэдайхэщ,
СССР — родинэм ущиткIэ
Дыгъэбын народым уздайхэщ.
Пщыжьхэм, уэркъыжьхэм уэ бгышхуэр
УшетIаншууэ жаIэхэрт,
Ди нэщIыбагъкIэ а пцIышхуэр
КъыпкIэралъхьэнхэуэ хэтахэт.
Уи лъапэм сеплъмэ мэзышхуэр
Нэм къиплъыхьыфыркъым, щыбэвхэщ,
КIапитIуэ уиIэхэм тенджызхэр
Хы фIыцIэу, Каспийуэ индылхэщ.
Уи къуапэ щыжу рудникхэм
Школ, сымаджэщхэр къыдохыр,
Нур гъэщIэгъуэнхэр къыпехыр,
Мэзхэри псыхэри зэхуэдэщ.
Дыщэбгхэри щIыхэри зэдайхэщ,
КонституцэщIэр ди дыгъэщ
Великэ Сталиным и тхыгъэщ,
ГъащIэ дахащэм и нурыр.
Уи къуапэ инхэм тыредзэр,
Пщадджыжь дахэм дыгъэпсыр
Казбек и джабэм кIэредзэр.
Уи запад дыгъэр гуфIэжт.
Эльбрус и джабэм щолыдыр,
Псы хущхъуэ щхъуантIэхэр къыщIэжу
Уи лъапэм Адыл-Суу щолыдыр.
Дыгъэ нэбзийуэ къыкъуидзхэр
Япэ Кавказым къыптопсэр,
Си куплет цIыкIухэу зыблэдзхэр
Уи къуапэ щхъуэшхэм хуохъуапсэр.
КонституцэщIэм уи махуэм
Кавказ къуршышхуэхэр долыдыр,
ДэгуфIэу уи нур къыпидзхэм
Месыр и къуапэхэр мэлыдыр.
КъытхуиугъащIэ ди дыгъэу
Бэм гуфIэгъуэшхуэкIэ къетам,
Тыншыгъуэ гъащIэр зыухуэу
Вождышхуэ лъапIэу Сталиным!
Фаридэ
Пщэдджыжь пшэкIэплъыр къыщищIым
Ди сигнал макъыр догуфIэ,
ФIылъагъуныгъэу къысхуэпщIым
Си гъащIэ гъагъэр хуогуфIэ.
Ди Армэ Плъыжьым щIалэбэр
ЛIыхъужь шэрыуэу щагъасэр,
Уи сэлам IэфIу къэптхахэр
Си вагъуэ нурщи къыстопсэр.
Нэр зыдэмыплъэм уи ныбжьыр
Хьэуам щыхуарзэу солъагъур,
Гъэмахуэ бзухэм я пшынэр
Уи ежьууэгъууи къысфIэщIыр.
Ди родинэшхуэр схъумэныр
Си нэджыдж палъэщ, Фаридэ,
Ди топым бийхэр щошынэр,
Востокри Западри мэбыдэ.
Данагъуэ плъыфэу щхьэцышхуэр
Си гум щIэх-щIэхыурэ къредзэ,
Тхьэрыкъуэ пщэхуу Фаридэр
Си нэгум жэщхэми къыщIедзэ.
Алмэсты плъыфэу фашистхэр
Китай, Пиренейхэм щопIастхъэр,
Иремыгугъэ гъуэжькуийхэр,
Народхэрщ сыт щыгъуи текIуэфыр.
Ди родинэшхуэр мамырщи
Дымызэуэныр мурадщ.
Ауэ къыдэуэм фIыцIагъэр
МафIэм и гуащIэр щIэддзэнщ.
Родинэ лъапIэм и губгъуэм
Фашист фIеижьхэр къихьэнкъым,
Езым я щIыгум лъыкIпсыкIхэу
Удыным и гуащIэр щеддзынщ.
Коммунист партыр ди пашэу
Большевик пэжи дыхъунщ,
Сталин вождышхуэр ди гъуазэу
Дэ коммунизмэр дыухуэнщ.
Гъатхэ гуфIэгъуэм и тыгъэу
Гъэмахуэ хуабэм и псынэ,
Си гъащIэ дахэм щхьэгъусэу
Си гур пхуохъуапсэ, Фаридэ.
Уи нэ фIыцIитIым я гуфIэр
Уэ ущымытми солъагъур,
ФIыуэ слъагъу Лени фи ЛизикI
Си сэлам IэфIхэр схуехыж.
Узыншэу, узыншэу, Фаридэ,
Уэ орденыбгъэу гъэшафэр,
Фэеплъ пхуэхъуну, Фаридэ,
Махуэшхуэм хуэзэу сыпхуотхэр.
Мартым и 8 махуэм
Махуэ лъапIэм и сэламыр
Гум фIэIэфIу зэхызох,
Хым йобэкIыр ди насыпыр,
ДызэгуакIуэр къыхыдох.
Нобэ IэфIу ди цIыхубзхэр
Митинг куэдым къыщохъуахъуэ,
ХъерыфI куэдхэм дырогуфIэхэр
Махуэ къэскIэ нэхъри хохъуэ.
ГъащIэ дахэм къыхэхъуэхукIэ
ТекIуэныгъэр нэхъ куэд мэхъу,
Дэ дыгуфIэу дыхъуэхъуэхукIэ
Ар капитализмэм удын хуохъу.
ЦIыхубз Iэджи пыгуфIыкIхэу
Махуэ лъапIэм дыпежьащ,
Ди митингыр щызэIутхым
Лозунг лъапIэхэр къыздэIуащ.
ИугъащIэ дэ ди гъащIэр
Дыгъэпс IэфIкIэ тхуэзылам,
Лей зехьэным хущIэкъуахэр
Зи нур лъэщкIэ зыгъэлIам.
Коммунизмэм и ухуакIуэу
Вождь лъэщ лъапIэу Сталин иным,
ГъащIэ дахэм и гъуэгу пэжу
Нэху тхуэхъуауэ ленинизмэм!
