Хьэтхэр
Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№68-69, 72-75, 78-хэм итщ).
Си гъащIэр уи щхьэузыхьщ!
Хьэтусилэ зыщигъэпсэхунум, щыгупсысэнум деж щакIуэ кIуэрт. Абы къыпэщылъыр зэрыIуэхушхуэр, зэрыIуэху гугъур ищIэжырти, къриджа дзэпщхэр къызэхуэмыс щIыкIэ, щакIуэ кIуэну мурад ищIащ. Тутхьэлийрэ Алэдамэрэ щIыгъуу мэзымкIэ яунэтIауэ, гъуэгу здытетым, Хьэтусилэ игу къэкIыжащ и вакъуэр зыщыщымкIэ зэи зэрыщIэмыупщIар. Алэдамэ Хьэтусилэ деж зэрыщыIэрэ илъэс пщыкIутI хъуат, ауэ а зэманым къриубыдэу зэи еупщIатэкъым сыт хуэдэ лъэпкъ ар къыхэкIами, дэнэ щалъхуами, дауэ щхьэхуимыт хъуами.
— Алэдамэ! — и сэмэгурабгъумкIэ къыщыт щIалэм хуеплъэкIащ Хьэтусилэ.
— СынодаIуэ, зиусхьэн.
— Сэ зэи сыщIэупщIакъым узыщыщ лъэпкъым. ПщIэжрэ щхьэхуимыт узэрыхъуа щIыкIэр?
— СощIэж, зиусхьэн. Тенджыз ФIыцIэм адрыщIкIэ щыпсэу лъэпкъым сыщыщщ сэ — мэуэтхэм.
— ЩIыпIэ дахэ хъунщ ар? — фIэгъэщIэгъуэну щIэупщIащ Тутхьэлий.
— ЛIы гуащIэхэмрэ бзылъхугъэ телъыджэхэмрэ я хэкущ ар, си къуэш. Сэ щIыналъэ куэдым сыкъыщыщIидзащ, куэди си нэгу щIэкIащ, ауэ си хэкужьыр псом нэхърэ нэхъ да- хэу, нэхъ IэфIу сигу къинэжащ. Си нэгу щIэтщ ар иджыпстуи. СызэрыцIыкIуам щхьэкIэ, апхуэдэу къысщыхъуу арагъэнщ, — пыгуфIыкIащ щIалэр.
— ГъэщIэгъуэнщ, — и щхьэр ищIащ Хьэтусилэ. — АтIэ, дауэ укъыщыхута Хьэт къэралыгъуэм?
— Си адэр пщыт (Хьэтусилэ ар щызэхихым къэуIэбжьащ). Ди дежкIэ хабзэщ пщыхэм я къуэр илъэситху зэрырикъуу, пщIэ зыхуащI, лIы Iущу, зауэлI хахуэу зи цIэр Iуам ирату, балигъыпIэ иувэху ирагъэпIыныр. Вакъуэу ират, кIэщIу жыпIэмэ. ЩIалэ цIыкIур сащ, балигъ хъуащ щыжаIэм деж, вакъуэм хузэфIэкI къимыгъанэу, тыгъэ лъапIэхэмрэ уанэш зэщIэузэдарэ иретри, щIалэр и адэм хуешэж. Абы папщIэ, пщым джэгушхуэ къызэIуехри, жэщищ-махуищкIэ ефэ-ешхэу, зэпеуэхэр ирагъэкIуэкIыу зэхэтщ. Иужьым, вакъуэ благъэм дуней фIыгъуэр тыгъэ хуещIри, ирегъэжьэж. Сэри вакъуэ адэм деж илъэсиплI хъуауэ сыщыIэт абы щыгъуэ. Бдзэжьей дещэу тенджыз Iуфэм дыIутт, хытет бзаджащIэхэр къыщыттеуам. Нобэр къыздэсым си нэгу щIэтщ а махуэм ди къуажэр Iисраф зэращIауэ щытар. Сабийуэ ягъуэтыр къызэщIакъуэри, зэщIэгъуагэу, кхъухьым драшеящ. Сэ си вакъуэ адэм сигъэпщкIуат, абы си адэм деж жэуап щихьырт сэркIэ. ЯукIащ вакъуэ адэр. Сэри сыкъагъуэтри, адрей цIыкIухэм гъусэ сыхуащIащ.
Хьэтусилэ щIэмыупщIэми ищIэрт хамэ щIыпIэ къыщыхута сабийм бэлыхьу телъымрэ ишэчымрэ зыхуэдэр. Езым игъэват а псор зэгуэр. Хьэтусилэ и сабиигъуэр игу къэкIыжри, щIалэщIэм нэщхъей-нэщхъейуэ хуеплъэкIащ, «укъызгуроIуэ» жыхуиIэу.
— Дауи, жэщкIэ уепщIыхь хъунщ а махуэм?! Апхуэдэр щIэхфэх щыгъупщэркъым цIыхум, — Хьэтусилэ и гупсысэхэр къызэпиудащ Тутхьэлий.
— ПцIы супсынкъым, сепщIыхьырт. Ауэ сэ мыбы унагъуэ щызгъуэтыжащ, тхьэхэм жагъуэу сыкъалъагъу хъунтэкъым, — пыгуфIыкIащ Алэдамэ.
— Уи хэкум бгъэзэжыну ущIэхъуэпсрэ? ЕмыкIу усщIынукъым, уи гум илъыр жыIэ, — щIоупщIэ Хьэтусилэ.
— Сэ зыри къыщызэжьэркъым абы, зиусхьэн. Ар быдэу сощIэ, — Алэдамэ и макъыр иришэхри, щтэIэщтаблэу къызэплъэкIащ. — Щэхуу! Зыгуэр зэхызох.
Шууеищыр, яшхэр къыжьэдакъуэри, къепсыхащ. Къэхъуари къызэрыхъуари зэуэ къагурыIуакъым, ауэ Алэдамэ напIэзыпIэм зидзщ, Хьэтусилэ зытриубгъуэри, ириудащ.
— Зиусхьэн! — щэху дыдэу Iущэщащ зи нэр щIилъафэ щIалэр.
Тутхьэлий шым зридзри, Алэдамэ и щIыбым хэлъ шабзэр къызыхэлъэта пабжьэмкIэ зричащ. Хьэтусилэ и щIалитIым я зыр лIами псэуми имыщIэу и куэщIым илът, адрейм, къигъэзэжынуми имыщIэу, бзаджащIэр ирихужьат.
— Алэдамэ! Къаплъэт мыдэ, си щIалэ! Алэдамэ, сызэхэпхрэ? Уи нэр зэтумыпIэ, къызэплъ, — гужьеят Хьэтусилэ.
ГъащIэ зылъэгъуа, зауэ куэд зи нэгу щIэкIа, хьэдэ бжыгъэншэхэр зыгъэсыжа лIыр Iэнкун хъуат къуэ пэлъытэ хуэхъуа щIалэр къыщызэфIэщахэм. Ар зытрагъэпсар езы Хьэтусилэмэ, къемылын хуэдэу шабзэпэм щхъухь пылъынкIэ хъунут. ЩIалэм и щIыбым хэлъ шабзэшэр икIэщIыпIэкIэ къыхэхын хуейт. Хьэтусилэ зыкъищIэжри, куууэ хэлъэда шабзэшэр къыхичащ. Алэдамэ и джанэр зэфIитхъыу щеплъым, лIым къыгурыIуащ нэхъ зыщышына дыдэр къызэрыхъуар — шабзэпэм щхъухь пылъат, уIэгъэм ихъуреягъкIэ удзыфафэт. Абдеж нэхъыбэ дыдэу хуэщIэнурати, Хьэтусилэ къэрабэрэ шыпсыранэрэ кърифыщIыкIщ, щIалэм и уIэгъэм трилъхьэщ, шыплIэм дилъхьэри, пIащIэу уардэунэм игъэзэжащ.
— Iэзэм феджэ, псынщIэу! — ину джэурэ дэлъэдащ Хьэтусилэ сэрейм. — Тутхьэлий мэзым щIэтщ, фыпежьи къэвгъуэт. ПсынщIэу! ПсынщIэу! Iэщэ къафщтэ. Псэууэ къысхуэфшэ ар зыщIар. ЗыIэщIэвмыгъэкI! — зимыщIэжу якIэлъыджэрт ар зэрыдэха шууей гупым.
Алэдамэ и уIэгъэм къижа лъыр зи щIыфэм кIэрыгъуа Хьэтусилэ пырхъуэм тетт, къикIукI-никIукIыу. ЗыкъыхуэщIэжыртэкъым, зэщIэкIэзызэрт. Ину щатэу, и щхьэр фIиудыжу, зэм бжэм Iухьэрэ, щIыхьэну темыгушхуэу къикIуэтыжу, зэми и къуэм кIэлъыкIуэну ежьэрэ, къигъэзэжу гузавэрт. Гузэвэгъуэт абы и Iуэхур. Дэдей ар зыкIи тригъэуфыртэкъым. цIыхубзым и нэпсхэр ирилъэщIэкIыу лъэныкъуэкIэ щытт. Бжэр къыIуахри, махуэ ныкъуэкIэ Алэдамэ деж щIэса Iэзэхэр къызэрыщIэхыжащ.
— Сыт? Псэу? — яжьэхэлъэдащ абыхэм Хьэтусилэ.
Iэзэхэм зралъэфыхьырт.
— Псэу? — ятекIиящ лIыр.
— Зыгуэр жыфIэ! — къэлъэIуащ Дэдей.
— Зиусхьэн, щIалэр лъэрымыхь дыдэщ. СщIэркъым нэху къекIынуми, ауэ ди къару къихь къэдгъэнакъым. УIэгъэр дгъэкъэбзащ, щхъухьыр Iэпкълъэпкъым къизышын хущхъуэ еттащ. ЩIалэр къыщыпхьыжым и уIэгъэр зэрумыпхар нэхъыфIщ, зиусхьэн, лъы къикIам щхъухьым щыщи кърилъэсыкIащ, — къэпсэлъащ зи жьакIэхур зи бгъэгум теуэ лIыжь Iэзэр.
— Сыт ухуейми щIэ, ауэ Алэдамэ псэун хуейщ. Сызэхэпхрэ? Псэун хуейщ! — хикъузэу жиIэрт Хьэтусилэ.
— УкъыщхьэщымыкI мыбы. Сыт хуэдэ хущхъуэ ухуейми, къэдгъуэтынщ. КъызэфIэгъэувэж закъуэ! — и Iэр и гум телъу лъаIуэрт гуащэр.
— СлъэкI лъэпкъ къэзгъэнэнукъым. Тхьэхэм гущIэгъу къытхуащIмэ, къызэфIэувэжынщ щIалэр, — игъэзэжри, бжэр къыхуищIыжащ Iэзэм.
— Зиусхьэн! Тутхьэлий къэсыжащ, — абы хэту зы зауэлI пырхъуэм къытелъэдащ.
— Си къуэ закъуэр псэууэ къекIуэлIэжащ! — и гур зэгъэжауэ, гуфIэгъуэ нэпсыр къыфIежэхырт Дэдей.
Хьэтусилэ пщIантIэкум къыщихьэм, Тутхьэлий и шыплIэм дэлъу къихьа лIыукIыр къридзыхри, и адэм и пащхьэ къридзащ. Хьэтусилэ лIыукIым щхьэщыхьэщ, щхьэцкIэ къыщилъэфри, лъэгуажьэпэкIэ игъэтIысащ.
— Хэт укъэзыгъэкIуар? — и дзэр зэтекъузауэ щIэупщIащ ар.
ЛIыукIыр щымт, жэуап итынуи зигъэхьэзыртэкъым.
— Уэ укъызыкIэлъыкIуар сэрат, нэгъуэщIтэкъым. Пэжкъэ?
ЛIыукIым и щхьэр ищIащ.
— Хэт укъэзыгъэкIуар? — щIэкIиящ абы Хьэтусилэ.
Сабэмрэ лъымрэ зэхэзэрыхьыжауэ зи напэр фIей лIым, и нэхэр шына-гъуэ гуэру къицIыщхъукIыу къыпщыхъурт. И дзэ гъуэжьхэр къигъаплъэу пыгуфIыкIри, «сыт ухуейми къызэщIэ, жысIэнукъым» жыхуиIэу, къыдэплъеящ ар.
— Уэ улIыукI Iэзэщ, унэхъыфI дыдэщ, уи закъуэ укъыщежьакIэ. Дауи, ущыгъуазэу къыщIэкIынщ цIыхур къызэрагъэпсалъэ Iэмалхэм?! — и щхьэ хужиIэж хуэдэ, щIоупщIэ пщыкъуэр.
— Ди адэ, бзагуэу къысфIощI мыр. КъызэрытIэрыхьэрэ, сыт едмыщIами, зы «быхъ» къыжьэдэкIакъым, — къэпсэлъащ Тутхьэлий.
ЛIыукIыр нэхъ шынагъуэжу къэдыхьэшхащ.
— Iуфш мыр! Хьэпсым ивдзэ. Фымыгъашхэ, псыи евмыт. Дауэ фыхуейми фщIы, сыт фыхуейми ефщIэ, къэзыгъэкIуар къевгъэIуатэ, — жиIэри, лъэныкъуэкIэ еплъэкIащ Хьэтусилэ.
— Ди адэ, Алэдамэ сыт и лажьэр? — гъунэгъу дыдэу и адэм бгъэдэкIуэтащ Тутхьэлий.
— Хьэлъэщ. Шабзэшэм щхъухь пылъу къыщIэкIащ. Уэ сыт ухуэдэ езыр, зыри къыплъэIэсакъэ, щIалэ? — Хьэтусилэ гужьеяуэ и къуэр зэпиплъыхьырт, къриIуэнтIэкIыурэ.
— Хьэуэ, хьэуэ, сэ сыхъарзынэщ.
— Сыту фIыт! ТхьэлъэIу сщIыжын хуейщ, Тхьэхэм укъызэрысхуахъумам папщIэ! — и къуэм IэплIэ хуищIащ Хьэтусилэ. — Афэрым, си щIалэ хахуэ!
И напIащхьэр къытебэгауэ, махуэ псом мыувыIэжыфу гъуэгыу щысащ Нэптерэ. Абы къыщыхъурт Алэдамэ и нэр къызэтримыхыжмэ, езыми и гур къэувыIэну, арыншауэ мыпсэуфыну. Нэптерэ и лэгъунэм къыщIэкIыртэкъым, пырхъуэми къытехьэртэкъым, Алэдамэ илъагъунуи тегушхуэртэкъым. Зимыгъэхъейуэ пIэкум ису арат. Гупсысэу, гъыуэ. Нэхъ гувауэ Тэшмий щIыхьащ абы деж.
— Нэптерэ, си шыпхъу дахэ, нобэрей махуэм укъыщIэкIакъым. Сыт уи лажьэр? Щхьэ апхуэдизу угърэ? — и шыпхъу нэхъыжьым и щхьэм едэхэщIащ ар.
Зыгуэрым уфIэгуэныхь щыхъум деж нэхъри уи гъын къакIуэркъэ — Нэптерэ зэщыджэу гъуэгыу и шыпхъу цIыкIум зришэкIащ.
— Алэдамэ пфIэгуэныхь хъуауэ ара? Сэри си жагъуэ хъуащ, — щабэу телъэщIыхьырт ар Нэптерэ и щхьэм, и дамэхэм.
— Сыт жаIэр, Тэшмий? НэхъыфI хъуауэ пIэрэ? — и щхьэр къиIэтри, и шыпхъум и нэ къарэхэм щIэплъащ Нэптерэ.
— Хьэлъэу жаIэ, — и дамэр дришеящ нэхъыщIэм.
— Си тхьэмыщкIэ мыгъуэ… А, сэ си тхьэмыщкIэ мыгъуэ! — и щхьэр зэрихьэрт Нэптерэ. Гузасэрт.
— НакIуэ, дыщIэупщIэнщ, — къыхилъхьащ Тэшмий.
— НакIуэ! НакIуэ иджыпступцIэ. Хэт сыт хуейми жрыреIэ. Сыарэзыщ. НакIуэ, — япэ ищри, щIэпхъуащ Нэптерэ.
Тэшмий и шыпхъу нэхъыжьым лъэщIэмыхьэу кIэлъыжэрт. Алэдамэ и бжэм деж щыт хъумакIуэхэми гу ялъимытэу, щIэсIами къыфIэмыIуэхуу, кIуэрыкIуэм тету бжэр Iуихри, Нэптерэ щIэлъэдащ. Лъы ткIуэпс щIэмытыж хуэдэ, Алэдамэ и фэр пыкIауэ, пIэм иукъуэдияуэ щилъагъум, пщащэр къащтэри къикIуэтыжащ, и Iупэр IитIкIэ иIыгъыу. Ар зыщышынар пэшым Тутхьэлий зэрыщIэсыр аратэкъым, атIэ Алэдамэ лIа игугъауэ арат.
— Тутхьэлий… Сыт? Сыт… Псэу? — зыхуэгъэхъейртэкъым Нэптерэ.
— Щхьэ укъэкIуа мыбы жэщыбгым? Ди адэм укъилъагъумэ, сыт жиIэн?! — ткIийуэ къеплъащ абы и дэлъхур.
— КхъыIэ, къызжеIэ! Псэу? — пщащэм и нэпсыр и жьэпкъыпэм аргуэру къежэхащ.
— Псэущ-тIэ! — Тутхьэлий зэрешари, и жеин къызэрыкIуэри къапщIэу Алэдамэ хуеплъэкIащ.
— Тутхьэлий, сэ сыщIэсынщ. Уэ кIуэ, зыгъэпсэху, — Нэптерэ хуэмурэ гъуэлъыпIэмкIэ кIуэтащ.
— Сыт жыпIэр? Сыту цIыхухъу лэгъунэм уи закъуэ укъыщIэзмынэрэт! — къыхуилъащ абы дэлъхур.
— СынолъэIу, си дэлъху закъуэ! Хэт сыкъилъагъуми, сыт къысхужаIэми сыарэзыщ. ЗытIэкIурэ сыбгъэдэгъэс, — зэрыбыным я нэхъыжь и дэлъхум и пащхьэ иуващ Нэптерэ.
— СщIат сэ фэ тIум фи зэхуаку зыгуэр зэрыдэлъыр. Пырхъуэм сытетынущ. Бгъэдэс тIэкIурэ, — жиIэри, щIалэр мыарэзыуэ и шыпхъум хуеплъэкIащ.
Тутхьэлий пэшым зэрыщIэкIыу, Нэптерэ гъуэлъыпIэм бгъэдыхьэри, Алэдамэ и Iэм щабэ дыдэу теIэбащ. И псэр зыхьэхуа щIалэм деж щIагъэхьатэмэ, псэкIэ зыхищIэу асыхьэту къигъэхъужыну, псалъэ дахэ Iэджэ жриIэурэ, и гур фIы хуищIыжыну къыщыхъурт. Ауэ Алэдамэ лIарэ псэурэ къыпхуэмыщIэу и фэр пыкIауэ щылът. Нэптерэ гъуэлъыпIэ дзакIэм щетIысэхри, Алэдамэ и нэгум хуиту иплъащ. Ар щIалэ гурыхьт, Iэпкълъэпкъ уардэт, и нэкIур зэхэхауэ, щабэу зэхэлът. Мыпхуэдэу гъунэгъуу, хуиту, и нэр щызу, фIыуэ илъагъур зэпиплъыхьауэ къыхуэщIэжыртэкъым Нэптерэ. Зэ закъуэ и нэр къызэтрихатэмэ… И нэкIум лъы къыщIэлъэдэжатэмэ… Къэтэджыжатэмэ… Сыти ищIэфынут, сыти итыфынут пщащэм абы щхьэкIэ.
— Хэт мыгъуэм укъыхигъэщIа, си псэ закъуэ?! Си аслъэн хахуэ, — Нэптерэ зригъэзыхри, Алэдамэ и Iэр езым и нэкIум кIэрилъхьащ. — Мыпхуэдэу зэ Iэ къыздэплъамэ… Мы дунейм фIыгъуэу тетыр стынт уи нэр къызэтепхыу, фIыуэ сыкъызэрыплъагъур зэ закъуэ къызжепIэжатэмэ! ПщIэрэ, Алэдамэ, япэ дыдэ узэрыслъагъурэ си гур къыщIеуэр уэращ. Мы си гум щызгъафIэу хъуар: лъагъуныгъэу, гуапагъэу, IэфIу збгъэдэлъыр зыхуэзгъэтIыгъуэр уэращ. Уэ узимыIэжмэ, зыри сыхуеижкъым. Алъандэрэ зэдызэхуэтхьэса хъугъуэфIыгъуэр бзэхыжмэ, си гум зыкIи схуэмыгъэнщI фIыцIагъэшхуэ къинэнущ. СыщIэбауэми, сыщIэпсэуми мыхьэнэ имыIэу, хьэдэджадэу дунейм сыкъытенэнущ, уэ узимыIэжмэ…
Алэдамэ гъащIэ хуабагъ тIэкIу къызэрыхэнам и щыхьэту, мащIэу и бгъэр хъейрти, зэрыбауэр къапщIэрт. Хъыджэбзым и щхьэр трилъхьащ щIалэм и бгъэм. Дыгу-дыгу-дыгу… Псэут. И гур къеуэрт хуэм дыдэу.
— Сэ си гур узот, Алэдамэ. Мы си гур си бгъэм къистхъыжрэ, ууейм ислъхьэфатэмэ! — аргуэру и нэпсыр къыщIэжырт. — Сэ зыкIэ фIыуэ узолъагъури… Си гъащIэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэ ухъуащ, Алэдамэ. Си Iэпкълъэпкъым зригуэшащ уи лъагъуныгъэм. Зыри къысфIэIуэхужкъым… Уэ зыращ нэхъапэр. Псом нэхърэ нэхъапэр! КхъыIэ, си закъуэ дыдэу сыкъыумыгъанэ! Уэ узытемыт дунейр сцIыхукъым, сыщошынэ абы. Сызэхэпхыу щытмэ, Алэдамэ, зэгъащIэ, сэ уэ фIыуэ узолъагъу. КхъыIэ, зытумыгъакIуэ ажалыр! — Iущащэрт Нэптерэ.
Пщащэм зыхуэмыIыгъыжу, ищIэми емыгупсысыжу Алэдамэ и Iупэм ба хуищIри, и щхьэр щIалэм и бгъэм трилъхьэжащ. Абы хэту Тутхьэлий бжэр Iуихри къыщIыхьащ:
— ЩIэкI псынщIэу, зыгуэр къокIуэ.
Нэптерэ и гум къыщIитхъыу, Алэдамэ дежкIэ иджыри зэ еплъэкIри щIэжыжащ. Тутхьэлий ар лэгъунэм чачэу ишэжри, хуилъащ:
— Сыт а слъэгъуар зищIысыр, Нэптерэ?
— Сыт плъэгъуар? — къыфIэмыIуэхуу, и нэпсыр ирилъэщIэкIыу щыст пщащэр.
— Алэдамэ ба хуэпщIащ!!! — зэригъэщIэгъуэнур къыхуэщIэртэкъым дэлъхум.
— ПщызбзыщIынукъым, Тутхьэлий. ГукIи псэкIи фIыуэ солъагъу Алэдамэ. Зыри схуещIэнукъым сэ а гурыщIэм. Нобэ-ныжэбэ къысхэхъыжа делагъэкъым. Аращ си дыгъэри, си мазэри, си гъащIэри. ЕмыкIу сыкъыумыщI, — и щхьэр ирихьэхащ хъыджэбзым.
— Уэху! — щатэри, Тутхьэлий шэнтым етIысэхащ. — Зыми къищIэ хъунукъым ар. Псом хуэмыдэу, ди адэм.
— Сэ иджыпсту зы щытыкIэ хьэлэмэт гуэрым ситщи, Тутхьэлий, мы дунеижьыр къутэжми, уафэр къещэщэхыжми сыарэзыщ. Зыри къысфIэIуэхужкъым, — щэху дыдэу жиIащ Нэптерэ.
— СщIэркъым пхуэсщIэнур. Сытыр ди Iэмал?! Сэ сэлъытаращи, уи щэхур си хьэдрыхэ щэхущ. Уэри зышыIэ, зыгъэбыдэ. Апхуэдэу къарууншэу ущымыт. Иджы гъуэлъи зыгъэпсэху, жей, — Тутхьэлий зыкъиIэтри къыщIэкIыжащ.
А жэщ дыдэм Дэдей тхьэгурымагъуэ къриджащ, Алэдамэ иригъэIэзэну.
— Умыгузавэ, си гуащэ, а гыным и зы хущхъуэгъуэ мы дунеижьым тету, щIалэр зыIэщIэдгъэкIынкъым, — Алэдамэ зыщIэлъ пэшым кхъуэщынышхуэ IэщIэлъу щIэуващ фызыжь Iэгъур-лъэгъур цIыкIур.
— Сыт мы къэпхьар зищIысыр? — бгъэдыхьащ абы Дэдей.
— Псы хущхъуэщ мыр, гуащэ. ЦIыхулъэ зэи здынэмыса къурш лъагэм къыщIэж псы хущхъуэщ. Сытебжащи, нэхъри сэбэп хъун хуейщ, — кхъуэщыныр Iэнэм тригъэувэри, и Iэпэ къэкъэрэшхэр зэщIэпIиеу щIалэм и бгъэм теIэбащ ар.
— Сытуи щхъухь гуащIэт… Насып иIэти, щIалэ узыншэщ, къарууфIэщ, армыхъумэ зэуэзэпсэу иукIат. Псэуну малIэ жыхуаIэм хуэди мыр. ГъащIэмкIэ къоIэ! ДыдэмыIэпыкъуу хъунукъым. Сыту фIыуэ укъызэджат, — гуапэу гуащэм къыхуеплъэкIащ фызыжь тхышэр.
— ПлъэкI лъэпкъ къыумыгъанэ уэ! — фызыжьым зэран хуэмыхъуу, къикIуэтыжащ Дэдей.
Тхьэгурымагъуэм къихьа псыр фалъэшхуэм иригъахъуэщ, хъыдан къабзэ абы хищIэри, Алэдамэ и щIы- фэм тебжэурэ зэрыщыту зэпилъэщIыхьащ. Фызыжьым залымыгъэкIэ лъыр зэригъакIуэ нэхъей, щIалэм и Iэпкълъэпкъыр ишытIащ. Аргуэру зэпилъэщIыхьащ. Апхуэдэу щэнейрэ ищIа нэужь, и жыпым сэ цIыкIу кърихщ, Алэдамэ и Iэблэм деж зы лъынтхуэ щызэпигъэжри, кумбыгъэ кIэщIигъэувэжащ.
— Мис, гуащэ! — кумбыгъэм къилъэда лъы фIыцIэр хуишиящ. — КъыщIэкIащ щхъухьыр. ДяпэкIэ нэхъыфI хъун хуейщ. Умыгузавэ.
— Зэи слъэгъуакъым лъы фIыцIэ, — игъэщIэгъуащ Дэдей.
Алэдамэ и Iэблэр щипхыкIри, фызыжьыр къыщIэкIыжащ.
— Кхъуэщыным къина псы хущхъуэм щIалэр егъафэ, гуащэ. Махуэ зытIукIэ зыкъищIэжынщ.
— Алэдамэ узыншэу къэтэджыжмэ, узгъэфIэжынщ, иджыпстукIэ мыр къащтэ, — жиIэри, Дэдей фызыжьым и Iэ зэлъа щабэм IэщIилъхьащ чысэ хьэлъэ цIыкIу.
— Тхьэхэм я нэфIыр къыпщыхуэ, гуащэ, — жиIэри, тхьэгурымагъуэр жэщ кIыфIым хэгъуэщэжащ.
ГурыIуатэ
КъыкIэлъыкIуэ махуэм бейгуэлхэр къыщызэхуэсащ Хьэтусилэ и уардэунэм. КърихьэлIат псори, Амыреймрэ КъуэкIийуэдымрэ япщхэм къищынэмыщIа, Хьэт къэралыгъуэм хиубыдэ щIыналъэхэм я лIыкIуэхэр, хы Курытым и хытIыгухэм япщхэр къэкIуат. Хьэтусилэ ахэр Iуэхур зыIутым щыгъуазэ ищIащ.
— Тхьэхэм сыкъалъагъу, нэхъапэIуэкIэ си гум илъакъым апхуэдэ бзаджагъэ. Сыхуеякъым си къуэш быным — ди пщышхуэм сыпIэщIэувэнуи, тетыгъуэм щхьэкIэ сезэуэнуи. Ауэ фэ псоми флъэгъуащ ТIэшуб зэрымыузыншэр, тажнанэм и унафэхэми я сэбэп къызэрыдэмыкIыр. Си бзэр схуэгъэкIэрахъуэркъым ар жысIэну, ауэ тетыгъуэр къытесхыну мурад сщIащи, абыкIэ фыарэзымэ, сывгъэзахуэмэ, фыкъыскъуэувэну сыхуейт. Фымыарэзыми жыфIэну фыхуитщ, — игу илъыр яхуиIуэтащ Хьэтусилэ.
— Дэ псори фIыуэ къыдгуроIуэ икIи ди нэгу щIэкIащ, дгъэунэхуауэ дыщыгъуазэщ ТIэшуб пащтыхь зэрытхуэмыхъунур. Илъэсибл мэхъу абы унафэр къызэрылъысри, къэралыгъуэр щыхупIэм иришэлIа мыхъумэ, ифI къыдэкIакъым. Ауэ, Хьэтусилэ, ди хабзэм идэу пIэрэ пщыр букIыну? — къэпсэлъащ псом япэ, къашкъэхэм япщ Нурдыгъэл.
— Пэжщ къашкъэм жиIэр. Хэт илъэгъуа пщыр адэ къуэшым трихуу? Пщыгъуэр зылъысыр пщым и къуэрщ е и малъхъэрщ, — жиIащ Ахей.
— Пэжщ жыфIэр, сыхуиткъым. ТIэшуб сукIынуи зызгъэхьэзыркъым. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, сыхуитакъым иджыри къэс. Ауэ, сыхуейт утыкум зыгуэр къисшэну, абы жиIэм федэIуэну, — Хьэтусилэ бжэм деж щыт Тутхьэлий щыхуеплъэкIым, щIалэр щIэкIри, Вындэшынэ къыщIишащ.
Хьэпсым иса лIым зэIущIэм щищIэри, Хьэкъмыс щIыщыIэри къагурымыIуэу, Хасэм къекIуэлIахэм зэрызехьэн щIадзащ.
— Сыт мыбы хасэм щищIэр? Зэ къызэропцIыжар пфIэмащIэу, иджыри бзэгузехьэу къебджауэ ара? — къытехьащ Къаркъэмышым я пщыр.
— Щэхуу! — и макъым зригъэIэтащ Хьэтусилэ. — Вындэшынэ, къэкIуатэ мыдэ. ЖыIэ.
Пщызэхуэсым хэтхэр зэплъыжырт, зэрымыарэзыр къапщIэу, я щхьэр ягъэкIэрахъуэрт, зэман ягъэкIуэду къызэрызэхуэсам хущIегъуэж хуэдэ…
— Пэжщ, сэ щыуагъэ куэд зэхэзгъэзэрыхьащ, ауэ си Iэужьыр згъэзэкIуэжын схузэфIэкIынущ. СыкъывгурыIуэнуи сыщогугъ, — къригъэжьащ Вындэшынэ.
Псори щым хъужауэ абы едаIуэрт.
— Шэтэнду си унагъуэр иубыдауэ, щIыунэм щиIыгъти, си унафэ ящIыну утыку сыщрашам Iуэхур зыIутыр жысIэ хъуакъым. Пщымрэ тажнанэмрэ зэрыхуейм хуэдэу, зыри жызмыIэу, си унафэ езгъэщIащ, си унагъуэр къаутIыпщыжын си гугъэу. Ауэ си къуэр яукIащ, си щхьэгъусэр хьэпсым илIыхьащ. Хьэтусилэ и фIыгъэкIэ сипхъу закъуэр, мылIэ-мыпсэууэ хьэпсым Iей ихъухьауэ къагъуэтыжри, къысхуадыгъужащ.
— Къэблэжьа хъунт ар уэ зыгуэркIэ? — къэпсэлъащ Ахей.
— МывэтIалэ зыгъэлIар Шэтэндущ, — къекIуэлIахэм нэмыплъ къызэрыхуащIыр къыщыгурыIуэм, и макъым зригъэIэтащ Вындэшынэ.
Псори Iэнкун хъуауэ еплъащ абы.
— МывэтIалэ къыгурыIуэрт и къуэ закъуэм къэралыр зэрыхуземыхьэнури, хабзэм зэхъуэкIыныгъэ хилъхьэу, Хьэтусилэ пщыгъуэр лъигъэсыну хуеящ. Аращ Шэтэнду ар щIигъэлIар. Сэ си нэкIэ слъэгъуащ МывэтIалэ и унафэм щыхьэт техъуэ тхыгъэр, езы пащтыхь уардэм и дамыгъэр тету. Иужь дыдэ дызриджауэ щыта пщызэхуэсым а унафэм щыгъуазэ дыщищIу, Хьэтусилэ пащтыхьыгъуэр къызэрыхуигъанэр къыджиIэну арат. Ауэ, хунэсакъым. Щхъухь ирагъэшхыурэ къекIуэкIар — ягъэлIащ. Тхыгъэри тажнанэм игъэсыжащ.
— Уэ дэнэ а къомыр щыпщIэр? — ней-нейуэ еплъащ абы ЦIру.
— ЗэрыфщIэщи, Шэтэнду сэрэ зы лъэпкъым дыщыщщ, дзыхь къысхуищIырт, и къуэм зэгуэр пащтыхьыгъуэр къылъысмэ, дамэгъу сащIыну къысщыгугъырт. МывэтIалэ щхъухь зэрыратым зыри хэсщIыкIакъым, армыхъумэ, зэи пэшэгъу сщIынтэкъым. Ауэ, тхыгъэр Шэтэнду къигъуэту, Хьэтусилэ игъэкIуэдыну иужь къыщихьэм, хуэздатэкъыми, бзэгу ихьыжынущ жиIэри, си унагъуэр иубыдащ. Зыри хуэзмыщIэфурэ яукIащ ди пащтыхьыр, итIани схузэфIэкIынутэкъым Хьэтусилэ хъыбар езмыгъэщIэну. Фэ псоми фощIэ пащтыхьыгъуэр мы лIым нэхърэ нэхъ зыхуэфащэ зэрыщымыIэр. Япэм щыгъуэ пщым и къуэри и къуэшри зэхуэдэу хуиту щытащ тетыгъуэр къылъысыну. МывэтIалэ а хабзэр къищтэжыну хуеящ. КъищынэмыщIауэ, ди пщышхуэм и лъэужь къринэм и цIэр къримыIуэ щIыкIэ дунейм ехыжащ. Ар къэплъытэмэ, ТIэшуби хуиттэкъым пащтыхь тахътэм тетIысхьэну.
Пщыхэр хэгупсысыхьащ. Дэтхэнэ зыми зэхихар кIуэцIкIэ зэхуигъэхъу хуэдэт. ЗэIущащэу тэлайкIэ щыса нэужь, Нурдыгъэл къэтэджри:
— Уи псалъэхэм щыхьэт техъуэ, сыт ищIысми, зыгуэр уиIэ, Вындэшынэ?
— Вындэшынэ иIэкъым, ауэ сэ сиIэщ, — къэпсэлъащ Тутхьэлий. — Ди адэ, хуит сыкъэпщIмэ!
Хьэтусилэ и щхьэр ищIащ. Тутхьэлий бжэм теуIэри, махуэ бжыгъэкIэ ямыгъэшхарэ, псы ткIуэпс и джий емыхауэ зэпкърылэл лIыукIыр къыщIалъэфащ. Ар хуабжьу зэраубэрэжьари, къагъэпсэлъэн папщIэ лей зэрырахари наIуэу теплъаджэт.
— Дэнэ къифха мы хьэщхьэвылъэр? — къыщылъэтащ ТэрхъунтIасэм я пщыр.
— ПцIыхурэ мыр, Хуций? — хуеплъэкIащ абы Хьэтусилэ.
— Дауэ сымыцIыхунрэ, Хьэтусилэ. Мыбы нэхъ лIыукI гущIэгъуншэ щыбгъуэтынкъым ипщэ щIыналъэхэм.
— АтIэ, мис мыбы ди адэр иукIыну къыкIэлъыкIуат, зиусхьэнхэ. Тхьэхэм гущIэгъу къытхуащIри, къытхуахъумащ. Ауэ Алэдамэ ди адэм зытриубгъуэри, лIыукIым къиутIыпща шабзэшэр техуауэ и псэм йоджэри телъщ. Махуэ бжыгъэ мэхъури зыкъищIэжакъым.
— Зыкъиумыса мыбы? КъывжиIа хэт къигъэкIуами? — зэщIэхъеящ пщыхэр.
— ЖыIэт! Хэт унафэ къыпхуэзыщIар? — елъэдэкъэуащ абы Тутхьэлий.
ЛIыукIым апхуэдизкIэ и фэр ирахати, и бзэгур ерагъыу хуэгъэкIэрахъуэу арат.
— Ину! — щIэкIиящ абы Тутхьэлий.
— Тажнанэм… Тажнанэращ сыкъэзыгъэкIуар. Шэтэнду… — и къарур зэхуихьэсыжри, къэпсэлъащ лIыукIыр.
Хьэтусилэ и хьэщIэхэм яхэплъащ.
— Сыт жыфIэн, си ныбжьэгъухэ?! Сыт сэ сщIэн хуейр иджы?
— Мыбы къыщапсэлъа псори зэхуэбгъэхъужрэ, уегупсысыжмэ, МывэтIалэ къыпхуигъэфэща тетыгъуэр къэбзэужын хуейуэ аращ, Хьэтусилэ. Абы фIэкIмэ, ТIэшуб и зэранкIэ дыкIуэдыжынущ, — жиIэщ Нурдыгъэли къыщIигъужащ: — Сытым дежи хуэдэу, сэ сыпкъуэтщ.
— Пхуэфащэщ уэ а тахътэр! Сыпкъуэтщ, — къэпсэлъащ Ахеи.
Пщызэхуэсым къекIуэлIахэр псори зэдэарэзыуэ, Хьэтусилэ къыкъуэувэнут. Тутхьэлий лIыукIым и Iэблэр иубыдри, утыкум ирилъэфыжащ.
Хьэт хьэщхьэвылъэ.
ХьэтIусэ къалэм и дыхьэпIэр.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
