МэшбащIэ Исхьэкъ Джылахъстэнейм щаIэт
УФ-м и ТхакIуэм я союзым и унафэщIым и къуэдзэ, Адыгэ Республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, АР-м, КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ тхакIуэ, УФ-м и Жылагъуэ палатэм хэт, СНГ-м хыхьэ къэралхэм я ТхакIуэхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и ГъэзэщIакIуэ гупым и унафэщIым и къуэдзэ, УФ-м и Президентым и лIыкIуэу Ипщэ федеральнэ щIыналъэм щыIэм егъэщIылIауэ лажьэ Нэхъыжьхэм я советым хэт, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Нэхъыжьхэм я советым и тхьэмадэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Абхъаз Академием я академик, Кубаным гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, СССР-мрэ Урысей Федерацэмрэ я Къэрал саугъэтхэм, Шолоховым, Островскэм я цIэкIэ щыIэ литературэ саугъэтхэм я лауреат, «Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэм папщIэ» урысей орденым и II, III, IV нагъыщэхэр, «Лъэпкъ зэныбжьэгъугъэ» орденыр, «Адыгейм и ЩIыхь» медалыр, Абхъаз Республикэм и «ПщIэмрэ ЩIыхьымрэ» орденыр, «Кубаным и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ» медалым и япэ нагъыщэр зыхуагъэфэща МэшбащIэ Исхьэкъ и ныбжьыр илъэс 85-рэ зэрырикъур хуигъэлъэпIэн мурадкIэ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм къищта унафэм ипкъ иткIэ, 2016 гъэр абы и илъэсу йокIуэкI. А Iуэху дахэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щрагъэжьащ Тэрч щIыналъэм щызэхэта пшыхь гуапэмкIэ.
ХьэщIэхэм тхыдэмкIэ музейм зыщаплъыхь.
Бэлэтокъуэ Владимир МэшбащIэ Исхьэкъ «Тэрч къалэм щIыхь зиIэ и цIыху» цIэр къызэрыфIащам щыхьэт техъуэ дэфтэрыр кърет.
ХьэщIэхуэфIу, я хабзэжь я хэкужь щахъумэу, цIыхугъэмрэ гуапагъэмрэ я лъахэу сыт щыгъуи къалъытэ Джылахъстэней щIыналъэм зэрихабзэти, пшынауэ макъым щIэту къыпежьащ МэшбащIэм, махъсымэбжьэри къыIэщIагъэуващ. Исхьэкъ и гъусэу гупышхуэ кIуат а махуэм Тэрч районым. Бысымхэм ирагъэблэгъащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, ДАХ-м и Советым хэт ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, КъБР-м и Iэтащхьэм и Администрацэм ЩIыналъэ политикэмкIэ и управленэм и унафэщI Къуэжей Артём, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ фондым и Iэтащхьэ ЩоджэнцIыкIу Леонид, Урысей Федерацэм ис адыгэхэм я лъэпкъ-щэнхабзэ автономием и тхьэмадэ Уэхъутэ Александр, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтым и лэжьакIуэ Хъуажь Фахъри, ДАХ-м и ГъэзэщIакIуэ гупым хэтхэу хамэ къэралхэм, гъунэгъу хэгъуэгухэм къикIа хьэщIэхэр.
Къыщыхъуа жылэм и тхыдэмрэ и зыужьыкIэмрэ зыфIэмылъапIэ зы лъэпкъи цIыхуи щыIэу къыщIэкIынкъым. Тэрч щIыналъэ администрацэм и Iэтащхьэ Бэлэтокъуэ Владимир хьэщIэхэр иригъэблэгъащ куейм и тхыдэ музейм. Къалэкум ит унэ дахэм щызэхуэхьэсащ экспонат 1300-м нэблагъэ. Абыхэм нэрылъагъуу къыпхуаIуатэ Джылахъстэнейм и къекIуэкIыкIар, Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм зыхэтар, щIэныгъэ, узыншагъэр хъумэн, спорт, щэнхабзэ, мэкъумэш IэнатIэхэм зэрызаужьар, Къэбэрдей цIыкIум къыхэкIа политикхэм, щIэныгъэлIхэм, тхакIуэхэм, усакIуэхэм я хъыбархэр. Зауэм щызэрахьа лIыхъужьыгъэхэр, лэжьыгъэм щызыIэрагъэхьа ехъулIэныгъэхэр, IэпщIэлъапщIагъэм къыпэкIуа фIыгъуэхэр, щIыналъэм къикIуа гъуэгуанэр иболъагъуэ музейм щIэлъ сурэтхэм, дэфтэрхэм, тхыгъэхэм, газетхэм, тхылъхэм, хьэпшыпхэм. Сыхьэт ныкъуэм къриубыдэу хьэщIэхэм я нэгу щIэкIащ Джылахъстэнейр зэрызэфIэува щIыкIэмрэ и хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэхэмрэ.
А псоми фIэтелъыджэу еплъа МэшбащIэ Исхьэкъ ирагъэблэгъащ район администрацэм и пэш нэхъ иным. «Си лъынтхуэм хэтщ бгырыс пшыналъэр» зэхыхьэм еплъыну абы щызэхуэсат куейм хыхьэ жылэхэм я лIыкIуэхэр, къуажэдэс нэхъыжьыфI- хэр, интеллигенцэр.
ЗэIущIэр езыгъэкIуэкIа Пэнагуэ Залымрэ Iимам Заирэтрэ фIэхъус гуапэкIэ ирагъэблэгъащ хьэщIэхэр, икIи ахэр зэпадзыжу тепсэлъыхьащ МэшбащIэ Исхьэкъ и гъащIэр къызэрекIуэкIамрэ и лэжьыгъэхэр зыхуэдэмрэ. Апхуэдэуи къыхагъэщащ МэшбащIэ Исхьэкъ къалэм къызэрищтэрэ лъахэмрэ лъэпкъымрэ я IэфIагъыр, я дахагъыр хъуэпсэгъуэу къызэригъэлъагъуэр, гухэлъ пшыналъэмрэ прозэ купщIафIэмрэ зэбгъэдэхыпIэ имыIэу къызэрехъулIэр.
Тэрч щIыналъэ администрацэм и Iэтащхьэ Бэлэтокъуэ Владимир утыкум къыщрагъэблагъэм жиIащ МэшбащIэ Исхьэкъ хуэдэ лIы щэджащэ зиIэ лъэпкъыр насыпыфIэу къызэрилъытэр.
— Абы и IэдакъэщIэкIыр лъэпкъпсо зыщIупIыкI хъун защIэщ, и дэтхэнэ тхыгъэри адыгэм и тхыдэ куущ. Ди хьэщIэм и романхэм къахэщыр блэкIа жыжьэм и лъэужьым и закъуэкъым, атIэ къэкIуэнум хуэкIуэ гъуэгури IупщIу къыхобелджылыкI. Арагъэнщ абы и IэдакъэщIэкIхэр Джылахъстэнейм фIыуэ щIыщалъагъур. Къэбэрдей цIыкIум, хэт ищIэрэ, зы тхыгъэ тебухуэтэмэ, хуабжьу ди гуапэ хъунт, — жиIащ Бэлэтокъуэм.
А пщыхьэщхьэм Джылахъстэнейм и тыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэр къыхуагъэфэщащ МэшбащIэм — абы къыфIащащ «Тэрч къалэм щIыхь зиIэ и цIыху» цIэ лъапIэр. Илъэс куэд хъуауэ литературэм, жылагъуэ Iуэхухэм жыджэру, купщIафIэу зэрыпылъым, адыгэ лъэпкъым и псэкупсэ къулея-гъым зэрыхигъахъуэм папщIэ Тэрч къалэ администрацэм и унафэщI ХьэпащIэ Тимур Щытхъу тхылъ хьэщIэм иритащ.
Хьэжу Анатолэ
Сэхъурокъуэ Хьэутий
Хъуажь Фахъри
Къуэжей Артём
МэшбащIэм фIыщIэ яхуищIащ бысымхэм, игу зэрыхагъэхъуари жиIащ.
— Сэ куэд щIауэ си хъуэпсапIэт Джылахъстэней щIыналъэм сыкъихьэну, — жиIащ тхакIуэм. — Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, илъэс 40 и пэкIэ тхылъ стхауэ щытащ Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ зэпыщIа зэрыхъуам теухуауэ, Джылахъстэнейм и лIыкIуэхэр, иужькIэ Черкасскэ зыфIащахэр, Урысейм епсэлъэну зэрыкIуар къыхэщу. А псалъэм кIыхь зезгъэщIынкъым, нэхъыщхьэр Къэбэрдей цIыкIум и цIэр фIыкIэ къраIуэу зэрыпсэурщ. Жылэ махуэ Тхьэм фищI.
Исхьэкъ къызэхуэсахэр щигъэгъуэзащ и тхыгъэ нэхъыщхьэхэм лъабжьэ яхуэхъуа Iуэхугъуэхэм, езыр щапIа жьэгур зыхуэдам, гупсысэ нэхъыщхьэу гъащIэм пхрихам, блэкIам къыхиха дерсхэм, нобэ иIэ дуней еплъыкIэм, и анэдэлъхубзэр и Iэпэгъурэ и лъэпкъ хабзэр и гъуэгугъэлъагъуэу зэрыпсэум.
Тэрч районым и Ветеранхэм я советым и тхьэмадэ Хьэжу Анатолэ псалъэ дахэкIэ зыхуигъэзащ тхакIуэм икIи ар къыщалъхуа, Краснодар крайм хыхьэ Успен районым щыщ Щхьэщэхуж жылэм лэжьыгъэ IуэхукIэ пыщIауэ зэрыщытыгъар, абы къыдэкIа тха-кIуэшхуэр, зи тхыгъэхэмкIэ фIэкIа имыцIыхур, и щхьэкIэ нэIуасэ зэрыхуэхъуам зэрыщыгуфIыкIыр.
ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий фIыщIэ хуищIащ МэшбащIэм и илъэс 85-р Къэбэрдей-Балъкъэрым щыгъэлъэпIэныр Хасэшхуэм къыщыхэзылъхьа ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэм фIыщIэ хуищIащ, и жэрдэмымрэ и псалъэ Iущымрэ Iуэху дахэ къызэрыпэкIуэри къыхигъэщащ. «Исхьэкъ и зэфIэкIымрэ адыгэм и цIэр жыжьэ зэригъэIумрэ дагъэгушхуэм и закъуэкъым, атIэ абы и тхыгъэхэм дерс къыхыдох, блэкIар ди нэгу къыщIэдгъэхьэжыфын хуэдизу къытхуеIуатэ, ар ди нобэрей гъащIэм едгъапщэурэ лъагъуэ пхытшыну Iэмал къыдет», — жиIащ Сэхъурокъуэм.
Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтым и лэжьакIуэ Хъуажь Фахъри псалъэ щратым жиIащ:
— ЗифI зымыгъафIэ ефIакIуэркъым, — жаIэ адыгэхэм. Ар пэж дыдэщ. МэшбащIэр адыгэ лъэпкъ мащIэм къыхэкIати, иджыри къыздэсым дуней псом къыщацIыхуу, и тхылъхэр мелуан бжыгъэкIэ къыдагъэкIыу иджыри тхуэщIакъым, нэмыцэхэм, франджыхэм, инджылызхэм я тхакIуэхэр цIэрыIуэ зэрыхъум ещхьу. Исхьэкъ и дэтхэнэ IэдакъэщIэкIми куэдрэ утепсэлъыхь хъунущ, ауэ сэ абыхэм кIыхьу сыкъытемыувыIэу нэхъыщхьэр жысIэнщ. МэшбащIэ Исхьэкъ тхакIуэ зыщIар и анэдэлъхубзэрщ, и адыгэ хабзэрщ, къыщалъхуа и жьэгужьырщ. КъикIуа гъуэгуанэр хуабжьу гъэщIэгъуэнщ. Абы зыщывгъэгъуазэмэ, гу лъыфтэнущ, махуэм жэщыр къызэрыкIэлъыкIуэм хуэдэу, абы и гъащIэри фIым Iейр кIэлъыкIуэу зэрызэхэлъыр. Ар философие куу зыщIэлъ гъуэгуанэщ. Абы и романхэр псори щIэзыджыкIа цIыхум университет зыбжанэ къэзыухам хуэдэу губзыгъэ зэрищIынур, лъэпкъым хуэфэщэн цIыху нэсу зэрыпсэунур хьэкъщ. МэшбащIэм апхуэдизкIэ акъылышхуэ бгъэдэлъщи, нобэ здынэсам тхыдэмкIэ, литературэмкIэ, бзэ щIэныгъэхэмкIэ профессор пщIы хъунущ. Анэдэлъхубзэм и мыхьэнэр къыгурыIуэу дунейм зы цIыху тетмэ, ар етIуанэщ. Сыту жыпIэмэ, апхуэдиз щIэныгъэ бгъэдэлърэ пэт, урысыбзэр фIы дыдэу ищIэрэ пэт, зэи хамэбзэкIэ тхакъым, и анэдэлъхубзэращ и къалэмыр зэригъабзэр. Мис ар фIыгъуэ нэхъыщхьэу бгъэдэлъ-хэм ящыщу къызолъытэ, — къыхигъэщащ Фахъри.
Къуэжей Артём тхакIуэмрэ Тэрч щIыналъэмрэ нобэ зэпызыщIа ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ абы и жэрдэмым арэзы техъуа МэшбащIэ Исхьэкърэ фIыщIэ яхуищIащ. Апхуэдэуи Iуэхур зыгъэдэха школакIуэхэмрэ ахэр зыгъэхьэзыра егъэджакIуэхэмрэ я зэфIэкIым хэхъуэу, я жылэжь и пщIэр яIэту псэунхэу ехъуэхъуащ.
Пшыхьыр гуимыхуж зыщIар, дауи, тхакIуэ цIэрыIуэм и IэдакъэщIэкIхэр адыгэбзэ шэрыуэкIэ утыку щызыгъэIуа школакIуэхэрщ. Абыхэм дахэу жаIащ МэшбащIэ Исхьэкъ и «Адыгэ цей», «Насып», «СщIэртэкъым сщIэнур, узимыIамэ», «ПщIэгъуалэ», «Гум и уэрэд» усэхэр, уэрэдхэр.
МэшбащIэм и ехъулIэныгъэхэм яIэ мыхьэнэр нэхъри зыхыбощIэ, абы теухуа псалъэ гуапэхэм ущедаIуэкIэ. Абы и IэдакъэщIэкIхэм, и дуней тетыкIэм, и гуапагъэм, цIыхугъэм ятеухуауэ Кулиев Къайсын, Бондарев Юрий, Рождественский Роберт, Дангулов Саввэ, Исаев Егор, Сорокин Валентин, ШащIэ Къазбэч, Куваевэ Риммэ сымэ, нэгъуэщI цIыху Iущхэми я псалъэхэр щагъэIуащ а пщыхьэщхьэм утыкум. ЩIэблэ къызыщIэхъуэ жылэрщ насып зыдэлъыр, абыхэм я псэ къабзагъырщ насыпыфIэ узыщIыр. МэшбащIэ Исхьэкъ теухуауэ Тэрч щIыналъэм щекIуэкIа пшыхьым хэта сабийхэм я гурыхуагъыр, я бзэм и шэрыуагъыр, я зыIыгъыкIэр умыгъэщIэгъуэн плъэкIыртэкъым. ФIыщIэ хэха хуэфащэщ а цIыкIухэр зыгъэхьэзыра, Инарыкъуей курыт школым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ Хьэрэдурэ Эммэ.
«Терчанка» цIыхубэ ансамблым, ХьэпцIей курыт еджапIэм щIэс ныбжьыщIэхэм ягъэзэщIа къафэхэм, Исхьэкъ и псалъэхэр щIэлъу жаIа уэрэдхэм ягъэдэхащ пшыхьыр. Тамбовкэ жылэм ЩэнхабзэмкIэ дэт унэм и лэжьакIуэ Щад Марьянэ къеджащ Щомахуэ Дусэ МэшбащIэм хузэхилъхьа усэм.
Iуэху пщIыр Iуэху мэхъу жыхуаIэрати, джылахъстэнейхэм кърахьэжьэ сыт хуэдэ Iуэхури дахэу и кIэм зэрынагъэсыфыр а махуэми ди нэгу щIэкIащ. ХьэщIэхэри арэзыуэ, бысымхэми щIызэхыхьа щхьэусыгъуэр гунэс ящыхъуауэ зэбгрыкIыжащ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
