Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Псалъэ пэжхэр
БлэкIар IэфIамэ, хуэщI гукъэкI
Тхыдэм пэжыр наIуэу къимыIуэтэфмэ, ар тхыдэ нэпцIу аращ.
Лъагъуныгъэр цIыху псоми язэхуэдэщ, аращ абы псоми зэхуэдэу щхьэщэ щIыхуащIри.
Уэсым хуэдэу щIыIэ, зэзым хуэдэу дыдж анэнэпIэсым нэхърэ нэхъ Iеижщ ухэхэсу гъащIэр пхьыныр.
Уэ фIыуэ плъагъур лъагащэщи, улъэIэсыркъым, уэ укъэзылъагъур пфIэлъахъшэщи, къапщтэркъым. Мис аращ ямышэрэ къэзымышэрэ къызыхэкIыр.
Зи щхьэм фIы имылъым и жьэм фIы зэи къыжьэдэкIынукъым.
ДыгъуакIуэм зэрыдыгъуэр и лэжьыгъэу къелъытэ.
Гуащэр тIысауэ игуэшырт дыгъэр: и пхъум хуигъазэр бжьыхьэ дыгъэрт, и нысэм хуегъэфащэ гъатхэ дыгъэр.
Унагъуэм щумыгъэса сабийр уэрамым щыбгъэIущыну уемылIалIи нэхъыфIщ.
Шы узытесым и шхуэIур тэкIу къэлэлауэ къызэрищIэу, здыхуей дыдэмкIэ макIуэ, апхуэдэ дыдэщ унафэщI мыхьэнэншэхэм я лэжьакIуэхэри.
НыбжьэгъуфI дыдэкIэ узэджэнур пэжыр къыбжезыIэфымрэ ар уэ зыжепIэфымрэщ.
Лэжьыгъэмрэ щхьэхынэмрэ зэрылъагъу хъуркъым: лэжьыгъэр щхьэхынэ хуэныкъуэкъым, щхьэхынэр лэжьыгъэ хуеиххэкъым.
Адакъэ мыIуэр адакъэпщ ящIыркъым, лажьэу емысар унафэщI пхуэхъунукъым.
БлэкIар IэфIамэ, хуэщI гукъэкI, ар пхуэдыджамэ, хуэщI гущыкI.
ЩIыхуэ къэпщтар щыпшхым деж IэфIыщэщ, щупшыныжкIэ дыдж Iейщ.
Зы гушыIэр куэдрэ къытрагъэзэжмэ, гущыкI мэхъу.
Зы лъэбакъуэ зычам къыкIэлъыкIуэри кIэлъеч.
ЦIыхум и уасэр сомкIэ къапщыркъым, атIэ и цIыхугъэмкIэщ къызэралъытэр.
Псыр псэхэлъхьэж къудейкъым, ар икIи псэхэхщ.
КIурашын Алий.
ХьэтIохъущыкъуей къуажэ
Чэнджэщхэр
Ху хьэжыгъэр щагъэлъыркъым
Бжэныл ягъэгъуркъым, ягъэгъупцIу аращ.
Нэхъапэм Iэщышхуэм и кIапэм сэмпIалъэ къыхащIыкIыу щытащ.
КIэртIоф гъэжьа зэрылъ тебэм и щхьэр тепIауэ куэдрэ щыбгъэтмэ, йоуцIыныхь.
Мэл е бжэн къызэраубыдыр мэлыхъуэ башщ. IэкIэ къэбубыдмэ, узэIуса лыр фIыцIафэ хъууэ къалъытэ.
ФIагъэжу зи фэр траха Iэщышхуэм е Iэщ цIыкIум лыджанэкIэ йоджэ.
ПIащIэ хъуа шыпсым бажэ шыпскIэ йоджэ.
Джэшыр хуабапIэм щахъумэркъым, хьэпIацIэ хещIэри.
Къуэнтхъурей цIынэ куэд пшхыреймэ, жьэжьейр егъэкъабзэ.
Дэшхуэр яшхыну сэбэпышхуэщ лъы зи мащIэхэм, щыгъупщэххэм.
ГъэтIылъыгъэ ящIа кхъуейр яшхыну къыхаха нэужь, псы щIыIэ дагъэжэх. Пхуэмышхыу къэнар хэплъхьэж хъунукъым, кхъуейр щащэ ещI, зэIегъэхьэ.
Шыгъу ипкIутынуи утеувэнуи гуэныхьышхуэ пылъу къалъытэ.
Ху хьэжыгъэр щагъэлъыркъым, дыдж мэхъури.
Ху мэжаджэ нэхъ щащIыр сабийм лъэтеувэ щыхуащIым и дежщ.
Къэб яупщIэтар е зэгуаудар ямыгъавэу е ямыгъажьэу махуитI нэхърэ нэхъыбэ щагъэлъкъым зэIохьэри.
Къубатий Борис.
Шхыныгъуэхэр
Нартыху лэкъум, кIапэ жьахуэ хэлъу
Нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIам и кур къратхъури, бэлагъкIэ зэIащIэурэ, шыгъу зыхэдза псывэ хакIэ. Апхуэдэурэ къыркуэ хэмылъыжыху, хьэжыгъэр псыкIэ зэлъэIэсыху япщ. Тхьэв пщар тIэкIу ягъэупщIыIури гуэдз хьэжыгъэ щIапщэ, тхьэвыр хьэзыр хъуху IэкIэ япщ. ИтIанэ абы пщагъэ гъэткIуа хакIэри, аргуэру тхьэвыр фIыуэ япщыж. Тхьэвым щэкI къабзэ трапхъуэри, къэтэджын щхьэкIэ сыхьэтищ хуэдизкIэ щагъэтыну хуабапIэ ягъэув. Тхьэв къэтэджам щэ гъэвэжахуэ ущэбар хакIутэри, аргуэру щIапщэж. Тхьэвым Iэ псыфкIэ къыгуачурэ чыржыным ещхьу ящIри, тебэкIэ ягъажьэ, лъэныкъуитIымкIи тхъуэплъ хъуху. Пщтыру яшх, шэм, шхум, къалмыкъ шейм драф.
Халъхьэхэр (цIыхуищ Iыхьэ):
нартыху хьэжыгъэу — грамм 300,
гуэдз хьэжыгъэу — грамм 200,
пщагъэу — грамм 20,
кIапэ жьахуэу — грамм 30,
псывэу — грамм 500,
пщагъэ зэрагъэткIу псы хуабэу — грамм 40,
шыгъуу, зэрагъэжьэн тхъууэ — узыхуейм хуэдиз.
ШэкIэ гъэва тхъуий
Шыуаным ит, шыгъу зыхэдза псы къэкъуалъэм зэIащIэурэ хакIутэ тхъуий зэхэдзар, тхъурымбэр къытрахыурэ дакъикъэ 15 хуэдизкIэ ягъавэ. Абы и ужькIэ а псыр иракIутри, зэIащIэурэ шэ гъэпщта щIакIэ, мафIэр ирашэхри хьэзыр хъуху, дакъикъи 10 — 12-кIэ, ягъавэ, зэзэмызэ зэIащIэурэ. ТхъуцIынэ халъхьэри, пщтыру яшх. ЩIакхъуэ, лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
тхъуий — грамми 100,
псыуэ — грамм 600,
шэуэ — грамм 400,
тхъуцIынэу — грамм 20,
шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Абхъаз щIыналъэ
ИлъэсыщIэ ажэгъуэмэ. Новый Афон (Абхъаз щIыналъэ) дэт Анакоп Iуащхьэм тет быдапIэм деж. 2019 гъэ, щIышылэ. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
Фигу къыдогъэкIыж
Хъуэхъу сэламхэр
Адыгэ хъуэхъу-сэламхэр зыбжанэу зэтегъэпщIыкIащ. Хъуэхъу-сэламыр цIыхур зэлэжьу зыпэрыт IэнатIэм теухуащ. Сэлам хъуэхъур зытыр бгъэдыхьарщ, къеIызыхыy жэуапыр зытыжыр лэжьыгъэ зыщIэу IэнатIэм пэрытырщ. Абы къыхэкIыу, адыгэм лэжьыгъэ бжыгъэм тещIыхьа тыкIэ зэхуэмыдэхэри иIащ.
Зыбгъэдыхьар вэуэ ирихьэлIамэ:
— Бов апщий! — жреIэ. Абы къикIыр — «увэм къытекIэр бэв Тхьэм ищI!» — жыхуиIэщ.
— Бэв хъун Тхьэм къуит, фIыкIэ пшхыжыну! — къыжреIэж.
Зыбгъэдыхьар мэкъу еуэу, гуэдз е мэш къихыу, нартыху къыдичу ирихьэлIамэ:
— Шхуошх апщий! — жреIэ. Абы къикIыр — «еншэу ушх!» — жиIэу аращ.
— Еншэу пшхын Тхьэм къуит! — къыжреIэж. Зыгуэр къищэхуу ирихьэлIамэ:
— Хъер пхухъу е угъурлы тхьэм пхуищI! — жреIэ.
— Хъер хъун Тхьэм къуит! — къыжреIэж.
Зэхъуэхъуар нэхъыжьмэ, «жьыщхьэ махуэ ухъу!»- жеIэри дыщIегъу.
Е ехъуэхъур нэхъыщIэмэ:
— НасыпыфIэ ухъу! — жеIэри дыщIегъу. Зыгуэр ищэу ирихьэлIамэ:
— УасафIэ тхьэм пхуищI! — жреIэ. Ари ехъуэхъуам и ныбжь елъытакIэ къохъуэхъуж.
Зыбгъэдыхьар Iэщыхъуэу е Iэщ щаlыгъ уэтэру щыт-мэ:
— Бохъу апщий! — жреIэ. Абы къикIыр — «уи Iэщыр Тхьэм пхуигъэбагъуэ, куэд Тхьэм пхуищI, — жыхуиIэщ. — Куэд хъун Тхьэм къуит! — къыжреIэж. Зыбгъэдыхьар Iуэуэ хьэмым тетмэ:
— Хьэмбов апщий! — жеIэ.
— Бэв хъун Тхьэм къуит! — къыжреIэж.
ГушыIэ
ДжэгуакIуэхэм я пцIы упсыкIэр
Еуэщ-еIэри, джэгуакIуэ гуп КIахэм къикIыу Къэбэрдей къэкIуэну къожьэ. Апхуэдэ зы гуп Къэбэрдейм икIыу КIахэм кIуэнуи йожьэ. Куэд якIуа, мащIэ якIуа — сытми махуэхэм ящыщу зы махуэ гуэрым а гупитIыр губгъуэм щызэIуощIэ. ЩызэIуощIэри, сэлам зэрах:
— Дэнэ фыкъикIрэ?
— Къэбэрдейм дыкъокI, КIахэм докIуэ.
— Дэри КIахэм дыкъокI, Къэбэрдейм докIуэ.
Арати, хьэщIагъэ зэрамыхыу хъунт? — еуэри, я гъуэмылэ зэхалъхьэ, я махъсымэ зэхакIэри, тхьэрыкъуэф Iэнэ пэротIысхьэ. Йошхэ-йофэ.
— АтIэ, Къэбэрдейм сыт щыхъыбар? — жи КIахэм я тхьэмадэм.
— Уэлэхьэ, ди хэку хъыбарышхуэ илъмэ, — жи Къэбэрдейм я джэгуакIуэ тхьэмадэм. — Еуэри, зы выщIэ мылъхуэс дгъашхэрт зэрыкъэбэрдейуэ, и кIэбдз лъакъуитIыр Джылахъстэнейм итрэ и кIэ бацэмкIэ нэгъуейм бадзэ яхуеуэу, и фIалъэ лъакъуитIыр къурш лъабжьэм щIэтрэ езыр Дзэлыкъуэ щехъуу. Бжьыхьэр къэсмэ, дукIыжын ди гугъэу, къыздикIари-къыздихуари дымыщIэу зы бгъэжь къытеуэри выщIэр ихьащ.
Куэдрэ уэгум уфэразэу итаи ар, выщIэр щишхын тIысыпIэ имыгъуэту, сытми зы зэман зэ къыр папцIитI къигъуэтри, а тIум яку дэтIысхьащ, зэран къысхуэмыхъуIауэ сшхынщ, жыхуиIэу. ЗыдэтIысхьар бжэным яхэт ажэжь гуэрым и бжьакъуэ зэхуакурауэ къыщIокI. А дакъикъэм уэшх къешхыу къыщIэкIынти, бжэныхъуэ Къуиижь ЦIыкIу, ажэм и жьакIэ щIагъыр гъущапIэщ жиIэри, щIэтIысхьауэ щIэсти, Iэуэлъауэ гуэр зэхихри, къыдэплъеящ. Ажэ жьакIэр зэгуихри, жьакIитI зэхуакум къыщыдэплъым, бгъэжьым выщIэ блэгъур къыщIитхъауэ ишхырти, Къуиижь ЦIыкIу щыщтэри, лъэтэжащ. Щылъэтэжым, блэгъур къыIэпохури бжэныхъуэм и нэм къыщIохуэ.
Блэгъур и нэм щIэлъу Къуиижь ЦIыкIу жэщ хъуху бжэныр игъэхъури къыдихуэжащ. Пщэдджыжьым аргуэру бжэныхъуэ кIуэну къыдокI. Бжэн къыдэзыхуахэм гу лъатэ Къуиижь ЦIыкIу нэкIэпсыжэ зэрыхъуам.
— Сыт уи лажьэ, Къуиижь ЦIыкIу? — къоупщI и къуажэгъухэр.
— Си нэм аргъуей къыщIэхуащ.
— ДэнщыIэ! — жаIэри щIэплъэмэ, зыгуэр къалъагъу, аргъуейми емыщхьу, зэщхьри къыпхуэмыщIэу.
Церпышхуэ щагъэлъадэ, вышхуищэ щIащIэжри, выщIэ блэгъур къыщIалъэф, хьэблэр ежауэ Шэчэр Iуфэ ялъэфри, абы къыщагъанэ.
Абдежыр куэншыб идзыпIэ мэхъури щIы пшэр трещIэ, удзыпцIэ дахэ мэхъуж. АдэкIэ къиIэпхъукI, мыдкIэ иIэпхъукIыурэ зы жылэ цIыкIу къытотIысхьэ абдеж. ХъуэпсакIуэу къакIуэм къахэтIысхьэм, загъэпщкIуну къакIуэм къапытIысхьэурэ, къуажэшхуэ мэхъу. Блэгъум и кIапэр зыщIыпIэ деж къыщыщIэщырти, ар зы бажэжь цIыкIу къигъэунэхури, мэжалIэху къакIуэурэ къегъуу щIидзащ. Блэгъум бажэр къегъуху, жылэм щIыр мэхъей жаIэурэ тыхь тхьэлъэIу ящI. Бажэри етащи, блэгъур кърелъэфэкI, егъэкIэрахъуэ-къегъэкIэрэхъуэж. Мэгузавэ жылэр: зэм дыгъэр къуажэ гупэм къыщыщIокI, зэм къуажэ щIыбым къыщыщIокI; зэм я псыр къуажапщэмкIэ блэж мэхъу, зэм къуажэ щIыбымкIэ щежэхыу къыщIедзыж. Гужьеиху тхьэлъэIу ящIурэ жылэшхуэр къулейсыз мэхъу.
ИтIанэ жылэ унафэкIэ уд гуэр ягъаплъэри, бажэр блэгъум зэрегъур абы къехутэ. ЩакIуибл кIуэри, бажэжь цIыкIур гъуэм къыщикIым еуэщ аби, къаукIащ. Жылэр дэкIри, бажэм и джабэ къыдэгъэзеям фэр трахри, адрей лъэныкъуэр къахудэмыгъэзейуэ къагъэнащ. Зы джабэм къытраха фэр къуажэм цIыхухъуу дэсым джэдыгурэ пыIэу яхурикъуащ.
Къуажэжьымрэ къуажэщIэмрэ яку псыр дэжти, къуажэжьым щыщу зэнысэзэгуащэ псыхьэ макIуэ, лэгъупым бжэгъу щIаури. Бажэфэ щIэлъэныкъуэр темыхыу къызэрынар щалъагъум, нысэр гуащэм йолъэIу:
— Мо бажафэ къэнэжар къытезгъэх! — жери.
Гуащэм хуит къищIри, къуажэ псом яхузэмыдзэкIа бажэр лъапэкIэ къызэридзэкIщ аби, фэм и кIапэр иубыдри, къытрилъэфащ. А бажэфэ ныкъуэр къыздихьри, илъэс мыхъуа и къуэм пыIэпхъэ хурикъуакъым. Залэ закъуэ хуэчэмти, тIыфибгъурэ ныкъуэрэ хилъхьэжри, пыIэ хъурей хуищIащ.
Ар зи нэгу щIэкIа Къэбэрдейм хьэIусыпэ зрату исыр зэхуэсауэ мазибл мэхъури, зэхэсщ зэныкъуэкъуу, дэтхэнэра абыхэм нэхъ иныр, жаIэри. ВыщIэра? Бгъэжьра? Ажэжьра? Къуиижь ЦIыкIу? Бажэра? Нысэра? И къуэра?
— Аращ ди хэку щыхъыбарыр, — жи Къэбэрдейм я джэгуакIуэ тхьэмадэм. — Иджы уэри къыджеIэ фи дежкIэ щыхъер-щыхъыбарыр.
— Ди дежкIэ щыхъер-щыхъыбарыращ, — жи КIахэм я джэгуакIуэ тхьэмадэм. — КIахэр зэрыкIахэу дызэхыхьауэ лэгъуп цIыкIу идогъэщI. А лэгъуп цIыкIум гъуаплъащIэ щий йолэжь, хъурейуэ къетIысэкIауэ. Абы къетIысэкIа щийр зым и уадэ макъыр адрейм зэхимыхыу зэпэIэщIэщ…
Ар щызэхихым, къэбэрдейм я накъырапщэр къэуIэбжьри и жьэр къыIурыхуащ:
— А гъуэгу махуэ ежьэн, апхуэдиз зинагъ лэгъупымкIэ сыт фщIэнур? — жиIэри.
КIахэм я къамылапщэр къэпсалъэри:
— Къэбэрдейм я выщIэ мылъхуэсыр иридгъэвэну арат! — щыжиIэм, мы дунейр икъутэжу дыхьэшх макъ къэIуащ.
ДжэгуакIуэхэр къызэплъэкIмэ, жылагъуэр къызэхуэсауэ къэдаIуэрт… Къэбэрдейм я пцIы кIыхьыр кIахэм я пцIы кIэщIым щIиIубауэ арат.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. ЩIалэ цIыкIур пщэдджыжьым … хъуху жеящ. 6. Псэущхьэхэм ятеухуа таурыхъ. 7. Iэщым хузэхащIэ Iус. 9. Пщыхьэщхьэм … ин къыкъуэуащ. 12. Уэшхым, дыгъэ гуащIэм ущызыхъумэ хьэпшып. 14. Шыуанышхуэ. 16. КъэзышагъащIэ щIалэ. 19. Пшынауэ, уэрэдус, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист. 20. Ди гъунэгъум мэл … иIэщ. 21. ТхьэкIумэкIыхьым фIыуэ илъагъу хадэхэкI. 24. Шы къэпщIэнтIам къыщхьэщих бахъэ. 25. … псы кIэрыпщIэрэ? 26. Жьэ бзаджэ зыщIэт цIыху. 29. ЗэкъуэшитIрэ … зыIутрэ. 30. США-м я президент. 32. Тонн зытхух къэзышэч псэущхьэ. 33. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 35. ХадэхэкI. 36. БжэIулъэ. 38. Ахъшэ: тхылъымпIэуи гъущIхэкIыуи ди зэманым щыIэщ. 40. Чы — … бжьыхь. 41. КъурIэн цIыкIу. 42. Зи къудамэхэр теухъуэнщIыкIа жыг лъэдий гъум.
Къехыу:1. ХъумакIуэ, къэрэгъул, … 2. … мэлыхъуэ ящIрэ? 3. ЩIымахуэ … е гъэмахуэ … 4. Ди гъунэгъу, къуэш Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм я щIыналъэхэм щежэх псы. 8. НысащIэр … яшэжащ. 10. Адыгэ таурыхъхэм хэт шы: хуеймэ мэпсэлъэф, хуеймэ, мэлъэтэф. 11. Бом къыщIэIукIащ шым и … макъ. 13. Чей «бгырыпх». 15. … техьэ тенэркъым. 17. КIыщокъуэ Алим и поэмэ. 18. Тыркум я президент. 22. Пщэдейрей ныбгъуэ нэхърэ нобэрей … 23. Дзыгъуэм и бий кIэуфIыцI, псэущхьэ дахэ цIыкIу. 27. ГъущI гъэткIугъуафIэ: абы къыхэщIыкIа шэмкIэ фоч, кIэрахъуэ хуэдэхэр яузэд. 28. Бдзэжьей лIэужьыгъуэ. 30. Дон псым адыгэхэр зэреджэу щытар. 31. Чыцэм къыпыкIэ пхъэщхьэмыщхьэ ткIыбжь хъурей цIыкIу. 34. Къэбэрдей-Балъкъэр профсоюз зэгуэтхэм я Iэтащхьэу илъэс куэдкIэ лэжьа … Пщыкъан. 35. Iуэху мыублэ … хэсщ. 37. Сэшхуэ, джатэ, … 38. ГушыIэр … и щIасэщ. 39. Илъэс 17 фIэкIа мыхъуу, ЩоджэнцIыкIу Алий итха усэ цIэрыIуэ. 40. Унэ щащIкIэ блыным зэпрыууэ тралъхьэ пхъэ гъум кIыхь.
Зыгъэхьэзырар Мыз Ахьмэдщ.
ЩIышылэм и 12-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. ХьэIупэ. 3. Джулат. 6. Жэмыкуэ. 7. Къэрабэ. 9. КIанэ. 10. Къру. 11. Данэ. 14. «ЛъыщIэж». 15. Жэмыш. 18. Дыхьэрэн. 19. Сэ. 20. Гъуо. 21. ШкIэрышэ. 24. Нахътэ. 25. Киров. 29. Амыщ. 31. Умэ. 32. Хьэсэ. 33. Къуэладжэ. 34. Зэрыджэ. 35. Щэбэт. 36. Къумахуэ.
Къехыу:1. ХьэжыкIэ. 2. Пщыкъуэ. 4. Уэрэд. 5. ТхьэлъэIу. 8. Бру. 12. Хьэжы. 13. Куэсэ. 14. Лъахъстэн. 16. Шолохов. 17. Хьэкъурт. 22. КIытэ. 23. Шхий. 26. Къанкъуэщ. 27. Кумб. 28. Тэрэзэ. 30. ЩтапIэ. 32. Хьэрэм.
