Лъэпкъым хуэфащэ щIэблэ къэгъэхъун
Акъыл мыкIуэщIымрэ щIэныгъэ нэсымрэ я къигъэхъуапIэ нэсущ Къэбэрдей-Балъкъэрым БизнесымкIэ и институтыр куэдым къазэрыщыхъур, ар абы щеджэ студентхэрауи щIы, щылажьэ щIэныгъэлIхэрауи ирехъу, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм и щэхухэр къахутэн мурадкIэ абы екIуалIэ IэщIагъэлIхэрауи щрети. Апхуэдэ пщIэ лъагэ еджапIэм иIэныр, шэч хэмылъу, епхащ и унафэщI, философие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, академик Хъурей Феликс и цIэм.
Хъурей Феликсрэ Бекъан Масирэтрэ. А цIыху щыпкъэм бгъэдэлъ акъыл шэщIам, зэфIих хэкупсэ Iуэхухэм щыгъуазэр мащIэкъым. Зигури зи псэри щIэм хузэIуха, зи гупсысэмрэ хъуэпсапIэмрэ здынэсым зи зэфIэкIри нэзыгъэсыф унафэщIым «Уи IэщIагъэр фIыуэ умылъагъумэ, абы ехъулIэныгъэ дэплъагъуфынукъым» псэлъафэр и Iэпэгъущ икIи апхуэдэу щапхъэфI яхуохъуф и гъэсэнхэми и нэIэм щIэту лажьэ дэтхэнэми. ЩIэныгъэлIым, егъэджакIуэ-гъэсакIуэ Iущым и зэманри, и къарури зыхуигъэпсыр лъэпкъым цIыху нэс хуэгъэсэнырщ, и зэфIэкIкIи хьэл-щэнкIи иджырей гъащIэм декIурэ абы увыпIэ дахэ щызэзыгъэгъуэтыф щIэблэ адыгэм къыщIэувэнырщ.
ГурыIуэгъуэщ ар зэрымыIуэху тыншыр, ауэ Хъурейм и унафэм щIэту Iуэху щхьэпэ куэд зэфIэзых гуп зэкъуэтым ар къызэрехъулIэнур уи фIэщ мэхъу, абы и IуэхущIафэ дахэхэр, зыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэр щытлъагъукIэ. Хъурей Феликс философие гупсысэ куу зыщIэлъ и тхыгъэхэм куэдрэ уащрохьэлIэ бзэм цIыху гъащIэм щиIэ мыхьэнэм хуэгъэпса псалъэхэм. «Бзэр акъылыр къэзыгъэщI, абы зезыгъэужь Iэмэпсымэ лъэщщ», — жеIэ Феликс, бзэр фIыуэ егъэджыным гулъытэ хэха зэрыхуэщIыпхъэр нэсу къыгурыIуэу. Псалъэ къудейкIэ мыхъуу, зэфIих Iуэху щхьэпэхэмкIи Хъурейм къегъэлъагъуэ и Iуэху еплъыкIэр. А гупсысэр и гъуэгугъэлъагъуэу, БизнесымкIэ институтым абы къыщызэIуихащ Дунейпсо Университет зэIуха (ОМУ) (унафэщIыр егъэджакIуэ цIэрыIуэ Джангуразовэ Лизэщ). Бзэхэр джынымкIэ щIэныпхъэр щаубзыху институтыр (ИМПЯ) ОМУ-м и къудамэ щхьэхуэщ. Бзэхэр егъэджыным ехьэлIауэ щIэныгъэм къихута щIэныпхъэм (методикэм) хэлъ IэмалыфIхэр тэмэму къыхэгъэщхьэхукIауэ гъэлэжьэн, бзэр езыгъэджхэм ар гурыIуэгъуэ ящыщIын, бзэр джыныр сабийхэм нэхъ тынш ящыщIын — ахэращ и къалэн нэхъыщхьэр ИМПЯ-м, педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидат ХьэцIыкIу Раисэ зи унафэщIым. Апхуэдэу БизнесымкIэ институтым и программэм нэхъапэм хэмытауэ Хъурейм хигъэхьащ анэдэлъхубзэр Iэмал имыIэу егъэджыныр. Иджы адыгэбзэр институтым щрегъэдж бзэ щIэныгъэм дихьэх, ар гъащIэ гъуэгуу къыхэзыха Дзэгъащтэ Азэмэт.
Институтым къекIуалIэ ныбжьыщIэхэр. ИМПЯ-м лэжьэн зэрыщIидзэрэ, Iуэхугъуэ хъарзынэхэр щызэфIахащ. Иужьрей илъэситIым къриубыдэу абы щрагъэкIуэкIащ методикэщIэм хэлъ IэмалыфIхэр зи лъабжьэ семинархэр, конференцхэр, дерс зэIухахэр. КъинэмыщIауэ, методикэ пособиеу блы къыдагъэкIащ, урысыбзэкIэ, адыгэбзэкIэ тхауэ. Мыгувэу дунейм къытехьэнущ институтым и лэжьакIуэхэм ягъэхьэзыра тхылъ купщIафIэ. ХьэцIыкIу Раисэ, Къумахуэ-Щоджэн Галинэ, Хьэкъун Жаннэ сымэ дызэлэжьа «В мире живого слова» жыхуиIэ а тхылъым щызэхуэхьэсащ бзэр джынымкIэ екIуэкIа гъэунэхуныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр я лъабжьэу еджапIэхэм щата дерс зэIухахэр. Теорие нэсри практикэри зэщIэлъу, бзэ щIэныгъэм зезыгъэужьа къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу бзэр егъэджыным кърикIуэ ехъулIэныгъэхэр нэрылъагъу къэзыщI, бзэр езыгъэдж псоми яхуэгъэпса лэжьыгъэ щхьэпэщ мы тхылъыр. Ар ехъулIэныгъэу къэплъытэ хъунущ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ нобэкIэ ди сабийхэр зэредгъаджэ тхылъхэр пэжыжьэщ бзэ щIэныгъэм игъуэта зыужьыныгъэм. Апхуэдэ щытыкIэм укъызэрикIын Iэмал гуэр щIэныгъэр и лъабжьэу къыщахутакIэ, ар мызэ-мытIэу утыкум кърахьэурэ и зэфIэкIхэр къыщагъэнэхуакIэ, сыт-тIэ абы етку щIэмыхъур, дыгумызагъэр пэжмэ, ди гур щIэм хузэIухар хьэкъмэ, ди лъэпкъри, ди сабийри, ди IэщIагъэри фIыуэ зэрытлъагъум шэч лъэпкъ къытедмыхьэжмэ? Хъурейм къызэрилъытэмкIэ, цIыхум и гупсысэм зегъэужьынымкIэ бзэр мыпхуэдэ гъэпсыкIэм тету егъэджыным сэбэпынагъышхуэ къешэ.
«Iуэху мыублэм блэ хэсщ», — жиIащ пасэрейм. Абы пэджэжащ «мывэ щылъым» теухуа урысей Iущагъри. А псор щIыжытIэр — ди анэдэлъхубзэм хэлъ дахагъымрэ удэзыхьэх гъэщIэгъуэнагъхэмрэ сабийм и гумрэ и псэмрэ нэзыхьэсыфын къару бгъэдэлъщ методикэщIэми аращ. Абы гъэпщкIуар къуегъэгъуэт, гугъур тынш къыпщещI, гу зылъумытэр къызэрыплъагъун Iэмал къует. ЕджакIуэр урокым тэмэму щызыгъэгупсысэ Iэмэпсымэ (алгоритм жыхуэтIэр) иIэщи, ар щимыгъауэу егъэлажьэ. ЗыгуэркIэ щыуагъэ IэщIэкIми, ар езым къегъуэтыжыфри, а алгоритмыр къигъэсэбэпурэ тыншу зэрехъуэкIыжыф. Сабийхэр абы зэреджэр «дыщэ IункIыбзэIух цIыкIущ». Уи гур хузэIухауэ къэбгъэсэбэпын щIэбдзэмэ, нэрылъагъу къыпщохъу, мы Iэмалыр куэдым зэрыпэлъэщыр. Гугъуехьым текIуэху, сабийм и гум псэхугъуэ егъуэт, и зэфIэкIым хохъуэ, гушхуэныгъэ къыхелъхьэ. «Удын зэхэдзэ нэхърэ — акъыл зэхэдзэ» псэлъафэр ди тегъэщIапIэу, мынэхъыфIу пIэрэт псоми ди зэхуэдэ мы Iуэху щхьэпэр ипэкIэ кIуэтэныр нэхъри щIэдгъэпсынщIамэ? Апхуэдэущ Iуэхум зэреплъыр мыбы и къэкIуэнур зылъагъу дэтхэнэ зы егъэджакIуэри, ИМПЯ-м и лэжьакIуэ емызэшхэри, абыхэм я узэщIакIуэ Хъурей Феликси.
ЩIэныпхъэхэр щаубзыху институтым сыт хуэдэ Iуэхугъуэ къиIэтми, Хъурейр абы жыджэру хэтщ: методикэщIэр зэрылажьэм кIэлъоплъ, щIэныгъэ, Iущагъ гуэрхэри къыхех. «ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъу убж хъунур ищIэр мащIэу къыщыхъужу сытым дежи еджэрщ», — жеIэ абы. А гупсысэм щапхъэфI хуохъу езым и дуней тетыкIэри. Аращ ар зи пашэ еджапIэм и бжэр зи щIэныгъэм хэзыгъэхъуэну, зи зэхэщIыкIым зезыгъэужьыну, егъэджэныгъэм и IэмалыщIэхэм куууэ щыгъуазэ зыхуэзыщIыну хуей дэтхэнэ зым дежкIи дапщэщи щIызэIухар. Институтым дэIэпыкъуэгъу щагъуэт ЕГЭ-м зыхуэзыгъэхьэзырхэм, республикэм, хамэ къэралхэм я IэщIагъэлI цIэрыIуэхэр: дохутырхэр, егъэджакIуэхэр, экономистхэр, щэнгъуазэм, гъуазджэм я лэжьакIуэхэр, нэгъуэщIхэри кърагъэблагъэурэ абы щIэх-щIэхыурэ лекцэ гъэщIэгъуэнхэм къыщоджэ, щIэныгъэ конференцхэр, нэгъуэщI зэхыхьэхэр къыщызэрагъэпэщ. Иджыблагъэ абы щекIуэкIащ балъкъэр тхакIуэ Залиханов Жанакъаит къызэралъхурэ илъэс 95-рэ зэрырикъум ехьэлIа конференц. ЕкIуу къызэгъэпэща хъуащ адыгэ поэзиер зыгъэбжьыфIэ усакIуэ Iэзэ Къаныкъуэ Заринэ и творчествэм теухуа пшыхьыр. Хъурейм и жэрдэмкIэ дунейм къытехьа тхылъыщIэ зыбжанэм я лъэтеувэхэри гъэщIэгъуэну, купщIафIэу екIуэкIащ. Апхуэдэхэщ ХьэщIэлI МуIэзин и тхылъыщIэр, ХьэцIыкIу Раисэрэ Хъурей (Дзыгъур) Лусенэрэ адыгэбзэр методикэщIэм тету джыным хуэгъэпсауэ къыдагъэкIа зэрагъэунэху пособиехэр. Гум ехуэбылIэ псалъэ куэд хужаIащ си къалэмыпэм къыпыкIа зэреджэ-методикэ пособием, «Живи, Слово!» зыфIэсщам. Абы къыщызэщIэскъуэжащ илъэс куэдкIэ сызэлэжьа гъэунэхуныгъэ хьэлэмэтхэр. Тхылъым лъабжьэ хуэхъуащ ШэджыхьэщIэ Марие иубзыхуауэ щыта структурнэ гъэпсыкIэ методикэр.
Псоми гукъинэж ящы-хъуащ Хъурей Феликс и IэдакъэщIэкIхэм ящыщу «Альманах размышлений» жыхуиIэм иращIэкIа лъэтеувэ дахэр. Абы кърагъэблэгъат тхакIуэ, усакIуэ, макъамэтх, уэрэджыIакIуэ, щIэныгъэлI куэди. А тхылъым студентхэр зэрыIущIар плъагъуну гухэхъуэт: псори хуейт я гупсысэхэр къаIуэтэну. Авторым и гум къитэджыкI, гупсысэ куу зыщIэлъ Iущагъхэм еджэ псоми я гур абы зэригъэпIейтейр гурыIуэгъуэт. «Си гум къихьа гупсысэм къысхуидэркъым ар гъэру сIыгъыну. Аращи, тхылъымпIэ напэм сфIокIуэ. Сэри сыту сщIын гупсысэ гъэр, ар цIыхум сэбэп яхуэхъуну сщIэуэ?» — жеIэ Феликс.
ОМУ-м къегъэщIылIа къудамэхэм сыт хуэдэ Iуэху къамыIэтми, фIагъышхуэ хэлъущ зэрырагъэкIуэкIыр. Абы и щхьэусыгъуэр егъэджэныгъэри, гъэсэныгъэм епха Iуэхугъуэхэри Iэзагъ хэлъу, зыр зым тегъэщIапIэ хуэхъужу, дахэу зэхэухуэнауэ зэрагъэпсырщ. Иджыпсту ИМПЯ-м и лэжьакIуэхэр яужь итщ адыгэ еджагъэшхуэ Дым Iэдэм къызэралъхурэ илъэси 135-рэ щрикъум ехьэлIа щIэныгъэ конференц къызэгъэпэщыным, балъкъэр усакIуэ Додуев Аскэр и творчествэм теухуауэ пшыхь егъэкIуэкIыным.
ЩIалэгъуалэм я акъылым, дуней еплъыкIэм зегъэужьыным хуэунэтIащ ОМУ-м къыхилъхьа «Псори сщIэну сыхуейщ» проектыр, КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ Бекъан Масирэт къызэригъэпэщар. А зэпеуэр институтым щрагъэкIуэкI илъэсищ хъуауэ. Ар яхуэгъэзащ я жыджэрагъкIэ, IущагъкIэ, щIэныгъэм езыр-езыру лъыхъуэнымкIэ зыхэтхэм къахэжаныкI еджакIуэхэу 3-11-нэ классым щIэсхэм. Проектым и къалэн нэхъыщхьэр еджакIуэм щIэныгъэр къилъыхъуэфу егъэсэнырщ. Мы гъэ еджэгъуэм а зэпеуэм хыхьащ еджакIуэ 1500-рэ. Апхуэдэщ институтым куэд лъандэрэ иригъэкIуэкI «Акъыл жан», «Регион 07», «ЩIэныгъэм и лъапсэм», «Афоризмхэм я лъэужькIэ», «Пентагон», нэгъуэщI зэпеуэхэри. Ахэр псори зыхуэгъэпсар еджакIуэ цIыкIухэм я акъылым, зэхэщIыкIым, щIэныгъэм хэгъэхъуэнырщ. Мыпхуэдэ зэпеуэхэм жыджэру хэтщ Налшык къалэ, Шэджэм, Псыгуэнсу, Аушыджэр, Урыху къуажэхэм я еджакIуэ цIыкIухэр, Нартан дэт интернатым и гъэсэнхэр. Мыпхуэдэ зэпеуэхэр щIэныгъэм хэзыгъахъуэ, зэхэщIыкIым зезыгъэужь Iэмэпсымэ къудей мыхъуу, зэрыжаIэщи, цIыху хуэдэу цIыхум хэтын зэрыхуейми нобэрей щIэблэр хуэзыущийщ.
Зи гугъу тщIа Iуэхугъуэхэм жыджэру хэт, ахэр зылъагъу щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ я нэгум ущиплъэкIэ, гукъыдэжым и гъусэу я псэм къыщыуша гуапагъымрэ гурыщIэ дахэхэмрэ зыхыумыщIэу къанэркъым. «Апхуэдиз дахагъэ зыбгъэдэлъ лъэпкъым хуэфащэу дунейм дытетыфыну пIэрэ?» — гупсысэ-упщIэр абыхэм ящыщ дэтхэнэми и псэм къыщыушу къыпщохъу. Уи фIэщи мэхъу а упщIэ-гупсысэр жэуапыншэу къызэрымынэнур. Ауэ сыт хуэдэну пIэрэ а жэуапыр? Мис аращ нобэ щIэблэр езыгъаджэхэр, зыгъасэхэр нэхъыбэу зыгъэпIейтейр. Аращ Къэбэрдей-Балъкъэрым БизнесымкIэ и институтым гуапагъэмрэ дахагъэмрэ я хабзэм тету унэтIыныгъэ куэдкIэ иригъэкIуэкI Iуэхугъуэшхуэхэр зыхуигъэпсри, лъэпкъ фIыгъуэхэм я къигъэхъуапIэр нэхъ куу, нэхъ къабзэ, нэхъ лъэщ ищIыну щIыхэтри.
КЪУМАХУЭ-ЩОДЖЭН Галинэ,
КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ,
Бзэхэр джынымкIэ щIэныпхъэхэр щаубзыху институтым (ИМПЯ) и методист.
