Инджылызым и премьер-министрым и адыгэ къуэпсхэр
Бадзэуэгъуэм и 24-м Инджылызым щекIуэкIа хэхыныгъэр Джонсон Борис премьер-министр зэрыхъуамкIэ иухащ. Пащтыхьыгъуэр щызекIуэ хэкум а IэнатIэр щызезыхьэр къэралым хабзэкIэ и тепщэу къалъытэ. Журналист-политикхэм хабжэ, газетым и редактору, Лондон и къалэтету, къэрал щIыб IуэхухэмкIэ министру лэжьа, илъэс 55-рэ зи ныбжь Джонсон адыгэлъ зэрыщIэтыр езыми ибзыщIыркъым.
Джонсон Борис ЦIыхухэм жаIэнкIи хъунум емылIалIэ (е апхуэдэу зызыщI) инджылыз премьерым и цIэр адыгэ дунейм къызэрыхэIуэрэ илъэс зыбгъупщIым ноблагъэ. Лондон и къалэтет IэнатIэр щызэпаубыда 2008 гъэм Джонсон и хьэрхуэрэгъу Ливингстон Кен «уи адэшхуэхэм я зыр цIыху гъэпщылIакIуэу щытащ» жиIэри, щIалэм къещат. Ар жиIэн хуей щIэхъуар Борис и адэмкIэ и анэшхуэр тырку бэзэрым къыщащэхуа пщылIу щытауэ зэрагъэIурт.
«Сэ срогушхуэ тыркум къиIэпхъукIа ику ит лIакъуэм сыкъызэрыхэкIам», — пидзыжащ Джонсон и дэуэгъум.
«Адыгэ» («сircassian») псалъэр» и жьэм къыжьэдэкIар пэж?» — гуитIщхьитIу щIоупщIэ щIалэм апхуэдэу жиIауэ зи фIэщ мыхъуа ди лъэпкъэгъухэр. Пэж къудейкъым. Зэхэзыхам щIэх игу имыкIыжын хуэдэущ зэрыжиIар: «Си адэм и адэшхуэм и анэр пщылIу зэрыщытар фщIэну си гуапэщи, зиусхьэн Ливингстон, уи тутын лулэм иуби ефэ абы». «Ар адыгэ лъэпкъым (Урысей ипщэм щопсэу) къыхэкIа пщылIти, ящауэ щытащ, — нигъэсащ Джонсон и псалъэр. — Си адэшхуэм и адэм и адэжым ар ипэжыпIэкIэ къищэхуат. ИгъэпщылIауэ аракъым, атIэ хуит ищIыжри щхьэгъусэу къишащ. Абы си адэшхуэр зыкIи игъэпудыркъым».
Мысырым пщылIу яша адыгэ щIалэ цIыкIухэм тепщэгъуэр къаIэрыхьа нэужь, Ибн Хъэлдун, Ибн Ияс сымэ хуэдэ хьэрып щIэныгъэлIхэм шэрджэс сулътIанхэм тхыдэ езэгъырабгъу къыхуагупсысын хуей зэрыхъуам ещхьу, дуней псом и тепщэу зызылъытэж Инджылызым и премьерым и адэшхуэм инджылызыбзэкIэ зекIуэн биографие екIу имыIэу хъунукъым, дауи. Джонсон Борис премьер мыхъуамэ, дэри къэдмыщIэххэнкIи хъунт Урыс-Кавказ зауэм и зэманым зи псэр Тыркум нэзыхьэса адыгэ пщащэхэм яз Феред Хьэнифэ и цIэри, абы и къуэ Кемал Алий хуэдэ цIыху гъэщIэгъуэным и хъыбарри.
Британхэм я премьер-министрыр жьэнахуэми, и адэжьхэм епэгэкI, зыкъызыфIэщIыжа инджылызу фэ теткъым. Интернетым гъэщIэгъуэну илъ теплъэгъуэ щIэщыгъуэхэм язщ Джонсон, и адэшхуэ цIэрыIуэм и лъэужьыр ихуу, Тыркум зэрыщыIар. Абы щопсэу Кемал Алий и япэ щхьэгъусэр дунейм ехыжа нэужь, унагъуэ зыдиухуа Сабикэ Ханым и щIэблэр.
Кемал Алий и адэ Хьэжы Ахьмэд Риза мылъкушхуэ зыбгъэдэлъ сатуущIу зэрыщытам и фIыгъэкIэ и къуэм зэманым хуэфэщэн щIэныгъэ иритыну Iэмал иIащ. «Мыбы уеджэфынри езыр Iуэхушхуэщ, гукIэ зэбгъэщIэныр сщIэркъыми», — КъурIэн ЛъапIэр зэтридзурэ Джонсон егъэщIагъуэ ар гукIэ зыщIэу щыта и адэшхуэм и зэфIэкIхэр. Франджым щеджа Кемал Алий журналист Iэзэ, тхакIуэ, усакIуэ къищIыкIат. Зыгъэпсэхугъуэхэр хамэ къэралхэм щезыхьэкI щIалэм 1903 гъэм Швецием щызригъэцIыхуа Брун Уинфрид щхьэгъусэ хуэхъуащ. Нэчыхьыр Лондон зэрыщатхам къегъэлъагъуэ а къэралыр Кемал Алий и кIуапIэу зэрыщытар. Нобэ зи гугъу тщIы Борис къызытехъукIар пасэу дунейм ехыжа Брун Уинфрид и къуэ Уэсмэнщ. СулътIан тетыгъуэм кIэ игъуэта нэужь, илъэс 40 хъууэ Кемал Алий и унагъуэр и гъусэу Тыркум игъэзэжат. Ар «Икъдам» газетым и редактору лэжьа къудей мыхъуу, зи псалъэр жыжьэ зыгъэIуф журналист Iэзэт, зытекIуэдэжари тыркущIэкъухэм яхуэгъэзауэ итха IэдакъэщIэкIхэрщ.
XIX лIэщIыгъуэм Тыркум политикэ къару зыбжанэ щызэпэщIэуват. ЗэрыжаIэмкIэ, къэрал Iуэху кIуэцIхэмкIэ министру мазэ бжыгъэкIэ лэжьа Кемал Алий хуитыныгъэр зи бэракъ, ауэ лъэпкъ зэхэгъэж нэрыгъыр зи лъабжьэ Ататюрк и зэщIэхъееныгъэм пэущIэуват, уеблэмэ езыри иригъэгъэтIысыну унафэ къищтат. Иужьрейм, тепщэ хъуа нэужь, ар абы зэрыхуимыгъэгъуар гурыIуэгъуэщ. Языныкъуэхэм зэрыжаIэмкIи, Кемал Алий Тыркур Инджылызым и унафэм щIигъэувэну хущIэкъуа политикхэм ящыщт.
Унафэр къызыIэрыхьа тыркущIэкъухэм я хабзэхъумэхэм Кемал Алий мывэкIэ ирагъэукIа нэужь, абы и къуэ Уэсмэн Инджылызым Iэпхъуэжыпэри, и цIэри и унэцIэри ихъуэжащ: и анэшхуэ Джонсон Маргарет и унэцIэр къищтэщ, Уэсмэныр — УилфридкIэ ихъуэжри, Кемал Уэсмэныр — Джонсон Уилфрид хъуащ.
Джонсон Бориси ар зи тепщэ Инджылыз къэралыгъуэми дэ зыкIи дащыгугъыркъым. Адыгэ жыIэкIэкIэ жыпIэмэ, «зыкIэрытцIэлъын» гукъыдэжи диIэкъым. Ауэ зызэман Кавказым щыжаIэу щытащ: «Адыгэ бзылъхугъэм и лъы ткIуэпсым ныбжь псо ирегъэфIэкIуэф». Мысыр адыгэ сулътIанхэм ещхьу, гъэру бэзэрым къытраша пщащэм и щIэблэр къэралыгъуэшхуэм и тепщэ зэрыхъуар гъащIэм къыщыхъу Iуэхугъуэу зэрыщытри фIым ущызыгъэгугъ гуэрщ. Псалъэжьми зэрыжиIауэ: «Лъакъуэ зышх щхьэ шхыгъуэ йохуэ».
ЧЭРИМ Марианнэ.
