Лъагъуныгъэм хьэпэщыпхэр пэлъэщыркъым
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и гъатхэ лэжьэгъуэр щIэщыгъуэу йокIуэкI. Мэлыжьыхьым и 10 — 11-м абы щагъэлъэгъуащ етIуанэ спектаклыщIэр — тхакIуэ, усакIуэ, драматург цIэрыIуэ, УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ IутIыж Борис и «Хьэпэщыпхэ» пьесэм къытращIыкIа макъамэ комедиер. Ар зыгъэувар зи лэжьыгъэ гукъинэжхэмкIэ Адыгейми, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Къэрэшей-Шэрджэсми цIэрыIуэ щыхъуа, Адыгэ Республикэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ ЕмкIуж Андзорщ.
Андзор зэкъуэш щIыналъэхэм я адыгэ театрхэм щигъэува спектаклхэмкIэ фIыуэ ялъэгъуа режиссёрти, мазитIым щIигъукIэ зиужь ита комедием цIыхухэр къахуэмыгъэсу пэплъэрт. Зэлэжьыр зи IэдакъэщIэкIыр IутIыжыр зэрыарар хэплъхьэжмэ, зыпэплъэр телъыджэ гуэрт. МахуитIкIэ театреплъхэр зэхэзыша спектаклым хуаIэта Iэгуауэмрэ ар къазэрыщыхъуамрэ тепщIыхьмэ, тхакIуэм жиIэну зыхуеяр режиссёрым къиубыдыфащ икIи ар сценэм щипсыхьри, актёрхэм дахэу утыку кърахьащ.
Псом япэу къыхэгъэщыпхъэщ IутIыжым и бзэ шэрыуэр, и гупсысэ куур, и гушыIэ жаныр сыт щыгъуэ зэмани игъуэрэ щхьэпэу зэрыщытыр. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIа пьесэ 30-м нэблагъэм щыщ комедиехэр, трагедиехэр, драмэхэр нэхъапэми щагъэуващ Къэбэрдей театрым. Зэи узытемызашэ, зи фIагъыр имыкI, зи купщIэр мыкIуэд тхыгъэщ абы къызэринэкIахэр. IутIыжым ди литературэм «щиухуа театрым» иджыри зэ дыщIишащ ЕмкIужым мы махуэхэм. «Хьэпэщыпхэ» пьесэм и лъабжьэр арати, нобэрей гъащIэм узыщрихьэлIэ цIыху зэхущытыкIэмрэ унагъуэ зэхэтыкIэмрэ, лъагъуныгъэмрэ фэрыщIагъымрэ щызэхэухуэна спектаклыр гъэщIэгъуэн, щIэщыгъуэ, удэзыхьэх хъуат. Ар адрей комедие псоми къащхьэщызыгъэкIыр макъамэкIэ зэрыбейрат. Пьесэм хэт усэ сатырхэр зэрыкупщIафIэр, зэрышэрыуэр къилъытэри, Андзор япэ дыдэу лэжьыгъэр зэрыщIидзар композитор къэгъуэтынырщ. Щыуатэкъым, макъамэтх Мамий Аслъэн къыщригъэблэгъам. Абы и макъамэхэм спектаклыр нэхъ бей, нэхъ гуакIуэ зэращIам шэч хэлъкъым. Уеблэмэ ахэр цIыхубэм зэIэпах уэрэд дахэ хъуну хунэсащ Интернетым и IэмалхэмкIэ. Режиссёрымрэ композиторымрэ я гуащIэр псыхэкIуадэ ящIакъым джэгуахэм. Иджыри къэс актёру фIэкIа дымыцIыхуа ди артистхэр уэрэджыIакIуэ, къэфакIуэ хъарзынэуи къыщIэкIащ. ХореографиемкIэ абыхэм ядэлэжьащ «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым и балетмейстер нэхъыщхьэ, КъБР-м и цIыхубэ артист Битокъу Аслъэнбэч.
Режиссёрым и къалэныр къызыхуэт щымыIэу къехъулIауэ жыпIэ хъунущ. Абы тхакIуэм и IэдакъэщIэкIым щIилъхьа гупсысэ нэхъыщхьэр къыхиубыдыкIыфри, иджырей зэхэтыкIэм кърипхыфащ, ар образ нэщIысахэмкIэ ди нэгу къыщIигъэувэу. Ахэр апхуэдизкIэ пэжым пэгъунэгъути, театр утыкум къыщыхъумрэ нобэрей гъащIэм щекIуэкIымрэ пфIызэхэзэрыхьыну къыпщыхъурт. Режиссёрым и зэфIэкIыр зи фIыщIэр актёрхэракъэ?! Ахэр зыхуэбгъэдэн гъуэтыгъуейт а пщыхьэщхьэхэм. КъищынэмыщIауэ, мыбы щызэдэджэгурт цIыхубэм фIыуэ ялъэгъуа актёр нэхъыжьхэри, сценэм къихьагъащIэхэри. Андзор утыку къришащ Щукин Борис и цIэр зэрихьэу Москва дэт театр институтыр къэзыухагъащIэ щIалэгъуалэ гупри, абыхэм яхэтт роль щхьэхуэ зиIэхэри, къафэ зыгъэзащIэхэри (Джатэжьокъуэ Константин, Багъ Иннэ, Зэмай Аминэ, МафIэдз Заирэт). Спектаклыр зыгъэувым и Iуэху бгъэдыхьэкIэм куэд иIыгъщ, тхылъым итымрэ сценэм щыплъагъумрэ щызэбгъапщэкIэ. Гу лъумытэу къанэртэкъым пьесэм къыщыхъухэмрэ щыжаIэхэмрэ дызыхэпсэукI зэманым нэхъ декIун папщIэ ЕмкIужым зэхъуэкIыныгъэхэр зэрыхилъхьам, абы комедиер нэхъри еплъыгъуафIэ зэрищIым. Сценэм щекIуэкI псоми «гъащIэм и фэ» къытригъауэрт ар зэрыгъэпсам — адыгэ къуажэм и зы хьэблэ цIыкIу укъыдэхута хуэдэ — куэбжэпэхэм, унащхьэхэм, лъэс лъагъуэхэм, джабэ нэкIухэм уаIуплъэрт, утыкум ит актёрым къигъэщI образымрэ екIуэкI Iуэхур зытеухуамрэ нэхъ IупщIыж ищIу уэздыгъэ зэмыфэгъухэр зэщIэблэрт.
Пшыналъэ дахэм щIэту щIидзэ спектаклыр Хъуэжэ и уэрэдымкIэ къызэIуех, и кIыхьагъкIэ зыбжанэри къохьэ Iуэхур зыIутымрэ персонажхэм я шыфэлIыфэхэмрэ театреплъхэм ягуригъаIуэу. И теплъэкIи и къэIуэтэкIэкIи а ролым хуэкIуэ Бозий Рустамщ комедием еплъыну къызэхуэсахэр «театр хьэуам» хэзышэр. Я къуэ ахъырзэманхэм «яхуэмыфащэ» нысащIэхэр къыхуашауэ къэзылъытэ зэнысэгъу гуащитIыр — Бабынэрэ Хуцинэрэ — Iэмалу зыхуемыкIуэ щыIэкъым, нысэхэр зэрыхуейуэ ягъэсэн папщIэ. Хабзэ убзыхуам тетын хуейуэ унафэ зыхуащIа нысащIэхэу ХьэIишэтрэ Маржэнэтрэ (Къэзанш Джульеттэрэ Тэмазэ Аулиятрэ) нэхъыжьхэм я чэнджэщхэр зыхалъхьэрт, гуащэ-тхьэмадэм, щхьэгъусэм зэрахущытын хуейхэр зрагъащIэрт. Ауэ тынштэкъым, псалъэ япэбдзыжу зымыдэ, умыпсалъэми къыпхуэхъущIэ гуащэхэм къагъэув жыпхъэхэм зибгъэзэгъэныр. Псалъэмакълъыхъуэрэ тхьэусыхафэхэмыкIыу тетIысхьэпIэм къытенэжа зэнысэгъу-зэгъунэгъуитIым я ролхэр зыгъэзащIэ КъБР-м и цIыхубэ артисткэ, КъШР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Щэрмэт Людмилэрэ КIарэ Ларисэрэ спектаклым «щыпсэупэ» хуэдэу къыпщыхъурт, апхуэдизкIэ зы хьэуакIэ бауэрэ зы бзэкIэ псалъэу утыку зэдитти.
Бабынэ ипхъу Мадинэт хъыджэбздэст, хорым уэрэд щыжиIэти, нысащIитIыр абы здыхишэну мурад ещI, ар гуащэхэм зэхахри, къэмыхъуа телъыджэ гуэру ягъэIу. Езы тIур зыхуэтхьэусыхэжурэ щытыкIэр нэхъри къызэщIагъаплъэ, нысащIэ «мыдаIуэхэм» цIыху акъылкIэ пэмылъэщыну щаIуэжри, Iэзэ къалъыхъуэ. Къуажэм дэс Хьэнифэ Iэзэ апхуэдэ куэдым «сэбэп зэрахуэхъуар» зэхэзыха Хуцинэ и нысэгъу Бабынэ къытрегъэхьэри абы деж ешэ, нысащIэхэм хьэпэщыпхэ хурагъэщIын мурадкIэ. НэгъуэщI зы щэхуи зэхуаIуатэри, Iуэхум и ныкъуэр зэфIагъэкIа пэлъытэу зыщыгуфIыкIыжу Хьэнифэ деж макIуэ. КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Тхьэщыгъуей Жаннэ къехъулIа роль куэд ялъэгъуащ театреплъхэм, ауэ Хьэнифэ Iэзэ и ролым къыхуигъэщIами ярейуэ, абы зы джэгукIэ иIэти, образыр шэчыншэу уи фIэщ зыщIыф актрисэт.
ТIатIымрэ Бабынэрэ япхъу Мадинэт и образыр къабзагъэм, лъагъуныгъэм, Iэдэбагъым и нэщэнэу хэтщ мы спектаклым. Ар пщыхьэщхьитIым чэзууэ ягъэзэщIащ ХьэхъупащIэ ФатIимэрэ Къурмэн Регинэрэ. Зэрыщымыту защIын хуэмейуэ, адыгэ пщащэ нэсым и теплъэр къызыдалъхуа хъыджэбзхэри гугъу дехьауэ къыщIэкIынкъым я ролхэм. Зи щIалэгъуэм и гъащIэр зыгъэдахэ лъагъуныгъэр къабзэрэ щэхуу Мадинэт игу щихъумэ пэтми, анэмрэ анэ нысэгъумрэ пщащэр нэхъыфIым хуагъэзэн мурадкIэ, езыхэм я еплъыкIэр япэ ирагъэщри, Iуэхур зэрахъэну иужь йохьэ. Мадинэт гухэлъ зыхуищIа Жанхъуэт (Шыпш Къантемыррэ Шыдгын Тимуррэ чэзууэ ягъэзэщIащ) кхъухьлъатэзехуэу йоджэри, «уэгум къимыкIыу итыну щIалэм» уипхъу ептыныр яфIэикIагъэу зэнысэгъуитIыр топсэлъыхь. Iэзэм деж щыкIуэкIи, здахь щэхур аращ: Мадинэт фIыуэ илъагъу Жанхъуэт пагъэкIыу, Хьэнифэ и къуэ уэрамхьэцум иратмэ, нэхъ къызэращтэр псалъэмакъым хэту Iэзэм гурагъаIуэ, данэмрэ мылъкумрэ хэпсэукIыныр яфIэнэхъ тхъэгъуэу. Пэжу езы ТIимоши къохъуапсэ пщащэм, и гурылъхэр къреIуэкI, зыфIэбэлыхьу зыкъыхуегъэщIагъуэ, уэрэдрэ хъуэрыбзэкIэ къыдихьэхынуи и мурадщ. Ауэ пщащэ щIыкIафIэм университет зыбжанэм щемыджэфу къыщIадзыжа, фадэр зи нэрыгъ, лэжьыгъэм зыщызыдзей щIалэ хущIыхьэр ауи зригъэпсалъэркъым. Къыхэгъэщыпхъэщ Къардэн Заур игъэзэщIа ТIимошэ и ролыр псом нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэн, гунэс къызэрыпщыхъур. А пщыхьэщхьэм Заур утыкур ейт. И уэрэд жыIэкIэри, и къэфэкIэри къызэрымыкIуэт, зи образ ит щIалэм кIэрымылъIами бэлыхьу зыкъызэрыщыхъужымрэ пщащэу щыIэм я щIасэрэ езым зыри зэримыпэсу зэригъэIумрэ дэгъуэу къехъулIэрт, Мадинэт къызэрыдихьэхыфыну къыщыхъу лъагъуныгъэ уэрэдхэр дыхьэшхэн дыдэу игъэзащIэрт. КъызэринэкIа гъащIэ гъуэгуанэм акъыл тIысакIэ иджы ириплъэж дадэ Iумахуэу спектаклым хэтщ ТIатIым — КъБР-м щIыхь зиIэ и артист КIэмыргуей Валентин.
Спектаклым ущеплъкIэ, ар бгъэувыным текIуадэ къарур нэрылъагъукъым, мащIэкъым ар утыку къихьэным хэлэжьыхь цIыхухэм я бжыгъэри. Ауэ пьесэр къыхэхыным деж щегъэжьауэ, абы и купщIэр нэрылъагъуу театреплъхэм я пащхьэ къихьэным нэс зи пщэ дэкIыр, жэуаплыныгъэ ин зыпылъ а лэжьыгъэр зэфIэзыхыр режиссёрырщ. IутIыжым и IэдакъэщIэкIыу Къэбэрдей театрым щагъэлъэгъуахэм щIэщыгъуагъкIэ, нэжэгужагъкIэ, макъамэм и куэдагъкIэ къащхьэщыкI «Хьэпэщыпхэ» комедиер къызэрыхихам, зэрелэжьам къытхутепсэлъыхьащ режиссёр ЕмкIуж Андзор:
— Мы зы гъуэгум Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щызгъэувыну сызыхуейр адыгэ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкI гуэрт. Пьесэ зыкъомым сыхэплъа нэужь, IутIыж Борис сыкъытеувыIащ. «Хьэпэщыпхэр» къыщIыхэсхами щхьэусыгъуэ иIэщ: зыкъом щIауэ си нэ къикIырт адыгэ театрым макъамэ комедие щызгъэувыну. Мы тхыгъэр фIы дыдэу хуэкIуэрт зыхуэзгъэувыжа мурадым. Сыту жыпIэмэ, усэ сатыр куэд хэтт купщIафIэу, гъэщIэгъуэну. IутIыжыр апхуэдэут зэрытхэр. И адыгэбзэр къулей щхьэкIэ къэщтэгъуафIэщ, и гупсысэр куу щхьэкIэ гурыIуэгъуафIэщ, пьесэхэр зэрыт жанрым емылъытауэ философие лъабжьэ ящIэлъщ. Абы къыхэкIкIэ, комедиер щыдгъэувым гугъу дыдехьакъым, ди театрым и актёр зэчиифIэхэм си мурадхэр къыздаIыгъырт, сэ зэрысфIэгъэщIэгъуэным хуэдэ дыддэу езыхэри дихьэхырти, тыншу, гукъинэжу дызэдэлэжьащ, псори а Iуэхум зэрыбгъэдыхьам арэзы сыкъищIащ.
Комедие къызэрыгуэкIыу щымыту, макъамэхэмкIэ гъэнщIащ мы спектаклыр. Уэрэд 24-рэ зэмыщхь защIэу, дэтхэнэри дзапэ уэрэд хъун хьэзыру композитор Мамий Аслъэн тхуитхащ. Ар мазитIрэ ныкъуэм и кIуэцIкIэ птхыуэ, нэхъапэм зэи уэрэд зымыгъэзэщIа актёрхэм жебгъэIэу, абы уелэжьыжу утыку къипхьэфыныр Iуэху къызэрыгуэкIтэкъым. Ауэ Аслъэн пэлъэщащ, абы дэIэпыкъуащ аранжировщик Тэрчокъуэ Алим.
СпектаклыщIэ цIыхухэм я пащхьэ къыщисхьэкIэ, абыхэм зезгъэгъэпсэхун мурадым къинэмыщIауэ, дерс гуэр къыхахыныр си хъуэпсапIэщ. Мы комедиеми хэлъщ апхуэдэ гупсысэ. ЦIыхухэм я зэхуаку зэныкъуэкъу, зэфыгъуэ къыдэмыхъуэу, псэун щIэзыдзагъащIэ зи щIалэгъуэхэм япэрымыуэу, дэтхэнэми езым и Iуэху бгъэдыхьэкIэрэ гупсысэкIэрэ иIэжу псэумэ, жылагъуэ зэхэтыкIэр нэхъ гуапэ, гъащIэр нэхъ IэфI зэрыхъунум шэч хэлъкъым. Театреплъхэм гу лъатэну сыхуейт хьэпэщыпхэ Iуэхухэр зезыхьэ цIыхубзитIымрэ зи гурылъ IэфIхэр зыгъафIэ щIалэгъуалэмрэ я зэпэщIэтыныгъэм кърикIуам — цIыху гу къабзэм, псэ хьэлэлым гъуэгу зэригъуэтым, фIыр Iейм сыт щыгъуи зэрытекIуэм. Гу лъатэ къудей мыхъуу, щапхъэ яхуэхъумэ, дэ ди мурад нэхъыщхьэр къыдэхъулIауэ аращ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
