Зэманым япэ ища
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым дыгъэгъазэм и 2-м щекIуэкIащ «Къумахуэ Мурадин: зэманым япэ ища» тхылъыщIэр дунейм къызэрытехьам теухуа зэхыхьэ. Къэрал куэдым къыщацIыхуа физик щэджащэр псэужамэ, щэкIуэгъуэм и 26-м илъэс 75-рэ ирикъунут.
ЗэIущIэр Къэзанш Мирландрэ Хьэгъэжей Иринэрэ ирагъэкIуэкI.
Уэркъуасэ Владимир.
Мурадин и шыпхъу Анусэ.
Фэеплъ пшыхьым и къызэгъэпэщакIуэ нэхъыщхьэу щытар КъБКъУ-м Физикэмрэ математикэмкIэ и институтымрэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Жылагъуэ палатэмрэщ.
Физик цIэрыIуэр ягу къагъэкIыжыну зэхыхьэм къекIуэлIахэщ Мурадин къыщыхъуа Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм щыщу къэзыцIыхуу щытахэмрэ и благъэхэмрэ, щIэныгъэм япэ лъэбакъуэхэр щегъэчыным- кIэ дэIэпыкъуэгъу зыхуэхъуауэ щытахэр, Iуэхур щекIуэкI еджапIэ нэхъыщхьэм физикэмрэ математикэмкIэ куэд щIауэ щезыгъаджэ нэхъыжьыфIхэр, республикэм и щIыпIэ псоми къикIахэу класс нэхъыжьхэм щIэс ныбжьыщIэхэмрэ абыхэм я гъэсакIуэхэмрэ, нэгъуэщIхэри.
Къызэхуэсахэм фIэхъус псалъэ-кIэ захуигъэзащ КъБКъУ-м и ректор Алътуд Юрий.
— Зи гугъу тщIы тхылъыр къызыхудагъэкIа щIэныгъэлI цIэрыIуэм, Къумахуэ Мурадин, дригушхуэ зэрыхъунум шэч къытетхьэркъым. А физик щэджащэм зэман гуэркIэ сыдэлэжьауэ зэрыщытами си щхьэр лъагэу сегъэлъагъуж. Къумахуэ Мурадин ящыщщ, ди къэралыр дэнэ къэна, дунейпсо щIэныгъэр ипэкIэ зыгъэкIуэтахэм, — жиIащ еджапIэ нэхъыщхьэм и унафэщIым.
Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм къикIахэм я цIэкIэ зэIущIэм къыщыпсэлъащ Мурадин и гъусэу зы школым щIэса, мэкъумэш щIэныгъэ-хэм я кандидат Уэркъуасэ Владимир.
— Мурадин унагъуэм къихъуа сабиихым я нэхъыщIэ дыдэт. Я адэр, республикэм фIыкIэ къыщацIыхуу щыта Iэбубэчыр Мэсхьуд и къуэр, Хэку зауэшхуэм и зэманым 115-нэ шуудзэм ираджауэ щытащ. Зэхэуэ гуащIэхэм псэемыблэжу здыхэтым, абы и щхьэр хилъхьащ. Iэбубэчыр и бынхэм ящыщ МуIэед псом нэхърэ нэхъ губзыгъэу икIи зэчиягъэшхуэ бгъэдэлъу ябжырт. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, и ныбжьыр илъэс 19 фIэкIа мыхъуауэ, а щIалэр дунейм ехыжащ. Бынхэм я нэхъыжьу икIи я адэ пэлъытэу къэна Башир университетым экономикэмкIэ и факультетыр къызэзыгъэпэщахэм ящыщщ икIи абы и япэ декан хъуауэ щытари аращ. ИужькIэ, ар Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш академием экономикэмкIэ и кафедрэм и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьащ. НыбжькIэ курыт Мухьэдин бзэ щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор цIэрыIуэ, ди къэралми, хамэ щIыпIэхэми къыщацIыху лингвист Iэзэ хъуащ. «Адыгэ (шэрджэс) энциклопедие» зыфIаща тхылъ гъуэзэджэм и редактор нэхъыщхьэу щытари аращ. Езыр щылэжьари щыпсэуари Мэзкуущ. Налшык къалэ и уэрамхэм ящыщ зым Мухьэдин и цIэр зэрехьэ. Шыпхъухэм ящыщ Антонинэ, биологием дихьэхри, щIэныгъэхэм я кандидат хъуащ, Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш академием биологиемкIэ и кафедрэм и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьащ. Лэскэн ЕтIуанэм и уэрамдэкIхэм ящыщ зым Къумахуэ зэкъуэшхэм я цIэр зэрехьэ.
Пшыхьым къеблэгъахэм ящыщщ Мурадин и шыпхъу Анусэ.
— Ди анэр колхозым щылажьэрт, хадэхэкIхэр зыгъэкI бригадэм хэт-ти, махуэ къэс абы кIуэн хуей хъурт. И бынхэм я нэхъыщIэ дыдэт Мурадини, ар сэ къысхуигъанэрт. АрагъэнкIэ хъунщ ноби си дэлъху нэхъыщIэм гурэ-псэкIэ сепхауэ къыщIысщыхъур. И цIыкIущхьэм щегъэжьауэ Мурадин губзыгъэ дыдэу щытащ. Школым щIэсу, къыкIэлъыкIуэ классым щаджхэр зригъащIэри, абыхэмкIэ экзамен итащ. ИкIи, и ныбжьыр илъэс 16 фIэкIа мыхъуауэ, щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызригъэгъуэтыну Мэз-куу кIуауэ щытащ. Зэрыгубзыгъэм и мызакъуэу, цIыхугъэшхуи хэлъащ. ЩхьэхуэфIагъ лъэпкъ жыхуэпIэр ищIэртэкъым. ЦIыху ща- бэт. НэгъуэщIхэм дэIэпыкъуэгъу яхуэхъуфмэ, и гур абы ин ирихъурт. Зэрымыпсэужыр хуабжьу сигу къоуэ, ауэ сыт сщIэн! — жиIащ Ануся.
ЗэIущIэм зыкърырагъэхьэлIэну хуеяхэу къэмыкIуэфахэм ящыщщ Къэзахъстаным и Лъэпкъ педагогикэ университетым и физико-технологие центрым и унафэщI, физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Купчишин Анатолий. Пшыхьым щызэхуэса-хэм абы видеокIэ закъыхуигъэзащ.
— Къумахуэр физикэ щIэныгъэм быдэу дихьэха, абы и куупIэхэм фIыуэ щыгъуазэ, ахэр щIалэгъуалэм зэрызахригъэщIэным зэпымыууэ яужь ита цIыхущ. Мурадин къигупсысащ зихуэдэ щымыIэ, иужькIэ «Къумахуэм и Iэмэпсымэхэр» зыфIаща технологиещIэхэри…
И псалъэ гуапэхэм къадэкIуэу, Купчишиным и видео тыгъэм уэрэд зыбжанэ, Мурадин и къэхутэныгъэщIэхэм теухуауэ Iуащхьэмахуэ лъапэ щекIуэкIауэ щыта конференцхэм хэта иужькIэ иусауэ щытахэр, щыжиIащ.
Къумахуэ Михаил и IэщIагъэкIэ социологщ, арами, куэд зэрыхузэфIэкIыр къигъэлъагъуэу, Рентген оптикэмкIэ институтым и унафэщIым и къуэдзэу илъэс куэдкIэ лэжьащ.
— Мурадин теухуауэ япэ тхылъ дунейм къытезыгъэхьауэ щытари Купчишин Анатолийщ, — жиIащ Михаил, къызэхуэсахэм защыхуигъазэм. — И гукъэкIыжхэр иту, абы ар Къэзахъстаным и къалащхьэ Алматы 2015 гъэм къыщыдигъэкIауэ щытащ. Мурадин сызэрыдэлэжьа илъэс 21-м къриубыдэу, и гугъуехьи и гуфIэгъуи дэзгуэшащ. А псом я гугъу тхуэмыщIми, Мурадин и хьэл нэхъыфIхэм ящыщ зым, хэкупсэ нэсу ар зэрыщытам, кIэщIу сыкъытеувыIэнщ. СССР-р зэрылъэлъэжрэ куэд мыщIауэ, 1992 гъэм ар США-м ирагъэблэгъауэ щытащ, дуней псом щыцIэрыIуэ Ливерморскэ лабораторэм и лэжьэкIэр ирагъэлъагъун мурадыр яIэу. Абдежым Мурадин къыщраIуэкIащ, здэкIуам къыщынэмэ, ядернэ физикэм щригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэр игъэкIуэтэнымкIи, и псэукIэр иригъэфIэкIуэнымкIи зэрызыкъыщIагъэкъуэнур. АрщхьэкIэ ди къуэшыр, зэхихар «и тхьэкIумэ имы- хьа» хуэдэ зищIурэ, и пIалъэр иухыху ядыхэтри, и Хэкум къигъэзэжауэ щытащ… Сэ къыслъысу, сызы- щыщ лIакъуэм и цIэкIэ фIыщIэ ин яхузощI мы зэхыхьэр къызэзыгъэпэщахэм, КъБР-м и унафэщIхэм, КъБКъУ-м и ректор Алътуд Юрий, Жылагъуэ палатэм Егъэджэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и комиссэм хэтхэм, университетым физикэмрэ математикэмкIэ и институтым щыла-жьэхэм.
Зэхыхьэр езыгъэкIуэкIахэм щIыхьэпIэм деж къыщызэрагъэпэща, «Къумахуэм и системэхэр» зыфIаща гъэлъэгъуэныгъэм щызэхуэхьэса экспонатхэм пэшыш-хуэм щIэсауэ къыщIэкIыж балигъхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ Iуагъэплъащ. Хьэпшыпхэр зэщIэзыгъэу-
Iуар Къумахуэ Михаилщ. Абы щыщ зы Iыхьэ Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм дэт курыт еджапIэм и музейм тыгъэ хуащIащ.
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
Сурэтхэр Къарей Элинэ трихащ.
