ЩIэныгъэлI щэджащэ Бгъэжьнокъуэ Барэсбий
Лъэпкъым, хэкум, щIэныгъэм хэщIыныгъэшхуэ ягъуэтащ. Хьэлъэу сымэджа нэужь, илъэс 74-м иту дыгъэгъазэм и 8-м ду- нейм ехыжащ адыгэ еджагъэшхуэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIДАА-м и академик, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Бгъэжьнокъуэ Барэсбий Хьэчим и къуэр.
И щIэныгъэрэ и лэжьыгъэкIэ дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа Бгъэжьнокъуэр Бахъсэн щIыналъэм хы- хьэ Зеикъуэ (ХьэтIохъущы- къуей Ипщэ) къуажэм 1947 гъэм къыщалъхуащ. Курыт школыр фIы дыдэу къиуха нэужь абы еджэным щыпищащ КъБКъУ-м и филологие факультетым. ЕхъулIэныгъэхэр иIэу щIэныгъэ нэхъыщхьэри зригъэгъуэтащ Барэсбий, ауэ абдежым къыщыувыIакъым. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеин-шэ щIалэм и зэфIэкIхэм щыхигъэхъуащ СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием БзэщIэныгъэхэмкIэ и институтым и аспирантурэм. КъБКъУ-мрэ аспирантурэмрэ щыщеджа илъэсхэм иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэр и лъабжьэу Бгъэжьнокъуэ Барэсбий игъэхьэзыращ икIи 1973 гъэм ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ и кандидат диссертацэр.
Еджэныр зэфIигъэкIыу Хэкум къигъэзэжа нэужь, Зеикъуэ щыщ щIалэр КъБКъУ-м ирагъэблэгъащ икIи илъэси 10-м щIигъукIэ абы психологиер щригъэджащ. Жэуаплыныгъэ зы-пылъ а лэжьыгъэм къыдэкIуэу Барэсбий къэхутэныгъэщIэхэр иригъэкIуэкIырт икIи абыхэм къарикIуахэр и тхыгъэхэм къыщигъэлъагъуэрт, дунейпсо щIэныгъэ зэхыхьэхэм я утыкушхуэхэм щиIуатэрт.
1974 гъэм къыщыщIэдзауэ Барэсбий жыджэру ядэлэжьэн щIидзащ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и IэщIагъэлIхэм. Ар ирагъэблагъэрт абы къыщызэрагъэпэщ этнографие зекIуэ-хэм, щIыналъэм ис лъэпкъхэм я хабзэхэр, щэнхаб-
зэхэр джыным епхауэ институтым щекIуэкI лэжьыгъэхэми хуабжьу дахьэхыу хэтащ.
1970 гъэхэм я кIэух- хэм щIэныгъэлIыр дехьэх цIыхухэм яку дэлъ лъэпкъ-щэнхабзэ зэхущытыкIэхэр джыным. Абы теухуа и гупсысэхэр Бгъэжьнокъуэм къыщегъэлъагъуэ тхыгъэ куэдым. Аращ зытеухуауэ щытар «ЗэхущытыкIэхэмрэ щэнхабзэмрэ» лэжьыгъэ иныр. «Советская этнография» журналым 1978 гъэм къытехуа къэхутэныгъэ купщIафIэм мыхьэнэшхуэ иIащ зи гугъу тщIы унэтIыныгъэр джынымкIэ. ЗэфIиха апхуэдэ къэхутэныгъэхэр щIэныгъэлIым къыщызэщIикъуэжащ 1985 гъэм утыку кърихьа и доктор диссертацэм. Абы гулъытэшхуэ щигъуэтащ щIэныгъэ дунейм. Бгъэжьнокъуэм и лэжьыгъэм япэу щиубзыхуауэ щыта «лъэпкъ зэхущытыкIэхэр», «лъэпкъ образхэр», «лъэпкъ щэнхабзэхэмкIэ зэхъуэжэныгъэ», «зэхущытыкIэхэм я хабзэхэмрэ нэщэнэхэмрэ» псалъэ зэпхахэр, нэгъуэщIхэри абы къыщыщIэдзауэ хыхьащ щIэныгъэ литературэм икIи ахэр шэщIауэ къагъэсэбэп.
А илъэс дыдэм Бгъэжьнокъуэ Барэсбий ирагъэблэгъащ Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым. Ар абы щылэжьащ этнографиемкIэ и къудамэм и щIэныгъэ лэжьа- кIуэ нэхъыжьу, лъэпкъыр, абы и щэнхабзэр джынымкIэ къудамэхэм я унафэщIу. ЩIэныгъэ куурэ зэфIэкIышхуэрэ зыбгъэдэлъ хэкупсэ щIалэр 2007 ягъэуващ Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и директору икIи илъэсиблкIэ а IанэтIэр къызыхуэтыншэу ирихьэкIащ. Бгъэжьнокъуэм и нэIэм щIэту IуэхущIапIэм а лъэхъэнэм щызэфIахащ къэхутэныгъэ куэд, къыщызэрагъэпэщащ щIэныгъэ симпозиумхэр, конференцхэр, нэгъуэщI зэхыхьэхэр. Институтым и щIэныгъэ лэжьакIуэхэр жыджэру хэтащ нэгъуэщI щIыпIэхэм щекIуэкI дунейпсо зэхуэсхэм.
ИригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ купщIафIэхэр щIэныгъэлIым зэхуихьэсыжри, 1990 гъэм езым и редакцэм щIэту къыдигъэкIауэ щытащ «Щэнхабзэм и дуней» тхылъыр. Куэдым яфIэхьэлэмэта а къыдэкIыгъуэм ихуат адыгэ щэнхабзэм епхауэ а зэманым ирихьэлIэу щыIэ лэжьыгъэхэр. А тхылъ гъэщIэгъуэным къыкIэлъыкIуэу 1991 гъэм дунейм къытехьащ «Адыгэ лъэпкъ джэгу хабзэхэр» тхылъыр. Абы Бгъэжьнокъуэм къыщигъэлъэгъуащ адыгэ джэгум пкърылъ купщIэмрэ лъэпкъ гупсысэмрэ зэрызэпхар. Лъэпкъпсо мыхьэнэшхуэ иIащ Бгъэжьнокъуэм и къалэмыпэм къыпыкIа «Адыгэ щэнхабзэ» монографиеми. ЦIыхум и псэукIэ-щыIэкIэр, гупсысэр, дуней еплъыкIэр къызыхэкIа лъэпкъым елъытауэ зэрыщытым тещIыхьа а къэхутэныгъэ гъэщIэгъуэныр «лъэпкъ антропологие» щIэныгъэ унэтIыныгъэщIэу къалъытат.
Адыгэ дунейр, лъэпкъ щэнхабзэр, хабзэр, нэмысыр япэ изыгъэщу псэу щIэныгъэлIым 1990 — 1993 гъэхэм къыдигъэкIащ «ЩIэнгъуазэ» газетыр. Абы и напэкIуэцIхэм къытра-дза тхыгъэхэр тещIыхьат адыгэхэм я тхыдэ блэкIам, абыхэм зэрахьэу щыта хабзэхэм, лъэпкъ IуэрыIуатэм. Ахэр хъуащ «Адыгэ щIэнгъуазэр» къыдэгъэкIыным хуэгъэпса лъэбакъуэщIэхэу, лэжьыгъэ купщIафIэхэу.
ПщIэшхуэ яIэщ Бгъэжьнокъуэ Барэсбий и тхылъхэу «Адыгэ хабзэ», «Гуманистическэ этнологием и лъабжьэр», «Къэнжал зауэр», «ЦIыху щэным и антропологиер», «Хъуэхъужьхэм гыбзафэхэр къызэрыхэщыр», «Адыгэ унагъуэм и къызэгъэпэщы-кIэр: лъэпкъ этнографием ипкъ иткIэ», «Шэрджэсхэр (адыгэхэр)», нэгъуэщIхэми. ЩIэныгъэлI-этнолог цIэрыIуэм и къалэмыпэм псори зэхэту къыпыкIащ тхыгъэ щхьэхуэу 200-м щIигъу. Абыхэм яхэтщ моногра-фие куэд. Ди къэралым къызэрыщыдэкIам къыдэкIуэу, абыхэм ящыщ куэд щытрадзащ хамэ щIыпIэхэми: США-м, Германием, Чехием, Швецием, Куржым, Болгарием.
Иужьрей илъэсхэм Бгъэжьнокъуэр щылажьэ институтым пасэрей тхыдэмрэ археологиемкIэ и къудамэм и унафэщIу лэжьащ, «Вестник КБИГИ», «Кавказ Ищхъэрэм и археологиемрэ этнологиемрэ» щIэныгъэ журналхэм я редактор нэхъыщхьэуи щытащ.
Бгъэжьнокъуэ Барэсбий къаруушхуэ тригъэкIуэдащ адыгэ лъэпкъым и щэн- хабзэм хэлъ щэхухэр къыщIэгъэщыным, абыхэм я лъабжьэр къэхутэным. Абы къыдэкIуэуи, Барэс-бий хузэфIэкIащ щIэныгъэ гъуэгум япэ лъэбакъуэ хэзычэ щIалэгъуалэр къызщэщIиIэтэн, ирагъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм тригъэгушхуэн, зыхуэныкъуэкIэ къызэригъэпэщын.
КъызыхэкIа лъэпкъым гурэ псэкIэ бгъэдэта, хьэлэлу хуэлэжьа лIыфIым и фэеплъыр адыгэм зэи тщыгъупщэнукъым, абы и Iэдакъэ къыщIэкIа къэхутэныгъэхэри иджыри куэд дыдэрэ лъэпкъ щIэныгъэр иригъуазэу щытынущ.
ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием
и президент Къанокъуэ Арсен,
вице-президентхэу ЛIэужь Iэдэм,
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Щхьэгъэпсо Сэфарбий,
академикхэу Щоджэн Iэсхьэд, МэшбащIэ Исхьэкъ,
Дзэмыхь Къасболэт, БакIуу Хъанджэрий,
ХьэкIуащэ Андрей, Бырсыр Батырбий,
Мамий Руслан, Уэхъутэ Александр,
Къандур Мухьэдин, Сэхъурокъуэ Хьэутий,
Джырандокъуэ Михаил, член-корреспондентхэу Хъуэткъуэ Самир,
Уэз ФатIимэ, Иуан Зэуал, Къуиикъуэ Асфар,
Къалмыкъ Жылэбий, щIыхь зиIэ академикхэу
Ершов Виталий, Джарым Аслъэн,
«Адыгэ псалъэ» газетым и щIэныгъэ обозреватель Табыщ Мурат.
