Къардэн Сэхьид и лIыгъэр
1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм ди къэралым къыщихьа ТекIуэныгъэ Иным хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIащ ди республикэм и цIыхухэми. Я къаруи, я зэфIэкIи, я псэ дыдэми емыблэжу ахэр ткIийуэ япэщIэтащ бий ерум, ди Хэкум и щхьэхуитыныгъэр яхъумэу. Апхуэдэ зауэлI къэмылэнджэжу щытахэм ящыщщ гвардием и полковник, зэрихьа лIыгъэхэмрэ хахуагъэмрэ Бэракъ Плъыжь орденыр щэнейрэ зыхуагъэфэща Къардэн Сэхьид Iэсхьэд и къуэр.
Къардэн Сэхьид (1902 — 1944)
Къардэныр Тэрч щIыналъэм хыхьэ Терекскэ къуажэм 1902 гъэм къыщалъхуащ. 1917 гъэм екIуэкIа Жэпуэгъуэ революцэ инымрэ абы къыкIэлъыкIуа граждан зауэмрэ зи нэгу щIэкIахэм ящыщщ Сэхьид. Абы и ныбжьыр иджыри илъэс 19 ирикъуатэкъым, Къарэхъан шуудзэм и зауэлI щыхъуам щыгъуэ. Шынэрэ къикIуэтрэ зымыщIэ щIалэщIэр мыгувэу хагъэхьащ а дзэм и гуп хэхам. ИужькIэ, зауэлI-шууейхэр щагъасэ курсхэр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, абы и унафэм щIэтащ 26-нэ, 68-нэ, 10-нэ, 126-нэ, 43-нэ шу дивизэхэм я эскадронхэр. А лъэхъэнэм Къардэныр илъэс 24-рэ ирикъуа къудейт.
1930 гъэм Сэхьид щеджащ Псыхуабэ къалэм дэта, шууейхэр щагъасэ Будённовскэ школым, 1937 гъэм ехъулIэныгъэкIэ къиухащ командирхэм ябгъэдэлъ зэфIэкIхэм щыхагъахъуэ курсхэри. ИлъэситI дэкIри, Къардэн Сэхьид ягъэуващ фочауэ дивизэм и батальоным и командиру.
Псоми дощIэ Хэку зауэшхуэм 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м зэрыщIидзар, арщхьэкIэ зауэлI куэдым я дежкIэ абы нэхъ пасэу щIидзауэ жыпIэ хъунущ. Совет Правительствэм ищIа Унафэм ипкъ иткIэ, 1939 гъэм и фокIадэм ди дзэхэр зэпрыкIащ КъухьэпIэ Украинэмрэ КъухьэпIэ Белоруссиемрэ я къэрал гъунапкъэхэм икIи абдеж зыщагъэбыдащ, бийр къытеуэ хъужыкъуэмэ, абы пэщIэувэну хьэзыру. А къалэн мытыншыр зыгъэзэщIэну зи пщэ къыдэхуахэм яхэтащ Къардэн Сэхьид зи пашэ тIасхъэщIэх батальоныр. Адыгэ щIалэ хахуэми абы и нэIэм щIэта зауэлIхэми а зэманым къахутащ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм я тIасхъэ куэд, я псэ емыблэжу. Абы теухуауэ дэфтэр хъумапIэхэм щIэлъщ тхылъ куэд. Мис абыхэм ящыщ зым итыр: «СССР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и Къэрал комитетым 1941 гъэм щэкIуэгъуэм и 20-м ищIа Унафэ №929-м ипкъ иткIэ, Дзэ Плъыжьым и офицерхэм яфIэщын цIэхэр: … Брянск фронтымкIэ — майор Къардэн Сэхьид Iэсхьэд и къуэм, фочауэ дивизэм и командирым и къуэдзэм, гвардием и подполковник цIэр фIэщын…»
СССР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и Къэрал Комитетым 1941 гъэм щэкIуэгъуэм къыдигъэкIа унафэм ипкъ иткIэ, лъэпкъ щIыналъэхэм къыщызэрагъэпэщын хуейт дзэ частхэмрэ зэгухьэныгъэхэмрэ. Абы и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр Дзэ Плъыжьым зауэлIхэр зэрахуримыкъурт, апхуэдэуи Iуэхум халъытащ лъэпкъ щIыналъэхэм ящыщу фронтым ираджэ зауэлI куэдым урысыбзэр зэрамыщIэр, абы къыхэкIыуи нэхъ гугъу хъурт ахэр зэуэным хуэбгъэсэну. А псори и лъабжьэу Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м, адрей лъэпкъ щIыналъэ куэдми хуэдэу, къыщызэрагъэпэщын хуейт шуудзэ. Къэрал мыхьэнэ ин зиIэ а къалэныр пщэрылъ хуащIауэ щытащ гвардием и подполковник Къардэн Сэхьид. Зи гугъу сщIыр 115-нэ шу дивизэ цIэрыIуэращ. Куэдым ящIэ абы и хъыбар.
Дивизэм и къалэнхэр игъэзащIэу Сталинград фронтым хагъэхьэжа нэужь, Сэхьид щызэуащ Курск, Смоленск, Москва и Iэшэлъашэхэм, Брянск фронтым хэту. Адыгэ щIалэр зэрызэуам теухуа хъыбар кIэщIхэр итщ абы дамыгъэхэр къызэрыратам щыхьэт техъуэ тхылъми. «1943 гъэм мазаем и 24-м лъагапIэ 198,522-р къэщтэным щIэзэууэ, Къардэн Сэхьид зи пашэ 2-нэ батальоным кIуэрыкIуэм тету пхитхъащ бийм и фронтыр, доту 5, блиндажу 3 иубыдащ. А махуэм и кIуэцIкIэ Къардэным и гупыр зыбжанэрэ пэщIэуващ бий зауэлI къебгъэрыкIуэхэм, Iуэхур Iэпщэрыбанэм щыхуэкIуаи щыIэу», — къыщыхьащ а тхылъым. Абы щыгъуэ Къардэным къыхуагъэфэщащ Вагъуэ Плъыжь орденыр.
Городок къалэм дэт фэеплъым Къардэн Сэхьид и цIэр тетщ. Курск деж щекIуэкIа зауэхэми къыщыхэжаныкIащ Къардэн Сэхьид. 11-нэ гвардейскэ дзэм хыхьэ гупым и унафэщIт ар абы щыгъуэ. Дзэм и къалэнт Городок, Витебск къалэхэр къащтэну. «1943 гъэм и дыгъэгъазэм екIуэкIа ебгъэрыкIуэныгъэхэм хэту, ныбжьэгъу Къардэным жыджэрагъышхуэрэ лIыгъэ инрэ зыхэлъ зауэлIу зыкъигъэлъэгъуащ. Ари абы и нэIэм щIэт гупри къикIуэт ямыщIэу щызэуащ Подгрудники, Кайкэ, Ольховецы, Сурминэ, Лантьевкэ жылэхэм я Iэшэлъашэм. Бий зауэлIхэм ящыщу куэд яукIащ абыхэм, гъэр ящIащ цIыху 20, орудиеу 6, лагъымыдзу 9, зыIэрагъэхьащ шы 45-рэ абыхэм я шхын зыщIэлъ хъумапIэрэ. Къигъэлъэгъуа лIыгъэм папщIэ ныбжьэгъу Къардэным хуэфащэщ Бэракъ Плъыжь орденыр». Тхыгъэм зи Iэ щIэлъыр 83-нэ фочауэ дивизэм и командир, гвардием и генерал-лейтенант Ксенофонтов Александрщ.
Апхуэдэу Къардэн Сэхьид къыхуагъэфэщащ етIуанэ Бэракъ Плъыжь орденыр. Абы щыхьэт техъуэ тхылъым зэритымкIэ, абы щыгъуэ 1943 гъэм и дыгъэгъазэт.
Хахуагъэ хэлъу, къикIуэт имыщIэу нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм езэуащ Сэхьид. Ар плIэнейрэ уIэгъэ хъуащ, зэрыхъужуи фронтым Iухьэжащ. Щхьэмыгъазэу бийм пэщIэт зауэлIым къратащ Хэку зауэ орденым и етIуанэ нагъыщэр. Витебск къащтэну Городок къалэм и Iэшэлъашэхэм 1944 гъэм щIышылэм и 10-м щекIуэкIа зауэ гуащIэхэм хэкIуэдащ гвардием и подполковник, 248-нэ полкым и командир Къардэн Сэхьид Iэсхьэд и къуэр. Хэкум и щхьэхуитыныгъэм папщIэ зи псэр зыта зауэлI хахуэм щIышылэм и 15-м ещанэу хуагъэфэщащ Бэракъ Плъыжь орденымрэ Суворовым и орденымрэ.
Сэхьид зэраукIар зэрыт тхылъым и гъусэу, абы и ныбжьэгъухэми къабгъэдэкI тхыгъэ къыIэрыхьат Къардэным и щхьэгъусэ Динэ. «ФIыуэ тлъагъуу, пщIэшхуэ зыхуэтщIу щыта ди командирыр бийм IэщIэкIуэдащ. Уи пащхьэми къэралым и пащхьэми Тхьэ щыдоIуэ Къардэн Сэхьид и лъыр зэрытщIэжынумкIэ», — итт абы.
Я псалъэр ягъэзэщIащ ныбжьэгъухэм. Я командир хахуэри пщIэ хуащIу щыщIалъхьэжащ Городок къалэ цIыкIум. Хэку зауэшхуэм хэкIуэдахэм я фэеплъу а щIыпIэм щагъэувам нобэ тетщ Къардэн Сэхьид Iэсхьэд и къуэм и цIэр. АдыгэлI хахуэм и цIэр тетщ Тэрч къалэ дэт фэеплъми. Абы и цIэр зэрехьэ а къалэм и уэрам нэхъ инхэм ящыщ зыми.
Къардэн Сэхьид и пхъурылъху Чыгъэду Артур иджыблагъэ къратыжащ адэшхуэм зэрихьа лIыгъэхэм къапэкIуа нэгъуэщI зы къэрал дамыгъи: абы къыхуагъэфэщащ Невский Александр и орденыр. ЗэрытщIэщи, а дамыгъэ лъапIэр зыхуагъэфащэр зауэ зэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъа дзэ унафэщI щыпкъэхэращ. Апхуэдэт ди шынэхъыжь Къардэн Сэхьид Iэсхьэд и къуэр.
КЪАРДЭН Хьэдис,
Тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат.
