Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Акъылымрэ гумрэ зэпхащ
ПсынщIэу къыпхуэкIуа цIэрыIуагъэр апхуэдэ дыдэу псынщIэу мэкIуэдыж.
* * *
ЦIыхушхуэхэр вагъуэхэм ещхьщ — гулъытэ щыхуащIыр ужьыха нэужьщ.
* * *
Дуней псор мамыру пхущыгъэтынукъым, тенджызыр зэрыпхуэмыгъэIэпхъуэнум хуэдэ дыдэу.
* * *
Акъылым зебгъэхъуэжын щхьэкIэ гум зихъуэжын хуейщ.
* * *
ЦIыхур къызэрыдгъэгугъа псори хуэтщIэну димыIэмалми, къэдмыгъэгугъэн тхузэфIэкIынущ.
* * *
ЖаIэм уедэIуэфыныр дахэу упсэлъэфыным хуэдэ дыдэщ.
* * *
ТхылъыфI укъеджауэ къыпщызыгъэхъу псэлъэгъуфI къэфлъыхъуэ, тхылъ къыщыхэфхым дежи, философым фыбгъэдэса хуэдэу къыпщигъэхъуну къэфщэху.
* * *
Мурад куэд зиIэ цIыхуращ нэхъ щхьэхынэу къыщIидзыжри.
* * *
ЦIыхур псалъэм ещхьщ — и пIэ иумыгъэувэмэ, и мыхьэнэр мэкIуэд.
* * *
АхъшэкIэ псори къэпщэхуфыну зи гугъэм ахъшэ щхьэкIэ сытри къыпхуищIэнущ.
* * *
И кIэм нэсу насыпыфIэу зыми зилъытэжынукъым, ар къыхуэзыгъэдэхэн щIымыгъумэ.
* * *
Нэхъ Iейуэ ущызыгъауэр адрей псоми уэ пхуэдэу зыхащIэу, ялъагъуу, гупсысэу къызэрыпщыхъурщ.
* * *
Бзэ нэхъ къулейр, къызыхуэтыншэр гупсысэ пыухыкIа куэд псалъэ нэхъ мащIэкIэ къэзыгъэлъагъуэрщ.
* * *
Губзыгъэм и дыхьэшх макъыр зэхэпхыу аракъым, атIэ зэрыдыхьэшхыр плъагъуу аращ.
Буаст Пьер Клод Виктор.
ГъэщIэгъуэнщ
Щхьэ ущIэупщIэрэ?
Нэмыцэ еджагъэшхуэ Гумбольдт Александр Мексикэм зыплъыхьакIуэ щыIэти, илъагъу псом щхьэкIи и гъусэхэм еупщIырт, зищIысыр, зыщIар, щащIар, къыздикIар зригъэщIэну хуейуэ. Арати, зыплъыхьакIуэхэр къезышэкIхэм ящыщ зы мексиканец хуэмышэчыжу щIоупщIэ:
— Къысхуэгъэгъу, уэ дуней псом щыцIэрыIуэ ущIэныгъэлIщ, апхуэдизым щхьэ ущIэупщIэрэ?
— Апхуэдизым сызэрыщIэупщIэракъэ адрейхэм ямыщIэ щIэсщIэр, — жиIащ еджагъэшхуэм.
Уэ хэт зыхуэбгъэкъабзэр?
Америкэм и Штат Зэгуэтхэм я президенту щыта Линкольн Авраам деж хамэ къэрал къикIа зы дипломат къыщIыхьащ. Абы ирихьэлIэу Линкольн и вакъэр илъэщIырти, дипломатыр щIоупщIэ:
— Дауэ, уэ, США-м и президентым, уи вакъэр езым бгъэкъабзэуи? — егъэщIагъуэ щIалэм.
— Согъэкъабзэ, — итащ жэуап Линкольн. — Уэ хэт зыхуэбгъэкъабзэр?
Драматургым и жэуап
Пасэрей алыдж драматург Софокл и ныбжьэгъухэм яжриIэрт и зы трагедием хэт сатырищ итхын щхьэкIэ махуищкIэ егугъун хуей зэрыхъуар.
— МахуищкIэ сатырищ птхауи? — егъэщIагъуэ зым. — МахуищкIэ сатырищэ зыбжанэ стхыфынущ сэ!
— Птхыфынущ, ауэ махуищ къудейщ ахэр зэрыпсэунур! — ет жэуап Софокл.
ЩIыуэпсыр захуэщ
Франджы философ Монтень зэгуэрым гу лъитащ:
— СызэреплъымкIэ, мы дуней псом пэжу гуэша щыхъуар акъылырщ.
— Ар сытым къыхэпха? — жаIэу щыщIэупщIэм.
— Акъыл къызэремэщIэкIым щхьэкIэ зыгуэр тхьэусыхэу зэхэфха? — итащ жэуап Монтень.
Адыгэ фащэр пащтыхьми (Романов Николай II) франджы тхакIуэми (Дюма Александр) йокIу.
Гупсысэр – псалъэкIэ
Апхуэдэу къыщыщIэкIым…
ШхапIэм щIэт стIолхэм ущыбгъэдэтIысхьэкIэ, плъагъун хуэдэу IуплъапIэм деж «Фадэ щрагъафэркъым» жиIэу тет щхьэкIэ, «СтIол лъабжьэм ущефэ хъунукъым», — жиIэу зыщIыпIэ дежи зэрытемытхар къигъэсэбэпырт абы.
* * *
А щIалэм IитIкIэ сэлам къыщызихым, «сыкъулыкъущIэ гуэр игугъауэ пIэрэ мыбы?» — жысIэрт сигукIэ, ауэ сызэрымыкъулыкъущIэр ищIэу къыщыщIэкIым зэзгъэцIыхуащ.
* * *
Ар санаторэм къыщыщIэкIыжым зы цIыху къэнатэкъым гуфIэу къезымыгъэжьэж, къызэрыщIэкIыжыр апхуэдизу гуапащэ ящыхъуати.
* * *
И къулыкъур IэщIэкIынкIэ щышынэм и дежщ абы ныбжьэгъу зэриIэр игу къыщыкIыжыр.
Жылау Нурбий.
Шхыныгъуэхэр
ШатэкIэ гъэбэкхъа кIэртIофыщIэ
КIэртIоф укъэбзар хъурей пIащIэ цIыкIуурэ яупщIатэ, шыгъу тракIутэ, фIыуэ зэIащIэри сантиметри 5-6 и Iувагъыу тебэм иралъхьэ. Абы цIыкIу-цIыкIуу упщIэта бжьын цIынэ, шыбжий плъыжь хьэжа тракIутэ, псы щIыIэ тIэкIу тракIэжри, и щхьэр тепIауэ дакъикъи 10 — 12-кIэ ягъавэ псыр щIэвэщIэху. ИтIанэ шатэ щIакIэри, мафIэ цIыкIу дыдэм тету дакъикъи 8 — 10-кIэ и щхьэр тепIауэ ягъэбэкхъ. Хьэзыр мэхъу щыжаIэм, шыбжий сыр хьэжа трагъэщащэ, джэдгын цIынэ къудамэ зыщыплI тралъхьэжри тебащхьэр тепIауэ дакъикъи 3 — 4-кIэ щагъэтщ, мэ дахэ къыхихын щхьэкIэ. КIэртIофыр зэхэпIытIауэ щытын хуейкъым. Iэнэм щытрагъэувэкIэ, джэдгын къудамэхэр къытрахыж. Ар пщтыру яшх, пIастэ, чыржын, мэжаджэ е щIакхъуэ и гъусэу.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
кIэртIофыщIэ укъэбзауэ — грамм 275-рэ, псы щIыIэу — грамм 50, шатэу — грамми 100, бжьын цIынэу — грамм 20, джэдгын къудамэу — 3-4, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Нащэ зэхэупщIэта
Нащэ нэхъ щхъуантIэхэр къыхахри псы щIыIэкIэ ятхьэщI, я фэхэр Iувмэ — яукъэбз. Бзыгъэ кIыхьу е хъурейуэ, пIащIэу яупщIатэ, тепщэчым иралъхьэ, шыгъу траудэ, цIыкIу дыдэу упщIэта бжьыныху тракIутэ, шыбжий сыр трагъэщащэ, шатэ тракIэри, нащэ упщIэта аргуэру тралъхьэ. Апхуэдэурэ сатырищ-плIы зэтралъхьэри шатэ тракIэж, къуэнтхъурей, бжьын цIынэ упщIэта тракIутэжри, Iэнэм трагъэувэ. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуиплI Iыхьэ):
нащэу — грамм 500, бжьыныху укъэбзауэ — грамм 30, шатэу — грамм 250-рэ, бжьын цIынэу — грамм 30, къуэну — грамм 15, шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
Усэхэр
Насып
И нэ цIыкIухэр фIамыщI кIанэу
КъицIыщхъукIыу погуфIыкI.
Къэушащи, жейбащхъуэнэу,
И гъуэлъыпIэм къоувыкI.
КъызешэкIыр IэплIэ хуабэу,
Щабэ цIыкIуу ба къысхуещI.
— Мамэ, — жеIэ, сигъэгуфIэу,-
ТхьэIухудым уралейщ.
АпщIондэхукIэ си гур хохъуэ —
Сылъэтэнт, сиIамэ дамэ.
Езы цIыкIум зыкъысщехъуэ:
— Узолъагъур фIыуэ, мамэ!
Пэжкъым ар!
ГъэщIэгъуэнкъэ мы ди нанэ!
ЖеIэ сэ сыфоуэ,
СыIэфIыбзэу, сыфоупсу,
Фошыгъупс сщыхуауэ.
Ауэ хъуркъым ар си фIэщ,
МэгушыIэ нанэ.
Хьэдзыгъуанэм сашхыжам,
Сыт ищIэнт итIанэ?!
Лацэ
КIэпхъ кIэ бацэ,
КIэпхъ кIэ кIыхь.
КъокIуэ Лацэ,
КъыумыпкIыхь.
Дэ къэщыпи,
Уи гъуэм хьыж.
Армырамэ,
УхокIыж.
Дэ ди Лацэ
Дэ и фIэфIщ.
Мэ, кIэ бацэ,
Дэ ди куэдщ!
ТIэпI-тIэпI…
ТIэпI-тIэпI…
Къошхыр уэшх.
ТIэпI-тIэпI…
ДеуфэнщI.
ТIэпI-тIэпI…
Къошхри къошх
ТIэпI-тIэпI…
ЗимыгъэнщI.
ТIэпI-тIэпI…
Уэшхыр блокI.
ТIэпI-тIэпI…
Пшэхэр токI.
ТIэпI-тIэпI…
УэфI мэхъуж.
ТIэпI-тIэпI…
Догъущыж.
Хьэщыкъуей Олег.
ГушыIэхэр
ИужькIэ зэщIэгъанэ
Дзэм къулыкъу щызыщIэ щIалэм полковникыр бгъэдохьэ:
— НакIуэ, нэхъыщхьэм сриджащи, сыпшэн хуейщ.
— Ныбжьэгъу полковник, машинэр схузэщIэгъанэркъым.
— Къэгъанэ. ЯпэщIыкIэ сыши, итIанэ зэщIэбгъэнэнщ.
Доллар 300
Бзылъхугъэм и щхьэгъусэм зыхуегъазэ:
— Пщыхьэщхьэ си ныбжьэгъухэм я гъусэу рестораным сыкIуэн хуейщи, кофе къызэрысщэхун доллар 300 къызэт.
— Зы кофе крушкIэм доллар 300 и уасэуи?
— Сыту угъэщIэгъуэн уэ, мы сщыгъ мыхьэнэншэмкIэ рестораным сызэрымыкIуэнур къыбгурыIуэркъэ?!
Чэнджэщхэр
ЛъэпкъыфI и бын зеиншэ хъуркъым
Лъэпкъыр зэрыIыгъым, и мурадыр къохъулIэр.
Анэр зыгъэгуфIэм гуфIэ лей хуэфащэщ.
Напэрэ узыншагъэрэ зэрахъумэр зэпыу имыIэущ.
Бын зэрыIыгъыр ищIыкIыгъуейщ.
Уи къуэш лъэпэрапэм, и фэбжь уэри къыплъэIэсынщ.
ЛъэпкъыфI и бын зеиншэ хъуркъым.
Адэ хуэмыщIам деж бын пэтрэ кIуэрейкъым.
Мылъкум и пщIэр и зехьэкIэм елъытащ.
ГубэщIыкI Владимир.
Сабий джэгукIэхэр
Хашэ
Пшапэр зэхэуауэ щIалэ цIыкIухэр джэгуу щытащ. Бгъу-пщIы нэхърэ нэхъ мащIэмэ, гъэщIэгъуэн хъуркъым. Джэгухэм зы шыдыгъу, зы шуупэ шу, шуукIэ шу, зы хашэ хах. Мыдрейхэр псори пхъэрщ. Ахэр гъуэм деж къыщызэхонэри, модрейхэр IуокI, къуэгъэнапIэ зэрыхъуу шуупэ шуми, шуукIэ шуми, шыдыгъуми загъэпщкIу, хуейхэмэ, зэгъусэу, хуэмейхэмэ, зырызу. Ахэр здэкIуари зыщагъэпщкIуари хашэм ещIэ.
Абы пхъэрхэм я деж къегъэзэжри яжреIэ зызыгъэпщкIуахэр дауэ къагъуэтынуми. Иныкъуэм деж пцIы яхуиупсу, иныкъуэм деж, хуейуэ щытмэ, пэж яжриIэу. Ауэ пхъэрхэр нэхъыбэрэ игъэлъыхъуэн щхьэкIэ, япэщIыкIэ зызыгъэпщкIуахэр здэщыIэр жиIэркъым. Ар зыщIэ пхъэрхэр гъуэм теплъэкъукIыркъым. Гъуэр зыми имыхъумэ щхьэкIэ, пхъэрыр IукIа-уэ зызыгъэпщкIуахэр япэ къежэлIэжмэ, псори зэрыщытам ещхьу аргуэру къыщIадзэжынущ. Ар пхъэрхэм я дежкIэ зэ хэнэгъуэу ялъытэ.
Сытми зэрылъыхъуар ирикъуну илъытэмэ, хашэм пхъэрым ящыщ зыгуэрхэм яжреIэ шыдыгъур дэнэ щыIэми, мыдрейхэм дэнэ зыщагъэпщкIуами.
Ар зэриIуэтамкIэ хашэм хъыбар ярегъащIэ зызыгъэпщкIуахэми: е хьэм хуэдэу мэкъугъ, е мэфий, е кIуркIунаум ещхьу маджэ — зэрызэгурыIуэщ. Абы щыгъуэми шыдыгъури мыдрейхэри здэщысым деж, пхъэрым щрамыхужьамэ, IукIыну хуиткъым, хэт-къым. Ар и пIэм щамыгъуэтамэ, хашэр йогуо: уздэщысын хуеям ущагъуэтакъым, къыкъуэкIыж. Ещхьыркъабзэщ мыдрейхэри.
Ауэ шыдыгъур и пIэм ирахуа иужькIэ зафIигъэпщкIужрэ ямыгъуэтыжмэ, етIуанэ джэгугъуэм деж ар шыдыгъуу къытонэж. Абы зыщигъэпщкIур «мес шыдыгъур», жаIэу къалъэгъуауэ, арщхьэкIэ езыр пхъэрым япэ гъуэм нэмысыжыну есэп щищIым дежщ. Шуупэ шуми, шуукIэ шуми апхуэдэу загъэпщкIуж хъунукъым. Ахэр гъуэм къызэрысыжынум и ужь иту аращ. Пхъэрым япэ къищу къэсыжар зэрыщытауэ къонэж, арыншамэ, нэгъуэщI абы я пIэкIэ хахри, ахэр пхъэру къонэ.
Шыдыгъу зызыгъэпщкIужар къыщалъыхъуэкIэ, пхъэрым хашэри хохьэ, ауэ абы иджы ищIэркъым шыдыгъур здэщыIэр. Апхуэдэу ямыгъуэту еджэрэ къашэжмэ, ар шыдыгъуу къонэж.
МафIэдз Сэрэбий.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыуи къехыуи зэхуэдэщ:
1. Кавказ щIыбым щыIэ къалащхьэ. 2. КъуэкIыпIэ жыжьэм щежэх псышхуэ. 3. Каспий тенджызым хэхуэ псыежэх. 4. Урысей Федерацэр IыхьитIу зыгуэш къурш.
Зэхэзылъхьар Гумэ БетIалщ.
Псыгуэнсу къуажэ
Бадзэуэгъуэм и 8-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:7. Техьэгъуэ. 8. Ашэмэз. 10. Мет. 13. Хабзэ. 14. Ирауд. 15. Джэлэфей.16. Гурыгъу. 18. Къанж. 21. Уанэ. 23. Щхьэпэ. 24. Бжьын. 26. Блыщхьэ. 27. Цыджанэ. 30. Сытхъу. 32. ЩIэблэ. 34. Хьэрэ. 35. Хуарэ. 36. Куэсэ. 37. Мухьэдин. 39. Бзыгъэ. 40. Апажэ. 41. Уэд. 43. ХупцIынэ. 45. Аргъынэ.
Къехыу:1. Яе. 2. Шэрэдж. 3. Хьэм. 4. Къат. 5. КIэфий. 6. Уэ. 9. Яхэгуауэ. 11. Ерэхъурэ. 12. Адэжынэ. 17. Гъуджэ. 18. Къэб. 19. ПщыхьэщIэ. 20. Хьэрычэт. 22. Налкъут. 25. ЖьантIэ. 28. Псыхуабэ. 29.Iэгъэбэгу. 31. Хъушэ. 33. БажэкIэ. 34. Хьэку. 37.МэзылI. 38. Набгъэ. 41. Уэс. 42. Дау. 44. Пэ. 46. Нэ.
