
Фадэ лIэужьыгъуэкIэ тхыдэр зыджхэр
«Мануфактурэ дыщэм» «Крепость Русский форпост» коньякыр ихъуэжащ». Апхуэдэу щэхуакIуэхэр егъэгуфIэ зи гугъу тщIы фадэм теухуауэ 2012 гъэм шыщхьэуIум и 31-м къыдэкIа рекламэм.
«Урыс плъырыпIэм и быдапIэ» коньякыщIэм и абджым тегъэуа сурэтхэмкIэ Кавказ зауэм и тхыдэр къэфщIэфынущ», — абджым итым къыдэкIуэу, щIэныгъэ гуэри фадафэм зэригъуэтынумкIэ егъэгугъэ тхыгъэр зэхэзылъхьам. АдэкIэ къыпещэ: «Крепость Русский форпост» коньякым и фIэщыгъэм щIэлъ хъыбарым и лъабжьэр XIX лIэщIыгъуэм хиубыдэ Кавказ тхыдэрщ. Абджым тегъэуащ абы нэхъ къыхэгъэщыпхъэу хэта урыс генерал цIэрыIуэ Ермолов Александр Петр и къуэм и сурэт». «ЛIыхъужьым» и цIэр (Алексей) зэращIэм хуэдэу къыщIэкIынщ фадэрыщIхэм тхыдэми зэрыхащIыкIыр. Ауэ ар зэран хуэхъуакъым фадэмрэ хэкумрэ зэхуэдэу фIыуэ зылъагъухэр къыдахьэхын папщIэ, Ермоловым и зы псэлъафэ дыщIагъужыным: «БыдапIэхэмрэ гъущI хъархэмрэ нэхърэ нэхъ лъэщу си цIэм бийр игъащтэкIэрэ, ди гъунапкъэхэр хъума хъуну сыхуейщ».
Зы абджым Ермоловыр урыс-къэжэр зауэм щытекIуэу Ереван къызэриубыдам папщIэ егъэлъапIэ, адрейм — Кавказыр къызэрищтам щхьэкIэ. И сурэтым и къэухьым «Кавказ зауэм и лIыхъужь» жиIэу екIуэкIыу тегъэуащ. «Ермоловым Грознэмрэ Налшыкрэ — Урысейм и кавказ гъунапкъэхэм и плъырыпIэхэр — иухуауэ щытыгъащ»,- еух фадэрыщIым и тхыдэ дерсыр.
Зи гугъу тщIы фадэр Адыгэхэм я фэеплъ махуэм Налшык и тыкуэнхэм языхэзым щащэу КъБКъУ-м и профессор Шурдым Барэсбий ирихьэлIащ. КъытфIэмыIуэху къэхъукъащIэ куэдым хуэдэу, зи гугъу тщIы Iуэхугъуэми дыблэплъыкIыну къыщIэкIынт, ди сурэттех Мамий Русланрэ зи гугъу тщIы тхьэмадэ махуэмрэ нэмыщIамэ. Барэсбий и тхыгъэмрэ Руслан и сурэтхэмрэ фи пащхьэ ныдолъхьэ.
Чэрим Марианнэ.
Кавказ зауэм и «лIыхъужь» генерал Ермолов Алексей и цIэр къыдэзыхыжахэр
Генерал Ермолов Алексей Накъыгъэм и 21-м щегъэжьауэ и 30-м нэс адыгэхэр Урыс-Кавказ зауэм хэкIуэда я лъэпкъэгъухэм яхуощыгъуэ. А тхьэмахуэ зэхуакум Налшык къалэ ЩоджэнцIыкIум и цIэр зезыхьэ уэрамым тет 21-нэ унэм хэт «Алика и К» тыкуэным «Урысейм и гъунапкъэ быдэ» («Форпост России») зи цIэ фадэр щащащ, Ермолов А. П. генералым и сурэт тегъэуарэ «Кавказ зауэм и лIыхъужь» жиIэу щIэтхэжауэ. Лажьэ зимыIэу а зауэм хэкIуэда сабийхэри, бзылъхугъэхэри, лIыжьхэри, хэкум къыщхьэщыжу зи гъащIэр зыта лIыхъужьхэри къафIэмыIуэхуу, а Iуэхум тегушхуэфащ а тыкуэным и унафэщIхэр. Абы и лэжьакIуэхэм ящIапхъэт 1992 гъэм накъыгъэм и 21-м «Спартак» стадионым щызэхуэса цIыху минипщIым унафэ къащтауэ зэрыщытар Щыгъуэ махуэм фадэ ямыщэну. А махуэм зыми и пщIыхьэпIи къыхэхуэртэкъым адыгэхэм я Щыгъуэ махуэ дыдэм ирихьэлIэу республикэм и къалащхьэм Ермоловым и сурэтыр зытегъэуа коньяк лъапIэ щащэну.
Хэт хъуну а генералыр?
Хэт хъуну Ермолов Алексей Петр и къуэ генералыр? Дауэ хъуа ар Кавказым и тет, мин 50-м нэблагъэ кавказыдзэм и дзэзешэ, 1763 гъэм щегъэжьауэ пащтыхьыдзэм и генералхэу Глазенап, Булгаков, Модем, Якоби, Дельпоццэ сымэ я унафэм щIэта, «гъунапкъэ къэзакъхэр» зыфIаща къарухэм я унафэщI?
Ермолов А. П. 1777 гъэм къалъхуащ, беягъкIэ курыт уэркъ лъэпкъым къыхэкIащ. И адэм Орел къалэм и Iэшэлъашэм щиIащ лъапсэ мыин дыдэ, пщылI мэкъумэшыщIэу 150-рэ дэщIыгъуу. 1794 гъэм дзэм хохьэ. А гъэ дыдэм, Варшавэрэ Прагэрэ къыщащтэм, Суворов Александр гу къылъитэри, Костюшкэ Тадеуш иригъэкIуэкI щхьэхуитыныгъэ зауэм пэщIэт урысыдзэм хагъэхьащ. Георгий Аущым и цIэр зезыхьэ орденым и еплIанэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ. 1805 — 1807 гъэхэм Ермоловыр Наполеон пэщIэт дзэхэм хэтащ. 1808 гъэм генерал-майор цIэр къыфIащ. Киев къалэм пэгъунэгъуу щаIыгъ дзэхэм я унафэщIу къулыкъу ихьыху, а щIыпIэм щыщ, уэркъ унагъуэ къыхэкIа пщащэ егуэкIуат, арщхьэкIэ унагъуэ диухуэным Iуэхур хуэкIуакъым, и гъащIэ псор фызкъэмышэу ирихьэкIащ.
1812 гъэм Ермоловыр Наполеон пэщIэт, Барклай де Толли зи унафэщIу щыта Япэ къухьэпIэ дзэм и Iэтащхьэщ. ИужькIэ Кутузов М. И. и Дзэ зэгуэтым и штабым и унафэщI ящI. Урысейм франджыхэр ирахужыху, Наполеон драгъэкIуэкIа зауэ псоми ар хэтащ.
Пащтыхьым и лIыкIуэ
1816 гъэм Александр Езанэ пащтыхьым Ермоловыр Кавказым лIыкIуэу къегъакIуэ. Пащтыхьым къилъытагъэнщ зауэзэрылI куэд зыгъэунэхуа, дзэ къулыкъум хуэIэзэ генералым нэхърэ нэхъыфI имыгъуэтыфыну.
Кавказыр гъэIэсэн Iуэхур генералым Дагъыстэнымрэ Шэшэнымрэ зыIэщIилъхьэнымкIэ иригъэжьащ, япэу зыхуекIуари зэрыпхъуакIуэ Iэмал пхъашэхэрщ. Къуажэ къыпэщIэувэхэр игъэсырт. Хадэхэр иригъэупщIыкIырт, Iэщыр урысыдзэм гъуэмылэ хуэхъурт, къазэуа лъэпкъхэм тезыр ятрилъхьэрти, мылъкукIэ игъэпшынэрт.
1822 гъэм ар Къэбэрдейм ебгъэрыкIуэн щIидзащ, кIуэ пэтми гъунапкъэр Къэбэрдейм икукIэ игъэкIуатэу. Дэфтэрхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, Ермоловыр Iэщэ зыIыгъыу къыпэщIэтхэм ятекIуэкIэ арэзы хъуртэкъым, зэрыадыгэ лъэпкъыу ирилъэсыкIынут армыхъумэ. И мурадым лъэIэсын папщIэ, къыщIигъэзэн щхьэусыгъуэ щыIэтэкъым, цIыхугъэкIэ зэджэ гъунапкъэм ебэкъуэну хуит зищIыжат. 1821 — 1822 гъэхэм я щIымахуэр ткIий дыдэт. Мазищым и кIуэцIкIэ Ермоловым и «къэзакъ хахуэхэм» къэбэрдей къуажэ тIощIырыпщIхэр зэтракъутащ, абы дэлъа мылъкур зэрапхъуащ е ягъэсащ. Iэщ хъушэхэр, шы, мэл гуартэхэр, цIыхухэм я гъавэ гъэтIылъыгъэхэр дзэм и ерыскъыпхъэу зралъэфэлIащ.
Лъэпкъ зыгъэкIуэдыр лIыхъужь?
Нобэ Ермоловым «Кавказ зауэм и лIыхъужь» фIащыжауэ зызыгъэлIыхъухэм ящIэркъым е ямыщIафэ зытрагъауэ 1948 гъэм дыгъэгъазэм и 9-м ООН-м и Зэхуэс Нэхъыщхьэм къищтауэ щыта унафэр, «ЛъэпкъгъэкIуэд щIэпхъаджагъэ къэмыгъэхъуным хуэсакъынымрэ ар зыщIам ихьыпхъэ тезырымрэ» и фIэщыгъэу. А дэфтэрым ипкъ иткIэ, «лъэпкъгъэкIуэд» жыпхъэм йоувэ лъэпкъ щхьэхуэр е абы и Iыхьэр фэкIэ е динкIэ зэхэгъэж пщIыныр, укIыныр, я IэпкълъэпкъкIэ сэкъат етыныр, я акъылыр зэгъэкIуэкIыныр е нэгъуэщI зэраныгъэ ещIылIэныр. Ермоловымрэ абы и пыхъуэпышэхэмрэ 1763 — 1864 гъэхэм адыгэ лъэпкъым къращIар а къедбжэкIахэм хуэдэ за-щIэщ.
Генералым и тхыгъэхэм ухэджыхьмэ, а сатырхэм къащхьэщих цIыхугъэншагъэмрэ гущIыIагъымрэ укъагъэуIэбжь: «Къэбэрдейхэм дапэщIэтыху, емынэ узыр ди телъхьэу къыщIэкIри, Джылахъстэнейр зэрыщыту ирихащ, Къэбэрдеишхуэри иригъэкъэбзыкIри, зэуIуу къаруушхуэ къызэрагъэпэщыжыфын хуэдэу гукъыдэж къахуигъэнакъым…». А емынэ узыр Ермоловым и пэ ита генерал Булгаковым Астрэхъэн кърихри, 1811 гъэм къихьыгъат Къэбэрдейм. Ермоловым и нэIэ тету Булгаковым ищIа а Iуэху икIэр нобэрей псэлъэкIэкIэ «бактерие зыхэлъ Iэщэ къэгъэсэбэпын» жыхуаIэм хуэдэт, къэбэрдей лъэпкъым ещIылIауэ. АдэкIэ генералым щетх и гукъэкIыжхэм: «Сыт и лъэныкъуэкIи мы бзаджэнаджэхэр гугъу езыгъэхь Iэмалхэр къэзгъэсэбэпынущ. Абыхэм я нэхъ лъэщыр — гъаблэрщ, аращи, гъавэ щIапIэри хъупIэри зыIэрызгъэхьэну сыхэтщ. Псори шхын щхьэкIэ зэтолIэ, абы игъэIэсэнущ ахэр».
Дигу къэдвгъэгъэкIыж: сыт хуэдэ щIэпхъаджагъэт 1946 гъэм Нюрнберг къалэм ещанэ рейхым и Iэтащхьэхэм укIкIэ тезыр щIытралъхьар? Иджы Кавказым дыкъэIэбэжынщи, сыт хуэдэ лIыгъэ Ермоловым Кавказ зауэм щызэрихьар, ар лIыхъужьу убжын папщIэ? Хэт а цIэ лъапIэр абы фIэзыщар? ЛIыхъужь хъужыр хэт?! КъакIуэу уи уни уи лъапси зэтезыкъутэ зэрыпхъуакIуэра, хьэмэ ахэр къегъэлынымкIэ къыбдэIэпыкъура? Дауэ пIэрэт къазэрыщыхъунур Ермоловыр лIыхъужьу зыбжхэм абы и фэеплъ мывэм и пIэкIэ Псыхуабэ Клейст фон Эвальд и фэеплъыр дэтыгъамэ?
Уи щхьэфэцым зрегъэIэт апхуэдэ «щIыхьым»
Девгъэплъыт «лIыхъужьым» и шыфэлIыфэм, дзэм къыдыхэтахэм я гукъэкIыжхэмкIэ. Ермоловым и шу гъусэу щыта Муравьев-Карский Н. Н. етхыж:
«Iэтащхьэр апхуэдизкIэ щIихьэрти, езым и IэкIэ цIыху тхьэмыщкIэхэм лей щарих къэхъурт. Илъэс кIуам и кIыхьагъкIэ абы дэтлъэгъуа гущIэгъуншагъэр къигъэлъагъуэу дызэса щэныфIагъым пхуегъэзэгъыр-къым».
Ермоловым и ныбжьэгъуу зэрыщытам емылъытауэ, Грибоедов Александр етхыж: «Псэлъэн хъуамэ, цIыху жыIэзыфIэщхэр баштекъузэрэ мафIэсрэ, щхьэпылъэрэ лъыгъажэрэ я нэгу къыщIигъэхьэурэ егъэгужьей; Iуэхум щынэскIи ардыдэращ: IэщэкIэ егъэIэсэ, щхьэпылъэ ещI, я къуажэхэр зэтрегъасхьэ».
Вяземский Пётр усакIуэм Ермоловыр усэкIэ зыгъэлъэпIа Пушкин А. С. хуэшхыдэу Тургенев А. И. 1822 гъэм фокIадэм и 27-м хуетх: «Си жагъуэ хъуащ Пушкиным и сатырхэр лъыкIэ зэрызэхицIэлар. Котляревский, Ермолов хуэдэхэра лIыхъужькIэ узэджэнур? Сыт хуэдэ лIыгъэ абы зэрихьар, емынэ фIыцIэм хуэдэу лъэпкъхэр зэтригъэкIуэдэжамэ? Апхуэдэ щIыхьым уи лъыр егъэдий, уи щхьэфэцым зрегъэIэт. А лъэпкъхэм щIэныгъэ къахуэтхьыгъатэмэ, хъунт абы пшыналъэ къыхэпщIыкIыж. Усэр щхьэпылъакIуэхэм я телъхьэкъым. УсакIуэ уэрэдми лей зэрахьэу ягъэжа лъыр щIитхьэщIыжын щыIэкъым».
Кавказыр къиубыдын мурадкIэ, Мэздэгу быдапIэр иухуэу Урысейм иубла зауэр илъэсищэм щIигъукIэ екIуэкIащ. Япэу зэрыпхъуакIуэр зэбгъэрыкIуа Къэбэрдейр бийм пэщIэтащ, лъэпкъым и IыхьипщIым щыщу бгъур игъэтIылъыху. Урысейр абрагъуэт икIи къарууфIэт, имыкIуэтыпIэ диIэтэкъым. Тхыдэр ди телъхьэу къызэрыщIэмыкIамкIи нобэ къуаншэ къэтлъыхъуэжу аракъым, ауэ пэжри пэжщи, жытIэну ди къалэнщ.
Шурдым Барэсбий,
химие щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор.
