Си еджапIэ — си къежьапIэ
Хъыбар гуапэ
ЩIэныгъэщIэхэм я къигъэхъуапIэ
Ди республикэм мы зэманым шэщIауэ щолажьэ УФ-м и Президентым илъэс зыбжанэ ипэкIэ къыхилъхьауэ щыта лъэпкъ проект зэмылIэужьыгъуэхэм ящыщу 40-м щIигъу. ЩIыналъэм и унафэщIхэм гулъытэ хэха зыхуащIхэм ящыщщ «Егъэджэныгъэ» къэралпсо проектым къыщыгъэлъэгъуахэм ящыщщ «Иджырей школыр» Iуэхугъуэр. Абы и унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм хохьэ «Зыужьыныгъэм и къежьапIэ» («Точка роста») центрхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщызэIухыныр. ФокIадэ мазэм къриубыдэу апхуэдэ IэнатIэхэр къыщызэIуахащ ди щIыпIэм щылажьэ курыт школ куэдым.
«Зыужьыныгъэм и къежьапIэ» центр иужьрейуэ къыщызэIуахэм ящыщщ Шэрэдж районым хыхьэ Бабугент жы- лэм дэт школ-интернатыр. Кадет еджапIэм щеджэхэр, абы и IэщIагъэлIхэр, адэ-анэхэр хуабжьу зыщыгуфIыкIа а IэнатIэм ныбжьыщIэхэм IэмалыщIэхэр къахузэIуех я щIэныгъэм хагъэхъуэным-кIэ, я къэухьым, гупсысэм и гъунапкъэхэм адэкIи зрагъэужьынымкIэ. «Технологие», «Информатикэ», «ОБЖ» предметхэр школакIуэхэм щрагъэджкIэ дэIэпыкъуэгъушхуэ хъунущ а центрыр. Апхуэдэу сабийхэр школ нэужьым екIуалIэ хъунущ IT-технологиемкIэ, медиатворчествэмкIэ, шахматхэмкIэ, проект лэжьыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ центрым епхауэ лэжьэну гупжьейхэм.
ГуфIэгъуэшхуэ иращIэкIат а Iуэхугъуэм. Кадет ныбжьыщIэхэр хьэщIэ лъапIэхэм къапежьащ бгырыс хабзэм тету: шыгъупIастэкIэ, джэгурэ IэгуауэкIэ. Апхуэдэу Iэтауэ школым ирагъэблэгъахэм яхэтащ КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министрым и къалэнхэр зыгъэзащIэ Езауэ Анзор, абы и къуэдзэ Мысост Екатеринэ, министерствэм школ кIуэгъуэ ныбжьым нэмыса- хэм ядэлэжьэнымрэ курыт щIэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщI Мыз Маринэ, Шэрэдж районым и Iэтащхьэм и япэ къуэдзэ Глашев Артур, а щIыналъэм егъэджэныгъэмрэ щIалэгъуалэ политикэмкIэ и IэнатIэм и пашэ Эфендиевэ Терезэ сымэ, къуажэм и нэхъыжьыфIхэр, адэ-анэхэр.
ЗэIущIэр къызэIуихащ икIи абы и хьэщIэ лъапIэхэр къызэхуэсахэм яригъэцIыхуащ школ-интернатым и унафэщI Эристаев Абдурэхьмэн. ИужькIэ абы псалъэ иритащ Езауэ Анзор.
— «Иджырей школ» проектым къыщыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэр гъащIэм хэпщэнымкIэ сэбэпышхуэ мэхъу федеральнэ, щIыналъэ, щIыпIэ унафэщIхэр зэдэууэ абы-хэм зэрелэжьыр, — жиIащ Езауэм. — «Зыужьыныгъэм и къежьапIэ» центрхэр школакIуэхэм ябгъэдэлъ зэфIэкIхэм ипэжыпIэкIэ зезыгъэузэщI Iэмал гъуэзэджэщ. Абыхэм я фIыгъэкIэ ныбжьыщIэхэм зрагъэгъуэтыфыну щIэныгъэр ХХI лIэщIыгъуэм щыпсэу цIыхур Iэмалыншэу зыхуейхэм ящыщщ. Махуэ къэс зызыхъуэж дунейм, щIэ куэд къызыхыхьэ ди гъащIэм ахэр щIэгъэкъуэнышхуэ къащыхуэхъунущ сабийхэм. Псори дызыщыгуфIыкI Iуэхугъуэр къызыхуэтыншэу лэжьэн папщIэ, куэд елъытащ ар зыгъэкIуэтэну егъэджакIуэхэм яхэлъ гудзакъэм. Жэуаплыныгъэ зыхэзыщIэ, творческэ Iуэху зехьэкIэ зыхэлъу ахэр зэрыщытынум шэч къытесхьэркъым. IэнатIэщIэхэр угъурлы тхуэхъуну псоми сынывохъуэхъу. Зыужьыныгъэм и центрхэр щIэныгъэщIэхэм я къигъэхъуапIэ ирехъу.
ШколакIуэхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ, апхуэдэуи Iуэхум щыгуфIыкIыу зэхуэсым кърихьэлIа псоми гуапэу ехъуэхъуащ Глашев Артури.
— КуэдкIэ зыщыгугъ IэнатIэщ нобэ гъуэгу зыгъуэтар, — къыхигъэщащ абы. — ФIагъ лъагэ зиIэ щIэныгъэ къытщIэхъуэ щIэблэм ябгъэдэлъхьа хъунымкIэ ари зы шэсыпIэщ. Иджырей технологие Iэмалхэм ешэлIа хъунущ ныбжьыщIэхэр. Угъурлы тхуэхъуну си гуапэщ.
Зэхуэсым кърихьэлIахэм зыщрагъэплъыхьащ «Зыужьыныгъэм и къежьапIэ» центрым. Зыхуей-зыхуэфI псомкIи къызыхуэтыншэу къызэгъэпэща IэнатIэм хэт шахмэт джэгупIэри, медиа утыкури, зэпсэлъапIэ-зэIущIапIэри (коворкинг) ягу ирихьащ хьэщIэхэми хэгъэрейхэми.
ГуфIэгъуэм къыхузэрагъэпэща концерт цIыкIуми гукъыдэж яIэу еплъащ псори.
КЪАРДЭН Маритэ.
Дэ къытхуатх
Анэ пэлъытэу къытхэт ди унэтIакIуэ
Махуэ къэс дызэкIуалIэ еджапIэр школакIуэхэм я нэхъыбапIэм унэ етIуанэу къыдолъытэ: аращ махуэм и Iыхьэшхуэ щыдгъакIуэр, фIыуэ тлъагъу ди ныб- жьэгъухэм дащыхуэзэр, нэхъыщхьэращи, балигъ гъащIэм дызэрыхэувэн щIэныгъэмрэ дуней еплъыкIэмрэ я лъабжьэхэр щыдгъэтIылъыр. КъинэмыщIауэ, школыр унэ етIуанэу къыдэзыгъэлъытэр абы дыщезыгъаджэ, ябгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ къыддэгуашэ, зи гъэсэныгъэ дахэр щапхъэ тхуэхъу ди егъэджакIуэхэращ. Ди клас-сым щIэсхэм анэ пэлъытэу къытхэтщ адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэ Къэзанш (Тыгъуэн) Нинэ СулътIан и пхъур. Зыпэрыт IэнатIэм хуэфащэ дыдэщ а цIыху псэ къабзэр.
Дызэрыт гъэ еджэгъуэм и кIэм курыт школыр къэзыухынухэм сащыщщ сэ. ЕджапIэм сызэрыщIэс илъэс 11-м къриубыдэу зыхэсщIэну сыхунэсащ са-бийм и гъащIэм егъэджакIуэм щиIэ мыхьэнэр зыхуэдэр. Ар къыпхуэмылъытэным хуэдизу инщ. ЕгъэджакIуэм сабийхэм ди пащхьэм щызэфIигъэкI лэжьыгъэр куэд мэхъу: щIэныгъэ къыдбгъэдилъхьэ-ным зэрелIалIэм къыдэкIуэу, ар хущIокъу хьэл-щэн дахэ тхэлъу дыкъызэрыхъуным, ди гупсысэкIэм, дуней еплъыкIэм зэрызригъэужьыным, къытпэщылъ балигъ гъащIэм екIуу дызэрыхэувэфынми дыхуегъэхьэзыр. Зи гугъу сщIа псори лэжьыгъэшхуэщ, ахэр къызыхуэтыншэу зэфIэзыхыфынури Къэзанш Нинэ хуэдэ егъэджакIуэ нэсхэрщ. Ар школакIуэхэм къытхэтщ, и къару, зэман емыблэжу, и лэжьыгъэр и щхьэ Iуэхум япэ иригъэщу.
Нинэ хэлъ хьэлыфIхэм ящыщщ абы и еджакIуэ псори зэхуэдэу фIыуэ илъагъуу, ябгъэдэлъ зэфIэкIым емылъытауэ, зэхуэдэу къызэрытхущытыр. Сабийр зэпIэзэрыту къэхъунымкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ и егъэджакIуэр къызэрежьэр ищIэу, абы фIыуэ къызэрилъагъур псэкIэ зыхищIэу ар школым екIуэлIэным. Дэ зыхыдощIэ ар илъэс бжыгъэ хъуауэ: ди унэтIакIуэм лъагъуныгъэу къытхуиIэм малъхъэдисым хуэдэу дызэщIешхэ гупыр, ди зэхуаку пщIэрэ нэмысрэ дэлъу.
Иригъэдж предметхэмкIэ щIэныгъэ куу бгъэдэлъщ Нинэ. Ар нэрылъагъущ абы ди пащхьэ щит дерсхэр купщIафIэу, зыр адрейм емыщхьу зэрыщытымкIэ. Дызэшу, тщIэн щыдмыгъуэту е «зэ иухащэрэт» жытIэу а дерсхэм зэи къыщытхуихуэркъым. Уеблэмэ щыдгъэщIагъуэр нэхъыбэщ ди егъэджакIуэм къызыкъуих щIэныгъэ хьэлэмэтыщэхэм я куэдагъыр. Адыгэбзэмрэ литературэмкIэ ЕГЭ-хэр дымытынуми, ди егъэджа-кIуэм и фIыщIэщ дэ а предметхэм гулъытэшхуэ зэрахуэтщIыр. Къапщтэмэ, сэри къыздеджэхэм ящыщ куэди щIэх-щIэхыурэ дыхэтщ ди анэдэлъхубзэмкIэ къалэм, республикэм къыщызэрагъэпэщ зэпеуэ зэмылIэужьыгъуэхэм. Ди егъэджакIуэр дымыгъэукIытэу утыку дыкъызэрикIыжынми дыхущIокъу. Къэзаншыр езы-ри сыт щыгъуи жыджэру хэтщ апхуэдэ зэхьэзэхуэхэм: «Си бзэ — си псэ, си дуней», «Джэгурэш», «БэрэIущ», нэгъуэщIхэми. Хэтым и мызакъуэу, увыпIэфIхэр къыщехь, езыри дэри щIыхь, фIыщIэ тхылъхэмкIэ дагъэлъапIэу. Нинэ къыхуагъэфэща апхуэдэ тхылъхэм яхэлъщ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я Iуэхухэм- кIэ и министерствэм, Налшык къалэм егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм, ДАХ-м, КъАХ-м, ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ хасэм, нэгъуэщIхэми къабгъэдэкIахэр. Илъэс зыбжанэ лъандэрэ Нинэ хэтщ ди республикэм анэдэлъхубзэр щезыгъэджхэм я методикэ сове- тым.
Ди лъэпкъ дахэм и къэкIуэнум хьэлэлу илъэс 20-м щIигъуауэ хуэлажьэ ди Нинэ, гудзакъэ зиIэ цIыху щыпкъэм, иригъаджэхэм анэ етIуанэ тхуэхъуам, и гъэсэн псори дохъуэхъу ЕгъэджакIуэм и махуэмкIэ. Узыншэу, и мурадхэр къехъулIэу, зэлIалIэ и еджакIуэхэм гушхуэныгъэ къыхалъхьэу куэдрэ Тхьэм игъэпсэу, игъэлажьэ.
ЕРДЖЫНОКЪУЭ Анжеликэ,
11-нэ «А» классым щеджэ. Кэнжэ къуажэ
Iуэху еплъыкIэ
Ди бзэ – ди гупсысэхэм я гъуджэ
Щалъхуа Хэкумрэ къыдалъхуа бзэмрэ зыгъэнэхъапэу, абыхэм пщIэ яхуищIрэ ирипагэу псэу цIыхум зэхэщIыкI и лъэныкъуэкIэ фIыгъуэшхуэ бгъэдэлъу жыпIэ хъунущ. ЦIыхур цIыху зэрыхъур, зыгъэлъагэр икIи зэрыпагэр ахэращ: Хэкумрэ анэдэлъхубзэмрэ. Ди тхыдэм и хъумапIэ, гупсысэхэм я гъуджэ а лъапIэныгъэр мыгъэкIуэдыжыным, егъэфIэкIуэным хуэгъэпса хъуэпсапIэхэр адыгэ лъэпкъым тщыщу зыкъэзылъытэж дэтхэнэми игу илъын хуейщ. Псом хуэдэжкъым абыкIэ егъэджакIуэхэм я пщэ къыдэхуэ къалэнхэр.
Мы гъэм илъэс 20 мэхъури, сэ адыгэбзэмрэ литературэмрэ щызогъэдж Бахъсэн дэт курыт школ №4-м. А зэманым къриубыдэу зэи къэхъуакъым си лэжьыгъэм сыщытезэша, къыхэсха IэщIагъэм сыщыхущIегъуэжа. Иджыри сыныбжьыщIэу IэнатIэм сыщыпэрыувагъащIэми ноби зэхуэдэу си щIэщыгъуэщ лъэпкъыбзэр, литературэр щIэблэм егъэджыныр. Ди адыгэбзэм хуэдэу дахэ, шэрыуэ, уи гупсысэхэр щэщIауэ, нэсу къызэрыпIуэтэф яхэмытми ярейщ ду-нейм щызекIуэ бзэхэм. Урысыбзэри франджыбзэри зыщIэ сэ зэзгъэпщэну Iэмал сиIэщ а бзэхэм я къулеягъыр. Дауи, хэкупсэу сызэрыщытымрэ анэбзэм пэсщIын зэрыщымыIэмри хэлъщ Iуэхум, итIани, пэж дыдэу къызолъытэ урыс еджагъэшхуэ Трубецкой Николай ди бзэм хужиIа псалъэ хэIэтыкIахэр: «А бзэм (адыгэбзэм) и макъ зэхэлъыкIэр апхуэдизкIэ телъыджэщ, плъыфэбэщи, жьыбгъэ фийр, пщIащэ пылъэлъыжам и щхъыщхъыр, псы уэрым и макъыр, щIым и бэуэкIэр, псыхъуэм хэлъ мывэхэр зэрызэнтIэIур, гу къеуэкIэм и даущыр, къуалэбзум я уэрэдыр, нэгъуэщI куэди зэхыбох абы ущыщIэдэIукIэ. Апхуэдэ макъамэ зэщIэжьыуэр къызэрыбгурыIуэнур зыщ: адыгэхэм я бзэр нэщIысащ дунейм и къэхъугъэ псори кърипIуэтэну. Аращ ар къызэрымыкIуэу зыгъэдэхэжри». Ахэр ди гъэсэнхэм я пкъынэ-лъынэм зэрыхэтпщэным дыхущIокъу адыгэбзэр езыгъэджхэр.
Жэуаплыныгъэ зыпылъ а IэнатIэм гурэ псэкIэ дызэрыпэрытыным дыхущIокъу дэ икIи фIыуэ къыдгуроIуэ сабийр хэкупсэу, и анэдэлъхубзэм пщIэ хуищIу, ар Iурылъу къэгъэтэджыныр лъэпкъ гъэсэныгъэкIэ дызэджэ унэтIыныгъэм и къалэн нэхъыщхьэу зэрыщытыр. Абы епхауэ къетхьэжьэ дэтхэнэ ди жэрдэмри къыддаIыгъщ школым и унафэщIхэм, егъэджэныгъэмкIэ щIыналъэ IуэхущIапIэм и IэщIагъэлIхэм. Дэри ди гъэсэнхэри сыт щыгъуи жыджэру дыхэтщ еджапIэм, щIыналъэм, республикэм бзэмкIэ къыщызэрагъэпэщ зэпеуэхэм. Ди еджакIуэхэм щIэныгъэ куу, зэфIэкI ин зэрабгъэдэлъым и щыхьэтщ апхуэдэ зэхьэзэхуэхэм увыпIэфIхэр къызэрыщахьыр.
Иджырей мардэхэм тещIыхьауэ доухуэ ди дерсхэр. Дауи, мы зэманым тыншкъым анэдэлъхубзэр ебгъэджыну. Абы и щхьэусыгъуэр гурыIуэгъуэщ: адыгэбзэмкIэ, балъкъэрыбзэмкIэ ипэкIэ екIуэкIыу щыта къэрал къэпщытэныгъэхэр щыIэжкъым, ныбжьыщIэхэм я щхьэм нэхъыбэу илъыр ЕГЭ-хэр зэратыну къапэщылъ предметхэм зэрехъулIэнырщ. АтIэми сабийр къыпхудэхьэхынущ уэ ебгъэлъагъу щапхъэмкIэ, уэ ебгъэдж предметым хууиIэ щытыкIэращ сабийхэми абы хуащIыну гулъытэр — ар цIыкIуми инми зэлъытар егъэджакIуэращ. Апхуэдэу мыхьэнэшхуэ иIэщ сабийр зыщыщ унагъуэм илъ лъэпкъ хабзэмрэ нэмысымрэ. Зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж нэхъыжьыр къыщIэхъуэ щIэблэм хамэбзэкIэ епсэлъэнукъым, къыдалъхуа бзэр къигъанэу.
Ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, адэ-анэхэм къахокI «адыгэбзэм КъалэкIыхьым унимыхьэсыну» къэзылъытэхэр. Абыхэм я гупсысэкIэм тепщIыхьмэ, сабийри анэм имыгъасэми хъунущ — ирещIэ ар нэгъуэщI зыгуэрым. Бынымрэ анэмрэ нэрымылъагъу къуэпс куэдкIэ зэрызэпыщIам хуэдэ дыдэу, цIыхумрэ къыдалъхуа бзэмрэ зэгуэхыпIэ яIэкъым. КъалэкIыхьым адэкIэ щыIэ гъащIэм и гугъу пщIымэ, а адрыщIым нобэрей ди быну зэбгрыпхъар зэрыщызэрыIыгъыр а анэбзэращ, а лъэпкъ хабзэмрэ нэмысымрэщ. ЛIэщIыгъуэкIэрэ зэхуэхьэса, зэгъэпэща хъуа а фIыгъуэхэм ебакъуэ адэ-анэхэм я Iуэху еплъыкIэр зэи къызгурыIуэнукъым.
Ди жагъуэ хъу Iуэхугъуэхэм ящыщщ еджакIуэхэр тхылъ нэхъ мащIэу еджэ зэрыхъуар. Гугъущ ныбжьыщIэр а Iуэхум епшэлIэну. Художественнэ литературэ еджэ цIыхум игури и псэри нэхъ къулей мэхъу, и бзэр нэхъ шэрыуэщ, езыр нэхъ Iущщ, хьэл-щэныфIэщ. Литературэм щIэблэр нэхъ пэгъунэгъу хуэтщIын папщIэ, дэ идогъэкIуэкI адыгэ IуэрыIуатэм теухуа зэпеуэхэр, литературэ викторинэхэр, конференцхэр, макъамэрэ усэу зэхэт теплъэгъуэхэр. Абыхэм еджакIуэхэр жыджэру хэтщ, щхьэж зэрылъэкIкIэ и щIэныгъэр, зэфIэкIыр къигъэлъагъуэу.
ЛитературэмкIэ иджырей тхылъхэм ихуащ ди зэхэтыкIэм тегъэпсыхьа, ныбжьыщIэхэр гъащIэм хуэзыгъэхьэзыр, гупсысэ куукIэ гъэнщIа, гъэсэныгъэ мыхьэнэшхуэ зиIэ художественнэ тхыгъэ куэд. Ахэри сэбэпышхуэ мэхъу ныбжьыщIэхэм нэхъ иужьыIуэкIэ гъащIэм къащыхуэщхьэпэжын дерсхэр абыхэм къыхахынымкIэ.
КъытщIэхъуэ щIэблэр тэмэму гупсысэфу, иджырей гъащIэм хэзагъэу, лъэпкъ напэр яхъумэу, цIыхухэм екIуу яхэтыфу егъэсэнымкIэ анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ я зэфIэкIыр икъукIэ инщ. Адыгэ усакIуэшхуэ ЩоджэнцIыкIу Алий зэрыжиIауэ, «зи бзэрэ зи лъэпкърэ зымыдэж цIыху тхьэмыщкIэ дремыхъу. Апхуэдэ насыпыншэм адрей зи къэхъугъуэхэр дремыплъей!»
КХЪУЭIУФЭ Залинэ,
егъэджакIуэ.
Бахъсэн къалэ
Тхыгъэр зейм теухуауэ
КхъуэIуфэ Залинэ 2001 гъэ лъандэрэ анэдэлъхубзэмрэ лъэпкъ литературэмкIэ егъэджакIуэу мэлажьэ. И IэзагъымкIэ квалификацэ лъагэ зыбгъэдэлъ егъэджакIуэр жыджэру хэтщ къалэ, республикэ, щIыналъэ зэпеуэхэм, увыпIэфIхэри къыщехь. Илъэс зэхуэмыдэхэм Залинэ хъуащ «Илъэсым и егъэджакIуэ нэхъыфI» (2010, 2019), «Илъэсым и класс унафэщI нэхъыфI» (2015). Ар мызэ-мытIэу хэтащ «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестивалым, япэ увыпIэхэр къыщихьащ. ЕгъэджэныгъэмкIэ федеральнэ къэрал мардэхэм (ФГОС) къигъэув хабзэхэм тету абы адыгэбзэмкIэ ита дерсыр халъытащ ди щIыналъэм щыIэ методикэ лэжьыгъэ нэхъыфIхэм.
Залинэ усэ тхынми и зэфIэкIхэр щегъэлъагъуэ. Абы и къалэмыпэм къыпыкI тхыгъэхэр щIэх-щIэхыурэ къытохуэ «Адыгэ псалъэ», «Баксанский вестник», «Баксан», «Горянка» газетхэм. И лэжьыгъэфIым папщIэ къыхуагъэфэщащ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм, Бахъсэн щIыналъэм егъэджэныгъэмкIэ и IэнатIэм, Къэбэрдей, Дунейпсо Адыгэ Хасэхэм, КъБКъУ-м, ЕгъэджакIуэхэм я профсоюзым, нэгъуэщI IэнатIэхэми къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр.
Залинэ унагъуэщ, къуэрэ пхъурэ иIэщ.
Пэрытхэр
ЕхъулIэныгъэхэм я лъабжьэ
ЦIыхур зыпэрыт IэнатIэм игури и псэри ирихьэлIэу лажьэмэ, абы дэрэжэгъуэ къыхуэзыхьыр езым и закъуэкъым — я насып къикIауэ жыпIэ хъунущ ар зыхэт гупми, и зэфIэкIыр зрихьэлIэ дэтхэнэми. Псом хуэдэжкъым ар егъэджакIуэмэ. Абы щыгъуэм а цIыхур езым бгъэдэлъ фIыгъуэхэмкIэ: псэ хуабагъэмкIэ, щIэныгъэмрэ акъылымкIэ ядогуашэ и нэIэм щIэтхэм, хэлъ хьэл-щэн дахэри абыхэм щапхъэ яхуохъу. Апхуэдэу, «зи IэщIагъэм къыхуалъхуа» псалъэхэр куэдрэ зыхужаIэ лэжьакIуэщ Тэрч къалэм дэт лицей №1-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж Iуэхъу (Тубей) Аллэ.
Аллэ куэд щIакъым IэнатIэм къызэрыхыхьэрэ, арщхьэкIэ зэман кIэщIым къриубыдэу къигъэлъэгъуащ жэуаплыныгъэ зыхэлъ, зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъу цIыхуу зэрыщытыр. КъБКъУ-м и адыгэбзэ къудамэр ехъулIэныгъэкIэ къэзыуха Аллэ илъэс 15 лъандэрэ щIэблэм ядолажьэ, лъэпкъыбзэмрэ литературэмкIэ щIэныгъэ ябгъэдилъхьэу, хэкупсэу игъасэу.
— Iуэхъу Аллэ ди еджапIэм и лэжьакIуэ нэхъыфIхэм, пажэхэм ящыщщ, — жеIэ лицейм и унафэщI Балъкъэр Людмилэ. — Абы Iуэху зехьэкIэ дахэ бгъэдэлъщ, и щIэныгъэ куумкIэ, IэзагъымкIэ, и дерсхэм щIэлъ гупсысэмрэ купщIэмкIэ а псори наIуэ къищIу. Аллэ зыхущIэкъур и къалэныр дагъуэншэу зэригъэзэщIэным и закъуэкъым, атIэ Iуэхум щIэщыгъуэ гуэрхэр хилъхьэу ар зэрыригъэфIэкIуэнми йолIалIэ. Зи лэжьыгъэмкIэ категорие нэхъыщ-хьэ зиIэ егъэджакIуэр апхуэдэу хущIокъу и дэтхэнэ дерсри къэхутэныгъэ хьэлэмэту ныбжьыщIэхэм я пащхьэм зэрырилъхьэ- ным. Иджырей лъэхъэнэм мыхьэнэшхуэ иIэщ апхуэдэ творчес-кэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм, сыту жыпIэмэ сабийр дерс «гъущэ» къудейкIэ къыпхудэхьэхынукъыми. Ар фIыуэ къызыгурыIуэ егъэджакIуэ жаным и дерсхэм шэщIауэ къыщегъэсэбэп IэнатIэм къыхыхьэ технологие пэрытхэр, иджырей Iэмалхэр. Апхуэдэ лэжьэкIэфIыр мэхъу Аллэ зыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэм я лъабжьэ быдэ.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм и щэху псори къэхутэ-ным ерыщу яужь итщ Аллэ. И IэщIагъэм ехьэлIа сыт хуэдэ Iуэхуми творческэу бгъэдыхьэ егъэджакIуэ гумызагъэм и лэжьыгъэ псом лъабжьэ хуищIыр цIыкIухэм я гупсысэкIэм, я бзэм зегъэужьынырщ, абыхэм езыхэм я Iуэху еплъыкIэ яIэжу къэгъэтэджынырщ. Абы и дерсхэр зэшыгъуэкъым, купщIэшхуи япкърылъщ. ЩIэныгъэ-методикэ пэрытхэр мычэму къызэригъэсэбэпым къыдэкIуэу, Iуэхъум урокым хелъхьэ еджакIуэ щхьэхуэм ятещIыхьа лэжьыгъэхэр зэрыт карточкэ зэхуэмыдэхэри, тхыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэри, джэгукIэ Iэмалхэри егъэджэныгъэр егъэфIэкIуэным хуегъэлажьэ. А псори Аллэ хуегъэпс лэжьыгъэм щиIэ мурад нэхъыщхьэр зригъэхъулIэным: анэдэлъхубзэр зыIурылъ, лъэпкъ литературэм щыгъуазэ, хэкупсэ гъэсэныгъэ зыхэлъ щIэб-лэ хэкум къигъэхъуэным.
Нэрылъагъум тепщIыхьмэ, егъэджакIуэм иIэ а хъуэпсапIэхэр нахуапIэ мэхъу. ЕгъэджакIуэм и зэфIэкIыр къызэрупщытэ хъуну Iэмалхэм ящыщу нэхъыщхьэхэм халъытэ абы и нэIэ щIэтхэм яIэ щIэныгъэр, и гъэсэнхэмрэ езым-рэ я зэхущытыкIэр, иригъэджым сабийхэр зэрыхущытыр, а предметым хуаIэ лъагъуныгъэр, яхэлъ гъэсэныгъэр. А псоми къыбжаIэ ныбжьыщIэхэм я егъэджакIуэр зыхуэдэр. АбыхэмкIэ ехъулIэныгъэшхуэ иIэщ Аллэ. Абы и гъэсэнхэм щIэныгъэфI ябгъэдэлъщ, адыгэбзэ екIу яIурылъщ, я гупсысэхэр екIуу, гъэхуауэ къаIуэ-тэф, гъэсэныгъэ дахи яхэлъщ. Ахэр нэрылъагъу щохъу а еджакIуэхэр щIэх-щIэхыурэ зыхэт зэхьэзэхуэ зэхуэмыдэхэм я утыкухэм. Аллэ и гъэсэнхэм абыхэм увыпIэфIхэр къыщахь, я егъэджакIуэр ягъэгуфIэу, абыи езыхэми я пщIэр яIэту.
— НыбжьыщIэхэр уи дерсым дебгъэхьэхын папщIэ, уэ ар фIыуэ пщIэуэ абыхэм я пащхьэ укъиувэныр мащIэщ. ЩIэныгъэ куум щIыгъун хуейщ иджырей зэрырагъаджэ Iэмалхэр, — жеIэ Аллэ. — Апхуэдэу еджакIуэхэм дазэрыдэлажьэ щIыкIэхэри зэмылIэужьыгъуэ зэрытщIыным дыхущIокъу. Урок къызэрыгуэкIхэм хыдоухуа-нэ джэгукIэ-къэхутэныгъэхэр, зэпеуэхэр, гупу зы Iуэху къииным елэжьыныр, абы къытхуигъэув къалэнхэр зэфIэтхыныр, нэгъуэщIхэри.
IэнатIэм пщIэ щызиIэ лэжьакIуэщ Iуэхъур. Ар и зэфIэкIхэмкIэ ядогуашэ и лэжьэгъухэми нэгъуэщI щIыналъэхэм анэдэлъхубзэр щезыгъэджхэми. Адыгэбзэмрэ литературэмрэ лицейм щезыгъэдж IэщIагъэлIхэм я методикэ зэгухьэныгъэм илъэс зыбжанэ лъандэрэ и унафэщIщ ар. А зэгухьэныгъэм иригъэкIуэкI лэ- жьыгъэхэм ятеухуауэ Аллэ 2017 гъэм игъэлъэгъуа презентацэр нэхъыфI дыдэу къыщалъытащ КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм икIи а IэнатIэм къыбгъэдэкI щIыхь тхылъыр къыхуагъэфэщащ. Аллэ адыгэбзэмкIэ ита дерсри ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым методикэ лэжьыгъэ нэхъыфIу къыщалъытащ, абы къыпэкIуэ щIыхь тхылъи къратащ.
Аллэ жыджэру хэтщ Тэрч щIыналъэм адыгэбзэр щезыгъэдж-хэм я методикэ зэгухьэныгъэм зэфIих лэжьыгъэхэми, щIыналъэм адыгэбзэмкIэ щекIуэкI зэпеуэхэр къэзыпщытэхэми, ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ хасэм иригъэкIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэпсо фестивалым и къызэгъэпэщакIуэ гупми. 2015 гъэм екIуэкIа «Илъэсым и егъэджакIуэ нэхъыфI» урысейпсо зэхьэзэхуэм и щIыналъэ Iыхьэ- ми пашэ щыхъуащ Аллэ.
Апхуэдэ ехъулIэныгъэ лъагэхэм хагъахъуэ Iуэхъум и лэжьэгъухэ-ми, иригъаджэхэми, абыхэм я адэ-анэхэми къыхуащI пщIэмрэ нэмысымрэ. Абыхэм ирогушхуэ Аллэ къызыхэкIа лъэпкъри, и щIыбагъ къыдэт и унагъуэ дахэ- ри.
Мы махуэхэм ди къэралым щагъэлъапIэ махуэшхуэмкIэ, ЕгъэджакIуэм и махуэмкIэ, ди гуапэу дохъуэхъу егъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэ, гъэсакIуэ Iэзэ Iуэхъу Аллэ. Узыншэу, унагъуэ насып щымыщIэу, и гъащIэмрэ и гугъэмрэ зэтехуэу, фIыуэ илъагъу и IэнатIэм гукъыдэж куэд къриту Тхьэм игъэпсэу.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
