Зи лэжьыгъэм хуэгумызагъэ, хуэIэкIуэлъакIуэ
КъБР-м и цIыхубэ артист Къуныжь Алим и ныбжьыр илъэс 65-рэ ирокъу
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист Къуныжь Алим къыщалъхуар Джэрмэншык и ищхъэрэкIэ щыIа Дахэпсынэ къуажэ цIыкIурщ. Жылагъуэр псым ихьу щыхуежьэм, абы дэс цIыхухэри къыдэIэпхъукIауэ щытащ, жылэри хэкIуэдэжащ. Япэ классым Алим 1956 гъэм щIэтIысхьащ. Арщыдан курыт школым зы илъэс щеджауэ, унагъуэр Хьэтуей къуажэ Iэпхъуащ. АрщхьэкIэ илъэс зыбжанэ дэкIауэ Къуныжьым Арщыдан къигъэзэжащ икIи курыт еджапIэр абы 1966 гъэм къыщиухащ. А илъэс дыдэм Налшык музыкэ училищэм щIэтIысхьащ.
Къуныжь Алим Макъамэм и гур къыхуэмыушынкIэ Iэмал иIакъым абы: артистым и анэр лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэм еуэрт, и адэр адыгэ уэрэдыжьхэмкIэ Iэзэт. КъищынэмыщIауэ, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Къуныжь Хьэждал, благъэми, унагъуэм сыт щыгъуи щыхьэщIэ лъапIэт. Алим и цIэр зэрыфIащами хъыбар кIэщI иIэщ. КIыщокъуэ Алим хуэдэ цIыху цIэрыIуэ Iыхьлыуэ уиIэу дауэ фIумыщынрэт абы и цIэр щIалэ къыпхэхъуам?!
Училищэм щеджэу Къуныжьым Музыкэ театрым лэжьэн щыщIидзащ. Уэрэд зэрыжиIэм зыкIи къыкIэ- рымыхуу, абы фIыуэ къехъулIэу къыщIэкIащ гушыIэ спектаклхэри. Япэ щIыкIэ Алим и закъуэу, итIанэ, 1992 гъэм къыщыщIэдзауэ, Думэн Мурадинрэ абырэ зэгъусэу гушыIэм и пшыхьхэр къызэрагъэпэщ хъуащ.
Артистым дыхуэзащ дехъуэхъуну, икIи ди упщIэхэм жэуап къредгъэтыну.
Къуныжь Алим: Махуэ псом зы псалъэ жызмыIэнри хэлъщ
— Алим, республикэм исхэм укъызэрацIыхур уи гушыIэхэмкIэщ. А гушыIэр зэпымыууэ пхэлъу укъэгъуэгурыкIуа? Къапщтэмэ, сыт хуэда уи сабиигъуэр?
— Илъэс 65-рэ къэзгъэщIащи, сабиигъуэмкIэ сыIэбэжмэ, а зэманыр IэфIуи дахэуи щытауэ схужыIэнукъым. Пэжщ, шхыным дыхуэлIакъым, щыттIэгъэни дгъуэтащ, ауэ нобэрей сабийхэм хуэдэуи дыкъэхъуакъым. Иджыпстурей ди щIэблэр нэхъ сымаджэрилэ хъуауэ фэ изоплъ. Дэ щыгъуэ гъэмахуи щIымахуи пщIантIэм, хадэм дыщылажьэрт. Унэ жьауэм дыщIэс хъуну тщIакъым. Сабэм лъапцIэу дыхэтрэ ди лъапэ пыдудыжамэ, пшахъуэ тIэкIу теткIутэрэ адэкIэ лэжьыгъэм пытщэжу щытащ. Мы зэманым-щэ? Зэ къепсамэ, унагъуэм ису хъуар зэхуосыжри, сабийр драхьей-кърахьэх, хущхъуэм IэмыщIэкIэ ирагъафэ. ЖысIэнуращи, я Iэпкълъэпкъыр быдэу япсыхьыркъым. Сыт абы и Iэмалыр жыпIэмэ, лэжьыгъэрщ…
Иджы гушыIэм теухуауэ. Мыр лэжьыгъэ Iуэхуращ. Си сабиигъуэми щIалэгъуэми апхуэдэ хьэл схэлъакъым, уеблэмэ иджыпстуи сигу къыхуэкIыххэкъым. Нэхъыбэж жысIэнщи, махуэ псо сыщыгъэси, зы псалъэ жызмыIэнри хэлъщ. Ауэ ныбжьэгъум уащыхэсым угушыIэнщ, дауи.
— Музыкэ театрым илъэс куэд хъуауэ ущолажьэ. Уигу къинэжауэ сыт хуэдэ лэжьыгъэ щыпщIа? Апхуэдэуи утезгъэпсэлъыхьынут а IуэхущIапIэм нобэ иIэ мыхьэнэм.
— Си лэжьыгъэр щэ бжыгъэкIэ къэббжмэ, абы и процент тIощIыр си гушыIэхэращ, пщIейр Музыкэ театрым илъэс 43-рэ хъуауэ щызгъэзащIэ ролхэращ. Ахэр си дежкIэ лъапIэщ. Спектакль зэмылIэужьыгъуэу 100-м щIигъум сыщыджэгуащи, нэхъ фIыуэ слъэгъуауэ згъэзэщIа ролхэри абыхэм хэтщ. ФщIэ къыщIэкIынщ: «Свадьба в Малиновке» спектаклым сэ Папондополэу илъэс 25-кIэ сыщыджэгуащ. Ар цIыкIуи ини зымылъэгъуа щыIэжу къыщIэкIынкъым. Совет Союзыр къызэхэткIухьу а спектаклыр дгъэлъагъуэу щытащ. КъищынэмыщIауэ, «Цыджан барон»-м Стефан и ролыр, мыдэкIэ адыгэ спектаклхэу «Гум и щэху» жыхуиIэм — Хьэнэхъу, «Хьэбалэрэ Хьэбашэрэм» Хьэбашэ сымэ я ролхэр сигу къинэжу згъэзэщIащ.
Мы иужьрей илъэсищым Музыкэ театрым и Iуэхур Iейуэ дэдзыха хъуащ. Ар тэмэму къызэрызэмыгъэпэщам къыхэкIкIэ, адыгэ, балъкъэр театрхэм зэманкIэ пэш къеIытхыурэ спектаклхэр дгъэлъагъуэу аращ. Зыщыдгъэхьэзырми аращ, бэджэнду пэш къыдощтэ. Езы театрым и мыхьэнэр, къапщтэмэ, инщ, а ныкъусаныгъэхэр мыхъуатэмэ. Мыбы республикэм и уэрэджыIакIуэ пажэхэри артистхэри щолажьэ, балигъми сабийми я гукъыдэжыр къаIэту. ЖысIэм и щыхьэтщ концерт гукъинэжхэр. Сабийхэм папщIэ спектакль цIыкIухэр-щэ?! Уасэ яIэкъым. Дагъыстэным, Ставрополь крайм тшэурэ къыщыдгъэлъэгъуащ ди лэжьыгъэхэр. Ауэ, зэрыжысIащи, зы утыку хуиту уимыIэмэ, гугъущ. Театрым и мыгъэрей лэжьыгъэр «Аидэ» оперэмкIэ зэхуищIыжынущ. АдэкIэ фIым дыщыгугъынщ.
— Артистым ехъулIэныгъэфI зыIэригъэхьэн щхьэкIэ, псом япэу ищIапхъэр…
— Еджэн хуейуэ аращ.
— Талантыр-щэ?
— Ар Тхьэм къыпхимылъхьамэ, пэжщ, уеджэкIи сэбэп хъуну къыщIэкIынкъым. Ухуеджэ хъунущ а Iуэхум уи гур етауэ, урилэжьэфынри хэлъщ, ауэ лъагапIэм унэсыным шэч къытызохьэ.
— ЦIыхум и гъащIэм нэхъыщхьэу щиIэр унагъуэмрэ лэжьыгъэмрэщ. Дэтхэнэм сыт хуэдэ увыпIэ ептрэ?
— Псом япэр унагъуэращ, итIанэ лэжьыгъэрщ. Илъэс 43-рэ иримыкъу дызэдэпсэуащ си щхьэгъусэмрэ сэрэ. Дунейм ехыжащ иджыблагъэ. Зы хъыджэбзрэ зы щIалэрэ зэдэтпIащ, едгъэджащ. Уи IэщIагъэмкIэ языхэз бгъэкIуа жыпIэмэ, згъэкIуакъым. Сэ си щхьэкIэ згъэунэхуащ артистым и лэжьыгъэр зэрымытыншыр. Ар псом хуэмыдэу зэпхар нобэрей зэманым мыхьэнэшхуэ зэтт хъуа, зумытуи мыхъу ахъшэр къызэрыпэмыкIуэрщ. Унагъуэр зыхуей хуэзэу бгъэпсэун хуейкъэ?! А IэщIагъэр псэкIэ къыхыумыхамэ, абдеж псори щылъэлъэжынущ. Хъыджэбзыр Москва щыIэщ, щолажьэ. ЩIалэм Москва къэрал юридическэ академиер къиухащ, зэрылажьэр модельер-стилистущ.
Iейми фIыми сыкъыхэзышыр сэ лэжьыгъэращ. Сигури си псэри етауэ сыхэтщ абыи, Iэпэдэгъэлэл адрейхэм щащIкIэ сигу техуэркъым. Сылэжьэну сфIэфIщ, слъэкIыхукIи театрыр сыбгынэнукъым.
— Сыт хуэдэ Iуэху къыплъыкъуэкIами, «мис мыбы себэкъуэфынкъым» жыпIэу, хэхауэ зыгуэр ущиIэ «уи дунейм»?
— Адыгэ хабзэр. Аращ узытекI мыхъунур. Ар дуней тетыкIэри, Iуэху еплъыкIэри зыубзыхуащ. Хабзэм утетмэ, ущыуэнукъым, гущIэгъу пхэлъынущ, нэхъыжьымрэ нэхъыщIэмрэ пщIэ хуэпщIынущ, уэри ар къыплъысыжынущ.
— Театрым нэмыщI, нэгъуэщI сыт хуэдэ Iуэхугъуэхэм удихьэхрэт уи щIалэгъуэм?
— Сурэт сщIырт, тхылъ седжэну сфIэфIт.
ГушыIэ пшыхьым. 2010 гъэ
Дау Марианнэрэ Къуныжь Алимрэ Кальман Имре и «Марицэ» опереттэм хэтщ. 1987 гъэ
— Думэн Мурадин и театрым ухэтщ. Сыт хуэдэ къалэнхэр зыхуэвгъэувыжрэ, Алим? ЦIыхум я гум фынэсу къыпщыхъурэ?
— Мурадин сэрэ куэд щIауэ дызэдолажьэ. Ипэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ дызэгупсысри дызэлэжьри цIыхур ауэ дгъэдыхьэшхыу зэбгрыдгъэкIыжынракъым, атIэ а утыку къитхьэм зы дерс гуэр къыхедгъэхынращ. Гъуджэм иплъэу залъагъуж хуэдэу умыщIынумэ, ущIэгушыIэни, утыку укъыщIихьэни щыIэу сщIэркъым.
— ГушыIэхэр дэнэ къикI- рэ?
— Дыхьэ къалэм, ирикIуэ уэрамхэм, бэзэрым техьэ, шхапIэ, тыкуэн гуэрхэм щIыхьэ… Махуэ къэс езы цIыхухэм дызыщIагъэдэIу защIэщ гушыIэр къэзыгъэхъужыр. Е жылагъуэ транспорт итIысхьи, ухуей-ухуэмейми, Iэджэ зэхыуагъэхынущ. ГъащIэрщ ар къызыхэкIыр… Зэрыплъэгъуа, зэрызэхэпха дыдэм хуэдэу щыпхужымыIэжи къохъу ар, ауэ гушыIэр-гушыIэщ гъэщIэрэщIэжауэ щытын хуейщ. А плъэгъуам зыгуэр тIэкIуи щIыбогъуж, зэхыболъхьэжри, хьэзырщ, утыку къихьэ!
— Шэч хэлъкъым гушыIэр дызэрищIасэм. «ГушыIэкIэ зымыщIэр IэштIымкIэ мауэ», зэрыжаIэм тепщIыхьмэ, ар икIи узыхуэсакъыпхъэу къыщIэкIынщ.
— ЩыIэщ хамыщIыкIIами, гушыIэну иужь ихьэхэр. Апхуэдэм деж цIыхум жиIэр, езым гу лъимытэжу, делагъэ щыфIэхъу къохъу. Абы хуэсакъыпхъэщ. ГушыIэ псори зэщхькъым. ГушыIэ бзаджэ щыIэщ, укъиуIэным хуэдэу гум кIуэцIыхьэу. Щхьэдалъэфэхыуи урохьэлIэ абы. Ауэ, адыгэ псалъэжьым къызэрыдгуригъаIуэщи, гушыIэр къызыгурымыIуэм и IэштIымри хьэзырщ.
— Узыгъэдзыхэ щыIэ?
— Абы теухуауэ зы Iуэху закъуэ: сыхуейт куэдым IэщIыб ящIа ди хабзэм я гупэ хуагъэзэжыну. Адыгэр щапхъэ зытрах лъэпкъщ. Сыт абы апхуэдэ пщIэ щIиIэр? И хабзэрщ. Ди япэ ита нэхъыжьыфIхэм нэмысрэ хабзэу яхэлъам хуэдиз щIалэгъуалэм зыхалъхьэжу щIадзамэ, сыту насыпышхуэт! Уи бгъэм утеуIуэрэ «сэ сы-адыгэщ» жыпIэ къудейкIэ зэфIэкIкъым, абы щхьэкIэ бзэ, нэмыс, хабзэ ббгъэдэлъын хуейщ.
— Алим, нтIэ, адыгэлI, адыгэ пщащэ зыхужыпIэ хъун урихьэлIэжыркъэ мы зэманым?
— СрохьэлIэ, Алыхьым и шыкуркIи мымащIэу. Зыкъым, тIукъым — сызыщыгуфIыкIыр араи ухуеймэ… АдыгэлI жытIэмэ, ар ирекъарууфIэ, ирекъарусыз, псом нэхъыщхьэр а адыгагъэращ. АдыгэлIым гу щабагъи хэлъын хуейщ, апхуэдэ дыдэуи гу быдэуи щытыпхъэщ, узыхэхуэ Iуэхум елъытауэ. ЩIалэ Iущыр, зэтеубыдар, жаныр — мис аращ адыгэлIыр.
Пщащэхэм гупсысэ куу зыщIэлъ зы псалъэт къахухэзгъэщынур — нэмыс. СызэригугъэмкIэ, абы фIагъ псори къызэщIеубыдэ.
— КъыдэкIуэтей ди артист ныбжьыщIэхэм республикэм зыщаужьыфыну къыпщыхъурэ? Сыт хуэдэ чэнджэщ абыхэм ептынт?
— Артистыр цIыхухэм къахэщу сыт щыгъуи щытын хуейщ: и зыхуэпэкIэкIи, и псалъэкIэкIи, и зыIыгъыкIэкIи. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, нобэ апхуэдэу артистым пщIэ иIэжкъым, и улахуэри мащIэ хъуащ. А псом къыхэкIкIэ а IэщIагъэм хуеджэну зигу илъри куэд хъужыркъым. Гугъущ, хэплъэгъуэщ Iуэхур, ауэ сызэригугъэмкIэ, апхуэдэу щытынкъым. Гугъэр адэ щIэинщ, жиIакъэ адыгэм… ди артист ныбжьыщIэхэм хэхъуэ яIэну, я пщIэмрэ нэмысымкIэ адрейхэм къахэлыдыкI хъуну согугъэ. Чэнджэщыр къызэрыгуэкIщ: таланткIэ Тхьэр зыхуэупсар тIэкIу зэгугъужрэ абы щIэныгъэр хилъхьэжмэ, лъагапIэм нэсынущ.
— ГушыIэ спектаклхэмкIэ къэдгъэзэжынщи, абы еплъ цIыхум гукIи псэкIи зегъэпсэху, нэжэгужэ къохъу… Утыкум ит артистыр-щэ? Гугъу ехьрэ?
— Ди лэжьыгъэр зыфIэтынш куэдым урохьэлIэ… Пэжщ, дэ фIамыщIи къыщIэтхыркъым, къарукIи дылажьэркъым, ауэ итIани, утыкум гуфIэжу зыкъыщызыгъэлъэгъуа артистыр дакъикъэ дэкIа нэужь, ар бауэкIэщI хъуауэ, пщIэнтIэпсыр къыпыхуу зэрыщытыр зэ къалъэгъуатэмэ, мы Iуэхум нэгъуэщIынэкIэ еплъынут.
— Зы гъащIэ Iыхьэ къэбгъэщIащ, уи дыгъуасэм ухуэарэзыж, Алим? ПхузэфIэкIыну щытамэ, сытыр пхъуэжынт?
— СлъэкIами, зыри схъуэжынутэкъым. Си щIыбагъкIэ къэна гъащIэми сыхуэарэзыжщ. Сызэрыт ныбжьым урегъэгупсыс: Iейми фIыми иджыри сыт схузэфIэкIыну, сыт хуэдизрэ сылэжьэфыну, сылажьэми, сыт хуэдэ хэлъхьэныгъэ хуэсщIыфыну гъуазджэм, лъэпкъым сыткIэ сыхуэщхьэпэну?! Ахьей, илъэс 30-м ущитым пхуэщIэу щытам хуэдиз уи ныбжьыр илъэс 65-м нэсауэ пхуэмыщIэжын, ауэ, зэрыхъукIи, сэбэп дыхъунщ, щIэблэм зы щапхъэ гуэр ттрахын папщIэ. Къапщтэмэ, ди нэхъыжь утыкум итахэр дэркIэ плъапIэу щытащ. «Сэ сы-артист хьэзырщ, унафэ къыщIысхуащIыни щыIэкъым» жызыIэфхэр, фи фIэщ фщIы, кIэухым хуэкIуэу аращ. Артистым махуэ къэс зы щIэ гуэр къилъыхъуэу, зыхилъхьэу щытын хуейщ, зиузэщIын папщIэ.
— Алим, ди тхакIуэ-усакIуэхэм ящыщу хэт и IэдакъэщIэкI къытебгъэзэжу уеджэрэ?
— Иджыпсту къалэмыр зыIыгъхэм сыдэзыхьэх яхэткъым. Сызэджэр ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, Нало Ахьмэдхъан, Нало Заур сымэ я IэдакъэщIэкIхэрщ. Сэ адыгэбзэр сэр-сэру зэзгъэщIэжауэ аращ, школыр зы хьэрф адыгэбзэкIэ къизмытхъауэ къэзухащ. Абыи щхьэусыгъуэ гуэрхэр иIат…
— Уи лэжьыгъэкIэ, уи гъащIэкIэ цIыху Iэджэм уахэтщ. Ныбжьэгъу куэд уиIэ?
— ЗэрыжыпIащи, цIыхугъэ Iэджи сиIэщ, ауэ ныбжьэгъур куэд хъуркъым. Уи IейкIи, уифIкIи, уи IэфI-уи дыджкIи псоми уадэгуэшэфынукъым икIи къезэгъыркъым. Тхьэм и шыкуркIэ, сиIэщ ныбжьэгъухэр сыт хуэдэ IуэхукIи къыскъуэту, икъукIэ сахуэарэзыщ абыхэм.
— СыткIэ ухуэхъуапсэрэ адыгэ лъэпкъым, газетеджэхэм сыт яжепIэн?
— Ди лъэпкъым къыхэкIауэ зи ныбжь хэкIуэтами, курытхэми, щIалэгъуалэми, къалъхуа къудейми, захуэзгъэзэну сыхуейт: фынасыпыфIэу, фи гъащIэр щIэращIэу, пщэдджыжьым нэху фыкъекIамэ, фи гур гуфIэу, фыузыншэу, лэжьыгъэм фи гур хуэкъабзэу фыпсэуну Тхьэм жиIэ!
Епсэлъар БАГЪЭТЫР Луизэщ.
Къуныжь Алимрэ КъуийцIыкIу Валерэрэ «Цыджан-премьер» опереттэм щоджэгу. 1984 гъэ
Гуапагъэр къобэкI
Утыку къихьэрэ зыри жимыIэ щIыкIэ, цIыхур зригъэплъыфмэ, зыIэпишэмэ — ар Къуныжь Алимщ. АртистыфIщ, нэгъэсауэ зи IэщIагъэм бгъэдэт цIыхущ зи гугъу тщIыр. Музыкэ театрым режиссеру сыщыкIуам, Алим абы Iэджэ щIауэ щылажьэрт. Япэ дыдэу абы щызгъэува «Валида» мюзиклым, Кажлаев Мурад итхам, ар хэтащ. ГъэщIэгъуэныщэу зыкъыщигъэлъэгъуат абы: Саид еймрэ нэгъуэщI зы роль нэхъ цIыкIурэ мюзиклым щигъэзэщIати, Дагъыстэным, Осетие Ищхъэрэ-Аланием къикIа хьэщIэхэми, езы Муради хуабжьу ягу дыхьауэ щытащ.
КъыкIэлъыкIуэу, Къуныжьымрэ сэрэ дыщызэдэлэжьар «Хьэбалэрэ Хьэбашэрэ» спектаклырщ. Сыт утепсэлъыхькIэ?! СызэригугъэмкIэ, гурыIуэгъуэщ, цIыхур къокIуэри Алим и джэгукIэм зыщамыгъэнщIу йоплъ, ягу ирохь. Артистым дежкIэ аращ нэхъыщхьэр.
Языныкъуэ артистхэр къиинщ, «армырами тхуэщIынущ» жыхуаIэу, зыпхуамыгъэхьэзыру. Ар щыуагъэшхуэщ. Артист нэсыр сыт щыгъуи зэлэжьыжын хуейщ. Мис а зэлэжьыжхэм яхызобжэ Алим. Роль къратар игуми и псэми пхигъэкIа иужьщ ар утыку къыщыпхурихьэнур.
Хьэл-щэн згъэлъапIэхэм щыщу Алим иджыри хэлъщ щIэупщIэ жыхуаIэр. Режиссерымрэ актерымрэ щызэдэлажьэкIэ, спектаклым и кIыхьагъкIэ, дауи, упщIэ мымащIэ къыхэкIынкIэ хъунущ. Ахэр Алим япэ щIыкIэ зэтещыпыкIауэ иубзыхунущ е роль игъэзащIэм теухуауэ «мыр мыпхуэдэу тщIы хъунукъэ?!» жиIэу къоупщIынущ. Ар щIыжысIэрщи, и лэжьыгъэм хуэгумызагъэу, хуэIэкIуэлъакIуэу апхуэдэщ.
Мы зэманым утыку ит артистыр псоми хуэхьэзырын хуейщ. Алим къофэ, уэрэд жеIэ, усэ къоджэ… зыхэмызагъэ щыIэу сщIэркъым. АрщхьэкIэ, цIыхубэм фIыуэ зэралъэгъуар и гушыIэхэмкIэщ. МащIэ дыдэщ а жанрыр нэсу утыку къизыхьэу диIэр. ЦIыхубэм ягу удыхьэнымкIэ зы хьэлыфI иджыри пхэлъыпхъэщ — ар цIыхуфIу ущытынырщ. Къуныжьым гуапагъэр къобэкI. Езыр гумащIэщ, талантышхуэкIэ Тхьэр зыхуэупсащ.
ЦIыхубэм къыхуаIэ лъагъуныгъэм хэмыщIу, узыншагъэ иIэу илъэс куэд къигъэщIэну си гуапэщ.
ДЭБАГЪУЭ Роман,
КъБР-м ГъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Ди ныбжьэгъу лъапIэ
ГъащIэр зэхэтщ дэгъэзеигъуэуи егъэзыхыгъуэуи. Абы зы Iэмали цIыхум хуиIэкъым. Зэман хьэлъэр нэхъ тынш пщызыщIыфхэм ящыщщ къыббгъурыт ныбжьэгъур. Апхуэдэхэм яхызобжэ Къуныжь Алим. Илъэс тIощIым щIигъуауэ абырэ сэрэ дыкъызэдогъуэгурыкIуэри, абы сригушхуэ зэпытщ. ЩIалэ хъарзынэщ, губзыгъэщ.
НэхъапэIуэхэм, Алим щызмыцIыхум щыгъуэ, сэ гъуазджэм, щэнхабзэм сыдихьэхыу щытауэ схужыIэнукъым. Си ныбжьэгъум и фIыгъэкIэ, а дахагъэ псоми сыщыгъуэзащ, куэд къэсщIащ, театрми сыдихьэхауэ, зы спектакль зэрыблэзмыгъэкIыным яужь ситщ.
Къуныжьыр зи хьэлкIи, зи щэнкIи щапхъэ зытрахщ, нэгъэсауэ ныбжьэгъуфIщ. ГуфIэгъуэри гузэвэгъуэри къыбдеIыгъ, ди тхьэмадэфIыуи абы щхьэкIэ добж.
Сызэриныбжьэгъум щхьэкIэ жысIэу аракъым, ауэ Алим къызолъытэ Урысейм и артист нэхъ пажэхэм ящыщу. И таланткIэ, и губзыгъагъэкIэ ар куэдым япэ изогъэщ. Сыт хуэдэ IэщIагъэ къыхихауэ щытами, ар артистым ейм емыпхауэ ирехъуи, сэ шэч къытесхьэркъым а цIыхум и зэфIэкI дэни къызэрыщигъэлъэгъуэфынур.
Къытезгъэзэжу жызоIэри, абы и фIыгъэкIэ, Лу Рэмэзан, Думэн Мурадин сымэ хуэдэ ныбжьэгъуфIхэр си гъащIэм къыхыхьащи, сыщогуфIыкI. Зы унагъуэм ещхьу дызэхэтщ, — абы нэхъ фIыгъуэ улъыхъуэн?!
Къуныжь Алим ди щапхъэщ, зи акъылыр жанщ, и лъэр быдэщ, сохъуэхъу гъащIэ кIыхь иIэну, и IэщIагъэм адэкIи дэрэжэгъуэ къритыну, дэри дигъэгушхуэу куэдрэ къытщхьэщытыну.
УРЫСМАМБЭТ Умар,
КъБР-м щIыхь зиIэ и дохутыр.
Дау Марианнэ, Къуныжь Алим, КъуийцIыкIу Валерэ сымэ.
Аращ цIыху нэс зыхужаIэр
ЦIыхум и гъащIэм мыхьэнэшхуэ щиIэщ ныбжьэгъум, къыдэгъуэгурыкIуэ цIыху пэжым. Къуныжь Алимрэ сэрэ дызэрызэрыцIыхурэ куэд щIащ. Дызэдэлэжьэн и пэжкIэ, Алим Музыкэ театрым и артисту (иджыпстуи абы щыIэщ), сэ «Кабардинка» ансамблым сыкъыщыфэу щытащ. Абы лъандэри дызэнэIуасэщ, дызэныбжьэгъущ. И унагъуэри и лъэпкъри соцIыху.
Псалъэм я нэхъ лейхэр къапщтэми, си фIэщ хъуркъым Алим хужыпIэну пхурикъуну. Гъуазджэм, щэнхабзэм зэрыхэтым, и утыку итыкIэм, и хьэл-щэным теухуауэ уеплъмэ, щапхъэщ. Алим хуэдэ куэд театрым диIэкъым. Сэ собж нэхъ актерыфI дыдэу Къэбэрдейм исхэм, ар япэ имытмэ, я ужькIэ къэмыкIуэу. И актер Iэзагъми, Iуэху бгъэдыхьэкIэми, лэжьэкIэми — псоми зы гъэщIэгъуэнагъ гуэр хелъхьэ мы цIыхум.
ИтIанэ, сыт хуэдиз лэжьыгъэ къызэбнэкIами, уи гур сценэм етауэ щытмэ, ар артистым дежкIэ фIы дыдэщ. Алим, къапщтэмэ, зыгъэпсэху иIэкъым. Лэжьыгъэ и лъэныкъуэкIэ убгъэдыхьэмэ, нэхъ спэгъунэгъуу щытщ. Сыт ар адрей артистхэм щIахуэзмыгъадэр?! Иджырей зэманым утыку итыкIэм и хабзэхэми зихъуэжащ. Абы къыхэкIкIэ артистыр жанр лIэужьыгъуэ псоми хэзагъэу щытыпхъэщ. Иджыпсту сыт тлъагъур? «Дэ ды-артистщ» жаIэри, куэд къоунэху, зы жанр кIапэ гуэрым теуварэ абы пхутемыкIыжыну. Лэгъупыкъур плъыфэбэу зэрызэхэтым хуэдэу, артистми и къарур зэмыщхьу лъэныкъуэ куэдкIэ игъэлъэгъуэфын хуейщ. Утыку къихьамэ къэфэфу, усэ къеджамэ гум хигъэхьэу — апхуэдэу жанр куэдым хуэхьэзырырщ артист зыхужаIэжыр. Алим нэсри-къэсыжауэ артистщ!
Къуныжьымрэ сэрэ утыкум роль зэхуэмыдэ куэди щызэдэдгъэзэщIащ, си гушыIэ Iэджи ар къеджащ, си гугъэщ иджыри зыкъом къеджэну… УрохьэлIэ актер хьэлъэхэм, узыдэмылэжьэфхэм. Алим апхуэдэкъым. Абы сыщыдэджэгум деж, сотынш, сыту жыпIэмэ, сэ сызыхуейр ещIэ, езыми а дакъикъэм жиIэнур занщIэу къызгуроIуэ — и къэплъэкIэ къудеймкIэ. ЦIыху тыншщ.
Адыгэ гупсысэкIэ диIэн хуейщ, жытIэ хъуащ щIэх-щIэхыурэ. Ар хэлъщ Алим. Зыгуэр и лъэпкъым тегужьеикIамэ, ар етIуанэщ.
Дэтхэнэ цIыхуми езым и хьэл-щэн иIэжщ, фIыи Iеи я лъэныкъуэкIэ. Ауэ псом нэхъыщхьэр цIыхум ухэзэгъэнырщ, гуп хэтыкIэ пщIэнырщ, губзыгъагъэ къыбдалъагъунырщ. Пэжыр жысIэмэ, куэдрэ къохъу Алимрэ сэрэ лэжьыгъэ IуэхукIэ дыщызэфIэнэ, ауэ ар лэжьыгъэщ. Утыкум дикIыжакъэ — зэфIэкIащ, зы дохъуж. Абы щхьэкIэ гужьгъэжь гуэри къанэркъым. ГъащIэр нэгъуэщIщ…
ЦIыху удыхыхьэну уасэ иIэкъым абы. Сыт хуэдэ гуп хэхуами, пщIэрэ щхьэрэ иIэу къыхокIыж, сыт хуэдэ лъэIукIэ зыхуэбгъазэми, зэрыхузэфIэкIкIэ, зыкъыпщIегъакъуэ. Аракъэ цIыху нэс жыхуаIэр?!
ГъащIэ щыхъукIэ фIыри Iейри зэпыщIащ. Хэзыгъэплъэн илъэгъуащ Алим, гъуэгуанэ гугъуи къыщикIуа къыхуихуащ. И IэщIагъэкIи и лэжьыгъэкIи ар япэкIэ зыгъэкIуэтэн иIакъым. Абы езым и пщIэр къилэжьыжыфащ. ЗэрыжысIащи, Къуныжьыр зыхуэлажьэр лъэпкъращ, абы щхьэкIи зигъэлIэжыфынущ. Артистыр щIэпсэур зы закъуэщ: илъэс 50 дэкIа иужькIи цIыхухэм ягу къинэжынырщ. Алим пщIэншэрылажьэ хъуакъым, цIыхубэм деж лъытэныгъэрэ пщIэрэ щиIэщ. Алим и гуащIэр инщ: ар цIыкIуми инми фIыуэ къацIыху, къалъагъу.
Си гуапэщ Алим фIыгъуэ къехъулIэну, дахагъэ куэд илъагъуну. Си мызакъуэу, Налшык эстрадэмкIэ и театрым хэт псоми къабгъэдэкIыу сохъуэхъу иджыри илъэс куэдкIэ ар тхуэпсэуну, къыддэлэжьэну. Адыгэм жеIэ: «Нобэ си махуэщ, сыкъыщалъхуа махуэщ». Аращ зэ еплъыгъуэкIэ — гуфIэгъуэшхуэщ, ауэ уегупсысыжмэ, уи гъащIэм зы илъэс хэщIу аращ. Сыхуейт Алим и гъащIэм зы илъэс хэщIыху, и насыпыр минкIэ хэхъуэу дунейм тетыну.
ДУМЭН Мурадин,
КъБР-м и цIыхубэ артист.
