Яшэрт, здашэр ямыщIэу
Илъэс 76-рэ и пэкIэ 1944 гъэм и гъатхэр тхыдэм къыхэнащ советыдзэхэм Хэку зауэшхуэм и IэнатIэ псоми къыщахьа ехъулIэныгъэ инхэмкIэ. Ди зауэлIхэм нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм къыIэщIагъэкIыжат Совет Союзым щыщу иубыда щIыналъэхэм я нэхъыбэр. Псоми къагурыIуат текIуэныгъэр зэрымыжыжьэжыр. Ауэ ар икIи уващ игъащIэ лъандэрэ ди гъусэу къэгъуэгурыкIуэ балъкъэрхэр щыпсэу щIыналъэм щраша зэману. Сыт хуэдэ щхьэусыгъуэ ящIами, абы лъабжьэ гуэри иIэтэкъым, бийм къызэримыгъэзэжынур белджылы къэхъуауэ зэрыщытам къыхэкIыу. Нацистхэм ядэлэжьа, лей зезыхьа яхэтами, зэдэщIэкIыу лъэпкъ псор бзаджащIэу къыщIебгъэдзыныр цIыхугъэм къемызэгъ егъэлеиныгъэт. АрщхьэкIэ псори ябзри ядыжакIэт.
Гъатхэпэ мазэм зэрыщIидзэу балъкъэр къуажэхэм дыхьащ ди зауэлIхэр зэрыс «студебеккерхэр». ЖаIащ я узыншагъэмрэ къарумрэ зэфIагъэувэжын, жьы къабзэкIэ ягъэбэуэн папщIэ ахэр къашауэ.
Жьэгъум щIэс жылагъуэхэм щыпсэухэм дунейр пасэу уэфI зэрыхъуар къагъэсэбэпауэ я хадэ тIэкIухэр ягъэкъабзэт. Зэрылажьэншэр къагурыIуэжырти, гузавэртэкъым, нэхъапэм нэгъуэщI лъэпкъхэр — къэрэшейхэр, шэшэнхэр, ингушхэр — я лъахэ ирашауэ хъыбар къэIуа пэтми. АрщхьэкIэ жьыр щыпэмыплъамкIэ къыкъуэуащ…
Пщыхьэщхьэм цIыхухъухэр клубхэм щызэхуашэсащ, зыгуэрхэр щхьэусыгъуэу къагъуэтри икIи нэху щыху абыхэм щаIыгъащ. Пщэдджыжьым псоми жраIащ гъуэгу зэрытехьэнур, икIи загъэхьэзырыну сыхьэтитI иратащ. ИкIэщIыпIэкIэ ябгынэн хуейт я адэ лъапсэжьхэр. Зэхэгъэж яIэтэкъым: зауэм ныкъуэдыкъуэ щыхъуу къэзыгъэзэжахэри, сабийхэри, зи ныбжьыр хэкIуэта лIыжь-фызыжьхэри я зэхуэдэт. Япэ ита ди нэхъыжьхэм къаIуэтэжырт автомашинэ хьэлъэхэм зэщIэгъуагэу ису блаш цIыхухэр щалъагъукIэ, езыхэми я гур къызэрызэфIэнэр.
Налшык гъущI гъуэгу вокзалым Iэщ зэрагъэIэпхъуэ вагонхэм щрагъэтIысхьэри ирашэжьащ. Гъуэгу куэдрэ тетынуми, здашэри къыжраIэтэркъым. Гужьея цIыхухэм хуагъэфэщат тенджыз Iуфэм Iуашэу псым ирагъэтхьэлэну я мураду: апхуэдэ гурыщхъуэ езыгъэщIыр фочхэр япщIэхэдзауэ зыхъумэ сэлэтхэр хуабжьу гущIэгъуншэу къазэрыхущытырт. Мыбыи гу лъумытэу къанэркъым: щрашэжьар гъатхэпэм и 8-м — ЦIыхубзхэм я дунейпсо махуэм — ирагъэхьэлIат. Берие Лаврентий и гупым апхуэдэ щIыкIэкIэ гуфIэгъуэр яIэту къыщIэкIынут…
Гъуэгу техьэри, мыгувэу цIыху куэд сымаджэ хъуащ, зыхэхуа гугъуехьхэр яхуэмыхьу. Къыргъызым, Къэзахъстаным, Сыбырым нэсыхукIэ лIахэм я бжыгъэм теухуауэ тхыдэджхэм жаIэхэр зэтехуэркъым, ауэ ар зы щэ-щитIу зэрыщымытыр гурыIуэгъуэщ. Зэрынэсу дунеягъэр зыбгынахэр щыIэщ.
ЩIыпIэм щыпсэухэр шыгухэмкIэ станцхэм къекIуалIэу-рэ я колхозхэм, совхозхэм щагъэлэжьэну балъкъэрхэр хашырт. Ахэр зыхуейр нэхъ узыншэхэрати, мыбдежми щыхилъафэр лъэрымыхьхэрт. Езыхэри нэбгъузкIэ къеплъырт «Хэкум епцIыжахэм». Зэман дэкIащ балъкъэрхэр укъэзымыгъэпцIэну лэжьакIуэшхуэу зэрыщытыр къагурыIуэхукIэ.
Апхуэдэурэ илъэс 13 дэкIащ. 1953 гъэм Сталин Иосиф лIа иужь комендатурэм и кIэлъыплъыныгъэ ткIийм щIэтыжакъым ягъэIэпхъуахэр (иджыри къэс абы хуит зыкърагъэщIын хуейт зы щIыпIэм икIыу адрейм кIуэн папщIэ). 1956 гъэм КПСС-м и ХХ съездым къыщаIэтащ зэрахьа залымыгъэхэм я Iуэхур икIи захуагъэр зэфIэгъэувэжын зэрыхуейри абы щыжаIащ. Мыгувэу, 1957 гъэм, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым Указ къыдигъэкIащ Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-у зэхъуэкIыным теухуауэ.
Балъкъэрхэм къагъэзэжащ илъэс 13-кIэ япэIэщIэу щыта я адэжь лъахэм. Абыхэм псэукIэ тэмэм яIэ хъужащ, ауэ, дауи, лъэпкъым и тхыдэм напэкIуэцI фIыцIэу къыхэнащ а лъэхъэнэ хьэлъэр.
Шал Мухьэмэд.
