Сытхэр уи псэукIэ, си жылэжь?
ЗэхъуэкIыныгъэ инхэм я лъэхъэнэм псоми къыщыщIидзэр гъуэгурщ. Дытхьэусыхэурэ десащи, дэ, псом хуэмыдэу 90 гъэхэм щыIахэр зи нэгу щIэкIахэм, языныкъуэхэм деж гу лъыттэхэркъым ди гъащIэм фIы и лъэныкъуэкIи зэрызихъуэжым, щIэ гуэрхэр къызэрыхыхьэм. Псалъэм и хьэтыркIэ, мы зэманым Къэбэрдей-Балъкъэрым зы къуажи щыIэу къыщIэкIынкъым псэуныгъэм ехьэлIауэ мыхьэнэшхуэ зиIэ ухуэныгъэ щемыкIуэкIыу: ар гъуэгу, еджапIэ, дохутыр IуэхущIапIэ ирехъу. Лэжьы-
гъэхэр зы махуи щыувыIэркъым.
— Угъурлыуэ икIи и чэзу дыдэу къыкъуэкIащ лъэпкъ проектхэр,- жеIэ Бахъсэн районым щыщ Куба къуажэм и администрацэм и Iэтащхьэм и къалэнхэр зыгъэзащIэ Шыкуэ Хьэсэн — абыхэм я акъужь щIэщыгъуэр щызыхыбощIэ ди гъащIэм и лъэныкъуэ куэдым. Ар къэбгъэлъэгъуэфынущ ди къуажэм и щапхъэмкIэ.
Сэ абы и псалъэхэм зыкъомкIэ щыхьэт сытехъуэфынущ, Налшык сыщылажьэми, мы къуажэм сыщопсэури. Хабзэшхуэрэ нэмысышхуэрэ дэлъу икIи ефIакIуэу щыта Куба, СССР-р лъэлъэжа нэужь «хокIуэдэж» жыхуаIэм хуэкIуат: ежэри, колхозыр ягъэлъэлъэжат, цIыху 3000-м нэсым лэжьапIэ къезыт вакъэ фабрикэри зэхуащIыжат, «хуэмеижу» къыщIэкIри — ар зэманым къезэгъ лъэщагъкIэ зэраузэдын къару ябгъэдэлътэкъым. Къуажэдэсхэр зэплъыжу къэнат, ящIэнур ямыщIэжу. Апхуэдизу щхьэлажьэ хъуати, уеблэмэ гу лъатакъым ЩэнхабзэмкIэ унэ зэрамыIэжым. Зэрызэрамыхьэжым и зэранкIэ ар къызэтещэхат. Мыгувэу абы и махуэр къахуэкIуэу хуежьащ вакъэ фабрикэм и унитIымрэ зэгуэр зэрыгушхуэу щыта музеймрэ. Ауэ хэтыт а псор къызыфIэIуэхур?
Апхуэдэурэ екIуэкIащ. Куба яхэхуакъым зи насып къикIахэм. А зэманым къыщыхъуахэм ящыщу мыбдеж къыщыдгъэлъэгъуэфынур колхозым иIыгъа гъавэщIапIэхэр къэунэхуа фермерхэм зэраIэщIыхьарщ. Ауэ ар, зэрыгурыIуэгъуэщи, къуажэдэсхэр зыщыгуфIыкIахэм ящыщакъым.
Пэжщ, жьыр здэщыта щIыпIэ дыдэм Щэнхабзэм и унэщIэ дэгъуэ къихутэжащ Къанокъуэ Арсен и тетыгъуэм. Абы къыдэкIуэу вакъэ фабрикэу щытам и унитIым языр къыпхуэмыцIыхужыну зэрагъэпэщыжат, хуэмыщIа унагъуэхэм я сабийхэр пIалъэкIэ щапI хэщIапIэ къыщызэIуаха хъуат (мы зэманым ар псантхуэ уз зэфыкIхэм щеIэзэ сымаджэщым и къудамэщ). НэгъуэщI зэрызыщытхъужын къуажэм иIэтэкъым.
— Куэдрэ дызыпэплъа зэхъуэкIыныгъэхэм къежьапIэ яхуэхъуар «ФIагъ лъагэ зиIэ гъуэгу шынагъуэншэхэр» лъэпкъ проектырщ, — жеIэ Шыкуэм. — Ар гъэзэщIэным ди республикэм яужь зэрыщихьэу Кавказ гъуэгушхуэм къыхэкIыу километр 13-кIэ ди деж къакIуэ къудамэм асфальтыщIэ Iуву тралъхьэжащ. Абы и фIагъыр уэри, дауи, бгъэунэхуащ.
Хьэсэн и псалъэхэм сэ щыхьэт сытехъуэфынущ. Илъэс зыбгъупщI хуэдиз хъуауэ псалъэмакъ екIуэкIырт мы Iуэхум теухуауэ. Гъуэгушхуэм къытекIрэ къыдадзыхмэ, рулым дэсхэр гъэунэхуныгъэ мытынш ихуэрт: автомашинэхэм къыпакIухьын хуей хъурт кумблъэмб бжыгъэншэхэм. Ахэр илъэс къэс ядыжырт, ауэ уэшх къызэрешхыу е уэс къызэресу зэрыщыта хъужырт. Кубарэ Псыхъурейрэ (зи гугъу тщIы къудамэр иужьрейми ейт) щыпсэухэм хуабжьу ягу къеуэрт, я гугъуехьхэр щхьэщахыну къызэрагъэгугъэри я фIэщ хъуртэкъым.
Километр 13-мкIи Iуэхур зэфIэкIакъым, къуажэри, уеплъмэ удихьэхыу, къагъэщIэрэщIэпащ, иджы нэхъ уэрам кIыхь дыдэм, Къалмыкъым и цIэр зезыхьэм, абы ещхьыркъабзэу йолэжь.
Мыгувэу трактор, экскаватор лажьэхэм я макъ къыщыIуу хуежьащ Балъкъ бжьэпэм: абы тет сабий садым и унэшхуэм яслъэ къыпащIыхьу арат.
«Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым ипкъ иткIэ ирагъэжьа а ухуэныгъэр пIалъэ кIэщIым зэфIагъэкIащ. Яслъэр сабий 40-м хуащIащ, зи ныбжьыр мази 3-м къыщыщIэдзауэ илъэси 3-м нэсхэр къызэщIиубыдэу. IуэхущIапIэр къызыхуэтыншэу зыхуей псомкIи къызэгъэпэщащ — лэжьакIуэхэмкIи IэмэпсымэхэмкIи. Абы IэнатIэр зэпищIэнущ яслъэ-сад еджапIэ хабзэм тету.
Хъарзынэщ, ауэ, ди гуапэ зэрыхъуащи, мыр проектым и щIэдзапIэ къудейуэ къыщIэкIащ. Нобэ-пщэдей кърагъэжьэнущ кхъухьлъатэзехуэ хахуэ ТхьэкIумащIэ Андулыхь и цIэр зезыхьэ школым и унэщIэр. 1937 гъэм яухуа унэр жьы хъуащ икIи зэманым зэремыкIужрэ куэд щIащ. ЯпэщIыкIэ я гугъащ етIуанэ къатыр трахыу, ар зыхуей хуагъэзэну, арщхьэкIэ текIуэдэну мылъкушхуэр зэрамыIэм зэтриIыгъащ. Иджы лъэпкъ проектыр къыкъуэкIащи, щIэ яухуэнущ: ахъшэ ирикъуу къаутIыпщащи, ухуэныгъэр къызэтеувыIэнукъым.
Я сэбэп къекIащ «Узыншагъэ» лъэпкъ проектми. Абы Iэмал къаритащ къуажэ амбулаторэм и унэм цIыхухэм щеIэзэ пэшыщIэхэр къыгуащIыхьыну.
УзыщыгуфIыкI хъунухэм яхэгъэхьэн хуейщ физкультурэ-спорт комплекс дэгъуэр, спортым зегъэужьыным егъэщIылIа республикэ программэм тету 2014 гъэм яухуар. И мыхьэнэр нэхъ цIыкIукъым абы и гупэмрэ ибгъумкIэ щагъэува сабий джэгупIэхэмрэ щIымахуэми къэбгъэсэбэп хъу тренажёр зэмылIэужьыгъуэхэмрэ (псори зэхэту 11 къэзбжащ). Ауэ ди псалъэр ныкъуэ хъунт езы щIыпIэр Налшык ХьэтIохъущыкъуэм и жыг хадэм и лъэс зекIуапIэхэм къакIэрымыхуу зэращIыр жыдмыIамэ. Плиткэ дахэхэр иралъхьащ, тетIысхьэпIэ тыншхэр щагъэуващ, уэздыгъэ гъэщIэрэщIахэр къащхьэщыту. Ар «ПсэупIэмрэ къалэ теплъэмрэ» лъэпкъ проектым и фIыгъэкIэ зэфIагъэкIа лэжьыгъэхэм ящыщщ. Иджы пщыхьэщхьэкIэрэ мыбдеж я нэгу зыщрагъэужь, зыщагъэпсэху жьыми щIэми.
Мы тхыгъэм къыщыдгъэлъагъуэ ухуэныгъэ псоми ахъшэшхуэ текIуэдащ — гъуэгухэм я закъуэ сом мелуани 155-рэ хуэдиз. Ауэ цIыхур, абы игъуэт гулъытэр нэхъапэщ псом нэхърэ.
Фэ къывгуроIуэ Куба лэжьакIуэ куэд зыубыд IуэхущIапIэшхуэхэр зэрыдэмытыр, абы къыхэкIыуи къуажэдэсхэр IэнатIэкIэ гугъу зэрехьыр. Абы и лъэныкъуэкIэ сэбэп мэхъу лъэпкъ проектхэри программэ зэмыщхьхэри зэрагъэзащIэр. Псалъэм и хьэтыркIэ, цIыху 30-м улахуэ хъарзынэ къащыIэрохьэ псантхуэ уз зэфыкIхэм щеIэзэ сымаджэщым и къудамэм, гъэ къакIуэ щIышылэм и 1-м къызэIуахыну яслъэщIэм щылэжьэнущ цIыху 12.
ЗэкIэ къуажэдэсхэр къыдэзыхыжыр гъатхэм къыщыщIэдзауэ бжьыхьэр хэкIуэтэху екIуэкI губгъуэ лэжьыгъэхэм зэрыхэтымрэ я уней лъапсэхэм къыщрахьэлIэмрэщ. Куэдым хадэм зратащ, хэт Iэщышхуэ, хэти джэдкъаз егъашхэ. КIэщIу жыпIэмэ, дэтхэнэми хэкIыпIэ къегъуэт.
— Лъэпкъ проектхэр зэрагъэзащIэм республикэм и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Казбеки, ди районым и лIыщхьэ Балъкъыз Артури я нэIэ зэпымыууэ зэрытрагъэтыр дэ долъагъу, зэрыжаIэщи, махуэ къэс зыхыдощIэ, — жеIэ Шыкуэ Хьэсэн икIи пещэ. — Ар, дауи, гуапэщ, ауэ дэ езыхэм зэфIэдгъэкIыну ди пщэ къыдэхуэхэри мащIэкъым. Псом япэ изгъэщыну сыхуейт къуажэдэсхэр псыкIэ пэрыхьэту къызэгъэпэщыныр. Мы Iуэхур нэгъабэ зэрыщытам нэхърэ нэхъыфI хъуащ, къуажэдэсхэм псы цIыкIу яхуэкIуэ хъуащ, я хадэхэм щIэлъэдэну. АрщхьэкIэ Балъкъ къыхэж икIи хэлъэдэж Неволькэ (зэгуэр ГЭС-р зыгъэлажьэу щытам) и псыщхьэм IущIапIэ (дамбэ) хуэщIын хуейщи, ар ди закъуэ къарукIэ тхузэфIэкIыркъым. Апхуэдэу блэкIа лIэщIыгъуэм и 60 гъэхэм я зэхуэдитIым ди уэрамхэм щIалъхьа бжьамийхэр жьы хъуащи, ахэр зэтхъуэкIын хуейщ. Абы къыдэкIуэуи псы къыщIэшыпIэщIэ дубруунри къытпэщытщ. ИтIанэ псыкIэ зы гукъеуи щыIэжынукъым. НэгъуэщI лэжьыгъэхэри къытпоплъэ. Ауэ ахэр зэрызэфIэдгъэхьэфынум шэч къытетхьэжыркъым. Апхуэдэ фIэщхъуныгъэ къытхалъхьащ лъэпкъ проектхэм.
Шал Мухьэмэд.
