
Парижи щытопсэлъыхь
Ломоносовым и цIэр зезыхьэу Мэзкуу щыIэ къэрал университетымрэ экономикэмрэ технологиехэмрэ щрагъэджу Анкара дэт университетымрэ я жэрдэмкIэ, Тыркум и къалащхьэм фокIадэм и 30-м щекIуэкIащ Кавказ зауэм теухуа конференц. Зэхуэсым и лэжьыгъэм хэтащ КъБКъУ-м и ректорым и къуэдзэ Къэжэр Артур, профессор Дзэмыхь Къасболэт, цIыхубэ-политикэ щIэныгъэхэмрэ технологиехэмкIэ кафедрэм и унафэщI Тен Тимур сымэ.
«XIX лIэщIыгъуэм екIуэкIа Кавказ зауэр: Realpolitik бгъэдыхьэкIэмрэ «гум имыхуж зауэхэмрэ» — конференцым и фIэщыгъэ гъэщIэгъуэным занщIэу къыбгурегъаIуэ зэхуэсым мураду иIар. Кавказ зауэр зэрекIуэкIрэ куэд щIащ, ар зи зэрану щытахэри щыIэжкъым икIи, къэхъуа дыдэр сыт хуэдэу щымытами, Iуэхум тепсэлъыхьхэм нэхъ къафIэIуэхупхъэр, гукъэкIыжхэр къагъэбэтэжурэ, лъэпкъхэр зэщамыгъэIеинырщ. Мэзкуу къэрал университетым, МГИМО-м, Тыркум, Азербайджаным, Куржым, Абхъазым икIа щIэныгъэлIхэр тепсэлъыхьащ Урысей пащтыхьыгъуэмрэ Уэсмэн сулътIаныгъуэмрэ яку дэлъа зэхущытыкIэхэм. Щхьэхуэу и гугъу ящIащ «адыгэ Iуэхуми».
Конференцым хэта гупым къызэдащта унафэм къыхощ ахэр Кавказыр зэраджыпхъэ щIыкIэхэмкIэ акъылэгъу зэрызэдэхъуар. «Пасэрей гъащIэм къыхэкIыу Урысей пащтыхьыгъуэм хэзэгъэн гъуэгуанэм Кавказыр XVIII лIэщIыгъуэм теуващ, а гъуэгуанэ кIыхьым ирикIуэн щиухари XX лIэщIыгъуэрщ. XIX лIэщIыгъуэращ ар Кавказ ЩIыналъэкIэ уеджэн хуэдэу щызэфIэувар. Абы лъандэрэ Кавказым и хабзи, и щэнхабзи хуэм-хуэмурэ зригъэубгъуурэ кърипцIыхужу зы теплъэ игъуэтащ. Ауэ, къэрал зэхэтыкIэхэм захъуэжыху, «гум имыхуж зауэхэр» жыхуиIэ тхыдэ бгъэдыхьэкIэм зиужьащ. Щхьэж и Iуэху еплъыкIэр нэхъ захуэу къилъытэрэ ар зэрыпхигъэкIыным яужь ихьэурэ, цIыхухэр зэмызэгъыж зыщI шыпсэхэр утыку къихьащ. Лъэпкъхэри къэралыгъуэхэри мамыру зэдекIуэкIын папщIэ иджырей зэманыр нэхъ зыхуэныкъуэхэми хуеплъэкIыурэ, мыхьэнэ нэхъыщхьэ зиIэр Iуэху еплъыкIэ пхэнжхэр я пIэ изыгъэувэжын тхыдэ пэжыр зэфIэгъэувэжынырщ».
— Псоми зэрытщIэщи, тхыдэр утыкум щызекIуэ политикэм и IуэхутхьэбзащIэ хъу хабзэщ, — жиIащ Дзэмыхь Къасболэт къыщыпсалъэм. — Пащтыхь лъэхъэнэм Кавказ зауэм зэрытепсэлъыхь хабзэр «бгырыс мыгъасэр» кIыфIыгъэм къызэрыхаша Iэмал хуэдэут. Совет лъэхъэнэм кавказ лъэпкъхэр пащтыхьым ебэна лIыхъужьхэу къыщIидзыжащ, ауэ абы щыгъуэми тхыдэ пэжым гъуэгу игъуэтакъым. ЗэхъуэкIыныгъэ нэхъ къэзыхьар 1990 гъэхэрщ. А зэманым щыщIэдзауэ «езым и псэм фIэфIу хыхьащ» жыхуаIэу щыта политикэм и пIэ «цивилизацэ къыхуахьащ» политикэр иуващ… А щапхъэхэм къагъэлъагъуэ Кавказ зауэм и тхыдэм тепсэлъыхьыныр Iуэху цIыкIуу зэрыщымытри узэрыхуэсакъыпхъэри.
Тен Тимур къыщыпсалъэм къыхигъэщащ «адыгэ Iуэхур» политикэ зэныкъуэкъупIэ мыхъун, абы ирисондэджэрыну зи мурадхэм жьэ ямыIэн папщIэ, ди лъэпкъым и блэкIар къызыхэщ дауэдапщэ гуэрхэр 2014 гъэм Сочэ щекIуэкIыну Олимпиадэм зэрыхэтыпхъэр, ди лъэпкъэгъу хэхэсхэм я адэжь лъахэм къагъэзэжыфын хуэдэу, къэрал унафэ узыншэхэр къэщтэн зэрыхуейр.
Конференцыр къызэзыгъэпэща, МГУ-м тхыдэмкIэ и факультетым и деканым и къуэдзэ Власов Алексей зэхуэсыр щекIуэкIа Анкара университетым иджыри урыс-тырку зэпыщIэныгъэхэм ятеухуауэ лекцэ гуп къыщеджэну зэрамурадыр наIуэ къищIащ.
ЧЭРИМ Марянэ.
Кавказ зауэмрэ дызэрыт лъэхъэнэмрэ
ФокIадэм и 23-м Франджы къэралыгъуэм и Лъэпкъ Зэхуэсым и «Ламартин» хьэщIэщым «Кавказым и геополитикэ» фIэщыгъэм щIэту дунейпсо щIэнIуатэ щекIуэкIащ. Кавказыдж 17 зрагъэблэгъа зэхуэсышхуэм хэтащ КъБКъУ-м и ректор Къарэмырзэ Барэсбийрэ а еджапIэ нэхъыщхьэм хыхьэ СГИ-м тхыдэмкIэ и кафедрэм и унафэщI Борэ Аслъэнрэ.
Франджы парламентым и депутат Мейар Жак и нэIэ тету къызэрагъэпэща конференцым и мурадт лъэпощхьэпо куэд щызэтрихьа Кавказыр дунейпсо геополитикэм мамыру зэрыхэтыну щIыкIэм тепсэлъыхьыныр. Зэхуэсыр къыщызэIуихым Париж ГеополитикэмкIэ и Академием и президент Растбин Али жиIащ Кавказыр зэныкъуэкъу IыхьитIу зэрызэгуэкIым и щыхьэтхэр кIуэ пэтми нэхъ нэрылъагъу зэрыхъур. Зыр — «Ищхъэрэ-Ипщэ» къудамэрщ: Урысей Федерацэ — Армение — Иран. Адрейр — «КъухьэпIэ-КъуэкIыпIэ» лъэныкъуэрщ, абы хеубыдэ Тыркур, Куржыр, Азербайджаныр. КавказыщIым хъугъуэфIыгъуэ куэд зэрихъумэм и фIыгъэкIэ Европэм ар нэхъ гъунэгъуу зришэлIэныр фIэфIми, Растбин шэч къытрихьэркъым «Кавказ зэрыдзапIэр» зэрыхыжыныр игъащIэ лъандэми а щIыпIэм пыщIауэ къекIуэкIа Урысейм, Тыркум, Ираным я пщэ зэрыдэлъынум.
Абы и ужькIэ псалъэ иратащ КъБКъУ-м и ректор, профессор Къарэмырзэ Барэсбий. Iуэху убгъуахэм къадэкIуэу, ректорым и гугъу ищIащ щIыналъэм щыпсэухэр зыгъэпIейтей «адыгэ Iуэхуми».
— Урысей Федерацэм щыпсэу кавказ цIыхубэр зыхэт къэралышхуэм зэрырипагэм нэмыщI, езыхэр къызыхэкIа лъэпкъым, я бзэм, я диным епха, я адэжьхэм лъырэ лIэужькIэ зэрапыщIар зи тегъэщIапIэ гушхуэныгъэ щхьэхуи яIэжщ. Ар пхуэмыхъуэжын, зи хьэтыр умылъагъункIэ Iэмал зимыIэ гуэрщ. Кавказым и Iуэху щызепхуэкIэ, а IуэхугъуитIым гулъытэ яхуэфащэщ: а щIыналъэм ис лъэпкъхэм я блэкIа жыжьэмрэ ахэр нобэрей дуней ухуэкIэм зэрыхэтымрэ.
Нобэрей адыгэхэм я гупсысэкIэми, я псэукIэми зы гукъеуэу хэтщ лъэпкъым и нэхъыбапIэр хамэ къэралхэм — Тыркум, Сирием, Иорданием, США-м, Германием, къинэмыщIхэм зэрыщыпсэур. Апхуэдэу «зэбгрыпхъауэ» псэу и лъэпкъэгъухэр зэгъэуIужын зэрыхуейр къалэнышхуэу илъщ адыгэ нэрыбгэм и щхьэм. Аращ и купщIэр «адыгэ IуэхукIэ» зэджэм. Мы Iуэхум и хэкIыпIэу ялъагъумкIи зэтохуэ абы игъэпIейтейхэр. Ахэр: адыгэр зыдэпсэу лъэпкъхэм яхэшыпсыхьыжыным пэщIэувэныр; Урысей империем Кавказ зауэмрэ лъэпкъгъэкIуэдымрэ зэрыригъэкIуэкIар лъэпкъыр зыхэт лъэпощхьэпохэм я щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу зэрыщытым щыхьэт иIэу утыку илъыныр; лъэпкъыр и Хэку изэгъэжыным сыт и лъэныкъуэкIи хущIэкъуныр.
КъыкIэлъыкIуэу псалъэ иратащ тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Борэ Аслъэн. Тхыдэджыр тепсэлъыхьащ Урысеймрэ Кавказымрэ я зыужьыныгъэр къызэтримыгъэувыIэн хуэдэу, зым адрейм ижь зэрыщIиху гъуэгухэм зэхъуэкIыныгъэ етын зэрыхуейм. «Зэрыхъу ирехъу» жыхуиIэ бгъэдыхьэкIэр къыхахыну кавказ политикхэм хьэмэрэ цIыхубэм ифI зыхэлъ щIэныгъэ-щэнхабзэ зэпыщIэныгъэхэм акъылрэ гупсысэкIэ нэхъ елIэлIэну — аращ пщэдейрей махуэр зэлъытар. Кавказ лъэпкъхэм я гупсысэкIэм и лъабжьэр — ар къызыхэкIам емыпцIыжынырщ. Кавказым зэхъуэкIыныгъэ узыншэкIэ хуэхъуапсэр Iуэхум хыхьэн зэрыхуейр ар ищIэущ. Урысеймрэ Кавказымрэ нобэ зыхэт бэлыхьхэр зэрызэтехуэми къегъэлъагъуэ хэкIыпIэри зэгъусэу, зэакъылъэгъуу фIэкIа къазэрыхуэмыгъуэтынур.
Иужь дыдэу къэпсэлъащ Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием и лэжьакIуэ Скаков Александр. ЩIэныгъэлIыр зэреплъымкIэ, 2014 гъэм Сочэ щекIуэкIыну щIымахуэ олимпиадэр IэмалыфI хъупхъэт Кавказым илъ гукъеуэхэр гъэзэкIуэжынымкIэ, щIыналъэр игъащIэми зэрыщыта зэныбжьэгъугъэм и лъэмыж хъужынымкIэ. АрщхьэкIэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, Сочэ Олимпиадэм елэжьхэм а Iэмалыр зэкIэ къахуэгъэсэбэпыркъым.
ХьэпцIэ Дисэ.
