Сабиигъуэ хьэлъэ зиIа жьыщхьэ махуэ
Щоджэн Хьэмэдэрэ Мэрзей Нащхъуэ ипхъу Марьянрэ гъащIэм хуэнэхъуеиншэу, насыпыфIэу, лажьэу, гъащIэщIэм декIуу унагъуэ дахэ зэдаухуэри, быниплIи зэдагъуэтыжат.
ГъащIэ щыхъукIэ, гугъуехь куэди абы ущрохьэлIэ. Апхуэдэу, Хэку зауэшхуэр къыщыхъейм, зылI и быну заIэтри, Хэкур яхъумэну кIуащ ди къуажэгъу 246-рэ. 1942 гъэм Шэрэдж Ищхъэрэ щыщу зауэм ираджахэм яхэтащ Щоджэн Хьэмэдэрэ Шондыр Мышэрэ. ЩIалэхэр езыгъажьэхэм ящыщт Щоджэн Хьэмэдэ и щхьэгъусэ Марьян уэндэгъушхуэу. Шондыр Мышэ зыхэт щIалэхэм къахэкIуэтри, Марьян зыкъыхуигъэзащ:
— Марьян, узыншэу узэIэпыкIрэ, а уи ныбэм илъыр щIалэ цIыкIуу къыщIэкIмэ, си цIэр фIэщ, — жиIэри.
Зауэ угъурсызым зэныбжьэгъуитIри, Хьэмэди Мыши, 1942 гъэм хэкIуэдащ. А гъэ дыдэм Хьэмэдэ къигъэна быниплIым къахэхъуащ щIалэ дыгъэ, ныбэм илъу Мышэ зыфIащар. Иухатэкъым ар и адэм илъагъуну.
Марьян щхьэкIуэ тхылъ къыхуэкIуащ, и щхьэгъусэ Щоджэн Хьэмэдэ ТIутI и къуэр 1942 гъэм зауэм зэрыхэкIуэдамкIэ хъыбар кърагъащIэу. Унагъуэри, лъэпкъри, гъунэгъухэри зэтепыхьащ, ягъеижащ Хьэмэдэ.
А лъэхъэнэм апхуэдэ щхьэкIуэ тхылъ куэдым къахуэкIуэрт. Пощтзехьэр ялъагъуамэ, къуажэдэсхэр гузавэрт, сыт хуэдэ хъыбару пIэрэ къытхуихьыр жаIэрти.
Марьян бынунагъуэшхуэу, зыщыгугъын имыIэу, фызабэу къэнащ бынитхур ипIын хуейуэ. Абы и бгыр щIикъузэщ, и Iэщхьэр дригъэджэрэзейри, фызабэ гъащIэ хьэлъэм еувэлIащ, и бын нэхъыжьхэр и дэIэпыкъуэгъуу.
Зауэм ипэ лъэхъэнэм къуажэм щызэхэт колхозым гъавэ зыгъэкIхэм, Iэщым пэрытхэм хъерышхуэ кърахьэлIэу зэдэлажьат. Хэку зауэшхуэ къэхъеям Iэщэ зыIыгъыфыну цIыхухъухэр къанэ щымыIэу ираджат, трактору, машинэу, шыуэ яIам и нэхъыбэр къэрал унафэкIэ зауэм ирашэлIат. Колхозым и IэнатIэ псоми щекIуэкI лэжьыгъэ нэхъыбэр цIыхубз къарукIэт зэрызэфIагъэкIыр. Мис абыхэм пашэу яхэтащ Марьяни, балигъ ныкъуэхъуу къэжэпхъа и щIалэ нэхъыжь Хьэжмурати. Зи щхьэгъусэр зауэм хэкIуэда фызабэхэр адрейхэм зыкъыкIэрамыгъэхуу, щхьэх ямыщIэу, цIыхухъум хуэдэу фронтым телэжьащ. Я нэм нэху ялъагъуу зэи я унагъуэм екIуэлIэжакъым ахэр. А псом иужькIэ унагъуэ Iуэхури, быныр зыхуей хуэгъэзэнри къапэщылъу…
ЗэрыжаIэщи, фызабэ гъащIэр узэмыхъуэпсэнт. Абыхэм я бынхэм ягъэикIэу цIэ лей къыфIащат «фызабэкъуэ», «фызабэпхъу».
ЛэжьапщIэу зыри къызыпэмыкIуэ колхоз лэжьыгъэмкIэ Марьян и бы-ныр щыхуэмыпIым, лэжьыгъэм зыкъыдигъахуэурэ и бын нэхъыжь къэжэпхъахэр и дэIэпыкъуэгъуу, Iэпщэ къарукIэ ятIагъуэр, хукхъуэр, псыр зыхуагъэхъуурэ ятIэ чырбыш игъэжащ. Ар лэжьыгъэ хьэлъэт, ауэ щIэупщIэ зиIэт. Чырбышыр ищэурэ и бынхэр зыхуей хуигъэзащ, узыншэхэу, къарууфIэхэу ипIащ. Зи къэшэгъуэм къригъэшащ, зи ишэгъуэр иригъэшащ, унагъуэ щхьэхуэхэу псори игъэтIысыжащ, бынунэ дахэу.
Марьян и бынхэм сабиигъуэ дахэ яIэну къахуихуакъым. Дэтхэнэ зауэм и щIэблэми хуэдэу, ахэр игъуэ нэмысу балигъыпIэ иуващ, я анэм сыт и лъэныкъуэкIи дэIэпыкъуу. Ахэр ящыщащ шхыныр зыхуримыкъуу, щатIэгъэн ямыIэу къулейсызу къэпсэуахэм. Ибэр бэшэчщ, къэхъуащ ахэр яIэр зэрагъэзахуэу, мытхьэусыхэу я щхьэр ехьэхауэ лажьэу, щIакхъуэм, хьэлу Iыхьэм и уасэр ящIэу.
Щхьэхуэу сыкъытеувыIэну сыхуейщ Хьэмэдэрэ Марьянрэ я бын нэхъыщIэ Мышэ и гъащIэ гъуэгуанэ мытыншым. НатIэм къритхэр лъэм и гъуэгу мэхъу жыхуиIэу, абы и сабиигъуэр сыт хуэдизу хьэлъэу щытами бэшэчу, Iэдэбу къэхъуат. МылIэр лIы мэхъу, Мышэ балигъ щыхъум Хэкум и пащхьэм щиIэ къалэныр игъэзэщIэ-ну 1961 гъэм и дыгъэгъазэ мазэм армэм ираджащ. Яшащ Къэзахъста-ным щыIэ Тыркумэн дзэ округым, хэхуащ ухуакIуэ батальоным. Зи адэр зымылъэгъуа щIалэ зеиншэр лэжьыгъэкIэ псыхьат. Сыт хуэдэ Iуэхуми хуэшэрыуэу, IэкIуэлъакIуэу, и чэзум и къалэныр зэфIигъэкIыу, щапхъэу къагъэлъагъуэу къулыкъур кърихьэкIащ. КъаутIыпщыжащ 1964 гъэм и щIышылэ мазэм. Хуит къызэрыхъужу, щалъхуа къуажэм къэкIуэжащ къыпэплъэ анэ гумащIэ, анэ гу щабэ Марьян, и къуэш, и шыпхъухэм я деж. Мышэ хэпщIыкIыу зиужьат, билигъ Iэпкълъэпкъ хъуат, и фэм щызу. Къызэрысыжу, Нарткъалэ щыIэ шофёрхэр щагъэхьэзыр еджапIэм щIэтIысхьэри, и IэщIагъэм фIыуэ хищIыкIыу къиухащ 1965 гъэм. Къуажэм щызэхэт колхозым хьэлъэзешэ машинэ щыдагъэтIысхьащ, дагъуэншэуи илъэс куэдкIэ ирилэжьащ. А зэманым шофёрыр IэщIагъэу щыIэм ефIэкIырт урипсэуну.
Мышэ бгъэдэлъ Iэзагъым, IэкIуэлъэкIуагъым фIыуэ щыгъуазэ къуажэ колхозым и унафэщI Иуан Хьэутий и машинэм дигъэтIысхьэри, гунэс щыхъуауэ, куэдрэ къришэкIащ.
Зи къэшэгъуэ мо щIалэ къуданым 1965 гъэм БищIохэ япхъу Ленэ щхьэгъусэ ищIащ. И къуэш курытыр (Ца-цу) я анэм и гъусэу щалъхуа пщIан-тIэм къыдинэри, япэмыжыжьэу унагъащIэу къэтIысыжащ.
Мышэрэ Ленэрэ насыпыфIэхэщ, зыхуей ягъуэту берычэт унагъуэу мэпсэу. «Щэ уэстын хьэмэрэ, щэ и уасэу, зы уэстын?», — жиIащ адыгэм. Апхуэдэу, унагъуэщIэм къахэхъуащ щэ и уасэ, Мадинэ зыфIаща хъыджэбз дахэкIейр. Абы къуажэ еджапIэр къызэриухыу, 1983 гъэм Дон Iус Ростов щыIэ Промышленность псынщIэм и технологическэ техникумым щIэтысхьащ. И IэщIагъэм хуэшэрыуэу къиухри, къигъэзэжащ.
Мадинэ къуажэм щыщ щIалэ къылъыхъури, 1985 гъэм Гъубжокъуэ Аслъэнбий ишащ. Унагъуэ дахэщ, зэгурыIуэурэ-зэдэIуэжу мэпсэу. ЗэщхьэгъуситIым къащIэхъуащ бынищ: Маринэ, Абеслъэн, Ахьмэд сымэ. Я унагъуэм хабзэ илъщ, нэхъыжьхэм я пщIэр яIыгъщ, адыгагъэмрэ нэмысымрэ я бынхэр щIапIыкI. Я нэхъыжь Маринэ къуажэ еджапIэр ехъулIэныгъэкIэ къиухри Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щIэтIысхьащ. IэщIагъэ зригъэгъуэта иужькIэ, КъБКъУ-м и медицинэ факультетым и лабораторэм щылэжьащ. И зэманыр къыщысым Маринэ Iэхъуэбэчхэ яшащ. Иджы унагъуэ дахэу Нарткъалэ щопсэу, щIалитI яIэщ.
Абеслъэн къуажэ еджапIэр къиуха иужькIэ дзэм елэжь дохутыр IэщIагъэм Пятигорск щыхуеджащ. И IэщIагъэмкIэ лажьэурэ и щIэныгъэм хигъэхъуэну Пензэ къалэм дэт стоматологическэ университетым щIэтIысхьэжащ. Зэрыжыжьэм къыхэкIыу, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым иIэ дохутыр къудамэм зыкъритыжри, щеджащ. ЩIэупщIэ иIэу, хущIыхьэгъуэ имыгъуэту щолажьэ Мэрзэхъу, Къэхъун къуажэхэм, Нарткъалэ, Налшык къалэхэм.
Абеслъэн бгъэдэлъ цIыхугъэм, гъэсэныгъэм, и бзэ IэфIагъым, и IэщIагъэр фIыуэ зэрищIэм къыхэкIыу, цIыху куэд и IуэхущIапIэм къокIуалIэ.
Аслъэнбийрэ Мадинэрэ я щIалэ нэхъыщIэ Ахьмэд къуажэ еджапIэр фIыуэ къиухащ. Къэралым и пащхьэм щиIэ къалэныр игъэзэщIэну дзэм ираджэри, щытхъу пылъу Москва пэмыжыжьэ Балашихэ къалэм щыIащ. Къызэрысыжу, Пятигорск таможнэм щыхурагъаджэ еджапIэр къиухащ. А къалэм дэт университетым и юридическэ къудамэм къыкIэлъыкIуэу щIэтIысхьащ, дызыхуэкIуэ илъэсым къиухынущ. Ахьмэд МВД-м и ГИБДД-м (ГАИ-м) щолажьэ. Зыдэлажьэхэр къыхуэарэзыуэ, гъэсауэ, дагъуэншэу и къулыкъур ирехьэкI. Ар и адэ-анэм ябгъэдэсщ, унагъуэ хъуну зэкIэ хунэсакъым.
ЗэкъуэшитIрэ дзитI зыIутрэ щIыжаIар Абеслъэнрэ Ахьмэдрэ хуэ-дэщ. Зыхэтхэм гъэсэныгъэрэ цIыхугъэкIэ къахэщ псэуакIуэхэщ. Я щхьэр ехьэхауэ, ину мыпсалъэу я Iуэху Iыхьэр кърахьэлIэ. Нэрылъагъущ адэ-анэм, адэшхуэ-анэшхуэм бынхэм гъэсэныгъэрэ ущиерэ зэрыбгъэдалъхьар.
Мышэрэ Ленэрэ зыщыгугъын дэIэпыкъуэгъушхуэ ямыIэу лъапсэ дахэ зытраухуащ. Я унагъуэр цIыху кIуапIэщ, гъунэгъуу яIэр я Iэпэгъущ. Мышэ и анэ Марьян езым и унагъуэм къишэжри, сыт и лъэныкъуэкIи зыхуей игъуэту, зыхуей хуэзэу и нэIэ тету зэдэпсэуащ дунейм ехыжыху.
Щоджэн Мышэ удэуэршэру убгъэдэсыну псалъэгъу хьэлэмэтщ, куэдым хещIыкI, чэнджэщэгъу гъуэзэджэщ. И унагъуэми, лъэпкъми Тхьэм куэдрэ яхуигъэузыншэ! Абы и сабиигъуэр хьэлъами, и ныбжь щыхэкIуатэм иIуэтэжащ, жьыщхьэ махуэщ.
Джэдгъэф Мухьэрбий,
лэжьыгъэм и ветеран.
Шэрэдж Ищхъэрэ къуажэ
