Анэдэлъхубзэм и пщIэр яIэту
Нарткъалэ дэт курыт школ №2-р (унафэщIыр Шыбзыхъуэ Иннэщ) хабжэ Аруан районым и еджапIэ нэхъыфIхэм. ЩIэблэм щIэныгъэ куу зэрыщрагъэгъуэтым къыдэкIуэу, абы щогугъу ныбжьыщIэхэм лъэпкъ гъэсэныгъэ екIуи зэрыхалъхьэным. Абы и щыхьэтщ школым и егъэджакIуэхэри абыхэм я еджакIуэ цIыкIухэри щIыпIэм, республикэм щекIуэкI жылагъуэ Iуэхухэм жыджэру зэрыхэтыр, ехъулIэныгъэфIхэр зэрызыIэрагъэхьэр. Школым и егъэджакIуэхэм фIыуэ къагуроIуэ сабийр хэкупсэу, и анэдэлъхубзэм пщIэ хуищIу, ар Iурылъу къэгъэтэджыныр лъэпкъ гъэсэныгъэкIэ дызэджэ унэтIыныгъэм и къалэн нэхъыщхьэу зэрыщытыр.
Апхуэдэ лэжьыгъэм и жэрдэмщIакIуэу икIи зэхэублакIуэу щытыр, зэрыхабзэщи, анэдэлъхубзэмкIэ егъэджакIуэхэрщ. Ауэ, ди гуапэ зэрыхъущи, лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ а Iуэхур зэфIэхыным школым мычэму щогугъу нэгъуэщI предметхэр езыгъэджхэри. Абыхэм я щапхъэщ илъэс куэд лъандэрэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм пэрытхэу Мамхэгъ Маргаритэрэ Тэрчокъуэ Заирэрэ. Тхыдэр езыгъэдж а лэжьакIуэ пашэхэр йолIалIэ адыгэ махуэгъэпсым къыщыгъэлъэгъуа дэтхэнэ зы махуэшхуэри гулъытэншэ зэрамыщIыным. Адыгэ тхыбзэм и махуэм ирихьэлIэу Маргаритэрэ Заирэрэ ягъэхьэзырат дерс зэIуха хьэлэмэт. «Адыгэхэм я къуалэбзу щIэныгъэр» фIэщыгъэр зиIа дерсым и хьэщIэ лъапIэхэт Адыгэ Республикэм и «Адыгэ Хасэ» жылагъуэ зэгухьэныгъэм хэт Бидэнокъуэ Нихьэт, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэху-тэныгъэхэмкIэ и институтым и щIэныгъэ лэжьа-
кIуэхэу Хъуажь Фахърирэ Абазэ Ибрахьимрэ.
КупщIафIэу, гъэщIэгъуэну, иджырей технологие пэрытхэм я Iэмалхэри къыщагъэсэбэпу зэхэгъэуват дерсыр. Абы и пэщIэдзэм Мамхэгъыр кIэщIу тепсэлъыхьащ анэдэлъхубзэм дэтхэнэ цIыхуми и гъащIэм щиубыд увыпIэм. «Адыгэхэми ди тхыдэ, зетхьэ хабзэхэр, адрейхэм дакъы-
зэрыщхьэщыкI ди лъэпкъ нэщэнэхэр, гупсысэкIэмрэ псэукIэмрэ диIэжщ, дрипагэу, дригушхуэу, — къыхигъэщащ егъэджакIуэм. — А псори нэгъуэщI лъэпкъхэм къезыгъащIэр, абыхэм я деж нэзыхьэсыр сыт жыпIэмэ, ар ди адыгэбзэрщ, анэдэлъхуу Тхьэшхуэр къызэрытхуэупса фIыгъуэ инырщ».
Ди лъэпкъым и гущIэм узэрынэсыф, и гупсысэ-хэм уазэрылъэIэсыф анэдэлъхубзэр яхъумэжыну, абы зрагъэужьыну, Iумпэм ямыщIу ирипсэлъэну цIыкIухэр къыхураджащ Маргаритэрэ Заирэрэ. АдэкIэ абыхэм къызэхуэсахэр щагъэгъуэзащ урокым лъабжьэ хуащIар филологие щIэныгъэхэм я кандидат, Къэрэшей-Шэрджэсым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжь, КъШР-м щIыхь зиIэ и журналист Брат Хьэсин и «Адыгэхэм я къуалэбзу щIэныгъэр» тхылъ гъэщIэгъуэныр зэрыарар.
А къэхутэныгъэ хьэлэмэтыр зи къалэмыпэм къыпыкIами къуалэбзу зэмылIэужьыгъуэхэм ятеухуауэ абы къыщыхьа тхыгъэхэми сурэтхэми шэщIауэ щытепсэлъыхьащ дерсым.
— Зи дэтхэнэ махуэми зэпIэзэрыту щыхьэт техъуэжа, акъыл гъэтIылъарэ гупсысэ зэтеубыдакIэ гъащIэм и дэтхэнэ упщIэми пэджэжыфахэм ящыщщ Брат Хьэсин. Мы адыгэлI щыпкъэм и макъ гъэтIысар хъыбар узыншэкIэ зэрымыхьа адыгэ унагъуэ щыIэу къыщIэкIынкъым Къэрэшей-Шэрджэсым. Зи гъащIэр диктор нэсу, «адыгэ ЛевитанкIэ» зэджэу зыхь Хьэсин ещIэ гъащIэм и пэжыгъэми, зэхэщIыкIми я мардэхэр, — жиIэрт Мамхэгъым, тхылъымрэ абы и авторымрэ дерсым щIэсхэм яригъэцIыхуу. — Хьэсин щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ, еджа цIыхущ. Ар и щхьэ и щIыхькъым дунейм щIытету илъытэр, атIэ зы гъащIэ гъуэгуанэкIэ къызыхэкIахэм и сэбэп екIынращ, лъэпкъ щIэныгъэм и щIэиным хэгъэхъуэнращ. Лъэпкъ куэдым яIэу бгъуэтыну къыщIэкIынкъым къуалэбзухэм ятеухуха абы и тхылъ бэлыхьым хуэдэ. Апхуэдэщ Братым и диссертацэ лэжьыгъэри. Ар теухуащ адыгэ IуэрыIуатэм мафIэмрэ джатэмрэ я нагъыщэр къызэрыхэщыжым. Хэкупсэ нэсым и гъащIэр зыхуэгъэзар и лъэпкъым зиузэщIыным хуэлэжьэныращ.
Дерсыр нэхъ щIэщыгъуэж хъуащ, абы еджакIуэ цIыкIухэр жыджэру къыхыхьа нэужь. Абыхэм къанэ щымыIэу зэпкърахащ Братым и тхылъ хьэлэмэтым ит псори. Лъэпкъым и тхыдэм, литературэм, IуэрыIуатэм, гъащIэм къыхэщыжу, лIэщIыгъуэ куэдкIэ къыдэгъуэгурыкIуа къуалэбзухэм я адыгэцIэхэр, абыхэм я сурэтхэр, я щытыкIэ хэхахэр — а псоми къызыхуэтыншэу тепсэлъыхьащ еджакIуэхэр. Къуалэбзухэм ятеухуа хъыбархэр гуп-гупурэ гуэшат. Абыхэм ящIыгъут блыным кIэридзэ слайдхэм къищ сурэтхэр.
НыбжьыщIэхэр дерсым щызэпеуащ къуалэбзухэм ятеухуа къуажэхьхэмкIэ, псынщIэрыпсалъэхэмкIэ. Ахэр къеджащ кIыгуугум, ныбгъуэм, бжэндэхъум, нэгъуэщI бзухэми я цIэхэр къызыхэщ усэ цIыкIухэм. Къуалэбзухэм я гъащIэм теухуа видеороликхэри куэдым яфIэхьэлэмэтащ.
ЩIэуэ къащIахэм я гугъу щащIыжым, сабийхэм къыхагъэщащ страусыр махъшэбзууэ, пеликаныр жьэдзыуэу, тетеревыр мысырджэду, снегирыр бзупагуэу, фламингэр лъакъуа-
пцIэплъыфэу, иволгэр бжэндэхъугъуэжьу иджыри къэс зэрамыщIар, апхуэдэуи ди анэдэлъхубзэм хуэдэу нэсу, къызыхуэтыншэу гупсысэхэри Iуэхугъуэхэри къызэрыпIуэтэфын нэгъуэщI бзэ щымы-Iэу къазэрыщыхъур.
Апхуэдэ сабий гупсысэхэр щIагъэбыдэжырт урыс щIэныгъэлI Трубецкой Николай лIэщIыгъуитIым нэс и пэкIэ ди бзэм къыхужиIа псалъэхэу Мамхэгъым дерсым къыщихьахэм: «А бзэм (адыгэбзэм) и макъхэр апхуэдизкIэ телъыджэщ, зэмыфэгъущи, жьыбгъэр зэрыфийр, пщIащэр зэрыщхъыщхъыр, псы уэрым и даущыр, щIыр зэрыбауэр, псым хэлъ мывэджейхэр зэрызэнтIэIур, гур къызэреуэр, бзур зэрыбзэрабзэр зыхыбощIэ, абы ирипсалъэу щызэхэпхкIэ. Ар щыхьэт зытехъуэр зыщ: адыгэбзэр хуэщIащ дунейм и къэхъугъэ псори кърипIуэтэным».
Дерсым и кIэухыу псалъэ иратащ абы и хьэщIэ лъапIэхэм. Бидэнокъуэ Нихьэти, Хъуажь Фахърии, Абазэ Ибрахьими жаIащ Брат Хьэсин и лэжьыгъэхэм адыгэ хэгъуэгуищми я щIэныгъэлIхэм я деж фIыщIэ щхьэхуэ зэрыщагъуэтыр. Апхуэдэу абыхэм къыхагъэщащ егъэджакIуэхэми абыхэм я гъэсэнхэми дерс гъэщIэгъуэныр егъэкIуэкIынымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэрызэфIахар.
Абыхэм фIыщIэ хуащIащ школым и унафэщIхэми, анэдэлъхубзэр джыным, абы и пщIэр къэIэтыным, щIэблэм лъэпкъ гъэсэныгъэ егъэгъуэтыным мыхьэнэшхуэ зэрыратым папщIэ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
