КъумпIыл Мурат: ЕфIакIуэ зэпытщ ди зэкъуэшыныгъэр
Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэ КъумпIыл Мурат Къэралбий и къуэр иджырей зэманым декIуу лажьэ унафэщIхэм ящыщ зыщ. Ар къегъэлъагъуэ зи унафэщI республикэм нобэ иIэ зыужьыкIэм, абы исхэр зэрыхуэарэзым, и цIыху щIыкIэкIи и лэжьыгъэкIи жылагъуэм зэрахузэIухам, зыхуигъэувыж къалэнхэр сыт щыгъуи зыхуей хуэзэу зэригъэзащIэм. Зи гугъу тщIы Iуэхугъуэхэр къытхуаIуатэ абы къикIыу къытIэрыхьэ хъыбархэм, Iэтащхьэм махуэ къэс илэжьхэр кърилъхьэу интернетым щиIэ напэкIуэцIхэм, дыкIуа нэужь тлъагъухэм.
Мы зыгъуэгуми лэжьыгъэ IуэхукIэ Мейкъуапэ дызэрыкIуар къэдгъэсэбэпри, АР-м и Iэтащхьэ КъумпIыл Мурат зыхуэдгъэ- защ, илъэс лъандэрэ зыпэрыт къулыкъу лъагэм щызригъэхъулIахэмрэ ди лъэпкъэгъухэм я псэукIэмрэ зыщыдгъэгъуазэмэ тфIэфIу. Мурат дигъэщIэхъуакъым, гуапэу дригъэблэгъащ. Ди газетым къытеддзэжащ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм и унафэщI Ацкъан Русланрэ Iэтащхьэм зэрепсэлъар, иджы фыщыдогъэгъуазэ КъумпIыл Мурат ди упщIэхэми къарита жэуапхэм.
Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэ КъумпIыл Мурат Къэралбий и къуэр 1973 гъэм мазаем и 27-м АР-м и Красногвардейскэ районым хыхьэ Улап къуажэм къыщалъхуащ. Абы дэт курыт еджапIэ №9-р къиуха нэужь, Дон Iус Ростов ЦIыхубэ хозяйствэмкIэ дэт институтыр 1994 гъэм къиухащ.
1993 гъэм и бадзэуэгъуэм щегъэжьауэ 1994 и бадзэуэгъуэ пщIондэ Дон Iус Ростов щыIэ «Проагрос» хозяйственнэ ассоциацэм щылэжьащ. 1994 гъэм щегъэжьауэ Федеральнэ казначействэм и Красногвардейскэ къудамэм ревизор-контролёру щыIащ. 1997 гъэм и фокIадэм а IуэхущIапIэм и унафэщI ящIащ.
1998 гъэм АР-м щыIэ Федеральнэ казначействэм и управленэм и Красногвардейскэ район къудамэм и Iэтащхьэу ягъэув. 1999 гъэм Налогхэмрэ ар къыхэхынымкIэ УФ-м и министерствэм и инспекцэу Красногвардейскэ районым щыIэм и унафэщIщ, 2002 гъэм щIышылэм АР-м щыIэ Районхэм зэдай ИФНС №1-м и унафэщIым и къуэдзэщ, 2002 гъэм дыгъэгъазэм а IуэхущIапIэм и унафэщI мэхъу.
2008 гъэм и мэлыжьыхьым КъумпIыл Мурат АР-м и премьер-министрым и къуэдзэм и къалэнхэр пIалъэкIэ игъэзэщIэну пщэрылъ щащI, мазэ докIри, АР-м и Президентым и унафэкIэ премьер-министр къулыкъум пэрагъэувэ.
2016 гъэм и фокIадэм КъумпIылыр хахащ Адыгэ Республикэм и Къэрал Совет-Хасэм и депутату, фокIадэм и 3-м щегъэжьауэ Къэрал Совет-Хасэм и унафэщIу щытащ.
2017 гъэм щIышылэм и 12-м Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир и унафэкIэ, КъумпIыл Мурат Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэм и къалэнхэр пIалъэкIэ игъэзэщIащ, 2017 гъэм фокIадэм и 10-м АР-м и Къэрал Совет-Хасэм и депутатхэм Адыгэ Республикэм и Iэтащхьэу хахащ.
Унагъуэщ, быниплI иIэщ.
Адыгэ Республикэм и Тхьэмадэу щытахэу (ижьымкIэ къыщыщIэдзауэ) ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий, Щэумэн Хьэзрэт, Джэрым Аслъэн сымэ ябгъэдэтщ илъэс и пэ хэкум и УнафэщIу хаха КъумпIыл Мурат.
КъБР-м икIа гупым яхэту. 2018 гъэ, гъатхэпэм и 23
— Мурат, дэтхэнэ унафэщIми и ехъулIэныгъэхэр зэлъытар зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI лэжьакIуэ гуп зэгъэпэщынрауэ жаIэ. Уэ узэрылажьэрэ зы илъэс ирикъуащ, ухунэса апхуэдэ IэщIагъэлI гуп зэхуэпшэсыну, зэбгъэуIуну?
— Псом япэрауэ къыхэгъэщыпхъэщ, а зи гугъу пщIы IэщIагъэлIхэр, псом хуэмыдэу унафэр зыIэщIэлъхэр, къыхэхыныр дэнэ къэрали япэ зэрыщрагъэщыр. Совет лъэхъэнэ лъандэрэ щыIэ къыхуеджэныгъэр псоми ящIэж: «ЛэжьакIуэхэращ псори зэлъытар». Ар пэж дыдэщ, сыту жыпIэмэ, унафэ зыIэщIэлъ къулыкъущIэр Iуэхум пэмылъэщмэ, щыуагъэм щIэптыну уасэр инщ. Мы зэманым ди къэралыр зэхъуэкIыныгъэ, щIэ куэдым Iуоуэ. Абы ипкъ иткIэ, Iэмал зимыIэщ IэщIагъэлIхэм я щIэныгъэмрэ Iэзагъымрэ хагъахъуэ зэпыту къекIуэкIын зэрыхуейр. Апхуэдэ къулыкъухэм къешэлIапхъэри иджырей Iуэху зегъэкIуэкIэм хуэIэкIуэлъакIуэ, зи къаухьыр ин, гупсысэкIэ къызэрымыкIуэ зиIэ цIыхущ.
Абы и лъэныкъуэкIэ къыхэзгъэщыну сыхуейщ УФ-м и Президент Путин Владимир кадр политикэмрэ унафэр зыIэщIэлъ IэнатIэмрэ гъуэгущIэ зэрытригъэувар. Президентым и унафэм ипкъ иткIэ, къэрал IэнатIэм уIухьэну нэхъ тынш хъуащ, ар щIалэгъуалэм я дежкIи щхьэпэщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, къэрал дэIэпыкъуныгъэ ин зиIэ «дэкIуеи-пIэщ» ар. ЦIыхур лэжьыгъэм щыпэрыувэкIэ, мыхьэнэ нэхъ зэтыпхъэр езым бгъэдэлъ фIагъырщ. Апхуэдэуи гулъытэ хуэщIыпхъэщ уней хьэрычэт Iуэху къызэзыгъэпэщыфхэ- ми, апхуэдэ къаруущIэхэр ди щIыналъэм и зыужьыныгъэм ехьэлIауэ екIуэкI лэжьыгъэм къыхэувэн хуейщ. Езым и мылъку хэхыпIэ зэзыгъэпэщыфам къэрал IэнатIэми щIэ гуэр хилъхьэфыну къызолъытэ сэ.
Ди щIыналъэр къапщтэмэ, IэщIагъэлI хъарзынэхэр пэрытщ унафэщI къулыкъухэм. А гупыр зы илъэсым къриубыдэу зэхуэтшэсауэ аракъым, атIэ куэд щIауэ мэлажьэ, я гуащIэм къыпэкIуа IуэхухэмкIи я Iэзагъыр ягъэлъэгъуэну хунэсауэ. Сыт хуэдэ унэтIыныгъэми ехъулIэныгъэхэр щызыIэрыдгъэхьащ дэ. Ауэ нэхъыщхьэр нэхъыфIыжым, нэхъыбэжым дызэрыхуэпабгъэрщ, ди къарур, Iэзагъыр едгъэфIэкIуэну дызэримурадырщ. Абы папщIэ дэ иджыпсту «Бережливое производство» проектыр догъэзащIэ, бгъэдыхьэкIэщIэхэр къэдгъэсэбэпурэ. ИкIи псоми ди зэфIэкIыр зэдгъэуIуу ди хэгъуэгум исхэр тыншу, гуныкъуэгъуэншэу я гъащIэр ирахьэкIыным, я псэукIэр егъэфIэкIуэным, ди республикэм нэхъри зиузэщIыным дыхуэлэжьэнращ ди мурад нэхъыщхьэр.
— Зыужьыныгъэмрэ псэукIэ тыншымрэ республикэр хуэзышэр социально-экономикэ IэнатIэм щызыIэригъэхьэ хэхъуэхэмрэ ехъулIэныгъэмрэщ. Адыгэ Республи- кэм абы и лъэныкъуэкIэ и Iуэху зыIутым укъытхутепсэлъыхьамэ арат.
— Къэбгъэлъагъуэмэ, макроэкономикэ хэхъуэ нэхъыщхьэр, валовэ щIыналъэ продукткIэ дызэджэр, 2017 гъэм проценти 102,7-рэ мэхъу. Адыгейм и промышленнэ производствэм и индексыр урысей псом ику иту къыщабжым (101%) нэхърэ нэхъыбэ хъуащ (103,5%) 2017 гъэм. Апхуэдэуи гу лъывэзгъэтэну сыхуейщ ди лъахэм псэукIэр зэрыщефIэкIуам. Абы и лъэныкъуэкIэ дэхуэхауэ зэман кIыхькIэ екIуэкIами, иджы зыдужьыжащ. Республикэм ику иту къыщахь улахуэр иужьрей илъэсым тещIыхьауэ жыпIэмэ, хэхъуащ, абыкIэ сэбэп хъуащ Президентым и накъыгъэ унафэхэр зыхуей хуэзэу зэрыдгъэзащIэр. КъищынэмыщIауэ, 2018 гъэм нэхъ мащIэу къахь улахуэр иджыри хэхъуэнущ. 2018 гъэм и накъыгъэм МРОТ-р упсэун папщIэ нэхъ мащIэ дыдэу узыхуейм хуэдиз хъунущ — сом 11 163-рэ.
АдэкIэ диIэну зыужьыныгъэхэр идопх нэгъабэ АР-м Промышленностым зегъэужьынымкIэ и фонд къызэIутхам. Ар нэхъ зэгъэщIылIар кредит ахъшэр къеIыхыным еп- ха Iуэхухэр нэхъ тынш щIынырщ.
Экономикэм и лъабжьэу иджыри къэнэжыр мэкъумэш IэнатIэращ, ауэ абы и бгъэдыхьэкIэхэми зедгъэхъуэжащ. Иужьрей илъэсым Адыгейм жыг хадэхэр куэд щыхъуащ. 2017 гъэм мэкъумэшыщIэхэм жыг хадэ гектар 230-рэ ягъэтIысащ. Мэкъумэш IэнатIэм къыщыщIэдгъэкIым хэдгъахъуэкIэрэ нэгъуэщI къэрал кърашхэр дгъэма-щIэм и закъуэкъым, атIэ дэ езыр дунейпсо рынокым дызэрыхыхьэным иужь дитщ. Республикэм и IуэхущIапIэхэм дагъэмрэ кхъуеймрэ хамэ къэралхэм ирагъашэу зэтраублащ. Адыгэ кхъуейр, фэ зэрыфщIэщи, щIыпIэ куэдым къыщацIыху ерыскъы хъуащ, уеблэмэ хамэ къэралхэми езым и увыпIэ щиубыдыфынущ. Псалъэм папщIэ, «Красногвардейский молочный завод» ООО-м 2012 гъэ лъандэрэ ди кхъуейм и лIэужьыгъуэ зэмыщхьхэр Германием ирегъашэ. Илъэсихым къриубыдэу кхъуей цIынэрэ гъэгъуауэ тонни 152-рэ ирашащ. 2018 гъэм зэгурыIуэныгъэ зэтщIылIахэр нэхъыбэ хъуащ. Апхуэдэу кхъуейр дяпэкIэ яшэнущ Хьэрып Эмират Зэгуэтхэми.
Иджы ди пащхьэ къит къалэнхэм ящыщщ кхъуей нэхъыбэ къыщIэгъэкIыныр. 2017 гъэм Адыгейм тонн мин 12,8-рэ къыщыщIагъэкIащ, ар процент 12-кIэ нэхъыбэщ 2016 гъэм елъытауэ. Мы гъэм ар иджыри проценти 10-12-кIэ хэдгъэхъуэну ди мурадщ. Ар тхузэфIэкIынущ. Къыхэгъэщыпхъэщ, УФ-м и Правительствэм и УнафэщI Медведев Дмитрий нэгъабэ къыщыкIуам адыгэ кхъуейм и фIагъым зэрыщытхъуари, ар къыщIэгъэкIыным зэрызедгъэужьыр, ди ерыскъы нэхъыфIу къызэралъытэр къызэрыд-диIыгъари.
Абы, шэч хэмылъу, кърикIуащ гъэшхэкIым елэжьхэм я IуэхущIапIэхэр иджырей жыпхъэхэм изагъэу къызэрызэрагъэпэщар, кхъуейри, ар зэрылъри технологиещIэхэр къагъэсэбэпурэ зэращIыр. А псоми елъы- тащ абы иIэну щIэупщIэр. Кхъуей къыщIэдгъэкIым и бжыгъэр зэрыхэдгъахъуэм кърокIуэ жэм къашхэр зезыхуэхэм я хьэрычэт Iуэхуми зэрызиубгъур. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, Урысей инвестицэ форумыр щекIуэкIам, жэм къаш мин зыщIэхуэн фермэ ухуэнымкIэ зэгурыIуэныгъэ зэтщIылIауэ щытащ. Абы тету екIуэкIмэ, 2023 гъэм ирихьэлIэу дэ зы илъэсым шэ тонн мини 135-рэ къыщIэдгъэкIынущ.
Экономикэм и социальнэ унэтIыныгъэм и гугъу пщIымэ, нэгъабэ сабий зеиншэу 166-м псэупIэ еттащ. УнагъуэщIэ 264-м я псэукIэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ сом мелуа-ни 178-рэ къэрал дэIэпыкъуныгъэу яхухэт-хащ. Фэтэр куэду зэхэт унэ 97-р зыхуей хуэдгъэзэжащ, ар хуэдэ 1,5-кIэ нэхъыбэщ 2016 гъэм абы теухуауэ зэфIэдгъэкIа лэжьыгъэм нэхърэ. Кхъахэ хъуа унэхэм цIыхухэр къыщIэгъэIэпхъукIыныр ди республикэм щызэфIэдгъэкIащ, абы къыдэкIуэуи псэупIэ метр зэбгъузэнатIэу мин 244,3-рэ духуащ, ар проценти 4-кIэ нэхъыбэщ ипэ ита илъэсым нэхърэ.
ТхузэфIэкIам деж дыкъыщыувыIэну ди мурадкъым. ЩытыкIэр зэпкърытхыурэ Адыгейм и экономикэм дяпэкIэ зэрызиу- жьынур дубзыхунущ. АбыкIэ щIэгъэкъуэн лъэщ хъунущ 2019 — 2030 гъэхэм республикэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэр зыхуэдэнур щыдгъэбелджылыну программэр. Ар мы гъэм къэтщтэнущ.
— Мурат, егъэджэныгъэм, медицинэм, щэнхабзэм, спортым, туризмэм зегъэужьынымкIэ сыт хуэдэ федеральнэ программэхэр щыгъэзэщIа хъурэ Адыгэ Республикэм?
— Псом нэхърэ нэхъыщхьэу ди минис-терствэхэм я унафэщIхэм я пащхьэ изгъэува къалэныр федеральнэ центрым зэрыхъукIэ нэхъ купщIафIэу дэлэжьэнырщ, къэрал программэхэм я фIыгъэкIэ федеральнэ ахъшэр къэгъэсэбэпынырщ. ИкIи, шэч хэмылъу, тхузэфIэкIар куэдщ а зи гугъу тщIы Iуэхухэм ехьэлIауэ.
Къэбгъэлъагъуэмэ, Ростуризмым зэгурыIуэныгъэ етщIылIащ «Ворота Ла- го-Наки Республики Адыгея» проектыр гъэзэщIэнымкIэ адэкIи дызэдэлэжьэну, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а проектым хухаха ахъшэр зэгъэзэхуауэ къызэрыдгъэсэбэпар федеральнэ центрым къилъытащ. «Развитие внутреннего и въездного туризма в Российской Федерации (2011 — 2018 годы)» зыуэ щыт федеральнэ программэм ипкъ иткIэ, 2017 гъэм сом мелуан 299-рэ федеральнэ мылъкум къыхэкIыу къытIэрыхьащ Мейкъуапэ районым и бгылъэ щIыпIэм ухуэныгъэхэр щедгъэкIуэкIын папщIэ. Абы республикэ ахъшэу дэри сом мелуан 80 хэтлъхьащ. Мы гъэми а программэмкIэ мылъку къытIэрыхьэнущ, а щIыпIэр газкIэ къызэдгъэпэщын щхьэкIэ. Абы нэмыщI, гъуэгущIи духуэнущ.
Нэхъыщхьэу къытпэщылъхэм ящыщщ республикэм и цIыхухэр зыгъэпIейтей социальнэ Iуэхухэр. «Доступная среда» программэм иджыри къыпытщэу, хущхъуэхэр сымаджэхэм тыншу яIэрыхьэнымрэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэ ягъуэтынымрэ зыхуей хуэ-зэу зэтедублэнущ. Мы гъэм и кIэм нэдгъэсы-ну ди мурадщ Адыгей Республикэ ДиагностикэмкIэ и центр иныр. Ар федеральнэ, республикэ ахъшэкIэ доухуэ.
Нэгъабэ зэфIэдгъэкIахэм ящыщщ илъэси 3-7 ныбжьым ит сабийхэр здэкIуэ IуэхущIапIэхэр яхурикъу зэрытщIар. Иджы къытхуэ-нар илъэси 3 ныбжьым нэмыса цIыкIухэр здашэн яIэнращи, ари къэрал программэм ипкъ иткIэ 2018 гъэм зэфIэдгъэкIыфыну къалэнхэм ящыщщ. Мы гъэм федеральнэ центрым ди республикэм къыхуиутIыпщынущ сом мелуан 209,2-рэ, сабий гъэсапIит духуэн щхьэкIэ, абы республикэ бюджетым къыхэкIыу сом мелуан 90 хэтлъхьэнущ. Ханская станицэмрэ Яблоновский жылэмрэ дэтщIыхьыну гъэсапIэхэм дэтхэнэми сабий 240-рэ щIэхуэнущ. КъищынэмыщIауэ, 2019 — 2020 гъэхэм яслъэ ныбжьым ит цIыкIухэм папщIэ Мейкъуапэ дэт зы гъэсапIэмрэ Тэхъутэмыкъуей районым щыIэ сабий Iы- гъыпIитIымрэ къатиту зэтет унэхэр гуэтщIыхьыну республикэм ипщэ дилъхьэжащ. Апхуэдэуи Мейкъуапэрэ Энемрэ 2020 гъэ пщIондэ школ зырыз дэтщIыхьын хуейщ.
Сабий зеиншэхэр псэупIэкIэ къызэгъэпэщынымрэ бынунагъуэшхуэхэм щIапIэ етынымрэ теухуа программэхэри догъэза-щIэ. Сэ унафэ сщIащ а унэхэмрэ щIапIэхэм-рэ хуэныкъуэ сабийхэмрэ бынунагъуэшхуэхэмрэ къызэрыхах, чэзум зэрагъэув щIыкIэм кIэлъыплъыну.
Къуажэхэм зегъэужьыным ехьэлIа программэр гъащIэм хэпща хъуным иджыри къыпытщэнущ мы гъэм. А программэмкIэ 2018 гъэм сом мелуани 104-рэ къытIэрыхьэнущи, тедгъэкIуэдэну ди мурадщ газкIэ, псыкIэ къызэгъэпэщыным, еджапIэ, щэнхабзэ, спорт IуэхущIапIэхэр, ФАП-хэр ухуэным, къуажэдэс унагъуэщIэхэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным.
«Развитие физической культуры и спорта» федеральнэ программэр зэрыдгъэзащIэмкIи нэхъыфIхэм дыхабжэ. Федеральнэ центрым и дэIэпыкъуныгъэкIэ ди республи- кэ стадионыр щIэрыщIэу зэфIэдгъэувэжащ, спорткомплексыщIэ, АР-м и сборнэ командэхэр щагъэхьэзыр центр духуащ. И кIэм ныдогъэс Тэхъутэмыкъуей къуажэм дэтщIыхь спорт IуэхущIапIэри. Мы гъэм Пэнэжыкъуеймрэ Энемрэ ФОК зырыз дэтщIыхьыну ди мурадщ.
Къалэр зэIузэпэщ щIынымкIэ сэбэп къытхуэхъуащ федеральнэ программэхэм дызэрыхыхьар. Абы ехьэлIауэ мы гъэм сом мелуан 245,8-рэ къытхуаутIыпщынущ, къищынэмыщIауэ, жылагъуэ щIыпIэхэр зыхуей хуагъэзэнымкIэ республикэ мылъкум къыхэкIыу Мейкъуапэ — сом мелуан 80, Адыгейскрэ райониблымрэ сом мелуан тхурытху яхухэтхынущ. Гъуэгу ухуэным, нэгъуэщI Iуэхушхуэхэм папщIи къыдогъэсэбэп мыпхуэдэ программэхэр икIи быдэу дыкIэлъоплъ ахъшэр зытрагъэкIуадэм, лэжьыгъэр зэрекIуэкIым.
— Инвестицэхэр хуабжьу сэбэп щыхъу, Iэмал куэд къущит зэманщ иджыпсту, Мурат. Инвесторхэм яхуигъэлъэгъуэну Адыгейм сыт иIэр?
— Республикэм и пащхьэ къит экономикэ къалэнхэм я нэхъыщхьэу къыхэзгъэщынт Адыгейм и социально-экономикэ зыужьыныгъэм къыхалъхьэ инвестицэм хэгъэхъуэныр. Дэ абы ерыщу яужь дитщ.
ТхузэфIэкIахэм я гугъу пщIымэ, 2017 гъэм республикэм и мылъку нэхъыщхьэм инвестицэу сом мелард 22,9-рэ къыхалъхьащ, ар Адыгейм и тхыдэм щыяпэщ.
Инвесторхэмрэ дэрэ ди зэдэлэжьэкIэр ефIэкIуэн папщIэ 2017 гъэм хэкIыпIэфIхэр къэдгъуэтри, проекти 6 дубзыхуащ, абы къыпэкIуэу республикэ экономикэм сом мелард 23-рэ къыхалъхьэнущ, лэжьапIэ IэнатIэу 570-рэ къэунэхунущ. Абы нэмыщI предприятэ ин зыкъом диIэщ инвестицэ хэлъхьэныгъэхэр щынэхъыбэу.
Нэгъабэ жыджэру дыхэтащ Урысейм инвестицэм теухуауэ щыIа зэхыхьэм, къищынэмыщIауэ, щэкIуэгъуэм Адыгейм щедгъэкIуэкIащ «Invest in Adygea» дунейпсо инвестицэ форумыр, абы цIыху 700-м нэблагъэ къыщызэхуэсат. Къапщтэмэ, нэгъабэ Адыгейм ухуэныгъэщIэхэр щегъэкIуэкIынымрэ зэгъэпэщыжыныгъэ лэжьыгъэхэмрэ сом меларди 3,4-рэ къыхалъхьащ. Абы ипкъ иткIэ ухуэныгъэ 22-рэ зыхуей хуэзэу къызэфIэдгъэуващ.
Iэмал псори къэдгъэсэбэпауэ схужыIэнукъым. Дэ предприятэ инхэр диIэщ, тIэкIу иджыри зыкъаIэтмэ, дунейпсо рынокым хыхьэфыну. А Iуэхухэм теухуауэ иджыблагъэ Италием и лIыкIуэхэр щыIащ, иджы Тыркум къикIынущ. А лъэныкъуэм ерыщу делэжьын хуейщ, ехъулIэныгъэ къызэрыпэкIуэр нэрылъагъущи.
— Адыгэ Республикэм и бюджетыр сыт хуэдизкIэ елъыта Москва къывитым?
— Мылъкур зэгъэзэхуэным дызэрыхуэсакъым ипкъ иткIэ, 2007 гъэ лъандэрэ ди налогхэмрэ налогым емыпха хэхъуэхэмкIэ зэхэлъ бюджетыр хуэдиплIкIэ хэхъуащ. Республикэм и бюджетым и дотацэр процент 61-уэ щытамэ, иджы процент 32-м нэс къехащ (2017 гъэм кърикIуахэмкIэ).
Къапщтэмэ, бюджетыр зэрызэхэлъ мылъкур псоми ящIэу, ахъшэр къызэрыдлэжь щIыкIэр зэIухауэ щытыныр мыхьэнэ зэт- тхэм ящыщщ. 2017 гъэм ди лъахэр аргуэру хэхуащ зи мылъку зэгъэзэхуэкIэр нэхъ зэIухауэ ябж гупым икIи 5 — 6-нэ увыпIэхэр Орен-бург областым дэдгуэшащ.
— Мурат, иджыри фыхунэмысауэ, икIэщIыпIэкIэ зэфIэгъэкIын хуейуэ сыт хуэдэ Iуэхугъуэхэр къыфпэщылъ?
— Пэжыр жыпIэмэ, ахэр мащIэкъым, ищхьэкIи къыщызгъэлъэгъуащ абыхэм ящыщ зыбжанэ. Иджыри зэ ди къалэн нэхъыщ- хьэу къэслъытэр къыхэзгъэщынщи, ар ди цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнырщ, абы папщIэ инвестицэ нэхъыбэ къетшалIэу, экономикэм зедгъэужьын хуейуэ аращ. Ин- фраструктурэм зедгъэужьыныр, энергокъарум хэдгъэхъуэныр Iэмал зимыIэщ.
Абы и лъэныкъуэкIэ, зыкъом зыIэрыдгъэхьащ. Къапщтэмэ, Урысей псом щыщу Адыгейращ псом нэхърэ нэхъ лъэщ жьы- парк зиIэнур. ВЭС-м къару МВт 150-рэ иIэнущ, Щэуджэн, Геогинскэ районхэм иджы-рей жьыэнергетическэ пкъо 60 хуэдиз щыдгъэувынущ.
А ухуэныгъэр щIидзауэ йокIуэкI. «Росатом» корпорацэм и «ВетроОГК» АО къудамэращ абы иужь итыр икIи 2019 гъэ пщIондэ зэфIигъэкIынущ. Ар зэтраухуэмэ, Адыгейм энергокъарур зэрыхуримыкъур процент 20 хуэдизкIэ игъэмэщIэнущ.
Энергетикэ «удзыфэкIэ» зэджэри щыфейдэщ ди деж. Урысей Федерацэм дыгъэ радиацэр щынэхъ лъагэ хэгъэгухэм ящыщщ Адыгэ Республикэр. Ику иту къапщтэмэ, илъэсым махуэ 250-м дыгъэ къыщопс ди деж. Ари лъэщу къытхуэгъэсэбэпынущ. 2019 гъэ пщIондэ дыгъэ бзийкIэ ла-жьэ электростанцитI духуэну ди мурадщ, МВт 8,9 къару иIэу, зыр Мейкъуапэ и гъунэгъуу, адрейр Щэуджэн районым.
— Урысей Федерацэм и хэгъуэгуищым — Адыгейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым — щопсэу адыгэхэр, абы нэмыщIуи федеральнэ щIыналъэ зэпэщхьэхуэхэм дыхеубыдэ. Сыт хуэдэ зэпыщIэныгъэхэр хувиIэ зэкъуэш республикэхэм?
— Фэ зэрыфщIэщи, иджырей коммуникативнэ Iэмалхэм я фIыгъэкIэ, адыгэхэр хэгъуэгу, федеральнэ щIыналъэ зэпэщхьэхуэхэм зэрисым гугъуехь хэлъыжкъым нэхъ гъунэгъуу зэпыщIа хъунымкIэ, я хъыбар зэрыщIэнымкIэ. Ди щIэныгъэлIхэм, тхыдэджхэм, этнографхэм лъэпкъ хабзэр, щэнхабзэр, тхыдэр хъума хъун папщIэ щIэх-щIэхыурэ щIыналъэ семинархэр, конференцхэр къызэрагъэпэщ.
Хабзэ дахэ тхуэхъуащ республикэм къыщытIэт жылагъуэ-политикэ Iуэхухэм, махуэшхуэхэм ди къуэш республикэхэм я лIыкIуэхэр къызэредгъэблагъэр. Абыхэм ящыщщ Адыгэ ныпым и махуэр, ар адыгэ дунейм щаIэт, ауэ Адыгейм и махуэшхуэ хэхащ — АР-м и Къэрал ныпым и махуэщи.
Иужьрей илъэсхэм республикищми шы зыгъэхъуу исхэр зэгухьащ, адыгэшым и цIэмрэ и щIыхьымрэ къэIэта хъун папщIэ, икIи нэгъабэ республикищми (КъБР, КъШР, АР) Краснодар крайм и Успен районми я шууейхэр зыхэт «шу зекIуэ» ящIауэ щытащ.
Апхуэдэ Iуэху дахэхэм ящыщщ республикищым адыгэбзэкIэ къыщыдэкI «Адыгэ макъ», «Адыгэ псалъэ», «Черкес Хэку» газетхэм мазищ къэс зэ номер зэгуэт къызэрыдагъэкIыр. А хабзэр илъэс 20 хъуауэ яIэщ лъэпкъ газетхэм, абыхэм щылажьэхэр мазищым зэ зэIущIэрэ я мурадхэр яубзыхуу. Апхуэдэ зэдэлэжьэкIэм кърокIуэ ди республикищыр экономикэ, щэнхабзэ, жылагъуэ, егъэджэныгъэ, щIэныгъэ я лъэныкъуэкIэ нэхъри зэпха хъуныр.
Къапщэтэмэ, лъэныкъуэ куэдкIэ ефIакIуэ зэпытщ ди зэкъуэшыныгъэр. Ар Iэмал зи-мыIэ Iуэхущ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, дэ ди тхыдэри, ди лъабжьэри зыщ. ДяпэкIи а зэпыщIэныгъэхэр нэхъ зэредгъэфIэкIуэным иужь дитынущ.
— Мурат, ди лъэпкъэгъухэм я нэхъыбэр щыпсэур хамэ къэралхэращ. Сыт хуэдэ пыщIэныгъэ яхувиIэ хэхэс адыгэхэм, зи хэкужь къэзыгъэзэжыну жэрдэм зиIэхэр куэд хъурэ, куэдым къагъэзэжрэ Адыгейм?
— Хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм, ди хэкуэгъухэм дапыщIауэ щытыныр Урысей Федерацэм и къэрал щIыб политикэ, къэрал щIыб экономикэ Iуэхугъуэу ирагъэкIуэкIхэм язщ. Ди республикэми и пащхьэ къит социально-экономикэ къалэнхэм я нэхъыщхьэу жыпIэ хъунущ а зэпыщIэныгъэхэр гъэбыдэныр.
Урыс хэхэсхэу хамэ къэралхэм ипхъахэм бжыгъэкIэ я етIуанэщ адыгэхэр. ИкIи абыхэм я адэжь хэкур здэщыIэри, я лъабжьэр къыщежьэу ялъытэри, зыхъумэжа щыхъуну ябжри Урысей Федерацэращ. Езыхэми но-бэр къыздэсым ягъэкIуэдакъым адэжь хэкум къыхуаIэ пыщIэныгъэмрэ лъэпкъ зыхэщIыкIымрэ.
Хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм яхудиIэ пыщIэныгъэр гъэбыдэным теухуауэ Iуэху гъэбелджыла диIэщ. Къапщтэмэ, хэхэс адыгэхэм папщIэ тхылъхэр къыдэдгъэкIащ: хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэм я сабийхэмрэ еджакIуэхэмрэ папщIэ ди тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм щыщ зэрыт тхылъ; «Адыгеибзэр — сурэткIэ» псалъалъэ-тхылъ; хамэ къэ-рал ису адыгэбзэр зыджыну хуейхэм папщIэ зэрырагъаджэ тхылъ.
Адыгейм илъэс къэс кърегъэблагъэ ди лъэпкъэгъу хэхэсхэм я щIалэгъуалэр. Ахэр щэнхабзэ, егъэджэныгъэ, турист Iуэхугъуэхэм хэтщ, зэIущIэ гъэщIэгъуэнхэр къахузыдогъэпэщ, адыгэ къуажэхэм, ди щIыпIэ дахэхэм зыщыдогъэплъыхь.
Псэкупсэ зэпыщIэныгъэхэм ящыщу жыпIэ хъунущ хамэ къэралхэм щыпсэу ди къуэшхэм я IэдакъэщIэкIхэр ди республикэм къыщыдэкI «Зэкъошныгъ» журналым къызэрытехуэр, ВГТРК «Адыгея» каналым и журналистхэр щIэх-щIэхыурэ хэхэс адыгэхэм я деж зэрыкIуэр, абыхэм ятеухуа фильм гъэщIэгъуэнхэр зэрагъэхьэзырыр, ди телевизореплъхэр щыгъуазэ зэращIыр. Апхуэдэ дыдэу проектхэр яIэщ хэкум къэзыгъэзэжу, ди республикэм щекIуэкI гъащIэм хэзэгъэжа ди къуэшхэм ятеухуахэр зэхуахьэсу. Гулъытэ хэха хуащI хамэ къэрал къикIыжауэ ди еджапIэ нэхъыщхьэхэм щеджэхэми, абыхэм нэхъ куууэ адэжь лъахэр ирагъэцIыху, ди хабзэхэм щагъэгъуазэ. Илъэс къэс дэри идогъэкIуэкI Кавказ зауэм хэкIуэдахэм я щыгъуэ-щIэж махуэр, Къэзыгъэзэжахэм я махуэр, къыхэгъэщыпхъэщ апхуэдэ махуэхэм хамэ къэралхэм къикI ди къуэшхэр къызэрытхыхьэжыр. Ди республикэм щылажьэ Адыгэ Хасэми, ар нэхъ зыпыщIа Тыркум щылажьэ Кавказ Хасэхэм я федерацэми, Иорданием, Израилым щыIэ Адыгэ Хасэхэми жыджэру дадолажьэ.
КъищынэмыщIауэ, къыхэзгъэщыну сыхуейщ ди лъэпкъэгъу хэхэсхэм я бынхэм Урысейм ит еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэныгъэ щызрагъэгъуэтынымкIэ сэбэп дызэрыхъур. 2013 гъэм Адыгэ къэрал университетымрэ Дюзджэ дэт университетымрэ зэгурыIуэныгъэ зэращIылIауэ, ди егъэджакIуэхэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ щрагъэдж Дюзджэ университетым Адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм.
Уи упщIэм и етIуанэ Iыхьэм и гугъу пщIы- мэ, Адыгейм къэкIуэжыну хуейхэм я бжыгъэр гъэ къэс нэхъыбэ мэхъу. НобэкIэ Тыркум, Сирием, Иорданием, Израилым, Европэм хыхьэ къэралхэм къикIыжауэ цIыху 2000 щопсэу Адыгейм. Я нэхъыбэр ди псэукIэм хэзэгъэжащ, балигъхэр мэлажьэ, ныбжьыщIэхэр йоджэ. УзыщыгуфIыкIынщ езыхэм я хьэрычэтыщIэ Iуэху яублэфауэ адэжь хэкум щылажьэхэри зэрымымащIэр. Апхуэдэу ухуэныгъэм, шхапIэм, цIыхухэм Iуэхутхьэбзэ яхуэщIэным, сату Iуэхум епхауэ цIыху 30-м езыхэм я уней Iуэху-щIапIэ ягъэлажьэ. Къэзыгъэзэжа цIыху 70 республикэ бюджет IуэхущIапIэхэм щолажьэ, IэщIагъэлI куэд яхэтщ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм пэрыту.
Ди лъэпкъэгъу къэзыгъэзэжахэм я бжыгъэм зэрыхэхъуэм, мыбы къыщалъхуа бынхэр зэраIэм, ахэр ди лъахэм, я адэжь хэкум къызэрыщыхъум, зэрыщеджэм, дзэм къулыкъу зэрыщащIэм, зэрыщылажьэм гур химыгъэхъуэнкIэ Iэмал иIэкъым.
— Упсэу, Мурат, фIыщIэ пхузощI ди упщIэхэм жэуап къызэрептам папщIэ.
Епсэлъар НэщIэпыджэ Замирэщ.
