«Зи кхъуакІэр баф, зи тхыпхъэр трамэ»
Къэбэрдейм хьэІусыпэ зрату исыр Ашабэхэ я нысашэм къекІуэлІат, жаІэ. Уэркъ щауэхэм нащхьэІущхьэкІэ зыхуагъэлъагъуэ хъыджэбзхэр гъуэрыгъуэурэ джэгутетым къахудишурэ джэгур зэригъакІуэрт. ЕувэкІауэ зэхэт хъыджэбз гупым Бабыгу и къуэр яхэплъэри, щІыкІафІэу икІи лъагъугъуафІэу зы дахэнабдзэ къахилъагъукІащ. «Зи кхъуакІэр баф, зи тхыпхъэр трамэ хъыджэбзыр къысхудэш», жриІащ, жаІэ, Бабыгу и къуэм, джэгутетым зыхуигъазэри. Джэгур зезыгъакІуэри хуэмыхутэкъыми, Бабыгу и къуэм зи гугъу ищІыр хэтми къицІыхуащ – Трамэхэ япхъу гъэфІам жьыхур мащІэу кърыригъэхуэкІыу хъыджэбзхэм яхэтт.
Дыжьыныгъуэ щауэм псоми къахиубыдыкІа дахэнабдзэр зыщыщыр иІыгъ жьыхум хэщІыхьа тхыпхъэмкІэ къищІат, ущІэупщІэ зэрыхъунури абы и кхъуакІэхэщІэхэмкІэ къыгурыІуат. ЗэраІуатэмкІэ, джэгу хыхьэ хъыджэбзым и гурылъ-гурыщІэ Іуэхухэм щыгъуазэу унагъуэм ис бзылъхугъэ нэхъыжьым жьыху кхъуакІэхэм щащІэу зэІуща шылэ Іуданэ плъыжь хищІэрт — псэлъыхъу зэримыІэри, Іэужь зэримытари абы къиІуатэрт. Бабыгу и къуэми къыхудаша Трамэхэ я пхъур джэгум хишауэ аращ жаІэжыр… Арыххэуи, жьыхур, адыгэ фащэм и дэтхэнэ зы пкъыгъуэми хуэдэу, «псалъэу» къыщІокІ.
Матэтез МащІэ-мащІэурэ къэщІэрэщІэж хъыджэбз Іэмэпсымэр «къэпсэлъэн» щхьэкІэ ІуэхущІафэ гъэщІэгъуэнхэр иращІэкІыу зэрыщытам и хъыбар кІапэлъапэхэр щыІэщ. Ахэр зэуІу щІыным иужь дыщихьэм, дыдахьэхыжу куэд дыдэ мыхъуми, псэлъафэрэ жыІэгъуэу щІэщыгъуэхэр къалъыкъуэкІащ. Адыгэбзэм и лъэпкъ щІэныгъэ псалъалъэм хэмытыж а псалъэхэм ящыщу зэхуэддзысар газетеджэхэм фи пащхьэ идолъхьэ икІи дыщогугъ фызыщыгъуазэ щыІэмэ, абыкІэ фыкъыддэгуэшэну.
Аращи…
Гъубжыр махуэмыщІщ, жаІэрти, ар хэгъэкІауэ, тхьэмахуэм и дэтхэнэ зы махуэри ІуэхущІэным и махуэу къалъытэрт. ЦІыхубз нэхъыжьитІ-щы ящІыгъуу хъыджэбзхэм зы махуэ къыхахырти, ЖЬЫХУ ЩІЫХЬЭХУ зэхуэсхэрт. Хъыджэбз зэпеуэм хуэкІуэжу пІэрэ жыпІэну, Къэбэрдей ТIуащIэм щІыхьэху щІызэхуэс ІэщІагъэм и дахагъэкIэ, щIэращIагъэкIэ, «къэгъэпсэлъэнкІэ» иризэхьэзэхуэрт. Жьыху щІыхьэху зиІауэ нэхъыбэрэ зи цIэ къраIуэр Къуэнхэрэ Абзуанхэрэщ, Бжьэхъуокъуэхэрэ Алъэсчырхэрэщ, Щоджэнхэрэ Щомахуэхэрэщ. ИпэжыпІэкІэ жыпІэмэ, зи унагъуэцIэ къитIуа лъэпкъхэрат нэхъ зэпеуэу щытари.
Къаныбэ хьэлыуэ Жьыху щIыхьэхухэр жэщдэсхэм хуэдэщ и курыхкIэ. ЩIыхьэху къекIуэлIа цIыхубзхэм жьыхур къызыхащIыкIыну псори къыздекIуэлIа унагъуэм къахузэригъэпэщырт. Хъыджэбз зэхэс къудей мыхъуу, IэпщIэлъапщIэу зи цIэ Iуахэрат мыпхуэдэ щIыхьэхухэм ираджэр. Ямылейуэ Iэни шхыни къыщаIэтыртэкъым. Зи гугъур нэхъ шэщІауэ ящIу зэхэтхар Щоджэнхэ я жьыху щIыхьэхухэращи, къекIуалIэхэм зы жьыху, жьыхуитIкIэ я Iуэху зэфIэкIыу щытакъым.
Жьыху зэпеуэ зэрыщыІам и хъыбар цІыкІу къытлъэІэсащ. Щомахуэхэ джэгу яIэт — унагъуэ ирашэ нысащIэ цIыкIур илъэскІэ дэсыжауэ къашэжу арат. Джэгушхуэ зэрыщыIэнур къапщIэу, хуабжьу зыхуагъэхьэзырырт. Щоджэн Сэфарышхуэ жыхуаIэм ипхъухэри темыпыIэжу пэплъэрт а махуэм. Абы зы мазэ хуэдиз иIэжу Щоджэнхэ жьыху щIыхьэху зэхуашэсащ. Щомахуэхи аращ ящIар. ЕщIапхъэ къэмынэу жьыхур хьэзыр щыхъум, щIыхьэху цІыхубз нэхъыжьхэм ящыщ зыр щIэупщIащ: тхыпхъэу хэтлъхьэнур сыт, жиIэри. Зэшыпхъухэм я анэр Балъкъэрокъуэхэ япхъут, адыгэбзэр ищІэ щхьэкIэ и бзэр фIыуэ хуэкъутатэкъыми, ар жиIащ, жаIэ: хъыджэбзхэм я щхьэ уасэщ ЩОДЖЭН ТХЫПХЪЭР, ар ХЭФКЪУТЭ, жиIэри. Абдеж къыщежьэри, щыгъын и IуэхукIэ, бзылъхугъэ Іэмэпсымэ и гъэщІэрэщІэнкІэ, сыт кърамыхьэжьами, ЩОДЖЭН ТХЫПХЪЭР ХЭФКЪУТЭ, жаIэу хуежьащ.
Тхьэрхэт Щоджэн тхыпхъэр хьэлыуэ IупщIэм ещхьщ, дэтхэнэ зы къуапэми бжьакъуитI къыхэкIыу. Бжьакъуэ къэс ЗЫ ЩIЭРЫГЪАЖЭЩ иIэр, ТIЫБЖЬЭР — ЩОМАХУЭ ТХЫПХЪЭЩ, жаIэри бжьакъуэ щIэрыгъажэ куэд ящIтэкъым….
ЦІыху цІыкІур апхуэдизрэ зыпэплъа джэгур къэсри, жылэм дэси, Iэхэлъахэм щыIи зы хъыджэбздэмыкIуэ къамыгъанэу къызэхуашэсащ. Жанкъыдэш, жари щыIэу щытащ. ХьэтIохъущокъуэхэ я жан гъэфIэнри къэкIуауэ щыIэти, уэркъ пщащэхэр зэкIэ къепщIэкIауэ зэхэтт. Яхэплъэри, Бжьэхъуокъуэхэ я нанэм ар жиIащ, жи: и щIэрыгъажэм утету укъегъафэри Щоджэнхэ я тхыпхъэм. Щомахуэхэ я жьыху тхыпхъэм еплъри, дыгъэ къуэмыхьэж щыIэ, жиIащ. Уеплъурэ иухыну пIэрэ жыпIэурэ утрегъэзашэ, жиIэу арат абы къикIыр. Апхуэдэу Щоджэн тхыпхъэ зыхэлъ жьыхур, апхуэдизу зэлIэлIар, и къабзагърэ и зэпэщыгъэкIэ къыхэщат, зыщІам фІы дыдэу къехъулІауи ягъэуват…
КузэхэкI Жьы иризыщIрагъэхуу зы Iэмэпсымэщ ЖЬЫХУР. КъызыхащIыкI теухуауи, щызэрахьэ щIыпIэ ехьэлIауи жьыхур лIэужьыгъуэ зыбжанэу зэщхьэщокI. Къыхэгъэщын хуейщ жьыхур хъыджэбз Iэмэпсымэ, Iэпэщысэ гъэдахэ зэрыхъурэ куэд зэрымыщIар. ИжькIэ ар унагъуэм щызэрахьэ хьэпшыпущ къызэрекIуэкIар. Жьыхур къэпщтэнкIэ псынщIэу, зепхьэнкIэ Iэрыхуэу ящIырт. Жьыхур къызыхащIыкIыу щытар КIЫЗЭ ЗЫЩIЭЛЪ къэкIыгъэхэращ: IутIанэм, псыудзым, санащхьэ къудамэхэм, хьэцэпэцэ жэпкъхэм (хьэуазэ хуэдэхэм). ХьэтІохъущыкъуейм (иджырей Зеикъуэм) и зы хьэблэу хэт Бешкъэзакъхьэблэм кІызэр ТКIЫЗЭУ къапсэлъ. Пкъы иIэу, и лантIагъэми пхъашагъ хэлъу щыт къэкIыгъэхэм щхьэкIэ аращ жаIэр. КIызэр цIыхубзыцIэуи адыгэм къыдогъуэгурыкIуэ, нэщэнэр хъыджэбз щэнкIэ адыгэм зэрафІэгурыхьу щытар къыхэщу. КъэкIыгъэхэмрэ хьэцэпэцэ жэпкъхэмрэ къыхащIыкIыу зэрыщытам иупх хъунущ пасэрей жьыхухэм ящыщ куэд ди деж къызэрымысар.
АмкIы Арджэн щIыкIэм къызэрыщхьэщыкI щIагъуэ щымыIэу ещхьщ жьыхум и щIыкIэри, нэхъ тэрэзу жыпIэнумэ, зэIугъэщэкIэри. Арджэным и щIыныр цеищэ пкъом епхамэ, жьыхур ЖЬЫХУ IЭНЭЗЭДЗКІЭ ящІырт. Шэджэм, Аруан, Лэскэн, Тэрч щІыналъэм щыпсэухэм ПХЪЭЗЭФІЭБДЗЭ жаІэу урихьэлІэнущ, Тыркум ит Iузнейлэ ис адыгэхэм я деж ЖЬЫХУАДЭ псалъэр щызокІуэ, Джолан теса адыгэхэм ДЫГЪ жаIэу къекІуэкІащ. Жьыху Iэнэр зи къуапэхэр зэхуэдэ пхъиплIыр плIимэу зэкIэрыIулIауэ зы щапхъэщ. И бгъуагъкIэ нэхъ цIыкIуу, и кIыхьагъкIэ бгъуагъым нэхърэ тIурэ ныкъуэкIэ нэхъ кIыхьу.
Тхьэрхэт Жьыху Iэнэм и бгъуитIымкIэ IЭНЭДЗЭХЭР иIэщ, и щхьэкIэ щыIэм и дзэхэр зы гъунэм Iутмэ, и лъабжьэкIэ щыIэр адрей гъунэмкIэ Iуту. Щоджэнхьэблэ, Бешкъэзакъхьэблэ щыщхэм псалъэр я бзэм зэрыхэтыр ЩЫНЭДЗЭУЩ. Iунэу хаукIэр зэрыцIыкIум къыхокI фIэщыгъэр. Iуданэр щрашэкIэ, зэблэдза мэхъури, IутIанэр е хьэуазэр дэлъхьэгъуафIэ мэхъу, ДЖАТЭФТЫМКIИ Iэрыхуэу зэгуэгъэзэгъаи мэхъу. Джатэфтыр ЩЭНДЖАТЭ лIэужьыгъуэщ, къызэрыщхьэщыкIыр зэрыцIыкIу къудейращ. Тхыпхъэ хэмылъу зэгуагъэзагъэ IутIанэм е хьэуазэм зэреджэр ЖЬЫХУ ЛЪЭГУЩ. Тхыпхъэр Іэзэу е теІэзэщІыхьыжын хуэмейуэ щыхалъхьам деж ЖЬЫХУ УНЭ КЪИЩIЫКIАЩ жаIэ.
КузэхэкI Унагъуэм щызэрахьэ жьыху лIэужьыгъуэхэм зэреджэр ЖЬЫХУБАРЭЩ. Ахэри куэд мэхъу: гущэм хапха нанум, сымаджэм щхьэщысхэм жьы ирищIрагъэхуу, дунейр уэм хъуарэ хуабэвэхмэ, нэжь-Iужьхэми я нэгум ирищызэблахыу. Сабийхэм жьы зэрыщІрагъэху жьыхухэм БАБУКІЭ еджэрт. Зи щхьэ зи жагъуэм жьы мащІэ тІэкІу зэрыщІрагъэху жьыхум щхьэкІэ БЭРЭШЭ жаІэрт. Жьыхубарэхэм тебзи щIэбзи ямыIэу, къызыхэщIыкIа IутIанэм е хьэуазэм и пцIанапIэр къаплъэу зэрахьэрт. КуэдкIэ нэхъ иужькIэщ ЖЬЫХУ ТЕБЗЭХЭР къыщежьар. Жьыху лъэгум къэдабэ щэкIыр трабзэрти, ар и гущIыIукIэ щхьэж зэрыхуэIэрыхуэу игъэщIэращIэрт.
КъангъафIэ Жьыхур къеджэрэзэкІыу зрагъэбыдылІэ пхъакъуэм ЖЬЫХУКIКIЭ йоджэ. Жьыху тхьэмпэр жьыхукІым зэрыкІэрыпхар ЖЬЫХУКIУМЭЩ. ЖьыхукIыр IыхьитIу зэхэтщ: ЖЬЫХУЩХЬЭРЭ ЖЬЫХУ УБЫДЫПIЭУ. Жьыхущхьэм ЖЬЫХУНЭХЭР хуащI, ахэр ентIырэм ещхьыфэу пхъэкIым къыхэпIиикI гъумыщIэхэращ. Жьыхунэ къэс зы жьыхукIумэ хуозэ. ЖьыхукIумэр щы нэхъыбэ хъумэ, къуапэхэр зэрызелъафэ, къуапэхэр зэмыдэIуэж мэхъу, жаIэу щытащ. ЖьыхукIумэм щхьэкIэ Бешкъэзакъхьэблэхэм жаIэ. Жьыху убыдыпIэми ТХЬЭКЪУЩ ИРАДЗ (е ТХЬЭКЪУЩЭ ИРАДЗ), щхьэж зэрыфIэдахэу, щхьэж зэрыфIэгунэсу зыхуей дамыгъэр тедзэн, жыхуиIэщ.
КузэхэкI Жьыху лъэгумрэ жьыху тебзэмрэ зэрыгъуэта нэужь, пхъэкIым палъхьэм зэреджэр ЖЬЫХУ ТХЬЭМПЭЩ. Жьыху лъэгур тебзэм къыдэмыщэтын папщIэ и нэзыр УАГЪЭКIЭ ягъэбыдэжырт, е, ДЭНЫКIУЭКIЭ ИРИКIУЭРТИ, ДАДЫМКIЭ ЯГЪЭТIЫСЫЖЫРТ. IутIанэмрэ (хьэуазэмрэ) щэкIымрэ зэрызэраIулI щIыкIэращ дадымкIэ ягъэтIысыж жыхуаIэр. Дадымыр Iуданэ лIэужьыгъуэщ. Зэпычыгъуейуэ щыт Iуданэхэр щащIэ-плIащIэу зэIуащэрти, къыхэкIам ДАДЫМКIЭ е ДАДЫМ IУДАНЭКIЭ еджэрт. Жьыху тхьэмпэм и къекIуэкIыгъуиплIымкIи къекIуэкIыху къэс дадым гъэтIысым щIэрыщIэу хуежьэжырт. Дадым гъэтIысыгъуэ къэс я зэхуакум иIэ зэпыщIапIэм ТIИНЭКIЭ йоджэ. МащIэу къыхэтIеикIыу нэхэр къызэрыхэплъым щхьэкIэщ апхуэдэу щIыжаIар.
Бзылъхугъэм Iэпэщысэ папщIэу зэрахьэ хъуа жьыхухэм зэреджэр, языныкъуэхэри зэреджэр ГУАЩЭ ЖЬЫХУЩ. «Жьыхузадэ» фIэщыгъэр къызыхэкIыр тхыпхъэрэ щIыпхъэу халъхьэм я къихыкIэкIи, я зэхэлъыкIэкIи къызэрымыкIуэу зэрыщытырт, Iэзагъ ин хэплъхьэкIэрэ къэгъэщIын зэрыхуейрт. ИпэжыпIэкIэ, и цIэм хуэфащэт и щIыкIэр. Гуащэ жьыхухэр я щIыкIэкIи, къызыхахкIи жьыхубарэм къыщхьэщыкIыркъым. Ауэ, къызэрыхэщащи, я гъэщIэрэщIэкIэкIэ унейщ, щхьэхуэныгъэхэр яIэщ.
Жьыхум тхыпхъэу халъхьэр зэщхьтэкъым. Хэти зэрыфIэгунэс хуэдизт жьыхур зэригъэщIэращIэр. ЖЬЫХУ КХЪУАКIЭБАФХЭР зыщIахэр елIэлIэпауэ къалъытэрт. ДадымкIэ ягъэтIысыжа жьыху тхьэмпэ нэзым кхъуакIэ къыдэпхыжыным гуащIэ ихьым и мызакъуэу, шыIэныгъэшхуи IэпэIэсагъэшхуи епхьэлIэн хуейт. Языныкъуэхэм ар апхуэдизкIэ гъэщIэгъуэныщэу къыдахырти, КХЪУАКIЭБАФ ЩХЪЫЩХЪЫМ жьы мащIэ къыпихуу жаIэрт.
Тхыпхъэ лIэужьыгъуэцIэ куэд щыIэщ и теплъэ къудейм ехьэлIауэ, ауэ къарыкIымкIэ ахэр зи IэдакъэщIэкIхэрат псалъэ зейр. Жьыху тхыпхъэхэм я фIэщыгъэу зэхэтхащ ТРАМЭШУ, АМКIЫ, КХЪУЕЙХЬЭЛЫВЭ, МАТЭТЕЗ, ДЖЭДГЪЭФ ТХЫПХЪЭ, КУДЭХ, ТРАМЭЗЭХЭЛЪ, ТРАМЭЗЭТЕС, МАТЭХЪУРЕЙ, АЗЭПЩЕЙ КЪАН, нэгъуэщIхэри. Гу лъытапхъэщ адыгэ цІыхубз фащэми жьыхум къыхакъутыкІ тхыпхъэхэр тралъхьэу зэрыщытар. ЗыхуэпэкІэ екІум и хабзэт ар, нобэ джанэм е бгырыпхым и плъыфэр вакъэм екІуу щытын хуейуэ зэрагъэувым ещхьу.
ЗэрыжытІащи, иджырей жьыхур цIыхубз Iэмэпсымэу къощIэрэщIэж. IэщIагъэм епха псалъэхэри мыкIуэдыжу къызэтенэныр адыгэбзэм и зэфIэкIыр зыхъумэ зы Iуэхущ. Жьыхум и щIыным епха фIэщыгъэхэм къэхутэныгъэ лэжьыгъэ зыбжанэми ущрохьэлIэ, иджыри куэд утыку щIыжын хуейуэ зэрыщыIэми и шэсыпIэ ахэр йоувэ.
Тхузэгъэпэща мащIэр куэд зыщыфщI!
ТАБЫЩ Мурат.
Зеикъуэ къуажэ
