КъБР-м и Къэралыгъуэр илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу
Дахагъэр зи IэрыкI
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикыу щыта Балъкъэр Фоусэт адыгэ лъэпкъым и япэ цIыхубз усакIуэщ.
Балъкъэр Фоусэт Гъузер и пхъур Бахъсэн районым хыхьэ Кыщпэк (Тыжьей) къуажэм 1932 гъэм гъатхэпэм и 27-м къыщалъхуащ.
Къуажэ школыр къиуха нэужь, Налшык щыIэ педтехникумым заочнэу щIэтIысхьащ ар, езыр зыщеджа школым егъэджакIуэуи увыжащ. Къуажэ советым и депутату хаха нэужь, секретарь IэнатIэр къратащ. 1948 — 1950 гъэхэм КъБАССР-м и Министрхэм я Советым соцкультурэмкIэ чэнджэщэгъуу щылэжьащ. 1950 — 1957 гъэхэм Старэ Крепость дэт курыт школ №6-м щригъэджащ.
И псалъэхэр зыщIэлъ уэрэдхэр илъэс куэд хъуауэ цIыхубэм яIурылъ Балъкъэр Фоусэт литературэ творчествэр зи IэщIагъэу абы ирилэжьа япэ адыгэ цIыхубзт. Къэбэрдей-Балъкъэр пединститутым и тхыдэ-филологие факультетым заочнэу щеджэурэ еплIанэ курсым нэсауэ, Горький Максим и цIэр зэрихьэу Москва дэт Литературэ институтым зригъэдзыжри, 1957 — 1960 гъэхэм абы щIэныгъэ щызригъэгъуэтащ. Ар 1960 гъэм къиухри, илъэсиблкIэ игъэзэщIащ «Iуащхьэмахуэ» журналым критикэмрэ драматургиемкIэ и къудамэм и редактор лэжьыгъэр. 1967 — 1970 гъэхэм ар КъБКъУ-м и аспирантурэм щеджащ. И диссертацэм и темэу щытащ «Къэбэрдей драматургиер зэрызэфIэувар». ИужькIэ «ЩIэныгъэ» обществэм и лектору, 1971 — 1978 гъэхэм Фоусэт Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и лэжьакIуэ нэхъыжьу щытащ.
Балъкъэр Фоусэт и япэ тхылъыр 1958 гъэм дунейм къытехьащ. Абы къыкIэлъыкIуащ тхылъ 30-м щIигъу, адыгэбзэкIэ, урысыбзэкIэ Налшык, Москва щытрадзауэ. УсакIуэм тхылъ щэщIым щIигъу къыдигъэкIати, щытхъу яIащ, цIыхухэм дзапэ уэрэду къахуэна куэдым и псалъэхэри абы ейщ. УсакIуэм и IэдакъэщIэкIхэм щыщщ: «Уафэр хызодыкI», «ЗэгуакIуэр дахэщ», «Ноби щапхъэщ а лIыхъужьхэр», «Си уэрэдым къыдежьу», «Гугъэм и лъэрыгъ», «Дыгъэ бзийр си пшынэ Iэпэу», «КъысхуэгуфIэ», «НыбжьэгъуIэ», «УэрэдыщIэ», «ХамыгъэщIэфа лъагапIэ», «Усыгъэхэр. ТхылъитIу», «Капля солнца», «Самое сокровенное», «Дочь Кавказа», «Горный напев», «Струны сердца», «Вышиваю небо», «Песня на скале», «Ищу тебя, отец», «Ожидание чуда», «Новая песня», «Стремя мечты», «Зари хрустальный звон», «Серебряное кольцо», «Узоры мыслей», «Любовь и доблесть», «Поэмы и баллады».
Фоусэт и усэхэмрэ поэмэхэмрэ бзэ куэдкIэ зэрадзэкIащ. Ахэр фIыуэ щалъэгъуащ ди щIыналъэм и мызакъуэу, нэгъуэщI щIыпIэхэми. Фоусэт и усэхэм къыхощ цIыхухэм я гупсысэр, я псэукIэр, я IуэхущIафэхэр. Абы и усэ 70-м нэблагъэм макъамэ щIалъхьащ. Ахэр Венгрием, Болгарием, Тыркум, Сирием, Иорданием, Германием, США-м щагъэзащIэ. Хельсинки щекIуэкIа дунейпсо IуэрыIуатэ фестивалым Тхьэбысым Умар макъамэ зыщIилъхьа, Фоусэт итха «ФIыуэ слъагъум сыкъыдофэ» уэрэдым япэ саугъэтыр къыщыхуагъэфэщауэ щытащ. Финляндием щыпсэухэм иджыри ар нэхъыфIу ялъагъу уэрэдхэм ящыщ зыуэ жаIэ.
«Крестьянка» журналым 60 гъэхэм зи тхыгъэхэр къытрадза адыгэ усакIуэ Балъкъэр Фоусэт и IэдакъэщIэкIхэр куэдым ягу ирихьри, редакцэм тхылъеджэхэм письмо къыхуагъэхьу щIадзащ, Фоусэт и гъащIэм, зыщыщ лъэпкъым, щыпсэум щIэупщIэу. Апхуэдэт, псалъэм папщIэ, Винницэ къалэм щыпсэу Попко Людмилэ къитхар: «Фоусэт лъапIэ! Уи усэхэм си гущIэм нэсу сагъэпIейтеящ. Ахэр апхуэдизкIэ щIэщыгъуэщ, гурыщIэ куу, пэжыгъэ ин яхэлъщи, гунэс пщохъу. Псом хуэмыдэу сигу ирихьащ «Гъатхэ жэщхэм умыжей» усэр. Макъамэ щIэмылъ щхьэкIэ, ар уэрэд хъарзынэщ». Мы письмор къэзытхами езы Фоусэти абы щыгъуэм ящIэртэкъым Венгрием и композиторхэми а усэм гу зэрылъатар. Ар зэрыхъуар мыпхуэдэут. Фоусэт и усэхэр зэрыхуа «Крестьянка» журналыр Венгрием щыщ тхыдэдж, географ, усакIуэ Антал Сатмари къыпэщIэхуащ. Урысейм щыпсэуауэ урысыбзэр фIыуэ зыгъэшэрыуэф а щIалэм Фоусэт и усэхэр венгрыбзэкIэ зэридзэкIащ. Уеблэмэ «Гъатхэ жэщхэм умыжей» усэр Венгрием и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм щихьым, абы хэт цIыху 15-м усэм и псалъэхэм макъамэ щIалъхьэну арэзы хъуащ. Абы теухуауэ къызэрагъэпэща зэпеуэм Палинкаш Йожеф щытекIуат.
Мыгувэу Фоусэт къыIэрыхьащ композитор Йожеф игъэзащIэ уэрэдыр зытет пленкэмрэ абы щIигъужа фIыщIэ тхыгъэмрэ. Абы иттт: «Фоусэт лъапIэ! Уэ, дауи, тхыгъэфI куэд уиIэщ, ауэ «Гъатхэ жэщхэм умыжей» усэм фIэкIа нэгъуэщI зыри умытхами, усакIуэ къыпфIащыну пхуэфащэт». Фоусэт ар къыщыIэрыхьэм, «Самое сокровенное» зыфIища и усэ тхылъыр Йожеф хуигъэхьри, щIэх-щIэхыурэ зэхуэтхэ хъуащ. Венгрием къыщыдэкI «Не Лапиа» журналым Балъкъэр Фоусэт и усэхэмрэ абы теухуа тхыгъэрэ Йожеф къытрыригъэдзащ, уэрэдхэр щызэхуэхьэсауэ Будапешт къыщыдагъэкIа тхылъым макъамэ зыщIалъхьа «Гъатхэ жэщхэм умыжей» и усэри хагъэхьащ. Йожеф цIыхугъэ къыхуэхъуа адыгэ усакIуэр и лъэпкъэгъу щIэджыкIакIуэхэм нэхъ гъунэгъуу яригъэцIыхун папщIэ Венгрием иригъэблагъэри, гуапэуи къыIущIат. Фоусэт къыщежьэжым, «До свидания, венгры» усэр итхащ. Апхуэдэу усэм лъэкIат къэралитIым щыпсэухэр зэришэлIэну.
Лэжьыгъэ купщIафIэ къезыхьэлIа, дахагъэр зи IэрыкIыу щыта Балъкъэр Фоусэт и цIэр лъэпкъ усыгъэм къыхэнащ, и усэхэм, уэрэдхэм, пьесэхэм тхылъеджэхэр, макъамэ зыфIэфIхэр, и лэжьэгъухэр щIэх-щIэхыурэ ироплъэж.
Балъкъэр Фоусэт СССР-м и ТхакIуэхэм я союзым 1959 гъэм хагъэхьащ. ЩIыхь зыпылъ къалэн и хэкум, и лъэпкъым зэрыхуищIам къыпэкIуэу Балъкъэр Фоусэт къыхуагъэфэщащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэр, РСФСР-м и ТхакIуэхэм я союзым и Къэрал саугъэтыр.
2009 гъэм дунейм ехыжа Балъкъэр Фоусэт и цIэр лъэпкъ усыгъэм къыхэнащ.
АРЩЫДАН Дахэнагъуэ.
Зи IэщIагъэм хуэпэж
Урысей Федерацэм и цIыхубэ артисткэ, КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ, Къэрал саугъэтым и лауреат, ЮНЕСКО-м Гъуазджэмрэ щэнхабзэмкIэ и дунейпсо советым хэт Гъэсашэ Наталье куэдым фIыуэ ялъагъу уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэхэм ящыщщ.
Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым уэрэд жыIэнымкIэ и кафедрэм и унафэщI, профессор Гъэсашэ Наталье къыхаха IэщIагъэм и щэхухэм хигъэгъуазэ студентхэм я гъуэгугъэлъагъуэ, щIэныгъэ унафэщI къудей мыхъуу, лъэныкъуэ куэдкIэ щапхъэ яхуохъу. Зи IэнатIэм жэуаплыныгъэ ин пылъу, гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ илъэс щэ ныкъуэм щIигъуауэ бгъэдэт егъэджакIуэр дэтхэнэ и зы гъэсэнми и зэфIэкIхэр къызыкъуихынымкIэ, зригъэужьынымкIэ доIэпыкъу.
Куэд зытхьэкъуа макъ телъыджэ зиIэ, зыхилъхьэ щымыIэу зи лэжьыгъэр фIыуэ зылъагъу бзылъхугъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и музыкэ щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ хуищIа хэлъхьэныгъэхэр къэлъытэгъуейщ. Ди щIыналъэм къищынэмыщIауэ, дуней псом щIэупщIэхэр щиIэу, Iэгуауэрэ удз гъэгъакIэ гъэнщIа концертхэр щызыта Наталье нэгъуэщI щIыпIэхэми щыцIэрыIуэщ, пщIэи къыщыхуащI.
Лъэпкъ гъуазджэм и гуащэу къалъытэ бзылъхугъэм и гъуэгуанэр IуэхущIафэ куэдкIэ, зекIуэ бжыгъэншэхэмкIэ гъэнщIауэ щытащ. Ар щыIащ Мароккэм, Алжирым, Тунисым, Ливием, КъуэкIыпIэ, Курыт Африкэм и къэралыгъуэхэм, Иорданием, Америкэм и Штат Зэгуэтхэм, Канадэм, нэгъуэщI щIыналъэхэм. Гъэсашэм дунейр къыщызэхикIухьар зэман ткIийт: къэралым икIыну хуитыр зырызт, апхуэдэхэри гугъу ирагъэхьырт — зы мэскъалкIэ шэч къыхуащIамэ, я нэхъ мащIэу я гъуэгур къызэпаупщIынут.
— Зыкъыщыдгъэлъэгъуэну дызрагъэблагъэ къэралхэм я лъэпкъ уэрэдыжь къэзгъуэту я бзэкIэ зэрызгъэзэщIэным сыхущIэкъурт сыт щыгъуи. Ар Iуэху тыншу схужыIэнукъым, ауэ бысымыр абы зэрыщыгуфIыкIынур сщIэрти, гугъуехьри къысфIэIуэхуртэкъым, — игу къегъэкIыж Наталье. — УэрэджыIакIуэм лъэпкъым хуищI пщIэ лъагэм и IэмалыфIщ ар. Уэрэдыр къэплъыхъуэу къэбгъуэтыныр Iуэхутэкъым, зэбгъэщIэнырт нэхъ хьэлъэр. Африкэр лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ гуэшауэ зэрыщытым къыхэкIыу, диалект зэщхьэщыкIыныгъэ инхэр щыIэт. Ауэ, дауэ мыхъуми, ар зэзгъэхъулIэрт.
Гъэсашэм игъэзащIэ лъэпкъ, урыс, хамэ къэрал композиторхэм я оперэхэм щыщ ариехэр, уэрэдхэр фIыуэ зылъагъу цIыху мин бжыгъэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Урысеймрэ къищынэмыщIауэ, Европэм, Хьэрып къэралхэм, Латин Америкэм куэду щопсэу. Дунейпсо классикэ лэжьыгъэ нэхъыфIхэм ящыщу Гъэсашэм нэхъ къехъулIэрт Верди Джузеппе и «Травиата», «Риголетто», «Сицилийская вечерня» оперэхэр, Кальман, Штраус, Легар, Оффенбах, нэгъуэщIхэм я опереттэхэм щыщ арие цIэрыIуэхэр. Зи зэфIэкIым хэзыгъахъуэу къекIуэкIа, зыми хэмыгъуащэ уэрэд гъэзэщIэкIэ гукъинэж зиIэ Гъэсашэм и лэжьыгъэм куууэ зэрыхищIыкIымрэ абы Iуэху бгъэдыхьэкIэ хэха зэрыщиIэмрэ щыхьэт тохъуэ уэрэджыIакIуэхэм я зэпеуэхэмрэ фестивалхэмрэ иригъэкIуэкIыну е къэпщытакIуэ гупым я унафэщIу щIыналъэ, дунейпсо гъуазджэ зэхыхьэ гуапэхэм зэрырагъэблагъэр, ахэр и цIэкIэ къызэрызэрагъэпэщыр. Апхуэдэхэщ «Молодые голоса Кавказа», «Конкурс военно-патриотической песни», «Звездопад», «Орфей», «Виртуозы XXI века» зэпеуэхэр, нэгъуэщIхэри. Наталье хуэдэхэрщ зи IэщIагъэм Тхьэм къыхуигъэщIауэ къалъытэхэр.
— Натальерэ сэрэ зы зэманым курыт еджапIэм дыздыщIэсащ икIи илъэс щэщI хъуауэ дызэрогъэныбжьэгъу. Консерваторэ нэужьым илъэс зыбжанэкIэ абы утыкур игъэбжьыфIащ. Институтым и студентхэр уэрэд жыIэным и щэхухэм иджыпсту хегъэгъуазэ. Ар зи IэнатIэм жэуаплыныгъэ ин пылъу бгъэдыхьэ, зи IэщIагъэм хуэIэижь икIи абы хуэпэж лэжьакIуэщ, — жеIэ КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Даур Иринэ. — Натальерэ сэрэ Франджым, Германием, нэгъуэщI къэралхэм дыздэщыIэну къызэрытхуихуар сигу къинэжащ. Ар гъуэгур къыбдэзыгъэпсынщIэ, хъыбар щIэщыгъуэ куэдкIэ къыбдэгуашэ, щIыуэпсыр фIыуэ зылъагъу цIыху гъэщIэгъуэнщ. Зи дахагъэр мыкIуэщI Наталье узыншагъэ иIэну, фIыуэ щыIэр къехъулIэну сохъуэхъу!
Гъэсашэр къэзыухъуреихь и Iыхьлыхэм, благъэхэм, лэжьэгъухэм я дежкIи щапхъэщ гъащIэр фIыуэ зэрилъагъумкIэ, хьэл-щэн дахэхэр зэрыхэлъымкIэ, и гу къабзагъэмкIэ, сыт щыгъуи гушыIэ дахэрэ гукъыдэжрэ зэрыдалъагъумкIэ. Наталье и ныбжьэгъу, лэжьэгъу куэдым къыхагъэщ ар зыпэрыхьэ дэтхэнэ Iуэхугъуэри къызыхуэтыншэу зэрызэфIихыр, хьэщIэ фIыуэ зылъагъу унэгуащэ гуапэу зэрыщытыр.
КъБР-м и музыкэ гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ Гъэсашэ Наталье хуищIа хэлъхьэныгъэхэр къалъытащ. Абы мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ КъБР-м и Парламентымрэ Правительствэмрэ я щIыхь тхылъхэр, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и медалыр, Дунейпсо Арт комитетым и «Человек-легенда» щIыхьыцIэр.
ТекIужь Заретэ.
ЦIыхубэ артист
Дирижёр, композитор, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал филармонием и симфоние оркестрым и дирижёр нэхъыщхьэу икIи и художественнэ унафэщIу, КъБР-м и Композиторхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу щыта, республикэм и Жылагъуэ палатэм хэта Темыркъан Борис Хьэту и къуэр къэзыцIыхуу щытахэм ящыгъупщэркъым.
Темыркъан Борис Къэбэрдей-Балъкъэрым хыхьэ Зэрэгъыж къуажэм 1937 гъэм мэлыжьыхьым и 6-м къыщалъхуащ. Къэбэрдей уэрамым тет сабий гъэсапIэм пэмыжыжьэу иIэ парк цIыкIум макъамэ Iэмэпсымэхэм щIэх-щIэхыурэ щеуэ духовой оркестрырт Темыркъан зэкъуэшхэр — Борисрэ Юрэрэ — макъамэм дезыгъэхьэхар. Абы и репетицэхэмрэ концертхэмрэ кIуэрейт зэкъуэшитIыр. Макъамэм дихьэха щIалитIым гу къалъызыта, Музыкэ школым и егъэджакIуэ икIи абы и оркестрым хэт Дашков Валерэ и фIыгъэкIэ Борисрэ Юрэрэ Налшык и Музыкэ школ №1-м 1946 гъэм щIэтIысхьащ. Лобач-Жученкэ Николай и деж Борис виолончелым зыщыхуигъэсащ. Юрэ скрипкэм хуезыгъэджар Дашков Валерэщ.
КъБР-м и къэралыгъуэр зэрызэфIэувэрэ илъэс 30 щрикъум ирихьэлIэу, 1951 гъэм фокIадэм и 1-м республикэм щекIуэкIа концертым япэу зэгъусэу зыкъыщагъэлъэгъуащ Темыркъан зэкъуэшхэмрэ фортепианэ еуэ Бэрсокъуэ Еленэрэ. Шейблер Трувор къигъэщIэрэщIэжа «Нэкъуэлэн» макъамэ пьесэр абыхэм утыку кърахьауэ щытащ.
Музыкэ школыр къиуха нэужь, Борис и щIэныгъэм щыпищащ Орджоникидзе (иджы Владикавказ) къалэм. ИужькIэ Саратов консерваторэм щеджащ. Юрэ и щIэныгъэм Ленинград къалэм (иджы Санкт-Петербург) щыхигъэхъуащ.
Консерваторэр къиухыу Налшык къигъэзэжа нэужь, Темыркъан Борис щIыналъэм и оркестрым хэту виолончель еуэу щIидзащ. А зэманым абы дирижёр IэщIагъэми зыхуигъэсащ. 70 гъэхэм икухэм Борис Ленинград къалэм оперэмрэ балетымкIэ и театрым, Мусоргский Модест и цIэр зезыхьэм, зы илъэскIэ дирижёр-стажёру щыIащ. Абы щагъэува спектакль зыбжанэм я макъамэр зыгъэзэщIа оркестрым и дирижёру щытащ ар. Апхуэдэхэщ Адан Адольф Шарль и «Жизель», Шостакович Дмитрий и «Барышня и хулиган» балетхэр, Глюк и «Ифигения» оперэр. ИужькIэ Борис дзыхь къыхуащIащ американ композитор Митч Ли и «Человек из Ламанчи» мюзиклыр. Дирижёр щIалэм дежкIэ пщIэшхуэт а лэжьыгъэр къызэрыхуагъэфэщар. И стажировкэр и кIэм щынэблагъэм, Ленинград оперэмрэ балетымкIэ и Театр цIыкIум дирижёру щылэжьэну къыхуагъэлъэгъуащ Темыркъаным.
Борис Налшык къигъэзэжа нэужь Музыкэ театрым щигъэуващ Верди Джузеппе и «Травиата» оперэр, Кальман Имре и «Сильва» опереттэр, Штраус Иоганн и «Летучая мышь», Асафьев Борис и «Бахчисарайский фонтан» балетыр, нэгъуэщIхэри.
ИужькIэ абы щIыналъэм и симфоние оркестрыр игъэлажьэу щIидзащ. Темыркъаныр абы и дирижёру 1975 гъэм мэлыжьыхьым и 13-м япэу концерт итащ. Абы щагъэзэщIащ Чайковский Пётр и 5-нэ симфониер, Рахманинов Сергей фортепианэм папщIэ игъэхьэзыра 2-нэ концертыр. УэрэджыIакIуэр Москва щыпсэу пианисткэ цIэрыIуэ Махмудовэ Тамиллэт. Концертым кърихьэлIахэм лэжьыгъэхэр щIэщыгъуэ ящыхъуащ.
Темыркъан Борис и симфоние концертхэм хэтт скрипкэм Iэзэу еуэ Школьниковэ Неллэ. КъищынэмыщIауэ, ар Урысейм и къалэ зэмылIэужьыгъуэхэм, Армением, Украинэм, нэгъуэщI къэралхэми я симфоние оркестрхэми ирагъэблагъэурэ ядэлэжьащ. Къапщтэмэ, Новгород Ищхъэрэм и симфоние оркестрым и гъусэу Темыркъаным ита концертыр, скандинав композиторхэм я лэжьыгъэхэр щагъэзэщIар, а къалэм и щэнхабзэ гъащIэм щыщ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэу къалъытауэ щытащ. А концертым хэтащ Европэм и пианист нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщ Керер Рудольф. Дирижёрым фин, дунейпсо макъамэм и классик Сибелиус Ян и япэ симфониер зэригъэзэщIар хуабжьу къехъулIауэ къалъытащ.
Дирижёр, композитор Iэзэ Темыркъан Борис зыкъыщигъэлъагъуэ щIыпIэхэм гъэ къэси зиубгъуурэ къекIуэкIащ. Абы и репертуарым хэтащ Европэ, урыс классикхэм, иджырей композиторхэм я лэжьыгъэ куэд. Темыркъаным Бетховенымрэ Шостаковичымрэ я симфоние псори игъэзащIэрт. НэхъыфIу илъагъу лэжьыгъэхэм ящыщт Прокофьев Сергей и 1-нэ, 5-нэ, 7-нэ симфониехэр. Борис и фIыгъэкIэ Налшык япэу щызэхахащ дунейпсо макъамэм и курыхыу къалъытэхэм ящыщ, Верди Джузеппе и «Реквием», Моцарт Вольфганг и «Реквием» лэжьыгъэхэр.
Темыркъан Борис и нэIэ тет зэпыту щытащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и композиторхэм зегъэужьыным, я зэфIэкIым хагъэхъуэным. Абы и концертхэм хигъэхьэрт ди композитор цIэрыIуэхэу Балэ Мухьэдин, Къардэн Хьэсэн, ХьэIупэ ДжэбрэIил, Къэзан Аслъэнджэрий, Молэ Владимир, Даур Аслъэн сымэ, нэгъуэщIхэми я лэжьыгъэ купщIафIэхэр. Темыркъан Борис зи унафэщI оркестрым и концертхэр куэдым гунэс ящыхъурт, дэрэжэгъуэ къаритырт. Къэбэрдей-Балъкъэрым и композиторхэм я IэдакъэщIэкIхэр зыхэт программэ абы зыбжанэрэ Черкесск, Мейкъуапэ, Карачаевск, Мэхъэчкъалэ, Минводы щIыпIэм и къалэхэм щигъэлъэгъуащ. Апхуэдэу ди композиторхэм я лэжьыгъэхэр абы утыку къыщрихьащ Москва и «Урысей», Композиторхэм я зэгухьэныгъэм, Чайковский Пётр и цIэр зезыхьэ концерт гъэлъэгъуапIэхэм.
Лъэпкъ макъамэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуищIащ унафэщI, къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэ Темыркъан Борис. Абы и унафэм щIэт симфоние оркестрым хэтхэм адыгэ пшынэкIэ ягъэзэщIэну япэ лэжьыгъэхэр зэхилъхьащ абы. Борис зэхилъхьа макъамэхэр музыкэ еджапIэхэм, республикэм щекIуэкI концертхэм щагъэзащIэ. Темыркъаным и унафэм щIэту Кавказ Ищхъэрэм и макъамэ фестиваль зыбжанэ щекIуэкIащ. А щэнхабзэ зэхыхьэхэм Кавказ Ищхъэрэм и республикэхэм я композиторхэм я Iэдакъэ къыщIэкIа лэжьыгъэ 40-м щIигъу и оркестрым щигъэзэщIащ.
КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр къулыкъум щыпэрытами, Темыркъан Борис лъэкI къигъэнакъым лъэпкъ щэнхабзэм зригъэужьынымкIэ. Макъамэм хуищIа хэлъхьэныгъэфIхэр къалъытэри, абы КъБР-м и Къэрал саугъэтыр, «Лъэпкъ зэныбжьэгъугъэ» орденыр къыхуагъэфэщащ.
Темыркъан Борис Хьэту и къуэр 2018 гъэм жэпуэгъуэм и 25-м и ныбжьыр илъэс 82-м иту дунейм ехыжащ. Абы и гъащIэ псор триухуащ щэнхабзэм хуэлэжьэным. И творческэ зэфIэкIым щIыгъу щыпкъагъэм, зэпIэзэрытагъым, псэкIэ къулейуэ зэрыщытам, гъащIэм къыхиха Iущагъхэм абы къыхуахьащ жылагъуэм щиIа Iулыджымрэ пщIэмрэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуэ пэж Темыркъан Борис и фэеплъыр сыт щыгъуи цIыхубэм ягу илъынущ.
БЖЬЫХЬЭЛI Розэ.
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
СССР-м и композиторхэм я зэIущIэшхуэм хэтщ Къардэн Хьэсэнрэ ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыррэ. 1989 гъэ
Дунеймрэ уэрэдымрэ ещхь
ШЭДЖЭМ аузым дэтщ Кулиев Къайсын къыщалъхуа къуажэр. Кавказым нэхъ дахэ дыдэу иIэ щIыпIэхэм ящыщщ ар. Къайсын и дежкIэ ар адэжь лъахэ къудейтэкъым, и усэхэр къыщежьэ псынэт, тхэну гукъыдэж къезыт къару мыкIуэщIыжт.
Сыт хуэдиз псалъэ дахэ хуагъэша бгыхэм Олимпыр къызэрыунэхурэ! ИтIани абыхэм Кулиевым хуэдэу ятетхыхьыфыр закъуэтIакъуэ дыдэт. Бгыхэм я куэщIым укъыщалъхукIи, ахэр фIыуэ плъагъукIи, абыхэм я Iэгъуэблагъэм къыщызыкIухь дэтхэнэ зы лъагъуэри пцIыхукIи, ахэр усэкIэ пхуэмыгъэфIэнкIи хъунущ, абыхэм яхужыпIэнур уи пэкIэ зыми и жьэ къыжьэдэмыкIауэ. Кулиев Къайсын усакIуэ хьэзыру къыщалъхуат къуршхэм. «СызэрыцIыкIурэ си Хэкум и теплъэ зыкъизыхым сыкъиухъуреихьырт — ар лъэщт икIи гумащIэт», — жиIэрт абы. А плъыфэ зэхуэмыдэхэм — лъэщагъымрэ гумащIагъымрэ — абы и лэжьэкIэми ущрохьэлIэ. Сыт лъабжьэ хуэхъуар абы и талант абрагъуэм, зыми емыщхь и хъэтI нэхум? Е, нэгъуэщIу жыпIэмэ, сытыт Кулиевым и гъащIэми и тхэкIэми мыхьэнэ нэхъ щызиIэу ибжыр? Си гугъэмкIэ, пэжым щIэгъэкъуэн хуэхъу пкъоитIырщ: телъыджэм ущыгуфIыкIыфынымрэ гупцIанагъымрэ. Ар Кулиевым и закъуэ къызэIуиха щэхукъым, усакIуэу зызыбжыж дэтхэнэ зыми бэм я пащхьэ щихь къалэнщ, щхьэж и жэуаплыныгъэмкIэ щIэгъэбыдыхьыжауэ. «Сэ пцIы фхуэзупсакъым. ПцIы зымыупсым уэрэд жиIэну хуитщ», — жеIэ езы Къайсыни.
Октябрь революцэм и ныбжьэгъу Кулиевыр илъэс пщыкIуий хъу щIалэу ГИТИС-м щIотIысхьэри, а зэман дыдэм Литературэ институтым щекIуэкI дерсхэм макIуэ. Абы и фIыгъэкIэ Кулиевым тхакIуэ, усакIуэ, артист цIэрыIуэхэр къицIыхуащ. Ауэ, итIани, ар мащIэт, уи лъэхъэнэм екIуэкI гъащIэр куууэ къэпхутэн папщIэ. Езым и лъэIукIэ щIалэр Дзэ Плъыжьым хагъэхьэри, парашютист мэхъу. Зауэм ягъэкIуа нэужьи, сэлэтым и плIэидзэ хъуржыным сытым дежи Лермонтовым и усэ тхылъ цIыкIу илът. Зауэр иуха нэужь, Кулиевым и дамэтелъхэр зытрихыжащ, ауэ бэнэн щигъэтакъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, гъащIэр абы къызэрыгурыIуэр псэхугъуэ къозымыт бэнэныгъэут:
МэкъумэшыщIэуи, сэлэтуи,
усакIуэуи сыщытащ.
АпхуэдизкIэ гуауэ куэд
слъэгъуащи,
Дунейм илъэс минипщIкIэ
сытетауэ къысфIощI.
Мы сатырхэм нэхъ IупщIу къагъэлъагъуэ си гугъэщ дунейр къызэрыунэхурэ усакIуэхэр зытетхыхь хабзэ гурыщIэхэр Кулиевым къызэриIуатэ щIыкIэр. Жьымрэ щIэмрэ. ГуфIэгъуэмрэ гузэвэгъуэмрэ. Пэжымрэ пцIымрэ. Лъагъуныгъэмрэ гужьгъэжьымрэ. Хэт абыхэм ятемытхыхьар илъэс мин бжыгъэхэм я кIыхьагъкIэ. Сыт хуэдиз тхакIуэ щыIэ уапеуэн хуейуэ. Гугъущ классикхэм уакъыдэжэну. ИтIани, Кулиевым а «мыкIуэдыжын Iуэхухэр» езым и бзэкIэ къиIуэтэжыфырт:
Си лъэпкъым и напэм ещхьу,
Ущытщ, Iуащхьэмахуэ,
уардэрэ умылIэжыну.
Дунеймрэ уэрэдымрэ
уарещхьщ —
Дыкъалъхун и пэкIэ ущытащ,
Дызэрежьэжми гу
лъыптэнукъым.
Кулиевыр зыцIыхуа псоми хуэдэу, сэ нэхъ згъэщIагъуэу абы хэлъар дэтхэнэ цIыхуми зэрепсэлъэн бзэ къызэригъуэтыфрат. Мэлыхъуэм бгъэдэсмэ — ар мэлыхъуэт, щIэныгъэлIым епсалъэмэ — щIэныгъэлIт. Ар мэкъумэшыщIэм ещхьу жыIэзыфIэщт, езы щIым къыбгъэдокI апхуэдэу цIыхум дзыхь хуэпщIыфын хьэлыр. Ауэ езым и лъэхъэнэм щыIэ щIэныгъэри къыпкърыщырт, щIэуэ къежьэ фIы псори зыщIишэу.
Сэ сынасыпыфIэщ. Хуэпасэу зи дыгъэр къыкъуэкIа си литературэ ныбжьым сэ зэхэсхащ Ахматовэ, Антокольский, Тихонов, Светлов, Кирсанов, Симонов, Смеляков сымэ усэ къызэреджэр. ХыщI гъэхэм утыку къихьа усакIуэхэм я гугъу сщIыххэркъым.
Сэ сынасыпыфIэщ. Сэ зэхэсхащ Кулиев Къайсын усэ къызэреджэр. «Къеджэн» псалъэм къиIуатэркъым абы усэр утыку къызэрырихьэ щIыкIэр. Усэ къэс абы макъкIэ щIэрыщIэу къигъэщIым хуэдэт. Зэм ар бгым къех уэсым хуэдэу губжьат, зэм пшынэ Iэпэм хуэдэу хыщIэрт, зэм IукIэ гуфIэрт, зэм тэмакъыщIэм зыщигъазэу гухэщIт. Ар театральнэ институтым зэрыщеджаратэкъым зи фIыгъэр — езым къыдалъхуа Iэзагът, утыкум имытыну Iэмал къримыту.
Сэ сынасыпыфIэщ. Зэгуэр илъэс пщыкIуплI фIэкIа мыхъу усакIуэм езы Къайсын и усэхэм и анэдэлъхубзэкIэ къыхуеджауэ щытащ. СщIэркъым а къарур къызэрысIуэтэнур, ауэ зыри зэдзэкIын хуейтэкъым, псори къызгурыIуэрт. Псалъэхэм я мыхьэнэратэкъым къызгурыIуэр — гурыщIэхэм я купщIэрат.
«Сэ сызэрыбгырысымкIэ сытым дежи зызгъэщIагъуэрт», — жиIэрт усакIуэм. «Бгырыс» псалъэр мыбдежым «ЦIыху» жыхуаIэ къэхъукъащIэм хуэбгъакIуэ хъунущ мыхьэнэкIэ. Шэджэм щыщ ЦIыху, ЩIылъэм щыпсэуа Iэзэ гуэр… Кулиев Къайсын.
КЪЭШЭЖ Иннэ,
КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат.
1985 гъэ.
