
ГъащIэм и нэхунэ
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 50 гъэхэм ди къэралым щекIуэкIа щIэныгъэ-техникэ революцэм къигъэува къалэнхэм ящыщт зызыужь экономикэр зыхуэныкъуэ IэщIагъэлIхэр гъэхьэзырыныр. ГъащIэм и бэуэкIэр псэкIэ зыхэзыщIэ Бэрбэч ХьэтIутIэ, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, а Iуэхум егупсысакIэщ иджыри кандидат лэжьыгъэр щигъэхьэзыр зэманым.
1956 гъэм и бадзэуэгъуэ мазэм КъБАССР-м и Министрхэм я Советым
СССР-м и унафэщIхэм я деж игъэхьауэ щытащ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур республикэм щыгъэлъэпIэн зэрыхуейм теухуа тхылъ, абы ирихьэлIэу гъэзэщIапхъэу къалъытэхэр иту. А тхылъым щхьэхуэу къыщыщыгъэлъэгъуат пединститутыр къэрал университет щIыжын зэрыхуейм теухуа жэрдэмри. Нэрылъагъут зызыужь лъэпкъ экономикэмрэ жылагъуэмрэ апхуэдэ зэхъуэкIыныгъэ зэрыхуэныкъуэр.
Ар фIы дыдэу къызыгурыIуа политик Iэзэт Бэрбэч ХьэтIутIэ. IэщIагъэлIхэр нэгъуэщI щIыналъэхэм щагъэхьэзырурэ республикэм лэжьакIуэ къагъэкIуэжыфыну жаIэрт абы къыпэщIэувэхэм, арщхьэкIэ ХьэтIутIэ лIыгъэ къыкъуэкIащ и гупсысэм лъабжьэшхуэ зэриIэр абыхэм къагуригъэIуэну, и мурадхэр зригъэхъулIэну. Бэрбэчым и Iуэху еплъыкIэр къыдэзыIыгъхэри мащIэтэкъым. Лъэпкъ интеллигенцэм щыщ щIэныгъэлIхэр, IэщIагъэлIхэр мызэ-мытIэу тхащ щIыналъэ, къэрал унафэщIхэм я деж, Бэрбэчым къыхилъхьа жэрдэмыр зэрыIэмалыншэ Iуэхур къыхагъэщу.
1957 гъэм мэлыжьыхьым и 5-м СССР-м и Министрхэм я Советым унафэ къищтащ Къэбэрдей пединститутыр и лъабжьэу, ди республикэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университет къызэрыщызэIуахым теухуауэ. РСФСР-м и Министрхэм я Советми а зэман дыдэм унафэ ищIащ Налшык мэкъумэш техникумым и унэр, общежитыр, еджапIэм и мылъку-техникэ базэр псори КъБКъУ-м етын хуейуэ. Куэд дэмыкIыу нэгъуэщI зы укази къаIэрыхьащ республикэм и унафэщIхэм: «Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректору гъэувын тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэр», — жиIэу иту.
И къулыкъум щыпэрыува япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ ХьэтIутIэ лъэкIыныгъэу, зэфIэкIыу бгъэдэлъ псори ирихьэлIащ еджапIэ нэхъыщхьэм и щIэныгъэ, техникэ лъабжьэр егъэфIэкIуэным, ар нэхъри гъэбыдэным. Абы фIыуэ къыгурыIуэрт щIэныгъэм и зыужьыныгъэм щIыналъэм къыхуихьыну ехъулIэныгъэ лъагэхэр, икIи еджапIэм занщIэу лэжьапIэ къригъэблэгъащ къэралым и математик, физик, химик, филолог цIэрыIуэхэр. Апхуэдэ щIыкIэкIэ Бэрбэчым игъэтIылъащ университетым и егъэджэныгъэ-щIэныгъэ лъабжьэ быдэр. Нобэ ди еджапIэм зыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэхэми я лъабжьэ, къежьапIэ пэж хъуащ Бэрбэчым абы щыгъуэ иубзыхуа Iуэху зехьэкIэр.
Къызэригъэпэща университетым Бэрбэч ХьэтIутIэ нэхъыбэм зэреджэр «гъащIэм и нэхугъэ», «зыужьыныгъэм и джэлэс» псалъэхэмкIэт. ИпэжыпIэкIэ е еджапIэ нэхъыщхьэр хъуащ щIэныгъэм и нэхум ди цIыхубэр хуэзыша нэхугъэ.
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр къызэрызэIуахым щымыгуфыкI зы цIыхуи ису къыщIэкIынтэкъым ди щIыналъэм. КъБКъУ-р къызэрызэIуахым теухуа гуфIэгъуэ зэIущIэ ин республикэм щекIуэкIащ 1957 гъэм жэпуэгъуэм и 12-м. Ди республикэм и щIэныгъэ-творческэ интеллигенцэм, ди цIыху псоми гуфIэгъуэшхуэр даIыгъыну щIыналъэм къеблэгъат Москва, Ленинград, Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэм я лIыкIуэхэр, къэрал унафэщIхэр. Махуэшхуэ зэхуэсым и утыкум доклад щищIат абы и ректор Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэм.
Ди еджапIэ нэхъыщхьэм щыдохъумэ а гуфIэгъуэм щыжаIа псори, зэIущIэм къыхуагъэхьа хъуэхъухэр зэрыт стенограммэхэр. Абыхэм уащыхэплъэжкIэ, уигури уи псэри къызэщIеIэтэ а тхыгъэхэм къапкърыкI дэрэжэгъуэмрэ гукъыдэжымрэ. Апхуэдиз зэман дэкIа пэтми, псэкIэ зыхыбощIэ совет цIыхубэм яку дэлъа зэныбжьэгъугъэ лъэщымрэ зэгурыIуэ дахэмрэ.
КъБКъУ-р къызэрызэIуахрэ илъэс 60-м нэсащ. 1957 гъэ лъандэрэ блэкIа илъэсхэм абы хэпщIыкIыу зиужьащ, зэлэжь унэтIыныгъэхэми хэхъуащ. ЕхъулIэныгъэщIэхэр зыIэригъэхьэу, лъагапIэщIэхэр къищтэу ноби мэлажьэ а еджапIэ нэхъыщхьэр, Бэрбэч ХьэтIу- тIэ и гъащIэр тыхь зыхуищIа а гъащIэ нэхугъэр.
КЪАРЭМЫРЗЭ Барэсбий,
техникэ щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и президент.
КъБКъУ-м и адыгэбзэ къудамэм и егъэджакIуэхэмрэ студентхэмрэ яхэтщ. 1958 гъэ
Лъэпкъым и къуэ гъуэзэджэ
* * *
Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэр и теплъэкIи и псэкIи цIыху дахэщ. Совет Союзым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм я ректорхэм ар сыт и лъэныкъуэкIи фIыкIэ къахощ. ХьэтIутIэ хуэдэ къуэ гъуэзэджэ зиIэ лъэпкъым и насыпщ.
КЕЛДЫШ Мстислав,
СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием и академик.
1961 гъэ
* * *
Адыгэ лъэпкъ уардэм и къуэ телъыджэщ Бэрбэч ХьэтIутIэ. щIэныгъэлI цIэрыIуэм лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ лъэпкъ IэщIагъэлIхэр къэралым, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм хуэгъэхьэзырынымкIэ.
ЯШВИЛИ Нугзар,
Куржы ССР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
1965 гъэ
* * *
ЦIыхубэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызрагъэгъуэтын IуэхущIапIэ ди республикэм къыщызэгъэпэщынымкIэ къыпхуэмылъытэным хуэдиз фIыщIэ зыхуэфащэ лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ Бэрбэч ХьэтIутIэ.
Политик Iущ, узэщIакIуэ щэджащэ, Къэбэрдей-Балъкэр къэрал университетыр зэфIэзыгъэува, зыхуэдэ щымыIа абы и япэ ректор Бэрбэчыр сыт и лъэныкъуэкIи я щапхъэт Кавказым щыпсэу цIыхухъухэм. Абы хуэдэ нэгъуэщI зыри сэ сцIыхуркъым.
КЪАРДЭН Къубатий,
Совет Союзым и ЛIыхъужь.
1991 гъэ
* * *
Бэрбэчыр цIыху гъуэзэджэу, зэкIужу къэслъытэрт дапщэщи. Ар сыт щыгъуи екIуу хуэпат, езыр нэжэгужэт, жиIам тебгъуэтэжырт, фIэщхъуныгъэ ини хэлът. ХьэтIутIэ и къэпсэлъэныгъэхэм удахьэхырт. Нэрылъагъут зи гугъу ищIым фIыуэ зэрыхищIыкIыр. И гупсысэхэри къиIуэтэфырт бзэ шэрыуэкIэ, купщIафIэкIэ.
БЕЗГОДЬКЭ Фёдор,
КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
1965 гъэ
ЦIыхубэм фIыкIэ ягу къинэжа
Бэрбэч ХьэтIутIэ си къуажэгъуу икIи си ныбжьэгъуфIу щытащ. Ди Аушыджэр жылэжьым дэт курыт школым дыщызэдеджащ. ИужькIэ, 30 гъэхэм я пэщIэдзэхэм, ди гъуэгуанэхэр зэхэкIащ икIи куэдрэ дызэримыхьэлIэу екIуэкIащ. ХьэтIутIэ Налшык дэт педтехникумым щIэтIысхьащ. Зэман дэкIри, сэри а еджапIэм сыкIуащ, ауэ абы щыгъуэ Бэрбэчыр Ленинград щеджэкIэт.
Дэ тIур дыщызэхуэзэжар Хэку зауэшхуэм и зэманырщ. ХьэтIутIэ партым и Налшык къалэ комитетым и секретару лажьэрт, сэ Совет район комитетым и къудамэм сриунафэщIт. Лэжьыгъэ IуэхукIэ щIэх-щIэхыурэ дызэрихьэлIэрти, ХьэтIутIэ си гъащIэр зэрекIуэкIым щIэупщIэрт, зауэм къызэсха уIэгъэ хьэлъэм тегузэвыхьырт. А илъэсхэм сэ куэдрэ сыщыхьэщIащ абыхэ я унэм Къэбэрдей уэрамым тетам. Дэ дыуэршэру дызэбгъэдэст, и дзыхь къызигъэзырт, республикэм щекIуэкI, мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхухэм щыгъуазэ сищIырт.
Налшык сыкъагъакIуэу республикэм и радио комитетым и тхьэмадэу сагъэува нэужь, дэ нэхъыбэрэ дызэхуэзэ хъуат. Идеологием теухуауэ республикэм щекIуэкI Iуэхугъуэхэм сыхэткIэрэ, сэ си нэгу щIэкIащ си къуажэгъум, ныбжьэгъум и парт лэжьыгъэр зэрызэфIэувар, коммунистхэм я деж ХьэтIутIэ и пщIэр зэрыщылъагэр.
Абы бгъэдэлъ щэнхабзэмрэ щIэныгъэ куумрэ зыхэт гупым куэдкIэ къыхагъэфIыкIырт. ХьэтIутIэ сыт хуэдэ лэжьыгъэри къызыхуэтыншэу зэфIигъэкIыфырт. Езым и фейдэ зыхэлъ гуэр абы къыхигъэкIыну игу къэмыкIыххэу, Iуэхум гурэ псэкIэ бгъэдыхьэрт, пэжым, захуагъэм дапщэщи я телъхьэт.
Бэрбэч ХьэтIутIэ хыхьэхэкI зиIэ, дэтхэнэ зыми зэрепсэлъэну бзэ къыхуэзыгъуэтыф, студент щIалэгъуалэр фIыуэ зылъагъу, абыхэм пщIэ яхуэзыщI цIыху гъуэзэджэт. Лекцэ нэужьым къыхуихуэ зыгъэпсэхугъуэ дакъикъэхэм ар студентхэм къаухъуреихьауэ яхэту куэдрэ плъагъурт. Апхуэдэхэм деж ар тепсэлъыхьыжырт къызэджа лекцэхэм е и гъащIэм зыщрихьэлIа Iуэхугъуэ нэхъ гъэщIэгъуэнхэм ящыщ студентхэм яжриIэжырт. Студентхэми егъэджакIуэхэми Бэрбэчыр фIы дыдэу къалъагъурт. Абы и щыхьэтщ ХьэтIутIэ дунейм ехыжа нэужь илъэс куэдкIэ университетым и студент общежитым абы сурэт куэд дэнэкIи ущрихьэлIэу зэрыщытар.
Хэлъ цIыхугъэ инырт, зыхэпсэукI зэманым декIуу зэрыщытырт, дуней еплъыкIэ къулей зэриIэрт, дауи, ХьэтIутIэ куэдым я гум щIынэсыр. Бэрбэчыр зыцIыхуа, абы хуэзэну, епсэлъылIэну зи насып къикIа дэтхэнэми ар фIыкIэ и гум къинащ, шэч хэмылъу.
КЪАРДЭН Башир,
КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие
факультетым и декану щыта, Хэку
зауэшхуэмрэ лэжьыгъэмрэ я ветеран.
1998 гъэ.
Зыужьыныгъэм хуича лъэбакъуэ ин
Уи анэ къилъхуам утетхыхьыну гугъущ: абы хужыпIэфынур фIыщи, узыщытхъужу уакъыщыхъункIэ хъунущ, арщхьэкIэ а къалэныр сэ сщегъэпсынщIэ си шынэхъыжь ХьэтIутIэ цIыху нэIурыту, и IуэхущIафэхэмрэ дуней тетыкIэмрэ куэд щыгъуазэу зэрыщытам. Абы кIэрымылъаи пхукIэрылъхьэнукъым, бгъэдэлъаи пхубгъэдэхынукъым.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, сэ фIыуэ сыщыгъуазэт ХьэтIутIэ и жылагъуэ, политикэ IуэхущIафэхэм. «Европэм ихъуреягъкIэ» зыплъыхьакIуэм щежьэм, абы къысхуигъэнат университетыр къызэрызэригъэпэщам, абы и зэфIэувэныгъэм, и зыужьыныгъэм теухуа тхыгъэхэр зэрыт тхылъ Iувышхуэ. Абы и мурадт «ГъащIэм и нэхугъэ» фIэщыгъэр иIэу тхылъ щхьэхуэ къыдигъэкIыну. А тхыгъэхэр тхылъ телъхьэпIэм къыщытрихым, ХьэтIутIэ къызжиIат: «Ди гъуэгуанэр тенджызымкIэ кIуэцIрокI, къэхъунур зыми ищIэркъым… Сэ зыгуэр къысщыщIмэ, мы тхыгъэхэр дунейм къытегъэхьэн хуейщ».
Университетыр къызэрызэIуахар Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур зэрагъэлъэ-пIам къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ. Тхыдэ мыхьэнэ зиIэ а Iуэхугъуэшхуэм тетхыхьахэм ящыщт ХьэтIутIи. Абы и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэр Москваи Налшыки къыщыдэкIащ. Абы щыгъуэ Бэрбэчым хузэфIэкIащ урыс-адыгэ зэхущытыкIэхэм я тхы-дэр къэхутэным, езыхэм яфIэфIу Урысей къэралыгъуэм хыхьа нэгъуэщI лъэпкъ цIыкIухэми я гъащIэм игъуэта зыужьыныгъэр къыщыгъэлъэгъуэным щIэныгъэлIхэм гулъытэ хуегъэщIыныр.
Махуэшхуэр щагъэлъэпIауэ щытащ Москваи Къэбэрдей-Балъкъэрми. Кремлым щекIуэкIа гуфIэгъуэ зэIущIэм хэтащ партым, правительствэм я унафэщIхэр, нэгъуэщI къулыкъущIэшхуэхэр. А пшыхьым ХьэтIутIэ къызэрыщыпсэлъар Совет Союзым и щIыналъэ псоми къыщагъэлъэгъуэжат.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм, абы и цIыхухэм я гуныкъуэгъуэхэм фIыуэ щыгъуазэ ХьэтIутIэ Къэбэрдейр езыр фIэфIу Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъу махуэшхуэм зыщыхуагъэхьэзырым, университетым и къызэгъэпэщынри къыхилъхьауэ щытащ. Партым и обкомым къыбгъэдэкIыу абы КПСС-м и Комитет Нэхъыщхьэм и Президиумым зэрызыхуигъэза тхыгъэм итт Къэбэрдейр Урысейм щыхыхьа, тхыдэ мыхьэнэ зиIэ а махуэшхуэм и щIыхькIэ зэгухьэныгъэм хуэгъэпса фэеплъ егъэщIын, Налшык къалэ Музыкэ театр, КъБАССР-м и район псоми ЩэнхабзэмкIэ унэхэр щыухуэн, Ленинымрэ Къалмыкъ БетIалрэ фэеплъхэр яхуэгъэувын, къэрал пединститутым и пIэкIэ къэрал университет, апхуэдэу мэкъумэш техникум, колхоз унафэщIхэр щагъэхьэзыр Къэбэрдей мэкъумэш курыт еджапIэ къызэгъэпэщын зэрыхуейр, нэгъуэщIхэри.
Партым и Комитет Нэхъыщхьэр университетыр къызэгъэпэщыным фIэкIа къэмынэу, адрей Iуэхугъуэхэм арэзы техъуат. Ауэ ХьэтIутIэ къикIуэтакъым, атIэ ди республикэм еджапIэ нэхъыщхьэ къыщызэгъэпэщы-ным теухуауэ къиIэта Iуэхур зэрыпхигъэкIыным емызэшу яужь итащ. Абы теухуауэ партым и бюром зэхиша зи мычэзу зэIущIэм абы щыжиIащ: «Ди республикэм и щIалэгъуалэр зэпеуэм хэмыту къэралым и адрей вузхэм зэрыщIагъэтIысхьэнур пIалъэ гуэркIэщ. Республикэм щIэ-ныгъэ и лъэныкъуэкIэ щытыкIэ тэмэм щызыIэрыдгъэхьэнумэ, дэ лъабжьэ быдэ дыхуейщ — дызыхуэныкъуэ IэщIагъэлIхэр щыдгъэхьэзырын къудамэ зэмылIэужьыгъуэхэр иIэу университет. Фигу къэзгъэкIыжынщи, 1956 гъэм ирихьэлIэу ди республикэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ яIэу адыгэ инженеру 20, дохутыру 21-рэ, агроному, зоотехникыу, Iэщ дохутыру 28-рэ диIауэ аращ. Нэхъыбэу республикэм щылажьэр нэгъуэщI щIыпIэхэм къитша IэщIагъэлIхэрщ, уеблэмэ зи лэжьыгъэм фIыуэ хэзыщIыкI IэщIагъэлIхэм дахущощIэ».
ХьэтIутIэ жиIэрт ар къэрал мыхьэнэ зиIэ Iуэхугъуэ нэхъыщхьэу гъэувын хуейуэ, уеблэмэ къилъытэрт университетыр къызэIуахыныр ямыдэмэ, абы СССР-м щыпсэу лъэпкъхэр зэрызэхуамыгъадэр къигъэлъагъуэу. «Адыгэ лъэпкъым къыхэкIа щIалэгъуалэр нэгъуэщI щIыналъэхэм кIуэуэ зэремысар, ахэр еджэну здэкIуэну къалэшхуэхэм зэрыщыпсэунум текIуэдэну мылъку куэдым зэрамыIэ- ри Iуэхум къыхыумылъытэу хъунукъым», — жиIэрт абы. Апхуэдэ зэдауэ гуащIэм иужькIэ IэIэткIэ унафэ къащтэну зэгурыIуащ, икIи бюром хэтхэм я нэхъыбапIэм ХьэтIутIэ и Iуэху еплъыкIэр даIыгъащ.
А
дэкIэ Бэрбэчым зэригъэпэщащ зыхуеину тхылъхэр икIи Москва кIуащ. Ар яхуэзащ къэрал къулыкъущIэ цIэрыIуэхэм. А зэманым, 1957 гъэм щIышылэм и 9-м, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и указкIэ «Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-кIэ зэхъуэкIыным теухуауэ» унафэр къащтауэ щытащ. «Абы ипкъ иткIэ, — жиIэрт ХьэтIутIэ, — лъэпкъ IэщIагъэлIхэу республикэм хуэдгъэхьэзырынухэм я бжыгъэм хэхъуэнущ, университет къызэIухынри нэхъри Iэмал зимыIэ Iуэхугъуэу къоув».
Къэрал къулыкъущIэхэм ядригъэкIуэкIа зэдауэ кIыхьхэм, псалъэмакъ куухэм яужькIэ, а зэманым къэралым и пашэу щыта Хрущёв Никитэ унафэ ищIащ партым и Комитет Нэхъыщ-хьэм и Президиум замыгъэгувэу зэхашэну. Хрущёв абы щыгъуэ Югославием кIуэн хуейти: «Си къэкIуэжыгъуэм ирихьэлIэу Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым епха Iуэхур зэфIэфх, ар къызэIухыныр къикIыу», — жиIэри ежьащ.
КъыкIэлъыкIуэ махуэм партым и ЦК-м и Президиумым, Бэрбэчри хэту, щекIуэкIащ Кавказ Ищхъэрэм япэ университет къызэрыщызэIуахынур щаубзыху зэIущIэ. Абы хэта псоми а IуэхумкIэ арэзыуэ Iэ яIэтащ.
Зэман дэкIауэ, ХьэтIутIэ Москва ираджэри, партым и Комитет Нэхъыщхьэм и секретарым къыжриIащ: «Сынохъуэхъу, Iуэхур узэрыхуейм хуэдэу хъуащ. ТхылъымпIэхэр зэфIыхьащ. Иджы адэкIэ ар гъащIэм хэпщэн хуейщ. Хэт ар къызэзыгъэпэщыфынур? Хьэмэрэ нэгъуэщI щIыпIэхэм къифшыну фи мурад IэщIагъэлIхэм ректор къулыкъур ягъэзэщIэну фыщыгугърэ?» ХьэтIутIэ абы занщIэу жэуап иритащ: «Сэ псори къызэзгъэпэщынущ, а Iуэхум епха жэуаплыныгъэ псори си пщэ дызолъхьэж. Егъэджэныгъэм дызыщыхуэныкъуэну IэщIагъэлI зыбжанэ мыхъумэ, нэгъуэщI зыри къедгъэблэгъэнукъым».
Поспеловым игъэщIагъуэу жиIащ: «Уэ партым и обкомым и секретарь къулыкъу лъагэр апхуэдэ лэжьыгъэ гугъукIэ пхъуэжу, уздыIукI къулыкъущIапIэм и унафэм ущIэту улажьэмэ нэхъ къапщтэу ара?» ХьэтIутIэ жи- Iащ апхуэдэ Iуэхур игу къызэремыуэр, абы и дежкIэ нэхъыщхьэр къытщIэхъуэ щIэблэм щIэныгъэ етыныр зэрыарар.
Республикэм и цIыху псоми ягъэлъэпIащ университетыр къыщызэIуаха махуэр. Ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и зыужьыныгъэм хуича лъэбакъуэ иным и лъэпкъпсо махуэшхуэт. Университетыр къызэIуаха нэужь, ХьэтIутIэ абы и ректору ягъэуващ.
Си шынэхъыжьыр къэувыIэртэкъым зы Iуэху къехъулIа къудей щхьэкIэ. Адрейхэм къазэрыхэщ хьэлу абы хэлът зрихьэлIэ лъэпощхьэпохэм запыIуимыдзу ахэр зэфIэхыным жыджэру яужь зэрихьэр. Республикэм дохутыр зэрахуримыкъур къыщищIэм, КъБКъУ-м медицинэ факультет къыщызэIуихыну мурад ищIащ. Абы пыщIа Iуэхугъэ псори зэфIигъэкIыу, медицинэ факультет университетым къызэрыщызэIуахам иужькIэ псори щыгуфIыкIащ.
И къару илъыгъуэу, и ныбжьыр илъэс 49-рэ фIэкIа мыхъуауэ, «Европэм и хъуреягъкIэ» зыплъыхьакIуэм къикIыжу, дунейм ехыжащ си къуэшыр — Москва къэсауэ Дзержинскэм и цIэр зезыхьэ утыкум деж щыт сымаджэщым и дзэм иригъэплъыну щIыхьауэ, къыхаIуа мастэр езэгъакъым…
1965 гъэм щэкIуэгъуэм и 2-м республикэм и мызакъуэу, Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэ псоми я лIыкIуэхэр хэту ХьэтIутIэ иужьрей гъуэгуанэ тедгъэувэжауэ щытащ. ХэщIыныгъэшхуэт ар псом ди дежкIи. Абы щыгъуэ ди гуауэр къыддэзыIыгъахэми ХьэтIутIэ къыщалъхуа махуэм абы гукъыдэж IэфIхэмкIэ хуэупса дэтхэнэми фIыщIэ ин яхузощI.
Бэрбэчым и щапхъэм ирикIуащ гъунэгъу щIыналъэхэм я щIэныгъэлIхэри. ХьэтIутIэ зэфIигъэкIа лэжьыгъэ иным и фIыгъэкIэ адрей автоном республикэхэми университет къыщызэIухыныр, абы зегъэужьы-ныр нэхъ тэрэзу зэтеубла хъуащ. Абы и кхъащхьэм фэеплъ сын щыщагъэувым щыгъуэ, ХьэтIутIэ и ныбжьэгъуу, а зэманым КПСС-м и Осетие Ищхъэрэ обкомым и япэ секретару щыта Кабалоев Биляр жиIащ: «Бэрбэч ХьэтIутIэ и пщIэ лъагэр къызэрилэжьар фэ университет къызэрыфхузэIуихам и закъуэкъым. Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу псоми я деж фIыщIэ ин щиIэщ а цIыху щэджащэм. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр къызэIуаха нэужь, ар лъэпкъ, политикэ Iуэху нэхъыщхьэу щагъэуващ Кавказ Ищхъэрэм и автоном республикэхэм икIи абыхэм еджапIэ нэхъыщхьэ къыщызэIухыныр нэхъ тынш хъуащ. Фэеплъ мыкIуэдыжын къытхуигъэнащ абы псоми. Си щхьэр пхузогъэщхъ, фIыуэ слъагъу си ныбжьэгъу лъапIэ. Уэ пасэу дунейм уехыжащ, ауэ уи лъэпкъым и мызакъуэу, Кавказ Ищхъэрэм и цIыхубэм папщIэ Iуэхушхуэ куэд зэфIэбгъэкIыну ухунэсащ».
ХьэтIутIэ и фэеплъыр дохъумэ абы къыдалъхуахэм, благъэхэм, Iыхьлыхэм. Абы фIэфIт и ныбжьэгъухэм, благъэ-Iыхьлыхэм я гъусэу зыгъэпсэхугъуэ зэманыр игъэкIуэну. Аушыджэр дэс ди адэ-анэм я дежи щIэх-щIэхыурэ кIуэжырт ар, ахэр Налшык къишэрти, адыгэ театрым, музейхэм зэгъусэу кIуэрт, къалащхьэм и нэгъуэщI щIыпIэ дахэхэри яригъэлъагъурт.
Унагъуэ хъарзыни иIащ ХьэтIутIэ. Абы и щхьэгъусэ Грудцинэ Антонинэ экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатт. А тIум хъыджэбзищ зэдапIащ, псоми къаухащ Москва дэт къэрал университетыр. Тамарэ политикэ щIэныгъэхэм я докторщ, профессорщ, Маринэрэ Иринэрэ экономикэ щIэныгъэхэм я кандидатщ. Хъыджэбзхэм зэрахьэ я адэм и унэцIэр. Абыхэм я щIэблэу ХьэтIутIэ иIэщ пхъурылъхуу 6.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм теухуа щIэинышхуэ къигъэнащ ХьэтIутIэ. Абы дунейм къытригъэхьа щIэныгъэ лэжьыгъэ 40-м щIигъум нэмыщI, КъБР-м и Архив нэхъыщхьэм щIэлъщ нэгъуэщI и IэдакъэщIэкIхэри. КъБКъУ-м и архивми сэ щызэхуэсхьэсыжащ япэ ректорым и лэжьыгъэр 1957 гъэм къыщыщIэдзауэ 1965 гъэ пщIондэ къыщыгъэлъэгъуэжа дэфтэрхэр. Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, абы «гъащIэм и нэхугъэ» университетыр лъэужь мыкIуэдыжу къытхуигъэнащ.
КъытщIэхъуэ щIэблэм захуэзгъа-зэу жысIэну сыхуейт: университетыр адэкIэ зыхуэдэнур зэлъытар фэращ. Ар тыншу икIи псынщIэу къызэIуахакъым, абы и къызэгъэпэщыным Бэрбэч ХьэтIутIэ къаруушхуэрэ и гъащIэм и иужьрей илъэсхэмрэ хилъхьащ. Фхъумэ ар! ХьэтIутIэ хузэфIэкIащ КъБР-м университет къыщызэгъэпэщыныр мыхьэнэ ин зиIэ Iуэхугъуэу зэрыщытыр къулыкъущIэ куэдым я фIэщ ищIыфын икIи ар къызэIуихын. Дэ адэкIэ ди къалэнщ абы кърихьэжьа IуэхуфIым нэхъри зедгъэужьыну.
БЭРБЭЧ Темыркъан,
Бэрбэч ХьэтIутIэ и къуэш,
абы и цIэр зезыхьэ КъБКъУ-м и
доцент. 2006 гъэ
Лъэпкъым и нэхъыжьыфIхэр. СэмэгумкIэ щытыр Бэрбэч МутIэщ. 1911 гъэ
Аушыджэр дэт адэжь лъапсэр.1960 гъэ
Студент илъэсхэр. Ленинград, 1936 гъэ
Бэрбэч ХьэтIутIэ хэтщ Дели (Индие) щекIуэкI дунейпсо конференцым. 1964 гъэ
Дэфтэрхэр щыхьэт тохъуэ
ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 50 гъэхэм и кум ди республикэм лэжьыгъэшхуэ щаублат Къэбэрдейр Урысей къэралыгъуэм зэрыхыхьэрэ илъэс 400 щрикъур гъэлъэпIэным епхауэ. Парт-правительствэ къулыкъущIапIэхэм а лъэхъэнэм гупсысэщIэ къыщыунэхуащ Къэбэрдей пединститутыр и лъабжьэу республикэм къэрал университет къыщызэIухын хуейуэ.
Архивым щIэлъ дэфтэрхэр щыхьэт тохъуэ а жэрдэмыр Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэм къызэрыбгъэдэкIам. Езы ХьэтIутIэ и тхылъхэм хэлъщ а лъэхъэнэм, 1956 гъэм, абы Москва щызэрихуа Iуэхухэр, зыхуэза къэрал къулыкъущIэхэр зэрыт тхылъымпIи. Абы итщ:
«Хрущев Н.С., Суслов М.А., Микоян А.И., Поспелов П.Н., Ворошилов К.Е., Молотов В.М., Будённый С.М., Андреев А.А. сымэ яхуэзэн мы упщIэхэмкIэ:
1) Къэбэрдейр Урысей къэралыгъуэм езыр фIэфIу зэрыхыхьэрэ илъэс 400 щрикъур гъэлъэпIэным теухуауэ;
2) Къэбэрдей пединститутыр и лъабжьэу ди республикэм къэрал университет къыщызэIухыным теухуауэ».
А зэманым, дызэрыщыгъуазэщи, къэралым Кавказ Ищхъэрэм щригъэкIуэкI лъэпкъ политикэм и лъабжьэт а щIыналъэм щыщыIэ щытыкIэр иджыри нэсу зэтес зэрымыхъужар, бгырыс лъэпкъхэм ящыщхэм дзыхьыщэ зэрыхуамыщIри щIыгъужауэ. Абы къыхэкIыу жыпIэ хъунущ а Iуэхушхуэр, ди республикэм къэрал университет къыщызэгъэпэщыныр, утыку къипхьэн щхьэкIэ ерыщу, лIыгъэ пхэлъу, гушхуэ зыкIуэцIылъ цIыхуу ущытын хуейуэ. Апхуэдэт-тIэ Бэрбэч ХьэтIутIэ. Абы хузэфIэкIащ лъэпкъым хуищIа мурад дахэр зригъэхъулIэн, щIэныгъэм и нурыр бгырысхэм ятрыригъэдзэн. Абы щхьэкIэ зэкъым икIи тIэукъым ар зэрахуэзар къэралым и унафэщIхэм, къулыкъущIэ цIэрыIуэхэм.
Ди республикэм и мызакъуэу, нэгъуэщI лъэпкъ щIыналъэхэми я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIа а щIэныгъэ Iуэхум къыдэкIуэу, Бэрбэчым абы щыгъуэ иригъэкIуэкIащ адыгэхэмрэ урысхэмрэ 1557 гъэм ирихьэлIэу яку дэлъа зэпыщIэныгъэхэм епха къэхутэныгъэхэр. Апхуэдэ тхыгъэ куэд абы къытрыригъэдзащ къэралым и щыхьэрым къыщыдэкI газетхэм. Абыхэм ящыщщ «Мазэгъуэ жэщ» («Советская культура»), «Лъэпкъ щэнхабзэм и махуэшхуэ» («Вечерняя Москва»), «Адыгэхэм я лъэпкъ махуэшхуэ» («Промышленно-экономическая газета»), «Урысейм илъэс 400 лъандэрэ дригъусэщ» («Советская Россия»), нэгъуэщIхэри. А лэжьыгъэхэм я мурад нэхъыщхьэр Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэмрэ Урысеймрэ яку дэлъ зэпыщIэныгъэхэр егъэфIэкIуэнырт, зэныбжьэгъугъэр адэкIи гъэбыдэнырт, къэралышхуэм хэту бгырыс щIыналъэ цIыкIум игъуэта зыужьыныгъэр къэгъэлъэгъуэнырт.
Бэрбэчыр илъэс зыбжанэкIэ зэлIэлIа Iуэхур, къарурэ зэфIэкI куэдрэ зрихьэлIа хъуэпсапIэр 1957 гъэм нахуапIэ хъуащ икIи ди республикэм къыщызэIуахащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университет. Абы къыкIэлъыкIуащ СССР-м егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министр Елютин Вячеслав и Iэ зыщIэлъ унафэ щхьэхуэр. Абы итт: «Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ректору гъэувын тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэр».
А Iуэхугъуэхэр пэщIэдзэ яхуэхъуащ Бэрбэч ХьэтIутIэ и гъащIэми и лэжьыгъэми къыщыунэхуа лъэхъэнэщIэм. Абы и пщэ къыдэхуащ щIыналъэм щIэныгъэ нэхъыщхьэм къызыхуэтыншэу зыщегъэужьыным пыщIа къалэнищэхэр.
ХэкулI щэджащэм, щIэныгъэлI Iэзэм, унэтIакIуэ нэсым, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм ахэр дагъуэншэу зэрызэфIихынум шэч лъэпкъ хэлътэкъым.
СОБЛЫР Мухьэрбий,
тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор.
2008 гъэ
И вагъуэр ноби маблэ
Аушыджэрыр Бэрбэч лъэпкъым я лъахэщ. Бэрбэч МутIэ и бынхэр адрейхэм къахэщырт еджэным, щIэныгъэм хуаIэ ерыщагъымрэ лъагъуныгъэмкIэ. «Си бынхэм къыхахыну IэщIагъэр Тхьэшхуэм ещIэ, ауэ абы нэхърэ нэхъ согъэнэхъапэ цIыхугъэрэ пэжагъыу абыхэм зыхалъхьэнум и куэдагъыр», — жиIэрт нэхъыжьыфIым.
МутIэ и къуэхэу Жылэбий, ХьэтIутIэ, Нэгъурбий, Темыркъан сымэ я балигъ хъугъуэм лъэхъэнэщIэ къэунэхуащ икIи дэтхэнэ зыми езым и псэм фIэкъабыл IэщIагъэр Iэпэгъу ищIащ. ЩIалиплIым ящыщу зыми къигъэукIытакъым адэр, Бэрбэчхэ я лъэпкъ напэми ныбжь жагъуэ трагъэдзакъым. Зэшхэм я нэхъыжь Жылэбий Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм яхэтащ Сталинград деж бийр щызэтезыIыгъахэм, и псэри ТекIуэныгъэм щIитащ. Мэкъумэш хозяйствэр щIыналъэм щызэтегъэувэным и гуащIэшхуэ хилъхьащ экономист Iэзэ, щIэныгъэлI щыпкъэ Темыркъан. ХьэтIутIэрэ Нэгъурбийрэ егъэджэныгъэ лэжьыгъэм къыхуалъхуа хуэдэт. Нэгъурбий щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэта нэужь, и псэр зыхуеIэ IэнатIэм пэрыуващ. Ар егъэджакIуэу къуажэ школым къащтащ.
ХьэтIутIэ и япэ дерсхэм ирихьэлIащ парт лэжьыгъэшхуэ зэфIихауэ. ЩIэныгъэфI Ленинград щызригъэгъуэта нэужь, ар лэжьащ партым и обкомым и лектору, абы и къудамэм и унафэщIу, секретару. ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIым и лекцэхэр егъэлеяуэ купщIафIэт, гъэщIэгъуэну, студентхэр псэкIэ итхьэкъуу зэхэлъхьат ахэр.
— ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ къызыщIах егъэ-
джэныгъэ IэнатIэхэм я фIагъымрэ мыхьэнэмрэ псом япэ зэлъытар абы щезыгъаджэ лекторхэм я Iэзагъымрэ я гупсысэм и кууагъымрэщ, я дуней еплъыкIэм и къулеягъымрэ къэухьым и гъунапкъэншагъэмрэщ, — жиIэрт ХьэтIутIэ. — Техникэ Iэмэпсымэхэм сыт хуэдизу замыужьами, ахэр егъэджакIуэм и пIэм зэи иувэфынукъым: гупсысэкIэкIэ, гукъыдэжкIэ, студентымрэ езымрэ яку дэлъ псэ хуабагъымкIэ. Егъэджэныгъэм хэт а лъэныкъуитIым я зэпыщIэныгъэр нэхъ куу, быдэ хъухукIэ, зым къулеягъыу бгъэдэлъыр адрейм нэхъ щIэх иритыфынущ.
Егъэджэныгъэ IэнатIэм КъБКъУ-м япэу щыпэрыувауэ арами, а зэманым ирихьэлIэу ХьэтIутIэ и щIыбагъ къыдэлът щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэ. Абы щыхьэт техъуэ тхыгъэ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ абы. Бэрбэч ХьэтIутIэщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и совет лъэхъэнэм теухуа къэхутэныгъэхэр япэу нэсу езыгъэкIуэкIар. А темэр шэщIауэ къызэпкърызых щIэныгъэ лэжьыгъэ 20-рэ монографиеу 2-рэ зэман кIэщIым къриубыдэу дунейм къытехьащ.
ЩIэныгъэлIхэм мыхьэнэшхуэ иратауэ щытащ ХьэтIутIэ и «Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэр социализмэм зэрыхуэкIуар» монографием. «СССР-м и тхыдэ» журналым абы теухуауэ 1964 гъэм къытехуащ тхыгъэ щхьэхуэ. «Бэрбэч ХьэтIутIэ и монографием щIыпIэшхуэ щеубыд къэралпсо тхыдэр джынымкIэ екIуэкI къэхутэныгъэхэм. Къэбэрдей-Балъкъэрым и щапхъэмкIэ зэпкърыхауэ къэгъэлъэгъуа хъуащ совет лъэхъэнэм къриубыдэу лъэпкъ цIыкIухэм ягъуэта зыужьыныгъэм и инагъыр», — къыхэщырт тхыгъэм.
Бэрбэчыр куэдрэ ирагъэблагъэрт къэралпсо, дунейпсо щIэныгъэ зэхыхьэхэм. Абыхэм я утыку екIуу къыщыпсалъэрт, къедаIуэ псори къыдихьэхыу. КъухьэпIэ лъэпкъхэм я 24-нэ Дунейпсо конгрессыр щекIуэкIым щыгъуэ, ди къэралым и лIыкIуэу а зэIущIэшхуэм къыщыпсэлъэну зыхуагъэфэщар профессор Бэрбэч ХьэтIутIэт. Ар адыгэ щIэныгъэлIым къыхуащI пщIэшхуэр къэзыгъэлъагъуэт. Хамэ къэралхэм къикIа щIэныгъэлI куэдым яфIэтелъыджэ хъуауэ щытащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ цIыкIум апхуэдиз Iэзагърэ щIэныгъэрэ зыбгъэдэлъ IэщIагъэлI щыпкъэ зэриIэр. Анкара университетым ислъам диныр джынымкIэ и кафедрэм и унафэщI Велиди Зеки игъэщIагъуэрт Бэрбэчым и Iэдакъэ къыщIэкIа щIэныгъэ тхыгъэхэм гупсысэ куурэ къэIуэтэкIэ екIурэ зэраIэр, ар езыри республикэм и къэрал университетым и къызэгъэпэщакIуэу, унафэщIу зэрыщытыр.
СощIэж, 1960 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щекIуэкIауэ щытащ цIыху 1500-рэ зыхэта республикэпсо альпиниадэ. Университетым щыщу цIыхуи 101-рэ Iуащхьэмахуэ и щыгум абы щыгъуэ дэкIат. Бгыщхьэ уардэм къеплъыхыу зи Хэкум къиплъэ гупым яхэтт КъБКъУ-м и япэ ректор, хэкупсэ нэс Бэрбэч ХьэтIутIи.
ЩIэныгъэлI Iэзэ къудей мыхъуу, и гупсысэкIи, и Iуэху зехьэкIэкIи, и дуней еплъыкIэкIи щэджащэт ХьэтIутIэ. И къаруи и зэмани щысхьакъым ар бын пэлъытэу иIа университетыр ефIэкIуэн папщIэ. Ректорыр сыт щыгъуи хущIэкъуащ КъБКъУ-р — лъэпкъ IэщIагъэлIхэр щагъэхьэзыр кIыщыр — езым хуэдэхэм фIыкIэ къахэщыным. Зэманыр и щыхьэтщ ар абы зэрыхузэфIэкIам. Бэрбэч ХьэтIутIэ игъэтIылъа щIэныгъэ лъабжьэм ноби зеужь, зеукъуэдий, мэбагъуэ.
ХэкулI, щIэныгъэлI щэджащэ Бэрбэч ХьэтIутIэ и вагъуэр ноби маблэ.
ЛЕСЕВ Виталий,
КъБКъУ-м и парт организацэм
и унафэщI. 1976 гъэ
Бэрбэч ХьэтIутIэрэ академик Ким Максимрэ. 1963 гъэ
ЗыгъэпсэхуакIуэщыIэщ. 1965 гъэ
Лъабжьэ быдэ
КъуэкIыпIэр зыджхэм я дунейпсо конгрессу Индием и къалащхьэ Дели 1964 гъэм щекIуэкIам Бэрбэч ХьэтIутIэ щищIауэ щыта докладыр хуабжьу яфIэхьэлэмэтауэ щытащ абы екIуэлIа куэдым. Ахэр ящыщт Европэм, КъуэкIыпIэ Гъунэгъумрэ Курыхымрэ, Африкэм, Америкэм, Австралием щыIэ къэралыгъуэхэм. Кавказ Ищхъэрэм хыхьэ лъэпкъ республикэхэм ящыщ зым игъуэта социально-экономикэ зыужьыныгъэр (арат Бэрбэчым и къэпсэлъэныгъэр зытеухуауэ щытар) конгрессым кърихьэлIахэм я дежкIэ къэхутэныгъэ хьэлэмытыщэт.
Дунейпсо конгрессыр къызэIуихат Индие къэралыгъуэм и къуэ щэджащэ, ХХ лIэщIыгъуэм и политик цIэрыIуэхэм ящыща Неру Джавахарлал. Зэхуэсым иIэ мыхьэнэр къигъэлъагъуэрт абы екIуэлIа хьэщIэ лъапIэхэм. Абыхэм яхэтт Африкэмрэ Азиемрэ я дунейпсо институтым и унафэщI Гафуров Саид, Туркменистаным и къэрал университетым и ректор Палвановэ Биби, Къыргъыз къэрал университетым и ректор Табышалиев Салморбек, Азербайджаным ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и академик Сумбат-заде Али Сойбат сымэ, нэгъуэщIхэри. А щIэныгъэлI къызэрымыкIуэхэм ящыщ дэтхэнэри къыщыпсэлъат дунейпсо конгрессым и утыкум, хьэлэмэт куэди щыжаIат. Ауэ щыхъукIи, ди университетым и ректор Бэрбэч ХьэтIутIэ и къэпсэлъэныгъэр куэдым гукъинэ ящыхъуат. Зэхуэс нэужьым абы къыбгъэдыхьэрт адрей къэралхэм я лIыкIуэхэр икIи ягъэщIагъуэу щIэупщIэрт: «Ар дауэ? Кавказ Ищхъэрэм щыIэ лъэпкъ мащIэм зэман кIэщIым къриубыдэу апхуэдэ зыужьыныгъэ лъагэ зэригъуэтар?» — «Си гуапэу фызогъэблагъэ ди республикэ цIыкIум. Фи нэкIэ псори флъагъунщ», — жэуапу итыжырт Бэрбэчым.
А докладыр псом хуэмыдэу яфIэхьэлэмэт хъуат Индие къэралым щыпсэу узбекхэм. Ахэр монгол цIэрыIуэхэм я щIэблэт, Бобур Индием зекIуэ щыкIуа лъандэрэ абы щетIысэхауэ. Абыхэм ХьэтIутIэ и къэпсэлъыныгъэм хуащI гулъытэ хэхам нэгъуэщI лъабжьи иIэт: узбекхэр щIэхъуэпсырт я хэкужьым ягъэзэжыну, я лъэпкъ щэнхабзэм адэжь щIыналъэм зыщрагъэужьыжыну.
Бэрбэчым и къэпсэлъыныгъэм дихьэхахэм ящыщт африкэ къэралхэм къикIа лIыкIуэхэри. А зэманым Африкэм къыщызэщIэплъэрт лъэпкъ-щхьэхуитыныгъэ зэщIэхъееныгъэр, зыщиужьырт лъэпкъ гупсысэм. Ахэр щIэхъуэпсырт щхьэхуитыныгъэ зыгъуэта бгырыс щIыналъэ цIыкIум и зыужьыныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ хуэдэ езыхэми зыIэрагъэхьэну.
Конгрессым и лIыкIуэхэр ХьэтIутIэ къыщыхуэзэкIэ, къыщепсалъэкIэ, ямыгъэщIэгъуэн ялъэкIыртэкъым а къэхутакIуэ щIалэм тхыдэ щIэныгъэмкIэ бгъэдэлъ зэфIэкI инхэр. А псоми ятеухуа тхыгъэ купщIафIэхэр къытехуэжауэ щытащ ди къэралым и газет нэхъыщхьэхэм, щIэныгъэ журналхэм. Бэрбэч ХьэтIутIэ хуэфащэ дыдэу ирагъэблэгъат а дунейпсо зэIущIэ иным. ЗыгъэкIуахэр къызэрыщыгугъам нэхъри нэхъыбэ хилъхьат абы конгрессым и лэжьыгъэм.
Нобэ, Бэрбэч ХьэтIутIэ и фэеплъ махуэм, къыхэгъэщыпхъэщ ар цIыху щэджащэу, гу къабзэ, зэIуха зыкIуэцIылъу, щIэныгъэлI къызэрымыкIуэу зэрыщытар. ХьэтIутIэ къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым и къуэ пэжщ, апхуэдэуи лъэпкъхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэр зыгъэлъэпIа, зыгъэбыда хэкупсэщ. Бэрбэч ХьэтIутIэ хуэдэ цIыхухэр ди лъэпкъыр зэрыгушхуэщ, зэрыпагэщ.
ЗэрытщIэщи, блэкIа зимыIэм къэкIуэни иIэкъым. БлэкIам дэ къыхэтхын хуейр мафIэрщ, армыхъумэ яжьэракъым. Бэрбэчым хуэдэ пхъэдзакIэмафIэхэр лъагэу Iэтын хуейщ, къапих нурым псори игъэунэхун щхьэкIэ. Апхуэдэхэращ дэтхэнэ лъэпкъми и псэкупсэ къулеигъэм лъабжьэ хуэхъур, ар зыгъэбагъуэр. Абыхэм я цIэхэр лъэпкъым зэи зыщигъэгъупщэ хъунукъым, къащIэхъуэ щIэблэхэми тыгъэ лъапIэу къыхуагъэнэн хуейщ.
ЭФЕНДИЕВ Сэлихь,
филологие щIэныгъэхэм я доктор, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Лъагъуэмрэ гъуэгумрэ
ЦIыхум IуэхуфI куэд зэфIихамэ, дунейм тетыху и цIэр фIыкIэ Iуамэ, абы и фэеплъми пщIэ хуащI зэпыту къокIуэкI. Напэ къабзэр тыгъэ нэхъ лъапIэ дыдэу зэрыщытыр, Iэужьым зэманыр щыхьэт техъуэу къызэрекIуэкIыр нэсу зыхищIэу и лъэпкъым и зыужьыныгъэм хуэлажьэрщ цIыху Iущыр, насыпыфIэр. Апхуэдэхэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и къызэгъэпэщакIуэ, абы и япэ ректор Бэрбэч ХьэтIутIэ МутIэ и къуэр.
Совет щIэныгъэлI цIэрыIуэ, ди щIыналъэм ис лъэпкъхэм я блэкIар зэфIэгъэувэжын папщIэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ бжыгъэншэхэр езыгъэкIуэкIа Бэрбэчырщ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктору, профессору адыгэхэм япэу къытхэкIар. ЩIэныгъэлI щыпкъэр хуабжьу дихьэхырт къызыхэкIа лъэпкъым и блэкIам, и нобэм, абы и къэкIуэнуми хьэлэлу хуэлажьэрт. Апхуэдэ гурыщIэхэм къыхихауэ къыщIэкIынщ ХьэтIутIэ 1958 гъэм КъБКъУ-м тхыдэмкIэ и факультетым «КъБР-м ис лъэпкъхэм я тхыдэр» курс хэха къыщызэригъэпэщауэ зэрыщытар, «Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и щIэныгъэ нэхъыщхьэр» жыхуиIэ нэтынитхур къуэкIыпIэ хьэрыпхэм папщIэ 1965 гъэм иригъэкIуэкIын зэрыхузэфIэкIар. Зи гугъу тщIы нэтынхэр Бэрбэчым адыгэбзэкIэ иригъэкIуэкIырт, хьэрыпыбзэкIэ зэрадзэкIыжу арат.
КъБКъУ-м и япэ ректорым и Iэдакъэ къыщIэкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 40-м нэс. Абыхэм жылагъуэм къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэхэр, Iуэху пыухыкIахэр щIэныгъэ, философие я лъэныкъуэкIэ нэсу щызэпкърыхащ. Бэрбэчым а лэжьыгъэхэм къыщигъэлъэгъуахэм ящыщщ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьа щIыкIэри. Диалектикэ методым фIыуэ хэзыщIыкI щIэныгъэлIым нэсу зэпкърихащ а зэгухьэныгъэм и лъэныкъуэ псори.
ХьэтIутIэ фIыуэ ищIэрт лъэпкъ зэхэщIыкIым зегъэужьын, псэукIэр ефIэкIуэн, политикэ, жылагъуэ Iуэхухэр зэфIэхын папщIэ, естественнэ щIэныгъэхэр джын зэрыхуейр. Абы зыми хуэмыдэжу къыгурыIуэрт щIэныгъэ-техникэ революцэм и лъэхъэнэм интеллигенцэ зимыIэ лъэпкъыр зызыужь дунейм зэрыдемыкIуэкIыфынур, апхуэдэ къалэныр зыгъэзэщIэфын университет къызэгъэпэщын зэрыхуейр.
1964 гъэм Бэрбэчым КъБКъУ-м къыщызэIуех химиемкIэ факультет. Ди республикэм а щIэныгъэм зыщиужьын абдеж къыщожьэ. Университетыр илъэси 10 щрикъум ирихьэлIэу абы щылажьэрт химиемкIэ кафедритI. 1956 гъэм елъытауи щIэныгъэлIхэм я бжыгъэм 5-кIэ хэхъуат. 1975 гъэм химиемкIэ кафедрэм щIэныгъэхэм я кандидату 25-рэ щыIэт. Иджыпсту университетым химиемкIэ иIэ кафедрэхэм нэхъри заужьащ, абыхэм щылажьэ щIэныгъэлIхэм я бжыгъэми хэпщIыкIыу хэхъуащ.
ЕтIанэгъэ илъэс 85-рэ ирикъунущ Къэбэрдей-Балъкъэрым и япэ еджапIэ нэхъыщхьэр — 1932 гъэм факультети 3 иIэу, студенти 100 щеджэу, егъэджакIуэ 13 щылажьэу щыта педагогикэ институтыр. Нобэрей университетым и факультетхэми, институтхэми, аспирантурэхэми, докторантурэхэми, диссертацэхэр щыпхагъэкI и советхэми хэпщIыкIыу заужьащ, хэхъуащ. ЕджапIэ нэхъыщхьэм къегъэщIылIауэ мэлажьэ сабий зэчиифIэхэм папщIэ лицей щхьэхуэ, абы щыIэщ Интернет центр лъэщ, компьютер зыщIэт пэшхэр щыкуэдщ. ЩIэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм я кандидатрэ доктору университетым щылажьэхэр щэ бжыгъэ мэхъу. Зы илъэси къэмынэу КъБКъУ-м къыщIегъэкI IэщIагъэлI минхэр. Апхуэдэу гъуэгу бгъуфIэ хъуащ Бэрбэч ХьэтIутIэ пхиша лъагъуэр.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIэныгъэ нэхъыщхьэм зыщегъэужьыным хуищIа хэлъхьэныгъэшхуэр къалъытэри, КъБР-м и япэ Президенту щыта КIуэкIуэ Валерий и унафэкIэ, университетым фIащыжащ Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр. КъБКъУ-м и къызэгъэпэщакIуэм, абы и япэ ректорым и цIэр пагэу зезыхьэ еджапIэ нэхъыщхьэм и зэфIэкIым хэхъуэу, зэрихьэ цIэм хуэфащэу, Бэрбэчым и фэеплъыр ящымыгъупщэу къекIуэкIыну ди гуапэщ.
ШУРДЫМ Гъэзэлий,
химие щIэныгъэхэм я доктор, КъБКъУ-м и профессор.
Хамэ къэралхэм къикIа студентхэм я гъусэу.
Iуащхьэмахуэ и щыгум дэкIынухэм ящIыгъущ.
ЛъэкI къигъэнакъым
1961 гъэм КъБКъУ-м лэжьэн щыщIэздзащ сэ. Абы щыгъуэщ Бэрбэчыр къыщысцIыхуари. Сызэрыдэлэжьа илъэсхэм къриубыдэу сэ зэи срихьэлIакъым ХьэтIутIэ и макъ иIэтауэ зыгуэрым епсалъэу е хуэмыфащэ губжь псалъэ къыжьэдэкIыу. Ар цIыхум епсэлъэфырт, абы пщIэ зэрыхуищIыр къыхэщу, уеблэмэ псалъэмакъыр лэжьыгъэм, егъэджэныгъэм хэлъ ныкъусаныгъэхэм, мыхъумыщIагъэхэм епхауэ щытми.
Университетым зэхыхьэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыщызэригъэпэщырт абы, нэхъыбэм езыр я жэрдэмщIакIуэт. Апхуэдэ Iуэхухэр тэрэзу зэфIэхыным гудзакъэ иIэу бгъэдыхьэрт Бэрбэчыр. Ар хуейт абы хэт дэтхэнэм и дежкIи, ар егъэджакIуэ е студент ирехъу, зэхыхьэр хьэлэмэту, акъылрэ щIэныгъэрэ къызыхахын гуэру къахущIэкIыну. ЕджапIэ нэхъыщхьэм и творческэ гупхэм я лэжьыгъэр ядиIыгът ректорым, ахэр Iуэхум тригъэгушхуэу. КъБКъУ-м щIэх-щIэхыурэ кърагъэблагъэрт къэралым и еджагъэшхуэ цIэрыIуэхэр. УнафэщI щыпкъэм къызэригъэпэщырт щIэныгъэлIхэмрэ студентхэмрэ я зэхуэзэхэр, абыкIэ щIалэгъуалэм еджэным хуаIэ ерыщагъым хигъахъуэу.
ХьэтIутIэ дэзыхьэхыу щыта нэгъуэщI зы Iуэхугъуэми и гугъу сщIынут. Абы фIыщэу илъагъурт шыхэр, шыгъажэхэм кIуэни фIэфIт. Налшык и шыгъэжапIэм щекIуэкI зэпеуэхэм сыкIуэрейти, абы щIэх-щIэхыурэ сыщыхуэзэрт ди унафэщIым. Игури и псэри утIыпщауэ ар якIэлъыплъырт шы зэдэжэхэм. Нэрылъагъут абы дэрэжэгъуэу къритыр зыхуэдизыр.
Физико-математикэ факультетым и декан къулыкъур 1960 гъэм и кIэухым къыщысхуигъэфэщам щыгъуэ, сэ иджыри сытегушхуащэртэкъым апхуэдэ IэнатIэ зехьэным. Ректорым къызжиIэрт а Iуэхум факультетым щылажьэхэм я арэзыныгъэ ин зэрыхэлъыр, арщхьэкIэ сэ абы пэзгъэтIылъыжырт а щIэныгъэлIхэм я нэхъыбапIэр сэ нэхърэ зэрынэхъыжьыр, ахэр си егъэджакIуэу, унэтIакIуэу зэрыщытыр. «Илъэс дапщэ ухъурэ?» — къызэупщIащ ректорыр. «ТIощIрэ ирэ», — жэуап естащ сэ. «Уэ, дауи, ущыгъуазэщ Америкэмрэ Кубэмрэ яку къыдэхъуа зэныкъуэкъум. Кубэм зыхъумэжыныгъэмкIэ и министрыр илъэс тIощIрэ тIурэ хъууэ аращ, итIани и къалэнхэм фIы дыдэу полъэщ. АтIэ, уэ адыгэ щIалэр, унэхъ махэ абы нэхърэ? ХьетI жегъэIэ!»
Жыжьэ кIуэцIрыплъ унафэщI щыпкъэм апхуэдэу Iуэхум тригъэгушхуэрт и лэжьэгъухэр. Абы фIыуэ ищIэрт республикэ экономикэр нэхъыбэу зыхуэныкъуэ IэщIагъэхэр сыт хуэдэхэрами икIи абыхэм щыхурагъэджэн къудамэхэр университетым къызэрыщызэIуихыным хущIэкъурт. Иужьрей илъэситIым ректорыр яужь итащ КъБКъУ-м медицинэ факультет къыщызэIухыным. Дохутыр IэщIагъэм хуеджэну гукъыдэж зыщI щIалэгъуалэр нэгъуэщI щIыпIэхэм кIуэн хуей хъурт. Апхуэдэу хъури, Бэрбэчым и лIэныгъэри техуат университетым медицинэ факультет къыщызэгъэпэщыным. ХьэтIутIэ, университетым и щIэныгъэлI зыбжанэ щIыгъуу, ежьат Европэр къызэхакIухьыну. Москва икIри ахэр кIуащ Польшэм, Чехословакием, Германием, Испанием, Италием, Алыджым. А псори къызэхакIухьа нэужь, гупыр Москва къикIыжри Налшык къэкIуэжащ. Псори, Бэрбэч ХьэтIутIэ нэмыщI. Ар Москва къыщыувыIат, СССР-м ЩIэныгъэмкIэ и министерствэм и IэщIагъэлIхэм КъБКъУ-м медицинэ факультет къыщызэгъэпэщыным теухуауэ яхуэзэну ягурыIуакIэу. Абы нэмысу и дзэр къыхэузыкIати, абы иригъэплъыну поликлиникэм Iухьауэ арат… Абы и пэкIэ Бэрбэчым зэ къыхаIугъат а хущхъуэ мыгъуэжьыр, абы щыгъуэм ар ерагъыу кърагъэлат. Иджы езыми яжриIатэкъым, адрейхэри къеупщIатэкъым…
Министерствэм и IэщIагъэлIхэр а махуэм куэдрэ пэплъащ зи псалъэм тебгъуэтэж щIэныгъэлIым. ИужькIэ абыхэм хъыбар гуауэр яIэрыхьауэ щытащ…
А гузэвэгъуэм имыгъэгулэза къытхэтакъым дэри — университетым и лэжьакIуэхэми студентхэми…
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым иджы пагэу зэрехьэ и къызэгъэпэщакIуэ Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр. КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм дэ зыбжанэрэ зыхуэдгъэзащ «Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университет» жиIэу щIыхьэпIэ нэхъыщхьэм деж тетым «Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ» псалъэхэр щIедгъэгъужыну дылъаIуэу. Университетым и иджырей унафэщIхэми къыддаIыгъащ а жэрдэмыр. Дыщогугъ а ди лъэIур зэман благъэм ягъэзэщIэну.
ХЪУЭКIУЭН Хьэзрэталий,
физико-математикэ
щIэныгъэхэм я доктор,
КъБКъУ-м и профессор.
Илъэсий къудей
Пединститутым тхыдэмкIэ и къудамэм и ещанэ курсым сыщIэсу, си гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр къыхэзылъхьэнкIэ хъуну Iуэхугъуэ къиин гуэрхэр къыслъыкъуэкIат. Сэ хуабжьу сыхуэныкъуэт щытыкIэ гугъум сыкъизышын чэнджэщ щхьэпэ къызэзытынрэ дэIэпыкъуэгъу къысхуэхъунрэ. А лъэхъэнэм иджыри фIы дыдэу сыкъицIыхуу щымытми, сэ ХьэтIутIэ зыхуэзгъэзащ. Ар гуапэу къысIущIащ. Си Iуэхум щыгъуазэ щыхуэсщIми, хэкIыпIэ схуэхъуну Iэмалхэр къызжиIэри, щытыкIэ гугъум сыкъришауэ щытащ. ХьэтIутIэ си деж щиIэ пщIэр абы иужькIэ нэхъ лъагэж хъуат.
Бэрбэчыр нэхъ гъунэгъуу къыщысцIыхуар 1957 гъэрщ. ИтIанэ дэ илъэс бжыгъэкIэ дыщызэдэлэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетми. Ди республикэм егъэджэныгъэ IэнатIэм зыщегъэужьыным мыхьэнэшхуэ иритырт абы, псом хуэмыдэ гулъытэ ин хуищIырт щIэныгъэ нэхъыщхьэм, лъэпкъым и къэкIуэнур зыхуэдэнур абы куэдкIэ елъытауэ ибжу. Партым и обкомым идеологие лэжьыгъэмкIэ и секретару щыщылажьэ лъэхъэнэми Бэрбэчыр фIыуэ щыгъуазэт цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным и Iуэхур ди щIыпIэм тэрэзу зэрыщызэтемыублам. Республикэм щыIэ къэрал пединститут закъуэм и лэжьыгъэм фIагъыуи ныкъусаныгъэуи хэлъхэр зэпилъытынуи хунэсакIэт. Е еджапIэ нэхъыщхьэм и щыщIэныгъэ нэхъыщхьэу абы къилъытэрт егъэджакIуэ фIэкIа къызэрыщIимыгъэкIыр. МыдэкIэ республикэр хуэныкъуэт узыншагъэр хъумэным, щэнхабзэм, мэкъумэш IэнатIэм, ухуэныгъэм фIыуэ хэзыщIыкI IэщIагъэлIхэм.
А псори Бэрбэчым зэпилъытат, къудамэ зэмылIэужьыгъуэхэр зиIэ университет къызэрызэгъэпэщыпхъэм теухуа и гупсысэхэр утыку къыщрихьэм. КъБКъУ-р къызэIухыным фIэкIа нэгъуэщI зыри зэфIимыгъэкIами, Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр а еджапIэ нэхъыщхьэм зэрихьэну хуэфащэ дыдэт, шэч хэмылъу.
Бэрбэч ХьэтIутIэ цIыху къызэрыгуэкIтэкъым. Абы мурадышхуэхэр ищIырт, къалэнышхуэхэр зыхуигъэувыжырт, ахэр игъэзэщIэнми ерыщу хущIэкъурт. Абы и гупсысэр куут, и къэухьым куэд къызэщIиубыдэрт. ХьэтIутIэ и щхьэ Iуэхур къигъанэрти, къэзыухъуреихь цIыхухэм, хэкум я деж щиIэ къалэнхэр сыт щыгъуи япэ иригъэщырт. Зэман блэкIам сриплъэжмэ, фIы дыдэу къызгуроIуэ абы иIыгъа къулыкъу лъагэхэр и лъэпкъым, къэралым сэбэп яхуэхъун IуэхукIэ нэсу къызэригъэсэбэпар.
Республикэм щыпсэу лъэпкъ псори зэхуигъадэрт Бэрбэчым. Зэи гу лъыстакъым абы и лъэныкъуэкIэ цIыхухэр зэхэгъэж ищIу е, ар студенту, егъэджакIуэу щрырети, нэмыплъ яриту, зыгуэркIэ ириудыхыу. ЗэIущIэхэм къыщыщыпсалъэкIи, абы псори къыхуриджэрт зэныбжьэгъугъэм, зэкъуэтыныгъэм.
Куэдрэ зэрымыпсэунур и псэм ищIэ хуэдэ, лъэпкъым и сэбэп зыхэлъ лэжьыгъэ нэхъыбэ зэрызэфIигъэкIыным хуэпIащIэрт. Университетым и лэжьыгъэр тэрэзу зэрызэфIигъэувэным жэщ-махуэ имыIэу яужь итт. ПсынщIэу зызыужь еджапIэ нэхъыщхьэм и факультетхэм, къудамэхэм, кафедрэхэм я бжыгъэм зэрыхигъэхъуэным хущIэкъурт. Абыхэм я фIагъ зыпылъ лэжьыгъэхэр абы къыщызэгъэпэща хъун папщIэ, щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIхэм хуэныкъуэти, ХьэтIутIэ зэман кIэщIым къриубыдэу университетым къришэлIат къэралпсо цIэрыIуагъ зиIэ еджагъэшхуэхэр, щIэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм я докторхэр, профессорхэр. Бэрбэчым КъБКъУ-м лэжьапIэ къришэлIахэм яхэтащ щIэныгъэхэм я доктор тIэунейрэ хъуа, профессор цIэрыIуэ, математикэмрэ механикэ IуэхухэмкIэ дуней псом къыщацIыху еджагъэшхуэ Франкль Феликс. Апхуэдэуи университетым и лэжьакIуэхэм я щIэныгъэм, зэфIэкIым хагъэхъуэн папщIэ, ахэр къэралым и щIэныгъэ IуэхущIапIэ нэхъ инхэм щригъэджэну игъакIуэрт. Университетым къыщызэрагъэпэща аспирантурэми зэман кIэщIым къриубыдэу зиужьащ, езы еджапIэр егъэджэныгъэ, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ центр ину и цIэр Iуащ.
Ректор къулыкъум щыпэрыувам щыгъуэ ХьэтIутIэ тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидатт. Ар езыр сыт и лъэныкъуэкIи зыхуэткIииж цIыхути, фIыуэ къыгурыIуэрт егъэджэныгъэ-щIэныгъэ IуэхущIапIэ иным и унафэщIу щытын папщIэ, и къэухьым адэкIи хигъэхъуэн, щIэныгъэм и щыгум дэкIын зэрыхуейр. И пщэ дэлъ къалэнышхуэхэм къадэкIуэу, абы республикэм щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэр джынымкIэ къэхутэныгъэ инхэр зэфIихащ. А лэжьыгъэ купщIафIэхэр лъабжьэ хуэхъуащ абы и доктор диссертацэ цIэрыIуэм. Ар ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIри, Бэрбэчыр халъытащ къэралым и тхыдэдж нэхъ лъэрызехьэхэм. СощIэж: СССР-м и тхыдэдж нэхъ цIэрыIуэ дыдэу а лъэхъэнэм къалъытэу щыта Ким Владимир Бэрбэчым и доктор диссертацэр апхуэдизу игу ирихьати, абы щытхъуу къэпсэлъат. Апхуэдэуи Индием и къалащхьэ Дели щызэхэта дунейпсо симпозиумым Азием и къэралхэм я тхыдэм теухуауэ щищIа докладым жылагъуэм мыхьэнэшхуэ щигъуэтауэ зэрыщытар куэдрэ ящыгъупщэжакъым.
ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэм абы дихьырт егъэджэныгъэри. ТхыдэмкIэ иригъэкIуэкI дерсхэм жэуаплыныгъэ ин хэлъу бгъэдыхьэрт ХьэтIутIэ. Абы и лекцэхэр купщIафIэт, иужьрейуэ щIэныгъэм игъуэта зыужьыныгъэхэр къыхэщу, студентхэр тхыдэ щIэныгъэм зэрыдригъэхьэхыныр къыхилъытэу зэхигъэувэрт ахэр. ЕгъэджакIуэхэм я дерсхэр зэрырагъэкIуэкIри щIэх-щIэхыурэ къипщытэрт Бэрбэчым. Езым хэлъ Iуэху зехьэкIэр адрейхэм щапхъэ яхуэхъурт, я пщэрылъхэмкIэ жэуаплыныгъэр нэхъри захригъащIэу.
ХьэтIутIэ зэман кIэщIым къриубыдэу хузэфIэкIащ университетым щылажьэ гупышхуэм я пщIэр къилэжьын. Ректорыр и нэIэ щIэт IэщIагъэлIхэм ядэлажьэрт, щIыхьэху хъуамэ: я гъусэу жыгхэр хисэрт, университетым къегъэщIылIа щIыпIэри ядигъэкъабзэрт. Апхуэдэу абы фIэфIт махуэшхуэхэр псори зэгъусэу зэдагъэлъапIэмэ. СощIэж, ИлъэсыщIэ пшыхьыр университетым и лэжьакIуэу цIыху 80-м нэс хэту гукъинэжу щедгъэкIукIа зэманхэр. ХьэтIутIэ хущIэкъурт псоми гукъыдэжрэ дэрэжэгъуэрэ къызэрыдитыным, къафэу, гушыIэу къытхэтт.
КъБКъУ-м и ректору Бэрбэчыр зэрылэжьар илъэси 8 къудейщ, арщхьэкIэ куэдым ноби къащохъу ар лъэхъэнэ псо зыубыд зэман дахэу щытауэ.
ЧЫМ Юрий,
КъБКъУ-м и егъэджакIуэхэм я ветеран советым и тхьэмадэ.
2006 гъэ
