Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Интернетым дыкъыщоджэ
Щхьэмрэ щхъухьымрэ
Китайм щыщ унагъуэ гуэрым нысэ цIыкIу къахыхьащ. НысащIэм щхьэгъусэр и псэт, ауэ и гуащэм езэгъыртэкъым. Абы и чэнджэщхэмрэ и унафэхэмрэ хъыджэбзым хуэмышэчыж щыхъум, хэкIыпIэ къигупсысащ. Удз хущхъуэхэмрэ щхъухьхэмрэ зыщэ, и адэм и ныбжьэгъу лIым деж лъэIуакIуэ кIуащ.
— Ярэби, си гуащэм сезэгъыркъыми, сэбэп укъысхуэмыхъуфыну пIэрэ?
— Сэ сыткIэ сэбэп сыпхуэхъун?
— Мы зэхэплъхьэ хущхъуэхэмрэ щхъухьхэмрэ цIыху зыгъэлIэн гын къысхухэпщIыкIмэ хъуркъэ? И уасэр сыщымысщхьу уэстынщ.
Удз зэхэзылъхьэ лIыр зыкъомрэ гупсыса нэужь жиIащ:
— Хъунщ, пхузэхэслъхьэнщ сэ уэ сэбэп пхуэхъун щхъухь. Ауэ IуэхугъуитIкIэ арэзы укъыздэмыхъуу хъунукъым.
— ЖыIэ, сыбдэхъунщ арэзы.
— Япэрауэ, уи гуащэр занщIэу зыгъэлIэн гын уэст хъунукъым, узэрыкъуаншэр укъащIэнущи. Абы и къарур хуэм-хуэмурэ щIэзыхын пхузэхэслъхьэнщи, зы цIыхуи егупсысынкъым гуащэр уэ пIэщIэкIуэдауэ. ЕтIуанэрауэ, зы шэч къыпхуамыщIын щхьэкIэ, нобэ щыщIэдзауэ уи нэмыплъыр зыхэни, уи гуащэм Iэщабэ-Iущабэу хущыт, пщIэ хуэщI, жиIэр тIу умыщI. Апхуэдэу ущытмэ, си Iуэхущ ар зэрыбукIар зы цIыхум къищIэмэ.
НысащIэр арэзы хъури, лIым хузэхилъхьа удзыр къыIихащ, ар и гуащэм и шхыным мащIэ-мащIэурэ хилъхьэу хуежьащ. ЛIым къыжриIар ищIэжырти, гуащэм хуэнабдзэгубдзаплъэт, Iуэху къытригъэхьэлъэртэкъым, хуэгумащIэт. Апхуэдэ нысэ Iэдэбым Iей зыхуищIынт гуащэми — гурэ псэкIэ фIыуэ илъэгъуащ и нысэр. КъищынэмыщIауэ, апхуэдизкIэ игу къыдыхьэрти, псоми яжриIэрт пщащэм я нэхъыфIыр къызэрыIэрыхьар. Илъэс ныкъуэ дэкIа нэужь, гуащэмрэ нысэмрэ анэрэ пхъурэ хуэдэу зэхуэхъуат, я псэр зы чысэм илът, зыхуэгумащIэт.
Зы махуэ гуэрым нысэр удз къезыта лIым и деж пIащIэу кIуэри, елъэIуащ:
— КхъыIэ, а гын къызэптам къысхуегъэл си гуащэр. Сэ сыхуейкъым ар лIэну, абы нэхърэ нэхъ цIыхуфI дунейм теткъым.
ЛIыр къэпсалъэри жиIащ:
— Умыгузавэ, хъыджэбз, сэ ар зыгъэлIэн щхъухь уэстакъым, ар шхынхэлъхьэ къудейуэ арат, ерыскъыр игъэIэфIу. Щхъухьыр зэрылъыр уи щхьэрати, уэ езым зыкъебгъэлыжащ абы.
ЗэзыдзэкIар Къэбарт Мирэщ.
Урыс усыгъэм и вагъуэ
Нэгумэ Шорэрэ Пушкин Александррэ.Псыхуабэ, 1829 гъэ. Сурэтыр Балицкий Иван ищIащ. Мэкъуауэгъуэм и 6-м «урыс усыгъэм и дыгъэ» Пушкин Александр и махуэр ди къэралым щагъэлъапIэ.
Пушкин Александр и тхыгъэ купщIафIэхэр ди гъащIэм къыщыддогъуэгурыкIуэ. Я ныбжь, зэрахьэ дин, зыщыщ лъэпкъ емылъытауэ, тхакIуэм цIыху мин бжыгъэхэр и творчествэмкIэ зэкъуигъэувэн, зэгуригъэIуэн нобэми хузэфIокI. Сыт хуэдизу зэдзэкIыгъуейуэ щымытами, абы и IэдакъэщIэкIхэр дунейм и щIыпIэ куэдым къыщацIыху, фIыуэ щалъагъу. Иджыри еджэкIэ зымыщIэ цIыкIухэми, литературэм и дуней плъыфабэм Пушкиным и таурыхъхэмкIэ хешэри, гу хурегъэщI.
1799 гъэм мэкъуауэгъуэм и 6-м ар Москва къыщалъхуащ. Совет зэманым а махуэм усыгъэр ягъэлъапIэу щытащ, сыт щыгъуи гулъытэ хэха хуащIу, Iэтауэ. Къыхэгъэщыпхъэщ 1880 гъэм мэкъуауэгъуэм и 6-м Пушкиным и фэеплъ Москва къыщызэIуахауэ зэрыщытар. УсакIуэр къызэралъхурэ илъэс 200 щрикъум ирихьэлIэу, и махуэр къэрал мыхьэнэ иIэу гъэлъэпIэным теухуа унафэм УФ-м и Президентым Iэ щIидзауэ щытащ.
УсакIуэр къыщалъхуа махуэм Пушкиным и Iуащхьэмрэ Михайловскэ хадэмрэ цIыхухэр мин бжыгъэкIэ щызэхуосри, тхакIуэ ныбжьыщIэхэм, цIэрыIуэ хъуахэм я IэдакъэщIэкIхэм йодаIуэ. Хабзэ хъуауэ, а махуэр актёр, музыкант пашэхэми ягъэдахэ.
Ди къэралым и къалэ псоми Пушкиным и махуэр илъэс къэс щагъэлъапIэ. Щэнхабзэ дауэдапщэхэр, тхакIуэшхуэм теухуа пшыхьхэр, урыс литературэмрэ бзэмрэ яхуэгъэпса зэIущIэ щхьэпэхэр ирагъэкIуэкI.
Пушкин Александр урыс литературэм зегъэужьыным хуищIа хэлъхьэныгъэ иныр къалъытэри, ди хэкум и къэралыбзэ нэхъыщхьэ урысыбзэм и махуэр мэкъуауэгъуэм и 6-м гъэлъэпIэным хуэгъэпса унафэ 2011 гъэм къащтащ.
А бзэ къулеймкIэ дунейпсо литературэм и тхыгъэ къыхэхахэр, щIэныгъэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм я IыхьэшхуэфI тхащ. АбыкIэ цIыху мелуан бжыгъэхэр зэрощIэ, я гухэлъ, я мурад зэхуаIуатэ. Пушкин Александр дунейм зэрехыжрэ лIэщIыгъуэ бжыгъи дэкIыжащ, абы лъандэрэ тхакIуэ куэди къэунэхуащ, хэти цIэрыIуэ хъуащ, хэти усэным игу хихыжащ, ауэ Пушкиным и бзэм, абы и гупсысэ къэIуэтэкIэм хуэдэ зиIэ къахэкIакъым.
Урыс литературэм и классик Пушкин Александр и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэ купщIафIэ куэд адыгэбзэми кърагъэзэгъащ. Абыхэм ящыщ зыбжанэ фи пащхьэ идолъхьэ.
Щомахуэ Залинэ.
* * *
Услъагъут сэ фIыуэ
ЗэзыдзэкIар Бемырзэ Мухьэдинщ
Услъагъут сэ фIыуэ, къиплъэм сэ си гущIэм,
Иджыри хъункIэ хъунщ уэ уилъагъун.
АрщхьэкIэ, урепсэу уэ ар умыщIэу —
Сыхуейкъым сэ нэщхъей уэ узгъэхъун.
Услъагъут сэ фIыуэ бзэншэу, гугъапIэншэу.
Сыфыгъуэрт зэми, зэм сыхъужырт щым.
Сэр хуэдэу пхуэгумащIэрэ пхуэпэжу
Тхьэм жиIэ уилъагъуну нэгъуэщI зым.
* * *
А. П. Керн деж
ЗэзыдзэкIар Тхьэгъэзит Зуберщ
СощIэж нэплъэгъуэм я нэхъ лъапIэр:
Си пащхьэм уэ укъихутат.
Дахагъэм и псэу, и гугъапIэу
А напIэзыпIэм гу плъыстат.
Псэр ткIууэ, зэшу, хуэмыхьыжу
Жэщ куэдкIэ ухэтащ си пщIыхь.
Уэ уи макъ гуакIуэр мыужьыхыжу
Зэхэсхыу, къэхъуащ гъащIэр щысхь.
КIуэрт гъэхэр.
ГъащIэм и борэным
Си гугъэ IэфIхэр сфIыщIелъхьэж.
Хуэм-хуэму ущIехыжыр си нэм.
Уи макъыр уэгум ирехьэж.
ЩIыпIэ пхыдзар си хьэпст.
ФIыгъуэншэу, кIэлъэфу махуэхэр екIуэкIт, —
Нэпс симыIэжу, сыгъащIэншэу,
Лъагъуныгъэншэу сэ есхьэкIт.
Къыдоушыж псэр зэман гуапэм:
Си пащхьэм уэ укъохутэж, —
Дахагъэм и псэу, и гугъапIэу
Аргуэру си нэр ныпIуоплъэж.
Къызэщоуж сигу зэгуэудыр,
Сэ си псэр гуфIэу къопсэуж,
Дахагъэр, нэпсыр, си уэрэдыр,
Си лъагъуныгъэркъоушыж.
Псалъэжьхэр
Гум фIэIэфIыр нэ мфIэдахэщ
А сигу, зыIэжьэ, а си жьэ, зыубыд.
Абдж щыкъуейм лъапцIэу ухэмыувэ.
Закъуэныгъэ нэхърэ — Iэл къыбдис.
Нанэм щIыгъур дадэщ.
Адыгэ и хьэщIэ быдапIэ исщ.
Гъунэгъур унэгъущ, къигъунэгъужыр гъунэгъущ.
Нэгум щIэтыр нэм хуэдэщ.
АдрыщIым ущIэдэумэ, мыдрыщIыр къыплъысынщ.
Жьы зэрымысым нэмыс илъкъым, щIэ зэрымысым насып илъкъым.
Ажалым пхъуантэ кIуэцIми укъыщигъуэтынщ. («Умыкъэрабгъэ» жыхуиIэщ).
КъуэфI и анэ гуфIэ щигъащIэркъым.
Ажалым умылъыхъуэ, езым укъигъуэтынщ.
Гум фIэIэфIыр нэм фIэдахэщ.
Анэм лъэгу щIэтын зыхуэщI.
3и щхьэ уи унэ исым и псэ уи унэ илъщ.
Шхыныгъуэхэр
КIэртIоф цIывынэкIэ щIа хьэнтхъупс
КIэртIоф укъэбзар лыхьэжым щIагъэкI, дзэху фалъэм иралъхьэ. Абы шыгъу, нартыху хьэжыгъэ, джэдыкIэ уда халъхьэри, тхьэвым хуэдэу япщ. Тхьэв пщам, я Iэм дагъэ щахуэурэ, къыпачри, дэ хуэдизурэ хъурей цIыкIухэр ягъэджэрэз. А хъурей цIыкIухэр IэпищкIэ къащтэурэ шыгъу зыхэлъ шэ къэкъуалъэм хадзэ, шэр бэлагъкIэ зэIащIэурэ. МафIэр цIыкIу ящIри, хьэзыр хъуху ягъавэ. Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсыр пэшхьэкум къытрахыжри, бжьын гъэлыбжьа традзэ, шыуаныщхьэр трапIэжри, дакъикъищ-плIыкIэ щагъэт. Iэнэм фалъэкIэ трагъэувэ, шатэпс хэкIауэ.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
КIэртIоф укъэбзауэ — г 500
Нартыху хьэжыгъэу — г 100
ДжэдыкIэу — 2
Шэ щIэмыхуу — г 1000
Шатэпсу — г 60
Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
Бжьын гъэлыбжьам:
Бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 40
Тхъууэ — г 30
Шыбжий сыр хьэжауэ — узыхуейм хуэдиз.
Бжьыныху шыпскIэ гъэбэкхъа лы
Былымыл щабэ дыдэр псы щIыIэкIэ ятхьэщI, ягъэжэпхъри, г 10 — 15 хъу тыкъыр цIыкIуурэ яупщIатэ. Тебэм тхъу иракIэри, градуси 150 — 160-м нэсу къагъэплъ, лы тыкъырхэр абы халъхьэри, зэIащIэурэ зы дакъикъэ хуэдэкIэ ягъажьэ, тхъуэплъ дахэ хъуху. ЗэрызэIащIэм хуэдэурэ абы щIакIэ шатэкIэ щIа бжьыныху шыпс, шыбжий хадзэ, мафIэр цIыкIу ящIри, и щхьэр тепIауэ хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ дакъикъитхукIэ. Шыуаныр пэшхьэкум къытрах, джэдгын хаудэ, шыуаныщхьэр трапIэжри, дакъикъи 4 — 5-кIэ щагъэт.
бжьыныхур шыгъу хэлъу яуб, шатэ хакIэри зэIащIэ.
Пщтыру яшх. ПIастэ хуабэ, чыржын, хьэлIамэ докIу.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
ЛыпцIэу — г 400
Тхъууэ — г 100
Шатэу — г 150-рэ
Бжьыныхуу — г 15
Шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Къубатий Борис.
ГъэщIэгъуэнщ
Къалэдэсхэм я бжыгъэр
Къэралхэм я цIыхуу къалэхэм щыпсэур: Ватиканым, Монакэм, Наурум, Сингапурым цIыхуу исым я проценти 100-р къалэдэсщ, Бельгием — процент 97-р, Андоррэм — 95-р, Исландием, Катарым — 92-р, Бахрейным, Израилым, Уругвайм — 91-р. Зи цIыхухэм я процент 80-м щIигъур къалэхэм щыпсэу къэралхэр блы мэхъу. Къалэдэсхэр щынэхъ мащIэ дыдэр Бутанырщ — проценти 7 къудейщ, Руандэмрэ Бурундиемрэ — 8-щ, Непалым — 11-щ, Угандэм — 13-щ. Къалэдэсхэр щохъу: США-м — процент 76,2-рэ, Урысей Федерацэм — 73,1-рэ, УФ-м и республикэхэу Адыгейм — 53-рэ, Дагъыстэным — 41,5-рэ, Ингушым — 32,4-рэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым — 60,1-рэ, Къалмыкъым — 39,7-рэ, Осетие Ищхъэрэм — 68,9-рэ, Шэшэным — 33,6-рэ.
* * *
ФЭ ФЩIЭРЭ Норвегие тенджызым зы жэщ-махуэм къриубыдэу хуабэу МВт мелуан 80 хьэуам зэрыхиутIыпщхьэр? Дунейм хыуэ тетым зы жэщ-махуэм хуабэу МВт мелард 30 хаутIыпщхьэ. Ар Дыгъэм ЩIым хуабэу къритым и процент 20-м нос.
* * *
Хэку зауэшхуэр щыщIидзам СССР-м и Дзэ-Тенджыз флотым иIащ зэрызауэ кхъухь зэмылIэужьыгъуэу 1000-м нэс. Абыхэм ящыщу 3-р линкорт, 54-р эсминецт, 212-р псыщIагъырыкIуэт, 22-р псы Iуфэхэр зыхъумэт, 80-р хьэлъэзешэт, 287-р торпедэ зезыхьэт. Абы нэмыщI, ди къэралым иIащ тенджыз авиацэм и кхъухьлъатэу 2.800-рэ, артиллерием и псы Iуфэ батарееу 260-рэ.
Дохъушокъуэ Синэ.
