
Адыгэ пшынэу, макъамэ нэрынэ, Лъэпкъым и дыщэ Iэужь
Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ музыкант нэхъыжьхэм я нэхъыфI зы, РСФСР-м и цIыхубэ артисткэ, пшынауэ цIэрыIуэ Къашыргъэ КIурацэ къызэралъхурэ илъэси 115-рэ ирокъу
КIурацэ 1899 гъэм Кэнжэ къуажэм къыщалъхуащ. Абы и адэ Тамбий Исмэхьил пхъащIэ IэщIагъэм ирилажьэу щытащ, и анэ Пэщхъан унагъуэ Iуэхухэри сабийхэр гъэсэнри и пщэ дэлът.
Хъыджэбз цIыкIур макъамэм хуэIэзэ зэрыхъунур пасэу IупщI къэхъуат. КIурацэ и адэ шыпхъу Хъанычэ пшынауэт. Ар пшынэ щеуэкIэ КIурацэ цIыкIу и тхьэкIумэхэр тегъэхуауэ щIэдэIурт, макъамэр и гум тыншу ириубыдэрт. Абы зэхихар игъащIэ-кIэ и гум къинащ икIи иужькIэ езым игъэзащIэу щыта макъамэхэм увыпIэ хэха щаIыгъащ.
КIурацэ и ныбжькIэ зэрыхъуар илъэсибгъут и адэм абы IэпипщI зиIэ пшынэ къыщыхуищэхуам. ЖыIэгъуейщ а дакъикъэм хъыджэбз цIыкIум гуфIэгъуэу иIар. Пшынэр къипхъуатэри, ар и адэ шыпхъум деж жащ. Адрейми егугъуу къыгуригъэIуащ абы зэрызригъэсэну щIыкIэр.
Апхуэдэурэ зы сыхьэтыр адрейм, зы махуэр адрейм кIэлъыкIуэу КIурацэ щыгъуазэ хъурт фIыуэ илъэгъуа макъамэ Iэмэпсымэм зэреуэм и щэхухэм. И Iэзагъэм нэхъ зиузэщIыху хъыджэбзыр джэгухэм ирагъэблагъэрт. КIурацэ езыри Iэзэу къафэрти, къэфэкIэм, утыкум къихьа цIыхум и зыIыгъыкIэм тыншу гу лъитэрт икIи и пшынауэкIэри абы триухуэрт.
Пшынэм сыт хуэдэ макъамэ-ри Iэзэу къызэрыригъэкIыфым, дахащэу къызэрыфэм Къашыргъэр цIэрыIуэ ящIащ. Ар япэ дыдэу хьэгъуэлIыгъуэ джэгум пшынэ щеуэн хуей хъуа махуэри къэсащ. А зэманым ар жэуаплыныгъэ зыпылъ гъэунэхуныгъэт икIи цIыхубз ныбжьыщIэр а «еплъыныгъэхэм» гъуэзэджэу къикIащ.
КIурацэ игъэзащIэ макъамэхэр илъэс къэс нэхъыбэ, нэхъ зэмылIэужьыгъуэ хъурт, зэхих псори и гум ириубыдэурэ.
И ныбжьыр илъэс 15-м щынэблагъэм, КIурацэ къуажэм щыцIэрыIуэ пшынауэм къыщымынэу, псэлъыхъу куэд зыхузэблэкI пщащэ дахи хъуащ. Тамбийхэ я деж лъыхъухэр куэду къакIуэрт. ИлъэситI дэкIри абы натIэ хуэхъуащ цIыху зэпIэзэрыт Къашыргъэ Хьэнащхъуэ. Ар сатум хэтт. КIурацэ унагъуэр зэрихьэрт, фIыуэ илъэгъуа IуэхумкIэ и Iэзагъэм хигъахъуэрт. Ар арэзы къищIыжыртэкъым и япэрей IэпипщIым. КIурацэ зыIэригъэхьащ нэхъ пшынэшхуэ, и макъыр нэхъ жьгъырууэ икIи зэрихьащ и гъащIэр иухыху. Унагъуэ ихьа нэужь, куэд дэмыкIыу, Налшык ирагъэблэгъащ радиом щылэжьэн папщIэ.
1931 гъэм КIурацэ хэтащ бгырыс лъэпкъхэм гъуазджэмкIэ и япэ Къэбэрдей-Балъкъэр олимпиадэм. Къуажэ псоми къикIыу Налшык щызэхуэсат уэрэджыIакIуэ, музыкант, къэфакIуэ нэхъыфIхэр. Абыхэм яхэтащ балъкъэр пшынауэ цIэрыIуэ, Кавказ Ищхъэрэм и лъэпкъхэм я макъамэхэм фIыуэ хэзыщIыкI Казиев Билал, уэрэджыIакIуэ-пшынауэ, цIыхухэр дэзыхьэх уэрэдхэр зыус Къэжэр Индрис, нэгъуэщIхэри.
Еплъыныгъэм КIурацэ пшынэм къригъэкIыу щигъэIуащ къэбэрдей макъамэхэр. Абы щIыхь тхылъыр къыхуагъэфэщащ икIи Дон Iус Ростов къалэм щекIуэкIыну Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэ олимпиадэм хэтыну ягъэкIуащ. А зэпеуэм Къэбэр-дей-Балъкъэр автоном областым и лIыкIуэхэм Бэракъ Плъыжьыр къыщыхуагъэфэщащ, Къашыргъэм щIыхь тхылъ къыщратащ.
1934 гъэм КIурацэ хагъэхьащ уэрэдымрэ къафэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал ансамблым. Абы пшынауэм Iэмал щигъуэтащ и Iэзагъэм зригъэузэщIыну. Къашыргъэм игъэзащIэ лъэпкъ макъамэхэр ансамблым и лэжьыгъэм дежьу хьэлэмэт хуэхъуащ. Ижь лъандэрэ къызэрыфэ макъамэхэр абы езым игъэзащIэхэмкIэ игъэщIэрэщIащ, ахэр щIэуэ зэхилъхьащ. Пшынауэр утыкум къызэрихьэ и программэм хигъэхьащ урыс, украин, куржы, ермэлы, шэшэн, ингуш, молдовэ макъамэхэри.
КIурацэ лэжьэгъу къыхуэхъуащ накъырапщэ Iэзэ Ашуров Танахум. А зэманым ар щытащ Кавказым и лъэпкъхэм я макъамэхэм куууэ хэзыщIыкI цIыхуу. Мыгувэу абыхэм гъусэ къахуэхъуащ бэрэбанауэ Исаков Арон. Апхуэдэу зэфIэувауэ щытащ лъэпкъ макъамэхэр IэмэпсымищкIэ зыгъэзащIэ гупыр. Ансамблым и гъусэу ахэр щыIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуажэ псоми икIи цIыхухэр сыт щыгъуи абыхэм IэгуауэшхуэкIэ къаIущIэрт.
1935 гъэм ансамблым Москва зыкъыщигъэлъэгъуащ икIи абыхэм еплъахэм ар хуабжьу гурыхь ящыхъуауэ щытащ. АбыкIэ фIыщIэшхуэ бгъэдэлът Къашыргъэ КIураци.
Концерт нэужьым къыкIэлъыкIуэ махуэм урыс тхакIуэшхуэ Горький Максим ар езым и унагъуэм хьэщIэу иригъэблэгъащ. Дэрэжэгъуэ къыхилъхьэу КIурацэ игу къигъэкIыжырт а зэIущIэр: «Пролетар тхакIуэ ин Горький Максим гуапэу дригъэблэгъащ, ди къафэхэм къащытхъуащ, къэфакIуэхэм я жанагъыр, Iэзагъыр къигъэлъэгъуащ. Абы дэ къыджиIащ цIыхубэ гъуазджэм зедгъэужьыну, тегушхуэныгъэ тхэлъу япэкIэ дыкIуэтэну…»
КIурацэ игу къигъэкIыжырт нэгъуэщI зы Iуэхугъуэ дыхьэшхэни: «Мандарин къытхурилъхьэкIэрэ, Горькэр къыдэупщIащ апхуэдэхэр къэбэрдейм къыщыкIмэ?» жиIэу. ИгъащIэм манда-рин зымылъэгъуа накъырапщэ Ашуров Танахум абы и жэуапу жиIащ мандалинэм и мызакъуэу, Налшык гитари, Iэпэпшыни зэрыщыбгъуэтынур икIи куэдыр абыхэм зэреуэр. Апхуэдэ жэуапым псори игъэдыхьэшхащ. Псом хуэмыдэу гухэхъуэу дыхьэшхырт Горький Максим».
1937 гъэм ансамблым япэ увыпIэхэм щыщ зы къыщихьащ Псыхуабэ, Дон Iус Ростов къалэм щекIуэкIа олимпиадэхэм.
КIурацэ зи гуапагъэкIэ удэзыхьэх цIыхубзт. Ар пыгуфIыкIыу, адыгэ лъэпкъ фащэр щыгъыу утыкум къыщихьэкIэ залым щIэсхэр къызэщIэувэрти, IэгуауэкIэ къыIущIэхэрт.
Пшынауэм и Iэзагъым псом хуэмыдэу зиузэщIащ зауэ нэужь илъэсхэм. Абы макъамэхэр ящIилъхьэу щIидзащ къэбэрдей усакIуэхэм я усэхэм, езыми псалъэхэр итхырт и макъамэхэм папщIэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ дунейм къытехьауэ щытащ къэбэрдей литературэм и классик ЩоджэнцIыкIу Алий теухуа уэрэдыр. Уэрэдым и лъэпкъ макъамэ дахэр къигъэнэжу композитор Шейблер Трувор а уэрэдым хорымрэ симфоническэ оркестрымрэ папщIэ елэжьыжри, пшынэри абы хигъэхьащ. А Iуэхугъуэм и макъамэр нэхъ дахэ ищIащ. Уэрэдыр радиокIэ къатащ пшынэм ар зыуса Къашыргъэ КIурацэ еуэу. Абы иужькIэ дунейм къытехьащ: «ЩIалэгъуалэ», «Махуэшхуэ» маршхэр. Нэхъ иужькIэ итхащ Щхьэгъэпсо Мухьэмэд и усэхэр зыщIэлъ «Колхоз губгъуэ» уэрэдыр. Мыдрейуэ «тетрализованнэ къафэ» дунейм къытехьэныр уващ ансамблым и репертуарым и унэтIыныгъэщIэу.
Сэ къысхуихуащ КIурацэ илъэс пщыкIутхукIэ радиом къезгъэблэгъэну. Абы и репертуар-ри къанэ щымыIэу плёнкэм истхащ, ахэр радиом и фонд нэхъыфI дыдэм щахъумэ.
Къашыргъэр и щIэныгъэмкIэ, и опыт къулеймкIэ, и IэзагъымкIэ ядэгуашэрт пшынауэ ныбжьыщIэхэм, нэхъ иужькIэ цIыхубэм я деж цIэрыIуэ щыхъуахэм. Абыхэм ящыщщ Урысей Федерацэми Къэбэрдей-Балъкъэрми щIыхь зиIэ я артист ПщыхьэщIэ Мухьэжыр, КъБАССР-м щIыхь зиIэ и артистхэу ДыщэкI ФатIимэт, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Къуэдз Михаил, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ БырмамытI Гуащэкъарэ, пшынауэ Борий Панэ, нэгъуэщIхэри. ПцIыупс сыхъуну къыщIэкIынкъым, абыхэм КIурацэ и пшынауэкIэр яхъумащ жысIэмэ.
Украинэми, Белоруссиеми, Курыт Азиеми, Къэзахъстанми, Сыбырми, КъуэкIыпIэ Жыжьэми — ансамблым дэнэ зыкъыщигъэлъэгъуами — цIыхухэм гъэщIэгъуэн къащыхъурт Къашыргъэм и Iэзагъыр.
1939 гъэм абы къыфIащауэ щытащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист, 1953 гъэм — республикэм и цIыхубэ артист цIэ лъапIэхэр. Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур щагъэлъапIэ махуэхэм КIурацэ къыфIащащ «Урысей Федерацэм и цIыхубэ артист» цIэ лъапIэр икIи къратащ «ЩIыхь дамыгъэ» орденыр.
Сигу къокIыж фондым щхьэкIэ ятхын папщIэ 1957 гъэм Къашыргъэр радиом къезгъэблэгъауэ зэрыщытар. Абы сыIущIэну сыкъыщыщIэкIам къэслъэгъуащ цIыхухъу гуэрым IэплIэ иришэкIыу. ТIуми нэпс щIагъэкIырт. КIурацэ къызэлъэIуащ: «Хьэсэн, мыр балъкъэр пшынауэ цIэрыIуэ Казиев Билалщ. Ар тхы си пIэкIэ». Билал куэдрэ идакъым, ауэ къэдгъэдэIуащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ ттхауэ щытащ балъкъэр макъамэу тху. Ар балъкъэрхэм къыщагъэзэжа зэманырт икIи Би-лал и пшынауэкIэр иригъэтхыну хуэхьэзырыщэтэкъым. Куэд мыщIэуи ар дунейм ехыжащ. КIурацэ и фIыгъэкIэ балъкъэр пшынауэ Iэзэм и пшынауэкIэ гъуэзэджэр радиом и фондым къыхэнащ.
Къашыргъэм теухуа хъыбарыр и кIэм нэсауэ жыпIэ хъунукъым, абы и къуэ закъуэ Билал и гугъу дымыщIмэ. Макъамэм дихьэх щIалэ цIыкIур нэхъ къыдэкIуэтея нэужь, Ленин орден зэрихьэу Римский-Корсаков и цIэкIэ Ленинград дэт консерваторэм щыIэ Къэбэрдей оперэ студием щIэтIысхьащ.
50 гъэхэм ехъулIэныгъэкIэ ар къиуха нэужь, Къашыргъэ Хьэнащхъуэ и къуэ Билал макъамэ гъуазджэм пыщIа IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щылэжьащ. Пенсэм кIуэху Къэбэрдей-Балъкъэр телевиденэмрэ радиомрэ я хорым и уэрэджыIакIуэу щытащ.
Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъур щагъэлъапIа махуэхэм композитор Шейблер Труворрэ усакIуэ КIуащ БетIалрэ зэдатха «Нартхэр» оперэ-балетым щигъэзэщIа ролым папщIэ «Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр Къашыргъэ Билал къыфIащащ. Ар и зэфIэкIым щеплъыжащ композитор творчествэми. Абы уэрэду щэм щIигъу итхащ, абыхэм ящыщ куэдыр цIэрыIуэ хъуащ.
Сигу къокIыж и пшынэ макъамэр стхын папщIэ КIурацэ иужь дыдэу 1967 гъэм радиом къезгъэблэгъауэ зэрыщытар. Абы щыгъуэ Тбилиси къикIри Налшык къэкIуат грампластинкэхэр зытх «Мелодия» фирмэм и къудамэм и гупыр. Абы итхащ Къашыргъэ КIурацэ и пшыналъэхэр икIи пластинкэ 20 къыдигъэкIащ. А гъэ дыдэм ахэр Тбили- си къисшыжри, радиом и фондым хэтлъхьащ икIи ахэр зэман-зэманкIэрэ радиомкIэ къоIу, дэтхэнэ унагъуэми нэжэгужагъэрэ гуфIэгъуэрэ ирихьэу, зихуэдэ щымыIэ Къашыргъэ КIурацэ Алыхьым кърита Iэзагъыр зэрыуахътыншэр ди гум къигъэкIыжу. УзыщыгуфIыкI хъун, арэзыныгъэ ин къыпхэзылъхьэ Iуэхугъуэщ ЩэнхабзэмкIэ министерствэмрэ КъБР-м и щIэныгъэ-методикэ центрымрэ Къашыргъэ КIурацэ и цIэкIэ Кавказ Ищхъэрэм зэпеуэ зэрыщрагъэкIуэкIыр. Ар сэбэп мэхъу пшынауэ нэхъыфIхэр, нэхъ Iэзэхэр наIуэ къэщIынымкIэ.
Сэкрэк Хьэсэн.
Нартан къуажэ
ПшынауэкIэр Тхьэм и тыхьщ
Нарт Сэтэней, нарт Мэлычыпхъу, Къашыргъэ КIурацэ. Адыгэ тхыдэм къыхэна а цIыхубзищым я IуэхущIафэри я гупсысэкIэри сэркIэ зэпхауэ къогъуэгурыкIуэ. Сэтэней-гуащэ удыгъэ хэлъу нарт пшыналъэхэм къыхощ. Къашыргъэ КIурацэ и пшынэ гъэбзэрэбзэкIэми удыгъэ хэмылъу хэт си фIэщ ищIын!? Мэлычыпхъум и Iущагъымрэ и губзыгъагъымрэ щыщ КIурацэ и псэм щымыхъуэпскIамэ, и пшынэ Iэпэм къыщIэщэщ макъхэр лъэрышэ дахэу дауэ зэрызэпыувэр? Пшынауэныр Тхьэ IэщIагъэмэ, пшынауэкIэр Тхьэм и тыхьщ.
А гупсысэрауэ пIэрэ зэгуэр мы усэм лъабжьэ хуэхъуар?
***
Къашыргъэ КIурацэ и фэеплъу
Щхъыщхъ мажорыр жорым и
Iэдэжми, —
«Жан-къыдэш» Тхьэ зэшхэм я Iэужьщ!
ИжькIэ, ди адэжьхэр дымыщIэжми,
Жыр къагъэшырт, ягу къыдэж нэужь.
Е зэужьым дэтым, я бгырыдзэр —
Дзапэ уэрэд адэм иусарт…
Тхьэ сурэтхэр вагъуэм
къызэпхидзырт,
Зэпадзыж ежьухэр нэIусам.
Лъапэрисэм и гугъу умыщIыххэ!
Хы макъамэ-къафэр уфэфам,
Уафэ дыдэм пхъэцIыч
макъыу щихыр, —
Щыблэу зэкIуэцIычырт, уфIэфIам.
Афэу щхъыщхъ мажорыр
зи мыфащэ,
Щабэу гыз бжьамийр иджы мэзэш…
Пшынэ макъри къыу уэрэду щащэу,
Тхьэхэм къаIущэщыр зэпагуэш.
Мажорыр музыкальнэ ладщ, ди жагъуэ зэрыхъущи, музыкэм егъэщIылIа терминхэр адыгэбзэм къищтэркъым, итIа-ни, Iуэхур Къашыргъэ КIурацэ деж щынэсым, куэдрэ срегъэгупсыс: езы КIура-цэ иусыжа уэрэдхэмрэ къафэ-уджхэмрэ я купщIэр мажорщ.
КIурацэ иусахэм зэгуэр щхьэхуэу дытепсэлъыхьынщ, ауэ адыгэ пшынэм теухуа си гупсысэр КIурацэ къезблэкIыурэ зезгъэубгъум си гуапэт. Зыгуэри къыхэкIынкIэ хъунщ а гупсысэм фигу иримыхьыну, апхуэдэу хъуми — «къуаншагъэр» си гуэныхьыжщ.
Адыгэ пшынэ, адыгэ пшынауэкIэ жытIэмэ, шэч хэмылъу, япэ дыдэу нэгум къыщIэувэр Хьэгъэудж Мухьэмэтщ. Ар 1918 гъэм большевикхэм яукIащ. ЗэрыжаIэмкIэ, и адыгэ цей хужьыр трахыну къыщепщэфыIэм япэуващ. Хьэгъэу-джыр Куэшхьэблэ щаукIа цIыху 300-м яхэтащ. Абы и пшынауэкIэр сэ зэхэсхащ, 1914 гъэм фонографкIэ ятхам къытрахыжауэ. И зэфIэкIыр Паганини скрипкэм зэреуэу щытам хуэдэт! Ар нэгъэсауэ удт, армыхъуамэ апхуэдэу дауэт пшынэр зэрыбгъэбзэрэбзэнур?! Езы Хьэгъэуджым и макъамэхэм гущIэр къратхъ. ЗэраIуэтэжымкIэ, езыр щиху дахэм хуэдэт, метритI и лъагагъыу щытауэ ятхыж…
Хьэгъэуджым къыкIэлъыкIуэр, щыуагъэ хэмылъу, Къашыргъэ КIурацэщ. Апхуэдэу Къэбэрдейм пшынауэ Iэзэ куэд къыщIэхъуащ: Къэжэр Индрис, Хьэщхъуэжь Хунэ, Амщокъуэ Мухътар, ТIэш ЛэкушкIэ, Тенджыз НэIиб, ПщыхьэщIэ Мухьэжыр, Бырмамыт Гуащэкъарэ, Мэкъуауэ Мухьэмэд, ДыщэкI ФатIимэт, Къуэдз Абубэчыр… Тхьэм и фIыщIэкIэ, пшынауэфIхэр ди мэщIэкъым. Нобэрей ди пшынауэхэм Бах и музыкэр адыгэ пшынэкIэ ягъэбзэрабзэ, адыгэ пшынэм, и зэфIэкIым утемыукIытыхьу, купщIэ куу зыхэлъ музыкэр дуней псом щыбгъэлъагъуэ мэхъу, ди нобэрей пшынауэ щIалэгъуалэм зэфIэкI телъыджэ ябгъэдэлъщ, гъуагъуэмрэ пшынэ Iэпэмрэ щыздэмыхъу зэманыр икIащ, ауэ…
Мис иджы зи гугъу сщIынур а «ауэращ». АтIэ сыту пIэрэ Къашыргъэ КIурацэ КIурацэ зыщIар? Хэти жиIэнущ: пшынауэ Iэзэти аращ. Пэжщ, ауэ пшынауэ Iэзэм сыт къикIыр? Зи Iэпэхэр умылъагъуу зезыгъэжэфра, е узыхуей макъамэр занщIэу пшынэм къезыгъэщтэфра, хьэмэрэ къафэ куэд еуэфра? Зы къафэ фIэкI емыуэми, уигу къинэжу дапщэ щыIэ!? Адыгэм пшынауэ диIами, нобэ диIэми Къашыргъэ КIурацэ къазэрыщхьэщыкIыр псом япэу и пшынэ гъэбзэрэбзэкIэращ! Адыгэ къафэхэм, уджхэм, лъапэрисэхэм («ислъэмей» щIыжыпIэн хуейр къызгурыIуэркъым) КIурацэ щеуэкIэ къру дамэкъуэу макъамэм зешэщI, щIэи гъуни имыIэ къыпфIощI! Мис абдежым наIуэ къыщохъу КIурацэ импровизатор щэджащэу зэрыщытар. Шэч хэмылъу, мис абыкIэ ар псоми къащхьэщокI! ИтIанэ, КIурацэ пшынэр щигъэбзэрабзэм деж зэреуэр IэпиплIми, Iэпэ тIощIрэ плIырэ фIэту еуэ хуэдэщ, абы и зы нотэ цIыкIу гущIэр къришу щыхишым деж и лъабжьэм псынэм хэп-сэ дыгъэбзийуэ къыщIоджэгукI нэгъуэщI нотищэ». Ар КIурацэ и пшынауэкIэщ, и гупсысэкIэщ. Адыгэ пшынэм уи гупсысэр пхуехьэлIэмэ, лъэр зыгъэджэгу макъ мыхъуу псэр пкIатэ-лъатэ зыщI гупсысэ къует.
НетIэ «ауэ» щIыжысIэм щыщщ мы гупсысэри: нобэрей пшынауэкIэ хъуам, си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, сыкъыдэфэфкъым! Ар сыт къызыхэкIыр? Сэ сызэригугъэмкIэ, адыгэм зэрыдихабзэщи, дэ дыдейр хыфIыдодзэри, нэгъуэщIыр къыдощтэ, ди фащэр ноби къэзакъхэм зэрахьэ, дэ джэгу дызэхыхьэми, гуфIэгъуэ хъуми, хэт фащэ щызытIагъэр? Кавказым ис псоми къэбэрдейхэм я фащэр къащхьэщыкIырт. Абы ещхьыркъабзэу, къэбэрдейхэм я пшыналъэри, я пшынауэкIэри къащхьэщокI, ауэ ди нобэрей пшынауэхэм къэбэрдей пшынэ гъэбзэрэбзэкIэр зыщIэжу щыIэр мащIэщ. Иджырей къафэхэр, абыхэм къафэкIи уеджэ хъуну къыщIэкIынукъым, къафэ-уэрэдщ! Къафэ лъэкIыхьхэр къэбэрдеижьхэм я IэрыкIщ. Осетинхэм «кашкон кафт» жаIэу фIащынтэкъым абы и пщIэр мыинамэ, псоми зыгуэркIэ къащхьэщыкIыу щымытамэ.
Къашыргъэ КIурацэ адыгэхэм пшынауэкIэ къудейкъым къахуигъэнар, атIэ пшынэкIэ гупсысэкIэ телъыджи къигъэнащ. КIурацэ хуэдэ пшынауэ ноби диIэ си гугъэщ, ауэ я зэфIэкIыр инми, КIурацэ адыгэ гъэпсыкIэ зэрихьар дэдзыхын тщIыжащ! Мызэ-мытIэу утыку сэ къислъхьауэ щытащ мыпхуэдэ чэнджэщ: «КIурацэ и дерсхэр» жиIэу мазэм зэ мыхъуми радиокIи телевизоркIи къэтын хуейуэ, КIурацэ и пшынэ гъэбзэрэбзэкIэм, зэрыхъукIэрэ, зэпкърахыурэ тепсэлъыхьу. Радиом тхьэмахуэ кIуэцIым къриубыдэу КIурацэ и пшынауэ макъ дапщэрэ къиту пIэрэ? Куэдрэ музыкальнэ редактору радиом щыIа Сэкрэк Хьэсэн губзыгъагъэ хэлъу программэхэр зэрызэхилъхьэу щытар иджыщ къызгурыIуэ щыхъуар.
КIурацэ и къафэхэр, Тенджыз НэIиб, Бырмамыт Гуащэкъарэ сымэ я къафэхэр — псори зэхэдзауэ зэпымычу къиту щытащ Сэкрэк Хьэсэн. Ярэби, иджы къэхъуар сыт?
Ди радиоми телевиденэми къат уэрэдхэм я процент бгъущIыр Дон Iус Ростов Iус къэзакъхэм я уэрэд-къафэхэм ещхьыркъабзэщ. Уэрэд-къафэ цIыкIукIэ псыхьа эфирым зэзэмызэххэ Къашыр-гъэ КIурацэ и пшынауэ макъ къыщыхэIукIым деж слъэмыкIыу сигукIэ жызоIэ: Тхьэм и нэфI зыщыхуэн адыгэхэ! ЯпэкIэ дыбэкъуэн щхьэкIэ, дызэплъэкIыжурэ, нэхъыфIу диIэр къыздэдывгъащтэ. ГъащIэми гупсысэми зехъуэж, ауэ дахагъэу тхэлъар сыт зэманми екIуну къысщохъури, Къашыргъэ КIурацэ хуэдэ къэзылъхуфа лъэпкъым, пшынэбзэри адыгэ хабзэм щыщщи, фIыуэ къытхуэнар зэрытлъэкI-кIэ зэдэдывгъэхъумэ.
ХьэIупэ ДжэбрэIил,
УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь
зиIэ и лэжьакIуэ, композитор.
Куэдым хуэIэкIуэлъакIуэ
Композитор, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист Къашыргъэ Билал илъэс 85-рэ ирокъу
Билал и анэ пшынауэ цIэрыIуэ Къашыргъэ КIурацэ и щIалэр макъамэм щIипIыкIащ. Пшынэ Iэпэм къригъэкI макъамэ гуакIуэм пщэдджыжьым жьыуэ ар къигъэушырт, пщыхьэщхьэкIи абы щIэжеикIыжырт.
Къашыргъэ КIурацэ пшынэр, макъамэр зыхилъхьэ щымыIэу фIыуэ илъагъурт. НэгъуэщI пшынауэхэм хуэдэу, хьэгъуэлIыгъуэхэм, гуфIэгъуэ зэхыхьэхэм ахъшэ къызэрыщилэжьыным ар зэи хущIэкъуакъым. КIурацэ пшынэ щеуэр утыкурт е и псэм зэрыфIэ-фIым папщIэт. И къуэ Билали гъуазджэм апхуэдэ щытыкIэ хуиIэу игъэсащ. КIурацэ и къуэм и цIэр фIищащ и ныбжьэгъу балъкъэр пшынауэ Iэзэ Казиев Билал и щIыхькIэ.
Къашыргъэ Билал щыцIыкIум наIуэ къэхъуат зэфIэкI зыбжанэ зэрыбгъэдэлъыр. ЩIалэр макъамэм, уэрэд жыIэным, къафэм хуэIэкIуэлъакIуэт. Билал къафэр къыхихри, Къэбэрдей-Балъкъэрым уэрэдымрэ къафэмкIэ и ансамблым лэжьэн щыщIидзащ. Артист Iэзэхэу Атэлыкъ Аслъэнджэрийрэ Дэ-шу Хьэшыррэщ ар зыгъэсар. Гулъытэншэу къагъэ-накъым щIалэр уэрэд жыIэнми зэрыхуэIэзэр. А зэманым ансамблым и художественнэ унафэщIу щыта Покровский Александр Билал унафэ быдэ къыхуищIащ уэрэд жыIэным хуеджэну. Абы и чэнджэщкIэ Билал щIэтIысхьащ Ленинград дэт консерваторэм. Ар къиухри, 1956 гъэм лэжьэн щыщIидзащ республикэ радиом и хор къызэрагъэпэщыжам и уэрэджыIакIуэу.
Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 ирикъурт 1957 гъэм. Уэрэдымрэ къафэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал ансамблым пасэу щIидзат зыхуигъэхьэзырын а Iуэхугъуэр Москва зэрыщагъэлъэпIэнум. 1956 гъэм и кIэухым Къэбэрдей-Балъкъэрым и литературэмрэ гъуазджэмрэ я махуэхэр къалащхьэм щекIуэкIауэ щытащ. Абы хэта усакIуэ, артист гупым ящIыгъуащ Къашыргъэ Билал. Къэфэну, хорым хагъэхьэну щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ зэпеуэкIэ къыхахат. Зи насып къикIа цIыху 15-м Къашыргъэри ящыщт.
Махуэшхуэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэр къэрал гулъытэм щIэту къызэрагъэпэщырт. Композитор цIэрыIуэ Мурадели Вано Москва кърагъэкIат къалащхьэм щатыну концертыр игъэхьэзырыну. Абы ирихьэлIэу Шейблер Трувор итхат «Нартхэр» оперэ-балетыр (либреттэр зейр КIуащ БетIалт). Къашыргъэ Билал абы щигъэзэщIащ нарт Сосрыкъуэ и ролыр. Москвадэсхэр зэи зэмыдэIуа адыгэ уэрэдыжьхэр щызэхахым, гъэщIэгъуэн, щIэщыгъуэ зэращыхъуам и щыхьэту, лъаIуэурэ зыбжанэрэ жрагъэIэжащ. Махуэшхуэм хэта куэдым цIэ лъапIэхэр къыфIащауэ Москва къикIыжат. Къашыргъэм Сосрыкъуэ и ролыр гъуэзэджэу зэригъэзэщIам папщIэ къыхуагъэфэщащ «РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист» щIыхьыцIэр.
1957 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым уэрэдымрэ къафэмкIэ и ансамблыр хэтащ профессиональнэ уэрэджыIакIуэ гупхэм я союзпсо зэпеуэм. А зэманым радиом щылажьэ Къашыргъэ Билали абы ирагъэблэгъащ. Республикэм и лIыкIуэу а зэпеуэм хэтахэм дамыгъэ лъапIэ — дыжьын медалыр — къыхуагъэфэщащ. Абы Iэмал къаритащ 1957 гъэм Студентхэмрэ щIалэгъуалэмрэ я VI дунейпсо фестива-лу Москва щекIуэкIам хэтыну.
Гупыр зэпеуэм хуэзыгъэхьэзырар къэфакIуэ Iэзэ Корень Сергейщ. КъыжыIапхъэщ Москва щаIа ехъулIэныгъэр абы куэдкIэ и фIыгъэу зэрыщытар. ЯпэщIыкIэ гупым хэтхэм я гугъащ бгырыс къафэ ягъэлъэгъуэну. Корень Сергей программэм еплъа нэужь «Къафэ», «Удж» къафитIыр хигъэхьащ. Къашыргъэ Билалрэ Шэру Сонярэ зэдагъэзэщIа къафэм дыщэ медалрэ зэпеуэм и балл нэхъыщхьэмрэ къахуихьащ. КъэпщытакIуэ гупым и унафэщI, балетмейстр, къэфакIуэ цIэрыIуэ Моисеев Игорь текIуахэм я дамыгъэхэр щаритыжым, къыхигъэщащ цIыхубэ гъуазджэм и фIыпIэр абыхэм къызэрыздахьар.
Налшык и культпросветучилищэм Билал и гъэсэнхэм и зэфIэкIхэмкIэ щадэгуэшащ. Абы лъэпкъ къафэхэмкIэ щригъэджа къудамэм къыщIигъэкIащ цIэрыIуэ хъуахэу Хьэкъул Розэ, Архэст Хьэсэнбий, Къардэн Борис, Молэ Риммэ, Жабеловэ Ленэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Къашыргъэм зэхилъхьа программэм я Iуэхур ящигъэпсынщIэрт къафэмкIэ езыгъаджэхэми абы хуеджэхэми.
Къашыргъэ Билал 1998 гъэ пщIондэ хэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и радиом и хорым. А зэманым ятха уэрэд пщIы бжыгъэхэр радиом и фондым щахъумэ. Билал макъами итхырт. Республикэм искъым адыгэ усакIуэ, зэдзэкIакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща Къэшэж Иннэ и псалъэхэр зыщIэлъ «Возьми меня в Балкарию» уэрэдыр зымыщIэ. Абы щIэлъ макъамэр зейр Къашыргъэ Билалщ. Абы къыдигъэкIащ КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Геттуев Максим, ЩоджэнцIыкIухэ Алийрэ Iэдэмрэ, нэгъуэщIхэми я псалъэу макъамэхэр зыщIилъхьауэ ягъэзащIэ уэрэдхэр зытет альбомитI. КъищынэмыщIауэ, лъахэм, республикэм и къалащхьэм теухуа уэрэд зыбжанэм макъамэ щIилъхьащ.
БжьыхьэлI Розэ.
