ШахэкIеишхуэ дыхуокIуэ
Шахэ Адыгэ Республикэм и къалащхьэ Мейкъуапэ дыкъыщежьэри, Щхьэгуащэ псыхъуащхьэ иужьрейуэ къыдэс Гъуазэрыплъ жылэ цIыкIум дынэсащ. Дигу зэритлъхьам хуэдэу дызэхэзекIуэнумэ, лъэс лъагъуэ защIэкIэ бгым дыщхьэдэхыу, хы ФIыцIэ Iуфэм хуэдунэтIын хуейт. Гъуэгуанэ къыхэтхам икухэм хуэзэу Фыщт Iуащхьэжьым дрихьэлIащ. Абы и сэмэгу бгъуэщIымкIэ екIуэкI лъагъуэм дытету Кавказ шытхышхуэм дыщхьэдэхащ. АдрыщI лъэныкъуэмкIэ щыIэ бгы нэкIум лъэхъу-лъэущу зы сыхьэт хуэдизкIэ деущэхауэ, Сочэ къикI щакIуэхэр къуршым къыдэзыша щIалэхэм дахуэзащ. Гъуэгур къытщагъэпсынщIэн мурад яIэу, ахэр бгым зэрехыж машинэм «дагъэкIэсащ».
ЩIыщхьэри псыщхьэри зи зэхуэдэ, къикIуэт зымыщIэ ди гъущIыгур, нэгъуэщI кIуапIэ щимыгъуэтыжхэм и деж, дызыбгъурыт Беикъуэ псы цIыкIум хэлъэдэн хуей хъурт. АпщIондэхукIи псым зыхэзыудыныщIэ къазым ещхь ди «кхъуафэжьейм» къабзий ткIуаткIуэу къыкIэщIэбыбыкI ткIуэпсыбэр, дыгъэм пэджэгужрэ дыпхымыплъыфу ди хъуреягъыр щызэщIигъэпщIыпщIэрт, лъагэу заIэтырти, «дуней гуфIэгъуэр» зэрыдагъэхьэу, дызэрыс машинэр яуфэнщIырт.
Дызэжэх псыхъуэр Урыс-Кавказ зауэр имыух щIыкIэ аптIэхъуэхэр (убыххэр) зэрысу щыта щIыналъэм и ищхъэрэ-къухьэпIэ гъунапкъэмкIэ щыIэщ. Кавказ шытхышхуэм къыщыщIэдзауэ, къуршыпс цIыкIу Iэджи зэщIэзыкъуэж Шахэ и псыхъуащхьэхэм дэсу щытар аптIэхъуэхэм я закъуэщ. АдэкIэ тIуащIэ бгъуфIэшхуэм тIуу зыщрищIыкIым къыщыщIэдзауэ хы псыIум нэсыху шапсыгъ жылагъуэхэр псыхъуэм и ижьырабгъу лъэныкъуэм къыщытт.
АптIэхъуэхэм я бзэм къытехъукIыжа цIэхэр зезыхьэ, бгынэжаифэ зэтплъа къуажэ цIыкIу зыбжанэм даблэжри, асфальт зытелъ гъуэгу бгъузэ нашэкъашэм дытехьащ. Куэд дэмыкIыу дынэсащ зэпэгъунэгъуу щыт Хъырцыз Езанэ, ЕтIуанэ жылэхэм. АдэкIэ «дызыгъэкIэса» щIалэхэм ДыгъэмыскIэт здаунэтIынури, «гъущIыгур» гублащхьэдэсым къедгъэгъэувыIащ. Дыкъызэрырашэхам щхьэкIэ ахъшэ тIахын зымыда щIалэхэм иджыри зэ фIыщIэ яхуэтщIыжри, ахэр я гъуэгу техьэжащ, дэри Шахэ и тIуащIэм хуиту дыдэзыгъаплъэ бжьэпэм дыкъытенащ.
Машинэм дису хы псыIум нэс тыншу зыщIредмыгъэшэхар къызыгурымыIуэща ныбжьыщIитIым зэрызагъэгусэм гу лъыттэри, Хьэбасрэ дэрэ гъунэгъуу щыт тыкуэным дыщIыхьащ. ЩIалэ цIыкIухэм дэнэ къэна, нэхъыжьитIми щIэщыгъуэ тщыхъуащ абы къыщытщэхуа IэфIыкIэхэмрэ морожнэмрэ. Сыту жыпIэмэ, къуршым и адрыщIым къыщына Гъуазэрыплъ жылэ цIыкIум дэт ерыскъы щапIэхэм къищынэмыщIа, бгыхэм дызэрыщызэхэзекIуа жэщитху-махуитхум и кIуэцI- кIэ зыгуэр къыщыпщэху хъун зы тыкуэни дыхуэзатэкъым.
Шхын щIэщыгъуэмкIэ тIэкIу дызэIурыури, гуп цIыкIур Шахэ псыхъуэ дыдыхьащ. Махуэр уэфIт икIи дыгъафIэт. Псыр зыдэт кIейм мыбдежым зыщеубгъу, тепхъэ дахэ куэд зэриIэри хуэгъэпщкIуркъым. Мэзыр гъунэгъубзэу ныджэм къоуалIэ икIи хьэлъэзешэ машинэхэр зэрызэхэзекIуэ «псы щхьэфэ гъуэгум» хуэдэ мыбдежми щыболъагъу. Ауэ а махуэм Шахэ и тIуащIэм псым и даущ макъ фIэкIа зыри щызэхэтхакъым. Апхуэдэу къызэрыщIэкIари псыхъуэм и «гумащIагъэ» мыухыжым хуэтхьащ.
Ди гъусэ щIалэ цIыкIухэр зыкъызэкъуэзых теплъэгъуэм апхуэдизкIэ дихьэхати, машинэ тыншкIэ Дыгъэмыс нэс зэремыхам и гукъеуэр ящыгъупщэжами ярейт. Абыхэм я мызакъуэу, дэри псэгъэтыншыгъуэ гуэрым дызэщIищтати, гукъыдэж зиIэ бзу цIыкIум сабэ пщтырым зэрызыхикухьым ещхьу, дыгъафIэ псыхъуэм зыдэзыпхъа пшахъуэ-мывалъэм зызэпыдгъазэу дыхэлът. Дыгъэм дыкъигъэплъмэ — псыр ди кIуапIэу, дыпIыщIэмэ — щIым дыкъытеукIуриежу.
Къытпэщылъ гъуэгум хэдгъэщIмэ зэрынэхъыфIыр къыдгурыIуэжри, зыкъэтIэтыжащ. Лъэр зэрыщIэкIым дыщыгуфIыкIыу, зэран дызэхуэмыхъуу, лъапэрыт бгъуфIэм хуиту зедукъуэдиехащ. Тенджыз Iуфэм хуэпIащIэ псым и чэнжыпIэхэм лъагъуэм дыхишэрти, адрыщIымкIэ дыкъыщыхишыжырт. Дызыхыхьэ псыри, къыдэдэхащIэ фIэкIа умыщIэну хуабэт, упхыплъыфуи къабзэт. Апхуэдэ зекIуэкIэм пкъыри псэри дихьэхынтэкъэ?!
Убых щIыналъэ Километр зыбжанэкIэ лъэхъу-лъэущу дызэреущэхауэ, нэгъуазэм къызэщIиубыдэ Iэгъуэблагъэм дэ щIалиплIым фIэкIа нэгъуэщI зы цIыхуи зэридмылъагъуэм зы лъэныкъуэкIэ дыщыгуфIыкIащ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, къуакIэбгыкIэхэм апхуэдиз зэман щызыгъэкIуа щIалэхэр куэд дэмыкIыу цIыху Iув дакъыхэхутэнут. ИкIи абы ипэ къихуэу, зыри къыщытлъэмыIэс псыхъуэ убзэрабзэм зы махуэ нэхъ мыхъуми дызэрыдэсыжар дэркIэ тхъэгъуэт.
Нэр теплъызэу мыпхуэдизу тепхъэ дахэ куэд зиIэ псыхъуэ абы япэкIэ срихьэлIауэ си щхьэкIэ къысхуэгубзыгъыжыртэкъым. Мэзыр гъунэгъубзэу псыхъуэм къыщхьэщыхьэрти, быныр анэм и кIэдахъуэм зэрыщIигъапщкIуэм хуэдэу, езым къытепщIыкIауэ абы дэт чыцэ гуэрэнхэм защхьэщиукъуэдиерт.
ТIуащIэр языныкъуэхэм и деж ибгъухэмкIэ щызэгуэзырти, мэз зэкIэщIэкIуэтым псы бгъунж цIыкIухэр «гуфIэжу» къыдэжырт. Абыхэм ящыщ зыр адрейхэм нэхърэ зэрынэхъ иным гу лъыстащ. Гупым япэ сафIищауэ сыздэкIуэм, пситI щызэхэлъадэм сыкъыщыувыIащ. Гъуэгугъэлъагъуэ картэм срогъуазэри, Шахэ хэхуэж псыр зэры-КIыщмейм щыхьэт сытохъуэ.
— Мы къуэладжэм къыдэж псым зэреджэр пщIэрэ уэ, Хьэбас? — сегуоуащ, ныбжьыщIэхэм закъыщхьэщичауэ си яужь иту къакIуэ си ныбжьэгъум.
— КъыджепIэмэ, зэдгъэщIэнкъэ? — къызитыжащ абы жэуап, кIуэрыкIуэм тету зэгуэсха картэр къыщилъагъум.
— АтIэ, КIыщмейщ, — къыпызощэ сэри. — Аракъэ дызыхуэкIуэ къуажэм урысыбзэкIэ зэреджэр?
Дэ зекIуэ дыкъемыжьэ ипэ дытепсэлъыхьат дыкъыщыщIидзыну щIыпIэхэм ШахэкIеишхуэ (Большой Кичмай), къыкIэлъыкIуэу Ахынтам, итIанэ хы псыIум Iус Шахэпэ (Головинкэ) шапсыгъ къуажэхэм дарихьэлIэн зэрыхуейм. Иужьрейрат си щхьэгъусэм и дэлъху нэхъыжь Тхьэрыкъуахъуэ Руслани зыдэсыр.
Жэщ-махуитхум и кIуэцIкIэ къуршым дыщитам, ди жып телефонхэр Iутчын хуей хъуат, ахэр Iуащхьэжь зэхуакухэм къыщыпхуэгъэсэбэпынутэкъыми. Ауэ иджы, цIыху щыпсэу щIыпIэхэм гъунэгъу дыкъызэрыхуэхъужу, зи гугъу тщIы Iэмэпсымэхэр «къэпсэужати», дызыхуейхэм запытщIэ хъунут. Дауи, псом япэ зыпытщIэну тфIэигъуэхэм ящыщт мы дыкъыщыщIидза псыхъуэм бысым щытхуэхъункIэ дызыщыгугъ Тхьэрыкъуахъуэ Руслан.
Ауэ… махуэр и кIэм нэблэгъат. Дыгъэри къухьэжыну пIащIэрт. Дэри, апхуэдэу гувауэ бысымым дахыхьэ нэхърэ, иджыри зы жэщ щIыуэпсым дыхэсыжмэ нэхъыфIу къэтлъытэри, а пщыхьэщхьэм щыкъу щIалэр дымыгъэпIейтеину мурад тщIащ.
Абы къыхэкIкIэ, пшапэр зэхэмыуэ щIыкIэ жытIэри, жэщхэс щытщIын «мэчанэ» щхьэкIэ зытплъыхьу щIэддзащ. АпщIондэхукIэ къухьэпIэм нэблэгъэпа дыгъэри, игу дыпымыкIыу къызэтеувыIа нэхъей, и иужьрей бзий гуапэхэмкIэ «дэхэщIэжырт». Абы хэту тIуащIэ дызыдэтым и сэмэгу лъэныкъуэмкIэ, дэ тхуагъэхьэзыра фIэкIа умыщIэну, уэншэкум хуэдэу удзыпцIэ Iувым щIигъэнарэ чыцэ гуэрэнхэмкIэ къэухъуреихьыжауэ, псыIум щхьэщыIэтыкIа лъагапIэ тIэкIур къэтлъэгъуащ.
Хы ФIыцIэ Iуфэм — Сыт и лажьэ мыбдежым ныжэбэ дыщэзэхэсынкIэ? — жытIэри, Хьэбасрэ сэрэ дызэгурыIуащ, ди гъусэ щIалэщIэхэми ар къыддаIыгъащ.
Сыхьэт зыбжанэ хъуауэ лъэсу дыкъыздехам, зыдгъэпскIарэт жытIэу псым ди нэ къыхуикIати, хьэпшыпхэр зэредгъэтIылъэхыу, дытемыпыIэжу, дыкъыздыщыхута бжьэпэ цIыкIум зедгъэщэтэхри, псори псым дыкъыхэхутащ. ТепхъэмкIэ дыкъыпекIуэкIым, куупIэм зыхэддзэ-дерсыхыурэ псым дрикъуху дыхэса иужькIэ, тафэм дыкъытехьэжащ. Иджы жэщ хэсыным зыхуэтщIми хъунути, щхьэж илэжь хабзэ Iуэхухэм яужь дихьэжащ: хэт пхъэ къехьри мафIэ ещI, хэти хьэпшыпхэр и пIэ ирегъэзагъэ. НэхъыжьитIыр допщафIэ.
Адыгейм и къалащхьэ Мейкъуапэ дыкъызэрыдэкIрэ а зы пщыхьэщхьэм фIэкIа чэтэн пщыIэхэр дымыухуэу къэдгъэнакъым. Ар икIи гурыIуэгъуэщ: Кавказ шытхышхуэм и ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ жэщыр щынэхъ щIыIэтыIэщ. Ауэ хы псыIумкIэ гъэза мэз кIуэцIхэм, апхуэдэуи абыкIэ ежэх псыхэм хуабэр хэпщIыкIыу нэхъ щаIыгъщ. Абы къыхэкIкIэ, дызэрыпщхьэ «дзыуэхэр» (къэпхэр) удзыпцIэ Iувым ауэ сытми хэдубгъуэри, абыкIэ зэфIэдгъэкIащ — ди «унэхэр» арати хьэзырыххэт.
Ауэ мы пщыхьэщхьэми, дэ сытым щыгъуи хуэдэу, тIэкIу дыщымысыжауэ дыгъуэлъыжакъым. Пшапэр зэхэуами, ди нэхэр зэтепщIэху мафIэм дыбгъэдэсыжри, ди ныбэ изрэ дызыхуэарэзыжу, пщэдейрей махуэм фIыкIэ дыщыгугъыу дызэбгрыкIыжащ.
Пщэдджыжьым нэху ща хужыпIэну, нэхъыжьитIыр дыкъызэщыури жэщым къэдгъэна хьэкъущыкъу тIэкIури ттхьэщIыжащ, шхын хьэзырри дгъэхуэбэжащ.
Апхуэдэ щIыкIэм тету зы сыхьэт дыпэщэщауэ, «хъункъэ иджы» щыжытIэм, иджыри къыздэсым зыкъамыгъэхъеяуэ, пщэдджыжь жей IэфIыр «тхъэжу» езыхьэкI ныбжьыщIитIым дегуоуащ:
— Ей, щIалэфIхэ! Фытэджи зыфтхьэщI! Шхынри хьэзырщ, махуэщIэри къыфпоплъэ! — жытIэри.
Ди пщэдджыжьышхэр щызэфIэкIым, ШахэкIеишхуэ дэс Тхьэрыкъуахъуэ Руслан зекIуэ гупыр гъунэгъу дыкъызэрыхуэхъуамкIэ хъыбар езгъэщIащ.
Iуэхур зыIутыр къыщыгурыIуэм, къытпежьэн мурад иIэу, асыхьэтым и машинэмкIэ гъуэгу къызэрытехьэр къыджиIащ. Телефоным къиIукI макъ жьгъырум зыхызигъэщIащ щыкъу щIалэр къызэрыдэжьари, бгым дыкъыщхьэдэхыу, и «хэщIапIэм» гъунэгъу дыкъызэрыхуэхъуам зэрыщыгуфIыкIри.
Тхыгъэри сурэтхэри КЪУМАХУЭ Аслъэн ейщ.
