Си еджапIэ — си къежьапIэ
Iуэху еплъыкIэ
Лъэпкъым и къэкIуэнур зэлъытар
Анэдэлъхубзэр дэтхэнэ лъэпкъми и фIыгъуэ нэхъ лъапIэ дыдэхэм ящыщщ. Аращ зыр адрейм къыщхьэщызыгъэкIыжыр: бзэрщ, хабзэрщ, щэнхабзэрщ. Дуней псом щыцIэрыIуэ еджагъэшхуэ Трубецкой Николай жиIауэ щытащ: «А бзэм (адыгэбзэм) и макъ зэхэлъыкIэр апхуэдизкIэ телъыджэщ, плъыфэбэщи, жьыбгъэ фийр, пщIащэ пылъэлъыжам и щхъыщхъыр, псы уэрым и макъыр, щIым и бэуэкIэр, псыхъуэм хэлъ мывэхэр зэрызэнтIэIур, гу къеуэкIэм и даущыр, къуалэбзум я уэрэдыр, нэгъуэщI куэди зэхыбох абы ущыщIэдэIукIэ. Апхуэдэ макъамэ зэщIэжьыуэр къызэрыбгурыIуэнур зыщ: адыгэхэм я бзэр нэщIысащ дунейм и къэхъугъэ псори кърипIуэтэну. Аращ ар къызэрымыкIуэу зыгъэдэхэжри».
Къардэн Раисэ Ди бзэм хузиIэ лъагъуныгъэм къыподжэж а псалъэхэр. Куэдрэ согупсыс дэ а фIыгъуэм «анэдэлъхубзэ» зэрыфIэтщIам. Анэм нэхърэ нэхъ лъапIэ щыщымыIэкIэ, бзэр анэдэлъхуу Тхьэм къыщыдитакIэ, лъэпкъым и дэтхэнэ цIыхуми абы пщIэшхуэ хуищІу, лъагъуныгъэ мыкІуэщІ хуиІэу зэрыщытын хуейр хьэкъщ. Анэбзэращ сабийр псом япэу гъащIэм хэзышэр, дунейр езыгъэцIыхур, гъащIэм дахэрэ IэфIу хэлъыр къезыгъащIэр. Апхуэдэ гупсысэхэр си гъуазэу къыхэсхащ адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ IэщIагъэр. Илъэс 20-м нэсауэ фIыуэ слъагъу а IэнатIэм сыщыпэрытщ Аруан куейм хыхьэ Къэхъун къуажэм дэт курыт школ №1-м.
Дэтхэнэ егъэджакIуэми, псом хуэмыдэу, анэдэлъхубзэр цIыкIухэм езыгъэджхэм, ди къалэн нэхъыщхьэщ щIэблэм хабзэмрэ бзэмрэ я псэм хэлъу, адыгагъэр, цIыхугъэ нэсыр я гъуазэу къэгъэтэджыныр. Дуней псом щыцIэрыIуэ ди лъэпкъ хабзэхэр дахэщ, узыншэщ, узыгъэбжьыфIэщи, а псори ди сабийхэм псэкIэ зыхедгъэщIэн хуейщ. Адыгэхэм диIэщ дызэрыгушхуэ нэхъыжьыфIхэр. Тхыдэм къыхэщыж цIыхушхуэхэм нэмыщI, апхуэдэхэр дэсщ дэтхэнэ жылэми. Ди къуажэми и мащIэкъым зи псалъэ Iущхэм уедаIуэу, щапхъэ зытепх хъун нэхъыжьыфI куэд. Зи гупсысэкIэкIи IуэхущIафэкIи абыхэм яхуэфэщэн щIэблэ къэгъэхъупхъэщ.
ГъащIэм щынэхъыщхьэр, щIэныгъэ зэрыритым къыдэкIуэу, абы и зэхэлъыкIэр сабийм къыгурызыгъэIуэф егъэджакIуэм ар и ехъулIэныгъэшхуэу къелъытэ. Сабийм и зэфIэкIым елъытауэ егъэджакIуэм и лэжьыгъэр иубзыхупхъэщ. Си Iуэху зехьэкIэр езгъэфIэкIуэн папщIэ, сэри дерсхэм къыщызогъэсэбэп Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, сабийм и гупсысэм зезыгъэужь, ахэр Iуэхугъуэ гуэрхэм кIэлъыплъыфу, къахутэфу, зэрагъапщэфу, я еплъыкIэхэр хьэкъыгъэ хэлъу къагъэлъэгъуэфу, къазэрыщыхъуар жаIэфу зыгъасэ технологиещIэхэр. Къэбгъэлъагъуэмэ, «Сабийхэм яIэ критическэ гупсысэкIэм зегъэужьын» технологиер сэбэп мэхъу ныбжьыщIэхэр езыхэм я акъылкIэ тэмэму гупсысэфу, нэгъуэщIым щымыгугъыу, я ныбжьым елъытауэ сыт хуэдэ Iуэхуми жыджэру бгъэдэувэфу, абы екIуу хэтыфу, къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм я къызэгъэпэщакIуэу щытынымкIэ. ЩIэблэм щIэныгъэ нэсрэ гъэсэныгъэ екIурэ егъэгъуэтынымкIэ апхуэдэ бгъэдыхьэкIэщIэхэр егъэджэныгъэм Iэмал имыIэу къыщыдгъэсэбэпын хуейщ. Ар зэманым къытхуигъэув къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ. ЕджакIуэхэр предметым дихьэх къудей мыхъуу, я зэфIэкIми гупсысэми хэпщIыкIыу зрагъэужь а IэмалыщIэхэм.
Анэдэлъхубзэм и мызакъуэу, дэ, школым адыгэбзэр щезыгъэджхэм, ди гъэсэнхэм ядыдогъэкIуэкI лъэпкъ хабзэм, щэнхабзэм, тхыдэм теухуа лэжьыгъэ хьэлэмэтхэр. Абыхэм нэхъыбэу тыдоухуэ классщIыб сыхьэтхэр, зэIущIэ зэмылIэужьыгъуэхэр. ЕджакIуэхэм яфIэгъэщIэгъуэнщ апхуэдэ Iуэхугъуэхэри. Ахэр ехьэлIащ темэ зэмылIэужьыгъуэхэм: «Нэхъыжьым хуэфащэщ пщIэ лей», «Анэ, уэ пхуэдэ теткъым дунейм», «Нэмыс здэщымыIэм насып щыIэкъым», «Си Хэку и мывэхэри дыщэщ», «КIуэдыжмэ си адыгэбзэр, хэкIынущ си адыгэпсэр», нэгъуэщIхэми. Мыпхуэдэ классщIыб лэжьыгъэми мыхьэнэшхуэ иIэщ. Абыхэм сабийхэр хуагъасэ гуапагъэм, гу щабагъэм, гулъытэм. Шэч хэмылъу, ахэр йогупсыс: «СлъэкI псори хуэсщIэу пIэрэ си Хэкум, си анэм, ди нэхъыжьхэм?», — жаIэу. Апхуэдэ гупсысэхэр зи псэм щыушэ ныбжьыщIэм и хьэл-щэныр нэхъ екIу мэхъу, и дуней еплъыкIэми фIыкIэ зехъуэж. Псалъэ гъущэ нэхърэ, дауи, нэрылъагъур гум нэхъ къонэ.
Анэдэлъхубзэр, зи хабзэр зыджым, анэбзэм и къарур фIыуэ зыхэзыщIэм, щыпсалъэми щытхэми ар Iэрыхуэу зыгъэшэрыуэфым, зи гупсысэр нэгъэсауэ абыкIэ къэзыIуэтэфым и зэхэщIыкIри нэхъ куущ, и акъылри нэхъ жанщ, и дуней тетыкIэри нэхъ дахэщ, и гъащIэри нэхъ къулейщ, езыри нэгъуэщIхэм елъытауэ нэхъ насыпыфIэщ.
«Зи бзэр фІыуэ зымылъагъум и Хэкум гулъытэ нэс хуиIэнукъым. Зи бзэр къызыфIэмыIуэху цІыхур мыгъасэщ. Абы и бзэр къыщIыфIэмыIуэхур и лъэпкъым и блэкIари, нобэри, къэкIуэнури зыуи къридзэркъыми аращ», — жиIэгьащ урысей тхакIуэшхуэ Паустовский Константин. Гупсысэшхуэ зыщІэлъ мы псалъэхэр тщымыгъупщэу дыщытын хуейщ дэтхэнэ адыгэри. Абы щыгъуэщ ди къэкIуэнур зэлъытар, ар хъуэпсэгъуэ зыщIыфын щІэблэ узыншэ къыщытщIэхъуэнур.
КЪАРДЭН Раисэ,
Къэхъун курыт школ №1-м адыгэбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж.
ЕгъэджакIуэхэм я дэIэпыкъуэгъуу
Къашыргъэ ХьэпащIэ и прозэр
Адыгэ прозэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа тхакIуэ щэджащэхэм ящыщщ Къашыргъэ ХьэпащIэ. Абы и Iэдакъэм къыщIэкIащ романхэр, повестхэр, рассказхэр, очеркхэр, пьесэхэр.
Къашыргъэм щIалэ дыдэу тхэн щIидзащ. Къэунэхуа гъащIэщIэм и гурыгъу-гурыщIэхэр усэ пшыналъэу къэIуащ. Абы и япэ тхылъыр Хэку зауэшхуэм и пэкIэ къыдэкIа «Догъагъэ» усэ сборникырщ. Усыгъэм къыдэкIуэу, а зэманым Къашыргъэм рассказхэри итхыу щIедзэ, ауэ ахэр къыдэкIыу щыхуежьар Хэку зауэшхуэм иужькIэщ. Къашыргъэм и рассказхэм ящыщу япэу хэIущIыIуи цIэрыIуи хъуар «Зы жэщ» жыхуиIэ тхы-гъэрщ. Рассказым къытхуеIуэтэж Хэку зауэшхуэм и зэманым ди хэкуэгъухэм зэрахьа лIыхъужьыгъэр, текIуэныгъэр къэзыхьу къэзыгъэзэжа зауэлIхэм къуажэдэсхэр гуфIэгъуэкIэ зэраIущIар. Мы рассказыр Къашыргъэм зэритхрэ илъэс куэд дэкIа пэтми, абы иIэ пщIэр ноби нэхъ лъахъшэ хъуакъым, ар зауэ зэманым теухуа ди тхыгъэ нэхъыфIхэм ящыщу къонэж. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр къуажэм къыщыдыхьам щыгъуэ зы адыгэ унагъуэм ишэча гугъуехь-бэлы-хьым и гугъу ищIу, тхакIуэм абыкIи къыбгурегъаIуэ лъахэм иса псоми яшэча гугъуехьыр. Сыт хуэдэ гугъуехь хуэмызами, анэм и бынри и щхьэри зэрихъумэжыфын къару къыкъуокI, ауэ зы мэскъалкIи и щхьэр бийм хуигъэщхъыркъым. Рассказым хэт анэм и образымкIэ къэгъэлъэгъуа хъуащ адыгэ бзылъхугъэм и хьэл-щэн нэхъыщхьэхэр. Ар гъащIэр фIыуэ зылъагъу цIыху гуащIафIэщ, абы фIэщхъуныгъэ ин, таучылышхуэ хэлъщ, къару ин бгъэдэлъщ.
«Зы жэщ» рассказыр 1945 гъэм «Къэбэрдей» альманахым иту къыдэкIа нэужь, ар псынщIэу цIэрыIуэ хъуащ. Абы зыкъомкIэ игъэгушхуа тхакIуэм прозэм зретыпэ. ИужькIэ дунейм къытохьэ «Зауэм и губгъуэхэм», «ТIасхъэщIэх», «Къэсыжащ», «Дзэлыкъуэ хъупIэм» рассказхэр. Абыхэм IупщIу къагъэлъэгъуащ тхакIуэм и зэфIэкIым зэрыхэхъуар, и гулъытэр нэхъ жан, и псалъэхэр нэхъ шэрыуэ, и бзэр нэхъ щIэщыгъуэ зэрыхъуар. Абы и щыхьэтщ Къашыргъэм художественнэ тхыгъэшхуэхэм зрипщыт зэрыхъуар. Арати, 1957 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ Къашыргъэ ХьэпащIэ и «Насыпым и хэкIыпIэ» роман купщIафIэр. Ар тхакIуэм и япэ ехъулIэныгъэ инт.
Романым къытхуиIуэтэжыр колхоз гъащIэрщ, къуажэ псэукIэрщ, Хэку зауэшхуэ нэужьым къуажэм щекIуэкIа лэжьыгъэшхуэрщ. Зэманыр гугъут, гъащIэр зэкIэлъымыкIуэт, цIыхухэм я щхьэр зэрахьэрт, хэкIыпIэ гуэрхэр къагъуэтын я мураду. А щытыкIэ хьэлъэр къагъэсэбэпурэ, цIыху щхьэхуещэхэр зэран хъурт, абыхэм езым я щхьэ Iуэхут зэрахуэр, ауэ абыхэм япэувахэри щыIэт. Мис а Iуэхугъуэ псори пэжагъышхуэ хэлъу, гукъинэжу къыщыгъэлъэгъуэжащ «Насыпым и хэкIыпIэ» романым. ТхакIуэм романым образ гъэщIэгъуэн зыбжанэ къыщигъэщIащ. Псом хуэмыдэу тхылъеджэхэм ягу ирихьащ, литературнэ критикэри гуапэу тетхыхьащ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэхэм ящыщ зы Мурат и образым. Ар сыт и лъэныкъуэкIи щапхъэщ. Мурат дэIэпыкъуэгъу нэс къыхуохъу цIыху гу къабзэ, псэ хьэлэл зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ Жэмал, Зинэ, Мусэ, Батий, Лолэ, Дзу, Болэ, Батыр, Сурэтхъан сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм къадэкIуэу, романым къыщыгъэлъэгъуащ цIыху щхьэхуещэ, къуажэ мылъкумрэ езым еймрэ «зэхэзыгъэгъуащэ» цIыху зыбжани. Апхуэдэхэщ ХьэматI, ТIатIым, Мышэ, Хьэшыр сымэ, нэгъуэщIхэри.
Захуагъэмрэ пэжагъымрэ я телъхьэу щыт лэжьакIуэ пашэхэмрэ абыхэм къапэщыт цIыху мыхъумыщIэхэмрэ яку къыдэхъуэ бэнэныгъэр уи фIэщ хъуу къигъэлъэгъуащ тхакIуэм. АбыкIэ дэIэпыкъуэгъу мэхъу романыр зэрытха бзэ шэрыуэр. ТхакIуэм IэкIуэлъакIуэу къигъэсэбэпащ адыгэбзэм и шэрыуагъымрэ и къулеягъымрэ, псалъэ хъуэрхэр, псалъэжьхэр, жыIэкIэ дахэхэр. Романым и бзэр къулейщ эпитетхэмкIэ, метафорэхэмкIэ, зэгъэпщэныгъэхэмкIэ.
«Лъапсэ быдэ» романыр Къашыргъэ ХьэпащIэ и етIуанэ тхыгъэшхуэщ, ар 1966 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ. ХьэпащIэ романым къыщеIуэтэж Хэку зауэшхуэм и зэманым ди къэралымрэ ди лъахэмрэ щекIуэкIа зауэхэр. Тхыгъэм IупщIу къыхощ бий бзаджэм лIыхъужьыгъэ яхэлъу ебэна цIыхухэр, абыхэм яхэлъа бэшэчагъыр, цIыхугъэ лъагэр, яшэча гугъуехьыр, ахэр ныбжьэгъугъэм хуэпэжу зэрыхущытар. Романым щекIуэкI Iуэхугъуэхэр тхакIуэм къызэриIуатэм гури псэри дехьэх. Гум къонэж тхыгъэм хэт Исмел, Линэ, Назир, Сэрэбий, Уэзырмэс сымэ я образхэри. Романым къиIуатэ Iуэхугъуэ псори гузэвэгъуэ защIэу зэкIэлъыхьащ, абы и идейно-тематическэ, сюжетно-композиционнэ ухуэкIэм удехьэх. Мис а Iуэхугъуэм романыр адыгэ литературэм и тхыгъэ нэхъыфIхэм ящыщщ ещI. Литературнэ критикэми зэриубзыхуащи, «Лъапсэ быдэ» романыр адыгэ тхакIуэхэм Хэку зауэшхуэм траухуахэм я нэхъыфIхэм ящыщщ. Къашыргъэм дежкIэ ар пщIэщ, щIыхьщ.
Романыр нэхъри хэIущIыIуи цIэрыIуи хъунымкIэ сэбэп хъуащ ар 1982 гъэм урысыбзэкIэ Москва къызэрыщыдагъэкIар: абы Iэмал къитащ цIыху нэхъыбэ еджэну.
Къашыргъэ ХьэпащIэ и прозэ тхыгъэ нэхъыфIхэр щызэхуэхьэса «Бгым я нэгу щIэкIа» тхылъыр 1969 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ. Абы хыхьащ «ГуфIапщIэ», «Зы жэщ», «Жьыщхьэ махуэ», «Лъы лъэужь», «Мурад тхьэмыщкIэ» рассказхэмрэ новеллэхэмрэ. Языныкъуэхэр Граждан зауэм, адрейхэр Хэку зауэшхуэм теухуащ. Псалъэм папщIэ, «Жьыщхьэ махуэ» рассказым къытхуеIуэтэж Граждан зауэм и зэманым цIыхубэм зэрихьа лIыхъужьыгъэр, ишэча гугъуехьыр, ар щхьэхуитыныгъэм зэрыщIэбэнар. Рассказым хэт лIыхъужьхэм ящыщ зым — Астемыр — и образкIэ тхакIуэм къигъэлъэгъуащ адыгэ мэкъумэшыщIэм и зэхэщIыкIым зэрызиужьа щIыкIэр, ар революционнэ бэнэныгъэм зэрыхуэкIуар. Рассказым къызэрыхэщымкIэ, Астемыр революционер къудейтэкъым, атIэ щIэблэщIэр щIэныгъэм хуэзыгъэушт, нэхъыжьхэр властыщIэ къэунэхуам дэгъуэгурыкIуэфу хуигъэхьэзырыну хэтт.
ТхакIуэм зи гугъу ищI Iуэхугъуэ псори уи фIэщ ещIыф. Бэнэныгъэм зэкъуэш ищIа нэхъыжьыфIхэм я дуней тетыкIэр, я псэукIэр IупщIу ди нэгу къыщIегъэхьэж Къашыргъэм.
Лъэпкъым и къуэ пэжхэм, цIыху пэрытхэм къадэкIуэу, мы рассказым къыщыгъэлъэгъуащ цIыху мыхъумыщIэхэри. Ахэр Хьэжы Исмелрэ абы и щхьэгъусэ Къандыщэрэщ. КъуэгъэнапIэм къыдэукIыу Астемыр зыукIар Хьэжы Исмелщ.
«ПшэкIухь» романыр Къашыргъэм и ещанэ тхыгъэшхуэщ. Ар 1967 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ. Романым къытхуеIуэтэж 1905-1917 гъэхэм ди лъахэм щекIуэкIа Iуэхугъуэхэр, лъэпкъым иригъэкIуэкIа бэнэныгъэр. Тхыгъэм къыщыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэр Мэзыкъуэ къуажэм, Урысейм и къалэ зыбжанэм, Къэбэрдей щIыналъэм и щIыпIэ куэдым щокIуэкI. Романым хэтщ я ныбжькIи, я IэщIагъэкIи, къызыхэкIа лъэпкъкIи зэхуэмыдэ цIыхухэр. Зэрыхабзэщи, тхыгъэм хэт цIыхухэр гупитIу гуэшащ: тепщэхэмрэ пщылIхэмрэ. Мис а гупитIым яку дэлъа бэнэныгъэм пыщIащ романым щекIуэкI Iуэхугъуэ псори.
Романым пкърылъ гупсысэ нэхъыщхьэр щхьэхуит псэукIэмрэ лэжьыгъэ хьэлэлымрэ цIыху гъащIэр зэрыдефIакIуэрщ, зэрыдэбжьыфIэрщ, зэрызыдиужьырщ. Литературнэ критикэм зыбжанэрэ гу зэрылъитащи, Къашыргъэм и тхыгъэхэр мэкъумэшыщIэхэм я гъащIэм нэхъ теухуащ. Ар къызыхэкIыр, дауи, езы тхакIуэм и гъащIэр къуажэм быдэу пыщIауэ къызэрекIуэкIар арагъэнщ.
«ГъащIэ лъэужь» повестым тхакIуэм къыщигъэлъэгъуащ къуажэ щIалэгъуалэм я псэукIэмрэ я дуней тетыкIэмрэ. Повестыр 1984 гъэм къыдэкIащ икIи абы тхылъеджэхэр гуапэу IущIауэ щытащ. А зэманым повестыр зэIэпах-зэIэпалъхьэу яджащ.
Къашыргъэ ХьэпащIэ и иужьрей тхыгъэщ «ГъащIэр матэщIэдзакъым» романыр. Ар 1988 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ. Мы тхыгъэм лъабжьэ хуэхъуащ тхакIуэм и гукъэкIыжхэр. Романыр зэпыщIэныгъэ пыухыкIа зиIэ Iыхьитхуу зэхэлъщ: «Нобэми ящIэж», «Нэм къыфIэнэр гум къонэж», «ФIыгъуэ зи плъапIэм гугъуехь зэпечыр», «Хэкум къеIэмэ, гъащIэр пэщIэдз», «ГъащIэр матэщIэдзакъым». Дэтхэнэ зы Iыхьэми къыщиIуатэр езым и нэгу щIэкIа, ар фIыуэ зыщыгъуазэ, псэкIэ игъэва Iуэхугъуэщ. Апхуэдэ щытыкIэм абы Iэмал кърет зытетхыхь хуэIухуэщIэр нэхъ куууэ икIи нэхъ удихьэхыу къигъэлъэгъуэну, ахэр гурыхь икIи фIэщхъугъуафIэ ищIыну. Ар тхакIуэм Iэзэу игъэIурыщIэ адыгэбзэм и хэкIыпIэщ, абы и шэрыуагъэрщ.
Къашыргъэ ХьэпащIэ и прозэр адыгэ литературэм дежкIэ хэлъхьэныгъэ инщ. Абы куэдкIэ къигъэбжьыфIащ ди литературэр.
ЕРЖЫБ Аслъэн,
педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидат.
Дэ къытхуатх
Гъуэгу техьэ тенэркъым
ЕгъэджакIуэ… А псалъэм и мыхьэнэр, щIэлъ гупсысэр куущ. ЕгъэджакIуэм сабийр щIэныгъэ гъуэгум тришэ къудейкъым, атIэ икIи егъасэ, гъащIэм хуеущий, абы и адэ-анэм хуэдэу. КъытщIэхъуэ щIэблэм иIэ зэфIэкIым, бгъэдэлъ щIэныгъэм къэралым и къэкIуэнур щелъытакIэ, а Iуэхухэм нэхъыщхьэ дыдэу хэт егъэджакIуэм и пщэм къыдэхуэ къалэныр зэрыиныр гурыIуэгъуэщ. Ар хьэкъыу пхыкIащ егъэджакIуэ ныбжьыщIэ Былымгъуэт Индирэ. Арагъэнщ фIыуэ илъагъу IэщIагъэм и щэху псори «къитIэщIыну» щIыхущIэкъур.
Былымгъуэт Индирэ Индирэ 1981 гъэм Анзорей къуажэм къыщалъхуащ. Табыхъу Хьэзрит и цIэр зэрихьэу абы дэт курыт школ №2-р фIы дыдэу къиухри, КъБКъУ-м и педколледжым щIэтIысхьащ. АбыкIэ къэувыIакъым бзылъхугъэр. ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм нэсу хуеджэну мурад зыщIа Индирэ КъБКъУ-м ФилологиемкIэ и институтым урысыбзэмрэ литературэмкIэ и къудамэм щIэтIысхьащ. Иджыпсту ар 6-нэ курсым щIэсщ, зэреджэм хуэдэурэ икIи мэлажьэ.
— Си IэщIагъэмкIэ япэ лъэбакъуэхэр щысчащ ди къуажэм дэт, сэ езым къэзуха школым. ЖыпIэнурамэ, тыншщ икIи гугъущ уи школым щебгъэджэныр. Зы лъэныкъуэмкIэ укъыщеплъмэ, гупыр боцIыху, псори дэIэпыкъуэгъу, чэнджэщэгъу къызэрыпхуэхъунур уощIэри, абы уи лъэр жан ещI. АдреймкIэ укъыщеплъмэ, уэ щIэныгъэ къозыта уи егъэджакIуэхэр умыгъэукIытэу, абыхэм уахуэфащэу, ди лэжьыгъэм хэлъ жэуаплыныгъэр нэсу зыхэпщIэу Iэмал имыIэу ущытын хуейщ. Абы сыхущIокъу, — и гупсысэхэмкIэ къыддогуашэ Индирэ. — ФIыщIэ яхузощI нэхъыжьыфIхэу ТIэш Раисэ, Вэрокъуэ Iэнусэ, Былымгъуэт Лижан, Дол Людмилэ сымэ. Абыхэм я фIыгъэкIэ IэнатIэм щIэхыу хуэIэижь сыхъуащ, си Iуэхухэри зэтеуващ.
ЕгъэджакIуэ IэщIагъэм пэрыувагъащIэми, Индирэ и Iуэху зехьэкIэм уи фIэщ ещI и гъэсэнхэр гъуэгу захуэ теувэнымкIэ, щIэныгъэфI егъэгъуэтынымкIэ, хэкупсэ гъэсэныгъэ ябгъэдэлъхьэнымкIэ абы лъэкI къызэримыгъэнэнур. Адыгэ псалъэжьым жеIэ: «Гъуэгу техьэ тенэркъым».
ПЩЫХЬЭЩIЭ Хьэмзэт.
Шорэ Хьэсин
НэгъуэщI гуэрми дэзмылъагъу
Теубыдэгъуэу уиIэм хуэдэ
НэгъуэщI гуэрми дэзмылъагъу.
Дэ уи бынхэм дыхуогъадэ,
Утхуохъу адэ, къуэш, ныбжьэгъу.
Махуэ къэскIэ уи щIэщыгъуэу
Уи щIэныгъэр къытхуогуэш.
Ди псэ Iэпэр хуабэу пIыгъыу
Таурыхъ гъащIэм дыхыбош.
ЕгъэджакIуэ, пщIэуэ пхуэтщIыр
СыткIэ уи псэм нэдгъэсын,
Ди гур щабэ, дахэ уощIыр,
СфIощI щымыIэ пхуэмыщIэн.
Сынохъуапсэ, егъэджакIуэ,
Уэщхь сыхъуну сэ сыхуейщ.
Уи лэжьыгъэр цIыху и уасэщ,
ЛъапIэщ уи пщIэр мы дунейм.
КъШР-м, Зеикъуэ къуажэ
Сабиигъуэ насыпэфIэ.
