Къанокъуэ Арсен: «Кавказым хэхауэ щIалэгъуалэ политикэ къыщIыщывгупсысын щыIэкъым — абы и купщIэр ди хабзэхэм щыубзыхуащ»
Нобэ «Мэшыкъуэ-2013» щIалэгъуалэ лагерым Къэбэрдей-Балъкъэрым и махуэр щрагъэкIуэкI. Хабзэ хъуауэ, абы егъэщIылIа гуфIэгъуэ Iуэхушхуэхэр яIэт. КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен и унафэкIэ мы гъэм абы хагъэхьащ спорт, щэнхабзэ Iуэхухэр. ЗэIущIэм хэтхэм кекусин-кан спорт лIэужьыгъуэмкIэ дунейпсо чемпион Гъэсашэ Тимур ящIыгъуу пщэдджыжьым гимнастикэ ящIынущ, иужькIэ спорт лIэужьыгъуи 6-кIэ зэхьэзэхуэнущ, Мэшыкъуэ и ипщэ-къухьэпIэ джабэм «Балкария» къэрал IуэрыIуатэ-этнографие къэфакIуэ ансамблыр, «Skstyle» шоу гупыр, «Арт-синдикат» ансамблым и рок-музыкантхэр зыхэт махуэшхуэ концерт щагъэлъэгъуэнущ.
Мы зэхыхьэр къыщызэIуахынум и пэ къихуэу Къанокъуэ Арсен жиIауэ щытащ мы Iуэхум щIалэгъуалэр зэIущIэну, абыхэм я зэфIэкIыр къагъэлъэгъуэну Iэмал къызэритым папщIэ зэрыдиIыгъыр. КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и деж щыIэ ЩIалэгъуалэ советым хэт Куэцэ Ратмир щепсалъэм КъБР-м и Iэтащхьэм къыхигъэщхьэхукIащ щIалэгъуалэм я зэфIэкIыр нэрылъагъу къащIын, ар республикэр ефIэкIуэным хуаунэтIын папщIэ лэжьыпхъэу къилъытэхэр.
— НэгъуэщI куэдхэм елъытауэ, сэ нэхъыфIу сыщыгъуазэу къыщIэкIынущ граждан жылагъуэ Iуэху—щIапIэхэм Уэ гулъытэшхуэ зэрахуэпщIым, сыту жыпIэмэ КъБР-м и Жылагъуэ палатэм и деж щыIэ ЩIалэгъуалэ советым сыхэтщ. Республикэм щекIуэкI Iуэхухэм щIалэгъуалэр къыхэшэныр Уэ къалэн нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщу къыболъытэ. АтIэ КъБР-м сыт хуэдэ щIалэгъуалэ политикэ щегъэкIуэкIын хуейуэ къыпщыхъурэ?
— ФIыщIэ пхузощI апхуэдэ упщIэм папщIэ. Iуэхум куууэ ухэплъэмэ, къыбгуроIуэ зэхъуэкIыныгъэхэр щекIуэкIа 90 гъэхэм щIалэгъуалэр гъэсэным хуэгъэза къэрал системэр зэрызэтракъутар, апхуэдэу жылагъуэ зэхэтыкIэр егъэфIэкIуэным елэжь IэнатIэхэр гугъуехь инхэм зэрыхэхуар. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, иджыпсту мыхьэнэшхуэ иIэщ щIалэ- гъуалэм я деж щекIуэкI Iуэхухэр зэхэгъэкIыным икIи ахэр тэмэму гъэсэным и лъэныкъуэкIэ властым и органхэм зэфIагъэкIыфынухэр убзыхуным.
Къанокъуэ Арсен Мэшыкъуэ деж щIалэгъуалэм яIуощIэ. Абы и лъэныкъуэкIэ сэ къалэну тIу къыхэгъэщхьэхукIыпхъэу къысщохъу. Япэр — щIалэгъуалэр жылагъуэ гъащIэм къыхэшэнымкIэ системэр зэтегъэувэжынырщ (инфраструктурэри, кадрхэри, методикэри). ЕтIуанэр — щIалэгъуалэм я деж къыщыхъу мыхъумыщIагъэхэр гъэкIуэдынырщ (гъэмэщIэнырщ) икIи ахэр жылагъуэ Iуэхухэм къыхэшэнырщ.
Абы и лъэныкъуэкIэ сэ нэхъыщхьэу къэслъытэркъым щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ ауэ сытми хабзэм щхьэкIэ къызэрагъэпэщ Iуэхухэм къешэлIэныр. Мыбы программэ пыухыкIам тету икIи мурад хэхам хуэунэтIауэ бгъэдыхьэпхъэщ, щIалэгъуалэм ядэлажьэ ведомствэхэм я зэфIэкIри хуэунэтIын хуейщ нэхъыжьхэм я хабзэхэр, щIэныгъэр, IэкIуэлъакIуагъэр нэхъыщIэхэм зыхегъэлъхьэным, ахэр жылагъуэмрэ къэралымрэ зэпIэзэрыту зегъэужьыным хуэгъэзауэ къагъэсэбэпын папщIэ.
Сэ Iэмал зэриIэкIэ нэхъыбэрэ щIалэгъуалэм сазэрыхуэзэным сыхэтщ — мыхьэнэшхуэ иIэщ абыхэм я псэукIэм, зыхэт Iуэхухэмрэ гугъуехьхэмрэ ущыгъуазэу щытыным. Зэрыщыту къапщтэмэ, ди щIалэгъуалэр хъарзынэщ, пщIэ зыхэлъ защIэщ. Абыхэм ядэIэпыкъун, ечэн- джэщын, защIэгъэкъуэн хуейщ. ИкIи апхуэдэ къалэныр къызыбгъэдэхуэр властым и закъуэкъым. Абы школхэм я егъэджакIуэхэри, псом япэу адэ-анэхэри, унагъуэхэри, елэжьын хуейщ. ФIэкIыпIэ имыIэу щIалэгъуалэр зыхуэзэ гугъуехьхэм щыгъуазэ захуэтщIын икIи иджырей зэманым хэзэгъэнымкIэ абыхэм дадэIэпыкъун хуейщ. Дэ дыхуейщ щIэныгъэ зрагъэгъуэтыну хущIэкъу икIи сыт хуэдэ Iуэхуми псынщIэу хэзагъэ щIалэгъуалэ къытщIэтэджэну. Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщалъхуахэр дэнэ щIыпIэ къыщымы- хутэми, ахэр зэманым къигъэувхэм езэгъыу щытыпхъэщ. Абы папщIэ дэ Iэмал псори къызэдгъэпэщыну ди къалэнщ.
Сэ къызэрыслъытэмкIэ, Кавказым хэхауэ щIалэгъуалэ политикэ щхьэхуэ къыщIыщывгупсысын щыIэкъым — абы и Iуэхугъуэхэм я нэхъыбэр ди хабзэхэм къыхощ. Псалъэм папщIэ, нэхъыжьым, нэхъыщIэм, хьэщIэм зэрыхущытын хуейр. Мис а хабзэхэм тету сабийр къэтэджмэ, ар зэи гъуэгу пхэнжым теувэнукъым, къызыхэкIа лъэпкъыр, унагъуэр укIытэгъуэ иригъэхуэнукъым. Нэхъ япэкIэ зэрыщытар къапщтэмэ, дэ дыкъызыхэкIа лъэпкъым, зетхьэ унэцIэм пщIэ хуэтщIу дыкъэхъуащ. Мис апхуэдэ жэуаплыныгъэ ди бынхэми щыцIыкIум щегъэжьауэ зыхащIэу щытыпхъэщ.
Дэ щIалэгъуалэм папщIэ куэд долэжь, дяпэкIи абыхэм ди нэIэ ятедгъэтынущ, сыту жыпIэмэ щIалэгъуалэрщ дэ ди къэкIуэнур, ди пщэдейр.
— Иджыпсту КъБР-м и щIалэгъуалэр лэжьапIэ IэнатIэхэмкIэ дауэ къызэгъэпэща?
— Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм иужьрей илъэсхэм экономикэм хуабжьу жыджэру зригъэужьу екIуэкIащ икIи цIыхухэр лэжьапIэ- кIэ къызэгъэпэщынымкIэ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым иджыпсту щыпашэхэм ящыщщ. ЛэжьапIэншэхэр ди деж щынэхъ мащIэщ, ику иту Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым елъытауэ.
Ди щIалэгъуалэм я гугъу пщIымэ, мы зэманым муниципальнэ районхэмрэ къалэхэмрэ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэр щрахьэкI щIалэрэ хъыджэбзу мин 75-м щIигъум, апхуэдэу бэджэндырылажьэ, хьэрычэтыщIэ ныбжьыщIэу миным нэблагъэм. Ахэр икъукIэ бжыгъэшхуэщ. ИтIани, дэ къыдгуроIуэ щIалэгъуалэм я зэфIэкIыр нэсу къагъэсэбэпыну зэрыхущIэкъур, ауэ IэщIагъэ щхьэхуэхэмкIэ дэ абыхэм лэжьапIэ IэнатIэхэр къахузэдгъэпэщыфыркъым. Апхуэдэу щыт пэтми, лэжьапIэ IэнатIэхэр щыIэщ. Апхуэдэ IэнатIэхэр щыбгъуэтынущ властым и гъэзэщIакIуэ, законхэр къыдэзыгъэкI органхэми. Правительствэм, Парламентым, муниципалитетхэм щIалэгъуалэр къешэлIэн хуейщ. Ахэр зэманым къыкIэрыхуркъым, жьы ящIэтщ, гупсысэ яхэлъщ. Мис апхуэдэ къалэнхэр щыдогъэув кадрхэм яхуэгъэза ди политикэм. Дэ ЩIалэгъуалэ правительствэ, ЩIалэгъуалэ палатэ, нэгъуэщI щIалэгъуалэ зэгухьэныгъэхэр къызэдгъэпэщащ. Абыхэм щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ лэжьэкIэм зыщыхуагъасэ икIи фIэкIыпIэ имыIэу гъащIэм къащыхуэсэбэпыжын Iэмалхэм щыгъуазэ зыщащI. КъызэрыслъытэмкIэ, тэмэм хъунщ республикэм зегъэужьыным хуэунэтIа лэжьыгъэм иужькIэ къыхэтшэ хъуну щIалэгъуалэу нэхъ зэфIэкI зиIэхэр къыхатхыкIмэ.
— Мы зэманым щIалэгъуалэ лагерхэр щIыналъэ куэдым къыщызэрагъэпэщ. Апхуэдэ Iуэхухэр ди республикэми мызэ-мытIэу щекIуэкIащ. Къапщтэмэ, «Кавказ-2020» зэхыхьэшхуэм хиубыдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщызэхуэсауэ щытащ къэралым и ипщэ Iыхьэм щыщ щIалэрэ хъыджэбзу нэхъ жыджэр дыдэхэр. Иджыпсту ди делегацэм «Мэшыкъуэ-2013» зэхуэсышхуэм зэрыхэтынум зыхуегъэхьэзыр. Апхуэдэ зэхыхьэхэм сыт хуэдэ мы-хьэнэ яIэу, сыт хуэдэ сэбэпынагъ къахьу къэплъытэрэ?
— Шэч хэмылъу, сэбэпынагъ яIэу къызолъытэ. Сэ апхуэдэ Iуэхухэр сфIэтэмэмщ икIи ахэр егъэкIуэкIынымкIэ сыт и лъэныкъуэкIи щIэгъэкъуэн сыхъуну сыхьэзырщ. Пэж дыдэу, «Кавказ-2020» зэхыхьэшхуэр дэгъуэу екIуэкIащ. Абы папщIэ дэ Iэмал хъарзынэхэр диIэщ. Ауэ зэIущIэхэри гъуэрыгъуэурэ щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щегъэкIуэкIыпхъэщ: нобэ — ди деж, пщэдей — Пятигорск, къыкIэлъыкIуэ илъэсым — нэгъуэщI республикэм. КъэкIухьын, цIыхухэр зэ-гъэцIыхун, щIэм хуеджэн хуейщ.
«Мэшыкъуэ» зэхыхьэм и гугъу пщIымэ, ар лъэ быдэкIэ уващ. Феплъыт а щIалэгъуалэ лагерым и пщIэм и инагъ хъуам. Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщу абы мы гъэм кIуэну хуейхэр хуэдитIкIэ нэхъыбэщ тхухаха бжыгъэм нэхърэ. Абы дгъэкIуэфыну цIыху 240-м я пIэкIэ республикэм щыщу зезыгъэтха щIалэхэмрэ хъы- джэбзхэмрэ я бжыгъэр 500-м щIигъуащ.
Апхуэдэу сэ гу лъызотэ проектхэм я унэтIыныгъэхэми зэрызахъуэжам. БлэкIа илъэсхэм абыхэм я нэхъыбэр хьэрычэт Iуэхум теухуауэ щытамэ, иджы щIалэгъуалэм я зэфIэкIыр нэхъ зыхуаунэтIыр социальнэ, щэнхабзэ Iуэхухэр дэгъэкIынырщ. НыбжьыщIэхэр зэроцIыху, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я щэнхабзэмрэ къадекIуэкI хабзэхэмрэ щыгъуазэ защI, зэгурыIуэу зэдэпсэуным я плъапIэхэр хуаунэтI.
КъызэрыслъытэмкIэ, Хлопонин Александр Геннадий и къуэм, зэхыхьэм и къызэгъэпэщакIуэхэм фIыщIэ псалъэхэр яхуэфащэщ Урысей Ипщэм апхуэдэ зэхуэсыпIэ зэрыщызэтрагъэувам папщIэ. Апхуэдэ Iуэху гуэр Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и щIыналъэм щегъэкIуэкIын хуейуэ къалъытэмэ, ди гуапэу апхуэдэ Iэмал къызэдгъэпэщынщ. Ди деж Iэмал псори щыIэщ, дунейм и щытыкIэр дэгъуэщ, акъылрэ зэчийрэ зыбгъэдэлъ щIалэгъуалэр ди куэдщ.
БлэкIа илъэсхэм ди щIалэу, хъыджэбзу 160-м щIигъум псори зэхэту дэIэпыкъуныгъэу сом мелуан 15-м щIигъу яIэрыхьащ. Ар икъукIэ хъарзынэщ. Грантхэр къыIахри, абыхэм хэт теплицэ иухуащ, хэти бжьаIуэ къызэригъэпэщащ — кIэщIу жыпIэмэ, куэдым езыхэм я проектхэр ягъэзащIэу щIадзащ. Iуэху зэмылIэужьыгъуэхэр ирагъэжьэн папщIэ апхуэдиз ахъшэ зэрыхухахым, щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ езыхэм я Iуэху пыухыкIа зэтрагъэувэну Iэмал зэрыратым мыхьэнэшхуэ иIэщ.
Аращи, Iуэхум фIы къызэрырикIуэр нэрылъагъущ, апхуэдэу щыщыткIэ, зэхыхьэм лэжьыгъэ тэмэм щрагъэкIуэкI. Апхуэдэ Iуэхухэр сэ сыткIи дэсIыгъыну сыхьэзырщ.
— Узэрыщыгъуазэщи, мы зэхыхьэм хиубыдэу субъектхэм я махуэхэри къызэрагъэпэщ. Апхуэдэ махуэ егъэкIуэкIыным уэ сыт щыгъуи хэхауэ узэрыбгъэдыхьэр икъукIэ гуапэщ. АтIэ абы хиубыдэу мы гъэм гъэщIэгъуэну сыт щыIэнур?
— Ар зэкIэ щэхущи, утепсэлъыхьыну пасэIуэщ. Псори иджыпсту къэпIуатэмэ, гъэщIэгъуэн хъужынукъым (къыпогуфIыкI).
Ди лэжьэкIэр гъэщIэгъуэн къазэрыщыхъуным дыхущIокъу. Пэж дыдэу, адрей гъэхэм екIуэкIа зэхыхьэхэм хиубыдэу ди республикэм и махуэхэр нэхъыфI дыдэу, нэхъ гукъинэу къызэрагъэпэщахэм ящыщу къалъытащ. Ар гуапэщ икIи адэкIи апхуэдэ зэфIэкI зэрыдгъэ- лъэгъуэным дыхущIэкъун хуейщ.
— БлэкIа илъэсхэм мы зэхыхьэшхуэм хэтахэм Уэ скаладромрэ амфитеатррэ тыгъэ яхуэпщIауэ щытащ. ЩIалэгъуалэм апхуэдэ гулъы- тэ зэрахуэпщIым папщIэ фIыщIэ пхуэсщIыну сыхуейщ. Сэ икъукIэ сфIэтелъыджэщ Уэ дэтхэнэ зы ныбжьыщIэми зэтеувэн икIи зызыужьын хуей проектым хуэдэу узэрыбгъэдыхьэр. Апхуэдэ бгъэдыхьэкIэм щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ трегъэгушхуэ я зэфIэкIхэм зегъэужьыным икIи япэкIэ кIуэтэным. Ди республикэм щекIуэкI щIалэгъуалэ зэщIэхъееныгъэм и телъхьэу узэрыщытым псори дегъэгушхуэ.
— «Проект» жыхуэпIэм сэ къизгъэкIыр сыт? ЦIыхум зэхэщIыкIышхуэ иIэу, лъэныкъуэ куэдкIэ зиужьауэ щытын зэрыхуейрщ, абы и зэфIэкIхэр экономикэм и мызакъуэу, нэгъуэщI IэнатIэхэми: спортми, щэнхабзэми, лъэпкъ хабзэхэмрэ зэхэтыкIэмри зэрыщигъэлъэгъуапхъэрщ. Урысей гупсысэкIэ пхэлъын хуейщ, иджырей цIыхуу ущытын папщIэ. Ди щIалэгъуалэм апхуэдэ Iэмал яIэщ. А Iэмалыр нэсу къэгъэсэбэпыпхъэщ. Абы папщIэ узэлэжьыжын, угупсысэн хуейуэ аращ. Абы щыгъуэщ фэ, ныбжькIэ щIалэхэр, тэмэму гъэзэщIа хъуа проектым ещхьу фыкъыщалъытэнур. Абы и лъэныкъуэкIэ дэ, нэ-хъыжьхэр, дывдэIэпыкъунущ.
— Берычэт бесын!
— ЕхъулIэныгъэхэр фиIэну!
