Тхыдэм и зыгъэзапIэхэм ящыщ зы
Илъэс зыбжанэ хъуауэ ди къэралым щагъэлъапIэ ЦIыхубэ зэкъуэтыныгъэм и махуэр. Ди гъащIэм щIэуэ къыхыхьа а махуэшхуэм десэжауэ жыпIэ хъунущ. АрщхьэкIэ иджыри куэдым къагурыIуэркъым а гуфIэгъуэр къэрал унафэкIэ ягъэувыныр къызыхэкIар. Абы щыгъуэми лъабжьэ гуэри зимыIэ щыIэкъым.
1612 гъэм ирихьэлIэу хуабжьу лъэрымыхь хъуа Урысейр а зэманым нэхъ лъэкIыныгъэ зиIа Польшэм и бжьым щIыхьащ. Хэбгъэзыхьмэ, Урысейр и IэмыщIэ ихуащ. Псори къызыхэкIар Рюриковичхэ я тетыгъуэр иуха иужь, тепщэ гупхэр, нэхъ щхьэтечу жыпIэмэ, боярхэр, зэрызэгурымыIуэж зэрыхъуарщ. Дэтхэнэри хуейт япэ ищыну. АрщхьэкIэ зэрытегъакIуэртэкъыми, мурад ящIащ хамэ къару къагъэсэбэпыну. Аращи, шэч гуэри хэлъкъым полякхэр лъэпощхьэпо гуэри хэмыту Москва къызэрыдэхутам. ПIалъэкIэ Урысейр щIэуващ пащтыхь нэпцIым и унафэм.
Тепщэ гупхэм я епцIыжыныгъэм зэгуигъэпащ цIыхубэр. Ахэр зэщIагъэуIуащ Мининымрэ Пожарскэмрэ. КъызыкъуэгушхукIыни яIэт: дзэзешэ Бекович-Черкасский Дмитрий (Къанщауэ). Тхыдэм къыхэна тхыгъэ куэдым къыхощыж ар зауэ Iуэхухэм хуабжьу хуэакъылыфIэу икIи пхъашэу зэрыщытар. Абы и пщэ далъхьащ Москваи къэралри хуит къэщIыжыным егъэщIылIа Iуэху псори икIи а къалэныр дэгъуу игъэзэщIащ. Дауи, Мининми Пожарскэми текIуэныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуащIащ, арщхьэкIэ Бекович-Черкасскэм и фIыщIэр лъэужьыншэу кIуэдащ.
Полякхэр ирахужьэжри Романов Михаил (илъэс 16 и ныбжьу арат) пащтыхьу хахащ. Абы и деж къыщежьэри, а лъэпкъым щыщхэм тетыгъуэр яIыгъащ илъэс 300-м щIигъу дэкIыхукIэ. Урысейм и Iуэхухэр зыхуэкIуари долъагъу: революцэр къэсу Николай ЕтIуанэм и щхьэр хилъхьэху Урысейр псэуныгъэкIи зыужьыныгъэкIи нэхъ къэрал лъэрымыхьхэм яхэтащ. Ар къызыхэкIари Романовхэ хуабжьу щхьэзыфIэфIу къызэрекIуэкIарщ. Абыхэм яхэтакъым «демократие» псалъэм езэгъын хьэл гуэри. Пащтыхьым власть псори IэщIэлът. Хэбгъэзыхьмэ, Урысейм пщылIыпIэр щыIуахыжар 1861 гъэрщ. Европэм и къэрал псоми я пащтыхьхэр къызэрагъэпэща парламентхэмрэ правительствэхэмрэ власткIэ щадэгуашэ зэманым Романовхэ егупсысыхакъым езыхэм я властыр зыгуэркIэ ягъэмэщIэну. Аращ зытекIуэдэжари.
Дэ мы псори аргуэру дигу къыщIэдгъэкIыжыр тхыдэм и лъэхъэнэ къэс зыгъэзапIэ зэриIэм гу лъывэдгъэтэн щхьэкIэщ. 1612 гъэм къэхъуахэм, абыхэм я цIэкIэ ягъэува махуэшхуэм я гугъу щытщIкIэ, дэ жыдмыIэн тхузэфIэкIынукъым абы ещхь Iуэху куэдкIэ Урысейм и тхыдэр гъэнщIауэ зэрыщытыр.
Шал Мухьэмэд.
