МэшбащIэ Исхьэкъ: КъызыхэкIа лъэпкъым и узыр имыгъэвмэ, и гуфIэгъуэр хуэмыIэтмэ, тхакIуэм ищIэм зыри и уасэкъым
Гугъущ зи цIэм дунейпсо мыхьэнэ игъуэта тхакIуэшхуэм утетхыхьыну. Зы тхыгъэкIэ, дауи, къыпхуэгъэлъэгъуэнукъым, зы цIыху акъылми къитIэщIыфынукъым абы и IэдакъэщIэкI купщIафIэхэмрэ гупсысэ куухэмрэ, и къекIуэкIыкIамрэ нобэ ныбжькIи, зэфIэкIкIи, зэчийкIи здынэса лъагапIэшхуэмрэ.
Накъыгъэм и 28-м и ныбжьыр илъэс 90 ирокъу УФ-м и ТхакIуэхэм я союзым и унафэщIым и къуэдзэ, Адыгэ Республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ, АР-м, КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ тхакIуэ, УФ-м и Жылагъуэ палатэм хэт, СНГ-м хыхьэ къэралхэм я ТхакIуэхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и ГъэзэщIакIуэ гупым и унафэщIым и къуэдзэ, УФ-м и Президентым и лIыкIуэу Ипщэ федеральнэ щIыналъэм щыIэм егъэщIылIауэ лажьэ Нэхъыжьхэм я советым хэт, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Нэхъыжьхэм я советым и тхьэмадэ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Абхъаз Академием я академик, Кубаным гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, СССР-мрэ Урысей Федерацэмрэ я Къэрал саугъэтхэм, Шолоховым, Островскэм я цIэкIэ щыIэ литературэ саугъэтхэм я лауреат, «Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэм папщIэ» урысей орденым и II, III, IV нагъыщэхэр, «Лъэпкъ зэныбжьэгъугъэ» орденыр, «Адыгейм и ЩIыхь» медалыр, Абхъаз Республикэм и «ПщIэмрэ ЩIыхьымрэ» орденыр, «Кубаным и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ» медалым и япэ нагъыщэр зыхуагъэфэща, Урысей Федерацэм ЛэжьыгъэмкIэ и ЛIыхъужь МэшбащIэ Исхьэкъ Шумахуэ и къуэм.
Ар Краснодар крайм къыщалъхуащ, Адыгейм щопсэу, Урысей псом къыщацIыху, и тхылъхэр хамэ къэралхэм щызэбграх. МэшбащIэ Исхьэкъ и зэчиймрэ зэфIэкIымрэ куэд къызэщIаубыдэ, лъахэм, лъэпкъым я IэфIыр гурэ псэкIэ зыхыуигъащIэу гухэлъ пшыналъэхэмрэ прозэ купщIафIэхэмрэ къегъэщI. Абы и IэдакъэщIэкIыр лъэпкъпсо зыщIэппIыкI хъун защIэщ, и дэтхэнэ тхыгъэри адыгэм и тхыдэ куущ.
Исхьэкъ уепсэлъылIэу убгъэдэсыныр, интервью къеIыпхыныр журналистым дежкIи, цIыху къызэрыгуэкIым дежкIи уасэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэщ. Зыбжанэрэ згъэунэхуащ ар, иджыри щхьэусыгъуэфI диIэт, ауэ иджыпсту дуней псом къыщекIуэкI узыфэм и ягъэкIэ Мейкъуапэ дымыкIуэфу, телефонкIэ зыпытщIэри, и махуэ лъапIэ къэблагъэр ди щхьэусыгъуэу дыдэуэршэращ.
— Исхьэкъ, уэ уи сабиигъуэ лъандэрэ уотхэ, тхылъ къыдыбогъэкI, сыт хуэдэ Iуэхуми, къэхъукъащIэми, ухуэхьэзыру упежьэу уи хьэлщ. Уи илъэс 90-м ирихьэлIэу адыгэ лъэпкъым, уи щIэджыкIакIуэхэм аргуэру зы романыщIэ тыгъэ зэрахуэпщIым дыщыгъуазэщ. Иужьрей нагъыщэр мы махуэхэм зыхуэбгъэува романым и гугъу уэзгъэщIынут.
— Фэ фызэрыщыгъуазэщи, сэ си Iэдакъэ къыщIэкIа роман 20-м щIигъур зытеухуар адыгэм и тхыдэрщ, абы и блэкIарщ, и къекIуэкIыкIарщ. Иджырей романри аращ — ар хьэтхэм ятезухуащ. «Зэман жыжьэм и джэрпэджэж е Хьэтхэм я пшыхь тIощI» («Эхо далёкой эры, или Двадцать вечеров среди хаттов») арауэ къыщIэкIынщ фIэсщынур. Пэж дыдэу, Замирэ, Iэрытхыр суха къудейщ, дяпэкIэ традзэну аращ. Мы романыр сэ си зы еплъыкIэщ. Хьэтхэм ятеухуа лэжьыгъэ куэд щыIэщ, абы тетхыхьащ урысей, хамэ къэрал щIэныгъэлI, тхыдэдж куэд. ИнджылызыбзэкIэ, нэмыцэбзэкIэ куэд дыдэ къыдэкIащ. УрысыбзэкIэ къыдэкIахэм ящыщу къыхэзгъэщынут Абхъаз Республикэм и Президенту щыта Ардзинбэ Владислав и лэжьыгъэхэр, ар хьэтхэмкIэ IэщIагъэлI нэст. Куэд щIэзджыкIащ, зэзгъэзэхуащ романыр тхын щIэзмыдзэ щIыкIэ, мыр жэуаплыныгъэшхуэ пылъу узыбгъэдыхьэн хуей лэжьыгъэт.
Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, Маккуин Джеймс и «Хетты и их современники в Малой Азии» тхылъым къыщыгъэлъэгъуэжащ пасэрей Азие ЦIыкIум (Анатолием) неолит лъэхъэнэм щегъэжьауэ иIа тхыдэри щэнхабзэри. Гулъытэ нэхъыбэ зыхуищIыр, дауи, Хьэт къэралыгъуэр щыщыIа лъэхъэнэрщ.
— Уэ уи романым сыт хуэдэ лъэхъэнэ къыщыгъэлъэгъуар?
— Ди эрэм ипэкIэ псэуа ди адэжьхэр къызытепщIыкIа хьэтхэрщ сэ зи гугъу сщIыр. Къапщтэмэ, Хьэт къэралыгъуэр ди эрэм ипэкIэ 12-нэ лIэщIыгъуэм, 1190 гъэм къутэжауэ щытащ. Абы щегъэжьауэ Азие ЦIыкIур щыIэжакъым, ауэ ноби абыхэм я лъэужь кIуэдакъым, археологхэм къагъуэт зэпытщ абыхэм я кIапэлъапэхэр.
Тыркум и къалащхьэ Анкара километри 140-кIэ пэжыжьэу иIэщ Богускуей жери зы къалэ. Мис абы нобэхэм къэлъыхъуэныгъэхэр щрагъэкIуэкI, уеблэмэ зэрыкъалэу зэпратIыкIащ. Сэ сыщыIащ а къалэм. ЕтIуанэуи тезгъэзэжащ. ИкIи романым иужь сихьэн ипэ куэд къэсщIащ.
— Апхуэдиз зэманкIэ узэIэбэкIыжу, лъэпкъыр къызытехъукIа хьэтхэм я гугъу щыпщIым, абыхэм я шыфэлIыфэр, псэукIэр, зэхэтыкIэр дауэ къэбгъэлъэгъуа, Исхьэкъ? Сыт хуэдэ къэIуэтэкIэ игъуэтар?
— Хьэтхэм ятеухуауэ щыIэ романхэм зыкъомкIэ къыщхьэщокI си IэдакъэщIэкIыр. Уи упщIэм кIэщIу жэуап ест хъунумэ, дунейм нэхъ лъэпкъыжь дыдэу тет адыгэм и тхыдэр зы унагъуэм и къекIуэкIыкIакIэ къэзгъэлъэгъуауэ жыпIэ хъунущ. Зэкъуэшхэм я гъащIэ, дуней тетыкIэ къэзгъэсэбэпри, ди эрэм ипэкIэ псэуа адыгэхэм сатетхыхьащ. ИкIи лъэхъэнэ зыбжанэ къызэщIиубыдэу жыпIэ хъунущ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, хъыбарыр 30 гъэхэм я деж къос.
— Дапщэщ дэ дыщеджэфынур, щIэх дунейм къытехьэну тхылъыр?
— Гувэнукъым. Гъэмахуэм къыдэкIынущ романыр.
— Анэдэлъхубзэм и мыхьэнэр къыгурыIуэу дунейм зы цIыху тетмэ, уэ уетIуанэщ. Уи IэдакъэщIэкI псори адыгэбзэкIэ ботхри, итIанэ урысыбзэкIэ, хьэрыпыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ, нэгъуэщI бзэ куэдкIи зэрадзэкI. Хьэтхэм ятеухуари уи анэдэлъхубзэ хъунщ зэрыптхар?
— Шэч хэмылъу. Сэ абы зэи сытекIакъым. Мы романым сызделэжьым занщIэу урысыбзэкIэ зэрезгъэдзэкIащ. Адыгэбзэри урысыбзэри хьэзырщ, зэгъусэу къыдэкIынущ.
— Иджыри зы хъыбарыфIкIэ къыпысщэну сыхуейт ди псалъэмакъым. Ари уи илъэс 90-р зыIэт зы Iуэхущ. Уи Iэдакъэ къыщIэкIа «Аиссе» роман телъыджэм кино къызэрытращIыкIым и хъыбар къытIэрыхьащ, ди газетым и щIэджыкIакIуэхэри щыдгъэгъуэзащ. Дэнэ нэса фильмым и Iуэхур?
— Нэхъ пасэм дызэрызэгурыIуам тету «Орел и ракурс» кинокомпаниер фильмым иужь ихьащ. Урысей Федерацэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, кинорежиссёр цIэрыIуэ Муратов Александрщ тезыхыр, сценарийр зытхар Сафинэ Маринэщ. НобэкIэ кастингхэр екIуэкIри, актёрхэр къыхахащ, ролхэр хуагуэшащ, щыгъынхэр ирагъэдащ.
Иджыпсту мы коронавирус уз зэрыцIалэм дызригъэува щытыкIэ гугъум къыхэкIыу тIэкIу къызэтрагъэувыIащ Iуэхур, ауэ мэкъуауэгъуэм пащэнущ. Фильмым продюсер нэхъыщхьэ хуэхъуащ Адыгейм и президенту щыта Щэумэн Хьэзрэт, абы доллар мелуан тхухихащ.
— Зи гъащІэр Кавказым къыщежьэу, Тыркум щыпызыщэу, Франджым щызыуха адыгэ цІыхубзщ романыр зытеухуар. И адэм и лъапсэр зэрапхъуэу гъэр ящІа ХьэІишэт зи цІэ хъыджэбз цІыкІум и ролыр зыгъэзэщIэнур хуабжьу тфIэгъэщIэгъуэнщ. Хъуну щытмэ, къыджеIэ роль нэхъыщхьэр зыхуэвгъэфэщар.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ Мамрэш Светланэщ. Ар Москва дэт «Гоголь-центр» театрым актрисэу щолажьэ, Щепкин и цIэр зезыхьэ театр училищэр, иужькIэ МХАТ-м и студиер къиухащ. Режиссёрыр гурыIуащ, езыр хьэзырщ, джэгуфынуи къызолъытэ.
— Дэнэ кинор щытрахынур, Исхьэкъ?
— Адыгэ Республикэм, Сант-Петербург къалэм щытрахынущ, итIанэ Тыркумрэ Франджымри съёмкэхэр щекIуэкIынущ.
— Ар мы гъэм хьэзыр хъуну хуэбгъэфащэрэ?
— ДызэрызэгурыIуам тетмэ, 2020 гъэм и щэкIуэгъуэм хьэзыр хъунущ. Ауэ псори зэлъытар дуней псом щыIэ щытыкIэрщ.
— Исхьэкъ, уи тхыгъэхэмкIэ дгъэзэжынщи, адыгэ тхакIуэхэм яхэткъым уэ роману птхам хуэдиз зи Iэдакъэ къыщIэкIа. Ди псалъэмакъым и пэщIэдзэм жыпIащ уи романхэр тIощIым зэрыщIигъуар. Псом нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэнращи, ахэр зытеухуар адыгэм и тхыдэрщ. КъищынэмыщIауэ, хэкупсэу зы тхакIуэ дунейм тетмэ, уэ уетIуанэщ.
— УтемытхыхьынкIэ Iэмал иIэкъым дэ ди блэкIам. Сэ къэзгъэлъэгъуар 10-нэ лIэщIыгъуэм къыщыщIедзэ. КъызыхэкIа лъэпкъым и узыр имыгъэвмэ, и гуфIэгъуэр хуэмыIэтмэ, тхакIуэм ищIэм зыри и уасэкъым. Сэ сыт щыгъуи сыпылъащ адыгэм и дахэр, и фIыр, и хъугъуэфIыгъуэхэр си сатырхэм щысхъумэну. Адыгэ тхыдэр лIыгъэм, зэпIэзэрытыныгъэм, гуапагъэм я щапхъэщ, ахэр дерс яхуэхъуну къысщохъу си тхылъым еджэхэм. Уи лъабжьэм и къежьапIэмрэ уи блэкIам къыхэпх дерсымрэщ къэкIуэнум и гъуэгур зыгъэнэхур.
Ди лъэпкъым гузэвэгъуэ куэд и нэгу щIэкIащ. Ауэ щыхъукIи, тхыдэм сыщыхуеплъэкIыжкIэ, сэ си сэр зыгуэрым хуэзгъэдэлъэну зэи яужь ситакъым, зыри згъэкъуаншэркъым адыгэм къыщыщIамкIэ. Си гугъэщ дэфтэрхэм къахэсхыж пэжыр художественнэ теплъэ иIэу я пащхьэ зэрислъхьэр къагурыIуэу.
Дауэ мыхъуми, мамырыгъэ ди зэхуаку дэлъу дызэдэпсэун хуейщ. Дэтхэнэ лъэпкъми езым и щхьэ кърикIуа хьэзаб иIэжщ. Дэри ди лъахэм дыкъыщитIысхьэм зыгуэри дэткъузагъэнщ. Ди щхьэщыгу ит дыгъэр илъэс мин бжыгъэ лъандэрэ и хуабэмкIэ гуашэу апхуэдэщ, лъэпкъ зэхэгъэж имыщIу. Апхуэдабзэщ цIыхур псы Iубыгъуэ хуэзымыгъалIэ псыIэрышэхэри, гъавэ къызытрах щIы берычэтри. Апхуэдэ гупсысэщ си тхыдэ романхэм щыпхышар. Уи лъэпкъым и узыфэхэмрэ и гурыфIыгъуэхэмрэ умыщIэмэ, уи дыгъуасэмрэ нобэмрэ зумыгъэпщэфмэ, тхакIуэ, лэжьакIуэ, политик е цIыху зэпIэзэрыт къыпхэкIыну?
Сэ сызыхуейр зыщ — адыгэм и тхыдэ пэжымрэ и щэнхабзэ къулеймрэ къыдэкIуэтей щIэблэм ящымыгъупщэнырщ. ИкIи абы теухуауэ си щIэджыкIакIуэхэм я гупсысэхэр къыщысхуаIуатэм деж си гуапэ мэхъу.
Дэ псори дызэкъуэшщ — дыадыгэщ. Сэ сфIэфIкъым цIэ зэмыщхьхэмкIэ си лъэпкъэгъухэм седжэну, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэм щхьэкIэ «къэбэрдейхэр» жысIэркъым, е Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэухэм «шэрджэскIэ» седжэркъым. Псори дыадыгэу аращи, щхьэж хузэфIэкIымкIэ, къыхиха IэщIагъэмкIэ ди лъэпкъыр зэредгъэфIэкIуэным иужь дивгъэт.
— Исхьэкъ, илъэситху ипэкIэ интервью къыщыпIысхым жыпIат: «Илъэс 70-м нэсауэ литературэ губгъуэм ситщи, зы сатыр щызмытха зы махуи блэкIакъым». Абы иджыри илъэситху хэлъхьэжи… Уезымыгъэзэшыр сыт? Дэнэ къипхрэ уи творчествэм тебгъэкIуадэ къарур?
— Сэ дыкъэзыгъэщIа Тхьэшхуэм фIыщIэ хузощI тхакIуэ зэчийр къызэрызбгъэдилъхьам папщIэ. Сызэрытхэфым си гур хегъахъуэ, си псалъэкIэ си лъэпкъыр, си хэкур, цIыхугъэр зэрысIэтыфым сринасыпыфIэщ. Ауэ, пэжщ, литературэ лэжьыгъэр ар творческэ гурыфIыгъуэм и закъуэкъым, атIэ гугъуехьышхуэщ. Хьэткъуэ Ахьмэд зэрыжиIэу щытам хуэдэу, узыхуей псалъэр а дакъикъэм къэбгъуэтыныр гугъущ — мастэкIэ псыкъуий къэптIыным хуэдэщ.
ЦIыхухэр тхакIуэм и цIэрыIуагъым, и щIыхьым йохъуапсэ. Ауэ абыхэм ящыщу мащIэ дыдэщ тхакIуэр зэрыщхьэзакъуэр зыщIэр. ТхакIуэр сыт щыгъуи и закъуэу къыбгъэдонэ тхылъымпIэ напэ хужьым. Абы нэхъ гъунэгъу дыдэу иIэ цIыхури сэбэп къыхуэхъуфынукъым а зыхуэныкъуэ псалъэр къигупсысынымкIэ, и нэгу щIэт образыр и кIэм нигъэсынымкIэ, сюжет гъэщIэгъуэн итхынымкIэ. Ягъэгушхуэфынущ, чэнджэщ иратыфынущ, ауэ и тхылъымпIэ напэр из ящIыфынукъым.
Сэ нэхъыфIу сыщылэжьэфыр, си творческэ къарур къыщызгъэсэбэпыфыр пщэдджыжьыпэращ, нэхулъэ къыщызэкIэщIитхъым дежщ. Жьыуэ къэтэджам Тхьэр къыхуэупсэу жыхуаIэр пэжщ.
Пщэдджыжь къэс гурыфIыгъуэ сиIэу сыпэротIысхьэ сыщытхэ Iэнэм. ЩIыуэпсыр къыщыуш, мурад нэхъ ин дыдэр къыщагупсыс, гупсысэмрэ къарумрэ щызэуIу зэманщ пщэдджыжьыпэр. Абдежым къару гуэри бгъэкIуэду къыпщыхъуркъым, дыгъуасэ къыпхуэмыгъуэта псалъэхэр нобэ езыр-езыру тхылъымпIэм тогъуалъхьэ…
— Исхьэкъ, уи илъэс 90-м ирихьэлIэу, зы романрэ зы фильмрэ тыгъэ къытхуэпщIащ. Ауэ а том куэду зэхэт уи тхылъ дахэхэм хуэдэ мы гъэм къыдэбгъэкIыну уи мурадкъэ?
— Шэч хэмылъу. Тхыгъэ инхэм къадэкIуэу, усэхэр стхыну сфIэфIщ. Псом хуэмыдэу сатыриплI хъу усэхэр сигу дохьэ, сигу щыщIэр кърызоIуэтэф. Мис апхуэдэ усэ кIэщI цIыкIухэр зэрыт томитI къыдэкIынущ. КъищынэмыщIауэ, а уфIэфIу жыхуэпIэ, том куэду зэхэтхэм хуэдэу, тхыгъэ къыхэхахэр зэрыт том 25-рэ согъэхьэзыр. 5-м усыгъэхэр итынущ, 20-м — романхэр. Ахэри куэд мыщIэу дунейм къытехьэнущ.
— Тхьэм ухущIигъэхьэ, Исхьэкъ. Хуабжьу хъыбарыфIхэмкIэ укъыддэгуэшащ, уи псалъэ Iущхэр зэхэдбгъэхащ. Жану, нэжэгужэу, гуащIафIэу урихьэлIащ уи илъэс 90-м. А щытыкIэм хэмыщIу, узыншагъэ быдэ уиIэрэ, уи къалэмыр уи Iэпэгъуу иджыри куэдрэ ди япэ Тхьэм уригъэт.
Епсэлъар НэщIэпыджэ Замирэщ,
Адыгэ Республикэм щIыхь зиIэ и журналист.
