Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
ЖыIэгъуэхэр
Псалъэ гуауэм гур екъутэ
Гуауэ зыхэлъ псалъэм гушыIэ фIэпщ хъунукъым.
ГуащIэ зымыщIэм IэфI зыхищIэркъым.
Губжьыр гъэтIыси, унафэ щIы.
Гузэвэгъуэм зыдэбгъэшыху, нэхъри уегъэш.
Губзыгъэм и бзаджагъэри куущ.
ГъащIэм еныкъуэкъу нэхърэ, гъащIэм зыдезыгъэкIу.
Дыгъужь мэжэщIалIэм уедэхащIэкIэ, уи мэл ишхын къигъэнэнукъым.
ЖиIэм едаIуи, ищIэм тещIыхь.
Зэбгъэзэуэным акъылышхуэ хуейкъым, акъыл зыхуейр зэгурыбгъэIуэнырщ.
Зи акъыл ныкъуэмрэ зи ныбэ нэщIымрэ защыхъумэ.
Зигу иуда цIыхум хузэфIэкIыжынур мащIэщ.
И нэгу щIэкIынур ищIамэ, цIыхур дунейм къыпхутемыхьэнкIи хъунт.
ИмыкIуэт псор лIыхъужькъым, дели яхэтщ.
Къалэн зытеплъхьэм ар зэригъэзэщIэнури IэщIэлъхьэ.
Къарум къыхуэмыIэт куэд акъылым хузэфIокI.
Лъэщыр езым и мыхъумыщIагъэм пэлъэщырщ.
Пэжми жыIэгъуэ иIэщ.
Псалъэ пэжым нэр ирещI, псалъэ гуауэм гур екъутэ.
ПцIыр кIуэцIрыкIыгъуафIэщ, пэжым и гъуэгур гугъущ.
ПщIэ гъэунэхуи — зэ дзыхь хуэщI.
ГубэщIыкI Владимир.
Зы уэрэдым и хъыбар
«И анэ еплъи, ипхъу къашэ»
ЩыIэу къыщIэкIынкъым гушыIэ, ауан къызыхэщ уэрэдхэм хуэдэу уи гукъыдэжым зезыгъэIэт. Ди гуапэ зэрыхъущи, апхуэдэ уэрэдхэри ди мащIэкъым. Зи гугъу тщIыри абыхэм ящыщ зыщ. Илъэс плIыщI гъуэгуанэ къызэзынэкIа уэрэдым иджыри цIыхухэм я щIэщыгъуэу йодаIуэ.
Хэт ищIэн мы псалъэхэр зи IэдакъэщIэкI Журт Биберд ауан къыхэщу мы уэрэдыр итхыныр къызыхэкIар. Ди жагъуэ зэрыхъущи, Биберд дунейм зэрехыжрэ зэман дэкIыжащ, макъамэр зытха Пщынокъуэ БетIали псэужкъым. Абы къыхэкIыуи абы и къежьапIэм теухуауэ тщIэр мащIэщ. Нэхъыщхьэращи, уэрэдыр гъащIэ кIыхьу къыщIэкIащ, адэкIи ар лъэпкъым къызэрыдекIуэкIынум шэч хэлъкъым.
Япэ дыдэу ар утыку кърихьауэ щытащ Къуныжь Хьэждал, иджы щIалэгъуалэм къагъэщIэрэщIэжауэ ягъэзащIэ.
КIУНТIЫЩ-ХЬЭПЦIЭ Аннэ,
КъБР-м щIыхь зиIэ
и журналист.
* * *
Хъуащ си къэшэгъуи, зыбжанэ щIауэ,
ЦIыхум хуэмыхьыр ди деж сагъэхь.
СщIынур сымыщIэу нобэ щыкъуанэ
Къуажэ фызыжьым саныхоплъыхь.
Ежьу:
И анэ еплъи, ипхъу къашэ — адыгэ псалъэжь!
Фыз къыщытшэм утщогъупщэж, уей,
И анэ еплъи, ипхъу къашэ — адыгэ псалъэжь,
Фыз къыщытшэм утщогъупщэж.
Нанэхэр дыщэщ, дагъуэ ямыIэ,
УкъимыкIуэту малъхъэ захуэщI,
ИкъукIэ зэкIужхэщ, хуэдэ щымыIэ,
Уи нэр уфIыцIи, Iэпэ яхуэщI.
Ежьу
И анэ ещхьу къэсшащ нысащIэ,
Ныбжьэгъухэм жаIэр: «Къыхиудащ!»
И жьэр зэщIихым зыкъыдегъащIэ,
ЖьантIэри пасэу плъапIэ тфIищIащ.
Ежьу
СщIакъэ щхьэгъусэ, зыбжанэ щIауэ,
ЦIыхум хуэмыхьыр абы сегъэхь,
Ещхькъым нысащIэр зыкIи и анэм,
УфIэфIыхункIэ щIы уэ хэплъыхь!
Ежьу
Псалъэжьхэр
БлэкIам укIэлъымыджэ
Псыр гъужми, жапIэр къонэ.
ПщIаIамэ, бгъуэтыжынщ.
Унэ зимыIэ бей щыIэкъым.
Уи насып зыхэлъыр хым хэлъми къыхэкIынщ.
Шынэ здэщымыIэм укIытэ щыIэкъым.
Бэлэрыгъ и Iыхьэр хьэм фIешх.
Бийр къыпщытхъумэ, умыбэлэрыгъ.
БлэкIам укIэлъымыджэ.
ГужьеигъуафIэ унэхъугъуафIэщ.
Гъуэгум лъыхъуэркъым — щIоупщIэ.
Гъуэгум пкIэлъей ебдзмэ, кIэщI мэхъу.
Гъусэ ямыщIынум блэкI пэтрэ йоджэ.
Дахэ жызымыIэм укъигъапцIэркъым.
Гур кIуэдмэ, лъэр щIэкIыркъым.
Къуажэхьхэр
МахуэкIэ унэм къыщIыхьэ
Удзыр щагъэджалэ,
Джалэр щагъэхъуж,
Гъужар щаIэтыж.
Пэм Iейуэ къеуэ,
Ауэ мыудын.
Дамэ темыту бгым
къелъэтэх,
КъуакIэм нэсамэ,
зэи мылъэтэж.
ЩIыIэ хъуамэ, быдабзэ,
Ауэ хуабэм игъэжабзэ.
МахуэкIэ унэм къыщIыхьэ,
ЖэщкIэ унэм щIэкIыж.
ПэгункIэ зэрахьэ,
МатэкIэ зепхьэ мыхъу.
Жэуапхэр: МэкъупIэ. Мэ. Мывэ. Мыл. Нэху. Псы
ГушыIэ
Домино сощI
Андроповым и зэманти, дунейр зэрыхьзэрийт. ЛэжьапIэ Iумытхэр зэхэзехуэн ящIырт. Мылицэри етауэ уэрамым ирикIуэ цIыхухэр къигъэувыIэурэ еупщIырт щылажьэмкIэ. Е кинор здекIуэкIым зэпагъэунти, уи лэжьэгъуэу зэрыщымытыр нахуэ ящумыщIауэ, лIыгъэ уиIэт пкIэрыкIмэ.
Апхуэдэ махуэ гуэрым къалэдэс щIалэжьхэм ипподром кIуэцIыр къагъэунэхуауэ ахъшэкIэ куэзыр щыджэгурт. ИгъащIэм зы махуэ къэралым хуэмылэжьа ЛатIифи абы- хэм яхэтт. Уэ пхьа бзэгу е сэ схьа — сытми, а Iуэхур мылицэм я деж нэсри, зэрыгупу яубыдащ. Хуабжьу зигъэхъуу я пащхьэ къит майорыр псоми пкърыупщIыхьырт. Нэхъ зытригъащIэри я лэжьапIэрат. Чэзур ЛатIиф деж къэсри, майорым зыкъыхуигъэзащ:
— Уэ-щэ? Уэ дэнэ ущылажьэрэ?
— Сэ домино щащI фабрикэм сыщолажьэ, — пидзыжащ ЛатIиф жэуапыр.
— Сыт абы щыпщIэр? — увыIэртэкъым майорыр.
— Мис а домином хужь цIыкIу хэсхэр сэ хызогъэтIысхьэ.
— АтIэ нобэ щхьэ умылажьэрэ?
— Нобэ къыдэдгъэкIыр хужь зыхэмысхэращи, сыщхьэхуитщ…
Думэн Мурадин.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
КIэртIоф пIастэ
ШыуанкIэ тхъу ягъэплъ, абы халъхьэ тыкъыр цIыкIуурэ упщIэта бжьыныщхьэ, зэIащIэурэ шыбжий хаудэри, мафIэ щабэм тету хьэзыр хъуху ягъэлыбжьэ. Абы кIэртIоф укъэбзар халъхьэ, псывэ щIакIэ, шыгъу тIэкIу хадзэри, шыуаныщхьэр тепIауэ хьэзыр хъуху ягъавэ. Шыуаныр пэшхьэкум къытрамыхыу мафIэр ягъэункIыфIри, кIэртIофыр пщтыр щIыкIэ къыркуэ хэмылъу яуб.
МафIэр щIагъэнэжри, кIэртIоф пIастэм зэIащIэурэ шэ щIэмыху гъэпщта хакIэ. Шыуаныр пэшхьэкум къытрахыж. Iэнэм щытрагъэувэнум и деж кIэртIоф пIастэр пщтыру тепщэчым иралъхьэ, абы и щIыIум шатэкIэ щIа бжьыныху шыпс, джэдгын хэлъу тракIэж. ПIастэ, щIакхъуэ, лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ): кIэртIоф укъэбзауэ — г 1000, зэрагъэвэну псыуэ — г 400, тхъууэ — г 60, шэ гъэпщтауэ — г 150-рэ, шатэу — г 300, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 80, бжьыныху укъэбзауэ — г 30, шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр»
тхылъым къитхыжащ.
«Ленин гъуэгу» («Адыгэ псалъэ») газетым къыхуеблэгъащ жыжьэ къикIа адыгэлIхэр: Шупашэ Джэудэт (Иордание), Шыкъ Абдул-Хьэмид, СтIащ Фозий (Сирие). 1969 гъэ
Гурылъ темыпыIэхэр
* * *
Сэ лъэмыж кIапэм сынытеувэри, уэ сыноплъа къу-дейт уи напIэр къыщехуэхам. Щхьэ апхуэдизу нэщхъей ухъуа? Пэгуным къибгъэхъуа псынэпс къабзэм хыумылъагъуэу ара уи гум къилъыхъуэр? Умынэщхъей апхуэдизу, къэIэт уи щхьэр. КъэкIуэнщ Ари. КъэкIуэнщ дыгъэпсым ириджэгуу, гъатхэ удз гъэгъакIэ хуэпауэ, псэр зыгъэпIейтей макъамэр и Iупэтелъу.
Сыт пщIэр? Щхьэ псы пэгуныр ипкIутыжауэ ущыт, унэщхъейуэ? А ипкIутыжа псым нэхъ хэплъэгъуэн къыпфIэщIауэ арат Абы и теплъэр? Къаплъэ си деж-кIэ, еупщI мы си гум. ИтIанэ уэ къэпщIэнущ а уи гур иджыри къэс зылъыхъуар. Сэ зэкIэ лъэмыж кIапэм сытету Iэнкуну сыноплъ къудейуэ аращ, уи деж сыкъэкIуа нэужь ныбжесIэну гурыщIэ псалъэхэр мы псым и Iущащэ макъым къыхэсщыпыкIыу.
* * *
Умыухыт уэрэдыр, дахащэ! А уэрэдым мы си гур егъэпIейтей. А макъамэр сэ къызэджэ зэпытщ. Уэ ар къыщIипшри къызыхуипшри сэ сщIэркъым, ауэ мы си гур абы зэпымыууэ и дзасэ пэфIэлъщ. Сэ си гурыщIэр толъкъуну абы къегъэукъубей! Хэт насыпыфIэ пщIыр уэ а уи уэрэдымкIэ? Хэт и щIалэгъуэ насыпым ебджэр? Хэт апхуэдэ гъуэгу нэхукIэ узыхуэхъуапсэр? Къэгъазэ уи гупэр, сэ схужыIэ зы уэрэд! Сэ сошынэ, уэрэдыр бухыу, мы дунейр уэрэдыншэ пщIынкIэ.
Дэнэ уэ апхуэдэ макъамэр къыздипхыр, гур зэщIигъэсту, игъэпхъэру?! Унэм сыщIигъэсыжкъым, пщIантIэм сыдигъэтыжкъым… СынолъэIу: кхъыIэ, умыух уи уэрэдыр. Уи уэрэдырщ си гъащIэр кIэухыншэ зыщIыр.
* * *
КъакIуэу хъуам уэ уэрэд яхубоусри, щебгъэжьэжкIэ, а уэрэдыр бэракъыу яIэщIыболъхьэж, «мыр лъагэу Iэтауэ, фыздэкIуэм здэфхь», — жыпIэурэ. Сыт уэ ар апхуэдэу щIэпщIыр, Зыми Емыщхь? КъакIуэу хъуам щхьэ иребгъэхьэжьэрэ мылIэжыныгъэм и бэракъ?.. Сэри сыкъэкIуащ уи деж сыпIащIэу, макъамэ щэхухэр зыгуэш Зыми Емыщхь! Къэзгъащтэ уи гъащIэм и уэ-рэд кIэухыншэр, зыдэзгъэхь ар сыздэкIуэм! Сэ си гъуэгур апхуэдизкIэ цIыхубэщи, ахэм яхэсхьэну сыхуейщ Зыми Емыщхьым къызита и гъащIэ уэрэдыр.
* * *
УкъызэрыкIуэм хуэдэурэ уэ си унэм укъыщIэзгъэхьащ, ухэтми сыномыупщIу. «Къэсащ иджы алъэндарэ сызэжьар», — жысIэрт сэри сыгуфIэу. Си гугъэт сызэжьар къэунэхуу къысхуэкIуауэ.
Уи нитIым сыщIэплъа нэужь, къысщыхъут сызыхуей псори уэ къысхуздэпхьауэ.
Уэ уздэкIуэм укъэсауэ къыщIэкIащ — сэ сежьэну зызгъэхьэзыр къудейт.
Уэ укъыздэсын хуеям деж сэ сыкъыщынащ щэху сыхъуауэ, си щIэдзапIэм деж сыщыббгъэдэту. Ар тIуми насыпу къэтлъытэрт: сэ сегупсысыртэкъым а насыпыр зейр узэрыарам…
УкъызэрыкIуэм хуэдэурэ уэ си унэм укъыщIэзгъэхьащ, ухэтми сыномыупщIыу, ауэ сэ сыщIэкIащ: укъызэмыупщI уэри сэ сыздэкIуэмкIэ, сэ сызэжьэр къэунэхуауэ къызоджэ…
Сэ сщIэжыркъым а лъэбакъуэр щысча дакъикъэр, ауэ си гур зэми нэщхъейщ, зэми мэгуфIэ.
Тхьэзэплъ Хьэсэн.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:5. Купкъ зэрылъ, унагъуэ хадэм щагъэкI пхъэщхьэмыщхьэ. 7. Мэкъу хъумапIэ — пкъохэмкIэ лъагэу Iэтауэ. 8. Зеиншэ. 9. КIэпIейкIэм … трепIытIэ. 10. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 11. Iуэху щIэн зи жагъуэ, течыгъуей. 12. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, апхуэдэ цIыхур щыту малIэ. 14. Гуэдз … е нартыху … 15. Куэсэ … умыщI. 18. Ар щIэпым къыхащIыкI. 19. Адыгей республикэм и япэ президенту щыта … Аслъэн. 22. Гу шэрхъ къызыхащIыкI жыг баринэ, и пхъэр быдэу. 30. Щэ куэд зытелъ, дзыдзэ лъэпкъым щыщ псэущ-хьэ лырышхэ цIыкIу. 31. «ЩIыхь» орденым и нагъыщищри зрата адыгэ зауэлI Мусэ … 32. Къэпща, къэушырыба. 33. Адыгэ композитор цIэрыIуэ, Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтыр зрата. 34. ЩIакхъуапхъэ. 35. ЦIыхубзыцIэ. Е КъардэнгъущI Зырамыку игъэзащIэ лъагъуныгъэ уэрэд. 38. … и къуэгъурэ лIы и гъуррэ. 39. Губгъуэхэм, мэзхэм къыщыкI пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу. 40. Мэ гуакIуэ къызыхих ткIуаткIуэ. 41. МахуэцIэ. 42. Къэбэрдей хасэм и тхьэмадэ, Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ.
Къехыу:1. Ди гъунэгъу нанэм и нэкIум … тетщ. 2. Джэдкъаз. 3. Шым и кIуэкIэ. 4. ПхъэIэщэм къызэригъэдзэкI щIыр. 6. Адыгэ лъэпкъым хэкIуэдыкIыжа къудамэ. 13. Ди нэхъыжьхэм я хабзэр щIэблэм дежкIэ … телъыджэщ. 14. Муслъымэн диным Iумпэм ищI ерыскъым щхьэкIэ апхуэдэу жаIэ. 15. … и губжьыр кхъуэм щехьэ. 16. КIыщым щIэт Iэмэпсымэ. 17. Уеплъмэ — …, уеджэмэ — дэгу. 20. Къурш лъэныкъуэмкIэ къриху жьы щIыIэтыIэ. 21. УэршэрынкIэ ирикъуа нэужь гупыр зэбгрыкIыжащ, щхьэж и … бжэн лъакъуэу. 23. Iуащхьэмахуэ япэ дыдэу дэкIа адыгэлI … Чылар. 24. Ди республикэм къеблагъэ туристхэм ящыщ куэдым ди щIыпIэр … щIыналъэу жаIэ. 25. Сталин Иосиф и унэцIэ дыдэр. 26. ХадэхэкI. 27. Мывэ блыну дэкIуей бгы задэ. 28. ЩIы къиуда. 29. Шху мыхъуу упщIыIужа шэ гъэпщта. 35. Зыгуэр щэхуу жриIэнути, и ныбжьэгъум … хуищIри, щIалэм къыIуишащ. 36. ЩIыIэм ису къум нэщIыжьым къина, Сосрыкъуэ къригъэла нартхэм ящыщ зы. 37. Ахъшэ: гъущIхэкIыуи тхылъымпIэуи щыIэщ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэкъуауэгъуэм и 1-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:1. Жьэгъупс. 3. Мухьэз. 7. Шыпсыранэ. 8. Лыгъэ. 9. Ауз. 10. Гунэдж. 13. Хъурей. 14. Бинт. 18. Хьэгулывэ. 20. Боз. 21. Бжьы. 22. Псынабэ. 27. Джабэ. 28. Бжэгъу. 32. Сауд. 34. Усэ. 35. Шатэ. 36. БжьыхьэкIапэ. 37. Хущанэ. 38. Хьэмыку.
Къехыу: 1. Жьуджалэ. 2. Псыдзэ. 4. Уанэгу. 5. Зэрыджэ. 6. КIыгуугу. 11. Делэ. 12. Киев. 13. Хъун. 15. Тхъу. 16. Бланэ. 17. Хон. 19. Бжьэ. 23. Собэ. 24. Бажэ. 25. Удж. 26. Егъу. 29. ПсыкIэху. 30. Аслъэн. 31. Уэншэку. 33. Дыжьын. 35. Шыпсэ.
