Уафэбгыкъу и нэлат
(КIэлъыкIуэр.
ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41 — 44-хэм итщ.).
— Псы щхьэкIэ умылIапэмэ, мыбыхэм япс зыIубгъахуэ хъунтэкъым.., — щэхуу, Къэбард фIэкIа зыми зэхимыхын хуэдэу, мэгъумэтIымэ Елэн.
ЩIалэр щэхуу псэлъа щхьэкIэ, жиIар ЛIыгъур и тхьэкIумэм фIэкIакъым:
— Псы зэхэгъэж щыIэкъым! — щIалэм пидзыжри, Быжым шыр лъэхъуу иутIыпщащ.
Уэгум лъагэу зыщызыIэжьэ дыгъэр пшахъуэщI гъуатIафэм тенэцIыхьащи, бжьизкIэ мыкIуатэм хуэдэщ. Шылъэхэм пщтырым зыкъытрапхъуэтыкIрэ пэт, арыххэу пхрыщэтыжурэ, пшахъуэ къэплъар зыщIапхъыкIыу мэущ. Зэм жьуджалэ Iэрамэ, зэми банэ гъурц Iэгуэ пшахъуэщIым щхьэрыуауэ къыхоплъ.
Зэзэмызи къыпIэщIолъагъуэ пшагъуа-вэм и щхьэфэ жьэражьэм жэру щызепщыпщэ шындырхъуо жьгъейхэр. Шыхэм, псы гъунэгъур зыхащIащи, хуабейр зыхуагъэшыIэурэ нэхъри лъэхъулъэущ защI. Уафэгум щохуарзэ хэпщIыкIыу зыкъезыгъэлъэхъшэха бгъэхэр. А лъэныкъуэ жыжьэмкIэ къыщылъщ Къалмыкъ щIыналъэр. Уэгу нэзым щIэплъурэ Быж ЛIыгъур зэрегъэзахуэ: «Къалмыкъыр гъунэгъуу къытфIэщIа щхьэкIэ, иджыри дэнэ! Пщыхьэщхьэ кIасэу дынэсыни дынэмысыни… Астрахъан и Iэгъуэблагъэм щIы бэву илъыр (мы къум пшахъуэщIри щIыгъужу) ХьэтIохъущокъуэм и малъхъэм IэщIэлъщ. Аращ Астрахъан пщыгъуэкIэ зэджэр. Индыл Iуфэ Iус Астрахъанри, Тэрч Iуфэр зыIыгъ Къэбэрдейри къанэурэ тетыгъуэр зыIыгъа лIыхэр дунейм йохыж, зэи щымыIэххам хуэдэу. Идар Инал Нэху ноби щIытщымыгъупщэр адыгэу щыIэр зы къэралыгъуэу зэгуигъэхьэну зэрыхъуэпсам и фIыщIэщ! Абы и лIэужьри (Темрыкъуэ) лIы Iущыншэтэкъым, ауэ щыхъукIи, адэкIэмыдэкIэ зидзурэ дунейм тет хьэгъэщагъэр зэкIэрихъэщ-зэхилъхьэжри, къэбэрдей адыгэхэм я лъэр щIиудыпащ. Ипхъу нэхъыщIэ Гуащэнэ мо Иваным пIащIэу иритат, батэкIэ щыгугъри. МыдэкIэ Пщыапщокъуэхэ япхъухэри кърым хъанхэм гуфIэу хурагъашэри, нысашэми и кIэухыр лъахэжь хьэдагъэу къэбэрдейхэр етIысэкIыжащ. Дауэ пIэрэ иджы ХьэтIохъущокъуэ пщы уэлийм апхуэдиз зэхэзырыхьар зэрызэхихыжын и гугъэр? Дэ Къалмыкъым дыкъигъэкIуа нэхърэ, урыс пащтыхьым хуэлажьэ Бекович-Черкасский* Александр лIыкIуэ хуищIамэ нэхъ тэмэмт…»
Иджы IупщIу плъагъурт псыкъуийри, махъшэхэр псафэ Iузышэ сондэджэрхэм я шыфэлIыфэри.
ЛIыгъур и гупсысэхэр а зэ здежьауэ щытам аргуэру зэрыхьт: «Къэбэрдей пщы уэлийр е и фIэщу къалмыкъ хъаным щогугъ, е… зэманыр ауэ сытми зэпеш. Пэжу, Аюк-хъан иIэщ шуудзэ ахъырзэман, итIани, Урысеймрэ къалмыкъ хъанымрэ я зэфIэкIыр зэхуэбгъадэ хъун? Сыт-тIэ Уры-сейр иджыпсту Швецием пэщIэтмэ! ПэщIрырет! Иван пащтыхьыр зауэ-зэпэщIэуэхэм мыувыIэу хэттэкъэ, итIани джылахъстэнейхэр абы хуэныкъуэ щыхъум, Вишневецкэр зи шупашэ дзэр занщIэу къахуигъэкIуауэ щытащ, Къэбэрдеишхуэм Къэбэрдей цIыкIур къыдригъэзэуэн папщIэ! Дэ зыхэдмыщIыкI нэгъуэщI гуэрхэр хэлъу арагъэнщ мы Iуэхум. Армырамэ, дыкъыщежьэм Жэбагъы сигъэIущынт: «си гъусэхэм гурыщхъуэ сиIэу къезмыгъэщIэн папщIэ, си бзэр нэхъри быдэу сIыгъыну». АбыкIэ зэи укъысхуэмышэч, Жэбагъы. Пасэрей хьэкъыр си телъхьэ пэжщи: «Е дылIын — е дылIэн».
Быжым и гупсысэхэр езыр здыхуейм нэмысурэ шухэр псыкъуийм нэсат. ЛIыгъур плъэри:
— Модэ, Елэн, мо махъшэхэм псыкIэ загъэнщIыху дапэплъэн хуейщ иджы.
— Дауэ?! — алъандэрэ «цIутI» жызымыIэу къэкIуа Дэмдей аргуэру зыкъритIащ. — Махъшэхэм псыкIэ загъэнщIыху жэщ къыттехъуэни! Ахэр мащIэ ефэрэ езыхэр?.. — нэхъыжьым дежкIэ зегъазэри: — ЛIыгъур, кхъыIэ, сэ сыгъакIуэт а сондэджэрхэм сайпсэлъэну. СагурыIуэнщ. Къэбард, мыдэ лы гъур IыхьэфIрэ хьэлу зы-тIурэ къидзэт мы си хъуржыным.
— Iэдэбу псалъэ. УкъимытхъутхъукI. Iэщэ яIыгъщ абыхэм ящIыгъу хъумакIуэхэм, — педзыж абы ЛIыгъур.
— ЖызоIэри: сэ зесхуэр нэгъуэщI хьисэпщ… — Дэмдей арэзыуэ и хъуржын хьэлъафIэм хуищIэу теухьыжри: — Я нэхъ къанлыхэм ерыскъыкIэ ухозагъэ.
ЩIалэщIэ дыдэ бгъэдэтт псыкъуийм, псыр къригъахъуэу. Адыгэбзэр щызэхи-хым, ар къэскIауэ къызэплъэкIри, Дэмдей къеупщIащ:
— Фыадыгэ?!
— Ахьей дыадыгэ! Къэбэрдейуэ дыадыгэщ. Уэ дауэрэ укъыщыщIидза мыбдеж, щIалэ?
— Сэ… — гъырнэIуу зыкъызэщIещIэри, щIалэм нэпсыр ирикъухыжурэ: — Сондэ-джэр гуэрым, мес мобыхэм ещхь зы хьэжьвакъэжьышх гуэрым, лъэщыгъэкIэ сиубыдри мыбы сыкъишат… Къалмыкъ гуэрым срищауэ, мыбдеж IуэхутхьэбзащIэу сыщытщ. Псы къызогъахъуэ. Зэхэфхагъэнщ кIэмыргуеипщ Бэлэтокъуэм и цIэр. Абы и жылэм сыщыщщ сэ…
— Дауэ зэхэдмыхрэт Бэлэтокъуэпщым и цIэ? Сыт щхьэкIэ? Апхуэдэ лей къызэрыптехьар Аюк хъаным и щхьэгъусэ Абай щIумыгъэщIар сыт? Ар ди къэбэрдеипхъущ, къыпщхьэщыжынут.
— Хъангуащэ Абай иджыпсту Аюк хъаным деж мыбы щыпсэуркъым. УнафэкIэ ар зэпрашащ Астрахъан лъэныкъуэмкIэ. Иджы аращ щыпсэур.
— Ы-хь-ы! Дэ ари дымыщIэт… ЛIыгъур, зэхэпхрэ? Мыр адыгэщ… НакIуэт, щIалэ, ди нэхъыжьым, Быж ЛIыгъур, укъезгъэцIыхунти.
Шыныбэпххэр къигъэлалэу ЛIыгъур лъэныкъуэкIэ щытти, псалъэмакъыр щызэхихым, езыр къапежьащ. Сондэджэрхэмрэ абыхэм я махъшэхэмрэ къаблэкIри, тхьэмадэр щIалэ гъырнэIум бгъэдыхьащ:
— Уадыгэ, си щIалэ? УкIэмыргуейщ, ара? Бэлэтокъуэ и щхьэкIэ дымыцIыхуми, и цIэр куэдрэ зэхэтхащ.
— Сыадыгэщ, тхьэмадэ, — къыщиудын хьэзыру жэуап къет щIалэм, — Бэлэтокъуэ Болэт срипхъурылъхущ. Си анэр Болэт и шыпхъу нэхъыжьщ.
ЛIыгъур и гущIэм узу зыкъигъэзат. ЩIалэм и дамэр IэплIэныкъуэешэкI ищIри:
— Iэстофрилэхь! Мы дуней иным Iейуэ щызекIуэр?! Умыдзыхэ, си щIалэ. Ди нэхъ Iущхэм жаIауэ, «мылIэр лIы мэхъу». Иджыпсту уи къуэшхэр дыбгъуэтыжащи, къыджы-Iэ, кIэмыргуей, дяпэкIэ дынызэроджэнур.
— Си адэ-анэри, Болэти, ди жылэри къызэрызэджэу щытар Даурщ.
— ЦIэ хьэлэмэтщ. ЦIэ бэлыхьщ. Нобэ къыщыщIэдзауэ, мы псыкъуийри, мо пшахъуэщIри си щыхьэту, Даур-КIэмыргуей пфIызощ!
— Иджыпсту сызыIут IэнатIэ емыкIур зэрысхуэмыфащэр зыхэпщIауэ узителъхьэр пэжмэ, сыпхуэарэзыуэ а цIэр сэри къызощтэ. Си анэш Бэлэтокъуэпщым и жыIауэ: «Уи Iэщэр — си Iэщэщ, уи гъуазэр — си гъуа-зэщ».
ЩIалэщIэм и тхьэрыIуэр апхуэдизкIэ Дэмдей игу дыхьати, Къашыргъэ нащхьэIущхьэ хуищIурэ егупсысырт: «Дауи пщылIыпIэр хуэшэча мыпхуэдэ купщIэ дагъэ зиIэм?»
Къашыргъэ Быжым еплъурэ:
— Тхьэмадэ Iумахуэ, КIэмыргуей щIалэм дэ дыурищыхьэту цIэ щыфIэпщакIэ, дауи, Къэбэрдейм дыщихьэж нэхъ пIалъэ къыхэмыкIыу, гуфIэгъуэ IэнэкIэ дыбгъэхъуэхъуэну къыщIэкIынщ?!
— ЩыжыфIэ — сыхьэзырщ, — жеIэ ЛIыгъури.
Псыхьэ щIалэр и къалэным къытрачауэ къэбэрдейхэм зэрагъэуэршэрыр ягу темыхуэу, сондэджэрхэм псалъэмакъ къаIэтащ. Быжым гу лъитащ щIалэ Даур-КIэмыргуей и дзей къалмыкъ щIалэ Цырындорж псыхьэкхъуафэм бгъэдэт махъшэхэр пIащIэу къызэрыIуихужым.
— ЛIо мо уи дзейм ищIэну зыхэтыр, щIалэ?
— ЯпэщIыкIэ фишхэр иригъэфэну и гугъэу аращ.
— Ы-хь-ы! — мэгуфIэ Дэмдей.
— Апхуэдэу ищIэ хъунукъым, — и пэм ипсэлъыхьурэ и щхьэр ещI Къашыргъэ.
Быж ЛIыгъур Даур зыхуегъазэри:
— Ар Iуэху хъунукъым, КIэмыргуей. Уи къалмыкъ щIалэми уэри Алыхьыр арэзы къыфхухъу, ауэ мо махъшэхэри, дишхэри зэхуэдэу псы зыхуэлIа псэущхьэ хей ешахэщ. Гуэныхь къэвмыхь.
— ИтIани, тхьэмадэ, ахэр …
Елэн къригъэжьар кIэщIу ЛIыгъур пе-упщI:
— Къэгъанэт! Псори къызгуроIуэ сэ. КIэмыргуейрэ и дзей щIалэмрэ ягу щывэри зэхызощIыкI, итIани… махъшэхэм псыкIэ загъэнщIыху шыIэныгъэ тхэлъу дежьэнщ. СыткIэ дыхуей а къаугъэм? ДылIыкIуэщ. Гъуэгуанэ къытпэщылъщ иджыри. Дэмдей, ерыскъым къанлыхэри зэтриуIэфIэу жыпIати нетIэ… Гъуэмылэр зэщIэфхи Iэнэ фыухуэт! Мо сондэджэрхэри ди ерыскъым хэднынкъым. Къевгъэблагъэ… Хэт жыпIат ахэр лъэпкъкIэ, Къашыргъэ?
Бекович-Черкасский Александр. Къэбэрдейм и пщы уэлийуэ щыта Пщыапщокъуэ Къазий и лIэужь Жамбот Бэчмырзэ (пщым) къуих къыщIэхъуат. Бекович-Черкасский Александр къыщалъхуа илъэсым и пэжыпIэр тхыдэхэм IупщIу къыхэщыжыркъым. Дэфтэрхэм япэ дыдэ абы и цIэ дыщыщрихьэлIэр 1688 гъэрщ. Долэт-Джэрий (Александр) пащтыхьым и амэнат унэм ипэ щIыкIэ щыпсэуащ, нэхъ иужьыIуэкIэ Голицын Борис и унагъуэ исащ, Голициным и къуэхэм ящIыгъуу ирагъаджэ-щагъасэу. Зэман дэкIри, Долэт-Джэрий (Александр) Голландием ягъэкIуащ кхъухь IуэхухэмкIэ щIэныгъэ щрагъэгъуэтыну.
Бекович-Черкасский Александр 1716 гъэм Хивэ хъаныгъуэм гъэпцIагъэкIэ щаукIауэ щытащ. Хивэ хъаным Долэт-Джэрий (Александр) и щхьэр гуфIапщIэ тыгъэу Бухъар хъаным хуригъэхьыжат…
Долэт-Джэрий къуитI къыщIэхъуащ. ТIуми урыс пащтыхьым хуэлажьэу дзэ къулыкъу яхьу щытащ.
