«Губгъуэрысхэм я гъуэгукIэ махъшэ чырэ сэ сошэ»
Тхьэзэплъ Хьэсэн и ныбжьыр илъэс 75-рэ ирокъу
Литературэр фIыуэ зылъагъу дэтхэнэ зы урыс усакIуэми хуэдэу, сэ зызодзэкI зи гупсысэкIэр, зи псэр спэгъунэгъу лъэпкъ усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр. Сэ сцIыхурт, си зэфIэкIми дзыхь къыхуащIырт зэчий зыбгъэдэлъ усакIуэхэу авар лъэпкъым къыхэкIа Гамзатов Расул, балъкъэр Кулиев Къайсын, адыгэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, якут Данилов Семён, узбек Али Мухаммед, чуваш Эсхель Аркадий, бурят Петонов Владимир, горноалтай Белеков Диман, къумыкъу Аджиев Багаутдин, белорус Бородулин Рыгор, украин Иванов Дмитро, тэтэр Харрис Ренат, серб Бекович Матия, монгол Цэдэв Доджоогийн, нэгъуэщIхэми. Абыхэм я усыгъэр фIыуэ солъагъу, я цIыху щIыкIэри согъэлъапIэ.
Ауэ сэ ныбжьэгъуфI схуэхъуауэ сиIэщ зэи зи лэжьыгъэ зэзмыдзэкIа усакIуэ. Илъэс 40-м щIигъуауэ сызыдэгъуэгурыкIуэ а си къуэшым си зы сатыри адыгэбзэм иригъэзэгъакъым. ТIуми ди ныбжьэгъу гуэр къызэупщIат: «Сыт Тхьэзэплъ Хьэсэн уи усэхэр щIызэримыдзэкIыр?» жиIэри. «АпхуэдизкIэ цIыху зэпIэзэрытщи, а упщIэр естыну зэи сигу къэкIакъым. ИтIанэ, зэныбжьэгъугъэ жыхуаIэжыр зым къыхуищIэным адрейр щыгугъынракъым», — естащ сэ жэуап. Нэхъыщхьэращи, усакIуэхэр псалъэншэу зэрощIэ, яIэщ абыхэм апхуэдэ гурыщIэ щэху.
ЗэфIэкI гъэщIэгъуэн иIэу дунейм къытехьауэ гъащIэм абы зыщезымыгъэужьыфхэр, нэсу къызыхуэмыгъэсэбэпхэр щыIэщ. Апхуэдэуи урохьэлIэ зыкIи адрейхэм къахэмыщ, атIэми и гумызагъагъэрэ лэжьыгъэкIэ псоми ящхьэпрыкIхэр. Тхьэзэплъ Хьэсэн зыхиубыдэр етIуанэхэрауэ жыпIэкIэ ущыуэнукъым. Езы Хьэсэн зэрыжиIэмкIэ, зы зэчий гуэр иIэу гу зылъитэжыртэкъым, арщхьэкIэ а жылапхъэ цIыкIум къэкIыгъэ къудамэбэ къикIыкIащ и акъыл жанымрэ гумызагъагъэмрэ я фIыгъэкIэ.
Абы и тхылъхэр яцIыху, яфIэфIуи щIаджыкI студентхэми школакIуэхэми. Сэ щIэх-щIэхыурэ Къэбэрдей-Балъкъэрым сокIуэри, и щхьэр течауэ схужыIэнущ Хьэсэн и творчествэр фIыуэ зылъагъухэр куэд зэрыхъур. Сэри сыдахьэх абы и «Мелодии любви» тхылъым ит прозэ тхыгъэхэмрэ усэ кIэщIхэмрэ, рубаи (сатыриплI хъу, пасэрей къуэкIыпIэ философие усэ гъэпсыкIэ) 750-рэ зэрыхуа «Зерна для сада»-м, апхуэдэ усэу миным щIигъу щызэхуэхьэса иужьрей «Караванщик»-м. Зи гугъу сщIы усэ гъэпсыкIэм илъэс куэд щIауэ йолэжь Тхьэзэплъыр, урысыбзэкIэ итха а усэхэм псэ хуабагъэм, лъагъуныгъэм укъыхураджэ, гъащIэм и пэжыр абыхэм къыщихутэнуи яужь ит зэпытщ:
Губгъуэрысхэм я гъуэгукIэ
махъшэ чырэ сэ сошэ,
ПшахъуэщI лъагъуэр жьыуейм
зэхитхъуэжу зэщIешэ.
Гъуэгур хьэлъэу гугъуехьщ
икIи чырэм хуэхьыжкъым,
Дэ, итIани, къуэкIыпIэм
псэм ерыщу дыхуешэ.
Кавказым и закъуэкъым Хьэсэн къыщацIыхур, абы и гуащIэр къыщащIэ Урысейм и нэгъуэщI щIыналъэ куэдми, хамэ къэралхэу адыгэбзэр щыIухэми. И лэжьыгъэхэр гъэщIэгъуэнщ, къэрал гулъыти къалъысу, щIэныгъэ купщIи яIэу. Псалъэм и хьэтыркIэ, «Техникэ щIэныгъэхэм я кандидат» цIэр лъапIэ къыхуэзыхьа и диссертацэр. Ар Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш академием (иджы Аграрнэ университетщ) щыпхигъэкIым сыщыIэну си насып кърихьэкIати, слъэгъуащ щIэныгъэлIхэм я сатырым ар я гуапэу зэрыхагъэхьар. Илъэс 20 и пэкIэ къызэрагъэпэща ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и щIэныгъэлI секретарь нэхъыжь IэнатIэр къыхуагъэфэщауэ, ар щIыхь пылъу ирехьэкI.
Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэми егъэлъапIэ Тхьэзэплъ Хьэсэн и зэфIэкIымрэ и лэжьыгъэмрэ. Ар хэтщ IуэхущIапIэм хагъэхьэхэр къыхэзых къэпщытакIуэ гупми, и псалъэр наIуэщ, хэгъэхьапхъэри и зэфIэкIкIэ иджыри тIэкIу пасэIуэри къехьэкI-нехьэкI хэмылъу жеIэф.
Куэд хузэфIэкIащ си ныбжьэгъуфIым, абыхэм ящыщ зыр фIым я фIыжу къызэрехъулIар схужыIэнущ, щIэмычэу сыкIэлъоплъри. Зи гугъу сщIыр ар зи редактор нэхъыщхьэ, и быным хуэдэу Хьэсэн игъафIэ «Литературная Кабардино-Балкария» журналырщ. А къыдэкIыгъуэм хеIэтыкI къыхуэтхэхэр. Редколлегием хэт цIыху губзыгъэхэмрэ литературэм, политикэм, щIэныгъэм я Iуэху зэхэзэрыхьахэм къэрал гулъытэ зэрыхуригъэщIымкIэ журналыр хъуащ Кавказ Ищхъэрэми Урысей псоми щыпсэу лъэпкъхэм я псэм хэлъ. ТхакIуэ ныбжьыщIэ дапщэм я дежкIэ гукъинэж хъуа я IэдакъэщIэкIхэр урысыбзэкIэ абы къызэрытехуар?! «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и пщIэр лъагэщ, абы и унафэщIыр цIыху Iущщи.
ЦIыхум и щIыхьыр кIуэдмэ, абы и вагъуэу уэгум итари йож, и IуэхуфIхэр багъуэрэ — вагъуэри хохъуэ. Си гугъэмкIэ, пщэдджыжь нэхущ къэс Хьэсэн и вагъуэр и нур гуапэхэмкIэ къысхуопс, ныбжьэгъур гуапэу сигу къигъэкIыу. Хьэсэн и псэр щIэгузавэр и унагъуэм, и бынхэмрэ абыхэм я быныжхэмрэ я закъуэкъым, атIэ щIэ гуэр лъыхъуэхэм, мы дунейм хуэнабдзэгубдзаплъэу абы хуэгумыгъуэ псоми и псэр яхузэIухащ.
Уи илъэс 75-мкIэ, си къуэш!
ПАРПАРЭ Анатолий.
(ТхакIуэхэм я союзхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и «Литературная
газета»-м и ебгъуанэ къыдэкIыгъуэ.
2013 гъэ).
УсакIуэм и щIыхькIэ
Урысейм и ТхакIуэхэм я унэу Москва дэтым махуэ зыбжанэ и пэкIэ щекIуэкIащ гуфIэгъуэ пшыхь, ди усакIуэ цIэрыIуэ Тхьэзэплъ Хьэсэн къыщалъхуа махуэм теухуауэ. Зэхуэсыр къызэIуихащ Урысейм и ТхакIуэхэм я союзым и правленэм и тхьэмадэ Ганичев Валерий.
Абы жиIащ Тхьэзэплъ Хьэсэн бгъущI гъэ мытыншхэм, ар къэбэрдей-Балъкъэрым и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и адыгэ къудамэм и унафэщIу щыщытам, щыщIэдзауэ зэрицIыхур. А IэнатIэм щыпэрытым зэгухьэныгъэр зэбгрымылъэлъыжу къызэтегъэнэнымкIэ лэжьыгъэшхуэ Хьэсэн зэрыригъэкIуэкIар къыхигъэщащ.
— Езым зэрыжиIэжымкIэ, а IуэхумкIэ хуабжьу щIэгъэкъуэнышхуэ хъуащ абы щыгъуэ КъБР-м и Президенту щыта КIуэкIуэ Валерэрэ Правительствэм и УнафэщIым и япэ къуэдзэу лэжьа Сэхъурокъуэ Хьэутийрэ, — жиIащ Ганичевым. — Хьэсэн усакIуэ цIэрыIуэщ, ар щIыпIэ куэдым къыщацIыху, псэ хьэлэлкIэ лэжьыгъэм бгъэдэтщ, ныбжьэгъухэмкIэ бейщ. Езым и IэдакъэщIэкIхэми нэгъуэщIхэм я тхыгъэхэми ар нэуфIыцIщхьэрыуэу пхубгъэдыхьэнукъым. Аращ дэ Хьэсэн щIыхэдгъэхьар ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэтыну зыхуэфащэхэр къыхэзых комиссэу ди IуэхущIапIэм щыIэм.
АдэкIэ Ганичевыр Тхьэзэплъым ехъуэхъуащ узыншэу куэдрэ и унагъуэм хуэпсэуну, и лъэпкъым иджыри куэд хуилэжьыну. Абы и псалъэ гуапэхэм къыпищащ союзым и япэ секретарь Иванов Геннадий.
Зэхуэсым хэтащ урысей тхакIуэ цIэрыIуэ куэд. Абыхэм ящыщу къэпсэлъахэщ, Хьэсэн и зэфIэкIхэм я гугъу ящIащ, Годенко Михаил, Парпарэ Анатолий, Потанин Виктор, Лихоносов Виктор, «Российский писатель» газетым и редактор нэхъыщхьэ Дорошенкэ Николай, Бологов Александр, Вьюгинэ Светланэ, Шевцов Виталий, нэгъуэщIхэри.
Газетым и лэжьакIуэхэми Хьэсэн дохъуэхъу узыншагъэрэ дэрэжэгъуэрэ иIэну.
ИСТЭПАН Залинэ.
