Хьэтхэр
Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ
Роман
(ПэщIэдзэр №68-м итщ).
— Си гугъэкъым, Дэдей. Арами, сэ сыхейщ, уощIэ, — жьыхур къещтэри, щхьэгъусэм жьы щIрегъэху. — Сабийхэр дэнэ щыIэ?
— Абыхэм пэш щхьэхуэ хуащIащ, дэгызэхэр якIэлъоплъ, умыгузавэ. ТIэкIу едзакъэ, Хьэтусилэ. Сэ сыщылъынщ, — нэхъри зрегъэщI фызым.
— Зыгъэпсэху, си тхьэIухуд, — щхьэгъусэм и Iэгум ба хуещI Хьэтусилэ, пыгуфIыкIыу.
ГъэунэхупIэ
Мысыр фирхьэун Рамзес ЕтIуанэр. Зэхыхьэм къекIуэлIат Хьэт къэралыгъуэм къызэщIиубыдэ щIыналъэ щхьэхуэхэмрэ хытIыгухэмрэ я унафэщIхэр, дзэпщхэр, чэнджэщакIуэхэр. Пщэдджыжьышхэр щызэфIэкIым ирихьэлIэу гъуор къэджащ, хасэр зэхишэу.
— Илъэс мин бжыгъэ хъуауэ къыдэныкъуэкъу къэралыгъуэр иджы- ри зэ къыдэбгъэрыкIуэну тегушхуащ. Аращ фыкъыщIезджар, — псори я пIэ изэгъа нэужь ину жиIащ пащтыхьым.
Зэхаха хъыбарым, щыблэ къыкъуэуам хуэдэу, къигъэуIэбжьауэ, зэIущIэм кърихьэлIахэр зэплъыжащ.
— Ди тIасхъэщIэххэм зэрыжаIэмкIэ, Рамзес ЕтIуанэм зауэлI мин тIощIрэ тхурэ иIэщ, абыхэм ящыщу миниплIым нэсыр шызакъуэгу зэщIэузэдащ. КъызэрывгурыIуэщи, зауэшхуэщ къытпэщылъыр. Фирхьэуныр ныбжьыщIэми, щIалэ гуащIэу къыщIэкIащ, — къекIуэлIахэм яхоплъэ пащтыхьыр.
— Сэ зэрызэхэсхамкIэ, мысыр шызакъуэгухэр къару шынагъуэщ, дэри апхуэдиз шыгу зэщIэщIа къэдмыгъэувмэ, ди лъэсыдзэр къыхагъэщIэнущ, — къэпсэлъащ Амырейм япщ Вындэшынэ.
— Уэ уи щIыналъэр Мысырым нэхъ пэгъунэгъущ, Вындэшынэ, нэхъыбэрэ уарихьэлIауэ къыщIэкIынущ. Сыт иджыри гу зылъыттэн хуейр, дауэ уеплърэ? — лIы нэкIу къуабэбжьабэм хуоплъэкI пащтыхьыр.
— Зиусхьэн, абыхэм я шызакъуэгухэр зы зауэлIым зэригъакIуэу арами, абы шы зегъэкIуэнри, зэуэнри зэдехьыф. Хэт шабзэшэ еутIыпщ, хэти бжыкI папцIэхэр едз. Пэжыр жыпIэмэ, мысырхэр зауэлI лъэщщ, хьилагъэ гуэрхэри яхэлъщ, — и щхьэр егъэкIэрахъуэ Вындэшынэ, сэрамэ запысщIэнутэкъым жыхуиIэу.
— Абы и закъуэкъым, мысырхэм я шабзэпэхэм щхъухь пылъщ, уIэгъэшхуэ къуамыдзми, а щхъухьым укъелынукъым, — пэшым и кIэмкIэ къыщыIуащ макъ гъум. Ар Дэрдэней хытIыгум япщ Ахейт.
— Апхуэдэу щыхъукIэ, дэри шызакъуэгухэм нэхъ тедгъэщIэн хуейуэ аращ. Нэхъ тэмэму жыпIэмэ, делэжьынщ, шызакъуэгуу щымытын хуэдэу, — пагэу и щхьэр Iэтами, и напIэр зэредзыхам хуэдэу къэпсэлъащ Хьэтусилэ.
Хасэм кърихьэлIахэр зэуэ абы хуеплъэкIащ, — мыбыи жьэ иIэу ара жыхуаIэу, я напщIэхэр хашу.
— Гупсысэ гуэрхэр уиIэу ара? — зыкъытриIэтыкIащ пащтыхьым.
— Зиусхьэн! Шызакъуэгур зегъэкIуэнымрэ зэуэнымрэ зэдэпхьыну тыншкъым, абы зэхэзещхъуэн уещI. СызэреплъымкIэ, шыгум цIыхуитI-щы исмэ нэхъыфIщ.
— Хэт илъэгъуа шызакъуэгум цIыхуитI ису?! — пщыкъуэр ауан къищIу къыподыхьэшхыкI Вындэшынэ.
Хасэм къекIуэлIахэр зэщIэхъеящ, зэгуэрым Iумпэм ящIа, пцIы тралъхьэу жэуапми ирашэлIауэ щыта Хьэтусилэ хэт щыдыхьэшхыу, хэти щIэнакIэу.
— Сэ шыхэм куэдрэ сахэтащи, яхузэфIэкIынури ялъэмыкIынури фIыуэ сощIэ! — и макъым зрегъэIэт Хьэтусилэ, зытеукIытыхьын зэрыкъуэмылъыр игъэлъагъуэу.
— Щэхуу! — и Iэр еIэтри, къыхэпIэнкIыкIхэр егъэувыIэ МывэтIалэ. — ЖыIэт, Хьэтусилэ!
— Шыр зезыхуэр псэущхьэм теплъэкъукIмэ, зауэм хэт псэущхьэр гужьеигъуафIэщи, Iуэхур зэIигъэхьэнущ. Ар пщыгъупщэ хъунукъым. Шыгур нэхъ ин тщIырэ, цIыху тIурытI е щырыщ итIысхьэмэ, зым шыр зэригъэкIуэнущ, нэгъуэщI Iуэху имыIэу, мыдрейм щхьэж нэхъ хуэгъэIэрыхуэ Iэщэр IэщIэлъу зэуэнщ, — жеIэ пщыкъуэм.
— ЗауэлIхэр тIурытIу шыгум идгуашэмэ, абы ди дзэр игъэкIэщхъэну къыпщыхъуркъэ, Хьэтусилэ? — къэпсэлъащ Къэркъэмыш щIыналъэм и тепщэр.
— Хьэуэ, ЦIру! Абыи Iэмал иIэщ…
— Шыгу шэрхъхэм я бгъуитIымкIэ джатэ зырыз кIэрытпхэмэ, зэхуэмыкIуэжыну пIэрэт?! — Хьэтусилэ и гум илъыр къыгурыIуэри, къуэш нэхъыщIэм и псалъэр пищащ МывэтIалэ.
— Пэжщ, зиусхьэн! Ардыдэрщ, — и напIэр къиIэтщ, пащтыхьым еплъри, пыгуфIыкIащ Хьэтусилэ, жиIэр къызэрыхуагъэдэхар и гуапэу.
Хасэм къекIуэлIахэр щым хъужащ.
— Ар гурыIуэгъуэщ, ауэ, ди шыгухэм къагъазэрэ къытхэлъэдэжмэ, зэран къытхуэхъужынукъэ?! — къыгурыIуэркъым Вындэшынэ.
— Апхуэдэ къэмыхъун папщIэ, дзэщхьэмрэ дзэкIэмрэ нэгъуэщIу зэхэгъэувапхъэщ. Ар дзэпщым унафэ зэрищIщ, — Хьэтусилэ и напIэр щрихьэхым, псори МывэтIалэ хуеплъэкIащ — Хьэтыдзэм и гъуазэм чэнджэщэгъу нэхъыщхьэу здищтэнур хэтми жиIатэкъым абы иджыри.
— Къалэм джэгушхуэ къыщызэрагъэпэщащи, дахэплъэнщ, — зиIэтри, щIэкIыпIэмкIэ и Iэр ищIащ пащтыхьым. — Фынеблагъэ.
ГуфIэгъуэрэ санэплърэ хуэлIауэ, зиIу игъущIыкIа хьэщIэхэр пэшым хуэмурэ зэрыщIэхащ.
Къалэкум деж къыщызэрагъэпэща утыкушхуэмкIэ яунэтIат псоми. ЦIыкIуи, ини, унафэщIи, унэIути хуитт абы еплъыну, хэтыну. Пщым и щхьэгъусэ нэхъыщхьэ Гуащэлейрэ и адрей фызхэмрэ джэгум щыIэгъэххэт, щIалэгъуалэм уэрэдхэр кърашу, къафэ щызэхаублауэ къекIуэлIахэм я нэгу зрагъэужьырт. А джэгур гъэунэхупIэт. Куэдрэ къэхъурт пщылIхэми зэфIэкIышхуэ зиIэ гуэрхэр къащыхэкI. Щыхуейм деж пщым и пащхьэ иувэну Iэмал щамыIэкIэ, мыпхуэдэ джэгухэм зыкъыщагъэлъагъуэрт абыхэм. Пщым и хъумакIуэхэми уардэунэм щылажьэхэми яхэтт апхуэдэ щIыкIэкIэ къагъуэта щIалэ лъэрызехьэ куэд. Ноби къэунэхуну пIэрэ зэчиищIэхэр?
МывэтIалэ и къуэшым тэрмэшкIэ иригъэлъэгъуащ гъунэгъу зыкъыхуищIыну. Хьэтусилэ асыхьэту пщым сэмэгурабгъу зыкъыхуищIри, къыбгъурыуващ.
МывэтIалэ зауэм зыхуегъэхьэзыр. — Зиусхьэн! — щхьэщэ ещI абы.
— КъызэрызгурыIуамкIэ, уэ иджыри жыпIэн уи куэдщ. ЩIэщыгъуэ гуэрхэр къэбгупсысащ, аракъэ? — дыгъэ нэхум щыхэтым деж пщым и нэ нащхъуитIыр уи гущIэм къиплъэу къыпщыхъурт.
— Пэжщ, зиусхьэн.
— Уэри уунафэщIщ, уощIэ дзыхь зыхуэпщI хъун куэд зэрыщымыIэр, къытхуэгуфIэу мыбдеж къыщызэхуэсахэми къыдэпцIыж яхэтынкIэ зэрыхъунур. Сыхуейкъым абыхэм ди Iэмал псори ящIэну, аращ хасэр къыщIэзгъэувыIар, — уафэгум къиува шэджагъуэ дыгъэ гуащIэм тэмэму игъаплъэртэкъыми, Iэдакъэжьауэ ищIри, и къуэшым хуеплъэкIащ МывэтIалэ.
— ГурыIуэгъуэщ, зиусхьэн, — и щхьэр ещI Хьэтусили.
— АтIэ, дауэ уеплърэ, сыт ди Iэмал иджыри?
— Зи шэрхъыбгъум джатэ епха шыгу куэд дыхуейкъым. Пэж дыдэу, ахэр зыгуэркIэ ягъащтэрэ къагъэзэжмэ, ди дзэращ Iисраф ящIынур. Ауэ абыхэм Фирхьэуным и дзапщэр фIыуэ ирахынущ. Дишхэм афэ тепхъуэн телъмэ, нэхъ хъума хъунущ, нэхъыбэрэ заIыгъыфынущ. КъищынэмыщIауэ, шыгум и джабитIыр нэхъ лъагэу тIэтмэ, абы ис зауэлIхэм дыркъуэ мащIэщ къалъысынур, я Iэпкълъэпкъыр, я лъакъуэхэр хъума хъунущ, — пщым гъунэгъу зыхуищIауэ, щэхуу псалъэрт Хьэтусилэ.
— Апхуэдэдзэ иджыри дунеижьым имылъэгъуауэ къэдгъэувынщ, тхьэхэм къыдапэсмэ! — и щхьэр ищIащ пащтыхьым арэзыуэ. И бгъэм щызу хьэуа жьэдишэри, и щхьэр лъагэу иIэтащ, текIуэныгъэр къыщахьыну махуэр и нэгу къыщIигъэувэу.
Хьэт къэралыгъуэм и зауэлI нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэр я зиусхьэнхэм ящIыгъуу къекIуэлIат джэгум. Дзэпщ лъэрызехьэжьхэм текIуэныгъэу къахьахэр я напщIэм телъу, я гъущI Iэпщэхэм фэм къыхэщIыкIа Iэпщэхъухэр ешэкIарэ, я бгъэ лъагэхэр къыдэщу джанэхэр етIэтэхауэ зыщытхъужу зэхэтт. Дэтхэнэри щыгугъырт джэгум фIыуэ зыкъыщигъэлъагъуэмэ, тыгъэ нэхъыщхьэ дыдэр къылъысыну — пащтыхьым и дзэзешэу, и чэнджэщэгъу нэхъыщхьэу Рамзес езэуэну. IэпщэрыбанэкIэ нэхъ лъэщхэм я лъэр яутхыпщIу, зызэрагъэлъэлъу загъэхьэзырырт, шабзауэхэм я шабзэшэхэр зэпаплъыхьырт, мыдрейхэм дыгъэм пэлыд я джатэхэр нэхъри ягъэлыдыну ялъэщIырт. А псоми кIэлъыплъ къалэдэсхэр зэрызехьэрт, пщащэхэм я нэхэр къицIуукIыу зэхэтт.
ЗэрыжаIэмкIэ, Ахей щIыгъуу къэкIуа зауэлIым къытекIуэн истэкъым Хьэт къэралыгъуэм. ЩIалэщIэ хъыжьэм и лъыр къызэрикъуэлъыкIыр къапщIэрт, зэрыныкъуакъуэмкIэ. МафIэм хэлъэдэным хуепIэщIэкIыу и Iур джэрт, уигъэшынэу. Куэдым ягъэщIагъуэу я щхьэр ягъэкIэрахъуэрт дэрдэней пелуаным къыхуеплъэкIыурэ, ауэ икIуэтыну зыми и гущхьэ къэкIыххэртэкъым. Апхуэдэу къэрабгъэтэкъым хьэтхэр, мынэхъ ерыщмэ, мынэхъ гуащIэмэ.
— Уэ ухэтынукъэ зэпеуэм, зиусхьэн? — Хьэтусилэ зыкъыхуигъазэу пыдыхьэшхыкIащ Вындэшынэ.
Пщыкъуэм абы зыри пимыдзыжу пщым хуеплъэкIащ. «КIуэ» жыхуиIэу, пщым и щхьэр мащIэу щигъэхъейм, Хьэтусилэ яхэуващ и хьэрхуэрэгъухэм.
Зэхьэзэхуэм и кIэм щызэхуэзэжащ къекIуэлIахэм я нэхъыбэр зыщIэнэ-кIа пщыкъуэмрэ дэрдэней пелуанымрэ. А тIум язт Хьэтыдзэм и пашэу зи унафэ щIэувэнури, алъандэрэ пыдыхьэшхыкIыу зэхэта бейгуэлхэр щым хъужауэ якIэлъыплъырт лIитIым. Зэрешари, зэрыгубжьари къапщIэу, дэрдэнейр бауэбапщэрт. НатIэм къежэх пщIэнтIэпсыр и нэщIащэм илъэдэжурэ, и нэр щIисыкIат. Абы нэхърэ нэхъ Iейуэ емышамэ, зыкIи нэхъ мащIэ илэжьатэкъым Хьэтусилэ, ауэ пщыкъуэ къамылыфэр апхуэдизкIэ зэпIэзэрытт, зытеубыдати, и нэгум уиплъэкIэ, и гум илъыр къыпхуэщIэртэкъым. Дэрдэнейм къыгурыIуэрт пщыкъуэр къызэрытекIуэнур, щэху-бзаджэу къызэрыщIэкIыжынур.
Пхъэидзэ ящIри, дэрдэнейр нэщанэм япэу еуэну къикIащ. ЦIэрыIуэ зыщIари арат — абы къытекIуэн шабзауэ щыIэтэкъым. Пелуаныжьым и шабзэмрэ шабзэшэхэмрэ хъуржыным илъу пщылI щIалэ цIыкIум къабгъэдихьащ. Джэгум деж щIалэ цIыкIухэр зауэлIхэм я Iэпыдзлъэпыдзу къагъэувырти, апхуэдэу ягъэгушхуэрт. Дэрдэнейм Iэщэр зэфIидзэри, нэщанэм тригъэпсащ. Игурэ и щхьэрэ зэтелът абы. ИкIи нэщанэм и курыкупсым шабзэшэр щытехуэм, зыхуэарэзыжу и бгъэгум IэштIымкIэ иуэщ, нэщхъкIэ пщыкъуэм къыхуеплъэкIри, лъэныкъуэ зригъэзыжащ гъуахъуэу. Къалэдэсхэр зэрыгъэкIийрт, зэрызехьэрт, я гукъыдэжым зыкъиIэтауэ Iэгу еуэрт.
ЕтIуанэ щIалэ цIыкIур утыкум къилъэдащ хъуржыныр иIыгъыу. Хьэтусилэ абы щыгуфIыкIри, и щхьэм Iэ дилъащ, зэгуэр сэри мыбы и пIэм ситащ, жыхуиIэу.
— Шабзэр къутащ, — жиIащ щIалэ цIыкIум щэхуу, и щхьэр къимыIэту.
— Сыт жыпIа? — зыщIэдэIукIащ пщыкъуэр.
— Шабзэр къутащ, зиусхьэн, ублэукIынущ!
— Дэнэ щыпщIэр? — къэуIэбжьащ Хьэтусилэ.
— Слъэгъуащ…
Хьэтусилэ къыгурыIуащ зыгуэрым лъакъуэпэщIэдз къызэрыхуищIыр, хигъэнэну, бжьыпэр иримыгъэубыдыну зэран къызэрыхуэхъур.
— Зэхьэзэхуэр пэжу иухын щхьэкIэ, зы шабзэ ддзымэ нэхъыфIу къысщохъу. АпхуэдэлI цIэрыIуэм уи шабзэр къысхуэбгъэфащэмэ, си гуапэ хъунут! — дэрдэнейм зыхуигъэзащ Хьэтусилэ.
КъекIуэкIыр къызыгурымыIуэ къалэдэсхэр щым зэрыгъэхъуурэ, зэщIэдэIукIырт.
— Къащтэ, сэбэп къыпхуэхъун уи гугъэмэ, — жиIэу, дыхьэшхри, и шабзэмрэ зы шабзэшэрэ пщыкъуэм хуишиящ.
Хьэтусилэ пыгуфIыкIщ, зыри пимыдзыжу шабзэр зэфIидзэри, нэщанэм тригъэпсащ. Абы ищIэрт насыпхэхыпIэ зэрыIутыр, абдеж лIыгъэ къыщимыгъэлъагъуэмэ, къыщIэнакIэ къомым пщIэ-нэмыс зэи къызэрыхуамыщIынур. Пщыкъуэм и нэри, и тхьэкIумэри, и гупсысэри апхуэдизкIэ нэщанэм триухуати, мы дунеижьыр щым хъуауэ къыщыхъурт. Шабзэшэр напIэзыпIэм нэщанэм техуами, ар зэрылъэта зэманым гъадэщIыдэ и кIыхьагъыу къыщыхъуат езым. И гъащIэ псор и нэгу щIэкIыжат, апщIондэху.
Дэрдэнейм иутIыпща шабзэшэр нэщанэм къыхэлэлырт. Хьэтусилэ и шабзэшэр абы и гущIыIуж техуэри, удз гъэгъам хуэдэу зыгуипхъат! Джэгуеплъхэр къыщылъэтащ, я зэрыгъэкIий макъым тхьэкIумэ Iупсыр Iуичу ину Iэгу еуэу:
— Хьэтусилэ! Хьэтусилэ! Хьэтусилэ!
Хьэтусилэ пащтыхьым гупэкIэ зыхуигъазэу, щхьэщэ щыхуищIым ирихьэлIэу нэбгъузкIэ гу лъитащ дэрдэней щIалэжьым зыкъричауэ, домбей гъэшхам хуэдэу, гъуахъуэу къызэрыхуэжэм. Пщыкъуэр зы лъэбакъуэкIэ икIуэтщ, гъунэгъу дыдэ къыхуэхъуа щIалэжьым и пщэр Iэ сэмэгукIэ щиубыдыкIри, пелуан хъыжьэр щIыбкIэ техуэу щIым триIулIащ, и лъакъуитIыр дридзеижу. Хьэтусилэ зэрешари, къаруушхуэ зэригъэкIуэдари къапщIэу, и бгъэ лъагэр дэкIуей-ехыжу бауэбапщэрт. ИтIани, дэрдэней пелуан IурымэхыкIам щхьэщытт и нэщхъыр зэхэуфауэ, къызэфIэувэжу игу тригъэзэгъэху иубэрэжьыным пэплъэу.
— Афэрым! Афэрым! — зэрыгъэкIийт джэгуеплъхэр.
УнафэщIхэмрэ зэхьэзэхуэм хэта дзэпщхэмрэ къэуIэбжьауэ зэплъыж мыхъумэ, зыри къыфIагъэкIыртэкъым.
Пащтыхьымрэ гуащэмрэ зыкъаIэтщ, зэрыгъэкIийхэр МывэтIалэ тэрмэшкIэ игъэувыIэри:
— Зэхьэзэхуэм зэрыщытекIуам папщIэ, си чэнджэщэгъу нэхъыщхьэр Хьэтусилэу зауэм докIуэ, — жиIащ ину.
— Афэрым! — и щхьэр ищIащ Гуащэлей. — Дэрдэней зауэлIыр хьэрхуэрэгъу лъэщу къызэрыщIэкIам папщIэ, и къарумрэ хахуагъэмрэ хуэфэщэн джатэ хуапсыхьыну унафэ сщIащ. ЕвгъэфIакIуэ, щIалэхэм!
МывэтIалэрэ гуащэмрэ зыкъаIэтри, утыкур ябгынащ.
Джэгумрэ къафэмрэ пащэжащ. Аддэ жыжьэу щыт пщылI щIалэ цIыкIум Хьэтусилэ Iэ хуищIащ. Лъакъуэ мастэ, пщэ псыгъуэ хъужауэ къыщIэпхъуэри, пщыкъуэм и пащхьэ къиуващ модрейри.
— Хэт уи цIэр? — еупщIащ абы пщыкъуэр.
— Алэдамэ, зиусхьэн.
— Нобэ щыщIэдзауэ узивакъуэщ! — и щхьэр иIэтри, уафэм дэплъеящ Хьэтусилэ. — Уэ сэ къысхуэпщIар зэи схуэпшыныжынукъым, — пщIэнтIэпсыр ирилъэщIэкIыурэ, Iущащэу.
Апхуэдэу Хьэтусилэ пащтыхьым и Iэ ижь хъуащ. Алъандэрэ къыщIэнакIэу щытахэм псалъэ лей къажьэдэкIын шынэрт иджы, зауэлIхэмрэ дзэпщхэмрэ деж пщыкъуэм пщIэшхуэ къыщилэжьат. ЗэрыцIыху Iущым, зэрызэпIэзэрытым, зэрыгъэсам папщIэ фIыуэ къалъагъурт. Езыри а зы хьэлым тетт. Дзэр зэрызэхэтыну щIыкIэм теухуауэ Хьэтусилэ къигупсыса бзаджагъэхэмкIэ зыдэгуашэр пащтыхьырат, мыдрейхэм дзыхь яхуищIыртэкъым. ЗекIуэр къэблэгъа нэужь дзэр зэтриухуэмэ нэхъ къищтэрт, «зыгуэркIэ бзэгузехьэ къахэкIрэ, я тIасхъапIэхэр мысырхэм яIэрыхьэмэ» жыхуиIэу. Хьэт къэралыгъуэм къарууэ иIэр шыгухэр къызэгъэпэщынымрэ, дэщIхэр, афэ джанэхэр нэхъ быдэ щIынымрэ хуиунэтIащ. АбыкIэ я кIэн къикIауэ жыпIэ хъунут Хьэтхэм — мысырхэр гъущIым ирилэжьэфыртэкъыми, афэ джанэ яхуэщIыртэкъым. Хьэтхэм куэд щIауэ яхъумэрт гъущIым зэрелэжьым и щэхухэр. «Зыгуэрым хуэмыфI хьэдрыхэ ягъакIуэркъым», — жаIэ, лъэныкъуитIми я тIасхъапIэ яIэжт, зыр зым зэрефIэкIри гъунэжт.
Зэманыр псынщIэу кIуэрт. Гъунапкъэр къызэпиупщIмэ, зы мазэм къриубыдэу Рамзес Къадеш къэсынут. Арат ар нэхъри зэщакIуэр — Къадешрэ Амыреймрэ иубыдыну. Фирхьэуным быдэу и фIэщ хъурт мыхьэнэшхуэ зиIэ а къалитIыр къизэумэ, Хьэт къэралыгъуэр и IэмыщIэ къихьэну.
Бэджей гын
Мысырым пщылIу исыр, хъумпIэцIэджым хуэдэу, ежауэ елэжьырт зауэм здрахьэжьэну Iэщэмрэ зэрыкIуэну шыгухэмрэ. Рамзеси егупсысат и шызакъуэгухэм щIэщыгъуэ гуэр хэлъхьэн зэрыхуейм. Мысырыдзэм и бжырыбжхэм хуэдэ — жыжьэрыуэ шабзэхэм — зыми иIэтэкъым, икIи абы и пэкIэ нэгъуэщI щIыпIи щацIыхуатэкъым. КъищынэмыщIауэ, я бжыкIхэр нэхъ псынщIэт, нэхъ папцIэт, нэхъ кIыхьт, бгъэIэкIуэну нэхъ тыншт. Абыхэм ящIэрт Хьэтхэм афэ джанэ зэращыгъынур, афэр пхызыудын Iэщи зэрыхуейр.
Къум щIыналъэр апхуэдизкIэ хуабэти, дыгъэ вэржьэрым хэту, зрамыгъэгъэпсэхуу махуэ псокIэ ягъэлажьэ пщылIхэм я гур зэгуэудурэ, е псы щхьэкIэ лIэурэ къызэфIэщатэрт. Фирхьэуным къыфIэIуэхутэкъым а псори, ар ящысхьыртэкъым цIыхухэм. Зыр лIамэ, абы и пIэ ирагъэувэну цIыхуитху къагъуэтырт, щхьэхуимытхэр къащэхурт, къадыгъурт, зэпымычуи Мысырым кърашалIэрт. Абыхэм ящхьэщыт, лэжьыгъэхэр зэрагъэзащIэм кIэлъыплъ цIыхухэм цIыхуу уеджэну уи бзэ къекIуэртэкъым — хьэкIэкхъуэкIагъэ мыхъумэ, цIыхугъэ яIэтэкъыми. Чы уфэ-упцIэ кIыхьышхуэхэр шыхьауэ яIэщIэлъу кърикIукI-нрикIукIыу пщылIхэм ящхьэщытт ахэр. Зыгуэрым нэхъ хуэм зищIакъэ, псалъэу гу лъатакъэ, псы щIэлъэIуакъэ — уфэ-упцIэмкIэ зыкъишэщIынурэ, дыгъэ жьэражьэм илыпщIа щIыфэ пцIанэр къызэприхулыкIынут, лъы пцIар къыдэхуу. Нэхъ ерыщхэр узым я гур зэгуиудыху чымкIэ яукIырт. Рамзес деж къыщежьа хабзэтэкъым ар, абы и дежи щиухыжынутэкъым. ИгъащIэ лъандэрэ Мысырым и щхьэхуимытхэм апхуэдэт я Iыхьэр — щхьэкъэIэт ямыIэу я гъащIэр ирагъэхьырт. Ар гъащIэт сытми?! Языныкъуэхэм илъэс зытIущ, нэхъ насыпыншэхэм махуэ бжыгъэ яхуэшэчу арат. ЛIэуэ тыншыжар нэхъ насыпыфIэуи къащыхъурт псэууэ къызэтенахэм.
Рамзес и хэщIапIэр чырбыш плъыжькIэ зэтелъхьа унэ абрагъуэт. Мысыр тхьэшхуэхэм я фэеплъ сын домбейхэмкIэ унэ щIыхьэпIэр гъэщIэрэщIат, абыхэм я псэукIар, зэрылIар, зэрыщIалъхьар къыщыгъэлъэгъуат щIэгъэкъуэн лъагэу къещIэкIами. Фирхьэуным и уардэунэм нэхъ лъагэ дыдэу щиIэ къатырт пащтыхь пэшыр здэщыIэри, абы укъеплъыхмэ, Мысырыр зэрыщыту Iэгум илъым хуэдэу плъагъурт. Рамзес шордакъым къытехьэрти, еш имыщIэу, махуэ псом кIэлъыплъыфырт пщIылIхэр зэрылажьэм. Хьэуэ, игу абыхэм ящIэгъуу артэкъым, абы бэлыхьу ятелъым сыт хуиIуэхут абы… И дзэр хьэзыр хъууэ зэрежьэнур къыхуэмыгъэсу арат Рамзес. Илъэс пщыкIубл фIэкIа мыхъуами, ар цIыху Iущт, гущIэгъуншагъэр и гум быдэу итIысхьауэ ист, лъы хуэлIэрт.
Мысыр фирхьэунхэр а гущIэгъуншагъэмкIэ адрей къэралыгъуэхэм я пащтыхьхэм къащхьэщыкIырт. Абыхэм быдэу я фIэщ хъурт цIыхур залымыгъэрэ IейкIэ фIэкIа къызэрыпхуэмыгъэдэIуэнур, езы фирхьэун лIакъуэхэм нэхъыщхьэрэ нэхъыфIрэ Тхьэхэм къызэрамыгъэщIар. Ахэр къызэралъхурэ арат зыщIапIыкIыр. Фирхьэунхэм бзаджагъэкIэ къатекIуэр зы закъуэт — пащтыхьыгъуэм теувэну хуитыныгъэ зиIэ, фызу къашэж я шыпхъухэмрэ япхъухэмрэт. Арагъэнут ахэр лъы фIей, гущIэгъуншэ щIэхъуахэри, зэблагъэхэр, зэдэлъхузэшыпхъухэр, зэадэзэпхъухэр, зэанэзэкъуэхэр зэрышэжырти. Фирхьэун лIакъуэхэм я лъым лей къыхагъэхьэртэкъым зэи, пащтыхьылъыр «яуцIэ-пIыртэкъым», щIэблэ «къабзэ» зэрагъэпэщу къащыхъурт. ИкIи абы ирипагэрт.
Вындым хуэдэу фIыцIэ набдзэ псыгъуэ къурашэхэр Iэтарэ, пагафэу къригъэлIыха и напIэхэм къыщIэплъу лъагапIэм къытетт Рамзес. ЩIалэ псыгъуэ кIыхьыр нэбдзыфIэт, теплъафIэт, лIыпIэ зэриувам и щыхьэтуи цIыхухъу ткIийт. Фирхьэун щIалэщIэм и напэр апхуэдизкIэ дахэт, сэкъатыншэти, зэ IуплъэгъуэкIэ пщащэ тхьэIухуду къыпщыхъунут: и пэ дыркъуэншэр псыгъуэт, захуэт, и Iупэ пIащэ плъыжьыр къатхъыхьам хуэдэу къыхэгъэщхьэхукIат, лъэпкъ гъуэзэджэ къызэрыхэкIар къапщIэу, нэпкъ лъагэт, Iэ псыгъуэ-лъэпсыгъуэми, лей кIэрымылъми, къарууфIэт. ЩIалэ къамылыфэ гуакIуэм и дыщэ пыIэ лъагэмрэ пщэидзэ бгъуэшхуэмрэ дыгъэм пэлыдырт, етIуанэ ды- гъэм хуэдэу уи нэр тепщIыпщIэу. Фирхьэун пыIэ-тажым и натIэгум дыщэм къыхэщIыкIа щэджыблэ шыхьам зыкъиIэтауэ тещIыхьат. Рамзес и IэблитIым, блащхъуэ зырызым зрашыхьэкIам хуэдэу, дыщэм къыхэщIыкIа хьэпщхупщхэр илът. ЩIалэм и лъэгуажьэм теуэу и шхужьым щэкI хужь къешэкIа мыхъумэ, нэгъуэщI зыри щыгътэкъыми, тхьэбын къеувэхам хуэдэу, Iэпкълъэпкъ къамылыфэ зэщIэкъуам гу щумыхуэжу узригъэплъырт.
— Хьэтхэм я афэ джанэхэм сыт къыхуэвгупсысар? — и макъым зримыгъэIэтыщэу йоупщI Рамзесыр и щIыбагъ къыдэт бейгуэлхэм.
— Джыдэ куэду ягъэхьэзыращ, зиусхьэн, — жэуап къитащ зым.
— Ди тIасхъэщIэхым хъыбар иIэкъэ?
— Ныжэбэ зы къэсыжащ. ЗэрыжаIэмкIэ, Хьэтхэм гъунэгъу щIыналъэу пщыкIутI къагуэуващ, зауэлI мин бжыгъэхэр къащэхуащ, лъэрызехьэ защIэу. МывэтIалэ и дзэр дыдейм нэхърэ минитхукIэ нэхъыбэщ, — къопсалъэ адрейр.
Рамзес абы зыри пимыдзыжу зыкъигъазэщ, Iэнэм теубгъуа былымыфэм бгъэдыхьэри, и бейгуэлхэр тэрмэшкIэ зришэлIащ:
— Мыр Мысырымрэ Хьэт къэралыгъуэмрэ ди зэхуаку дэлъ щIыналъэращ, хытет хъунщIакIуэхэмрэ ди тIасхъэщIэххэмрэ къытхуахьа хъыбархэмкIэ зэхэзгъэува сурэтщ. Ди дзэр уэриплIу згуэшынущ. Ди Тхьэ лъапIэхэм я цIэр фIызощ абыхэм, Амон, Ра, Птахъ, Сет жиIэу. Финикием щыдухуауэ щыта къалэм дынэсмэ, абдеж зыщыдгуэшынущ, ауэ Сетыр хы Курытым и Iуфэм Iуту ежьэнурэ, Уэрэнт псым и ижьырабгъум деж псори дыщызэхуэзэжынущ. Сэ сыхуейщ Сет уэрым ди зауэлI нэхъ лъэрызехьэ дыдэхэр хэтыну. Ра уэрыр япэ итынущ срапашэу. Аращ си унафэр. ГурыIуэгъуэкъэ? — и напIэр хишри, и бейгуэлхэм яхэплъащ фирхьэуныр.
— ГурыIуэгъуэщ, зиусхьэн. Ауэ дзакIуэпашэм уахэмытамэ мынэхъыфIу пIэрэт?! Уэ зыгуэр къыпщыщIмэ, къэралыгъуэр дауэ хъуну! — жиIащ зым.
— Сэ си зауэлIхэм я щIыбагъ сыкъыдэту си бийм илъагъунукъым зэи! — и макъым уафэгъуагъуэу зригъэIэтри, блэ уэным хуэдэу и нэ фIыцIитIыр къицIуукIащ фирхьэуным. — Си дзэм и гъуазэуи сыкIуэнущи, зауэлIхэм сабгъурытуи сызэуэнущи, мы си бгъэр нэщанэ сщIа пщIондэ, си щIыб илъагъункъым МывэтIалэ! Щхьэж и къалэныр фощIэри, фи Iуэху фыпэрыувэ.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
