ЩIакIуэ кIапэ
Iуэтэж
ХьэпащIейрэ Локъуажэрэ я зэхуаку МэчэнеикъуэкIэ еджэу зы къуэшхуэ дэтщ. Ар ЛIыгъурхьэблэ къуажэм къыщожьэ. ИтIанэ, тIэкIу хуэегъэзыхыгъуэу зиубгъуурэ, къухьэпIэмкIэ зеукъуэдий. Псышхуэм и гъунэгъу щыхъукIэ, фIыуэ зэв мэхъури, абдежым щеух. Къуэм и лъэныкъуэ псомкIи нэхъ ищхьэIуэкIэ къыщыщIив псынэ цIыкIухэр блэм ещхьу зызыIуантIэ псыIэрышэ цIыкIуу зэхолъэдэж, къуэ зэхуакум дэтурэ йожэхри, а зи гугъу тщIа псышхуэм хохуэж. ПсыIэрышэм и IуфитIыр екIуэкIыу мэкъупIэщ, нэхъ ищхьэжхэри Iэщ хъупIэщ.
Мэчэнеикъуэ лъэныкъуиплIыр къурш цIыкIухэмрэ бжьэпэхэмкIэ къэхухьа хуэдэу щытщи, жьыугъуэджэщ, гъэмахуэм хуабэ Iей мэхъури, аргъуейм удигъэтыркъым. Абы къыхэкIыу мэкъумэшыщIэхэм а хьэсэхэм щылэжьэныр къохьэлъэкI. Къуэм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ — ХьэпащIей, къухьэпIэмкIэ — Локъуажэ щысщ. Хэкум къикIыу абдежым адыгэхэр къызэрытIысрэ, псым и адрыщIыр лъэныкъуитIым зэпаубыдурэ къогъуэгурыкIуэ. Иджыпсту зи гугъу тщIыну къэхъукъащIэр къызытехъеикIар а щIыгуращ.
1895 гъэм и гъатхэщ. Вэгъуэщ. Иджыри къэс Мэчэнеикъуэпсым и адры-щIыр зылъысынум щхьэкIэ къуажитIыр «ууейщ-сысейщ» жаIэурэ зоныкъуэкъу. ЛъэныкъуитIми вы-шы щагъэхъуу щыта фIэкIа, щIыр зэи явакъым. АрщхьэкIэ мы гъатхэм щытыкIэм зихъуэжащ. Иджы Локъуажэ щыщхэм щIыгур явэн я мураду къэкIуащ. Ар ХьэпащIейхэми зэхахащ. Батырдэгу Алджэрии зэхихащ а хъыбарыр.
Хэт хъуну Батырдэгу Алджэрийр? Хэкум къиIэпхъукIа нэужь, ХьэпащIей къуажэр зыухуар Батырдэгухэт, нэхъапэм къуажэм а унэцIэр зэрихьэу щытащ — Батырдэгухьэблэ жаIэу. Ауэ иужькIэ Батырдэгухэ къуажэм щыдэкIыжым, мылъкукIэ нэхъ хуэщIауэ къуажэм дэсыр ХьэпащIэхэти, къуажэм и цIэр абыхэм я унэ-цIэм къытенащ.
Пхъашэрэ хахуэу, Алджэ-рий езыр лIы бэлыхь-лажьэт. «Ди щIыналъэм фыкъимыхьэ, шыи выи щывмыгъэхъу! Дыгъэмыхъуэр дыдейщ, дыгъапIэр фыфейщ!» — жиIэри, зэрэ-тIэурэ Локъуажэхэм яхуиIуэ- хуат абы. Ауэ нобэ вырэ шырэ щагъэхъуным къыщымынэу, щIыр явэну хуежьахэт! Ар хъуну зыгуэртэкъым.
Локъуажэ щыпсэу Куп и къуэм и къуажэгъухэр ва-кIуэ къэкIуэным зы махуэ иIэу, Алджэрий лIыкIуэ къыхуегъакIуэ: «Сывэну сынэкIуэнущи, щIакIуэр сэ нызохь, уэри уи джэбынымрэ уи сэшхуэмрэ пIыгъыу къакIуэ, «хьэуэ» жыпIэрэ — щIым пыкI».
Алджэрий хуэдэ лIы бзаджэм апхуэдэу лIыкIуэ къыхуэзыгъэкIуэфынур хэт жыфIэмэ, ари къывжетIэнщ. ЛIыгъэкIи бзаджагъэкIи Алджэрий къыкIэрымыху Куп и къуэращ зи гугъу тщIыр. Локъуажэ щыщ лIы хъыжьэр.
Куп и къуэм къиIуэхуар зэхэзыха Алджэрий пхуэувыIэнт? Илъащ-ипкIащ, сабэ дрипхъеящ. ЕтIуанэрей махуэм шым мэшэс, лIитI-щы здыщIегъури, псым и адрыщIым макIуэ. Плъэмэ, Локъуажэ щыщхэр пхъэIэщэжькIэ мавэ. ПхъэIэщэжь жыхуаIэр гъумыщIэу, и вабдзэм фIэкIа гъущI хэмылъу, сыт хуэдэ жыгым къыхэщIыкIами, егъэлеяуэ быдэу пхъэ зэфэзэщт. Апхуэдиз-кIэ быдэти, мывэ сыт хуэзамэ, езыр мыкъутэу гъущIыр къигъэшырт. ЗэраIуэтэжымкIэ, Хэкум къыздрахат ар.
Алджэрий и гъусэхэр егъэбэяу: «Фэ моуэ фишхэм фыкъепсых, фивхэр щIэфтIыкIи, зы лъэныкъуэкIэ зевгъэз».
АпщIондэху локъуажэхэр пхъэIэщэ зыхыблкIэ адрыщIым хыхьауэ мавэ. Джэ- рий (арат Батырдэгум кIэ-щIу зэреджэр) зы напIэзыпIэм шыкIэ яхэлъадэщ, выхэр щIаригъэтIыкIщ, лъэрыгъыпсыр щIидзэурэ пхъэIэщэжьхэр зэхуилъэфэсщ, мафIэ ящIидзэри, псори игъэсащ. ИтIанэ джащ: «Куп и къуэр къевджэ иджы!» Куп и къуэр мыжыжьэу щысти, къраджэ.
— Къащтэ иджы уи щIакIуэ кIапэр!
ЩIакIуэр яубгъу. Абы щыгъуэ щIакIуэ кIапэ зэдытеувахэр зэмыпыджу къызэреупщIэтэхырт. СэшхуэкIэ уеуэмэ, пиупщIынутэкъым, тепкъузэурэ укъеIэн хуейт. Апхуэдэу хэт нэхъ бэшэчми хэт нэхъ лIыгъэ хэлъми нахуэ къэхъурт. Арати, лIы бзаджитIыр щIакIуэ кIапитIым зэдытеувэри, сэшхуэхэр яIыгъыу зэпэщIэувахэщ. Языр джалэу укIурииху, тIури къимыкIуэту, лъыпсыр къапыжу зэрыупщIэтауэ тхьэ яIуэ зылъэгъуахэм.
ЯпэщIыкIэ джэлар Куп и къуэращ. Зэрыджалэу, и къуажэгъухэм гум ирагъэгъуалъхьэри яшэжащ. Алджэрии уIэгъэфI хъуати, ари гум ирагъэгъуалъхьэу яшэжын я мурада щхьэкIэ, яхуимыдэу и шым шэсыжащ. «Шым сытесу сыкъыдэзыгъэкIа къуажэм и пащхьэм шыгум силъу сыдыхьэжынукъым», — жиIауэ ягъэхъыбар.
УIэгъэ хьэлъэ хъуа щхьэкIэ, лIитIри уIэгъэм илIы- кIакъым, хъужхэри, куэдрэ псэужахэщ. Псым и адрыщI дыгъэмыхъуэ щIыгур апхуэдэ щIыкIэу Джэрий ХьэпащIейм къахуигъэнат.
Ауэ езым и хъыбархэр абдежым щиухыркъым.
Адыгэ унагъуэм мыпхуэ-дэ хабзэ щызокIуэ: адэм и шым къуэр шэсыркъым, къуэм ишми адэр шэсыркъым. Зэадэзэкъуэм яшхэри, я уанэхэри, я щIакIуэхэ-ри, я къамышыхэри щхьэхуэщ.
Джэрий ХьэмидкIэ еджэу зы къуэ иIэт. Зэгуэрым Шыджэбэхъуей джэгу щыIэнути, Хьэмид и ныбжьэгъухэм ядэщIыгъуу абы кIуэну мурад ищIащ. И ныбжьэгъу-хэм я зым шы иIэтэкъым. Арати, и адэм и шыр зыкъримыгъэлъагъуу къыщIишри, абы иритащ. ЩIалэхэр джэгум макIуэри къокIуэж. Пщэдджыжьым Джэрий и шым йоплъри зэрыпщIэнтIар елъагъу.
— ЛIо мы си шыр щIэпщIэнтIар? Сыт мыбы къыщыщIар? Хэт мыбы къэшэсар? — жеIэри, мэгубжь.
Зэрихуэм-нызэрихуэурэ, сытми, и къуэр къеумыс. Шым ныбжьэгъур зэригъэшэсар жрегъэIэ.
— Уэ уанэ мыгъуэр тезымылъхьэн! Шы уиIэкъэ? ЩIакIуэ уиIэкъэ? Сыт си шыр хьэхуу щIэптар?
ЗыкъыIэригъэхьакъым, армыхъумэ еуэнут и къуэм.
Я бжэIупэм гуэдз Iулът а зэманми, Хьэмид жэщкIэ-рэ ар ихъумэу абдежым щыжейрт.
Махуэ гуэрым, и ныбжьэгъухэр зэхуешэсри, мыр яжреIэ:
— Ди адэр ныжэбэ къызэуэнущи, фынакIуи фи нэкIэ феплъ.
БжэIупэм Iут гу зэтетрат Хьэмид зэрылъ хабзэри, щIалэхэр гу щIагъым щIегъэтIысхьэ, Джэрий ищIэр ялъагъун хуэдэу. Езы Хьэмид зы пхъэ дакъэжь пIэм хелъхьэри, шхыIэныр треубгъуэж.
— Ди адэр къэкIуэнурэ чагъыркIэ пIэм хэуэнущи, фымышынэ! — яжреIэ и ныбжьэгъухэм.
Джэрий щIалэжтэкъым: и тхьэкIумэхэри тIэкIу жьа-жьэ хъуат, и нэхэми мащIэу щыщIауэ апхуэдэт. Ауэ и губжьыр иджыри щхьэщыкIатэкъым.
Ти, жэщ хъури, Хьэмид зэрыжиIам тету, Джэрий унэм къыщIэкIщ, пIэм щхьэщыхьэщ, чагъырыр къыдихри, зэрыхулъэкIкIэ пIэм хэуащ.
Хэуа щхьэкIэ, чагъырыр мо пхъэ дакъэжьым техуэ-ри, тIууэ зэпыщIыкIащ.
— Уэри уэ, хьэ зэрахуэм къыхэкIа, плъагъуркъэ абы къызищIар! — жиIэри шхыдэурэ щIыхьэжащ.
Хьэмиди и ныбжьэгъухэм яжреIэ:
— Флъэгъуа иджы ди адэр зэрыбзаджэр?
Хьэлэб къалэм (Алеппэ) кIуэурэ зыкъомрэ щэн-къэщэхуным хэтащ Джэрий. Хьукумэтри къызэрыридзэ щымыIэу, къыпэувIамэ зыпэщIисэу апхуэдэт.
Зэгуэрым, Хьэлэб къикIыж пэтрэ, Джэрий Жамботей щыщ Жамбот и къуэм деж щыхьэщIэу, хабзэхъумэхэм ящыщ дзэлI гуп къыкIэлъысщ, я пашэр унэм къыщIыхьэри къыжриIащ:
— Укъэзувыхьащи, зыкъэт!
Джэрий жэуап ирет:
— Нобэ лъандэм си Iэ сэмэгур шхэрти, уэрей, сщIэтэм зыгуэр зэрысIэщIэукIэнур.
ИтIанэ къыпищащ:
— УзукIмэ, уи сабий быныр зеиншэу къэнэнущ, си гугъу къыумыщI.
АрщхьэкIэ модрейм «хьэуэ, зыкъэт» жиIа фIэкIа, къыхуимыдэу дэкIыжащ.
Жамботей унэмыс щIыкIэ псы тIэкIу къежэхыу зы къуэладжэ цIыкIу иIэщ. Абдежым щызэпэувахэщ. Джэрий яукIщ, и хьэдэр къагъанэри ежьэжащ.
Языныкъуэхэм Джэрий къамышэжу Жамботей щыщIалъхьащ жаIэ. «Уэрей, ар къэзышэжахэм Мухьэмэт Алии, Къари, Хьэмид Бза-гуи яхэтам, сэри саригъусам, — трегъэчыныхь Мэхьмуд зи цIэ нэгъуэщI зым. — Ди къуажэкхъэм ику дыдэм мывэшхуитI илъщ. Уэрей, мис абдежым щIэлъмэ, къыбгъэдэтри и фызым еймэ».
Джэрий и лIэкIэ хъуар аращ.
ТЭГЪУЛАН Екъуб.
Тырку, Къайсэр къалэ
