ЗэпIэзэрытыныгъэмрэ щыпкъагъэмрэ зи фащэ
Пэжыгъэмрэ жэуаплыныгъэмрэ я гъуазэу пщIэ яIэу, нэмыс яхэлъу, IуэхуфIхэр я IэрыкIыу псэуа цIыхухэр дунейм ехыжами, бэм ящыгъупщэркъым. Ахэр гум къонэ икIи куэдым гъащIэ щапхъэ яхуохъу я цIыхугъэ лъагэмкIэ, дуней тетыкIэ екIумкIэ, гулъытэ инымкIэ. Зи гугъу тщIыхэм ящыщщ зи гуп-сысэкIэмрэ Iуэху зехьэкIэмрэ емыпцIыжу, сыт хуэдэ зэмани зэпIэзэрыту, захуагъэр зи плъапIэу псэуа БецIыкIу Хьэзешэ Хъусен и къуэр.
БецIыкIу Хьэзешэ Хъусен и къуэр Аруан щIыналъэм хыхьэ Псыгуэнсу къуажэм 1942 гъэм къыщалъхуащ. Абы и сабиигъуэр ирихьэлIащ ди къэралым и лъэхъэнэ нэхъ гугъу дыдэхэм — Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм. Зауэм ипэ нэхъыжьхэм унагъуэщIэу ягъэтIыса БецIыкIу Хъусенрэ ХьэIишэтрэ Хьэзешэ зыфIаща я бын пажэм нэсу щыгуфIыкIыну Iэмал ягъуэтакъым. ЦIыхубэр зыпэмыплъа зауэшхуэм псоми яIэщIихат гукъыдэжымрэ нэжэгужагъэмрэ. ИтIани зэщхьэгъусэхэм я дежкIэ сабийр зыхуэдэ щымыIэ фIыгъуэшхуэт, къэкIуэну дахэр зрапх насыпт. Хьэзешэ IэплIэтес хъуами арат, и адэр зауэм щыдашам. Псыгуэнсу щыщу 1943 гъэм фронтым Iухьа икIи къэралым и щхьэхуитыныгъэм папщIэ зи псэр зытахэм ящыщащ Хъусен.
И адэр илъэгъуауи, абы зыгуэр къыжриIауи ищIэжыртэкъым Хьэзешэ, езым жиIэжу зэрыщытамкIэ. Адэр илъагъуххакъым абы и къуэш нэхъыщIэ Михаил (ар ныбэм илъу Хъусен фронтым Iухьат). Зауэ гущIэгъуншэм зэхикъута унагъуэхэм, «фызабэ» цIэ хьэлъэр зыфIища бзылъхугъэхэм, адэншэ ищIа сабийхэм яхэхуат БецIыкIухи.
МатэщIэдзауэ екIуэкIакъым БецIыкIур школым щыщIэса лъэхъэнэри. Зи адэри адэшхуэ-анэшхуэри зыщхьэщымытыж щIалэ цIыкIуитIрат анэм дэIэпыкъуэгъуу иIэр. ХузэфIэкI сыт хуэдэ лэжьыгъэмкIи щIэгъэкъуэн хъурт Хьэзешэ. Унагъуэм къалэн щиIэми, гугъу ехьми, ар еджэнми хэзагъэрт, школ Iуэхухэм жыджэру хэтт, щIэныгъэм гу зэрыхуищIари абы хуиIэ ерыщагъым къыуигъащIэрт. Курыт школыр щIыхь тхылъ иIэу 1959 гъэм къэзыуха щIалэщIэм мурад ищIащ дохутыр IэщIагъэм хуеджэну. Хьэзешэ лъэпощхьэпоуншэу щIэтIысхьащ Налшык дэт медучилищэм икIи ар диплом плъыжькIэ 1963 гъэм къиухащ, фельдшер IэщIагъэр иIэу. Шытхьэлэ къуажэм дэта фельдшер-акушер пунктым и унафэщIу ягъэувауэ Iуэхур тэмэму зэтриублэу лажьэрт, ар 1963 гъэм дзэм къулыкъу щищIэну щраджам щыгъуэ.
А къалэнри щытхъу пылъу Сыбырым щызэфIихащ адыгэ щIалэм. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ Хьэзешэ къулыкъу нэужьым Томск дэт мединститутым щитащ зэрыщIэтIысхьэ экзаменхэр. Къэпщытэныгъэхэм кIуэцIрыкIауэ, 1-нэ курсым и студенту зыкъилъытэжу щалъхуа щIыналъэм къэкIуэжащ, и еджэным КъБКъУ-м и медицинэ фа-
культетым щыпищэн мурад иIэу. АрщхьэкIэ Томск къыщихьа балл бжыгъэхэр мыбыкIэ щымащIэу къыжраIэри, и еджэныр зэкIэ къызэпыудауэ щытащ. Нарткъалэ дэт сымаджэщым къепха
«ДэIэпыкъуэгъу псын-щIэм» дохутыру зы илъэскIэ щылэжьа нэужь, 1966 гъэм КъБКъУ-м и мэкъумэш факультетым щIэтIысхьащ икIи ари диплом плъыжькIэ къиухащ.
70 гъэхэм я пэщIэдзэм БецIыкIум лэжьэн щыщIи-
дзащ Дагъыстэн мэкъумэш техникумым Налшык щиIэ къудамэм. Ар ягъэуващ еджапIэм и унафэщIым производствэ лэжьы-
гъэмкIэ и къуэдзэу. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэми хэзэгъа IэщIагъэлI ныбжьыщIэм и Iуэху зехьэкIэ пэрытым, хэлъ гумызагъагъэм, жэуаплыныгъэм гу къылъатащ икIи еджапIэм и парт зэгухьэныгъэм и секретару хахащ.
ГъащIэм узыщрихьэлIэнкIэ хъуну лъэпощхьэпо куэдым Iууащ а зэманым БецIыкIур. Пэжыр зи гъуазэ, зыхэт партым, ирихьэкI лэжьыгъэм псэ къабзэкIэ пэрыт IэщIагъэлI набдзэгубдзаплъэр и бийт сыт хуэдэ накIэнащхьагъэми, гъэпцIагъэми, Iуэху мыщхьэпэми. Апхуэдэ куэдым ирихьэлIащ икIи абыхэм ерыщу япэщIэуващ БецIыкIур зи гугъу тщIы еджапIэм щыщылэжьа илъэсхэм.
Зи зэфIэкIыр езыгъэфIэкIуэну дапщэщи хущIэкъуу щыта Хьэзешэ и щIэныгъэм аргуэру щыхигъэхъуащ Москва дэт Ветеринар академием педагогикэмкIэ и факультетым икIи ар диплом плъыжькIэ къиухащ. IэщIагъэлIым и гупсысэкIэ хьэлэмэтхэмрэ бгъэдэлъ къэхутэныгъэ зэфIэкIымрэ гу лъатэри, ар къащтащ а академием и аспирантурэм. Зэрылажьэм хуэдэурэ ари къиухащ Хьэзешэ. Кандидат лэжьыгъэри игъэхьэзырри, ехъулIэныгъэ иIэу ар 1984 гъэм Москва щыпхигъэкIащ, биологие щIэныгъэхэм я кандидат хъуауэ. А ехъулIэныгъэм къаруущIэхэр къыхилъхьауэ, мурадыщIэхэри иIэу и лэжьыгъэм пэрыувэжащ щIэныгъэлI щIалэр.
Къэралым и щыхьэрым и Iуэхур щыдэкIми, и лэжьыгъэфIым пщIэрэ щIыхьрэ къыхуихьми, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр зи IэдакъэщIэкI БецIыкIум и псэр къеIэрт щалъхуа щIыналъэмкIэ. Абы лъагъунлъагъу къыщыкIуэжыф зэзэмызэри гурыфIыгъуэ хуэхъуу, къаруущIэ къриту IэнатIэм пэрытт. Апхуэдэу куэдрэ зэремыкIуэкIыфынур нэрылъагъу хъурт — хэкупсэу щыт адыгэлIым и дежкIэ хьэлъэт и адэжь щIыналъэм пэIэщIэу псэу-
ныр. Абы къыхэкIкIэ и къэкIуэжыгъуэхэм ящыщ
зым БецIыкIур «тIасхъэщIэх» кIуащ КъБКъУ-м
икIи, и Iуэхур зыIутыр яжриIа нэужь, ар къагъэгугъащ къызэригъэзэжу IэнатIэ къратыну. А хъыбарыфIыр и дамэу Хьэзешэ Москва нэсыжащ, академием къыIукIщ, и бынунагъуэр: и щхьэгъусэ Риммэ, ипхъу Маританнэ, и къуэ Анзор сымэ зыщIигъури, Къэбэрдей-Балъкъэрым къэкIуэжащ.
Республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэм IэнатIэ къыщратыну къыжраIами, Iуэхум лъэпощхьэпо гуэрхэр къыхэкIат. АрщхьэкIэ утыку къинакъым зэфIэкIышхуэрэ щIэныгъэ куурэ зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIыр. А лъэхъэнэм партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым мэкъумэш хозяйствэмкIэ и къудамэм и унафэщIу щыта Мам- хэгъ Михаил и фIыгъэкIэ БецIыкIур ягъэуващ Бжьэ гъэхъунымкIэ республикэ IэнатIэм и унафэщIу. Абыи лъэкI къыщигъэнакъым Хьэзешэ. Зэресам хуэдэу, пэжыр и гъуазэу, жэуаплыныгъэр зыхищIэрэ дзыхь къыхуащIа къалэныр екIуу зэфIихыу илъэс куэдкIэ щылэжьащ.
1992 гъэм БецIыкIур лэжьакIуэ ирагъэблэгъащ КъБКъУ-м икIи биологиемкIэ, щIыуэпсыр хъумэным-рэ ар къэгъэсэбэпынымкIэ и кафедрэм доценту лэжьэн щыщIидзащ. 2010 гъэм щегъэжьауэ университетым зоологиемкIэ и кафедрэм щыIащ.
ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэ, гъэсакIуэ емызэш икIи щIэныгъэлI щыпкъэ БецIыкIу Хьэзешэ ящыщащ зи лэжьыгъэр гурэ псэкIэ езыхьэкI IэщIагъэлI гумызагъэхэм. Илъэс 45-кIэ пэрытащ ар фIыуэ илъагъу егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм, щIэныгъэ-къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр студентхэм ядригъэкIуэкIыу. Ар иригушхуэрт зи псэр еджэным ета, медицинэ, биологие щIэныгъэхэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIыфыну, а унэтIыныгъэхэмкIэ къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр зэфIэзыхыфыну куэд иригъаджэ щIалэгъуалэм зэрахэтым. ЕгъэджакIуэфIыр, зи IуэхущIафэри гупсысэ-ри къабзэ нэхъыжьыр езыр щапхъэ нэс яхуэхъурт къыдэкIуэтей щIэблэм. «ЦIыхубэр егъэджэн Iуэхур зыхуэкIуа щытыкIэм сегъэгузавэ, — жиIэрт абы. — Зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым лъэпкъ щэнхабзэми, бзэхэми, щIэуэ къежьэми щIалэгъуалэр иришэлIэну щыIэ Iэмалхэм я нэхъыщхьэр егъэджэныгъэр арауэ зэрыщытыр».
ЗэфIих егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ, щIэныгъэ—къэхутэныгъэ къалэнышхуэхэм къадэкIуэу, БецIыкIур хуэжыджэрт жылагъуэ Iуэхухэми. Ар пщIэ хуащIу хагъэхьат ЩIэныгъэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием и член-корреспонденту. «Адыгэ псалъэ» газетым и редакцэм тхыгъэ къихьу зэзэмызэ къыщыкIуэми, гу лъыптэрт а хэкупсэ нэсыр лъэпкъым и нобэм зэрырипIейтейм, и къэкIуэнуми фIыкIэ зэрыхуэхъуапсэм.
ГъащIэ щыхъукIэ, гугъуехьхэми лъэпощхьэпохэми уаIуощIэ. Абыхэм зэи къапикIуэтакъым икIи ягъэдзыхакъым БецIыкIур. А псоми зэрапэщIэтыфын къару абы къыхалъхьэрт сыт хуэдэ зэмани и щIы-багъ пэжу къыдэта и унагъуэ дахэм, и Iыхьлыхэм, ныбжьэгъухэм. Зыхэт гу-пым пщIэ къыщыхуащIу, сэбэпрэ щIэгъэкъуэнрэ къыхуэхъун ныбжьэгъуфIхэр иIэу псэуащ Хьэзешэ.
Зи щхьэ Iуэхур япэ изымыгъэщу, щхьэхуещагъэ зыхэмылъ цIыху пэжу, хэкупсэ нэсу дунейм тетащ БецIыкIу Хьэзешэ Хъусен и къуэр, егъэджакIуэ Iэзэр, щIэныгъэлI щыпкъэр, ныбжьэгъуфIыр, щхьэгъусэ пэжыр, адэ щабэр, адэшхуэ IэфIыр. ЗэпIэзэрытыныгъэмрэ щыпкъагъэмрэ зи фащэу псэуа БецIыкIур 2015 гъэм фокIадэм и 4-м дунейм ехыжащ. Абы и фэеплъыр яхъумэ и унагъуэм исхэм, ар ягу ихуркъым къыдэлэжьахэми зыцIыхуу щыта куэдми.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
