Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Зы уэрэдым и хъыбар
«АНЭ»
Ди лъэпкъ гъуазджэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIахэм ящыщщ зи къалэмыпэм уэрэд дахэ куэд къыщIэкIа, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, макъамэтх, уэрэдус Щомахуэ Хьэсэнбий. Абы зэрыжиIэмкIэ, дэтхэнэ и IэдакъэщIэкIми лъабжьэ хуэхъуар гъащIэм зыщрихьэлIа Iуэхугъуэщ. Арагъэнщ ахэр цIыхухэм ягу щIыдыхьэри.
— Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям, сэ ныбэ силът. Си нэгу щIэкIащ зауэ нэужь лъэхъэнэ гугъум си анэм и бынхэр мэжэщIалIагъэм дыкъригъэлын папщIэ и фэм дэкIар. Ауэ гугъуехьым къызэфIимыгъащIэу хузэ- фIэкIащ лъэ быдэкIэ гъащIэм дыхигъэувэн. Си анэм и закъуэкъым апхуэдэ бэлыхьыр зыгъэвар. Зауэ угъурсызым цIыхубз куэд фызабэ IэнатIэ хьэлъэм Iуигъэуват. Мис абыхэм ятезухуащ «Анэ» уэрэдыр, — къыджиIащ Щомахуэм, абы и хъыбар къэтщIэну зыщыхуэдгъазэм.
Уэрэдыр ПащIэ Ахьмэдщ япэу зыгъэзэщIар.
КIунтIыщ-ХьэпцIэ Аннэ,
КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.
* * *
ЩыIэщ псалъэ гуапэ, псалъэ псом я лей —
Уафэм, щIылъэм, гъатхэм я дуней.
ЩыIэщ гурыфIыгъуэ, лъагъуныгъэм и псэ —
Анэ — псэуныгъэр зи пщэдей.
Ежьу:
Анэ, ди гущапIэм уэ уепщIыхь зэпытщ,
Анэ, ди щхьэр тхъуами, дыбгъэфIэну пфIэфIщ.
Хэт щыIэн уэр нэхърэ нэхъ гумащIэ,
Псэ хьэлэл зыхэлъ, нэхъ гъащIэ мащIэ?
Дапщэ фыхъурэ нысащIэ щхьэтепхъуэр
Пасэу зауэ кIуам зытрихар,
Нобэм къэскIэ бынхэм яхуэпэжу,
Щхьэгъусэншэу зи дунейр зыхьар?
Ежьу
Гъатхэм къегъэщI удзхэр, дыгъэм псэ къахелъхьэ,
Гум мыпсэхуу лъагъуэ гум хуелъыхъу,
Уафэм щIыр ехъумэ, хъугъэщIагъэм хоплъэр,
Анэр псэ зыIутхэм уахуоплъыр.
Ежьу
Сыт щыIэн мы гъащIэм хуэвмыщIау фэ тыгъэ,
Сыт иIэн мы гъащIэм фэр нэхъ IэфI!
Фыпсэуху хьэлэлу фэ дэ дывоущийри,
Быным фи псэр тыгъэ тхувощIыж.
Ежьу
Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
Иорданием щохьэщIэ япэ бзылъхугъэ космонавт Терешковэ Валентинэ. Ар яхэтщ хьэщIэхэмрэ бысымхэмрэ — пащтыхь гвардием щыщ адыгэлIхэмрэ. Амман, 1971 гъэ
ЖыIэгъуэхэр
Лъэпкъым хуэлажьэм и цIэр кIуэдыркъым
Псэлъэным нэхърэ дэIуэныр нэхъапэ изыгъэщым нэхъыбэ къыхохъуэ.
Угубжьауэ унафэ умыщI, ухуэмыщIауэ лэжьыгъэ щIумыдзэ.
Уи щхьэ упэлъэщмэ, улъэщщ.
Фадэм дихьэхам хьэху иумыт.
ЦIыхум къахэщыр жагъуэгъу щыщIэркъым.
ЦIыхум я нэхъ Iущми, зыхущIегъуэжын Iуэху IэщIокI.
Чэнджэщ нэхъ хуэныкъуэр чэнджащэрейкъым.
Щхьэ зыфIэмытым ущымыхьэ, къыпщыхьамэ, кIэщIу пыкI.
Щытхъур куэдым яфIэфIщ, ауэ зэзэгъыр мащIэщ.
ЩIэныгъэм елъэпауэм и гъащIэр лъапэрапэу ехь.
Бзэ нэхъыбэ зэбгъэщIэху, уи пщIэм хохъуэ.
Лъэпкъым хуэлажьэм и цIэр кIуэдыркъым.
БлэкIар зыщумыгъэгъупщэ, къэкIуэнум хуэлажьэ.
ГъащIэм къыкIэрыху бзэр кIуэдыгъуафIэщ.
Дунейр къэкIухьи, уи хэку къэгъэзэж.
ЗэрымыIыгъ лъэпкъыр иудыгъуафIэщ.
Зи бзэр зэзымыпэсыж лъэпкъым и кIуэдыжыгъуэр къоблагъэ.
Лъэпкъым зыхуигъэувыж къалэным елъытащ и пщIэри.
Уи адэшхуэм и пщIэр уи напщIэ телъкIэ, уи фIыщIэм хэхъуэнукъым.
ГубэщIыкI Владимир.
ГушыIэхэр
ЗыкIэ нэхъ мащIэщ
Хьудрэ Мыхьмудрэ сыхьэтым фIихуауэ зэдауэрт. Иужьым «быхъ» жимыIэу сыхьэт хъуауэ щыс Хьэчим ягъэкъуэншэжащ:
— Сыт, Хьэчим, зыри щIыжумыIэр? Сыхьэт хъуауэ дызодауэри зы псалъэ къыхэплъхьакъым.
— Сыт жызвгъэIэну фызыхуейр? Си мыIуэху зесхуэну сфIэфIкъым. Зи мыIуэху зезыхуэм и щхьэм баш къытохуэ. Зэдэуэн зыублар фэ тIур щыаракIэ, фэ зэхэфхыжынщ, — жэуап къитащ Хьэчим.
— Уэри уцIыхухъущ. ЦIыхухъу Iуэху дыщытепсэлъыхькIэ зыгуэр къыхэлъхьэ, — зыжьэу жаIащ Хьудрэ Мыхьмудрэ.
— Хъунщ! ЖыфIэ! Сыт фыщIызэдауэр?
— ДыщIызэдауэр мыращ: фыз зиIэмрэ зимыIэмрэ сыткIэ зэщхьэщыкIрэ? Уэ дауэ уеплърэ?
Хьэчим кIэщIу жэуап яритащ:
— Фызкъэмышэм — псори игу ирохь, къэзышам игу ирихьыр зыкIэ нэхъ мащIэщ.
УтекIуэт хъуну?
Зы махуэ гуэрым, къызэришэри куэд дыдэ мыщIауэ, унэм къыщIыхьэжа СулътIан лъэгур къилъэсурэ къикIуэт и щхьэгъусэм жьэхэуащ.
— Ан-на-а, тIэкIу утекIуэт хъунукъэ? — къыхудэплъеящ фызыр и лIым.
— КъытхуэпщI ди унафэщ, фыз! — нэгъуэщI жимыIэу къигъазэщ, унэм къыщIэкIыжри, бзэхащ.
МахуитI дэкIауэ, унагъуэри хьэблэри зэрыхьзэрий хъуауэ, къалэ жыжьэ гуэрым къикIыу телеграммэ къаIэрохьэ: «АдэкIи сыкIуэтэн? Хьэмэрэ сыкъызэрыкIуэтар ирикъун?» — жиIэу итт абы.
Думэн Мурадин.
Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
Хьэгулывэ хьэнтхъупс, шэкIэ щIауэ, фошыгъу хэлъу
ФIыуэ лъэса хьэгулывэр сыхьэтрэ ныкъуэкIэ-тIукIэ псыкIэ ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ, зэIащIэурэ. А псыр иракIут. Хьэгулывэр шыбзэм иралъхьэри, псывэ щIакIэурэ ялъэс. Хьэгулывэ лъэсар шэ пщтыр зэрыт шыуаным халъхьэ зэIащIэурэ. Шыгъу мащIэу хадзэри, мафIэ щабэм тету ягъавэ, итIанэ фошыгъу халъхьэри, зэIащIэурэ, хьэзыр хъуху, дакъикъи 10-15-кIэ ягъавэ. Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсыр фалъэ иракIэ, шатэпс тракIэжри, пщтыру ираф. ЩIакхъуэ, лэкъум дашх.
Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): хьэгулывэу — г 50, псыуэ — г 1000, шэуэ — г 500, фошыгъуу — г 15, шатэпсу — г 30, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
КIэртIофым хэгъэжьыхьа адыгэ бжьын
КIэртIоф укъэбзар IупщIэ цIыкIуурэ яупщIатэ, шыгъу хадзэ, зэIащIэ, тебэм ит тхъу къэплъам Iуву иралъхьэ, тебащхьэр трапIэжри дакъикъи 5-10-кIэ ягъажьэ. Тебащхьэр трахри кIэртIоф гъэжьам адыгэ бжьыныщхьэ укъэбзауэ 3-4 халъхьэ, кIэртIоф гъэжьам щыщ и щхьэм къытралъхьэжри тебащхьэр трапIэж, хьэзыр хъуху ягъажьэ. Бжьын жьар къыхахыж, езыр зэтещэту мэхъу жьа нэужькIэ. КIэртIофыр яшхри бжьын гъэжьари трашхыхьыж зыри дамышхыу, хуабэу.
Мы шхыныгъуэр сэбэпщ псчэрейхэмкIэ, жьы зыхуримыкъухэмкIэ, зи холестериныр лъагэхэмкIэ.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Псалъэжьхэр
Узигъусэм и фэ къуаплъ
Джатэм пиупщIыр мэкIыжри, жьэм пиупщIыр кIыжыркъым.
Джэду щысу шыпсэ умыIуатэ.
ЖьантIэм ущIэмыкъу, пхуэфащэмэ, къыплъысынщ.
ЗэгурыIуэ я Iуэху псынщIэщ.
Зи мыIуэху зезыхуэм и щхьэм баш къохуэ.
Зи нэхъыжь едаIуэ и Iуэху мэкIуатэ.
Зызыгъэгусэ Iыхьэншэщ.
КъыпкIэлъымыкIуэм узыкIэлъигъэкIуэнукъым.
Лей зезыхьэм къыщIэкIуэркъым.
ЛIы ищIа иIуэтэжыркъым.
МащIэм зытебгъэгусэмэ, ари къыплъысыжынкъым.
Нобэ пщIэфынур пщэдей умыхь.
Псалъэр бутIыпщамэ, аркъэн кIэлъумыдзыж.
Пхуэмыфащэ щауэгъу умыщI.
Узигъусэм и фэ къуаплъ.
Уи гуащIэ еплъи, уи лъэ гъэбакъуэ.
Тхыгъэ кIэщIхэр
ЦIыху къэс иIэжщ езым и макъ
ТхакIуэ! ФIыуэ укъэзылъагъу тхылъеджэ куэд зиIэнум ящыщ Тхьэм уищI. Ауэ зэи Тхьэм уимыщIкIэ уи тхылъеджэм зэрыжиIэм хуэдэу утхэн: утхэмэ — япэу зи щIыб къыпхуэзыгъэзэжынур аращ. Сыту уищIын абы, езыр фIыуэ зыщыгъуазэм фIэкI умытхмэ?!
* * *
ТхакIуэм лIыхъужьхэр художественнэу къигъэлъэгъуэнырщ и къалэныр, армыхъуамэ «мыр Iейщ, мор фIыщ, мыр захуэщ, мор къуаншэщ» жиIэу зэхидзын хуейкъым. Литературэмрэ прокуратурэмрэ я хабзэр зыкъым.
* * *
ЦIыху къэс иIэжщ езым и макъ. Ауэ къищынэмыщIауэ усакIуэм иIэщ и гум и макъи.
* * *
Бгыщхьэм дэкIыну зызыгъэхьэзыр альпинистым къыздищтэр сэбэп къыхуэхъу-нур аракъым, атIэ Iэмал имыIэу зыхуэныкъуэнуращ. ТхакIуэми япэ къигъуэтыр и тхыгъэм хигъэувэ хъунукъым, хигъэувэн хуейр хэмытынкIэ Iэмал зимыIэрщ.
* * *
Литературэр пщIын щхьэкIэ, тхакIуэу ущытын хуейщ, зыкъомым ар нэхъыщхьэу къамылъытэ пэтми.
* * *
Газет къеджэф зыкъомым я гугъэщ уси къеджэфу, ящIэркъым газетым тет адрей тхыгъэхэм хуэдэу усэми укъеджэ зэрымыхъунур, абы папщIэ Iэзагъэ, щIэныгъэ щхьэхуэ, дахагъэр куууэ зыхэзыщIэ гу уиIэн зэрыхуейр.
* * *
Зи шкIащIэр лIа жэмыр къашын папщIэ къызэрагъапцIэ хьэуазэкIэ къуа шкафым ещхьщ языныкъуэ усакIуэхэм, тхакIуэхэм цIыхухэм я пащхьэ иралъхьэ тхыгъэхэр…
* * *
УсакIуэм дежкIэ гуфIэгъуэщ усэр къыщыхуеблагъэр. А сыхьэтыпэр гъэлъэпIэн хуейщ. Ар зищIысыр ищIэркъым усэр къызэрыкIуэр зымыгъэунэхуам.
* * *
Усэ Iей зэратхым щхьэкIэ фымыгузавэ: ахэр дунейм къытохьэ куэд мыщIэу зэрылIэжынумкIэ суд тращIыхьауэ.
Къагъырмэс Борис.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу:1. Iэщ псэущхьэ къалъхуагъащIэ. 3. Щхьэусыгъуэ гуэркIэ къуажэр зыбгынауэ нэгъуэщI щIыпIэхэм зыщызыгъэпщкIуу щытам зэреджэ. 7. Унэ щIыбагъ. 8. Лъэс гъуэгу цIыкIу. 10. Къалмыкъ БетIал щхьэкIэ жаIэу щытащ: « … пашэ». Е къуалэбзууцIэ. 11. Адыгэш къабзэ. 15. Нартыхур бгъэлъалъэмэ, къанэр. 16. Лъэпкъ литературэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIахэу Теунэ Хьэчим, Сокъур Мусэрбий, ХьэкIуащэ Андрей, Къэжэр Пётр сымэ я къуажэ. 19. Ливием я къалащхьэ. 21. ЦIыхубз щыгъын. 22. Пхъэщхьэмыщхьэ. 23. Хрущёв трагъэкIа нэужь, КПСС — м и ЦК-м и япэ секретару хаха. 28. Зи кIуэцIыр нэщI, купщIэ зэрымылъ. 29. Гъэузи … 33. Чыржын, мэжаджэ, хьэтыкъ, … 35. Языныкъуэ пхъэщхьэмыщхьэхэм я кум илъщ. 36. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, Къэбэрдей-Балкъэрым и цIыхубэ артист. 37. Псыжь и Iуфэм Iус къалэ, цIыхуу мелуаным нэс дэсу. 38. ФIы къохъулIэмэ зи нэм бжэгъуу щIэуэ цIыху. 39. Танкзехуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь.
Къехыу:1. Холодильникым адыгэбзэкIэ зэреджэр. 2. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Хьэлий. 4. Зи пхъэр щабэ, зи гъэгъар гъуэжь, Налшык и уэрамхэм щыкуэд жыг. 5. «Нур» сабий журналым и унафэщIу илъэс IэджэкIэ лэжьа, уэрэд дахэ куэдым я псалъэхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа къэбэрдей усакIуэ. 6. ГъущIыпэ … мэхъуапсэ. 9. Нарт фызыжь Уэрсэрыжь и фIыгъэкIэ Лъэпщ къигупсыса мэкъумэш Iэмэпсымэ. 12. Фадэ гуащIэ. 13. ЩоджэнцIыкIу Алий и усэхэм щигъэфIа удз шакъафэ-къащхъуафэ цIыкIу. 14. Шым и фэ, и теплъэ. 17. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым и ректор. 18. Нало Заур и сабиигъуэм зригъэгъуэта IэщIагъэ. 20. Пхъэ сахуэ. 24. Ди къэрал парламентым и зы къудамэм зэреджэр «Думэщ». Украинэм ейм-щэ? 25. Школым щадж предмет. 26. Къыдалъхуауэ, цIыхум и щIыфэм хэс, хэт. 27. Мэл зыхэвэ нэхърэ … зыхэпкIэ. 30. Хьэцэпэцэхэм я щхьэкIэ. 31. Дахэу гъагъэ, иIэгъэ плъыжьыфэ къызыщIэж удз. Iэбжьанэхэр, мэлыц хужьыр абыкIэ ираIэу щытащ. 32. Макъамэ къызэ-рыкI Iэмэпсымэ. 34. ЩIалэ къекIу, бжьыфIэ. 36. Гъуэгум абдж … телъщ.
Зэхэзылъхьар МызАхьмэдщ.
Мэкъуауэгъуэм и 15-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. Къанкъуэщ. 7. Уэсэпс. 9. Гъущэ. 10. Дэбэч. 12. Уэчыл. 14. ДыщэкI. 16. Балэ. 17. ПцIым. 18. Къру. 19. Еру. 20. Къуэш. 23. Сом. 25. Бру. 26. Джэд. 27. Кхъуэр. 28. Ибэ. 29. Уэм. 32. Къан. 34. Къаз. 35. Шей. 37. Къамэ. 40. Къуныжь. 42. УнэIут. 43. Лэрыгъу. 45. Хьэрып. 46. Быф. 47. «Мадинэ. 49. Архъуанэ.
Къехыу:1. Хъун. 2.Тэрч. 3. Хьэлу. 4. Уэ. 5. Къэдабэ. 6. Пщащэ. 8. Салимэ. 11. Бел.13. ЧыцI. 14. Дерс. 15. КIарц. 20. Къурыкъуу. 21. Шэджэм. 22. Курыбэ. 23. Сарыкъ. 24. Медан. 30. Баку. 31. Мест. 33. Акъылым. 36. БжьапцIэ. 38. Мер. 39. Хьэзыр. 41. «Нур». 44. Гъуанэ. 45. Хьэрэ. 48. Дэ. 50. Акъ.
