«Мы тхылъыр зэрыщыту щIэфэжагъуэхьыр сатыр къэс жиIэр пэжщи аращ…»
Налшык къалэ дэт Котляровхэ Викторрэ Мариерэ я тхылъ тедзапIэм иджыблагъэ дунейм къыщытехьащ Хамар-Дабанов Е. и тхылъыр. Адыгэ тхыдэмрэ лъэпкъ щэнхабзэмрэ ятеухуауэ иужьрей лъэхъэнэхэм дызыщымыгъуазэ лэжьыгъэ куэд дунейм къытохьэ зи цIэ къитIуа Котляров зэщхьэгъусэхэм я фIыгъэкIэ. БлэкIам дызэрыхуеплъэкI, ар къызэрытщыхъу щIыкIэр лъэныкъуэ куэдкIэ щыз зыщIыж а къыдэкIыгъэхэм я мыхьэнэр ин ещI дэтхэнэри архив лъапIэныгъэу зэрыщытым, лъэпкъ щIэныгъэм и хэкIыпIэ зэрыхъум.
«Мэзкуудэсхэмрэ адыгэхэмрэ» — арат 1846 гъэм Лейпциг къалэм нэмыцэбзэкIэ къыщыдэкIауэ щыта романым зэреджэр. Ар лакъырды (памфлет) гъэпсыкIэм иту тхат, зи гугъу ищIри Урыс-Кавказ зауэм къыщыхъу хьэкIэкхъуэкIагъэхэмрэ ахэр къэзыгъэхъу урыс дзэзешэхэм я хьилагъэмрэщ. «Кавказым щызэрахьэ хъуагъэщагъэхэр» («Проделки на Кавказе») цIэр иIэу романыр Урысейм къыщыдэкIат 1844 гъэм. АрщхьэкIэ жандармыдзэм я штабым и тет Дубельт Леонтий и унафэкIэ тхылъ щапIэхэм къыщIахыжри, къанэ щымыIэу ягъэсыжауэ щытащ. МафIэм пэрымыхуэу къэна тхылъ зытIущырщ иужькIэ къыдэкIахэм тегъэщIапIэу яIари.
ТIэкIу нэхъапэкIэ романым щыщ пычыгъуэхэр 1842 гъэм къытехуат «Зэштегъэу библиотекэ» журналым. Абы щыгъуэ тхыгъэм хуащIа пэублэм мыпхуэдэу итт: «Романыр зи къалэмыпэ къыщIэкIар урыс цIыхубз хьэлэмэтщ. Тхыгъэр зэ еджэгъуэкIэ къызыпхыдзэкъыкIыу къыпщыхъуми, сатыр нэзхэм удэплъыфын хуейуэ ара къудейщ — Кавказым и дуней телъыджэм занщIэу ухелъасэ, абы и цIыхухэр плъагъуну ухуейуэ уохъу, ауэ а псор уи напэр ирихулэкIыурэ укъызэщигъэужам хуэдэу гу лъащIэм ирехух абы дыдейхэм [урыс дзэзешэхэм] щызэрахьэ хъуагъэщагъэхэмрэ напэншагъэхэмрэ я хъыбархэм укъыщеджэкIэ…». Ар дыдэм щхьэкIэ литературэдж Белинский Виссарион етх: «Романым къиIуатэ пэжыр апхуэдизкIэ нахуэщи, узыIэпимышэнкIэ Iэмал иIэкъым».
ЩIэупщIэ зыгъуэта романыр зытха цIыхубзыр и цIэ дыдэмкIэ Лачиновэ Екатеринэщ, и хъыджэбз унэцIэмкIэ Шапошниковэщ. И щхьэгъусэ флигель-адъютант, полковник Лачинов Николай Кавказым къулыкъу щызыщIэ зы бригадэм и унафэщIт, штабым щIыхьэ-щIэкIхэм ящыщт. Зэщхьэгъусэхэр щыпсэуар Шэткъалэрэ Тифлисрэщ — дзэм и Iэтащхьэхэр нэхъыбэу щыпэкIу къалэхэм. БзаджащIагъэрэ тхьэгъэпцIыгъэу дзэзешэхэм зэрахьэр зи нэгу щIэкI бзылъхугъэми «къалэмыр игъэпсэлъащ». АпхуэдизкIэ игъэпсэлъати, пащтыхь Николай Езанэм дежи нэсащ ар. Абы щыгъуэщ пащтыхьым щыжиIар: «Кавказым теухуауэ дэ тщIэр мащIэ дыдэщ, мы цIыхубзым ди нэхэр къегъэплъэж». Дзэ хуэIухуэщIэхэмкIэ министр Чернышев Александр нэхъ гуащIэжущ къызэрыщыхъуар романыр: «Мы тхылъыр зэрыщыту щIэфэжагъуэхьыр сатыр къэс жиIэр пэжщи аращ…»
Романым къиIуатэ пэжыр я жагъуэт Кавказым щыIэ урыс дзэзешэхэми, ар къызыхэкIыр зыт — я цIэр нахуэу къыщимыIуами, тхыгъэм хэт лIыхъужьхэмкIэ еджа куэдым зыкъацIыхужат.
Революцэм ипэкIэ а зэращ романыр къызэрыдэкIар, иужькIэ 1986 гъэм зэ дунейм къытехьащ, блэкIа илъэс 35-м гъуэтыгъуей хъуащ. ЖыIэн хуейщ зи гугъу тщIы къыдэкIыгъуэри дунейм къызэрытехьари бжыгъэ мащIэу зэрыщытыр.
«Мэкуудэсхэмрэ адыгэхэмрэ» романыр тхылъ тедзапIэм и проектыщIэм — «Тхыгъэ къыхэхахэм я библиотекэ» жыхуиIэм — хэту къыдокI. Фигу къэдгъэкIыжынщи, нэхъапэкIэ а зэужьым хэту Шинкубэ Бэгърат и «ЖылакIэ» романыр адыгэбзэкIэ къыдэкIыжащ.
ШУРДЫМ Динэ.
