Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Зэхыхьэхэр
КупщIафIэу, гукъинэжу
Хабзэ дахэ хъуауэ, НыбжьыщIэхэм я республикэ библиотекэр, ПащIэ Бэчмырзэ и цIэр зезыхьэр, илъэс зыбжанэ хъуауэ жыджэру хэтщ 2014 гъэм Саратов къалэм къыщыхалъхьа «Пушкиным и тхыгъэхэм зэгъусэу дыкъоджэ» щIыналъэпсо Iуэхум. Зэхыхьэ гуапэр къызэрагъэпэщащ Урысыбзэм и махуэмрэ урыс литературэбзэм и лъабжьэр зыгъэтIылъауэ къалъытэ усакIуэ цIэрыIуэ Пушкин Александр къыщалъхуа махуэмрэ ирихьэлIэу.
ЗэIущIэ щхьэпэм икIи гъэщIэгъуэным хэтащ Налшык къалэм и сабий гъэсапIэхэмрэ курыт еджапIэхэмрэ я гъэсэну 100-м щIигъу. Апхуэдэхэщ гимназие № №14-м, 29-м, прогимназие №75-м, курыт еджапIэхэу № №9-м, 31-м, 32-м я еджакIуэхэр, сабий гъэсапIэ №65-м и гъэсэнхэр, Таз ФатIимэ зи унафэщI «Шэху уэздыгъэ» литературэ студием, Сабий творчествэмкIэ «Дыгъэпс къалэ» академием екIуалIэ ныбжьыщIэхэр.
Зэхыхьэм щыжаIащ Пушкиным и щIэинхэр къызэрылъытэгъуейр, абы и тхыгъэхэм зыщыщ лъэпкъкIи, зэрыт динкIи, ныбжькIи зэщхьэщыкI цIыхухэр зэрызэкъуагъэувэр, ахэр бзэ куэдкIэ зэрызэрадзэкIыр.
ЗэIущIэм хэта сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ а махуэр гукъинэжу ягъэкIуащ. Ахэр Пушкиным и таурыхъхэм щыхьэщIащ, усакIуэм и тхыгъэхэр зи лъабжьэ сурэтхэр ящIащ, викторинэ джэгуащ, макъамэ зэпеуэм я зэфIэкI щеплъыжащ, усэхэмрэ таурыхъхэм щыщ пычыгъуэхэмрэ къеджащ, театр теплъэгъуэхэр утыку кърахьащ.
А махуэм библиотекэм и лэжьакIуэхэм Пушкин Александр и Iэдакъэ къыщIэкIа тхылъхэр щызэхуэхьэса дапхъэ ягъэуващ, тхакIуэм и гъащIэмрэ гуащIэмрэ щIэблэм ягу къагъэкIыжу.
Филологие щIэныгъэхэм я доктор, Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэт ХьэкIуащэ Мадинэ сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ ехъуэхъуащ Урысейм щагъэлъапIэ Урысыбзэмрэ Пушкинымрэ я махуэхэм зэрыхэтымкIэ икIи ахэр къыхуриджащ усакIуэшхуэм и тхыгъэ купщIафIэхэм еджэну, щIэныгъэ зрагъэгъуэтыну.
ТЕКIУЖЬ Заретэ.
ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
Фи гурылъыр фымыхъуэж
ГъащIэм декIуу псэуфыр нэхъ губзыгъэракъым икIи нэхъ хахуэракъым, атIэ зэхъуэкIыныгъэхэр псынщIэу къэзыщтэфырщ.
Дарвин Чарльз.
ГъащIэм и дэтхэнэ меданри — иджыри зы Iэмалщ.
Маркес Габриэль.
Япэ лъэбакъуэр чыи, занщIэу къыбгурыIуэнущ узэригугъам хуэдэу зэрымышынагъуэр.
Сенекэ.
Фигу ифлъхьар зэвгъэхъулIэным Iэмал зыри имыIэу къыщыфлъытэм деж, фи гурылъракъым фхъуэжынур, атIэ ар зэрызыIэрывгъэхьэну фубзыхуа гъуэгурщ.
Конфуций.
ЖыпIэнур щумыщIэм деж пэжыр жыIэ.
Твен Марк.
ПщIэ зыхуащI цIыху ухъун щхьэкIэ, гъащIэм къыпхуигъэлъагъуэ псори екIуу къэбгъэсэбэпыфын хуейщ.
Ларошфуко Франсуа.
Псалъэр щымащIэм пщIэ нэхъ щиIэщ.
Шекспир.
ЦIыху губзыгъэм къарум зыпишэркъым.
Бомарше Пьер.
ЦIыхум зэхихыр къыгурыIуэм нэсщ.
Гёте Иоганн.
Шхыныгъуэхэр
КIэртIоф хьэнтхъупс
Шыуаным тхъу иралъхьэри, мафIэ щабэм тету ягъэткIу. Абы зэпэплIимэурэ упщIэта бжьыныщхьэ халъхьэри, зэIащIэурэ ягъэлыбжьэ, шыбжий сыр хьэжа хакIутэ, зэIащIэурэ тхъуэплъ дахэ хъуху ягъэлыбжьэ. ЗэIащIэурэ псывэ щIакIэ, мафIэ щабэм тету дакъикъитI-щыкIэ къагъэкъуалъэ. Абы халъхьэ IупщIэурэ упщIэта кIэртIоф. Псывэ къэнар щIакIэжри, шыгъу хадзэ, зэIащIэ. Шыуаныщхьэр трапIэри, хьэзыр хъуху мафIэ щабэкIэ ягъавэ. Хьэзыр хъуа хьэнтхъупсыр пэшхьэкум къытрахри, джэдгын, бурш хаудэ, шыуаныщхьэр трапIэжри, дакъикъитхукIэ щагъэт. Пщтыру фалъэкIэ Iэнэм трагъэувэ. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх. Шати хэзыкIэ щыIэщ.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
тхъууэ — грамм 40,
бжьыныщхьэ укъэбзауэ — грамм 35-рэ,
псывэу — грамм 900,
кIэртIоф укъэбзауэ — грамм 200,
шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
Нартыху хьэжыгъэ жэмыкуэ
Шыуаным псы щIыIэ иракIэ, абы джэдыкIэ кугъуэ уда зыхэлъ шатэ хакIэ, фIыуэ зэIащIэри, мафIэм трагъэувэ. ЗэIащIэурэ дакъикъи 5-6-кIэ къагъавэ. АдэкIэ нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIар хаудэри, тхъу къыщIидзыху, дакъикъи 10-15-кIэ, зэIащIэурэ ягъажьэ. Хьэзыр мэхъу щыжаIэм, зэIащIэурэ, кхъуей цIынэ упщIэта халъхьэ, шыгъушыпс щIыIэ хакIэ. Пщтыру Iэнэм трагъэувэ, шху щIыIэ и гъусэу.
Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
псы щIыIэу — грамми 100,
шатэу — грамм 500,
джэдыкIэ кугъуэу — 1,
нартыху хьэжыгъэу — грамми 115-рэ,
кхъуей цIынэу — грамм 40,
шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
«Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
Леонардо да Винчи
Бэджымрэ къалэ пцIащхъуэмрэ
Бэджым и хъы дыжьыныфэр зэIуищэурэ жыг зэхуакум щишэщIырт, ауэ къалэ пцIащхъуэм, абы блэлъэтурэ, хъыр даIиму зэпиупщIырт.
— Сыт зэран укъыщIысхуэхъур? — къэгубжьауэ щIэупщIащ бэджыр. — ЗызгъэлIэжу сщIы лэжьыгъэр щхьэ хэбгъэкIуадэрэ? Уэ сыткIэ сынокъуэншэкIрэ сэ?
— СынокъуэншэкIрэ, жи!.. Хьилэ бзаджэр къызытращIыкIыжар уэращ! — бзэрабзэу жэуап къитыжащ къалэ пцIащхъуэм. — А уи нэрымылъагъу бэджыхъри гъудэбадзэхэм я ажал зыхэлъ къапхъэнщ.
— Уэрат иджы апхуэдэ псалъэхэр жызымыIэжар! — игъэщIэгъуащ бэджым. — Уэ езыр сыткIэ унэхъыфI сэ нэхърэ? Махуэ псом уи жьэр ущIауэ къыболъэтыхь, ижьымкIи сэмэгумкIи а узытегузэвыхь гъудэбадзэ дыдэхэм уепхъуэу. Уэ уи дежкIэ ар Iуэху джэгу хуэдэщ. Сэ-щэ, лъэкI къэзмыгъанэу солажьэ, Iуданэ псыгъуэхэр соджри, хъару бэджыхъ зэIузощэ. А си лэжьыгъэ хьэлэлым пшэрыхьри къыпокIуэ, ар си хъым ихуа нэужь.
Аращ игъащIэм, дэтхэнэми, езым и щыгу тесу дунейр зэрилъагъум, къызэрыщыхъужым трищIыхьу, нэгъуэщIхэр игъэкъуэншэну, я хьэкум ищIэну хьэзырщ.
Ахъомрэ Къэсмыжымрэ
Ахъом, пхъэщхьэмыщхьэ пызу къыпыкIати, зигъэпагэу ахэр мыхъуауэ зыпыт и къудамэхэр игъэуфафэрт. Зэгуэр и щхьэр къиIэтри, игъэщIагъуэу гу лъитащ щхьэ баринэ хъужауэ и гъунэгъуу жыгышхуэ къызэрыкIам.
— Хэт уэ хуит укъэзыщIар дыгъэр щIэпхъумэну!.. Си пхъэщхьэмыщхьэхэм къару ягъуэтыным зэран уахуэхъуну… — жыг мыцIыхум шынагъуэу щIэгубжьащ ахъор. — Хэт ухъуну уэ езыр? Зумылъэфыхьу, жыIэт!
— Сэ сыкъэсмыжщ, — нэмысыфIэу жэуап къитыжащ гъунэгъу жыгым.
— А-а… укъэсмыжщ… икIи укъэсарэ икIи умыжу… тхьэмпэм щIихъума! — зыпищIыжу, ехъурджэуащ абы мыарэ-зыуэ ахъор. — АтIэ уи пхъэщхьэмыщхьэр дэнэ щыIэ? Сэбэпыншэу укъызэрыкIымрэ нэгъуэщIхэм зэран уаpэрыхуэхъумрэ утеукIытыхьыжыркъэ?! Зэ умыпIащIэ-тIэ! Cэ спыт пхъэщхьэмыщхьэхэр мыгувэу хъунщ, тIыгъуэжынщи, къыспыхужынщ, щIы псыIэм хэхуэнщи, сэ схуэдэу псори къэкIынщ, къызэщIэрыуэнщи, мис итIанэ зэуэ уэри дунейм утетхужынщ.
ИкIи, пэж дыдэу, ахъом къыпыкIа пхъэщхьэмыщхьэр — псори зэхуэдэ защIэу — дэгъуэкIейуэ хъуащ. Ауэ зэгуэр, блэкIрэ пэт, сэлэтхэм абы гу лъатащ. Хъууэ тIыгъуэжа ахъо хъуэпсэгъуэм нэпсейуэ ежэхэри зыри къыпамынэу зэхафыщIащ, и къудамэхэри гуащIыкIащ, уеблэмэ, апхуэдизкIэ IэфIыщэт ахэри, щIым щылъи къагъэнакъым.
Къэсмыжыр зызыущэхужа и гъунэгъум гущIэгъу хуищIу еплъащ:
— Ей, ахъо тхьэмыщкIэ! Уэ езым къыпщыщIыну мыгъуагъэр умыщIэжу, сэ си ажалыр къэсыну жыпIат. Си жагъуэ хъуащ уэ къыпщIэхъуа пхъэщхьэмыщхьэм и зэранкIэ лей къызэрыптехьар.
Ахъор иджыри куэдрэ ирибэмпIащ, къыщыщIам къытрадза фэбжьыр игъэхъужу; мыдрей гухьэлэл къэсмыжым зиужьу, нэхъри зэбгрыкIыкIыу и гъащIэм къыпищэжащ, зыми емыфыгъуэу икIи зыри Iей хуэзэну щIэмыхъуэпсу.
ЗэзыдзэкIар Хьэту Пётрщ.
Дунейм и щIыпIэ нэхъ дахэ дыдэхэм ящыщщ Италием и Флоренцие къалэр, Европэм и щэнхабзэ центр нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм хабжэ ар. «Возрождение лъэхъэнэм и гущэкIэ» йоджэ сурэтым щыфлъагъу къалэ Iув дыдэу зэхэсым. Флоренцием дунейм къритащ цIыху цIэрыIуэ дыдэхэу Леонардо да Винчи, Микеланджело, Донателло, Данте, Галилей, нэгъуэщIхэри. Абы уэру макIуэ зыгъэпсэхуакIуэхэр, зыщаплъыхьын, фэеплъ щIыпIэ гъэщIэгъуэнхэр зрагъэлъагъун папщIэ. Псалъэм щхьэкIэ, псоми я нэ къокI скульптор Микеланджело Буанаротти и IэдакъэщIэкI гъэщIэгъуэнхэм, дэнэ щIыпIи къыщащIэхэм, зэ нэхъ мыхъуми Iуплъэну. И кIэн къикIащ ди газетым и сурэттех Къарей Элинэ — ар иджыблагъэ щыIащ Флоренцием. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ. Мэкъуауэгъуэ мазэ, 2018 гъэ.
ГъэщIэгъуэнщ
Индиер шахматым и хэкущ
Индием иIыгъ щIым и инагъкIэ дуней псом ебланэ увыпIэр щиубыду арами, щыпсэу цIыхухэм я бжыгъэкIэ етIуанэщ, абы и лъэныкъуэкIэ япэ ищыфар Китайрщ. Хуэгъэфэщауэ къызэрабжамкIэ, Индием цIыху мелард 1,2-рэ щопсэу.
Индием диным ехьэлIа махуэшхуэ яIэщ, илъэс 12-м зэ ягъэлъапIэу. Зи чэзу Кумбха-мела махуэшхуэр 2013 гъэм щIышылэм и 14-м ягъэлъэпIащ. А махуэм индуист щихъым я щхьэр хуагъэщхъыну Аллахабад щызэхуэсат цIыху мелуани 100-м щIигъу.
Дунеягъэм и пкъыгъуиплIыр (мафIэр, щIыр, хьэуар, псыр) ямыуфIеин папщIэ, дунейм ехыжам и хьэдэр щIым щIалъхьэркъым, атIэ «щэхум и чэщанэм» тралъхьэри, къуалэбзухэм яшхыж. Къэна къупщхьэлъапщхьэр псыкъуийм ирадзыхыж.
Индие унагъуэм и унэгуащэм и щхьэгъусэм и цIэр ину жиIэу хабзэкъым.
Индиер шахматым и хэкущ. Абыхэм нэхъапэм зэреджэу щытар «чатцранга»-щ, гупиплI ищIыкIа дзэ къикIыу аращ. Шахмат фигурэхэри плIыуэ гуэшащ.
Щыгъыным и щIыкIэми и плъыфэми куэд къыбжеIэ. Уеблэмэ индие бзылъхугъэм и щхьэцыр зэрызэщIэкъуам къуегъащIэ абы и дуней тетыкIэр зыхуэдэр.
Индусхэм я процент 80-м зэрахьэр индуизмырщ. Муслъымэнхэм етIуанэ увыпIэр щаубыд къэралым, абыхэм я бжыгъэр процент 13-м ноблагъэ. Къэбгъэлъагъуэмэ, муслъымэн нэхъыбэ дыдэ щыпсэу къэралхэм я ещанэщ Индиер, ар къакIэлъокIуэ Индонезиемрэ Пакистанымрэ.
Дуней псом щынэхъ ин дыдэ киноиндустриер Болливудщ — ар Мумбай щыIэщ. Болливуд щытраха фильм псори, фэ зэрыфщIэщи, мюзиклщ.
Къэралым зэрихьэ цIэр къызыте- кIар Индус псырщ. Ар санскритыбзэкIэ «синдху»-щ, «псы» къикIыу аращ.
Индием щынэхъ пашэ спорт лIэужьыгъуэр крикетщ, британхэм къабгъэдэкIауэ аращ.
Индием къэралыбзитI щызокIуэ: хинди, инджылыз. КъищынэмыщIауэ, Правительствэм бзэ 17 къегъэлъагъуэ. Апхуэдэуи диалект 1650-кIэ щопсалъэ мы къэралым.
Индусхэм я нэхъыбэм шхэн ипэ къихуэу я Iэхэр, я напэр, я лъакъуэхэр ятхьэщI. Зэрышхэр, Iэмал имыIэу, я Iэ ижьымкIэщ. Бзылъхугъэхэр Iэнэм щыпэрытIысхьэр цIыхухъухэр къэтэджыжа нэужькIэщ.
Гузэвэгъуэ зиIэ цIыхухэм IэлъэщI, щыгъын фIыцIэкъым къагъэсэбэпыр, атIэ хужьщ. Зи щхьэгъусэр дунейм ехыжа бзылъхугъэм хужьыбзэу зехуапэ.
Къэрал псом сыхьэт бжыгъэр щызэтохуэ.
ШыщхьэуIум и 15-р Щхьэхуитыныгъэм и махуэщ. А махуэм 1947 гъэм Индиемрэ Пакистанымрэ къэрал зырызу зэхэкIауэ щытащ. Абы щыгъуэм цIыху мелуан 1,2-р Iэпхъуауэ щытащ, къэхъуа зэрыхьзэрийм цIыху мелуаным нэблагъэ хэкIуэдащ.
Къэбарт Мирэ.
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 5. ХадэхэкI. 6. Вакъэ лъапщэ кIыхь. 7. Хъыджэбз ныбжьыщIэ. 10. Анэшым кIуа щIалэ цIы-кIум анэшхуэр къобзэрабзэ: « …-хамащхьэу ущы-мыт, си псэ, уи унэ ущыIэ хуэдэщ уэ». 12. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу щыта … Къанщобий. 14. Колхозым губгъуэм къыщрихьэлIа гъавэр пIалъэкIэ щызэтракIутэ щIыпIэ. 16. Пшынэм и сэмэгурабгъу лъэныкъуэмкIэ тет Iэпэ. 18. Ефэндыхэм я нэхъыщхьэ, хеящIэ. 21. … цIыкIу бжьакъуэшхуэ. 24. Зи Iуэ ит нэхърэ — зи … ит. 25. Мэжджытым хэтщ … джапIэ. 26. Лажьи хъати симыIэу, ди унафэщIым си … къищIащ. 29. ЕгъэджакIуэм и макъым зрегъэIэт: « … фещэу фыщымысу, дерс фэстам феджэ!». 30. Япэ адыгэ узэщIакIуэхэм, щIэныгъэлI цIэрыIуэхэм ящыщ, «Адыгэ народым и тхыдэ» тхылъыр зи IэдакъэщIэкI. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык къалэкухэм хуэзэ зы уэрамым. 31. Хьэжыгъэ, ху хуэдэхэр кърагъэхъуэн папщIэ къагъэсэбэп. 34. Адыгэ композитор цIэрыIуэ, Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтыр зрата. 35. ЩIымахуэ … е гъэмахуэ … 36. «Щихухэр иджыри …» — Къэрмокъуэ Мухьэмэд цIэрыIуэ зэрыхъуа тхылъ. 38. Къэбэрдей тхакIуэ: мы гъэм, накъыгъэ мазэм, и ныбжьыр илъэс 80 ирикъуащ. 39. Ди къэралым и псыежэх нэхъ ин дыдэхэм ящыщ. 40. Илъэс 18 ирикъуа щIалэщIэхэр абы яшэ хабзэщ. 41. ЕуэкIыпIэ. 43. Дунейм цIыхур зэрехыжам и хъыбар нэгъуэщIхэм ялъэзыгъэIэс. 45. Къулейхэм я IуэхутхьэбзащIэ. 48. Танкист хахуэу щыта, Совет Союзым и ЛIыхъужь. 49. Iуащхьэмахуэ щыгу япэ ды-дэу къэзыгъэIурыщIа …Чылар 50. Дэрбзэр хьэпшып.
Къехыу:1. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 2. НэгъуэщIым … хуэптIмэ, уэ уихуэжынкIэ мэхъу. 3. Нарт Щэуей и адэр. 4. Фадэ гуащIэ. 8. … куцIрэ фо цIынэкIэ япIа щIалэ. 9. Зым и зэран … йокI. 11. …-махуэми, си машинэ къутар иджыблагъэ зэзгъэпэщыжащ. 13. Нарт хъыбархэм къызэрыхэщымкIэ, Iэщхэм я тхьэ. 15. ПхъэIэщэм къызэригъэдзэкIа щIы Iыхьэ. 17. Пэрыт, пашэ, адрейхэм щапхъэ яхуэхъу. 19. ЕджакIуэ ныбжьыщIэхэм къуалэбзум … хуащIащ. 20. ЩIыпIэ жыжьэ. 22. Зи купсэр яшх удз сыр лIэужьыгъуэ. 23. Хьэкъущыкъум щыщ. 27. ХьэкIэпычым гу кIуэм … къыкIэреуд. 28. … лъакъуэ шкIэ иукIрэ? 32. Бэзэрыр … щIыпIэщ. 33. Псалъэ дахэм … гъуэмбым къреш. 37. Бжьэхуц зыдэлъ щыгъын Iэгъуапэншэ. 38. ЩIалэ цIыкIум … топ къыхуащэхуащ. 41. Уафэм … фIыцIэ гуартэхэр къытрихуащ. 42. Егъэлеяуэ дунейр щыщIыIэм апхуэдэу йоджэ. 43. Хьэм и губжьыр кхъуэм … 44. Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и нэхъыщхьэу щы-та … Зубер. 46. Зи кIуэцIыр нэщI, купщIэ зэрымылъ. 47. ЦIыхубзхэм зыкIэралъхьэ хьэпшып цIуугъэнэ цIыкIу.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мэкъуауэгъуэм и 23-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ЕкIуэкIыу:5. Хъер. 9. Аму. 10. ЩхьэлъащIэ.11. Пхъэхуей. 12. БжьапцIэ. 13. Псы. 14. Нахътэ. 16. АдрыщI. 20. Мы. 21. Урифызщ. 22. Ду. 23. Напэм. 24. ПкIауэ. 26. Бжьы. 29. Хьэлыуэ. 32. Абрагъуэ. 35. Фэндырэ. 36. Тэн. 37. Уэр.
Къехыу: 1. Пхъампэ. 2. Гурыхуэ. 3. Хъарып. 4. Мудрэн. 6. Пщае. 7. Алътес. 8. Гъэужь. 14. Номин. 15. Теунэ. 17. ДыщэкI. 18. ЩIыунэ. 19. Афэ. 25. Щхьэнтэ. 27. Жьынду. 28. Хьэкъырш. 30. Лэгъунэ. 31. Уафэ. 33. Бгъэн. 34. Армум.
