Анэдэлъхубзэр джын щIыхуейм и щхьэусыгъуэ диIапхъэщ, абы залымыгъэ хэмылъын папщIэ
Адыгэбзэр хъумэным, зегъэужьыным, анэдэлъхубзэмкIэ егъэджакIуэхэм гулъытэ яхуэщIыным, ядэIэпыкъуным хуэлажьэ, ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ хасэм хэтхэр кърихьэлIауэ «Адыгэ псалъэм» и хьэщIэщым зэIущIэ щекIуэкIащ. Ар зытеухуауэ щытар КъБР-м «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» и законым и проектым хэлъхьапхъэу къалъытэхэмрэ адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ дэкъуза мыхъуу къэгъуэгурыкIуэн папщIэ законкIэ щIэгъэбыдауэ зэрыщытыпхъэмрэ яубзыхунырт.
Адыгэбзэ хасэм хэт, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и журналист Ширдий Маринэ зэIущIэм щыщIидзэм жиIащ иджыблагъэ а законопроектым теухуауэ Парламентым щекIуэкIа жылагъуэ едэIуэныгъэхэм хасэм хэтхэр зэрыщIэсар, я гупсысэхэр къызэрыщаIуэтар.
— Мы Iуэхум иджыри зэ къытыдогъэзэж, закон къащтэнум анэдэлъхубзэхэм къапэплъэр къанэ щымыIэу зэрелъытам тыдощIыхьри, — жиIащ Маринэ. — Къапщтэмэ, зи цIыхущхьэр мащIэ лъэпкъхэм я бзэр хъумэным, зегъэужьыным теухуа псалъэмакъыр 1940 гъэ лъандэрэ йокIуэкI, уеблэмэ ар дунейпсо Iуэху хъуащ, политикэм щыхуэкIуэжи къыхэхуэу. ИрагъэкIуэкIа лэжьыгъэм, къэхутэныгъэхэм яужькIэ лъэпкъ мащIэхэм я бзэхэм теухуа унафэ гуэрхэр хатхащ «Всеобщая декларация прав человека», «Конвенция о правах ребенка», «Всемирная декларация об обеспечении выживания, защиты и развития детей» законхэм.
1992 гъэм Европэм и Советым и министрхэм я комитетым къищтащ «Европейская хартия региональных языков или языков меньшинств» зыфIищар. Абы нэхъыщхьэу игъэбелджылыр, кIэщI дыдэу жыпIэмэ, цIыхум Iэмал иIэнырщ анэдэлъхубзэр хуиту къигъэсэбэпыну. ЕтIуанэр — щIэблэр зэрырагъаджэ щIыкIэр тэмэму гъэпсауэ зэрыщытыпхъэрщ, анэдэлъхубзэр ягъэшэрыуэу ахэр къыдэкIуэтеин папщIэ.
Нэхъ кIэщIу жыпIэмэ, дэтхэнэ зы лъэпкъми сыт хуэдэ Iуэху зэрихьэми, ар и бзэкIэ зэфIигъэкIыфу щытын хуейуэ къегъэув а хартием. Езы лъэпкъым и бзэр шэрыуэу къигъэсэбэпын папщIэ, щIыналъэхэм, къэралхэм зэрахузэфIэкIым елъытауэ, пэщIэдзэ классхэм щIэсхэр Iэмал имыIэу я бзэмкIэ ирагъэджэн хуейщ.
Урысей Федерацэми бзэм теухуауэ ди къэралым къыщащта законхэми ищхьэкIэ зи гугъу тщIахэр щIагъэбыдэ. Ауэ, гу зэрылъыфтагъэнщи, «щIыналъэхэм, къэралхэм зэрахузэфIэкIым елъытауэ» щыжыпIэкIэ «пэщIэдзэ классхэм щIэсхэр Iэмал имыIэу я бзэкIэ ирагъэджэн хуейщ» псалъэр дыщIыбгъужмэ, япэIуэкIэ птхам мыхьэнэ иIэжкъым. Къэрал, щIыналъэ къулыкъущIэм «тхузэфIэкIкъым» жиIэмэ, законым зыкIи емыбэкъуауэ къыщIокI. Ар щIыжысIэр пэщIэдзэ, 1 — 4-нэ классхэр адыгэбзэмкIэ, ирагъэджэныр яублэм зэтракъутэжу Къэбэрдей-Балъкъэрыр къызэрыгъуэгурыкIуэрщ.
Адэ-анэхэр егъащтэ пэщIэдзэ классхэр адыгэбзэкIэ егъэджэн хуейщ, ауэрэ урысыбзэми хэгъуэзэху жыпIэмэ. Ауэ а бзэ ямыщIэмкIэ (псом хуэмыдэу къуажэдэс сабийхэм) дерсхэр яджын хуей зэрыхъум, егъэджакIуэр зытепсэлъыхьыр къагурымыIуэу гугъу зэрехьым еджэнымкIэ яIэну ехъулIэныгъэр зэригъэмащIэм адэ-анэр егупсысыну хуейкъым.
Республикэ, Парламент, Правительствэ щIыдиIэр адыгэрэ балъкъэррэ мы щIыналъэм щопсэу, я бзэ, я щэнхабзэ яхъумэжын хуейщи аращ. Мы бзэхэр кIуэдыжмэ, къэхъунур къызыгурымыIуэ щыIэу къыщIэкIынкъым.
Глобализацэм, зи экономикэр нэхъ лъэщ, зи бзэм нэхъ щIэупщIэ зиIэ къэралхэм дызыщIашэну, дыхагъэкIуэдэжыну зэрыжаIэм арэзы утехъуэу зыри умыщIэныр хьэдэгъуэдахэщ, къапщтэмэ, япэу «зыщIэттын» хуей щхьэусыгъуэ адыгэм диIэу слъагъукъым.
Адыгэбзэр полъэщ мы дунейм щекIуэкI сыт хуэдэ Iуэхугъуэхэри гъэхуауэ къэIуэтэным. «Адыгэ псалъэм» еджэхэм, щIыпIэ телевиденэм, радиом я нэтынхэм кIэлъыплъхэм ар зыхамыщIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Пэжщ, лъахъэ тхуохъу бзэм къыхыхьэ псалъэхэр «кхъузанэм» щIигъэкIыу, адыгэбзэм къызэрищтэфынум хуэзыгъэкIуэн комиссэ дызэримыIэр. Хэт дежкIи гурыIуэгъуэу къыщIэкIынщ: зэманымрэ дунеймрэ дэгъуэгурыкIуэфыр, зызыужьыфыр щIэуэ къежьэм езы лъэпкъым и щэнхабзэр, бзэр, хабзэр лъабжьэ хуэзыщIыфырщ. Ар зэрызэдгъэхъулIэн щIыкIэращ дызыгъэпIейтейри.
Сыхуейт Адыгэбзэ хасэм хэтхэм къищынэмыщIауэ мы зэIущIэм кърихьэлIа егъэджакIуэхэм, щIалэгъуалэм ящыщхэм я псалъэ зэхыдагъэхыну.
Бзэр зэбгъэщIэныр къалэн, хьэмэрэ…
ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ хасэм и унафэщI, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтым адыгэ IуэрыIуатэмкIэ и къудамэм щылажьэ Табыщ Мурат жеIэ:
— Дэ дыщыпсэу хэгъуэгум урысыбзэр, адыгэбзэр, балъкъэрыбзэр къэралыбзэу щыгъэуващ. Апхуэдэу щыщыткIэ, ди лъэпкъыбзэм хуэфащэ пщIэр къридгъэлъагъуэу пщалъэхэр дубзыхун хуейщ законым халъхьэн хуэдэу. Урысыбзэр къэтщтэнщи, абы и Iуэхур зэрыкъэралу щыпхигъэкIыу урысейпсо закон иIэжщ. Iуэхур къыщынэр нэгъуэщIыпIэщ — хэт адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмрэ къащхьэщыжынур, хэт ирилэжьэнур!
Дызытепсэлъыхь IуэхумкIэ балъкъэрхэри къыткъуэувэу, къэралым къытхуищIэну дызыхуейр зэхэхауэ дгъэнэIуэн хуейщ.
ПэщIэдзэ классхэм анэдэлъхубзэмкIэ щегъэджэн хуейщ жытIа нэужь, гугъуехь куэд къагъэлъагъуэ: егъэджакIуэр хуэхьэзыркъым, методикэ зэгъэпэща диIэкъым, ди сабийхэр адыгэбзэ защIэкIэ едгъаджэмэ, итIанэ урысыбзэр дауэ къызэращтэжынур, адэ-анэхэм яфIэкъабылкъым, н. къ.
«Дыхьэзыркъым» жыхуиIэм деж щедгъэжьэнщи, щхьэусыгъуэр мыращ: иджыпсту егъэджакIуэхэм я лэжьапщIэр апхуэдизкIэ мащIэщи, курыт еджапIэм зи щхьэ Iузыхыжхэри яхэтщ, зи ныбжь нэсауэ егъэджэныгъэ Iуэхум хэкIыжхэри щыIэщ, адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэр зыгъэхьэзыру щыта КъБКъУ-м и педколледжым апхуэдэ къалэныр и пщэ дихыжащ. А псор къызэщIэпкъуэжмэ, дызыхуэкIуэр гурыIуэгъуэщ. Педколледжым нэхъ теухуауэ упсалъэмэ, адыгэбзэмкIэ кафедрэр иIэжщ, ауэ адыгэбзэмкIэ пэщIэдзэ классхэм щезыгъэджэну IэщIагъэлIхэр игъэхьэзырыжкъым.
КъищынэмыщIауэ, къэрал къулыкъущIэхэр адыгэбзэкIэ псалъэу цIыхум зыкърамыгъэлъагъумэ, еджапIэм щыIэ адыгэбзэм и сыхьэт бжыгъэм ущыхуейм кIэрыбудмэ, адрей предметхэм я пщIэр зыIэтым хуэдэ гуэркIэ адыгэбзэм и пщIэр хыумыгъахъуэмэ, дауэ къэкIуэн зэриIэнур? — жиIащ Мурат.
Адыгэ лъэпкъым къыхэкIа сабийм и бзэр ныкъуэу, адыгэбзэми урысыбзэми хуэмышэрыуэу къызэрыдэкIуэтейм фIы хэлъу къилъытэркъым Табыщым. Зи адэ-анэр лэжьапIэ Iут сабийр пщэдджыжьым унэм къыщIокIри, сабий гъэсапIэм макIуэ, адыгэбзэ-урысыбзэ зэхэтхъуакIэ абы къыщепсалъэурэ, урысыбзэри и кIэм нэс зримыгъэщIауэ, адыгэбзэ къабзи Iурымылъыжу къыдокIуэтей. БзэмыIу хъуа сабийр пэщIэдзэ еджапIэм макIуэри, абдежым аргуэру ди щхьэм мыгъуагъэ кърокIуэ. Зи сабийм адыгэбзэ ищIэну хуэмей адэ-анэм ар мыадыгэ сабийхэр щрагъаджэ гупым хегъэхьэ, апхуэдэ хуитыныгъэ щыIэщи. АдыгэбзэкIэ мыпсэлъэф, мыгупсысэф сабийм лъэпкъ зэхэщIыкI бгъэдэлъкъым, атIэ сыт хуэдэ щIэблэ, сыт хуэдэ лъэпкъ интеллигенцэ пщэдей тлъагъунур?
Сыт хуэдэ шынагъэ, сыт хуэдэ щхьэусыгъуэ Iуэхум хэлъхьэн хуейр? Апхуэдэ упщIэр къотэджыкI Мурат жиIам.
— ПэщIэдзэ еджапIэм адыгэбзэкIэ щIыщрагъэджэн хуейм и япэ щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр ар лъэпкъым и фащэу, и дамыгъэу зэрыщытырщ. Пщэдейм и щхьэ пщIэ хуэзыщIыж лъэпкъыу адыгэр хыхьэну хуеймэ, и бзэр япэ иригъэщыпхъэщ. Абы щыфIэкIыжауэ, и анэдэлъхубзэр шэрыуэу зыщIэ, абыкIэ гупсысэф цIыхурщ хамэбзэр фIыуэ зэзыгъэщIэфынур. Дунейм щекIуэкIри къыщыхъури уэ узыхэпсэукI щыIэныгъэм ебгъапщэкIэрэщ нэхъыфIу къыщыбгурыIуэри щызэхэпщIыкIри, абыкIэ нэхъ хэкIыпIэфI дыдэу щыIэри бзэращ, пыухыкIауэ жыпIэмэ — анэдэлъхубзэращ, — жеIэ Мурат. — КъыкIэлъыкIуэу, сэ сызэреплъымкIэ, адыгэбзэр къэралыбзэу щыщыткIэ, ди республикэм и къэралыбзищми хухах сыхьэт бжыгъэр нэхъыжь классхэм я деж щызэхуэдэу щытыпхъэщ. УФ-м «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» законым егъэув: урысыбзэр Iэмал имыIэу джын хуей дерсщ. «Урысейм хиубыдэ республикэхэм я къэралыбзэхэр ирагъэджыну хуитщ, ауэ урысыбзэр зэрырагъэдж сыхьэт бжыгъэм емыбакъуэу», — къыщыхьащ законым. Дэ унафэм дыпэщIэувэну дыхуейкъым, ауэ ди мыарэзыныгъэр къэдгъэлъэгъуэну игъуэщ. Ухуеймэ сыхьэтищ, ухуеймэ сыхьэтиплI къапщтэкIэ, адыгэбзэр яджа хъунукъым. Адыгэбзэм а урысыбзэм хухэха сыхьэт бжыгъэр хухэпхрэ ар хабзэу букъуэдиймэ, урысейпсо законым къигъэув мардэм дытекI хуэдэкъым. Сыхьэтитхум нэс ебгъэджыну ухуитщ жиIэу министерствэм къызэригъэувымрэ Iэмал имыIэу ебгъэджын хуейщ жыхуиIэмрэ зэщхьэщыкIыныгъэ яIэщ. Мис абыи лъакъуэпэщIэдз къытхуещI.
Адыгэбзэм и Iуэхум дыщытепсэлъыхькIэ, ар егъэджыным текъузэныгъэ хэлъын хуейщ. Адыгэбзэр, балъкъэрыбзэр къэралыбзэу щыщыткIэ, зыуэ ят къэрал экзаменым хэгъэхьэныр зэманым къигъэува Iуэхущ.
Табыщым фIэкъабылу къигъэлъэгъуащ 7-нэ классым нэс адыгэбзэкIэ егъэджэн хуейуэ. Математикэ, физикэ хуэдэхэр хэбгъэкIми, гуманитар дерсхэр адыгэбзэкIэ ебгъэджыныр нэхъыфIщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ди тхыдэжьри, дунейр зэрызэхэлъри, нэгъуэщIхэри ди бзэкIэ къэтIуэтэжу зедгъэсапхъэщ.
ПэщIэдзэ еджапIэр адыгэбзэкIэ ебгъэджэну хуитщ жиIэу законым къыщыхьами, абы къыпащэм арэзы къищIыркъым Табыщыр — «езы цIыхур хуейуэ къыщIэупщIэмэ»… Къэралыбзэ статусыр зиIэм «жылагъуэ щIэупщIэ иIэн хуейщ» жыпIэу бгъэпудыныр къезэгъыркъым.
Зи гугъу ящI законыр къащтэмэ, ар гъэзэщIа зэрыхъум кIэлъыплъын комиссэ щыIэн зэрыхуейри къыхигъэщащ Мурат.
Мы Iуэхур зыхуей хуэзэу гъэзэщIа хъун папщIэ, егъэджакIуэм и деж сыт къыщынэр? А упщIэм и жэуапу Табыщым жиIащ къэралым щыгугъыу щыскIэ Iуэхур зэрызэфIэмыкIынур.
— Зи гугъу тщIы Iуэхум ущытепсэлъыхькIэ, гу лъумытэнкIэ Iэмал иIэкъым адыгэ сабиймрэ урыс сабиймрэ яIэ Iэмалхэр зэрызэхуэмыдэм. Таурыхъхэр, шыпсэхэр, анимацэ гъэщIэгъуэнхэр гугъу демыхьу къагъуэтри, урысыбзэкIэ сабийм бгъэдалъхьэ, куууэ зыхрагъащIэ. Дэ ди егъэджакIуэхэм ахэр яIэкъым. Езыхэм къызэрагъэпэщын хуейщи, нэхъыбэм зыщIрагъэх. Абы папщIэ сом къыдатыркъым жамыIэу IуэрыIуатэр нэхъ куууэ я дерсым хагъэхьэмэ, тхылъым итыр, Iэмал зэриIэкIэ, технологиещIэхэр къагъэсэбэпурэ еджакIуэм и пащхьэ иралъхьэмэ, джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэ къагупсысыфмэ, а псомкIи егъэджакIуэхэр зэдэгуэшэфмэ ди бзэми, егъэджакIуэхэми я Iуэхур нэхъ дэкIынт.
Илъэсищ зи ныбжьым
я деж къыщыщIедзэ
Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтым и щIэныгъэрылажьэ, филологие щIэныгъэхэм я доктор ХьэкIуащэ Мадинэ Iуэхум хэлъ гугъуехьым и къыщIэдзапIэу къилъытэр зи школ кIуэгъуэ мыхъуахэр зэкIуалIэ сабий гъэсапIэхэрщ. Абы и щхьэкIэ игъэунэхуа Iуэхущ зи гугъу ищIар.
— Илъэсищ хъухукIэ адыгэбзэкIэ фIэкIа демыпсалъэу къэхъуа сабийр Налшык къалэ дэт сабий гъэсапIэм еттати, школ кIуэгъуэм урысыбзэкIэ фIэкIа псэлъэжыфтэкъым, — жеIэ Мадинэ. — Щхьэусыгъуэр зыт: къалэ сабий садым зы адыгэ гъэсакIуи щылажьэртэкъым. АдыгэбзэкIэ сабийхэм епсалъэ лэжьакIуэ къалэ гъэсапIэхэм щымыIэмэ, зи ныбжьыр илъэсищ ирикъуахэм я деж къыщыщIэдзауэ адыгэбзэр дунейм хэкIуэтынущ. Методист нэхъыфIхэр зэхуэшэсауэ егъэгупсысын хуейщ сабий гъэсапIэхэм адыгэбзэр зэрыщрагъэщIэну Iэмалхэм. КъищынэмыщIауэ, лэжьыгъэшхуэ едгъэкIуэкIыпхъэщ адыгэ унагъуэм адыгэбзэр щытепщэу щытынымкIэ. МащIэщ, ауэ сэбэпышхуэщ дуней псом щызэIэпах таурыхъхэм ящыщ адыгэбзэкIэ зэрадзэкIауэ, IуэрыIуатэр, адыгэ шыпсэхэр зытет аудио-видео дискхэр дызэриIэр.
ЗэщхьэщыкIыныгъэшхуэ яIэщ къуажэдэсхэмрэ къалэдэсхэмрэ бзэр зэраIурылъым. Шэч къытезмыхьэу жысIэфынущ къуажэм дэс сабийхэр — урысыбзэ ныкъуэ, къалэдэс сабийхэр адыгэбзэ ныкъуэ зэрыхъур. Ахэр литературэбзэм пэIэщIэщи, адыгэбзэр ящIэ хуэдэу, ямыщIи хуэдэу къыдокIуэтей. Къалэдэс, къуажэдэс сабийхэм анэдэлъхубзэр зэращIэр зэрызэтемыхуэм къыхэкIыу, ахэр зэрырагъаджэ программэр щхьэхуэу зэхэлъхьэн хуейщ.
Японием и щIэныгъэлIхэм къахутащ: ныбжьыщIэр илъэс 12 хъуху зы бзэм куууэ хэбгъэгъуазэмэ, зэи ар IэщIэхужынукъым, ауэ илъэс 11 хъуху фIэкIа удэмылажьэмэ, псынщIэ дыдэу щыгъупщэжынущ. Абы тепщIыхьмэ, хъарзынэт, илъэс 12 хъуху адыгэбзэкIэ едгъаджэу щытамэ.
Зи гугъу тщIы законыр къащтэнущ, дызыхуей псор халъхьэми хамылъхьэми, ауэ ар гъэзэщIа зэрыхъум кIэлъыплъын гуп, IуэхущIапIэ гуэр щымыIэмэ, зыри тхузэфIэкIынукъым, — жиIащ Мадинэ.
Абы щIэн хуейуэ къыхилъхьахэм ящыщщ социологие къэхутэныгъэ курыт школхэм щегъэкIуэкIыныр. Анэдэлъхубзэм и Iуэхур зытетыр абы наIуэ къищIынущ. Абы и псалъэхэр диIыгъыу, Табыщ Мурат жиIащ адыгэбзэр зэрырагъэдж щIыкIэр къэзыпщытэ инспектор щыIэн зэрыхуейр. Абы и къалэну щытыпхъэщ курыт еджапIэхэм адыгэбзэмкIэ сыхьэт бжыгъэу щыIэр, ар расписанием зэрыхагъэувэр, зэрырагъаджэ программэр зыхуэдэр, нэгъуэщIхэри къипщытэныр.
Урысыбзэм щхьэкIэ ящIэр
Бзэхэр джынымкIэ щIапхъэхэр щаубзыху институтым и унафэщI, педагогикэ щIэныгъэхэм я кандидат ХьэцIыкIу Рае зэIущIэм къыщыхилъхьа Iуэхугъуэр ягу ирихьащ къызэхуэсахэм. Бзэм зегъэужьыным, ар хъума хъуным щытепсэлъыхькIэ, Тэтэрстаныр, Къэзахъстаныр щапхъэу къамыщтэу, жыжьэ мыIэбэу, Урысейм къигъэсэбэп Iэмалыр и лъабжьэу хэкIыпIэ къалъыхъуэмэ зэрынэхъыфIыр жиIащ.
— Къэбэрдей-Балъкъэрыр Урысей Федерацэм и жьауэм дыщIэту дыпсэууэ аращи, къэралым законми унафэми къищтар ди щIыналъэм къэса нэужь, адыгэ теплъэ гуэр къытедгъэуэжурэ дгъэзащIэу аращ. АтIэ дызытепсэлъыхь Iуэхум ехьэлIауэ Урысейм и бзэр ихъумэжын папщIэ къищта «Урысыбзэ» федеральнэ программэр щапхъэ тщIырэ адыгэбзэм ехьэлIахэр абы къидгъэтIасэу проект дгъэхьэзырмэ, сэбэп хъунущ, — жеIэ Рае. — Къэрал бюджетым къыхэкI мылъкукIэ ягъэзащIэ а программэм къыщыхьахэм ящыщщ, псалъэм папщIэ:
— урысыбзэм къыпэрыуэ щымыIэу къэралым и хэгъуэгу псоми щылэжьэныр; (адыгэбзэр къыпэрыуэ щымыIэу Къэбэрдей-Балъкъэрым щылэжьэныр зэтеублэн, абы мылъку гуэр хухэхауэ щытын хуейкъэ?);
— къэралым и дэтхэнэ щIыналъэми олимпиадэхэр, зэпеуэхэр, зэхыхьэхэр щегъэкIуэкIыныр, тхылъ гъэлъэгъуэныгъэхэр къыщызэгъэпэщыныр;
— урысыбзэм куууэ ухэзышэ электроннэ хьэпшыпхэр къыдэгъэкIыныр, электроннэ тхылъ хъумапIэ, узыщIэупщIэнкIэ хъунухэм я жэуап къызрахын электроннэ ресурсхэр, н.къ. къызэгъэпэщыныр;
— Урысейм хэт республикэхэм литературэ пщалъэм тету радиор, телевиденэр, газетхэр, журналхэр щылэжьэныр, апхуэдэхэм я бжыгъэр нэхъыбэ хъуныр;
— нэгъуэщI къэрал къикIауэ Урысейм щыпсэухэр урысыбзэкIэ псэлъэныр, литературэ пщалъэр зи лъабжьэ программэ щхьэхуэкIэ ахэр щрагъаджэ еджапIэхэм я бжыгъэр нэхъыбэ щIыныр;
— программэхэмрэ зэреджэ тхылъхэмрэ егъэфIэкIуэныр;
— СНГ-м щыпсэухэу урысыбзэр зыщIэну хуейхэм я бжыгъэм хэгъэхъуэныр;
— хамэ къэрал щыпсэууэ урысыбзэр зыщIэну хуейхэр егъэджэныр къызэгъэпэщыныр.
Куэд мэхъу ахэр. Зи гугъу тщIа Iуэхугъуэхэр дэри дызыхуэныкъуэ защIэщ, диIэныр зэрыIэмалыншэри дощIэ, ауэ программэ щхьэхуэкIэ лажьэрэ ар гъэзэщIа зэрыхъун ахъшэри щIыгъужу щытын хуей къудейуэ аращ. Мы программэр Iыхьэ-Iыхьэу зэхэлъщи, зы Iыхьэм щIэн хуейхэр щыжеIэ, адрей Iыхьэм хухэхын хуей мылъкур щыгъэбелджылащ, ещанэм абы хухахыну ахъшэр къызэрагъэсэбэпым кIэлъыплъу зэрылэжьэн хуейр щеубзыху. Урысейм и жьауэ щIэт дэ, абы жиIэр дгъэзащIэу, апхуэдэуи ар щапхъэ тщIыуэ къэдгъэсэбэп щхьэ мыхъурэ? — жеIэ Рае.
Урысыбзэм зиужьын щхьэкIэ блэжь хъуну зыри къигъанэркъым Рае зи гугъу ищI зыуэ щыт федеральнэ программэм. Абы ипкъ иткIэ, щIэ гуэри къыщIэбгупсысын щыIэкъым, ар жыпхъэ хьэзыр хъунущи. Урысыбзэм зегъэужьын хуейщ, ар пэжщ, ауэ абы бзэ нэхъ гуащIэмащIэхэр дикъузэныр къэбгъэхъу мыхъунщ.
«Иджыпсту пэщIэдзэ классхэр адыгэбзэкIэ ирагъаджэу адэ-анэхэм щIамыдэри, нэхъыжьыIуэхэм Iумпэм щIащIри къызыхэкIыр нэхъапэм екIуэкIа политикэрщ. Ауэ абы щыгъуэ зэфIэува хъуа щытыкIэм дыкъыблэкIащ. Лъэныкъуабэ хъуа гупсысэкIэр зэтедгъэувэжын хуейуэ аращ дяпэкIэ. Ди бзэр хъума хъун щхьэкIэ, зиужьын папщIэ ар шэрыуэу зыIурылъ щIэблэ къыдэкIуэтеиным мыхьэнэшхуэ иIэщ. Ар зэдгъэхъулIэн щхьэкIэ щIапхъэхэр куэдщ, ахэр псори щыубзыхуа унафэ зэхегъэлъхьэным иужь итыпхъэщ», — жиIащ ХьэцIыкIум.
Сабийхэри, адэ-анэхэри Iуэхум залымыгъэкIэ ешэлIа мыхъун щхьэкIэ, бзэр яджын щIыхуейм и щхьэусыгъуэ (мотивация) цIыхубэм яIэн зэрыхуейр жиIащ Ширдий Маринэ. Псалъэм папщIэ, и бзэр зымыщIэ, абыкIэ мытхэф адыгэм, балъкъэрым къэрал къулыкъу ирамытыныр, курыт еджапIэ къэзыухым я анэдэлъхубзэмкIэ экзамен егъэтыныр (Абхъазымрэ Къэзахъстанымрэ зэращIам ещхьу), кандидат, доктор диссертацэхэр адыгэбзэкIэ (ар къэралыбзэу щыщыткIэ) пхыгъэкIыныр, нэгъуэщIхэри.
ХьэцIыкIу Рае къыхигъэщащ мы Iуэхум IэщIагъэлIхэр къызэщIэгъэуIуауэ елэжьын зэрыхуейр, цIыхухэм я нэхъыбэр зэресам тету лажьэмэ нэхъ къащтэ, абы ипкъ иткIэ, къулыкъущIэхэмрэ егъэджакIуэхэм я нэхъыбэмрэ акъылэгъу къадэмыхъункIи хъунущ иджыпсту мы Iуэхур пхызыгъэкIыну иужь итхэм.
Адыгэхэмрэ
мыадыгэхэмрэ зэгъусэу
ебгъаджэ хъурэ?
Абы иригузавэу къэпсэлъащ Налшык къалэ дэт 14-нэ гимназием адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ, УФ-м егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Багъ Марьям. Къуажэ школым илъэс бжыгъэ куэдкIэ щылэжьауэ иджы къалэм щезыгъаджэ Марьям зэригъэпщэну Iэмал иIэщ абыхэм я Iуэху зыIутыр. Абы и псалъэхэм ятепщIыхьмэ, къалэдэс сабийхэм я нэхъыбапIэм адыгэбзэр яджыххэркъым, къищынэмыщIауэ, адыгэ гуп нэхъыщхьэрэ мыадыгэ сабийхэм я гупу классыр зэхагъэкIри, мыадыгэхэр зэрырагъаджэ программэмкIэ еджэну нэхъ къащтэ адыгэ унагъуэ къыхэкIахэми.
— Къуажэм сыщылэжьауэ Налшык къалэ сыкъэкIуа нэужь, къуажэдэсхэмрэ къалэдэс сабийхэмрэ зэрызэмыщхьым (адыгэхэм яIурылъ адыгэбзэращ зи гугъу сщIыр) сыкъигъэуIэбжьащ, — жеIэ Багъым. — Япэ классым къыщIэтIысхьэ сабийхэм я нэхъыбэм адыгэбзэ ящIэркъым, къагурыIуэркъым, адыгэбзэкIэ гупсысэркъым. Гугъу дыдэщ а цIыкIухэр бзэмкIэ дерсым дебгъэхьэхынуи, ар ебгъэщIэжынуи. Мадинэ жиIамкIэ сэри сыарэзыщ, — сабий гъэсапIэм деж щыщIэдзэн хуейщ, унагъуэхэм анэдэлъхубзэр щахъумэным адэ-анэхэр хуэущиипхъэщ. ЦIыкIухэр адыгэбзэ дерсым дезгъэхьэхын папщIэ, Iэмал зэмылIэужьыгъуэ куэд зэхызоухуанэ. АдыгэбзэкIэ зэрадзэкIауэ щыIэ таурыхъхэр, джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэхэр къызогъэсэбэп, иджырей технологиещIэм и Iэмалхэри щхьэпэщ.
Иджыпсту дызэрыт щытыкIэм и хэкIыпIэхэм ящыщ зыуэ къэзгъэлъэгъуэнт учебникыщIэхэр къыдэгъэкIын зэрыхуейр. 1980 гъэм зэхалъхьауэ щыта тхылъыр нобэрей дунейм декIужыркъым. ИлъэситI и пэкIэ къыдагъэкIыжащ ахэр учебникыщIэ и цIэу, ауэ и теплъэр яхъуэжа мыхъумэ, зэрахъуэкIа щIагъуэ щыIэкъым. А псори езгъэтIылъэкIри, нэхъ цIыкIу дыдэхэм я деж щегъэжьауэ нэхъыжь классхэм я деж щиухыжу адыгэ хабзэр и тегъэщIапIэу тест лэжьыгъэхэр зэхэслъхьащ, сурэтхэр дыщIызгъужащ, абыкIэ адыгэ гъащIэм нэхъ хэша хъун, бзэм нэхъ дезгъэхьэхын си мураду солажьэ.
ЕплIанэ, еханэ классхэм нэси къыщызогъэсэбэп а таурыхъхэр, фильмхэр, нэгъуэщI мыхъуми, я гур бзэм нэхъ хуэIэфI хъунщ жыхуэсIэу.
Апхуэдэ Iэмалхэр щызэхуэхьэса проект зэдгъэпэщри, КъБР-м егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министрым деж тхьат, проектыр хьэзырщ, лъэщапIэ гуэр, методикэ центр хуэдэу къыдэфтамэ, Iуэхур кIуэтэнут жытIэри. Ауэ зыри и пIэм икIакъым, зэрыщытщ.
СызэреплъымкIэ, къэрал унафэм щIэту икIэщIыпIэкIэ зыгуэр къызэдмыгъэпэщмэ, бзэм, лъэпкъым я Iуэхур нэхъри екIакIуэурэ кIуэну аращ. Адыгэ щIалэ, хъыджэбз дахэшхуэхэм, губзыгъэхэм адыгэбзэ ямыщIэу, я лъэпкъыбзэмкIэ мыгупсысэфу, мыпсэлъэфу щыплъагъум и деж уи гур хэмыщIынкIэ Iэмал иIэкъым. Дэращ ахэр езыгъэджэн хуейр, ауэ къэрал дэIэпыкъуныгъэ дыхуейщ. Иджы щыIэхэм дэ едгъащIэм нэхърэ, езыхэм я зэфIэкIыр куэдкIэ нэхъыбэщи, сыт хуэдэ дерсри яфIэщIэщыгъуэу къызэгъэпэщыпхъэщ. Ар пхузэфIэкIын щхьэкIэ Iэмалрэ абы текIуэдэн мылъкурэ ухуейщ.
Зыуэ ят къэрал
экзаменхэмрэ
адыгэбзэмрэ
Марьям и псалъэхэм къыпищащ Аушыджэр курыт школым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ щезыгъаджэ Шэшэн Людмилэ, икIи къыхигъэщащ къалэхэм елъытауэ къуажэхэм адыгэбзэр нэхъ хъума зэрыщыхъур.
— Сэ сыщылажьэ курыт еджапIэр къапщтэмэ, 1 — 9-нэ классхэм нэс, адрей предметхэми хуэдэу, сабийхэм яфIэгъэщIэгъуэну ядж адыгэбзэр, — жеIэ Людмилэ. — Ауэ ЕГЭ-р къызэрежьэрэ, 10 — 11-нэ классхэм, ди жагъуэ зэрыхъунщи, лъэпкъыбзэр къыщрадзэжыркъым, адрей предметхэмкIэ къэрал экзаменым зыхуагъэхьэзырын хуейщи. ЕГЭ экзамен лIэужьыгъуэр къызэрежьэрэ адыгэбзэр предмету къалъытэжыркъым жысIэмэ, сыщыуэну къыщIэкIынкъым.
Лъэпкъыбзэм нэхъ гулъытэ иIэну щыгугъыу, ищхьэкIэ щыжаIащ ар зыуэ ят къэрал экзаменхэм хэгъэхьэн хуейуэ. ЛъэныкъуитIкIэ соплъ а Iуэхум. Пэжщ, сабийр нэхъ егугъу хъунущ, ари ЕГЭ-м хэту итын хуейуэ къищIэмэ, ауэ адрей предметхэм япыщIа мыхъумыщIагъэ псори адыгэбзэми къилэжьынущ. ЕГЭ-мкIэ мыарэзыхэм иджыри къахэхъуэну аращ. Анэдэлъхубзэм и Iулыджыр къиIэтыну пIэрэ абы, хьэмэрэ ари мылъку хэхыпIэ ящIыну, е репетитор жаIэу адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэр къалъыхъуэну? Апхуэдизу гугъу дыщIехь лъэпкъ дыдэр гулъэф тхуэмыхъужыну пIэрэ? Тхуэхъунущ, адэ-анэхэм деупщIын щIэддзэмэ. Аращ IэщIагъэлIхэм гупсысэ зэхэдзэ ящIу, нэхъыфIыр, нэхъ пэжыр зи лъабжьэ закон къыдэгъэкIын щIыхуейр, — жеIэ Людмилэ.
АдэкIэ ар къытеувыIащ куэд щIауэ игу щIэныкъуэ Iуэхугъуэхэм. Псом япэу абы жиIащ адыгэбзэр зэрыкъэралыбзэр жаIэу зэхих къудей мыхъумэ, ар зыщIыпIэ дежи зэрыщызыхимыщIэр. Ар къегъэуIэбжь къуажэ школым адыгэбзэ щезыгъаджэм егъэджэныгъэмкIэ район IуэхущIапIэм е министерствэм иригъэхь отчетыр урысыбзэкIэ итхын зэрыхуейм, журналым адыгэбзэмрэ литературэмкIэ и напэкIуэцIым урысыбзэкIэ итхыхьын хуейуэ ягъэувыну зэрагъэхъыбарым, адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэхэр ечэнджэщыну е упщIэкIэ зыхуагъэзэну КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ зи нэIэ щIэт цIыху зэрыщIэмысым, еянэ классым щрагъэкIуэкIын хуей сыхьэти 5 — 6-м и пIэкIэ, зы сыхьэт закъуэ фIэкIа адыгэбзэм зэрыхухимыхым, нэгъуэщIхэми.
Адыгэбзэр ЕГЭ-м хагъэхьэн зэрыхуейм зэрырителъхьэр жиIащ адэкIэ псалъэр зылъыса, Урыху къуажэм дэт 2-нэ курыт еджапIэм и егъэджакIуэ Мэрзей Зое.
— Сыт хуэдизкIэ гугъу семыхьами, сыхуейщ адыгэбзэр Зыуэ къэрал экзаменхэм хагъэхьэну, — жеIэ Зое. — НэгъуэщI мыхъуми, репетитор жаIэнщи дыкъалъыхъуэнщ, сабийхэм адыгэбзэм хуащI гулъытэр къиIэтынщ, адрей предметхэм нэхърэ зэрымынэхъ Iейм и щыхьэт хъунщ. СызэреплъымкIэ, ди сыхьэт бжыгъэми апхуэдизрэ кIэрыпIэскIухьынкъым, ар ЕГЭ-м хагъэхьэмэ. БлэкIа гъэ еджэгъуэм и кIэухым къуажэ тыкуэным сыщIыхьауэ зы цIыхубз къызбгъэдыхьащ: «Иджыри къэс адыгэбзэр шотым къиздзэу щытакъым, иджы экзамен ятыну жаIэри сагъэгузэващи, зыгуэркIэ укъыддэIэпыкъун?», — жиIэри. «Къызэрумыдзам тегъэт», — жесIащ, адыгэхэм адыгэбзэм хуаIэ щытыкIэм сригъэгупсысауэ.
Сабийм адыгэбзэр фIыуэ илъагъунми имылъагъунми зэлъытар егъэджакIуэращ, — къыпещэ и псалъэхэм Зое. — Ар щыцIыкIум щегъэжьауэ и бзэкIэ егъэджэн хуейщ, и акъылым зиужьын, и бзэр щыщIэныгъэншэу игъэшэрыуэн папщIэ. Сэ пэщIэдзэ классхэр урысыбзэкIэ езгъаджэу къыщIэздзэри, адыгэбзэм дыхуэкIуа нэужьи тIэкIурэ сылэжьащ. Математикэр урысыбзэкIэ яжесIэрти, адыгэбзэкIэ зэздзэкIыжырт, арат а сабийр зэрыгупсысэри къызэрыгурыIуэри. Иджыпстуи къуажэхэм щыIэ егъэджакIуэхэм ящыщу урысыбзэ защIэкIэ дерс езыгъэкIуэкIыр мащIэ дыдэщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, адыгэ унагъуэм къыщыхъуа сабийм, щIэныгъэ гъуэгум техьагъащIэм, жепIэр зэрызэхищIыкIыр къыдалъхуа и бзэмкIэщ.
ПэщIэдзэ классыр адыгэбзэкIэ егъэджэныр зыфIэмыфI егъэджакIуи щыIэщ, ар абы пэлъэщынукъым, е щхьэхыу аращи, абы школым щищIэн щыIэкъым.
Хэкурыс сабийхэр адыгэбзэкIэ щIэмыпсэлъэфым и щхьэусыгъуэр хэхэсхэм зэи къагурыIуэнукъым
Псалъэмакъым къыпищэу адэкIэ къэпсэлъащ Адыгэбзэ хасэр къызэзыгъэпэщахэм ящыщ Къып Гупсэ:
— Зи гугъу фщIы Iуэхугъуэхэм къадэкIуэу сэ къыхэзгъэщыну сыхуейт ди лъэпкъым и нэхъыбэр хамэ къэралхэм зэрыщыпсэур. НэгъуэщI къэралхэм щыхэхэсхэм ди бзэр ягъэпсэуну Iэмал яIэкъым, абыхэм я гур зыхуэгъэзар Iуэхум нэхъ пэлъэщыну ди Хэкуращ.
Сэ си щхьэр щапхъэу къэсхьынщи, Хэкум къыщызгъэзэжам адыгэбзэм срипсэлъэфтэкъым. Иджыпстуи къызгурыIуэм и Iыхьэ тхуанэм хуэдизкIэ сыпсалъэу аращ. УщыцIыкIум зумыгъэщIа бзэмкIэ балигъ ухъуа нэужь хуиту урипсэлъэфынукъым, къыпщIэхъуэ щIэблэми ар ебгъэщIэфынукъым.
«Анэдэлъхубзэм ди сабийр жыжьэ нихьэсынукъым, адрей бзэхэр зригъащIэмэ нэхъыфIщ», — жызыIэ адэ-анэр хуабжьу щоуэ. Сабийм бзитI-щы зэгъусэу къыхуэщтэнущ, ауэ псом нэхърэ нэхъапэ иригъэщын хуейр и анэдэлъхубзэращ, адрей бзэхэр иужькIи зригъэщIэжыфынущ. Хамэ къэралыбзэкIэ езым и Iуэху нэхъ дигъэкIыфыну къыщыхъумэ, ар щоуэ. Апхуэдэхэр куэд хъумэ, лъэпкъ хуэдэу дыщIэпсэун щхьэусыгъуи диIэжкъым.
Тыркум щыпсэухэм тыркубзэм нэмыщI нэгъуэщI бзэ къагъэсэбэпыну, ирипсэлъэну хуитыныгъэ яIакъым. Ауэ иджы къэралым къыщыдэкIа унафэмкIэ Тыркум щыпсэу адрей лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэр зрагъэщIэну, абыкIэ тхэкIэ-еджэкIэ зрагъэсэну хуитыныгъэ яIэщ. Етхуанэ классым щеджэм, хуеймэ, адыгэбзэмрэ абазэбзэмрэ зригъэщIэну хуитщ. Еханэ, ебланэ классхэми дяпэкIэ щрагъэджыну загъэхьэзыр. Мыпхуэдэ хуитыныгъэ кърата щхьэкIэ, Тырку къэралым щипхъа хъуа ди лъэпкъэгъухэм зы гупсысэкIэ яIэу, Iуэхур зытетыр тэмэму къагурыIуэу щыткъым. Зэи адыгэбзэ зэхэзымыха сабийм сыхьэт зы-тIущкIэ и анэдэлъхубзэр зэхих щхьэкIэ, бзэр зригъэщIэфынукъым.
Бзэр хъума щыхъунури зыщиужьынури Хэкуращи, цIыхум и бжыгъэр сыт хуэдизу куэд мыхъуми, лъэпкъыр лъэпкъ зыщIыж ди бзэмрэ ди бзэм игъэпсэу ди хабзэмрэ димыIэу лъэпкъ узыншэ дыхъуфынукъым.
Хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я нэхъыбэм къагъэзэжыфынукъым, ар къыдгурыIуэу, абыхэми я анэдэлъхубзэ зрагъэщIэнымкIэ дадэIэпыкъун хуейщ. Тыркум ис лъэпкъ цIыкIухэм я анэдэлъхубзэр яджыжыну унафэ къащта щхьэкIэ, адыгэхэр зэреджэну тхылъхэмкIэ Хэкур дэмыIэпыкъумэ, а Iуэхум зыри къикIынукъым. Илъэсищэрэ щэ ныкъуэрэ и пэкIэ ди лъэпкъым къылъыса лейм и ягъэкIэ хэхэс хъуахэм я анэдэлъхубзэр яджыжынымкIэ ядэIэпыкъуну къалэн къищтэн хуейщ къэралым. Тыркум, Сирием, Иорданием къикIыу университетым щеджэну къэкIуа адыгэ студентхэм, зи Хэку къэзыгъэзэжа адрей адыгэхэм я бзэр зрагъэщIэну Iэмал яIэн хуейщ.
Сэ Хэкум къэзгъэзэжыну сыщIыхуейм и щхьэусыгъуэхэм ящыщ зыт си лъэпкъым и бзэр, си анэдэлъхубзэр зэзгъэщIэныр, си сабийри абы иризгъэпсэлъэныр. Ауэ сыкъызэрыкIуэж лъандэрэ блэкIа илъэс 18-м къриубыдэу ди бзэм и щхьэм кърикIуам соплъри, хуабжьу согузавэ, ди цIыхухэм я анэдэлъхубзэр къызэрагъэсэбэпыр нэхъ мащIэ зэрыхъуам гур егъэныкъуэ. ЦIыкIу ирехъу, нэхъ ини ирехъу — дунейм тет дэтхэнэ лъэпкъми и бзэмкIэ ирипсэлъэну, ирипсэуну хуитыныгъэ зэриIэм хуэдэу, ди лъэпкъми апхуэдэ Iэмал иIэщ. Къэдывгъэгъэсэбэп ар.
Зи бзэр зыфIэкIуэда лъэпкъыр езыр кIуэдыжауэ къалъытэ. Аращ убыххэм къащыщIар, абы нэхърэ нэхъ щапхъэ гууз дэнэ къипхын? Убыххэр иджыпсту Тыркум щопсэу, убых лъэпкъым щыщ цIыхухэр щыIэщ, ауэ я бзэр зэрыкIуэдыжам щхьэкIэ, лъэпкъри кIуэдыжауэ къалъытэ.
Iэмалыншагъэу бзитIкIэ псэун хуей дэ тхуэдэ лъэпкъхэм гу лъамытэурэ езыхэм я анэдэлъхубзэр IэщIыб ящIыж, хуэмурэ ягъэкIуэд. Мы мыхъумыщIагъэм Интернетми, телевидениеми, газетхэми я зэран хэлъщ. Инджылызыбзэр тепщэ зэрыхъум къэрал куэд егъэгузавэ, я анэдэлъхубзэр къызэрырагъэлын Iэмал куэд къагупсыс.
Ди лъэпкъым и бзэр, и щэнхабзэр, и дуней тетыкIэр адрей лъэпкъхэм ейм нэхърэ нэхъ Iейкъым, уеблэмэ лъэныкъуэ куэдкIэ нэхъыфIщ. Мис ар зэхэтщIыкIыу, ди хабзэр зыIыгъ ди бзэм, ди щхьэм пщIэ хуэтщIу дыпсэун хуейуэ къызолъытэ. Хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэм зэи къагурыIуэнукъым Налшык къыщалъхуа сабийхэр адыгэбзэкIэ щIэмыпсэлъэфым, адэ-анэхэм я бынхэр я анэдэлъхубзэмкIэ ирагъэджэну щIыхуэмейм я щхьэусыгъуэр!
Адыгэ гъащIэм жыджэру хэт, усакIуэ ныбжьыщIэхэм ящыщ, КъБКъУ-м и студент Шыбзыхъуэ Астемыр егъэджакIуэхэм, бзэм и лэжьакIуэхэм жаIахэм едэIуа нэужь, дыщIигъуащ ди республикэм ис нэгъуэщI лъэпкъхэр ди хабзэхэм, тхыдэм щыгъуазэу зэрыщытыпхъэр, бзэм щымыщ псалъэ куэд къызэрыхыхьэр игу къызэреуэр, школхэм адыгэ литературэр зэрыщрагъэдж тхылъхэм я купщIэр хъуэжыным и чэзур къызэрысар, нэгъуэщIхэри. Абы и псалъэхэм дыщIигъуу, БзэщIэныгъэхэмкIэ къэрал университету Псыхуабэ дэтым и студент Бозий Астемыр жиIащ курыт еджапIэхэм урысыбзэмрэ ма- тематикэмкIэ ЕГЭ-р зэрыщатым хуэдэу, адыгэбзэри яту щытамэ, абы хуащI гулъытэм зэрыхэхъуэнум шэч къызэрытримыхьэр.
ХьэтIохъущокъуэ Къазий и цIэр зезыхьэ Адыгэбзэ хасэм хэтхэр зэчэнджэщыжри, «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» законым и проектым хэлъхьапхъэу къалъытэхэр КъБР-м и Парламентым ирагъэхьащ.
НэщIэпыджэ Замирэ.
