Уафэбгыкъу и нэлат
МэшбащIэ Исхьэкъ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№37 — 39, 41 — 48,
50 — 51, 54 — 57, 62, 65 — 68,
70 — 72, 74, 77, 79, 81 — 83, 85-хэм итщ).
Щхьэхъумэхэм Къэбард къызэратIатэм кIэлъыплъурэ, Къаплъэн-Джэрий дарий щхьэнтэ дытам тыншу зытрегъэзагъэ. Бахъейр къызыщхьэщих лы гъэвамрэ лэпсымрэ зытет Iэнэм пэрытIысхьапэурэ хъаным нэхъу-нэхъуу щIалэр зэпеплъыхь. Къаплъэн-Джэрий, дауи, щыгъуазэт адыгэхэм я шыгъупIастэ зехьэкIэми, я гъэхьэщIэкIэми… Анэмэт щIалэм дэгушыIэрэ хуэгуфIэрэ мыбелджылыуэ:
Осетие Ипщэм щохьэщIэ, тхакIуэ, критик Джусойты Нафи и гъусэу. 1989 гъэ
— КъэтIыс. Кърым хъаным узэрыдэшхам зрибгъэлIыфIыжынщ, зэман дэкIмэ…
Къэбард зигъэхъейртэкъым.
— УщIыщытыр сыт?! — и макъым зрегъэIэт хъаным.- «ТIыс» къыбжаIащи — тIыс!
Уракъыр къопсалъэри:
— Дыгъэр зи теплъэ, абы ди бзэр зэхищIыкIыркъым.
— Абыхэм я бзэр уэ щыпщIэкIэ, дэ ди бзэри абыхэм ящIэн хуейуэ си унафэщ! ГурыгъаIуэт мыбы ар, — мэкIий Къаплъэн-Джэрий.
Уракъым зэридзэкIащ хъаным жиIар, мыдрейми IэнэмкIэ и Iэр ищIурэ:
— УмыгъэупщIыIу лыр. Едзакъэ.
— Адыгэхэм шыл тшхыркъым.
Къаплъэн-Джэрий имыщIэу аратэкъым адыгэм шыл зэримышхыр, итIани, къэуIэбжьаифэу:
— Мыр шылу ущыхьэт?
— МэкIэ къызощIэ. Сыщыхьэтщ.
— И-и?! Сытымэ а зи гугъу пщIыр?
— Шы пщIэнтIэпс бампIэрымэ…
— А фэ фшхы мэлылым, — и Iэпхъуамбэ джэдыкIэхэр игъэпIэжьажьэурэ и пэ лъабжьэм щегъэджэгури: — къыкIэрихыр пщIэнтIэпсымэ-мэлымэ?! Хъаныр макъ лъагэкIэ и гушыIэм кIэлъодыхьэшхыж, анэмэтыр зыхуигъэгушхуэ щIыкIэ. — Хъан Iэнэм шы пщIэнтIам ил тралъхьэркъым. Хъанхэм яшхыр шыщIэлцIынэ хэплъыхьащ. Умышхынумэ, хэгъэзыхь щыIэкъым. Щынэл къыхуэфхь мы ди хьэщIэм!
Къаплъэн-Джэрий зэм гушыIэу, зэми хъурджауэу Къэбард къихъуэрэхъухь щхьэкIэ, езы щIалэм мыхьэнэ иритыххэртэкъыми «бысымым» пIаскIуэурэ зэрихьэ хъуэрыбзэм.
ЛIыкIуэхэр къыщежьэм ЛIыгъур ягуригъэIуат щIалитIым я зыр кърымхэм къагъэнэнкIэ зэрыхъунур. ИтIани Къэбард и пщIыхьэпIи къыхэхуэнтэкъым кърым хъаным епсэлъылIэн хуей хъуну, зы Iэнэ дыбгъэдэсын щыгъэтауэ… Пэжщ, кърым хъаныр бийщ, ауэ … хъанщ ар. Хабзэ къызэрыкIэлъызэрихьэри гулъытэ лейрэ хьэщIагъэрэ къызэрыхуищIым и щыхьэтщ… Арыххэу Къэбард зыкъепхъуэтэжри, и щхьэ хуошхыдэж: «Сызэгупсысыр сыт делагъэт! Хэт мы зи пащхьэ зыщызгъэшын хуейр! Пэжщ Ашабэм жиIар: хабзэ зымыщIэм уубзэ къыфIощI. ЩIалэм къыгурыIуэрт и лъэпкъэгъухэм мыбдеж къыщIагъэна мурадыр, зыгуэркIэ псэлъакъуэ илъахъэ зэрымыхъунур. Нэхъыжьхэм дзыхь къыщIыхуащIар иджыпсту и бзэм зыгуэр IэщIэкIыу, псори зэтригъэщэхэжыну ара? Зыми зыри хэзымыщIыкI анэмэтщи, зиплъыхьурэ, а илъэгъуар игу ириубыдэн мыхъумэ, лей жиIэнкъым…»
Къаплъэн-Джэрий зыкъызэрыхуищIым кIэлъыплъурэ Къэбард иджы зэгуэпырт: «Мыр напитIщ, ухуэбэлэрыгъ хъунукъым. ДедэIуэнщ езым къипсэлъхэм», — зыжриIэжурэ и щхьэр Iэдэбу ирехьэхри:
— Шылым папщIэ тIэкIу езгъэлеяуэ щытмэ, хъан, сызэхэпщIыкIынщ… Сыхуеякъым.
— УхущIемыгъуэж. Дэ дызытепсэлъыхьар лы хьэлэлщ, лы къабзэщ. Кхъуэлкъым а зи гугъу тщIар. Алыхьым къытхуигъэгъу, муслъымэным Iэнэ дыпэрысу а псалъэр къызэрыджьэдэкIар! — Къаплъэн-Джэрий езым гуэныхьу къилъытам, Къэбарди къыхепщэри, хьэщIэм и «емыкIур» Алыхьым и пащхьэ щызэрегъэзэхуэж.
— Упщт уэ, хьэмэрэ ууэркът? НтIэ, нтIэ, ууэркъыу къызжаIат. Унагъуэ уиIэ?
— ЗэуакIуэ фыкъытхуэмыкIуамэ, унагъуи сиIэну хъунт.
— Дэра къыфхуэкIуар?! — хъаныр къэлыбауэ, IэгукIэ Iэнэм тоуэри, хьэкъущыкъур егъэзу, вынатIэрыщIэплъ зищIурэ: — Фи адыгэ щхьэзыфIэфIыгъэрщ мыбы дыкъэзышар!..
— Щхьэж и Iыхьэ иIыгъыжщ а зи гугъу пщIы щхьэзыфIэфIыгъэм теухуауэ. Пщымрэ унэIутымрэ я щэныр зэрызэхуэмыдэм ещхьу, зэи зэхуэдэ хъунукъым адыгэмрэ тэтэрымрэ я дуней зэхэщIыкIыр.
— Апхуэдэу уи гугъэ?
— КъызжепIам и жэуап ппислъхьэжауэ аркъудейщ.
— Тэмэмщ. Пэжщ, — жиIэурэ, хъаныр зыщIыпIэкIэ щогупсысэри, зыкъищIэжа нэхъей: — Едзакъэт. УмыгъэупщIыIуж… Уэ езым уи фIэщ хъурэ кърымхэмрэ къэбэрдейхэмрэ иджы зэкIужыну?
— Си щхьэкIэ: хъуркъым. Ауэ сэ нэхъыжь и жыIэм зэи себакъуэркъым.
— Ари лIыгъэм щыщщ… Уи ныбжьэгъухэри уэ уэщхьу егупсысрэ?
— НтIэ. Ауэ сэ иджыпсту жыхуэсIар си щхьэ закъуэщ. Си ныбжьэгъухэм я гугъу сщIакъым.
— ГурыIуэгъуэщ. ГурыIуэгъуэщ… Ныбжьэгъу Iэджэ уиIэ хъунщ уэ, дауи? Уныбжьэгъуншэкъым, пэжкъэ? КъызжеIэт… Абрэдж мырзэм и къуэм Къэбэрдейм щищIэр сыт? А Даур-КIэмыргуейкIэ фызэджэращ зи гугъу сщIыр… Сыт Iуэху иджыпсту абы фи деж щызэрихуэр? Зыхуейри сыт ар?
— Даур-КIэмыргуей Къэбэрдейм щызэрихуэр и адэ Абрэдж Мырзэбэч куэд щIауэ зэримыхуэж адыгэ лъэпкъ Iуэхурщ.
— А щIалэр иджыри Абрэджт-тIэ? Бэлэтокъуэ унэцIэр къищтатэкъэ?
— Адыгэхэм хабзэкIэ зетхьэр зи жылэ дыкъыхэкIа адэм и унэцIэрщ. Анэш унэцIэ зиIэ къытхэткъым. Даур-КIэмыргуей Абрэджу къалъхуащи, Абрэджу псэунущ. Сэ сызыщыгъуазэр бжесIащ.
— Фызэныбжьэгъушхуэ си гугъэщ фэ тIур…
— Ущыуакъым. ДыщIалэщ дэ, ди гупсысэхэри, ди хъуэпсапIэхэри зэтохуэ. ЗэгурыIуэ дяку илъщ.
Къаплъэн-Джэрий зэIуба лэпсым и бзэгур ивэпхъа нэхъей, зэуэ къаскIэри къыщылъэтащ. Къэбарди абы щыкIэлъытэджым, къыхуеплъэкIри:
— Щыс!
— Iэнэм си закъуэ сыпэрысуи?
Хъаныр зэуэ Къэбард дежкIэ бакъуэщ, лъыр зытрихуа и нэхужьыбэ гъуатIэплъхэр Iузэу зэхуишэри, дзэлытI гуемыIум дыдж зэзу къыдипIытIыкIащ:
— УцIыхуфIкъым уэ, адыгэ! Укъысхуэзыгъэнахэм къызжаIар пэжу къыщIэкIмэ, гугъэ ткIуэпс уиIэжщ иджыри, — щхьэхъумэм йоджэри:
— ЩIэфш си нэгу! Фэбжь тевмыдзэу…
Хъаныр и фэм зэримытыжыр зыхуихьынур имыщIэу Уракъ мырзэм игъэщIэгъуащ. ЗауэлI мин блыщIым нэблагъэ дзэкIэ къэгъэтIысыхьа лIыр апхуэдизу щIызэпкърыщэтар къыгурыIуэртэкъым щхьэхъумэм. «КъысфIэщIауэ пIэрэ?» — зэупщIыжырт аргуэру мырзэр…
КъыфIэщIатэкъым Уракъым. Къаплъэн-Джэрий иджыпсту къэбэрдей къуршхэм щыIэжтэкъым. Хъаным и гур Кърымым бампIэу итт: и тепщэгъуэр здэбгъунлъа а хэкум езым и хъаныпщIэ къызэрыщыхуамыщIыр иджы къытеIэбэпат лIым. «ИкIэри ипэри мо щIалэжь цIыкIум си нэм къыщIиIужыну хэтщ Кърымым щIыбагъыфI зэрыщызимыIэр! Дапщэ абыхэм я бжыгъэр? Дапщи ирехъу, мыбы сикIыжу, Ахьмэд сулътIаным игъэгугъа Карлрэ Мазепэрэ я урысей Iуэхухэр ядэсщIэху фIэкIа пIалъэ естынкъым… Си тахътэ лъабжьэм къыкIэщIэтIыхьурэ къедзэгъужауэ зылI къизнэнкъым Кърымым. Щхьэпылъэрэ укIыгъэу езгъэтIылъэкIынщ а епцIыжакIуэхэр!»
Къаплъэн-Джэрий и шэтыр абрагъуэр иджы къезэвэкIырт. Фэ пщыIэшхуэм и жыхафэ Iэхуитлъэхуитыр щыхупIэ IупщIакIэу къыIуплъэрт кърымхэм я хъаным. ЗэщIэжыхьауэ утыкум ит лIыр хэщтыкIыжурэ къызэпсэлъэкIри:
— Зыгуэр жыпIат, Уракъ?
— Хьэуэ, хъанхэм я хъан…
— Анэмэт щIалэжь цIыкIур дауэ къыпщыхъуа? Нэмысыншэ? Нэмысыншэщ! Къэзгъэпсэлъащ сэ ар!..
— Си къамэр, хъан, иджыри улъиижакъым… Уи зы псалъэщ сызыхуейр…
— ЖыпIэм егупсыс! Анэмэтыр дукIмэ, зэгурыIуэныгъэм дыхэкIыжынущ. НэгъуэщIщ сэ сызыхуейр. Уэ уи щхьэкIэ уи фIэщ хъууэ пIэрэ къэбэрдейхэм я псалъэр?
— Дыгъэр зи теплъэ, къэбэрдей Iэмалыншэхэм къахуэнэжар а зы хэкIыпIэрщ. Си фIэщ мэхъу а зыр зэрамыутIыпщынур.
— Ди тIасхъэщIэххэр иджыри къэт?
— Бэубэч ухуэмышачэ, ди дыгъэ.
— Си щыпэзэхэхкъым «Бэубэч…»! — къыхокIиикI хъанри, щабэ зыкъищIыжурэ: — Хъунщ, Бэубэч сыхуэшачэркъым, ауэ абы къепсэлъэну къэбэрдей пцIыупсхэм псалъэжь гуэр зэрахьэ: «Псы икIыпIэм унэмысу уи цейкъуащIэ зыщIумыупщIэ». Дыдейхэр жыIэзыфIэщу дэдмыхьеиIуауэ пIэрэ мызыгъуэгукIэ?
Къаплъэн-Джэрий нетIэ къызыпэрыкIа Iэнэм бгъэдотIысхьэжри, мыпIащIэу ерыскъым хоIэбэ:
— ЗэфхъуэкI Iэнэр… Диижащ. А шылри, си хъан Iэнэм къыбгъэдэкIыу, шыл мыхьэмышх зиIэ къэбэрдей анэмэтым хуэфхь. Ишхынуми, еплъу бгъэдэсынуми, езым и Iуэхужщ. Фи нэ фIыкIэ иулъагъу, къэбэрдейхэм я пщы уэлий ерыщым и уанэшыр езгъэшхыжынкIэ-тIэ!
— Иншалахь, хъану щыIэм я хъан! Уи тезырыр ди нэ фIыкIэ иулъагъу.
— Шэч къытевмыхьэ! — Къаплъэн-Джэрий къотэджри, гъуджэ хъуреишхуэм аргуэру бгъэдохьэ. ДыщэидэкIэ гъэщIэрэщIа къэптал щIыIутелъыр зэпиплъыхьурэ нэхъри зегъэкъ, шылэ ухуэна дамэтелъхэр ишэщIу и плIабгъуэр дришейуэрэ еузэдри:
— Кърымыдзэри тырку зауэлIхэри дгъэгуфIэнщ-тIэ къытпэплъэ текIуэныгъэм и хъыбарымкIэ.
— Апхуэдэу щыщыткIэ, Алыхьым и лIыкIуэ, дэфтэрытхыр къезджэнт?
— НэуфIыцIщхьэрыуэу унафэ стхыркъым сэ! — гурыщхъуэм зэрызэпикъузыр хэIущIыIу имыщIыну, зегъэпхъашэ хъаным,- алъп хьэмкIэм зэи упимыувэ. Бэубэч къигъэзэжмэ дегупсысынщ.
— Къаплъэн-Джэрий зыгуэрхэр зэпилъытурэ гъуджэм къыбгъэдокIыжри, шэтыр кIуэцIыр мыпIащIэу къызэхекIухь, Уракъыр здэщытымкIэ зэуэ зегъэзэжри, нэгур нэгум етауэ мырзэм поув:
— Бэубэч жиIэр уи фIэщ мэхъу?! Солъагъу: мэхъу. Сэри, уэ пхуэдабзэу, Бэубэч си дзыхь телъщ. Ауэ… си щхьэм къитIасэркъым абы и шынэхъыжь Iэта-Ильясрэ Абрэджымрэ я зэхуаку дэлъынкIэ хъунур…
— Дыгъэр зи теплъэ, КIэмыргуейм щыщ Абрэджыр пэжкIэ къызэрыткъуэтым и щыхьэтщ а лIым и IуэхущIафэхэр. ИтIани, Мырзэбэч адыгэщ. И нэм нэсмэ, дыкъигъэпэжыну? Мыдрейуэ, Iэта-Ильяс ди лъэпкъэгъу нэгъуейщ. Iэлигъуэт пэщэм и унафэкIэ ар иджыпсту ди бийхэм я деж щыIэщ. Бэубэчи лIыгъэ зыбгъэдэлъ цIыху пэжщ. Уэр папщIэ и псэр итыну хьэзырщ ар.
— А Iэлигъуэт ныбэфым къысщибзыщIхэр плъагъуркъэ?! — егъэщIагъуэ хъаным, арыххэуи щIогъуэжри, Уракъ мырзэр егъэIущ: — Зыри жысIакъым — зыри зэхэпхакъым.
— Хъану щыIэм я хъан, зыри зэхэсхакъым. Мо Уафэбгыкъу хуэдэу, сыдагуэ-бзагуэщ!
Къаплъэн-Джэрий и нэгур зэуэзэпсэу къызэхоуэри, ней-нейуэ:
— А ажалыфэмрэ мы сэ жысIамрэ сыткIэ зэпыщIа? КIуэ адэ! Хъыбар сыпоплъэ.
… Иужьрей махуитIым къриубыдэу хъаным зэи къыщхьэщыхьатэкъым Уафэбгыкъу и гупсысэ жагъуэр. Мыхьэнэ гуэри химылъхьэу Уракъ мырзэм кIуэрэ пэт къыIэщIэжыIар зи фIэщыгъэр аргуэрыжьу игу къыщридзэжым, Къаплъэн-Джэрий джэду пащIэм Iуплъа дзыгъуэ щтэIэщтаблэу зыкъызэфIикъат. Шэтырышхуэм и фэ блынхэм бэн зэв дурэшу зауплIэнщIа нэхъей, хъаныр плIанэпэ кIыфIым дзыхьмыщIу дэплъэрт. Абы хэту Уракъыр къыщIэлъэдащ:
— Къэсыжащ Бэубэч и гупыр, хъан!
— Къэт жрагъэIат! Къеджэ мыдэ.
Шэтырым къыщIыхьахэм щхьэщэ ящIыху хъаныр пэмыплъэфу пIащIэурэ:
— ЖыфIэ…
Бэубэч хуиту Къаплъэн-Джэрий Iуоплъэри:
— Къэбэрдей адыгэхэр, хъану щыIэм я хъаныж, къыдэкIужахэщ!
Къаплъэн-Джэрий зэхихар къыфIэмыIуэхуща хуэдэу:
— Вэсэмахуэ лъандэрэ зэхыдох ар. Къэбэрдейхэм еста пIалъэм щыщу махуитIыр кIуакIэщ. Иджы-щэ?
— Дыгъэр зи теплъэ, сабийхэр еужьэрэкIыу къыхаш къэбэрдейхэм. ХьэтIохъущокъуэпщым иухуауэ щыта мэжджытым щIалэ цIыкIу пщIей щызэхуашэсакIэщ. Ди нэкIэ тлъэгъуащ ахэр. Къэзанокъуейм иджыпсту сабий плIыщI щытхуаIыгъщ. Пщащэхэм я къыхэшыным нэхъ гугъу ирегъэхь къэбэрдейхэр.
ГъуатIафэ зыщIыхьэж и нэхужьыбэ цIынэшхуэхэм напIащхьэ тыкъыр зэвхэр къахуригъэлIыхыурэ, хъаным и жьэпкъыпэ жьакIэр гугъэзагъэу щIекъузэри:
— Я щхьэрэ я IитIкIэ къалэжьыжа я тезырщ!.. Иджыри сыткIэ фегуэпэнт фи хъаным? — Къаплъэн-Джэрий пыгуфIыкIыурэ адрей тIасхъэщIэххэм яIуоплъэ.
— Хъанхэм я хъан, дэри а хъыбар дыдэрщ къыпхуэтхьар, — жэуап къетыж тэтэр щIалэ хэщIыхьам.
— Ы-хь-ы, деплъынщ. Тлъагъунщ. ФыкIуэ… Уракъ. Бэубэч, уи закъуэу сыпхуейщ.
Хъанымрэ Iэлигъуэт и нэгъуей бейгуэлымрэ иджы зэпэзанщIэу шэтырыкум итт. Къаплъэн-Джэрий мыпIащIэу Бэубэч зэпиплъыхьырт. КIэрэхъ укъуеяхэр сабафэу зыфIэлъ лъэтхьэмпэхэм щригъажьэщ, ферс фIеялъэ тIэкIур зыIэщIэлъ IитIми яфIэкIщ, жьакIагъуэ цIырхъми нэбгъузкIэрэ блэцIэфтри, Къаплъэн-Джэрий и щакIуэнэхэр нэгъуей Бэубэч и нэкугъуэм ириубыдащ:
— Налмэс? … ЯжепIа ар къызатыжыху сазэремыкIужынур?
— Пщэдей-пщэдеймыщкIэ дагъэгугъэ, хъан.
— Зралъэфыхь… Мэжджытым щIыщаIыгъын щыIэкъым ар. Щхьэхуэу, псом япэ иту си деж къашэну сыхуейщ! И анэ дэлъхум сыт жиIэр?
— Ашабэр щымщ. Абы и щхьэгъусэ Мэмыхуэ зехъунщIэ…
— А фызыжь хьэлыншэр Налмэс щIыгъуу къыздашэну яжефIэн хуеящ. Флъагъунт ар мыбдеж зэрыщытхауэр! Хъаным и псалъэр зэи тIуащIэкъым!
… ЛIым и губжьыр кърихури, иджы щым хъужат. Бэубэч мыбауэу пэплъэрт Къаплъэн-Джэрий адэкIэ къыпищэнум.
Зызыудыгъуауэ и пащхьэм къит нэгъуей бейгуэлым и хъуреягъыр Къаплъэн-Джэрий, мэз джэду щабэрыкIуэу, къызэпиущыхьри:
— Къэбэрдей пщы уэлийм дыкъимыгъапцIэу шэсыпIэ уихьэнт?
— Ситщ, хъан!
Къаплъэн-Джэрий и Iэгушхуэхэр «цIомпI» макъ ищIу зэтреупцIэри, шэтырыбжэмкIэ маджэ.
Щхьэщэ ищIурэ хъан пащхьэм Iэдэбу къиува тэтэр лIыжь цыплъым езыр Iумыплъэххэу:
— Тхы! Кърым тэтэр зауэлI хахуэхэу къэбэрдей адыгэхэм ятекIуахэмрэ а текIуэныгъэр къыздэзыхьа тырку зауэлIхэмрэ кърым хъаным захуегъазэ: Псэууэ къэнахэми, зауэм зи псэ щызытахэми — кърым хъаным и щIыхь!
Ди текIуэныгъэм и цIэкIэ кърым топхэр плIэнейрэ къэбэрдей къуршхэм щхьэщрегъуагъуэ!
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
Шэрджэс унагъуэ. Сурэтыр зыщIар наIуэкъым. XVIII лIэщIыгъуэ
