Зыгъэпсэхугъуэ махуэм
Фэ фщIэрэ?
Псалъэхэм я мыхьэнэр
Адыгэ фащэ. Адыгэхэм зэрахьэ лъэпкъ щыгъыныгъуэ хэхахэр (адыгэ цей, адыгэ цIыхухъу, бзылъхугъэ фащэ, н.) къызэщIеубыдэ. Ипэ зэманым адыгэхэм зэрахьэу щыта фащэ дахэр нэгъуэщI лъэпкъхэми къащтауэ къекIуэкIащ. Иджы ар нэхъыбэу щыщатIагъэр фызышэм, хьэгъуэлIыгъуэм е махуэшхуэ гуэр щагъэлъапIэм дежщ.
Ажэгъафэ. Адыгэ нысашэр, хьэгъуэлIыгъуэр гушыIэкIэ, ауанкIэ зыгъэдахэ, ажэ теплъэ иIэу хуэпа цIыху. ГуфIэгъуэ зэхыхьэхэм деж, нэхъ гушыIэрейуэ, псэлъэным хуэIэзэу зы цIыху къыхахырти, абы фэ зытрырагъэубгъуэрт, и напэр къыщIэмыщу шIрагъэхъумэрт, бжьакъуэ трагъэувэрти, къызэхуэсахэр игъэнэжэгужэу хагъэтт. Ажэгъафэм сыт имыщIэми, сыт жимыIэми и гугъу зыми ищIыну хуиттэкъым. Ажэгъафэм иджырей хьэгъуэлIыгъуэхэми ущрохьэлIэ.
Ажэгъафэ джэгу. Унэишэм, хьэгъуэлIыгъуэм, нэгъуэщI гуфIэгъуэ зэхыхьэхэм хэт хабзэхэм щыщщ. Ажэгъафэм махуэшхуэхэм кърихьэлIахэр зэрытригъэу, зэрадэгушыIэ щIыкIэм «Ажэгъафэ джэгукIэ» йоджэ. Ди зэманми екIуэкI хьэгъуэлIыгъуэхэми, гуфIэгъуэ зэхыхьэхэми ущрохьэлIэ.
Ахърэт джанэ. ЛIар щIэлъхьэным пыщIа хабзэхэм щыщщ. Хьэдэм джэбыныр кърамышэкI щIыкIэ абы Iэгъуапэ зыпымыт джанэ щатIагъэ. ЦIыхубзым и джанэр и жьэгъум къыщегъэжьауэ и лъапэм, цIыхухъум ейр и лъэгуажьэм нэсу ящI. Апхуэдэм «Ахърэт джанэкIэ» йоджэ.
Батырыбжьэ. ЩIыхьэху щIыным епха хабзэщ. Зыгуэрым щIыхьэхукIэ мэкъу кърыригъэшыжамэ, пхъэ пригъэупщIамэ, н. къ., абы хэтхэм ящыщу нэхъ къыхэжаныкIам, япэ къэсыжам ехъуэхъурэ махъсымэ шынакъ ирату щытащ. А бжьэм «БатырыбжьэкIэ» еджэрт. ИужькIэ щIыхьэхум емылъытауэ зэфIэкI ин, лIыгъэ къэзыгъэлъэгъуа, зэхьэзэхуэм щытекIуа, цIыхубэм фIыуэ ялъэгъуа цIыхум ират фадэбжьэми «БатырыбжьэкIэ» еджэ хъуащ.
Башзэхэт. Лэжьыгъэм, Iэщ гъэхъун IэнатIэм ехьэлIа хабзэхэм епха псалъэщ. Адыгэхэм къызэралъытэмкIэ, зы мэлыхъуэ лъакъуэубыдым (башым) хуэзэу щытын хуейт мэл 400 — 500. Ауэ ар хъушэ ирикъуртэкъым, абы щхьэкIэ а бжыгъэр хуэдитI-щыкIэ нэхъыбэн хуейт. Абы къыхэкIыу апхуэдиз мэл бжыгъэ зиIэ унагъуэхэр зэгухьэрти, хъушэ къызэрагъэпэщырт. Ар зы мэл пщыIэу ябжырт, гъэмахуэ хъупIэхэм щыкIуэкIи зэгъусэт. Апхуэдэу зэгухьа мэлыхъуэхэм «БашзэхэткIэ» еджэу щытащ.
Башхуэпа. НысащIэр дыщасэ яшэжауэ и дыщым щыщыIэм деж, и пщыпхъу, пщыкъуэ кIуэуэ ялъагъу хабзэт. Лъагъунлъагъу кIуэхэм унагъуэм ис цIыкIухэм иратыну бэлътоку, мажьэ, дыху-сабын, нэгъуэщI хьэпшып цIыкIуфэкIухэр башым кIэрыщIауэ здахьырт. Мы хабзэр Аруан районым нэмыщI адрей щIыпIэхэм щызэрахьэу щытакъым.
Думэн Хьэсэн.
Прозэу тха усэхэр
ХэтщIыкIыу пIэрэ?
Си лэжьэгъу цIыхубз гуэрым и фIэщыпэу:
-УкъысщIэнэкIэнуми ухуитыжщ, ауэ дыгъуасэ лъандэрэ IупщI дыдэу си нэгу къыщIыхьэжащ…
— Сыт къыщIыхьэжар?
— Илъэс куэдкIэ узэIэбэкIыжмэ… сэ сыпсэууэ щытащ сынэгъуэщI цIыхуу. НэгъуэщI хэку сыкъыщалъхуауэ. НэгъуэщIыбзэкIи сыпсалъэу. Иджы сыщхьэмыгъуэжьу си закъуэмэ, абы щыгъуэ фIы дыдэу слъагъуу зы шыпхъу нэхъыщIэ цIыкIу сиIэт. Махуэм скIэрымыкIыу. Жэщ хъурэ гъуэлъыжамэ, и жьэгъу цIыкIум деж щабэу сыхуемытIэхъуауэ мыжеижыфу…
Абы хэту зыгуэр ныщIыхьэри, ди псалъэмакъыр зэпыдгъэун хуей хъуащ. Сессие диIэу ди зэрызехьэгъуэти, дызэблэжу фIэкIа дызэрымылъагъуурэ, гъэ еджэгъуэр иухри, гъэмахуэ зыгъэпсэхугъуэри къэсащ.
Бжьыхьэр екIуэкIыу, дэри лэжьэн щIэддзэжауэ, а цIыхубз дыдэр къызбгъэдохьэ:
— Зэ зыгуэр бжесIати…
— ФIы дыдэу сощIэж.
— Нэхъ гъэщIэгъуэныр къыщыхъур иужькIэщ… Гъэмахуэм Индием сыщыIащ сэ.
— Ар зэхэсхат.
— Щи, Бомбей и курыкупсэм дыдэту, дыкъызэрежьэжыну экспрессыр асыхьэтым къыIукIыну, гупыр къэзгъанэу сакъыхэмыкIыжынкIэ Iэмал имыIэу сыкъохъу. КIуэаракъэ, си псэм сыкърехуэкI, гузэвэгъуэр къызитауэ.
Автобусым сыкъиувыкIащ иджы щыжысIэ дыдэм ирихьэлIэу маршынэ псынщIэ цIыкIу къос, къоувыIэри, зылI къокI – блэ и пщэм къешэкIауэ. Блэ гъуабжэ тхьэIухуд цIыкIу, пыжьынэ хъужу!
Сэ зызмыщIэжу а блэ цIыкIумкIэ зызодз, езыми зыкъысхуеший. ЛIыри къэувыIащи, Iэнкуну щытщ, зыри жимыIэу къызоплъ.
Сэ, ар къысфIэмыIуэхуххэу, блэ цIыкIум си Iэр хузоший, езыми и жьэгъур къысхуехьри, щабэу сыхуотIэхъу – а зы напIэзыпIэми Iурех, и щхьэ тIэкIур си Iэм къытрегъащIэри!
ЛIыр къэуIэбжьащи, ищIэнур ищIэжыркъым; мыдэкIи автобусым ису хъуар, щхьэкIэ увыным нэсауэ, зэрызохьэ, зэрогъэкIий…
Дауэ къыпщыхъурэ ар?
P. S. Сытыт абы жэуапу естынур? Зыри жысIакъым — сщIэртэкъыми. Ярэби, фIыщэу дызыщыгъуазэу ди гугъэж мы дунейм зыгуэр хэтщIыкIыу пIэрэ дэ?
Iуэхум и пэжыпIэр
ПщIыхьым ещхьу IэфIт Гельдерлин и дунейр.
Ар сыт щыгъуи нэхут.
Сыт щыгъуи гуапэт.
Гъыбзи, гыбзи, узи, лажьи щыземыкIуэу.
Абы щыпсэу цIыхухэр псори хэлъэфауэ лъагэу.
Лъагэми къыщымынэжу — лъатэу.
Iужажи, фыгъуэнэди, хьэсыи, пхъаши яхэмыту.
«ЗэфIэнэ», зэрыукI», «зэрыфыщI» псалъэхэр ямыщIэххэу.
Лъагъуныгъэр — я уафэ щIэншэ щхъуэшрэ пшэ къыщытехьэр зэзэмызэххэу.
Диотимэ и нэ фIыцIэ пIащэшхуитIыр — къуэмыхьэж дыгъэу — а уафэ щхъуэшым и курыкупсэм жэщи махуи къыщилыдыкIыу.
Дауи, гупыкIыгъуейт апхуэдэ дунейр.
Ар пхъуэж хъунт-тIэ уэрэ сэрэ фIыуэ тцIыху дунеймкIэ?
Аращ Гельдерлин къыщыщIари: хуэхъуэжакъым.
P.S. Iуэхум и пэжыпIэр къыщыпщIакIэ, Гельдерлин ехьэлIа мыфэмыц гуэр зэхэпхмэ, уи фIэщ умыщI.
Къэжэр Хьэмид.
ЖыIэгъуэхэр
Гъунэ имылъам лъэр щIегъэху
Ушынэу укIуэжмэ нэхъыфIщ, зыбгъэлIу уаукI нэхърэ.
МыхъумыщIэ и щIыфэм фашхэ щодзэлашхэ.
Нэхъыщхьэм еубзэурэ и бзэр иубыдащ.
Еджа щхьэныкъуэ нэхърэ — емыджа щхьэ псо.
Нобэ псори согъуэт жыпIэу зумыIэт.
ЩIалэм ущытхъуу, жьы хъуам уечэнджэщынри щыуагъэкъым.
ГъущI дыдэри мэхъуапсэ, сапсыхьарэт, жеIэри.
ЦIыхухъу дэмысмэ, пщIантIэр сабафэщ, цIыхубзыншэмэ — зеиншэщ.
Дохутыр IулъхьэIыхым жеIэ: «Уи IэмыщIэм илъым сегъэплъи, ухъужынрэ умыхъужынрэ бжесIэнщ»
Лъэр щIэмыкIмэ, гур ныкъуакъуэкIэ сыт и мыхьэнэ?
Гъунэ имылъам лъэр щIегъэху.
И узыншагъэм махуэ къэскIэ тохъуэхъухь, зыIурикIэурэ щхъухь.
ЖыпIэну узыхуейр жыпIэ мыхъумэ, абы нэхъ Iей сыт щыIэ?
Зэуэ къулей хъуну хуейуэ Iуэхум зридзри, и дзэр Iуиудащ.
Къардэн Мухьэмэд.
Зэхьэзэхуэхэр
ГъащIэ гъуэмылэ
ЩIэныгъэ, техникэ IуэхухэмкIэ еджакIуэхэм зегъэужьыным телажьэ республикэ центрым (Налшык къалэ) илъэс къэс къызэригъэпэщ «Черкесский мир», «Моя родословная» зэхьэзэхуэхэр мазаем и 7 — 8-м иригъэкIуэкIащ. Республикэм и районхэм къикIа школакIуэхэм гъэщIэгъуэну, удихьэхыу я къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр утыку кърахьащ. Зэпеуэр къызэзыгъэпэщахэм я мурадыр — Кавказым ис лъэпкъхэм я тхыдэр, щэнхабзэр, хабзэхэр еджакIуэхэм куууэ егъэджыныр — къайхъулIащ.
Литературоведение, лингвистикэ, культурологие, этнографие, тхыдэ, декоративно-прикладной гъуазджэ, лъахэхутэ, нэгъуэщI дерсхэмкIи ныбжьыщIэхэр зэхьэзэхуащ. Ахэр ныбжькIэ гуэшауэ щытащ, къэпщытакIуэхэм гулъытэ нэхъ зыхуащIар къыхаха Iуэхум мыхьэнэуэ иIэмрэ ар къызэраIуатэ щIыкIэмрэщ, апхуэдэуи я лэжьыгъэм къыщагъэсэбэпа Iэмалхэр къалъытащ.
Гуапэт адыгэм къикIуа гъуэгуанэм, абы къыдэгъуэгурыкIуа хъугъуэфIыгъуэхэм дахьэхыу, еджакIуэ куэдым я къэхутэныгъэхэр абыхэм зэрытраухуар.
Лэжьыгъэ хьэлэмэт игъэхьэзырат Бахъсэн къалэ и курыт еджапIэ №3-м и 9-нэ классым щIэс Сонэ Гелянэ. Шинкубэ Багърэт и «ЖылакIэ» романыр зэпкърызыха хъыджэбзыр жьакIуэуи тепсэлъыхьыжащ абхъаз-адыгэ лъэпкъыр зыпхыкIа Iуэхугъуэ гуащIэхэм. И къэхутэныгъэр къэпщытакIуэхэм ягу иримыхьыну Iэмал яритакъым а къалэ дыдэм и курыт еджапIэ №1-м и 7-нэ «В» классым щIэс ПщыхьэщIэ Дамир. Ар зытепсэлъыхьа «Шэр-джэс жыг хадэхэр» щIэщыгъуэт, щIэ куэд къызыхэпхынт. ДыщэхэкIхэмкIэ адыгэхэр зэрыIэпщIэлъапщIэм тепсэлъыхьащ Хъыжьрокъуэ Сэтэней (Бахъсэн курыт школ №8), езым япэу дыщэ IуданэкIэ хидыкIа тхыпхъэхэри игъэлъэгъуащ, а IэщIагъэм хэлъ щэху гуэрхэми къедаIуэхэр щигъэгъуэзащ.
КъызэщIэпкъуэжмэ, гъэщIэгъуэнщ ныбжьыщIэхэм адыгэм и хабзэм, фащэм, шхыныгъуэхэм, къэкIыгъэхэм, лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэхэм теухуауэ жаIа псори. Нэхъыщхьэращи, зэпеуэм и фIыгъэкIэ абыхэм къащIар гъащIэ гъуэмылэ зэрахуэхъунум шэч хэлъкъым.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
Сурэтыр Толгуров Камал трихащ.
Псалъэжьхэр
ЗыхуащIэ нэхърэ – зыхуэщIээ
Зи ныбэ изым гуныкъуэгъуэ ищIэркъым.
Гъунэгъу щIы кIапэ нэхърэ — жыжьэми губгъуэ.
ЗылъэкI и джатэ кIыхьщ.
ЗыхуащIэ нэхърэ — зыхуэщIэ.
Зышэчым тралъхьэ, зыхьым тракъуэ.
Насып зиIэм шыIэ иIэщ.
Пщы зыфIэпщым пщылI къыпфIещ.
Тет мыгубжьрэ дыгъужь мыдзакъэрэ щыIэкъым.
Нэщэнэхэр
Сабийр хущхьэрей хъуамэ…
Сабийм и дзэр къыхэкIыху гъуджэ ирагъаплъэртэкъым, ар къэкIыгъуей мэхъу жаIэрти.
Сабийр хущхьэрей хъуамэ, нэ техуауэ къалъытэрт.
Уафэр и мычэзууэ гъуагъуэмэ, фIыкъым — мэкъумэшыр шэджэладжэ мэхъу жаIэрт.
Ужьэ уи щIапIэ къихьэну фIыуэ къалъытэ.
Уи хьэ дэкIыу кIуэдыну фIыкъым, жаIэ.
ГукъэкIыж
Гуужьымрэ выжьитIымрэ къезыгъэла лIыжь губзыгъэ
Мазих нэблагъэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрыр зыфыщIа нэмыцэдзэр Зеикъуэ къуажэм щыдахужым, абыхэм якIэлъежьащ ягъэдела, ядэлэжьа цIыху гуэрхэр. Полицэм и унафэщIу лэжьа Шидэ абыхэм я фIэщ ищIат бийр махуэ бжыгъэкIэ икIуэтыжу къигъэзэжыну.
Къуажэр нэмыцэдзэм яубыда иужь колхозыр якъутэжри, бригадэхэм я пIэкIэ унагъуэхэр пщIырыпщIу зэгуагъэхьэурэ мылъкур трагуэшат. Ди унагъуэр зыхэт гупым и тхьэмадэр, къытлъыса зы выгу зэщIэщIар зэгъэбыдылIар Хьэжы Батырбэчт. Абы и пщэм иралъхьат къуажэм къахуэна гуужь закъуэри ихъумэну.
Шидэ Батырбэч деж лIыкIуэ къищIащ выгу зэщIэщIам гуужьыр кIэрищIэу, ежьэнухэм къаритыну. Батырбэч лIыкIуэм жриIащ: «Сэ сыныдэкIынущ а выгу зэщIэщIам сису, лы хуей дыхъумэ дыукIыжыну гуужьри ныздыдэсшынущ». «ИгъащIэми лIыжь губзыгъэт ар», — жиIэри Шидэ къыщытхъуащ абы, хуахьа хъыбарым щыгуфIыкIауэ.
Зи щхьэм дзыхь хуэзымыщIыж Шидэ и автоматыр и уанэ къуапэм фIэлъу, и кIэрахъуэшхуэр гуэлэлу кIэрыщIауэ Батырбэчхэ я пщIантIэм шууэ къыдэлъэдащ. Гур унэ бжэIупэ дыдэм деж Iутт. Абы шыуан, кIэструл, хьэжыгъэ къэп ныкъуэ, упщIэ, щIакIуэ, нэгъуэщI зыхуеину гуэрхэр илът. И гум къэкIа шэчыр кIуэдыжауэ Шидэ гуфIэу Батырбэч зыхуигъэзащ: «Тхьэр арэзы къыпхухъу, Хьэжы, дызэрыпщыгугъауэ укъыщIэкIащ, улIыжь губзыгъэщ. Къуажэм жэщу ныдэкI, Бахъсэн унэсмэ, гъуэгум сэмэгурабгъумкIэ дэдзыхи, Псыхуабэ лъэныкъуэмкIэ гъэш. Абдеж губгъуэшхуэм псори дыщызэхуэсынущи, закъыкIэрумыгъэху».
Игу зэгъауэ Хьэжыхэ я пщIантIэм Шидэ къыщыдэжыжым лIыжьыр абы къыкIэлъыплъырт и нэ лъэныкъуэр щIиукъуэнцIауэ, и пащIэкIэ щIэгуфIыкIыу икIи игукIэ къыхужиIэрт: «А незбгъэшэжьэну узыщыгугъ гуу пэхужьым и акъылым хуэдизщ уэри уиIэр, былым».
А щIыкIэм тету, Хьэжы жылэр зэзыпхъуэну зи гугъа Шидэ дэкум хуэдэу къигъапцIэри, выгу зэщIэщIари, къуажэм я гуу цIэрыIуэри зейм къахуигъэнэжащ.
Къэрмокъуэ Мухьэмэд.
Фи лъэIукIэ
Сытхэр си Iэмал?
Уэрэд
Зэныбжьэгъухэми письмо ятх,
Ныпхуэстхынути, сфIэгъунэгъущ.
СынэкIуэнути, сфIэемыкIущи,
Сытхэр си Iэмал?
Мадилонри си бгъэгум илъщ,
Жэщи махуи си гум уилъщ.
Сэр нэмыщIкIэ уи гум илъри
Хэт къызжиIэфын?
Патифоныр стIолым тетщ,
Узытетмэ щхьэ утекIа?
Жагъуэгъу псалъэхэм уэ уедаIуэри,
ДызэпыбгъэкIащ.
Iэлъын цIыкIури Iэпэм покI,
Уэрэ сэрэ дызэпокI.
Псалъэ IэфIурэ зэжетIахэри
Жьыбгъэм ихьыжащ!
Пшынэ фIыцIэри сэ согъагъ,
Бжьыхьэ жэщри гъынкIэрэ сохь
— Умыгъ, — жыпIэурэ уэ уолъаIуэр
Сытхэр си Iэмал?
Псалъэзэблэдз
ЕкIуэкIыу: 7. Аруан районым щыщ адыгэ къуажэ. 8. Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Хьэсэн. 10. КъурIэн цIыкIу. 11. ХадэхэкI. 13. Пхъэм къыхабзыкI бжэмышх цIыкIу. 16. Лъэсхэмрэ шухэмрэ зэрызэпеуэу щыта пасэрей адыгэ джэгукIэ. 19. Ди щIыналъэм щыIэ псыежэх. 20. … зэхэдзэ нэхърэ — Iыхьэ зэхэдзэ. 21. Джэду лъэпкъыгъуэм щыщ хьэкIэкхъуэкIэ ябгэ цIыкIу. 23. Щыгъын. 26. Нартыху гъэлыгъуа хьэжыгъэ. 27. ШыкъумцIий уд фызыжьыр псыхьэ зэригъэкIуа хьэкъущыкъу. 28. Пасэрей фоч. 31. Адыгэ композитор цIэрыIуэ, Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтыр зрата. 32. Лы гъэва зышхар абы ефэж хабзэщ. 33. Адыгэ лъэпкъ кIуэдыжа. 35. УнэлъащIэ. 36. Пасэрей шыгу. 41. Духьэ куэд зыщIэ цIыху. 43. Хьэцэпэцэм и щхьэкIэ. 45. Мысырым я президент. 46. Ди гъунэгъу лIыр апхуэдизкIэ гущIэгъуншэщи, гуауэ IууэкIи, и … хэхуауэ къыщыхъуркъым. 47. Гъуэгуанэ жыжьэ теувахэм нэхъапэм гъуэгум … ирадзырт, темызэшэн папщIэ.
Къехыу: 1. … мыплъэмэ, нэр плъэркъым. 2. Зэгуамыгъэжу псэущхьэм траха фэ. 3. Ди унафэщIым зыгуэр щхьэкIэ селъэIуати, … сыкъищIакъым. 4. ЩIымахуэм е бжьыхьэ щIыIэм цIыхубзхэми цIыхухъухэми къагъэсэбэп щыгъын. 5. Жыг ку гъуанэр зи псэупIэ псэущхьэ кIэ баринэ. 6. ПшахъуэщI. 7. Шы дахэ … 9. ЩIакхъуапхъэ. 12. Псы, бгы бжьэпэ. 14. IэмыкIуэлъэмыкIуэ. 15. Зи пэр щимэу пылъыкIа мастэ пIащэ. 16. ЩIымахуэ … е гъэмахуэ …, е … бэлътоку. 17. Нартхэм я фадэр абы къыхащIыкIырт. 18. УемыIусэ — укъисынщ. 22. Граждан зауэм и лъэхъэнэм шэрихьэт полкым и командиру щыта Къатхъэн … . 23. Дзэлыкъуэ районым щыIэ адыгэ къуажэ цIыкIу. 24. Къуацэчыцэ. 25. ПсыпцIэ къуалэбзу лъакъуэ кIыхь, пщэ кIыхь. 29. Къамэ Iэпщэр зэрагъэщIэращIэ. 30. Хьэлыуэ … е зыгуэрым къыгуагъэжа Iыхьэ. 34. «НыбжьыщIэ …» — ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэ. 35. ГъэшхэкI. 37. … къесу уи унэ уимыкI. 38. Былымаблэ. 39. Iэпкълъэпкъ зэкIуж зиIэ щIалэ. 40. ПщIий къызыпыкIэ жыг. 42. Жылэр зыгъашхэр … щхьэкIэ малIэ. 44. ЛъэмыкIыу, цIыхум къыжьэдэкI макъ.
Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
Мазаем и 2-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
ИхъуреягъкIэ къикIухьу: 13. Джэлам. 14. Мыдыгъу. I5. Гъуапэкъым. 16. МащIэм. 17. Мэлым. 18. Мылэжьэф. 19. Фызым. 20. Мэл. 21. Лашын. 22. НэуфIыцI. 23. ЦIраужь. 24. Жьым. 25. Малъхъэщ. 26. Бэракъ. 27. Къаз. 28. ЗыщIэн. 29. Нэд. 30. Дыгъужь. 31. Жьынду. 32. Уэсэпс. 33. Сигу. 34. Гупэрыщытхъу. 35. Хъуащ. 36. Щыкъу. 37. Бэдж. 38. Джэду. 39. Уэд. 40. Дыгъу. 41. ГъуэгурыкIуэм. 42. Мазэм. 43. Мэкъу. 44. Шыгъу. 45. ГъущIыпэ.
И кумкIэ кIуэуэ: 1. БаIуэ. 2. НысащIэ. 3. Iэтэ. 4. Iэзэ. 5. Ныбжьэгъу. 6. Жэщу. 7. Шыпс. 8. Баринэ. 9. Iуэхур. 10. Даущ. 11. IумпIафIэ. 12. Джэгу.
