Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий: КъБР-м и социальнэ политикэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэр цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнырщ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и социально-экономикэ зыужьыныгъэр дызэрыт илъэсым нэхъыбэу зыхуэунэтIауэ щытынур технологие лъагэхэр зи лъабжьэ, нэгъуэщI къэралхэм къыщащэхухэм фIагъкIэ къыкIэрымыху продукцэ къыщIэзыгъэкI IэнатIэхэр нэхъыбэ щIынырщ, урысей, нэгъуэщI къэрал инвесторхэр республикэм и экономикэм къыхэшэнымкIэ лэжьыгъэхэр щIэгъэхуэбжьэнырщ, бизнесым Iэмал тэмэмхэр къыхузэгъэпэщынырщ, бюджет IэнатIэм пыщIа лэжьакIуэхэм я улахуэр къэIэтынырщ. Абы къыдэкIуэу гулъытэшхуэ хуащIынущ социальнэ мыхьэнэ зиIэ Iуэхухэм, узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэри абы хиубыдэу, защIэгъэкъуэным.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Юрий «Интерфакс-Юг» агентствэм ирита интервьюм щытепсэлъыхьащ инвестицэ политикэр зыхуэдэм, социальнэ мыхьэнэ зиIэ проектхэр зэрагъэзащIэм, экстремизмэм пэщIэтынымкIэ ялэжьхэм.
— Юрий Александр и къуэ, дызыхыхьа илъэсым псом япэу зэфIэвгъэкIыну фи мурад экономикэ, социальнэ къалэнхэр сыт хуэдэ?
— Зэрыхабзэу, кризисым и лъэхъэнэм экономикэ политикэм и унэтIыныгъэм зехъуэж. Дэ иджыпсту диIэ Iэмалхэмрэ хэкIыпIэхэмрэ хуэдунэтIынущ экономикэм и IэнатIэм адэкIи зегъэхъуэжыным. Хэхауэ защIэдгъэкъуэнущ экономикэм зегъэужьынымкIэ нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэ IэнатIэхэм: промышленностым, транспортым, энергетикэм, бизнесым и IуэхущIапIэ мыинхэмрэ курытхэмрэ.
Урысейм и экспорт центрым дэ едгъэхьащ республикэм и экспортыр пхыгъэкIыным хуэгъэза Iуэхутхьэбзэхэр дэгъэкIынымкIэ заявкэхэр. Апхуэдэу дэ дгъэхьэзыращ «Газпром», «Ростех» «Норникель», «Роснефть», «РЖД», «Росгеологие» зэгухьэныгъэхэр зыхуей продукцэ лIэужьыгъуэхэр яхуегъэшэнымкIэ Iуэху пыухыкIахэр. Ди предприятэхэм иджыпсту щIадзэу къыщIагъэкIыфыну е зэман гъунэгъум зэтраухуэу къыщIагъэкIыу зыщIадзэну продукцэ лIэужьыгъуэу абы къыщыгъэлъэгъуахэр 20-м щIегъу. Дэ адэкIи пыдощэ промышленностым и зэхэлъыкIэр зэхъуэкIынымкIэ лэжьыгъэм икIи ар нэхъыбэу зыхуэунэтIар щIэныгъэм и ехъулIэныгъэхэр куууэ къыщагъэсэбэп, технологие лъагэхэр зи лъабжьэ IэнатIэхэу инновацэ Iуэхур щIэзыгъэхуабжьэхэр нэхъыбэ щIынырщ.
Иджыпсту промышленностым, мэкъумэш хозяйствэм, туризмэм, энергетикэм, транспортым, псэупIэхэр ухуэнымкIэ IэнатIэхэм инвестицэ проекту 40-м нэблагъэ щагъэзащIэ. Абыхэм ящыщщ Зэрэгъыж ГЭС-р ухуэныр икIи ар дызэрыт илъэсым къриубыдэу хьэзыр щIыныр. ГЭС-р лажьэу яутIыпщмэ, республикэм къигъэсэбэп электрокъарум щыщу езым къилэжьыжыр процент 40-м нэсынущ.
Дэ хуабжьу ди гуапэу дадэлэжьэнущ нэгъуэщI къэралхэм щыщ цIыхухэмрэ IуэхущIапIэхэмрэ икIи къедгъэблэгъэну дыхьэзырщ зэ-ман кIыхьым тещIыхьауэ къыддэлэжьэну зи мурад инвесторхэр. Дызэрыт илъэсым и пэщIэдзэм полимер къабзэхэр къыщIэзыгъэкIыну «Этана» заводымрэ Китайм и къэрал корпорацэхэмрэ зэращIылIа контрактым IэмалыщIэхэр къызэIуех федеральнэ, республикэ бюджетхэм я хэхъуэхэр нэхъыбэ щIынымкIэ.
— Узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэм сыт хуэдэ проектхэр щагъэзащIэрэ, абыхэм ящыщу сыт хуэдэхэр дызэрыт илъэсым зэфIагъэкIыну?
— 2016 гъэм дэ республикэ перинатальнэ центрыр лажьэу дутIыпщыну, онкологие диспансерыр ухуэныр нэдгъэсыну къытпэщытщ.
Абыхэм къадэкIуэу иджыпсту догупсыс психоневрологие диспансерыр къызыхуэтыншэу зэгъэпэщыжыным, Налшык къалэм и нефрологие центрыр къызэIухыным, нэгъуэщI IуэхущIапIэ щхьэхуэхэр зэгъэпэщыжынымрэ егъэфIэкIуэнымрэ.
Технологие лъагэхэр зи лъабжьэ центрхэр ухуэнымрэ клиникэхэр иджырей IэмэпсымэхэмкIэ къызэгъэпэщынымрэ къадэкIуэу, дяпэкIи Iуэху нэхъыщхьэхэм ящыщу екIуэкIынущ узыншагъэр хъумэным хуэгъэза профилактикэ лэжьыгъэм, диспансеризацэм, пэублэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэм зегъэужьыныр, псом хуэмыдэу абы и лъэныкъуэкIэ къуажэхэм хуащI гулъытэр къэIэтыныр.
Нобэм ирихьэлIэу дэ къызыхуэтыншэу дыкъызэгъэпэщащ фельдшер-акушер пунктхэмрэ дохутыр амбулаторэхэмкIэ. Технологие лъагэхэр зи лъабжьэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэ ди деж зыщрат сымаджэхэр кIуэ пэтми нэхъыбэ мэхъу. Къэбгъэлъагъуэмэ, 2014 гъэм апхуэдэ дэIэпыкъуныгъэ зратауэ щыта цIыху 520-м я пIэкIэ 2015 гъэм технологие лъагэхэр зи лъабжьэ IэмалхэмкIэ зэIэзар 3250-м нэсащ, абыхэм ящыщу 500-м зи гугъу тщIы медицинэ дэIэпыкъуныгъэу нэхъ япэкIэ республикэм и клиникэхэм зэфIамыгъэкIыфу щытахэр ягъуэтащ.
Узыншагъэр хъумэным цIыхухэр нэхъ егугъуу зэрыхуежьамкIэ псом япэу сэбэп хъур къэралым физкультурэмрэ спортымрэ зэрызыщIигъакъуэрщ. Иужьрей илъэситI къудейм къриубыдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым узыншагъэр щрагъэфIакIуэ физкультурэ комплексу 11, стадиону 2, спортым и лIэужьыгъуэ зэхуэмыдэхэм зыщыхуагъасэ губгъуэу 5, нэгъуэщI ухуэныгъэ зыбжанэ къыщызэIуахащ. Дызэрыт илъэсми муниципалитетхэм спорт ухуэныгъэхэр щекIуэкIынущ, псом япэу спортым и лIэужьыгъуэ зэхуэмыдэхэм зыщыхуагъасэ губгъуэхэр ящIынущ. ИкъукIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ цIыху куэд къызэщIэзыубыдэ спортым зегъэужьыным хуэгъэза инфраструктурэ зэтегъэувэным.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, япэ игъэщыпхъэ Iуэхухэм ящыщщ егъэджэныгъэмкIэ IэнатIэм зегъэужьыныр. А IэнатIэм мылъку и лъэныкъуэкIэ бгъэдэлъ зэфIэкIыр къэIэтыным хуэгъэза лэжьыгъэшхуэ екIуэкIащ. ЦIыху 550-рэ зыщIэхуэн школ, сабий 1240-рэ зэкIуэлIэн саду 9 къызэIуахащ. ЕджапIэу 80 сыткIи зыхуей хуэзэу зэгъэпэщыжынымкIэ, егъэфIэкIуэнымкIэ лэжьыгъэхэм япкъ иткIэ цIыху 3245-рэ зыщIэхуэн сабий садхэр къызэIуахащ. А щIыкIэм тету республикэм Iэмал игъуэтащ илъэси 3-м щегъэжьауэ 7-м нэс зи ныбжь сабий псори сад IуэхущIапIэхэмкIэ къызэригъэпэщыну. Федеральнэ программэм ипкъ иткIэ 2025 гъэм нэсыху республикэм школ 58-рэ щаухуэну, къыщагъэщIэрэщIэжыну я мурадщ.
— ЕгъэджэныгъэмкIэ политикэм зэхъуэкIыныгъэхэр зэрыхалъхьам ипкъ иткIэ щIэныгъэ гуэдзэн сабийхэм егъэгъуэтынымкIэ IэнатIэми зрагъэхъуэжын хуей хъуащ. Абы и лъэныкъуэкIэ пыухыкIауэ сыт хуэдэ Iуэхухэр ялэжьрэ?
— Гъэ кIуам и кIэухым лажьэу яутIыпщащ щIэныгъэ гуэдзэн сабийхэм егъэгъуэтынымкIэ программэхэр зыгъэзащIэ IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэригъэуIуну зи къалэн «Дыгъэпс къалэ» сабий творчествэмкIэ академие» иджырей комплекс лъэщыр.
Дэ ди къалэн нэхъыщхьэр щIэблэм я зэхэщIыкIым, творческэ зэфIэкIым, узыншагъэм зегъэужьынымкIэ иджырей Iэмалхэр зэтегъэувэнырщ. Егъэджэныгъэм и фIагъыр къэIэтынымкIэ, щIэныгъэ зэрырагъэгъуэт программэхэр зэпымыууэ къэгъэщIэрэщIэжынымкIэ, предприятэхэм ядэлэжьэнымкIэ, щIалэгъуалэр егъэджэным щIэныгъэлI пэрытхэмрэ производствэм и цIыху пашэхэмрэ къыхэшэнымкIэ жэуаплыныгъэ ин зыпылъ къалэнхэр ди вузхэми къапэщытщ.
А Iуэхум хуэгъэза политикэм и Iыхьэ нэхъыщхьэу нобэми къонэ щIэныгъэм зегъэужьыныр. Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и Къэбэрдей-Балъкъэр центрым, вузхэм, щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтхэм я лэжьакIуэ пашэхэр 2030 гъэм нэсыху республикэм и инновацэ зыужьыныгъэмкIэ стратегиер зэхэлъхьэным хэтщ икIи абыхэм я гулъытэр хуэунэтIащ ди щIыналъэм щыIэ хэкIыпIэ псори нэхъ тэмэму къэгъэсэбэпынымкIэ Iэмалхэр убзыхуным.
— Жылагъуэ транспортыр къэгъэщIэрэщIэжынымкIэ лэжьыгъэхэр дауэ екIуэкIрэ?
— Мы гъэм мылъку зэхэлъкIэ къащэхуа иджырей автобусу 135-рэ республикэм къыIэрыхьэн хуейщ. Абыхэм ящыщу 47-р лажьэу хуежьащ.
Иджыпсту жыджэру йокIуэкI пассажирхэр къызэрырашэкI щIыкIэм хабзэ пыухыкIа хэлъхьэным хуэгъэза Iуэхухэр. Мылъкуншэу къэна (банкрот хъуа) «Налшык Автобус-Транс» муниципальнэ IуэхущIапIэ зэгуэтым и пIэкIэ Правительствэм и унафэкIэ къызэрагъэпэщащ «Къэббалъкъавтотранс-1438» къэрал предприятэ зэгуэтыр. ШтаткIэ абы щылэжьэнухэм я бжыгъэр цIыху 460-рэ мэхъу.
Налшык и дыхьэпIэхэм хуэзэу автовокзалыщIэу тIу щаухуэ икIи абыхэм я фIыщIэкIэ автобус мини 2,5-м щIигъум махуэ къэс къалэм къыдэмыхьэу ягъэзэжынущ, къалэм и уэрамхэми нэхъ щызекIуэгъуафIэу щытынущ.
— Иджыпсту гулъытэ хэха хуащI унэ ныкъуэкъутэхэмрэ кхъахэхэмрэ щыпсэухэр къыщIэгъэIэпхъукIыным. Къэбэрдей-Балъкъэрыр а Iуэхум дауэ пэлъэщрэ?
— Нэгъабэ и закъуэ унэ ныкъуэкъутэхэм цIыху 433-рэ къыщIагъэIэпхъукIащ. Республикэм и мылъкуу хилъхьари хэту, а Iуэхум сом мелуан 330-м щIигъу трагъэкIуэдащ. Мы гъэм а бжыгъэр дымыгъэмэщIэным къыщымынэу, дэ абыхэм нэрылъагъуу дащхьэпрыкIын хуейщ.
— Илъэс блэкIар республикэм и дежкIэ тэмэму щытауэ жыпIэ хъуну? ЦIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным пыщIауэ сыт фхузэфIэкIа?
— Зэрыщыту къэралми хуэдэу, 2015 гъэр республикэм и дежкIи тыншу щытакъым. Ауэ, апхуэдэ гугъуехьхэм щхьэкIэ къэмынэу, дэ тхузэфIэкIащ зыужьыныгъэм хуэунэтIа гъуэгум пытщэн. Къэбэрдей-Балъкъэрыр ящыщщ къэралым и щIыналъэу зи экономикэм нэгъабэ хэхъуэ иIахэм.
Къапщтэмэ, 2015 гъэм республикэм и валовэ щIыналъэ продуктыр сом меларди 132-м нэсащ, 2014 гъэм елъытауэ ар проценти 3,3-кIэ нэхъыбэщ. Промышленностым и зэфIэкIыр проценти 105-рэ хъуащ. Иджыпсту зекIуэ уасэхэмкIэ мэкъумэш хозяйствэм и продукцэр сом мелард 38,7-рэ мэхъу (проценти 4,4-кIэ нэхъыбэ), ухуэныгъэ лэжьыгъэу сом мелард 11,9-рэ и уасэ ирагъэкIуэкIащ (зекIуэ уасэхэм ятещIыхьауэ проценти 8,2-кIэ нэхъыбэ). ПсэупIэу метр зэбгъузэнатIэ мин 375-м щIигъу, е 2014 гъэм елъытауэ процент 14,2-кIэ нэхъыбэ хьэзыр ящIащ. Ахъшэм и хэкIыпIэ псоми япкъ иткIэ капитал нэхъыщхьэм халъхьа инвестицэхэр сом мелард 31-рэ мэхъу, е абы япэ ита илъэсым елъытауэ процент 21,5-кIэ нэхъыбэщ. Бюджетым и IэнатIэ псоми налогыу, фIэкIыпIэ зимыIэ нэгъуэщI платежу сом мелард 15,4-рэ къыхузэщIагъэуIуащ (ари процент 23,5-кIэ нэхъыбэщ).
Социальнэ IэнатIэр къапщтэмэ, узыншагъэр хъумэнымрэ егъэджэныгъэмрэ я IэнатIэхэр къэгъэщIэрэщIэжынымкIэ программэхэр гъэзэщIэным хуэгъэзауэ ехъулIэныгъэ нэрылъагъухэр щыIэщ, зэрыщыту къапщтэмэ, бюджет IэнатIэм и лэжьакIуэхэм я улахуэхэр къэIэтынымкIэ къалэнхэр гъэзэщIа мэхъу. Дэ нэдгъэблэгъащ сабий садхэр зэпэубыдауэ щымытынымкIэ къалэнхэр гъэзэщIэныр. Лэжьыгъэшхуэ ди деж щыдагъэкIащ сабий куэд зэрыс унагъуэхэм, унагъуэ хуэмыщIахэм, ныкъуэдыкъуэхэм, сабий зеиншэхэм ядэIэпыкъуным хуэгъэзауэ. Апхуэдэу нэхъри егугъуащ спортымкIэ, щэнхабзэмкIэ, зыгъэпсэхунымкIэ инфраструктурэм зегъэужьыным. ЗэкIэлъыкIуэу елэжьащ жылагъуэ-политикэ зэпIэзэрытыныгъэр, шынагъуэншагъэр гъэбыдэным, жылагъуэр зэкъуэгъэувэным. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, дызыхунэмыса Iуэхухэри мащIэкъым, ауэ зэуэ зы махуэм зэфIэмыкIми, ахэр дэгъэкIыным хуэгъэза лэжьыгъэхэр зэкIэлъыкIуэу ирагъэкIуэкI. Зэрыщыту къапщтэмэ, къытпэщыт Iуэхур пыухыкIащ — ар социальнэ къалэн псори нэсу гъэзэщIэнырщ.
— ЩIыналъэм и унафэщIхэм я ехъулIэныгъэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщу цIыхухэм къалъытэ экстремизмэм и Iэужьхэм щысхьырабгъу имыIэу зэребэныр. Абы и лъэныкъуэкIэ сыт фхузэфIэкIа, республикэм зэпIэзэрытыныгъэ щыIэн папщIэ иджыри лэжьын хуейуэ сыт щыIэ?
— Илъэс гъунэгъухэм къриубыдэу ди пащхьэ ит Iуэху нэхъыщхьэ дыдэр законымрэ хабзэмрэ хъумэнырщ, ди цIыхухэм шынагъуэншагъэ яIэнырщ. Хабзэхъумэ IэнатIэхэмрэ шынагъуэншагъэмкIэ органхэмрэ ящIыгъуу едгъэкIуэкIа лэжьыгъэм и фIыщIэкIэ нэгъабэ ди деж щыщыIэ хабзэ щытыкIэр едгъэфIэкIуэн тхузэфIэкIащ. Хабзэхъумэ органхэм я лэжьакIуэхэр яукIыну теуэхэр нэхъ мащIэ хъуащ, апхуэдэу цIыхухэр зыхъунщIэхэм, Iэщэ яIыгъыу хабзэншагъэхэр зылэжьхэм, автомобилхэр езыхужьэхэм я бжыгъэм кIэроху. Хабзэншагъэ зэмылIэужьыгъуэхэр нэхъыфIу икIи нэхъ псынщIэу зэхагъэкIыу хуежьащ. Япэ илъэсхэм нэхърэ нэхъыфIу лэжьауэ къэплъытэ хъунущ экономикэ шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщынымкIэ, коррупцэм пэщIэтынымкIэ IэнатIэ-хэр.
Илъэс псом республикэм и щIыналъэм терроризмэм пыщIа щIэпхъаджагъэхэр къыщамыгъэхъуну яхузэфIэкIащ. Терроризмэм хуэунэтIа хабзэншагъэхэм я гугъу пщIымэ, 2010 гъэм апхуэдэу 143-рэ къэхъуауэ щытамэ, 2015 гъэм ар 2-м нэсу ехащ, щэхурылажьэ бандэхэм цIыху бжыгъэкIи, мылъкукIи хэщIыныгъэшхуэ иратащ, абыхэм я къызэгъэпэщыкIэр зэтракъу-тащ.
Ауэ терроризмэм и шынагъуэр иджыри щыIэщ, гугъуехь пыухыкIахэр хэлъщ экстремизмэм и идеологием информацэм и IэмалхэмкIэ пэщIэтыным. Геополитикэ зэпэщIэтыныгъэр зэрыщыIэм икIи интернетым и Iэмалхэм псынщIэу зэрызаужьым, ахэр терроризмэмрэ экстремизмэмрэ я мурадхэр пхыгъэзыгъэкIыну хущIэкъухэм жыджэру къызэрагъэсэбэпым къыхэкIыу, дэ ди пащхьэ къоувэ а псори игъэкIуэтынымкIэ, псом япэу щIэблэр абыхэм щагъэжакъуэ къэмыгъэхъунымкIэ IэмалыщIэхэр къэтлъыхъуэн хуейуэ. Дэ псоми ди нэгу щIокI КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыIэ гугъуехьхэр нэхъыбэ зэрыхъур. Урысейм икIахэм, абыхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщхэри яхэту, зыщагъасэ «Ислъам къэралыгъуэ» жыхуаIэм и боевикхэм я деж. Ахэр Iэмал зэриIэкIэ нэхъ псынщIэу къагъэзэжу террорист щIэпхъаджагъэхэр лэжьыным еувэлIэну къыхуезыджэхэм урохьэлIэ. А псоми дэ нэхъри дысакъын хуейуэ къытхуагъэув. Ди лэжьыгъэм и унэтIыныгъэ псоми нэхъыбэ щызэфIэдгъэкIын хуейщ. Мыбдеж мыхьэнэ хэха иIэщ щIэпхъаджащIэхэм я дунейпсо зэпыщIэныгъэхэр, абыхэм я мылъкумрэ ахъшэмрэ я хэкIыпIэхэр япэ зигъэщу къызэпыудыным, абыхэм Урысейм икI е абы къихьэ я гъуэгухэр зэхуэщIыным. Терроризмэм и шынагъуэм щыхэхъуэм и деж куууэ егупсысауэ зэтеухуэн хуейщ абы и щхьэр къимыIэтын папщIэ лэжьын хуейхэм. ДызэщIыгъуу делэжьмэ, дэ а хабзэншагъэхэр къызэпыдудыфынущ, экстремизмэмрэ терроризмэмрэ я гъуэгур зэхуэтщIыфынущ икIи законымрэ хабзэмрэ хъумэныр, цIыхухэм шынагъуэ къатемыгъэхьэныр зэрыхуэфащэкIэ къызэдгъэпэщыфынущ.
— Федеральнэ хабзэхъумэ IэнатIэхэм я лэжьыгъэм и закъуэкIэ къыпхуэгъэувыIэну къыщIэкIынкъым щIалэгъуалэр боевикхэм зэрахыхьэр. Абы къыхэкIыу щIалэгъуалэр щIэпхъаджащIэхэм ящыхъумэным и лъэныкъуэкIэ республикэм и властым сыт зэфIигъэкIрэ?
— Егъэлеяуэ Iуэху гугъур — терроризмэмрэ экстремизмэмрэ я щхьэр къемыгъэIэтыныр — ущыхущIыхьэм деж е адрей лэжьыгъэхэм къадэкIуэу зэфIэбгъэкIыфын къалэнкъым. Iуэхум и щытыкIэр куууэ зэпкърытхри, дэ гъэ кIуам зэфIэдгъэкIащ лэжьыгъэр егъэфIэкIуэным хуэгъэза къалэн пыухыкIахэр.
Республикэм и Правительствэм хиубыдэу къызэрагъэпэщащ экстремизмэмрэ терроризмэмрэ я Iэужьхэр къэмыгъэхъунымкIэ жэуап зыхь министрым и къулыкъур. А министерствэм и деж ведомствэхэм зэдайуэ къыщызэрагъэпэща гуп хэхам хагъэхьащ хабзэхъумэ IэнатIэхэм, адрей зыхуэфащэ IуэхущIапIэхэм я лIыкIуэхэр. Гъэсэныгъэ лэжьыгъэр езыгъэкIуэкIхэм ядэIэпыкъун папщIэ республикэм и еджапIэ псоми ирагъэбыдылIащ КъБР-м и къэрал къулыкъущIэхэр. А псори зыхуэунэтIар экстремизмэм и Iэужьхэр къэмыгъэхъуным ехьэлIа профилактикэ лэжьыгъэм и мыхьэнэр къэIэтынырщ. ЩIэпхъаджащIэхэр я мурад мыхъумыщIэхэр гъэзэщIэным хунэмысын папщIэ дэ къикIышхуэ щымыIэу ирагъэкIуэкI зэхыхьэхэмрэ псалъэмакъхэмрэ я пIэкIэ курыт еджапIэхэм щIэсхэм, студентхэм, спортсменхэм, адэ-анэхэм, дин зэгухьэныгъэхэм дадэлажьэу щIэддзащ. Властыр зэIухауэ, дэтхэнэми епсэлъэну хьэзыру икIи Iуэху нэхъ гугъухэм тепсэлъыхьыным зыщимыдзейуэ зэрыщытым къыхэкIыу абы дзыхь нэхъыбэ къыхуащIу хуожьэ, апщIондэху шынагъуэ зыпылъ псалъэмакъхэри нэхъ мащIэ мэхъу.Псом хуэмыдэу тэмэму зэтраухуащ гъуэгу пхэнжым нэхъ теувэнкIэ хъуну къалъытэ гупхэм зэрадэлажьэ щIыкIэр. Псори зыхуэунэтIар щIалэгъуалэр щыуагъэхэм ящыхъумэнырщ, ахэр террористхэм я сатырхэм щыхыхьэ къэмыгъэхъунырщ. Мыбдеж сэбэпышхуэ мэхъу щIалэгъуалэ политикэм и унэтIыныгъэ нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэхэр гъэзэщIэным зэрегугъур — щIэблэм я творческэ жыджэрагъыр къэIэтыным, волонтёрхэм я зэщIэхъееныгъэм зегъэубгъуным, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ къыхэгъэщынымрэ абыхэм я зэфIэкIхэр къэгъэсэбэпынымкIэ Iэмалхэр зэтегъэувэным гулъытэ зэрыхуащIыр. Апхуэдэу сыт и лъэныкъуэкIи зытелэжьапхъэ Iуэхущ щIалэгъуалэр я хэкур фIыуэ ялъагъуу гъэсэныр. Дэ абы и лъэныкъуэкIэ къытпэщыт Iуэхухэм ящыщщ щIэблэр тхыдэм и пэжым, дяпэ итахэм я хабзэм щIэпIыкIыныр. ЩIэблэхэр гукIи псэкIи зэпыщIауэ щытыныр ди лъэпкъхэр зыхэпсэукI щытыкIэщ икIи ахэр щIэгъэкъуэн къэдмыщIу нобэрей махуэм къытпэщытхэри стратегие къалэнхэри тхудэгъэкIынукъым.
Апхуэдэу ди хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ лъэпкъхэм, дин зэмылIэужьыгъуэхэм ит цIыхухэм яку дэлъ мамырыгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ. Республикэм ис лъэпкъ псоми я щэнхабзэ-тхыдэ фIыгъуэхэм пщIэ яхуэщIыныр, зэгурыIуэу зэдэлэжьэныр нобэрей Къэбэрдей-Балъкъэрым и нагъыщэ нэхъыщхьэ дыдэщ.
— Кавказ Ищхъэрэм щыщыIэ гугъуехь нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщщ цIыхухэр лэжьапIэкIэ къызэгъэпэщыныр. Абы и лъэныкъуэкIэ республикэм сыт щалэжьрэ?
— Пэж дыдэу, Къэбэрдей-Балъкъэрми Кавказ Ищхъэрэм и адрей республикэхэми илъэс Iэджэ лъандэрэ къызэрамынэкIыф гугъуехьщ лэжьакIуэхэр зэрыкуэдыр, ауэ лэжьапIэ IэнатIэхэр зэрымащIэр. Абы къыхэкIыу дэ къытпэщыт Iуэхушхуэхэм ящыщщ IуэхущIапIэщIэхэр, лэжьапIэ IэнатIэщIэхэр къызэIухыныр, лажьэу щыIэ предприятэхэр техникэщIэкIэ къызэгъэпэщынымрэ абыхэм иджырей технологиехэр щызэтегъэувэнымрэ я лъабжьэу я щытыкIэр егъэфIэкIуэныр. 2016 гъэм щыщIэдзауэ 2018 гъэм нэсыху ягъэзащIэу щIадзэну инвестицэ проект зыбжанэм хиубыдэу лэжьапIэ IэнатIэщIэу мини 10-м щIигъу къызэIуахыну я мурадщ икIи абы цIыхухэм я псэукIэр иригъэфIэкIуэн, лэжьапIэ IэнатIэхэр зэрызэпэубыдари игъэмэщIэн хуейщ.
— Республикэм и агропромышленнэ комплексым щагъэзащIэ технологие лъагэхэр зи лъабжьэ проект зыбжанэ. Абыхэм иджыпсту щыщIэдзауэ сэбэпынагъ къэзытхэр, псалъэм папщIэ, нэгъуэщI къэралхэм къыщащэху ерыскъыпхъэхэр нэхъ мащIэ щIынымкIэ сэбэп хъухэр яхэт?
— Мэкъумэш IэнатIэм зэрыдэIэпыкъур къэралым гъэ къэс хегъахъуэ, 2015 гъэр апхуэдэу щытащ. Республикэ бюджетымрэ федеральнэ бюджетымрэ къыхэкIыу ди мэкъумэшыщIэхэм сом меларди 2-м нэблагъэ яIэрыхьащ, ар 2014 гъэм елъытауэ процент 18,4-кIэ нэхъыбэщ. Дэ ди къалэн нэхъыщхьэр а IэнатIэм халъхьэ дэтхэнэ зы сомми сэбэпынагъыу къихьым Iэмал зэриIэкIэ хэдгъэхъуэнырщ. Дызэрыхьа илъэсым финансхэм я лъэныкъуэкIэ гугъуехь пыухыкIахэр щыIэ пэтми, къэрал бюджетым къыхэкIыу хозяйствэ лIэужьыгъуэ псоми иратын хуей ахъшэр ягъэмэщIакъым. НэгъуэщI къэралхэм къыщащэху ерыскъыпхъэхэм япэхъун продукцэ къехьэлIэнымкIэ программэр ягъэзэщIэн, хамэ хэкухэм ирагъашэ мэкъумэшхэкIхэр нэхъыбэ ящIын папщIэ ди агропромышленнэ комплексым зэфIэкIыу иIэ псори къегъэсэбэп.
НэгъуэщI къэралхэм къыщащэху ерыскъыпхъэхэр гъэмэщIэнымкIэ программэм тету кърахьэлIэ ерыскъыпхъэхэм я гугъу пщIымэ, иджыпсту дэ пхъэщхьэмыщхьэу, хадэхэкIыу, нартыху жылэу, джэдылу, пхъэщхьэмыщхьэмрэ хадэхэкIхэмрэ къыхэщIыкIа консерв зэмылIэужьыгъуэу тхурикъунум хуэдиз къэдлэжьыжу щIэддзащ икIи абыхэм ящыщу IыхьэфI республикэм и щIыбкIэ щыдощэ. 2020 гъэм ирихьэлIэу дэ нэгъуэщI щIыналъэм щытщэ пхъэщхьэмыщхьэр тонн мин 300-м, хадэхэкIыр тонн мин 350-м нэдгъэсын хуейщ. Апхуэдэу дэ Iэмал псори диIэщ пхъэщхьэмыщхьэмрэ хадэхэкIхэмрэ къыхэщIыкIа консерву иджыпсту ягъэхьэзыр условнэ банкI мелуан 220-р мелуан 350-м нэдгъэсыну.
Хьэзыр хъуа проект нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщщ хадэхэкI тонн мин 75-рэ щагъэкIыу, щахъумэу, щелэжьу икIи щащэу Прохладнэ районым къыщызэIуаха комплексыр, джэдылу тонн мини 3-м елэжьыну предприятэр, илъэсым Iус зэхэлъу тонн мин 50 къыщIэзыгъэкIыну заводыр, горох щхъуантIэу, нартыху цIынэу, джэшу условнэ банк мелуани 120-рэ къыщIэзыгъэкIыну консерв заводыр, голштин былым лъэпкъым щыщу мини 2 щаIыгъыну комплексыр, зы суткэм гъэшу тонн 20-м елэжьыну цехыр. Иджыпсту республикэм щаухуэ помидорыпс къыщIэзыгъэкIыну консерв завод, псори зэхэту пхъэщхьэмыщхьэ тонн мин 60-м щIигъу зыщIэхуэну хъумапIэ, жылапхъэфIхэмкIэ центр. Хабзэ зэрыхъуам тету Къэбэрдей-Балъкъэрым къэралым и щIыналъэ куэд гибрид нартыху жылапхъэфIхэмкIэ къызэригъэпэщынущ.
Республикэм япэм щымыIа IуэхущIэм теухуащ илъэсым бдзэжьей лъапIэхэм ящыщу тонн 50, апхуэдэу бдзэжьей хугуу тонни 3-м щIигъу къэзылэжьыфыну хозяйствэ къызэгъэпэщынымкIэ инвестицэ проектыр. Абы къыдэкIуэу Бахъсэн районым щынагъэблагъэ иджырей агропромышленнэ технопаркыр. Абы хиубыдэу иджырей агропромышленнэ бизнес инкубаторрэ лэжьыгъэм зыщыхуагъасэ IэнатIэрэ зэтрагъэувэнущ.
— Республикэмрэ муниципалитетхэмрэ я унафэщIхэр бизнесым и IуэхущIапIэ мыинхэмрэ курытхэмрэ сыткIэ ядэIэпыкъуфрэ?
— ХьэрычэтыщIэхэм Iэмал тэмэмхэр къахузэгъэпэщынымкIэ псори къагъэсэбэп, абыхэм бизнес инкубаторхэр, ШэсыпIэ фондыр, Социальнэ IэнатIэм и инновацэ центрыр, нэгъуэщIхэри яхэту. Дэ къэралымрэ цIыху щхьэхуэхэмрэ я мылъкур зэгъэуIуауэ къэгъэсэбэпынымкIэ хэкIыпIэхэр щIэгъэкъуэн къыдощI, экономикэм нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэ и IэнатIэхэм ахъшэ хэзылъхьэ инвесторхэр зэрыдгъэгушхуэн хэкIыпIэщIэхэр доубзыху. Хьэрычэт Iуэхум цIыху нэхъыбэ хэтшэн папщIэ бизнесым и IэнатIэ мыинхэмрэ курытхэмрэ защIэгъэкъуэнымкIэ муниципальнэ программэхэм ахъшэ хыдолъхьэ, конкурскIэ къыхаха проект нэхъыфIхэр ягъэзэщIэн папщIэ сом мин 500 хъу грантыр догуэш.
Хъарзынэу зэтрагъэуващ банкхэм къыIаха кредитхэм проценткIэ щхьэщатыкI ахъшэм щыщ Iыхьэ хуапшыныжын папщIэ субсидие-хэр зэрыхухах щIыкIэр. Апхуэдэу Iуэху хъарзынэхэм ящыщщ щIыхуэ мыинхэр къызыIах хъу IэнатIэхэр зэрызэтрагъэувар. Иджыпсту республикэм и муниципальнэ районхэмрэ къалэ округхэмрэ щолажьэ бизнесым и IуэхущIапIэ мыинхэм защIэгъэкъуэнымкIэ муниципальнэ фонду 13. Федеральнэ ахъшэкIэ яухуауэ къалэхэмрэ районхэмрэ бизнес инкубатору 5 щолажьэ икIи абыхэм хьэрычэтыщIэхэм нэхъ пуду пэшхэр, лэжьапIэ IэнатIэхэр къыщызэрагъэпэщыну псэуалъэхэр ират, зэхуэсыпIэхэр, зэIущIэ зэмылIэужьыгъуэхэмрэ конференцхэмрэ щрагъэкIуэкIыну пэшхэр хухах.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым турист-рекреацэ IэнатIэм зегъэужьынымкIэ зыхуэбгъэдэн щымыIэ Iэмалхэр бгъэдэлъщ. Бгы-лыжэ спортым дихьэххэм сыт щыгъуи я кIуапIэу щыт Iуащхьэмахуэ лъапэ и курортхэм зегъэужьынымкIэ нобэм ирихьэлIэу сыт зэфIагъэкIыфа?
— Пэжу, ди республикэр бгы лыжэ спортымкIэ, туризмэмкIэ, альпинизмэмкIэ центр лъэщу къокIуэкI. Иджыпсту мы курортыр Кавказ Ищхъэрэм щыIэ турист-рекреацэ комплексхэм ящыщу нэхъ псынщIэу икIи зэкIэлъыкIуэу зызыужьхэм хабжэ.
Гъэ кIуам и кIэухым Iуащхьэмахуэ лъапэ лажьэу щаутIыпщащ: Европэм щынэхъ лъагэ дыдэ кIапсэ гъуэгур — «Мир» станцым щегъэжьауэ «Гара-Баши» станцым нэс кIуэр икIи метр мини 3847-м нэс лъагагъым дэкIыр. Илъэс Iэджэ лъандэрэ емылэжьауэ, иджы япэу лыжэ къэжыхьыпIэхэр зэIузэпэщ ящIащ икIи абы и фIыщIэкIэ зыгъэпсэхуакIуэхэм я бжыгъэм хэхъуащ. 2015 — 2016 гъэхэм я щIымахуэ лъэхъэнэм Iуащхьэмахуэ хьэзыр щащIа ухуэныгъэхэм я фIыщIэкIэ мы курортым щызэфIагъэкI Iуэхутхьэбзэхэм я фIагъыр дунейпсо мардэхэм нэхъ япэгъунэгъу хъуащ. Япэхэм лыжэкIэ къызэражыхь зэманыр мазэ зыбжанэм щIимыгъуу щытамэ, кIапсэ гъуэгум и ещанэ Iыхьэр хьэзыр зэращIам къыхэкIыу гъэмахуэ хъуху лыжэкIэ къажыхьыфынущ. 2015 гъэм Iуащхьэмахуэ лъапэ цIыху мин 300-м щIигъум зыщагъэпсэхуащ. Ауэ а псори япэ лъэбакъуэу аращ. Иджыри лэжьыгъэшхуэ егъэкIуэкIын хуейщ мы курортыр фейдэшхуэ къэзылэжь IэнатIэ хъун папщIэ. Абы хуэгъэзауэ нэхъ дэзыгугъунухэм ящыщщ иджырей инфраструктурэм зегъэубгъуныр, цIыхухэм шынагъуэншагъэ къахузэгъэпэщыныр. Правительствэр иджыпсту Iуэху зыбжанэм йолэжь, абыхэм райониплIым я щIыналъэм турист-рекреацэ экономикэ щIыналъэ хэхахэр щызэтегъэувэныр яхэту.
— Илъэс IэджэкIэ Налшык и курортыр къэралым псы хущхъуэхэр къыщагъэсэбэп и курорт нэхъыфIхэм хабжэу къекIуэкIащ. Нобэрей санаторэхэм апхуэдэ зэфIэкI яIэу зэтеувэжын папщIэ сыт лэжьыпхъэу щыIэр?
— Къэгъэлъэгъуапхъэщ республикэр Урысейм и зыгъэпсэхупIэ нэхъ инхэм ящыщу иджыпстуи зэрыщытыр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и псы хущхъуэ къыщIэжыпIэхэр узыфэ зэмылIэужьыгъуэхэр гъэхъужынымкIэ сэбэпышхуэу зэрыщытыр псоми ящIэ. Экономикэр мы зэманым гугъуехь пыухыкIахэм хэт пэтми, ди курортхэм я бжыгъэхэм кIэрыдмыгъэхун тхузэфIэкIащ. Ди санаторэхэм нэгъабэ цIыху мин 88-м щIигъум зыщагъэпсэхуащ, ауэ курорт-рекреацэ IэнатIэм и зэфIэкIыр IэджэкIэ нэхъ инщи, Правительствэм къаруушхуэ ирехьэлIэ санаторэ-курорт зыгъэпсэхупIэхэм я индустрие зэтегъэувэным икIи ар щIыналъэм и социально-экономикэ зыужьыныгъэм и хэкIыпIэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщ зы щIыным. А лэжьыгъэм хеубыдэ курортхэм я инфраструктурэм зегъэужьыныр, Iуэхутхьэбзэхэм зегъэубгъунымрэ абыхэм я фIагъыр къэIэтынымрэ, рекреацэ комплексым и зэфIэкIхэр хэIущIыIу щIыным хуэунэтIа маркетинг политикэр пхыгъэкIыныр, инвестицэ проект пэрытхэр зэхэлъхьэнымрэ гъэзэщIэнымрэ, нэгъуэщI куэди. Иджыпсту жыпIэ хъунущ цIыхухэм я узыншагъэр зэтегъэувэжынымкIэ къэралым и центр нэхъыфIхэм Налшык яхэувэу зэрыхуежьар. Абы зыгъэпсэхуакIуэ къакIуэхэм я бжыгъэр илъэс къэс нэхъыбэ мэхъу.
— Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэм япэ игъэщыпхъэ Iуэху нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщу къалъытэ цIыхухэм я пащхьэ къалэн зыщыщащIыжахэр гъэзэщIэныр. Дызыхыхьа илъэсыщIэм социальнэ IэнатIэм хиубыдэу сыт хуэдэ проектхэр ягъэзэщIэну я мурад?
— ИпэжыпIэкIэ жыпIэмэ, социальнэ политикэм и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщщ цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэныр, абыхэм я улахуэхэмрэ хэхъуэхэмрэ нэхъыбэ щIыныр. 2015 гъэм ди цIыхухэм я лэжьапщIэр ику иту сом 2562-рэ хъууэ щытащ, ар 2014 гъэм елъытауэ проценти 3-кIэ нэхъыбэщ. Ауэ дэ къыдгуроIуэ абы арэзы укъызэримыщIыр, сыту жыпIэмэ, лэжьапщIэм къыщIигъур ахъшэм и уасэм зэрыкIэрыхум лъэщIыхьэркъым. Абы къыхэкIыу мы гъэм дэ дыхущIэкъунущ лэжьапщIэр нэхъри нэхъ ин зэрытщIыным.
Иджыпсту псом хуэмыдэу мыхьэнэшхуэ иIэщ зи Iуэхур нэхъ зэкIэлъымыкIуэхэм — ныкъуэдыкъуэхэм, жьы хъуахэм — защIэгъэкъуэным. Иужьрей илъэсхэм нэхъыбэ мэхъу сабий зеиншэу, адэ-анэм я жьауэм щIэмытыжу къэна сабийуэ унагъуэхэм зрашалIэхэм я бжыгъэр. Дэ ди къалэнщ апхуэдэ унагъуэхэм зэрытхузэфIэкIкIэ дадэIэпыкъуну. Зэрыщыту къапщтэмэ, унагъуэр гъэбыдэныр Iуэху нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщщ. Иджыпсту дэ долъагъу, Iуэху пыухыкIахэр зэралэжьым икIи социальнэ программэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэрагъэзащIэм и фIыщIэкIэ, сабийуэ дунейм къытехьэхэр гъэ къэс нэхъыбэ зэрыхъур. Сабийуэ щы, плIы, тху зиIэхэм къахэхъуэ зэпытщ.
Иужьрей илъэсхэм щIагъэхуэбжьащ ныкъуэдыкъуэхэм я псэукIэр ящыгъэпсынщIэнымкIэ программэр гъэзэщIэныр. Ныкъуэдыкъуэхэм Iуэхутхьэбзэ зэмылIэужьыгъуэхэр къагъэсэбэпынымкIэ, зыхуеину IуэхущIапIэхэм екIуэлIэнымкIэ лэжьыпхъэу Правительствэм иубзыхуа Iуэхугъуэ 11-м щыщу 10-р гъэзэщIа хъуащ. Мы гъэм дэ дыхущIэкъунущ ныкъуэдыкъуэхэр зыхуеину Iуэхутхьэбзэхэр къагъэсэбэпынымкIэ яIэ Iэмалхэр процент 45-м зэрынэдгъэсыным. Ар ику иту къэралым иджыпсту щыIэ бжыгъэм къыкIэрыхуркъым. Ауэ, сызэреплъымкIэ, дэ апхуэдэу мы лэжьыгъэм дыбгъэдыхьэну дыхуиткъым, псом япэу дызэгупсысын хуейр ди лъэпкъхэм яхэлъа хабзэмрэ къадекIуэкIа псэукIэмрэщ. Абы къыхэкIыу дэ ди мурадщ ныкъуэдыкъуэхэр тэмэму зыхэпсэукIын Iэмалхэмрэ щытыкIэхэмрэ илъэс благъэхэм къриубыдэу республикэм щызэтедгъэувэну.
