Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен: Дэ дызэрыгушхуэн ехъулIэныгъэхэр экономикэм и IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щыдиIэщ
Къэбэрдей-Балъкъэрым и унафэщIхэм гулъытэ хэха хуащI республикэм инвестицэ щытыкIэ тэмэм къыщызэгъэпэщыным. Абыхэм иужьрей илъэс зыбжанэм къриубыдэу яхузэфIэкIащ инвестицэ проектыщIэ куэд щIыналъэм щызэтрагъэувэн. Къапщтэмэ, мэкъумэш IэнатIэм проектыщIэу 20-м щIигъу щагъэзащIэ. БлэкIа гъэм къэхъуа Iуэху нэхъыщхьэхэмрэ республикэм зэман гъунэгъум зэрызиужьынумрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэр щытопсэлъыхь «Интерфакс-Юг» агентствэм ирита интервьюм.
— Мыгувэу иух 2012 гъэм къэхъуа Iуэхухэм ящыщу сыт хуэдэхэм щIыналъэм и дежкIэ нэхъ мыхьэнэшхуэ яIэу къэплъытэрэ? Абыхэм ящыщу сыт хуэдэхэр сэбэп къыфхуэхъуа, сыт хуэдэхэм дерс къыхэфха, сыт хуэдэхэр щIыналъэм и дежкIэ гъэунэхуныгъэу щыта?
— Республикэм и политикэ, щэнхабзэ гъащIэм къыщыхъуа Iуэху нэхъыщхьэ дыдэу къэлъытапхъэщ Къэбэрдей-Балъкъэрыр Урысейм зэрыхыхьэрэ илъэс 455-рэ зэрырикъур зэрагъэлъэпIар, «Кавказ ДжэгукIэхэр» щIыналъэ зэхуаку фестивалыр зэрырагъэкIуэкIар. Ди иджырей тхыдэм и къежьапIэр дигу къэзыгъэкIыж пIалъэ гъуэзэджэм ди дежкIэ мыхьэнэ хэха иIэщ. ЛIэщIыгъуэ зыбжанэ и пэкIэ ди адэжьхэм къыхаха гъуэгур зэрытэмэмыр зэманым къигъэлъэгъуащ, икIи абы дэ Iэмал къыдитащ Къэбэрдей-Балъкъэрыр экономикэ, щIэныгъэ зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ субъекту Урысейм хэтынымкIэ икIи демократиер зи лъабжьэ иджырей къэрал ухуэным жыджэру хэлэжьыхьынымкIэ.
Урысей къэралыгъуэм езыр фIэфIу зэрыхыхьам и махуэшхуэр Къэбэрдей-Балъкъэрым сыт щыгъуи щагъэлъапIэ зэкъуэтыныгъэр и лъабжьэу.
Апхуэдэу къыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуейт «Кавказ ДжэгукIэхэр» фестивалыр икъукIэ дахэу зэрекIуэкIар. Абы и унэтIыныгъэ нэхъыщхьэр спортымрэ щэнхабзэмрэ яхуэгъэзами, мы Iуэхум политикэ мыхьэнэи иIэщ, сыту жыпIэмэ тэмакъкIыхьыгъэм, Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я зэдэлэжьэныгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ ирегъэфIакIуэ. Псори дызэрыщыгъуазэщи, а проектыр къэралым и Правительствэм къыддиIыгъащ икIи ар идогъэкIуэкI УФ-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ — УФ-м и Президентым и полномочнэ лIыкIуэу Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыIэ Хлопонин Александр и нэIэм щIэту. Мыхьэнэ хэха иIэщ «Кавказ ДжэгукIэхэр» Сочэ къалэм 2014 гъэм щекIуэкIыну щIымахуэ Олимп зэхьэзэхуэм и щэнхабзэ программэм щыщ Iыхьэу зэрыщытым.
Иужьрей илъэситIым къриубыдэу «Кавказ ДжэгукIэхэр» Кавказ Ищхъэрэм щрагъэкIуэкI спорт, щэнхабзэ Iуэху нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщ хъуащ. А фестивалым къарурэ зэфIэкIкIэ зэрыщызэпеуэм къыдэкIуэу, абы къыхощ мамыру псэунымкIэ, зэгъунэгъуфIу щытынымкIэ, лъэпкъхэм яку зэдэлэжьэныгъэрэ зэкъуэшыгъэрэ дэлъынымкIэ ди лъэпкъхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къадэгъуэгурыкIуэ хьэл нэхъыфIхэр.
Мы гъэм «Кавказ ДжэгукIэхэр» япэ дыдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым щекIуэкIащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщыщедгъэблэгъам, дэ дыхущIэкъуащ округым и щIыналъэ псоми я лIыкIуэхэм дызыхуэдэ бысымымрэ гуапагъэмрэ нэсу зэрызыхедгъэщIэным. ХьэщIэхэм дэ ди спорт, щэнхабзэ IуэхущIапIэ нэхъыфI дыдэхэр яхузэIутхащ. «Кавказ ДжэгукIэхэр» щекIуэкIыну зэманым ирихьэлIэу нэгъэсауэ зэрагъэпэщыжри, Сабий стадионыр, щIэуэ яухуа спорт комплексыщIэр къызэIуахащ, фестивалыр къыщызэIуаха икIи щызэхуащIыжа Гъэмахуэ театрыр, спорт программэм и Iыхьэ нэхъыщхьэр щекIуэкIа «Спартак» стадионыр къагъэщIэрэщIэжащ.
Псоми гъэщIэгъуэн ящыхъуащ Налшык къалэм ЗэгурыIуэныгъэм и утым музыкэ къыщеуэу, уэздыгъэ зэмыфэгъухэр къыщыщIэнэу щащIа псыутхыр. Абы ди къалэр игъэщIэрэщIащ икIи спорт зэпеуэр игъэдэхащ. Абы къыдэкIуэу, дэ дрогушхуэ республикэм и лIыкIуэхэр «Кавказ ДжэгукIэхэм» етIуанэу зэрыщытекIуам. Сэ шэч къытесхьэркъым а фестивалыр Кавказ Ищхъэрэм и щIыналъэм ис псоми гукъинэ зэрахуэхъуам.
Спортым теухуа псалъэмакъым хиубыдэу къэзгъэлъэгъуэну сыхуейщ ди спортсмен нэхъ лъэщхэм дэ сыт щыгъуи дызэрагъэгушхуэр икIи дызэрагъэгуфIэр. БлэкIа илъэсри апхуэдэу щытащ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, зи гугъу сщIыр гъэмахуэ Олимп джэгукIэхэрщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыхьыр яхъумэу къэралым и цIэкIэ ди щIалэхэри Лондон щыIащ. ЗэрыфщIэжщи, Урысейм и лIыкIуэхэм ящыщу абы япэ дыщэ медалыр къыщихьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и студент Галстян Арсен. ХХХ Олимпиадэм жэз медалхэр къыщахьащ бэнакIуэхэу Махуэ Билалрэ Курамагомедов Зауррэ.
Республикэм политикэ гъащIэм мыхьэнэшхуэ зиIэ и лъэхъэнэу уващ иджыблагъэ правительствэр къызэрагъэщIэрэщIэжар. Зэманым къигъэувхэм, щIыналъэм зегъэужьыным пыщIа къалэн мытыншхэм ятещIыхьауэ дэ зи IэщIагъэм хуэIэкIуэлъакIуэ унафэщI гупыщIэ зэщIэдгъэуIуащ. Сэ сыщогугъ Къэбэрдей-Балъкъэрым и дежкIэ иджыпсту Iуэхушхуэу щыт экономикэ зыужьыныгъэр абы къызэригъэпэщыфыну.
Ди жагъуэ зэрыхъущи, тхуэмыгъэзэкIуэжын хэщIыныгъэхэри диIащ. ЗэкIэ дэ ехъулIэныгъэ нэрылъагъухэр диIэкъым щэхурылажьэ террористхэм ебэнынымкIэ. Экстремистхэм цIыху къызэрыгуэкIхэр, хабзэхъумэ лэжьакIуэхэр яIэщIэкIуэдащ. Апхуэдэ хэщIыныгъэхэр гум къемыуэу къанэркъым. Апхуэдэ гуауэхэм дэ драхулIэ шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщынымкIэ IэмалыщIэхэр къэтлъыхъуэну, цIыхухэм, псом япэу щIалэгъуалэм, дазэрыдэлажьэр едгъэфIэкIуэну.
— Илъэсым къриубыдэу экономикэм и дэтхэнэ IэнатIэхэм фи щIыналъэм нэхъ зыщаужьа?
— Шэч хэмылъу, дэ экономикэм и IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм, псом япэу мэкъумэш IэнатIэм, щыдиIэ ехъулIэныгъэхэм дригушхуэ хъунущ. Дунейм щыIэ технологие нэхъыфI дыдэхэр щIэгъэкъуэн къищIауэ, республикэм ерыскъы лIэужьыгъуэ куэдкIэ езым и щхьэр епIыж икIи экологие и лъэныкъуэкIэ дагъуэ зыхуомыщIын шхыныгъуэхэр урысей рынокым щищэн хузэфIэкIынущ. Иджырей технологиехэр къагъэсэбэпурэ ягъэкIа мыIэрысэхэр Москва щекIуэкIа выставкэм щыдгъэлъэгъуащ икIи ахэр УФ-м и Правительствэм и УнафэщIым игу ирихьащ.
Къэбэрдей-Балъкъэрыр мэкъумэш республикэщ. Республикэм и валовэ щIыналъэ продуктым и процент 32-рэ хуэдизыр мэкъумэш IэнатIэм къыщалэжь. ЦIыхухэм я уней щIапIэхэм илэжьыхьхэм нэмыщI, а IэнатIэм пэрытщ республикэм и экономикэм щылажьэхэм я процент 22-м нэблагъэр.
Мы IэнатIэм егъэщIылIа хозяйствэ мыинхэм зегъэужьыным дэ хэхауэ догугъу. МэкъумэшыщIэ (фермер) хозяйствэхэр нэхъыбэ щIыным, мэкъумэшхэкIыу къалэжьымрэ ящэмрэ хэгъэхъуэным, республикэм и къуажэхэм дэсхэр лэжьапIэкIэ къызэгъэпэщыным хуэунэтIауэ нэгъабэ лъандэрэ ди деж щагъэзащIэ фермеру лэжьэн щIэзыдзэхэм ядэIэпыкъунымкIэ, унагъуэ Iэщ фермэхэм зегъэужьынымкIэ программэ хэхахэм. Уи гуапэ мыхъупIэ иIэкъым а программэхэр гъэзэщIэнымкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрыр къэралым и щIыналъэ пашэхэм зэращыщыр. «Фермеру лэжьэн щIэзыдзэхэм ядэIэпыкъун» программэ хэхам ипкъ иткIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и мэкъумэшыщIэ (фермер) хозяйствэу 253-м грантхэр къратащ икIи абыхэм я бжыгъэмкIэ ди республикэм къэралым япэ увыпIэр, а программэм пэкIуэу къаутIыпщ федеральнэ бюджет ахъшэмкIэ (сом мелуан 78,7-рэ) еплIанэ увыпIэр иIыгъщ.
«Унагъуэхэм я Iэщ фермэхэм зегъэужьыныр» программэм ипкъ иткIэ, федеральнэ бюджетым къыхэкIыу къаутIыпщ ахъшэм и куэдагъымкIэ (сом мелуани 111,4-рэ) УФ-м и субъект 67-м ящыщу республикэм етIуанэ увыпIэр, а программэм хэтхэм я бжыгъэмкIи (унагъуэ Iэщ фермэу 67-м грантхэр къратащ) етIуанэ увыпIэр иIыгъщ.
Дызэрыт илъэсым щегъэжьауэ гъэзэщIэн щIадзэ агропромышленнэ комплексым зыубгъуауэ зегъэужьынымрэ абы къэралым и дэIэпыкъуныгъэ етынымкIэ Концепцэр. Ар зыхуэунэтIар къуажэдэсхэр мэкъумэш IэнатIэм пыщIа хьэрычэт лэжьыгъэ мыиным къыхэшэнырщ, къуажэхэм щыIэ социальнэ гугъуехьхэр, абыхэм лэжьапIэншагъэри яхэту, дэгъэкIынырщ. Концепцэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, 2012 гъэм ирихьэлIэу къуажэхэм лэжьапIэ IэнатIэщIэу мин 50-м щIигъу къыщызэIуахынущ.
— 2012 гъэм кърикIуахэм япкъ иткIэ, фи щIыналъэм сыт хуэдэ Iуэху нэхъыщхьэхэр къехъулIауэ къэплъытэрэ? ЩIыналъэм и Правительствэмрэ муниципальнэ щIыналъэхэмрэ я лэжьэкIэр дауэ къыпщыхъурэ?
— Иужьрей илъэсищым социально-экономикэ зыужьыныгъэм и Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрыр Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щыпашэхэм ящыщу къокIуэкI. Къэтщтэнщ, псалъэм папщIэ, щытыкIэр нэхъ IупщIу къэзыгъэлъагъуэ Iуэхур — валовэ щIыналъэ продуктым и куэдагъыр. КъызэднэкI илъэсым ар сом мелард 94,2-м нэсынущ, илъэс кIуам елъытауэ сом меларди 9-м нэблагъэкIэ нэхъыбэ хъунущ. 2013 гъэм а бжыгъэр дэ сом меларди 105,3-м нэдгъэблэгъэнущ.
Мэкъумэшым, промышленностым, социальнэ IэнатIэм зэпIэзэрыту заужь. 2012 гъэм предприятэ псоми товару ящам, лэжьыгъэрэ Iуэхутхьэбзэу зэфIагъэ- кIам я уасэхэр сом мелард 39-рэ мелуан 779,5-рэ хуэ- диз хъууэ къабжащ, 2011 гъэм елъытауэ «щIым щIэлъ хъугъуэфIыгъуэхэр къыщIэхыныр», «сырьем елэжьыныр», «электрокъару, газ, псы къэлэжьынымрэ тегуэшэнымрэ» лэжьыгъэ лIэужьыгъуэхэм хиубыдэу зэфIагъэкIахэр проценти 113-м нэсащ.
ЗэкIэ къызэрабжамкIэ, мэкъумэш IэнатIэм про- дукцэу сом мелард 30-рэ мелуан 580-рэ и уасэ е 2011 гъэм елъытауэ проценти 104-рэ къилэжьащ.
КъагъэщIэрэщIэжри, дыгъэгъазэм официальнэу ирагъэжьэжащ Бахъсэн ГЭС-р.
ЗэкIэ къызэралъытэмкIэ, хэкIыпIэ псоми я хьэкъкIэ республикэм и мылъку нэхъыщхьэм инвестицэу сом мелард 19-рэ мелуан 300-рэ къыщагъэсэбэпынущ, зекIуэ уасэхэм ятещIыхьауэ 2011 гъэм еплъытмэ, ар проценти 101,5-рэ мэхъу.
Ухуэныгъэ IэнатIэм щызэфIагъэкIащ сом меларди 6-рэ мелуан 520,9-рэ и уасэ лэжьыгъэ е зекIуэ уасэхэм тету 2011 гъэм елъытауэ проценти 104,8-рэ.
Ахъшэм и хэкIыпIэ псоми я хьэкъкIэ хьэзыр ящIащ псэупIэ унэу метр зэбгъузэнатIэ мин 276,2-рэ е гъэ кIуам елъытауэ проценти 101,2-рэ.
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и республикэ бюджетым налогыу, налог ахъшэм щымыщу къыIэрыхьэм проценти 6-кIэ хэхъуащ икIи илъэсым и кIэм ирихьэлIэу ар сом меларди 7-рэ мелуан 858,5-рэ хъууэ къалъытащ.
Лэжьэгъуэ ныбжьым итхэм ящыщу официальнэу лэжьапIэншэу щыIэхэр зы илъэсым къриубыдэу проценти 2,7-м щегъэжьауэ проценти 2,1-м нэсу ягъэмэщIащ.
Демографие щытыкIэр нэрылъагъуу нэхъыфI хъуащ, гъэ кIуам елъытауэ къалъхухэр проценти 10,2-кIэ нэхъыбэ, лIэхэр проценти 3,1-кIэ нэхъ мащIэ хъуащ.
ФIыуэ хэхъуащ республикэм исхэм ипэжыпIэкIэ къаIэрыхьэр. КъызэралъытэмкIэ, республикэм ику иту щата улахуэр сом 16135-рэ мэхъу, ар нэгъабэ елъытауэ процент 25-кIэ нэхъыбэщ.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и социально-экономикэ зыужьыныгъэмкIэ илъэситхум тещIыхьа программэм ипкъ иткIэ, республикэм щIэуэ гъуэгухэр, лъэмыжхэр, школхэр, сабий сад-хэр, спорт комплексхэр щащIащ, а лэжьыгъэм адэкIи пащэ.
Зэрыщыту къапщтэмэ, илъэсым кърикIуахэр Iейкъым, Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэмкIэ зыужьыныгъэ щыIэщ, абы къыхэкIыу республикэм и Правительствэмрэ муниципалитетхэмрэ я лэжьэкIэм арэзы утехъуэ хъунущ.
Апхуэдэу щыт пэтми, властым и органхэм дяпэкIэ къалэн нэхъ иныжхэр къапэщытщ. Республикэм и экономикэм нэхъри нэхъ псынщIэжу зиужьын хуейщ. Абы къыхэкIыу, зэманым къигъэув къалэнхэр къэтлъытэри, унафэщI гупыщIэ зэщIэдгъэуIуащ. абыхэм къапэщытщ нобэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ, абы и къэкIуэнур езыгъэфIэкIуэфыну экономикэ зыужьыныгъэщIэ къызэрагъэпэщыну.
— Дызыхыхьэ 2013 гъэм щIыналъэм щагъэзэщIэну къалэн нэхъыщхьэхэм, проектхэм тхутепсэлъыхьыт.
— Псори дызэрыщыгъуазэщи, Урысейм и Правительствэм къищтащ Кавказ Ищхъэрэм зэман кIыхьым тещIыхьауэ зегъэужьынымкIэ программэ. Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым зегъэужьынымкIэ къэрал программэм зэрыхэтынум и фIыгъэкIэ, 2025 гъэм нэсыху егъэджэныгъэмкIэ, узыншагъэр хъумэнымкIэ, инфраструктурэ IуэхухэмкIэ проектхэр гъэзэщIэным Къэбэрдей-Балъкъэрым сом мелард 295-м щIигъу тригъэкIуэдэнущ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, ар икъукIэ сэбэп хъунущ республикэм исхэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнымкIэ.
Жылагъуэхэм иджырей гъуэгухэр, социальнэ мыхьэнэ зиIэ IуэхущIапIэхэм я екIуэлIапIэхэр къыщызэрагъэпэщын папщIэ, республикэм и муниципальнэ щIыналъэхэм щыIэ уэрамхэмрэ гъуэгухэмрэ къагъэщIэрэщIэжынущ. 2013 гъэм абы гъуэгу фондым и ахъшэу сом мелуани 180-рэ хуэдиз хухах. Мы зэманым зэхалъхьэ 2013 — 2016 гъэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и гъуэгухэр егъэфIэкIуэнымкIэ республикэ программэ хэхар. Ар гъэзэщIэным хиубыдэу гъуэгу нэхъ зэкIэлъымыкIуэхэм я процент 70-м щIигъур зэрагъэпэщыжынущ икIи абыхэм нэхъ шынагъуэншэу щызекIуэу щIадзэнущ.
IэнатIэ зыбжанэм щагъэзащIэ куэдкIэ узыщыгугъын инвестицэ проектхэр. «Севкаврентген-Д», «Этана» заводхэр, гъэш, лы къэлэжьыным пыщIа Iэщ гъэхъупIэхэр яухуэ. Жыг хадэщIэхэр, жызум хадэхэр хасэ. Турист проектхэр пхыгъэкIынымкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ унафэ зыбжанэ къащтащ. Абыхэм ящыщу нэхъыбэ дыдэкIэ узыщыгугъынур дунейпсо мардэхэм къезэгъ «Iуащхьэмахуэ-Безенги» бгы-лыжэ курортыр къызэгъэпэщыным теухуарщ. Бгы-лыжэ курортым зегъэужьыным хуэунэтIа зэгурыIуэныгъэхэр «Кавказ Ищхъэрэм и курортхэр» зэгухьэныгъэм, Кавказ Ищхъэрэм зегъэужьынымкIэ корпорацэм етщIылIащ. Апхуэдэ лэжьыгъэр дэ адэкIи нэхъри щIэгъэхуэбжьауэ едгъэкIуэкIынущ.
