Хьэтхэр
Фырэ-Къаныкъуэ Анфисэ
Тхыдэ роман
(КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№68, 69, 72, 73-хэм итщ).
ЛIэщIыгъуэжьхэм къызэранэкIа хабзэм тету, пщэдджыжьым ягъэсыжащ МывэтIалэ и хьэдэр. ЕтIуанэ махуэм, нэху зэрыщу, бзылъхугъэхэр хьэдэгъэс щIыпIэм щызэхуэсащ, пщышхуэм и къупщхьэхэр зэхуахьэсыжыну. Зы жэщ-махуэкIэ мыужьыхыжу иса мафIэм иджыри Iугъуэ мащIэ къыхихурт. МывэтIалэ зэрысымаджэр ищIэми, зэшэзэпIэу къытехуэу яхэкIыжыну игугъатэкъым Гуащэлей. ТIэкIу сымэджамэ, пIэрыхэнэу щытамэ, нэхъ есэжыну хъунт и щхьэгъусэр мыгувэу зэрыIэщIэкIыну гупсысэм. Гуащэм зиIыгъыну хэтт, ауэ кIуэцIкIэ гуIэрт, ныкъуакъуэрти, къызэфIэщэтэным зымащIэ тIэкIу иIэжу, ерагъыу зиIыгъыу арат. Абы игъэлъагъуэ хъунутэкъым и лъэр зэрыщIэхуар, къарууншэ зэрыхъуар. Шэтэнду абы иригуфIэну мыхъумэ, зыкIи и жагъуэ хъунутэкъым. Армырми и IутIыж махуэт абы.
Хьэтуссэ къалэр. Бзылъхугъэхэм мафIэр ягъэункIыфIащ, махъсымэ кхъуэщынипщI, санэплъ кхъуэщынипщI, псы кхъуэщынипщI тракIэри. Абы иужькIэ дыжьын пэрыIэмбэкIэ дэпым къыхащыпыкIыжащ къупщхьэлъапщхьэ исар. КъыкIэлъыкIуэу утыку кърахьащ дыжьын кхъуэщын куу, дагъэ къабзэ иту. Гуащэлей и нэпсыр хуэубыдакъым и щхьэгъусэм и хьэдэ къупщхьэхэр а дагъэм халъхьэу щилъагъум. Къупщхьэхэр дагъэм къыхахыжщ, хъыдан къабзэм кIуэцIалъхьэри, пщым и щыгъыныфI къагъэхьэзырам и гущIыIум тралъхьэжащ. Утыкум кърагъэува телъхьэпIэм телът, уей-уей жезыгъэIэу щыта пащтыхь лъэрызехьэм къыхэнэжа мащIэр.
Абы ирихьэлIэу унэIутхэм щIакхъуэ пщыкIутI къыIуахьэ-ри, хьэдэгъэс щIыпIэм ихъу- реягъкIэ кърагъэтIылъэкIащ, абыхэм я гущIыIуми дэлэн зырыз тралъхьэжащ. Гуащэлей гу лъитакъым пщафIэхэм Iэнэ кIыхьышхуэ къагъэуву, щIакхъуэрэ псырэ куэду къызэрытралъхьэжам, едзэкъэгъуэр къызэрысам. Абы и нэр тедият шэнтым телъ хъыдан зэкIуэцIылъым. И фIэщ хуэгъэхъуртэкъым и дыгъэ нэхум и нэ нащхъуитIым зэи зэрыщIэ- мыплъэжынур, и Iэ щабэр и нэкIум къызэрыдимылъэжынур, и цIэмкIэ гуапэу къызэремыджэжынур.
Гуащэлей къыщыхъурт и гур МывэтIалэ дэувыIауэ, мылIэ-мыпсэууэ дуней кIыфIым тегъуэщыхьауэ.
Бзылъхугъэхэр мащIэу едзакъэу, щэрыщэ псы тефыхьыжа нэужь, утыкум къихьащ тхьэгурымагъуэ фызыжьыр. Абы и ныбжьыр къыпхуэбжынутэкъым, езы дыдэми ищIэжыртэкъым. Ауэ, зэрыжиIэмкIэ, пщы зыбжанэм тебжэжакIэт ар, зы тетыгъуэтэкъым, тетыгъуитIтэкъым и нэгу щIэкIар. ЦIыху куэд хьэдрыхэ гъуэгу тригъэувэжат абы, езыр ажалым щыгъупщэжауэ и Iуэху къызэримыхуэххэми. Фызыжьым и тхыр апхуэдизкIэ къыдэшати, иджыпсту джэлэнущ жыпIэу уигъэгузавэрт, щIивэным хуэдэу, лъэпэрапэрейт.
Тхьэгурымагъуэм и щхьэц къетхъуха зэщIэблаблэр и лъэгуажьэм къытеуэжу кIыхьти, абы къыхэплъу здэкIуэр зэрилъагъур къыбгурыIуэртэкъым. ЗдэкIуэм и закъуэ?! ЦIыхум игу лъащIэм щигъэпщкIуам нэгъунэ нэплъысырт абы и нэр. Уеблэмэ и нэр зэтепIауи и щIакъуэ башыжьыр IэщIэмылъми, псэуфынут фызыжьыр, мы дунеижьыр зэщIипщытыкIауэ ицIыхурти. «Иужэгъуауэ пIэрэ абы гъащIэр?! Сыт хуэдэ ныбжьым деж упсэун ущрикъур, куэдщ ар жыпIэу, хьэдрыхэм узэрыхуэхьэзырыр къыщыбгурыIуэр… Хуэхьэзыру пIэрэт си МывэтIалэ?» — егупсысырт гуащэр.
Хьэдэ къупщхьэр зытелъым и хъуреягъкIэ тэлайрэ къеуджэкIащ тхьэгурымагъуэр, зыгуэрхэр къибжурэ, тхьэхэм захуигъазэу и IитIыр уафэм дригъэзейурэ. Фызыжьым и къалэныр и кIэм щынэсым ирихьэлIэу, уардэунэм кърахури, цIыхухъухэм танитIрэ мэл пщыкIуийрэ яукIащ, Тхьэдыгъэм и цIэкIэ, лIам и псэм папщIэ. АпщIондэху, нэхъапэIуэкIэ яухуа кхъэлэгъунэм хьэдэ къупщхьэр иралъхьэри, зэбгрыкIыжащ.
Гуащэлей и пэшым нэсыжа нэужь и кIэзехьэхэмрэ унэIутхэмрэ щIигъэкIри, ешу Iурихыху гъащ. МахуитI хъуауэ зызымыгъэпсэхуа гуащэр жей куум зэщIиубыдащ.
Къырым кIэрыщIыхьа сурэтхэм хьэтхэр къагъэлъагъуэ. Пшагъуэ Iув гуэрым хэт хуэдэт гуащэр, здэкIуэри щIэкIуэри къыхуэмыщIэу. Абы ихъуре- ягъкIэ макъ шынагъуэхэр къыщыIурт. Зэм жьынду къаджэу, зэм джэду пщIэууэ, зэми блэр щIэфиеу, зэми шыр щыщу… Хэтми къыхуэмыщIэу, пшагъуэм иримыгъэлъагъуу, псэущхьэми цIыхуми къыгурымыIуэу, зыгуэр блэцIэфтырт. Гуащэм щтауэ зигъэкIэрахъуэрт, къэхъур къыгурымыIуэу. Ауэрэ, пэмыжыжьэу зыгуэр къыпэувауэ, шэху уэздыгъэ IэщIэлъу къежьэу къыщыхъуащ абы. Нэхъ гъунэгъу хъумэ — Шэтэнду щыту арат, и нитIыр къилындыкIыу. Асыхьэту цIыхубз фIыцIэр Гуащэлей къыжьэхэлъэу зыкъыщишэщIым, къуаргъ фIыцIиблу зэпкърыщэщри, бзэхыжащ.
Абы хэту гуащэр, къащтэри, къэушащ. ПщIыхьым къикIыр къыгурымыIуэщами, илъэгъуар зэхуигъэхъужу тэлайкIэ щысащ ар. ИтIанэ, къыщылъэтри, щIэжащ. Гуащэр здэкIуэр къызыгурымыIуэ и кIэзехьэхэр лъэщIэмыхьэу кIэлъыжэрт. Гуащэлей зыгуэрхэр къиIущэщу, и щхьэ хуэпсэлъэжу пырхъуэм ирижащ. ТIэшуб игъэщIеикIауэ щысу, Шэтэнду шэнтым тесу къыбгъурысу, зэIущащэу ирихьэлIащ, гуащэм бжэр Iуиуду щыщIэлъадэм.
— Сыт ди пщым епщIар?! — щхьэщылъэдащ ар, зимыгъэхъейуэ щыс и тIуанэм.
— Зи гугъу пщIыр къызгурыIуэркъым, — и нэ удзыфэ пIащитIыр игъэупIэрапIэу къеплъащ абы Шэтэнду.
ТIэшуби и нэщхъыр зэхэлъу къызэфIэтIысхьащ.
— Пщым епщIар сыт жысIащ?! — цIыхубзым зигъэхъеймэ зридзыну и Iэр шхэрт гуащэм.
— Сыт езбгъэщIэнур?! Пщыр сымаджэти лIащ, сэ си Iуэхуу сыт абы хэлъыр? — къыгурымы-Iуэ зещI.
— Сэ сощIэ… Сэ псори сощIэ. Уэращ ар зи ягъэр. МывэтIалэ яужь дыдэ уэращ хуэзар. Пщы лэгъунэм укъыщIэкIыжри, куэд дэмыкIыу лIауэ къагъуэтыжащ. Уэращ зыукIар. Ебгъэшха хъунщ щхъухь зыхэпщIэхэм ящыщ гуэр, — кIийрт Гуащэлей.
ТIэшуб и щхьэр игъэкIэрахъуэу щыст.
— Куэдщ! Щыгъэт, — хэкъузауэ жиIащ Шэтэнду.
— Сыт куэдщ жыхуэпIэр? Пщым е пщы унагъуэм щыщым лей епхауэ, илъ бгъэжауэ ар зыми къызэрыхуэмыгъур пщыгъупщэжа си гугъэщ. Жэуапым уесшэлIэнущ, зэгъащIэ. Уи хьэдащхьэ ягъуэтыжынукъым, щIалъхьэжын къыпхэнэжынукъым уэ удым! — и нитIым хъуаскIэр къыщIихырт гуащэм.
— ЖыпIэри умыщIэжу узэкIуэкIа си гугъэщ, — къыщыдыхьэшхащ абы Шэтэнду.
— Къэгъанэ, Шэтэнду. Сэ узмыцIыхумэ, зыми укъицIыхуркъым уэ. СощIэ, пщым фIыуэ укъызэримылъагъум щхьэкIэ узэгуэуду щытащ. Си пIэм уитыну ущIэхъуэпсу нобэм укъэсащ. А псом ищIыIужкIэ, уи къуэм пащтыхьыгъуэр щыIэщIэкIым, зыкъызэкъуэпхри, бгъэлIауэ аращ. Тэдж, сэ сыщыпсалъэкIэ! — зэщIэкIэзызэрт гуащэр.
— Пэжщ, сынохъуапсэрт. Пащтыхьым фIыуэ укъилъагъурти, уэр нэмыщI нэгъуэщI зыми хуейтэкъыми. Угуащэти. Ауэ уэрэ сэрэ зэи зэщхь дыхъунукъым. ПщIэрэ сыт щхьэкIэми? Сэ тажнанэ сыхъуащи! Уэ зэи бгъэунэхунукъым ар зищIысыр, пщым къуэ къыхуэплъхуфакъыми, уи гуащэгъуэр иухащи, — ар къызэфIэувэри, Гуащэлей жьэхэкIуэтащ, зэрыарэзыр и нэгум кърихыу, гуфIэу.
— Напэншэ! — жиIэу, Гуащэлей зыкъыщишэщIым, ТIэшуб къыщылъэтащ:
— Гуащэлей! — джэрпэджэжу щIыбымкIэ къыщыIуу. — Мыбдеж сызэрыщIэсым гу лъыпта си гугъэкъым.
Гуащэм зыкъищIэжри, и Iэр ирихьэхыжащ.
— Зыщумыгъэгъупщэ, гуащэ, Iэ зыхуэпIэтыр си тажнанэщ, сэ сыпащтыхьщ нобэ щыщIэдзауэ. Жэуапым ирашэлIэн хуейIами, ар уэращ, — теплъэкIэ и анэм ещхь щIалэщIэр иджы теплъаджэу, гущыкIыгъуэу, бзаджэнаджэу къыщыхъурт Гуащэлей.
— Сыту псынщIэу пщыгъупща уи адэр. Еууей! — и щхьэр игъэсысырт гуащэм.
— Сыт схуилэжьар си адэр сщымыгъупщэн хуэдэу? Си анэр зэрымыгуащэм щхьэкIэ Iум- пэм сызэрищIара сщыгъупщэн хуеяр? Хьэмэрэ илъ сщIэмыт хуэдэ, сэ пащтыхьыгъуэр схуэмыфащэ нэхъей, зи Iуэху хэмылъыххэм иритыну зэрыхэтара? — и нитIыр къижурэ, зэм гъыным хуэдэу зыкъызэщIищIэрт, зэми пыдыхьэшхыкIыу къэувыжырт щIалэр.
— Уэ уи псалъэкъым ар… Уи анэм жиIауэ зэхэпхахэр жыпIэжу аращ, армыхъумэ пщыкъуэр апхуэдэу псалъэркъым! — пащтыхьыгъуэр къызыхуэнам еплъ жыхуиIэу зэпиплъыхьащ и пащхьэ къилъэда щIыкIейр.
— Сэ сыпщыкъуэкъым, уэ угуащэкъым, цIыхубз. Сэ сыпщщ, уэ ухэт? — санэплъым чэфынэ ищIам хуэдэу и напIэр къригъэлIыхри, и напщIэр хишащ ТIэшуб.
Зэригугъам нэхърэ нэхъ бзаджэу, нэхъ цIыху Iейуэ къыщIэкIат Шэтэнду. ГурыIуэгъуэт иджы ТIэшуб зэщхь хъуари, щIахуэмыгъэсари. И анэм и лъыр текIуауэ къыщIэкIынут. Гуащэлей и щхьэр игъэкIэрахъуэри, зэанэзэкъуэм япидзыжын имыIэу, къыщIэкIыжащ.
Зэанэзэкъуэр къызэхуэнащи:
— Иджы, си къуэ, Хьэтусилэ лъэныкъуэ егъэзын хуейщ. Абы зыри хищIыкIыркъым МывэтIалэ и унафэм. СызэригугъэмкIэ, ар зэран къытхуэхъунукъым, хьэрэмагъ игу илъкъым абы. Чэнджэщэгъу ухуеймэ, къэралыгъуэм лIы Iущ куэд исщ, пэжу къыббгъэдэтыну хьэзырыххэу, — арэзыуэ пыгуфIыкIри, и къуэм хуеплъэкIащ Шэтэнду.
— Вындэшынэ дзыхь хуэпщI хъуну? — и Iэр и щIыбым щызэридзэщ, и щхьэр бгъунж ищIри, и нэ ихузу къеплъащ и анэм пщыр.
— Нобэр къыздэсым зэ къызэпцIыжакъым ар. ПщIэи щхьэи щыдимыIэм утыку дыкъринакъым, дяпэкIи къытхуэпэжу къытхуэлэжьэну сыщогугъ си щхьэкIэ.
— Си анэшым дзыхь яхуэзмыщIмэ, хэт хуэсщIын! Си адэшыр къысхуеиххэкъым. Ерэхъу, Вындэшынэ си дэIэпыкъуэгъу нэхъыщхьэу щрет, — Iэнэм тет кхъуэщынымкIэ Iэбащ пщыр, санэплъ къригъэхъуэну.
Гуащэлей ищIэрт уардэунэр ибгынэн зэрыхуейр, и тетыгъуэми, и псалъэми, и къаруми бжьыпэикIыгъуэ къызэрыхуэкIуар. Ауэ апхуэдэ дыдэу гуащIэу, напэтехыу къыхущIидзын и гугъакъым кIэухыр. БлэкIар, къигъэщIар и нэгу къыщIигъэхьэжурэ, нетIэ напIэзыпIэ къыщыхъуа пырхъуэ кIыхьышхуэм кърикIуэжырт ар, и лъэр илъэфу, хуэм дыдэу.
— Сумирэ, тхьэгурымагъуэ фызыжьыр къысхуэшэ, — жиIэри, и лэгъунэм щIыхьэжащ гуащэр.
ИкIэщIыпIэкIэ къагъэса фызыжьым зимыгъэхъейуэ, и щхьэр ехьэхауэ пэшым и кум итт. Гуащэлей абы щышынэрт, и щIыфэр тхытхыу. Арами, и губампIэр зыхуиIуэтэн гуэр хуэныкъуэти, тхьэгурымагъуэм жриIэмэ нэхъ къищтащ.
— Ныжэбэ… Ныжэбэ пщIыхь шынагъуэ си нэгу щIэкIащ, — къыдришеящ ерагъыу гуащэм.
— Апхуэдэуи шынагъуэ хъункъым ар, гуащэ. Уигъэшынащи аращ шынагъуэу къыщIыпщыхъур, — жиIащ тхьэгурымагъуэм, и щхьэр къызэримыIэтым хуэдэу.
— СщIэркъым. Си къарур зэи мыкIуэщIын си гугъэу сыкъэгъуэгурыкIуащ. Иджы си лъэр щIэхуащи, алъандэрэ гу лъыстэну сызыхуэмея гурыщхъуэхэр си ужь къиувауэ, сыкърахуэкI.
— ЖыIэт плъэгъуар, си гуащэ лъапIэ…
Гуащэлей и пщIыхьыр фызыжьым хуиIуэта нэужьщ тхьэгурымагъуэр и нэр къиIэту къыщыщIэплъар.
— Сыт абы къикIыр? — ешауэ, гъащIэр зыфIэмыIэфIыжым хуэдэу хэщэтыкIащ гуащэр.
— ГъащIэм псори зэхуигъэхъужынущ, гуащэ, умыгузавэ. Щхьэж илэжьам пэкIуэжын хьэдрыхи игъуэтыжынущ.
— Ара къипхар си пщIыхьым? — и гур зэрызэщыуар и нэгум къищырт цIыхубзым.
— Хьэуэ. Ар щIыжысIэр умыгузавэу, псори зэрыщытым хуэдэу къэбгъанэу, уи пIэ уитIысхьэжын щхьэкIэщ. УмыбампIэ, уили умышхыж. Къыпхуагъэлъагъуэ гъунапкъэм псалъэмакъыншэу кIуэи щыпсэу. Уэ пхъуищ уиIэщ, зыщумыгъэгъупщэ. Ахэр балигъыпIэ иувами, щхьэж унагъуэ игъуэтыжами, уэ къыпхуэныкъуэщ. Уи пщIыхьым теухуауэ… Нэрылъагъу пщыхъуащ псори, гуащэ. Пащтыхьышхуэм и лIэкIам пшагъуэ телъщ.
— Сыт абы къикIыр? Сыт къикIыр? КхъыIэ, къызжеIэ! Си гур къэчэнущ абы фIэкIмэ! Къару сиIэжкъым… — зыкъызэщIещIэ гуащэм.
— Зэман дэкIмэ къыбгурыIуэнущ псори, гуащэ. Ауэ тетыгъуэр къызыхуэнахэм зумыпщытмэ уи дежкIэ нэхъыфIщ, фIы щIэпхынукъым абы, — фызыжьым и макъ гъумыр гъуэмб гуэрым къиIукIым хуэдэу шынагъуэт.
— Дауэ сигу тезгъэхуэну ар? Къэралыгъуэр цIыху мыхъумыщIэм къызэрыхуэнар сщIэуэ — дауэ сыпсэуну сызэгуэмыуду?! — и нэзэрыхъэр иIуэту жиIащ гуащэм.
— Пщыгъуэр зытрашыуам къизэужынущ, гуащэ. Илъэсибл пIалъэщ иIэри. Псори и пIэ изэгъэжынущ, зэхуэхъужынущ. Уэ лъэныкъуэ зегъэз, ухэмыхьэмэ — уитхьэлэнукъым! — жиIэри, гуащэм къыпидзыжынум емыжьэу щIэкIыжащ.
Пэжщ, Гуащэлей егупсысат Хьэтусилэ зыхуигъазэу пащтыхьым и тетыгъуэр абы къыхуигъэнэну зэрыхуеяр жриIэмэ нэхъыфIу. Ауэ фызыжьым и псалъэхэм яужькIэ къыгурыIуэжащ гуащэм и къарури, и пщIэри, и тетыгъуэри МывэтIалэ щIыгъуу зэрыбзэхыжар. Къыхуэнэжа гъащIэр, кIыхьми кIэщIми, гъэрыпIэм зэрыщихьынур, къэралыгъуэ унафэм и Iуэху зэрыхэмылъыжыр хьэкъыу зыпхыкIа бзылъхугъэ пагэм зызэщIикъуэри, къыхуагъэлъэгъуа щIыналъэмкIэ иунэтIащ, хуау-хуа уардэунэм и унэIутхэр щIыгъуу щыпсэуну.
ЕтIуанэ Iыхьэ
ХъумпIэцIэджым
и кIуэдыжыгъуэм
дамэ къытокIэ
Насыпыр хьэжьщ
МывэтIалэ зэрылIар Рамзес деж щынэсыжым, и гур къызэрыгъуэтыжащ икIи и тхьэлъанэр гъащIэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэу игъэуващ — Къэдеш къизэун хуейуэ. Абы фIыуэ къыгурыIуэрт МывэтIалэ хуэдэ пащтыхь хьэтхэм зэрамыгъуэтыжынур, абы и тетыгъуэр зылъыса щIалэщIэр и адэм зэремыщхьыр, уезэуэнуи нэхъ тынш зэрыхъуар. Пэжщ, Хьэт къэралыгъуэм дзэпщ лъэрызехьэхэр иIэт, ауэ ТIэшуб абыхэм гъуазэ яхуэхъуфынутэкъым, езы уэртетхэри пащтыхьыщIэм и унафэ мышыухэм едэIуэнутэкъым. Аращи, Хьэтейм и Iуэхур хэплъэгъуэт.
КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм къариубыдэу Мысырымрэ Хьэт къэралыгъуэмрэ мызэ-мытIэу зауэ губгъуэм щызэрихьэлIащ. Чэзу-чэзукIэ текIуэныгъэр зэм Рамзес, зэми ТIэшуб я Iэрылъхьэу зэбгъэдэкIыжырти, хагъэщIам и дзэр къызэригъэпэщыжа нэужь, Къэдешым кIэлъыпхъэрыжу къекIуэкIырт гъащIэр. Апхуэдэу, иужьрей зауэм Рамзес иубыда Амыреймрэ Къэдешрэ къытрахыжри, хьэтхэр зекIуэм къикIыжащ. Къызэрысыжуи пщызэхуэсыр зэхашащ, Вындэшынэ гъэрыпIэ исыху игъэхъамрэ Амырейм къыщекIуэкIамрэ къатIэщIыну хуейуэ.
Пщызэхуэсыр щызэхашэ пэш нэхушхуэм и жьантIэм дэт тахътэм пащтыхьымрэ тажнанэмрэ ист, я бгъуитIым зауэлI зэщIэузэда зырыз къыщыту. Пщыр тэлайкIэ щысащ къекIуэлIахэр зэпиплъыхьу, къызэрыщIидзэнури жиIэнури къыхуэмыщIэ нэхъей. Тажнанэр абы хуеплъэкIри, къапщIэ къудейуэ и щхьэр ищIащ, «щIэдзэ» жыхуиIэу.
— Дызэрыщымыгугъауэ зекIуэфI къыдэхъулIащ мызыгъуэгум. Си дэIэпыкъуэгъу, си чэнджэщэгъу нэхъыщхьэм и щIыналъэр щIыгъуу яубыдати, хуит къэтщIыжащ. Афэрым! Арэзы сыкъэфщIащ. Ауэ, гу лъыфтауэ къыщIэкIынщ гукъеуэ гуэрхэр зэрызиIэм, икIи Iуэ-хур зэхэдмыгъэкIыу хъунукъым, — и псалъэм кIащхъэ зригъэщI-ри, къекIуэлIахэм иджыри тэлайкIэ яхэплъащ.
— Амырейм я пщыр гъэрыпIэ исыху Рамзес къызэригъэгугъа псоми дыщыгъуазэкъым. СыткIэ тщIэрэ Вындэшынэ къыдэмыпцIыжауэ, фирхьэуным гурымыIуауэ, Iуэху гуэрхэр зэдамыщIэу?! — тажнанэм пищащ зи бзэр зэрына пащтыхьым къригъэжьам.
Пщызэхуэсым апхуэдэ псалъэмакъ утыку къыщралъхьэну зи гущхьэ къэмыкIа Вындэшы-нэ жиIэнури зэрызищIынури имыщIэжурэ, и нитIыр къихуу зэщIэувыIыкIащ, зыри къыхудэмышейуэ.
— Вындэшынэ! Мы зекIуэм и пэкIэ екIуэкIа зауэм дыкъыщIыщыхагъэщIар пщIэрэ? — щIоупщIэ пащтыхьыр.
— Зиусхьэн! Сэ… Сэ… — зыри къыгурыIуэркъым лIы нэкIу фIыцIэ къуабэбжьабэм.
— Пэжщ. Уэ! Уэращ зи ягъэр! Уэракъэ къэралым и ипщэ гъунапкъэхэм тетыр? Уэракъэ ди тIасхъэщIэххэм я унафэ зыщIыр, зезыгъакIуэр?
— Сэращ, зиусхьэн, — и щхьэр ещI Вындэшынэ.
— АтIэ, Рамзес зауэм зэрызыхуигъэхьэзырми къызэрежьами зыри хыумыщIыкIыу щхьэ къыттеуа? — пщым и макъым зригъэIэтащ.
— Иужьрей зэманым тIасхъэщIэххэм хъыбар къысIэрагъэхьэжыртэкъыми, псори щым си гугъащ, зиусхьэн. КъызэрыщIэкIамкIэ, си цIыхухэр зэрыщыту къахутэри, яубыдауэ арат. Хьэпсым ирадзэри, лей ирахыурэ ди тIасхъапIэхэр кърагъэIуэтащ…
— Дауэ мыхъуами, ди гъунапкъэ ипщэм и лэжьыгъэр хуэгъэзэщIакъым, дыкъагъэщIэхъуащ. Ар уэрат зи къалэныр, ипщэр зи унафэ щIэтыр уэрат. Сыт ипщэ жыхуэсIэр, пщым уричэнджэщэгъу нэхъыщхьэт, къалэнышхуэ къыпхуагъэфэщати, упэлъэщакъым. Дзыхь пхуэтщIати, дыкъэбгъэпэжакъым, — къэгубжьащ Шэтэнду…
— КъыджеIэт, Вындэшынэ, сыткIэ къэптхьэщIыжыфын уи напэр, уи щIыхьыр? — пщым и нитIыр абы триубыдащ.
— Сэ зэи сынопцIыжакъым, зиусхьэн, икIи сынопцIыжынукъым. Мысырыдзэр ди гъунапкъэм къэблэгъауэ къыщыс-щIэм, си гъунэгъу щIыналъэхэм хъыбарегъащIэ сутIыпщащ; си унагъуэр зэщIэскъуэри, къалащхьэм къэзгъэкIуащ, ауэ нобэр къыздэсым абыхэм я хъыбар сщIэркъым. Зиусхьэн, мы си щIыфэм дыркъуэу телъыр ди хэкур схъумэу къэзлэжьа фэбжьщ. Абы и нэхъыбэр гъэрыпIэ ситыху къыстралъхьащ. Мазэ бжыгъэкIэ хьэпсым сисащ, зиусхьэн, ауэ зы псалъэ къызжьэдашыфакъым, — Iэпэлъапэсыс хъуат амырейр.
— Амырейр иубыдакIэт бийм. Уэ сыткIэ къыпхуэныкъуэт ар, сыткIэ къыпщыгугърэт? Щхьэ псэууэ укъагъэна, Iуэху зэдэвмыщIэмэ, щхьэ уамыукIарэ? — гущыкI зыхуищIа и лъэпкъэгъум Iуплъэжыфыртэкъым гуащэр.
— Абы сыщыгъуазэкъым, тажнанэ, — и щхьэр фIэхуащ Вындэшынэ.
— Сэ сщIэркъым Рамзес къызэрыпщыгугъари, игу илъа псори, ауэ уи къуаншагъэр нэрылъагъущи, уи щхьэр паупщIыну пхуэфащэщ. ЩIэфш мыри, хьэпсым ивдзэ. Шэджагъуэ нэужьым ут нэхъыщхьэм деж уи щхьэр щыпаупщIынущ, — пигъэщхъащ ТIэшуб.
— Зиусхьэн! Сэ си щхьэ жысIэркъым, си унагъуэм гущIэгъу къыхуэщI, — къэлъэIуащ Вындэшынэ.
Пщышхуэмрэ тажнанэмрэ дэгу-нэф защIри, замыгъэхъейуэ, мывэ сыным хуэдэу, къэтIысыжащ.
— Зиусхьэн, хуит сыкъэпщIмэ, — хасэм кърихьэлIахэм къахэувыкIри, щхьэщэ ищIащ Хьэтусилэ.
ЖыIэ жыхуиIэу, ТIэшуб и Iэр мащIэу игъэхъеящ.
— ПщIэ зыхуэтщI ди пащтыхьышхуэ! Вындэшынэ и Iуэхум щэху куэд хэлъщ. Абы иджыпсту и щхьэр пыбупщI хъунукъым, — жиIащ абы.
— Сэ си унафэм унафэ тепщIыхьыжыну къыптехуэрэ уэ? — пэшыр къигъэпсалъэу къэкIиящ пщыр.
— Къысхуэгъэгъу, зиусхьэн. Аракъым сэ абы къисхар, — зэпIэзэрыту жэуап итащ Хьэтусилэ.
— Дауэ-тIэ абы узэреджэнур? — и къуэм и телъхьэт Шэтэндуи.
— Пщым и унафэм шэч къытесхьэу аракъым, и щIыхьи езудыхкъым, тажнанэ. ДыкъызрихьэлIар хасэкъым, хеящIэщи, цIыхум и къуаншагъэр къыщIамыгъэщауэ и щхьэр пыбупщIыну ди хабзэм идэркъым. Мыбдеж къекIуэлIахэм гу зэрылъыттащи, Вындэшынэ и Iуэхум мыгурыIуэгъуэ куэд хэлъщ. Ар зэхэгъэкIыпхъэщ…
— Сакъ, Хьэтусилэ. Къыптехуэри къыптемыхуэри зэгъэщIэж. Вындэшынэ гъэр щащIам, пщызэхуэсым и унафэкIэ чэнджэщэгъу нэхъыщхьэ уащIыжами, дзэр зауэм пшами, щIэх ды- дэ къыпIурыупщIыIуэжынкIэ хъунущ, — къызэпиудащ ар гуащэм.
— Ди гуащэ лъапIэ! ПщIэ зыхуэсщI зиусхьэн! Вындэшынэ зыгуэр ещIэ, жимыIэми… Рамзес къыпкърихыну зыхуеямрэ щIимыукIамрэ дэ дыщыгъуазэкъым. Ар езым къимыIуатэмэ, хьэдрыхэ здихьыну щэхущ. Дэ тщIэркъым фирхьэуным и къарур къызэригъэпэщыжу къыщыттеуэнур. Ауэ ар къэхъуу щытмэ, Вындэшынэ и акъылымрэ и щIэныгъэмрэ дыхуэныкъуэнущ. Амырейр мыхьэнэш-хуэ зиIэ щIыналъэщ. Вындэшынэ абы илъэс куэд щIауэ и тетщ, апхуэдэ тезыр хуэфащэкъым абы. Нэхъ тэмэму къызолъытэ, хытIыгу гуэрым ибгъэтIысхьэмэ. Аращ хабзэм жиIэр, — икIуэтыжащ Хьэтусилэ.
Абдеж хасэм кърихьэлIахэр зыкъащIэжа хуэдэ, къызэщIэхъеящ, къызэщIэващ.
— Псалъэ фиIэмэ, утыкум фыкъихьэ, — къекIуэлIа лъэпкъылIхэм ящIэнакIэ нэхъей, и Iэр ищIри, «пытхъ» жиIэу, пыдыхьэшхыкIащ пащтыхьыр.
Абы и зыщIыкIэмкIэ тажнанэр зэрымыарэзыр наIуэт.
— Хьэтусилэ жиIэр пэжщ, зиусхьэн. Ар хэкум зэрепцIыжар къыщIагъэщакъым, пащтыхь унагъуэм щыщ IэщIэукIакъым, пхуэмыфащэ къуипэсакъым. Вындэшынэ сыт хуэдэ тезыр трамылъхьами, и щхьэр паупщIыну къилэжьыркъым, — къэпсэлъащ Къаркъэмышым япщ ЦIру.
— Мыбдеж къекIуэлIахэм псоми аращ ди гугъэр, зиусхьэн, — щыхьэт къытехъуащ абы дэрдэнеипщри.
— Иджыри зэ дегупсысыжынщи, шэджагъуэ нэужьым пщым и унафэр къэдгъэнэIуэнщ, — жиIэри, гуащэм зыкъыщиIэтым, ТIэшуб губжьауэ къыщылъэтри, пэшыр ибгынащ епIэщIэкIыу.
— Тхьэхэм ягу къыдэбгъа си гугъэщ. МывэтIалэ и къуэр езым хуэфэщэн ди гугъати, пщыкIэ дыкъикIакъым, — щэху цIыкIуу, ЦIру зыхуигъазэри жиIащ Ахей.
— Уи бзэр убыд, Ахей! Узытепсэлъыхьыр си къуэш бынщ. ЗыкъэщIэж, — Хьэтусилэ и набдзэ лъэныкъуэр хэлъэтри, дэрдэнейм къыхуеплъэкIащ.
— Зиусхьэн! — зауэлI фащэ екIу щыгъыу зы щIалэ пэшым къыщIыхьэри, Хьэтусилэ гъунэгъу зыкъыхуищIащ.
Хьэтусилэ абы щыбгъэдыхьэм щэхуу зыгуэр къыжриIэри, тIури зэрыщIэхащ.
— Сыту пIэрэ зыхуейр? — кIуэрыкIуэм тету щIоупщIэ Хьэтусилэ.
— СщIэркъым, зиусхьэн. МэлъаIуэ, къыпхуэзэну, къопсэлъэну хуейуэ жаIэ, — Хьэтусилэ и сэмэгурабгъумкIэ къыщыту макIуэ щIалэр, зиусхьэным мащIэу зыкъыкIэригъэхуу.
— Деплъынкъэ… Къэрэгъулу щыт, — жиIэри, щIыунэм ехащ Хьэтусилэ.
* * *
Пщыр и лэгъунэм, къызэтемыувыIэу, къикIукI-никIукIыу щIэтт. Ар щтат, къыщиуду гъынущ жыпIэу зэщIэкIэзызэрт. Вындэшынэ зыгуэр къыщхьэщыжыну, пщы унафэр къызэпаудыну игугъатэкъым абы. Псоми зэхахыу Хьэтусилэ и напэр къытрихауэ къыщыхъурти, ирибампIэрт. КъищынэмыщIауэ, Вындэшынэ зыгуэр иIуэтэжынкIэ гузавэрт.
— КхъыIэ, къызэтеувыIи, етIысэх! — и макъым зригъэIэту жиIащ гуащэм, и нэзэрыхъэр иIуэту здэщысым.
Шэтэнду япэм нэхърэ нэхъ дахэу зихуапэ хъуами, гъуаплъэ, домбеякъ нэхъыбэ кIэрылъми, унэIутымрэ кIэзехьэмрэ и куэд хъуами, зэрыщIыкIейуэ къэна-ти, тажнанэ щIыхьым и напэр зэрытрихри наIуэт. ШыIэныгъи, гущIэгъуи, лъытэныгъи хэлътэкъым абы. Хьилагъэ зэфэзэщ-рэ бзаджагъэрэт зэанэзэкъуэр тетыгъуэм къызэрышэсари, ар къыкъуэщынкIэ шынэрт.
— Дауэ хуэзгъэгъуну ар абы?! — мафIэм исым хуэдэу къызэщIэнат пщыр.
— Абыи хуэфащэр къылъы-сынщ зэгуэр, умыгузавэ уэ! — и нэр хэплъызыхьу, зыгуэр къызэригупсысар къапщIэу мэIущащэ тажнанэр.
— ПщIэ къысхуащIыркъым сэ абыхэм. Я пщу сыкъалъытэркъым. Уэ плъэгъуакъым ар, зы унафэ самыгъэщIу, Хьэтусилэрэ адрей дзэпщхэмрэщ мысырыдзэр хэзыгъэщIар. Сэ шэтырым сыщIэсащ, сыкъыщIамыгъэкIыу!
— Шэтырым ущIыщIэсар уахъумэрти аращ. Къыпщысхь-хэрт, зыгуэр къыпщыщIынкIэ шынэу. Тхьэхэм укъахъумащ, ауэ зыгуэр къыпщыщIатэмэ, хэтыт тетыгъуэр къызыхуэнэнур?! Уэ зыпхъу закъуэ уиIэу аращ, ари сабий цIынэу. Абы уегупсыса? КъызэдаIуэт, ТIэшуб, Рамзес уэращ текIуар, уэращ дзэр зауэм зышар, уи цIэращ тхыдэм къыхэнэжынури, — и къуэм телъэщIыхьурэ тригъэужыну хэтт гуащэшхуэр.
— Вындэшынэ укIын хуейщ! ДиIуэтэжынущ, ухуеймэ еплъ, диIуэтэжынущ, — аргуэру къыщылъэтащ пащтыхьыр.
— ТIэшуб, етIысэх, тIасэ! ЖиIэнукъым зыри. Абы и унагъуэр дэ зэрыдгъэпщкIуар ещIэри, мышынэу зыми зыри жриIэфынукъым. Уэ езыр егупсыс, пэжщ Хьэтусилэ жиIар. Вындэшынэ и къуаншагъэр къыщIэдмыгъэщауэ и унафэ тщIымэ, цIыхухэм ягу къыдэбгъэ-нущ, зыкъаIэтынущ. Уэ узыхуэлэжьэжыр цIыхухэращ, лъэп-
къыращи, абыхэм фIыуэ укъамылъагъумэ, пщыгъуэр пхузехьэнукъым, — гулэзу утыкум ит пщы тэмакъкIэщIыр тригъэуну йолIалIэ Шэтэнду.
— IэмалыфI зыIэщIэзгъэкIащ сэ, ди анэ… ЗыIэщIэзгъэкIащ. Зауэ губгъуэм щезгъэукIын хуеящ Хьэтусили Вындэшыни. Зауэм хэкIуэдамэ, зыми зыри къищIэжыххэнутэкъым, — жеIэ ТIэшуб, и Iэгур иIуэту.
Абы хэту бжэм къытеуIащ бжэIутыр:
— Зиусхьэн, уи щхьэгъусэр къэкIуащ.
— IугъэкI, сыхущIыхьэркъым сэ. ИужькIэ жыIэ, — пщыр нэхъри къытехьащ.
— Сыт жыпIэр, ТIэшуб. КъуэкIийуэдым я пхъум игу къоб-гъэн папщIэ псэгъу пщIа? Зыгуэр къэхъумэ, абы и дыщым дыхуеинущ дэ, — и нэщхъыр зэхиукIэри, щэхуу жеIэ Шэтэнду. — КъакIуэ, Зэнзей, къыщIыхьэ, тIасэ! — джащ ар макъ щабэкIэ, и нысэмрэ къуэрылъхумрэ къригъэблагъэу.
(КъыкIэлъыкIуэнущ).
