Лъэпкъымрэ Хэкумрэ зэрыгъуэтыжын, адыгэбзэм хуэфащэ гулъытэ хуэщIын
Абыхэми нэгъуэщIхэми ятеухуауэ щытащ Джылахъсэтей Адыгэ Хасэм иджыблагъэ иригъэкIуэкIа зэIущIэр
Зэхыхьэм хэтащ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Гуманитар къэхутэныгъэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр институтымрэ «Адыгэ псалъэмрэ» я лэжьакIуэ Хъуажь Фахъри, Тэрч районым и щIыпIэ администрацэм и унафэщIым и къуэдзэ КIэрэф Мурадин, Тэрч къалэ Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Ахъсор Хьэлым сымэ. ЗэIущIэр иригъэкIуэкIащ Джылахъстэней Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Емкъуж Хьэсэнбий.
ЗэIущIэ дахэм хэтахэмрэ хьэщIэхэмрэ фэеплъ сурэт зытрагъэхащ.
Япэу псалъэ иратащ Дей курыт школым и егъэджакIуэ Токъу Сарэ. Ар кIэщIу къытеувыIащ адыгэбзэр районым и курыт еджапIэхэм зэрыщаджым.
— Лъэпкъыр зэбгъэцIыхунумэ, абы и гупсысэр зыхуэдэр къэпхутэнумэ, и бзэр зэгъащIэ, жаIэ. Псоми зэрытщIэщи, бзэрщ ди гупсысэхэм лъэмыж яхуэхъур, сабий къалъхуагъащIэми зиузэщIын зэрыщIидзэр. Псалъэм и къарур гъунапкъэншэщ. ЩIэныгъэм къызэрихутащи, цIыхум сыт хуэдиз бзэ зригъащIэми, зэрыгупсысэр къыдалъхуа бзэмкIэщ, — жиIащ Токъу Сарэ. — Къыхэзгъэщыну сыхуейт мыри: ижь-ижьыж лъандэрэ бзэр фIыуэ щIэным адыгэхэм пщIэшхуэ хуащIу къогъуэгурыкIуэ. «Зи бзэ ныкъуэм гуныкъуэгъуэ ущигъащIэркъым», — жеIэ адыгэ псалъэжьым. «Сыту жьакIуэ, зи насып!» хужаIэ хъуэпсэгъуэу бзэр зыгъэIэкIуэлъакIуэм. «Жьагуэ мыгъуэщ, псалъищ хузэкIэлъыгъакIуэркъым», — жаIэу яфIэгуэныхь мэхъу зи бзэкIэ мыпсэлъэфхэр. «Ягъэпсалъэмэ, яукIыжыфынукъым» хужаIэу щытащ бзэкIэ лъэщым. Хабзэ мыкIуэду дунейм тетщ лъэпкъым игъуэта Iущыгъэхэр, тхыдэ Iэужьхэр, гъэсэныгъэр. Ахэр бзэм и къарукIэ нобэ къыддогъуэгурыкIуэ.
Токъур тепсэлъыхьащ егъэджэныгъэм ехьэлIауэ къэрал унафэ къыдагъэкIхэр районым гъэзэщIа зэрыщыхъум. Абы къелъытэ щIэблэм и щIэныгъэм елэжьыныр сабий садым щегъэжьэн хуейуэ, ар- щхьэкIэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, апхуэдэ программэ убзыхуа зэкIэ щыIэкъым. Къыхэгъэщыпхъэщ «Федеральнэ къэрал егъэджэныгъэ стандарт» программэщIэм тещIыхьауэ Тэрч районым и егъэджакIуэхэм лэжьыгъэ купщIафIэхэр зэрызэфIахыр. Апхуэдэу, адыгэбзэм иIэ щхьэхуэныгъэхэр къызыщыгъэлъэгъуа таблицэ 40 зэхигъэуващ Токъум, къинэмыщIауэ «Ещанэ классым щезыгъаджэхэм папщIэ методикэ чэнджэщхэр» зыфIища лэжьыгъэр абы къыдигъэкIащ. Адыгэ литературэр 11-нэ классым щегъэджынымкIэ и программэ щIэщыгъуэ зэхилъхьащ Дей курыт еджапIэм и лэжьакIуэ Уэрзей Джульеттэ, Урожайнэ курыт школым и егъэджакIуэ Хьэкъул Светланэ 8-нэ классым адыгэбзэмкIэ зэрыщылэжьэну тетрадь игъэхьэзыращ. Уэрзей Джульеттэ, Хьэкъул Светланэ, Хьэрэдурэ Эммэ (Курп Ипщэ школ) сымэ зэгъусэу елэжьащ Адыгэ литературэр 8-нэ классым зэрыщрагъэджыну методикэ чэнджэщхэм.
Токъу Сарэ къыхигъэщащ адыгэбзэмкIэ республикэм щекIуэкI зэпеуэхэм, зэхыхьэхэм Тэрч районым и егъэджакIуэхэри школакIуэхэри жыджэру зэрыхэтыр, увыпIэфIхэр къызэрахьыр. Абыхэм ящыщщ илъэс 12 лъандэрэ ирагъэкIуэкI «Си бзэ — си псэ, си дуней» республикэ зэхьэзэхуэр.
— Ди лъэпкъым и гур илъу, и фэр тету, и бзэр ищIэу адэкIи илъэс мин бжыгъэхэр къигъэщIэну дыхуеймэ, гулъытэ хэха зыхуэтщIыпхъэр щIэблэрщ. Абы теухуауэ Джылахъстэней Адыгэ Хасэми къуажэхэм щиIэ и къудамэхэми лэжьыгъэшхуэ зэфIагъэкI. Дей жылэр къэсщтэнщи, абы щылажьэ Хасэр советищу зэхэтщ: нэхъыжьхэм, щIалэгъуалэм, цIыхубзхэм я советхэр. Жылэр куейм и къуажэ нэхъ инхэм щыщщ, жэмыхьэтиплIу зэхэтщ. Лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэу 18 дэсщи, псори дызэхохьэ, еджапIэм къекIуалIэ ныбжьыщIэхэр зы къэмынэу адыгэбзэм худогъаджэ. Дызэрыгушхуэракъэ, «мыр дэ ди бзэкъым» жамыIэу, сабийхэм адыгэбзэр зэрагъащIэ, — жиIащ Токъум.
Абы зэIущIэм щыжиIащ Хасэхэм цIыхубзхэр къыхашэныр зэрыфIэкъабылыр, бзылъхугъэхэм щIэблэр гъэсэным теухуауэ яIэ зэфIэкIыр Iуэхум къыхэлъытэн зэрыхуейр.
Тэрч къалэ Адыгэ Хасэм къалэн зыщищIыжахэм я гугъу ищIащ абы и тхьэмадэ Ахъсор Хьэлым.
— ЗэрыгурыIуэгъуэщи, нобэ ди нэIэ зытедгъэтын хуейр лъэпкъ Iуэхурщ. Хабзэм, бзэм ехьэлIауэ ухэзыгъэгупсысыхь куэд ди гъащIэм къытфIыхыхьащ, щIалэгъуалэм я гъэсэныгъэр бгъунлъащ. Апхуэдэуи адыгэм и Iуэху зехьэкIэ хъуам узыгъэпIейтей мымащIэ хэтщ. ГуфIэгъуэ-гузэвэгъуэхэм епхауэ мыхъумыщIагъэхэр, егъэлееныгъэхэр ялэжь зэрыхъуар ди жагъуэщ. Ахэр къэлъытауэ, 2013 гъэм дызэлэжьыпхъэхэр къалэ Хасэм хэтхэм дубзыхуащи, зэрытлъэкIкIэ ахэр дгъэзэщIэнщ. Псом япэу хасащхьэм хэтыну цIыху 15 хэтхащ, советым и президиумым цIыхуи 5 хэдгъэхьэну къэдгъэлъэгъуащ, — къыхигъэщащ Хьэлым.
Абы зэрыжиIэмкIэ, Тэрч къалэр жэмхьэти 5-у ягуэшащ, хьэблэхэр зэпычауэ картэм къыщагъэлъагъуэри, а хьэблэхэм щылэжьэну я цIыхухэри трагуэшащ.
Тэрч къалэ Адыгэ Хасэм къалэн зэмылIэужьыгъуэхэр зыгъэзэщIэну комиссэу 6 хихащ. Лъэпкъ щэнхабзэр къэгъэщIэрэщIэжыныр пщэрылъ щащIащ Ащхъуэт Русланрэ ФIыцIэхъу Къэралбийрэ, щIалэгъуалэм ядэлэжьэнущ Къандрокъуэ Сэрэбийрэ Щомахуэ Валерэрэ, Урым Лиуанрэ Тумэ Аубэчыррэ я нэIэ тетынущ зауэмрэ гуащIэдэкIымрэ я ветеранхэм, анэдэлъхубзэм и пщIэр къэIэтыным, ар зэрырагъэджыр егъэфIэкIуэным хэлIыфIыхьынур МэшылI Анзорщ, дин Iуэхухэр — Албэрды Хьэзрэталийрэ Ахъсор Ахьмэдрэ, социальнэ лэжьыгъэхэр — Мэрзей Iумэтджэрийрэ Токъу Аниуаррэ зрагъэкIуэнущ.
Псоми ди лэжьыгъэр зыхуэдунэтIыр ди хабзэр, бзэр къэтIэтыжынырщ, ди цIыхухэм нэмыс яхэлъынырщ. Къалэдэсхэм Хасэм и лэжьыгъэм нэхъ гулъытэ хуащI хъуащ. Ар наIуэ тщащI абы къыхыхьэну зэрыхуеймкIэ къытхуатх лъэIу тхылъхэм. Хасэм и зы зэIущIэ едгъэкIуэкIыркъым ди нэхъыжьыфIхэр къедмыгъэблэгъауэ. Лъэпкъыр дызэгухьэмэ, дызэкъуэтмэ, къару лъэщ дыхъунущ, — дыщIигъужащ Ахъсорым и псалъэм.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыщыпсалъэм къыхигъэщащ Джылахъстэней щIыналъэм щыпсэухэр сыт хуэдэ Iуэхуми дапщэщи жыджэру зэрыхэтыр, хьэщIагъэрэ гулъытэкIэ зэрыфIыр. Ар тепсэлъыхьащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и лэжьыгъэм. Апхуэдэуи Мухьэмэд жиIащ зи IуэхущIафэкIэ япэ итхэм Джылахъстэней Адыгэ Хасэр зэрыхибжэр.
— Нэхъыбэ дыдэу адыгэр щыпсэур, зэрытщIэщи, Тырку къэралыгъуэрщ. БжыгъэкIэ къапщтэмэ, цIыху мелуани 7-м нэблагъэ мэхъу. Псори дызэлъэIэсын папщIэ, лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкI Адыгэ Хасэхэм, Интернетри къагъэсэбэп. АбыкIэ зэлъэпкъэгъухэр зэрощIэ, зэблагъэхэр зэрогъуэтыж. КъинэмыщIауэ, фыщыгъуазэ къыщIэкIынщ, хамэ къэрал щыпсэухэм адыгэбзэр яIэщIэмыхун, ди щэнхабзэр зыхащIэн щхьэкIэ, егъэджакIуэхэр, гъэсакIуэхэр зэрыдгъакIуэм, — жиIащ ХьэфIыцIэм. — Мы зэманым Iуэху нэхъыщхьэ дыдэу дызыгъэпIейтейр Сирием къыщыхъуа зэщIэхъееныгъэм адыгэхэр къыхэтшу Хэкум къэдгъэкIуэжа зэрыхъунырщ. Абыхэм я Iуэхур егъэлеяуэ гугъущ, яшхын ягъуэтыркъым, хущхъуэр, псыр яхурикъуркъым. Мыбыхэм защIэдмыгъакъуэу хъунукъым. ГущIэгъу фхэлъу Тэрч щIыналъэм исхэри мы Iуэхум фыкъыхыхьамэ, ди гуапэт.
Мухьэмэд зэIущIэм кърихьэлIахэр щыгъуазэ ищIащ мэкъуауэгъуэм и 29-м Дунейпсо Адыгэ Зэхуэсышхуэ Налшык зэрыщекIуэкIынум. ЛIыкIуэ 250-рэ зыхэтыну зэхыхьэм щаубзыхунущ Сирием къыщыхъуа гузэвэгъуэм адыгэм и щхьэ къыхегъэха зэрыхъуну щIыкIэр. Зэхуэсым къищтэ унафэр къэрал къулыкъущIэхэм я пащхьэ иралъхьэну я мурадщ.
— Мини 120-м нэблагъэ адыгэу зэрыс къэралым къыщыхъея зауэм дызэригъэгузавэр къытезгъэзэжу жызоIэ. Абы къыхэкIыуи ДАХ-м и цIэкIэ дынывэлъэIуну дыхуейщ мы мазэм и кIэм екIуэкIыну зэIущIэшхуэм Джылахъстэнейм щыпсэухэми фи зэфIэкI хэфлъхьэну. Сирием щыIэхэм зэрызащIэдгъэкъуэн ахъшэ а махуэм зыхуэтхьэсынущ, — щIигъужащ Мухьэмэд и псалъэм.
КъыкIэлъыкIуэу абы Тэрч районым и щIыпIэ администрацэм и унафэщIым и къуэдзэ КIэрэф Мурадин жриIащ Джылахъстэнейм и къуажэхэм адыгэ фIэщыгъэцIэр иратыжын зэрыхуейр. «Нобэ нэхъ хуитыныгъэ дыщиIа зэман къэхъуакъыми, щхьэ къэдмыгъэсэбэпрэ? Ди теплъэм и закъуэкъым, сыт и лъэныкъуэкIи адыгэу дыщытын хуейщ», — къыхигъэщащ Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэм.
Гупсысэ дахэ зыхэлъ Iуэхугъуэ куэдым тепсэлъыхьащ Хъуажь Фахъри. Абы зи гугъу ищIахэм щыщт Тыркум Iэпхъуа ди цIыхухэр япэ зэманым зыIууа гугъуехьхэри, ахэр нобэ зыхэт Iуэхухэри, н.
— Джылахъстэней щIыналъэм и хъыбарыфI куэди зэхэсхат, ауэ иджы япэу сыкъакIуэу аращи, си гуапэ дыдэ хъуащ мыпхуэдэ цIыху зэIухахэр, бзэм, хабзэм тегузэвыхьхэр, ди къэкIуэнум щIэгупсысхэр зэрыщыпсэур, — къыхигъэщащ Хъуажьым. — Токъу Сарэ къыщыпсалъэм «бзэр — псэщ» жиIащ. Пэжщ, бзэ дапщэ зэбгъащIэми, уи анэдэлъхубзэр псом япэщ. А гупсысэр Iэмал имыIэу щIалэгъуалэм яхэпщэн хуейуэ къысщохъу. ЦIыхубзыр анэщ, гъэсакIуэщ, щэныр зыгъэпсри, гущIэгъу къызыбгъэдэкIри аращ. Ахэр къэтлъытэмэ, Сарэ Хасэм зыкъызэрыхуигъэза лъэIур, бзылъхугъэхэри Iуэхум къыхэгъэхьэныр, сфIэкъабылщ. Зэпымыууэ жыдоIэ лъэпкъымрэ хэкумрэ зэрыгъэгъуэтыжыным ди гупсысэр етауэ щытын хуейуэ. ЖыIэгъуафIэщ, ауэ бгъэзэщIэныр нэхъ гугъущ. Сирием къыщыхъуа гузэвэгъуэм къыхэкIкIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрми, Адыгейми, Тыркуми, Иорданиеми ди лъэпкъэгъу куэд Iэпхъуауэ щыIэхэщ. Дауи, цIыхум и плъапIэр къыщыхъуа щIыпIэрщи, ахэр иджыри щогугъ, къэралым Iуэхур щызэтеувэжмэ, я лъапсэхэм екIуэлIэжыну. Ауэ, адыгэр абы щытыншынкIэ Iэмал иIэжкъым, я унэ-жьэгухэр зэтракъутащ, нэгъуэщI лъэпощхьэпо куэди къэуващ. Мыр щIыжысIэращи, сыт хуэдэ щхьэусыгъуэри адыгэм къигъэсэбэпу и лъахэ екIуэлIэжын хуейщ. Абы щхьэкIэ дэри, зэрыфщIэщи, лэжьыгъэ куэд едгъэкIуэкIыпхъэщ. Дунейм щызэбгрыпхъа адыгэр къэкIуэжмэ, Хэкури нэхъ бей зэрыхъунум шэч къытевмыхьэ. Диным теухуауэ жысIэнур мыращ: дунейм теткъым зы дин Iейм къыхуриджэу. ЗыщIыпIи деж щытхакъым «фыдыгъуэ, фызауэ» жиIэу. ЦIыхугъэм, фIым, дахагъэм уи гур къыхуэзыгъэуш ди диныр пIыгъыныр псапэщ, ауэ икIи абы и купщIэр зыхэпщIыкIыпхъэщ. Ар псэм къищтэу, гум къыбгъэдэкIыу щытыпхъэщ, абы лъэщыгъэ хэлъын хуейкъым.
Нэхъыжьхэм я къалэ советым и тхьэмадэ Урым Лиуан жиIащ къуажэцIэхэр адыгэбзэкIэ зэрегъэтхыжын хуейм икIэщIыпIэкIэ зэрелэжьыпхъэр. Къыхигъэщащ гуфIэгъуэ-гузэвэгъуэ Iуэхухэм ехьэлIауэ адыгэхэм егъэлееныгъэ куэд ящIэ зэрыхъуари, кIуэтэху хабзэр зыхэпщIэу цIыхухэм IэщIыб зэращIри. Къемызэгъыу къелъытэ ахъшэ щIыхуэ къащтэу хьэгъуэлIыгъуэхэр шхапIэхэм зэрыщрагъэкIуэкIыр, апхуэдэхэм деж хабзэм и фIагъ куэд Iэпэдэгъэлэл зэрыхъур. Сирием къикIыжа ди лъэп- къэгъухэр хэкум изэгъэжа зэрыхъунумкIи хэкIыпIэу илъагъухэр жиIащ Урымым.
— Лъахэм къекIуэлIэжхэр къуажэ псэукIэм хэзэгъэну пIэрэ? ДиIэщ Джылахъстэнейм ахэр зыхэдгъэтIысхьэ хъуну жылагъуэхэр. Къаншыуей къуажэм унэ лъапсэ нэщIу 30-м нэблагъэ дэтщ, ХьэпцIейри ардыдэщ. Ярэби, щIым елэжьу, Iуэхухэр зэдэтщIэу къытхэмызэгъэжыну пIэрэ ахэр?! Ди гуапэу тлъэкIкIэ защIэдгъэкъуэнт, — жиIащ абы.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд къыхигъэщащ къэкIуэжа ди лъэпкъэгъухэм я IуэхухэмкIэ мы зэманым ДАХ-ми КъБР-м и Правительствэми лэжьыгъэ зэрырагъэкIуэкIыр. Абы зэрыжиIамкIэ, Крем-Константиновкэ, Благовещенскэ жылэхэм унагъуэ 20-м унэхэр къыщыхуащэхуащ, иджыри зыкъомым иратыну загъэхьэзыр. «Ахэр нэхъ зэгъунэгъуу дгъэтIысмэ, нэхъыфIу къыщIэкIынщ, щыIэщ Анзорей, Ерокъуэ къуажэхэм дэтIысхьахэри», — пищащ Мухьэмэд.
Зэхуэсым къыщыпсэлъащ Терекскэ (Болэтей) къуажэм щыпсэу Ныбэжь Михаил, Ислъэмей жылэм щыщ Ахъсор Хьэутий сыми. ЗэIущIэм къыщаIэта Iуэхухэр къызэщIикъуэжри, КIэрэф Мурадин абы къекIуэлIахэм фIыщIэ яхуищIащ, я гукъеуэхэр, хэкIыпIэхэр къызэрагъэлъэгъуари и гуапэ зэрыхъуар жиIащ. Мурадин цIыхухэр къигъэгугъащ зыпэлъэщыну псори зэман кIэщIым зэфIагъэкIыну.
ХьэфIыцIэ Мухьэмэд Джылахъстэней Адыгэ Хасэм тыгъэ хуищIащ МэшбащIэ Исхьэкъ томибл хъу и тхылъхэр, Адыгэ махуэгъэпсхэр.
БАГЪЭТЫР Луизэ.
