Усэныр зи насып
Балъкъэр усакIуэ Зумакуловэ Танзиля 1934 гъэм бадзэуэгъуэм и 18-м Iуащхьэмахуэ районым хыхьэ Гирхожан жылэм къыщалъхуащ. Абы и сабиигъуэр зауэ нэужь лъэхъэнэм ирихьэлIати, а зэманым и гугъуехь псори игъэващ. 1940 — 1944 гъэхэм ар щеджащ къуажэм дэт пэщIэдзэ еджапIэм. АдэкIэ щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным щыпищар балъкъэр лъэпкъыр здаша Къыргъызращ.
Иджыри школым щIэсу литературэм и къару щигъэунэхуу хуежьащ Танзиля. И япэ усэхэр 1954 гъэм дунейм къытехьащ. 1956 гъэм щегъэжьауэ и IэдакъэщIэкIхэр къытохуэ газетхэмрэ журналхэм-рэ. УрысыбзэкIэ зэрадзэкIахэр ихуащ «Пионер», «Дон» журналхэм, «Поэты Балкарии», «Голубые ели» усэ тхылъхэм.
1959 гъэм къыдэкIащ «Къаяда гюлле» («Цветы на скале») и япэ усэ тхылъыр, усакIуэ бзылъхугъэм и зэфIэкIыр наIуэ зыщIар. Абы гурыIуэгъуэ ищIащ куэдкIэ узыщыгугъ хъун усакIуэ хъарзынэ литературэм къызэрыхыхьар. 1961 гъэм Зумакуловэр хагъэхьащ СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм. 1968 гъэм абы Литературэ курс нэхъыщхьэ Москва къыщиухащ. И усэхэр куэду дунейм къытехьэу хуежьащ, ди къэралым щыпсэу лъэпкъ зыбжанэм я бзэхэмкIэ зэрадзэкI хъуащ. 1970 гъэм «Тау аяз» («Прохлада гор», 1967), «Чирахтан» («Светильник», 1969) и тхылъхэм папщIэ Танзиля къыхуагъэфэщащ Къэбэрдей-Балъкъэрым литературэмкIэ и Къэрал саугъэтыр. Абы и усыгъэм урысей литературэм нэрылъагъуу увыпIэ щхьэхуэ щеубыд.
1977 гъэм РСФСР-м и Къэрал саугъэтыр, Горький М. и цIэр зезыхьэр, къыхуагъэфэщащ (1974 гъэм къыдэкIа «Сокровенность» тхылъым папщIэ). 1982 гъэм КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэкIэ абы къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и цIыхубэ усакIуэ» цIэ лъапIэр. ИлъэситI дэкIри, лъэпкъ щэнхабзэм и зыужьыныгъэм хуищI хэлъхьэныгъэм папщIэ Лъэпкъ зэныбжьэгъугъэм и орденыр къратащ. 1994 гъэм ар Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и цIыхубэ усакIуэ хъуащ, а гъэ дыдэм Чувашием и литературэ саугъэтри къыхуагъэфэщащ. Зэман зэхуэмыдэхэм Зумакуловэ Тан-зиля и зэфIэкIыр къалъытащ РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м, ВЛКСМ-м и ЦК-м, РСФСР-м, СССР-м и республикэ, хэгъэгу зыбжанэм я фIыщIэ, щIыхь тхылъхэмкIэ.
1957 гъэм къыщыщIэдзауэ бзылъхугъэр жыджэру хэтщ ди республикэми къэралми я жылагъуэ лэжьыгъэм. Мызэ-мытIэу ар хахащ Налшык къалэ советым и депутату. УсакIуэр хэтащ СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и ревизион- нэ комиссэм, РСФСР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и правленэм, КъБР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и Правленэм и президиумым, ТхакIуэ зэгухьэныгъэхэм я дунейпсо IуэхущIапIэм и исполкомым.
Танзиля и усэ тхылъу 30-м щIигъу дунейм къытехьащ. Абыхэм ящыщщ «Тауланы жыры» («Песня гор», 1962), «Дым очага» (1965), «Радуга над домами» (1968), «Молчание» (1972), «Сокровенность» (1974), «Весна в горах» (1982), «Тхыгъэ къыхэхахэр» тхылъитIу (1994), нэгъуэщIхэри. Зумакуловэм и гуащIэм гулъытэ щыхуащIыр ди республикэм, къэралым и закъуэкъым, нэгъуэщI щIыпIэ куэдми абы и IэдакъэщIэкIхэр къыщащIэ. Усыгъэр къызэригъэIурыщIам тепщIыхьу ар ябгъэдэбгъэувэ хъунущ Гамзатов Расул, КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын сымэ.
Танзиля и гуащIэр къыщежьэр, абы и къигъэхъуапIэр лъэпкъ лирикэрщ, цIыхубэм къигъэщIа Iущыгъэхэрщ. «Си дежкIэ лъэпкъ IуэрыIуатэр лъапIэ дыдэщ, зэрыжаIэу, си анэм и быдзышэм щIыгъуу къыспкърыхьащи, си лэжьыгъэм абы мыхьэнэшхуэ щиIэщ», — жеIэ Танзиля.
Зумакуловэр зи IэдакъэщIэкIхэр тхауэ дунейм къытехьа, газетхэм, журналхэм традза япэ балъкъэр усакIуэ бзылъхугъэщ. Абы ипэкIэ псэуахэм яуса уэрэдхэр зы жьэм жьэдэкIым адрейм жьэдыхьэу къекIуэкIауэ аращ. Танзиля и «Горские поэтессы» усэм къыхощ ар зэригуныкъуэгъуэшхуэр, япэу ущытыным жэуаплыныгъэу пылъыр къызэрыгурыIуэри жеIэ.
Замакуловэ Танзиля и гъащIэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ къызыхэкIа и лъэпкъым. Абы и гъусэу бзылъхугъэм ишэчащ гугъуехь куэд, къыщалъхуа щIыналъэм пэIэщIэу илъэс 13-кIэ псэун хуей хъуащ. 1957 гъэм и лъэпкъым и гъусэу къигъэзэжа иужь, балъкъэрхэм гуапэу къахущыта Къыргъыз щIыналъэм и цIыхухэм и усэ сатырхэмкIэ гуапэу захуигъэзащ.
КъызэрыгуэкI цIыхум и гъащIэр, дыкъэзыухъуреихь дунейр, цIыхур а дунейм зэрыхущытыр — ахэращ Танзиля и гуащIэм щигъэнэхъапэр. КъыкIэлъокIуэ езы цIыхухэм я зэхущытыкIэр, къыщалъхуа щIыналъэм, лъахэм хуаIэ лъагъуныгъэр къэгъэлъэгъуэныр. А гурыщIэхэм я зэхэлъыкIэр къитIэщIкIэ-рэ, езым и еплъыкIэ щхьэхуэм дыщегъэгъуазэ, апхуэдэуи ахэр тхъумэн зэрыхуейм дыщIепIыкI. Лъагъуныгъэм увыпIэ щхьэхуэ хухех усакIуэ бзылъхугъэм икIи и щхьэр течауэ а гурыщIэ дахэм и гугъу ещI.
Лъэпкъым и гуфIэгъуэри и гузэвэгъуэри, и ехъулIэныгъэри и гугъуехьри къанэ щымыIэу дэзыгуэш бзылъхугъэ усакIуэм и дежкIэ псом нэхърэ нэхъапэр къэзылъхуахэм, къызыхэкIам яхуэпэжынырщ. Абы и усэхэр гъащIэм и пэжыр къэзыгъэлъагъуэ защIэщ, фIым ущагъэгугърэ гугъапIэ дахэхэр къуату.
БЛИЙ Даянэ.
