«СемытIысэхыу къызолъыхъуэ фIыгъуэ»
ТхакIуэ, усакIуэ цIэрыIуэ Кiэщт Мухьэз Хъусин и къуэркъызэралъхурэ илъэс 80 ирокъу
Гупсысэ жанкIэ гъэнщIа тхыгъэ купщIафIэхэр
КIэщт Мухьэз Хъусин и къуэр 1937 гъэм дыгъэгъазэм и 25-м Къэрэгъэш къуажэм къыщалъхуащ, абы курыт еджапIэр къыщиухащ. Дзэм илъэситIкIэ къулыкъу щищIа нэужь, Москва дэт Литературэ институтым щеджащ, 1965 гъэм къыщыщIэдзауэ «Ленин гъуэгу» («Адыгэ псалъэ») газетым, 1971 — 1977 гъэхэм «Iуащхьэмахуэ» журналым, иужькIэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм щылэжьащ.
Мухьэз и къалэмыпэм къыпыкIащ гупсысэ жанкIэ гъэнщIа усыгъэ купщIафIэ куэд. Ахэр цIыхухэм гукъинэж ящыхъуащ икIи адыгэ поэзием и фIыпIэхэм хабжэ.
КIэщтым и япэ усэ тхылъыр — «ЩIыр къызоджэ» зыфIищар 1965 гъэм къыдэкIащ. Абы къыкIэлъыкIуащ Мухьэз и усыгъэхэмрэ и рассказхэмрэ щызэ-хуэхьэса тхылъ зыбжанэ — «Лъагъуныгъэм и уасэр» (1973), «Усыгъэхэр» (1974), «ЩIылъэ пшыналъэ» (1974), «Си лъахэ — си уэрэд» (1977), «Гуращэ» (1981), «ЩIым и ныбжь» (1984), «Анэм и тыгъэ» (1985), «Псэ къабзэ» (1988), «Тхыдэм и гъыбзэ» (1991), «ПшэкIэплъ» (1997), нэгъуэщIхэри. УрысыбзэкIэ зэдзэкIауэ Москва къыщыдэкIащ «Мелодии земли» (поэмэхэр, 1977), «Возраст земли» (усэхэр, 1984) тхылъхэр.
КIэщт Мухьэз 2002 гъэм дунейм ехыжащ.
Къэрэгъэш щIалэм и щIылъэ пшыналъэр
Ди поэзием и фIыгъуэхэр зыгъэбэгъуауэ, лъэпкъым и щэнхабзэм куууэ хэпщIа, лъэхъэнэмрэ щIэблэмрэ зэщIэзыIыгъэ гупсысэшхуэ куэдым хуэIэрыхуэ, лъэпкъ усыгъэм и щIыхьыр нэхъри Iэтыным екIуу хуэлажьэ усакIуэхэм я цIэ къыщриIуэкIэ, критик щэджащэ Сокъур Мусэрбий абыхэм сыт щыгъуи яхигъэувэу щытащ КIэщт Мухьэз. Ар зэрытэмэмым и щыхьэтщ КIэщтым ди литературэм хуищIа хэлъхьэныгъэхэр.
Мухьэз и Iэдакъэ къыщIэкIащ повестхэр, рассказхэр, очеркхэр, поэмэхэр, усэхэр, публицистикэ тхыгъэхэр. Ахэр иту Мухьэз Налшыкрэ Москварэ къыщыдигъэкIащ тхылъипщIым щIигъу. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми теухуа тхыгъэ гуапэхэр къытехуащ ди газетхэмрэ «Iуащхьэмахуэ» журналымрэ.
КIэщтым и тхыгъэхэр щIэх-щIэхыурэ къатырт радиокIэ, телевиденэкIэ. Ахэр теухуат цIыхухэр нэхъ зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэм: ди псэукIэм, ди хабзэхэм, ди бзэм, ди къэкIуэну гъащIэм, ди щIэб- лэм.
Нобэрей зэман гугъум къыхэхуа, гъащIэм ириудэкI, зэрыпсэуным зэпымыууэ игъэгупсысэ, игъэгузавэ цIыхум уи тхыгъэхэр къищтэу къеджэн, ар дэIэпыкъуэгъу хуэхъун, игу ирихьын папщIэ, тхакIуэм, усакIуэм бгъэдэлъын хуейщ, Iэзагъэм къыдэкIуэу, щIэныгъэ кууи, Iуэху бгъэдыхьэкIэ тэмэми, апхуэдэу иIэн хуейщ фIым игъэгуфIэ, Iейм игъэгузавэ гу къабзи. А псор тыншу къохъулIэркъым. Ар фIыуэ къыгурыIуэрт Мухьэз.
Мухьэз сэ куэд щIауэ сцIыхурт, сыщыуэнкIэ сымышынэу схужыIэнущ абы усакIуэ Iэзагъэ хъарзынэ зэрыбгъэдэлъар, ар гъащIэм куууэ пхыплъыфу, лъэныкъуэ куэдкIэ гупсысэфу зэрыщытар. Ар хыболъагъуэ КIэщтым и усыгъэхэми и прозэ тхыгъэхэми.
Мухьэз гу пцIанэу хущытащ и лъэпкъым. Абы и гъащIэрщ КIэщтым и тхыгъэхэм я нэхъыбэм я тегъэщIапIэр. Мухьэз куэдрэ захуигъазэрт ди хъыбарыжьхэм, ди тхыдэм, гъащIэр щызу, тэ-мэму зыхищIэн папщIэ. Абы Iэзэу къигъэлъагъуэрт къуажэдэсхэм я гъащIэр, я гупсысэхэр, гурыщIэхэр, я псэукIэм игъуэт зэхъуэкIыныгъэхэр.
КIэщтыр нэхъыбэу зытетхыхь темэхэм ящыщт дыщалъхуа лъахэр, абы хуиIэ гумащIагъэр, лъэпкъыр, анэр, ныбжьэгъугъэр, лъагъуныгъэр. Ар наIуэу хыболъагъуэ Мухьэз и тхылъхэми и тхыгъэхэми яхуищIу щыта фIэщыгъэхэм.
Мис абыхэм ящыщхэр: «Си лъахэ — си уэрэд», «Анэм и тыгъэ», «ЩIылъэ пшыналъэ», «Лъагъуныгъэм и уасэ», «ЩIым и ныбжьыр», нэгъуэщIхэри.
КIэщтыр зэи тетхыхьыртэкъым езым и псэм пэмыгъунэгъу, ар зымыгъэпIей- тей Iуэхугъуэхэм, атIэ сыт щыгъуи зытепсэлъыхьыр фIыуэ зыщыгъуазэ, куууэ зыхищIыкI, фIэгъэщIэгъуэн Iуэхугъуэхэр, гупсысэхэрат. Апхуэдэу тха хъуащ абы и поэмэхэу «Тхыдэм и макъ», «Хурэ нанэ и уэрэдхэр», «ГъащIэ макъамэ», «Зауэм и сурэтхэр», нэгъуэщIхэри. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри Iуэхугъуэ щхьэхуэм теухуа пэтми, псоми яхэлъщ я зэхуэдэ нагъыщэхэри: я бзэр къулейщ, шэрыуэщ, гум къинэж художественнэ образхэмкIэ гъэнщIащ…
Мыбдежым щыжысIэну къезэгъыу къызолъытэ ди критикхэм а поэмэхэм гулъытэ нэс зэрыхуамыщIар. КIэщтым и поэмэхэр щыхьэт техъуэрт ди литературэм а жанрыр щыхэмыкIуэдэж дэнэ къэна, атIэ абы гъэщIэгъуэну, щытыкIэщIэхэр къищтэу зэрызиужьым.
УсакIуэм и лъахэм, абы и щIылъэм, и уафэм, и къуршхэм, и псыежэххэм яхуиIэ гурыщIэ къабзэр, лъагъуныгъэр Iэзагъ хэлъу усэ куэдым къыщигъэлъэгъуащ. Абыхэм ящыщщ «Сурэт» зыфIища мы усэри:
Зэуэ гу лъумытэу,
Си пэш тхапIэм щIэтщ
Сэ нэхъыфI дыдэу
Слъагъуу зы сурэт —
Уафэ къащхъуэ кIапэ,
ЩIылъэ щхъуантIэ тIэкIу,
Пшэхэр зылыпщI дыгъэ,
Ди къуршхэм я нэкIу, —
Рамэ яхуэхъуауэ
Си щхьэгъубжэм къилъщ.
Ар си адэ лъахэм
И сурэт фэеплъщ.
Апхуэдэу гуапэу тхащ «Си къуажэ» усэри. ЩыIэу къыщIэкIынкъым цIыхур къыщалъхуа, къыщыхъуа къуажэм е къалэм нэхърэ нэхъ фIэлъапIэ, аращ ахэр фIыуэ щIалъагъури. Ауэ щIалъагъу щхьэусыгъуэхэр, дауи, сыт щыгъуи зэтехуэркъым. Мыращ усэм хэт лирическэ лIыхъужьым и къуажэр фIыуэ щIилъагъур.
Сэ сымыхутыкъуэу, сымыкIуэду
Сытезыгъэтыфыр мы дунейм
Дэни ныскIэлъыкIуэ уи гулъытэрщ,
Уи жьэгу пащхьэм берычэт
щыхъейрщ.
Абы къыдэкIуэу, я бынхэр къуажэм зэригъасэрщ хабзэ яхэлъу, цIыхугъэ зэрахьэу, нэхъыжьым пщIэ хуащIу, я чэнджэщ едаIуэу, мурадыфIхэр яIэрэ ахэр гъэзэщIэным хущIэкъуу къызэрытэджырщ.
Бгырыс усакIуэм дежкIэ бгыщхьэр, щыгур сыт щыгъуи и нагъыщэщ гъа- щIэм мурадхэр къыщохъулIэ щIыпIэм. ЦIыху щыIэу къыщIэкIынкъым хъуэпса-пIэ гуэр зимыIэ, а хъуэпсапIэхэр зэхуэмыдэ Iэджэу игуэш пэтми. ЦIыхур зыхуэдэр, зыщIэхъуэпсыр къэпщIэну ухуеймэ, абы и мурадхэр зэгъащIэ. Лъагъуэ-щIэ гъащIэм щыпхишыну хуей, хьэмэрэ Iэджэм яуба гъуэгужьым тетмэ нэхъ къищтэрэ? Апхуэдэ гупсысэхэр зыщIэлъ усыгъэхэр и мащIэкъым КIэщтым. Ар хуейтэкъым хамэ пыIэ зэрихьэну, ищIэрт: щхьэр псэумэ, пыIэ щыщIэнукъым.
Мухьэз къигъуэтыфырт зэгъэпщэныгъэ, образ, жыIэкIэ шэрыуэхэр. Ахэр куэду хэтщ абы и тхыгъэхэм. Къэтщтэнщ «Мэкъузэтелъхьэ» усэр. Абы щыжеIэ мыпхуэдэу:
Си ныбжьэгъу къехри пыпхъуэм,
ЩIэтIысхьащи жьауэм,
ЕгъэпщкIуж и чысэ быхъур,
Тутын ишыхьауэ.
СщIэркъым ар мафIэдз
щIэлъыхъуэр,
КъитIэщIу гуфIакIэр:
И Iэгу пхъашэр зэ зэщихъуэм —
Къыдидзынущ хъуаскIэр.
КIыхьу къримыгъэкIуэкIыу, деталь жыхуаIэмкIэ усакIуэм Iэзэу ищIащ мэкъумэшыщIэ джэгуакIуэшхуэм и образыр, тлъагъум хуэдэу ди нэгу къыщIегъэувэ куэд зыхузэфIэкI абы и Iэхэр. НэгъуэщI усэм дыкъыщоджэ:
МафIэм и нурыр телъэщIауэ,
Сабийхэм чыржын хуабэр яшх.
Мыпхуэдэу хужыIэнкIэ Iэмал иIэкъым усакIуэу щымыт цIыхум. КIэщтыр куэдым гу лъызытэ, нэ жан зиIэ, гурыщIэ-гупсысэ куухэр гъэщIэгъуэну, гум къинэжу къэзыIуатэ усакIуэт.
Къагъырмэс Борис,
КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.
2012 гъэ
Уигу зэзымыгъабгъэ
ГукъэкIыжхэм щыщщ
ФIылъагъуныгъэмрэ творчествэмрэ зыкъомкIэ зэщхьу къыщIэкIынщ — а тIум языхэзми уи гумрэ уи псэмрэ зэ ятхьэкъуамэ, къаIэщIэкIыжыгъуейщ. Мыбдеж сыт хуэдэ лъэпощхьэпори, гугъуехьри, зэпэIэщIэныгъэри зэран хъуну уяку къыдыхьэф щыхабзэкъым. Абы щыхьэт тохъуэ КIэщт Мухьэз и творческэ гъуэгуанэр къызэрежьауэ щытари.
ТхакIуэ щIалэхэм я зэIущIэр иухащ.1981 гъэ
Школым щIэсу Мухьэз тхэн щIидзащ. АрщхьэкIэ зи унагъуэ Iуэхухэр хуэмыщIэщауэрэ къекIуэкI къуажэ щIалэ цIыкIум епщIа-нэ классыр къыщиухам, и ныбжьыр илъэс пщыкIубгъум нэсати, курыт щIэныгъэ игъуэта къудейуэ, занщIэу дзэм ираджащ. ЗэрыжаIэу, Сыбыр пхащIэм къыщыхутащ. Ауэ илъэсищкIэ ирихьэкIа дзэ къулыкъу мытыншри лъэпо- щхьэпо къыхуэхъуфакъым усэ тхыным итхьэкъуауэ щыта щIалэ- щIэм: махуэр сэлэт къулыкъум фIихьми, жэщыр усакIуэ щIалэм къихьэхужырт. Жылэр щыжейм, зыщагъэпсэхум, къоджэм уигъэжейркъым жыхуаIэрати, Мухьэз и гущIэм усэр къыщыхъейрт. КIэщтым и гъусэу дзэ къулыкъур къыдэзыщIэ усэхэри, ахэр гурэ псэкIэ къэзыгъэщI щIалэм ещхьу, ерыщт, къимыкIуэтти, абыхэм гъуэгу щагъуэтыр Мухьэз здикIа лъахэм и закъуэтэкъым — ахэр къытехуащ «Красноярская правда», «Заря Востока» газетхэм, Новосибирск, Туркестан дзэ округхэм къыдагъэкI газетхэм.
Къулыкъу ищIэным и пэкIэ къуажэ лэжьыгъэри еджэнри зэдэзыхьу щыта, дзэм щыщыIам и нэгу щыщIэкIари зи пхъуантэдэлъу къэзыгъэзэжа щIалэм итхыни иIэти, а иIэр тэмэму зэригъэзэхуэфын хуэдэу, и акъылри тIысат. Школ нэужьым дзэм щрихьэкIа илъэсхэм, дауи, абы и щIэныгъэр зыкъомкIэ IэщIигъэхужат. ЕджапIэ нэхъыщ-хьэ ущIэтIысхьэн щхьэкIэ, абы зыхуэгъэхьэзырыжын хуейт. КIэщтыр лэжьапIэ уващ, а зэрылажьэм хуэдэурэ еджащ, тхащ. Хэлъэт, зэхэщIыкI зиIэ щIалэм къыгурыIуат еджэн, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэгъэгъуэтын зэрыхуейр. Зыщеджэну мурад ищIар Мэзкуу дэт Литерату-рэ институтыр арат.
— Ауэ, — жиIэжырт Мухьэз, — а еджапIэм ущIэтIысхьэн щхьэкIэ, тхылъ Iэджэ зэгъэпэщын, зэпеуэм узэрыхэтыну тхыгъэхэр «подстрочнэ» жыхуаIэм хуэдэу зэдзэкIауэ, Мэзкуу егъэхьын хуейт. А псор гъэхьэзырыным, ахэр егъэжьэным, гъуэгу зэрытетынум зэманышхуэ ихьынут. Сэ сытемыгушхуэурэ Iуэхур хэзгъэкIэсат. Мо къомыр зэфIэзгъэкIыху, гъэ еджэгъуэм щIидзэнути…. СщIаращ: институтым сыщIагъэтIысхьэн папщIэ, ТхакIуэхэм я союзым къызатын хуей лъэIу тхылъхэр къыIызох. Ари си усэхэри къызощтэ. Тызодзэри, Мэзкуу сокIуэ. Сызыщыгугъыр а лъэхъэнэм, 1960 гъэм, Мэзкуу щеджэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэмрэ Елгъэр Кашифрэт. А тIур мыхъуамэ, а илъэсым еджапIэм сыщIэхуэну зэры-щымытам шэч хэлъкъым.
Мухьэз жиIэр пэжт. Iуэхур зэрыщытрат.
Махуэ гуэрым къызоджэри сыщIашэ институтым щIэтIысхьэнухэм я тхылъхэр къызэкIуалIэ, абыхэм щыхэплъэ, ахэр щызэрагъэзахуэ Iуэхузехьэхэм я деж.
— Адыгэ усакIуэ щIалэ КIэщт Мухьэз пцIыхурэ? — къызоупщI приёмнэ комиссэм хэт бзылъхугъэхэр.
— Ахьей сцIыхурэ!
— ФIыуэ пцIыхурэ? — трагъэчыныхь мобыхэм.
— ФIы дыдэу соцIыху, — жызоIэри, пцIы тIэкIу соупс.
Iуэхум и пэжыпIэрат: Мэзкуу накIуэу ди институтым къегъэщIылIа Литературэ курс нэхъыщхьэхэм 1958 гъэм ныщIэтIысхьа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и ТхакIуэхэм я союзым и правленэм щитхьэмадэм щыгъуэт сэ Мухьэз япэ дыдэу щыслъэгъуар. А зэм фIэкIаи сыхуэзатэкъым.
— Фэ дэнэ ар щыфцIыхур? — сыщIоупщIэ.
— ЩытцIыхуращ: ди институтым къыщIэтIысхьэн мурад иIэу и тхылъхэр къытхуихьащ…
— Хуэфэщэпсщ! Тэмэму ищIащ, — си цIыхугъэ бзылъхугъэхэм я псалъэр яIэпызоуд. — ЩIалэ бэлыхьщ. УсакIуэ хъарзынэ къыхэкIынущ.
— А щIалэ бэлыхьым ищIар пщIэ-рэ? — къыпогуфIыкI мохэр.
— Сыт? — сыщIоупщIэ.
— И усэхэр адыгэбзэкIэ тхауэ къыдитащ.
— ЩыадыгэкIэ, адыгэбзэкIэ итхынщ-тIэ, — зыри къызгурымыIуафэ зытызогъауэ.
— Уэ уогушыIэ. АдыгэбзэкIэ тхауэ абы къытхуихьа усэхэм дэ хэт къедгъэджэнур? ЩIалэ бэлыхьу, усакIуэ хъарзынэ къыхэкIыну жыпIэу ущыщытхъукIэ…
— Ар езыр дэнэ щыIэ?
— Адам Огурлиевичрэ уэрэ фи гугъу хуэтщIыну, фэ зыкъыфхуигъэзэну жетIэну дыщыхуежьэм: «Мис а тIум сащыгугъырти аращ къытездзэу сыкъыщIэкIуар. Ауэ гъуэгу сытетщ, икIи сопIащIэ, сымыукIытэуи абыхэм захуэзгъэзэфынукъым. Фи напэ, фи Тхьэ фызэреплъщ», — жиIэри, макIуэ-мэлъей. — Ди деж Iуэхур зэрыщекIуэкIыр гурыдгъэIуэну дыхуежьа щхьэкIэ, къыдэмыдаIуэу щIэжыжащ. Адам Огурлиевичрэ уэрэ фи хьэтыркIэщ, армыхъу мы Iуэху тIуащIэм дыхэмыхьами, хъунут.
— Тхьэразэ къыфхухъу! Ар езыр щIалэ укIытэх гуэрщ. ЕмыкIу гуэр къыIэщIэщIауэ къызэрищIэжу, плъыжьыбзэу къоуцIыплъ, — щыжысIэм:
— Пэж дыдэщ! Плъыжьыбзэ хъуауэ щIэкIыжащ, — бзылъхугъэхэми къыздаIыгъ Мухьэз зэрыукIэтэхым, плъыжь зэрыхъум теухуауэ жысIар.
КIэщтыр япэ дыдэ щыслъэгъуам згъэщIэгъуат абы и плъыжьагъыр. Iэджэ дэкIыу зэныбжьэгъушхуэ, зэлэжьэгъу, ди гушыIэхэри зэтезагъэ дыхъуа нэужь, абы тэтэркIи пцIэгъуэплъкIи дыщеджэ щыIэти, ар уэим ищIыртэкъым. Ауэ ар иужькIэщ. Мобы щыгъуэ:
— ЛIо-тIэ ди хэкуэгъум хуэтщIэнур? — зыхузогъазэ лэжьакIуэ гупым я нэхъыщхьэIуэу бзылъхугъэ къамылыфэ дахэм.
— Мы усэхэр едгъэхьыжу, ахэр подстрочнэу зэрадзэкIыу къытхурагъэхьыжыху, итIанэ ахэр рецензентхэм етту хэдгъэплъэху, щIалэр конкурсым къыкIэрыхунущ. Адам Огурлиевичрэ уэрэ къыфщыгугъыу жиIащи…
— Дэнэт, Мухьэз, абы щыгъуэ апхуэдизу упIащIэу уздэкIуэр? Парижт хьэмэрэ Берлинт? Iэдэм сэрэ зыкъытхуэбгъазэу дыкъыумылъагъуу хьэмэрэ зыхуэдбгъэщIэну Iуэхутхьэбзэм утеукIытыхьу узэрыплъыжьым нэхърэ нэхъ плъыжь ухъункIэ ушынауэ арат? — жысIэу си ныбжьэгъум сыщыдэгушыIэм деж:
— Уэли, сыщIэпIэщIаратэм. Пэж дыдэу, Iуэхум ущIэукIытэни хэлът. Фыщыпсэури сщIэртэкъым. Iэнэ-щIу сыныфхуэкIуэнуи… ИтIанэ, фыщIэсу фыкъэзгъуэтыни фыкъэзмыгъуэтыни… Сэ зэрызысIэжьэн ахъши сиIэтэкъым. А псор къызыхэкIар тхьэмыщкIагъэрат. Ауэ, Алыхьым сыкъиужэгъужатэкъыми, си мурадыр къызэхъулIауэ щытащи, фIыщIэр зейхэм Тхьэр арэзы къыфхухъу, — жиIэрт Мухьэз.
— НтIэ, Iэдэми фепсалъи…
— Хьэуэ. Дэ думыгъэпсалъэ абы. Ар… ар… — бзылъхугъэхэр темыгушхуэу арат апхуэдэ IуэхукIэ зыхуагъэзэну къэрал псом щыцIэ-рыIуэ усакIуэ, тхакIуэ ЩоджэнцIыкIум.
— Хъунщ. Сэ сепсэлъэнщ. Абы хьэуэ зэрыжимыIэнум шэч къытевмыхьэ. — Я щхьэ мыузым боз къезышэкIыжа, Тхьэм игъэпсэун бзылъхугъэ хьэлэмэтхэм ягу фIы яхузощI.- ТщIэн хуейр?..
— ФщIэнуращ: усэхэр подстрочник фощI. Ди деж апхуэдэ хабзэ щыземыкIуэ пэтми, а лэжьыгъэм пэкIуэ ахъшэр фыдот. ИтIанэ…
— ИтIанэ-щэ?
— Абыхэм хэплъэу рецензэ зытхынухэр нэгъуэщI щIыпIэ къыщыдмылъыхъуэжу… Фэ щIалэри щыфцIыхукIэ, и тхыгъэхэми фыщыщыгъуазэкIэ, рецензэхэри фотхыжри…
Iуэхум «хьэуэ» къыхэзгъэкIынкIэ къэгузэва хъунщи:
— Мис а лэжьыгъэр къытхуэзыщIэ псоми ахъшэ ядотри, фэри фи гугъуехьыпщIэр дгъэкIуэдынкъым, — мис иджы си гуапэ къащI цIыхубзхэм.
— Подстрочник Iуэху дыхэмыту, рецензэхэр занщIэу хуэттх щхьэ мыхъурэ-тIэ?
— Апхуэдэу хъунукъым. Подстрочникхэр диIэн, ди хъумапIэм щIэлъын хуейщ. Мы къыщIэвгъэтIысхьам и тхыгъэхэр жаIэрэ къыщIэупщIэIа хъужыкъуэмэ… АдыгэбзэкIэ тха усэхэм къытхуеджэнур хэт?
Арати, ди пщэ къыдалъхьа Iуэхур псынщIэ дыдэу зэфIыдогъэкI. ЗэрыжаIауэ, ди гугъуехьыпщIэри ягъэкIуэдакъым.
Нэхъыщхьэр, и Iуэхур зэблэмыууэ, КIэщт Мухьэз а гъэм Литературэ институтым щIэтIысхьауэ зэрыщытаращ.
Языныкъуэхэм хуэдэу, фIыщIэ- мыгъэкIуэдти, езы Мухьэзи ибзыщIыртэкъым и нэ къызыхуикI еджапIэм зэрыщIэтIысхьа щIыкIэм Iэдэмрэ сэрэ ди фIыщIагъи зэрыхэлъар. Дэри зэи дыхущIегъуэжакъым Iуэху щхьэпэ длэжьауэ зэрыщытам. Мис абыкIэ фIыщIэр зейр езы Мухьэзти, и хьэл-щэнкIи, и творчествэкIи укъэзымыгъэукIытэн щIалэ къыхэкIауэ 1965 гъэм Налшык къигъэзэжащ.
Щеджэм щыгъуэ зи усэхэр газетхэми журналхэми куэдрэ къытехуа КIэщтым и япэ тхылъыр («ЩIыр къызоджэ») къыдокI абдеж ирихьэлIэу. А тхылъым къыбжиIэрт зи дуней еплъыкIэ зиIэж нэгъуэщIхэм сыхамыгъэзэрыхьыну, сэ КIэщт Мухьэзу сызэрыщытыр сыкъращIэн папщIэ, сыт хуэдэ уэрэд-рэ уэрэд жыIэкIэрэ къыхэсхын хуей жызыIэу Iуэхум куууэ егупсыс усакIуэ адыгэ литературэм къызэрыхыхьэр. Iуэхур апхуэдэу зэрыщытым гу лъамытэу къэнакъым критикхэми, усакIуэ нэхъыжьхэми, тхылъеджэхэми: КIэщтым и япэ тхылъыр гулъытэншэ хъуакъым — хуэфащэ пщIэ хуащIащ. И языныкъуэ усыгъэхэм я къуабэбжьабагъри ирагъэлъагъужащ.
Ауэ, псом ящхьэр щIэдзапIэрати, лъагъуэ IупщI хъуа зи япэ тхылъымкIэ гъуэгуанэ дахэ техьа КIэщтыр ешрэ щхьэхрэ зымыщIэ-ти, абы и къалэмыпэм къыпокI усэхэр, поэмэхэр, рассказхэр, повестхэр. Ахэр тхылъ щхьэхуэурэ къыщыдокI Налшыки Мэзкууи. Республикэм и журналист, публицист жыджэрхэми ящыщ зы КIэщт Мухьэз и тхыгъэ купщIафIэхэр зэпымыууэ къытохуэ газетхэм, журналхэм, езыр щIэх-щIэхыурэ къыщопсалъэ радиоми телевиденэми. Илъэс тIощIым щIигъукIэ журналисту лэжьа КIэщтым тэмэму зэдихьыфащ и лэжьыгъэ IэнатIэри творчествэри. А зэманым къриубыдэу КIэщт-журналистым и къалэмыпэ жаным къыщIэкIа тхыгъэ нэхъыфIхэр (очеркхэр, статьяхэр, публицистикэ лэжьыгъэхэр) зы тхылъышхуэми пхуигъэхуэнукъым.
Ди усакIуэ, тхакIуэ, журналист нэхъыфIхэм ящыщ зыуэ, зи хъэтIрэ зи темэрэ, зи Iуэху бгъэдыхьэкIэрэ зи усакIуэпсэрэ зиIэжу ди щэнхабзэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа КIэщтыр, зэрыжаIэу, гъащIэм и курыкупсэм хэту дунейм тетащ. Ар уигу зэзымыгъабгъэ цIыху хьэрэмыгъэншэт, вэгъзэгът. Зи творчествэм зиузэщI зэпытрэ абы и гуфIэгъуэ зылъагъу тхакIуэу щытащ. Арат Мухьэз и тхакIуэгъухэри, критикхэри, тхылъеджэхэри къыщIыхуэарэзыр.
Елгъэр Кашиф,
КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ.
КIэщт Мухьэз и усэхэр
ШыкIэпшынэ
СщIэркъым къэхъуари. Хьэлъэу мы си гум
Нобэ пшагъуэбэм зыкъыфIешыхь.
Дытегъэуви, пшынэ, и щыгум
Гуауэ шыугъэр дыгъэщIыт лъэгущIыхь.
Уэ, шыкIэпшынэр, Iэпэгъу усщIащи,
Сэ уэрэд жысIэм къекIуу къежьу.
Мы си гу къуэпсыр быдэу сшэщIащи,
Пшынэм птелъ шыкIэу, ари мэзу.
Абы къодаIуэ лIыжь гуп зэхэсыр,
КъедаIуэу щIалэр, пщащэр зэхэтщ.
Уэ къыптелъ шыкIэм, сэ си гукъуэпсым,
Гуапэу кърашыр ди лъэпкъ уэрэдщ.
ЖыдгъэIэ куэдрэ ар щыдмыгъэту,
Мэхъур нэхъыбэ дэ къыддежьур.
ЖыпIэмэ пэжыр, лъэпкъым къыхидзэ
Уэрэдым уэрэ сэрэ дожьу.
Насып лъыхъуэ
Сэ къызокIухьыр, насып къызолъыхъуэ.
Си анэм гузавэу куэзыр ирегъэдз.
Сэ семызэшу гъуэгущIэ зэблэсхъухэр
Абы и нэкIум зэлъауэ щызэбледз.
Си письмо кIапэр абы хуохъур тыгъэ,
Мазэм зэ стхымэ, хуэсщIрэ гупыж.
Дунейр щыуэгъум — фIощI силыпщIу дыгъэм,
Уэшх къешхыу щытмэ, къыфIощI псыр къыспыж.
Жьыбгъэр етауэ бжьыхьэкIапэм щыгъым,
Си унэр игугъэщ абы щIыIэмыл.
Си анэм абы щыгъуэм игъэв гузэвэгъуэм
И щхьэр ныдотхъур, фIыпещIэ Iумыл.
ИтIани, гуауэр щепIытIри игу хэщIым,
Сэ къызэуэлIэну ищIэмэ насып,
Пхъэ гъэсын имыIэмэ, къысщебзыщIыр,
Къетх и куэду хугур — щимыIэм Iэбжьыб.
Сэ семытIысэхыу къызолъыхъуэ фIыгъуэ, —
ПщIантIэм къыдэзнауэ си анэм игу схуэмыгъуэр.
Литературэм зи лъагъуэ пхызыша
Пасэу, и гуращэ псоми хунэмысауэ, дунейм ехыжащ усакIуэ цIэрыIуэр, ауэ абы къызэринэкIащ ди литературэм лъэужьыншэ щымыхъуа, цIыхухэм къабыл ящIа тхыгъэ хьэлэмэтхэр — усэхэр, поэмэхэр, рассказхэр, повестхэр. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми щызыхыбощIэ усакIуэм гу пщтыр зэрыкIуэцIылъар.
ИжьымкIэ къыщыщIэдзауэ: Елгъэр Кашиф, КIэщт Мухьэз, Хьэх Сэфарбий, Мысачэ Пётр, Щхьэумэжь БетIал, Уэрэзей Афлик сымэ загъэпсэху.1979 гъэ
Мухьэз и усыгъэхэр гъэнщIащ гуры- щIэ куукIэ. Абыхэм ущеджэкIэ, щIылъэ щхъуантIэми уафэ бзыгъэми уепсалъэ къыпщохъу, уи гупсысэр яшэщI, уи лъыр нэхъ уэру зежэ хъуауэ къыпфIощI. Апхуэ-дэ къару зыхэлъ усэр зи гущIэм къиIукIыр, дауи, усакIуэ нэсырщ. Апхуэдэ усакIуэущ сэ Мухьэз зэрыслъытэр, апхуэдэущ ар ди литературэм къызэрыщацIыхур.
КIэщтыр зи гур къабзэ, зи псалъэр жан, зи пщIэр лъагэ цIыху гуапэт — и дуней тетыкIэкIи, цIыхугъэкIи, нэмыскIи. Апхуэдэу ди гум къинащ Мухьэз и ныбжьэгъуахэм.
Тхыгъэ узэщIа куэд къызэринэкIащ КIэщт Мухьэз, ауэ абыхэм яхуэфащэ гулъытэ иджыри къэс ягъуэтауэ си щхьэкIэ схужыIэнукъым — абы гу лъатапхъэщ ди литературэм и тхыдэр, и нобэр зыдж щIэныгъэлIхэм. Мухьэз литературэм зи лъагъуэ пхызыша усакIуэщ, тхакIуэщ, езым и хъэтIрэ и щапхъэрэ зэригъэпэщыфауэ.
Тхьэзэплъ Хьэсэн.
