Языныкъуэхэр мэтхъэж, адрейхэр…
Дунейм и нэхъ цIыху къулей дыдэ 26-м я мылъкур ЩIы хъурейм и цIыху меларди 3,8-м псори зэхэту ябгъэдэлъым хуэдиз мэхъу
Къулейхэр нэхъри бей, къулейсызхэр факъырэ мэхъу. Ар аргуэру къигъэлъэгъуащ Oxfam псапащIэ зэгухьэныгъэм иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэм. Абы ипкъ иткIэ 2018 гъэм дунейм и цIыху нэхъ къулей дыдэхэм я мылъкур процент 12-кIэ бэгъуащ, ауэ нэхъ къулейсыз дыдэхэм я хэхъуэхэр процент 11-кIэ ехуэхащ.
Африкэр яужь итщ
Къэхутэныгъэм нэгъуэщI гъэщIэгъуэн Iэджи ущрохьэлIэ. Псалъэм и хьэтыркIэ, цIыху мелуани 105-рэ щыпсэу Эфиопием узыншагъэр хъумэнымкIэ и бюджетыр хуэдищэкIэ (!) нэхъ мащIэщ дунейм и цIыху нэхъ къулей дыдэр Безос Джефф и мылъкум нэхърэ (доллар меларди 112-м щIегъу). Бразилием и нэхъ цIыху къулейхэм я проценти 10-м налогыу ятыр нэхъ мащIэщ абы щыпсэу нэхъ къулейсызхэм я проценти 10-м къабгъэдэкIым нэхърэ. Сахара пшахъуэщIым къегъэщIылIа къэралхэм я процент 37-м зэфэну псыр, процент 67-м электрокъарур къомэщIэкI.
Къэрал куэдым я цIыхухэм щIэныгъэ тэмэм щызрагъэгъуэтыфыркъым, дохутырхэр щызыкIэлъагъэплъыфыркъым. Абыхэм ар щызыхузэфIэкIыр къулейхэм я закъуэщ, къыщыгъэлъэгъуащ къэхутэныгъэм. Апхуэдэ къэралхэм сабий куэд щолIэ. Къэхутэныгъэр езыгъэкIуэкIа компанием и унафэщI Бьянийма Винни жиIащ: «Дунейм и щIыпIэ псоми цIыхухэр щыгубжьащ. Правительствэхэм щытыкIэр зэрахъуэкIын хуейщ корпорацэхэмрэ цIыху къулейхэмрэ захуагъэ зыхэлъ налог ятыныр зэфIагъэувэн икIи а ахъшэр узыншагъэр хъумэнымрэ щIэныгъэ зэгъэгъуэтынымрэ я IэнатIэхэм хуаутIыпщын папщIэ».
«Мы компаниер Iуэхум и щытыкIэм быдэу щыгъуазэу пхужыIэнукъым, ар псом япэу псапащIэ зэгухьэныгъэщ», — къыхигъэщхьэхукIащ щIэныгъэлI Любимов Иван. Абы къелъытэ нэхъ къулейсыз дыдэхэм ябгъэдэлъ мылъкур зыхуэдизым зэрыщымыгъуазэр къэхутэныгъэм и щыщIэныгъэ нэхъыщхьэу.
— ХуигъэфащэкIэрэ Iуэхур зэфIегъэкI. АрщхьэкIэ, пэжым ухуеймэ, щIэныгъэхутэ IуэхущIапIэхэми къахьыр апхуэдэ бжыгъэхэрщ, — щIегъуж Любимовым.
Къапщтэмэ, ООН-м дунейм и къэрали 103-м, планетэм и цIыху псоми я процент 75-р щыпсэум, щригъэкIуэкIа къэхутэныгъэм наIуэ къызэрищIамкIэ, абыхэм я процент 23,5-р къулейсыз дыдэщ, мелуан 612-р факъырэщ. Дунейм и щIыналъэ нэхъ къулейсыз дыдэщ Африкэм и Сахарэ пшахъуэщIым и ипщэрабгъукIэ щыпсэухэр (процент 58-р факъырэщ). Абы кIэлъокIуэ Азие Ипщэр (процент 31-р).
Дэнэ къыщежьэр зэхуэмыдэныгъэр?
Къулейхэм я мылъкур зыхалъхьэр хэхъуэ нэхъыбэ къезытыну IэнатIэхэрщ. Любимов Иван жеIэ финанс щытыкIэр зыхуэдэр зрагъэщIэн папщIэ абыхэм ядэIэпыкъуну IэщIагъэлIхэр тыншу къызэрагъуэтыр. Апхуэдэ щIыкIэкIэ я мылъкур мыдрей цIыху къызэрыгуэкIхэм яIэрыхьэхэм нэхърэ нэхъ псынщIэу хохъуэ. Иужьрейхэм ялъыс щIагъуэ щыIэкъым, къулейсыз дыдэхэм я гугъу пщIымэ, ахъшэ яIэххэкъым. Зэхуэмыдэныгъэхэр нэхъри куу ящI налогхэми. Къэрал куэдым щызекIуэркъым прогрессивнэ налогыр — нэгъуэщIу жыпIэмэ, и хэхъуэр нэхъыбэхукIэ ахъшэ нэхъыбэ къэралым щаIихыркъым. Апхуэдэ щытыкIэ щыщыIэщ зызыужь къэралхэм я мызакъуэу нэхъ зызыужьахэм я дежи. Псалъэм и хьэтыркIэ — США-м.
СССР-р лъэлъэжа иужькIэ Урысейми зэхуэмыдэныгъэр псынщIэу нэхъ куу хъууэ щыхуежьащ. 1985 гъэм нэхъ къулейхэм я зы процентым лъэпкъ хэхъуэм и проценти 4 къудей фIэкIа лъысу щымытамэ, 2007 гъэм а бжыгъэр процент 27-м нэсащ. АрщхьэкIэ 2016 гъэм зэхуэмыдэныгъэр тIэкIу нэхъ мащIэ хъуащ — нэхъ къулей дыдэхэм ябгъэдэлъыр хэхъуэ псоми я процент 20-рт. Москва къэрал университетым и профессор Зубаревич Наталье и псалъэхэм ятепщIыхьмэ, ар къызыхэкIар бюджетым ирипсэу цIыхухэм я улахуэхэм хагъэхъуэн зэрыщIадзарщ.
Хэт сымэ ахэр?
АтIэ хэт нэхъ мылъкушхуэ дыдэ зыбгъэдэлъ цIыхухэм яхэхуахэр? Нэхъ къулей дыдэ 26-м ящыщу 12-р США-м щыщщ. Бжьыпэр яIыгъщ Безос Джефф, Гейтс Билл, Баффет Уорен сымэ. Абыхэм псори зэхэту доллар мелард щищ ябгъэдэлъщ. Апхуэдэу 26-м яхэхуащ китайхэу 5. Пэжщ, КНР-м и цIыху нэхъ къулей дыдэ Хуатэн Ма иIыгъыр 17-нэ увыпIэрщ (доллар мелард 45,3-рэ). Франджым щыщхэу мелардырыбжитIи яхэтщ. «Форбс» журналым Урысейм и цIыху нэхъ къулей дыдэу къилъытэ Лисин Владимир а гупым яхэткъым. АрщхьэкIэ 26-м яхэхуащ Урысейм икIыу США-м Iэпхъуа Грин Сергей (13-нэ увыпIэ, доллар мелард 47,5-рэ). ГъэщIэгъуэнщ нэхъ къулей дыдэхэм щIыдагъэ IэнатIэм пэрыт зы цIыху фIэкIа зэрахэмыхуар. Ар Индием щыщ Амбани Мукешщ (доллар мелард 40,1-рэ).
АрщхьэкIэ дяпэкIэ апхуэдэу кIуэмэ, Урысейм и олигарххэри а гупым яхэхуэнкIэ хъунущ — ди деж псынщIэ дыдэу мелардырыбжэхэм я мылъкум щыхохъуэ.
