«Тхыдэр – цIыху щапхъэкIэ»
А фIэщыгъэр зэрихьэу иджыблагъэ Налшык къыщыдэкIащ тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Дзэмыхь Къасболэт и тхылъыщIэ.
«Иджырей Урысейм и къэралыгъуэ Iуэхур ефIэкIуэн папщIэ, мыхьэнэшхуэ иIэщ тхыдэ, щэнхабзэ щхьэхуэ зыбгъэ-дэлъ абы и щIыналъэхэр къыхэзыгъэщхьэхукI нэщэнэхэр нэгъэсауэ джыным», — щетх щIэныгъэлIым тхылъым и пэублэм.
«XVI лIэщIыгъуэм Къэбэрдейр езым и гукъыдэжкIэ Урысейм и жьауэ щIэувами, а лъэхъэнэм а къэралыгъуитIыр зыужьыныгъэкIэ зэхуэдэт, — жеIэ Дзэмыхьым. — XIX лIэщIыгъуэращ ипэжыпIэкIэ Къэбэрдейр Урысейм щыщ хъуауэ щыпхужыIэнур».
Тхылъым ущрохьэлIэ «Черкасскэхэр» унэцIэмкIэ урысей тхыдэм хыхьа адыгэ гупым я къекIуэкIыкIамрэ я сурэтхэмрэ. Псом нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэныр сыт жыпIэмэ, ар адыгэхэмрэ къалмыкъхэмрэ пащтыхьым пщIэ хуащIыну Мэзкуу щыкIуам, тыгъэу здаша шыхэм я уасэр къыщыгъэлъэгъуа дэфтэритIырщ. Псалъэм папщIэ, 1632 гъэм «Пащтыхьым щхьэщэ къыхуэзыщIа Келмамыт-мурза Къундет и къуэм» иша алащэм сом 70 и уасэу къраIуэ. Абы-хэм я гъуса къалмыкъыпщхэм яшхэм уасэу хуагъэувар сомищрэ сомихрэщ.
«А Келмамыт-мурза Къундет и къуэм къиша шым хуэфэщэн гъусэ хуэфщIи, Астрахань кхъухькIэ евгъашэ, сыту жыпIэмэ, губгъуэкIэ пшэмэ зэIыхьэнущ. Шыр фIыуэ вгъашхэ, быдэу фхъумэ, гъуэгум зыри къыщыщымыщIын хуэдэу. Ар яхъумэн папщIэ езы Келмамыт и уэркъхэм ящыщу зыхуейм хуэдиз къафщтэ», — дыкъыщоджэ тэрч дзэзешэ Шаховской С. И. 1641 гъэм Мэзкуу къыщыхуащIа унафэм.
ЧЭРИМ Марианнэ.
