Sözlü iletişimde etkili ve güzel konuşma, kişinin hem sosyal hem de kişilik özelliklerine olumlu etkilerde bulunur. Çünkü güzel konuşma becerisi olan insanlar, toplum içerisinde, çalışma veya arkadaş ortamında genellikle parmakla gösterilen kişiler olurlar. Kuşkusuz bu becerisinin farkında olan kişiler, bunu hayatına hep katkı olarak yönlendirir.
Hitabet gücü yüksek olan kişiler, toplum içerisinde çabuk fark edilirler. Şöyle ki bir toplantıda, sınıfta, arkadaş görüşmesinde veya herhangi bir sosyal çevre içinde güzel konuşma yeteneği olan kişiler, dikkatle dinlenir ve onlar daha ön planda tutulur. Böyle kişiler, başkaları tarafından ayrıca önemsenir, ciddiye alınır. Bunun için konuşma yeteneği gelişmiş kişilerin lider yönleri de gelişmiştir.
Sosyal ilişkilerde kendini iyi ifade eden, ses tonunu ve beden dilini güzel kullanan, karşısındaki kişi veya kişilerle en uygun şekilde iletişim kurabilen kişilerin özgüveni gelişir, çevreler içerisinde daha girişken olma kişilik özelliği kazanırlar. Çünkü güzel ve etkili konuşma, iyi bir gözlem, yorumlama ve deneyim ifade eder. Böyle kişilerin de düşünceleri önemsenir.
Diksiyon tekerlemeleri, akıcı ve güzel konuşmaya çalışanların yararlandıkları dil egzersizi örnekleridir. Günümüzde akıcı ve güzel konuşmanın ne kadar önemli olduğunu hepimiz biliyoruz. İnsanlar üzerinde ses tonumuzun ne denli etkili olduğunu da yapılan araştırmalar göstermektedir. Ses tonumuzu etkili ve güzel biçimde kullanmamız bizim toplum içerisindeki dikkate değerliğimizi, mesleğimizi ve sosyal yaşantımızı baştan sona değiştirmektedir.
O hâlde haber sunucuları, radyo programı yapanlar, TRT muhabirleri, ses sanatçıları, sinema oyuncuları, seslendirme sanatçıları gibi sesini etkili ve güzel kullanan kişiler nasıl bir eğitim almaktadırlar? Kuşkusuz bu soruya profesyonel anlamda şan eğitimini anlatarak yanıt verecek olursak, yazı odağından uzaklaşmış olur. Diksiyon adına yapılan tüm eğitimlerde kullanılan bazı yöntemler bulunmaktadır. Bu yöntemlerden biri de, diksiyon tekerlelemeleri ile çalışmalar yapmaktır.
Çocukken çok sevdiğimiz bu tekerlemeler, ilerleyen yaşlarda mesleği veya kişisel gelişimi için güzel konuşmaya önem veren insanlar tarafından bir diksiyon egzersizi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu tekerlemeleri, yaygın usül olarak aklımızda tutarak tek çırpında söyleyebilmek en yaygın yöntemdir. Fakat bunun dışında dilimizin altına kalem veya misket koyarak da bazı yöntemler deneyebilirsiniz. Tekerlemeler içerisinde “Dal sarkar, kartal kalkar; kartal sarkar, dal kalkar.“ şeklinde birbirine çok benzeyen sözcüklerin, sırf tekerleme yaratmak için arka arkaya getiridildiği örnekler de vardır. Bununla birlikte, bir olay örgüsü / mantık bağı bulunan benzer sözcüklerden yapılan uzun ifadelerin diksiyon eğitiminde daha kullanışlı olduğu görülmektedir.
Konuşma sırasında, hecelerden birinin diğerlerine göre daha baskılı, daha kuvvetli olarak söylenmesine vurgu, baskılı söylenen heceye vurgulu hece denir. Vurgu kelimenin her yerinde, ilk, orta veya son hecede olabilir. Ancak orta hece vurgusu yaygın değildir. Türkçede vurgu fonemiktir, anlam farkı yaratır. Söz gelişi ilk hecesi vurgulu olan Bebek bir semt adıdır, ikinci hecesi vurgulu bebek küçük çocuk anlamındadır.
Aynı şekilde İlk hecesi vurgulu garson hitaptır ikinci hecesi vurgulu garson isimdir; ilk hecesi vurgulu yalnız edattır, ikinci hecesi vurgulu yalnız ise sıfat görevinde kullanılır.
Bir söz dizisi içinde vurgunun yeri ve sistematiği farklılık gösterir. Bu farklılığa göre vurgu, kelime vurgusu, öbek vurgusu, cümle vurgusu gibi alt başlıklarda incelenebilir.
Kelime Vurgusu
Kelimedeki bir hecenin diğerlerinden daha güçlü olan vurgusuna kelime vurgusu denir. Türkçede kelime vurgusu genellikle son hecededir, kelime yapım eki aldıkça vurgu son heceye kayar. Örneğin, söz kelimesi tek heceli olduğu için doğal olarak vurguludur, üzerine {+lXk} biçimbirimi gelince kelime vurgusu ikinci heceye kayar: sözlük. Bu yapının üzerine {+CX} biçimbirimi geldiğinde vurgu yine son hecede olur: sözlükçü. Çekim ekleri de yapım ekleri gibi vurguyu çektiklerinden bu ekleri alan kelimelerde de vurgu son heceye kayar. Ancak, Türkçede bazı ekler vurgusuzdur. Bu türden ekler vurguyu kendisinden önceki heceye atar. Türkçede vurgu kabul etmeyen eklerden bir kısmı şunlardır:
İnsanlar duygu ve düşüncelerini, isteklerini sözle veya yazıyla ifade ederler. Yazıdan önce söz vardı. Günlük hayatta iletişim kurmada yaygın biçimde kullanılan anlaşma aracı da sözlü ifadedir. Hayatımızı geniş olarak sözlü iletişim yoluyla düzenleriz. Yaşama alanının değişim ve gelişimi içerisinde topluluk karşısında konuşmalara, hazırlıklı sözlü anlatımlara da ihtiyaç duyulur. Bu tür konuşmalarda zamanla konuşma biçimleri ve uyulması gereken kurallar belirmiştir. Bununla birlikte her şeyden önce konuşmacının topluluk karşısında kendisini konuşma yapacak şekilde hazırlaması gereği vardır.
Konuşma, insanların sahip olduğu en önemli özelliklerden biridir. Güzel ve etkili konuşma işlerimizin yoluna girmesine ve her alanda başarımıza katkıda bulunur. Birçok bilgili ve kabiliyetli insan güzel konuşamadıkları için elde edebilecekleri başarının daha azıyla yetinmek zorunda kalırlar. Buna karşılık bilgili ve yetenekli kimseler söz söyleme sanatını bilmeleri dolayısıyla çevrelerinde etkili olur, başarı kazanır. Ancak iyi bir konuşmacı olmak kolay değildir. İyi bir konuşmacı durumuna gelebilmek için ses terbiyesine, vurgu ve tonlama bilgisine, diksiyon eğitimine ihtiyaç vardır. Ayrıca konuşmanın formuna, yapıldığı zamana ve yere de dikkat edilmesi gerekir. Çünkü söylenen söz, içeriğinden söyleniş biçimine, söylendiği yerden söyleniş amacına kadar bütünlük taşır.