Motivasyon; bireylerdeki içsel enerjiyi harekete geçiren ve çalışanın örgüt amaçları doğrultusunda yönlendirilmesini sağlayan şartların oluşturulması şeklinde ifade edilebilir.
Örgütlerin kendi amaçlarını gerçekleştirebilmeleri; insan unsurunun ihtiyaçlarını ve beklentilerini anlayıp buna uygun çalışma iklimi yaratmalarına bağlıdır. Çünkü eğitim örgütlerinde verim makine ile değil moralli, coşkulu ve heyecanlı insanlarla gerçekleştirilmektedir. Yorgun, küskün, isteksiz insanlar verimli olamazlar. Verim bir heyecan, enerji işidir. Bir biyolojik organizma için bedensel sağlık ne denli önemli ise örgüt için de moral aynı şeydir (Alıç, 1996: 17).
Öğrenme-öğretme sürecinin etkili bir şekilde yürütülmesinde rol alan kuşkusuz en stratejik öge öğretmenlerdir. Öğretmenlerin; öğrencilere kaliteli bir eğitim-öğretim hizmeti sunmak, onları başarıya götürecek hedefleri göstermek, kendilerine ve topluma yararlı birer birey olarak yetişmelerine katkı sağlamak gibi önemli misyonları vardır (Kocabaş ve Karaköse, 2005: 81).
Öğretmenlerin belirli misyonların üstesinden gelebilmeleri için ise eğitim-öğretim hizmetini sunmaya hazır olmaları ve fizyolojik, psikolojik, sosyal gereksinimlerinin karşılanması gerekmektedir. Kurum yöneticilerinin bu ihtiyaçları karşılayabilmesi çalışan motivasyonun yükseltilmesine etki edecektir.
Çalışanların örgüte sağladıkları katkı veya çalışanlardan elde edilen verim, çalıştıkları işe olan motivasyonları ile doğru orantılıdır. Bundan dolayı örgütlerin amaçlarına ulaşabilmeleri ve istendik sonuçlarla karşılaşabilmeleri için yöneticilerin bilinçli olmaları gerekmektedir. Çalışanlarına, motivasyonları üst düzeyde tutacak ortamlar yaratmaları ve motivasyonu sağlayan faktörleri dikkate almaları istenmektedir (Ergen, 2009: 58).
Örgüt içerisinde çalışanın motivasyonunun; yaptığı iş ve iş arkadaşlarıyla, kişiliğine değer verilmesiyle, statüsü ve okul yöneticisinin davranışlarıyla yakında ilgili olduğu ifade edilmektedir. İşyerinin çalışma saatleri, verilen ücret ve ücret artışları, yükselme olanağı, çalışanlar üzerindeki denetimin niteliği, kuruluşun personel politikası ve diğer şartlar da motivasyon üzerinde etkili olmaktadır (Bingöl, 1984: 29).
Eğitimde kalite ve verimin sağlanabilmesi için öğretmenlerin işine bağlı ve motive olmaları gerekmektedir. Hatta bu moralin olabildiğince yükseltilmesi beklenmektedir. Öğretmenlerin örgüte bağlanmalarından, verimli bir şekilde çalışmalarından, motive olabilmelerinden ve bu yolla işlerinde doyuma ulaşmalarından ilk aşamada sorumlu olan kişiler örgütün başında bulunan okul yöneticileridir (Kocabaş ve Karaköse, 2005: 81).
Okul yöneticileri, öğretmenlerin beklenen nitelik ve nicelikteki görevi yerine getirebilmeleri için bireysel ve çevresel koşulları inceleyerek uygun güdüleme yollarını uygulamalıdırlar (Çiçek, 2002: 59).
İşine kendisini adamış ve bütün enerjisini bu yönde harcamaya çalışan öğretimsel lider olarak okul yöneticileri, örgütün amaçlarının gerçekleştirilmesinde iyi bir iletişim sisteminin gerekli olduğunun farkındadırlar. Okul yöneticisi, öğretmen ve diğer çalışanlar arasındaki karşılıklı güven ve desteğe dayalı olan sağlıklı iletişim, çalışanın örgüte bağlanmasını sağlayacaktır. Çünkü iletişim düzeldikçe, işgörenler kendilerinden tam olarak ne istendiğinin farkına varacak ve kendi beklentilerini de karşı tarafa aktarabileceklerdir.
Öğretmenlerini her geçen gün daha iyi tanıyan okul yöneticileri, öğretmenlerinin ihtiyaçlarını karşılama noktasında daha donanımlı olmalıdırlar. Çalışanları tanıdıkça hobilerini, fobilerini, işten ve hayattan beklentilerini öğrenmeli ve onları motive edebilmeye çalışmalıdırlar.
Öğretmenlerini motive etmeye çalışan okul yöneticileri, eğitimden daha yüksek verim alabilmek için çalışanlarının başarılarını takdir etmelidirler. Çünkü insanlar yaptıkları başarılı faaliyetler sonucunda beğenilmek, örgüt içerisinde kabul edilmek
isterler. Öğretmenlerin yaptıklarının fark edilmesi onları kurama bağlayacak, özel hissetmelerini sağlayacak ve motivasyonlarını artıracaktır.
Öğretmenlerin motivasyon düzeyini artırabilmek için okul yöneticilerinden, kurum yöneticiliği yanında etkin liderlik özelliklerini de göstermeleri beklenmektedir. Bu sebeple yöneticilerin örgüt hedefleri hakkında uzmanlık derecesinde bilgiye sahip olmaları, kendilerini her geçen gün geliştirmeye çalışmaları, eğitim ve kültür düzeyi yüksek, vizyonu geniş ve teknolojik gelişmeleri yakından takip eden bir öğretimsel lider düzeyine erişmeleri sağlanmalıdır (Kurt, 2013: 61).
2.8.1. Eğitim Örgütlerinde Öğretmenleri Motive Eden Faktörler
Belirli amaçları gerçekleştirmek üzere oluşturulan örgütlerin verimliliği örgütteki kişilerin çalışma performanslarına bağlıdır. Vakitlerinin çoğunu kurumda geçiren öğretmenlerin, motivasyonları ise performansları üzerinde oldukça etkilidir. Psiko-sosyal açıdan birbirinden farklılaşan bu öğretmenlerin; çeşitli ihtiyaçları ve özellikleri vardır. Dolayısıyla yöneticilerin değerlendirmesi gereken, çeşitli faktörler ve özendirme araçları bulunmaktadır (Balcı, 1988: 14).
Etkili bir okul yaratabilmek için mücadele eden öğretimsel lider yani okul yöneticisi; öncelikle öğretmenleri örgüt amaçlarına yönlendirmeli yani onları güdüleyebilmelidir. Bunu başarabilmek için ise öğretmenleri motive edebilecek faktörlerin farkında olmalıdır.
Öğretmenlerin gereksinimleri birbirinden farklı olsa da araştırmalar sonucunda, okulda motivasyon ve iş doyumunda etkili olan bazı ortak faktörler tespit edilmiştir (Ataklı, 1996: 23):
1. İyi ve adil bir ücret 2. İyi çalışma koşulları
3. Gelişme ve yükselme olanağı 4. Başarının takdir edilmesi 5. İş garantisi
6. Kişisel sorunların anlayışla karşılanması 7. İşin anlamlı olması
Ücret Artışı (Para): İşgörenlerin herhangi bir işte çalışmalarının ilk nedeni aldıkları ücret olduğu için yöneticiler, işgörenlerinin çalışma isteğini artırmak için ekonomik özendirme araçları kullanmalıdırlar.
Her işgören gibi öğretmenler de verdikleri emeğin karşılığında tatmin edici bir ücret almak isterler. Böyle bir ücret öğretmenleri motive edecek ve işe olan bağlılıklarını arttıracaktır.
Öğretmenlerin kendisiyle aynı statüde olan meslektaşlarının da aynı ücreti aldığını görmesi, motivasyon düzeyini düşüren adaletsizlik duygusunu da ortadan kaldıracaktır. Öğretmenin, aldığı ücret karşısında rahatsızlık duyması kendisini kötü hissetmesine ve iş veriminin düşmesine sebep olacaktır (Fındıkçı, 1999: 73).
Ülkemizde öğretmenlere gösterdikleri çaba sonucunda verilen ücret okul yöneticileri tarafından belirlenmediği için okul yöneticilerinin bu noktada yapabileceği herhangi bir şey yoktur. Onlara düşen ek ders dağılımı yaparken adil bir yol izlemektedir. İyi Çalışma Koşulları: Vakitlerinin çoğunu okulda geçiren öğretmenlerin fiziksel ve ruhsal ihtiyaçlarını tatmin edecek bir ortamın yaratılması oldukça önemlidir. İyi çalışma koşulları; sınıfın ısı, ışık, havalandırma, ses, gürültü vb. açılardan uygun olması, anlatacakları derslerle ilgili araç ve gereçlerin sınıfta hazır bulunması ile ilgilidir. Ayrıca öğretmenlere ders aralarında dinlenebilecekleri rahat ortamlar sunmak ve kendilerini geliştirmelerine olanak sağlayan çalışma odaları hazırlamak, kendilerini değerli hissetmelerini sağlayacaktır.
Bunların dışında sosyal açıdan iyi çalışma koşulları da söz konusudur. Bu çalışma koşulları kurumda çalışanların yönetici ve meslektaşlarıyla kurdukları iş ilişkileri, iletişim, çalışanlara yönelik sosyal etkinlikler, kurumun kültürü ve değerleri ile ilgilidir (Fındıkçı, 1999: 70).
Çalışma ortamı, işgörenlerin kendilerini rahat ve huzurlu hissetmelerini sağlayabilir. Eğer çalışılan ortam tatmin edici düzeyde değilse bu öğretmeni huzursuz edip motivasyonunu olumsuz yönde etkileyebilir.
Gelişme ve Yükselme Olanağı: Nesnel kurallara dayanan bir yükselme sistemi; öğretmenleri verimli çalışmaya, kendilerini bilgi ve beceri bakımından geliştirmek için mücadele etmeye yönelten etkili bir teşvik unsurudur (Tortop, 1994: 121).
Öğretmenlere sunulacak yükselme ve gelişme olanakları onları daha fazla motive edecek, kendilerini gerçekleştirmek için emek harcayacaklardır. Çünkü günümüzde
örgütte ilerleme olanaklarının iyi olması, ücret faktöründen daha fazla tercih edilir olmuştur (Küçüksayraç, 2013: 28).
Öğretimsel liderler, öğretmenlerinin gelişmelerine imkân sağlayacak seminerler düzenlemeli ve öğretmenlerini kendilerini geliştirmeleri noktasında yüreklendirmeli ve kariyer basamağı sisteminde bir üst kariyere ulaşmaları için desteklemelidirler.
Başarının Takdir Edilmesi: Örgütlerde çalışan her işgörenin dikkatli bir biçimde gözlemlenmesi, teşvik edilmesi ve örgüt hedeflerine katkılarından dolayı takdir edilmesi gerekmektedir.
Her işgören gibi öğretmenler de verdikleri emeğin karşılığında takdir edilmek, tanınmak, değer görmek isterler. Sessiz bir şekilde çaba harcamak yerine, yaptıklarının herkese duyurulmasını beklerler. Başarılı olmalarına rağmen öğretmenlerin takdir edilmemeleri onların motivasyonlarını düşürecek, kendilerini değersiz hissettirecek ve belki de onları eskisi gibi çaba sarf etmekten alıkoyacaktır.
Okul yöneticileri abartılı olmamak koşuluyla öğretmenlerinin çalışmalarını izlemeli ve başarılı olanlara övgüde bulunmalıdır. Yöneticilerin bu tarz davranışları öğretmenleri yüceltecek ve davranışın devamlılığını sağlayacaktır (Çiçek, 2002: 72).
İş Garantisi: İş güvencesi, çalışanın işe tatminini etkileyen temel faktörlerden birisidir. Öğretmenlerin işini kaybetme korkusu onların motivasyonlarını olumsuz etkileyebilir. Mesleğinde kalıcı olmayacağını düşünen öğretmenin, kurum amaçlarını gerçekleştirmek için fedakârlık yapması oldukça güçtür.
Öğretmenlerinin iş garantisi ise devlet tarafından karşılanmakta ve iş garantisi noktasında okul yöneticilerinin herhangi bir etkisi bulunmamaktadır. Eğitim sistemimizde öğretmen açığını kapatmak için çalıştırılan ücretli öğretmen gibi öğretmenlik uygulamaları mevcuttur. Bu uygulamaların olumlu getirileri olsa da bu şekilde çalıştırılan öğretmenlerin, görevlerini sürdürürken motivasyon düzeylerinin yüksek olmayabileceği de bir gerçektir.
Kişisel sorunların anlayışla karşılanması: Her insan gibi öğretmenlerin de okul içinde veya dışında kendilerine özgü problemleri vardır. Problemlerini paylaşamayan ve çözemeyen öğretmenlerin, motive olmalarını beklemek zordur.
Okul yöneticilerinin güvene dayalı bir iletişim ortamı yaratmaları oldukça önemlidir. Çünkü bu tarz ortamlarda öğretmenler sıkıntılarını rahatça paylaşabileceklerdir.
Öğretimsel lider olan yönetici; öğretmenlerinin sıkıntılarını dinlemeli, çözüm noktasında öğretmene yardımcı olmalı, öğretmenlerine anlayış göstermelidir. Sıkıntılarının dinlendiğini gören öğretmenler, kendilerine yardım edildiğini görecek ve değerli olduklarını hissedeceklerdir. Bu da motivasyon düzeyinin artmasına katkı sağlayacaktır.
İşin anlamlı olması: İşin anlamlı olması, işten duyulan doyumda önemli etkenlerden birisidir. Okul yöneticileri, öğretmenlerini monotonluktan kurtarmaya çalışmalıdır. Öğretmenlerine, bilgi ve becerilerini geliştirmelerine imkân sağlayacak yeni görevler vermelidir. Bu işler öğretmenlerin yapabileceği düzeyde olmalıdır. Çünkü başarısızlık hissi, öğretmenlerin motivasyonunu düşürecek ve öğretmenleri umutsuzluğa sürükleyecektir (Ergen, 2009: 64).
Okul yöneticisinin, bunları ve burada belirtilmeyen diğer hususları yerine getirmek için çabalaması gerekmektedir. Bunları yapabildiği ölçüde, çalışanlarını motive edebilecek ve öğretimsel lider olarak örnek bir okul yöneticisi olacaktır.