Amurru (Martu)
Amurru, Martu adıyla da bilinir , Amoritlerin ilahi kişileşmesi olarak hizmet eden bir Mezopotamya tanrısıydı .
Amoritler
Amoritler, Orta Doğu’da MÖ 2000’li yıllarda yaşamış bir halktır. Suriye, Lübnan, Irak ve Ürdün’ün bazı bölgelerinde yaşamışlardır. Tarım ve hayvancılıkla uğraşmışlar, ayrıca ticaret de yapmışlardır. Amoritler, Sümerler’den etkilenmişlerdir ve kendi yazı sistemlerini geliştirmişlerdir. Hititler ve Babil İmparatorluğu ile çatışmalar yaşamışlardır. İlahi üstünlüklerine inanmışlar ve Tanrılarına sıkı sıkıya bağlı kalmışlardır. Son olarak, yaklaşık MÖ 1600 yılında Asur İmparatorluğu tarafından fethedilmişlerdir.
Geçmişte, genellikle onun bir Amorit tanrısı olduğu varsayılırdı, ancak bugün genel olarak Mezopotamya dininde onların ilahi bir klişesi olarak geliştiği kabul ediliyor . Bu nedenle, lakapları ve ikonografisinden de anlaşılacağı gibi, bozkır ve hayvancılıkla ilişkilendirildi . Başlangıçta tek rolü bu olsa da, yavaş yavaş başka işlevler geliştirerek dağların tanrısı, savaşçı bir hava tanrısı ve ilahi bir şeytan kovucu olarak tanındı.
İlk olarak Ur III pantolon ait belgelerde , özellikle Sümer ve Akad teoforik adlarında tasdik edilmiştir . Daha sonra Babil’de , Asur’da ve Asur ve Babil’deki diğer yerlerde de ibadet edilmeye başlandı . Mezopotamya metinlerinde Sealand olarak bilinen bölgede bir yerde kendi kült merkezi vardı .
Amurru hakkında sadece tek bir efsane bilinmektedir. Kazallu’nun şehir tanrısı Numuşda’nın kızı Adgarkidu ile evliliğinin koşullarını anlatıyor . Diğer kaynaklar, karısının kimliği hakkında farklı gelenekleri doğrulamaktadır. Tanrıça Ashratum bu rolde özellikle iyi bir şekilde kanıtlanmıştır. Babası gök tanrısı Anu’ydu ve annesinin genellikle Uraş olduğu tahmin ediliyor .
Menşei
Amurru , Mezopotamya’nın batısındaki belirli bölgelerde yaşayan bir grup olan Amoritlerin ilahi bir temsiliydi . Amurru ( Akadca ) veya Martu ( sümerce ) isimleri hem tanrıya hem de insanlara atıfta bulunabilir. Bu iki kelimenin de kaynağı bilinmiyor ve Paul-Alain Beaulieu’ya göre bunların hiçbirinin makul bir Sümer, Akkad veyaBatı Sami etimolojisi yok . Ayrıca, her ikisinin de tanımladıkları grupların iç adı olarak hizmet ettiğine dair hiçbir gösterge yoktur .
Daha eski literatürde, 1980’lerin sonlarına kadar, Amurru’nun kökeninde Amoritlerin kendilerinin adını taşıyan bir tanrı olduğu varsayılmıştır. Bununla birlikte, modern fikir birliği, onun yerine batılıları temsil eden bir Mezopotamya tanrısı olduğu yönündedir. “ideolojik bir yapı” olarak nitelendirildi.
Amurru , Ur III dönemine ait Amorit adlarında yoktur . Eski Babil dönemine ait kanıtlar da benzer şekilde eksiktir: dilbilimsel olarak yaklaşık yedi bin Amorite ismi bilinmesine rağmen, bunların hiçbiri Amurru’yu çağıran teoforik isimler değildir . Buna karşılık, özellikle Lagaş’tan gelen metinlerde olmak üzere birçok Sümer teoforik isimde Martu adı altında görünür .
Aynı zamanda Akkadca isimlerle de tasdik edilmiştir, ancak bu durumda bile popülaritesi, nüfusun daha yüksek bir yüzdesinin Amorit olduğu bölgelerde, örneğin Mari krallığında, Nippur’da daha az görünmektedir ., Varsa çok az Amorlu’nun yaşadığı yerde, bunlar yaygındır.
Tonia Sharlach, Amoritlerin Mezopotamya’daki algısının karmaşık bir konu olduğuna dikkat çekiyor. Edebi metinler onları genellikle arketip barbarlar olarak tanımlarken ve girişlerini engellemek için sınırlara duvarlar örülmüşken, aynı zamanda kral Shulgi’nin Amor dilinde yetkin olduğu ve Amorit kökenli insanların kraliyet yönetiminde çeşitli görevlerde bulunduğu ve rahip olarak görev yapabilir.
Büyük olasılıkla, onları temsil eden bir tanrının yaratılması, artan siyasi önemleri nedeniyle onlara Mezopotamya dininde sembolik bir yer sağlamayı amaçlıyordu.
Diğer benzer tanrılar da onaylanmıştır: Sırasıyla erkek ve dişi bir çift tanrı olan Kaššû ve Kaššītu, Kassitleri temsil ediyordu , Aḫlamayītu ” arami tanrıçası”, Sutītu – ” Sutean tanrıçası”. Bununla birlikte, bu tanrılar yalnızca MÖ birinci binyılda ortaya çıktı ve daha önce tasdik edilmedi.
Karakteri
Ur III ve Eski Babil dönemlerine ait metinlerde Amurru, esas olarak Amoritlerin ilahi bir klişesi olarak işlev gördü. Bununla birlikte, muhtemelen MÖ 2. binyılın başlarında Amorit hanedanlarının artan gücü ve Amorit gruplarının Mezopotamya toplumuna asimile edilmesi nedeniyle, yavaş yavaş başka işlevler de kazandı. Kassit döneminde , Amoritler Mezopotamya’da ayrı bir grup olarak işlev görmeyi bıraktığında, Amurru onların bir temsili olarak başlangıçtaki işlevini kaybetti.
Eski Babil döneminde bile ilahi bir şeytan kovucu olarak görülmeye başlandı. Bu, en kısa sürede Sennacherib’in saltanatına kadar onun birincil rolü oldu .
Amurru ve bozkır arasındaki ilişki iyi kanıtlanmıştır. Ona “bozkırın efendisi” anlamına gelen bel seri denilebilirdi . Karısı Ashratum , aynı etiketin dişil anlamı olan olanbelet serisi ile anılırdı . KURlogogramının hem bozkırlara hem de dağlara atıfta bulunabilmesi nedeniyle , Amurru da ikinci ortamla ilişkilendirilmeye başlandı.
d KUR.GAL ifadesi (bazen d KUR veya sadece KUR olarak kısaltılır ) genellikle Enlil’i belirtirken, Kassit döneminden itibaren, zaman zaman Amurru’yu temsil etmek için kullanılabileceğine dair kanıtlar var. Örnekler arasında Kassite Nippur’dan teoforik isimler ve Uruk’taki Eanna tapınağının Neo-Babil arşivinden metinler yer alır .
Amurru’nun bir dağ tanrısı olarak rolüne , en sık sıfatının “dağların adamı” lu hursagga olduğu ilahilerde özellikle atıfta bulunulur .
Amurru’nun karakteri de bazen bir hava tanrısının karakteriyle karşılaştırılmıştır ve ilahilerde şimşekle silahlanmış savaşçı bir tanrı olarak tanımlanabilir .
ikonografi
Amurru’nun ana özelliği , bir tür çarpık asa olan gamlu idi . Varlığı, bu tanrının silindir mühürlerdeki tasvirlerini tanımlamak için kullanılmıştır .
Gamlu’nun başlangıçta çobanlar tarafından kullanılan bir tür sıradan asa olduğu, belki de Isin-Larsa döneminden bir metinde bahsedilen “büyük Amorite çarpık asa” olan giš gamlum gula Martu ile özdeşleştirilmek üzere önerilmiştir .
Gamlu kelimesi ve onun Ugaritik eşdeğeri gml, bir pala veya pala türüne atıfta bulunacak şekilde yorumlanmıştır.geçmişte orak , ancak Aicha Rahmouni’ye göre bu çeviri yanlış.
Sanatta Amurru’ya keçi evet da ceylan olarak yorumlanan boynuzlu bir hayvan eşlik edebilirdi . Bazı durumlarda, hayvan tek başına tanrının sembolik bir temsili olarak kullanılabilir. ikimizin yolcusu arasında bir ilişki olduğuna dair metinsel kanıtlar da var . İkinci ilişkilendirmenin başlangıçta aşağılayıcı olması ve Amoritlerin ve sürülerinin yanlarında kemirgenler getirdiğini ima etmesi olasıdır.
Amurru bazen bir orak kılıç ( giš zubi/gamlum) olarak tanımlanır ve tasvir edilir .
İbadet
Amurru’ya tapınmanın en eski tartışılmaz kanıtı Ur III döneminden gelmektedir. Mümkün olan tek eski kanıt , şimdi şüpheli olduğu düşünülen Shar-Kali-Sharri’nin saltanatına ait bir belgeden bilinen bir isimdir . Ur III döneminde Amurru’nun devlet destekli hürmeti olduğuna dair kanıt azdır ve ona adaklardan bahseden yalnızca beş belge vardır.
Tonia Sharlach, bilinen belgelerden birine göre, bu iki şehrin ikincisindeki Damkina tapınağında adak aldığı için, başlangıçta Eridu ve Kuara ile ilişkili olduğunu varsayar .
Amurru , Babil’in Birinci Hanedanlığı döneminde daha çok tapınmaya başladı . Daha sonraki metinler, bu şehirde Amurru’nun iki tapınağının var olduğunu doğrular: Doğu kısmında yer alan Enamtaggaduha (Sümerce: “suçları ortadan kaldıran ev”) ve karşı tarafında Emesikil (“saf benlerin evi”) . Önceki tanrının bir heykeli Esarhaddon tarafından yenilenmiştir. adını taşıyan bir tapınak da Damiq-ilishu tarafından yeniden inşa edildi, ancakAndrew R. George’a göre bunun Babil hakkındaki metinlerden bilinenle aynı tapınak olup olmadığı veya Amurru’nun Isin’de ayrı bir tapınağı olup olmadığı belirsiz .
Paul-Alain Beaulieu daha yakın tarihli bir yayında ilk olasılığı destekliyor.
Yemin formüllerinde de kanıtlandığı gibi , Amurru’ya Eski Asur döneminde olduğu kadar erken bir tarihte Asur’da da tapılıyordu . Assur’da, muhtemelenGula’daki tapınak kompleksinin bir parçası olan Enindabadua’da (“ekmek porsiyonlarının pişirildiği ev”) tapınılırdı .
Tiglath-Pileser I tarafından yeniden inşa edildi . Ayrıca Sennacherib , eski tanrının akitu tapınağına Amurru’nun eşlik ettiği Aşur’u tasvir eden yeni kapılar yerleştirdi .
Paul-Alain Beaulieu, bu durumda Amurru’nun Tanrı’nın ilahi bir temsili olarak yeniden yorumlandığını öne sürer.MÖ ilk binyılda Asur toplumunda öne çıkan Aramiler .
Aynı dönemde, tanrının tarihte ilk kez teoforik isimler olan Akkadca yerine Batı Sami dilinde görünmeye başladığına işaret eder, bu da Asur’da yaşayan Aramilerin onu vesayet olarak seçtiklerini gösterebilir. Tanrı.
Amurru’nun Batı Sami dillerini konuşanlar arasında yeni keşfedilen popülaritesi , onun teoforik adlarında Bel ( Marduk ), Nabu ve Nanaya’dan sonra en yaygın dördüncü tanrı olduğu Babil’den gelen geç kaynaklarda da doğrulanmıştır . Bu fenomenin kanıtlarının çoğu , muhtemelen kendi kült merkezine sahip olduğu Sealand’dan geliyor. Buna yapılan atıflar, Uruk’taki Eanna arşivinden bilinmektedir.
Örneğin, bir metin, Sealand eyaletinin iki vatandaşı arasında, bir rahip ve Amurru tapınağından bir yazıcının tanık olarak hareket ettiği yasal işlemlerden bahseder.
Diğer tanrılarla ilişkiler
Anu, Amurru’nun babası olarak görülüyordu. Ek olarak, Amurru’nun adının bir varyantı olan AN’nin yazıldığı öne sürülmüştür. d MARTU (AN.AN.MAR.TU ), Amurru ve Anu’dan oluşan “yapışık tanrı”yı temsil eder. Bununla birlikte, Tonia Sharlach ve Paul-Alain Beaulieu’ya göre, büyük olasılıkla , ” Amurru’nun tanrısı ” olan Akadca d Il Amurrim deyimi olarak okunmalıdır; aynı anlama gelen Emar , de -ni a-mu-ri-we’den metin .
Beaulieu ayrıca Ugarit’tenyerel alfabetik yazıyla yazılmış bir Hurri ritüel metninde i[n] amrw’dan söz edildiğineişaret eder, bunun Il Amurrim’in Hurrice çevirisine başka bir gönderme olduğunu varsayar. Daniel Schwemer, AN.AN.MAR.TU’nun sadece Amurru’nun bir biçimi olduğunu kabul eder, ancak tamlama yorumunun yanlış olduğunu ve adın bunun yerine standart adın genişletilmiş bir biçimi olan Ilamurrum olarak okunması gerektiğini savunur. aynı zamanda onaylanmış Iluwer’e( Wer ) veya tanrıilaba’nın adına.
Ayrıca , i[n] amrw’nin toplu bir terim olma ihtimalinin daha yüksek olduğunu varsayar , “ülkesinin tanrıları”.Amurru ” (bu bağlamda Ugarit’in güneyindeki krallığa atıfta bulunur), alḏyg ve ugrtw’de sırayla göründüğü gibi , ona göre topluca ” Alasiya tanrıları ” ve “Ugarit tanrıları” na gönderme yapması muhtemel terimler. başka türlü kanıtlanmamış tekil tanrılara.
Dietz-Otto Edzard , Amurru’nunEnlil’in değil de Anu’nun oğlu olarak görülmesinin Mezopotamya dinindeki konumundan kaynaklanabileceğini savundu. Nispeten küçük bir tanrıydı. Başka bir araştırma da, kendisi ile İşkur arasındaki karşılaştırmaların bu soyağacının gelişimine katkıda bulunmuş olmasıdır.
Amurru’nun hava durumu tanrısı profilinin kısmen Hadad’ın Amoritler arasında en popüler tanrı olduğu gerçeğine dayanması mümkündür, ancak bu yorumun lehine doğrudan bir kanıt mevcut değildir. Rammānu, “gök gürültüsü” lakabını paylaştılar. Kendisine adanan bazı ilahilerden bilinen savaşçı Amurru imgesi de hava tanrısıyla olan ilişkinin bir sonucu olabilir. Ancak bunlar eşit değildi ve silindir contalarda birlikte görünebilirdi. Ayrıca d İŞKUR logogramının Amurru’nun adını temsil edebileceğine dair hiçbir gösterge yoktur . Tek bir metinde, normalde İşkur’un sukkal’ı (görevli tanrısı) olan Nimgir, bunun yerine Amurru’nun dairesinde görünür.
Anu’nun Amurru’nun babası olarak yaygın bir şekilde tanınması nedeniyle, çoğu durumda Ulash’ın büyük olasılıkla annesi olarak görüldüğü kabul edilmektedir . Ninhursag’a annesi olarak atıfta bulunulması, büyük olasılıkla tamamen onun adının anlamı ile sıfatının lu hursagga benzerliğine dayanmaktadır .
Martu’nun Evliliği mitinde bahsedilen tanrı Suḫanunna’nın da annesi olarak görüldüğü öne sürüldü bu sorgulandı. Suḫanunna bunun yerine Amurru’nun kendisinin bir lakabı olabilir, muhtemelen “gelişen bedenden o”.
Tek bir ilahi, Amurru’dan ” Anşan tanrılarının ilk doğuşu ” olarak söz eder. Bu, büyük harcamalar Dicle’nin gidişi,Elam’ın yakınında bulunan Amorit yerleşimine veya muhtemelen özellikle Amorit ve Elamit bağlantıları ile tanınan kral Kudur-Mabuk’un geçmişine bir göndermeydi .
Amurru’nun karısının kimliğiyle ilgili birçok gelenek bilinmektedir.
Martu’nun Evliliği’nde Numuşda ve Namrat’ın kızı olarak tanımlanan tanrıça Adgarkidu ile evlenir . Bununla birlikte, özellikle silindir mühür yazıtlarında, adı Ugarit tanrıçası Athirat ile aynı kökenli olan Amorit kökenli bir tanrıça olan Aşratum ile birlikte sık sık görünür .
Ashratum, Gubarra adıyla da anılabilir ve iki dilli metinlerde Akad dilinde Amurru ve Ashratum çifti, Sümer dilinde Martu ve Gubarra’ya karşılık gelir. Adı geçen efsaneden bilinen Amurru’nun eşiyle de özdeşleştirilebileceği iddia edildi. olarak, Ashratum’a sahip olmak için Belet-Seri sıfatının kullanılması nedeniyle , birkaç durumda Amurru, genellikle karısı olmasına rağmen, Geshtinanna’nın (veya Azimua’nın kocası olarak kabul edildi ve bu unvanla da değişmedi .
Amurru’nun şu anda kimliği belirsiz olan MÖ birinci binyılda Sealand’daki kült merkezinde eşi tanrıça Innin-galga-sud’du.
Amurru’nun çocuğu olduğuna dair hiçbir referans bilinmiyor.
Tek bir yazıtta Amurru, Ninegal /Belet Ekallim ile eşleştirilmiştir . Wilfred G. Lambert’e göre , bu eşleştirme olağandışıdır, çünkü başka türlü kanıtlanmamış bir gelenek Amurru’yu eşi çiftçi tanrısı Ulaş ile birleştirmedikçe , iki tanrının hiçbir ortak yanı yoktur.
Amurru, ağtlarda Enkimdu ile ilişkilendirilebilir . Yan yana gelmelerinin, İnanna’nın eli için rekabet ettikleri bir efsanede Dumuzi ve Enkimdu’nun eşleşmesine benzer şekilde işlev görmesi amaçlandığı , Amurru’nun Enkimdu’nun kendi çoban tanrısı rolünü üstlenmesiyle zıtlık oluşturduğu öne sürülmüştür. ilahi bir çiftçi olarak işlev görür.
Amurru ile “Athirat balıkçısı” olduğu Baal Döngüsünden bilinen Ugaritik tanrı Qudšu-wa-Amrur arasında etimolojik bir bağlantı önerildi. Bu teoriye göre, ikinci tanrının adı, Amurru ve qdš , “kutsal” sıfatının bir bileşimi olabilir . Ancak Steve A. Wiggins, Amurru teriminin alfabetik Ugaritik metinlerde amr olarak yazıldığından , Qodesh-wa-Amrur’un adında “Amrur” – amrr olarak yazıldığından, kanıtların kesin olmadığına işaret ediyor .
Mitoloji
Amurru hakkında bilinen edebi metinlerin sayısı azdır. Efsane olarak tanımlanan, ona odaklanan bilinen tek kompozisyon Martu’nun Evliliği’dir .
Bu kompozisyonun başında bir grup göçebenin lideri olarak tasvir edilen Martu (Amurru), annesinden akrabalarının kendi aileleri olduğu için daha düşük rütbeli olmalarına rağmen daha fazla tayın aldıklarını öğrenir. Bu nedenle evlenmeye karar verir.
Müttefiklerinden biri ona Inab şehrinde, ya Kazallu’nun diğer adı ya da ona yakın daha küçük bir yerleşim yerinde düzenlenen bir festivalden bahseder. Bu yerin şehir tanrısı Numuşda’nın yanı sıra eşi Namrat ve kızı Adgarkidu da katılacak ve eğlence olarak bir güreş veya dövüş müsabakası düzenlenecek. Martu’nun akranı, onu buna katılmaya teşvik eder. Kahraman kabul eder ve oyunlardan galip çıkar, ancak Numuşda ona ödül, gümüş ve çeşitli değerli taşlar teklif ettiğinde, onun yerine Adgarkidu’nun evlenmesini ister.
Numuşda kabul eder, ancak Martu’nun çoğu canlı hayvan olmak üzere çeşitli evlilik hediyeleri getirmesini bekler. Bir sonraki pasaj kötü bir şekilde korunmuştur, ancak görünüşe göre adı verilmeyen bir kişi, Inab sakinleri arasında çeşitli değerli eşyalar dağıtmaktadır. Büyük ihtimalle Numuşda bunu kızının evliliğini kutlamak için yapıyor, ya da Amurru kayınpederinin müritlerinin gözüne girmek için yapıyor.
Gördüğü göre Adgarkidu’nun bir arkadaşı, Martu’nun yaşam tarzını olumsuz bir şekilde anlatarak onu caydırmaya çalışıyor, Nanna’ya gereken saygıyı göstermediğini, kırsalda yer mantarı kazarak dolaştığını ve bir çadırda yaşadığını vurguluyor, ancak sözleri gelin tarafından reddediliyor. .
Martu’nun Evliliği’nin Ur III döneminde bestelendiği ve siyasi bir olayı, belki de İbbi-Sin döneminde Puzur-Numushda tarafından yönetilen eyalete Amoritlerin gelişini ya da basitçe bir Mezopotamya panteonunun yeni tanrısı Amurru .
Bu efsanenin dışında, Amurru ve Numuşda neredeyse hiçbir zaman birlikte görünmezler, tek istisna iki ağıttır. Bu iki metinden biri, Inab’a yapılan bilinen diğer tek referansı da içerir.