KABULÜNÜN 54. YILINDA İNSAN HAKLARI EVRENSEL BEYANNAMESİ
(Öncesi, Muhtevası ve Etkileri)*
Ali KUYAKSİL**
1. GİRİŞ
İnsan hakları, günümüzde medeni dünyayı meşgul eden önemli mese-lelerden biri, hatta, en önemlisidir. Bu önem ve öncelik, insanın önem ve önceliğindin gelir. Milli kültürümüzde insan, “eşref-i mahlukat” olarak isim-lendirilmiştir. Yani, yaratılmışların en şereflisi. Esasen insan, bütün kültürlerde her şeyin özünde telakki edilmiştir. Bugüne kadar var olan ve gelecekte de olmaya devam edecek her şeyin temelinde insan vardır. Kısaca, “insan her şeyin ölçüsüdür”. Her şey onun çevresinde cereyan eder.
Bilindiği gibi, insan hakları yeni bir kavram değildir. Bugün kazandığı an-lam ve itibar insanlığın geldiği aşamayı göstermek bakımından dikkat çeki-cidir.1
Tarihi geçmişe baktığımız zaman, insan hakları devletle sivil toplum arasında, yani devletle birey arasında karşıtlığın yaşandığı Batı dünyasında ortaya çıkan bir kavramdır... Tıpkı demokrasi gibi insan hakları da bu bakımdan sistemli bir bütünlük içinde ve tarihi olarak Batıya özgü bir kavramdır.2
İnsan hakları kavramının herkes tarafından kabul edilen bir tanımı yoktur. Türkçe kitaplarda ‘kamu hürriyetleri’, ‘temel haklar’, ‘vatandaş hakları’ hep ay-nı anlamda birbirlerinin yerine kullanılmaktadır. İnsan ve hak kavramları soyut ve göreceli olduğu sürece bu tanım sorunu devam edecektir. Bu açığı kapatmak için kavramla ilgili bazı tarifler yapılmıştır: En genel anlamda insan hakları, insanın birey olmaktan kaynaklanan doğal hakları demektir. Veya kısaca “insana insan gibi muamele etmek” biçiminde de betimlenebilir. İnsan hakları bir sosyal normlar dizisi olup evrensel niteliktedir. Başka bir deyişle, insan hakkı olarak bilinen her tür hak insan doğasından kaynaklanan tabiî haklara karşılık gelmektedir.
Kişilerin, siyasal iktidar karşısında cins, ırk, yaş, düşünce farkı gözetil-meksizin eşit oldukları ve insan olmakla doğuştan devredilemez doğal haklara sahip oldukları kabul edilmektedir. Bu eşitliğe ve doğal haklara insan hakları adı verilmektedir. Daha dar anlamda ise, insan hakları kavramı, insanlığın belli bir gelişme döneminde, kuramsal olarak bütün insanlara tanınması gereken haklar listesini belirtir. Bu ideal liste, çeşitli ülkelerde, değişik ölçülerde değer kazanmış ve uygulama alanına geçmiş olabilir. Bu listenin içinde hemen hemen her ülkede bulunan haklar; kanun önünde eşitlik, yaşama hakkı, özgürlük hakkı ve mülkiyet hakkı gibi temel haklardır.3
2. İNSAN HAKLARININ KISACA BİZİM TARİHİMİZ AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ
Esas üzerinde duracağımız konu; İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’ne gelinen süreç, muhtevası ve etkileridir. Bu sürecin gelişimi Batıda olmuştur. Bu gelişimi anlatırken bizim tarihi durumumuzla ilgili zihinlere gelebilecek soruları baştan gidermek için aşağıda bizim tarihimizden iki örnek belge verilecektir.
Birinci örnek belge: Kültür Bakanlığının Osmanlı Devleti’nin kuruluşu-nun 700. yılı etkinlikleri çerçevesinde hazırlanan afişte bu fermanın orijinali, İngilizce’si ve Türkçe’si bulunmaktadır. Biz bu fermanın Türkçeleştirilmiş metnini aşağıda veriyoruz.
Fatih Sultan Mehmet’in Bosnalı Fransiskenler İle İlgili Fermanı
MURAT HAN’IN OĞLU MEHMET DAİMİ MUZAFFER!
28 MAYIS 1463 MİLODRAZ DÜNYA FATİHİ, HAŞMETLİ VE ULU SULTAN’IN İMZALI VE PARLAYAN MÜHÜRLÜ FERMANI AŞAĞIDADIR.
Ben Fatih Sultan Han, Bütün dünyaya ilan ediyorum ki; Kendilerine Bu Padişah fermanı verilen Bosnalı Fransiskenler Himayem altındadır ve emre-diyorum.
Hiç kimse ne bu adı geçen insanları ne de onların kiliselerini rahatsız etmesin ve zarar vermesin. İmparatorluğumda huzur içerisinde yaşasınlar ve bu göçmen durumuna düşen insanlar özgür ve güvenlik içerisinde yaşasınlar. İmparatorluğumdaki tüm memleketlere dönüp korkusuzca kendi manastırlarına yerleşsinler.
Ne padişahlık eşrafından, ne vezirlerden veya memurlardan, ne hizmetkar-larımdan, ne de imparatorluk vatandaşlarından hiç kimse bu insanların onuru-nu kırmayacak ve onlara zarar vermeyecektir.
Hiç kimse bu insanların hayatlarına, mallarına ve kiliselerine saldırmasın. Hor görmesin veya tehlikeye atmasın. Hatta bu insanlar başka ülkelerden devletime birisini getirirse onlar da aynı haklara sahiptir .
Bu padişah fermanını ilan ederek burada yerlerin, göklerin yaratıcısı ve efendisi Allah, Allah’ın elçisi aziz Peygamberimiz Muhammed ve 124 bin Peygamber ile kuşandığım kılıç adına yemin ediyorum ki; emrime uyarak bana sadık kaldıkları sürece tebaamdan hiç kimse bu fermanda yazılanların aksini yapmayacaktır.
NOT: Başka dinden, ırktan olanlara özgürlük ve hoşgörü sağlayan bu fer-man, Fatih Sultan Mehmet’in Bosna – Hersek’i fethinden sonra 28 Mayıs 1463 tarihinde Milodraz’da yazdırılmıştır. Aslı Bosna – Hersek Fojnica şehrinde Fransisken Katolik Kilisesi’ndedir. Ferman yeni ortaya çıkarılmış olup, Kültür Bakanlığı’nca Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunun 700. Yıldönümü nedeniyle yayınlanmıştır. Tarihte bilinen İnsan Hakları belgelerinden Fransız ihtilalinden 326, 1948 Uluslararası İnsan Hakları Bildirgesinden 485 ve Amerikanın keşfin-den 29 yıl önce uygulanmaya konmuştur.
Bu belgeden sonra 1990’lı yıllarda Bosnalı Müslümanlara Sırpların nasıl davrandıklarını hatırlayarak mukayese yapalım. Birleşmiş Milletler Askeri Gü-cü tarafından korumaya alınan 8000 silahsız Bosnalı, Sırp Milislerce katle-dilmiştir. Lahey Adalet Divanı bu lideri Savaş Suçlusu kabul edip yargılayarak 49 yıl hapse mahkum etmiştir.
İkinci örnek belge: En önemli insan haklarından birisi kişinin doku-nulmazlığı, maddi ve manevi varlığının her türlü tecavüzden korunmasıdır. Yani kişinin vücut bütünlüğünün korunması temel insan haklarındandır. Bu husus 1982 Anayasasının 17/I-II. maddesinde “Herkes, yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. Tıbbî zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz; rızası olmadan tıbbî ve bilimsel deneylere tâbi tutulamaz...” şeklinde belirtilmektedir. Günümüzde büyük ameliyat olacak hastalardan, Tabâbet ve Şuabatı San’an-larının tarzı icrasına dair 11 Nisan 1928 tarih ve 1219 sayılı Kanunun 70’inci maddesine göre alınacak muvafakat kâğıdı neticesinde ameliyat yapılmaktadır.4
Osmanlı devlet yönetiminde İslam Hukukunun ağırlıklı bir yeri vardır. İslam hukukunda kişilik haklarının korunması esası, Hz. Peygamberin “canla-rınız, mallarınız ve kanınız ma’sumdur, dokunulmazdır” şeklindeki beyanından beri vardır. İslam hukukçuları bu esası bütün ayrıntıları ile incelemişlerdir. Ayrıca meselâ, ameliyat gibi vücut üzerindeki müdahalelerin yapılabilmesi için sadece hastanın yazılı veya sözlü muvafakati yeterli görülmemiş, ayrıca sonradan ortaya çıkacak anlaşmazlıkların bertaraf edilebilmesi için bu muvafakatın mahkeme tarafından te’yidi de istenmiştir. Bu konu ile ilgili olarak sadece bir mahkeme kararını zikredeceğiz.5
Bu mahkeme hüccetinin veriliş zamanı Kanunî devridir, yani 946/1539 senesidir. Yer ise o zamanın Zülkadriye Eyâletinin bir sancağı olan Antep Sancağıdır. Kararı veren Antep Kadısıdır. Belgenin orjinali; Gaziantep Şer’iyye sicilleri, Defter No: 2, sh. 282-300, Gaziantep Müzesinde bulunmaktadır. Transkripsiyonu:
“Vech-i tahrir-i sicil budur ki,
Mahalle-i Şehre Küstü’den Mahli bin Kimyas meclis-i şer’a gelüp bi-lesince Budak bin Nazar nam hekîm hâzır olup mezkûr Mahli şöyle takrir eyledi:
Oğlum olan İbrahim’in kasuğunda taş vardur. Mezkûr hekîm çıkarur imiş. Dört altun şart ve kavl edüp bir altun verdük. O, hakkullah içün ferâğat etti. Zikrolan oğlanın kasuğunu yarup taşın çıkarır. Allah Te’âlanın hükmi erişür ise hekim ile da’va etmeyüz deyücek mezkûr Budak Hekim kabul edüp talep ile sept-i sicil olundu. Fî 17 Rebî’üs-Sânî sene 946.
Şuhûd-ul Hâl: Çakır Ali bin Osman Musa Can Çavuş Vâhid-Müzekker Hacı Kasım bin Mustafa”
“Sicilin yazılış sebebi şudur; Şehre Küstü mahallesi sakinlerinden Kimyas oğlu Mahli, beraberinde doktor Nazar oğlu Budak olduğu halde şer-i yargı meclisine geldi ve adı geçen Mahli şöyle beyanda bulundu: Oğlum İbrahim’in kasığında (böbreğinde) taş vardır. Bu doktor ameliyatla çıkarır imiş. Dört altın vermek üzere anlaştık ve birini de verdik. Geriye kalanından Allah için vazgeçti. Oğlumun kasığını yarıp ve çıkarır iken, Allah’ın hükmü erişir de oğlum vefat ederse, kendisi ile da’va etmeyiz. Mahli’nin bu beyanını doktor Budak kabul edince durum talep üzerine mahkeme siciline kaydedildi. 17 Rebiülahir 946/1539 Şahitler : Osman oğlu Çakır Ali Musa Can Çavuş. Bir erkek Mustafa oğlu Hacı Kasım”
Bu belgeden iki önemli husus ortaya çıkmaktadır. Birincisi, 1539 yıl-larında, hem de Anadolu’nun ücra bir köşesi sayılan Gaziantep’de rahatlıkla böbrek ameliyatının yapılabiliyor olmasıdır. İkincisi; o dönemde insanın sahip olduğu kişisel haklara verilen önemdir.
Bu belge de göstermektedir ki, insan hak ve hürriyetleri ile ilgili tarihi gelişmeler ve hatta İngiliz Magna Cartası ile 1789 tarihli Fransız İhtilalinin bu açıdan arz ettiği önem, sadece Batı için söz konusudur. Zira İslâm âleminde, Batıda çok zor şartlar altında elde edilen insan hak ve hürriyetleri, ta Asr-ı Saâdetten beri vardır.6
Evet Türk tarihi, bugün insan hakları çerçevesinde değerlendirdiğimiz “insan haklarına saygılı olmak” hususunda örneklerle doludur. İstanbul’un fethinden sonra burada bulunan halkın dinlerine ve ibadetlerine her hangi bir yasak ya da sınırlama getirilmemiş olması; dini inançları nedeni ile İspanya’dan sürülen ve hiçbir Avrupa ülkesince kabul edilmeyen Musevi cemaatinin Os-manlı tarafından kabul edilmesi; yine, Afrika’da kölelikten kaçanların Osmanlı Devletine sığınmış olmaları insana verilen önemi gösteren siyasal tavıra verilebilecek örneklerden yalnızca bir kaçıdır.7
Meşhur tarihçi ve sosyolog olan İbn-i Haldun’un görüşüne göre devletler de insanlar gibi doğar, gelişir ve ölür. Bu teori Osmanlı Devleti için de geçerli olmuştur. Batı gerek ekonomik açıdan gerek insan hakları açısından ortaçağ karanlığında iken Osmanlı gerek ilim ve teknikte olsun gerek insan haklarına saygılı davranmada olsun altın çağını yaşamaktaydı. Bilimde ve ekonomik yapıdaki gerilemeyi hukuki anlamda gerileme de takip etmiştir. Bu husus Batılı anlamda insan hak ve hürriyetleri ile ilgili (Sened-i İttifak sayılmazsa) ilk belge sayılabilecek 3 Kasım 1839 tarihli Tanzimat Fermanı’nın başlangıcında belirtil-miştir.
Tanzimat Fermanı’nın başlangıç kısmının daha iyi anlaşılabilmesi için sadeleştirilmiş metninden alıntı yapıyoruz:
“Benim Vezirim,
Herkesin bildiği gibi, Devlet-i Aliyye’mizin kuruluşundan beri, Kur’anın yüce hükümlerine ve şer’i kanunlara kemaliyle uyulduğundan, yüce saltana-tımızın kuvvet ve şerefi, bütün teb’anın refah ve ma’muriyeti, zirveye ulaşmıştı. 150 sene vardır ki, birbirini takip eden gâileler ve çeşitli sebeplere mebnî, ne şer’-i şerife ve ne de kanunlara uyulmamış ve bu sebeple de evvelki kuv-vet ve ma’muriyet, tam tersine çevrilerek, zayıflığa ve fakirliğe yerini bırak-mıştır...
...Bundan böyle Devlet-i Aliyye’mizin en güzel şekilde idaresi için, bazı yeni kanunlar va’z etmek gerekmektedir. Zaruri olan bu kanunların temelini, can emniyeti, ırz, namus ve malın muhafazası, vergi tayin ve tespiti ve gerekli askerlerin celp ve isthdâmı konuları teşkil edecektir...”8
3. İNSAN HAKLARININ BATI’DAKİ TARİHİ GELİŞİMİNE KISA BİR BAKIŞ
İnsan hakları yüzyıllarca verilen mücadeleler sonucunda ulaşılmış olan bir değerdir. Eğer günümüzde artık insanların sadece insan olmak nedeniyle devredilmez, vazgeçilmez, kişiliklerine bağlı birtakım haklara sahip oldukları kabul ediliyorsa bu çok çetin ve bedeli çok ağır ödenmiş bir tarihi geçmişe dayanmaktadır. Keyfi otorite karşısında insanın özgürlüğünü elde etmesinin geçirdiği evreler bugünü anlamak açısından gereklidir.9
3.1. İlk Çağda İnsan Hakları
Eskiçağda insan hakları kavramının gelişmesine eski Yunan şehir devletlerinin de büyük katkısı olmuştur. Ancak bu devletlerde bireyci bir anlayış olmadığından, bireylerin devlete karşı ileri sürebilecekleri hakları yoktur ve kişi birey olarak değil, toplumun bir üyesi olarak kabul edildiği için sadece bazı siyasal haklara sahipti. Köleler, kadınlar, çocuklar ve siteye sonradan gelip yerleşen ticaretle uğraşanlar dışında kişiler, kanun önünde eşittir.
Eski Yunan’da insan haklarının evrenselliği hiç bir zaman söz konusu olmamıştır. Stoaisyenler devleti her şeyin üstünde gören klasik Yunan düşün-cesinden ayrı olarak; devletin her şeyin üzerinde olmadığını, onun üzerinde akıl, kanun ve hukuk olduğunu benimsemişlerdir. Onlara göre insanlık büyük bir ailedir, herkes kardeş ve akrabadır, dünya vatandaşlığı devlet vatandaş-lığından önce gelir. Ancak modern insan hakları kavramının temelini oluşturan bu klasik doğal hukuk görüşü siyasal yaşama geçirilmemiş ve felsefi görüş olarak kalmıştır.
3.2.Orta Çağda İnsan Hakları
Orta Çağda, insan hakları anlayışında Eskiçağa oranla bir değişme ve gelişme olduğu görülmektedir. Ortaçağ düşüncesinin Hıristiyan dogmalarının etkisi altında, kişinin devlet karşısında bir hiç olduğu yolundaki Eskiçağ anlayışından uzaklaştığı görülür. İlk Çağ ile Orta Çağ arasındaki fark; İlk Çağda insanın tek efendisi ‘Devlet’ iken, Orta Çağda ‘Devlet ve Kilise’dir.
Bu çağda siyasal iktidarın yetkilerinin sınırlandığı karşılıklı yapılan anlaşmanın en önemli örneğini İngiliz belgelerinin en eskisi olan Magna Carta Libertatum (İngiliz Büyük Şartı) oluşturur. 1215’de İngiliz kralı Jean Sans Terre, Magna Charta Libertatum’u imzalamak zorunda kalmıştır. Magna Charta Libertatum, Batıda kralın yetkilerini sınırlayan ve kişi özgürlüklerinin sınırını genişleten ilk adım olarak insan hakları alanında en önemli belge sayılmaktadır. Bununla birlikte Ortaçağ, insanın, evrensel, dokunulmaz, devredilemez ve dev-letten önce gelen haklara sahip olduğu düşüncesine yabancıdır. Genel anlamda insanların hukuksal eşitliği bulunmamakta, kişi ve grupların basamaklı eşitliği bulunmaktadır.
3.3.Yeni Çağda İnsan Hakları
İnsan hakları, 16. yüzyıldaki reform hareketleri ve siyasi düşünce tarihini ilgilendiren felsefi bir tartışma konusu olmaktan çıkmış, devletin anayasal hukuk düzenini ilgilendiren bir konu olarak siyasal mücadele alanına girmiştir. İlk olarak İngiltere’de sınıflara ait ayrıcalıklar yerini İngilizlerin genel haklarına bırakmıştır. Keyfi tutuklamaya karşı güvenceleri içeren Petition of Rights (1627) ve Habeas Corpus Act (1679) ile yargı güvencelerini içeren Bill of Rights (1688), İngilizlerin insan hakları ile ilgili belgelerindendir. Haklar Kanunu adıyla anılan Bill of Rights, kralın keyfi yetkilerini kaldırıp, halkın tümüne özgürlük ve seçim haklarını garanti etmekle birlikte, herkesin kanun önünde eşitliği ilkesini, jüri önünde yargılanma hakkını, aşırı para cezasının kaldırılmasını içermektedir. Habeas Corpus ise sanığın tutukluluk halinin geçerli olabilmesi için sanığın hakim ve yargı önüne çıkarılması ile ilgili hükümleri getirmiştir. Bu İngiliz belgeleri hem 1776 Virginia Haklar Bildir-gesini ve Anayasasını, hem de 1789 ve 1793 Fransa İnsan Hakları Bildirisini etkilemiştir. Temel hakların çağdaş anlamda topluca ve Anayasa gücünde pozitif hukuka aktarılması ilk olarak 1776 Virgina Haklar Bildirgesi ile gerçekleşmiştir. 1776’dan itibaren kabul ve ilan edilen Amerikan bildirilerinde; kişi güvenliği, vicdan özgürlüğü, ifade özgürlüğü, basın özgürlüğü, toplanma özgürlüğü, dilekçe hakkı ve mülkiyet hakkı gibi klasik hak ve özgürlükler yer alır. Amerikan ihtilalini kısa bir süre sonra izleyen Büyük Fransız İhtilaliyle, kişi hakları doktrini, Avrupa kıtasında resmen kabul ve ilan edilerek ger-çekleşme olanağına kavuşmuştur. 1789 tarihli Fransız “İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirisi” temel haklar tarihinde en önemli dönüm noktası olarak tanımlanabilir. Bu bildirinin başlıca özelliği bireyciliğidir. Birey, her yönden toplumun temel öğesi ve amacı olarak ele alınmış, Fransız ihtilalcileri Amerika’nın kurucularının yaptıkları gibi doğal haklar doktrinini dile getirerek insanların; doğal, başkalarına devredilmez, zaman aşımına uğramaz, kutsal haklara sahip olduklarını ilan etmişlerdir. İfadelerinin daha berrak, çekici ve genel olarak kullanılan formülün evrensel nitelik taşıması, Amerikan hak ve özgürlük bildirileri ile aynı içerikte olmasına karşın, Fransız bildirisinin daha etkili olmasını sağlamıştır.
3.4.Yakın Çağda İnsan Hakları
İnsan hakları kavramına 20. yüzyılın başlarında rastlayamıyoruz. 1900’lü yılların ortalarına kadar hukukun kişileri yalnızca devletlerdi. O zamana kadar devletin sınırları içinde yaşayan kişilerin hakları o devletin iç sorunu olarak görülmüştür. Bir başka devlet tarafından uyruklarına yapılan saldırı, bir devletin saygınlığına, maddi çıkarlarına aykırı sayılmış ve çıkarı zedelenen devlet lehine tazminat hakkı doğurmak dışında bir yaptırıma bağlanmamıştır. İnsanı devlete bağımlı kılan bu anlayış, İkinci Dünya Savaşı sonuna kadar etkinliğini sürdürmüştür. İkinci Dünya Savaşı süresince tarihte o zamana kadar görül-memiş bir boyutta elli küsur milyon insanın hayatını kaybetmesi ve bu savaş süresince altı milyon Yahudi’nin sistemli bir soykırım programına uğraması insanlık bilinci üzerinde korku ve dehşet duygusu oluşturmuş; Hiroşima ve Nagazaki'ye atılan atom bombaları insanlığın tümünü ortadan kaldırma tehli-kesini gösterdikten sonra, insanlar benzeri soykırımların bir gün mağduru olabileceğini düşünmüştür. Avrupa’daki demokrasileri tahrip eden İkinci Dünya Savaşı ve onun yıkıcı sonuçları savaş sırasında ayaklar altına alınan İnsan haklarının değerinin daha iyi anlaşılmasını sağlamıştır.
4. BİRLEŞMİŞ MİLLETLER VE İNSAN HAKLARI EVRENSEL BEYANNAMESİNİN HAZIRLANIŞI
4.1. Uluslar arası Planda İlk Hazırlıklar
Felsefi kökenleri çok eskilere dayanan “İnsan hakları doktrini” ortaya çıktığı ilk günden bu yana, insanın sırf insan olarak yaratılmaktan gelen bir takım dokunulmaz ve devredilmez temel haklara sahip olduğunu kabul etmektedir. İlk bakışta itiraz edilecek bir yönü bulunmayan bu düşüncenin uygulamaya geçirilmesi sanıldığı kadar kolay olmamıştır. Çünkü, insan hak-larının güvenceye alınması her şeyden önce siyasi iktidarların yetkilerinin kısıtlanmasını gerektiriyor, bu da yöneticilerin itirazı ile karşılaşıyordu. Otoriter ve baskıcı rejimler yıkıldıkça insan hakları düşüncesi dünya çapında yaygınlık kazanmaya başladı. Zaman içerisinde kademeli olarak yetkileri sınırlanan siyasi iktidarlar, insan haklarını kabul etmek zorunda kaldılar.
Demokratik rejimlerin temelini oluşturan insan hakları sisteminin ulus-lararası plana çıkışı oldukça yenidir. Bu alanda atılan ilk adımın, köle ticaretini yasaklayan sözleşme olduğu söylenebilir. İkinci önemli gelişme ise din, dil, ırk ve benzeri nedenlere dayanan azınlıkların korunmasıdır. Özellikle I.Dünya Savaşından sonra imzalanan antlaşmaların çoğunda azınlıkların korunmasına ilişkin hükümler vardır. Lozan antlaşması da bunlardan biridir. Ancak bu antlaşmalar, azınlıkta olan kişilere doğrudan bir hak getirmeyip, taraf olan devletlere belli bir takım yükümlülükler getiriyordu. Böylece kişiler doğrudan hak sahibi olarak değil de devletin güvencesi altında korunmuş oluyordu.
İnsan Haklarının uluslar arası plana geçmesinde en önemli atılım İkinci Dünya Savaşı sonrasında oldu. Bu savaşta, Avrupa’da kurulan Nazi ve Faşist rejimlere karşı ittifak oluşturan devletler, insan hak ve özgürlüklerinin korunmasını savaşın hedeflerinden biri olarak gördüler. İnsanlığa büyük acılar getiren böylesi büyük savaşların önlenebilmesi için, barışın temellerinin insan hak ve hürriyetleri üzerinde kurulması gerekiyordu. Bu dönemde sayısı yüzlere varan ilmi, dini, siyasi kuruluş insan haklarının milli sınırı aşarak uluslar arası planda korunmasına ilişkin çağrı-bildiri, demeç ve kitaplar yayınladılar. Bu alandaki en resmi açıklamayı ise ABD Başkanı Franklin Roosevelt yaptı. Başkan Roosevelt 6 Ocak 1941’de kongreye sunmuş olduğu mesajında, ge-lecekte hür bir dünyanın kurulabilmesi için insanlara “konuşma”, “inanma”, “yoksulluktan kurtulma” ve “korkudan kurtulma” olmak üzere dört temel öz-gürlüğün tanınmasının zorunlu olduğunu açıklıyordu.
Roosevelt’in “dört özgürlük mesajı” uluslar arası planda ilgiyle karşılandı. Yapılan uluslar arası pek çok toplantıda savaştan sonra kurulacak yeni düzende “İnsanın temel özgürlüklerinin ekonomik ve sosyal yönden gelişmesinin gü-venceye alınması” konusu gündeme getirildi.10
Birleşmiş Milletler ve İnsan Hakları
İkinci Dünya Savaşının sonunda Almanya ve Japonya’ya savaş ilân eden devletler, 25 Nisan 1945’te San Francisco’da toplanarak, Birleşmiş Milletler Antlaşmasını (Şartını) hazırlamışlar, 25 Haziran 1945’de oy birliğiyle kabul etmişler ve bu kurucu belge 24 Ekim 1945’de yürürlüğe girmiştir. Birleşmiş Milletler Teşkilâtının merkezi New York’ta olup, Cenevre’de de Avrupa merkezi bulunmaktadır. Birleşmiş Milletler örgütünün aslî (kurucu) üyeleri San Francisco Konferansı’na katılarak, Birleşmiş Milletler Antlaşmasını imzalayan 50 devlettir. Bunlar arasında Türkiye de bulunmaktadır. Bugün Birleşmiş Milletlere 189 devlet üyedir.11
Birleşmiş Milletlerin amaçları şöyle özetlenebilir; uluslar arası barış ve güvenliği korumak ve sürdürmek, uluslar arası alanda dostça ilişkileri ge-liştirmek, uluslar arası ilişkilerin her alanında devletler arasında iş birliğini sağlamak, devletlerin dış politikalarını uyumlaştıran bir merkez olmak.
Birleşmiş Milletler Örgütü’nün altı ana organı vardır. Bunlar; Genel Kurul, Güvenlik Konseyi, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Vesayet Konseyi, Uluslar ara-sı Adalet Divanı ve Sekreterliktir.
Genel Kurul
1919 tarihli Milletler Cemiyeti Antlaşması insan haklarına açık bir şekilde değinmemişti. 24 Ekim 1945’de yürürlüğe giren Birleşmiş Milletler Antlaşma-sının önsözünde; temel insan haklarına, kişinin onur ve değerine saygı inancını dile getirirken, ırk, cinsiyet, din ya da dil ayrımı gözetmeksizin insan haklarına ve temel özgürlüklerine saygının geliştirilip güçlendirilmesi Birleşmiş Millet-lerin asli amaçlarından birisi olarak sayılmıştır. Antlaşma bu amaçları yerine getirebilmek için örgütün ana organı olan Genel Kurula, herkes için insan haklarının ve temel özgürlüklerin gerçekleştirilmesine yardımcı olmak üzere incelemeler yapmak ve tavsiyelerde bulunma görevi vermiştir. (Madde 13(1b))
İlk olarak, Genel Kurul bütün üye devletlerin katıldığı ve eşit oya sahip olduğu en temel organdır. Genel Kurul kararları, hukuk açısından bağlayıcı değildir. Genel Kurula verilen geniş yetkiler, bu organı tüm dünya sorunlarının görüşüldüğü bir platform durumuna getirmiştir. Genel Kurulun kararları büyük ve güçlü devletlerin bile politik açıdan hoşlanmayacakları bir ağırlık taşımakta, devletler Genel Kuruldan kendi aleyhlerine bir kararın çıkıp prestij kaybet-memeye dikkat etmektedirler.
İnsan hakları konusunda Genel Kurul bir orkestra şefi gibidir. Aşağıda isimleri yazılı Ekonomik Sosyal Konsey, İnsan Hakları Komisyonu ve İnsan Haklarını Koruma ve Geliştirme Alt-Komisyonu ile Birleşmiş Milletler çer-çevesinde hazırlanmış beş tane sözleşmeyi izlemek amacıyla kurulmuş beş tane ayrı komite hep Genel Kurulun gözetimi altında faaliyet göstermektedir.
Güvenlik Konseyi
Güvenlik Konseyi uluslar arası barış ve güvenliğin korunması ile görevli Birleşmiş Milletlerin en önemli organıdır. Güvenlik Konseyi’nde 15 üye vardır. Bunlardan; Çin Cumhuriyeti, Fransa, İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri ve Rusya Federasyonu “sürekli” üyelerdir. Değişen diğer 10 üye ise “süreli” üye-lerdir. Güvenlik Konseyi yöntem sorunları ile ilgili önerileri, Konseyin herhangi 9 üyesinin olumlu oyları ile kabul eder; yöntem sorunları dışında kalan tüm öteki sorunlarda yapılan öneriler, sürekli üyelerden hepsinin oyları bulunmak üzere, dokuz üyenin olumlu oyları ile kabul edilir. Sürekli bir üyenin olumsuz oy kullanarak karar alınmasını önlemesi hakkına ‘veto’ hakkı denilmektedir. Doğrudan veya dolaylı olarak insan hakkı ihlallerine karşı Güvenlik Konseyinin önemli bir rolü olduğu söylenebilir. Ayrıca, Güvenlik Konseyi 39. madde uyarınca barış ve güvenliği tehdit eden insan hakları ihlalleri olması durumunda silahlı kuvvet kullanmayı gerektiren veya gerektirmeyen önlemleri alabilir.
54 üyeden oluşan Ekonomik ve Sosyal Konsey (ECOSOC) Birleşmiş Milletlerin ekonomik ve sosyal sorunlarla mücadele edebilmesi amacıyla kurulan bir organıdır. Görevleri arasında özellikle insan hakları ile ilgili olarak “Herkesin insan haklarına ve ana özgürlüklerine saygı gösterilmesini sağlamak üzere örgütlenmelerde bulunmak” vardır.
Nihayet 26 Haziran 1945’de San Fransisco’da imzalanan Birleşmiş Milletler Sözleşmesi ile ilk hedefe ulaşılmış oldu. Birleşmiş Milletler Söz-leşmesinin değişik bölümlerinde insan haklarına ve temel hürriyetlerine saygı-nın önemi tekrarlanarak vurgulandı. Böylece “İnsan hakları ve özgürlükleri” ilk kez uluslar arası hukuk planına çıkmış ve evrensel bir değer kazanmış oldu.12
Birleşmiş Milletler Sözleşmesinde insan haklarının önemi ve korunmasının gerekliliği tekrarlanarak vurgulanmasına rağmen, temel hakların tam bir dökümü yapılamamıştı. Bu arada insan haklarının sistematik olarak düzenlenen ayrı bir belgede yer alması düşüncesi ağırlık kazandı. Başkan Roosevelt’in eşi Eleanor Roosevelt başkanlığında oluşturulan bir komisyon “İnsan Hakları Evrensel Bildirisi” adı verilen belgeyi hazırladı. Belge 10 Aralık 1948 tarihli Birleşmiş Milletler genel kurul toplantısında 8 çekimser oya karşılık 48 oyla kabul edilerek yürürlüğe konuldu.
Adından da anlaşılacağı gibi bu sadece bildiridir. Birtakım hak ve hürriyetlerden söz etmiş, ama bu hak ve hürriyetlerin nasıl gerçekleşeceğini ve nasıl korunacağını belirtmemiştir. Bu özelliklerinden dolayı bildirinin bağlayıcı niteliği olmadığını öne sürenler olmuştur. Yaptırım gücü olmamakla beraber, bildirinin dünya ölçüsünde manevi bir etkisinin bulunduğu inkar edilemez. Devletler, rejimlerin demokratikliğinin kanıtı olarak insan hakları evrensel bildirisine uyduklarını göstermektedirler. Çoğu ülkeler anayasalarında bildiriye atıfta bulunmaktadır. Bağlayıcılığı konusundaki tartışmalara rağmen bildirinin insan haklarının uluslar arası planda korunması yolunda atılan en önemli adım olduğu kuşkusuzdur.
5. İNSAN HAKLARI EVRENSEL BEYANNAMESİNİN MUHTEVASI
Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 10 Aralık 1948’de oybirliği ile kabul ettiği İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, birey ve toplumun isteklerini, kişi haklarıyla sosyal ve ekonomik hakları dengelemeyi amaç edinmiştir. Genel Kurul bu bildirgeyi tüm halklar ve uluslar için ulaşılacak bir ortak ülkü olarak nitelemiş, tüm üye devletlere ve halklara bildirgede sayılan hak ve özgürlüklerin etkin biçimde tanınması ve gözetilip korunmasını güvence altına alma çağ-rısında bulunmuştur.
Türkiye, Birleşmiş Milletler Teşkilatı’nın kurucu üyelerinden birisi olarak, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ni ilk onaylayan ülkeler arasında yer almış; insan hakları konusundaki tüm Avrupa sözleşmeleri ile Birleşmiş Milletler çerçevesinde yapılan önemli sözleşmelerin büyük bölümüne taraf olup, hukuk sisteminin ayrılmaz birer parçası haline getirmiştir. Türkiye İnsan Hakları Evrensel Bildirgesini 6 Nisan 1949’da onaylamıştır.
Hukuksal bir bağlayıcılığı olmayan bu bildirge; Fransız Devriminden bugüne kadar savunulan klasik haklarda ve çağdaş anayasalarda giderek yerini bulan toplumsal ve ekonomik hakları, birarada ve bütünlük içinde ele almıştır. Böylece kişi hak ve özgürlüklerinin ancak toplumsal ve ekonomik haklar temeli üzerinde gerçekleşebileceği anlayışını evrenselleştirmiştir. İnsan Hakları Evren-sel Bildirgesinin giriş bölümünde insan hakları konusundaki duyarlık şu şekilde dile getirilmiştir13:
“İnsanlık ailesinin tüm üyelerine olan saygınlığın ve bunların eşit ve devredilemez nitelikteki hakların, özgürlüğün, adaletin ve dünyada barışın temelini oluşturduğunu,
İnsan haklarının tanınmamasının ve hor görülmesinin, insanlığın bilincini isyana yönelten barbarlık eylemleriyle sonuçlandığını ve insan-ların konuşmak ve inanmakta serbest olduğunu, terör ve sefaletten kurtul-muş olacakları bir dünyanın insanoğlunun en büyük özlemi olarak ilan edildiğini,
İnsanın, son çare olarak, zorbalık ve zulme isyana zorlanmaması için, insan haklarının korunmasının ve uluslar arasındaki dostluk ilişkilerini geliştirmeyi teşvik etmenin temel nitelikte olduğunu,
Birleşmiş Milletler halklarının, Birleşmiş Milletler Antlaşmasında, insanın temel haklarına, saygınlık ve değerine, kadınların haklarıyla erkeklerin haklarının eşit olduğuna inançlarını bir kez daha ilan ettiklerini ve sosyal ilerlemeyi kolaylaştırmaya ve daha büyük bir özgürlük içinde daha iyi yaşam koşulları kurmaya kararlı olduklarını bildirdiklerini,
Üye devletlerin, Birleşmiş Milletler örgütüyle işbirliği içinde, insan hakları ve temel özgürlüklere evrensel saygı sağlamayı taahhüt ettiğini,
Bu hak ve özgürlüklerle ilgili ortak bir anlayışın, bu taahhüdü tam olarak yerine getirmek bakımından son derece önemli olduğunu göz önünde tutarak,
Genel Kurul, bu İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ni tüm halklar ve uluslar tarafından, bu bildiri sürekli olarak zihninde bulunan toplumun tüm bireyleri ve organlarının, eğitim ve öğretimle, bu hak ve özgürlüklere saygıyı geliştirmesi ve ulusal ve uluslar arası nitelikteki, gitgide ilerleyen önlemlerle, gerek üye devletler halklarının kendileri, gerek bunların yargı alanı içine konmuş olan halklar arasında tanınması ve uygulanmasının sağlanmasına çalışması için ortak ideal olarak ilan eder.”
Önsöz ve otuz maddeden oluşan Beyanname incelendiğinde, bunun çağdaş anayasalarda yer alan insan hak ve özgürlüklerini kapsadığı ve yine çağdaş görüşe uygun olarak klasik özgürlüklerle, sosyal ve ekonomik hakların bir sentezini gerçekleştirmeye çalıştığı görülür.14
Evrensel Bildirinin ilk maddesi “tüm insanların özgür, onur ve hakları bakımından eşit” doğduğunu, ikinci maddesi “insanların ırk, renk, cins, dil, din, siyasal ya da farklı bir fikir, ulusal yada sosyal köken, mülkiyet, doğum ya da başka bir statü ayırımı gözetmeksizin bildiride belirtilen tüm hak ve özgür-lüklerden yararlanma hakkı” bulunduğu ve ister bağımsız, ister bağımsız ol-mayan bir ülkede olsun, bir kimsenin siyasal, hukuksal ya da uluslar arası statüsüne dayanarak hiç bir ayrım gözetilmeyeceği vurgulanmıştır.
Evrensel Bildirinin 3-21. maddelerinde yer alan klasik hak ve özgürlükler ile siyasal hak ve özgürlükler şunlardır:
Yaşama hakkı ve özgürlüğü ile kişi güvenliği hakkı,
Kölelik ve köle ticareti yasası,
İşkence yasağı,
Keyfe bağlı tutuklamanın önlenmesi,
Kanun önünde eşitlik,
Özel hayatın korunması,
Konut dokunulmazlığı,
Haberleşme özgürlüğü,
Mülkiyet hakkı,
Din, vicdan, düşünce ve inanç özgürlüğü,
Toplanma ve dernek kurma özgürlüğü,
Yönetime katılma hakkı,
Seçme ve seçilme hakkı olarak sıralanabilir.
Evrensel Beyanname daha sonraki maddelerde (22-27. maddeler) bireyi sosyal çevre içinde ele alarak ekonomik, sosyal ve kültürel hakları açıklan-maktadır. Bunlar;
Sosyal güvenlik hakkı,
Çalışma ve işsizlikten korunma hakkı,
Sendika özgürlüğü,
Ücretli tatil,
Dinlenme ve eğlenme hakkı,
Sağlık hakkı,
Eğitim ve öğrenim hakkıdır.
Beyannamenin son iki maddesinde (Madde 29-30) hakların kullanılması ve düzenlenmesi ile ilgili hükümler yer almaktadır. Burada önce kişilerin de topluma karşı ödevleri bulunduğu belirtildikten sonra, herkese tanınmış olan hak ve özgürlüklerin hangi nedenlerle ve ne ölçüde sınırlanabileceği gösteril-miştir. Ayrıca bu hak ve özgürlüklerin Birleşmiş Milletler amaç ve ilkelerine aykırı olarak kullanılamayacağına da işaret edilmektedir. Son maddesine göre Beyannamenin hiç bir hükmü, açıklanan hak ve özgürlüklerin bir devlet, zümre ya da kişi tarafından yok edilmesine yönelik herhangi bir eylem ve davranışa girişmeye hak kazandırır biçiminde yorumlanamaz.
Başka bir deyişle “özgürlüğü yok etme özgürlüğü” devlet de dahil hiç bir grup ya da kişi için söz konusu olamayacaktır. Birleşmiş Milletler Antlaşması uyarınca, Genel Kurul kararlarının çoğu bağlayıcı nitelikte olmadığı için, ev-rensel bağlayıcı bildirinin normlardan çok, moral değerleri dile getirdiği görüşü yaygın olarak benimsenmiştir.
Modern belgelerin çoğunda yer alan özürlüler ve azınlıklar gibi korunması gereken toplum kesimlerinin haklarına yer verilmemiştir. En başta etnik gruplar, din ve dil grupları olmak üzere azınlık gruplar, kadınlar, çocuklar, yaşlılar, özürlüler bir ülkede yabancı statüsünde olanlar, göçmen işçiler gibi gruplar Beyanname tarafından koruma şemsiyesi altına alınmayan toplum kesimleridir.
Öte yandan, üçüncü kuşak haklar olarak adlandırılan ve çeşitli uluslar arası belgelerde öne sürülen barış hakkı, çevre hakkı, gelişme hakkı, self-deter-minasyon hakkı gibi çağdaş haklar, Evrensel Bildiri’de yer almamıştır. Bu ve benzeri gerekçelerle Evrensel Bildiri’nin günümüz hak ve özgürlük gerek-sinmeleri açısından yetersiz kaldığını söylemek mümkünse de o günün şartlarında bu tür hakların teminat altına alınmaması bir eksiklik olarak ileri sürülemez.
Sonuç olarak İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi yaptırım ve içerik olarak, insan hak ve özgürlükleri açısından oldukça zayıftır. Ancak Beyan-nameyi kabul eden devletlerin sayısına ve içindeki ilkelerin onlarca anayasaya ilham kaynağı olmasına bakılırsa bu Belgenin dolaylı yoldan bir örf ve adet hukuku veya hukukun genel prensipleri haline geldiğini söyleyebiliriz. Örf ve adet hukuku veya hukukun genel prensipleri uluslar arası hukukun iki önemli kaynağıdır. Bir uyuşmazlıkta eğer olaya uygulanabilecek bir antlaşma yoksa, uyuşmazlığı çözümlemek için kaynak olarak kullanılabilir.
6. İNSAN HAKLARI EVRENSEL BEYANNAMESİNİN KENDİNDEN SONRAKİ BELGELERE ETKİLERİ
Beyannamede kabul edilen haklar daha sonra Birleşmiş Milletler ikiz söz-leşmeleri olarak bilinen Kişisel ve Siyasal Haklara İlişkin Uluslararası Sözleş-me ve Ekonomik, Toplumsal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi ile ay-rıntılı bir şekilde düzenlenmiştir. Bu iki metin BM Genel Kurulunun 16 Aralık 1966 tarihli toplantısında onaylanarak 3 Ocak 1976’da yeterli sayıda devletin onaylamasıyla yürülüğe girmiştir.15
Bu bildirgenin yayınlanmasının ardından Birleşmiş Milletler öncülüğünde pek çok uluslar arası hak ve özgürlük bildirgesi kabul ve ilan edilmiştir. Bu bildirgelerin başlıcaları şunlardır16:
Sığınanların Statüsüne İlişkin Sözleşme, 28 Temmuz 1951
Kadınların Siyasal Haklarına İlişkin Sözleşme, 20 Aralık 1952
Çocuk Hakları Bildirgesi, 20 Kasım 1959
Eğitimde Ayrımcılığa Karşı Uluslararası Sözleşme, 14 Aralık 1960
Her Çeşit Irk Ayrımcılığının Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleş-me, 21 Aralık 1965
Toplumsal Gelişme ve Kalkınma Bildirgesi, 11 Aralık 1969
Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Önlenmesi Uluslararası Sözleşmesi, 18 Aralık 1979
Din ve İnanca Dayalı Her Türlü Hoşgörüsüzlük ve Ayrımcılığın Kaldırılması Bildirisi, 25 Kasım 1981
İşkence ve Öteki Zalimce, İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Davranış veya Cezalandırmalara Karşı Sözleşme, 10 Aralık 1984
Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, 1995
İnsan Hak ve Hürriyetlerinin korunmasına ilişkin olarak Birleşmiş Milletler yayınlamış olduğu sayısız belge yanında, hak ve özgürlükleri dünyanın belli bölgelerinde korumak için de bir kısım belgeler yayınlamıştır. Bu belgelerin başlıcaları “Amerikan İnsan Hakları Sözleşmesi” , “Helsinki Sonuç Belgesi” ve “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi”dir.
Amerikan İnsan Hakları Sözleşmesi, Kuzey ve Güney Amerika ülkelerinde yaşayan insanların hak ve hürriyetlerini güvenceye almak için hazırlanmıştır. Kostarika’nın başkenti San Jose’de 1969’da imzalanan ve 1978’de yürürlüğe giren sözleşme, aynı zamanda Amerika kıtasındaki ülkeler arasında çıkacak uyuşmazlıkların barış içerisinde çözümlenmesini ön görmektedir.
“Helsinki Sonuç Belgesi” 1975’te Doğu ve Batı bloğuna mensup ül-keler ile ABD ve Kanada’nın katıldığı Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK)’nın sonuç belgesi olarak imzalanmıştır. İnsan haklarının korunması konusunda devlete düşen görevlerden söz eden belgenin esas amacı, Avrupa ülkeleri arasında güvenlik ve işbirliğini sağlamaktır.
İnsan hak ve hürriyetlerinin korunmasına ilişkin olarak uluslar arası planda imzalanan ve ülkemizi de bağlayan belgelerin en önemlilerinden biri de “Avrupa İnsan Hakları” sözleşmesidir. Batı demokrasisinin ilkelerine bağlılık yönünden ideolojik bütünlük oluşturan Avrupa Konseyi üyesi 10 ülke, 4 Kasım 1950’de Roma’da toplanarak tam adı “İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerine İlişkin Sözleşme”yi imzaladılar. 3 Eylül 1953’te yürürlülüğe giren belgeye taraf olan devlet sayısı sonraki katılımlarla 21’e yükseldi. Türkiye 10 Mart 1954’te kabul edilen bir kanunla sözleşmeye taraf oldu. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi insan hak ve özgürlüklerinin sadece formüller halinde sayılması ile yetinilmeyip, bu hak ve özgürlüklerin geniş bir şekilde tanımını, sınırlarını belirterek uygulamaları denetleyen mekanizmalar da getirmektedir.
Avrupa Konseyinin AİHS’den sonra hazırladığı kolluk kuvvetlerini ilgi-lendiren ikinci önemli sözleşme, kısaca “İşkencenin Önlenmesi Sözleşmesi” olarak bilinen “İşkenceyi ve İnsanlık Dışı ya da Aşağılayıcı Ceza veya Muame-lenin Önlenmesine İlişkin Avrupa Sözleşmesi”dir. Türkiye, geçmişi nispeten yeni olan bu sözleşmeyi 11 Ocak 1998 tarihinde imzalamış ve 26 Şubat 1998 tarihinde onaylanarak 27 Şubat 1998 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin ekonomik, sosyal, kültürel hak ve özgürlüklere yer vermemiş olması İnsan Hakları Evrensel Beyannamesine göre önemli bir eksiklik olduğundan bu eksikliği gidermek için Avrupa Konseyi üyesi 13 devlet, 18 Ekim 1961 tarihinde Torino’da Avrupa Sosyal Şartı (Ant-laşmasını) imzalamış ve 26 Şubat 1965’de yürürlülüğe sokulmuştur. Türkiye, 16 Haziran 1989 tarihinde Antlaşmanın sadece bir bölümünü onaylamıştır. Böylece Türkiye Avrupa Sosyal Antlaşmasına zorunlu, asgari düzeyde katılmış olmaktadır. Aralarında Türkiye’nin de olduğu 22 ülke tarafından onaylanan bu antlaşma 19 temel hakkı teminat altına almaktadır. 1988’de düzenlenen ek protokolle bunlara ilave olarak dört hak daha getirilmiştir.17
7. GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ
İnsan hakları kavramı, günümüzde uluslar arası ilişkiler ve ülkemiz açısın-dan son derece güncel bir konudur. Bu konu tarihi gelişimi içinde demokrasi gibi batı toplumuna aittir. Ancak günümüze kadar gelişiminde tüm dünyayı etkilemiştir.
Bizim tarihi gelişimimiz açısından insan hakları kavramına baktığımızda, Batı’da ilk çıktığı yıllara göre bizim yönetim yapımız insan haklarına saygılı olmada çok ileri bir konumdadır. Ancak ilimde ve teknolojide gerilememizle beraber, kanunlara uyma ve insan haklarına saygıda da gerileme olmuştur. Bu husus Tanzimat Fermanı’nında da belirtilmiştir. Tanzimat Fermanı ile insan hakları konusundaki gelişmeler artık Batı’yı örnek alır şekilde gelişmeye başlamıştır.
İnsan haklarının çağlar boyunca Batı’da gelişimi, yöneten ve yönetilenler arasındaki zorlu mücadelerin sonucunda gelişmiştir. I. ve II. Dünya Savaşından sonra bu konu artık devletlerin iç meselesi olmaktan çıkmıştır. Birleşmiş Milletler’in kurulmasından sonra 10 Aralık 1948 yılında kabul edilen Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi bu konuda bir milat sayılır.
İlk başta ideal bir liste olarak hazırlanan ve bağlayıcı bir niteliği olmayan bu belge sonraları Birleşmiş Milletlerce hazırlanan bir çok sözleşmeye kay-naklık etmiştir. Ayrıca Türkiye için önemli olan Avrupa İnsan Hakları Söz-leşmesi ve Avrupa İşkenceyi Önleme Sözleşmesi gibi bir çok bölgesel nite-likteki anlaşmalara kaynaklık etmiştir.
AKGÜNDÜZ Ahmet, İslâm’da İnsan Hakları Beyânnâmesi, OSAV Yayınları, İstanbul, 1997.
AKTAN Coşkun Can, Haklar ve Özgürlükler Antolojisi, Hak iş Yayınları, Ankara, 2000.
BAŞESGİOĞLU Murat İçişleri Bakanı, s.17-21, İl Valileri ve İl Emniyet Müdürleri İnsan Hakları Konferansı 30-31 Mart 1998, Öztürkler Matbaası, Ankara, 1998.
BAŞLAR Kemal – KUYAKSİL Ali, (Basılmamış İnsan Hakları Ders Notları), Ankara, 2001.
GÖZLÜGÖL Said Vakkas, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve İç Hukukumuza Etkisi, Hilmi Usta Matbaacılık, Ankara, 1999, s.17-20.
KAPANİ Münci, Kamu Hürriyetleri, AÜHF Yayınları:453, Ankara, 1981.
MUMCU Ahmet, İnsan Hakları ve Kamu Özgürlükleri, Savaş Yayınları, Ankara, 1992.
MUMCU Ahmet, “İnsan Haklarının Tarihsel Gelişimi”, s. 35-45, İl Valileri ve İl Emniyet Müdürleri İnsan Hakları Konferansı 30-31 Mart 1998, Öztürkler Matbaası, Ankara, 1998.
T.C. İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü Eğitim Daire Başkanlığı, Polis Okulları Ders Kitapları-I, Ankara, 2001.
ÜÇOK Bahriye, “İnsan Haklarının Gerçekleşmesinde Dinin Etkileri”, s.127-129, İnsan Haklarının Felsefi Temelleri, (Yayıma Hazırlayan: İonna KUÇURALDİ), Türkiye Felsefe Kurumu Yayını, Ankara, 1996.
YILMAZ Mesut Başbakan, s.13-15, İl Valileri ve İl Emniyet Müdürleri İnsan Hakları Konferansı 30-31 Mart 1998, Öztürkler Matbaası, Ankara, 1998.
*10 Aralık 2001’de İnsan Hakları Gaziantep İl Kurulu tarafından düzenlenen “İnsan Hakları Haftası” etkinlikleri dolayısı ile Gaziantep Valilik Konferans Salonunda verilen Konferansın geliştirilmiş şeklidir.
** Emniyet Amiri, Kamu Yönetimi Uzmanı, Gaziantep Polis Meslek Yüksekokulu, İnönü Üni-versitesi SBE Kamu Yönetimi Anabilim Dalı Doktora Öğrencisi.
1Murat BAŞESGİOĞLU İçişleri Bakanı, s.17, İl Valileri ve İl Emniyet Müdürleri İnsan Hakları Konferansı 30-31 Mart 1998, Öztürkler Matbaası, Ankara, 1998.
2Mesut YILMAZ Başbakan, s.13, İl Valileri ve İl Emniyet Müdürleri İnsan Hakları Konferansı 30-31 Mart 1998, Öztürkler Matbaası, Ankara, 1998.
3BAŞLAR Kemal – KUYAKSİL Ali, (Basılmamış İnsan Hakları Ders Notları), Ankara, 2001, s. 10.
4Bu muvafakat kâğıdında hastanın adı, hastaneye girdiği tarih, protokol numarası ve hastalığı belirtilmektedir. Daha sonra hastaya “Ben aşağıda daimi ikâmetgâh adresim yazılı ........ müp-telâ olduğum .......... hastalığın tedavisi için .......... Hastanesi ........... mütehassısı tarafından yapılması lüzum gösterilen cerrahi ameliyeye ve bu ameliyat sırasında zuhuru melhuz olan diğer ârızalar ve ihtilâtların dahi, fenni zaruret görüldüğü takdirde keza cerrahi ameliyat yapılmak suretiyle tedavisine aklım başımda olduğu halde muvafakat eylerim. Tarih/İmza – İmza sahibinin daimi ikâmetgâh adresi” belirtilen matbu bir evrak imzalatılmaktadır. Ameliyat olacak kişi çocuk ise benzer bir belge velisine imzalatılmaktadır.
7BAŞESGİOĞLU M., age., s.18. İnsan Hakları konusunda yaşanan Batıdaki ortaçağ karanlığı karşısında İslamiyet’in getirdiği yenilikler için bkz; Ahmet MUMCU, “İnsan Haklarının Tarihsel Gelişimi”, s.41-42, İl Valileri ve İl Emniyet Müdürleri İnsan Hakları Konferansı 30-31 Mart 1998, Öztürkler Matbaası, Ankara, 1998; Bahriye ÜÇOK, “İnsan Haklarının Gerçekleşmesinde Dinin Etkileri”, s.127-129, İnsan Haklarının Felsefi Temelleri, (Yayıma Hazırlayan: İonna KUÇURALDİ), Türkiye Felsefe Kurumu Yayını, Ankara, 1996.; Ahmet AKGÜNDÜZ, İslâm’da İnsan Hakları Beyânnâmesi, OSAV Yayınları, İstanbul, 1997.; Ahmet MUMCU, İnsan Hakları ve Kamu Özgürlükleri, Savaş Yayınları, Ankara, 1992, s.39-42.; Said Vakkas GÖZLÜGÖL, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve İç Hukukumuza Etkisi, Hilmi Usta Matbaacılık, Ankara, 1999, s.17-20.
8Ahmet AKGÜNDÜZ, İslâm’da İnsan Hakları Beyânnâmesi, OSAV Yayınları, İstanbul, 1997, s.84-85.
9BAŞLAR K. – KUYAKSİL A., age., 26-31.
10T.C. İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü Eğitim Daire Başkanlığı, Polis Okulları Ders Kitapları-I, Ankara, 2001, s.43.
11AŞLAR K. – KUYAKSİL A., age.,122-124.
12Polis Okulları Ders Kitapları-I, s.43-44.
Beyanname, deklarasyon, bildirge aynı anlamda kullanılan kelimeler olup uygulamada her üç terimle de karşılaşmak mümkündür. Bunlar arasında nitelik yönünden her hangi bir farklılık yoktur.
13BAŞLAR K. – KUYAKSİL A., age., 126-128.
14Münci KAPANİ, Kamu Hürriyetleri, AÜHF Yayınları:453, Ankara, 1981, s.62-65.
15GÖZLÜGÖL S.V., age., s.52
16Coşkun Can AKTAN, Haklar ve Özgürlükler Antolojisi, Hak iş Yayınları, Ankara, 2000, s.28-29.