3. ÜSTÜN ZEKÂLILARIN EĞİTİMİNDE MÜFREDATI FARKLILAŞTIRMA
3.4. Bütünleştirilmiş Müfredat Modeline Göre Farklılaştırılmış Sosyal Bilgiler
Sosyal bilgiler bir ilköğretim dersidir. Bireyin sosyal kimliğini ve varlığını gerçekleştirmesine sağlamasına yardımcı olmayı hedefler. Tarih, coğrafya, ekonomi, sosyoloji, antropoloji, psikoloji, felsefe, siyaset bilimi ve hukuk gibi sosyal bilimleri ve vatandaşlık bilgisi konularını yansıtır. Öğrenme alanlarının bir ünite ya da tema altında
28 birleştirilmesini kapsar; bireylerin sosyal ve fiziki çevresiyle etkileşiminin geçmiş, bugün ve gelecek bağlamında incelediğinde, toplu öğretim anlayışıyla oluşturulmuş bir çalışma alanıdır (Kıroğlu, 2006: 620).
Sosyal Bilgiler terimi 1916’da Ulusal Eğitim Birliği tarafından orta öğretimde sosyal bilgiler raporunun yayınlanmasından sonra oldukça yaygın bir şekilde kullanılmaya başlanmıştır. John Dewey ve James Harvey Robinson’un ilerlemeci akımı oluşturan düşüncelerinden çok fazla etkilenen sosyal bilgiler kavramı, vatandaşlık eğitiminde üstlenerek eşitlikçi ve özgürlüklere saygılı ve paylaşımcı insanlar yaratma görevini yerine getirmektedir (LCSS, 1993: 5).
Doğanay’a (2002: 15-46) göre sosyal bilgiler disiplinler arası çalışan, insan ve etkileşimde bulunduğu çevresini zaman boyutuyla inceleyen bir bilim dalıdır. Küreselleşen dünyada demokratik temellere dayalı ve düşünme becerileri yüksek vatandaşlar yetiştirmeyi hedefler. Bütün bunları yaparken toplumla ilgili bilimlerin içerik ve tekniklerinden faydalanır.
Sosyal bilgilerde hedeflenen anlayış; küreselleşen dünyada, birbirlerine ihtiyacı olan insanlar için kamu yararı sağlamaktır. Bu bağlamda kültürel farklılıkları olan demokratik bir sosyal örgütün vatandaşlarını oluşturmak, bilinçli ve mantıklı muhakeme yapma yeteneği geliştirmek için vatandaşlarımıza yardımcı olmaktır (NCSS, 1993: 3). Sosyal bilgiler vatandaşlık eğitimi ile insan ilişkilerini bilgi ve deneyimlerle birleştirir. Tüm bu deneyimler bizim toplumdaki yerimizi, görevlerimizi, sorumluluklarımızı, haklarımızı, özgürlüklerimiz ve sınırlarımızı kavramamızı sağlarken karşımızdaki insanları da anlamamıza yardımcı olur. Sosyal bilgiler, sanat, edebiyat ve sosyal bilimlerle bireye vatandaşlık eğitimleri kazandırırken bu disiplinleri birleştirir, disiplinler arası bütüncül bir yaklaşım sergiler.
Üstün yetenekli bireylere alakalı genel tanımlamalara bakıldığında, algıların bilişsel ve duyuşsal tecrübelere transferleri sırasında ileri seviyeli bir yetenekten, kişisel farkındalık ve duyarlılıktan söz edildiğini görmekteyiz. Üstün yetenekli bireylerin sosyal bilgiler eğitim alması çok önemlidir, çünkü üstün yetenekli bireylerin ihtiyaç duyduğu eğitimin hedefleri sosyal bilgiler öğretimin hedefleriyle örtüşmektedir. Bu iki çalışma alanının ulaşmayı düşündüğü eğitim ve öğretim hedefleri birbirine çok yakındır. Bu hedefler sorgulama, eleştirel düşünme, karar verme becerileri, yaratıcılık becerileri,
29 problem çözme becerileri ve liderlik becerileridir. Sosyal bilgiler eğitiminin geniş çeşitliliği içermesi sebebiyle üstün yetenekli bireylerin eğitimi için ideal bir çalışma alanı olduğu ifade edilmiştir. (Delisle, 1991: 175-177).
Üstün yetenekli bireyleri eğitiminde değerler eğitiminin ve toplumsal mirasın aktarılması ilkokullarda hayat bilgisi ve sosyal bilgiler öğretiminde ağırlıklı verilmektedir. Etik değerler doğrultusunda toplumsal mirası gelecek nesillere aktaracak bireyler, üstün yetenekli bireylerden çıkacağı düşünüldüğünde sosyal bilgiler dersi çok daha önemli hale gelmektedir. Bireylerin sosyal ve kültürel yaşantıları edinmelerini, bu konularda birikim ve tecrübe sahibi olmalarını sağlayacak eğitimleri yaygın olarak okullardan alırlar. Sosyal bilgiler eğitimi anlayışı da, okulları gerçek bir topluluk olarak, öğrenciyi de bu topluluğun parçası olarak görür. Okullarda öğrenciler sosyal bilgiler eğitimi alırken, yaşadıkları toplumun geçmişini öğrenmelerinin yanısıra bugünde neler yapabilecekleri hakkında eğitim ve öğretimler sunar. Toplumsallaşma örnekleri bakımından bilgilendirme yapabilmek için dünya üzerindeki ülkeleri ve yaşam şekilleri hakkında genel bilgi verir. Geniş bir yelpazeye sahip içeriğiyle sosyal bilgiler eğitimi, bireylere insanlığın yüzyıllardan beri oluşturduğu, zengin sosyal ve kültürel tecrübelerini tanıyabilmeleri açısından olanaklar sağlar (Mertol, Doğdu ve Yılar, 2013:176-183).
Sosyal bilgiler eğitimi sadece kitaplarla, okul içlerinde değil bunların yanında toplumun içinde bireye sosyal deneyimler sunabilecek bir yapıya sahiptir. Nasıl ki fen bilimlerinde karşımıza çıkan bir problemi çözmek için deney- gözlem yolu kullanılıyorsa, sosyal bilgiler öğretimi de, toplumsallaşırken, karşımıza çıkan problemleri bizzat toplumun içinde ilişkileri deneyimleyerek, gözlemleyerek yaparak, yaşayarak öğreten bir alandır. Bir başka deyişle sosyal bilgiler öğretimi doğrudan sosyal ortamlarda olmalıdır. Bireylerin okula devam etmesi sosyalleşmelerine katkı sunduğu gibi eğitim ortamlarının sosyal ortamlarda olması da donanımlı ve kaliteli öğrenmeyi gerçekleştirecektir.
Sosyal bilgiler öğretiminde öğrenme ortamı okul binası ve sınıfların dışında bir da olmalıdır. Adı üzerinde olan bu ders sosyal ilişkilerle öğrenilir ve kavranır. Uygulanması sosyal ortamlarda mümkün olabilir. Sosyal bilgiler dersi öğretiminin laboratuvarı toplumun kendisidir. Bunun yanında, sosyal bilgilerin öğretiminin
30 yapılacağı müzeler, bilim merkezleri, sosyal tesisler, sağlık enstitüleri, kültür merkezleri, piknik ve park alanları, devlet daireleri, ilkokul ve lise ziyareti, yetenekli oldukları alanlarda sanat aktiviteleri, yaşlılar evi, tarihi, turistik veya doğal ortamları, kent müzeleri öğrenmeyi güçlü kılabilecek ortamlardır. Bireyler, tüm bu yerleri gezerken, sıradan bir ders işleyişinden uazak ilgi çekici, motivasyonu artıran, kaliteli öğrenme ortamlarında öğrenmelerini gerçekleştirmiş olurlar (Uzun, 2006: 23-35).
Üstün zekâlı çocuklarda sosyal bilgiler eğitiminde kullanılacak model, yöntem ve teknik kavramlar sosyal bilgiler eğitiminde izlenecek yol olarak algılanabilir. Öğrenmeyi gerçekleştirmede bunlar birer araçtır. Öğretim modelleri, teknikleri, yöntemleri çeşitli olup tek bir modelle, yöntemle ve teknikle çalışmak diye bir durum söz konusu değildir. Uygulanacak her farklı model, yöntem ve teknik her yeni grup içinde bile faklılık gösterebilir (Şaban, 2000: 23-25).
Üstün zekâlı ve yetenekli bireylerin farklılıkları yanında bu öğrencilere eğitim verecek öğretmenin özellikleri de planlanması öğretimin çok önemli bir boyutunu oluşturmaktadır. Öğretmen, bir öğretim modelinin uygulanma sürecinde en uygun yöntemin ne olduğunu, hangi tekniğe göre uygulaması gerektiğine, ne kadar sürede uygulanacağını karar veren konumundadır. Sınıfındaki öğrencilerinin fiziksel, sosyal, bilişsel, dilsel, duygusal, kültürel gelişimlerine ait düzeyleri hakkında ön bilgilere sahip olmalıdır. Bir öğretmen sınıf içinde ortam şartlarına göre eğitim uygulamalarını düzenlemesinin yanında öğrencilerin bedensel, ruhsal, bilişsel, sözel, dilsel, kültürel gelişimlerini, kuvvetli ve kuvvetsiz yanlarını, öğrenme stillerin bilmeli ve öğretim planlarını bunlara göre yapmalıdır (MEB, 2006:8-9).
Çocuklara neyi düşünüp düşünmeyeceği değil düşünmenin nasıl olabileceğini, bunun yöntemlerini, uygulanış şekillerini, doğru iletişim becerilerini ve problem çözme becerilerini nasıl geliştireceğini, çözüm yollarının farklı şekillerde olabileceğini, bağımsız düşünme ve çalışma becerilerinin hangi durumlarda oluşabileceğini, bilgiyi en iyi şekilde kullanma yollarını, özdüzenlemeli çalışma becerilerinin kazandırılması önemlidir. Bu nedenle üstün yeteneklilerin eğitimini üstlenecek öğretmenleri yetiştirme ve geliştirme bu eğitimin daha da önemli hale getirmektedir (MEB,2010:186).
Sosyal bilgiler dersi öğretiminde iyi, kötü, geçerli veya geçersiz kabul edilen bir yöntem veya teknik yoktur. Hedeflenen amacı gerçekleştirecek ve en kısa sürede ürün
31 ortaya koyabilecek yöntem ve teknik o öğrenme için en iyisi olarak kabul edilebilir. Hangi yöntem daha üstündür yerine hangi yöntem bu eğitim uygulamasına daha uygundur fikriyle planlama çalışmalarının yapılması doğru olabilir. (Yaşar, 1998: 47). Sürece dayalı zenginleştirme çalışmalarında bazı üst düzey becerileri değişik ortamlara transfer ederken zorluk yaşanabilir. Bu yaklaşımın özelliklerindendir. Bunun yanında uygulanılan ürüne ve içeriğe dayalı zenginleştirme çalışmaları daha kolaydır. Ancak üstün yetenekli öğrencilerin eğitiminde öğrencileri zorlaması açısından genellikle sürece dayalı çalışmalar kullanılmaktadır (Van Tassel-Baska, Zuo, Avery ve Little, 2002: 46). Ürüne dayalı zenginleştirmede somut, soyut, çalışmaları içerir. Roman yazma, portfolyö hazırlama, günlük tutma, rapor hazırlama veya düşünsel ürünler ortaya koyma ürüne dayalı zenginleştirme çalışmalarına örnektir. Geniş akademik içerik belirleyip ders konularına yansıtarak öğretim yapma içeriğe dayalı zenginleştirme çalışmaları içinde dir. İçeriğe dayalı zenginleştirme çalışmaları kademik ağırlıklı olduğu için sosyal bilgiler, dilbilgisi fen ve teknoloji ve matematik dersinde kullanılmaya uygun bir yaklaşımdır. Zenginleştirme çalışmalarında sürece, ürüne ve içeriğe dayalı yaklaşımlar birleştirilerek planlama yapılırsa üstün yetenekli öğrencilerin başarılarında artışlar görülmesi olasıdır (Sak, 2011).
Araştırmamızda bütünleştirilmiş müfredat modeline göre farklılaştırılmış sosyal bilgiler öğretimi oluşturulurken 2015-2016 yıllarında yürürlükte olan 4.sınıf sosyal bilgiler MEB müfredatı temel alınmış, müfredatın kazanımları desteklenecek şekilde daha üst düzeyde kazanımlar oluşturulmuştur. Öğretim basamaklarında içerik, süreç ve ürün ve değerlendirme boyutlarının farklılaştırılmasına ve etkinliklerin planlanmasına yönelik çalışmalara önem verilmiştir. İçerik, süreç ve ürün ve değerlendirme boyutlarında farklılaştırma yapmak amacıyla yeniden tasarlanmıştır. İçerikte, hızlandırma yapılmış, derinliği ve karmaşıklığı arttırılmıştır. Süreçte, akademik beceriler, yaratıcı ve üretici düşünme, eleştirel düşünme, problem çözme, araştırma ve öz düzenleme becerileri tanıtılmış, tüm bu becerilerin planlamada kullanımı sağlanmıştır. Üründe ise, çalışma alanlarını destekleyen farklı araçları ortaya koyma becerileri geliştirilmeye çalışılmıştır. Değerlendirme de ise, sadece öğretmen değerlendirmeleriyle kalmayıp, öğrencinin öz değerlendirme yapabilmesine olanak sağlayacı çalışmaların yer alması, öz düzenlemeli öğrenme becerisinin geliştirilmesi,
32 problem çözmeye yönelik değerlendirme çalışmaları içermesine ve akran değerlendirme çalışmalarının yer alması için gerekli düzenlemelerin yapılmasına özen gösterilmiştir.
Bütünleştirilmiş müfredat modeline göre farklılaştırılmış sosyal bilgiler öğretim planlamaları yapılırken öğrencilerin ileri düzey bilgi ve becerilerini ve düşünme süreçlerini birleştirerek düşünme kapasitelerini arttırmaları hedeflenmiştir.
Bütünleştirilmiş müfredat modeline göre farklılaştırılan sosyal bilgiler öğretimin uygulamaları sırasında üstün zekâlı öğrenciler üzerinde yarı deneysel ve deneysel çalışmalar yapılmıştır. Çalışmanın uygulanma sürecinde bütünleştirilmiş müfredat modeline göre farklılaştırılmış sosyal bilgiler öğretimin içinde gerçek hayata dayalı problem çözme becerileri ile öz-düzenlemeli bilim öğrenme becerileri ve akademik başarılara yönelik öntest, sontest ve başarı testleri uygulanmıştır. Bütünleştirilmiş müfredat modeline göre farklılaştırılan sosyal bilgiler öğretimine dâhil edilen 12 kişilik üstün yetenekli deney grubu öğrencileriyle, farklılaştırılma yapılmadan milli eğitim müfredatının öğretim programının uygulandığı üstün yetenekli 12 kişilik kontrol grubu öğrenciler arasında anlamlı bir farklılık olup olmadığı araştırılmıştır. Araştırma sonucunda deney ve kontrol grubu öğrencilerin problem çözme becerileri, öz düzenleme becerileri ve akademik başarıları arasında anlamlı bir ilişkinin olup olmadığı araştırılmıştır.
33
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
4. ÜSTÜN YETENEKLİLER EĞİTİMDE YAPILAN ULUSAL VE