TT í í x j / ' íTEMMUZ 1949
Dost Gabriel ve Türk Bursa
3
B ursa la Verte, adm irablem ent décrite dans une conférence du Prof. Gabriel, dont nous donnerons le résumé dans un prochain B ulletin
Yabancının türlüsü vardır. Fakat tüccar ol sun, diplomat, âlim veya turist olsun, yurdumu za gelen her yabancı, mizacı itibariyle büsbütün kayıtsız değilse, bize karşı iki çeşit tavır takmı yor. Ya memleketinden bir yığın peşin hükümle gelmiştir. Okuduklarına ve işittiklerine göre ka fasında muayyen bir Türkiye ve Türk hayali vardır. Böylesi, memleketimize ayak bastıktan sonra, her adım başında karşılaştığı realitenin tekzibine uğramaktan evvelâ bir huzursuzluk duymağa başlar. Kafasında bir sır gibi sakla dığı ve çizgilerini her müşahedenin biraz daha belirtmesini istediği hayal, her gün, hâdiseler karşısında aşındıkça, bu huzursuzluk da artar. Hem o derece artar ki, bazan farkına bile var madan, sırf yeni bir hayal yaratmanın insiyaki tenbelliğiyle, eskisini ayakta tutacak türlü pa yandalar arar. Gördüklerini kendine göre tefsir eder, bedahatte bile bityeniği bulur, en açık ha kikatlere sırtını çevirir. Düşüncelerinin ve duy gularının statükosunu bozmamak azmiyle, ni hayet büsbütün kendi kabuğunun içine çekilir.
Böylesini uzaktan bile tanımak mümkün dür. Dudağında “Ben sizin ne mal olduğunuzu bilirim” der gibi ya n müstehzi, yan merhametli bir tebessüm vardır. El uzatışında bile, sanki bu lûtfunu hissettirmeği kibarlığına yedirmek iste miyormuş gibi aşırı bir nezaket görülür. O, bu merasimli haliyle, jestinin yapma ve zoraki ma
hiyetini örttüğüne inanır. Zaten dostu da kal mamıştır. Başlangıçta kendisihe samimi bir mi safirperverlik gösterenler, onda hissettikleri sa bit fikrin, hâdiseler karşısında patlak veren inadın ürküntüsiyle çoktan uzaklaşmışlardır. Fa
kat o, kendi kendini mahkûm ettiği bu inzivaya minnettardır. İpek böceği gibi, hayaliyle realite arasında kalın, sert ve ışık geçirmez bir koza ör mekte artık tamamiyle serbest kalmıştır. Niha yet bir gün memleketine dönünce, daha gelirken birükte getirdiği hayalleri, olduğu ibi, belki de biraz daha sertleştirerek, kafasının dağarcığın da geri götürür.
Birgün bir yabancı gazetenin sütunlarında bir makale, yahut bir broşür veya bir kitap gö rürüz. Bu, sabık misafirin eseridir. Kendisini memlekette iken tammak fırsatını bulmuşsak, hakkımızda neler söyleyebileceğini zaten tahmin ederiz. Bu tahminimizde aldanmağa da imkân yoktur. Hakikaten sabık misafir, Türk'ü ve Türkiye'ye anlatayım derken, hayalde realite arasında örmüş olduğu kozanın kalınlığını ve kabalığını gösterir.
Yabancının bir de peşin hükümsüz geleni vardır. Gelir ve aramıza kanşır. Görür ve görür ken duymasını, duyarken de görmesini bilir. Manzaralar, hâdiseler ve insanlar karşısında, anlayışın ve iyi niyetin adamıdır. Geldiği memleketin fikir ve duygu modasına
uynıı-4 TÜRKİYE TURİNG ve OTOMOBİL KURUMU yacak kadar şahsiyet sahibidir. Ok u d u kl arının
veya kulağına fısıldananların tesiri altında kal- mıyacak kadar hür düşüncelidir. Hiç bir gizli he sabın âleti olmıyacak kadar merd tabiatlidir. Elini Türk dostuna uzatırken, ne aşırı bir reve ransın altında sakhyacak bir çarpık maksadı, ne de beylik bir tebessümle örtecek tiksintisi vardır. O, artık bizden olmuştur. Bizimle bera berken de, bizden ayrı iken de, bizim gibi duyar, bizim gibi düşünür. En sıkıntılı anlarında bizi düşünmekle, bizden bahsetmekle ferahlık duyar. En sıkıntılı anlarımızda bize kardeş sesini du yurur.
Yabancının böylesi, ne yazık ki, sokak dolu su olmaz. Bu haslet, ruh olgunluğu kadar na dirdir. Yabancının böylesi karşısında, insanlık ve fazilet namına sevinç duyarız. Yabancının böylesi, diyorum. Hayır, yanlış. Böylesine ya bancı demeğe bile dilimiz varmaz. Onu kendimiz den ve kendimizin de en iyilerinden sayarız.
İşte, iktisat Fakültesinin gayretli ve sempa tik dekanı Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu’nun him metiyle, yeni Fen Fakültesi binasında Collège de France hocalarından M. Gabriel’in Bursaya dair konferansım dinlerken, zihnimden hep bunlan geçirdim. M. Gabriel, hiç şüphe yok, insana te sadüfen başka bir diyarda doğmuş hissini ve recek kadar bizdendir. Kendisini uzaktan ve ya kından tanıyanlar arasında hiç kimse yoktur ki, ilim ve fazilete bağlı bütün bir ömrün bu candan Türk dostluğu karşısında hayranlık duymamış olsun. Her biri ilmin olduğu kadar sevginin de abidesi olan “Anadolunun Türk abideleri” veya “Boğaziçi hisarları” adlı eserleriyle M. Gabriel’i tanıyanlar, bütün hayatını Türk sanat eserleri nin tetkikine hasretmiş olan bu büyük Fransız âlimini minnetle sevmişlerdir. Fakat onu, ara mızda yaşadığı uzun yıllar esnasında yakından tanımak fırsatım bulanlarda bu sevgi, cömert ve sıcak bir dostluğun ışığında, derin bir hay ranlığa inkılâp etmiştir. Daha geçen günkü kon feransında kendisini ilk defa dinleyenlerde bile bu mucizenin zuhurunu görünce, kalbden kalbe yol bulan tertemiz bir sevgi ile kafadan kafaya akrabalıklar yaratan duru bir anlayışın nelere kaadir olduğunu bir kere daha anladım.
M. Gabriel'i Istanbuldaki Fransız Arkeoloji Enstitüsünün kurucusu ve müdürü olarak ta rayanlar vardır, İstanbul Üniversitesinin eski bir hocası olarak hatırhyanlar bulunur. Onu Ana dolunun en ücra köşelerinde Türk sanat eser lerini araştırırken görenler olmuştur. Enstitü
sünde neşrettiği eserlerle Türk kültürünü Garba tanıtmakta gösterdiği büyük himmeti takdir edenler de eksik değildir. Hattâ son yıllarda, yalnız Paristeki College de France kürsüsün den değil, Avrupanın büyük şehirlerinde verdiği konferanslarla, kendi öz malımız olan sanatın tapusunu Garbın gözlen önüne serdiğini ve bu hakikati, kökleşmiş hurafeleri yenerek, herkese kabul ettirdiğini bilenler de vardır. Fakat her biri bütün bir hayata şeref verecek olan bu gay retler, büyük âlimin bizlere karşı beslediği dost luğun ve sevgisinin tam ölçüsünü vermez. Onun, geçen gün, Türk Bursadan ne derin bir aşk, ne berrak bir anlayışla bahsettiğini dinleyenler, bü tün bu muvaffakiyetleri ihata ve izah eden sırrı keşfetmiş oldular. Bugün Üniversitemizin muh telif kürsülerini işgal etmekte olan eski talebesi bunu daha evvel öğrenmişlerdi.
M. Gabriel, bize Bursayı anlattı, hissettirdi ve sevdirdi. Türk zevkinin ve kültürünün bu mübarek şehrine hadis bir sanatla işlediğini, me kân ile zamanın, hayal ile hakikatin ne munis bir terkip içinde eridiğini, Türk karakter ve fazileti nin nasıl âbideleştiğini üç buudu ile gördük. Fa kat asıl büyük âmilin bu tablo karşısındaki he yecanı, ona dördüncü buudunu da verdi ve böy- lece Bursa, bir sevgi halesi içinde gönlülerimizde yeniden doğdu. Konferanstan çıkarken bir dos tumun kulağıma eğilerek:
— Bana Bursayı bugün M. Gabriel öğretti, demesini gün geçtikçe daha iyi anlıyorum.
Mimarının teknik teferruatım bir tarafa bırakıyorum. Fakat o konferansta, frenklerin turquoise dedikleri mavinin asaletini, cami için de kubbeye kadar yükselen çini ve nakışların haşmetü mânasını, türbelerde azametle bağ daş kuran huzur ve sükûnun manevî değerini, herkes gibi ben de, yalnız akıl yolu ile değil, duygu yoliyle de anladım. M. Gabriel, Bursayı bize sadece coğrafyaya yaslanmış bir tarih ola rak değil, istikbale doğru kanatlanacak hamle lerin bir ilham kaynağı olarak gösterdi. Mimari ve sanat tarihinin bittiği noktada, bir millet ru hunun ebedî macerası başlıyordu. Bursa, böy- lece daima yeşil ve daima vakur bir sembol hü viyetiyle gözlerimizin önünde heybetü ve munis manzarasını aldı ve M. Gabriel’in sözleri kadar sıcak tonlarla projeksiyon perdesine aksettir diği renkli fotoğraflar, bir mavi ve yeşil cüm büşü içinde, bir çoklarının hâlâ şüphe ile kar şıladıkları bir dâvanın inkâr kabul etmez bir is- batı oldu,
TEMMUZ 1949 5 Sanat tarihi, yalnız şekillerin tarih i değil
dir. Sütunda, kubbede, revakta hendeseyi a ra makla ve bu hendesenin asırlar boyunca nasıl geliştiğini bulm akla san at tarihçisi, ne nefsini, ne de başkalarım tatm in edebilir. Sanat tarihi, maddeye işlenmiş ta rih de değildir. Öyle olsay dı, diğer tarihî izlerin yanısıra pek sönük ve pek silik kalırdı. Asıl san at tarih i maddeye şekil ve ren ruhun m acerasıdır. B ursa âbidelerini bu gözle gören M. G abriel’in konferansında, bütün bir şehir âbideleşmiş oldu. M. Gabriel, Bursa maddesine işlemiş ruhun macerasını anlatırken,
o ruhu sezen ediplerin intihalarım da ihmal et medi. Pierre Loti’den André Gide’e kadar Bur- sayı ziyaret edip gördüklerim ve duyduklarım anlatan Fransız muharrirlerini kendi zevk ve anlayışının mihekine vurdu. Onların bazan his settikleri derin gerçeği belirtirken, düştükleri hatâlara da mim koymaktan çekinmedi. Edebi yatın Bursası ile sanat tarihinin Bursasım zarif bir terkip halinde inşa ederken, en renkli malze meyi ve en şahane mimariyi, yine muasır Türk edebiyatında buldu. Beş Şehir mucizesini yara tan Ahmet Hamdi Tanpınarın Bursası ile M.
Gabriel'in Bursası, birbirine Türk halılarındaki çiçekler gibi girift oldular.
Prof. Sabrı Esad Siyavuşgii.
O s m a n lI la r ın 17 cl a s ırd a S lo v a k y a ’d a İşg a l e ttik le ri T u rd a k alesi.
Château de Turda en Slovaquie (quartier général
des T urcs au X V II S.)
Kişisel Arşivlerde Istanbul Belleği Taha Toros Arşivi