1793-1861 yılları arasında yaşamış ve 1840’lı yıllarda üç yılını İstanbul’da geçirmiş olan Albay Charles White’ın “Three Years In Constantinople; Or, Domestic Manners of the Turks in 1844” adlı eseri yakın bir tarihte sosyolog Elif Süreyya Genç tarafından Türkçeye kazandırılmış (Türkçe bağlantı).
Kitap 1844 yılı İstanbul’unda gündelik yaşama dair pek çok gözlem ve bilgiyi içeriyor. Hem halkın, hem de Saray maiyetinin yaşam tarzına değinirken, kentin sosyal, kültürel, coğrafî, yönetsel ve demografik yapısından bahsetmeyi de ihmal etmiyor.
Kitabın bir özelliği de Türkler hakkında Batılıların güttüğü önyargıların bir eleştirisi niteliğinde olması. Yine de White’ı, Osmanlılara ne kadar objektif yaklaşmaya çalışmış olsa da, çizgisel bir tarih anlayışına sahip Batı’yı uygarlığın erişebileceği en üst seviye olarak gören ve Dünya’nın merkezi ilan eden oryantalizm fikrinden bağımsız olarak ele almamak gerekmektedir. Uygarlaşmış ve rasyonel Batı, gelişmemiş , egzotik ve yönetilmeye muhtaç Doğu’nun yol göstericisi olarak karşımıza çıkmaktadır.
Elif Süreyya Genç’in ifade ettiği gibi White, üç ciltlik eserinin samimi ve zahmetli bir çalışmanın ürünü olduğunu; kitabını yazarken kendisinin dikkatli gözlemlerinin ve muhakemesinin yanı sıra en iyi yerel otorite dediği, bilgili ve iyi eğitimli Türklerin, doğruyu söylediklerinden emin olduğu reayanın ve Frenk ahalinin sözlü ve yazılı ifadelerinden de faydalandığını belirtmektedir. İngiliz elçiliğinin bigi kaynaklarından da faydalandığı görülmektedir. İstanbul’un 19. yüzyıldaki gündelik yaşamı hakkında detaylı gözlemler içeren bu seyahatname, aynı zamanda İngilizlerin Osmanlı politikasını anlamak için de son derece önemli bir kaynaktır.
Tabii bu kitapta biz hava delilerini ilgilendiren kısım White’ın İstanbul’un havası ve ikliminden bahsettiği sayfalar. Erişemediğimiz, aslında varlığından bile rahatlıkla şüphe duyabileceğimiz Osmanlı dönemindeki hava olayları kayıtlarının ve iklimsel kayıtların izini, ancak Charles White ve benzeri yazarların seyahatnamelerindeki kimi zaman fazlasıyla genelleyici ve bugünkü bilgilerimiz ışığında değerlendirdiğimizde kısmen doğru kısmen yanlış ifadelerde sürebiliyoruz. White’ın eserinden yaptığım alıntıda göreceğiniz üzere, 19. yüzyıl hava delilerinin de bizler gibi kışların artık eskisi kadar soğuk geçmediğinden bahsetmesi, hava delilerinin problemlerinin iki yüzyıl öncesinde de aynı olduğunu gösteriyor.
“Yaz mevsiminde gün doğumundan sonra birkaç saat boyunca Olympos’tan (Uludağ’dan) esen güneyli meltemi saymazsak, rüzgar 365 günün 300′ünde kuzeyden esiyor. Yıl boyunca düşen yağış miktarı her tür sebze-meyve, kaynak suyu ve su kemerini ve taksimi (meydanı değil, Taksim’deki maksemi kastediyor) beslemek için tamamen yeterli düzeyde. Yağmurlar daha çok ilkbahar ve sonbaharda düşse de, düzenli değil. Hatta bazen, 1843 Ağustos ayında olduğu gibi günlerce süren kuvvetli sağanaklar şeklinde de düşüyor. Aynı zamanda gece çiyi de çok az görülüyor. Bu yüzden yamaçlarda yetişen bitkiler kuruyor, soğuk aylarda büyüyenler hariç meyve ve sebzeler tatsız ve kısa ömürlü.
Mevsimler çok yumuşak. Yaklaşık olarak Aralık sonunda başlayan kış sert geçmiyor. Kar yağıyor ancak nadiren birikiyor. Yaz mevsimi, başladığı zaman kararlı oluyor ve aşırı sıcak olmuyor. Sonbahar ise gayet ılıman ve canlandırıcı bir mevsim. Bahar ise geç geliyor ve dört mevsimin en kötü geçeni. Bu süre boyunca ve kış sonunda, dondurucu kuzey, kuzeydoğu ve kuzeybatıdan esen, ismiyle müsemma “karayel”, Balkanlar’dan veya Kafkaslar üzerinde iyice soğuyarak Karadeniz’den aşağıya iniyor. Fakat daha önce de söylendiği gibi ortalama sıcaklık ılıman ve bu yöreler aşırı soğuk veya sıcağa maruz kalmıyor.
Bunlara ilaveten, İstanbul sağlıklı bir yer değil. Ateş, mide rahatsızlıkları, sindirim sistemi hastalıkları, iltihaplı hastalıklar sık görülüyor. Bunun sebebi muhtemelen yetersiz ve sağlıksız beslenme ve sıklıkla öğle saatleri ile akşam saatleri arasında 15 derecelik (!) bir farka erişen ani sıcaklık değişimleri.
Boğaz’ın iklimi son yıllarda çarpıcı değişimlere uğramış gibi görünüyor. Kentin yaşlı sakinleri soğukların şiddetinin azaldığını ve yaz sıcaklarının hafiflediğini söylüyor. Pek çok Bizans tarihçisinin yazdığına göre V. Konstantinos, Arkadios, Dukas ve diğerlerinin dönemlerinde Marmara denizi bazen ulaşımı engelleyecek ölçüde buzla kaplanmış. Bazı durumlarda ise Boğaz, insan ve hayvanların bir kıyıdan diğerine yürüyerek geçişini sağlayacak şekilde donmuş; 601, 934, 753, 764, 928 ve 1232 yıllarında olmak üzere. Yaz sıcakları da çok daha kuvvetli, kuraklıklar daha uzun süreliymiş. Öyle ki susuzluk yüzünden binlerce sığır telef olmuş, ağaçların yaprakları kuruyup dökülmüş, su kemerleri kuruduğu için su şaraptan değerli hale gelmiş, su ihtiyacı uzak yerlerden karşılanmak zorunda kalınmış.
Şimdiki don olayları şiddetli değil. Dar ve gölge altındaki vadiler dışında öğle vaktinde don gözlenmiyor. Sıradışı kuraklıklar da bilinmiyor. Şeyhülislamın aşırı sıcak ve kıtlığa son vermesi için 3 gün boyunca tüm halkın oruç tutma ve evde-tarlalarda topluca dua etme yoluyla Allah’a yakarması fetvasını vermesinin üstünden yıllar geçmiş.”
İklim hakkında verdiği bilgiler burda bitiyor. Yazının devamında, aralarında vezirler, padişah ve ulemanın da bulunduğu 300.000 kişinin sabah güneş doğarken Okmeydanı’nda toplanıp baş müftünün, yani Ayasofya’nın imamının önderliğinde dua ettiğinden bahsediyor. Bu toplu dualara ilk kez 1592′de III. Murat devrinde şehir bir salgından kırılırken başlandığını yazmış.