Letoon antik kendit nerededir? Letoon antik kenti hikayesini sunuyoruz. Letoon Kutsal alanı, Ksanthos’un 5 km uzağındadır. Burası Likya Birliği’nin de kutsal yeridir. Kente paralel bir gelişime sahip bu kült merkezinde Likya Birliği’nin bayram ve şölenleri kutlanmıştır. Araştırmalarda MÖ 8. yüzyıla tarihlenen çanak çömlekler bulunmuştur. Buradaki kült merkezinin daha eski tarihlere gittiği tahmin edilse de, alandaki yüksek taban suyu çalışmaları engellemiştir. Letoon kutsal alanının MS 7. yüzyıl sonrasında tümüyle terk edilmiş olduğu tahmin edilmektedir. Bu dönemde kutsal alanın kuzey bölümünde, bugün de görülebilen kalıntıların altındaki bölgede bazı düzenlemeler yapılmış ve bu kapsamda buraya ek yapılar inşa edilmiştir. İlk başlarda Letoon kutsal alanının kırsal bir kült yeri olduğu kabul edilmektedir. Ksanthos düzlüklerinin ortasındaki bir tepenin altından fışkıran su kaynağı Elyanlar kült merkezi olarak işlev görmüştür.
Antik Dönem’de su tanrıçaları olarak görülen Elyanlar, daha sonraki dönemde Yunan mitolojisindeki su tanrıçaları Nympheler ile birlikte anılmışlardır. Kutsal alanın 5.yüzyılın sonunda Aribas Hanedanı Dönemi’nde önem kazanmaya başladığı tahmin edilmektedir. Arkeologlar kutsal alanın büyük bir olasılıkla 5. yüzyılın sonlarına doğru Arbinas Hanedanı Dönemi’nde yeniden önem kazanmaya başladığını belirtmektedirler. Bu dönemde üç tanrıya, Leto, Artemis ve Apollon’a adanmış tapınaklar inşa edilmiştir. Kutsal alanda ortaya çıkartılan yazıtların birinde Arbinas, Artemis kültünü kendisinin başlattığını ve aynı zamanda Leto Tapınağı’nı inşa
ettirdiğini dile getirmektedir. Söz konusu tanrılar mitolojik anlamda Anadolulu tanrılarla uzaktan akraba olsalar da, aslında Helen tanrılarıdırlar. Arbinas’ın, Apollon kültünü de başlatmış olması olasıdır, çünkü üç Helen tanrı kültünün (Leto ve iki çocuğu Artemis ve Apollon) aynı dönemde başlamış olması oldukça mantıklı gözükmektedir. Bu kültün orada yaşayan halk tarafından, daha eskiden beri var olan yerli tanrıların yerine benimsenmiş mi olduğu, yoksa yeni tanrıların halka zorla mı kabul ettirildiği henüz tam olarak açıklanamamıştır. Ancak kesin olan, Letoon kutsal alanının 4. yüzyıldan itibaren önemli bir gelişme göstermiş olduğudur.
Buranın görkemli bir anıta dönüşmesi ise Helenistik Dönem’in ilk yıllarında gerçekleştirilmiştir. Helen stilindeki üç tapınak ve tiyatro bu bu dönemdeki eserlere verilebilecek en iyi örnektir. Letoon, Roma Dönemi’nde çeşitli düzenlemelere sahne olmuştur. Lykia’nın MS 43’de eyalet olarak küçülmesi buranın önemini biraz azaltmış olsa da, alan dinsel özelliğinden hiçbir şey kaybetmemiştir. Bu dönemde tanrılaştırılmış Roma İmparatorları için özel bir salon, İmparator Hadrianus’a adanmış anıtsal bir çeşme gibi ek binalar yapılmıştır. Hristiyanlığın yayılmasıyla birlikte 6. yüzyılda bir kilise inşa edilmiştir. Apollon ve Artemis Tapınakları sistemli olarak yıkılmış, taşları ise kilisenin yapımında kullanılmıştır.
Leto Tapınağı biraz daha uzun süre ayakta kalmayı başarmıştır. Ancak bir süre sonra o da bilinçli bir şekilde yıkılmıştır. Buradan çıkan taşlar ve mimari parçalar da yeniden kullanılmıştır. Bir süre sonra ise 1840’da yeniden keşfine kadar tümüyle terkedilmiştir.
Sistemli arkeolojik kazılar 1962’de başlatılmıştır. Mitolojide Tanrı Zeus’un çocukları Apollo ve Artemis ile onların anneleri Leto’ya ait destanlar Letoon kutsal alanıyla ilişkilendirilmiştir.
Mitolojik bu öykülere göre, baştanrı Zeus’un çocuklarını karnında taşıyan Leto, Zeus’un karısı tanrıça Hera’nın kötülüklerinden korktuğu için Delos adasından kaçmış ve çocuklarını doğuracak güvenli bir yer ararken Likya’ya da uğramıştır. Su içmek için bir çeşme başında durmuştur, ancak çobanlar onu oradan kovmuşlardır. Leto da onları kurbağaya dönüştürmüştür. Leto, çocuklarını doğurduktan sonra, kovulduğu çeşmeye geri dönmüş ve tanrılar anası olarak çobanları cezalandırmıştır. Bu söylence aktardığı bilgiler nedeniyle oldukça zengindir. Daha eski dönemlerde bu yörenin sularının bolluğu ve kalitesiyle ün saldığı bilinmektedir. Araştırmacılar, burada tespit edilen Leto, Artemis ve Apollon’a adanan tapınakların yerel kültürlerle ilişkili olduklarını düşünmektedirler.
Günümüzde sadece temelleri görülebilen Leto’ya adanmış İyon tarzındaki tapınak MÖ 3. yüzyıla tarihlenmektedir. Ortadaki en küçük tapınak ise MÖ 4. yüzyılda yapılmıştır. Onun doğusundaki üçüncü tapınak ise Dor tarzında yapılmış olup Helenistik Dönem’e tarihlenmektedir. Bu tapınağın yakınında bulunan üç dilli yazıt (Likçe, Eski Yunanca, Aramca) Letoon’un en önemli buluntusudur. Buranın su kültüyle bağlantılı kutsal bir yer olduğu araştırmacılartarafından kabul edilmektedir.