Cam, ahşap, metal, seramik, pamuk, yün, ipek gibi birçok maddenin yapısında organik bileşikler vardır. Sayılan bu maddeler işlenirken de organik bileşikler kullanılabilmektedir. Kıyafetler, ayakkabılar, boyalar, ilaçlar, plastikler, yapay kauçuklar, PVC, teflon, kırtasiye malzemeleri, kozmetik ürünler vb. birçok madde organik bileşiklerden oluşmuştur. Bu yazıda organik bileşiklerin tarihî gelişim sürecini, organik ve anorganik bileşiklerin özelliklerini inceleyeceğiz.
📚 Ek Bilgi: Peki bildiğimiz yaşam formu nedir?
Kimyasal olarak bildiğimiz yaşam formu karbon bileşiği üzerine kurulmuş yaşamdır. Karbonun ametal olarak birden çok bağ yapabilmesi ve elektronlarını ortaklaşa kullanma isteğinin çok yüksek olması karbonu organik bileşik olarak adlandırdığımız yapıların temel taşı yapmaktadır.
Etrafımızda gördüğümüz bütün organik çeşitlilik, karbon sayesinde meydana gelmiştir. Organik kimya olarak adlandırdığımız bu ünitede karbon ve karbonun yaptığı bileşikleri inceleyeceğiz ve sayısızca karbon bileşiğini isimlendirmek için bilimsel yöntemlere başvuracağız.
Organik Bileşiklerin Tarihsel Gelişimi
Jöns Jacob Berzelius (Yöns Yakop Berzelyus) tarafından 19.yy’da ilk defa organik kelimesi kullanılmıştır. Berzelius organik maddelerin sadece canlı organizmalar tarafından üretilebileceğini söylemiştir ve bu duurma yaşam güvü (vitalizm) demiştir.
1828 yılında Friedrich Wöhler ’in (Fredrih Vöhler) anorganik bir madde olan potasyum siyanürden (KCN) organik bir madde olan üreyi elde etmesiyle Berzelius’un görüşü geçerliliğini yitirmiştir.
Friedrich Wöhler bu çalışmasında aşağıda gösterildiği gibi ilk olarak potasyum siyanür ve kurşun(IV) oksitten potasyum siyanatı, sonra potasyum siyanat ile amonyum sülfatı tepkimeye sokarak amonyum siyanatı elde etmiştir.
Amonyum siyanatı ısıtarak beyaz renkli, kristal yapılı organik bir madde olan üreyi elde etmiştir. $$ 2\underbrace{NH_4OCN}_{\text{Amonyum siyanat}} \xrightarrow{ısı} 2\underbrace{NH_2-C(=O)-NH_2)}_{\text{Üre }}
Wöhler sentezi denilen yukarıdaki sentez, organik maddelerin laboratuvar ortamında üretilmesi için referans noktası olmuş, bu sentezin keşfinden sonra organik maddelerin tanımı da değişmiştir.
Anorganik ve Organik Bileşiklerin Özellikleri
Eskiden, bitki ve hayvanlardan elde edilen yalnızca canlılar tarafından oluşturulacağına inanılan bileşikler organik bileşikler, bu grubun dışındakiler için ise anorganik bileşikler olarak adlandırıldı.
Günümüzde ise organik terimi yapısında karbon atomu bulunan maddeler için söylenir. Erime ve kaynama noktaları düşük, karbon atomu içeren, ana kaynağı genellikle canlılar olan bileşiklere organik bileşik denir. Organik bileşiklerin yapısında C ve H atomlarının yanı sıra S, O, N, F, Cl, Br ve I gibi atomlar da bulunabilir. Organik bileşikler: CH4, C6H12O6, C2H5-NH2, CCl4, CH2O, CH3COOH vb.
Fakat yapısında karbon atomu bulunmasına rağmen anorganik olan bileşikler de mevcuttur. Örneğin CO, CO2, CS2 bileşikleri ve CN–, CO32– iyonlarını taşıyan HCN, H2CO3 gibi bileşikler yapısındaki karbona rağmen organik bileşik değildir.
Organik olmayan bileşiklere anorganik bileşik denir. Erime ve kaynama noktaları organik bileşiklerden daha yüksek olan asit, baz, tuz ve oksit sınıfı bileşikler anorganik bileşiklerdir. Anorganik bileşikler: HCl, NaCl, HCN, CaCO3, CO2, H2CO3, KMnO4 , Al(OH)3 vb.
Kimyanın organik bileşikleri inceleyen alt disiplinine organik kimya (karbon kimyası), anorganik bileşikleri inceleyen alt disiplinine ise anorganik (inorganik) kimya denir.
Organik ve anorganik bileşiklerin bazı genel özellikleri aşağıda verilmiştir.
|Organik Bileşikler||Anorganik Bileşikler|
|Ana kaynağı canlılar ve canlı kalıntılarıdır (petrol, doğal gaz, kömür vb.).||Ana kaynağı doğadaki minerallerdir (tuzlar, oksitler, asitler, bazlar vb.).|
|Erime ve kaynama noktaları genellikle düşüktür.||Erime ve kaynama noktaları genellikle yüksektir.|
|Tepkimeleri çok yavaştır.||Tepkimeleri genellikle hızlıdır.|
|Genellikle kendilerine özgü kokuları vardır.||Genellikle kendilerine özgü kokuları yoktur.|
|Yanıcıdır.||Genellikle yanıcı değildir.|
|Doğadaki sayıları çok fazladır.||Doğadaki sayıları organik bileşiklere göre daha azdır.|
|Genellikle kovalent bileşiklerdir.||Genellikle iyonik bileşiklerdir.|
Organik bileşiklerin sınıflandırılması
Organik bileşikler; alkanlar, alkenler, alkinler, alkoller, eterler, karbonil bileşikleri, karboksilik asitler ve aminler olmak üzere 8’e ayrılır.