Xenophanes ya da Ksenofanes, Elea okulu öncüsü olarak bilinen ünlü düşünürdür. Yıllarca Yunan şehir devletlerini gezerken şiirler ve şarkılar bestelemiş ünlü bir ozandır. Ksenofanes’ten günümüze kalan öğretici ve eğitici bölüm ve dizelerden, onun felsefe hakkındaki temel düşüncelerinin ana hatlarını öğrenebiliyoruz.
Uzun yıllar Ksenofanes’in bir filozof mu yoksa sadece bir şair mi olduğu konusunda tartışmalar sürmüştür. O bir şair olmasına karşın, bir filozof olarak felsefi söylemlerini şiirle ifade ettiği açık bir gerçektir.
A- Ksenofanes’in Hayatı
Ksenofanes, M.Ö 570’li yıllarda küçük İyon kasabası Colophon’da(Efesin 24 km kuzey batısındaki antik şehir) dünyaya geldi. Ortmenes’in oğlu Ksenofanes, Colophon’u ele geçiren Persler tarafından sürgüne gönderildi. Yurdundan sürülünce ilk önce Sicilya’daki antik Zankle şehrine gitti. Daha sonra buradan ayrılarak birçok Yunan şehir devletini gezdi. Akdeniz’in başka yerlerini de dolaştıktan sonra, okulunu kuracağı güney İtalya’daki Elea’ya yerleşti ve en az doksan yaşına kadar ömür sürdü.
Ksenofanes’in hayatı hakkında çok fazla bir kaynak maalesef elimizde mevcut değil. Onun felsefi görüşlerini kendisinin yazdığı sayısı fazla olmayan şiirlerinden öğreniyoruz. Ksenofanes’in birkaç eseri olduğu varsayılıyor; “Kolophon’un Kuruluşu” ve iki bin dizeden oluşan “İtalya’da Elea yerleşmesi”.
B- Ksenofanes’in Tanrı Anlayışı
Ksenofanes, döneminin popüler Yunan mitolojik dinine karşı açıkça eleştirilerini sıralayacak kadar korkusuz bir filozoftu. Filozofun yaptığını günümüzde, muhafazakar bir semtin meydanında dini eleştirmeye cesaret etmek gibi düşünebilirsiniz. Ksenofanes’in yaşadığı dönem, her ne kadar özgür düşünceye oldukça değer verilen bir dönem olsa da, o dönemin hakim dini anlayışı olan mitolojik Yunan dinini eleştirmek o kadar kolay değildi. Çünkü oldukça ağır sonuçları olabiliyordu. Bunun en trajik örneği, Sokrates’in idamıdır.
Ksenofanes Homeros ve Hesiodos’u insanlara ait özellikleri tanrılara yüklediği gerekçesiyle eleştiriyordu. Ona göre bu ozanlar, hırsızlık, yalancılık, dolandırıcılık ve zina gibi insana has kötü huyları tanrılara atfederek tanrı kavramının değerini düşürür.
Ksenofanes’in en büyük eleştirisi antropomorfik tanrı anlayışıdır. Antropomorfizme karşı en büyük eleştirisini şu sözlerle dile getirir:
Şayet öküzlerin, atların veya aslanların resim çizebilme kabiliyetleri olsaydı, her halde tanrılarını kendi şekillerinde suretlerinde çizerlerdi; öküzler öküz suretinde, atlar at suretinde, arslanlar da arslan suretinde çizerlerdi. Habeşler tanrıların kara ve basık burunlu, Trakyalılar ise mavi gözlü ve kızıl saçlı olduklarını söylerler.
Ksenofanes’e göre insanlar tanrıların fiziksel özelliklerini her ne kadar kendi suretlerine benzetmeye ve onların insan gibi duyguları olduğunu ifade etmeye çalışsa da hiçbir zaman onlar hakkında bir gerçek bir bilgiye sahip olamayacağını vurgular.
Ksenofanes, çoğul tanrı anlayışı olan politeizmi reddeder. Ona göre birden fazla tanrının olması bir rekabet doğurur ve buda tanrıların bir hüküm verebilmesini imkansız hale getirir. Ksenofanes için en yüce tanrı ve en iyi tanrı bir tanedir. Duymak veya görmek için Gözlere veya kulağa ihtiyacı olmayan ve insanlar tarafından tam olarak kavranamayan bir tanrıdır. Bu tanrının yarattığı evren onun gibi bir ve değişmez bir doğaya sahiptir. Bu açıdan onun tanrı anlayışının panteist olduğunu ifade eden felsefe tarihçileri de olmuştur.
Ksenofanes İle İlgili Kaynaklar
Ksenofanes hakkında daha fazla bilgi için benim de bu yazıyı yazarken okuduğum şu kaynak sitelere göz atabilirsiniz:
- https://www.iep.utm.edu/xenoph/
- https://plato.stanford.edu/entries/xenophanes/
- https://www.britannica.com/biography/Xenophanes