Zaman zaman kendi hayatına ve çevrene dışarıdan bakmak ve üçünü bir gözle hayatı izlemek iyidir. Ama sürekli olarak tekrarlanıyorsa bu durum, ve huzursuzluk verecek boyuta ulaşmışsa, işler biraz karışabilir.
Derealizasyon Nedir?
Derealizasyon kişinin çevresini gerçek dışı veya bir şekilde değişik ve garipleşmiş gibi duyumsadığı bir algı bozukluğudur.
Çok zaman rutinleşmiş hayat içerisinde ve gayet normal gibi görünen insanlar tarafından bile yaşanabilir. Kendi hayatını gerçek değilmiş gibi düşünebilir hasta. Elleri ya da vücudundaki herhangi bir organı kendinin değilmiş gibi gelebilir. Yaşadığı hayatta sadece bir rol model olduğunu hissedebilir. Genel olarak hasta hissettiği şeyleri betimlemekte zorlanır. Tarif edilemez hisler içerisinde boğulduğunu ya da hayatının kontrolünün başkalarında olduğunu hissettiğini ifade edebilir.
Aslında tüm bunların sadece kendi düşünceleri olduğunun farkındadır. Yani gerçeklik algısında ve realist anlayışta bozukluk yoktur. Ama sürekli olarak sorulan ”ben kimim, burada ne işim var, neden bu dünyadayım” vs. sorular hastanın duygu durumunu iyice bozduğundan dengeli ve sakin bir hayat sürmesini zorlaştırır. Kişi kendisini sorguladığı kadar içinde yaşadığı toplumun gerçekliğini, ve toplumsal kuralları da sorgular ve dönem dönem bilinçsiz bir şekilde uyumsuz davranışlar sergilemeyi tercih edebilir.
Derealizasyona bir hastalık demektense semptomlar topluluğu demek daha doğru bir tanı olacaktır. Genel olarak depersonalizasyon ile birlikte görülür. Hem depersonalizasyon hem derealizasyon ağır stres altındaki normal insanlarda da ortaya çıkabilir. Bu bozukluklar çok büyük bir sıkıntıya karşı koruyan son savunma mekanizmaları olarak kabul edilirler.
Derealizasyon ayrıca şizofreni, disosiyatif bozukluklar, anksiyete bozuklukları (özellikle posttravmatik stres bozukluğu), sınırda kişilik bozukluğu, depresyon ve organik ruhsal bozukluklar gibi geniş yelpazedeki bozukluklarda da görülen bir belirtidir. Kokain ve diğer uyarıcılarla, hallüsinojenler veya kannabisle entoksikasyonda veya alkol ya da sedatif hipnotiklerin yoksunluğunda ortaya çıkabilir. B-Blokerler, antikolinerjik ilaçlar, epilepsi ve endokrin bozukluklar da derealizasyon yaratabilirler.
Depersonalizasyon Nedir?
Kişilerde ruhsal bozukluk olarak tanımlanamayan duygu durum bozukluğu ya da çeşitli semptomların bir arada görülmesi durumudur. Deralizasyonun daha da ilerlemiş ve kronikleşmiş halidir. Derealizasyon gibi, ağır stres altındaki (sözgelimi fiziksel veya psikolojik travma sırasında) normal insanlarda da kısa süreliğine ortaya çıkabilir. Normal insanlar alışmadıkları çevrelere girdiklerinde de hafif belirtiler yaşayabilirler.
Yaşanan olgularda ani ve geçici olarak bireysel gerçeklik duygusunda değişimler olur. Kişi kendi ruhsal süreçlerinden ya da bedeninden ayrılma haline girer ve bunları dışarıdan üçüncü bir kişi gibi izlemeye başlar.
Duygularda ve zihinsel süreçte mekanikleşme olgusu yaşanır. Kişi duygusal olarak hissizleşmiş ya da robotik tepkiler veren biri olarak nitelendirmeye yatkındır. Depersonalize olan kişide duygusal tepkiler yitirilir. Kişi hiçbir şey hissedemez, hiçbir şeyden zevk alamaz ve o dönemde, sevdiği kişilere karşı da duygusuzdur. Sevdiği kişileri, aile üyelerini ya da geçmişteki hoş anılarını gözünde canlandıramaz. Buna karşılık, hiçbir şey hissetmeme ve hiçbir şeyle ilgilenmeme durumundan ötürü anksiyete yaşanır.
Kişi bedenindeki fiziksel özelliklerin değiştiğini ve duyguların yabancılaştığını hissedebilir. Bu duyguların ifade edilmesinin güç olduğunu söyleyebilir. Çevresini ve kendisini inkara gidebilir. Kişide rüyadaymış gibi bir durum gerçekleşir. Gerçeği değerlendirebilmesi ise yerindedir.
Kişilerde olan bu belirtiler başka ruhsal bozukluklara bağlı olduğunda depersonalizasyon söz konusu olmaz. Bu durum derealizasyondur.
Depersonalizasyon yaşayan hastalar, kendi bedenlerinden ayrıldıkları, ya da kendi yaşamlarına dışarıdan bir gözlemciymiş gibi bakıyor oldukları duygusu tanımlayabilirler. Ayrıca mekanik ve robot gibi de hissedebilirler. Hastalar belirtilerin gerçek olmadığının farkındadırlar ve bu yaşantıdan hoşlanmazlar.
Depersonalizasyon Tanısı Nasıl Konur?
Bu sorun insanlığın yaşadığı küçük ruhsal tuhaflıklardan birisidir. İnsanların yarısından fazlası geçici olarak, stresli olduğu zamanlarda bunu mutlaka yaşar. Kişi kendi gözleriyle baktığında, dünyanın kendi etrafında fakat başka bir kişinin yaşamında döndüğünü hisseder ve kopukluk duygusu yaşar. Yaptığı günlük işlerini görür, ancak bunun kendi olmadığını hisseder. Bu duygular genellikle bir dakikanın altında hissedilir. Yani görülen kişi kendini gördüğünü hisseder, ama başkasını görmüş gibi olur. Gördüğünü kendisi gibi gördüğünde, alışık olmadığı gibi kendini görür. Yani kendini görürsün ama sen kendin değilsindir. Bu duygu çoğunlukla bir dakikadan az sürer ve yaşam boyunca bir kaç defa yaşanır. Ancak depersonalizasyon bozukluğu yaşayanlar için, bu kesilmeyen ve sürekli yaşanan bir duygudur. Bu his aniden gelebilir ve kişiyi terk etmeyebilir. Bunu yaşayan kişiler yarı uyuşuk ve yarı kaygılı bir şekilde yaşarlar. İç benliklerinde bir kargaşa vardır. Yaşamı bir film seyrediyormuş gibi seyretme durumu olarak bilinir. Yani bir robot ya da hayalet gibi yaşam söz konusudur. Bunların hiçbiri kişiye doğru gibi gelmez. Kişi aklını kaçırdığını ve dünyayla ilişkisini kesmiş gibi duygulara kapılır. Bütün bu olanlara rağmen, kişi normal yaşamını sürdürmeye devam eder ve çevresindeki kişilerin kendi duygularından haberi olmaz. Bu durum kişi için, yıldırıcı bir tutumdur.
Disosiyatif bozukluklar, şizofreni, anksiyete bozuklukları (özellikle posttravmatik stres bozukluğu), depresyon ve organik ruhsal bozukluklar gibi geniş yelpazedeki bozukluklarda da görülen bir belirtidir. Kokain veya diğer uyarıcılarla, hallüsinojenler veya kannabisle entoksikasyonda veya alkol ya da sedatif hipnotiklerin yoksunluğunda da ortaya çıkabilir. B-Blokerler, antikolinerjik ilaçlar, epilepsi ve endokrin bozukluklarda depersonalizasyon ve derealizasyon yaratabilirler.
Belirtileri Nelerdir?
- Algı Bozukluğu
- Ani Kilo Kaybı
- Anormal Hareketler
- Aşırı Kaygı
- Bulanık Görme
- Cinsel İsteksizlik
- Davranış Bozukluğu (Olağandışı Davranış)
- Depresyon
- Dikkat Eksikliği (Dikkatsizlik)
- Karakter Özelliklerinin Değişmesi, İnsanları Suçlama
- Konsantrasyon Zorluğu
- Konuşma Bozukluğu
- Uykusuzluk
- Zihinsel Karışıklık
Nasıl Tedavi Edilir?
Depersonalizasyon duygusu genellikle geçici ve kendiliğinden ortadan kalkar. Kalıcı ve tekrarlayıcı olduğunda da ise , hasta zihnini meşgul tutarak ya da diğer düşüncelere odaklanarak depersonalizasyon duygusunu baskılayabilirler. Diğer hastalarda ise süreğen yabancılaşma duygusu ve eşlik eden anksiye veya depresyon sebebi ile belirgin bir yeti kaybı gelişmektedir.
Tedavi sürecinde hastalıkla başa çıkılabilinmektedir. Streslerle ilişkili olan semptomların varlığında ve süreğenlik göstermeyen tablolarda birçok hasta tam olarak iyileşebilmektedir. Bazı hastalar herhangi bir girişimde bulunulmasına gerek kalmadan düzelirken, bazı hastalarda ise kronikleşmektedir.
Hastalığın tedavi aşamasında ortaya çıktığı dönemden çok, çocukluk dönemine odaklanmak gerekir. Bu dönemde ise emosyonel istismar ve ihmal hastayı sonraki dönemde karşılaşılan ruhsal travmalara yatkın hale getirebilecek türden olabilir. Hastaların bir çoğunda psikoterapiler (örn. psikodinamik psikoterapi, bilişsel davranışçı terapi, hipnoz) etkili olmaktadır. Bilişsel teknikler yoluyla ‘var olmanın gerçek olmadığı’i obsesif düşünce davranışı engellenir. Davranışçı tekniklerde ise hastayı depersonalizasyon hissinden uzaklaştırıp, işlere yönelmesini sağlayabilmektir. Temel oluşturma tekniklerinde ise , hastanın gerçekte hissettiğinin o an gerçekten var olduğunu kavrattırmaktadır.
Depersonalizasyonla ilişkili olan psikiyatrik bozukluklar tedavi edilmesi gerekir. Ayrıca anksiyolitikler ve antidepresanlar özellikle eşlik eden anksiyete veya depresyonun depersonalizasyonu şiddetlendirdiği durumlarda işe yaramaktadır.