İonia İhtilali İonia şehirlerinin Perslere karşı yaptığı ihtilâl (M. ö. 499).
Dara’nın İskit seferinden (M.ö. 513) sonra Boğazlar ve Trakya’nın Pers hâkimiyetine katılması, ionların Karadeniz kolonileriyle olan ticarî ilgisi için bir engel olmaya başladı.
Ön Asya ile Avrupa arasında yapılan ticarî alışverişin Boğazlardan geçmesine yol açmak suretiyle de ionia’nın ekonomi alanının büsbütün daralmasına sebep oldu.
İonia ziraatçıları da topraklarını gerilere doğru genişletmek yahut denizaşırı ülkelerde koloniler kurmak imkânlarından mahrum edilmişti.
Bütün bu siyasî ve İktisadî sebeplerden dolayı VI. yy. sonlarına doğru lonia’da kaynaşma ve isyan belirtileri başladı.
Nitekim M.ö. 500 yılında ionia’nın en büyük ve en zengin şehri olan Miletos’un başında tiran olarak bulunan Aristagoras, Sardes satrabı Artaphernes’i Naksos adasına karşı bir sefer yapmaya teşvik etti.
Fakat dört ay süren bu sefer tam bir başarısızlıkla sona erdi.
Perslere karşı durumunun sarsıldığını hisseden Aristagoras, Miletos halkını ayaklandırdı ve Pers hâkimiyeti altında ezilen bütün Yunanlıların kurtarıcısı olarak ortaya çıktı.
İsyan, Miletos’tan civar bölgelere de geçti; bir ihtilâl şeklini alarak bütün lonia kıyılarını sardı.
Aristagoras yunan şehirlerinden yardım almadan Perslere karşıkoyamayacağını anlayınca, onlardan yardım istedi.
M.ö. 500-499 yıllarında Yunanistan’a giderek yardım için müzakereye başladı.
Bu müzakereler istediği sonucu vermedi.
Yalnız öteden beri ionia ile İktisadî ve kültürel ilişkilerde bulunan, eski tiran Hippias’ın, Perslerin yardımıyla yeniden geri dönmesinden korkan ve Perslerin Trakya’dan çıkarılmasında kendi varlığı için büyük fayda bulan Atina 20, Miletos’a bir ittifak antlaşmasıyla bağlı bulunan Eretria’ya da 5 gemi gönderdi.
Aigina ve Korinthos gibi kuvvetli donanmaları olan şehirler ise tamamıyla etkisiz kaldı.
Bu suretle Yunanistan’ın yardımını sağlamaksızm başlayan bu ihtilâl, millî bjr nitelik taşımaktan çok uzaktı.
Pers devletinde seferberlik hazırlıklarının gayet yavaş ilerlemesinden yararlanan ihtilâlciler, ilk zamanlar bazı başarılar kazandılar.
Sardes üzerine yürüyerek, bu şehri pers satrabmın sığındığı akropolis hariç olmak üzere ele geçirdiler (499).
Fakat tamamıyle tahrip edilmiş olan bu şehirde uzun süre tutunamadılar ve bir pers ordusunun Sardes’e doğru harekete geçmesiyle Efes’e (Ephesos) çekilmek zorunda kaldılar.
Bu ilk başarıları, ionia’nın komşuları üstünde iyi etki bıraktı.
Bunun üzerine Karia, Lykia ve Kıbrıs kaleleri de ihtilâle katıldı.
Baş kaldırma hareketi Marmara bölgesi ve İstanbul boğazına kadar yayıldı.
Fakat M.ö. 498 yılında Persler harp hazırlıklarını bitirip harekete geçince durum değişti.
Persler önce Kıbrıs’taki yunan şehirleri üzerine yürüdüler.
Bunları birer birer ele geçirdikten sonra kuvvetlerini Anadolu’ya geçirdiler.
497’den 494’e kadar cereyan eden olaylara ait hemen hemen hiç bir bilgi yoktur.
Bu yıllarda aralarında bağlantıyı kaybeden ionia şehirlerinin Perslere karşıkoymasma rağmen, günden güne daha kötü duruma düştüğü, birer birer Persler tarafından zaptedildiği ve Aristagoras’ın ümitsizliğe düşerek Trakya’daki malikânesine kaçtığı anlaşılır.
İhtilâlcilerin son büyük direnme üssü olan Miletos şehri karadan ve Lade adası yakınlarında yapılan deniz savaşından (495 ?) sonra da denizden kuşatıldı ve ihtilâlin altıncı yılında Perslere teslim olmak zorunda kaldı (494).
Persler gerek bu şehirde gerek yöresindeki Didyma’da birikmiş olan hâzineleri yağma ettikten sonra bunları yakıp yıktılar.
Miletos ahalisini ön Asya’da sürerek Dicle boylarına yerleştirdiler.
Miletos’tan başka birtakım şehirler de Perslerin eline geçti ve aynı akıbete uğradı..
O zamana kadar istiklâllerini korumuş olan Sisam (Samos) ve Midilli (Lesbos) adaları da Perslerin istilâsına uğradı.
483 Yılı Perslerin temizleme hareketleriyle geçti ve ihtilâl son âsi şehirlerin zaptıyla sona erdi.