Portekiz’den Yükselen Ağıt; Fado
Kendinizi hiç tanımadığınız insanların kederlerine, kayıplarına, duygularına, hasretlerine, ölümlerine, yokluklarına üzülürken ve hatta içlenip onlar için ağlarken buldunuz mu? Peki, bunu hiçbir sözcüğünün anlamını dahi bilmediğiniz bir şarkıyı dinlerken yaşadınız mı? Evet, kimi zaman olur böyle şeyler.. Ama eğer Lizbon’daysanız, soluklanmak için oturduğunuz bir kahvehanede, bir kadın hayatının tüm dertlerini bağıra çağıra ezgilerle dile getiriyorsa ve siz de diken diken olmuş tüylerinizin ve nedensizce kabarmış duygularınızın nedenini merak ediyorsanız, sakin olun ve dinleyin; müziğin en içli yanıyla, Fado’yla tanışıyorsunuz.
Fado’nun tam olarak bir Türkçe karşılığı olmasa da en yakın tanımlama “keder” ve “elem” olarak yapılıyor. İsmine münhasır bu feryat figan müzik, dünyanın neresinde olursanız olun, hangi duygularla sarmaş dolaş olmanız hiç önemli olmaksızın hemen sizi girdabına alıp, söyleyen ile aynı duyguları yaşamanızı sağlayabilir. Söyleniş biçimi ve ezgileri midir bu denli acıklı kılan bilinmez ama tek kelimesini dahi anlamadan tarifi zor derin duygulara gark etmek Fado’nun en bilinen özelliği. Fado’nun söylenişi ve ezgisi kadar duygulu olan bir diğer yanı ise hikayesi.
Birçok kaynakta farklı farklı anlatılsa da Portekiz halkından dinlediğinizde en çok karşılaşacağınız hikaye, genel olarak 19. yüzyıl Portekiz kadınlarının çektiği acılardan oluşuyor. Şöyle ki, 19. yüzyılda temel geçim kaynağı denizcilik olan Portekiz’de erkekler sürekli geçimlerini kazanmak için denize çıkarlarmış. Bazen ufuk çizgisine doğru yapılan bu yolculuklar öyle uzun sürermiş ki, kadınlar özlemlerini giderebilmek için sık sık deniz kenarına giderek gelip geçen gemileri izlermiş. Aylar hatta yıllarca süren bekleyişlerden sonra artık giden sevgili ya da kocanın dönmeyeceğine kanaat getirildiğinde ise başlarlarmış denize doğru ağıt yakmaya. Zamanla bu durum öyle yaygınlaşmış ki, hemen her gün birçok kadın deniz kenarına inerek ağıtlar yakmaya başlamış. Yakılan ağıtların hüznü ve isyanı tüm halkı sarmaya başladığında ise Fado, Portekiz halk müziğinin önemli bir türü olarak var olup gelişmiş.
Tahmin edileceği üzere çıplak sesle var olan Fado, daha sonra uzunca bir dönem Portekiz gitarı ve klasik gitar eşliğinde söylenmiş. Günümüzde modern Fado’ya ise yine bu iki enstrümanın yanı sıra büyük bir orkestranın tüm enstrümanlarının eşlik ettiğini görmek mümkün. Özellikle Lizbon’da en iyi Fado performanslarının izlenebileceği çok sayıda mekan bulunuyor. Birçok zaman yolda yürürken dahi karşılaşılma olasılığı bulunan bu müzik türünü eğer yolunuz Lizbon’a düşerse, şu mekanlarda deneyim edebilirsiniz;
CASA DE LİNHARES
Beco dos Armazéns do Linho 2, 1100-037 Lizbon, Portekiz
PARREIRINHA DE ALFAMA
Beco Espírito Santo 1, 1100-222 Santo Estêvão, Lizbon, Portekiz
SENHOR VİNHO
R. Meio à Lapa 18, 1200, Lizbon, Portekiz
CLUBE DE FADO
R. São João da Praça 86 – 94, 1100-521, Lizbon, Portekiz
PATEO ALFAMA
R. de São João da Praça 18, 1100-520, Lizbon, Portekiz