Türkiye ve İran; Karşılaştırılmalı Modernleşme Hikayesi – Berat ŞENDİL
Türk Laik’inin Tartarusu; İran
Türkiye ile İran’ın aynı coğrafyada yaşayan uzak akrabalar olduğunu söylersem abartmış olmam. Türkiye Cumhuriyeti Devleti doğup ilk adımlarını atarken İran’da yüz yirmi dokuz yıllık Türk soylu Kaçar hanedanı tarihe karışmıştı. Ülkenin yönetimini ele geçiren başarılı komutan Rıza Han aynı Türkiye gibi bir Cumhuriyet kurmak istiyordu. Ancak ulemanın ağır baskısı üzerine kendi hanedanını başlattı. 2. Cihan Harbi sırasında Şah’ın savaş sırasında beslediği Nazi sempatisi yüzünden Müttefik devletler İran’ı işgal ettiler. Devri geçtiğini anlayan Şah tahtını oğluna bıraktı. Oğlunun da adı Rıza’ydı. Baba Rıza Şah 1944 senesinde yurt dışında öldüğünde oğul Rıza Şah İngiliz güdümlü iktidarının ilk dönemlerini yaşıyordu.
1951 senesinin İran’ında, İran halkı kendi ülkesinde ikinci sınıf konumundaydı. Ülkedeki petrol rezervlerini işleten Anglo-Pers şirketi kazandığı paranın yüksek seviyedeki çoğunluğunu doğrudan İngiliz kasalarına yolluyordu. İngiliz sermayesi ülkede o kadar etkiliydi ki İngilizler Tahran’daki barlara “Köpekler ve İranlı’lar giremez” yazısı yazıyordu. Tüm bu adaletsiz yaklaşımlar İran halkını kızdırdı. İşçiler toplu grevlere gittiler. Kendilerini hiçe sayan bu imtiyazlara karşı mitingler düzenlediler. Şah Muhammed Musaddık’ı başbakanlığa atamak zorunda kaldı. Nisan 1951’de Başbakan Muhammed Musaddık İran’daki petrol rezervlerinin yüzde 16 olan İran payını yüzde 50’ye çekti. Bu milliyetçi tavır büyük devletlerin tepkilerini üzerine çekmişti. İki yıllıkbir hazırlık sonrasında Musaddık bir darbeyle devrildi. Şah artık ülkede tek söz sahibiydi.
Ülkesinde tek ses olan Şah 1959 toprak reformu başlattı. Bu Şah Rıza ile Mollaların arasını bozan olaylardan biriydi. 1963 senesinde Şah Rıza “Ak Devrim” adını verdiği Batılılaşma hareketini başlattı. Hareket İran halkının inançlara uyuşmayacak unsurlar barındırıyordu. Amerikan askerlerinin suçlarının affı ve kadınlara oy hakkı verilmesi gibi reformlar halkı sinirlendirmeye yetti. Muharrem ayının 10’unda Kum merkezli bir isyan başladı. Süren sokak savaşları sert biçimde bastırıldı. İsyancılardan tutuklananlar idam edildiler. Kum şehrinde radikal din adamlarının en sivrileni İmam Humeyni ise sürgüne gönderildi. İmam ülkesine yıllar sonra uçakla dönecekti…
Bundan sonra Şah sıkı bir casusluk ve şiddet düzeni kurdu. Gelişen ekonomiyle beraber Şah’ın etrafında bir seçkinler oluşmuştu. Bu sınıf milli bir hüviyet taşımaktan ziyade Şah’a bağlı yabancı odaklı bir sınıftı.
1971’de Şah Persepolis törenlerini kutlayıp pagan adetlerini Müslüman halkın gözüne sokarken Humeyni, Şiilerin sembol şehri Necef’te İran halkına vaazlar veriyordu. Sekiz yıldır ülkesinden uzaktaydı. Bu sürgünün kendisine kattığı avantaj, imamın baskı görmeden rahatça konuşabilmesiydi. Şah’ın demir yumruğu altında ezilen İran halkı gizli köşelerde, gece yarısı evlerde İmam’ın kasetlerini dinliyorlardı. 1 Şubat 1979’ta İmam Humeyni Tahran’a ayak bastığında Şah Amerika’ya sığınmıştı. 2.500 senelik İran monarşisi yıkılmıştı. Çok geçmeden ülkenin iplerini eline alıp İslam Cumhuriyet’ini tesis etti. Artık İran, bölgesine devrim ihraç eden ve mollaların elinde yönetilen bir ülke olmuştu.
Konun başında İran ile Türkiye’nin aynı coğrafyada yaşayan uzak akrabalar olduğunu söylemiştik. Bu cümle üzerine İran’ın neden otoriter ve sert biçimde Batı karşıtı olduğu, Türkiye’nin ise son beş yılda Tek adam yönetimine evrilse de Batı değerlerine bağlı, kendine özgü bir demokrasi hikayesine sahip olduğunu açıklamamız gerekir.
Türk Devrimi Ve İran Arasındaki Farklar
Baba ve oğul Şah Rıza İran’ın modernleşmesi için adımlar attılar. Baba Şah ülkesinde yapmak istediği değişimlerde Türkiyeyi model alıyordu. Ancak Şah’ın elinde olmayan ama Atatürk’ün elinde olan bariz iki önemli unsur vardı;
1. İran’ın bir Kurtuluş Savaşı yaşamaması ve bu mücadele içinden bir “Gazi” çıkarmaması.
2. Türkiye’nin modernleşmesinin en azaltmış yıl öncesinden başlamış olması.
Baba Rıza Şah ülkesindeki iç karışıklık sonucunda yönetimi ele geçiren ve çoğu değişim isteği mollalar tarafından sınırlandırılmış bir kraldı. Mustafa Kemal Atatürk içinse durumlar daha farklıydı. Türkiye Cumhuriyetinin doğuşunda rahim görevi gören milli mücadele Türkiye için aşamalı bir kabuk kırılmasıdır. 1919-1920 yıllarında milli direnişin ana amacı vatanı ve halife’yi düşman işgalinden kurtarmaktı. 1922’nin Kasım ayında ise padişah ülkenin düştüğü durumun tek sorumlusu olarak görülüyordu. Milli Mücadelenin ana beyni olan Mustafa Kemal, Milli Mücadele’nin geçirdiği her evreyi kendi zihnindeki ülkeyi oluşturmak için ustalıkla yönetti.
Atatürk ve Türk Devrimine en büyük eleştirilerden biri devrimlerin tepeden indiğidir. Halbuki Mustafa Kemal Atatürk’ün hayata geçirdiği tüm devrimler en az yüz elli yıldır konuşuluyordu. Örneğin; Latin Alfabesine geçiImesi Abdülhamit döneminde düşünülmüştü. Bunun yanı sıra Mahkemelerin şeri ve örfi olarak ayrılması İttihat ve Terakki döneminde uygulanmaya başlanmıştı. İkinci Meşrutiyet’in ilanıyla beraber kadın hareketleri hız kazanmış, İstanbul çeşitli kadın eylemlerine sahne olmuştu. Tüm bunları göz önünde bulundurursak, Türk modernleşmesindeki Cumhuriyet döneminin yüz elli yıllık sürecin bir sonucu olduğunu söylebiliriz. Pehlevi Hanedanlığı, İran halkını pençeleriyle kavramayan kendi sarayından emirler yağdıran, kendisinin doğal düşmanlarıyla ittifak kurmaya çalışan bir yapılanmaydı. Ancak Türk Devriminin baş mimarı Mustafa Kemal ve onun yönettiği kadrolar tüm askeri ve sivil bürokratik kanallardan Anadolu’yu avuç içine aldılar. Ayrıca Türk Devrimi, düşmanlarını önce anlamsız hale getirdi sonra da yok etti. Zaten karşısında güçlü, tek blok halinde olan bir düşman yoktu. Cumhuriyet 1923’te ilan edildi,ancak Ankara’da doğan Cumhuriyet tüm yurda 1925 yılı sonrası hakim olmuştur.
Atatürk’ün Ölümü Ve Sürecin Sonrası
Türk modernleşmesinin Cumhuriyet dönemi tek bir kişi ve ona bağlı kadroların bir devrimdir. Modern Türkiye yaratımında bulunan kadrolar sadece Atatürk’ün emrine uyan emir kullarıydı. Herşeyi Atatürk tasarlıyor, hayata döküyor, emrindeki memurları kafasındaki Türkiye için yönlendiriyordu. 10 Kasım 1938 sabahı Modern Türkiye yegane kaynağının kaybetti. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ten boşalan yeri İsmet İnönü doldurdu. 1.Dünya Savaşında önemli mevkilerde bulunmuştu. Senelerce Atatürk’le beraber çalışmıştı. Aralarında çeşitli sorunlar yaşansa da Mustafa Kemal Atatürk’ e hep sadık kalmıştı. Gazi Paşa’nın ölümünden sonra Türkiye’nin başına geçen İnönü, kucağında yeni yaratılmış bir modern ulusu taşıyordu.
Cumhuriyet dönemi, Tük modernleşmesi sürecinde önemli kazanımlar kazanmıştı. Ancak Türkiye’nin asırlardan beri devam eden sorunlar hızlı atılımlara rağmen tam olarak çözülememişti. İçte bunlar sürerken dış politika ise koşar adım savaşa gidiyordu. 1. Dünya Savaşında yenilgiyi tatmış Almanya, Hitler önderliğinde yenilginin acısını çıkarmak için hazırlanıyordu. Çok geçmeden savaş başladı. İç ve dıştaki bu koşullar ışığında Cumhuriyet yöntemi ister istemez katılaşmıştı. İnönü Devrim için adım atmak yerine Dünya Savaşı’ nın seyrine göre siyasi pozisyon almaya dikkat kesilmişti. Savaş sona erip Berlin, ABD ve SSCB askerleri ile dolduğunda dünya siyaseten ikiye ayrılmıştı. Türkiye bu kutuplaşmada Batı bloğunda yer aldı.
Bu yer almanın sonuçları gözükmeye başladı. 1945 senesindeki Toprak Reformu tartışmaları Demokrat Parti’yi doğurdu. Beş yıl sonra Demokrat Parti iktidarı ele aldı. CHP’nin içinden çıkan bu hareket liberal ve muhafazakar bir kimlikteydi. Partinin önemli kurucularından biri Atatürk’ün görev arkadaşı Celal Bayar olmasına rağmen DP zaten iyice zayıflamış Cumhuriyetin devrim şartlarını durdurdu. Parti kurulduktan sonra tüm muhalif güçler partide birleşmişlerdi. 14 Mayıs 1950 tarihinde Demokrat Parti iktidara geldikten sonra kuruluştan beri ülkeyi yöneten Kemalist kadrolar siyasi gücünü kaybetti. İlerleyen yıllar içinde söz konusu kadrolar sadece bürokraside var olmaya devam etti.
Sonuç Olarak;
Türk ulusunun modernleşme sürecine bakarsak Cumhuriyet dönemi oldukça mühim bir yerde durmaktadır. Bu dönemin en büyük karakteristik özelliği tek bir ki ve onun etrafına kümelenen kadrolar sayesinde atılımlar yapılmasıdır. Onlarca savaşın ve yarı sömürge bir imparatorluğun içinden çıkan Kemalist kadrolar ulusun sorunlarına süratle eğilmiştir. Ulusun sorunların tam çözümü gerçekleşmezken Mustafa Kemal’in ileri atılımlarıyla “az zamanda çok büyük işler başarmıştır.”
Mustafa Kemal Atatürk’ün ölümü sonrası modernleşme maceramız devrimci rolünü kaybedip farklı bir sürece evrilmiştir.
Benzer Yazılar
-
Süleyman Hilmi Tunahan Cemaati – Berat ŞENDİL
-
Atatürk ve Sinema – Adem Sercan KABA
-
‘’BACON’’ Burada Ne Var? – Umut ÇAKIR
-
Türkiye ve İran; Karşılaştırılmalı Modernleşme Hikayesi – Berat ŞENDİL
-
Türkiye’nin Demografi Sorunu – Ozan AKARSU
-
Türkiye’nin Yeni Mülteci Göç Dalgası : İdlip Operasyonu
-
İlk Yönetmen – Adem Sercan KABA
-
Yeni Türkiye’nin Yeni sorunu: Diplomalı İşsizler – A. Enes KAYABAŞI
-
Başarının Sırrı: Sınır Tanımamak – Denizcan DEDE
-
Osmanlı’nın Yardım Siyaseti – Mustafa Tolga Ercedoğan
-
Emre Karakaya – Hoş Bulduk!