Daha önceki yazılarımızda en temel anlamıyla enflasyonu tanımlamış sonrasında ise enflasyonun nasıl hesaplandığına değinerek fiyat endekslerine değinmiştik. Şimdi ise enflasyonun çeşitli görünümlerini irdeleyerek enflasyon çeşitlerini ele alacağız.
Ekonomideki karar birimlerinin her biri için enflasyon son derece önemli bir kavramdır. Bu anlamda aşağıda açıklanacak olan enflasyon çeşitleri ekonominin tüm karar birimlerini doğrudan ya da dolaylı olarak etkiler.
EKONOMİDEKİ KARAR BİRİMLERİ
Enflasyonun çeşitli görünümlerini açıklamadan önce kısaca ekonomideki karar birimlerine değinmekte fayda görüyoruz. Ekonomik işleyişin geneline hitap eden 4 adet karar birimi bulunur. Makro ekonomik kavramların temelini oluşturan bu karar birimleri: hane halkı (tüketiciler), iş sektörü (firmalar), kamu sektörü (devlet), dış alem (ithalat-ihracat vs)’dir. Bu bağlılığa bir örnek vermemiz gerekirse söz gelimi reel sektörde (üretim sektörü) firmalar arz eden (üretim yapan) tarafta bulunurken hane halkı ise talep eden (ürünleri alan) tarafta yer alırlar. Emek piyasasında ise bu tam tersi bir durum ifade edebilecektir. Nitekim emek piyasasında firmalar emek talep eden (işçi çalıştırmak isteyen) bir durumda hane halkında yer alan gerçek kişiler ise emek arz eden (çalışan) konumda bulunmaktadırlar.
TALEP ENFLASYONU
Ekonomideki karar birimlerini kısaca açıkladıktan sonra enflasyon çeşitlerine talep enflasyonu tanıyarak başlayalım. Talep enflasyonu en temel anlamıyla arzın talebi karşılamaması durumudur. Bunu biraz açmak gerekirse yukarıda anlatılan ekonomik karar birimlerinden firmaların ürettiği ürünlerin (üretim kavramını arz olarak düşünebiliriz bu açıklamalarda) hane halkının talebine yetmemesi durumu talep enflasyonunu doğurur.
Talep enflasyonun nedenleri ve mücadele yöntemleri hakkında Talep enflasyonunun sebepleri ve mücadele yöntemleri başlıklı yazımızı okuyabilirsiniz.
MALİYET ENFLASYONU
Talep enflasyonuna değindikten sonra yine ekonomiler için büyük bir problem anlamına gelen maliyet enflasyonu kavramına değinmemiz gerekiyor.
Yukarıda ifade ettiğimiz üzere talep enflasyonu üretimin talebi karşılamama durumuydu maliyet enflasyonu ise üretim aşaması ile alakalı bir kavramdır. Firmaların üretim aşamasında; üretim amacıyla çalıştırdıkları işçiler, üretim ile ilgili kullandıkları hammaddeler gibi maliyetleri mevcuttur. İşte üretim aşamasında hammadelerin fiyatlarının artması, işçi ücretlerinin artması sonucu firmalar üretimi azaltma yoluna gitmesiyle beraber ortaya çıkan ekonomik probleme maliyet enflasyonu denir.
Maliyet enflasyonunun arz-talep eğrisi kapsamında oluşum grafiği, maliyet enflasyonun sebepleri, maliyet enflasyonu ile ilgili çözüm yolları için Maliyet enflasyonunun sebepleri ve mücadele yöntemleri başlıklı yazımızı okuyabilirsiniz.
SÜRÜNEN ENFLASYON – DÖRTNALA ENFLASYON – HİPER ENFLASYON
Enflasyon çeşitlerinde bir başka ayrım ise enflasyon oranının sayısal değerine göre yapılmıştır. Buna göre bir ekonomide enflasyon oranının yüzde 2, yüzde 6 gibi tek haneli rakamlardan oluşmasına sürünen enflasyon (ılımlı enflasyon) denir.
Enflasyon oranının yüzde 30, yüzde 60 gibi çift haneli rakamlara çıkması durumunda ise dörtnala enflasyon (aşırı enflasyon) kavramı gündeme gelir.
Ekonomiler için adeta bir facia demek olan hiper enflasyonda ise enflasyon oranı yıllık %2000 %4000 gibi rakamlara ulaşır. Hiper enflasyon konusunda bir başka tanım ise Philip Cagan tarafından yapılmıştır. Buna göre enflasyon oranının 1 yıl boyunca her ay %50’yi aşması durumunda “hiper enflasyon” ortaya çıkar.
Dünya ekonomilerinde yaşanan hiper enflasyon örnekleri için “Dünya ekonomisinde yaşanan hiper enflasyon krizleri” başlıklı yazımızı okuyabilirsiniz.
İTHAL ENFLASYON
Enflasyon türlerinden bir başkası ise ithal enflasyondur. İthal enflasyon üretim sürecinde özellikle hammadde anlamında dışarıya bağlı olan ülkelerde meydana gelen bir kavramdır. Petrol ve doğalgaz gibi ürünlerde dışarıya bağımlı ülkelerde, üretim yapan ülkenin kendinden bağımsız olarak artan emtia fiyatları dolayısıyla enflasyon fiyatlarında artış olması sonucunda fiyatların artması ithal enflasyona örnek olarak verilebilir. Hatırlanacağı üzere TÜFE hesaplamalarında ithal ürünlerde yer alıyordu. Buna göre hammadelerde dışarıya bağımlı ülkelerde ithal enflasyonun görülme ihtimali de artıyor diyebiliriz.
KAR ENFLASYONU
Kar enflasyonu ise rekabetin yok olmasıyla beraber firmaların rahatlıkla fiyatları yükseltebilmesinden dolayı ortaya çıkan fiyat artışları ile söz konusu olan enflasyon türüdür. Buna örnek olarak ise Ankara ile Kırşehir Kaman arasında faaliyet gösteren tek başına bir otobüs firmasının başka hiçbir firmanın bu bölgede faaliyette bulunmaması sebebi ile fiyatı 10 liradan 30 liraya çıkartması ve yolcuların başka alternatifleri olmaması sebebiyle bu fiyat artışını kabullenmek zorunda kalması örnek gösterilebilir.