Doç. Dr. Hasan Basri ÖCALAN*
Macar milli şair Sandar Petofi’nin 15 Mart 1848 günü Macar Ulusal Marşı’nı okumasından ardından başlayan Macaristan bağımsızlık hareketinin önemli liderlerinden olan Kossuth, ilk kurulan hükümette Maliye Bakanı olarak göreve başlamış, Eylül 1848 tarihinde ise geçici hükümet başkanı olmuştur. 14 Mayıs 1849’da Macaristan’ın bağımsızlığının ilanından sonra Macaristan Devlet Başkanı olmuş ve 11 Ağustos 1849 tarihinde de görevini Arthur Görgei’ye devretmiştir. Ancak, Görgei’nin 13 Ağustos’ta Ruslara teslim olmasından sonra Macar özgürlük hareketi akamete uğramıştır. Kossuth ve binlerce Macar ve Leh kendi topraklarından ayrılmak zorunda kalmışlardır.
Macar Devlet Başkanı Kossuth ve o dönemin bağımsızlık hareketinde görev alan binlerce Macar ve Polonyalı, aralarında birçok bakan ve üste düzey devlet erkanı ile birlikte Osmanlı Devleti’ne sığınmışlardır. Osmanlı’ya sığınan bu kimseler Kossuth’un deyimiyle “dostluk güvencesi veren bir yığın sözlerle” karşılanırlar. Sultan Abdülmecid’in saltanat yıllarına denk gelen bu hadise bu günkü Suriye mültecilerinde Türkiye Cumhuriyeti’nin yaptığı gibi, bir insanlık destanı olarak tarihe geçer. Sultan Abdülmecid; gerek Avusturya gerekse Rusya’dan gelen tüm baskılara rağmen boyun eğmeden devletine sığınan emanetleri gözü gibi korur ve; “tacımı, tahtımı veririm fakat, devletime sığınanları asla vermem” diyerek meydan okur.
Macar lider Kossuth ve beraberindekiler, 19 Ağustos 1849 günü Osmanlı devletine iltica etmiş ve oradan Vidin’deki kampta toplanan diğer mültecilerle bir araya gelir. Buradan diğer mültecilerle Şumnu’ya nakledilen Kossuth için Şumnu’da en güzel ev tahsis edilir. Şumnu kampı dağıtılınca Kossuth istemediği halde beraberinde bir kısım mülteci ile Kütahya’ya gönderilir. Bu mültecilerin Kütahya’ya gidişi, orada ikametleri ve serbest bırakılınca tekrar dönüşleri ile ilgili olarak her türlü belge kayıt altına alınmıştır. Osmanlı topraklarında yaklaşık iki sene kalan bu güzide misafir, hem geliş ve gidişte yol boyunca, hem de burada kaldığı sürece en iyi şekilde ağırlanır. 1851 Eylül ayında Kütahya’da kalan 55 kişi ile birlikte serbest bırakılan Kossuth, Londra’ya gider ve burada da coşku ile karşılanır; “Ben Türklerden gördüğüm lütuf ve saygının hatıralarıyla yaşayacağım” diyerek Sultan Abdülmecid’e ve hükümetine şükranlarını sunduğu bir konuşma yapar. Oradan ABD’ye gider ve 1894 senesinde vefat eder. Cenazesi Budapeşte’ye getirilerek ulusal bir törenle defnedilir.
Macar ihtilali ve mülteciler hakkında birçok çalışma yapılmıştır. Özellikle onların Osmanlı topraklarına sığınmalarından itibaren Osmanlı arşivlerinde bir hayli arşiv belgesi mevcuttur. Bu çalışmada Kossuth ile beraber Osmanlı’ya sığınan mültecilere Osmanlı topraklarında nasıl davranıldığı, onlara yapılan yardımlar özellikle yol güzergahı boyunca dikkat edilmesi gereken hususlar hakkında bilgiler verilmiştir.
Lajos Kossuth soylu bir ailenin çocuğu olarak 19 Eylül 1802 tarihinde Monok’ta dünyaya gelmiştir. İlk ve orta tahsilinden sonra hukuk öğrenimi görmüş ve bir müddet avukatlık yapmıştır. 1832 tarihinde Pozsony (Bratislava) ulusal meclisine seçilen Pal Vecsey’in yerine söz hakkı olmamasına rağmen göreve gitmiştir. Bu görev onun siyasi ve toplumsal görüşlerinin temellenmesinde büyük rol oynamıştır. Mecliste görev yaparken, yayınlanmayan tutanaklarla ilgili mektuplar yazıp sesini duyurmaya çalışan Kossuth’un, meclis dağıldığında görevi sona ermiş ve görüşlerinden dolayı 5 Mayıs 1837 günü tutuklanmıştır. 4 yıl hapis cezasına çarptırılan Kossuth 1840 senesinde tahliye edildiğinde bir kahraman gibi karşılanmıştır.
Macar milli şairi Sandar Petofi’nin 15 Mart 1848 günü Macar Ulusal Marşı’nı okumasının ardından başlayan Macaristan bağımsızlık hareketinin önemli liderlerinden olan Kossuth, ilk kurulan hükümette Maliye Bakanı olarak göreve başlamış, Eylül 1848 tarihinde ise geçici hükümet başkanı olmuştur. 11 Temmuz 1848 tarihinde 200.000 kişilik Macar ordusunun kurulmasında büyük rol oynamıştır. Bir müddet sonra ordunun başkomutanlığını Görgei’ye vermiştir. 14 Nisan 1849’da Macaristan’ın bağımsızlığının ilanından sonra da Macaristan’ın geçici cumhurbaşkanı olmuştur.
Kossuth önce Anadolu’ya oradan Marsilya ve Londra’ya gitmiş, burada coşku ile karşılanmış; “Ben Türklerden gördüğüm lütuf ve saygının hatıralarıyla yaşayacağım” diyerek Sultan Abdülmecid’e ve hükümetine şükranlarını sunduğu bir konuşma yapmıştır. İngiltere’den Amerika’ya geçen Kossuth daha sonra İtalya’ya giderek oradan Macaristan’ın bağımsızlığını gerçekleştirmek üzere çalışmalarına devam etmiştir. 1867’de Macaristan’ın yeni millet meclisine seçildiği halde bu görevi kabul etmemiştir. Fakat 1879’da, Millet Meclisi’nin, Macaristan’dan kendi dilekleri ile on yıl uzakta kalmış Macarlar’ı vatandaşlıktan çıkarmak üzere aldığı karar Lajos Kossuth için büyük bir darbe oldu. Bundan sonraki hayatını İtalya’da geçirdi ve 20 Mart 1894 tarihinde Torino’da öldü. Cenazesi Budapeşte’ye getirilerek ulusal bir törenle defnedilmiştir.
Macar lider Kossuth ve beraberindekiler ilk kafile olarak, 19 Ağustos 1849 günü Osmanlı Devleti’ne iltica etmiş ve Vidin’deki kampta toplanan diğer mültecilerle bir araya gelmişlerdir. Buradan diğer mültecilerle Şumnu’ya gönderilirken yolda dikkat edilmesi gereken hususlara dikkat çekilmiştir. Bunların orman yollarından değil daha düz yollardan sevk edilmesi, günde en fazla dört beş ya da altı saat yürütülmeleri, ertesi gün gidilecek konağın generallerle istişare edilmesi, bir buçuk, bazen iki saat mola verilmesi, mola yerlerinde dağılmamaları, konak yerlerinde her gece köyün etrafına karakol çıkarılması, karakollarda görev yapanların azami dikkat etmesi ve uyumamaları, her saat nöbet değişikliği yapılması, konak yerlerinden ayrıldıktan sonra bir zabıt memurun tekrar o köye gönderilip geride kalan olup olmadığının araştırılması, yoklama yapılması ve müdür ve kocabaşıları sıkıştırarak bunların firar etmelerinden muhafaza eylemeleri görevliye tembih edilmiştir.
İlk kafilede yer alanlar şunlardır.
MACARLAR; Kossuth Cenabları: Eşi Theresa, Danile İhazs, Binbaşı Ede Biro, Yüzbaşı Frater, Klapka, Grehanek, Huzman, Berzenczcy, Veigli, Kosat, Szerenyi, Török, Laslo, Lori, Kiniszi, Kappner, Acs, Cseh, üç hizmetçisi Wagner, Timari, Iszpacsik.
Bunların dışında, 10 kişi de Lehlilerden (Polonyalı) olmak üzere toplam 57 kişi bu ilk kafilede yer almıştır.
Macar ve Polonyalılardan oluşan 57 kişilik mülteci kafilesi 15 Şubat 1850’de Kütahya’ya gitmek üzere Şumnu’dan ayrılmıştır. Üç gün sonra (5 Rebilüevvel 1266/18 Şubat 1850) Varna’ya ulaşan kafileye Miralay Süleyman Refik Bey refakat etmiştir. Kafile bir gün sonra kendilerine tahsis edilen Tâir-i Bahrî vapuruyla Varna’dan ayrılmıştır. Gemlik iskelesine inen kafile Bursa’ya gelmiş ve Bursa’da altı gün kalması tasarlanıyordu, ancak kötü hava şartları nedeniyle kafilenin 12 gün Bursa’da kalmasını teklif etmiştir. Mülteci kafilesi Bursa’ya vardığında onların atları ve at bakıcıları da Bursa’ya gelmiştir. Yedisi Kossuth’un olmak üzere toplam 11 at Bursa’da kendilerine teslim edilmiştir. Kış mevsiminin sert geçmesinden dolayı kafile ancak bir ay sonra, 25 Mart 1850 tarihinde Bursa’dan ayrılmış ve 31 Mart 1850 günü Kütahya’ya varmıştır.
Mültecilerin Kütahya’da sıkıntı yaşamaması ve diğer devletlerin gözünün Osmanlı Devleti üzerinde olduğunu bilen Bâb-ı Âli, mülteciler gelmeden önce Kütahya’da hazırlıklara başlamış ve mülteciler için kalabilecekleri uygun yer arayışına girmiştir. Onlar için temiz ve bakımlı evler hazırlanmıştır. Kossuth’un beraberinde 25 kişilik kalabalık bir grup olduğundan onlar en büyük daireye yerleştirilmişlerdir. Miralay Süleyman Bey’e, Seraskerlik tarafından 12.500 kuruşluk atiyye-i seniyye verildiği gibi, yapacağı tüm harcamaların da Kütahya emvalinden karşılanacağı kendisine bildirilmiştir.
Kossuth, Şumnu’dan ayrıldıktan kısa bir müddet sonra eşi Theresa’ya kavuşmuş, ancak en büyüğü sekiz yaşında olan üç çocuğu (Ferenc, Lajos ve Julia) ile kız kardeşi Lujza Ruttkay mülteci kafilesinden ayrı olarak daha sonra, önce Dersaadet’e gelmişlerdir. Onların Kütahya’ya ulaştırılması ve yol boyunca her türlü masraflarının karşılanması ilgililere emir buyrulmuştur.
Macar mülteciler, Kütahya’da misafir edildikleri 20 aylık müddet zarfında her türlü ihtiyaçları en iyi şekilde karşılanmıştır.
16 Nisan 1851’de toplanan Meclis-i Mahsus’da tekrar gündeme gelmiş ve mültecilerin Eylül 1851’de serbest bırakılmaları, ancak kontrollü bir şekilde Osmanlı Devleti sınırlarından dışarı çıkarılması sağlanacaktır. Zira bu adamlar Kütahya’da mahbus kaldıkları müddetçe Fransa ve İngiltere halklarının bunlara karşı muhabbeti daha da artacaktır. Mülteciler Kütahya’dan Gemlik’e oradan hazırlanacak bir vapur ile Avrupa’ya gönderilmesi kararı alınmıştır. Bu durumun Avusturya devleti sefaretine bildirilmesi kararlaştırılmıştır.
Mülteciler Nisan ayının 26. günü Kütahya’dan hareket ederek, Gemlik iskelesine getirilmişlerdir.
Amerika Birleşik Devletleri, Osmanlı topraklarında bulunan bazı mültecileri kabul edeceğini, bunlardan halen Bursa’da bulunan Kossuth ve arkadaşlarını Akdeniz’de bulunan bir savaş gemisine intikal ettirilmesi ABD sefiri vasıtasıyla bildirilmiştir. Söz konusu istek ABD başkanının isteği olarak iletilmektedir. Mülteciler söz konusu savaş gemisine kadar da Dersaadet’te bulunan Missisipi firkateyni ile ulaştırılacaklardır. Bu mültecilerin kabulü Avusturya ile Macaristan arasındaki savaşın nihayet bulması ve ABD gibi uzak bir devlete sığınacak mültecilerin buraya gitmesine itiraz edilmeyeceği ABD başkanı tarafından umulmaktadır. (18 Mart 1855) Ancak Kossuth ABD’ye gitmeden önce İngiltere’ye gidecek, daha sonra Amerika’ya gidecektir.
Türk milleti Osmanlı Devleti’nin mülteci misafirlerine karşı olan misafirperverliğini devam ettirmiştir. Kossuth’un Kütahya’da iken misafir kaldığı Börekçiler Mahallesi Macar Sokak’ta bulunan 18. yüzyıldan kalan ve Macar Evi olarak da bilinen, Türk evini onun hatırası olarak müze haline getirmiştir. Macar özgürlük savaşının önderlerinden Lajos Kossuth (1802-1894), ailesi ve 56 mülteci ile birlikte 1850-1851 yılları arasında bu evde misafir edilmiş ve Macaristan Anayasası tasarısını bu evde hazırlamıştır.
KAYNAKÇA:
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, A. MKT. UM. 58-77/5.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, A. MKT. NZD. 33-101/2.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, DUİT, 148-49/10.1.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, HR. MKT, 34-65.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İ. DUİT, 148-49/12.1.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İ.DUİT. 148-17/11.1.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İ.DUİT. 148-34/1.1.
Göyünç, Nejat, “1849 Macar Mültecileri ve Bunların Kütahya ve Halep’e Yerleştirilmeleri ve İlgili Talimatlar”, Türk Macar Kültür Münasebetleri Işığı Altında II. Rakoczi Ferenç ve Macar Mültecileri Sempozyumu (31 Mayıs 3 Haziran 1976), İstanbul 1976.
Karadoğan, Umut C. “XIX. YÜZYILDA AVRUPASI’NDA YAŞANAN İHTİLAL HAREKETLERİ VE BU İHTİLALLERİN OSMANLI DEVLETİ İLE TÜRKİYE CUMHURİYETİ’NE ETKİLERİ”, Akademik Bakış Dergisi, Sayı:35, (Mart-Nisan 2013).
Nazır, Bayram, Macar ve Polonyalı Mülteciler Osmanlı’ya Sığınanlar, Yeditepe Yayınları, İstanbul, 2016, 4. Baskı.
Nazır, Bayram, Osmanlı Misafirperverliği ve Avrupa’daki Yankıları, İstanbul Ticaret Odası Yayını, İstanbul 2007.
* Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü. firstname.lastname@example.org