Millî Mücadele Sonrasında –Mübâdele Ve İnegöl
İnegöl coğrafyasında yer alan Yenice ve Cerrah beldeleri ile bu iki belde arasında kalan Edebey Köyü’nün sosyal yapısı, tarihî süreç içinde, farklı ve de renkli bir yapı arzetmiştir.
İnegöl’ün fethi sonrasında Yenice Beldesi, “Çobanbey Karyesi” adıyla anılmış ve hükümdar “hassı” olarak Osman Gazi’nin oğlu Çoban Bey, tarafından beylik koyunlarının merası olarak değerlendirilmiştir.
Birinci Kosava Savaşı’ndan dönünce de burası, Yıldırım Beyazıt tarafından Amasya beylerinden Sungurzâde Yahşi Bey’e dirlik olarak tahsis olunmuştur.
Hüdavendiğar Livası Tahrir Defterleri isimli kaynak eserde yer alan bilgilere göre burası, 1420 yılında Sultan II. Murad tarafından Yahşi Bey’in, kendi ismini taşıyan oğlu ikinci Yahşî Bey’e,bu kerre, mülk olarak verilmiştir.
Osmanlı devletinin ikinci kurucusu sayılan Çelebi Sultan Mehmed’in (1413-1420), hiç değişmeyen sadrazamı Beyazıt Paşa ve kardeşi Hamza Bey’in soyu, asırlar boyunca bu beldeye malik olmuşlar ve de tasarruf etmişlerdir.
Ancak Sultan II. Mahmud’un 1826 Yılnda Yeniçeri teşkilatını kaldırması ve ardından da 1839’da oğlu Sultan Abdülmecid’in Tanzimat fermanını ilân etmesi üzerine; bu yörede yeni bir nüfus yapılanması vuku bulmuştur.
İpek böcekçiliğine, koza üretimine ve de dokumacılığa dayalı olarak gelişen bu sosyal hayat ortamında -tabii olarak - yörede geniş çapta dut ağacı yetiştirilmiş ve dut bahçeleri oluşturulmuştur.
RUMLAR VE ERMENİLER İNEGÖL’DE
İshakpaşa vakfiyesinde görüldüğü üzere bu yörede “Eeleni” ve “Hereke” adıyla ipek dokumacılığı ile meşgul olan ve Rum’lardan oluşan bir sosyal yapı, meydana gelmiştir
Ermenilerden oluşan bir başka sosyal yapı da Cerrah Beldesi’nde oluşmuştur ki tahrir defterinde yer alan “At Oğlanları Karyesi” ismiyle anılan bu köyde Osmanlı ordusunun ihtiyaç duyduğu, at ve katır cinsi binek hayvanları yetiştirilmiş ve eğitilmiştir.
Diğer yandan sözü edilen Yenice ve Cerrah beldeleri arasında kalan ve de beylerbeyi anlamında “Edebey” ismi verilen yerleşim alanı da – tarihî süreç içinde- Anadolu Baylerbeyi’ne dirlik olarak tahsis olunmuştur.
Meyve bahçeleri ile ünlü olan bu yerleşim alanı da uzun yıllar Anadolu beylerbeyliğinde bulunan kişilere ve de bu kişilerin çocuklarının tasarrufunda kalmıştır ki Hamzabey sülâlesi, bunların başında gelir.
MÜBADELE
İnegöl yöresinde ipek böcekçiliğinin ve dokumacılığın merkezini oluşturan bu yöre sakinleri, ağırlıklı olarak Rum ve Ermeni kökenli tebaadan oldukları için Kurtuluş Savaşı sonrasında 1923 Yılında imzalanan Lozan Barış Antlaşması’na göre; bunlar, Batı-Trakya’da yaşayan Türk nüfusu ile mübâdele olunmuş ve de yerleri değiştirilmiştir.
Yapılan bu mübâdele sonrasında Yenice ve Cerrah beldelerine ;Batı Trakya’da yaşayan Türk kökenli nüfus, mühâcir olarak, getirilip yerleştirilmiştir.
Buna karşın buradaki Rum ve Ermeniler de Yunanistan’a ve Batı Tarkya’ya gönderilmiştir. Böylece; günümüz Yenice ve Cerrah belderinde göçmen kökenli yeni bir sosyal ortam, oluşmuş ve yeni ortam da İnegöl’ün sosyal hayatını derinden etkilemiştir.