Fotoğraf, icat edildiği günden günümüze kadar geçen süreçte teknolojik açıdan birçok gelişmeye uğramıştır. Bu gelişme gerek anlatım dilinde gerekse de fotoğrafik tekniklerde de hissedilmiştir. Özellikle kolaj ve fotomontaj yöntemi, fotoğrafın icat edildiği ilk günlerden bu yana hem içeriksel anlamda hem de ideolojik bağlamda fotoğraf sanatında kullanılmıştır.
Fotomontaj tekniği temelinde farklı zaman dilimlerinde elde edilmiş olan görüntülerin, tek bir düzlem üzerinde belirli bir anlam bütünlüğü ve estetiği yakalamak suretiyle elde edilen fotoğrafik bir çalışmadır. Kolaj tekniği ise; bir düzlem üzerinde birbiri ile bağlantısı olmayan farklı malzemeleri bir araya getirip, benliklerinden öte farklı bir anlam kazanan resimsel bir tekniktir. Sanatsal ve içeriksel bağlamda fotoğraf tarihinde Kolaj ve Fotomontaj tekniğine baktığımızda tarihteki ilk örnekleri Oscar Gustave Rejlander (The Two Ways of Life) ve Henry Peach Robinson’un (Fading Away) eserleri diyebiliriz.
Oscar Gustave Rejlander ve ‘‘The Two Ways of Life’’
Gustave Rejlander’in sanat hayatında ürettiği en önemli eseri diyebiliriz. Two Ways of Life adlı eseri 34 adet negatiften meydana gelmektedir. Montaj olan bu eser 31×16 inch boyutlarında iki adet kâğıdın birleştirilmesi ile basılmıştır. Combination printing denilen yöntem ile kurgulamış olduğu fotoğrafını meydana getirmek için 34 adet fotoğrafın fotomontajını yapmıştır. Viktorya Dönemi’nin koşulları ve toplumsal yapısı incelendiğinde karşımıza ağır ahlaksal yapı ve Romantizm akımının etkisinin hakim olduğu bir yaşam tarzı çıkar. Kadın ve erkek ilişkilerindeki keskin çizgiler, ahlakçı anlayışı daha radikal hale getirmiştir. Bu dönem özellikle dini içerikli resimler ve insanları erdemli olmaya sevk etmeye yönelik eserler üretildiği bir dönemdir. Oscar Gustav Rejlander’in 1857 tarihli Two Ways of Life (Hayatın İki Yolu) isimli çalışması dönemin hem toplumsal algısını hem de sanatsal algısını temsil eden çok başarılı bir örnektir. Tam otuz dört adet negatifi, karanlık odada birleştirerek oluşturduğu bu eserde Rejlander, iyi ile kötü arasındaki farkı da anlatıyor. Fotoğrafta görünen her bir nesne ve kişi bir ifadeyi, anlatımı simgeliyor. Sahnelenen öykü oldukça çarpıcıdır. Yaşlı bir bilge iki genç adama hayatı anlatmakta, bir tarafta içki, kumar ve şehvet yer alırken diğer tarafta ise emeğiyle geçinen ama onurlu bir biçimde yaşayan insanlar izlenmektedir. Sahnenin ortasında yer alan yarı örtülü kadın ise yaşadığı hayattan pişman olarak karenin sağ tarafına geçmeye çalışan birisi olarak tasvir edilmiştir. Kötüler solda, iyiler ise sağda yerini alırken çıplakların hepsinin kadın olması da ayrıca dönemin toplumsal yapısına da dikkati çekiyor. Buna ek olarak iyilerin tarafında erkek aslan, kötülerin tarafında dişi aslan durmaktadır. Sahnenin yukarısında yer alan bir tiyatro perdesini andıran motif ise W. Shakespeare’in şu sözünü çağrıştırmaktadır: “ Dünya bir oyun sahnesi, bizler birer oyuncuyuz… Bütün erkekler ve bütün kadınlar, sırası geldiğinde girerler ve çıkarlar bu oyun sahnesine…” (Bkz. Fotoğraf 1)
Fotoğraf 1: Oscar Gustave Rejlander ve ‘‘The Two Ways of Life’’
Henry Peach Robinson ve ‘‘Fading Away’’
Victoria döneminin çok önemli bir diğer sanatçısı da Henry Peach Robinson’dur. Fotoğraf tarihinde üretmiş olduğu en önemli fotomontaj eserlerinin başında Fading Away gelmektedir. Ressam J. M. William TURNER’dan etkilenen Robinson, eseri beş ayrı negatifin birleştirilmesinden meydana getirmiştir. Eserde tüberkülozdan ölmek üzere olan bir kız tasvir edilmektedir. Eserin meydana getirilişinden neredeyse 150 yıl sonra bile halen daha kurgu fotoğrafının en önemli örneklerinden biri olarak tarihte karşımıza çıkmaktadır. Bir kızın son anlarının kompozisyonel açıdan betimlendiği eserde, fotoğrafın salt gerçekleri kaydetmekle yükümlü olmadığını, aynı zamanda kurgusal yönünün de ortaya çıkarıldığı piktoryalist bir etkiye sahiptir. (Bkz. Fotoğraf 2)
Fotoğraf 2: Henry Peach Robinson ve ‘‘Fading Away’’
Sanatçılar eser üretirken salt sanat ve estetik bağlamda tematik olarak eser üretmekten ziyade, eserlerinde kendi duygu ve düşüncelerini bir ideolojik söylem olarak kullanıyorlardı. Bu bağlamda; “İdeoloji, insan eyleminin amacını, bu amaçlara nasıl varılacağını tanımlayan ve sosyal ve fiziki realitenin niteliğini belirleyen bir değerlendirici prensipler sistemi olarak tanımlanabilir.” (1) Aynı zamanda “bir toplumsal sınıfın, siyasal partinin ya da hükûmetin sosyo-politik inançları doğrultusunda biçimlenerek açık anlatımını bulan ideoloji, ekonomik ilişkilere bağlı olarak ortaya çıkan, toplumsal ve fiziksel gerçekliğin niteliğini belirleyen inançlar bütünü̈ ya da fikirler sistemi” (2) olarak ele alınabilir.
İdeolojik açıdan Almanya ve Rusya profillerini ele aldığımızda, ülke yönetimleri, ülkelerin siyasi konumları ve yaşanılan kaoslar bu bölgelerde sanatın şekillenmesinde önemli rol oynamıştır. Özellikle 1935 ve 1945 yılları arasında özellikle fotomontaj, Avrupa’da ve Rusya’da bütün siyasi örgütlerce kullanılmıştır. Fotoğraf, sembol ve grafiklerin bir arada kullanılmasıyla yeni düşüncelerin ve gerçekliklerin vurgulanmasının sağlanması, alışılagelmişin dışında yeni imgelerin yaratılarak sanatsal bir süreçte fotomontajın dönüştürücü etkisini hızla yaymıştır.
Birinci Dünya Savaşı sonunda, özellikle Orta Avrupa’da görülen çeşitli kolaj, fotomontaj uygulamaları ve kimi ‘‘deneysel’’ denilen yaklaşımlar ve benzerlerinde karşımıza çıkmaktadır. Çoğu zaman gözden kaçan, bunların sadece biçimsel denemeler olmayıp, ağırlıklı olarak içeriğe önem verdikleridir. Biçimsel mücadeleler, mesajın daha doğru ve çabuk anlaşılır olmasını sağlamak için yapılmıştır. Bu mesaj açıkça politik olduğu gibi, yerine göre sanatçının kimliğini veya sanatın kendisi ile ilgili de olabilmektedir.(3)
Zaman içerisinde bu teknikler sanatçıların kendi duygu ve düşüncelerini dışa vurmalarında önemli ve toplumlar üzerinde ses getirici olmuştur. Özellikle de 1.Dünya Savaşı sırasında savaşa tepki olarak bir grup sanatçı bir araya gelerek Dadaizm akımını çıkardılar. İçlerinde Berlin Dadacıları, gazete ve dergilerden topladıkları dokümanlar ile ortaya çıkardıkları eserlerde yeni bir akım ve anlatıma yeni bir anlam kazandırmışlardır. Özellikle Dadaizm akımında kolaj ve fotomontaj tekniği öne çıkmıştır. Dada akımında, bireyin sanat, töre ve topluma karşı sürekli ve kesin bir ayaklanması vardır. Kişiyi dogmalar ve yasalar ötesinde aklın tutsaklığından kurtarmak, ona gerçek kimliğini kazandırmaktır. Akım, modern kapitalist toplumun estetiği yerine, anlamsızlığı ve mantıksızlığı vurgulayarak, anti-kapitalist ve anti-burjuva tepkileri dile getirmeye çalıştı.
Hitler’in 1933yılında iktidara gelmesiyle Alman toplumunda özellikle 1. Dünya Savaşının yenilgisi, şiddetli ekonomik sarsıntılar ve toplu işsizlik sebebiyle oluşan kriz, Almanya’da organik toplum fikrinin gelişmesine neden olmuştur. Naziler bu durumu anti-semitizm (Yahudi Düşmanlığı)’e bağlayarak bu kötü gidişe bir nevi kılıf bulmuşlardı. Naziler ideolojik propagandalarında “gelecekle yeniden bağlantı kurma” olarak tanımladığı yükselişlerinin ancak bir kökten yok etme süreciyle gerçekleşebileceğini vurgulamaktan da kaçınmamıştır.(4) (Bkz. Fotoğraf 3)
Fotoğraf 3: Wir Nehmen Das Schicksal Der Nation İn Die Hände (Bu Ülkenin Kaderini Biz Elimize Alacağız) 1930
Dönemin önemli politikacısı, güçlü ve etkileyici bir hitabet yeteneği olan ve aynı zamanda dönemin propaganda bakanı Joseph Gobbels, Adolf Hitler’in en yakında arkadaşıydı. Hitler’in halkının gözünde hızlı ve yüce bir şekilde bir anda yükselmesinin ardında Gobbels’in katkısı büyüktür. Etkileyici propagandaları ve yönlendirici tasarımlarıyla döneme damgasını vurmuştur.
Fotoğraf 4: Hans Schweitzer “Dreissig Kriegsartikel Für Das Deutsche Volk” Alman Ulusu için 30 Savaş Makalesi, 1943 –Katalog Kapağı Tasarımı
Nazi döneminde olduğu gibi Stalin döneminde de iktidarın kendi ideolojisine uygun afişler yapılmaktaydı. Eserlerde Stalin’i yücelten fotomontaj ve kolajlar yapılmıştır. Bu sanatçıların başında Viktor Borisovich Koretsky, Gustav Klutsis, El Lissitzky gelmekteydi. Eserler genellikle halka güven sağlayan, Stalin’i yücelten, işçi sınıfını destekleyen çalışmalardı. (Bkz. Fotoğraf 5)
Fotoğraf 5: Anavatan Seni Çağırıyor – A.Toizde, 1941
1930’lu yıllarda çıkarılan ve başlarında Lissitzky ve Rodchenko’nun olduğu USSR Na Stroike (İnşa Halinde SSCB) isimli dergi bizlere, 1930’ların sosyopolitik olaylarına ilişkin olarak Stalin’in çalışmalarını, Stalinist rejimin onayladığı temsil stratejilerini bir süreç içerisinde görme imkanı sağlar. İnşa Halinde SSCB, amacı yurtdışında olumlu bir Sovyetler Birliği imajı yaratmak olan bir propaganda yayınıdır.
Berlin Dadaistlerinin öncülerinden olan John Heartfield fotomontaj ve kolaj tekniği ile dönemin önemli isimlerinden biri haline gelmekle kalmamış aynı zamanda da Hitler’i ve ordusunu Alman Milliyetçiliği yönünde görseller ile ağır bir şekilde eleştirmiştir. John Heartfield kimi zaman montajlarda kullanmak üzere fotoğrafları kurgulayıp çektirttiği de bilinir. Kendisiyle yapılan bir görüşmede “Yeni politik sorunlar, yeni propaganda yöntemleri gerektiriyor. Fotoğrafın büyük bir anlatım gücü var” demekle yetinmiştir. (3) (Bkz. Fotoğraf 6-7)
Heartfield, Alman Komünist Partisinin yayın organlarına da fotomontajlar yapmakta ve ideolojik bakış açısını burada da devam ettirmekteydi. Die Rote Fahne gazetesi ve Der Knüppel isimli mizah dergileri onun düşünce sistemini halka ulaştırmak için önemli yayın organlarıydı. Buralardaki çalışmalarında belli bir amaç gözetilmekten ziyade, ikili anlamlar içerecek şekilde eserlerindeki görüntüleri yan yana yerleştirdiği görülmektedir. Başarısının bu eserlerdeki çifte anlamlılığın algıda açmış olduğu farklılıklardan kaynaklandığı söylenebilir. John Heartfield’ın en önemli eserlerinden biri olan “Yaşasın, Tereyağının Hepsi Bitmiş!” isimli fotomontajı, Nazi düşünce sisteminin ne kadar akla ve mantığa ters olduğunu gösteren Dadacı bir eserdir. Gamalı haç motifli duvar kağıdı yer alan odada, yemek masasında oturan asil bir Alman ailesi bisikletlerini yemektedir. Büyükanne kömür küreği çiğnerken, evin bebeği ise bir baltayı emmektedir. Buradan da Hermann Göring’in yiyecek kıtlığının faydalarını “Demir bir ülkeyi her zaman güçlendirir, tereyağı ve domuz yağı ise sadece insanları şişmanlatır” sözleriyle açıkladığı konuşmasına gönderme yapmaktadır. (7) (Bkz. Fotoğraf 8 ve 9)
Heartfield’in sanatsal bakış açısını gösteren bu çalışmada; Hitler’in 1932’de Weimar Cumhuriyeti’nin başkanlık seçimlerinde Nasyonal Sosyalist Parti yani Nazi partisinin oylarını arttırabilmek için son derece pahalı propaganda araçları kullanması, Alman Komünist Partisi üyesi Heartfield’in gözünden kaçmayarak propaganda bütçesinin nereden geldiğini sorgulamasına yol açar. Bu durum altınları midesine indirmiş ve bir teneke parçası gibi zırvalıklar döktüren Hitler’in solunum sistemi ile midesine odaklanan montajını yaratmasına ön koşul oluşturur.
Fotoğrafın icadından günümüze kadar geçen süreçte her dönemde fotoğraf kendi önemini ve toplumlar üzerindeki etkisini korumuş hatta bu önem artarak devam etmiştir. Fotoğraf sanatına zamanla kolaj ve fotomontaj gibi farklı ve etkili tekniklerin eklenmesiyle artık fotoğrafın anlatım gücü ve toplumlar üzerindeki etkisi daha artmış ve kendine has özgün bir anlatıma kavuşmuştur. Tarihsel süreçte fotoğraf sanatında fotomontaj ve kolaj yöntemi özellikle ideolojik bir söylem aracı olarak kendini hissettirmiştir. Kendine has yaratıcı gücü sayesinde toplumlara ideolojik açıdan üreticisinin eleştirel bakış açısını yansıtmış ve toplumu yönlendirmiştir. Kolaj ve fotomontaj yöntemleri üretildikleri dönemlerden izler barındırır ve ortaya çıkan ürünler evrensel nitelikler taşımaktadır. Bu teknikler Dadaistler tarafından çoğunlukla benimsendiği için Dadaistlerin bir nevi propaganda aracı haline gelmiştir.
KAYNAKÇA:
- Şerif Mardin, İdeoloji/Toplu Eserleri 3, (İstanbul: İletişim yayınları, 1995), s. 18.
- Önder Erkarslan, Fotoğraf ve İdeoloji , (Özet)(Yayınlanmamış Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü̈, 1995) s.32
- Nazif Topçuoğlu, a.g.e., İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 2000 s. 117, 132, 133
- Toby Clark, Sanat ve Propaganda-Kitle Kültürü Çağında Politik İmge, (Çev. Esin Hoşcusu) (İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2004) S.58
Sizin beş fotoğrafla anlattığınız bir konuyu yayınlamak üzere “5 Fotoğraf ile” sizden gelenler köşesini başlatmaktan büyük bir heyecan ve mutluluk duyuyoruz. Başlık kısmında noktalı yere sizin karar vereceğiniz bir konuyu yazıp bunu beş adet fotoğraf ve bir yazıyla göndermeniz halinde bu içeriği sizin adınız ile sitemizde yayına alacağız. Detay için tıklayın…
İlişkili İçerikler
Yeni içeriklerden haberdar olmak istiyorsanız hemen abone olabilirsiniz.
Abonelik kaydınız başarıyla alınmıştır.
Bir hata meydana geldi, lütfen daha sonra tekrar deneyiniz.