TÜRK DİLİ I III. BÖLÜM TÜRKÇENİN TARİHÎ DÖNEMLERİ
TÜRKÇENİN TARİHÎ DÖNEMLERİ 1. TÜRKÇENİN GELİŞİMİ VE TARİHÎ DÖNEMLERİ 1.1. TÜRKÇENİN YAŞI 1.2. TÜRKÇENİN TARİHÎ DÖNEMLERİ 1.3. TÜRKÇENİN YAZIMINDA KULLANILAN ALFABELER 2. BÖLÜM SONU SORULARI
1. TÜRK DİLİNİN GELİŞİMİ VE TARİHÎ DÖNEMLERİ 1.1. TÜRKÇENİN YAŞI Yeryüzündeki diller, çeşitli ölçülere göre sınıflandırılmışlar ve bu sınıflandırma sonucunda “dil aileleri” kavramı ortaya çıkmıştır. Hâlen tartışmalı olmakla birlikte Türkçe, Ural-Altay dil ailesinin Altay koluna mensup kabul edilir. Bu kabul, Türkçenin öncelikle Moğolca, Mançu-Tunguzca, Korece ve Japonca gibi Altay dilleri ile daha sonra da Macarca, Fince vb. Ural dilleriyle akraba olduğu anlamına gelmektedir. Bugünkü bilgilerimize göre Türkçenin Altay dillerinden ne zaman ayrılıp bağımsız bir dil olarak kullanıldığına dair kesin yargıda bulunmak mümkün değildir. İlgi çekici bir konu olan bu “yaş” meselesi üzerine bazı görüşler vardır, ancak herkesçe benimsenmiş bir tarih şimdilik söz konusu değildir. Çünkü konuyla ilgili elde bulunan bilimsel veriler, kesin bir yaş belirlemek için yeterli görülmemektedir. Türkiye’de pek çok bilim adamınca kabul edilen bir görüş; Türkçenin yaşının bugünden en az 8500 yıl geriye gittiği şeklindedir.
Söz konusu olan bu süre, Türkçenin, bugün yeryüzünde yaşayan diller içerisindeki en yaşlı dillerden biri, belki de birincisi olduğunu gösterir. Bu şekilde MÖ 6500’lü yıllara tarihlenen Türkçenin ilk yazılı izlerine, MÖ 4000’li yıllarda tarih sahnesine çıkan ve insanlığa yazı yazmayı armağan eden Sümerlerden kalan tabletlerde rastlanır. İnsanlık tarihi için son derece önemli olan Sümerler, oldukça önemli ve kendilerinden sonraki bütün medeniyetleri etkileyen bir medeniyet kurmuşlar, ayrıca medeniyetin taşıyıcısı kabul edilen yazıyı kullanmışlar ve pek çok yazılı belge bırakmışlardır.
Türk yazı dilinin yaşı konusundaki çalışmalarıyla tanınan dil bilimci Doğan Aksan, Köktürk Yazıtlarında bulunan eş anlamlıları, çok anlamlıları ve ileri ögeleri dikkate alarak yazı dilinin yaşının çok eskilere gitmesi gerektiğini belirtir.
Doğan Aksan, "En Eski Türkçenin İzlerinde" adlı eserinde, ‘Orhun Yazıtları’nda görülen soyut kavramlardaki zenginliği, eşanlamlı ögelerin kullanılışını, çokanlamlılığa sahip oluşu, ileri ögelerin kullanılışını, anlam olaylarının görülmesini, söz sanatlarına yer verilmesini ve genel anlatım özelliklerini/üslubu dikkate alarak bir değerlendirme yapmış ve söz konusu metinlerin dilinin çok işlenmiş, eski bir yazı dili olması gerektiği sonucuna varmıştır. Aksan vardığı sonuçları şöyle ifade etmektedir: “Türklerde o dönemde yerleşik bir yazı sistemi ve bu sistemi kullanan, hitabet kurallarını bilen, hatta sanatlı anlatıma yönelen, eğitimli bir zümrenin bulunduğu anlaşılmaktadır. Yenisey yazıtlarında görülen sözcükler, Orhun yazıtlarındaki sözvarlığı, Türkçenin hemen o dönemde oluşmuş bir dilolmadığını, çeşitli gelişmeler ve anlam olaylarıyla çok daha eskiye, birkaç bin yıl öncesine uzanan gelişmiş bir dil niteliği taşıdığını göstermektedir. Kısıtlı metinler olmalarına karşın yazıtlar, Türkçenin soyutlama gücünü ortaya koymakta, kimi Avrupalı bilginlerin görüşlerinin tersine, çok eski ve gelişmiş bir dilin ürünlerini sergilemektedir. Gerek düz yazı içindeki ölçülü, uyaklı anlatım, gerek etkileyici söylemler oluşturan değişik yinelemeler ve karşıt kavramların kullanılışı, gerekse söz sanatlarından yararlanılmış olması, zengin ve soyut kavramlara da sahip bir yazı dili karşısında bulunduğumuzu göstermektedir”
1.2. TÜRKÇENİN TARİHÎ DÖNEMLERİ Türk dilinin Altay dillerinden ayrılıp bağımsız bir dil olarak konuşulmaya başlanması, tarihin bilinmeyen zamanlarına uzanmaktadır. Ayrıca Türkçenin yine çok erken devirlerde Eski Doğu Türkçesi ve Eski Batı Türkçesi diye adlandırılan iki kola ayrıldığı genel kabul gören bir durumdur. Bir dilin lehçelere, yani ses, biçim ve telaffuz yönlerinden değişiklikler gösteren kollara ayrılması, mekân farklılaşması ve zaman geçmesiyle, ayrıca farklı dillerle ilişkilere girmesiyle ilgilidir. Bir dilin konuşurları, bölünüp farklı coğrafyalarda yaşamaya başladığında dillerinde de önceleri çok önem arz etmeyen, ancak zamanla çoğalıp fark edilir duruma gelen değişiklikler görülür. Zaman geçtikçe artan bu değişiklikler, kolların başka başka dillerle ilişki içinde olmasıyla daha da artar. Türklerin hareketli, daha doğru bir ifadeyle konargöçer bir hayat yaşamaları, sürekli yer değiştirmelerine ve parçalanmalarına yol açmıştır. Yaşadıkları hayat tarzından kaynaklanan bu bölünmeler, dillerinde de erken zamanlarda belirgin farklılıkların oluşmasına yol açmıştır.
Türk dilinin yazı dili öncesi dönemi hakkındaki bilgilerimiz genellikle Altay dilleri ve Ana Hun dili teorilerine dayanır. Son zamanlarda üzerinde önemle durulan Türkçe ile Sümerce arasındaki ilişkiler de Eski Türkçeden önceki Türk dilinin durumu ve coğrafyası hakkında bazı ipuçları vermektedir. Taraftarları ve karşıtları olmakla birlikte, Türkçenin Altay dilleri ailesine mensup olduğu teorisi, Türk dilinin doğuşu ve kaynağı bakımından en fazla kabul gören görüştür. Tarihî bakımından, Ana Altayca, En Eski Türkçe ve İlk Türkçe, Türk dilinin metinlerle takip edilemeyen nazarî devirlerdir. Türkçenin bu dönemleri hakkında kesin bilgiler ve rakamlar vermek çok zordur. Ancak Ana Altaycanın MÖ çok eski bir tarihte yaşadığı, Ana Türkçe veya En Eski Türkçe dönemi, Ana Altaycanın Doğu ve Batı Altayca olarak iki kola ayrıldığı, Türk-Çuvaş dil birliğinin mevcut olduğu devir olarak tahmin edilmektedir. Bu devir yaklaşık olarak MÖ sekiz binli yıllara tarihlendirilmektedir. İlk Türkçe ise, MS ikinci yüzyıla kadar gelen dönemi içine alır. Bu dönem ile ilgili olarak bazı komşu milletlerin dillerinden Türkçeye ait malzeme tespit edilebilmektedir. Eski Türkçeden itibaren Türk dilinin tarihî gelişimini metinlerle takip edebilmekteyiz.
Ahmet Caferoğlu başta olmak üzere birçok araştırmacı da Türk dilinin tarihî gelişimini yazı dili öncesi ve sonrasıyla birlikte şöyle tasnif etmektedir: 1. Altay Devri 2. En Eski Türkçe Devri 3. İlk Türkçe Devri 4. Eski Türkçe Devri 5. Orta Türkçe Devri 6. Yeni Türkçe Devri 7. Modern/Çağdaş Türkçe Devri
TÜRKÇENİN VARSAYILAN DÖNEMLERİ1. ALTAY DEVRİ Türk-Moğol dil birliği de denilen bu devir çok nazarî ve karanlıktır. Böyle bir çağın ancak bir Altay dil ailesine veya dil birliğine inananlar için tasavvuru mümkündür. Bu, Türkçenin Moğolcanın ve öteki akraba dillerin henüz teşekkül etmeden bir Ana Altayca içinde bulunduğu tasarlanan bir devirdir. Tabi ki Altay dil akrabalığını kabul etmeyenler için böyle bir dönem yoktur. Onun yerine ancak bir Ana Türkçe düşünülebilir. Tarih olarak bir zaman tahmin etmek oldukça güçtür.
2. EN ESKİ TÜRKÇE DEVRİ Türkçenin ana Altaycadan ayrılıp bağımsız bir dil olarak, tek bir ana dil hâlinde yaşadığı dönemdir. Bu dönem rotasizm (r'leşme) ve lambdaizm (l'leşme) esasına göre iki döneme ayrılabilir: Ana Batı (Lir) Türkçesi (bel "beş", sekir"sekiz") Ana Doğu (Şaz) Türkçesi(beş, sekiz)
3. İLK TÜRKÇE DEVRİ SÜMERCE-TÜRKÇE İLİŞKİSİ Sümercenin bugün yaşayan birtakım dillerle ilişkisi çok tartışılan konulardandır. Bu tartışmalara konu olan dillerden biri de Türkçedir ve bu tartışma uzun zamandır yapılmaktadır. Konuyla ilgili önemli bir çalışma yayınlayan Osman Nedim Tuna Sümerce ve Türkçe ile Sümerler ve Türkler arasındaki ilişkiler konusunda yaptığı araştırmaların sonuçlarını birkaç madde hâlinde şöyle sıralar:
1. Sümerce ve Türkçede 168 ortak kelime vardır ve bu kelimeler, akrabalıktan ya da kelime alışverişinden kaynaklanmış olabilir. Diller arasındaki ortaklıklar, ya akrabalık ya da komşuluk ilişkisi sonucunda oluşur. Sümerce ile Türkçe arasında bir ilişki olduğu konusu, bu ortak kelimelerin tespit edilmesiyle kuşkuya yer bırakmayacak biçimde ispat edilmiş, ancak ilişkinin niteliği henüz netlik kazanmamıştır. 2. Türklerin en az MÖ 3500’lerde Türkiye’nin doğu bölgesinde bulunduğu tespit edilmiştir. 3. Türk dilinin zamanımızdan 5500 yıl önce bağımsız ve iki kollu bir dil olarak varlığı ispatlanmıştır. Türkçenin bilinmeyen zamanlarda Doğu ve Batı Türkçesi olarak adlandırdığımız iki kola ayrıldığı pek çok bilim adamının benimsediği bir görüştür. Burada bu görüşe temel olacak bir zaman belirtilmiştir.
4. Bugün, yaşayan Dünya dilleri arasında, en eski yazılı belgelere sahip olan dil, Türk dilidir. Bunun kanıtı, çivi yazılı Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir. Osman Nedim Tuna’nın tespit ettiği 168 kelimeden birkaçı şunlardır: SÜMERCE TÜRKÇE adakur adak (ayak) agaragır(ağır) dingirteŋri(Tanrı) kaş- kaç (kaç-) men men (ben) sagsag(sağ)
Bu tespitlerin bir sonucu olarak da Osman Nedim Tuna “Bugün yaşayan dünya dilleri arasında, en eski yazılı belgeye sahip olan dil Türk dilidir. Bunlar Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir” şeklinde çok önemli bir hüküm vermektedir. Tuna, söz konusu eserinde Türklerin MÖ 3500’lerde Türkiye’nin doğusunda bulunduklarını ve Türk dilinin zamanımızdan 5500 yıl önce müstakil ve iki kollu bir dil olarak yayıldığını iddia etmekte ve “Eğer doğuştan Sümerlerle temasa geldikleri zamana kadarki çözülme hızı sabit ise, İlk Türkçe veya Ana Türkçenin muazzam bir zaman önce yaşamış olması gerekir. Türk dilinin archeology ve glottochronology araştırmalarından hareketle ileri sürdüğüm yaşı 8500’dür” demektedir.
İki dil arasındaki ilişkiyi ispatlamak için bazı bilim adamları, üç-dört kelimenin ses ve anlam olarak örtüşmesini yeterli görürken, yukarıda belirtilen kaynakta 168 kelimenin yanı sıra bazı eklerin de ortak olduğu gösterilmiştir. Türkçenin yaşıyla ilgili sorunlar tartışılırken doğal olarak Türklerin ana yurdunun neresi olduğu sorusu da gündeme gelmektedir. Herkesçe kabul edilmemekle beraber Altay dağları çevresi, Baykal gölü çevresi ya da Karadeniz ile Hazar arasındaki bozkırların Türklerin ana yurdu olduğu şeklinde görüşler vardır. Sümerce ile Türkçenin ilişkisi, bu konuda yeni fikirlere ve tartışmalara yol açabilecek niteliktedir.
Sümerce ve Türkçe arasındaki ilgi birçok kişinin dikkatini çekmiş ve bu konuda çeşitli araştırmalar yapılmıştır. Bir dilin zenginliği, onun eskiliği, sürekliliği, edebiyat ve bilim dili oluşuyla söz konusu edilebilir. Doğal bir gelişme sürecinden geçmiş ve anormal sayılabilecek herhangi bir durum yaşamamışsa, eski ve sürekli yazılı metinlere sahip olan dillerin, gelişmiş, oturmuş, zengin diller olması gerekir. Türk yazı dilinin ilk metinleri olarak bilinen Köktürk yazıtlarında tespit edilen kavram alanı-kelime ailesi ilişkileri, soyut kavramların kullanılışı, oturmuş, düzenli bir işleyişin varlığı, bu dilin uzun bir süre işlenmiş olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla Reşit Rahmeti Arat, bu dilin başlangıcını o günden hiç değilse bu güne dek geçen zaman kadar geriye götürmek gerektiğini söyler.
Sümerlerin Mezopotamya’ya nereden geldikleri konusunda da çeşitli görüşler vardır. Bunlardan dikkate değer olanı, bu halkın kökenini Orta Asya’ya götüren görüştür. Bütün bunların aydınlatılması için başta arkeoloji olmak üzere çeşitli bilim dallarının işbirliğine ve yeni araştırmalara gerek vardır. Tarihin bilinmeyen zamanlarında atı ehlileştiren ve demiri işlemeyi öğrenen Türkler, bu iki tekniği kullanarak komşularına üstünlük sağlamışlar; yönetici ve aynı zamanda da “medeniyet kurucu” kavim konumuna yükselmişlerdir. İnsanlığın ortak medeniyetine de büyük katkısı olan bu durum, Türklerin çok erken çağlarda geniş ve farklı coğrafyalara dağılmalarına, dolayısıyla da değişik halklarla kaynaşmalarına yol açmıştır. Türklerin çok erken devirlerde yaşamaya başladıkları bu hareketli, bir başka deyişle atlı konargöçer hayat tarzı, ana yurt konusundaki belirsizliğin temel nedenidir.
ESİK KURGANI Konuşma dili olarak yaşı kesin rakamlarla ifade edilemeyen Türk yazı dilinin tarihini izleyebilmekteyiz. Bugünkü bilgilerimize göre Türkçenin ilk yazılı belgesi MS 687-692 yıllarına tarihlenen Çoyr yazıtıdır. Çoyr yazıtından 1200 yıl öncesine giden Esik kurganından çıkan bir taş üzerinde Köktürk yazısına çok benzeyen 26 karakter tespit edilmiştir. Bu yazı OlcasSüleymanov tarafından okunup anlamlandırılmıştır. Kurgan Kurgan, Türk ve Altay kültüründe kutsal mezar anlamındadır.
Esik Kurganı 1969–1970 yıllarında, Kazak Bilimler Akademisi’nin, Tarih, Arkeoloji ve Etnografya Enstitüsü’nün Arkeoloji bölüm başkanı Kemal Akişoğlu’nun yönetiminde kazılan, Alma Ata şehrinin 50 km. yakınındaki, şimdiki Issık Kasabası’nda bir tesadüf sonucu ortaya çıkarılmıştır. Esik Kurganı’nın yapısı için şunlar söylenebilir: 7 metre derinliğindeki mezar odasının üzeri taş toprak yığınıyla kapatılmıştır. Bu oda, diğer Hun kurganlarında olduğu gibi inşa edilmiştir. Kalın çam kütüklerinden yapılmış mezar odasının ölçüleri 3x2 metre ebadındadır. Odanın derinliği ise 1.20 metredir. Ancak, çam kütüklerinin içeriden yontularak düzleştirilmiştir. Araştırmacıların açıklamalarına göre mezar odasının ahşap strüktürü dışında hazırlanmış ve sonra kazılan çukura indirilmiştir. Zeminden kurganın tepesine kadar olan yükseklik 9 metreyi, kurganın üzerindeki suni tepenin çapı ise 60 metreyi bulmaktadır. Açılan mezarın içinden dört bine yakın altın eşya çıkarılmıştır. Mezarda ele geçen çeşitli eşyalar arasında seramik kaplar, ahşap tabaklar, 2 gümüş kupa ve yazının üzerinde yer aldığı bir gümüş çanak ile başka birçok obje vardır. 18 yaşında olması gereken genç bir prense ait cesedin üzerindeki altın zırh başlı başına bir sanat eseridir.
Öncelikle bu buluntuların hangi topluluğa ait oldukları meselesi tartışma konusu olmuştur. Kazıyı yapan Kazak-Türk arkeologları bu eserleri genellikle MÖ V-IV. yüzyıllara ve Sakalara mal etmektedirler. Yapılan çeşitli araştırmalar, eserlerin bozkır kültürüne mensup Türk veya en azından Türklerle akraba (ya da Türkleşmiş) bir kavim tarafından yapıldığına işaret ediyor. Yazının Köktürk kitabelerinin alfabesine benzerliği ve eserlerin mitolojik, ikonografik özelliklerinin Hun sanatına çok uygun oluşu nedeniyle, özellikle Türkiyeli Türk araştırmacılar bunları Hun eseri olarak nitelendirmişlerdir.
Muhtelif şekillerde (kaşık, kepçe, bardak gibi) tanımlanan gümüş çanak üzerinde 26 harf tespit edilmiştir. Bu harflerin okunması çalışmalarında yukarıda da bahsedildiği gibi OlcasSüleymanov’un yaptığı çeviri yankı uyandırmıştır. Bununla birlikte eserler üzerinde olduğu gibi, çanak üzerindeki yazının çözülmesi için yapılan çalışmalar da hâlen devam etmektedir.
18 yaşında olması gereken genç bir prense ait cesedin üzerindeki elbise tamamen saf altından yapılmış ve mükemmel bir işçilikle yapılmıştır. Literatürde Altın Elbiseli Adam olarak da anılan bu cesedin başında üzerinde altından yapılmış tasvirlerin aplike olarak yer aldığı külah şeklinde bir başlık bulunmaktadır. Başlığın tepesinde de bir hayvan heykelciği yer alır. Ayrıca ok uçları, altın yapraklar, dağ kıvrımları üzerinde dünya ağacında kuşlar, arslan, dağ keçisi gibi mitolojik ve sembolik açıdan önemli olan hayvan tasvirleri vardır. Başlığın önünde boynuzlu, kanatlı atlar simetrik olarak yer almaktadır.
Kazakistan’da bulunan Esik Kurganından (MÖ V-IV yy) çıkan eşyalardan gümüş bir çanak üzerindeki yirmi altı karakterlik yazı OlcasSüleymanov’un okuyup anlamlandırmasına göre şu şekildedir: "khan uya üç otuzı (da) cokboltıutugsıtozıltı" ‘Han oğlu 23 (yaşında) yok oldu, (halkın) adı sanı yok oldu’ Bu yazının okunuşu doğrulanırsa Türk yazı dilinin belgeleri Çoyrbengü taşından 1200 yıl kadar daha önceye gidecek demektir.
HUN DÖNEMİ Büyük bir imparatorluk olan Hun Devletinin içerisinde pek çok halk bulunmakta ve pek çok dil konuşulmaktaydı; ancak devletin kurucuları ve hâkim unsuru Türklerdi. Çin yazmalarında karşılaşılan kişi, yer ve eşya adları Çincenin ses sistemine göre değiştirilerek yazıldıkları için Hun dili ile ilgili tam bilgi vermemektedir. Fakat bilim adamları Çin kaynaklarında karşılaşılan bu kelimelerin pek çoğunu Türkçe ile açıklamaktadırlar. Çin kaynaklarında, Çince söyleyişle kaydedilmiş olan iki cümle vardır ki MS. 329 tarihli bu kayıt Türkçenin şimdilik ilk cümle örneğidir. Çin kaynaklarında tespit edilen ve Hunlara ait olan bazı kelimeleri Ahmet BicanErcilasun şu şekilde verir: Tengri, kut, il, törü, yabgu, ordu, sü, börü, temir, kural (silah), kapagçı (bekçi), bitigçi (yazar). Görüldüğü üzere kelimeler; inanç, devlet, töre ve askerlikle ilgilidir.
Talat Tekin, "Hunların Dili" adlı çalışmasında bu dil malzemesini Hsiung-Nu Dil Malzemesi, Topaların Dili ve Hunca Beyit olarak üç kısma ayırmıştır. Bunlardan bazıları şunlardır: ç’engli‘Tanrı’ ku-t’u‘hazretleri’ şan-yü‘yabgu’ k’o-po-çen‘kapıcı’ pi-te-çen‘yazıcı’ a-çen‘aşçı’ süketılıkangbukuk-gututang‘Savaşa çıkın, Bukuk'u tutun!’
TÜRK DİLİNİN METİNLERLE TAKİP EDİLEBİLEN DÖNEMLERİ Eski Türkçe Dönemi Türkçenin, bizzat Türkler tarafından yazılan belgelerle takip edilen ilk dönemdir. Bu dönemde başlıca Köktürkçe, Uygurca ve Tuna Bulgarcası yer almaktadır.
Köktürk-Uygur Dönemi Türkçenin MS 5-10. yüzyıllarını Eski Türkçe Dönemi olarak adlandırmak hemen herkesçe kabul edilmektedir. Eski Türkçe Dönemi, kendi içinde Köktürk ve Uygur dönemleri olmak üzere ikiye ayrılır. Köktürkler Türkçenin bilinen ilk ve hacimli yazılı belgelerini bıraktıkları için kültür ve dil tarihimiz açısından son derece önemli bir yere sahiptir. Orhun ırmağı kıyısında bulunan ve bengü (sonsuz) taş olarak adlandırılan granit üzerine yazılmış olan bu yazılar, 1893’te Danimarkalı bilgin V. Thomsen tarafından okunmuştur.
Hem Çin kaynaklarındaki hem Bizans kaynaklarındaki kayıtlardan 1. Köktürk Kağanlığı döneminde Türkçenin yazı dili olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. Türklerin kendi yazdıkları belgelerle ilgili olarak sürekli yeni bilgiler ortaya çıkmakta ve yayınlar yapılmaktadır. En hacimlileri Kül Tigin, Bilge Tonyukukve Bilge Kağan adına dikilmiş olan bu yazıtlarla ilgili Türkiye ve Türkiye dışından pek çok bilim adamı çalışmış ve çalışmakta ve ayrıca sürekli yeni yazıtlar da bulunmaktadır. Bu yazıtlardan Tonyukuk adına dikilmiş olan 725-726 yıllarında, Kül Tigin’e ait olan 21 Ağustos 732’de, Bilge Kağan yazıtı da 24 Eylül 735’te dikilmiştir.
"Orhun Abideleri" adlı eserde Muharrem Ergin bu yazıtların özelliklerini şöyle belirtir: "Türk adının, Türk milletinin isminin geçtiği ilk Türkçe metin... İlk Türk tarihi... Taşlar üzerine yazılmış tarih... Türk devlet adamlarının millete hesap vermesi, milletle hesaplaşması... Devlet ve milletin karşılıklı vazifeleri... Türk nizamının, Türk töresinin, Türk medeniyetinin, yüksek Türk kültürünün büyük vesikası... Türk askerî dehasının, Türk askerlik sanatının esasları... Türk gururunun ilâhi yüksekliği... Türk feragat ve faziletinin büyük örneği... Türk edebiyatının ilk şaheseri... Türk hitabet sanatının erişilmez şaheseri... Yalın ve keskin üslûbun şaşırtıcı numûnesi... Türk milliyetçiliğinin temel kitabı... Bir kavmi bir millet yapabilecek eser... Türk dilinin mübarek kaynağı... İnsanlık âleminin sosyal muhteva bakımından en manalı mezar taşları..."
Çoyr, Hoytu Tamir, IşbaraTamgan Tarkan (Ongin), Köl İç Çor (İhe- Huşotu), AltunTamgan Tarkan (İhe-Aşete), Hangiday, İhe-Nûr yazıtları da Köktürk döneminden kalan yazıtlar arasındadır. Bunlardan Çoyrbengü taşının 687-692 yılları arasında dikildiği tahmin edilmektedir. Buna göre bu yazıt Eski Türkçe döneminin en eski belgesidir.
Tarihi bilinen ilk belgeyi Çoyr yazıtı olarak kabul edip diğer bazı dillerin ilk belgeleriyle karşılaştırdığımızda şöyle bir durumla karşılaşırız: Türk dili: MS 687-692, Çoyr yazıtı. Japonca: MS 712, NihonŞoki. İngilizce: En eski belgesi MS 8. yüzyıla aittir. Fransızca-Almanca: En eski belgeleri, 843 yılında iki kardeş arasında bir antlaşmadır. İtalyanca: 17. yüzyılda oluşmuştur. Macarca: Tihanyi Vakıfnamesi MS 1057.
Eski Türkçe olarak adlandırılan dönemin ikinci yarısını Uygur Türklerince yaratılan zengin edebiyat ürünleri oluşturmaktadır. Köktürklerdeki geleneğe uygun olarak Uygurlarda da her ne kadar anı taşları dikme yaygınsa da Uygurlar daha çok kâğıtlara yazılmış edebî ürünler bırakmışlardır. Ancak Köktürklerdeki geleneğe uygun olarak Ötüken Uygur Kağanlığı döneminden kalma taşlara yazılmış pek çok yazıt da vardır. ŞineUsu, Taryat, Karabalgasun, Hoytu Tamir, Sekiz Yükmek (Sekiz Yığın), AltunYaruk(Altın Işık), Irk Bitig(Fal Kitabı), Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi (İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade) bu döneme ait eserlerden bazılarıdır.
Türk medeniyet tarihinde çok önemli bir yere sahip olan Uygurlar, Köktürkleri ortadan kaldırarak 745 yılında Orhun Uygur Kağanlığını kurdular. Bu devlet ise 840 yılında Kırgızlar tarafından ortadan kaldırıldı. Bu olay üzerine ülkelerini terk edip güneye göç eden Uygurlar, güneyde siyasi açıdan değil ama kültür tarihi açısından büyük önem taşıyan Kansu Uygur Devleti ve Hoço Uygur Devleti’ni kurdular. Uygurların kuzeyden güneye göç etmeleri, millî hafızada yer etti ve Göç Destanı bu olay üzerine oluştu. Güneye göçüp küçük devletçikler kuran ve tam olarak yerleşik hayata geçen Uygurlar, bozkır hayatlarına ait pek çok gelenekten uzaklaştılar.
Orhun bölgesinde yaşarken kullandıkları Orhun yazısını bırakıp dillerini çeşitli alfabelerle yazıya geçirdiler, ayrıca eski dinlerini de bırakıp Maniheizm’i, Budizm’i, Nasturilik’i vb. kabul edenler oldu. Bu dinlerin etkisiyle dinî bir edebiyat gelişti ve Çince, Tibetçe vb. komşu dillerden pek çok eser Uygurcaya tercüme edildi. Ağırlıklı olarak tercümeye dayalı ve dinî bir edebiyat olan Uygur edebiyatında hayatın farklı alanlarına dair metinler de vardır. Uygurlardan günümüze yalnızca düz yazı metinler değil, şiirler de kalmıştır. Bazı şair adları da günümüze ulaşmıştır. Türk edebiyatının bilinen ve Uygurlardan kalan ilk aşk şiiri, AprınçurTigin’e aittir ve şiirin ilk dörtlüğünü Reşit Rahmeti Arat şöyle verir:
Uygur Türkçesi Kasınçıgımınöyükadgurar men Kadgurdukça Kaşı körtlem Kavışıgsayurmen. Türkiye Türkçesi Yavuklumu düşünüp dertlenirim Dertlendikçe Kaşı güzelim Kavuşmak isterim.
Tuna Bulgarcasına Ait Dil Malzemesi Bulgar Türkleri 679 yılında Asparuh’un önderliğinde Tuna ırmağını geçerek bugünkü Bulgaristan’a yerleşmiş ve orada bir devlet kurmuştur. Genel Türkçedeki ş ve z sesleri Tuna Bulgarcasında l ve r olarak bulunur. Tuna Bulgarlarından kalan dil malzemesini Talat Tekin şu şekilde vermiştir: Bulgar Hanları Listesindeki Proto-Bulgarca kelime ve ibareler TudorDoksov’un haşiyesindeki Proto-Bulgarca ibare Nagy-Szent-Mikloshazinesindeki Proto-Bulgar yazıtları Proto-Bulgar kitabelerindeki Türkçe kelime ve ibareler Bizans kaynaklarındaki Bulgar Türkçesi etnik adlar Eski kilise İslavcasındaki Proto-Bulgarca ödünç kelimeler.
Orta Türkçe Dönemi Eski Türkçeyle yeni Türkçeyi birbirine bağlayan geçiş dönemidir. Orta Türkçe döneminde Karahanlı, Harezm, Kıpçak, Eski Anadolu, Volga Bulgar ve Çağatay Türkçesi metinleri yer almaktadır. Orta Türkçe döneminde kullanılan alfabe Arap alfabesidir. Bu dönemde sadece CodexCumanicus adlı eserde Latin alfabesi kullanılmıştır. Yeni Türkçe Dönemiise Orta Türkçe dönemindeki bazı Türk lehçelerinin; Batıda Osmanlı Türkçesi, Orta Asya’da da Çağatayca olarak, edebiyatlarını geliştirerek devam ettikleri dönemdir.
Karahanlı-HarezmDönemi İslam dini Türkler arasında 8. yüzyıldan başlayarak yavaş yavaş yayılmaya başlar ve 10. yüzyılda Karahanlı kağanı AbdulkerimSatuk Buğra Han zamanında toplu olarak din değiştirmeler, yani İslam dinini benimsemeler görülür. İslam dininin Türkler arasında hakim duruma gelmesi, dili de etkiler ve hem din değişikliğinden, hem de dilin iç bünyesindeki bazı değişmelerden dolayı Eski Türkçe döneminin kapandığı, Orta Türkçe döneminin başladığı kabul edilir.
10. yüzyılda başladığı kabul edilen bu dönem de kendi içerisinde Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi olmak üzere ikiye ayrılır. Karahanlı döneminden günümüze, sayı olarak çok olmamakla birlikte Türk dil ve kültür tarihi açısından son derece önemli eserler kalmıştır. 1069 yılında Yusuf Has Haciptarafından yazılmış 6645 beyitten oluşan Kutadgu Bilig, Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072 yılında başlanıp 1077 yılında tamamlanmış, 7000’den fazla Türkçe kelimenin Arapça karşılığı verilmekle kalınmayıp şiirlerle, atasözleri ve deyimlerle örneklendirilerek zenginleştirilmiş, Türk kültürünün hazinesi olarak değerlendirilen DîvânüLugâti’t-Türk, Edip Ahmet Yüknekîtarafından yazılan Atabetü’l-Hakâyık, Ahmet Yesevi’nin şiirlerinin toplanmasıyla oluşturulan Dîvân-ı Hikmet ve kim tarafından yazıldığı tam olarak bilinmeyen Kur’an Tercümesi gibi eserler bu dönemin ürünleridir.
Bu eserlerden Kutadgu Bilig; Türk devlet anlayışını ve Türk’ün dünya ile ilişkisini, insanlar arası ilişkileri, Türk’ün tabiat algısını, bilgi karşısındaki tavrını bizlere aktaran bir eserdir. DivanüLügati’t-Türk ise yine Türk kültürü ile ilgili bilgiler vermekle birlikte esas olarak Türkçeden Arapçaya bir sözlüktür ve Türkçenin 11. Yüzyıldaki söz varlığını bize aktarır. Harezm-Altınordu Türkçesi olarak da adlandırılan Harezm Türkçesinden günümüze çoğu dinî ve edebî olmak üzere pek çok eser kalmıştır. Harezm döneminden kalan eserler içerisinde Türkçenin önemli sözlüklerinden biri olan ve ünlü bilginZemahşeritarafından yazılan Mukaddimetü’l-Edeb de vardır. Bu dönemden kalan diğer bazı eserler Muinü’l-Mürid, Hüsrev ü Şirin, Muhabbetname, Nehcü’l-Feradisvb.dir.
XII. yüzyıl sonlarına kadar değişik coğrafi bölgelerde farklı lehçelere ayrılmış olan Türkçe, tek yazı diline sahipken bu tarihten sonra birbirinden oldukça uzak coğrafyalarda üç ayrı yazı dili halinde gelişmeye başlamıştır. Bu yazı dilleri: a. Kuzey (Kıpçak) Türkçesi b. Doğu (Çağatay) Türkçesi c. Batı (Eski Oğuz ya da Eski Anadolu) Türkçesidir.
Kuzey (Kıpçak) Türkçesi Kuzey Türkçesi Kıpçak Türkçesinin yazı dilidir ve Altınordu döneminde oluşan edebî dilin devamıdır. Asıl Kıpçak sahasında, yani Karadeniz’in kuzeyinde bu lehçeyle oluşturulan en önemli eser Avrupalılar tarafından yazılmış olan CodexCumanicus’tur. Türkçesinin asıl eserleri Mısır’da Kölemenler zamanında yazılmıştır. Karadeniz’in kuzeyindeki limanlardan toplanarak Mısır’da köle pazarlarında satılan Kıpçaklar, bir müddet sonra orduya hâkim olurlar ve devleti de ele geçirip Kölemen (Memluk) devletini kurarlar. İnsanlık tarihinde pek örneği olmayan bu durum, dil konusunda da etkili olur. İdarecilerin dili özenilen dil durumuna yükselir ve bu dille konuşmak ve yazmak moda haline gelir. Bunun sonucunda Türkçe öğrenen pek çok bilgin ve şair, Mısır ve Suriye’de başta sözlük ve gramer olmak üzere pek çok Türkçe eser yazar. Bu şekilde Kuzey Türkçesi pek çok eserini Türk dünyasının en güneyinde, Mısır ve Suriye’de vermiş olur.
Kıpçak Türkçesine ait eserlerden bazıları şunlardır: CodexCumanicus(İtalyan tüccarlar ve Alman rahipler tarafından derlendiği tahmin edilen, Hristiyanlığa ait ilahileri, bilmeceleri Türkçe - Almanca - Latince - Farsça sözlük parçalarını içine alan ve anonim bir eserdir.) Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemi ve Mugali(Konyalı Halil b. Muhammed b. Yusuf, 1245) Kitâbü’l-İdrâkliLisânü’l-Etrâk(Esirü’d-din Ebû-Hayyan, 1312) Hüsrev ü Şirin(Kutb, 1341) Gülistan Tercümesi(Saraylı Seyf) Et-Tuhfetü’z-Zekiyyefi’l-Lûgati’t-Türkiyye El-Kavaninü’l-Külliye liZabti’l-Lûgati’t-Türkiyye
Volga Bulgarcasına Ait Dil Malzemesi Volga Bulgarcası X. yüzyılda Müslüman olan ve Volga Bulgar devletini kuran Bulgar Türklerinin dilidir. Volga Bulgarcasına ait dil malzemesi an eskisi 1281 en son tarihlisi 1357 yılına ait olmak üzere yüz kadar Arap harfli mezar kitabesinden oluşmaktadır. Volga Bulgarcasında da genel Türkçe ş ve z sesleri yerine l ve r seslerini bulunur.
Doğu (Çağatay) Türkçesi Müşterek Türkistan Türkçesi olarak da anılan Çağatay Türkçesi; esas dil malzemesi bakımından Uygur, Karahanlı çizgisinin devamıdır. Ancak bu yazı dillerinde fazla görülmeyen yabancı ögeler, İslam dininin yaygınlaşıp kökleşmesi dolayısıyla Çağatay Türkçesinde çokça görülür. Çağatay Türkçesi; içinde barındırdığı Arapça ve Farsça ögeler bakımından Osmanlı Türkçesini andırır. Bu lehçenin Osmanlı Türkçesiyle başka bir benzerliği de büyük bir edebiyat, bilim ve diplomasi dili olmasıdır.
14. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar devam eden Çağatay edebiyatı; Klasik Öncesi Devir, Klasik Devir (Nevayi Devri) ve Klasik Sonrası Devir olmak üzere üçe ayrılarak incelenir. Klasik Öncesi Devir, bu edebiyatın oluşup gelişme devridir. Bu dönemde Lütfi ve Sekkaki gibi önemli şairler yetişmiştir. İkinci dönem olan Klasik Devir için tek başına Nevayi devri de denilmektedir. Ali ŞirNevayi, hiç şüphesiz Türk edebiyatı için son derece önemli bir şahsiyettir. Otuzun üzerinde eser yazmış olan Nevayi, pek çok konuda öncü ve kurucudur. Nevayi, ilk şairler tezkiresi Mecalisü’n-Nefayis’in, Farsça ile Türkçeyi karşılaştırarak Türkçenin daha üstün bir dil olduğu sonucuna ulaştığı Muhakemetü’l-Lügateyn’in, Türk kültür tarihi açısından çok önemli olan Nesayimü’l-Mahabbe’nin, dört adet divanın, beş adet mesnevinin, Türk edebiyatının ilk biyografi örneklerinin yazarıdır. Klasik dönemin iki önemli edebiyatçısı da aynı zamanda hükümdar olan Hüseyin Baykara ile Babür’dür. Babür, hatıra türünde yazdığı eseriyle Türk nesrinin önemli örneklerinden birini vermiştir. Klasik sonrası devirde de başta dinî ve edebî olmak üzere pek çok eser yazılmıştır. Çağatay Türkçesinin günümüzdeki devamı olarak Özbek Türkçesi kabul edilir.
Batı (Eski Oğuz) Türkçesi Tarihte Oğuz Türklerinin kurduğu önemli devletlerden biri olan Büyük Selçuklu Devletinin Anadolu’yu fethetmesi, bu bölgeye büyük çoğunluğunu Oğuzların oluşturduğu Türk kitlelerinin göç edip yerleşmesine yol açtı. Anadolu’da Türklerin Bizans aleyhine sürekli genişlemesi ve buranın bir “İslam diyarı” durumuna gelmesiyle Türk olmayan başka pek çok halk da Türklerin arkasından gelip bu coğrafyaya yerleşti. 13. yüzyılda Cengiz Han’ın önünden kaçan Türklerin de Anadolu’ya gelip yerleşmesiyle bölge büyük ölçüde Türkleşmiş oldu ve aynı yüzyılda burada Oğuz Türkçesi bir edebî dil olarak kullanılmaya başlandı. Özellikle Anadolu Selçuklularının yıkılıp Beylikler’in kurulmasıyla Oğuz Türkçesi, yazı dili olarak Anadolu’da tam bir hâkimiyet kurmuş oldu. Oğuz Türkçesi, bu hâkimiyete hem Doğu Türkçesi yazı geleneğiyle hem de Farsça ve Arapçaya karşı mücadele ederek ulaştı. Nitekim Eski Oğuzca ile yazılmış ilk eserlerde Karahanlı Türkçesinin ses ve şekil özellikleri yer yer karşımıza çıkar. Bilim adamları bu tür Doğu Türkçesi özellikleri barındıran eserleri “karışık dilli eserler” olarak adlandırmışlardır.
Batı Türkçesinin ilk dönemine Eski Oğuz Türkçesi ya da Eski Anadolu Türkçesi denilmektedir. Bu dönem 12. yüzyıl sonlarında başlar ve 15. yüzyıl sonlarında tamamlanır. 16. yüzyılda Batı Türkçesinin Osmanlı Türkçesi dönemi başlar. Eski Oğuz Türkçesi yalnızca Anadolu’da değil, Azerbaycan, Irak ve Suriye’de de kullanılmıştır. Çünkü bu belirtilen yerlerin tamamı Anadolu’dan önceki Türk ve Türkçe yurtlarıdır. Eski Oğuz yazı dilinin siyasal sınırları ise Anadolu Selçukluları, Beylikler, Karakoyunlu ve Akkoyunlu Devletleriyle Osmanlı’nın ilk dönemidir. Eski Oğuz Türkçesine ait, kaynaklarda kayıtlı olup da bugüne ulaşamayan ve adları bilinen birtakım eserler vardır. Bu eserler bulundukça dönemin dil özellikleri daha iyi aydınlanacaktır. Bu dönemde eser veren önemli bazı isimleri şöyle sıralayabiliriz: Mevlana’nın oğlu Sultan Veled, Yunus Emre, Ali, Şeyyad Hamza, Gülşehri, Aşık Paşa, Ahmet Fakih ve Hoca Mesut. XVI. yüzyıl başlarında yazıya geçirildiği düşünülen Dede Korkut Kitabı da dil ve üslup özellikleriyle Eski Oğuz Türkçesine ait bir eser olarak kabul edilmektedir.
1.3. TÜRKÇENİN YAZIMINDA KULLANILAN ALFABELER Tarihte Türkler kadar dillerini farklı alfabelerle yazmış başka bir millet olmadığını söylemek abartı olmaz. Belgelerle izlenebilen yaklaşık 1350 yıllık süre boyunca Türkçe, 13 değişik alfabe ile yazılmıştır. Avrupa dilleri başlangıçtan bu yana Latin alfabesiyle, Slav dilleri baştan beri Slav (Kiril) alfabesiyle, Arapça baştan beri Arap alfabesiyle yazılmış ve yazılmaya devam edilmektedir. Türkçe ise değişik dönem ve coğrafyalarda Köktürk, Soğod, Uygur, Mani, Brahmi, Tibet, Süryani, Arap, Grek, Ermeni, İbrani, Latin ve Slav (Kiril) alfabeleriyle yazılmıştır. Bunlardan Soğod, Mani, Brahmi, Tibet, Süryani, Grek, Ermeni ve İbrani alfabeleri belli tarihî dönemlerde kısa süreli olarak ve oldukça sınırlı çevrelerde kullanılmıştır. Geriye kalan Köktürk, Uygur, Arap, Latin ve Kiril alfabeleri ise uzun sürelerle ve geniş coğrafyalarda kullanılmıştır.