"Kâinata serpilmiş katarat ve lemeat-ı hayatın dahi muhassalı bir hayat-ı umumiye var olmak gerektir. Hayat varsa ruh da vardır. Öteki gibi müntehâ-i ruh bir mebde-i ruhun cilve-i feyzidir. O mebde-i ruh dahi, hayat-ı ezeliyenin tecellîsidir ki,.." İzah?
Pts, 25-Şub-2013 - 09:45 tarihinde gönderildi
Değerli Kardeşimiz;
"Kezalik, kâinata serpilmiş katarat ve lemeat-ı hayatın dahi muhassalı bir hayat-ı umumiye var olmak gerektir. Hayat varsa ruh da vardır. Öteki gibi müntehâ-i ruh bir mebde-i ruhun cilve-i feyzidir. O mebde-i ruh dahi, hayat-ı ezeliyenin tecellîsidir ki, lisan-ı tasavvufta 'hayat-ı sâriye' tesmiye ederler."(1)
Nasıl parlak aynalarda ve su damlacıkları üzerinde küçük ışık huzmeleri ve parıltıları güneşin varlığını kati ve açık bir şekilde gösterip ilan ediyor ise, kainatın her tarafına ve her köşesine serpiştirilmiş hayatlar ve hayatçıklarda sonsuz ve ezeli bir hayatın varlığını ve kuşatıcılığını gösterip ilan ediyor.
Ayrıca kainatta serpiştirilmiş hayatların toplamından hasıl olan bir genel hayat manası vardır ve bu mana kainatın her tarafını istila sureti ile kuşatmıştır. Ünlü filozof Kant buna "kamusal ruh" diyor. İncir ağacının tepesindeki meyvedeki hayat nasıl incir çekirdeğinin içindeki ince ve latif hayattan kaynayıp geldi ise, kainatın umumuna dağılmış olan hayat ve ruh da ezeli hayatın yani Hayy isminin bir cilvesi bir tecellisi ve bir tezahürüdür. İşte Hayy isminin bu azametli ve ihatalı tecellisini ve bu tecellinin ezeli hayata olan şiddet-i işaretine kinaye olmak ve işaret etmek için, Hayy kainatı istila edip kuşatmış anlamında hayat-ı sariye denilmiştir.
Bu ince manaya göre "akis, ayn-ı münakis" telakki ediliyor. Mesela, nasıl ki, bir aynada güneş şiddetli görünse, bu şiddetli görünmeye işaret olmak için ayna, güneş olmuş denilir. Bunun gibi, kainat aynasında Allah’ın isim ve sıfatları çok şiddetli tecelli ettiği için, İbn-i Arabi gibi zatlar, bu kuvvetli işarete binaen, mahlukatı, O diye tarif etmişler. Yani, "heme ost", (her şey odur) demişler. Zayıf ve hâdis olan mevcudatın varlık mertebesini yok saymışlar, hata etmişler.
Akis ile, aks edeni karıştırmak ve ikisi de aynıdır, demek, buna benzer. Ama, aynadaki görüntünün varlığı ve devamı, güneşe bağlıdır. Güneş olmasa, o ayna ve görüntü de yok olur. Allah’ın isim ve sıfatları, kainat ve mevcudat aynasında parlak bir şekilde tecelli ile görünürler. Aynada görünen tecelli ile isim ve sıfatları ayrıdırlar. İkisini aynı kabul etmek olmaz. Mevcudat aynası ve içindeki isim ve sıfatların tecellisi, arızi, hâdis ve çok gölgelerden geçmiş zaif birer görüntüdürler .İsim ve sıfatlar ise, ezeli ve ebedi, hakiki sıfatlardır.
Mevcudatın devamı ve manası, isim ve sıfatların kayyumiyeti iledir. Bu noktalara dikkat çekmeden yukarıdaki tabiri söylemek hataya sebebiyet verir.
Tasavvuf dilinde buna “hayat-ı sariye”, yani İlâhî sıfatların ve hayatiyetin eşyaya sirayet etmesi, yani tecelli etmesi denilmiştir. Tasavvufun bu ince ve latif tabirlerden, ehil olmayanlar; Allah'ın tecessümü (cisimleştirmek) veya eşyaya hulûlünü (eşyaya bürünmek) veya eşya ile ittihad ve ittisal etme (eşya ile birleşmek) gibi bâtıl vehimlere düştüler.
Bu mesele Mesnevi-i Nuriye'de şu şekilde ifade ediliyor:
"Evet, delil içinde neticeyi görmek, âlemde sânii müşahede etmek, tarîk-ı istigrakkârane cihetiyle cedavil-i ekvanda cereyan-ı tecelliyat-ı İlâhiyeyi; ve melekutiyet-i eşyada sereyan-ı füyuzatı; ve meraya-yı mevcudatta tecelli-i esma ve sıfâtı yalnız zevken anlaşılır birer hakikat iken dîk-i elfaz sebebiyle, uluhiyet-i sariye ve hayat-ı sariye tabir ettiler. Ehl-i fikir, o hakaik-ı zevkiyeyi nazarın mekayisine sıkıştırdığından, çok evham-ı bâtılaya menşe' oldu."(2)
Dipnotlar:
(1) bk. Sünuhat, Unsuriyetin Hikmeti.
(2) bk. Mesnevi-i Nuriye, Nokta.
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editör