MAHMUT VURAL
Gelirler Genel Müdürlüğü
Daire Başkanı
I- GİRİŞ
Ekonomik ve ticari hayattaki gelişmelere paralel olarak, günümüzde yeni mali araçlar (enstrümanlar) ortaya çıkmaktadır. Mali piyasalarda giderek geniş bir şekilde uygulanmakta olan mali araçlardan birisi de swap işlemleridir. Oldukça kısa bir geçmişe sahip olmasına karşın swap piyasaları, uluslararası sermaye piyasalarının en hızlı gelişip büyüyen, yeniliklere en açık ve sürekli yeni buluş ve tekniklerin türetildiği bir piyasa olma özelliği kazanmıştır.(1) Dünya swap işlemleri bakiyesinin 1995 yılı sonu itibariyle yaklaşık olarak 11 trilyon dolarlık bir bakiye arzettiği belirtilmektedir.(2)
Bu yazımızda swap işlemlerinin mahiyeti ve vergi kanunları karşısındaki durumu ele alınacaktır. Bu çalışmada swapın teorik temelleri ve gelişiminden çok, temel bazı özellikleri ve teknikleri üzerinde durulacaktır.
II. SWAP NEDİR?
Bir bankacılık terimi olan swap kelime olarak değiştirme anlamına gelmektedir. Swap, kar etmek veya kur farklılıklarından korunmak amacıyla farklı vade-ler itibariyle döviz alınıp satılmasıdır. Örneğin, bir yabancı paranın spot olarak satın alınıp aynı anda vadeli olarak satılması, spot satılıp aynı anda vadeli olarak satın alınması bir swap işlemidir. Genel olarak swap işlemleri bir spot işlem ile bir vadeli işlemin aynı anda yapılması ile gerçekleşir. (Spot against forward) Bir swap işlemi iki vadeli işlemi de içerebilir. Bu tür swap işlemlerine swap-swap veya forward against forward adı verilir. Bu tür swap işlemlerinde iki vadeli işlem söz konusu olmakla birlikte iki işlemin vadeleri farklıdır. Örneğin, satma sözleşmesinin vadesi 3 hafta, alım sözleşmesinin vadesi ise 3 aydır.
Swap işlemi yapılmış olduğu taraflara göre ikiye ayrılır. Spot ve vadeli işlem iki ayrı tarafla yapılmışsa buna engeneered swap transactıon, hem alım hem satım işleminin aynı tarafla yapılmasına ise pure swap adı verilir.
Uluslararası piyasalarda ortaya çıkan döviz rizikosunu en aza indirmek amacıyla swap işlemlerinden yararlanılmaktadır. Bir başka şekilde tanımlamak gerekirse swap işlemi; taraflardan birinin hemen döviz sunumu (gişe işlemi) karşılığında ilerde belirlenen bir anda ve saptanan kurdan geri alımın (vadeli işlemin) kararlaştırıldığı bir döviz değiş-tokuş işlemidir.(3) Swap cari pazarlarda bir alıma karşılık vadeli pazarda satışı veya tam tersini içeren bir işlemdir.(4)
Swap sözleşmeleri yalnızca karlılık düşüncesi ile yapılmaz. Swap işlemlerde; tutar, süre, para birimi ve aynı zamanda faiz ve itfa koşulları da etkili olabilmektedir. Bu şekilde swap işlemler, amaca uygun aktif ve pasif yönetiminde geniş bir hareket alanı yaratmaktadır.
Bunun dışında swap işlemler, faiz değişmesi ve döviz kuru rizikolarının paylaştırılması amaçlarıyla da yapılmaktadır. Böylelikle risk yönetimi suretiyle riskin sınırlandırılması amaçlanmaktadır.
Swap işlemler, özellikle finansal kredilerde kurun korunması amacıyla da kullanılabilmektedir. Döviz rizikosunu ortadan kaldırmayı amaçlayan borçlu (kredi alan), döviz satışını ve döviz alışını zaman açısından farklı iki cari (gişe) işlem çerçevesinde yapmaz, her ikisini swap işlemi çerçevesinde yerine getirmeye yönelir.
Swap işlemler, yalnızca finansal kredilerde kur korumaya yönelik olarak kullanılmaz, aynı zamanda bu işlemleri güçlendirici, destekleyici olarak da kullanılabilir. Kredi tek yönlüdür. Bir taraf diğerine kaynak aktarmaktadır. Ancak swap işleminde taraflar karşılıklı olarak birbirlerine satış yapmaktadırlar. Bir swap tarafı, diğerine belirli bir süre için bir para birimi üzerinden satış yaparken, diğeri de ona diğer bir para birimi üzerinden karşılığını satmaktadır. (5)
Döviz (Para) Swapları - Faiz Swapları
Swap işlemler döviz (para) swapları (currency swaps) ve faiz swapları (interest rate swaps) olarak bölümlendirilmektedir.
Faiz swapı; finansal piyasalarda farklı kredibiliteye sahip iki tarafın aynı para birimli, fakat farklı faiz tabanına dayalı yükümlülüklerinin takas edilmesi işlemidir. Burada swap tarafları faiz yükümlülüklerini karşılıklı olarak üstlenmektedirler.
Swap piyasalarının temel mantığı, swapa taraf olan her iki kuruluşun, belirli faiz piyasalarında farklı borçlanma yeteneklerine sah ...