Örgütsel Karar Verme Hangi Bağlamlarda Gerçekleşir?
Örgütsel karar verme; bireyler veya gruplar bir örgüt adına karar verme eylemine girdiklerinde gerçekleşir. Esasında karar verme genelde örgütlü davranışın, özelde ise yönetsel işin tamamlayıcısıdır ve birçok bağlamda olabilmektedir.
Örgüt teorisinde karar verme, kökleri Carnegie okuluna dayanan sınırlı rasyonellik kolu, ekonomik teorilerde kendine yer bulan tam rasyonellik kolu ve psikoloji çalışmalarıyla ortaya çıkan davranışsal karar verme ile temsil edilmektedir. Buna ek olarak kültürel ve yorumlamacı perspektifler de karar vermeye uygulanmaktadır.
Bir problem çözme faaliyeti olan karar verme, çözülecek problemin bağlama göre farklılaşmasıyla değişebilmektedir. Bu doğrultuda, karar verme teorisi müdahil olan kişi sayısına ve bu kişilerin ortak tercihlerinin ya da çatışmalarının olmasına bağlı olarak farklılaşmaktadır. Ayriyeten alternatifleri değerlendirme prosedürünün maksimizasyon, yetinme veya kimlik onayı olmasına göre de farklılaşmaktadır. Maksimizasyon, her bir karar vericinin hedef değişkenlerinden mümkün olduğunca almayı kollaması demektir ve alternatiflerin sonuçlarıyla ilgili açık tercihleri ve bilgiyi gerektirmektedir (ya da en azından bir olasılık dağılımını). Yetinme karar vericilerin hedef değişkenleriyle ilgili belli bir düzeyi gerçekleştirmeyi araması demek olup, maksimizasyon gibi karar vermenin sonuç itkili bir formudur ancak tercih ve bilgi gereksinimi daha zayıftır. Son olarak kimlik onayı karar vericinin birey veya grup rolüyle ilişkili beklentileri gerçekleştirmek istemesi anlamına gelmektedir (hakim, doktor veya denetçilerde olduğu gibi). Bu son durum alternatiflerin sonuçlarından çok kural benzeri öncelikler ve normlarla ilgilidir. Gerçi buradaki kurallar bazen sonuçların tahminlerini birleştirecek şekilde yapılabilmektedir.
Örgütsel karar verme aşağıdaki tabloda gösterildiği gibi dokuz bağlamda gerçekleşebilmektedir.
|Maksimizasyon||Yetinme||Kimlik Onayı|
|Tek karar verici||Rasyonel||Sınırlı Rasyonel||Kural|
|Birden fazla karar verici, çatışma yok||Takım||Rutin||Klan|
|Birden fazla karar verici, çatışma var||Oyun||Müzakere||Sahneleme|
Rasyonel bağlamda örgütsel karar verme, ekonomik seçim teorisinde tanımlandığı üzere hedefini maksimize eden bir birey tarafından gerçekleştirilir. Çoklu hedefler, tek bir fayda ölçeğine dönüştürülme varsayımıyla ele alınır. Belirsizlik ise beklentilerin bireyin riske karşı nötr olduğu yönünde görülmesiyle veya genelde kaçınma olmak üzere açık bir şekilde risk tercihini formüle ederek ele alınır. Rasyonellik tercih ve inanç seti veriliyken karar verme prosedürüdür ve tahminler yapmak için tercih ve inançlar üzerine varsayımlar ile eşleştirilmeyi gerekli kılmaktadır. Bu yüzden de yönetimde rasyonel karar verme, yöneticilerin kendilerinin veya firmalarının çıkarlarını takip ettikleri varsayılmasına bağlı olarak farklı tahminlere yol açabilir.
Rasyonel örgütsel karar verme teorisinin inşa edilmesi zordur çünkü ekonomik teorideki rasyonel karar verici kolektif bir aktörden ziyade bireydir. Zaten ünlü ekonomist Kenneth Arrow’un imkansızlık teoremi de çoklu bireylerin tercihlerinin uygun bir kolektif fayda fonksiyonunda birleştirilemeyeceğini göstermiştir. Bu sebeple bu klasik teori bir işletme sahibi veya girişimci tarafından yürütülen örgütlere doğrudan uygulanabilir.
Sınırlı rasyonel bağlamdaki örgütsel karar verme, kısıtlamalar olarak ifade edilen hedeflerle yetinen bir birey tarafından gerçekleştirilir. Sınırlı rasyonellik, bütün alternatif bilgilerini, alternatiflerin bütün sonuçlarını ve sonuçlar üzerinden tercihleri isteyen tam rasyonelliğe alternatif olarak öne sürülmüştür. Bilgiden veya varolan bilgiyi entegre etme yeteneğinden muaf olan bireyler, karar vermede bir kısa yol olarak muhtemelen hedef gerçekleştirmeyi kullanacaklardır. Yetinme, kısıtlamaları her bir hedefe ayarlayarak çoklu hedefleri ele almakta ve her bir hedefi başaramama riskini minimize eden seçimleri ortaya koyarak riski ele almaktadır. Hedefler odaktaki karar vericiden ayrık olarak belirlenebildiği için -örneğin yönetim kurulları CEO’lar için veya yönetici astları için hedef belirlerler- sınırlı rasyonellik örgütsel hiyerarşideki karar vermeyi açıklamak için çok uygundur.
Rasyonellik tamamen bencil ve sınırlı rasyonellik çoğunlukla içsel veya tayin edilmiş hedeflere dayalı iken, kural tabanlı örgütsel karar verme normlara ve rollere dayanmaktadır. Bu bağlamdaki karar vermede prosedürel gereksinimler sonuçlardan daha önemlidir. Örneğin adillik ve yasal prosedür hakimler için, muhasebe standartları denetçiler için önemlidir. Hedeflerin maksimize edilmesinden çok mahkumiyet kararı vermek veya finansal ifadeleri onaylamak bu süreçlerin sonucudur. Kararların hangi sonuçlara sahip olduğu sorusu kuralların karar verildiği veya evrilmesine müsaade edildiği sisteme yüklenmiştir. Kurallar birçok işte kullanılır ancak örgütlerde çalışan profesyoneller -ki bunların davranışları tüm örgütte standartlaşma eğilimindedir- özellikle sık kural kullanıcılarıdır.
Takım bağlamında örgütsel karar vermede ortak bir hedefi olan rasyonel bireyler aynı hedefe sahip bir bireyden farklılaşmaktadır çünkü hepsi farklı bilgilere sahip olup, iletişimleri de kolay değildir. Takım teorisi bireylerin çalışma prosedürlerini önceden nasıl belirleyebildikleriyle ilgilidir. Bu bağlamda alabilecekleri bütün olası bilgiye dayanan en iyi olası sonucu üretirler. Orijinal takım teorisi ortak üretimin nasıl koordine edileceği üzerine rasyonel kararlar vermek için prosedürler belirlemiştir ve çatışan çıkarları varsayan oyun teorisi tarafından gölgede bırakılmıştır. Takım teorisinin prensipleri yöneylem araştırmasının birçok uygulamasında olduğu gibi optimal çok kişili karar verme sistemlerini tasarlamada hala kullanılmaktadır.
Ortak tercihleri olan sınırlı rasyonel bireyler bütün olasılıklara optimal reaksiyon belirleyemezken, rutin bağlamında örgütsel karar vermede deneyimden öğrenme yoluyla rutinler geliştirilmektedir. Rutinlerin kalitesi deneyimin boyutu, geribildirim formu ve geribildirime reaksiyonun bir fonksiyonudur. Bu öğrenme süreci, üretim sürecinde rutinleri modifiye edecek kararları veren sınırlı rasyonel çalışan takımının bir sonucu olan üretimde öğrenme eğrisi gibi önemli olguların temelini oluşturmaktadır.
Karar verme için yönetsel rutinler, bazı kararların katılımını ve zamanlamasını belirten bütçe döngülerini ve periyodik strateji değerlendirmelerini içermektedir. Üretim ve destek fonksiyonlarıyla ilgili rutinler, örgütlerdeki tekrar edilen davranışların tamamını potansiyel olarak kapsamaktadır. Bu durum özellikle de uygulama esnasında elde edilen bilgiye dayanan alt rutinlerin seçimini içeren karmaşık yapıya sahip bir rutini dikkate aldığımızda gerçekleşmektedir.
Klan bağlamında örgütsel karar vermede güçlü ve paylaşılan kimlikler karar vermeye yol göstermektedir. Bu tarz örgütler normlara dayanmaktadır ve normların kişilerarası tutarlılığından dolayı grup karar vermeyi gerçekleştirebilmektedir. Klanların başlıca formları, bireylerin kimliklerinin örgütsel kimliklerde birleştiği ideolojik örgütler ve bireylerin profesyonel kimliğe göre eylemde bulunma üzerine çok az örgütsel sınırlamasının olduğu tek bir uzmanlıkla kontrol edilen örgütlerdir.
Oyun bağlamında örgütsel karar verme çatışan tercihlerin olduğu bir durumda karar veren rasyonel bireyler ile gerçekleşmektedir. Oyun teorisi, rasyonel ve bencil bireylerin bir ödül yapısında alacakları ortak kararları tahmin etmektedir. Bununla ilgili olarak vekalet teorisi, bir yöneticinin astlarına yönergeleri uygulatmak için kullanabileceği ödül ve denetim mekanizmalarını keşfetmek için örgütlerdeki yetkilendirilmiş karar verme problemlerine oyun teorisini uygulamaktadır. Oyun teorisi yönetim kurullarının içeriğinin kurumsal yönetişimi ve örgütsel performansı nasıl etkilediği üzerine (CEO değiştirme ve stratejik değişiklikler gibi) önemli faydalar sunmuştur.
Müzakere bağlamında örgütsel karar verme yani çatışan tercihleri olan sınırlı rasyonel bireylerce grup kararı verme sosyal psikolojinin önemli bir konusudur. Burada odak farklı tercihler üzerinde daha az, örgütün doğru eylem planıyla ilgili anlaşmazlıklar üzerinde daha fazladır. Kararların, tercih dağılımının merkezine erişip erişmediği ve azınlık-çoğunluk ekseninde nereye oturduğu önemli hususlardandır. Müzakere teorisi, çeşitliliğin kararların kalitesini ne yönde etkilediği yoluyla üst yönetim takımlarında ve yönetim kurullarında karar vermeye uygulanmıştır. Ayriyeten ise, yöneticilerin çekişmeli karar verme durumlarında çoğunluğu oluşturmak için arka çıkma gibi siyasi teknikleri nasıl kullanabildiğini inceleyen koalisyon kurma ile de ilişkilidir.
Sahneleme bağlamında örgütsel karar verme hastane gibi çok uzmanlı örgütlerde bulunmaktadır. Burada çatışma uzmanlıkların nasıl çelişen karar verme hakkı ve özerklik taleplerinde bulunduklarından doğmaktadır ve çoğunlukla da statü rekabeti yaşanmaktadır. Bu talepler, farklı uzmanlık bireylerinin birbirleriyle ve görev özellikleriyle etkileşime geçtikleri sahneleme süreçleriyle çözülmektedir. Ek olarak çatışma çözüm sürecini karmaşık ve uzun yapmaktadır.
Özetle örgütsel karar verme bağlamları kişi sayısının bir veya birden fazla olmasına, çatışmanın olup olmamasına ve maksimizasyon, yetinme ve kimlik onayı olmak üzere alternatifleri değerlendirme prosedürlerine göre farklılaşmaktadır. Buna göre örgütsel karar verme rasyonel, sınırlı rasyonel, kural, takım, rutin, klan, oyun, müzakere ve sahneleme bağlamlarında verilmektedir.