Estetik ve görsel kuralların göz önünde bulundurulup, yazı ve çizgilerin bir araya getirilerek uygulandığı yazı yazma sanatına hat sanatı denir. ‘Hat’ çizgi ve yazı anlamına gelir. En güzel tarafı ise Kur’an harfleri ölçü alınması ve Kur’an harflerinden başka hiçbir alfabenin sanat olma özelliğinin bulunmamasıdır.
Hat sanatıyla uğraşan kişiye “güzel yazı yazan sanatçı” anlamına gelen “hattat” adı verilir. Hattatlar yüzyıllar boyu usta ve çırak ilişkisi içinde yetişmişlerdir. Hat sanatını öğrenmek isteyen kişi bir hattattan ders alır, başlangıçta alıştırma dediğimiz yani “meşk” adı verilen bu dersler tek tek harflerin yazılışının öğrenilmesiyle başlar, harflerin birleşme biçimleriyle, sözcüklerin ve tümcelerin yazılış tarzlarının öğrenilmesiyle ilerlerdi. Ortalama üç beş yıl kadar süren bu eğitimin sonunda hattat adayı iki ya da üç hattatın önünde yazı yazarak bir çeşit sınav verirdi. Hattatlar bu yazıyı beğenirlerse altına imzalarını koyarlardı. Buna, başarı ya da izin belgesi anlamına gelen “icazetname” adı verilirdi. İcazetname almamış kişi hattat sayılmadığı için yazdığı yazının altına adını koyamazdı.
Aynı zamanda bu sanat dalında malzeme çok mühim yer tutar. Kalem olarak kamış kullanılırdı. Kamışın ucu yazılacak yazının kalınlığına göre makta denilen sert maddelerden yapılmış altlığın üstünde eğik olarak tutulur ve kalemtıraş olarak adlandırılan özel bir bıçakla yontulurdu. Celi yazılar ise ağaçtan yapılmış kalın uçlu kalemlerle yazılırdı. Çok ince yazılar için madeni uçlar da kullanılmıştır. Hat sanatında kullanılan mürekkep de özel olarak hazırlanırdı. Yağlı isin çeşitli katkı maddeleriyle karıştırılmasıyla elde edilen bu mürekkep akıcı biçimde yazı yazmayı sağlar, yanlış yazma durumunda da kolayca silinirdi. Hat sanatında kullanılan kâğıtlar da ayrıca özeldi. Mürekkebi emip dağıtmaması, kaleme akıcılık sağlaması için kâğıtlar ahar denilen bir maddeyle saydamlaştırılırdı.
Hat sanatının Türkler açısından tarihi gelişimi ise…
Bu sanat Arap harflerinin 6.-10. yüzyıllar arasında geçirdiği uzunca bir gelişme döneminden sonra ortaya çıkmıştır. Türkler, Müslüman olduktan ve Arap alfabesini benimsedikten sonra uzun bir süre hat sanatına herhangi bir katkıda bulunmamışlar ve hat sanatıyla da Anadolu'ya geldikten sonra ilgilenmeye başlamışlar. Tabi ki bu alanda en zirve dönemlerini de Osmanlılar zamanında yaşamışlar.
Tarihi kamışla şekillendiren sanatçılardan, Yakut-ı Mustasımi'nin Anadolu'daki etkisi 13. yüzyıl ortalarından başlayıp 15. yüzyıl ortalarına kadar sürmüş. Bu yüzyılda yetişen Şeyh Hamdullah (1429-1520) Yakut-ı Mustasımi'nin koyduğu kurallarda bazı değişiklikler yaparak Arap yazısına daha sıcak, daha yumuşak bir görünüm kazandırmıştır. Türk hat sanatının kurucusu sayılan Şeyh Hamdullah'ın üslup ve anlayışı 17. Yüzyıldan sonra, Hafız Osman (1642-98) Arap yazısına estetik bakımdan en olgun biçimini kazandıran sanatçıdır. Bu tarihten sonra yetişen hattatların hepsi Hafız Osman'ı takip etmişlerdir.
Türk hat sanatı 19. yüzyılda ve 20. yüzyıl başlarında da parlaklığını sürdürmüş, fakat ne üzücüdür ki 1928'de Arap alfabesinden Latin alfabesine geçilince yaygın bir sanat olmaktan çıkıp yalnızca belirli eğitim kurumlarında öğretilen geleneksel bir sanat halini almıştır.
GÜLÜZAR ÇEVİK
Çini hocası ve çini sanatçısı
email@example.com