Günlük işinizde veya evinizde huzurlu oturuyorken aniden boşluğunuzda (böğür) şiddetli bir ağrı başlar. Önce geçer zannedersiniz ama ağrı o kadar şiddetlidir ki yerinizde durmanız ne mümkün. Üzerine bulantı hissi eklenince kendinizi acil servise zor atarsınız. Sonra öğrenirsiniz ki bu dayanılmaz ağrının sebebi, böbreğinizdeki milimetrik boyutlardaki taşın kendisiymiş. Bu dayanılmaz ağrının sebebi olan böbrek taşı neden olur hep birlikte bakalım.
Böbrek Taşı
Böbrek taşlarının oluşumunu etkileyen birden çok faktör vardır. Genetik yapı, coğrafi koşullar, beslenme, enfeksiyonlar ve metabolik bozukluklar bunlardan birkaçıdır. Bu faktörlere geçmeden önce böbrek taşlarının yapısına bakalım.
Temel olarak 5 farklı böbrek taşı vardır
- Kalsiyum Taşları: Böbrek taşlarının %80’inden fazlasını bunlar oluşturur. Büyük çoğunluğunda idrarda kalsiyum atılımı fazladır. Kalsiyum okzalat ve kalsiyum fosfat olmak üzere iki tipi vardır.
- Struvite Taşları (%10-15) idrar yolları enfeksiyonu sonucu gelişen taşlardır.
- Ürik asit taşları (%5-10)
- Sistin Taşları(%1)
- Ksantin Taşları
Bu taşlar böbrekte oldukları sürece genellikle ağrı yapmazlar. Ancak böbrek kanalına (üreter) düştükleri an çok şiddetli bir ağrıya, bulantıya ve idrarda kanamasına neden olurlar.
Böbrek Taşı Nasıl Oluşur?
Böbrek taşları idrardaki maddelerin kristaller oluşturması ve bu kristallerin büyüyerek taşlaşması sonucu gelişir. Bazı koşullar bu durumu kolaylaştırmaktadır:
- Konsantre idrar: Taş oluşumu için en uygun ortam konsantre idrardır. Böbrek taşları, konsantre idrarda (yoğunluğu artmış) çekirdek kristallerinin oluşması, bu kristallerin çökmesi ve büyümesi sonucunda oluşurlar.Taş oluşumu için oldukça elverişli olan bu ortamın en kolay tedavisi bol su içmektir. Yetersiz sıvı alımı konsantre (yoğun) idrara neden olurken sıvı miktarı arttıkça idrar yoğunluğu düşer ve berraklaşır.
- Böbrek taşı oluşumunu kolaylaştıran diğer bir faktör de idrar yollarında oluşacak tıkanıklıklar. Herhangi bir nedenle gelişen tıkanıklık, idrarda kristallerin oluşmasını ve çökmesini kolaylaştırır.
- İdrarda taş oluşumunu engelleyen maddelerin azalmış olması. Araştırmalara göre idrarda magnezyum, sitrat, pirofosfat ve glikoprotein gibi maddelerin yüksek olması, konsantre idrarda bile taş oluşumunu engellemektedir. Bu maddelerin azalması, idrarda kristallerin daha kolay oluşmasına neden olur. Bu kristaller büyüdükleri taktirde birer taşa dönüşürler.
Böbrek taşlarının nasıl oluştuğuna ve böbrek taşı oluşumunu etkileyen faktörlere bakalım.
Genetik ve Coğrafi Koşullar
Ailenizde böbrek taşı düşüren birinin olmasının sizin için de bir risk olduğunu biliyor muydunuz? Genetik faktörler böbrek taşı oluşumu için oldukça önemlidir. Kalsiyum taşlarının,yaklaşık %50’sinde genetik geçişin etkili olduğu bilinmektedir.
Böbrek taşlarının büyük çoğunluğunu kalsiyum taşları oluşturmaktadır. Kalsiyum taşlarını oluşması için de en önemli risk faktörü, idrarda kalsiyum miktarının yüksek olmasıdır. İdrardaki kalsiyumun yüksek olması ise genetik olarak nesilden nesile aktarılabilmektedir. Bu da taş oluşumu için yeterince büyük bir risk faktörüdür.
Ayrıca sistin taşları da genetik geçişli bir hastalığın (familyal sistinüri) sonucunda gelişmektedir.
Coğrafi koşullar taş oluşumunu etkileyen diğer bir bir faktördür. Sıcak bölgelerde yaşayanlarda ve yaz mevsimlerinde taş düşürme oranı artmaktadır. Bunun asıl nedeni artmış sıcaklığın sıvı kaybını arttırıp daha yoğun bir idrara neden olmasıdır. Yoğun idrar, artık madde oranının ve artık maddelerin kristalleşip çökme olasılığının arttığı bir ortam oluşturur.
Diyet ve Kilo
Diyette tuz(sodyum) kısıtlaması oldukça önemlidir. Fazla miktarda tuz alımı idrarda sodyum ve kalsiyum atılımını arttırır. Sonuçta idrarda kristaller (monosodyum ürat) oluşturarak taş oluşumuna zemin hazırlar. Fazla alınmış tuz aynı zamanda idrarda sitrat atılımını azaltır bu da taş oluşumunu arttıran diğer bir faktördür.
Diyet konusunda dikkat edilmesi gereken diğer bir nokta ise hayvansal protein alınımı azaltmak. Aşırı hayvansal proteinler idrarda kalsiyum, okzalat ve ürik asit atılımı arttır ve sitrat atılımını azaltır.
İdrarda kalsiyumun fazla atılması taş oluşumunun en sık nedeni olduğuna göre kalsiyum kısıtlamamız gerekiyor mu? Nadir durumlar hariç kalsiyum kısıtlaması önerilmiyor. Hatta düşük kalsiyum alımı taş oluşumunu arttırabilir.
Aşırı kilolu olmak, böbrek taşı riskìni arttıran diğer bir nedendir.
İdrarda Yüksek Kalsiyum Miktarı
En sık karşılaşın kalsiyum taşlarının temel sebebi, idrarda atılan kalsiyumun yüksek düzeylerde olmasıdır. İdrarda kalsiyum atılımını arttıran nedenler:
- Barsaklardan yüksek miktarda kalsiyum emilimi sonucu idrarda kalsiyum artışı olmaktadır. Nadir durumlar hariç diyetle ilişkisi yoktur.
- Yüksek D vitamini barsaklardan kalsiyum emilimini ve taş riskini arttırır.
- Paratiroid hormonunun yüksekliği (hiperparatiroidizm): paratiroid hormonu yüksek olanların çoğunda böbrek taşı görülür.
- Böbreğin kalsiyumu yeterince geri ememesi: Bu durumda böbreğin kendisinden kaynaklıdır ve idrardaki kalsiyum artar.
- Sarkoidoz: İdrarda kalsiyum atılımını arttırır ve böbrek taşı oluşumun kolaylaştırır.
- Hipertiroidi: Tiroid bezinin fazla çalışmasıdır.
- Hareketsiz yaşam tarzı da kemikteki kalsiyumun atılmasına dolayısıyla idrar kalsiyumunun artmasına neden olur. Hareketsiz yaşamak böbrek taşı açısından bir risktir.
- Kemik tutulumu olan kanserlerde kemikte yıkım sonucu idrarda atılan kalsiyum artar.
- İdrar kalsiyumu yüksek olan kişilerin yarısında, altta yatan bir neden bulunmamaktadır. Bu duruma idiopatik yani nedeni bilinmeyen hiperkalsüri denmektedir.
Yüksek Okzalat Düzeyi
İdrarda hafifçe artmış okzalat, taş oluşumunu anlamlı şekilde artırır. Okzalat yüksekliğine kronik ishallerde sık rastlanır. Ülseratif kolit, crohn gibi iltihabi barsak hastalıkları oksalat emilimini arttıran dolayısı ile taş oluşma riskini yükselten hastalıklardır.
Yüksek C vitamini, yine okzalat emilimi ve taş oluşumunu arttırır. Ayrıca lahana, ıspanak, çikolata, domates, çilek gibi besinleri çok tüketenlerde oksalat alımı ve taş oluşma olasalığı artar.
B6 vitamin eksikliği idrarda oksalat miktarını arttıran diğer bir faktördür.
İdrardaki Sitrat Düşüklüğü
Sitrat, kalsiyumu bağlayarak idrarda taş oluşumunu engelleyen bir maddedir. Sitratın düşük olması kalsiyum taşlarının sıklığını önemli derecede arttırır.
İdrar Yolları Enfeksiyonları
En sık üre parçalayabilen mikroorganizmalarının neden olduğu idrar yolları enfeksiyonlarında gelişir. Böbrek taşına en sık neden olabilen bakteriler: proteus, pseudomonas, providencia, klebsiella ve mycoplasma. Bu bakterilerin oluşturduğu taşlara struvite taşları denmekte ve bu taşlar çok hızlı büyümektedir.
Yüksek Ürik Asit Atılımı
Hayvansal proteinlerin aşırı alınması, ani aşırı kilo kaybı, gut hastalığı, bazı ilaçlar ve bazı kanser tiplerinde idrarda ürik asit atılımı artar. Bazen ürik asitin idrarda fazla oluşunu açıklayacak bir neden bulunamaz. Artmış ürik asit özellikle asidik idrarda kristalleşerek ürik asit taşlarına neden olur.
Böbrek taşına ne iyi gelir? isimli yazımızda taş düşürmek için neler yapılabileceğini bulabilirsiniz.
İlaçlar
Bazı ilaçlar böbrek taşı oluşumunu riskini arttırılar. İdrar söktürücüler (diüretikler), A ve D vitamini içeren ilaçlar, bazı antibiyotikler (siprofloksasin, seftriakson) ve bazı epilepsi ilaçları(fenitoin) bunlardan bazılarıdır.