Öncelikle herkesin birbirini daha iyi anlaması ve kafa karışıklığı olmaması için bir açıklama:
Arkadaşlar biz “geriye kuruma” tabirini sonbaharda sapasağlam bıraktığımız; ilkbaharda ya ölmüş, ya aşıya kadar kurumuş, ya da en azından liderini, bir veya birkaç anadalını kaybetmiş olarak bulduğumuz ağaçlara ait problemimizi tanımlamak için kullanıyoruz. İki yıldır bu illetin sebebi ve çözümü için kafa yoruyor, araştırıyor, tartışıyoruz. Bu problemi yaşayan yüzlerce bahçemiz var. Bu sınıftaki bahçelere (A grubu) diyelim.
Bunun yanında, sezon başında herhangi bir olağandışılık olmamasına rağmen, çok çeşitli sebeplerle sezon boyunca ağaç kurumaları ve kayıpları yaşayan birçok bahçemiz de var. Bizim konumuz ve anket amacımız bu bahçeler değil. Ankete “hasarlı bahçe” olarak bildirilmiş az sayıdaki bu tür bahçeleri anketten çıkardım. Bunlara (B grubu) bahçeler diyelim. Bu bahçelerin her biri ayrıca özel araştırma gerektiriyor.
Fungus tezi olarak adlandırdığımız (aslında enfeksiyon tezi olarak da adlandırılabilirdi) tez, ilkbaharda karşılaştığımız bu tablonun bir enfeksiyon etmeni tarafından oluşturulduğunu varsayıyor. Bu tezin bilimsel olarak kanıtlanabilmesi için, bu hasarı gösteren ağaçlarda ortak bir enfeksiyon etmeninin tanımlanması şart. Zirai mücadele enstitülerimizin, ziraat fakültelerimizin mikoloji, bakteriyoloji ve viroloji laboratuarları 2 yıldır gönderilen numuneleri analiz ediyor. Bakteri, mantar veya virüs, bahçelerde görülen ortak bir enfeksiyon etmeni tanımlanamıyor. Yani NEDEN – SONUÇ ilişkisi kurulamıyor. Her inceleme sonucunda farklı bir fırsatçı mantar türü rapor ediliyor.
Şimdi müsaadenizle biraz kendi özel durumumdan bahsedeceğim. Kuruluşu bu baharda 4. Yılını tamamlayan, organik yetiştiricilik yaptığım deneysel amaçlı bir bahçem var. 2 yıldır geriye kuruma illetinden ben de etkileniyorum. Fungus tezinin geçerlilik kazanması durumunda bahçemin, en azından etkilenmiş ağaçlarımın “enfekte” olduğunu kabul etmem, bunu kontrol altında tutabilmek için de vakit kaybetmeden yoğun bir ilaçlama programına başlamam gerekiyor. Bu, dört yıldır binbir meşakkatle uyguladığım organik yetiştiriciliği terk etmek ve yenilgiyi kabullenmek anlamına gelecek. Somut bir kanıt önüme konmadıkça asla yapmayacağım bir şey!
İlk bölümde açıkladığım nedenlerle “fungus tezi” ne inanmadım. Gene de bunu önce kendime ispatlamam gerekiyordu. 2017 baharında hasarlanan ağaçlarımdan numuneler yolladım, fakat bana anlamlı gelen sonuçlara ulaşamadım. Aşı altına kadar kuruyan ağaçları söktüm, çeşitli seviyelerde geriye kurumuş 75 kadar ağacımın tamamını da sağlam yerden budadım. Kimi ağacı aşı üstüne kadar, kimini yarı beline kadar budamış, lider ve ana dalların neredeyse tümünü yitirmiştim. Ağaçların hasar yüzdelerini kaydettim ve takibe aldım. Bakırlı ilaçlama dahil HİÇBİR ANTİFUNGAL İLAÇ KULLANMADIM.Hiçbir kimyasal veya organik gübre, hiçbir iz element veya amino asit uygulanmadı.Kendi hallerinde izlendiler. Bu ağaçlar “enfekte” iseler, sezon boyunca debelenip can çekişip, muhtemelen sezon sonunu görmeden kuruyacaklardı. Hiçbiri debelenmedi, mükemmel bir performansla bir sezonda 3 sezonluk kaybı telafi ettiler.
2018 yılında ağaçlar erken yapraklandı. Çamur nedeniyle yapraklanmadan 2 hafta sonra bahçeyi tam dolaşabildiğimde gene hatırı sayılır sayıda ağaçta geriye kurumaları fark ettim. Hemen geçen yılki hasarlı ağaçlarımı kontrol ettim. Hiçbirinde geriye kuruma yoktu ve en uç dallara kadar yapraklanmışlardı. Bu yıl etkilenenler farklı ağaçlardı.. Artık gövdesinin %90’ını, hatta %100’ünü yitirmiş ağaçlarımın dahi köklerinde herhangi bir enfeksiyon olmadığından emin olabilirdim.
Sıra “soğuk hasarı” tezinin ispatlanmasına gelmişti. Buna baştan beri inandığım için sitede sürekli soğuk hasarlarını işleyen yazı ve araştırmalar yayınlıyordum. Ama bir şeyi sizin bilmeniz veya inanmanız yetmez, geçerli olabilmesi için bilimsel yöntemle kanıtlamanız şarttır. Bilimsel yönteme aşina olmayan üyelerimiz için izlediğim yolu aşama aşama anlatıyorum.
Bunun için önce şöyle bir hipotez oluşturdum: “Bahçelerimizde ilkbaharda karşılaştığımız geriye kurumalar soğuk hasarı neticesinde oluşuyor.”
Soğuk hasarı çok geniş kapsamlı bir konu ve onlarca alt bileşeni var. Sorunu basitleştirebilmek için ben 3 kategori oluşturdum: 1- Sonbahar donu hasarları 2- Mutlak kış soğuğu hasarları 3- İlkbahar donu hasarları.
Tüm Türkiye’den bu 3 konuda bilgi toplamak da çok zor olacaktı ama şanslıydım: Bu yıl kış çok ılık geçmiş, mutlak kış soğuğu zararına yol açabilecek ekstrem değerler yaşanmamıştı. Keza ilkbahar donları da bu yıl çok hafif atlatılmış, sadece ürün kaybı ile sınırlı kalmıştı. O yüzden 2. Ve 3. Kategorileri eledim ve hedefi daraltabildim, hipotezi de şu şekilde değiştirdim:
“Bahçelerimizde 2018 ilkbaharında karşılaştığımız geriye kurumalar, 2017’deki sonbahar donu nedeniyle gerçekleşmiştir.”
2017 yılı 1-2 ve 3 Kasımında Rusya’dan gelen çok kuvvetli bir soğuk hava dalgası ülkemizin pek çok yerinde ciddi don hasarına yol açmıştı. Meteoroloji uyarı verdiğinde ben Bandırma’daki ceviz çalıştayındaydım ve bahçemdeki ağaçların neredeyse üçte biri hala tam yaprak sarartamamış, uç sürgünlerini pişkinleştirememişti. Büyük endişe yaşadım ama elim kolum bağlıydı. Topoğrafyamın koruyuculuğuna fazla güvenmiş ve hazırlıksız yakalanmıştım. Topoğrafyanız size konumuna göre ortalama +/- 3 derecelik bir avantaj veya dezavantaj getirebilir, ama onun da koruyuculuğu bir yere kadar. Örneğin 850 rakımlı Polatlı ovasında don geceleri ortalama ısı -3 derecelerdeyken, çukurda kalan Sakarya nehri kıyıları -5, -6 dereceleri görür, benim 1250 rakımlı bahçemde ısı 0 derece civarlarındadır. Isı inversiyonu dediğimiz bu hadiseyi önceki yazılarımda anlatmıştım.
31 Ekim-3 Kasım arası 4 gece üst üste ovada -7, -8 dereceyi bulan ekstrem değerler yaşandı. Üst üste iki yıl böyle ekstrem değerlerin yaşanması normalde pek sık görülmez. Ama tabiatın bu tür azizliklerine artık hazırlıklı olmamız gerekiyor. Sonuçta 50 yıldır don hasarı görülmemiş olan köyümde ve belki de Polatlı’nın dona karşı en korunaklı arazilerinden birinde ben de 4 gece üst üste -4 ve -5 dereceleri bulan ısı değerlerini yaşadım. Dört yıllık emeklerimin gözümün önünde cayır cayır yanmasını elim kolum bağlı izlemek zorunda kaldım.
Tekrar konumuza dönüyorum. Sonbahar donunun hasarlarımızdan sorumlu olduğunun kanıtlanması için veri gerekiyordu. Çok şükür ki “Ceviz Yetiştiricileri Birliği” grubumuz vardı ve benim için paha biçilmez bir veri kaynağı olarak elimin altında duruyordu . İstatistiki olarak anlamlı sayıda veriye ulaşabilmek için anket metnini çok kısa tutarak katılımın fazla olmasını sağlamaya çalıştım. Gelen veri sayısı fazlasıyla tatminkardı. İş sadece oturduğum yerden analize kalmıştı.
(Yazının daha uzamaması için analiz, bahçe değerlendirmeleri ve sonuçları bir sonraki yazıya bırakıyorum.).