Değerli müvekkillerimiz,
Dünya genelinde yaşanan Koronovirüs (Covid-19) salgını riski nedeniyle, hukuki soru ve sorunlarınız için mobil ve online iletişim kanallarımızı kullanmanızı öneririz.
HUKUKİ EL ATMAYA İLİŞKİN ANAYASA MAHKEMESİ’ NİN, İPTAL KARARININ DEĞERLENDİRİLMESİ -II-
Genel Olarak,
Anayasa Mahkemesi’ nin hukuki el atmaya ilişkin iptal kararını değerlendirdiğimiz makaleyi iki kısımda incelemeyi uygun bulduk. Makalemizin I. kısmında, hukuki el atmaya ilişkin genel bilgiler ile hukuki el atma sonucu izlenmesi gereken yasal prosedürü inceledik. Makalemizin bu kısmında ise Anayasa Mahkemesi kararını inceleyeceğiz.
Kamulaştırma Kanunu Geçici Madde 11
Bu Kanunun ek 1 inci maddesinin birinci fıkrası kapsamında kalan ve bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten önce tasarrufu hukuken kısıtlanan taşınmazlar hakkında aynı fıkrada belirtilen süre, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren başlar.
Bu Kanunun ek 1 inci maddesinin üçüncü fıkrası hükmü, bu madde kapsamında kalan taşınmazlara ilişkin dava ve takipler hakkında da uygulanır.
Bu madde, 20.08.2016 tarihinde, 6745 sayılı Kanun’un 34. maddesiyle Kamulaştırma Kanunu’na eklenmiştir. Makalemizin I. Kısmında idareye, uygulama imar planı ile özel kişilerin tasarrufunu kısıtladığı taşınmazlara ilişkin imar uygulaması veya programı yapması için, ‘’5 yıllık’’ süre verildiğini belirtmiştik. Bu sürenin, imar planının yürürlüğe girmesinden itibaren başlayacağını da yazımızın devamında ifade ettik.
AYM’ nin İptal Kararı Öncesindeki Hukuki Durum
Önemle belirtmeliyiz ki, idareye 5 yıllık süre imkanı tanıyan Kamulaştırma Kanunu Ek madde 1, 6745 sayılı Kanun ile gelmiş olup, işbu kanun 07.09.2016’da Resmi Gazete’ de yayımlanmıştır.
07.09.2016 yayım tarihli kanun düzenlemesi, bir geçiş hükmü ihtiva etmekteydi. 2942 sayılı Kanun Geçici Madde 11’e göre, dava açma süresi de 07.09.2021 tarihinden itibaren başlamaktaydı. Yani, şayet idare, hukuken el atılan taşınmaza yönelik olarak herhangi bir işlem tesis etmezse, 2021 tarihinde gerekli prosedürler işletilecek ve öncelikle idare ile uzlaşma yoluna gidilecek, sonrasında ise idari dava açma sürelerine riayet edilerek hukuki el atmadan kaynaklanan dava açılabilecekti.
Buna göre;
07.09.2016’dan önce gerçekleşen hukuki el atmalar için, en erken 07.09.2021 tarihinde dava açılabilecekti.
2942 sayılı Kanun’un geçici 11. Maddesinin Anayasa’ya aykırı olduğu gerekçesiyle ‘’norm denetimi’’ kapsamında Anayasa Mahkemesi’ne birçok başvuru yapılmıştır.
AYM’ nin, 28.03.2018 Tarih ve 2016/196 Esas 2018/34 Karar Sayılı İptal Kararı
AYM’ nin, ‘’ Kamulaştırma Kanunu’nun geçici 11. Maddesini iptal ettiği kararı’’ 25.05.2018 tarihli Resmi Gazete’ de yayımlanmıştır. Anayasa Mahkemesi, bu kararıyla, hukuki el atmalara ilişkin dava açma süresini 2021 tarihine kadar erteleyen yasa hükmünü Anayasaya aykırı bularak iptal etmiştir. Anayasa Mahkemesi’nin bu kararı hem gerekçesi hem de sonucu itibariyle önemli ve yerinde bir karar olup, işbu karara ilişkin önemli satır başlarını şu şekilde ifade edebiliriz:
Anayasa Mahkemesi’nin kararında değindiği ilk önemli husus, imar planlarının hazırlanmasının, ‘’niteliği gereği’’ belli bir süre almasıdır. Mahkeme, çok yerinde bir tespitle, imar planlarının çok boyutluluğuna vurgu yaparak, multidisipliner bir çalışmayı gerektirdiğini ifade etmiştir. Bu nedenle idare, imar planları ile tasarrufu hukuken kısıtlanan taşınmazlara ilişkin olarak, imar planlarının yürürlüğe girdiği tarihten itibaren 5 yıl içinde, şu iki yoldan birini tercih etmek durumundadır. Bunlar:
Taşınmaz, imar planında kamu hizmetine ayrılınca, mülkiyet hakkı son bulmaz. Ancak gerek böyle bir taşınmaz üzerinde inşaat faaliyetine girişilememesi, gerekse de tapuda yapılacak satış-bağış-ipotek tesisi işlemlerine ilişkin yaşanabilecek sorunlar ve en önemlisi de taşınmazın değerinde yaşanacak düşüş, tasarruf yetkisinin önemli ölçüde kısıtlanmasına yol açar.
Anayasanın 13. maddesi, temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında temel ilkeleri düzenleyen bir madde olup, Anayasa ve yasalarla koruma altına alınmış mülkiyet hakkının sınırlandırılmasında da buradaki ölçütler dikkate alınacaktır.
Bu maddedeki temel ilkeler ise şu şekildedir: Öze Dokunma Yasağı, Anayasanın İlgili Maddelerinde Belirtilen Sebeplere Bağlılık, Kanunla sınırlama, Anayasanın sözüne ve ruhuna, Demokratik toplum düzeninin ve Lâik Cumhuriyetin gereklerine uygunluk, Ölçülülük (Elverişlilik, Gereklilik, Orantılılık)
Anayasa Mahkemesi, bu ilkelerden hareket ederek, itiraz konusu müdahalenin elverişli ve gerekli olduğunu ifade etmiştir. Ancak Yüksek Mahkeme ‘’orantılılık’’ kriterine gelindiğinde, birtakım önemli değerlendirmelerde bulunmuştur. Mahkeme, özel mülkiyetteki taşınmazın kamusal alan olarak belirlenmesinin her ne kadar kamu yararına uygun olduğunu kabul etse de, bu durumun, malike aşırı-orantısız külfet yüklememesi gerektiğini ifade etmiştir.
Kamulaştırma sürecinde, gerek malikin mülkiyet hakkına yapılan müdahale süresinin uzaması, gerekse de malikin bu süreçte oluşabilecek zararının giderilmemesi, malike yüklenen külfetin ağırlaşmasına yol açacaktır.
Mülkiyet hakkı kısıtlanan malik, kanunun yürürlük tarihinden itibaren 5 yılın geçmesinin ardından, kamulaştırma bedeli veya taşınmazındaki kısıtlılığın kaldırılıp mülkiyetinden gerektiği gibi yararlanmayı talep edebilmekteydi. Ayrıca, malikin, bu 5 yıllık sürede uğradığı zararları telafi etmeye yönelik bir giderim hükmü de mevcut değildi. Ek olarak, taşınmazını kullanamayan malikin, bu nedenle oluşan zararları için de bir tazmin yolu öngörülmemişti. Bu kuralla, kanunun yürürlük tarihinden önceki kısıtlamalar, hiçbir şekilde dikkate alınmamaktaydı.
Yüksek mahkeme, kamu yararı ile malikin mülkiyet hakkı arasında ‘’ADİL DENGE’’ gözetilmesi gerektiğini, itiraz konusu kanun hükmünün ise malik zararına aşırı külfet doğurduğunu ifade ederek, mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin ORANTISIZ OLDUĞU sonucuna ulaşmıştır.
Sonuç Olarak,
‘‘Anayasa Mahkemesi, iptal gerekçesini Anayasanın, temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin ana ilkeleri düzenleyen madde 13 ve mülkiyet hakkını düzenleyen madde 35 yönünden incelemiş ve söz konusu hükmü Anayasaya aykırı bularak iptal etmiştir. Anayasa Mahkemesi’nin işbu kararı, gerek dayandığı Anayasa maddeleri gerekse de ulaşılan sonuç itibariyle son derece yerinde ve hukuka uygun bir karardır.