Bu yüzden 1999 Rusya da bölgeselciliğin yükselip düştüğüne tanık olduğumuz büyük değişimlerin olduğu bir yıl oldu. Kremlin’e saldırmaya karar veren bölge liderleri süvari grubu son Duma kampanyası süresince ağır yaralandı ve Çeçenya savaşında ezildi. Mayıs 2000’e kadar merkez-bölge güç dengesindeki değişim doğal yollarla meydana gelirken, yani sarkacın normal salınımı içine düştü. Yasal kurumlarda değişime gidilmeksizin kendi ayrıcalığının daha etkili farkına varılarak merkezin güçlendirilmesi yüzünden bölgeler konumlarını kaybettiler.
Merkezileştirmenin Günümüzdeki Periyodu
Başkanlık seçimlerinden sonra, Vladimir Putin merkez-bölge ilişkilerini temelde merkez lehine değiştiren bir kaç adıma attı. Bu bir sarkacın salınımından ziyade eksenin yönünün değiştirilmesiydi. Merkez neredeyse felç olmuş görünen bölge liderlerini manevra dışına çıkardı ve güç dengesi neredeyse tamamen merkezileştirme yöntemi tarafından belirlendi.
Başkan Putin, başkanlık döneminin başlarında, Kremlin’e geldiği 1997 den beri ilgisinin odak noktası olan bölgeleri kapsayan meselelere dikkat çekti. 1999 merkez ile olan savaş valiler tarafından kaybedildi, bu durum gelecek valilik seçimleri ile politik takvimde oyunun yeni bir kuralı şeklinde merkez lehine olacak şekilde yansıdı.
Putin’in yeni girişimleri ile aşağıdaki hükümler merkez-bölgeler dengesinde önemlidir:
• Generallerin (asker ve polis her ikisi de) yönettiği 7 Federal Bölgenin kurulması ( bazen “süper-bölgeler” olarak ta adlandırılıyor)
• Federasyon Meclis üyeliği için yeni bir şemanın kabul edilmesi- artık her bir bölgeden 2 tane temsilci olacak, vali tarafından atanan bir tane ve bölge yasama kurulu tarafından atanan diğeri.( eski valiler ve sözcülerin karışımı ile oluşan yapıya karşılık olarak) Yeni Meclisin bir buçuk yıl içinde faaliyete geçmesi bekleniyor fakat şimdiki Federasyon Meclisi seçimlerini geçen valiler sandalyelerini-makamlarını derhal kaybediyorlar.
• Federal müdahale için bir mekanizmanın yaratılması başkana valileri görevden almasını ve bölge parlamentolarını görevden almasına izin veriyor
• Bölgeler ve merkez arasındaki bütçeler arası ilişkilerin değişimi (sonradan merkez lehine)
• Bölgelerdeki mahkemeler, polis merkezleri ve televizyon yayınlarını da içeren federal daireler üzerinde merkezi kontrolün arttırılması.
Federal bölgeler Güvenlik Konsey’i tarafından sınırlandırıldı. Federal Bölgelerin sınırlarının Rusya’nın her iki 11 ekonomik bölgesi ve 8 ekonomik iş birliğinin birlikteliğinden tamamen farklı bir şekilde bölgelerde konuşlanmış bulunan askeri birliklerle eşleşmesi bir rastlantı değildir.
Her ne kadar federal bölgelerin fonksiyonları açıkça tanımlanmadıysa da, sürekli olarak genişliyorlar; Devlet İstatistik Komitesi (Goskomstat) ekonomik bölgeler yerine federal bölgelerden rapor vermeye başladı ve coğrafya kitapları federal bölgelere göre tekrar yazılmaya başlandı. Federal bölgelerin şeklinin çizilmesi- betimlenmesi Rusya’nın bölgelerini genişletmek için üçüncü bir girişim olarak görünüyor.( ilk deneme 1920’nin sonlarından 30’ların başına kadar oldu, ikinci deneme 1950’lerin sonundan 1960’ların başına kadar oldu-her ikisi de başarısız oldu) Bu ayrıca sektörsel yönetimden ziyade bölgesele doğru bir geçişi de temsil ediyor. Federal ve bölgesel olanın arasında yeni bir arabulucu düzey inşası her iki bakımdan merkezileştirme anlamına gelebilir.(eğer güçler bölge düzeyinden merkeze doğru resmi ve resmi olmayan bir şekilde transfer edilirse) ya da merkezden-uzaklaştırma ( yukarıdan devrolunursa) . Bu durumda, merkezden-uzaklaştırmanın bazı öğeleri, başkanlık delegeleri ve federal bakanlar arasında ve genel olarak hükümet içinde anlaşmazlığın delili olsa da açık bir merkezileştirmeyi belirtir. Başkanlık elçileri en üst seviye de Güvenlik Konseyi ile Güvenlik Konseyi ve hükümet arasındaki adli rekabeti bir şekilde baypas eden bir strateji olarak tercüme edilebilen yeni bir dikey gücün öğeleridir.
Bu genel vardiyanın başarılmasında merkez neden çok başarılı oldu? İlk olarak, Rusya seçkinlerinin ve toplumun çoğunun desteklediği görüş Rusya için devletin merkezileştirilmesinin hayati derecede önemli olduğu zemin üzerinde merkezin kendisini politik olarak sağlamlaştırması sağlandı. İkinci olarak, 1993 den beri ilk kez, halkın düşüncesiyle uyumlu güçlü politik bir irade oluştu. Üçüncü olarak, yeni bir organizasyonsal ve bireysel temelli Federal Güvenlik Servisi (FSB) merkezileştirmeyi gerçekleştirmeye yardımcı olarak ortaya çıktı. Dördüncü olarak, kaynaklar açısından merkez yüksek petrol fiyatlarından istifade etti.
Merkez “federatif paketi” bu yılın Mayıs ayından Temmuz ayına doğru nasıl geçirmeyi- başardı? Bunun en az 3 nedeni var.1-) politik zamanlama- bölgelerdeki seçim arifesi aşaması 2-) bölge elitlerindeki kırılma ve kamuoyu düşüncesinin onlara karşı dönmesi 3-) bölge liderlerine karşı gizli bir silah “şantaj silahını” kullanma.
Toplum ve Elitler arasında dengeyi ayarlamak:
Güçlerin genel dengesi 3 ana aktörü, toplum, bölge elitleri ve merkezi elitleri iki temel seviyede; federal ve bölgesel olarak gösteren, bir matrise bakıldığında daha açık olarak görülebilir.1999 yılı süresince olan gelişmeler ışığında toplum en istikrarlı konumunda olarak göründü. Federal seviyede zayıf ve dağınık olan toplum bölge seviyesinde yerel yöneticiler tarafından tamamıyla kontrol ediliyor olsa da güçlüdür. Bundan başka, bölge elitleri federal düzeyde artan derecede zayıflıyorlar; bir zamanlar bölgesel düzeyde güçlüyken, şimdi bölge düzeyinde de zayıflıyorlar. Merkez elitleri eskiden federal düzeyde nispeten güçsüzdüler fakat şimdi hızla hem federal seviyede hem de bölge seviyesinde güçleniyorlar.
Bölgelerde politik olarak yeni gelişmeler yerine, federal politika çözülüyor, bölge politikalarına gittikçe daha çok benzemeye başlıyor. Özetle, federal politik yaşamın bölgeselleştirilmesine tanıklık ediyoruz. Her iki 1999 parlamento ve 2000 başkanlık seçimleri bu fenomeni resimler. Bu modelin ana özellikleri- federal politik yaşamın bölgeselleştirilmesi;
• Otoritenin vatandaşlar ve onların günlük yaşamları üzerinde daha güçlü kontrole sahip olması
• Toplum ve yasama kurulu organları eğer otorite üzerinde hiç bir kontrol olmazsa güçsüzleşir
• Politik partiler güçsüz ve elit klanlar için “prens’in silahlı gücünde” bir rol oynuyorlar
• Yasama kurulu zayıf ve idarecilerin kontrolü altında
• Savcılık ve mahkeme sistemi bağımsız değil
• Hükümet medya üzerinde kontrolünü kullanıyor ve politik çoğulculuk yok
• Seçimler önceden sonuçları belirlenerek kontrol ediliyor
Toplumun durumu hayati derecede önemli. Şu an çok güçsüz ve hem son on yıldaki reformlardan hem de reformcuların kendilerinden her ikisinden de bıktılar. Demokratik prosedürler ve demokrasinin kendisi uzun bir süredir geçerli değil. Önceki başkan Boris Yeltsin i demokrasi doğrultusuna itebilen ve en azından kısmen demokrasiden gerilemekten engelleyen toplum politik istikameti şekillendirmede en iyi marjinal rolünü oynuyor. Halkın düşüncesi ne yaptığına bakmaksızın Putin’i güçlü bir şekilde destekliyor. Zaten geniş bir kesim medya üzerinde kontrolün arttırıldığı durumlarda toplumun ruh durumunda hızlı bir değişim olması akla yakın da değil. Eğer toplum otoriterizm için hazırsa ve elitler bir nedenle sağlamlaştırılmış ve bir şekilde dağıtılmış olduklarında, otoriterizm neredeyse kaçınılmazdır.
Rusya da şu an olmakta olan şey merkezileştirilmiş devletin güçlendirilmesi-takviyesidir. Rus toplumunun güçsüzlüğünden dolayı bu takviye güçlü bir toplumun olmadığı durumda daima zayıf bir demokrasiye sahip olması fikrinden yola çıkarak Rus demokrasinin belirli unsurlarını zayıflatıp yok edebilir..Bölgelerdeki toplumun zayıflığına bölge elitlerinin güçsüzlüğü ve beceriksizliğinin eşlik etmesi, sonunda Rus federalizminin yok olmasına neden olabilir. Putin’in ana hedefi demokrasi ve federalizm değil- onların zayıflaması sadece merkezileşmiş devletin güçlendirilmesinin yan etkileri.
Bu dönüşümde çok önemli olan şey sadece bütün bağımsız oyuncuların zayıflatılması değil fakat böylece yasal kurumlarında zayıflatılması. Yasal kurumların yeni- kesin olmayan yetkilerle şeffaf-belli olmayanları ile gittikçe artarak yer değiştirmesi zaten muazzam bir güce sahip olan başkan’ın gücünü büyütüyor. : Hükümet ve başkanlık yönetimi yerine Güvenlik Konseyi, temsilciler yerine federal uzman şeflerinin ve tam yetkili başkanlık temsilcileri; Federasyon Konseyi yerine Devlet Konseyi ve bir çeşit yasa –kanun güçlendirme kurumu Denetleme Komisyonunun alması. Bu otoriterizmin büyütülmesi-artırılması değildir de nedir.? Mevcut güç organlarına paralel daha az yasal yapıların ortaya çıkması Yeltsin’in eskisi ile bir müddet paralel olarak çalışacak ve hemen sonra tamamıyla değiştirilecek olan, tamamıyla yeni bir politik makinenin inşası olarak anlaşılabilir.
Putin Merkezileştirmesinin Kaynağı:
Yeni Rus politikasını tanımlamaya çalışmak için karşı-devrim kavramı kullanılır. Putin Yeltsin rejiminin belirli dış özelliklerini içeriklerini değiştirerek korumaya çabalıyor. Putin’in günümüzdeki aktiviteleri ve Yeltsin ve Birleşik Enerji Sistemleri başkanı Anatoly Chubais 1996–1999 yaklaşımları arasında temel bir süreklilik vardır. En son radikal değişimler bir önceki rejimin içinde gerek kurumsal olarak gerek fiziksel olarak geliştirilmeye başlanmasaydı imkânsız olabilirdi.
Yeltsin ve Putin yönetimleri arasındaki bu süreklilik pek çok yoldan belirlidir;
• Federal bölgelerin ortaya çıkması güç bakanları bölgeler reformu ve iki yıl önce başlatılan tek-adam yönetimi prensibinin yerine getirilmesi reformlarının mantıksal bir devamlılığıdır. (bu generallerin temsilciler rolü şeklinde ortaya çıkmasını açıklamaya yardım eder)
• Valileri görevden almak için oluşturulan mekanizmayı içeren Federal Müdahale Şeması 1996–1997 yılında başkanlık yönetimi tarafından icat edildi.
• Bir bölge içinde bütün federal kurulların koordinasyonu ve başkanlık temsilcilerinin fonksiyonlarının güçlendirilmesi 1998 yılında temsilciler üzerindeki düzenleme ile tasarlandı.
• Federasyon Konseyinde reform konusu çok yıllar tartışıldı
• Vergi kodu ve gelirlerin merkez lehine yeniden dağıtılmasını içeren bütün mevcut bütçeler arası konuların kökeni bir önceki yönetime aittir
• Hazine tarafından yapılan bölgeler üzerindeki harcamaları kontrol manasına gelen yaptırımlar en az iki-üç yıl önce tasarlanmıştı.
• Çeçen savaşı eski yönetim tarafından iyi bir şekilde planlandı.
• Duma ve politik partilerin güçsüzlüğü bu düşüş bir müddet için başkanlık takımı tarafından hazırlandı.
Bütün bu şeyler sadece Yeltsin’in ikinci döneminde hazırlanmadı, merkez içinde güçlendirmenin eksik olması, politik uyum eksikliği ve kaynakların kıtlığı gibi sorunlar olmasına karşın o dönemde de bu politikaları uygulama girişimleri oldu. Burada şu an için görmemiz gereken şey bugün merkezileştirme yolunda yapılan şeylerin önceki süreç-işlemlerin mantıksal devamlılığı olduğudur.
Bu yüzden, bir önceki başkanlık adayı Yevgeny Primakov un bütün bu olanlar hakkında söylediği şey özellikle düşünüldüğünde Putin’in reformları sadece derin bir şekilde kökleşmiş değil- bu reformlar neredeyse kaçınılmaz olarak ortaya çıkmıştır. Putin, bu şeklide önceki yönetimin planladığı (fakat gerçekleştiremediği) belli planların yerine getirilmesine halkı davet eden bir çeşit kriz yöneticisi olarak düşünülebilir. Bu Kremlin karşıtı valilerin muhalefeti olan Primakov ve Moskova valisi Yuri Luzhkov etrafında oluşturan Bütün Rusya’nın Anavatanı Partisi oluşumunu engellemede başarısız olan Sergei Stepashin (Rusya’nın Denetleme Odası yöneticisi)zamanını 1999’u hatırlatır. Şu anda olan şey bir devrimden ziyade hızlandırılmış bir karşı-evrimdir.
Daha önceden merkez elit tarafından toplumda başlatılan geniş-ölçekli ekonomik ve politik değişikliklerin bölge elitleri tarafından engellendiğine dair bir inanç vardı. Problem ondan sonra bu derin değişiklikler içinde onların direnişlerinin nasıl üstesinden gelineceği konusu oldu. Bu federal siyasetin bölgeselleştirilmesi yerine Rus politik yaşamının bölgelere giderek daha fazla benzemesi şeklinde meydana gelmeye başladığından uzun ömürlü olmayacak.
Rusya için hayati derecede önemli olan devletin güçlendirilmesi halk için çok tehlikeli olan bir yönde –yanlış bir yönde ilerliyor. Bu yön, politik yaşamda FSB-sisazyon diye adlandırılabilir, aşağıdakileri gerektirir;
• Yasama ve yönetim yapısında FSB temsilcilerinin varlıklarının artması ve ekonomi, politika ve geniş çaplı medyayı da içeren sosyal yaşamın bütün alanları boyunca FSB kontrolünün artması
• FSB ye karşı halkın güvenin yeniden sağlanması ve güvenlik ve düzenin yerine getirmek için halk desteği sağlama yanında FSB’nin genel olarak askeriyede ve poliste rolünün artması.( özellikle 1999 Moskova bombalamalarından sonra 1930’dakini karakterize eden toplam bir korku atmosferi yeniden canlandı)
• Son adaleti sağlama anlamına gelen prensiple hareket, “devletin en yüksek çıkarları”nın önceliğinin çifte standart ile bütün her şeyin üstünde tutulması
• Yöneticilerin çalışmalarında şeffaflıktan uzak olması
• Farklı çeşit ve bilgi bombardımanı yaparak ,“bilgi savaşı” metodu kullanarak kamuoyunun düşüncesinde manipülasyon yapılması (bazen devam etmekte olan olayların çelişkili versiyonları farklı resmi görevliler tarafından öneriliyor, resmi olanını göstermek için hiç bir teşebbüs olmuyor.)
• Yolsuzluğa, rüşvete, şantaja karşı mücadele sloganı altında sıklıkla toplanan malzemelerin geniş ölçekli kullanılması normal bir politik enstrüman haline geliyor .(madeni paranın küstah yüzü yetkililer daha kolay yönetilebilir olduklarından beri rüşvetçi valilerle çalışmayla ilgileniyorlar)
• Yasanın kurallarını uygulamak yerine kanunları istedikleri şekilde kullanmak
Rusya politikasının FSB stil yeni başkanlık takımının etkililiği-tesirliliği bir hayal-illüzyondur. İlk başarılarından sonra, emir vermeye ve tanınırlıklarını güç kullanarak kabulüne geri dönülebilir, karşılığında yarı askeri organizasyon prensiplerinin topluma emredici bir şekilde direkt olarak transfer edilmesine öncülük edebilir. 1998 yılında ki yüksek petrol fiyatları toplumun Putin’in rejimini etkili olarak görmesine ve bu da göreceli ekonomik istikrarın yanlış yorumlanmasına neden oldu.
Sonuç:
Rusya toplumu için devam eden merkezileştirmenin çıkarımları nelerdir? Bunun hem pozitif hem de negatif sonuçları vardır. İyi haberlerden başlayalım. İlk olarak, merkezi otoriterizm, kurulmakta olan şey her neyse, kişisel olarak bölgesel otorizterizmden daha iyidir. Çünkü yöneticiler en azından daha uzakta olacaklar ve en azından yerel yöneticileri kontrol etme olasılığı olacak. İkinci olarak, merkezileştirme Rusya’da son zamanlarda dağılmış-kopuk olan politik, yasal, ekonomik, seçkin, bilgi ve diğer alanlarda bir birlik sağlayabilir.
Putin’in merkezileştirmesine ilişkin kötü haber sadece merkezileştirmenin kendisiyle ilintili değildir, fakat bunu başarmadaki kullandığı anti-demokratik yolla da ilgilidir. Bu anti-demokratik yollar şunları kapsamaktadır:
• Federalizm ve demokrasinin zayıflatılması ( Rusya’nın federal bölümleri gerçek olmaktan çok daha süslü iseler de, toplum içinde belirli geleneklerin şekillenmesinde çok önemli bir rol oynadılar)
• Politik yaşamın standardizasyonu ve birleştirilmesi önceleri politik ve sosyal ekonomik gelişmeler için bir laboratuar vazifesi şeklinde hizmet veren güçlü bölgelerin zayıflatılmasını kaçınılmaz kılacaktır.
• Başkanın tek önemli politik oyuncu haline gelmesi ve politik alanın etkisizleştirmesinin artması
• Sovyet geçmişine bir dönüş ile toplum üzerinde hükümet kontrolünün giderek büyümesi.
Nikolai Petrov, PONARS Policy Memo 159 Center for Political-Geographic Research ( Moscow ) and Macalester College, Kasım 2000
Çeviri: Can Kesgin