AİLE PLANLAMASI NEDİR?
Aile planlaması istenmeyen gebeliklerden korunmalarına, gebelikleri arasındaki sürenin düzenlenmesine, istedikleri zaman ve istedikleri sayıda çocuk sahibi olmalarına ve çocuğu olmayan bireylerin çocuk sahibi olmalarını sağlayan bir uygulamadır. Aile Planlaması yöntemleri, anne ve bebek sağlığını olumsuz etkileyen aşırı doğurganlığı önleyerek, kadın ve çocuk sağlığının yanı sıra toplumun sağlığının korunması ve geliştirilmesine önemli katkılar sağlar.(1,4) Bireylerin Aile Planlaması yöntemleri ile ilgili bilgi sahibi olması ve Aile Planlaması yöntemlerine erişebilirliği, gebeliği önleyici yöntem kullanıp kullanmama kararlarının , kullanacakları yöntemi seçmesini de önemli ölçüde etkilemektedir. Gelişmekte olan ülkelerde, doğum sayısının fazla olması anne ölüm nedenleri arasında ilk sırada yer alıyor. Bu sebeple, Aile Planlaması hizmetlerinin etkin şekilde sunulması, hem kadın ve çocuk hem de toplum sağlığına önemli katkılar sağlamaktadır.(6,7)
AİLE PLANLAMASININ AMAÇLARI NELERDİR?
Aşırı doğurganlığın ve buna bağlı ortaya çıkan kansızlık, jinekolojik hastalıklar, doğuma bağlı oluşabilecek rahatsızlıkların azaltılması , çok ve sık gebelikleri önleyerek, çok ve sık gebeliklerin anne ve çocuk sağlığına olan olumsuz etkilerini gidermek, Riskli gebeliklerin önlenmesi, İstenmeyen gebeliklerin ve bunlara bağlı olumsuz sonuçların önlenmesi, Doğum yaşının ayarlanmasını sağlamak, Çocuğu olmayan ailelere çocuk sahibi olmaları için yol göstermektir.(2)
AİLE PLANLAMASI YÖNTEMLERİ
Doğal Yöntemler
Bazal Vücut ısısı yöntemi: Ovulasyondan (yumurtlamadan) sonra progesteron hormonunun etkisiyle vücut ısısı 0.2 – 0.5 °C artar. Her gün düzenli vücut ısısı kaydı yapılıp, üst üste 3 gün belli bir düzeyin üzerinde seyreden vücut ısısı saptandıktan sonraki günler güvenli dönem olarak kabul edilir.
Takvim yöntemi: Düzenli adet gören kadınlarda, ovulasyonun, adeti takip eden 14 – 21. günler arasında olacağı varsayılıp ve bu günlerde ilişkiye girilmemesi esasına dayanır. Pearl indeks % 20’dir, bir diğer değişle başarı oranı %80’dir
Mukus yöntemi:Ovulasyon döneminde servikal mukus, miktar olarak artar, ince, berrak, iki parmak arasına alındığında uzayan bir yapıya sahip olur. Bu yöntem, mukusun yapısının ve miktarının ovülasyon dönemini işaret ettiği günlerde cinsel ilişkiden kaçınılması esasına dayanır.
Geri çekme yöntemi:Cinsel ilişkide, boşalma sırasında, erkeğin penisini kadının vajinasından dışarı çıkarıp, dışarıya boşalmasıdır. Bu yöntemin uygulanabilmesi zordur, bireylerin deneyimli ve bu konuda kesin kararlı, psikolojik olarak buna hazır olmaları gerekmektedir. Aksi takdirde başarı oranları düşmektedir. Gebeliği önleme başarısı % 81′ dir.
Emzirme: Doğumu takip eden ilk 6 ayda, anne, ek gıda vermediği bebeğini sık aralıklarla, günde 60 dakikadan az olmayacak sürede emziriyor ve adet görmüyorsa yumurtlamanın henüz başlamadığı kabul edilir. Ancak bu, adet görmeyen her kadının yumurtlamadığı anlamına gelmeyeceği için çok güvenilir bir yöntem değildir.(1,3)
Hormonal Yöntemler
Kombine oral kontraseptifler(Hap): Kadınlık hormonu içeren haplar, her gün bir adet alındığında kadının yumurtalıklarından, yumurta hücresinin çıkmasına engellenmiş olur ve rahim ağzındaki salgıları kalınlaştırarak spermin geçip rahme ulaşmasını önler. Düzenli kullanırsa çok etkilidir. Kullanımı kolaydır. Adet kanaması sırasındaki ağrıyı azaltır, adet dönemlerinin düzenli olmasını ve adet kanaması miktarını azaltarak, kansızlığın önlenmesine yardımcı olur. Rahim ve yumurtalık kanserine karşı koruyucudur. Kullanımı kolaydır. Hala gebe ve gebelik şüphesi olanlar, Meme kanseri veya meme kanseri öyküsü olanlar, geçmişte veya hala tromboembolik yada diğer damar hastalığı olanlar, genitalorgan kanseri olanlar, kalp hastalığı veya kuşkusu olanlar, akut karaciğer hastalığı olanlar kullanamaz.
Enjekte edilen kontraseptifler(İğne): Ayda bir ya da üç ayda bir yapılan iğnelerin, içerdiği hormon çok küçük miktarlarda kana karışır ve yumurta hücresinin oluşumunu engelleyerek, rahim ağzında bulunan salgıları koyulaştırıp sperm geçişini güçleştirerek gebeliği önler. Cinsel ilişkiye etkisi yoktur. Rahim ve yumurtalık kanserine karşı koruyucudur. Adet kanaması öncesindeki gerginliği ve ağrıyı azaltır, adet kanaması miktarını azaltarak, kansızlığın önleyebilir. Üç aylık olanlar için yöntem bırakıldığında gebeliğin geri dönüşü gecikebilir (ortalama 10 ay)
Post koital haplar (Ertesi gün hapı): Gebelik oluştuktan sonra etkili değildir. Düşük yaptırıcı değildir! Tekrarlanan kullanımlar olabilir, fakat sık ve tekrar kullanımlarda koruyuculuk diğer yöntemlere göre daha düşüktür. Korunmasız cinsel ilişkiden sonraki 72 saat içinde uygulanmalıdır. (İlk doz cinsel ilişkiden sonraki 72 saat içinde alınır, 12 saat sonra doz tekrarlanır.) Rutin bir korunma yöntemi olarak kullanılamaz!
Deri altı kapsüller (implantlar): Türkiye’de yapılmamaktadır.
Rahim içi araçlar (Spiral): Küçük, esnek materyalden yapılmış, ilaç ya da bakır içeren bir araçtır, rahim içine sağlık personeli tarafından konur. Erkek tohum hücrelerinin yumurtayı döllemesini engelleyerek gebeliği önler. Rahim içi araç kullanımı için, isteyen kişiye uygun olup olmadığını açısından mutlaka sağlık kuruluşuna danışılması ve muayene yapılması gerekmektedir. Rahim içi araç takıldıktan sonra kontrolü için belli aralıklarla doktora başvurulması gerekmektedir. Cinsel ilişkiyi etkilemez. Bazı kadınlarda, takıldıktan sonraki birkaç ay içinde rahimde hafif kramp şeklinde ağrılar ve adet miktarında artma olabilir. Bakırlı RİA ve Hormonlu RİA olarak iki tipi vardır. (2)
Bariyer yöntemler
Kondom (Prezervatif): Cinsel ilişki sırasında, sertleşme olduktan sonra penise takılan kauçuk bir kılıftır. Boşalma sonrası içinde sperm bulunan meninin, kadının vajinasının içine girmesini engeller. Aile planlamasının yanında cinsel yolla bulaşan hastalıklara karşı koruyuculuk sağlaması bu yöntemin en önemli avantajıdır. İlişki sırasında kondomun yırtılması, delik olduğunun farkedilmesi veya penisten çıkması ek bir yöntem kullanmayı gerektirir. Yöntemin başarı oranı tek başına kullanıldığında % 88′ dir.
Diyafram: İlişki öncesinde, kadının rahim ağzına yerleştirilen kauçuk, şapka benzeri bir araçtır. Rahim ağzına spermisid (sperm öldürücü madde) uygulanması, fiziksel olarak diyaframı aşabilen spermlerin canlı kalabilmelerini engeller. Bu yöntemin avantajı vucuda herhangi bir zararı olmadan uygulanabilmesi ve adet kanamaları devam eden kadınların diyafram ile cinsel ilişkiye girebilmesidir. Tek başına kullanımda başarı oranı % 82’dir.
Spermisidler: İlişkiden önce vajina içine uygulanan krem, fitil veya köpük şeklinde olabilen, spermin canlı kalmasını engelleyen maddelerdir. Tek başına kullanıldıklarında etkinlikleri çok yüksek olmadığı için (%79) diğer bariyer yöntemlerle birlikte kullanılması etkinliğini artırır. (1,8)
Cerrahi Yöntemler
Tüp ligasyonu(Kadında tüplerin bağlanması): Kadınlarda, yumurtalıktan çıkan yumurta hücresi, yumurtalık kanallarından geçerek rahme ulaşır. Yumurtalık kanalları (tüpler) kapatılınca, yumurta rahme geçemez ve erkek tohum hücreleriyle karşılaşamaz ve yumurta vücut tarafından yok edilir. Operasyonla yapılan, gebelikten kesin koruyan, kalıcı yöntemdir.
Vazektomi (Erkekte tohum kanallarının bağlanması): Erkeklerde, tohum (döl) hücreleri hayalarda meydana gelir. Tohum kanalları kapatılınca, döl hücreleri dışarı atılamaz. Vücut tarafından eritilirler.Operasyonla yapılan, gebelikten kesin koruyan, kalıcı yöntemdir.(9,10,11)
Aile Planlaması Hizmetlerinde Hemşirenin Rolü ve Danışmanlık
Sağlık ekiplerinin önemli bir üyesi olan hemşirelerin aile planlamasında önemli sorumlulukları ve mesleki rolleri vardır. Hemşirelik rolleri; bakım, eğitim, yönetim ve araştırma olmak üzere dört ana başlık altında toplanmaktadır. Hemşireler aile planlamasında mesleki rollerine göre çeşitli hemşirelik tanıları koyar, uygular ve değerlendirirler. Aile planlaması hizmetleri içinde hemşirelerin en önemli görevi, 15–49 yaş fertil kadınların sağlığını korumak, anne-bebek ölüm hızını azaltmak ve aile planlaması hizmetlerinin etkinliğini arttırmaktır. Aile planlaması hizmeti veren hemşireler, hizmet verecekleri toplumun kültür yapısını tanımalı ve anlamalıdırlar. Hemşirenin cinsellik ve aile planlaması konusunda bilgi verme, eğitim yapma vedanışmanlık rolleri gereği, çiftlerin yöntem seçimine karar verme aşamasında, yöntemin cinsel yaşamlarına etkisini de göz önüne alması gerekmektedir. Böylece hemşireler çiftlerin doğru aile planlaması yöntemi seçmelerini ve seçtikleri yöntemi doğru kullanmalarına rehberlik edecek şekilde çiftlerin cinsel yaşamlarının kalitesini arttırmaya yardımcı olacaktır. (1)