Dolar kuru, Ağustos 2018’deki tarihi kapanış fiyatı 6,95’i aşarak rekorunu yeniledi. Evet, dolar artışının ardında ne var? IMF’nin kapısını çalmak, FED ile swap itilafı yapmak yahut anamal denetimlerini başlatmak mümkün mü, ötesi işe yarar mı? Bu metinde iktisattaki mevcut meseleleri, dolar kurunun yükselişini, kur artışlarına karşı hükumetin elindeki opsiyonları ve önümüzdeki süreçte neler olabileceğini değerlendirelim. TÜİK, TCMB, BDDK ve Kaynak üzere resmi kurumlarından derlenmiş olguları içeren tahlilimize başlayalım.
Mevcut sıkıntıların başında ekonomik aktivitedeki irtifa kaybı bulunuyor. Korona pandemisi ile global ekonomilerde beklenen büyümenin gerçekleşmeyeceğini, velev çok sayıda memlekette daralma yaşanacağını, yakın devranda IMF de ortaya koydu. 2019 yılında %0,9 büyüyen Türkiye iktisadına %6,4 ile ihracat büyük ek koymuştu. %49 ile en büyük ihracat pazarımız olan AB üyelerinin mevcut durumu göz önüne alındığında, dış ticaret kaybının ekonomiyi küçülmeye iteceğini söylemek çetin olmaz. Ama sırf dış ticaret değil, iç ticaret de problemde. Karantina, çevre uzaklık ve aralıklı sokağa çıkma yasağı biçimindeki pratikler sonucu üretim düştü. Üretim düşüşü gelir düşüşüne neden olduğu üzere nihayetinde de tüketimi olumsuz etkileyerek ekonomiyi bereketsiz bir döngüye sokuyor. Elbette topluluk sıhhati açısından bu tedbirler gerekli; ancak iktisadi daralma, akabinde artan işsizlik ve düşen satın alma gücü göz gerisi edilmemeli.
Bunalım devirlerinde iş yerküresi telaşa düşerek yatırımlarını, vatandaşlar ise farz olmayan tüketimlerini keser. Bu üzere durumlarda iktisattaki yekun talebi desteklemek için kamu harcamaları mecburî olur. Mahsusen korona salgını üzere bir durum yaşandığında; topluluğun sıhhat harcamaları artar ve çevre aralığın korunabilmesi için ekonomik aktivitenin bilinçli yavaşlatılması gerekir. Bu esnada şirketlerde oluşan kar ve bireylerde oluşan gelir kaybının telafi edilmesi tekrar devlete düşer. Böylelikle evvel sıhhat problemleri süratli bir biçimde çözülür; akabinde iktisatta çarklar daha yavaş da olsa dönmeye devam eder ve salgından en çok etkilenen kesitlerin maddi kaybı dindirilmiş olur.
Bu tip genişleyici maliye siyasetlerinin ezası ise finansman zorluğu. Türkiye 2017’den beri her yıl önemli nispette bütçe açığı veriyor. Bu artışın temelinde 2017 anayasa referandumunun, 2018 cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ve 2019 mahallî seçimlerinin bir beka sorunu olarak görülmesi sonucunda iktisadın taşıma suyla zoraki döndürülmesi yatıyor. Üstelik 2018’de artan nema oranlarından borçlanmak istemeyen Türkiye Kaynağı, son 2 yılda kısa vadeli borçlanmayı tercih etti. Bu borçların da vade tarihleri tekrar 2020 yılına denk gelmiş durumda. Tek seferlik gelirler kümesine giren vergi affı, bedelli askerlik ve imar affının ise büyük ölçüde sonuna gelmiş durumdayız. Bu yıl şirketlerin yerinde gelir elde edemeyecekleri ve haliyle kamunun vergi beklentisinin de tutmayacağını; ötesi tahakkuk eden birçok verginin öğrenim edilemeyeceğini de belirtmemiz gerek. Velhasıl en çok harcama yapılması gereken bu yılda, devlet hiç olmadığı kadar parasız durumda. Bunun yarattığı tek sorun artan kamu borçlanması ve maliyeti değil; finansman olarak mali genişleme kullanılıyor. Zira TL cinsi kamu finansmanı her hengam sağlanır; fakat bunun yol açtığı vesair zararlar çok daha diğer noktalara varabilir. Bu hususa metnin ilerleyen kısımlarında değineceğiz. Özetle 2. ana sorun, kamu finansman sorunu.
Sıra geldi 3. ve döviz kurlarını direkt ilgilendiren ekonomik soruna; dış finansman zorluğu. Türkiye’nin en şimdiki donelere nazaran dış borcu (merkezi idare, mahallî idareler, TCMB, devlet bankaları, kişisel bankalar, banka dışı finansal kesim, gerçek kesim ve hane halkı toplamı) 437 milyar dolar ve Cumhuriyet tarihinin en yükseği.
Dış borcun GSYH’ye orantısı 2001 buhranının üstünde ve maatteessüf Cumhuriyet tarihinin yeniden en yüksek seviyesinde. Bu borcun 274 milyar dolarlık kısmı kişisel bölümün. Ama kişisel bölümdeki bir sarsıntı, hem vatandaşları hem de bankaları tehlikeye düşürebileceği için; devlet kişisel kesimin borcunu göz arkası edemiyor, şahsen kendi borcuymuş üzere sürdürülebilirliğini sağlamak istiyor.
Birinci kısmı kısaca özetleyelim; hem dış ticaretteki kayıp hem de iç ekonomik aktivitedeki durgunluktan ötürü iktisat küçülüyor. Bunu telafi etmek isteyen hükumet harcama yapmak istiyor; lakin evvelki yıllarda bütçeyi ve vesair prosedürleri tükettiği için parasız kalmış durumda.
Bir de döviz cinsi dış borcumuz dorukta, haliyle borcu geçmişe ödeyemediğimizde yahut yenisiyle döndüremediğimizde döviz kurundaki artışlar için ortam elverişli hale geliyor.
Bu uzun girişten sonra metnin 2. kısmına geçebiliriz; dolar kuru neden yükseliyor? Bu sorunun yanıtı: Üçlü Açmaz! Bu terim ne demek? Üçlü açmaz; dış finansman gereksinimi olan ve bunu sağlamakta zorlanan bir iktisadın, kapital çıkışına köstek konmadığı müddetçe nemaları ve döviz kurunu eş anlı düşük tutamaması. Üçlü açmaz durumunu daha anlaşılır bir lisanla detaylandıralım.
Memleketinizin yerli para ünitesine olan talep düşmüşse, merkez bankalarının hizmeti onu daha cazip kılarak bedel kaybını önlemek olur. Zira kur artışı hengam içerisinde pahalılık artışını da getirir, süratli sıçramalar finansal istikrarı zedeler. Bunu önlemenin en temel yolu getiri nispetlerini artırmaktır. Evet, bu mümkün mü? 2018 yılında Cumhurbaşkanı Erdoğan ile Bakan Albayrak’ın Londra ziyaretini hatırlayalım. İktisat bilimindeki umumi kabulün tam zıttı bir formda nemanın pahalılığın nedeni olduğu görüşü yabancı kurumsal yatırımcılara büyük bir inançla savunulmuştu. O günden bugüne hükumetin bu bahisteki anlayışında bir değişiklik görülmedi ve Temmuz 2019’dan başlayarak TCMB yüklü ortalama fonlama getirisi %25,5’ten %9’a kadar indirildi. Elbette bu indirimlerin bir kısmı pahalılık düşüşü ile de desteklendiği için hayli anlaşılabilirdi. Lakin %14’ün altına çekilen nemaların finansal istikrarı göz gerisi ettiği bilinse de bu tercihte ısrar edildi. Özetle, merkez bankasının getirileri öngörülebilir bir vadede tekrar artırması mümkün değil.
Döviz kurlarının oluşmasında ana etken; devletler arasındaki nema nispetleri farklarıdır. Türkiye nema orantılarını artırmıyorsa; tahminen gayri memleketler daha düşürürler ve TL tekrar cazip hale gelir. Sorun şu ki an itibarıyla; ABD ve AB merkez bankalarının siyaset nemaları sırasıyla %0 ve %-0,5. Özcesi bu türlü bir durum artık mümkün değil.
Varsın olsun, biz nemaları artırmayalım ve velev indirelim; öbür memleketlerse daha ziyade nema indiremeyecek olsunlar. Yeniden de merkez bankalarının eli kolu tamamıyla bağlı olmaz; döviz ve yerli para likiditesini kullanabilirler. Daha anlaşılır bir lisanla; piyasaya dolar verebilirler yahut piyasadan TL çekebilirler. Piyasaya dolar verebilmek için güçlü döviz yahut altın rezervlerinizin olması gerekiyor. Aşağıda TCMB’nin brüt ve net rezervlerindeki kaybı görüyorsunuz; durum üzücü. Lakin ötesi de var; yaklaşık 2 yıldır swap yoluyla TCMB başka memleketlerin merkez bankalarından ve piyasadan döviz borçlanıyor. Haliyle grafikteki net rezerv hesabından bu formda vadeli bir biçimde ödünç alınmış dövizleri de çıkarmamız gerekiyor. Rezervler her gün; swap süreçleri ise gecikmeli olarak 1 ay sonra yayınlanıyor. Bu nedenle cari swap ölçüsünü bilmemekle birlikte; bir evvelki aydaki seviyede kaldığını varsayarsak; vade farksız net rezervlerin 0 olduğunu görüyoruz. Bu TCMB kasasında dolar ve altın hiç yok demek değil; var fakat bir o kadar da borç var demek. Bunun sonucu ise döviz satarak kur seviyesini denetim etme devrinin artık sona erdiği. Nisan ayında yaşadığımız kur yükselişinin ana nedeni bu oldu.
Devam edelim; madem o denli dolar satarak yapmak mümkün değil, TL’yi cazip kılmak için TL ölçüsünü azaltalım; yani az olan bedelli olur prensibini uygulayalım. Aşağıdaki grafikte M1 isimli dar para arzının gelişimi bulunuyor; görüldüğü üzere Temmuz 2019’dan (603 milyar TL) itibaren bu nisan ayına kadar (891 milyar TL) sert bir yükseliş kelam konusu. Pekala neden? Kamu finansman gereksiniminden ötürü TCMB’nin muhtaçlık akçesi Hazine’ye ve oradan da piyasaya verilmeye başlandı. Akabinde 2020 başında TCMB değerleme hesabından paralar üstü saklı bir süreçle tekrar Hazine’ye aktarıldı. Sonra işsizlik fonundaki devlet tahvillerinin TCMB tarafından geri alınacağına ait kararı hatırlayalım. Böylelikle işsizlik fonuna kısa çalışma ödeneği ve fiyatsız müsaade ödemeleri için nakit yaratılmış oldu. Son olarak TCMB’nin para siyaseti uygulayabilmek için elinde tutacağı devlet tahvili ölçüsü üst sonunu yılbaşında evvel %5’e geçtiğimiz hafta ise %10’a çıkardığını vurgulayalım. Üstelik bu son karar yeni alındı; alımlar şimdi gerçekleşmedi bile. Mayıs ayı geldiğinde M1 para arzının biraz daha dorukta olduğunu göreceğiz.
Evet, tüm bunlar ne meale geliyor. Mali genişleme, yani Merkez Bankası dolaylı olarak Hazine’yi ve işsizlik fonunu finanse etmiş. Ne var bunda diyebilirsiniz? İçinde bulunduğumuz şahsi günlerde bu tercih çok anlaşılabilir; lakin bu durumun sonucu dolar kuruna talep artışı oluyor. Nasıl mı? Kaynak ve İşsizlik Fonu kamu harcamalarının ve desteklerinin bedelini ödüyor; bu paralar nihayetinde mal yahut hizmet satın alınan kişi ve kurumların banka hesabına gidiyor. Bu kişi ve kurumlar da iktisadın geleceğine ve iktisat idaresine ait olumlu beklentisinin bulunmaması nedeniyle, aldıkları ödemeleri çabucak döviz yahut altına çevirerek bankalarda tutuyorlar. Böylelikle de usulca dolar kuru artmaya başlıyor.
Burada sık yapılan bir hatayı düzeltelim; birçok sonucu tıpkı olmakla birlikte para basılmadığını, bunun alanına mali genişlemenin yapıldığını belirtelim. Para basmak derken fizikî banknot basımından bahsetmediğimizi, bunun para siyaseti için çok küçük bir ehemmiyete haiz olduğunu, savaş vb. üzere durumlar hariç de kullanılmayacağını ekleyelim. Iktisat biliminde bahsedilen para basımı; TCMB’nin direkt Hazine’ye elektronik olarak para vermesi. İşte bu yol uygulanmadı; bunun tarafına şeffaflıktan uzak ve kuralsız bir biçimde piyasadan tahvil alınarak bankalara para verildi.
Gelelim bu işin 2. boyutuna; yani kamu bankalarının kredi patlaması kısmına. Piyasadaki TL likiditesinin ölçülmesinde biraz evvel verilmiş olan M1 küçük kısmı oluşturur; asıl bankaların kredi hacimlerine bakmak gerekir. 2013’ten beri iktisatta ivme kaybı kelam konusu olunca hususî bankalar kredi vermekte çekingen kaldılar; bunun mümkün siyasi sonuçları belirince, ekonomiyi desteklemek kamu bankalarına kaldı. Aşağıdaki grafikte görüleceği üzere kamu bankalarının kredi genişlemesi hususî bankalara kıyasla çok yüksek. Ocak 2013’ten itibaren hususî bankaların kredi hacmi 2,66 kat artarken (tüm teşvik ve zorlamalara karşın 2018’deki tepesinin hala altında); kamu bankalarının kredi hacmi 5,11 katına çıkmış. Bunun birinci sonucu kredi riskinin kamu bankalarına, yani Hazine’ye ve nihayetinde vatandaşın sırtına kalması. Maatteessüf bu durumu 2001 buhranı sürecinde bed bir formda deneyimledik. Yaklaşan tehlikeyi bu metinde okuyabilirsiniz. Lakin bugünkü mevzumuz; kredi hacmindeki zoraki genişlemenin piyasadaki TL ölçüsünü artırması. Biraz evvel belirtmiştik; TL ölçüsü arttıkça, piyasada çok olan şeyin bedeli düşüyor. Kredi sonucu oluşan kaydi para elden ele geçtikten sonra kendisine bankalarda döviz tevdiat hesabı olarak mekan buluyor. Yani alınan TL krediler, en nihayetinde dolar mevduatına dönüşüyor.
2. kısmı özetleyelim. Hükumet, olmayan parayı TCMB’den temin ediyor, bu para da harcandığında, parayı kazanan kişi dolar yahut altın tutmayı tercih ediyor. Bu esnada Merkez Bankası nemaları yükselterek yahut döviz rezervlerini kullanarak TL’yi cazip hale getiremiyor. Sair merkez bankaları da getirileri zati 0 seviyesine çektikleri için bize bir yarar sağlayamıyorlar. Ötesi düşen global risk iştahı nedeniyle yurt dışındaki ucuz para Türkiye’ye gelmiyor. Bu noktada Türkiye’de iktisat idaresinin şeffaflıktan uzak davranması ve muteber bulunması da tesirli oluyor. Tüm bunların neticesinde de dolar kuru yukarı sahih hareketleniyor.
Bu özetten sonra 3. kısma geçelim. Evet hükumet ne yapacak? IMF muahedesi, öbür merkez bankalarıyla yeni swap kanalları ve anapara denetimlerini bu kısımda açıklayalım.
IMF ile başlayalım. Korona virüsün yol açtığı ekonomik tesirin boyutunun anlaşılmasından sonra, muhtaçlık duyan devletlere IMF 1 trilyon dolara kadar finansman sağlayabileceğini belirtti. Memleketler IMF’den vade, ölçü ve gelişmişlik seviyelerine nazaran farklı hallerde para alırlar. Büyük ölçüde alınacak paralarda Türkiye seviyesinde gelişmişliğe sahip devletler stand-by (destekleme) muahedesi yapmak zorundadır. Türkiye IMF ile tarihinde 19 defa stand-by mutabakatı yapmış, bunların en sonuncusunu 2005’te imzalamış ve 2013’te borcunu ödeyerek bu muahedeyi arkada bırakmıştır. Bu tip stand-by muahedeleri ağır koşullar içerir. IMF’nin çok uluslu bir örgüt olması ve Türkiye’nin de üyesi olması nedeniyle direkt siyasi taleplerde bulunmaz. Fakat eğitim ve sıhhat üzere çevre devlet tarafından kısmen finanse edilen yahut tarım üzere kamu desteklerinde muhtaçlık duyulan yerlerde kısıntılara gidilmesini velev. Zira IMF, borçlunun değil alacaklıların kurtarıcısıdır.
Şu aşamada hem Erdoğan hem de IMF ittifaka yaklaşmamaktadır. Erdoğan’ın isteksizliğinin temelinde bütçeyi kendi iç politik tercihlerine nazaran yapamayacak olması ve seçmenlerine ‘IMF’ye borcu kapattık’ retoriği yatmaktadır. Başka taraftan IMF de Türkiye ile muahede için istekli değildir. Bunun birinci nedeni şu anda yapılacak bir stand-by muahedesinin; mümkün bir iktidar değişiminde belirsizliğe düşmesidir. 2018’de Arjantin’de IMF ile anlaşan sağcı hükumet, 2019’da iktidarını kaybettiğinde; mekanına gelen hükumet muahedeyi mevcut haliyle kabul etmemiştir. 2. olarak IMF, sunduğu reçetenin toplulukta büyük refah kaybına neden olacağını bilir, her memlekette kendisine iticilik yarattığının farkındadır. Bu nedenle koşullarının az itirazla kabul edilebilmesi için, karşıdaki devletin kayıtsız kuralsız teslim olacağı güne kadar sabırla bekler. IMF ve Türkiye dışında gayrı bir karar verici var; ABD. IMF çok uluslu bir kuruluş olsa da kararlarının %85 çoğunlukla alması ve ABD’nin %16,5 oy hakkı bulunması; adil olmasa da ABD’yi işin içine katmayı gerektiriyor. ABD’nin mümkün vetosu yahut desteği bütünüyle Türkiye ile arasındaki dış siyaset sonucunda belirlenir. Venezuela’nın 5 milyar dolarlık ve İran’ın 10 milyar dolarlık destek talepleri ABD vetosu sonucu IMF tarafından reddedilmiştir.
Korona pandemisinin akabinde IMF; RFI programıyla (Rapid Financing Instrument) üye devletlere 100 milyar dolara kadar kaynak aktarabileceğini belirtmiş, 90’ın üzerinde memleketin bu kanala başvurduğunu açıklamıştır. RFI programları, stand-by ittifaklarından farklıdır. Alınabilecek para ölçüsü çok daha sonlu ve vadesi kısadır; gelgelelim olumsuz koşulluluk pek içermez. Haliyle IMF reçetesi dediğimiz vatandaşların aleyhine taleplere burada rastlanmaz. Bu yolla alınabilecek para ölçüsü sonludur. Türkiye, kotası doğrultusunda RFI çerçevesinde en ziyade 9,5 milyar dolar alabilir. Gelgelelim belirlenmiş 100 milyar dolarlık yekun fondan, Türkiye’ye bu kadar büyük bir hissenin aktarılması düşük olasılıktır. Bu programın birinci aşamasında 20 Nisan tarihinde alınan kararla 40 memlekete 7,8 milyar dolar ödeme yapılmıştır. Çoğunlukla küçük iktisada sahip bu devlet kümesinden Türkiye’ye en yakın büyüklüğe sahip olanı Pakistan’dır. Pakistan, IMF’deki kotasının tam yarısı kadar olmak üzere 1,4 milyar dolar kaynak sağlamıştır. Bu durum misal koşullar altında Türkiye’nin de 3,2 milyar dolar alabileceğine işaret etmektedir. RFI kanalında da ABD vetosunun daha düşük ihtimalli de olsa teknik olarak mümkün olduğunu belirtmek gerekiyor.
Bir gayri finansman sağlama yolu ise sair merkez bankaları ile swap kanalı kurmak. TCMB, 2018’de Katar ve 2012’de Çin merkez bankalarıyla sırasıyla 5 ve 1 milyar dolarlık swap ittifakı imzalamıştı. Birebir devirde Borsa İstanbul bünyesinde de yerli bankalarla 20 milyar doların üzerinde kısa vadeli swap muahedesi yaptığını biraz evvel belirtmiştik. Pekala burada kelam konusu olan swap tam olarak nedir? Zira swap; takas edilen varlığa, ve takas eden taraflara nazaran farklılık göstermektedir. Burada bahsedilen swap; iki merkez bankası arasında yerli paraların birbirine verilerek döviz rezervlerinin desteklenmesini içerir. Gelgelelim dolar üzere güçlü para ünitelerinin dışındaki kaynaklar TCMB’nin işine yaramaz. Bu nedenle TCMB karşı tarafa TL verirken; karşı taraftan dolar almayı istemektedir. Şu aşamada, Türkiye’nin bu formda yakın bir alaka kurarak kendisine dolar ödüncü verecek devlet bulması kolay değildir. İkili münasebetler içerisinde Çin ve Katar ile olan mevcut mukaveleler genişletilebilir; lakin tek bir devlet Türkiye’nin kredi riskini almayı tercih etmez. Batılı devletlerse; Türkiye’nin IMF’ye başvurması telkininde bulunacaktır. Ötesi, IMF RFI mutabakatlarında olduğu üzere öteki merkez bankalarıyla swap yoluyla alınabilecek dolar ölçüsü sonludur. Zira hiçbir devlet bir gayrısının döviz riskini yüklenmek istemez; ya da velev ancak karşılığında açıkça siyasi ve ekonomik imtiyazlar talep eder.
Bu noktada sıkça konuşulan ABD Merkez Bankası Fed. ile olan swap hattı ihtimaline değinmemiz gerekiyor. Fed. hem ABD’nin ulusal merkez bankasıdır hem de doların ana rezerv para olması nedeniyle fiiliyatta tüm yerkürenin merkez bankasıdır. Resmi olmayan bu sorumluluğu neticesinde Fed. 2013 yılında Kanada, Avrupa, Japonya, İngiltere ve İsviçre merkez bankalarıyla swap itilafı imzalamıştır. Pandemi sonrası bu listeye 9 yeni memleket daha eklenmiş olup; birinci defa Güney Kore, Brezilya ve Meksika üzere gelişmekte olan devletler de ittifaka dahil edilmiştir. Türkiye bu listede nokta almamıştır. Akabinde Fed. kendi para ünitesinden rezerv tutan ve bunu New York’ta saklayan devletlere, bu ölçüler doğrultusunda 6 aylık swap kanalı açacağını belirtmiştir. Türkiye ise uzun bir müddetten beri rezervlerini dolardan altına çevirmekte ve yurt içine getirmektedir. Bunun sonucunda, mevcut koşullar altında TCMB’nin Fed. ile yapabileceği swap mutabakatının ölçüsü sadece 2,7 milyar dolardır.
Lakin unutulmaması gereken nokta Fed.’in IMF’den munfasıl olarak dış politik koşullar neticesinde esneklik gösterebilmesidir. Örneğin Türkiye’nin sahip olduğu altın cinsi rezervler bir biçimde swaplar için teminat olarak gösterilebilir. Bu noktada belirleyici olan yeniden Türkiye-ABD dış bağlantıları olacaktır. Teknik olarak bu tip bir itilaf altın rezervinin Türkiye’ye taşınmış olması nedeniyle kolay değildir.
Buraya kadar olan kısmı özetlemenin vakti geldi. IMF ile stand-by ittifakı mümkün değil; RFI itilafı daha muhtemel, lakin Türkiye bu kanala başvurmadı ve zati elde edebileceği ölçü sonlu. TCMB Lideri Murat Uysal swap kanalı açılması görüşmelerinin sürdüğünü belirtti; gelgelelim devlet ve ölçü belirtmedi. Türkiye’nin gereksinimini karşılayacak seviyede bir paranın tek bir memleket tarafından verilme ihtimali, hiçbir devlet iflas riskini tek başına göze alamayacağı için imkânsızdır. Swap mutabakatlarının 2 memleket arasında gerçekleştirilmesi nedeniyle karşı devletin siyasi ve iktisadi imtiyazlarda bulunması yüksek olasılıktır.
Pekala, bu parayı vade günü ödeyip daha evvel olduğu üzere çıkışına müsaade vermek noktasına; mülkiyetine hürmet gösterip memleket içinde zarurî tutma kararı alsak? Daha açık bir formda borcun üzerine yatmadan tek taraflı borcu uzattık desek? Bu durumun çok önemli dış politik sonuçları olacaktır; zira alacaklı yabancı kurumlar çoğunlukla Batılı memleketlerdeki büyük fon ve bankalardır. Haliyle bu devletlerin hükumetleri Türkiye’ye ağır preste bulunacaktır. Ötesi, bu türlü bir siyaset kısmen uygulansa dahi, yabancı yatırımcılar şiddetli inanç kaybına uğrayacak bir daha çok uzun vade Türkiye’ye yatırım yapmayacaklardır. Velhasıl anapara denetimlerine gidilerek, yabancıların paralarını geri çıkarmalarını engellemek hem iktisaden hem de dış politik olarak yan tesirleri çok yüksek bir karardır.
Para çıkışının tek istikameti yurt dışı değildir, bir başka gayesi ise yurt içinde yastık altı olabilir. Elbette büyük fonlara sahip kurumsal yatırımcılar ile şirketler bunu yapamaz. Üstelik TCMB ve BDDK bu tip fon hareketliliklerini rahatlıkla takip edebilir. Öteki taraftan vatandaşlar itimat eksikliği kaynaklı, bankalardaki döviz ve altın cinsi mevduatlarını çekmeyi tercih edebilirler. Bu durum, bankalar ve haliyle dolar kuru üzerinde büyük bir basınç yaratır. Dolayısıyla mümkün bir paniğe karşı TCMB; dolar kurunu denetim altına almaktansa, tereddütsüz bir biçimde brüt rezervlerini kullanıp vatandaşları ikna etmeye çalışır. Aksi takdirde, BDDK bankalardan çekilebilecek döviz ölçüsüne günlük sınırlama getirmek durumunda kalır. Lakin bu durumun hem iç politik sonuçları hem de bankacılık kesimine yaşatacağı itibar kaybı büyük olur. Seçim baskısı altında olan hiçbir hükumet bu metodu tercih etmez. Hülasa döviz hesaplarının dondurulması tercih edilebilir bir seçenek değildir.
Bu sorunun yanıtı şu; oyun çoktan bitti, hükumet sırf oyunu uzatıyor. Bu nedenle dolar kurunda 2018’dekine benzeri bir sıçramayı derhal beklemiyorum. 2020 yılının 2. yarısı ile 2021 yılının 1. yarısı arasındaki bir hengamda oyununun bitiş düdüğünün çalması daha beklenen. Bu durum 3 nedenden dolayı çok süratli bir formda gerçekleşmeyebilir.
Birincisi, yabancı merkez bankalarının mali genişleme ve hükumetlerin mali paket çalışmaları süreksiz de olsa bir müddet rahatlamaya yol açabilir. ABD pay senedi endeksi S&P 500’ün salgın sonrası 3400’den 2200’e düştüğünü ve açıklanan tedbirlerin akabinde 2800’e çıktığını hatırlatayım. Nisan ahir gerçekleşecek Fed. ve ECB toplantılarıyla; mali genişlemeler para basımına biraz daha dönüşebilir başkaca hükumetler de yeni mali paketler açıklayabilir. En düşünceli durumda olan petrol piyasası; 3 büyük oyuncu ABD, Rusya ve OPEC’in nihayetinde ek bir muahedeye gitmesiyle bir nebze sakinleşebilir. Mayıs ayı içinde salgın gelişmiş memleketlerde kısmen denetim altına alınıp, ekonomik aktivite yine canlanabilir. Özetle global panik ortamındaki düzgünleşme Türkiye’ye hudutlu da olsa biraz nefes aldırabilir.
2. neden, Erdoğan hükumetinin bekasını sağlayabilmek için dış siyasette esnek davranabilme yeteneği. 2019’da CAATSA yaptırımları riski ortaya çıktığında Erdoğan-Trump arasındaki ikili bağlantıların süreci yumuşatıp ötelediğini unutmayalım. İdlip’te Şubat 2020’de yaşanan vakanın akabinde; ABD’nin Türkiye’ye sıcak davranması, hükumetin dolaylı ortağı MHP’nin Suriye üzerinden Rusya’yı gaye alması; dış siyasette değerli bir taraf değişikliğinin birinci adımları olabilir. Türkiye S-400’lerin yanına Patriot sistemleri de almaya karar verebilir yahut şaşırtıcı bir biçimde S-400 girişimini askıya alabilir. Halkbank davası nedeniyle de hükumetin bu cephede bir karar alma ihtimalinin bulunduğu unutulmamalı. Yeniden Avrupa ile olan bağlarda mülteci kozunun kullanılmasıyla AB fonlarına erişim hedeflenebilir. Bu bahisler iktisattan öte dış politikayı ilgilendirdiği için bahsin bilirkişilerine bırakıyorum. Kapital denetimi ve döviz hesaplarını dondurma üzere siyasetlerini da öngörülebilir müddet içerisinde düşük ihtimalli görüyorum.
Üçüncü nedense, işsizlik fonu, DASK ve BES üzere fonların bir biçimde tasarrufu. Hâlihazırda bu fonlar direkt yahut dolaylı olarak kamu finansmanına kullanılmış durumda, döviz yaratma fonksiyonları yok; yani bir işe yaramıyor. Yaklaşık 20 milyar dolar ederindeki Türkiye Varlık Fonu’nun (TVF) ise durumu farklı. TVF; çok sayıda şirketten oluşuyor, içindeki varlıkların süratli bir formda şahsileştirilmesi kolay değil. Fakat teminat verilerek yurt dışından finansman elde edilmesi mümkün olabilir. Ötesi gayrikâfi şeffaflıktan bundan haberdar olamayabiliriz. Lakin şunu biliyoruz ki bu fonun varlıklarının yekun bedeli 20 milyar dolar civarında. Yani bu türlü bir çılgınlık denense bile bulunabilecek en ziyade ölçü az çok bu.
Bu kısmı da özetlemenin vakti geldi. Hükumet IMF ile stand-by yapmasa da biraz daha sıkışırsa, RFI’ın farklı olduğunu söyleyerek, 3-10 milyar dolar arası yeni borç elde edebilir. ABD ile dış siyasetini yakınlaştırarak Fed. swap kapsamına girebilir. TVF içindeki varlıkları rehin vererek bir ölçü döviz yaratabilir. Ötesi, global piyasalardaki muhtemel rahatlamadan faydalanarak yıkıcı sonu bir müddet öteleyebilir. Tüm bu nedenler oyunun bitiş düdüğünün biraz daha ileriye taşınmasına neden olabilir. Unutmamak gerekiyor ki yeni bir finansal istikrarsızlığın yaratacağı ortamdaki erken seçimin sonuçları hükumet lehine olmaz. Bu nedenle son uğraşlara da imkân vermek ve global piyasalardaki mümkün güzelleşmeyi göz gerisi etmemek gerek.
Evet ya sonra? Üzülerek söylemek istiyorum ki bu yolun sonu her koşulda ölçüsüz karanlık. Birçok yazımda belirttiğim üzere 2018’de Türkiye bunalıma değil, buhrana girdi. Bu buhran, arada biraz daha uygun günler yaşansa da 6-10 yıl kadar uzun bir müddet devam edecek. Şu günlerde buhranın 2. perdesine şimdi girmiş durumdayız. Finansal manada en bedin önümüzdeki 1 yılda yaşanacağını belirtmeliyim. Ya toplumsal manada? Maatteessüf, toplumsal çöküşün dibine daha uzun yıllar var.
Son olarak tahlilden bahsedelim. Bir hususta görüş bildiren bireylere, içine düşülen durumun güya sorumlusu oymuş üzere ‘çözüm ne’ sorusunun saldırgan bir halde yöneltilmesi yakın periyodun modası. Üstelik tahlilin kolay anlaşılabilir, iktisatla kısıtlı ve bilinen siyaset araçlarından oluşması bekleniyor, yani çıkışın kolay olduğuna inanılıyor. Ötesi bunu belirtmeyen bilirkişilerden hesap soruluyor, cüret gösterip gerçek sorumlulara bir çift laf bile edilemiyor.
Bu tenkitlerimin üzerine tahlil kısmına da kısaca değineyim. Şu anda yazmakta olduğum, Ekim ayına yetiştirmeyi amaçladığım kitabımın son 2 kısmında; 2018 Türkiye Buhranı nedenlerine ve tahlil tekliflerine nokta vereceğim. Lakin en baştan şu notu da düşeyim; 1920’lerdeki üzere radikal siyasetler olmadıkça içinde bulunduğumuz ekonomik, siyasi ve çevre buhrandan çıkmak mutlaka mümkün değil. Ben kitabımı yazarken sizlerden beklediğimse şu; memleketi bu hallere düşürenlerden hesap sormaya başlamanız.
M. Murat KUBİLAY