Ülkemizin konumu Alp-Himalaya kuşağında bulunmaktadır. Bu konumun doğal sonucu olarak doğal taş yönünden zengin bir rezerv ve çeşitliliğe sahiptir. Fakat 1985 yılına kadar doğal taşlar maden kanunları içerisinde ele alınmadığından dolayı o zamana kadar ciddi bir gelişim görülmemiştir. 1985 yılında maden kanununda yapılan değişiklikle birlikte doğal taşların maden kapsamına alınması ile birlikte değişim ve gelişim süreci başlamıştır. Önceleri daha çok İtalya, Portekiz, Fransa ve Yunanistan gibi Avrupa ülkelerinin sektörde çok önde oldukları ve markalaştıkları görülmektedir. Daha sonraları kendi ülkelerindeki rezervlerin azalması nedeniyle yeni rezervler araştırmak ve ülkelerindeki sektöre daha fazla iş sahaları açabilmek için çalışmalar yapmışlardır. Bu çalışmaların başlaması ile ülkemizdeki doğal taş çalışmalarının aynı yıllara karşılık gelmesi sonucunda, bu ülkelere blok taş ihracatının başladığı görülmüştür. Blok taş olarak başlayan ihracat daha sonraki yıllarda yeni pazarlarla birlikte ebatlanmış taş olarak devam etmiştir. Ülkemiz, gelişen teknoloji ve yatırımlara verilen destekler sonucunda her geçen gün dünya piyasalarındaki değerini arttırmıştır. Artan ihtiyaçları karşılayabilmek ve pazarda söz sahibi olabilmek için makineleşme ve ürün çeşitliliği konusunda çalışmalar yapılmıştır. Ocakta üretilen blok taşın mamül haline getirildiği entegre tesisler kurularak artan ihtiyaçlara daha hızlı ve ekonomik çözümler sunulur olmuştur. Özellikle son yıllarda Çin gibi işçilik maliyetlerini minimum seviyelere çeken bir ülke ile rekabet şartları gittikçe zorlaşmış ve buna bağlı yeni arayışlar başlamıştır.
Bu tez, daha kaliteli ürünü daha ekonomik olarak piyasalara sürebilme çalışmaları sırasında karşılaşılan problemleri tespit edebilmek amacıyla hazırlanmıştır.
Anket temeline dayanan bu çalışma, belki bize direkt olarak bir çözüm önerisi sunmayabilir. Ancak traverten işleyen birçok farklı fabrikanın belki birbirinden farklı olan ya da birbirine benzeyen hatalarının kaynaklarının daha geniş bir perspektiften bakılarak hangi işlemlerden kaynaklandığını görülebilmesi açısından oldukça önemlidir.
Bu çalışma; sektöre yıllarını vermiş ya da bu sektöre yeni atılan firmalara ışık tutabilmesi umuduyla hazırlanmıştır.
Yıllardır iç piyasaya ürün vermenin yanında ciddi rakamlarla ifade edilecek ihracata katkıda bulunan kırk dört firma ile daha önceden hazırlanmış yirmi anket sorusunu üretimden sorumlu kişilerle yaptığımız mülakatlarla değerlendirdik. Bu değerlendirme sonucunda firmaların gözden kaçan bazı sonuçları görme ve bize de bakış açısı sağlama konusunda iyi sonuçlar bulunmuştur. Özellikle anket (SPSS) sonuçlarının değerlendirildiği bölüm bizim çalışmamızın sonuçlarını göstermektedir.
Buradan çıkardığımız bazı sonuçlar;
1- Anketimize katılıp bizi bilgilendiren firmaların % 66’sı limited şirket konumundadır. Bu işletmelerin yarıdan fazlası 16 yıldan fazla zamandır faaliyet göstermelerine karşılık limited şirket olarak devam etmektedirler.
Bunun nedenini değerlendirdiğimizde profesyonel ortaklıkların kurulamadığı ve hala aile şirketi olarak çalışmalarına devam ettikleri görülmektedir.
2- Firmaların ölçeklerinin % 80’inin küçük ve orta ölçekli oldukları görülmektedir. Bunu değerlendirdiğimizde kanuni ve finansal zorunlulukların işletmenin ölçeğini etkilediği ve bundan dolayı firmaların büyük ölçeğe (çalışan sayısı 100 kişiden fazla) geçiş yapamadıklarıdır.
3- Firmaların birçoğu ihracat tecrübesi olan ve üretim kapasitelerinin büyük bir kısmını ihracata dönük kullanan firmalardır. Aynı zamanda yaptıkları ihracatlar ile ülke ekonomisine dikkate değer rakamlarda direkt ve endirekt olarak katkıda bulunmaktadırlar.
4- Firmaların yapılarına bağlı olarak ölçü toleranslarında değişim gösterdiğini ve özellikle üretiminin büyük bir bölümünü ihracat olarak değerlendiren firmalarda ölçü hassasiyeti noktasında daha hassas oldukları görülmektedir.
Bunun sebebi de özellikle ihracat yapılan ülkelerin malzemelerdeki standartları ve yaptırımlarının zaman içerisinde pozitif olarak katkıda bulunmasıdır.
5- Çalışılan malzeme doğal taş olması dolayısıyla en çok hata ve kusurun özellikle mevsimsel olarak kış aylarında meydana geldiği görülmektedir. Buna karşılık ürün hattı sonunda özellikle ihracata dönük çalışan firmalarda çok hatalı ve kusurlu malzeme çıkmadığı görülmektedir. Hatalı olarak çıkan ürünleri ise tekrar işlemlere tabi tutularak son ürün haline getirilmektedir.
6- Ürün hattı sonunda cilalı ürünlerdeki problemlere firma yetkililerinin yaklaşımında bir paralellik olduğu görülmektedir. Genel olarak kesmeden ve yarmadan kaynaklanan problemler önemsiz olarak algılanırken ebatlama, yüzey işleme, silim, dolgu ve seleksiyondan kaynaklanan problemlerin önemsendiği görülmektedir. Çünkü yarma ve kesmeden kaynaklanan problemler daha kolay tolere edilebilirken diğer problemlerin tolere edilmesinin zorlaştığı görülmüştür.
7- Eskitilmiş ürün hattı sonunda çıkan ürünlerde karşılaşılan problemlerde de bir paralellik söz konusudur. Kesme ve yarmadan kaynaklanan problemler aynı sebeplerden dolayı önemsiz olarak görülmekle birlikte kalibre, az eskitme, fazla eskitme ve aşındırıcılardan kaynaklanan problemler tolere edilmesinin zorluğu sebebiyle önemsenmektedir.
8- Travertenin en büyük özelliklerinden birisi olan boşluklu yapısını giderebilmek için uygulanan dolgu işlemi sırasında karşılaşılan problemler konusunda firmaların yaklaşımının aynı olduğu görülmektedir. Dolgu göçmesi, dolgu atması, dolgu renginin tutmaması ve dolgu renginin değişmesi gibi karşılaşılan tüm problemlerin çok önemli olduğu görülmüştür.
9- Traverten üretiminde toplam kaliteyi etkileyen birçok etken bulunmaktadır. Bu konuda özellikle eğitilmiş iş gücü ve makine teknolojisi konusunda tüm
firmaların çok ciddi sıkıntılar yaşadığı ve bitmeyen bir sorun olarak karşılarına çıktığı görülmektedir. Aynı zamanda üretim yönteminin yanlışlığı ve işletmeden fabrikaya getirilen doğal taş blok kalitesizliği de ciddi bir problem olarak görülmektedir. İşletmelerde karşılaşılan diğer problemler ise üretilen ürün çeşitliliğinden, yönetimden, mevsim şartlarından ve teknik servis eksikliğinden kaynaklanan problemlerde işletmeleri belli oranlarda meşgul etmektedir.
10- Travertenin yüzey işlemesi esnasında karşılaşılan problemleri cilalama ve honlama oluştururken fırçalama, yüzey kırma ve kenar kırma işlemleri sırasında oluşan problemler çok önemsenmektedir.
İşletmelerde cilalı ürünler, eskitilmiş ürünler, yapılan dolgu işlemleri, işletmenin genel işletimi ve yüzey işleme işlemleri ile ilgili karşılaşılan problemlere karşı firmaların tutumlarında herhangi bir farklılık olmadığı görülmüştür.
İşletmelerin ölçekleri ile karşılaşılan problemler arasında tutum farklılıklarının olduğu; farklılığın sebebinin ise işletmenin ölçeği büyüdükçe kurumsal kimlik kazanma konusundaki gelişmelere bağlı olarak karşılaşılan problemlerin daha az olduğu ve çözüm noktasında da daha profesyonel çözümler sunulduğu görülmektedir
İşletmelerde kullanılan ölçü aletleri konusunda farklı bir tutum olmadığı ve genellikle kumpas kullanımı olduğu görülmektedir. Buna karşılık sabit gönye kullanan işletmelerde üniversal gönye ve kumpas kullananlara göre daha fazla hatanın ortaya çıktığı görülmektedir. Bu durum sabit gönye kullanımı konusunda yetişmiş eleman eksikliği olabileceğini göstermektedir.
İşletmeler genellikle üretimlerinin büyük bir bölümünü ihracata dönük kullanmalarına bağlı olarak daha öncede belirttiğimiz üzere ihraç edilen ülkelerin ölçü
toleransları konusundaki hassasiyetine bağlı olarak üretimde ölçü toleransı konusunda hassas çalışan firmalarda daha az hata olduğu görülmektedir.
İşletmelerde üretim kapasiteleri ve üretim kapasitelerinin ihracatta kullanımı noktasında değişiklikler olmasına karşılık bu durum üretim sonundaki hataların dağılım ve tutumlarda farklılıklar ortaya koymadığı görülmektedir.
Tüm bu sonuçlar değerlendirildiğinde yapılacak çalıştaylar ile dünya pazarında her geçen gün saygınlığını ve gücünü arttıran ülkemizde doğal taş noktasında daha kalıcı ve güzel çözüm önerileriyle, karşılaşılan problemler en aza indirilmeye çalışılmalıdır. İşletmelerin hukuki yapıları ve ölçekleri ile ilgili daha profesyonel ortaklıklar ve büyük ölçekteki firmaların oluşmasına zemin oluşturacak kanuni teşvikler değerlendirilebilir. Yetişmiş eleman ve teknik servis noktasında da bölgesel olarak yapılacak yatırım faaliyetleri ile iş garantili kurslar ve mesleki eğitimlere ağırlık verilerek gerek eleman gerekse teknik servis ile ilgili karşılaşılan eksiklikler giderilebilir.
KAYNAKLAR DİZİNİ
Acar, H., “Mermer Yüzey İşleme, Tamir – Dolgu ve Arıtma Sistemleri”, İNKA Mühendislik Yayınları, 62 s. (2004).
Akçakoca, H. vd. Dumlupınar üniversitesi Fen bilimleri enstitüsü dergisi Eylül 2006 mermer ve traverten fabrikalarında ürün kalitesinde oluşan problemler.
Akın, M. Eskipazar (Karabük) travertenlerinin bozunmasının araştırılması Ankara üniversitesi Fen bilimleri enstitüsü doktora tezi 2008.
Altunel, E. and Hancock, P.L. 1993. Morphology and structural setting of Ouaternary travertines at Pamukkale, Turkey: Geological Journal, v. 28, pp. 335 – 346 Atalay, İ., 1982, Türkiye Jeomorfolojisine Giriş, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler
Fakültesi Yayınları No:9, İzmir.
Ayaz, M.E. 2002. Travertenlerde gözlenen morfolojik yapılar ve tabiat varlığı olarak önemleri, Cumhuriyet Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi, Seri A Yerbilimleri C.19, S.2, s. 123-134
Ayvaz, M.E., Şahin, M., Kavak, N.S., Su, G., Akıllı, N., 2006, Sivas İlinin Maden Potansiyeli, MTA Orta Anadolu 1.Bölge Müdürlüğü, Sivas İl Özel İdaresi Genel Sekreterliği, Sivas.
Cinel, M. (2007), “Doğal Taşların Fiziko-Mekanik Özelliklerine Göre Sınıflandırılması”, Osmangazi Üniversitesi Maden Mühendisliği Bölümü Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir.
Çelik, M.Y. ve Kavuşan, G. 2001; "Doğal Taş ve Mermerlere Uygulanan Yüzey Şekillendirme Teknikleri", 4. Endüstriyel Hammaddeler Sempozyumu Bildiriler Kitabı, (Editör: Köse vd.).
Demirkıran, Z. 2000. Geochemical Properties Of Travertines Around Kaklık-Denizli, Region, Applied Sciences of DEÜ.Thesis of PhD. p. 195
DPT, (1996), VII. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Madencilik Özel ihtisas Komisyonu Endüstriyel Hammaddeler Alt Komisyonu “Çimento Hammaddeleri Ve Yapı Malzemeleri Çalışma Grubu Raporu Çimento Hammaddeleri Ve Yapı Malzemeleri Cilt – 1 Çimento Hammaddeleri (Kalker-Kil-Marn-Alçıtaşı-Katkı Maddeleri)”, Ankara
KAYNAKLAR DİZİNİ (devam)
DPT, (2001), VIII. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Madencilik Özel ihtisas Komisyonu Raporu Endüstriyel Hammaddeler Alt Komisyonu “Yapı Malzemeleri II (Mermer- Granit-Yapı Taşları-Arduvaz )” Çalışma Grubu Raporu, Ankara Dipova, N., Yıldırım, M., 2005, ‘Antalya Tufa Platolarının Oluşumu ve Jeomorfolojik
Özellikleri’, Jeoloji Mühendisliği Dergisi 29 (2), 53-69, Ankara.
Genç. Ö. Türkiye kalkınma bankası A.Ş. Blok mermer ve mermer işleme Sektörü, 2004 Gürsoy, S. Muğla İlinde Mermercilik Sektörünün Gelişimi ve İl Ekonomisine Katkıları,
2005.
İMMİB, İstanbul Maden ve Metal İhracatçılar Birliği, (http://www.immib.org.tr) Kaplan, İ.K. Budaklar ve imanlar formasyonlarındaki travertenlerin mühendislik
özellikleri Ankara üniversitesi Fen bilimleri enstitüsü yüksek lisans tezi 2010.
Kulaksız, S. 2005. Doğal Taş (Mermer) Maden İşletmeciliği ve İşleme Teknolojileri, TMMO, Ankara
Kun, N. 2000. Mermer Jeolojisi Ve Teknolojisi, İzmir.
Mermer ve Granit Sektör Araştırması, T.C. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Ankara, 1995.
M.T. A. 2007, Maden Tetkik Arama Orta Anadolu II. Bölge Müdürlüğü, Afyon İli Cevre Jeolojisi ve Doğal Kaynakları, 2007, Konya
Onargan, T. Köse, H. ve Deliormanlı A.H. (2006). Mermer. TMMOB Maden Mühendisleri Odası Yayını, Yayın No: 95
Ozuloğul, A.ve Erdoğan, M.(1995). Mermerlerde Yüzey Parlaklığının Görüntü Analizi Yöntemi İle Ölçülmesi. 1. Mermer Sempozyumu Bildiriler Kitabı,
Özkan, Y. Bor-Niğde yöresi traverten yataklarının jeolojik özellikleri yüksek lisans tezi, Niğde üniversitesi Fen bilimleri enstitüsü 2009.
Özkul, M., 2005, ‘Travertine Deposits of Denizli Extensional Basin in Western Turkey:
A General Review’, Proceedings of 1 stİnternational Symposium on Travertine, Editorial Board:M.Özkul, S.Yağız, B.Jones,18-24, Denizli.
Polat, E. doğal taş sektöründe ebatlı ürünlerin en-tse standartlarına uygunluğunun araştırılması ve tem-mer a.ş. ürünleri üzerinde değerlendirilmesi Afyon Kocatepe üniversitesi Fen bilimleri enstitüsü yüksek lisans tezi 2008.
KAYNAKLAR DİZİNİ (devam)
Polat, S. Türkiye’de traverten oluşumu, yayılış alanı ve korunması, Marmara coğrafya dergisi Sayı:23 Ocak 2011.
Satırer Y. Türkiye Mermer Sektörünün Sorunları ve Çözüm Önerileri, Kütahya, 1999.
Uyanık, T. Doğal Taslar, T.C.Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı, İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, 2006
Ünal, O. (2003), “Yapı Malzemesi Ders Notları”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayınları, Afyon
T.C.Sanayi ve Ticaret Bakanlığı,1995.
Temiz, U., Gökten, E., Eikenberg, J., 2005, ‘The Age of Kırşehir Travertines Their Tectonic Implication’, Proceedings of 1 st İnternational Symposium on Travertine, Editorial Board:M.Özkul, S.Yağız, B.Jones,128-132, Denizli.
Tosun, N, 2005. Taş Yapılar & Taş istinat Duvarlar, Bursa
Türkiye Mermer Doğal Tas ve Makineleri Üreticileri Birliği, Doğal Tas, TÜMMER 2006 Türkiye Doğal taş Sanayi Rehberi, İstanbul Mermer ve Granit isleyicileri Esnaf Odası, İstanbul, 2005.
TUİK, Türkiye İstatistik Kurumu (http:// www.tuik.gov.tr) web.1 http://www.sermak.com.tr/
web.2 http://www.mimmak.com.tr/
web.3 http://www.ticarethane.com.tr/
Yüzer, E., Angı, S, 2005, ‘Natural Stone Sector In Turkey SpecialAttention to Turkish Travertine’, Proceedings of 1 stİnternational Symposium on Travertine, Editorial Board: M.Özkul, S.Yağız, B.Jones, 3-13, Denizli.