Türk Musikîsinin bilimsel yönünü inceleyenlerle özellikle yakından ilgilenmiştir. Milliyet gözetmeksizin herkesten faydalanmanın yollarını aramıştır. Bir yandan Hamparsum Limoncuyan'dan bir nota yazısı bulmasını isterken, diğer taraftan Ali Nutki Dede ve Abdülbaki Nasır Dede ile dostluk kurmuş ve onlardan bu konuda yardım istemiş, teşvik ve iltifatlarım esirgememiştir. Bu sayede Hamparsum notası bulunarak pek çok değerli musikî eserimiz unutulmaktan kurtulmuştur.
Abdülbaki Nasır Dede de, büyükbabası Nayî Osman Dede'nin bulduğu notayazısını geliştirmiş ve padişahın "Suzîdilârâ Peşrevi" ile daha başka eserleri notaya alarak kendisine sunmuştur.
90 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
Tanburi ve Neyzen olan Sultan 111. Selim aynı zamanda Mevlevi idi. Başta Hammamî-zâde İsmail Dede, Basmacı Abdi Efendi, Suyolcu-zade Salih Efendi, Dellal-zâde İsmail Dede Efendi olmak üzere daha pek çok sanatkârı musikîmize kazandırmıştır.
Dinî musikîmize ait, âyin, durak, naat, ilahi formundaki eserlerinden başka, dindışı musikîmizin en büyük formu olan "Kâr"dan başlayarak; beste, semaî, şarkı, köçekçe, peşrev, saz semaîsi olarak 64 eseri bilinmektedir.
Bazı ünlü bestekârlarla ortak fasıllar bestelemiştir. En çok kendi buluşu olan "Suzîdüârâ" makamını kullanmıştır. Mevlevi âyini de bu makamdandır. Unutulan eserleri de vardır. Elimizde bulunan eserlerinin 17 tanesi saz eseridir. (ın)
Haci Sadullah Ağa
(1730- 1801)
Sadullah Ağa fevkalâde güzel sesli bir hanendedir. Serhanende, yani Saray fasıl heyetinin şefidir. III. Selim Devri bestekârlarının en kudretlisi ve musikî anlayışı itibariyle en titizidir. Kesin olarak klâsik ekole bağlıdır. Klâsik Türk Musikîsine ölümsüz birçok parça vermiştir. Dehâ sahibi bestecilerimizden olduğu muhakkaktır.
Küçük Mehmet Ağa, Vardakosta Ahmet Ağa ve Hafız Şeyda ile müştereken bestelediği "Tâhir Kâr" unutulan eserleri arasındadır. Baya-tîaraban makamını o canlandırmıştır. Şeddiaraban faslını Tanbûrî İzak ile müştereken besteleyip III. Selim'e takdim etmişlerdir.
Bir rivayete göre; Sadullah Ağa Harem-i Hümâyûn da^ariyelere musikî meşk ederken III. Selim'in şahsen ilgilendiği bir cariyeye aşık olur. Gazaba gelen padişah, Sadullah Ağa'nın idamını emreder. Sonradan padişahın bu iradesine pişman olacağını bilen saray adamları, Sadullah Ağa'yı bir yere hapsederler. Orada Sadullah Ağa uzun zamandan beri terk edilen "Bayati araban" makamından bir fasıl besteler. Bu faslı dinleyip, kimin eseri olduğunu soran padişaha "Sadullah Ağanındır" cevabı verilince, padişah çok müteessir olur. Saray adamları idam emrinin tehir edildiğini bildirmeye cesaret ederler. III. Selim bu habere çok sevinir ve idamı geciktirenleri mükafatlandırır. Sadullah Ağa ile cariyeyi evlendirir.
Bayatiaraban I. bestenin ilk mısraı: "Padişahım, lütfedip mesrûr-u şâd eyle beni" ile başlamaktadır. Yılmaz Oztuna'nın Türk Musikîsi Ansiklopedisinde bildirdiğine göre Hacı Sadullah Ağanın 27 adet eseri vardır/"2)
1 **¦ Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- 1. cilt, s. 197-202. 1 '2. Yılmaz Öztuna, Türk Musikîsi Ansiklopedisi cilt-2, s. 194.
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 91
Tanburî İzak
(1745 -1814)
Yahudi asıllı bir sanatkâr olan İzak, musikîmizde Zaharya'dan sonra yetişmiş en kudretli azınlık bestecimizdir.
İzak, bir icracı olarak sine kemanı ve tanburla meşgul olmuş, fakat daha sonra sadece tanburla uğraşmıştır. III. Selim zamanında saraya intisap eden İzak, uzun müddet padişahın tanbur hocalığını yapmış, sarayda icra edilen küme fasıllarına tanburu ile katılmış ve Enderun'da hocalık yapmıştır. III. Selim, İzak'a fevkalâde saygı gösterir, huzuruna girdiği zaman ayağa kalkarmış.
İleri sürülen tahminlere göre Tanburî Anjel ile Musi'den ders almıştır. O zamanki sanat anlayışı çerçevesinde başarılı bir sanatkâr olduğu anlaşılıyor. İzak hayatının en verimli yıllarını III. Selim'in saltanatı zamanında yaşamıştır. Bestelediği her eseri için büyük ihsanlar almıştır. İsfahan makamındaki peşrevini padişaha sunuşunda ise bir tanbur teknesi dolusu altın ve gümüş para aldığı söylenir.
Sözlü eserlerinin en ünlüleri gülizar makamında iki beste, ağır ve yürük semaîlerle Şeddiaraban makamında beste ve yürük semaidir.(113)
Abdülbakî Naşir Dede
(1765 - 1821)
Ali Nutkî Dede'nin küçük kardeşidir. Öğrenimini Mevlevihane'de yaptı. Babasının ölümü, ağabeyinin Postnişin oluşundan sonra Mevle-vîhanedeki hücresine çekilerek kendisini çalışmaya verdi. Edebiyat ve tasavvufa vâkıftı. Ali Nutkî Dede'nin şeyhliği döneminde dergâhın neyzen başı idi. Klâsik ney icrasının son ustalarındandır.
Türk Musikîsinin yüzyıllardır ihmal edilen bilimsel yönünü ele alarak, eski edvar kitaplarını incelemiş, buralarda yazılanları birbiri ile karşılaştırmıştır. ///. Selim'in Türk Musikîsi ile ilgili araştırma ve nota ihtiyacını karşılamak için açtığı çığıra A. Nasır Dede de katılmış, ve incelemelerini "Tet-kîk-ü Tahkik" adı altında bir risalede topladı. Daha sonra bu eserini biraz genişleterek ve bazı ekler yaparak "Tahririye"yi yazdı. Tahririye de, dedesi Nayî Osman Dede'nin bulduğu notayı biraz daha geliştirmiş ve padişahın "Suzîdilâ-râ" peşrevi diğer bazı eserlerini notaya almış ve Sultan III. Selim'e sunmuştur. A. Nasır Dede Efendi, aynı zamanda Hammamî-zade İsmail Dede Efen-di'nin musikî ve ney hocasıdır.
A. Nasır Dede'nin sanatkârlık derecesini, bestelerinde görebiliriz. Isfahan ve Acem Buselik makamlarında iki Mevlevî âyini bestelemiş, ayrıca "Dilaviz", "Ruh Feza", "Gül Rûh" "Dil Dâr", "Nâz", "Niyaz", "Hisar-Kür-dî" adını verdiği makamlarla, bir de "Şirin" adında bir usûl düzenlemiş-tir.(H4)
~- Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- 2. cilt, s. 215. "4- Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- 1. cilt, s. 205.
92 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
Sultan ii. Mahmut
(1784- 1839)
Musikî öğrenimine amcası III. Selim'in şehzadeliği sırasında başladı. Tanbûr ve ney çalmasını amcasından öğrendi. Mevlevîlik ta rikatına girmiş ve dinî musikîmizi yakmdar tanımıştı. Kudretli bir hanende olduğunu tan hî kaynaklar bildirmektedir.
Türk musikîsini bu kadar yafandan tanıyan, bilen çok iyi bir bestekâr ve icracı olan, hem sazı, hem de sesi ile bu güzel sanatımıza hizmet eden bu büyük hükümdarın musikîmize ilk darbeyi vurması anlaşılması zor bir olaydır.
Enderun'un ihmal edilmesi, saray bandosunun kurulması, Türk Musikîsine esldsi gibi önem verilmemesi hep bu padişahın zamanında olmuştur. Türk musikîsinin devletin koruyuculuğundan ayrı tutulmasının, halka sığınmasına zorlanmasının ve yozlaşmasına göz yumulmasının temelleri yine bu yıllarda atılmıştır.
II. Mahmut daha çok şarkı formunda renkli ve hareketli eserler bestelemiştir. Elimizde bir marş, bir kalenderi, bir tavşanca, ve 22 şarkı olmak üzere 25 eseri bulunmaktadır.(J15) ^
Abdürrahim Künhî Dede
(1769- 1831)
A. Nasır Dede'nin kardeşidir. 22 yaşında bestelemiş olduğu "Hicaz Mevlevî Ayini" bilinen tek musikî eseridir. Bu eser için Rauf Yekta Bey; "Yalnızca Hicaz makamından bestelenmiş olmasına rağmen monoton olmadığı gibi bir sanat abidesidir." diyor.
Hafızasında sakladığı eserlerin çokluğu ile tanınmış güçlü bir hanendedir. Musikîde üstün bir bilgiye sahiptir.(116)
• Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- 1. cilt, s. 206.
• Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- 1. cilt, s. 208.
TÜRK MUSİKÎSİ TARİHİ / 93
Numan Ağa
(1750-1834)
Numan Ağa 1750 yılında İstanbul'da doğdu. Genç yaşında musikî ile uğraşmaya başladı ve Enderun'a alındı. Çağının en kudretli tanbûri-leri arasında yer aldı. III. Selim'in saltanat yıllarında adı sıkça duyulan Numan Ağa, daha ziyade II. Mahmut zamanında üne kavuşmuş ve Enderun'da hocalık yapmıştır.
Bir saz ve söz eseri bestekârı olmakla birlikte, daha çok saz eseri bestekârı olarak ünlüdür. "Bestenigâr" ve "Şevkefzâ" makamlanndaki peşrevleri birer şaheserdir.
Numan Ağa'dan günümüze altmışa yakın şarkı, bir beste, bir yürük semaî, altı saz semaîsi gelebilmiştir. Şarkılarında Mustafa Çavuş'un etkisi açıkça görü-f«r..(U7)
Tanburî Zekî Mehmet Ağa
(1776-1845)
Zeki Mehmet Ağa Numan Ağa'nın oğludur. Küçük yaşında Enderun'a alındı ve Tanbûrî İzaktan yararlanarak bu sanatın bütün inceliklerini öğrendi.
Zamanla tanbûr icrasında üstün bir ustalık kazanarak, daha babasının zamanında büyük üne kavuştu. Daha sonra Sultan II. Mahmut'a musahip oldu. Sarayda babasıyla aynı ilgiyi gördü. Çok titiz ve geçimsiz bir yaradılışta olduğundan, belki de kıskançlığından Osman Beye bile tanbûr öğretmemiş, bu nedenle olsa gerek bir hayli eseri unutulmuştur.
Türk Sanat Musikîsinin en büyük saz eserleri bestekârlarından biri olan Zeki Mehmet Ağa, sözlü eserlerde bestelemesine rağmen titiz yaradılışı gereği, çok verimli olamamıştır. Daha çok bir "Peşrev" bestekârıdır. Musikî eseri olarak 14 peşrevi ile altı şarkısı bilinmektedir. (1I8)
I Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- 1. cilt s. 209. '¦ Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- 1. cilt s. 211.
94 / TÜRK MUSİKÎSİ TARİHİ
Şakîr Ağa
(1779- 1840)
XIX. Yüzyıl musikişinasları arasında Dede Efendi'den sonra gelen Şakir Ağa aslen Kırımlıdır. Dikkat çekecek kadar güzel bir sese sahip olduğundan III. Selim zamanında Enderun'a alınmıştır.
Şakir Ağa'nın asıl önemi musikîdeki olağanüstü yetenek ve hüneridir. Keman ve tan-bur çaldığı ileri sürülürse de o, yaşadığı dönemden günümüze kadar, kudretli bir hanende ve bestekâr olarak musikî tarihindeki yerini almıştır.
Şakir Ağa, çeşitli makam ve usûllerden kâr, beste, ağır semaî, yürük semaî, şarkı olarak pek çok eser ortaya koymuştur. Bu nadide eserler arasında "Ferahnak" makamında ve ağır çember usûlün deki beste ile, aynı makamdaki nakış yürük semaî en meşhurlarmdandır.
Şakir Ağa'nın da tıpkı Dede Efendi gibi, saraya giren Batı esintilerine kulak tıkamadığına, bazı eserlerindeki ritmik ve melodik gelişmeler tanıklık etmektedir.
Bunlardan başka halk şiirine ve halk musikîsine yabancı olmadığını, çağdaşı olan bazı halk şairlerinin eserlerine yapmış olduğu bestelerden anlıyoruz. Diğer XIX. yüzyıl bestekârları gibi Şakir Ağada "Aşık Edebiyatını izlemiş ve bu konuda eserler vermiştir. (119)
Hammamî-zade İsmail Dede Efendi
(1777 - 1846)
Türk Sanat Musikîsi çevrelerinde Derviş İsmail, Dede, Dede efendi, Hammamî-zâde İsmail Dede Efendi, İsmail Dede gibi isimlerle anılan bu dâhi musikişinasımız, 9 Ocak 1778 tarihinde İstanbul'un Şehzadebaşı semtinde doğdu. Babası Süleyman Ağa, Şehzadebaşı'nda bulunan "Acemoğlu" hamamını satın alarak işletmeye başladı. Bu sıralarda Rukiye Hanımla evlendi; bir Kurban Bayramı günü Dede Efendi doğdu. Bu nedenle çocuğa İsmail adı verilmiştir. "Hammamî-zâde" sıfatı buradan kaynaklanır.
119. rjr Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- l. cilt s. 213.
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 95
İsmail Dede Efendi, daha çocuk yaşlarında musikîye karşı ilgisi ve sesinin güzelliği ile dikkati çekerek okul öğrencileri arasında "îlahici başı" oldu. O yörede oturan Uncu-zâde Mehmet Emin Efendi'nin oğlu da aynı yıl bu okula başlamıştı. Bu nedenle M. Emin Efendi çocukla ilgilenmeye, ilahiler bestelemiş bir musikişinas olarak ona ders vermeye başladı. Böylece aradan yedi yıl geçti, Dede Efendi on dört yaşına basmıştı. Hocası onun geleceği ile de ilgilendi, ailesinin geçimine yardımcı olur düşüncesi ile onu Maliye Nezareti Baş Muhasebe Kalemine "Kâtip Muavini" olarak yerleştirdi. Bir yandan memuriyete ve hocasının derslerine, bir yandan da musikîye karşı olan ilgisi, kendisini,Yenikapı Mev-levîhanesi şeyhi Ali Nutkî Dede'nin derslerini izlemeye itiyordu. Burada âyin dinliyor, bilgisini ilerletiyor, sanat yolunda ilerlemeye çabalıyordu. Bu dersler ve memuriyet hayatı da yedi yıl sürdü. 1797 de resmen "Mevlevi" oldu. Sema meşkini ise 1798 tarihinde tamamladı. Sultan III. Selimin Dede'yi saraya çağırması ve fasıllara katılmasını emretmesi üzerine Ali Nutkî Dede'nin izniyle, 1001 günlük "Çile" süresini tamamlamadan 1799 tarihinde "Dedeler" safına katıldı.
Dede Efendi, ününü daha "çile"de iken duyurmaya başlamıştı. Bu sıralarda bestelemiş olduğu,
Zülfündedir benim baht-ı siyahım Sende kaldı gece, gündüz nigâhım Incitirmiş seni meğer ki ahım Seni sevdim odur benim günâhım
Güfteli Buselik şarkısı, çağının musikî severleri tarafından çok beğenildi. Bu eseri dinlemek, öğrenmek, bestekârı olan Derviş İsmail'i tanımak için tekkeye gelenlerin sayısı gün geçtikçe artıyordu. Olayın akisleri III. Selim'in kulağına ulaşınca, Derviş İsmail'in saraya gelmesi emredildi. Çileye giren dervişlerin akşam ezanından sonra tekke dışında kalmaları âdet olmadığından, bu şartlar altında gidebilmesi için şeyhi izin verdi ve bu durumun padişaha duyurulmasını, gelenlerden rica etti. Padişahın huzurunda ve onun isteği ile eserini iki kez okudu; çok beğenilerek bir kese altınla taltif edildi.
Dedeler arasına katıldıktan sonra kendisine ayrılan hücreye yerleşti; artık ünü bütün İstanbul'a yayılmıştı. "Mukabele" günleri hücresi, sanattan anlayanlar ve musikî heveskârları ile dolup taşıyordu. Hele hicaz makamından bestelemiş olduğu:
Ey çeşm-i ahu hicr ile tenhâlara saldın beni Çün nâfe bağrım hûn edüp sevdalara saldın beni Ey kâmet-i serv-i semen salınmada ellerle seni Uaşrolamam dedikçe ben ferdalara saldın beni
96 / TÜRK MUSİKÎSİ TARİHİ
Sultananmet Akbıyık'ta Dede Efendi'ye ait olduğu iddia edilen ev.
Güfteli bestesinden sonra ünü büsbütün arttı. Saray musikişinasları eseri öğrenerek III. Selim'e sundular. Dede yeniden saraya çağrılarak, beste kendisinden dinlendi, ihsan ve iltifatlara boğuldu. Aynı zamanda yapılan "küme fasılları"'na katılması emredildi. Bundan sonra saraya dahil olan Dede Efendi, Enderun'da hocalık yapmaya başladı. Padişahın bu kıymet bilirliliğine karşılık olmak üzere,
Müştak-ı cemâlin gece, gündüz dil-i şeydâ Etti nigeh-i atıfetin bendeni ihya Mesrur ede Hak kalb-i hümâyûnunu daim Ediyye-i hayrın dil-ü canımda hüveydâ
Şiirine Sûznâk besteyi yapmış, bu sanatkâr, padişaha teşekkür etmişti. Bu sıralarda 1801 yılında bir saraylı hanımla evlendi. Bir yandan evinde öğrencileri ile uğraşıyor, Mevlevîhanedeki görevini sürdürüyor, Bir yandan da padişahın her gün biraz daha dikkatini çekiyordu.
Bu mutlu günler uzun sürmedi; Dedeyi derinden yaralayan birçok üzücü olay birbirini izledi. Önce büyük sevgi ve saygı ile bağlı^lduğu şeyhi Ali Nutkî Dede 1804 yılında öldü. Bundan bir yıl sonra oğlu Salih öbür âleme göç etti.
Bir gonca-fem'inyâresi var ciğerimde Ateş dökülürseyeridir âh serimde Her lâhza hayâli duruyor dîdelerimde Takdire nedir çâre bu varmış kaderimde
Güfteli bayatı makamındaki bestesini bu olaydan sonra besteledi Üzüntü ve kederi bununla da bitmedi. 1808'de annesini, 1810'da kü çük oğlu altı yaşındaki Mustafa'yı yitirdi. Bu acılı yıllarda ortaya koy duğu eserler, keder ve elemin izlerini taşır.
Devlet yönetimi düzene girdikten sonra, kendini hatırlayarak sar ya davet eden Sultan II. Mahmut'a musahip oldu. İkinci kez saray hi
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 97
metine giren Dede Efendi, sanat açısından en verimli yıllarını bu dönemde yaşadı. (1812) Bu yıllar onun en güzel, en sanatlı bestelerini yaptığı yıllardır. Bundan kısa bir süre sonrada "Müezzinbaşı"oldu. Kendisini çok takdir eden padişah, yalnız devlet adamlarına verilen bir nişanı bizzat takmış, Ahırkapı'da bir konak hediye etmişti.
Sultan II. Mahmut'un ölümü üzerine tahta geçen Sultan Abdülme-cit, babasının derin bir sevgi ve saygı ile bağlı bulunduğu bu değerli musikişinastan ilgisini esirgemedi; Dede Efendi müezzinbaşılık görevini sürdürdü. Ancak Enderun, değer ve önemini iyice yitirmeye başlamış; adı "Muzika-i Hümâyûn" olmuş, saray teşkilâtı değiştirilmiş, batılı musikişinaslara rağbet artmış, Padişah operet ve opera parçaları dinler olmuş, Osmanlı sarayını batı sazları istila etmiş, Avrupa'dan piyanolar getirtilmiş, orkestra ve bando takımları kurulmuştu. Sayılı birkaç ustanın dışında yüzyılların geleneklerine pek aldırış eden yoktu. Abdülmecit bile, Türk musikîsini iyi bilmediğinden, Dede Efendi'den basit ve sanat değeri olmayan eserler istiyordu. Bütün bunlar Dede gibi bir musikî ustasının katlanacağı şeyler değildi. Nitekim bu duygu ve düşüncelerin etkisi ile, öğrencisi Del-lâl-zâde İsmail Efendi ile sarayın bahçesinde dolaşırken "ismail, bu oyunun tadı kaçtı" demişti. Bu olanların etkisi ve yaşının ilerlemesi nedeni ile çoktan beri hacca gitmeye karar vermesi bu kırgınlığa bağlanabilir. Dellâl-zâde İsmail Efendi ile Mutaf-zâde Ahmet Efendi böylece hacca gitmek üzere yola çıktı. O yıl Mekke'de kolera salgını vardı. Mekke de bu hastalığa yakalanan Dede Efendi, Hac farizasını yerine getirdikten sonra, Kurban Bayramının birinci günü, öğrencisi Mutaf-zâde'nin kolları arasında, 1845 yılında hayata gözlerini kapadı. Cenazesi Hazret-i Hatice'nin mezarının ayak ucuna defnedildi. Dedenin ölümü, İstanbul'da olduğu kadar bütün İslâm dünyasında da derin bir üzüntü yarattı.
Bunlardan da anlaşılacağı gibi ismail Dede Efendi bir kurban bayramında doğmuş, 71 yıl sonra yine bir kurban bayramında ölmüştür. (' 2°)
İCRÂKÂRLIĞI:
Dede Efendi, Yenikapı Mevlevîhanesine devam ettiği yıllarda tekkenin neyzenlerinden, özellikle Abdülbâki Nasır Dede'den ney çalmasını öğrenmişti. Bestekârlığı ve hanendeliğinin yanında neyzenliğinin pek önemi yoktur. Bir ömür boyunca her pazartesi ve perşembe günleri dergâha giderek âyin okur ve naathanlık ederdi. Rauf Yekta Bey'in ifadesine göre, o gün hangi âyin okunacaksa Itrî'nin Rast makamındaki na'tı-nı irticalen o âyininin makamından okurmuş.
Bir gece sarayda teravih namazı kılınırken, dördüncü dört rekattan sonra Eve makamından ilahi okunduğu sırada, padişahın bir sebepten dolayı aldığı karar gereğince, gönderilen biri, müezzinlerin yanına gide-
"°Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- I. cilt s. 214-222.
98 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
rek, Dede Efendi'ye Acem makamını değil Şevkefzâ makamını kullanması emrini tebliğ eder. O zamana kadar Şevkefzâ makamından hiçbir ilahi yapılmadığından ne yapacaklarını şaşıran müezzin efendiler, Dede Efendi'nin yüzüne hayretle bakarlarken, içlerinden biri Dede Efendi'nin işareti üzerine bu makamdan tekbir getirmeye başladığı gibi, imamın da Fatiha-i Şerifi şevkefzâ makamından okumakta olduğunu anlamışlar, Dede Efendi: "Hele bir namazı kılalım da bakalım" demiş ve dört rekat teravih namazı kılınıncaya kadar Şevkefzâ makammdan bir ilahi bestelemiş ve selam verilir verilmez ilahiye başlayıvermişti. Arkadaşlarının hemen hepsi musikî ilminde birer üstat olduklarından, Dede Efendi'ye kulak vererek ağız kalabalığı ile ilahiyi güzelce okuyup bitirmişler ve padişahın takdirlerini kazanmışlardı.
BESTEKÂRLIĞI:
Rauf Yekta Bey'e göre, Dede Efendi'nin eserleri üslûp açısından oldukça asil ve kibardır. Büyük bestekârımızın ustalığında her şeyden önce göze çarpan özellik, Türk musikîsinde Itrîlerin ve buna benzer ustaların gayreti ile yüzyıllardan beri gelişmiş olan geleneksel biçim ve tavrın titiz bir koruyucusu olmasıdır. Bununla birlikte Dede Efendi'nin bu özelliği eserlerini kendinden öncekilerin gösteremediği yeniliklerle süsleyerek beslemesine engel olamamıştır. Hiç çekinmeden söyleyebiliriz ki, XIX. yüzyılda yetişen Türk bestekârları içinde Dede Efendi derecesinde hem klâsik üslûba bütünü ile sadık kalmış, hem de bu üslûbun kaide ve şartlarından dışarı çıkmamak kaydı ile yeni nağmeler bulmuş ve yenilikçi eser ortaya koymayı başarmış bir bestekâr daha gösterilemez. Bir de şurası dikkat çekicidir ki, Dede Efendi bazı bestekârlarımız gibi, daha çok bir tür eserin bestelenmesinde ihtisas sahibi olan ustalardan değildir.
Bu açıdan bakılacak olursa, Dede Efendi'nin her tür musik^Vseri bestelemekte gösterdiği olağanüstü başarıyı takdir etmemek imkânsızdır. Dinî musikîdeki âyinleri, ilahileri durakları ile Dede Efendi adı, musikî tarihimizde âdeta eskileri gıpta ettirecek bir yer elde etmiştir. Klâsik musikî alanında Dede'nin bestelediği kârlar murabbalar, nakışlar, semaîler değer ve sanat açısından eskilerin eserlerinden aşağı olmadığı gibi, bazı noktalardan eskileri bile geçmiştir. Şarkılarına gelince, o yüzyıl- I da hayatta olan musikişinaslar arasında Dede Efendi'nin şarkılarından I daha parlak ve daha ustalıkla şarkı yapan bir bestekâra rastlanmadığını I kesinlikle söyleyebiliriz. Özetle Dede Efendi, yaşadığı sürece Türk Musikîsi I dünyasının hiçbir rakibi olamayan zirvesiydi.
Sultaniyegâh makamı Dede'nin tertiplediği bir makamdır. Yegâh maka-1 minin sesleri arasındaki aralık orantılarını buselik makamına göre değiş-1 tirmiş ve bu yeni ses demeti içindeki melodik seyir ve harekete, buselik I ve nihavent makamından ayrı yeni bir karakter getirmiştir. Bu makam-1
TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ / 99
dan bestelediği iki murabba ile ağır ve yürük semaîleri, Sultan II. Mahmut'a sunmuştur.
Sultaniyegâh, Neveser, Sabâ-Bûselik, Hicaz-Bûselik, Araban-Kürdî makamlarını tertip eden Dede Efendi bir musikî dehası olarak ses sanatımızda derin izler bırakmış, bestekârlıkyolunda her genç sanatkâra öncülük ve ustalık etmiştir. Hacı Arif Bej hariç, şarkı formunda Dede Efendi çapında bir başka bestekâr yetişmemiştir.
ÖĞRENCİLERİ:
Dede Efendi'nin başlıca öğrencileri şu ünlü musikişinaslardır: Eyub-lu Mehmet Bey, Mutaf-zâde Hacı Ahmet Efendi, Yağlıkçı-zâde Bursalı Ahmet Efendi, Vâhib Efendi, Çilingir-zâde Ahmet Ağa, Hâşim Bey Del-lâl-zâde İsmail Efendi, Hoca Zekâi Dede Efendi, Nikoğos Ağa, Azmi Dede, Hafız Hamdi Bey, Yeniköylü Hasan Efendi, v.b. (121)
Kültür Bakanlığı, 1996yılını "Dede Efendi Yılı" ilan etti. Büyük bestekâr Hammamî-zâde İsmail Dede Efendi'nin 150. ölüm yıldönümü olan 1996 yılının Dede Efendi Yılı olarak kabul edilmesinde, Devlet sanatçısı ve Kültür Bakanlığı Devlet Klâsik Türk Müziği Korosu Şefi Prof. Dr. Nevzat Atlığ'ın önemli katkıları bulunmaktadır.
24 Şubat-1 Mart 1996 tarih ve 64 sayılı Aksiyon Dergisinin Dede Efendi'yi konu alan araştırma ve incelemesinde, Prof. Dr. Selahaddin İç-li'nin "Dahî Bestekâr" isimli kısa bir yazısını burada zikretmemizin yararlı olacağı düşüncesindeyim: (122)
"Dâhi Bestekâr"
"Müzik geçmişimiz içinde çok sayıda büyük bestekâra sahip olduğumuz gerçeği, onur ve gurur verici bir millî kültür hazinesinin belgesidir. Dede Efendi bu büyüklerden biridir deyip geçmemiz ise asla mümkün değildir. Zira o, önce bir dâhidir. San'at alanında kural olamayacağı kanaatindeyim. Kuralları yerine getirmekle yaşadığımız zaman içinde şöhret sahibi olabilir, özel bir üslûba kavuşabilir, hatta müzik tarihine isminizi bestekâr olarak yazdırabilirsiniz. Ancak şu hakikati gözden kaçırmamak gerekir: Sanatta zirveyi yakalamak, değer hükümlerini verebilmek ve onlardan hareketle yeniyi ve güzeli yaratmaktır. Kısacası devir açmaktır. Dede Efendi geçmişten değerleri özümsemiş, çağının değerlerini yakalamış ve ileriye, çok ileriye kancalarını atmış bir bestekârdır, dâhidir. Müzikte gelişmeyi ve inkılâbı sağlayan ve bunu toplumdan kopmadan, toplumu kendine doğru yükselterek ve yüzyıllar ötesine pencereler açarak yapan bir sanatkârdır:
101
1 ¦ Dr. Mehmet Nazmi Özalp, Türk Musikîsi Tarihi -Derleme- 1. cilt s. 214-222. •"¦ Prof. Dr. Selahaddin İçli, Aksiyon sayı 64, s. 29.
100 / TÜRK MUSİKİSİ TARİHİ
Eyyubî Mehmet Bey
(1804- 1850)
Mehmet Bey, İstanbul'un Eyub semtinde doğup büyüdüğü için bu sıfatı almıştır, İyi bir öğrenim görmüştür, Mehmet Bey, on iki yaşından itibaren Hammamî-zâde İsmail Dede Efendi'den musild dersleri almaya başladı. Eyyubî Mehmet Bey, geçen yüzyılın en ünlü bestecilerinden birisidir. Eyyubî Mehmet Bey, Dede Efendi'nin meşk halkasında yetişmiş olanların başında gelmektedir.
Dede Efendi, "Mahûr" ve "Ferahfeza" makamlarındaki meşhur takımlarının önemli birkaç parçasını, çırağı olan Mehmet Bey'e bestelet-tirmiştir. Mehmet Bey'in bestecilik yolundaki çalışmaları daha çok murabba, ağır ve yürük semaîler gibi klâsik şekiller üzerinde toplanmıştır. Ayrıca şarkı denemeleri de yapmıştır.
Onun asıl önemi, Dede Efendi gibi bir usta sayesinde Klâsik musikîmizin bütün inceliklerini öğrenmesi, hem hocasının eserlerini hem de Dede Efendi'den öğrendiği nadide eserleri Hoca Zekaî Dede, Hacı Arif Bey, Rıfat Bey gibi seçkin öğrencilerine öğretmesindedir. Klâsik okulun son temsilcilerinden sayılır. (123)