Kriptonun 3 yüzü
BAŞKAN YILMAZ Ankara – Merkez Bankası’nın, ‘Kripto Varlık Raporu’nda internete bağlı aygıt sayısının 2021 sonu itibariyle 6.2 milyara ulaşacağı …
BAŞKAN YILMAZ Ankara – Merkez Bankası’nın, ‘Kripto Varlık Raporu’nda internete bağlı aygıt sayısının 2021 sonu itibariyle 6.2 milyara ulaşacağı öngörüsü paylaşılırken, sanal para ünitelerinin ve kullanıcılarının yaygınlaşacağı tespiti yapıldı. Raporda, “kapalı sanal para, tek taraflı akışa sahip para ve iki taraflı akışa sahip para” halinde üç tıp para düzeneği bulunduğu, bu düzeneklerin merkezi yahut merkezi olmayan (decentralised) modele nazaran çalışabildiği belirtildi. “Güvenirlilik ve güvenlik kırılması epey zor” denilen raporda, bu güvenlik yapısının uzlaşma formülüne dayanan açık kaynak kodlu şifreleme algoritmaları ile sağlandığı vurgulandı. Raporda, merkez bankalarınca para olmadığı söz edilen ve çoğunlukla otoriteler tarafından düzenlenmeyen Bitcoin ve benzerlerinin yasallığı konusunda ülkelerin farklı tavır sergilediği, Türkiye’nin yanısıra, American Samoa, Çin, Mısır ve Fas’ın kimi kısıtlamalar getiren ülkeler olduğu tabir edildi.
Paranın tarifi
MB’nin TBMM Dijital Mecralar Komisyonu’na gönderdiği Mayıs 2021 tarihli raporda, para, dijital para, sanal para, kripto varlık kavramları ayrıntılı olarak masaya yatırılıyor. Raporda, satın alma gücü olan, mal ile hizmetlerin satın alınmasında ve borç bedellerinin ödenmesinde kullanılan, yatırım ve tasarruf özelliği taşıyan bedelli varlık olarak tanımlanan paranın, “Değişim aracı, hesap ve paha ünitesi ve bedel biriktirme” olmak üzere üç fonksiyonu olduğu kaydedildi. Raporda, şu tabirlere yer verildi:
“Yasal desteğe bağlı olarak merkez bankaları yahut kamu otoriteleri tarafından tedavüle çıkarılan, altın, gümüş vb. karşılığı olmayan ve inanç temeline dayanan prestiji para kullanılmaktadır. Öte yandan bir çatı kavram olarak dijital para ünitesi yahut dijital para en geniş manasında paranın elektronik ortamda tutulan ve değişim aracı olarak kullanılan formu olarak tanımlanmaktadır. Memleketler arası Para Fonu, dijital paranın kanunlara dayanmayan düzenlenmemiş kısmını sanal para olarak isimlendirmektedir.”
2021 sonuna kadar internete bağlı aygıt sayısının 6.2 milyara ulaşacağının öngörüldüğü belirtilen raporda, “Bu gelişmeler doğrultusunda internet ortamında kurulan sanal topluluklar süratle çoğalmış ve bu topluluklar üyelerine sundukları mal ve hizmetlerin takasında kullanılmak üzere karmaşık bilgisayar uygulamalarına dayanan sanal para üniteleri tesis etmişlerdir” denildi.
İki kanal vurgusu
Raporda, sanal para düzeneklerinin sınıflandırılmasında temel alınan tekniklerden birinin de sanal paranın gerçek para ve gerçek iktisat ile olan ‘çevrilebilirlik ilişkisi’ olduğu kaydedildi. Bu münasebetin, ‘kambiyo süreçleri sonucu oluşan kaydi para akışı’ ve ‘gerçek mal ve hizmetlerin satın alımı sırasında oluşan gerçek para akışı’ olmak üzere iki kanaldan gerçekleştirildiği belirtilen raporda, bu sınıflandırma temel alındığında üç tıp sanal para düzeneğinin tespit edildiği belirtildi. Raporda bu üç tıp sanal para düzeneği şöyle özetlendi:
Üç tıp düzenek
KAPALI SANAL PARA DÜZENEKLERİ: Gerçek iktisatla çabucak hiçbir teması olmayan bu düzenekler bazen ‘oyun içi’ sanal para düzenekleri olarak da isimlendirilmektedir. Kullanıcılar çoklukla bir üyelik aidatı ödeyerek düzeneğe iştirak sağlar ve oyundaki performansları ölçüsünde sanal para biriktirirler. Sanal para yalnızca topluluk tarafından sağlanan sanal mal ve hizmetlerin satın alımında kullanılır ve düzeneğin dışında geçersizdir.
TEK TARAFLI AKIŞA SAHİP PARA DÜZENEKLERİ: Bu düzeneklerde sanal para belirlenen bir dönüşüm oranına nazaran gerçek para kullanılarak satın alınabilir lakin sanal paranın gerçek paraya geri dönüşümü mümkün değildir. Şartlar düzenek sahibince belirlenir. Sanal para kullanılarak hem sanal, hem de gerçek mal ve hizmetler alınabilir.
İKİ TARAFLI AKIŞA SAHİP PARA DÜZENEKLERİ: Bu düzenekte kullanıcılar tarafından hür piyasada belirlenen döviz kurlarına misal biçimde gerçek paraya endeksli dönüşüm oranları üzerinden sanal para alınıp satılabilir. Başka bir sözle, sanal para rastgele bir çevrilebilir paraya emsal biçimde süreç görür. İki istikametli akışa sahip sanal para düzenekleri hem sanal ve hem de gerçek mal ve hizmetlerin satın alınmasına imkân verir.
Raporda, sanal para düzeneklerinin merkezi yahut merkezi olmayan (decentralised) modele nazaran çalışabildiği belirtildi. Raporda, “Kriptografik tekniklere dayalı olarak merkezi olmayan modele nazaran çalışan sanal para düzenekleri kripto varlık olarak da isimlendirilmektedir. Ödeme sistemleri başta olmak üzere finansal teknolojiler alanında gelecekte en değerli etkiyi yaratması beklenen merkezi olmayan sanal para düzenekleridir” denildi.
BİRİNCİ ÖRNEK BITCOIN
Kripto varlıkların birinci ve en çok bilinen örneğinin Bitcoin olduğu vurgulanan raporda; bu sanal paranın isminin, 2009’da Satoshi Nakamoto takma isimli bir kişi tarafından yayımlanan, ‘Bitcoin: A Peer – to – Peer Electronic Cash System’ isimli makale ile duyulduğu ve birkaç yıl içerisinde süratle yayıldığı bildirildi.
Raporda, Avrupa Bankacılık Otoritesi’nin (EBA), kripto varlıkları; “algılanan yahut asli kıymeti öncelikle kriptografiye ve dağıtık defter teknolojisine (DLT) yahut emsal bir teknolojiye dayanan”, “bir merkez bankası yahut resmi makam tarafından ihraç edilmeyen yahut karşılığı garanti edilmeyen”, “değişim ve/veya yatırım aracı olarak ve/veya bir mal yahut hizmete erişmek için kullanılabilen sanal varlıklar” olarak tanımladığı söz edildi.
GÜVENLİK KIRILAMAZ
Bitcoin’de süreçlerin merkezi otorite olmaksızın direkt kullanıcılar ortasında gerçekleştiği belirtilerek şöyle denildi:
“Güvenirlilik ve güvenlik: kırılması epey sıkıntı, uzlaşma metoduna dayanan açık kaynak kodlu şifreleme algoritmaları ile sağlanır. Doğrulanan süreçler dağıtık formda saklanır ve ikili harcama engellenir. Birinci ve en bilinen uygulama olan Bitcoin’in birçok türevi (altcoin) geliştirilmiştir. Klâsik para ünitelerinin bilakis Bitcoin vb. kripto varlıkların toplam para arzının idaresi, uygulama protokolü eliyle sağlanır. Yeni bitcoinler, ‘madencilik’ tekniğiyle, düzenekteki süreçleri doğrulayan, epey karmaşık şifre sürecini çözmek durumunda olan katılımcılarca üretilir. Kripto varlık düzeneklerinde üretilebilecek sanal para ölçüsü ekseriyetle sonludur (Bitcoin: 21 milyon BTC, Litecoin: 84 milyon LTC vb.) Sanal para üniteleri, kıymeti özgür piyasada arz ve talep ile belirlenen ve asli kıymeti sıfır olan bir çeşit emtia olarak kabul edilmektedir. Bitcoin Coindesk Fiyat Endeksi’ne nazaran, 13 Mart 2021’de 60 bin dolara ulaşan Bitcoin 1 Mayıs 2021’de 57 bin dolardan alıcı buldu.”
HER ÜLKEDE FARKLI STATÜ
Rapora nazaran, merkez bankalarınca para olmadığı söz edilen Bitcoin ve benzerlerinin yasal statüsü ülkelere nazaran farklılık gösteriyor. Birçok ülkede bir düzenleme bulunmuyor. Bitcoin’in yasallığı konusunda ülkeler farklı tavır sergilerken, Türkiye başta olmak üzere, ‘American Samoa, Çin, Mısır ve Fas’ kimi kısıtlamalar getiren ülkeler ortasında yer alıyor. Mutlaka yasaklayan ülkeler ise, ‘Cezayir, Vietnam, Bolivya, Bangladeş, Afganistan, Pakistan ve Makedonya.’
YARIN: BITCOIN VE KRİPTO PARA VARLIKLARA TEMEL OLAN ‘BLOKZİNCİR’ NASIL ÇALIŞIR?