Geçtiğimiz yıllarda kronik hastalıkların görülme sıklığı önemli ölçüde arttı ve obezite, diyabet ve kalp-damar rahatsızlıkları artık önemli bir sağlık sorunu olarak değerlendirilmeye başlandı. Bilim adamları ise kronik hastalıkların mevcut yaygın durumu göz önüne alındığında, fonksiyonel gıdaların obezite ve diğer kronik hastalıkları önleme ve yönetmeye yardımcı olma potansiyeline sahip olduğunu söylüyor.
Fonksiyonel Gıda Merkezi’nin (FFC) 18’inci Uluslararası Konferansı ve Fonksiyonel Gıdalar ve Biyoaktif Bileşikler Akademik Topluluğu’nun (ASFFBC) 6’ncı Uluslararası Sempozyumu, 15-16 Eylül 2015 tarihleri arasında gerçekleştirildi. Etkinlik ABD’nin Boston kentinde yer alan ve dünya tıp biliminin önemli kalelerinden sayılan Harvard Tıp Okulu’nda gerçekleştirildi. “Kronik Hastalıklara Yönelik Fonksiyonel ve Tıbbi Gıdalar: Biyoaktif Bileşikler ve Biyobelirteçler” başlığını taşıyan konferans ve sempozyuma fonksiyonel gıdalar konusunda dünya çapında adı duyulmuş birçok uzman katıldı.
Ben de konferansı ve konuşulanları yakından takip ettim, uzmanlarla konuştum, notlar tuttum. Ülkemizde henüz farkındalığın oluşmadığı bir alan olan fonksiyonel gıdaların, kronik hastalıkların önlenmesinde ne denli önemli olduğunu bir kez daha ve bilimin ışığında anlamış oldum. Sizleri şimdi, iki gün boyunca fonksiyonel gıdalar, sağlık ve beslenme ilişkisinde yaşamış olduğum ve benim için sır dolu bir yolculuk olan konferansa götürmek istiyorum.
Önce kısa bir özet
Etkinliğin ilk günü, fonksiyonel gıdalar ve obezite konusu ile açıldı. Sinirsel hastalıklara yönelik fonksiyonel gıdaların tartışıldığı ikinci oturumu kardiyovasküler hastalıklar, kanser ve diğer kronik hastalıkların tedavisi ve önlenmesinde fonksiyonel gıdaların yerinin tartışıldığı üçüncü oturum takip etti. Günün son oturumunda, son dönemde üzerinde oldukça fazla durulan fonksiyonel bileşikler olan biyoaktif polisakkaritlerin yapıları ve fonksiyonel özellikleri tartışıldı.
Etkinliğin ikinci günü ise şeker hastalığı olarak da bilinen diyabete yönelik fonksiyonel gıdaları konu alan sunumlarla başladı. Fonksiyonel gıdaların yasal tanımları ile nutrasötik, fonksiyonel ve tıbbi gıdalar hakkında mevzuatların incelendiği ikinci oturumdan sonra, bulaşıcı olmayan hastalıklara yönelik yeni fonksiyonel gıdalar üzerindeki araştırma ve geliştirme faaliyetleri konusunda bilgi paylaşımı yapıldı. Etkinliğin son oturumunda biyoaktif bileşiklerin etki gösterdikleri düzeylerde güvenilirlikleri tartışıldı.
Etkinliğin moderatörlüğünü Amerikan Ulusal Kanser Enstitüsü’nden Kanser Önleme Bölümü Program Yöneticisi Dr. Nancy J. Emenaker, Amerika’daki Entera Sağlık şirketinin Uyum, Yönetmelik ve Tıbbi İşlerden sorumlu Başkan Yardımcısı Bruce P. Burnett, Japonya’daki Kagoshima Üniversitesi’nden Biyokimya ve Biyoteknoloji Profesörü Hisham R. Ibrahim ve Kanada’daki Guelph Gıda Araştırmaları Merkezi’nden Dr. Steve Cui yürüttü.
Fonksiyonel gıdalar ve hastalıklar üzerine neler konuşuldu?
Amerikan Georgetown Üniversitesi Tıp Merkezi’nden Dr. Harry G. Preuss, yüksek sayılmayacak açlık kan şekeri seviyelerinin bile en düşük güvenli seviyede tutulması gerektiğini açıkladı. Açlık kan şekerinin gelecekte karşılaşabilecek rahatsızlıklar açısından kolesterolden daha iyi bir gösterge olduğunu belirten Preuss, kan şekeri yükselmesinin tedavisi ve önlenmesi için egzersiz yapmayı, beslenmeye dikkat etmeyi ve gıda takviyeleri kullanmayı önerdi.
Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Halk Sağlığı ve Beslenme Bakanlığı’ndan Haleama Al Sabbah, Dubai Zayed Üniversitesi’ndeki kız öğrencilerin beslenme alışkanlıkları ile fazla kilo, obezite ve kansızlık ilişkisi üzerinde yapılan çalışmayı sundu. Sabbah, kız öğrenciler arasında görülen kiloyla ilgili sorunların önüne sağlıklı yaşamın desteklenmesi ve beslenme eğitimi programları yolu ile geçilebileceğini açıkladı.
İlk oturumun son konuşmacısı ABD Güney Üniversitesi’nden Gıda Bilimi profesörü Fatemeh Malekian oldu. Obezitenin ABD’deki en önemli sağlık sorunlarından biri olduğuna değinen Malekian, yaptıkları çalışmada beslenme eğitimine ek olarak kahvaltıda peynir altı suyu proteini ve sindirime dirençli nişasta içeren bir tür deneysel içecek tüketilmesinin kilo, bel çevresi, tansiyon ve toplam gıda tüketimi gibi bazı göstergelerde iyileşme sağladığını açıkladı.
Sinirsel Hastalıklar
Avustralya Swinburne Üniversitesi Sağlık Bilimleri Okulu’ndan Doç. Dr. Andrew Pipingas yetişkinlerde uzun zincirli omega 3 yağ asidi alımının zihinsel ve kardiyovasküler sağlık açısından iyi sonuçlara yol açtığını açıkladı. Omega 3 takviyelerini oluşturan EPA ve DHA oranının sonuçları etkilediğini belirten Pipingas elde ettikleri bulguların literatürdeki bazı tutarsızlıklara açıklık getirebileceğini söyledi.
Susamda bulunan ve suda çözünebilen maddelerin sinir hücreleri üzerindeki koruyucu etkisini inceleyen Japonya Gifu Üniversitesi öğrencisi Sana Ben Othman olumlu sonuçlara ulaştıklarını aktardı. Beyaz ve altın susam tohumlarındaki suda çözünebilen maddelerin antioksidan etkisi olduğunu belirten Othman özellikle beyaz susamın sinir hücrelerinin ölmesini engelleyen, henüz belirlenememiş bir madde içerdiğini bulduklarını söyledi.
Kronik Hastalıklar
Amerikan Ulusal Kanser Enstitüsü’nden etkinliğe katılan Dr. Nancy J. Emenaker’in sunduğu çalışma, gıdaların moleküler profillerinin çıkarılmasını, besin öğeleri tüketimlerinin belirlenerek hastalık, özellikle de kanser riskinin azaltılmasını içerdi. Buna göre gıdaların moleküler parmak izlerinin çıkarılarak besin öğelerinin kanser gibi hastalıkların gelişiminde oynadıkları rol hakkında mevcut bilgilerin genişletilmesi, bu hastalıkların engellenmesi yönündeki stratejilerin oluşturulmasına yardımcı olabilir.
Günün ilgi çekici konuşmalarından birini İtalya’daki ReGenera Yaşlanma Araştırmaları Grubu’ndan Dr. Francesco Marotta yaptı. Marotta’nın ekibinin kanser hastaları üzerinde yaptığı bir pilot çalışmaya göre mersin balığı yumurtasından elde edilen bir nutrasötik madde, enflamasyon ve oksidatif stres bağlantılı rahatsızlıkların tedavisinde etkili olabilir. Mersin havyarı omega 6’dan fazla omega 3 yağ asitleri, özellikle de EPA ve DHA içeren, zengin bir trigliserit ve fosfolipit yelpazesine sahip bir gıdadır. Ekibin bu gıdadan elde ettiği ve LD-1227 adını verdiği özüt klinik olarak stabil durumdaki kanser hastalarında iyileşme belirtilerini artırdı, sadece DHA kullanıldığında ise aynı etki görülemedi.
Japonya’daki Kagoshima Üniversitesi’nden Prof. Hisham R. Ibrahim ise çalışmasında baldan elde edilen yeni biyoaktif peptitlerin oksidatif strese bağlı hastalıkların tedavisinde etkili olabileceğini gösterdi. Balın yetişkin midesinde parçalanması ile ortaya çıkan peptitlerin süperoksit anyonlara karşı yüksek derecede antioksidan etki göstererek insan bağırsak hücrelerini ciddi oksidatif stres koşullarında koruduğu ortaya koyuldu.
Konferansta sunulan gelişmelerden biri de çayla ilgili oldu. Harvard Tıp Okulu’ndan Prof. Jin-Rong Zhou siyah çayda yer alan aktif maddelerin biyoaktifliklerine göre sınıflandırılarak ayrılması konusunda çalışma yürüttü. Çalışmalar sonucunda çayda kanserli hücrelerin yayılmasını ve damar yapısı oluşturmasını engelleme potansiyeli taşıyan iki grup biyoaktif bileşen bulundu. Zhou bu maddelerin çaydaki prostat kanserine karşı etkili maddeler olabileceğini, prostat kanseri tedavisinde veya kanserin önlenmesinde etkin şekilde kullanılabileceklerini söyledi.
Diyabet
Houston Üniversitesi Eczacılık Okulu’ndan Dr. Debasis Bagchi ikinci günün ilk konuşmacısı oldu. İnsülin direncinin genellikle tip 2 diyabetin ilk aşaması olduğunu belirten Bagchi bunun önlenmesinin erken müdahale şansı doğuracağını belirtti. Trigonella türü bir bitkinin tohumlarından elde edilen, furostanolik saponin yönünden zengin özütün tek başına ya da yeşil kahveden elde edilen ve %70 klorojenik asit içeren özütle beraber kullanıldığında insülin direncinin giderilmesine yardımcı olabileceğini gösterdi.
Hindistan’ın Maharaja Sayajirao Üniversitesi’nden doktora öğrencisi Kuhu Roy’un sunumunda Tinospora cordifolia bitkisi saplarının gıda takviyesi olarak diyabetik kimselere verildiğinde glisemik ve lipidemik profil üzerinde görülen etkilere değindi.
Malezya Lincoln Üniversitesi Farmakoloji Bölüm Başkanı Doç. Dr. Moklesur Rahman Sarker ise yenilebilir mantarlar üzerindeki çalışmalarını sundu. Reishi, Shiitake ve İstiridye mantarlarından elde edilen özütler diyabetik hale getirilmiş laboratuvar fareleri üzerinde test edildiğinde bu özütlerin kan glikoz seviyelerinin ciddi oranda düşmesini sağladığı ortaya koyuldu.
Fonksiyonel gıdalar ve mevzuat
Konferansın mevzuata değinen bölümünde ilk olarak ABD’de yer alan Fonksiyonel Gıda Enstitüsü’nün başındaki Dr. Danik M. Martirosyan, fonksiyonel gıdaların güncel tanımını ortaya koydu: “Belirli ve etkili toksik olmayan düzeylerde kullanıldığında kronik hastalığın önlenmesi, kontrol altına alınması ya da tedavi edilmesi yönünde klinik olarak kanıtlanmış ve raporlanmış bir fayda sağlayan, bilinen veya bilinmeyen biyolojik aktif bileşikler içeren doğal ya da işlenmiş gıdalar.”
Daha sonra kürsüyü alan Amerikan Entera Health şirketi Başkan Yardımcısı Bruce P. Burnett tıbbi gıdalar için uygulanan uluslararası yasaları ve mevzuatı özetledi. Houston Üniversitesi’nden Dr. Debasis Bagchi ise ABD’de etiketlemedeki durumun detaylarını açıkladı. Buna göre destekleyici gıdaların etiketlenmesinde izin verilen beş çeşit sağlık bildirimi bulunmakta: besin öğesi içeriği bildirimi, yapı ve fonksiyon bildirimi, beslenme kılavuz bildirimi, izinli sağlık bildirimi, FDA tarafından onaylanmış ve ciddi bilimsel ortak görüşle desteklenen sağlık bildirimi.
Yeni araştırmalar
ABD Nebraska-Lincoln Üniversitesi’nden Prof. Janos Zempleni’nin sunduğu çalışmaya göre sütte bulunan mikroRNA’lar biyolojik olarak aktif ve bunların eksikliği farelerde üremeyi ve bebek gelişimini olumsuz yönde etkiliyor.
Kore Seul Ulusal Üniversitesi’nden Toksikoloji Profesörü Young Chul Kim’in araştırmasında uzun süre açlıktan sonra yüksek karbonhidrat içeren yağsız bir beslenmenin karaciğeri olumsuz etkilediği gösteriliyor.
İngiltere’deki Westminster Üniversitesi’nden Dr. Abraham Amlogu ve ekibinin araştırması Nijerya’da HIV taşıyan kişilerin AIDS’e yakalanmasının özel beslenme rejimleri yolu ile geciktirilebildiğini ortaya koyuyor.
Harvard Tıp Okulu’ndan Dr. Manoj K. Bhasin’in çalışmasında enflamasyonlu bağırsak hastalıklarında bitkisel formülasyonların faydası gösteriliyor.
Son konuşmacı ABD Huntington Beach’teki Moleküler Tıp Enstitüsü’nden Prof. Garth Nicholson’a göre gıda takviyelerinde kullanılmak üzere geliştirilen gliserolfosfolipit formülasyonu insan spermlerini oksidatif stresten koruyarak hareketlilik ve canlılığı artırıyor.
Pek çok oturumu Yükseliş İktisadi ve Stratejik Araştırmalar Vakfı (YİSAV) Başkanı Doç. Dr. Ferit Saraçoğlu ile birlikte takip ettik. Fonksiyonel gıdaları alışılmış besinlerden ayırt eden faktörlerin, içeriklerindeki düşük sodyum, kolesterol ve yağ, yüksek lif oranı, antioksidanlar, kanser ve yaşlanma karşıtı etkisi, pre-probiotikler, flavonoidler, fitoestrioller, biyoaktif peptidler, karbonhidratlar vb maddeler olduğunu söyleyen Doç. Dr. Saraçoğlu, Gıdahattı için şu değerlendirmeyi yaptı:
“Araştırmalar fonksiyonel gıdaların kardiyovasküler hastalıkların, bazı kanser türlerinin, osteoporozun, çeşitli inflamatuar durumların, obezite vb kronik hastalıkların görülme sıklığını azalttığını, immün sistemi düzenlediğini, yaşlanmayı yavaşlattığını, ruhsal durumu olumlu etkileyebildiğini, atletik ve entelektüel performansı artırdığını göstermektedir.
Fonksiyonel gıda üretiminin amacı ucuz, yeterli ve sağlıklı beslenme ve sonuçta kronik hastalıkların görülme sıklığının ve buna bağlı harcamaların azaltılmasıdır. Bizim insanlarımızın da sağlıklı beslenme bilinci hızla artmakta, gelişen gıda teknolojisiyle birlikte üreticiler de tüketiciler için sağlıklı beslenmeye yönelik çeşitli fonksiyonel gıdalar üretmektedir. Fonksiyonel gıdaların oranı ve çeşidi her yıl artmaktadır. Gıda güvenliği ve fonksiyonel gıdalara yönelik yasal mevzuat çalışmaları da artarak devam etmektedir.”