Yazar hepimizi fena kandırdıklarını, aslında aşk diye anlatılanların, haalleri kurdurulanların gerçek aşk olmadığını söyülyor. Çocukluğumuzdan beri kendimizden başka her şeyi sevmemiz gerektiğinin telkin edildiğini; ama kendimizi sevmemizin üzerinde durulmadığını, kenini sevmeyen insanın hiçbir şeyi sevemeyeceğini hatta her suçu işleyebileceğini kitabın içeriğinde sunuyor.
Sevilmek ve sevmek için kendimiz gibi değil de bir başkası gibi davranmak zorunda kalıyoruz. Herkese akıl veriyoruz; ama bir kendimize söz anlatamıyoruz. Çünkü öğretmek öğrenmekten kolaydır, her seçim bir vazgeçiştir. Kendimizi sevmeye, kendimizi ve geçmişimizi kabul ederek başlayabiliriz. Kendimizi sevmenin bir başka koşulu da başkalarıyla kendimizi kıyaslamayı bırakmaktan geçer. Oysa biz napıyoruz, kendimizi sevmenin ön koşulu olarak başkalarının bizi sevmesini, onların beklediği davranışları gösteren böylelikle onların takdir ve sevgisini kazanmak için yaşayan bireyler hâline geliyoruz.
Yalnız kalmaktan korkuyoruz. Kendimizle ilgili düşünmek istemiyoruz. Bir derneğe, arkadaş grubuna, cemaate, sendikaya, partiye vb. üye oluyoruz. Çünkü kabul edilmek yaşamak demek, kabul edilmek sevilmek, değerli olmak demek. Gerçek aşkı, dış görünüşte arıyoruz. Karşımızdaki insanı yüreğinde taşıdıkları için sevemiyoruz. İşte bu yüzden de yaşlılık korkunç geliyor. Çünkü yaşlanmak demek, saçlarımızın beyazlaşması, yüzümüzün kırışması, bedenimizin yaşlanması demek.
Suada Hatiboviç, dört yıldır Saraybosna’da hemşire teyzesi İfeta ile birlikte yaşamaktadır. Suada, konservatuvarda profesör Duşanka’nın yanında iken birden kapılır açıldı ve Duşanka şu anda müsait olmadığını söyleyerek gelen kişiyi geri gönderdi. Olan olmuştu, Suada bunda zamandır rüyalarında gördüğü beyaz atlı prensini görüp o an orada yıldırım aşkıyla içeri giren delikanlıya aşık oldu. Delikanlı bir şekilde Suada’ya ulaşıp kendisini tanıttı. Adının Tarık olduğunu konservatuvarda üçüncü sınıf öğrencisi olduğunu ve Suada’yı tanımak istediğini belirtti. Suada ve Tarık görüşmeye başladılar. Bir gün suada Tarık’ı teyzesiyle tanıştırmak için eve götürdü. İfeta, Tarık’ın ailesi hakkında sorular sordu. Suada, öğrendikleri karşısında şoke oldu.
Tarık’ın anne babası ayrı ve tek çocuk. Babası Boşnak mühendis, Almanya’da yaşıyor; annesi Sırp profesör Duşanka konservaturvarda piyano hocası. Suada, Duşanka’nın Tarık’ın ailesi olduğunu öğrenince çok şaşırdı. Duşanka, Berlin’e konsere gidecekti ve on gün sürecek Berlin konserine Tarık da birlikte gitmek istiyordu.
Tarık gideli bir hafta olmuştur. Suada’ya göre zaman geçmiyordu. Suada sınıftan etrafa saçılan nota kağıtlarını toplarken, sınıf arkadaşı Vukadin, gözleri kıpkırmızı ve içmiş bir hâlde Suada’ya olan aşkını ilan e tti. Suada kalbinde iki kişiye yer olmadığını ve kendi dininden olmayan birini sevip de aile şerefini beş paralık edemeyeceğini söyledi. Bu sözleri duyan Vukadin, kin ve öfkeyle bakarak “Bir gün hiçkimse seni elimden kurtaramayacak!” dedi ve sınıfı terk etti. Suada’nın anlası Edina’nın düğünü yaklaşıyordu. Edina düğün alışverişi için nişanlısı Fikret ile Saraybosna’ya geldi. Edina ve Fikret, alışverişlerini yapıp döndüler. Onlar gittikten bir ay sonra İfeta ve Suada düğün için Milyevina’ya gitti. Düğünden dönünce sınavlarına hırsla çalışan Suada’yı bir sürpriz bekliyordu.
Öyküsü 1908-1923 yılları arasında geçen “Yeşil Gece”, bir zamanlar başta Nazım Hikmet olmak üzere Türk solu tarafından çok övülmüş bir roman. Övgü, romandan çok Türk solunun düşünsel geri planı açısından önem kazanıyor. Çünkü, metinden yansıyan ideolojiye baktığımızda, Türk solu ile Kemalizm arasındaki, 60’lı yıllara dek uzanan ve paydasını ilerlemeci, modernist dünya görüşünde bulan akrabalık hemen farkediliyor. Ana fikrini;
“Zatıaliniz şüphesiz zemin ve zamanı müsait bulmadığınız için şimdilik din ve devlete sadık meşruiyetperver Osmanlılar yetiştirmek gayesiyle iktifa buyuruyorsunuz. Bendeniz bir derece daha ileri gitmek, milletine sadık cumhuriyetperver Türkler yetiştirmek emelindeyim” cümlesinde bulan konunun kısa özeti; bir köylü çocuğu olan Şahin”in medrese eğitimini sürdürmek için gittiği İstanbul”da aydınlanarak öğretmen okulunu seçmesi, eğitimci olarak döndüğü bir Anadolu kasabasında softalarla dolaylı bir kavgaya tutuşması ve Yunan işgalinden sonra yaşadığı düş kırıklığı biçiminde aktarılabilir.
Kitabın temel sorunsalı, dinin toplumun gelişmesinde (aydınlanmasında) bir engel oluşu üzerine kurulu. Belki Marx”ın “din toplumların afyonudur” deyişinin etkisiyle, Reşat Nuri de kahramanının düşünce değişimini; “tarih kitaplarını okudukça anlıyordu ki, geçmiş zamanların da şimdikinden farkı yoktur. En eski tarihlerden beri din, zulme ve esada alet olmuştur” cümlesiyle özetler. Romanın en indirgemeci yanı, işte bu özette çıkıyor karşımıza. Bütün mesela dine indirgenince, doğal olarak kötü yobazlar ve iyi aydınlardan oluşan kurgusal karakterler kaplıyor metni.
Birinci Dünya savaşı 29 Ekim 1914’te başlamış ve 30 Ekim 1928’de Mondrosta imzalanan ateşkes ile sona ermiştir. Ancak Türkiye için barış Yunanlıların İzmir’i işgali üzerine bozuldu. Bu savaş bizim için sekiz yıl sekiz ay sürdü , birçok devletle mücadele etmek zorunda kalan Osmanlı İmparatorluğu battı ve Osmanlı İmparatorluğunun, Türklerle dolu yerlerinde özgür ve bağımsız Türkiye Cumhuriyeti kuruldu. Bu kitapta Yzb. Selahattin’in Ulusal Kurtuluş Savaşı sırasında yaptıkları ve daha sonraki hayatına etkileri anlatılmaktadır.
Yzb. Selahattin’in Batum’dan İstanbul’a gelmesiyle olaylar başlar. İstanbul’daki manzara onu dehşete düşürmüştü. Mondros Mütarekesi sayesinde galip devletler istanbul’u işgal etmişti. İstanbul Hükümetinin devleti bu buhrandan kurtarmak isteyenleri hapse atması veya sürgüne göndermesi durumu iyice zorlaştırmıştı. İstanbul Hükümeti onların her dediğini yerine getiriyordu. (Türk subayları rütbesi ne olursa osun yabavcı devlet subaylarına selam vermek zorundaydı. ) Yzb. Selahattin her defasında arkadaşlarına birşeyler yapmaları gerektiğini söylüyordu. Arkadaşlarından biri bu işi ancak Mustafa Kemal’in başarabileceğini söylemişti.
Haydarpaşadaki görev yerine giderken Albay Beki Sami ona vatanı kurtarmak için yaptığı planı anlattı ve onunla gelmesini istedi. Düşünmek için zaman istedi ve arkadaşlarının ve ailesinin baskısına rağmen 22 mayıs 1919 günü Bandırma’da sonu bilinmeyen bir yolda vatanı kurtarmanın tohumlarını attılar. Bandırma’ya geldiklerinde ortam anları dehşete düşürse de bütün yetkiyi eline alan Bekir Sami kaymakamdan şehirdeki yabancı devletlere ait ait olan bütün şeylerin kaldırılmasını istemesiyle biraz düzeldi. Bu hareket birçok kimsenin hoşuna gitse de , bir kısım insanı sinirlendirmişti . Bandırma’da başlayan bu hareket Balıkesir , Manisa , İzmir derken yavaş yavaş birçok il’de etkisini göstermeye başladı. Bu sırada Bekir Sami yalnız düşmanla değil İstanbul Hükümeti ile de uğraşıyordu.