Sınırsız bir güce sahip olan insan beyninden azami derecede faydalanmak için yapılan çalışmalar son 30 yıl içerisinde büyük bir gelişme göstermiştir. Bu gelişmenin temelinde yine insan beyni üzerine yapılan araştırmaların beynin dehlizlerinden gün ışığına çıkardığı bulgular yatmaktadır. Gün ışığına çıkarılan bu bulgular, “beynin aydınlanması” diyebileceğimiz bir çağı da başlatmıştır.
Geleneksel öğrenme anlayışının değişmesine neden olan bu aydınlanma; bilgiyi araştıran, öğrenme sorumluluğunu üstlenen, keşfeden, kendisine özgü stratejiler kullanan, bilgiye yeni anlamlar yükleyen, bilgiyi yeniden üreten, yaratıcı ve eleştirel düşünme becerileri gelişmiş, problem çözen, karar veren yeni öğrenci anlayışının doğmasına neden olmuştur.
Öğrenmenin beyinde gerçekleştiği düşünülürse yapılan tüm eğitim faaliyetlerinin bireyin dolayısıyla beynin gelişimini sağlamaya yönelik olduğu söylenebilir. Bu açıdan derslerin amaçlarından birinin insan beynini geliştirmek olduğu, her dersin insan beynine farklı açılardan katkı getirdiği söylenebilir. İnsan beyni gibi muazzam bir yapının gelişimi ancak birçok dersin anlamlı bir bütün halinde bir araya gelmesiyle sağlanabilir.
Kapasitesi ve işlem gücü sınırsız olan insan beynini azami derecede çalıştıran ve geliştiren en önemli alanlardan biri de satrançtır. Çünkü satranç doğrudan doğruya insan beyni ile ilgilidir. İnsan beyninin işleyişini satrancın hamlelerinde izlemek, beynin fonksiyonelliğini satranç taşlarının ilişkilerinde görmek mümkündür.
Günlük hayatın gerçeklerinden ortaya çıkan zihinsel bir spor olan satranç, çocuğu hayata hazırlamada ve hayatla bağ kurmasında son derece kullanışlı bir araçtır. Vasikov “ Satranç büyük hayatın küçük modelidir” diyerek satrançla gerçek hayat arasındaki benzerlikleri vurgulamıştır (Kulaç, 2005).
Etkin bir öğrenme ortamı sağlayan satrançta işin çoğunu öğrenciler yapar. Öğrenciler beyinlerini kullanırlar, fikirleri düşünürler, problemleri çözerler ve ne öğrendilerse anında uygularlar. Satranç öğrenme hızlıdır, eğlencelidir, destekleyicidir ve çekicidir. Bu açıdan satrancın etkin öğrenmede önemli bir araç olduğu söylenebilir.
Satrançla ilgili yapılan araştırma sonuçları, satranç oynayan bireylerin yaratıcılık, eleştirel düşünme, karar verme, problem çözme gibi zihinsel kapasitelerinde gelişmeler olduğunu, satrancın başarıyı olumlu etkilediğini, zamanı kullanmada iyi bir spor olduğunu göstermiştir.
Frank, A. (1973-1974) yıllarında, Kongo Demokratik Cumhuriyetinde (Zaire’de) satrancın zeka, yaratıcılık , matematik ve sözlü beceriler gibi çeşitli beceriler üzerindeki etkisini görmek için, 16-18 yaş grubundan oluşan toplam 92 öğrenci üzerinde deneysel bir araştırma yürütmüştür. Araştırma sonunda, satranç eğitimi alan deney grubunun, idari yetenek, matematik ve sözlü beceride kontrol grubuna oranla daha başarılı olduğunu görmüştür. Deney sonunda, satrancın genel zekâ, yaratıcılık, muhakeme, hızlı ve doğru kavrama, şekil-uzay bilgisi üzerinde de olumlu etkileri olduğu anlaşılmıştır. (Ferguson, !995).
Johan Christiaen (1974-1976) yılları arasında Belçika’da, bir ilköğretim okulunda yürüttüğü çalışmaya 10 yaş grubundan toplam 40 çocuk katılmıştır. Deney ve kontrol grubu olarak ikiye ayrılan öğrencilere 5. ve 6. sınıfın sonlarında J.Piaget’nin kavrama gelişimi testleri uygulanmış ve satranç oynayan öğrencilerin daha başarılı oldukları görülmüştür.
1977-1979 yıllarında Hong Kong Çin Üniversitesi öğretim üyelerinden Dr. Yee Wang Fung tarafından üniversitenin sayısal bölümlerinde okuyan öğrenciler üzerinde yapılan çalışmalarda; satranç eğitimi alan öğrencilerin matematik ve fen başarılarında ortalama % 15’lik bir artış sağladıkları ifade edilmektedir.
1979-1983 yılları arasında ABD’nin Pensilvanya eyaletinde gerçekleştirilen çalışmalarda; satranç eğitimi alan deney grubu, diğer kontrol gruplarının tümünü düşünsel gelişim programlarında geride bırakmıştır. Araştırmalarda Watson-Glaser ve Torrance test teknikleri kullanılmıştır. Araştırma sonuçlarının açıklanmasıyla beraber Pensilvanya eyaletinde pilot okullarda satranç dersi uygulaması başlamıştır ve eyalet eğitim kurulu bir satranç eğitim ve geliştirme programı hazırlamıştır.
Ferguson, 1982-1986 yılları arasında, ESEA kod IV-C isimli ve federal olarak desteklenen “ Eleştirel ve Yaratıcı Düşünmenin Satranç Yoluyla Geliştirilmesi’’ konulu çalışmasını Bradford bölgesi okullarından seçilen 7., 8. ve 9. sınıf öğrencileri üzerinde yürütmüştür. Bu çalışmada satrancın eleştirel düşme becerileri ile yaratıcı düşünme becerileri üzerindeki etkisine bakmıştır. Bu amaçla Watson Glaser Eleştirel Düşünme ölçeği ile Torrance Yaratıcı Düşünme ölçeğini kullanmıştır. Araştırmanın sonucunda satranç dersi almış bireylerin eleştirel düşünme ve yaratıcı düşünme becerilerinin diğer kontrol grubundaki bireylere göre daha yüksek olduğu bulunmuştur. Sonuçların en dikkat çekici olanlarından bir tanesi ise; satranç grubundaki öğrencilerin akıcı konuşma yeteneklerinin ulusal normların çok üzerinde olmasıdır. Bu durum satrancın hızlı düşünmeyi öğretmesi ve bunun konuşmaya yansımasıyla ilgilidir. (Ferguson, 1986).
1979-1983 yılları arasında yapılan bir başka araştırma da Venezuela’da idi. “Düşünmeyi Öğrenmek Projesi” isimli çalışmada, satrancın zeka seviyesi üzerindeki etkisi araştırılmıştır. Bu amaçla araştırma hemen hemen her sosyo-ekonomik düzeyden toplam 4266 (kız ve erkek) 2. sınıf öğrencileri üzerinde yürütülmüştür. Araştırmalar sonucunda; satrancın sistemli bir şekilde öğretilmesiyle küçük yaş gruplarındaki tüm öğrencilerin IQ’ larını arttırdığı belirlenmiştir.
Horgan, (1980) “Öğrenmeyi Öğretme Aracı Olarak Satranç” isimli çalışmasında 24 ilkokul ve 35 ortaokul-lise öğrencisi üzerinde yürütmüştür. Çalışmanın sonunda Horgan, çocukların erken yaşlarda satrancı rahatlıkla öğrenebileceğini ve satranç öğrenmenin çocukların zihinsel gelişimine olumlu katkıları olduğunu belirtmiştir.
Levy tarafından 1980-1987 yılları arasında New Jersey Eyalet Üniversitesi Eğitim Fakültesi bünyesinde yürütülen araştırmalarda, satrancın her yaş grubundaki öğrencilerin (üniversite öğrencileri dahil) özgüvenini arttırdığı ve insanların karar alma süreçlerine olumlu etkileri olduğu saptanmıştır.
1985-1987 yılları arasında Moldova Cumhuriyeti’nin başkenti Kişniyev’de N.F.Talisina tarafından gerçekleştirilen araştırmalarda, satrancın hafıza, hayal gücü, yaratıcı zeka ve ekip çalışmasına yatkınlık üzerinde olumlu etkileri olduğu bulunmuştur. Çalışmalar Moldova Cumhuriyeti Eğitim Bakanlığı tarafından desteklenmiş ve bakanlık raporları arasına girmiştir.
1987-1988 yılları arasında yine Dr. Robert Ferguson tarafından yürütülen bir pilot çalışmaya Pensilvanya’daki taşra okullarından 6. sınıf öğrencileri katılmışlardır. Satrancın muhakeme ve hafızayı geliştirme yönündeki etkilerinin incelendiği araştırmaya katılan çocukların hiçbiri daha önce satranç öğrenmemiş ve oynamamıştı. Araştırmalar sonucunda satrancın çocukların muhakeme yeteneklerini geliştirdiği bulunmuştur. Ayrıca Ferguson 1986 yılında, 4 yıl yürütmüş olduğu pilot çalışmada satrancın yaratıcı ve eleştirel düşünme becerilerini geliştirdiğini saptamıştır.
21 eylül 1987 ve 31 mayıs 1988 tarihleri arasında M.J.Ryan okulunda yine hiç satranç bilmeyen (9 erkek ve 5 kız) 6. sınıf öğrencileri ile yapılan çalışmada, öğrenciler her gün satranç oynamış, ayrıca haftada 2-3 kez satranç dersi almışlardır. Hafıza, kavrama ve mantıklı düşünme, sözlü ve yazılı muhakemede ortalamaların anlamlı bir şekilde yükseldiği belirlenmiştir.
1989-1992 yılları arasında Kanada’nın New Brunswıck Eyaletinde 437 tane 5. sınıf öğrencisinin katıldığı bir çalışma yapılmıştır. Ders yoğunluğuna göre 3 gruba ayrılan öğrencilerden, en yoğun satranç dersi alan grubun problem çözmede daha başarılı oldukları ortaya çıkmıştır. Bu çalışmayla birlikte New Brunswıck eyaletinde satranç okullarda ders olarak okutulmaya başlanmıştır.
1990-1992 yılları arasında New York Şehri okullarını kapsayan bir araştırmada, satrancın çocukların okuma performansı üzerinde olumlu etkisi olduğu belirlenmiştir. Bu çalışma sonrasında New York şehri okul satranç programı hazırlamış ve kentin tüm okullarında aynı öğretim programı doğrultusunda satranç bir ders olarak kabul edilmiştir.
1991-1992 okul döneminde Philip Rifner tarafından yönetilen “Satranç oynamak: Ortalama ve ortalama üstü zekalı öğrencilerde problem çözme yeteneği üzerine çalışma” isimli araştırmada; satrancın daha önceden edinilmiş problem çözme yeteneğinin (genellikle matematik derslerinde ) başka alanlara taşınmasında faydalı olduğu saptanmıştır.
1995-1996 okul döneminde ABD’nin Texas Eyaletinde yapılan araştırmada 5 farklı okuldan 112 öğrenci ile bir deney grubu, 127 öğrenci ile de bir kontrol grubu oluşturulmuştur. Kontrol grubu normal temel eğitimden geçerken, deney grubu haftada iki kez satranç dersi görmüştür. Deney grubu muhakeme ve testlerinde kontrol grubuna oranla %12 daha başarılı bulunmuştur.
1994-1997 yılları arasında yine ABD’nin Texas Eyaletinde gerçekleştirilen araştırmada, 3. ve 5. sınıflar arasında satranç kulübüne katılan öğrencilerin okuma ve matematik alanlarında, diğer öğrencilerden iki kat daha fazla gelişim gösterdiği saptanmıştır. Proje Texas Akademik Yetenekleri Değerlendirme Kurulu tarafından desteklenmiş ve çalışmalar sonunda Texas eyaletinde satranç, ders olarak okutulmaya ve okullar arası satranç ligleri düzenlenmeye başlanmıştır. Yine bu proje sayesinde satranç Dallas Texas Üniversitesinde ders olarak okutulmaya başlanmıştır.
Yukardakilerden de anlaşılacağı üzere satrancın insan gelişimine katkıları şöyle özetlenebilir. (Ferguson, 1995: Palm, 1990: TSF, 2002).
Bireylerin kötü alışkanlıklar edinmemelerine yardımcı bir uğraştır.
Planlı hareket etmenin önemini ve gerekliliğini kavratır.
Çabuk ve doğru düşünmeye yardımcı olur, olaylara doğru yorumlarla yaklaşabilme yeteneklerini geliştirir.
Kişiliği ve karekteri olumlu yönde etkiler ve geliştirir.
Bireysel güç ve yetenekleri tanımaya, açığa çıkarmaya ve kullanmaya yardımcı olur.
Dikkatini tek konu üzerinde yoğunlaştırabilme alışkanlığı kazandırır.
Kişileri düşünen, araştıran, sorgulayan bireyler haline getirir.
Başarıya sistemli ve disiplinli bir çalışmayla varılabileceğini gösterir.
Gerektiğinde risk almayı ve mücadeleci bir ruh yapısına sahip olmayı benimsetir.
Kurallara uyma, dostça oynama, kaybetmeyi kabullenme, kazananı kutlama gibi toplumsal ve demokratik kuralların benimsenmesine yardımcı olur.
Yakın dostluklar kurup daha çok sosyalleşmeye ve sosyal yaşamının zenginleşmesine yardımcı olur.
Satrancın yararları dikkate alındığında Türk Millî Eğitiminin Genel amaçları arasında bire bir uyumun olduğu ve bu amaçların kazanılmasında bir “eğitim aracı ” olarak kullanılabileceği söylenebilir.
Eğitimin temel amacı, dersleri araç olarak kullanıp, bireyin çok yönlü gelişimini sağlamaktır. Her ders bireyi, farklı bir açıdan geliştirmeyi sağlayarak, bireyin çok yönlü gelişimine katkı getirir.
Bu açıdan, satranç programının temel amacı satranç öğretmek değildir. Satranç programın temel amacı, diğer derslerde olduğu gibi satranç yoluyla bireyin zihinsel ve duyuşsal çok yönlü gelişimine yardımcı olmaktır.