YEMEK YEME SIKLIĞININ SİNDİRİM SİSTEMİ VE
METABOLİZMAYA ETKİSİ
Dr. B ahtiyar Ünver*
Giriş
Diyetin günlük kalori, karbonhidrat, yağ ve protein değeri ka dar yemek yeme sıklığı da beslenme yönünden önemlidir. Günlük alınması gereken yiyeceklerin bir seferde, gün aşırı veya sık sık (6— 7) öğün tüketilmesi metaboüzmayı çeşitli yönlerden etkilemek tedir. Böylece yetersiz beslenme, şişmanlık ve dengeli beslenme öğün sıklığının ve yiyecek çeşidinin bir sonucu olur. Bu yazı öğün sıklığının ve buna uyumda diyet bileşiminin sindirim sistemine ve metabolizmaya etkisini açıklamak amacı ile yazılmıştır.
Beslenme Şeklinin Sindirim Sistemi ve Metabolizmaya Etkisini Araştırmada Kullanılan Beslenme Şekilleri
Bu tür araştırmalar laboratuvar hayvanları üzerinde yapıl maktadır ve kullanılan beslenme şekilleri 3 tiptir.
1. Uzun süre açlıktan sonra kısa süre beslemek. Albino rat (sıçanlar) 1er normal olarak yiyeceklerini azar azar, sık sık, akşam ve gece yerler. Eğer bunlar gün aşırı veya 2 günde bir, kısa süre (1— 2 saat) beslenecek olursa belirli bir süre sonra bu tip beslenme şek line alışırlar (1).
2. Uzun süre açlıktan sonra tekrar uzun süre beslemek. H a y vanlar 48 saat kadar aç bırakılıp 24— 72 saat yiyecek serbest bıra
kılır. Birinci beslenme şekline göre daha uzun süre açlığın ve tekrar beslemenin ara metabolizmaya etkisi, enzim ve hormonların meta bolizmadaki değişikliklere uyumunu incelemek için bu tip çalışma lar yapılır (1).
3. Zorlıyarak beslemek. Belirli bir miktarda yiyecek hayva na gavajla zorla verilir. Bu tip besleme protein ve vitaminlerden eksik diyetler için kullanılır (1).
Beslenme Şekline Göre Sindirim Sistemindeki Değişiklikler Fazla miktarda belirli dönemlerde beslenmenin, sık sık beslenme ğe kıyasla sindirim sisteminde; özellikle, mide ve ince barsaklarda morfolojik ve histolojik değişikliklere yol açtığı görülmüştür (1,2,3). Sindirim sisteminde hipertrofi (mide genişlemesi ve ağırlığının art ması) fazla miktarda yiyeceğin belirli dönemlerde tüketimi ile ilgi lidir. Bu değişiklikler 4— 6 hafta içinde hayvanın bu tip beslenmeğe alışması sonucu oluşur. Belirli dönemlerde beslenen hayvanların in ce barsaklarmda enzim etkinliği ve glikoz emilimi artar. Böylece sindirim sistemindeki değişiklikler, belirli bir zamanda fazla mik tarda yiyecek tüketiminin ve emilimin artmasının bir sonucudur.
Daha önceden belirli dönemlerde ve sık sık beslenen iki ayrı grup sıçanda 22 saatlik açlık süresinden sonra 5 mİ, % 40 lık glikoz solüsyonunun ağızdan zorla verilmesi halinde barsaklardan emilim, kan glikoz düzeyi ve glikozun dokulara taşınması her iki grupta ayrıcalıklar göstermiştir (4). Sık sık beslenen grubun kan glikoz düzeyinin daha kısa zamanda (30 dakikada) çok daha yüksek dü zeye, kontrol değerin % 180 nin üstüne ulaştığı, daha sonra azala rak 1 saat içinde kontrol değerin % 140 ma indiği görülmüştür. Halbuki belirli dönemlerde beslenen grupta barsaklardan emilimin ve kan glikoz seviyesinin yükselmesi tedricen ve daha uzun süre de (2 saatte) olmuştur. Belirli dönemlerde beslenen hayvanlarda glikoz emilimin tedricen ve uzun sürede olması, yalnızca ince bar saklardan toplam glikoz emiliminin fazla olduğunu değil aynı za manda periferal dokularda da glikozu kullanma yeteneğinin arttı ğını göstermiştir. Böylece, belirli dönemlerde beslenen grupta gliko zun dokulardaki miktarı % 40 fazladır.
Beslenme Şekillerinin Metabolizmaya. Etkisi
Karbonhidrat metabolizması: Zorlıyarak veya belirli dönemler
de besleme glikoz emilimini ve glikojen sentezini artırır (4, 5). Bu şekilde beslenen hayvanların kas ve yağ dokularında hekzokinaz
16 YEMEK YEME SIKLIĞININ METAROLİZMAYA ETKİSİ üridin difosfogliko (UDPG) — pirofosforilaz, fosfoglikomütaz, g li kojen sentez enzimleri düzeyi, sık sık beslenenlerden daha yüksektir.
Yağ Metabolizması : Belirli dönemlerde beslenen hayvanlarda
yağ dokusunda D NA ve R N A sentezinin artması sonucu hücre sayısı ve yağ sentezi de artar (7, 8). D N A ve R N A deki bu artış açlık süresinde olmayıp bilakis açlıkla bunlarda % 60 oranında bir azalma olmaktadır. Halbuki, hayvan tekrar beslendikten sonra D N A düzeyi belirli dönemlerde beslenenlerde °/o 72— 340 nisbetinde bir artış gös terir (9). Glikozdan yağ sentezini sağlayan çeşitli enzimler (hekzo- kinaz, pirüvat kinaz, a— gliserofosfat dehidrogenaz, asetil K o A kar- boksilaz ve pirûvat karboksilaz) artar (10, 11, 12),
Protein Metabolizması: Öğün sayısı azaldıkça vücutta nitrojen
kullanımı da azalır (13). Zorlıyarak beslenen hayvanlarda sık sık beslenenlere göre azotun büyük bir kısmı idrarda üre olarak atılır. Bu durum karaciğerde üre sentezi ile ilgili enzimlerin özellikle arji- nin sentez enziminin fazla etkin olduğunu gösterir. Yani, organiz manın belirli bir zamanda diyetteki proteini kullanma yeteneği sınır lıdır.. Eğer bu yeteneğin dışında fazla protein verilirse üre çemberi enzimlerinin uyumu sonucu fazla protein kullanılmayan azot olarak idrarda atılır.
Enerji Metabolizması : Belirli dönemlerde beslenen hayvanlar
da yaklaşık olarak yiyecek tüketimi ve ağırlık artışı diğerlerinin % 75 kadarıdır. Buna karşın solunum enzimlerinden sitokromoksi- dazın etkinliği, oksijen tüketimi ve enerji oluşumu azalmaktadır. Bu nun nedeninin belirli dönemlerde beslenen hayvanların organizmala rında yiyeceklerin daha elverişli olarak kullanılmasının bir sonucu ve bunlarda enerji harcamasının daha az olması çünkü fiziksel akti- vitenin hemen hemen yarıya düşmesidir (14, 15, 16).
Belirli Dönemlerde Beslenmeye Uyumda Diyet Bileşiminin Rolü Fazla miktarda yiyeceğin kısa sürede tüketimi, besin öğeleri nin dokulara taşınması, bir kısmının hemen kullanılması ve fazla sının depo edilmesi metabolizmamn uyum yapmasını zorlar ve canlıda psikolojik gerginlik yaratır. Bu durumda enerjinin çoğu glikojen ve yağ halinde depo edüir. Glikojenin depo edilmesi orga nizma için daha az pahalıya mal olmasına karşın fazla enerjinin çoğu yağ halinde depo edilir, çünkü yağlar daha konsantredir, yan dıkları zaman her bir gram için de daha fazla kalori verirler. Belir li dönemlerde beslenen hayvanlarda yağ dokusu bu bakımdan özel önem taşır. Yağ dokusunda glikozun çabuk ve elverişli şekilde yağa
dönüşüp depo edilebilmesi için metabolizmada enzim sisteminin hız lı olarak yeni duruma uyum sağlaması gerekir (17). Uyum sağlan masında yeme sıklığı kadar diyetin bileşimi de önemlidir.
Yapılan bir çalışmada (17) diyetteki yağ miktarının % 10 dan
% 30 a yükseltilmesi ile yağ sentezinin azaldığı görülmüştür. Aynı
şekilde protein miktarının % 9 dan % 36 ya yükseltilmesi yağ sen tezini azaltmıştır. Bu durum diyetteki karbonhidrat miktarının azalması ile açıklanır. Benzer çalışmalarda (18, 19) da diyette ya ğın % 1 den % 13 e ve proteinin % 12 den % 24 e yükseltilmesi, pentoz yolu dehidrogen az enzimleri üe malik enzimin etkinliğini artırdığı görülmüştür. Bu enzimler ise yağ sentezini hızlandırırlar.
Yeme Sıklığının Vücut Bileşimine Etkisi
Belirli dönemlerde beslenen hayvanlarla sık sık beslenen hay vanların karkasları analize edildiğinde sık sık beslenenlere göre vü cutlarında daha çok yağ, fakat daha az su ve protein bulunduğu görülmüştür (20). Eğer hayvanlar 3 aydan fazla bir süre beslenir se, gruplar arasında vücut bileşimindeki ayrıcalık ortadan kal kar (21). Canlının sağlığı yönünden metabolik uyum uzun sürede sağlamr.
Yeme Sıklığının İnsandaki Önemi
Yeme sıklığının deney hayvanlarındaki etkisini gördükten son ra insanlar üzerinde de çalışmalar başlamıştır. Klinikte ve toplum da yapılan araştırmalarda öğün sayısının serum lipid ve kolesterol seviyesini etkilediği görülmüştür.
Yaş grubu 10— 16 olan erkek ve kız okul çocuklarında günde 3 öğün yemek yiyen grubun günde 6— 7 öğün yemek yiyen gruba göre deri altı yağ tabakası daha kalındır (22). Genç kadınlarda günlük yemek miktarını 3 eşit öğünde bölen grubun günlük yemek miktarını 1 büyük 2 küçük öğün halinde tüketen gruptan daha düşük serum kolesterol düzeyinin olduğu görülmüştür (23). Klinik te erkek denekler birer veya ikişer hafta ayrı ayrı belirli dönemler de, sık sık ve günde 3 öğün beslendiklerinde; diyetin günde 3 öğün besleme şeklinden sık sık besleme şekline değiştirilmesi ile serum li pid düzeyinde hızlı bir azalma olmuştur. Aynı şekilde günde 3 öğün beslemeden, belirli dönemlerde beslemeğe geçildiğinde serum lipid düzeyinde yükselme olmuştur (24). Yaşlı erkeklerde de (60— 64) günde 3 öğün veya daha az yemek yeme, daha sık yemek yemeğe
18 YEMEK YEME SIKLIĞININ METAROLİZMAYA ETKİSİ gör kilo artmasına, serum kolesterol düzeyinin yükselmesine ve gli koz toleransının azalmasına sebep olmuştur (25).
ö zet ve Sonuç
Hayvanlar ve insanlarda yapılan çalışmalara göre uzun süre açlıktan sonra kısa veya uzun süre belirli dönemlerde besleme veya zorlıyarak besleme sonucu karbonhidrat, yağ ve protein metaboliz ması sık sık beslenenlere göre değişiklik gösterir. Bu durum orga nizmada enzim sisteminin uyumunu gerektirir. Genel olarak belirli dönemlerde beslenen hayvanların ve insanların vücutlarında protein ve su miktarları azalır fakat yağ miktarı artar. Hayvanlarda 3 ay dan daha uzun süre bu tip beslenmeye devam edilirse vücut bileşi mindeki ayrıcalık ortadan kalkar. Yani organizma bir süre sonra canlı sağlığını korumak için metabolik uyum sağlar.
insanlarda düzensiz beslenmenin bir sonucu olarak serum lipid- ve kolesterol düzeyleri yükselir fakat yüksek serum lipid ve koles- dan daha uzun süre bu tip beslenmeğe devam edilirse vücut bileşi mindeki ayrıcalık ortadan kalkar yani organizma bir süre sonra canlı sağlığını korumak için metabolik uyum sağlar.
insanlarda düzensiz beslenmenin bir sonucu olarak serum lipid ve kolesterol düzeyleri yükselir, fakat yüksek serum lipid ve koles terol düzeyi ile ilgisi olan arteriyosklerozis sıklığının öğün sayısı ile azalıp azalmıyacağı konusunda henüz yeterli veriler yoktur.
Öyle ise bu durumda ne yapmalı? Bu günkü yaşam şekline g ö re insan normal olarak günde 3 öğün yemek yeme şekline alışmış tır. Beslenme şeklinin herhangi bir nedenle değiştirilmesi geçici bir zaman da olsa metabolik aksaklık ve psikolojik gerginlik yaratır çünkü bu durumda yemek yeme sıklığı, yiyeceğin miktarı, diyetin bileşimi, barsaklardan emilimi, dokularda kullanılması ve fazlası nın depo edilmesi organizmanın alıştığı düzeni bozar. Buna bağlı olarak vücutta çeşitli enzim ve hormonların miktarı değişir. Bazı enzimler ve hormonlar günde 3 öğün beslenme şekline göre daha az, bazıları ise daha fazla salgılanırlar.
Günde 1 veya 2 öğün beslenme ve hatta günde 3 öğün beslenip de, günlük diyetini 3 eşit miktarda tüketmemek de metabolizmayı aksatır. Bu durum özellikle çalışanlarda sabah kahvaltısını kaçıran lar ve zayıflamak isteyen insanlar için önemlidir. Şöyle ki, kişinin yemek yemeğe zaman ayıramaması veya öğün kaçırmakla az y iy e ceğini ümit ederek zayıflayabileceğim düşünmesi hatalıdır. K işi ge
lecek öğünde farkında olmadan hızlı olarak fazla yemek yiyeceğin den sadece kendisini aldatır. Fazla miktarda yiyeceğin sindirim sistemine girmesi sindirim sisteminin mekanik ve fizyolojik ışını ar tırır, kişide uyuşukluk yaratır. Barsaklardan besin öğelerinin emili- mi artar ve kandaki düzeyleri çok yükselir. Bunların bir kısmı o anda uzun süredir aç kalan hücre ve dokuların ihtiyacı için kulla nılır, bir kısmı ise lüzumsuz yağ halinde depo edilir. Ayrıca bu tip beslenenlerde bütün besin öğelerinin barsaklardan emilimi ve hücre lerde kullanılması daha az olacaktır, çünkü organizmanın belirli bir sürede gerek besin öğelerini emme gerekse hücrelerde kullanma yeteneği sınırlıdır. Böylece, organizmanın o anda ihtiyacı olmadığın dan ve depolama yeteneği de gerek miktar gerekse besin öğelerinin çeşidine göre sınırlı olduğundan düzensiz beslenenlerde organizma dan idrar ve gaita yolu ile kayıp fazla olur.
Düzensiz beslenmenin bir başka sakıncası da organizmanın ih tiyacı olan bütün besin öğelerinin alınamamasıdır. Bu tip besleme kişilerde psikolojik gerginlik yarattığından iştah değişebilir. Belir li besin öğelerini almamak veya fazla kısıtlamak (zayıflamada oldu ğu gibi ekmek, makarna, pilav, tatlı ve diğer hububatlı yiyecekle rin çok az tüketilmesi) o besin öğesini içeren yiyeceklere karşı olan iştahı artırır, çünkü organizmamn ihtiyacından fazla kısıtlanmıştır. Bu tip beslenmeğe devam, kişinin bir gün bu yiyeceklerden fazla miktarda yemesini zorlar ve metabolik denge yine bozulur.
Ayrıca bütün besin öğelerinin tam randımanlı olarak organiz mada kullanılabilmesi için çeşitli yiyecek gruplarından karışık bir diyetin yenmesi gerekir, zira besin öğelerinden birinin metabolizma da kullanılması diğerlerinin varlığına bağlıdır. Metabolizma için el verişli karışık bir diyetin temini için bir öğünde yenecek yiyecekle rin yaklaşık olarak en azından 2 saat içinde tüketilmesi gerekir. Aksi taktirde metabolizmada o anda kullanılamayan besin öğeleri özellikle protein ve vitaminlerden bazıları gelecek öğüne kadar sak lanamazlar.
Yukarıda belirtilen aksaklıkların olmaması ve yeterli den geli beslenebilmek için günlük diyetin 3 eşit öğün halinde tüketil mesi yararlı olur. Öğün sayısının arttırılması serum lipid ve koles terol düzeylerini azalttığından insan yaşlandıkça günlük öğün sayısı nı, gün içinde, fazla yiyecek tüketmeden 4 e çıkartması hem sindi rim sistemini yormamak hem de serum lipid, kolesterol ve glikoz düzeylerini normal sınırlar içinde tutmak yönünden yararlıdır fakat günlük ihtiyacından fazla yememesi gerekir.
20 YEMEK YEME SIKLIĞININ METAROLİZMAYA ETKİSİ Yemek yeme sıklığının artırılması özellikle fazla karbonhidrat lı yiyeceklerin (unlu yiyecekler, tatlı ve şekerlerin) yenmesinin diş sağlığı ve ağız hijyeni yönünden sakıncası vardır. A rtık yiyecekle rin ağızdaki mikroorganizmalar tarafından kullanılarak asit ve diğer artık maddelerin oluşması sonucu diş çürümelerini artırır ve diş et lerinin sağlığım bozar. Ayrıca günde 3 den fazla dişlerin fırçalan ması da gerek diş etleri gerekse dişlerin kendisi için zararlı olabi lir. Yaşlılar genellikle dişlerini kaybettiklerinden bu sorun ortadan kalkar. Çocuklar ve gençler için de günlük yiyeceğin mümkün oldu ğu kadar 3 eşit öğünde tüketilmesi ve öğün aralarında zevk için ge lişi güzel yiyecek ve şekerli içeceklerin alınmaması toplam sağlığımız yönünden yararlıdır. Eğer öğün aralarında çocuk ve gençlerin bir- şeyler yemesi veya içmesi gerekirse bunların süt ve türevleri ile seb ze ve meyvelerden sağlanması ve yemekten sonra ağzın hiç olmazsa su ile çalkanması zorunludur,
K A Y N A K LA R
1. Fabry, P . : Metabolik Consequences of the Pattern of Food Intake. In «Handbook of Physiology». Section 6. Alimentary Canal, ed„ C.P. Code. Waverly Press, Baltimore, M d .31— 49, 1967.
2. Holeckova, E. and Fabry, P . : Hyperphagia and Gastric H ypertrophy in Rats Adapted to Intermitten Starvation. British Journal of Nutrition 13 : 260—266, 1959.
3. Leveille, Gj\. and Chakrabarty, K.: Absorbption and Nutrition of Glucose by Meal— fed and Nibbling Rats.
Journal of Nutrition 96 : 69— 75, 1968.
4. Fell, B.F., Smith, K. A. and Campbell, R. M . : Hypertrophic and H yper- plastic Changes in the Alimentary Canal of the Lactating Rat. Journal of Pathology Bacteriology. 85 — 179— 188, 1963.
5. Wilay, J.H. and Leveille, G. A . : In fluence of Periodiciy of Eatin g on the Activity of Adipose Tissue and Muscle Glycogen Synthesizing Enzym es in the rat. Journal of Nutrition 100 : 85— 93, 1970.
6. Braun, T., Kazdova, L., Fabry, P., Lojda, Z.L. and Hrom adkova, V . : Meal eating and refeeding after a single fast as a stimulus fo r increasing the number of fat cells in abdominal adipose tissue of rats. M etabolism Clinical and Experimental. 17 : 825— 832, 1968.
7. Kazdova, L., Braun, T., Fabry, Pand Polende, R . : Enchanced R N A and protein synthesis in adipose tissue of rats adapted to periodic hyperphagia.
Canadian Journal of Physiology Pharmocology 46 : 903— 906, 1968„ 8. Braun, T., Kazdova, L. and Fabry, P . : The effect of fasting, refeeding
and meal eating on the ribonucleic acid content of adipose tissue in the rat. Experientia 22 : 161— 162, 1966.
9. Kazdova, L., Braun, T. and Fabry, P . : Increased D N A synthesis in epididymal adipose tissue of rats refed after a single fast. M etabolism Clinical and Experimental 16 : 1174— 1176, 1967.
10. Chakraborty, K., and Leveille, G. A . : Influence of periodicity of eating on the activity of various enzymes in adipose tissue, liver and muscle of the rat. Journal of Nutrition 96 : 76— 82, 1968.
11 j Hollifield, G. and Par son, W . : Metabolic adaptations to a «stuff and starve» feeding program.
I. studies of adipose tissue and liver glycogen in rats limitted to a short daily feeding period, Journal of Clinical Investigation 41 : 245— 249, 1962. 12. Allman, D.W ..Hubbard, D.D. and Gibson, D .M .: Fatty acid synthesis
during fat— free refeeding of starved rats. Journal of lipid Research 6 : 63— 74, 1965.
13. Cohn, C., Joseph, D., Bell, L. and Frigerio, N. A . : Feeding prequency A factor in dietary protein utilization, Froceedings of the Society for Experimenal Biology and Medicine. 115 : 1057— 1059, 1964.
14. Fabry, P., Fetrasek, R., Horakova, E., Konopasek, E. and Braun, T . : Energy metabolism and growth in rats adapted to intermittent starva- tion. British Journal of Nutrition 17 : 295— 301., 1963.
15. Leveille, G.A., and Ohea, E .K .: Influence of periodicity of etaing on energy metabolism in the rat.
Journal of Nutrition 93 : 541— 545, 1967.
16. Petrasek, R . : Cytochrome oxidase activity in skeletal muscles and diaphrogm of inermittently starving rats. Experientia 17 : 414— 415, 1961. 17. Leveille, G .A .: Adipose tissue metabolism : Influence of preiodicity of
eating and diet compositıon. Federation Proceedings 29:1294— 1301, 1970. 18. Beaton, J.R., Feleki, V., Szlavko, A.J. and Stevenson, J.A.F.: Mealeating
and lipogenesis in vitro of rats fed a low— protein diet. Canadian Journal of physiology Pharmocalcogy 42 : 665— 670, 1964 .
19. Allee, G.L., Ohea, E.K., Leveille, G.A., and Baker, D .H .: Influence of dietary protein and fat an lipogenesis and enzymatic activity in pig adipose tissue. Journal of Nutrition 101 : 869— 878, 1971.
21. Cohn, C. and Joseph, D . : Caloric intake, weight loss and changes in body composition of rats as influenced by feeding frequency. Journal of Nutrition 96 : 94— 100, 1968.
22. Fabry, P., Hejda, S,. Cerny, K., Osancova, K. and Pechar J„ : Effect of meal frequency in school children. Changes in weight— height proportion and skin fold thickness.
American Journal of Clinical Nutrition 18 : 358— 361, 1966.
23. Irwin, M. Ij and Feeley, R .M .: Frequency and Size of meals and serum lipids, nitrogen and mineral retention, fat digestibility and urinary thiamine and riboflavin in young women. American Journal of Clinical Nutrition 20 : 816— 824, 1967.
24. Gwinup, G., Byron, R.C., Roush, W.H. Kruger, F.A., and Nam wi, G .J .: Effect of nibbilng versus gorging on serum lipids in man.
American Journal of Clinical Ntrition 13 : 209— 213, 1963.
25. Fabry, P., Hejl, Z., Fodor, J., Braun, T. and Zvolankova, K . : The frequency of meals its relation to över weight, hypercholesterolemia, and decreased glucose— tolerance. Lancet 2 : 614— 615, 1964.