Transkript
1 ULUSAL MEKANSAL VERİ ALTYAPISI ORTOFOTO KATMANI ÜRETİM ÇALIŞMALARI VE KULLANIMI Akın Kısa 1, Sinan Çolak 1, Sedat Bakıcı 1, Levent Özmüş 1 1 Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Harita Dairesi Başkanlığı, Oran Ankara, ÖZET TKGM, 2000'li yılların başlarından itibaren, mekansal bilgi altyapısını oluşturmak için pek çok projeyi başlatan ve başarı ile gerçekleştirilmesini sağlayan bir kurumdur. Genel olarak bakıldığında TKGM, TUCBS çalışmalarının temel mekansal altlıklarından en önemli kısımlarını üreten, yöneten, geliştiren ve ülkenin diğer kurum ve kuruluşlarına servis sağlayan bir kurum durumundadır. Harita üretimi izleme merkezi, jeodezik altyapı, kadastro, ortofoto bu temel altlıklardan bir kısmıdır.mekansal bilgi sistemlerinin vazgeçilmez katmanlarından bir tanesi olan, uzaktan algılama araçlarından elde edilen uydu fotoğrafları ve / veya hava fotoğraflarından oluşan görüntü altlığı gereksinimi bu kapsamda oldukça önemli bir yer tutmaktadır. Bu konuda da önemli projelere imza atan TKGM'nde, Ortofoto Bilgi Sistemi projesini hayata geçirmek için çalışmalar yapılmaktadır yılında TKGM bünyesine kazandırılan yeni fotogrametrik sistemler ile dünyadaki teknolojik gelişmeler çok yakından takip edilmekte ve bu konuda da sektördeki lokomotif görev başarılı bir şekilde yürütülmektedir yılından beri ülke genelinde km2 alanın 1/5000 sayısal renkli ortofoto görüntülerinin üretimi gerçekleştirilmektedir. Üretimi gerçekleştirilen ortofoto görüntüler, özellikle sayısal kadastro çalışmaları ile diğer kurumların mühendislik projelerinin karar-destek süreçlerinde, kalite-bütünlük kontrollerinde ve yasal boyutuna altlık oluşturmada kullanılabilecek özelliktedir. Anahtar Sözcükler: Mekansal veri altyapısı, Uzaktan Algılama, Harita üretimi, e-devlet, Birlikte çalışılabilirlik ABSTRACT STUDIES OF PRODUCTION AND USE OF NATIONAL SPATIAL DATA INFRASTRUCTURE LAYER ORTHOPHOTO Since the early 2000s, GDLRC launched projects to create an infrastructure for spatial information in the realization of many projects. General Directorate of Land Registry and Cadastre (GDLRC), signing of important projects,is working to implement the Orthophoto Information System (OIS) project. GDLRC equipped with a new photogrammetric systems in 2009.In this way, the technological advances in the industry leading on this issue very closely monitored and carried out the task successfully. 267,000 km 2 area in the country, 1/5000 scaled digital color orthophoto images were producedbetween Satellite images and / or aerial photographs which is one of the indispensable layers of spatial information systems, is quite important in this context. In GDLRC signing of important projects in this regard, studies are carried out to implement the orthophoto Information System project. The production of orthophotos, digital cadastral works of engineering projects and other institutions, decision-support processes, quality controls and integrity of the legal dimension of the feature can be used to create litter. GDLRC for these purposes by the OGC Web Services standards TNGIS prepared and successfully created the image layer. Two projects planned by GDLRC. In both of projects, historical aerial photographs, are retrieved from GDLRC and GCM archives, will scan, produce orthophoto and service from web. Keywords: Spatial data infrastructure, remote sensing, map production, e-government, interoperability 1. GİRİŞ Mekansal Veri Altyapısı (MVA) paydaşlar arasında mekansal veri değişimi ve paylaşımını kolaylaştırması ve koordinasyonu ile ilgilidir (Şekil 1). Coğrafi bilgi sanayisinin potansiyel gelişiminin en önemli etkenlerinden birisi mekansal veriler ve onların paylaşımıdır. Mekansal bilgilerin temsil kabiliyetleri nedeni ile toplum üzerinde yaygın bir etkisi vardır. Bu da çeşitli alanlarda destek sağlama aracı olarak kullanabilme imkanını sağlamaktadır. Ulusal seviyede gerçekleştirilecek bir MVA kurulmasının faydaları genel olarak şu şekilde belirlenmiştir. Veri üretim maliyetlerini azaltmak ve tekrarlamayı ortadan kaldırmak, Mevcut veri ve veri geliştirme standartlarını kullanarak daha hızlı ve kolay uygulamaları geliştirmek, Karar destek sistemleri için daha iyi, kaliteli veri hazırlamak, Temel ve standart veriler, kurallar ve araçlar kullanarak geliştirme aşamalarında tasarruf sağlamak, Sektörel konularda ortak veri ve analize dayalı çapraz sorgulama ve sektörler arası karar verme, analiz ve işlemleri gerçekleştirme yeteneği olmak,
2 MVA katılımcı olarak tanınması ve hem güvenilirlik hem de yararlı ortaklık oluşumu ile pazar potansiyelini genişletmek, Gerekli teknik özellikleri ile ilgili satıcılara verilerin düzenlenmesi ve ilişkilendirilmesi konularında yön vermek, İletişim altyapısını geliştirilmek ve kolaylaştırmak. Bu faydalara bakıldığında, Ulusal MVA (UMVA) operasyonlarını geliştirmek ve ülke ekonomisine daha fazla katkı sağlamak, ayrıca karar vermeyi geliştirmek için farklı seviyeler arasında işbirliği ve bilgi transferi artırılabilir. Sürdürülebilir kalkınma, ulusal ekonomik kalkınma ve işbirliği, ulusal güvenlik, ülke seviyesinde harita üretimi, çevresel etkilerin izlenmesi, kaynak yönetimi, şehir ve bölge planlama, tarım ve orman yönetimi ve denizcilik faaliyetleri gibi önemli alanlarda UMVA ile daha iyi işbirlikleri sağlanabilir. Yerel seviyeden ulusal seviyeye, ulusal seviyeden ülkeler seviyesine doğru geniş uygulama alanlarını içine alan MVA için iki uygulama yaklaşımı bulunmaktadır. İlki ürün tabanlı bir modelin uygulanması ile karakterize edilirken, ikincisi ve daha geniş alanları kapsayan yapıda süreç tabanlı modelin uygulanması ile karakterize edilmektedir. (Lukasz, 2006). Şekil 1: Mekansal Veri Altyapısı (URL 1) Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü (TKGM), 2000 li yılların başlarından itibaren, mekansal bilgi altyapısını oluşturmak için pek çok projeyi başlatan ve başarı ile gerçekleştirilmesini sağlayan bir kurumdur. Tapu ve Kadastro Bilgi Sistemi (TAKBİS), Kadastronun Tamamlanması, Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi (TUCBS) Altyapısı Kurulumu Projesi, Tapu Arşiv Bilgilerinin Taranması (TARBİS), TUSAGA-Aktif Projesi, Tapu ve Kadastro Modernizasyon Projesi (TKMP), Ortofoto Bilgi Sisteminin Kurulması bu projelerden bazılarıdır (Kısa, 2011). Genel olarak bakıldığında TKGM, TUCBS çalışmalarının temel mekansal altlıklarından en önemli kısımlarını üreten, yöneten, geliştiren ve ülkenin diğer kurum ve kuruluşlarına servis sağlayan bir kurum durumundadır. Kadastro parsel üretimi ve tescili, harita üretimi izleme merkezi, jeodezik altyapı, kadastro, ortofoto bu temel altlıklardan bir kısmıdır. Mekansal bilgi sistemlerinin vazgeçilmez katmanlarından bir tanesi olan, uzaktan algılama araçlarından elde edilen uydu fotoğrafları ve/veya hava fotoğraflarından oluşan görüntü altlığı gereksinimi bu kapsamda oldukça önemli bir yer tutmaktadır. Bu konuda da önemli projelere imza atan TKGM nde, Ortofoto Bilgi Sistemi projesini hayata geçirmek için çalışmalar yapılmaktadır. 2. TKGM TUCBS ÇALIŞMALARI Ülkemizde bulunan ve mekansal verilerle çalışan pek çok sektör bulunmaktadır. Bu sektörlerin en temel ihtiyacı sağlıklı, güvenilir, kolay ve çabuk ulaşılabilir, sonuç alınabilir bir sistemin bulunmasıdır. Her bir sektör kendi alanında mekansal bilgi sistemlerini oluşturmaktadır. 15 Mayıs 2007 de yayımlanan INSPIRE (Infrastructure for Spatial Information in Europe) direktifinin de en temeldeki amacı bölgesel, ulusal ve uluslar arası alanda halk ve kamu kuruluşları tarafından kullanılan; uygulamaya, görüntülemeye ve değerlendirmeye hazır halde bulunan yüksek kaliteli ve harmonize edilmiş mekansal (coğrafi) veri elde etmektir. INSPIRE direktiflerin temel prensipleri (URL 2) aşağıdaki adımlarda detaylı belirtilmektedir. Veri bir defa toplanmalıdır ve en etkili şekilde güncelliği sürdürülmelidir. Değişik veri kaynaklarından elde edilmiş, aynı kategorideki farklı veriler birleştirilebilmeli ve birçok kullanıcı ve uygulama servisleri tarafından paylaşılabilmelidir. Ülkelerin bir kurumu tarafından toplanan mekansal verileri ülkenin diğer kurumları tarafından da erişilebilir olmalıdır.
3 İyi bir ülke yönetimi için gerekli olan mekansal veri, gelişmiş uygulamaları sağlayacak durumda olmalıdır. Mekansal verinin, amaçlara uygunluğunu değerlendirmek ve verinin kullanımının sağlamak adına hangi durumların uygulanması gerektiğini bilmek için gerekli bilgiye kolayca ulaşılabilmelidir. Bu amaçla da öncelik sırasına göre yapılması gereken Ekler yayımlanmış ve kuralları konulmuştur. Bu yayımlanan öncelikler sırasına göre ülke genelinde bu işleri yapan kurum veya kuruluşlar görevlerini yerine getirmek için gereken çalışmaları bünyelerinde hazırlamaktadırlar. Türkiye ulusal mekansal bilgi altyapısını kurma çalışmaları, ilgili kurumlar tarafından INSPIRE direktiflerine paralel olarak yürütülmektedir. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü de bu çalışmalarda kendi üzerine düşen görevleri hızlı bir şekilde yerine getirmek için çağdaş ve ileriye dönük çalışmalar yapmaktadır. TUCBS kurma çalışmaları 2003 yılında Başbakanlık tarafından yayınlanan 2003/48 sayılı Genelge ile yürütülmeye başlanan e-dönüşüm Türkiye Projesi Kısa Dönem Eylem Planı kapsamında başlatılmıştır. Eylem Planında yer alan Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi Oluşturulabilmesi İçin Bir Ön Çalışma Yapılması konulu 47 numaralı eylem Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü nün sorumluluğuna verilmiştir yılında Devlet Planlama Teşkilatı nın koordinasyonunda 2005/5 sayılı Yüksek Planlama Kurulu Kararı ile e-dönüşüm Türkiye Projesi 2005 Eylem Planı yayınlanmıştır. Bu eylem planında yer alan Türkiye ulusal coğrafi bilgi altyapısının kurulumuna yönelik Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi Oluşturmaya Yönelik Altyapı Hazırlık Çalışmaları konulu 36 numaralı eylemin yürütülmesi görevi Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü ne verilmiştir. Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi Altyapısı kurma konusundaki uygulama çalışmaları döneminde Kamu Yönetimi Modernizasyonu -75 nolu (KYM-75) ve "Coğrafi Bilgi Sistemi - Altyapısı" isimli proje ile başlatılmıştır. TUCBS Altyapısı kurulması projesine ilişkin "Fizibilite Etüdü Hazırlama" hizmeti, 5809 sayılı kanunun 67. maddesi kapsamında TÜRKSAT A.Ş.'den doğrudan alım olarak başlatılmıştır. 16 Aralık 2009 tarihinde TKGM ve TÜRKSAT arasında Fizibilite Etüdü Hazırlama sözleşmesi imzalanmış ve projeye başlanmış ve proje başarı ile tamamlanmıştır. Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi Altyapısı Kurulumu Projesi ile tekrarlı veri üretiminin önlenmesi, karşılıklı kullanılamayan verilerin kullanılabilir hale getirilmesi ve en önemlisi olarak doğru ve güncel coğrafi bilgiye en son teknoloji ile en kısa sürede erişimin sağlanması hedeflenmiştir Tamamlanan proje Coğrafi Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü ne teslim edilmiştir (Kısa, 2011). 3. TKGM TKMP ÇALIŞMALARI VE TEMEL ALTLIK ÜRETİMİ TKMP çalışmaları 2008 yılında başlatılmış ve halen devam etmektedir. Ülkenin sayısal kadastrosunun tamamlanmasının ardından, mevcut kadastronun da sağlam ve kaliteli bir şekilde, güncel olarak yenilenmesi ve sayısal ortama aktarılması konusunda oldukça başarılı projedir. Bu proje kapsamında yeni ve kapsamlı çalışma ofisleri hazırlanarak tapu ve kadastro hizmetlerinin iyileştirilmesi sağlanmakta, gayrimenkül değerleme konusu incelenerek kapsamlı bir rapor hazırlanmakta, insan kaynakları geliştirilmekte, TAKBİS çalışmaları daha geniş alana yayılma imkanı bulmakta, temel altlık olarak 1/5000 ölçekli sayısal renkli ortofoto haritalar üretilmekte, tesis kadastrosu çalışmaları tamamlanmakta ve kadastro yenileme çalışmaları da aynı hızda ve kararlılıkla devam etmektedir (Kısa, 2013). Mekansal bilgi sistemlerinin katmanlarından görüntü altlığı gereksinimi bu kapsamda oldukça önemli bir yer tutmaktadır. TKGM, Ortofoto Bilgi Sistemi projesini hayata geçirerek, diğer kurum ve kuruluşlarla birlikte görüntü altlığı gereksinimini karşılayacak sistemi kurma çalışmalarını yürütmektedir. Bu gelişmeler, TKGM ile birlikte iş yapan kurum, kuruluş ve vatandaşlar da işbirliğinin, birlikte çalışılabilirliğin ve güven ilişkilerinin daha da artmasına sebep olmaktadır. Ülke genelinde tüm mülkiyet bilgisini üreten, depolayan, yöneten ve koruyan köklü bir teşkilat olan TKGM, mekansal gayrimenkülün kullanılması ve geliştirilmesindeki lokomotif görevleri ile de ülkenin geleceğine önemli çalışmalarla yön vermektedir. 3.1 Ulusal Mekansal Veritabanı İçin Görüntü Altlığı İhtiyacı Mekansal bilgi sistemlerinin vazgeçilmez katmanlarından bir tanesi olan görüntü altlığı katmanı, uzaktan algılama araçlarından elde edilen uydu fotoğrafları ve/veya hava fotoğraflarından üretilir. Uydu fotoğraflarının kapsamı, içeriği, doğruluğu yanında hava fotoğraflarının kullanılabilirliği pek çok araştırmalarla incelenmiş, imkanların elvermesi durumunda hava fotoğraflarının bu temel altlığı oluşturmada en hızlı ve güvenilir bir kaynak olup, üretim maliyetlerinin de uydu fotoğraflarına göre daha uygun olduğu belirlenmiştir (Maraş, 2011). Ayrıca farklı kurum ve kuruluşların ortak ihtiyaçlarını karşılamak üzere yapılan incelemelerde (Maraş, 2011) uydu fotoğraflarından daha çok hassas, bulutsuz, güvenilir ve güncel hava fotoğraflarına ve bu fotoğraflardan üretilen ortofoto görüntülere ve ara ürünlere (sayısal yükseklik modeli vb.) ihtiyaç duyulduğu anlaşılmıştır.
4 Finansmanı Dünya Bankası ve Döner Sermaye kaynaklarından karşılanan TKMP, kadastronun tamamlanmasının ardından çok gerekli ve önemli bir proje haline gelmiştir. Hizmet standartlarının ve insan kaynaklarının geliştirilmesini sağlayacak bu proje sonrasında, tüm kadastro verileri sayısal ortama aktarılacak ve mekansal altlığa ihtiyaç duyacak tüm kurum ve kuruluşlara servis edilecek hale gelecektir. TKMP başlatıldığında, mevcut pafta altlıklarının bir ön incelemeye tabii tutularak güncel arazi halihazır durumu ile örtüşüp örtüşmediği, ne kadar bir değişimin olduğu, sayısallaştırma ile çözülüp çözülemeyeceği, yenileme gerekli olup olmadığı konuları en önemli unsurları oluşturmuştur. Karar aşamasında öncelik olarak halihazır arazi durumunun tam net ve hızlı bir şekilde elde edilmesi gündeme gelmiştir. TKGM nde, hem kurum ihtiyaçlarının karşılanması hem de ülkenin diğer kurum ve kuruluşlarının mekansal projelerine altlık oluşturulması amacı ile 1:5000 ölçekli sayısal renkli ortofoto üretimi yürütülmektedir (Kısa, 2013). 3.2 Görüntü Altlığı Üretimi Kaynakları ve Çalışma Modeli Sayısal renkli ortofoto çalışmalarını yürüten TKGM bünyesinde; Yeterli sayıda yetkin ve tecrübeli insan kaynağı GPS/IMU destekli DMC sayısal kamera monte edilmiş bulunan 1 adet uçak Hava görüntüleri ve ortofotoları depolamak amaçlı 100 Terrabyte storage Uçuş planı, GPS/IMU hesaplamaları, sayısal görüntü işleme,fotogrametrik nirengi, sayısal yükseklik modeli üretimi, stereo değerlendirme, ortofoto üretimi yazılım ve donanımları Görüntü web servisi yazılım ve donanımları kaynakları mevcut bulunmaktadır. Bu üretim çalışmaları gerçekleştirilirken, sadece TKGM nün kendi imkanları değil özel sektörün imkanlarından da faydalanılmaktadır. Bu kapsamda; Jeodezik çalışmalar özel sektör Havadan görüntü alımı çalışmaları TKGM GPS/IMU verileri değerlendirilmesi çalışmaları TKGM Sayısal görüntülerin işlenmesi çalışmaları TKGM Fotogrametrik nirengi çalışmaları özel sektör Sayısal yükseklik modeli oluşturulması çalışmaları özel sektör Ortofoto üretimi özel sektör marifeti ile gerçekleştirilmektedir. TKGM personeli her aşamada proje yürütücülüğü, danışmanlık ve kontrollük görevini yerine getirerek süreçlerin zamanında ve eksiksiz tamamlanmasını sağlamakta, doğruluk ve kalite kriterlerini sürekli kontrol etmektedir. 3.3 Sayısal Renkli Ortofoto Üretimi Yoğun ve kapsamlı çalışmalar başladığından itibaren ülke genelinde yaklaşık km 2 alanın 1/5000 sayısal renkli ortofoto görüntülerinin üretimi yapılmıştır (Şekil 2-3). Şekil 2: 1:5000 Ölçekli Sayısal Renkli Ortofoto Üretim Alanları Şekil 3: 1:5000 Ölçekli Sayısal Renkli Ortofoto Üretim Miktarı
5 Özel sektörün de süreçlere katkı sağlaması ile birlikte ülke genelinde toplam km 2 alanda 13 farklı bölgede ortofoto üretim çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Aynı dönemlerde TKGM kendi yetkin personel ve ekipmanı ile km 2 alanda 8 farklı bölgede ortofoto üretim çalışmalarının tüm süreçlerini gerçekleştirmekte ve takip etmektedir. Bu sayede kurumun güncel teknolojileri takip etme ve kullanma kabiliyetleri de en üst seviyede tutulmaktadır. 3.4 Ürünler ve Kalite Çalışmaları DMC sayısal kamera ile pankromatik, renkli ve yakın kızıl ötesi görüntüler, aynı çekim anında, elde edilebilmektedir. Görüntülerde, spektral duyarlık Mavi: nm, Yeşil: nm, Kırmızı: nm ve Yakın kızılötesi : nm olup radyometrik çözünürlük 12 bit tir. Görüntülerin her bir pikseli 12 mikronmetre büyüklüğünde olup, araziden itibaren 3000m yükseklikten elde edilen görüntülerin mekansal çözünürlüğü GSD = 30 cm dir. Mayıs-Ekim aylarında, güneşin tam dik olduğu zamanlarda yapılan çalışmalarla elde edilen görüntüler %99.9 bulutsuz olmaktadır. Jeodezik çalışmalar ve GPS/IMU değerlendirmelerinde TKGM nin başarılı projelerinden bir tanesi olan TUSAGA-Aktif verileri kullanılmakta ve konumsal doğrulukları 1-2 cm olan yer kontrol noktaları ile çalışılmaktadır. Bu kapsamda fotogrametrik nirengi değerlendirme çalışmalarında konumsal doğruluk piksel boyutunun dörtte birine yakın, yükseklik doğruluğu da 1/3 piksel olarak elde edilmektedir (Kısa, 2012). Sayısal yükseklik modeli üretiminde önce arazinin karakteristiğini belirten morfolojik veriler (yol, akarsu, şev, tepe, vb.) operatörler vasıtası ile elde edilmekte, daha sonra otomatik olarak yükseklik noktaları toplanmakta ve eksik veya hatalı olan bölgelerde tekrar operatör marifeti ile düzeltmeler yapılmaktadır. a b Şekil 4: a) Sayısal yükseklik modeli, b) Ortofoto ve kadastro parsel köşeleri UMVA temel katmanlarından bir tanesi olan yükseklik katmanı için de önemli bir yer tutan bu bilgiler, tüm üretim bölgesinde büro çalışmaları esnasında üretildiğinden, projenin görüntü altlığı yanında hassas yükseklik modelini de oluşturmaktadır (Şekil 4.a). Arşivlerde depolanan bu veriler web servisleri ile ve/veya ürün olarak kullanıcılara ulaştırılmaktadır. Üretimi gerçekleştirilen ortofotolarda konum doğrulukları piksel büyüklüğünde olabilmektedir (Şekil 4.b). 3.5 Ortofoto Üretimi Yapan Kurum ve Kuruluşlar İle Yapılan Çalışmalar 2008 yılına kadar mekansal veri üretimi gerçekleştiren kurum ve kuruluşlar (İller Bankası, Tarım Reformu Genel Müdürlüğü, DSİ, Karayolları Genel Müdürlüğü, Orman Genel Müdürlüğü, Büyükşehir Belediyeleri) çalışmalarında kullanacakları görüntü altlığı ihtiyaçlarını maliyetleri yüksek ve konum doğrulukları 1.20 m olan uydu görüntülerinden ve/veya özel sektör marifeti ile gerçekleştirilen havadan görüntü alımı yoluyla elde edilen ortofotolarla karşılamaktaydı. TUCBS çalışmaları kapsamında görüntü altlığı ihtiyacını belirlemek üzere yapılan incelemelerde ve kurumlarca ortak fikir birliğine varılarak hazırlanan raporlarda 1:5000 ölçekli harita içeriğini karşılayan, konum ve yükseklik doğruluğu cm olan bir veri üretiminin ilgili tüm kurum ve kuruluşlarca ortak olarak kullanılabileceği ortaya çıkmıştır (Maraş, 2011). Bu kapsamda 2009 yılında iki kamu kurumunda, TKGM ve HGK, bünyelerinde bulunan uçak ve sayısal kamera imkanları ile, sayısal renkli ortofoto üretimi çalışmaları yoğunluk kazanmıştır. İki kurum kendi ihtiyaçlarını karşılamak ve mükerrer iş yapmamak için aralarında veri değişim protokolü yapmış ve farklı alanlarda görüntü alımı gerçekleştirerek güçlerini ülke menfaatleri ve kamu yararı gözeterek birleştirmişlerdir. TKGM, GSD = 30 cm, HGK, GSD = 45 cm çözünürlüğünde görüntüler elde ederek tüm ülkeyi kapsayan ortofoto üretimi çalışmalarını devam ettirmektedir.
6 Şekil 5: Ortofoto üretim alanları Şekil 6: Ortofoto üretim alanları Kurum bünyesinde bulunmayan alanları kapsayan diğer kurumlarda bulunan ortofotolar (Şekil 5), muhtelif ölçeklerde ortofoto üretimi yapan kurum ve kuruluşlarla yapılan protokollerle web servisi, değişim ve/veya satın alma yolu ile temin edilmektedir (Şekil 6). Üretimi gerçekleştirilen 1:5000 ölçekli harita içeriğini sağlayan sayısal renkli ortofoto ve sayısal yükseklik modeli verileri, mekansal veri üreten ve/veya kullanan tüm kamu kurum ve kuruluşlarının görüntü altlığını ve topoğrafik haritalarını oluşturmaktadır. 3.6 Arşivleme ve Web Servisleri Ortofoto üretimi gerçekleştirilen her aşamada elde edilen ürünler, teknik arşiv bölümünde, teknolojinin tüm imkanları kullanılarak arşivlenmektedir (Şekil 7). Üretimi gerçekleştirilen ortofotolar, TKGM bünyesinde mevcut görüntü işleme ve servis hazırlama yazılımları ile OGC standartlarında hazırlanmakta ve ortofoto web servisleri (Şekil 8) olarak sunulmaktadır. Şekil 7: Ortofoto üretimi, arşivleme ve servis
7 Şekil 8: Ortofoto web servisleri Kadastronun sayısallaştırılması ve tapu bilgilerinin entegrasyonu için hazırlanan Mekansal Gayrimenkül Sistemi (MEGSİS) ile ortofoto servislerine erişim sağlanmakta, sisteme entegre edilen kadastro parsellerinin konumları ve tamlıkları anında kontrol edilmektedir (Şekil 9.a). a b Şekil 9: a) MEGSİS ve ortofoto servisi, b) Sayısallaştırma ve arazi alımları ile oluşturulan parsellerin ortofoto ile çakıştırılması Ortofoto servisleri kadastro yenileme çalışmalarında karar-destek ve kontrol aşamasında yoğun bir şekilde kullanılmaktadır. Yenileme çalışmalarının yapılması düşünülen bölgelerde, mevcut kadastral paftaların sayısallaştırılması yapıldıktan sonra ortofotolarla çakıştırılmaktadır. Ayrıca arazi çalışmaları ile bölgenin güncel durumu elde edilmekte, sayısallaştırılan paftalarla ve ortofotolarla çakıştırılmaktadır. Böylece tüm sistem kontrol edilebilmekte, uygulama kararları daha çabuk alınabilmektedir (Şekil 9.b). Kurum dışından erişimler sistem güvenliği açısından statik IP kontrolü ile sağlanmaktadır. Hazırlanmış olan tüm ortofoto servislerinden görüntü altlık ihtiyacı olan tüm kurum ve kuruluşlar faydalanabilmektedir. Arazi çalışmaları sırasında dizüstü bilgisayarı ve uygun GPS alıcı üniteleri vasıtası ile ortofoto web servislerine erişim imkanı olabilmekte ve etkileşimli veri üretimi yapılabilmektedir. 3.7 Tarihi Hava Fotoğrafları TKMP kapsamında, kadastro haritalarının sayısal kadastro ve tapu bilgilerini destekleyecek şekilde yenilenmesi ve güncellenmesi işlerinin hızlandırılması ve yapılan çalışmalara altlık teşkil etmesi için, karar destek süreçlerinin hızlandırması amacı ile eski tarihli hava fotoğraflarından Sayısal Ortofoto üretimi de gerçekleştirilmektedir. Ankara ve İstanbul illerine ait tarihi hava fotoğraflarından ortofoto üretimi gerçekleştirilmiş ve web servisleri hazırlanmıştır (Şekil 10).
8 Şekil 10: Ankara eski tarihli hava fotoğraflarından elde edilmiş ortofoto ve analizler Bu kapsamda eski tarihli; 1:35000 ölçekli hava fotoğraflarından taranarak elde edilecek sayısal görüntüler ve bu görüntüler üzerinde yaklaşık olarak belirlenecek yer kontrol noktaları kullanılarak Sayısal Ortofoto üretimi. Muhtelif ölçekli hava fotoğraflarından taranması ile sayısal görüntülerin elde edilmesi ve yaklaşık olarak koordinatlandırılması, 1:16000 ölçekli hava fotoğraflarından taranarak elde edilecek sayısal görüntüler ve bu görüntüler üzerinde belirlenecek yer kontrol noktaları kullanılarak Sayısal Ortofoto üretilmesi çalışmaları yürütülmektedir. Yapılan tüm bu çalışmalar sonucunda üretilecek ortofotolar web servisleri olarak hizmete sunulacak, ilgilileri tarafından rahatlıkla kullanılacaktır. 4. SONUÇ TKGM 1950 li yıllardan beri sürdüre geldiği mekansal veri üretimlerini başarılı projelerle devam ettirmektedir. Verilerin teknolojinin en son materyalleri ile kaliteli, güncel ve doğru bir şekilde elde edilmesi için çalışmalarını sürdüren kurum, uzaktan algılama teknolojilerinin de ülke menfaatine kullanılmasını sağlamak için çalışmalarını sürdürmektedir. Mekansal veri temel altlığı olan ortofoto üretiminde nicelik ve nitelik anlamında artışların sağlanabilmesi için, değişen ve gelişen en son teknolojik yeniliklere hızlı geçiş sağlanmalı, bunun için gerekli adımlar bir an önce atılmalı ve yeterli seviyeye ulaşılmalıdır. Belediyeler başta olmak üzere mekansal veri üreten birçok kamu kurum ve kuruluşları ve özel sektör görüntü altlığına ihtiyaç duymaktadır. Ülkemizde kamu kurum ve kuruluşları ile özel sektör de kendisini yenileyerek kapasite artırımına gitmektedir. Kentsel alanlarda değişimin hızla takip edilmesi ve planlanabilmesi, arazi değerlemesinin yapılabilmesine imkan sağlanabilmesi açısından, görüntü altlığı olarak kullanılan ortofotolar yanında eğik resim fotogrametrisi ve ürünlerinin kullanılması çalışmaları da ülkemizde gelişim göstermektedir. Bu kapsamda TKGM de her türlü teknolojik gelişimleri takip etmekte, hem donanımsal hem de insan kaynakları bakımından kapasite artırımı çalışmaları yapmaktadır. Üretimi gerçekleştirilen, hem eski tarihli hava fotoğraflarından hem de yeni sayısal kamera görüntülerinden elde edilen ortofotolar, özellikle sayısal kadastro çalışmaları ile diğer kurumların mühendislik projelerinin karar-destek süreçlerinde, kalite-bütünlük kontrollerinde ve yasal boyutuna altlık oluşturmada kullanılabilecek özelliktedir. Bu amaçlarla TKGM tarafından OGC standartlarında Web Servisleri hazırlanmakta ve TUCBS görüntü katmanı başarılı bir şekilde oluşturulmaktadır.
9 KAYNAKLAR Kısa, A., Bakıcı, S., 2011, Spatial Data Infrastructure in Turkey and Projects, FIG Working Week 2011, May 2011 Marrakech, Morocco. Kısa, A., Ortofoto Harita Üretiminde Jeodezik Altyapının İrdelenmesi, Doktora Tezi, YTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. Kısa, A., Çolak, S., Bakıcı, S., Özmüş, L., 2012, Tapu ve Kadastro Ortofoto Üretim Faaliyetleri ve Güncel Yansımaları, TUFUAB VII Teknik Oturumu, Mayıs 2013, Trabzon. Lukasz G., Joep C. and Arnold B., 2006, Defining National Spatial Data Infrastructures as Complex Adaptive Systems, GSDI-9 Conference Proceedings, 6-10 November 2006, Santiago, Chile. Maraş, H., Aşık Ö., Yılmaz, A., Kısa, A., 2011, Türkiye Ulusal Ortofoto Bilgi Sistemi ve Gerçekleştirilen Çalışmalar, TMMOB Harita ve Kadastro Odası 13. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultayı, Nisan 2011, Ankara. URL 1, URL 2,