Tsunami, günlük hayatta ve haberlerde sıkça duyduğumuz bir tabir oldu. Onlarca kişinin kaybolmasına ve hatta ölmesine, evlerin yıkılmasına neden olabilecek kadar güçlü bu doğa olayı nasıl açıklanır? Tsunami nedir? Nasıl oluşur? Gelin yakından bakalım…
Japonca kökenli bir sözcük olan Tsunami 津波 (つなみ) , “liman dalgası” anlamına gelmektedir. İnsanlar, Tsunamiyle ilk karşılaştıkları zaman bunları med-cezir (gel-git) olayının neden olduğu dalgalar sanmış. Ancak med-cezirle alakasının olmadığını anladıklarında adına Tsunami denilmiş. Çünkü med-cezire göre etkileri çok daha kuvvetli ve yıkıcıdır.
Nasıl Oluşur?
Deniz veya okyanus tabanındaki enerjinin suya aktarılması ile oluşur. Bu enerjinin açığa çıkması için büyük bir deprem, kasırga, gök taşı düşmesi, su altı nükleer patlamalarla oluşan çökmeler ve hatta volkanik patlamalar bile yeterlidir. Bu enerji suya aktarıldığında dev Tsunamileri tetikleyebilir. Ayrıca Tsunami tek bir dalgadan meydana gelmez. Peşi sıra gelen dalgalar serisidir. Bazı büyük Tsunamilerde bu sıra dalgalar bir saatten fazla bile sürebilir. Gelecek dalgaların büyüklüğü ve şiddetinin de gittikçe azalacağı beklense de bu her zaman böyle olmayabilir.
Sismik deniz dalgası olarak da anılan Tsunamilerin %80’i Pasifik Okyanusu civarında görülür. Japonya’da yaşanan en büyük Tsunamilerden biri olan “Meiji Tsunamisi” yüzünden 21 bin kişi hayatını kaybetmiş olup, bütün dünya Tsunami ile daha yakından tanışmış oldu. Açık denizde çok fazla hissedilmeyen bu doğal felaket, sığ denizlerde ise 30 metreyi aşkın dalgalarla karşımıza çıkabiliyor. İlk başta tek dalga olarak görünse de kısa sürede çoğalıp, 3-5 yada daha fazla şiddetli dalgalarla kendini gösterebilir. Asıl yıkıcı dalgalar ilk dalgayı takiben yaklaşık on dakika içinde gelen diğer dalgalardır.
Tsunamiden korunmanın belli bir yolu olmadığı gibi, en akılcıl çözüm ise olası bir Tsunami beklentisi varsa veya gözle görülen bir hareket mevcutsa kıyıdan olabildiğince iç kesimlere doğru kaçmak olacaktır. Çünkü sulara yakalanan insanların kurtuluşu kolay değildir. Saatte 800 km hıza ulaşabilen bu dalgalar sığ bölgeler de genel de 80 km hıza kadar düşse de yine de yayan kaçan bir insanı yakalayabilmek için yeterli hıza sahiptir.
2008 yılında fırtına nedeniyle ortaya çıkan Tsunami “Myanmar” yaklaşık 85 bin kişinin ölümüne neden oldu. Oldukça ölümcül olabilen bu doğal afetin önceden tahmini oldukça zordur, ancak aniden çekilen sular doğabilecek bir felaketin habercisi olabilir. Çekilen her su Tsunami oluşturmayacağı gibi, suların çekildiği anda (Tsunami habercisi ise) bu afeti birkaç dakika önceden bilmek olasıdır.