Yrd. Doç. Dr. Alaattin DİKMEN
Manisa CBÜ. Fen Edebiyat Fakültesi
Sosyoloji Bölümü Öğretim Üyesi
Uludağ’ın güney yamaçlarında bulunan Büyükorhan, Harmancık, Keles ve Orhaneli Bursa’ya bağlı ilçelerdir ve Bursa ilinin Dağ Yöresi olarak adlandırılmaktadır. Bölgede, bir kaç köyün bir araya gelerek sadece Cuma ve yılda iki kez de Bayram günü ibadetlerini eda için toplandıkları mescitler/camiler bulunmakta ve camilere Cuma Camisi denilmektedir. Günümüzde bu geleneksel uygulama iki Cuma camiinde devam etmektedir.
Bunlardan en dikkat çekici ve kayda değer olan Harmancık Nalbant köyünde/mahallesindeki Cuma camiidir. Öyle ki; köyde var olan iki caminin ilk yapılışından bu yana minberleri hâlâ yoktur. Yani cuma ve bayram namazlarının îfasında İmam Hatipler’in cemaate hitap ettiği ve cami müştemilatının asli unsurlarından kabul edilen minberler bu iki camiye konulmamıştır. Köydeki iki ayrı cami cemaatinin bir araya gelerek Cuma ve Bayram namazlarını Cuma Camii’nde ikame etmeleri önemli bir toplum bilinci oluşturma geleneği ve uygulamasıdır.
Büyükorhan, Harmancık, Keles ve Orhaneli Bursa’ya bağlı ilçelerdir ve güney Marmara ile Ege Bölgesinin kesişim çizgisinde yer alırlar. Bu dört ilçe ve köyleri Uludağ’ın engebeli güney yamaçlarında konumlandığı için Bursa’nın Dağ Yöresi olarak adlandırılmaktadır. Yöre insanı kendini Türkmen/Yörük ve Manav gibi isimlendirmelerle tanımlamaktadır. İsimlendirmelerden de anlaşılacağı gibi tarih araştırmaları ve kayıtlar yöre halkının bölgeye yerleşen ilk Türk boylarından olduğunu belirtmektedir.
Bölgede, bir kaç köyün bir araya gelerek sadece Cuma ve yılda iki kez de Bayram günü ibadetlerini eda için toplandıkları mescitler/ camiler bulunmakta ve bu camilere Cuma Camisi denilmektedir. Günümüzde bu geleneksel uygulama iki Cuma camiinde devam etmektedir. Uygulamanın terk edildiği cami ya da mekânlarda zamanında kalabalık cemaatle kılınan Cuma ve bayram namazlarını hatırlayan birçok insan mevcuttur yörede. Bu kişiler, ibadet amacıyla yöre sakininin bir araya gelerek, tam bir şenlik havasında ve zevk-i ruhani hisleriyle toplumlarında sosyalleşmemelerinin tadını almışlar ve bu geleneğin kıymetini iyi bilmektedirler. Öyle ki bu uygulamanın yapıldığı tarihleri “özel günler” olarak vasıflandırmaktadır. Çünkü mevsimine göre çok geniş katılımların olduğunu, bazen yemekli programların yapıldığını ve Cuma namazı ibadetlerin bir şölen havasında eda edildiğini anlatmaktadırlar. Keles Kozağacı mevkii denilen ve 8–9 köyün bulunduğu bölgede Davutlar Köyü’nün alt kısmındaki düzlükte, Büyükorhan Danacılar Köyü’nde olduğu gibi.
Cami müştemilatı genellikle caminin giriş bölümünde ve çevresinde ısınma, oturma, dinlenme, abdest alma gibi temel ihtiyaçları karşılayacak şekilde tasarlanmış ve yapılmıştır. İnsanlar cuma günleri erken sayılabi
lecek bir vakitte bu mekânlarda toplanır ve dertleşirler.
“Cuma Yeri”, “Cuma Camii” adı verilen bu camiler şöyle tasnif edilebilir:
• Yarım asır öncesine kadar varlığı bilinen ama şimdilerde kalıntıları bile kalmayıp sadece yaşlı nesillerin yerini hatırladığı alanlar. Büyükorhan Danacılar köyü; Keles’e bağlı dokuz kadar köyün yer aldığı Kozağacı mevkiinde olduğu gibi.
• İbadet icrası yapılmadığı için zamanla yıkılıp gitmiş ve sadece kalıntıları kalmış olanlar. İshaklar köyü (yakınlarında metruk bir çamaşırhanenin de yer aldığı mevkie yakın bir alan) Harmancık, Yine Harmancık ilçesine bağlı Dedebalı,
Ilıcaksu, Dutluca köylerinin orta noktası sayılabilecek olan bir mevkide yer alan Cuma Yeri gibi. Günümüzde bu alanda yılda bir kez yemekli olarak düzenlenen geniş katılımlı köy hayrı yapılmaktadır.
• Yapısı sağlam olduğu halde ibadet yapılmadığı için kendi haline terk edilmiş olanlar. Harmancık ilçesinin Çatalsöğüt Köyü ile bu köye bağlı Doğancılar ve Demirciler mahallelerinin ortak bir noktasında hala metruk halde duran Cuma Cami gibi.
• Kurulduğu günden bu yana işlevini sürdürmüş ve günümüzde de hala fonksiyonunu icra etmekte olanlar. Büyükorhan ilçesine yakın bir yerde her hafta Cuma
Faaliyetine devam eden ve sadece Cuma ve Bayram namazlarının eda edildiği Nalbant Cuma Camii/Harmancık.
86 | Ocak 2016 | Sayı 16
günleri yörenin en geniş katılımlı hayvan pazarı olarak kurulan ve Cuma Pazarı denilen yerde bulunan Cuma Camii ile Harmancık ilçesine bağlı Nalbant Köyü yakınındaki Cuma Camii örneği gibi.
İlk iki grupta yer alan camilerden söz etmek yersizdir. Çünkü sadece yerleri bilinmektedir. Son iki grupta yer alan camilere yörede rastlamak mümkündür. Mesela yapısı sağlam olduğu halde ibadet yapılmadığı için kendi haline terk edilmiş olan Harmancık ilçesine bağlı Çatalsöğüt Köyündeki Cuma Cami yapı özelliklerini hala korumaktadır ve güzel bir taş yapı olarak dikkat çekmektedir. Ne var ki yapısı ve mimarisiyle güzel bir taş yapı örneği olarak düşünülebilecek olan bu Cuma Camisi son yıllarda her mahalle ve köyün cuma namazını kendi camisinde kılmak istemesi neticesinde kaderine terk edilmiş durumdadır. Yani metruk bir vaziyettedir.
Asıl dikkat çekici ve kayda değer özellikte olan Cuma Camii yine Harmancık ilçesine bağlı Nalbant Köyünde yer alan camidir. Çünkü kurulduğu günden bu yana Cuma Camii olarak fonksiyonunu icra etmektedir. Yapımı oldukça sade olup, taş/ahşap karışımı elamanlardan oluşmuştur. Yanı sıra antik kalıntılara ait bazı mermer elemanların yapıda kullanılmış olması bu camiye ayrı bir özellik katmaktadır.
MİNBERSİZ CAMİ OLUR MU? Diğer taraftan Nalbant köyünde iki ayrı camii bulunmaktadır. Buradaki iki camiyi diğer camilerden ayıran ve özellikli kılan ise her ikisinde de minber (camilerde Cuma ve Bayram namazlarında İmam-Hatiplerin cemaate hitap ettikleri merdivenle çıkılan yer) olmamasıdır. İlk günden itibaren bu camilerin minbersiz olarak inşa edilmiş olması iki caminin cemaatinin Cuma ve Bayram günleri köylerinde üçüncü bir camii olarak bulunan ve sadece Cuma ve bayram namazlarının kılındığı Cuma Camiinde toplanmalarını sağlamak maksadıyladır. Bu iki camiye minber yapılması halinde Cuma Camii işlevsiz kalacağından köy sakinleri iki camiye de minber yapmama hususunda kararlı görünmektedir. Çünkü iki mahalleli ve iki camili köyde Cuma Camii onları haftada bir kez olsun bütün köylüler olarak bir
araya getirmektedir. Bu ise onlar için sosyal dayanışma, kaynaşma ve paylaşmanın zemini olmaktadır.
PAZAR YERİ VE CUMA Bursa Dağ Yöresinde geniş katılımlı Cuma namazının kılındığı ve uygulamanın asırlardır devam ettiği camilerden en önemlisi kuşkusuz Cuma Pazarı Camiidir. Burada bayram namazları kılınmamakta ve sadece Cuma namazı kılınmaktadır. Bu durum Bursa Dağ Yöresinde sadece bu camiye ait geleneksel bir özelliktir. Çok rağbet gören cuma camisi, aynı zamanda yörenin en büyük küçükbaş ve büyükbaş hayvan pazarının çevresinde kurulduğu Büyükorhan ilçesinde bulunmaktadır. Gerek Büyükorhan’ın köylerinden gerekse diğer ilçe ve köylerden birçok insan, cuma günleri ilçenin girişinde ilçeye üç km. mesafede genişçe bir alanda yer alan caminin çevresinde toplanmaktadır. Bu pazarda alış-veriş için Bursa ve civar illere bağlı ilçelerden gelen esnaflara rastlamak mümkündür. Büyük bir cami ve etrafında yer alan mekânlarda hayvan satışının yanı sıra, uzun ve kapalı bir alanda da daha çok yeni kesilmiş hayvanların etlerini ve bu etlerden mamul kavurma satan esnaflar bulunmaktadır. Bu esnaflar sadece cuma günü tezgâhlarını kurarak gelenlerin et ve yemek ihtiyacını karşılamaktadır. Eskiden tahıl başta olmak üzere her türlü ihtiyaç ürünlerinin alınıp satıldığı ve tam bir emtia pazarı örneği olarak nitelendirilebilecek olan mekân 1990’lı yıllara kadar bu özelliğini korumuştur. Sonrası yıllarda, tüketim ürünlerinin değişimi ve çeşitliliği, pazarlama usullerindeki gelişmelerle birlikte bunların “market” tarzı işletmelerde ve belde içindeki mekânlarda satışa sunulması Cuma Pazarının cazibesini yitirmesine sebep olmuştur. Ama yine de bu mekân günümüzde ilçe merkezinden yerel ve mülkî yöneticiler dâhil birçok kişinin, hayvan almayacak olsalar bile çeşitli bahaneler ile uğradığı bir yer olma özelliğini korumaktadır.
“Cuma Pazarı” diye bilinen bu mekânın kurucusu olarak, Cuma Pazarı’nın bulunduğu yere en yakın köylerden Armutçuk’da mezarı bulunan, yöre insanının hürmetle andığı, adına hâlâ hayırlar düzenlenen ve yaşadığı dönemin önemli bir âlimi kabul edilen Osman Efendi adıyla maruf bir zat kabul edilmektedir. Yöre halkı bu kişiyi Osman Dede diye adlandırmakta ve bilmektedir. Burada yer alan camiyi onun yaptırdığı ve uzun süre burada imamet
araştırma / Bursa Dağ Yöresinde Bir Şenliktir Cumalar / Yrd. Doç. Dr. Alaattin DİKMEN
Nalbant Köyü’nde minbersiz köy camii/Harmancık.
87 | Ocak 2016 | Sayı 17
görevinde bulunduğu çeşitli efsane ve menkıbeler eşliğinde anlatılmaktadır. Yarı efsanevî bir şahsiyet olan Osman Efendi’ye ait bilgiler yöreyle alakalı çok az sayıdaki son dönem yazılı kaynaklarda da geçmektedir.
CUMA CAMİLERİ HANGİ MEKÂNLARDA KURULUR? “Cuma Yeri”, “Cuma Camii” adı verilen camiler kuruldukları yer ve mekânlar olarak da dikkat çekmektedir. Bu camiler kuruldukları mekânlar şu unsurlar dikkate alınarak seçilmiştir:
• Birden fazla köy ve mahallenin orta noktası bir alanda ve yakın yerlerde oturan kişilerin tamamının katılımını sağlayacak yer ve mekânlarda kurulan Cuma Camileri.
Yöredeki Cuma camileri daha çok bu amaca matuftur. Harmancık’a bağlı Çatalsöğüt, Dutluca ve İshaklar köyleri sınırları içinde bulunan Cuma camileri ile Keles ilçesi Kozağacı mevkiinde bulunan Cuma Yeri bu grupta değerlendirilebilir. Bu camiler, genellikle köyler topluluğunun ortasında bir yerde kurulmuş ve köylerden bağımsız düşünülmüştür. Böylece komşu köylerin ortak bir değer ve mekân etrafında toplanıp kaynaşması azami ölçüde sağlanmış olmaktadır. Buralarda yer alan
Cuma Camilerinde cuma namazı civar köy ve mahallelerin de iştirakiyle geniş katılımlı olarak kılınmakta ve bölgenin yakın köylerinin haftalık genel bir toplanma, görüşme zemini olarak değerlendirilmiş olduğu düşünülmektedir. Çatalsöğüt Köyü Doğancılar Mahallesi yakınlarında yer alan Cuma Camisinde Çatalsöğüt merkeziyle birlikte, Bayramlar, Demirci ve Doğancılar mahalleleriyle Kılavuzlar Köyü’nün bir mahallesi olan Köçekler’den birçok insanın cuma namazı kıldıkları anlatılmaktadır. Yine Dutluca Köyü sınırlarında kalan Cuma Yeri ya da Cuma Camii’nde kılınan cuma namazlarına ise Dutluca Köyü ve Koyak Mahallesi ile Ilıcaksu Köyü ve Dedebalı Köyü ile Gölcük Mahallesi’nden insanların katıldığı söylenmektedir.
• Köy ve mahallelerin katılımını sağlamaya yönelik olmakla birlikte il ya da içeler arası işlek bir yolun kenarında yolcuların ibadetlerini yerine getirmelerini de sağlayacak tarzda düşünülerek yapılan Cuma camileri. Harmancık ilçesine bağlı Dedebalı, Ilıcaksu, Dutluca köylerinin orta noktası sayılabilecek olan bir mevkide yer alan Cuma Yeri aynı zamanda Harmancık-Dursunbey karayoluna yakın bir yerde kuruludur. Yine Nalbant köyünde ve günümüzde de faaliyet halinde bulunan cami Harmancık-Keles ilçelerini birbirine bağlayan karayolunun kenarında bulunmaktadır.
• İnsanların alışveriş yaptıkları yani ekonomik hareketliliğin yoğun olduğu mekânlara kurulan Cuma camileri. Bu gruba ise Büyükorhan Cuma Pazarı Camisi örnek olarak verilebilir. Bir dönem yakın illerin ilçelerinden de katılımlarının olduğu yörenin en büyük hayvan pazarı burada kurulduğu için bu caminin kuruluşunda buradaki ekonomik hareketlilik dikkate alınmış olmalıdır.
Cuma camisi geleneğinin günümüzde de yaşayan ve yaşatılan Nalbant Köyü’nde bulunan Cuma Camii ile Büyükorhan ilçesindeki Cuma Pazarı camileri yüzyıllardır devam eden Cuma Camisi geleneğinin günümüzdeki iki önemli tanığı olarak varlığını sürdürmektedir. Kıraç ve dağlık yörelerde yerleşim şekillerindeki genel kabullerin değişmesi, büyük illere yoğun bir göçün yaşanması Dağ Yöresindeki geleneksel uygulamaların hızlı bir şekilde sonlanmasına sebep olsa da adı geçen iki camide Cuma camii geleneği bazı zorluklara rağmen sürdürülmeye çalışılmaktadır.
Bu tür uygulamalar İslam toplumlarının ilk yıllarından itibaren karşılaşılan ve Müslüman toplumlarda sosyal alanı güçlendiren, toplumlara birlik şuuru kazandıran dini/manevi beslenme alanları olarak kabul edilmeli ve yaşatılması için yerel birimlerdeki yetkili kişilerin gerekli hassasiyeti göstermesi beklenmektedir.