Transkript
1 Marmara Coğrafya Dergisi, Sayı: 3, Cilt: 1, s. 7-26, İstanbul, 2001 YERYUVARI'NDA DOĞAL OLAYLAR VE ÂFETLER THE NATURAL EVENTS AND CATASTROPHIES ON THE GEOİD) Prof. Dr. Ali SELÇUK BİRİCİK' ÖZET Litosfer, Hidrosfer ve Atmosfer 'de ayrı ayrı ve bazen bunların müşterek etkileri sonucu farklı görünüm ve boyutlarda tezahür eden aktivite (doğal olaylar) belirgin özellikleri ile muhtelif ilim dallarının konusunu oluşturmakta ve böylece önem arz etmektedir. Epirojenik stildeki hareketler, Seizm, Volkanizma, Heyelan, Kaya düşmeleri, Erozyon, Sedimantasyon, Süreklilik gösteren Yüksek ve Düşük sıcaklıklar, Bunaltıcı yakıcı sıcaklık ve Dondurucu soğuklar, Don hadisesi, Glasiasyon, Çığ düşmeleri, Deniz-Okyanuslarda vukua gelen akıntı sistemleri, Büyük çapta sualtı heyelanları ve Şiddetli depremlere bağlı olarak oluşan dev dalgalar (Tsunami) Deniz-Okyanus seviyesinde meydana gelen ani yükselme ve alçalmalar, Şiddetli kasırgalar, Kum-Tozfırtınaları, Hortum, Sürekli esen soğuk ve sıcak rüzgârlar, Uzun süreli yoğun sisler, Şiddetli sağanak yağışlar, Yıldırım düşmeleri, Sel karakterli akışlar, Su baskınları, Yeraltı suyu seviyesinin yükselişi ve alçalışı, Su çokluğu, Su yokluğu (şiddetli kuraklık), Sürekli yıldız kaymaları, Güneş sistemi içindeki gök adalarının zaman zaman birbirine göre coğrafî konumlarında meydana gelen değişmeler, Gök adalarının birbirinin çekim alanlarına girmesi doğal olaylardandır. Gerek İç dinamik, gerekse dış dinamik âmillere bağlı olarak meydana gelen doğal olaylar, kendi işleyişi içinde doğaldır. Bunlar, jeolojik zamanlar boyunca, şiddetderecesi değişmekle birlikte, periyodik, ya da sürekli olarak vuku bulmuş; ve halen de devam etmektedir. Doğal dengenin tesisi için gerekli olan bu olaylar, insan ve eserlerine zarar verdiği ve bu zararları önlemede çaresiz kalındığı zaman âfet adını almaktadır. Dünyanın nimetlerinden büyük ölçüde yararlanan insan, Atmosfer ve Hidrosfer ile sarılı Yeryüzünün en yeni ve en son konuğu olup, yerine göre doğal olayların etkileri karşısında zarar görmektedir. Yeryüzü, Yerkabuğu nun * Marmara Üniversitesi. Atatürk Eğitim Fakültesi, Coğrafya Eğitimi Anabilim Dalı'nda öğretim üyesidir.
2 YER YUVARINDA DOĞAL OLAYLAR VE ÂFETLER 8 en üst zonu ve bunun da üst seviyesi olan Topografya Sathıdır. İnsan ve eserleri de Yeryüzü 'nün muhtelif yerlerinde olup Dünya 'yı motive etmektedir. ' ABSTRACT Activity (natural events)\being_formed in lythosphere, hydrosphere and atmosphere seperately and sometimes with their common effects in variant appearence and dimension, is the subject of several related sciences and thus Us of great importence. Movements in epyrogenyc style, Seizm, Volcanic eruption, Rockslide, Erosion, Sedimantation, Continuous low and high temparature, Too much hot and freezing cold, Freezing, Glassiation, Snowfalls, Flomng systems In the seas and oceans, Subwater landslide in a great extent and huge waves in accordance with the violent earthauakes (Tsunamy), Sudden water increase and decrease in the seas and oceans, Violent hurricanes, Sand- dust storms, Hurricane, Continuous hot and cold winds, Long periods of fog, Violent rainy storms, Thunders, Flows in form offlood, Water invasions, The increase and decrease of subground water, Too much water,lack of water (violent draught), Continuous star slips, Changes of sky islands in the solar system to each other in terms of geographical positions, Entering one-another 's pulling zone of sky islands are among natural events. Natural events which take place due to either internal or external dynamics, are natural in its terms. They have happened through the geological periods in varient vilonce degrees continuously and are stili going on. These events which are necessary to provide balance in nature are called "disaster" in case they are harmfull for people and their works and when they are impossible to be overcome. Human beings who take the beneflts of nature in a great extent, are damaged by the negative kffects of natural events in some cases. Human beings are the newest and the last guests of the earth which is surrounded by hydrosphere and atmosphere. Surface of the earth is the upper zone of the earth and it is the upper part called "topography"human Beings and their works are in severalparts of the earth and motivate the world. BAZI DOĞAL OLAYLAR VE ÂFET Magma'mn yeryüzündeki aktivitesi Volkanizma adıyla bilinmektedir. Volkanik aktivite, meskûn sahaları tehdit ediyor, insan ve
3 ALİ SELÇUK BİRİCİK 9 eserlerine zarar veriyorsa magmanın bu tür faaliyeti "Doğal Afet" olarak nitelendirilir. Buna mukabil volkanik faaliyet, insanın henüz yeryüzünde görülmediği jeolojik mazide ya da bugün okyanus ortalarında, ıssız çöllerde vuku buluyor ise magmanın bu tür aktivitesi âfet olarak değerlendirilmez. Yerkabuğu'nun âni olarak az veya çok şiddetle sarsılması olayına Deprem (Seizm) denir. Bu, doğal bir olaydır. Sarsıntının şiddet derecesi ne olursa olsun etki alanı meskûn sahalar dışında kalıyor ve böylece insan ve eserlerine, o'nun faydalandığı yerüstü ve yeraltı zenginliklerine zarar vermiyor ise Deprem'e doğal âfet gözü ile bakılmaz. Ancak deprem, insan ve eserlerini tehdit ederek mal ve can kaybına sebep oluyor ise "Doğal Âfet" olarak nitelendirilir. Her türlü çözülme enkazının altında (kalın alüvyal sedimentler hariç) temele ait formasyonların, ya da temel arazinin muayyen bir kısmının yer değiştirmesine "Heyelan" denir. Tabiatın kendi işleyişi içinde meydana gelen esas heyelan da budur. Böylece, yeryüzü sathında, ya da zeminde rölyef açısından bazı önemli değişiklikler olmaktadır. Bu çerçevede tepe ve dağlık sahaların, özellikle eğimli yamaçlarında arazinin bir kısmının kayması, yer değiştirmesi ile daha alçak kesimlere doğru hareketi ve yığılması doğaldır. Şayet hareket eden bu kütle, kara ve demir yollarını, liman tesislerini, meskûn alanları tehdit ediyor, mal ve can kaybına sebep oluyorsa vukua gelen heyelan, âfet olarak değerlendirilir. Sert ve yumuşak tabakaların üst üste geldiği eğimli yamaçlarda korniş biçimindeki kütlelerin farklı aşınımla dengelerini kaybedip eğim boyunca" yuvarlanmaları, yamaç rölyefinin tekâmülü ile ilgili doğal bir olaydır. Bu olay "Kaya düşmeleri" adıyla bilinir. Düşen kaya bloklarının eğimli yamacın eteğindeki meskûn sahaya, kara ve demir yolu (v.s.)'na doğru artan bir hızla yuvarlanmaları beklenmedik bir anda büyük zararlara sebep olur. Olayın sık sık tekrarlanması halinde bir âfet şekline dönüşebilir. Sağanak halindeki yağışlar ve bazen kar erimelerinin iştiraki ile eğimli çıplak yamaçlardan hızlı ve korkunç gürültülerle akışa geçen muazzam miktardaki su "SW".dir. Sel, özellikle çıplak dağlık sahalarda şiddetli erozyona, hızlı akışlara sebep olur. Böylece, gevşetilen zeminden koparılan unsurlar çamur ve kaya seli halinde eğimin azaldığı yerlere
4 YERYUVARINDA DOĞAL OLAYLAR VE ÂFETLER 10 doğru sürüklenir; çukur yerlerde zamanla bir alüvyonlaşma ve bunun sonucunda da Alüvyal Ova/arjmeydana gelir. Yeryüzündeki bugünkü ovaların çoğu, tektonik depresyon tabanlarının alüvyonlarla dolması ile meydana gelmiştir. Ovaların verimli ziraat sahaları olduğu da bilinen bir gerçektir. Ancak, bilinmelidir ki, bu jeomorfolojik gelişimin başlangıcı erozyona dayanmaktadır. Günümüzde erozyona "Doğal Afer" gözü ile bakılmaktadır. Akarsu yataklarında baraj, gölet, derivasyon kanalı ve tünelleri, drenaj ve sel kapanları gibi sanat yapılarının olmadığı yerlerde, bir bakıma kontrolsüz akışa sebep olan sel karakterli su, yerine göre meskûn alanlarda büyük tahribata sebep olduğu gibi ziraat sahalarını da basmakta ve böylece doğal âfet halini almaktadır. YERYÜZÜNDE VUKUA GELMİŞ BAŞLICA DOĞAL ÂFETLER Gerek ülkemizde, gerekse Dünya'nm daha başka ülkelerinde doğal âfete maruz kalmış yerler vardır. Bu yerlerin bir kısmı Sürekli Âfet Bölgesi özelliği gösterir. Doğal âfete sebep olan olayların çeşitliliği, frekans ve şiddet derecesi bir bakıma âfetin boyutlarını belirler. Her ne şekilde olursa olsun vukua gelen âfet korkunç görünümlere sebep olduğu gibi bu acı sonuçlar insanların hafızalarından kolay kolay silinmez. Tarihi kayıtlarda bunlara ait bilgiler bulunmaktadır. Bunlardan bazılarına aşağıda kısaca yer verilecektir. I - VOLKANİK ÂFETLER Volkanik faaliyetle yeryüzüne çıkan subuhan ve diğer muhtelif gazlar, termal sular, lavlar ve piroklastik maddeler yerine göre insan ve eserlerini tahrip etmekle büyük âfetlere sebep olmaktadır. Volkanik faaliyetin sebep olduğu doğal âfetler, Dünya'nın muhtelif yerlerinde vuku bulmuş; korkunç manzaraları ile insanları dehşete düşürmüştür. Bunların birkaçına aşağıda değinilmektedir. VezMv Volkanik Âfeti: Roma İmparatorluğu döneminde ayrı ve önemli bir yere sahip olan Napoli, bugün de İtalya'nın Tiren Denizi kıyısında çeşitli şehirsel fonksiyonları ile ünlüdür. Şehrin
5 ALİ SELÇUK BİRİCİK 11 güneydoğusunda Vezüv Volkanı vardır. Bu volkanik dağın (1267 m.) batı eteklerinde, deniz kıyısına doğru kurulmuş köy, kasaba ve şehirler yer almıştır (Şekil 1). Şekil:! -Vezüv Volkanı Bir sahil ve eğlence kenti olan ve o günlerde kişinin yaşadığı ünlü Pompeii şehri de bunlardan birisi idi. Üzerinde Vezüv Volkanı'nın da bulunduğu bu yörede depremler, aralıklı olarak 16 yıl devam etmiş ve nihayet Vezüv, Pompeii ve Herculaneum şehirlerini yok edecek püskürmesine M.S. 79 yılının 24 Ağustos gecesi başlamıştır. Volkandan çıkan "Nuee Ardente " denilen kızgın bulutlar ve piroklastik maddeler, Pompeii'de kişinin ölümüne sebep olduğu gibi
6 YERYUVARI'NDA DOĞAL OLAYLAR VE ÂFETLER 12 Herculaneum şehirini de örtmüştür. Böylece, insanların bir kısmı yanarak kavrulmuş ve bütünüyle yok olmuş; bir kısmı da volkanik kül ve kumların altında kalarak fosilize olmuş; taşlaşmışlardır. Vezüv Volkanı'ından çıkan çeşitli piroklastik madde ve lâvlarla fosilize edilen bu gizemli şehirler, ancak yıl sonra açılan bir su kuyusundaki verilere göre yapılan kazı çalışmalarıyla tebpit edilmiş; şehrin harabeleri ve taşlaşmış insan cesetleriyle karşılaşılmıştır. Bugün, eski şehrin taşlaşmış fosil insanları, Pompeii Müzesi'nde sergilenmektedir (Foto 1). Vezüv'ün M.S. 79 yılındaki meşhur faalliyetini safha safha izlemiş olan Büyük Pliny kaydetmiş; Genç Pliny ise daha somaki kuşaklara aktarmıştır. Foto: 1- Vezüv Volkanı'nın M.S. 79 yılındaki püskürtmesi ile Pompeii Şehrinde volkanik küllerin taşlaştırdığı insan vücudu-pompeii Müzesi. Pele Volkanik A/eti':Volkanik âfetlerden bir diğeri 1902 yılında Küçük Antillerde Martinique Adası'nda meydana gelmiştir. Orta Amerika'da Karayip Denizi doğusunda Adayayı özelliğindeki i Küçük Antiller'den Martinique Adası'ndaki Sainte Pierre
7 ALİ SELÇUK BİRİCİK 13 şehri, Pele Volkanı'nın 2 Nisan- 16 Aralık 1902 deki faaliyeti sonucu yok olmuş; şehirde yaşayan kişiden 'i ölmüştür. Pele Volkanından çıkan Nuee Ardente ler insanların ölümünde büyük ekten olduğu gibi şehrin alev alev yanmasına da sebep olmuştur. Yuvarlanan, sıçrayan çılgın alevler Atlantik açıklarında da görülmüş, sahilde 18 gemiden sadece birisi kalmış; şehir volkanik kül, kum ve diğer unsurlarla örtülmüş; kaynayan çamurlar akışa geçmiş ve hayat durmuştur. İlginçtir ki, bu âfette; kaçma imkânı olmayan hapishanedeki hücre mahkumu sağ kalabilmiştir. Nevada del Ruiz Volkanik Âfeti. Güney Amerika ülkelerinden Kolombiya'da başkent Bogota'nın 150 km. batısındaki Nevada del Ruiz (5400 m.) Volkanı 'nın 4 asırlık bir sükûn döneminden soma 14 Kasım 1985 de yeniden faaliyete geçmesiyle nüfuslu Armero şehrinin % 85'i Chinchina şehri ile Ambalema, Honda, Herveo, Villamaria, Santuario, Carmelo ve Pindalito köylerinin tamamı çeşitli piroklastik maddeler ve lavlarla tamamen yok olmuş; den fazla insan ölmüştür. Nevada del Ruiz 'in yüksek kesimlerinde buzul, buzkar ve karların yüksek sıcaklığın etkisiyle erimeleri sonucunda oluşan sular, dağlık sahanın yamaçlarından inerken oluşturdukları çamur selleri Magdalena Nehri'ne ve bu akarsu aracılığıyla da Karayip Denizi'ne taşınmış; geçtiği yerlerde önemli hasara yol açmıştır. İnsanlara korku ve dehşet veren bu olayın Armero Yöresindeki görünümü, oradan uçan bir pilot tarafından şöyle açıklanmaktadır; "Çok çarpıcı, şoke eden bir görüntü... Armero'dan geriye bir şey kalmamış, galiba sadece birkaç ev duruyor. Kent, sanki geniş kumsallarla örtülmüş gibi..." Bu olayla birlikte kına ve kahve ziraatinin yapıldığı yerler de tanınamaz hale gelmiştir. Diğer yandan Pasifik Ateş Çemberi'ndeki adayaylarmda volkanik aktivitenin ve buna bağlı depremlerin sık sık vukua geldiği bilinmektedir. Japonya, Tayvan, Filipinler, Sumatra, Java adaları ve diğer bazı küçük adalarda meydana gelen volkanik faaliyetler ve depremler bu bakımdan büyük önem taşımaktadır. Bunlar, daha- çok Okyanusal Litosfer'in Karasal Litosfer'e dalıp batığı Benioff-E-önu boyunca görülmektedir. Bu kesimde* Pinatoba volkanik faaliyeti; bunlara bir misal olarak verilebilir.
8 YERYUVARINDA DOĞAL OLAYLAR VE ÂFETLER 14 Pinatoba Volkanik Âfeti: Filipinler'de Pinatoba Volkanı, altı yüzyıl aradan sonra 1991 yılı Haziran ayında yeniden püskürmeye başlamış; başkent Malina'ya kadar olan sahada büyük tahribata yol açmış; fırlattığı piroklastik maddeler çok geniş bir alana yayılmış ve yüzlerce insan ölmüştür. İnsanlar, volkanik faaliyetin başlamasıyla birlikte her türlü vasıtadan yararlanarak ve hattâ yaya olarak Afet Bölgesi'nden kaçmışlardır. Ancak, yüzlerce metre yükseğe fırlatılan ve şiddetli rüzgârlarla yerine göre binlerce km. uzaklara taşınabilen volkanik toz, kül, kum bulutu sebebiyle görüş mesafesinin azalması uçakların kalkış ve inişini de engellemiştir. Bu olayla, Amerika üssündeki askerlerin tahliyesi de hayli zor olmuştur. Türkiye'de ise volkanik faaliyete bağlı olarak meydana gelmiş doğal âfetlerden pek söz edilemez. Nitekim ülkemizde volkanik faâliyyetin büyük faciaya, ya da âfete sebep olduğuna dair elimizde kesin bir delil yoktur. Bundan da anlaşılıyor ki ülkemizde genç volkanik araziler olmasına rağmen büyük ölçüde aktiviteleri sona ermiş; sönmüş volkanlar grubuna girmektedir. Bununla birlikte halen bazı volkanlarımızda sıcak su ve gaz çıkıştan olmaktadır. Ancak bunlar, Solfatar ve Mofet Safhası 'mn temsilcisidirler. Ülkemizde bugün sıcaksu, buhar ve diğer gaz çıkışlarının görüldüğü yegâne volkan, Van Gölü batısındaki Nemrut Volkanıdır yılı yaz aylarında yaptığımız incelemede Nemrut Kalderası tabanındaki göl kıyılarında ve özellikle kalderanın doğu kesiminde çıkışlarına rastladık. Nitekim kaldera tabanının kuzeyindeki Ilıcagöl kıyılarında bunları görmek mümkündür. Ayrıca, tarihî devirlerde Nemrut ve Erciyes volkanının ateş ve duman püskürttüğü Amasyalı Strabon (MÖ. 63-M.S. 20 yıllan arasında yaşamış) tarafından tespit edilmiştir. Ege Bölgesi'nde Yanık Yöre (Katake Kaumene) adı verilen Kula- Adala arasında genç volkanik arazinin varlığı öteden beri bilinmektedir. Bu kesimde Kula Volkanı'nın yakın mazide indifa ettiği gaz Demirköprü Baraj Gölü yakınında volkanik türler arasında bulunan insan ayak izlerinden anlaşılmaktadır.
9 ALİ SELÇUK BİRİCİK 15 t Ümit ederiz ki genç volkanlarımız arasında yer alan Nemrut, Süphan, Tendürek, Karacadağ, Karadağ, Erenler ve Alacadağ ile Kula volkanları büyük âfete yol açacak indifalara sebep olmaz. II - SİSMİK ÂFETLER Bilindiği üzere Yeryuvarı, henüz oluşmaya başladığı andan itibaren günümüze kadar geçirmiş olduğu jeolojik ve jeomorfolojik evrim çerçevesi içinde Paleocoğrafya bakımından üzerinde önemle durulması gereken boyutlar sunmaktadır. Wegener Teorisi ve bugün Levha Tektoniği prensiplerine bağlı kalınarak açıklanan görüşlerin ışığı altında bir bütün olarak Yeryuvarı'nın, özellikle bunun kabuk kısmının tektonik bakımdan ve dolayısıyle seizm (deprem) bakımından gösterdiği özellikler fevkalâde dikkat çekicidir. Doğal âfet halini alan depremler, Dünya' nın muhtelif yerlerinde önemli ölçüde mal ve can kaybına sebep olmaktadır. Bu olay, Dünya'nın en çok sarsılan Pasifik Ateş Çemberi ve Alp-Himalaya-Kuşağı'nâsiVi bazı ülkelerde sıkça görülmektedir. Bunlara ait misâller incelendiğinde çarpıcı sonuçların ortaya çıktığı görülür (Şekil 2). Japonya Depremleri Japonya Dünya'nın en çok sarsılan zonu üzerinde bulunmaktadır. Bu sebeple volkanik aktivitenin ve depremlerin sıkça görüldüğü bir ülkedir. Japonya'da muhtelif tarihlerde vukua gelen depremlerden bazıları; 5 Şubat 1891 Mino Owari Depremi : Japonya'nın Mino Owari kesimindeki bu depremde kişi ölmüştür. 1 Eylül 1923 Kanto Depremi : Japonya'da vukua gelen bu büyük depremde Tokyo ve Yokohama şehirleri tahrip olmuş; bina yıkılmış ve kişi ölmüştür. Ölen kişiden 'i depremle birlikte çıkan yangında hayatlarını kaybetmişlerdir. Bu yangında kimileri dumandan boğularak ölmüş; kimileri de yanarak yok olmuşlardır.
10 YER YUVARI NDA DOĞAL OLAYLAR VE ÂFETLER Temmuz 1993 Hokkaido Depremi : Japonya'nın Hokkaido Adası'nda vukua gelen 7.8 şiddetindeki bu depremde 80 kişi ölmüş; 167 kişi kaybolmuş; yüksekliği 5 m.yi aşan Tsunami türünde dalgalarla 340 ev Okyanus suları tarafından yutulmuştur. 17 Ocak 1995 Kobe (Hyogoken-Nanbu/Great Hanshin) Depremi : 1923 Kanto Depremi'nden sonra Japonya'da en çok can kaybına ve milyarlarca Yen maddi zararlara sebep olan büyük bir deprem Hyogo Bölgesin'de 17 Ocak 1995 tarihinde vukua gelmiştir. Bu depremde Kobe ve civarındaki şehirlerde 5109 kişi ölmüştür kişi yaralanmış; kişi evsiz kalmış; ev yıkılmış ve böylece Japonya'nın modern şehirlerinden biri olan Kobe yerle bir olmuştur. Tayvan Depremleri Tayvan'da da zaman zaman şiddetli depremler olmaktadır. Bunlardan biri de 20. yüzyılın sonlarında vukua gelenidir. 21 Eylül 1999 Chichi Depremi: Çin'in doğusunda bir Okyanus adası ve devleti olan Tayvan'da 7.3 şiddetindeki bu depremde önemli hasarlar ve can kaybı meydana gelmiştir. Tayvan'ın orta batısında Nantou, Taichung, Taipei ve Yunlin yerleşim birimlerinde toplam 2087 kişi ölmüş, 7274 bina yıkılmıştır. Portekiz Depremleri Avrupa'nın Atlantik kıyısında yer alan Portekiz'de de zaman zaman çok şiddetli depremler olmuştur. Lizbon Depremi buların en şiddetli olanlarından birisidir. 1 Kasım 1955 Lizbon Depremi : Portekiz'in Atlas Okyanusu kıyısında bir liman şehri olan Lizbon yerle bir olmuş ; kıyıda oluşan Tsunami türündeki dev dalgalar kara içlerine doğru 1 km. kadar ilerlemiş ve büyük tahribata yol açmıştır. Hafızalardan silinemeyen bu depremde kişi de hayatını kaybetmiştir. Amerika Birleşik Devletleri Depremleri Amerika Birleşik Devletleri'nin Pasifik kıyısında özellikle Kaliforniya Koyu boyunca kuzey-kuzeybatıya doğru şiddetli depremler vuku bulmaktadır. Burası, aynı zamanda Yerkabuğu'nun en zayıf zonlarındandır.
11 ALİ SELÇUK BİRİCİK 17 t 1 Nisan 1906 San Fransisko Depremi: Amerika Birleşik Devletleri batısında Kıyı Dağları ve onun güneyindeki devamı olan Kaliforniya Dağları ile bunların doğusunda ve birbirine paralel olarak yer alan tektonik oluklar, Dünya'nın en büyük kırık hatlarından birinin geçtiği yerdir. San Andreas Fayı olarak bilinen ve yaklaşık 435 km. uzunluktaki bu kırığın hareketiyle birlikte 1906 da 7 m.lik yatay dekroşmanlar olmuş; bunun sonucuna San Fransisko şehri tahrip olmuş ve 7000 kişi ölmüştür. Öte yandan Kaliforniya ve onu kuzey-kuzeybatısındaki devamı olan tektonik zonda faylanmalar ve dolayısıyla şiddetli sarsıntılar günümüzde de vukua gelmektedir. Amerika Birleşik Devletleri'nin en çok sarsılan kesimi de buralardır. Türkiye Depremleri Alp- Himalaya Kuşağı üzerinde bulunan Türkiye, Dünya'nın en çok sarsılan yerlerinden birisidir. Burada zaman zaman yıkıcı büyük depremler meydana gelmiştir ve maalesef bundan soma da olacaktır Tablo: 1). Tablo: 1 Türkiye'de Yakın Mazide Vukua Gelen Şiddetli Depremlerden Bazıları Vukua Gelen Depremin Tarih Ve Yeri Depremde Olen insan Sayısı Mart 1928 Tepeköy-Torbalı-hmir Depremi, Nisan 1938Kırşehir Depremi, 27-28Aralık 1939 Erzincan Depremi, Ekim 1943 Tokat-Kastamonu Depremi, Şubat 1944Bolu-Çerkeş Depremi, Mart 1953 Yenice -Gönen Depremi, 28 Mart 1970 GedifDepremi, Kasım 19,76 Çaldıran-Muradiye Depremi, Ekim 1983 Erzurum-Kars Depremi, Mart 1992 Erzincan Depremi, Ekim 1995Dinar Depremi, Haziran 1998Adana-Ceyhan Depremi, Ağustos 1999 Marmara Bölgesi Depremi, Kasıml999 Düzce Depremi Bu büyük depremlerden sekizi Kuzey Anadolu Fay Zonu üzerinde ve olmuştur.yakınında yer alan meskûn sahalarda büyük ölçüde mal ve can kaybına sebep olmuştur.
12 YERYUVARINDA DOĞAL OLAYLAR VE ÂFETLER 18 Bu verilere göre ülkemizde bugüne kadar yaşanan en şiddetli ve tahripkar depremlerden biri Aralık 1939 Erzincan Depremi, diğeri ise 17 Ağustos 1999 Marmara Bölgesi Depremi'dir. Erzincan Depremi: Kuzey Anadolu Fay Zonu Üzerinde yer alan Erzincan'da zaman zaman, şiddetli, yıkıcı depremler vukua gelmektedir. Nitekim Aralık 1939 Depremi'nde Erzincan yerle bir olmuş; Mercalli-Sieberg ölçeğine göre XI. Şiddetindeki bu depremde kişi de ölmüştür. 13 Mart 1992 Depremi'nde Erzincan yine büyük ölçüde yıkılmış ve 653 kişi hayatım kaybetmiştir. Marmara Bölgesi Depremi: Ülkemizde 17 Ağustos 1999 da saat 3.02 de merkez üssü (Episantr) Gölcük olan ve Richter ölçeğine göre 7.4 şiddetinde bir deprem meydana gelmiştir. Art sarsıntıları yıl devam etmiş olan bu depremin etki alam çok geniş olmuş ve (yarıçapı yaklaşık 350 km.) bu depremde Marmara Bölgesi'nde büyük hasar meydana gelmiş; bazı köy, kasaba ve kentler yıkılmış; civarında da insanımız hayatım kaybetmiştir. İnsan ve eserlerinde meydana gelen bu yıkım ve yok olmanın yanı sıra doğal zeminde de belirgin deformasyonlar meydana gelmiştir. Ülkemizin sosyo-ekonomik düzenini sarsan ve böylece acı hatıraları pek unutulmayacak olan 17 Ağustos 1999 Depremi'nde Adapazarı, İzmit, Gölcük, Yalova ve İstanbul'da tahribatın boyutları büyük olmuştur. Deprem, Kuzey Anadolu Fay Zonu'nun Marmara Bölgesi'ne rastlayan kısmındaki hareketliliğiyle ilgilidir. Doğrultu atımlı sağ yönlü olan fayın.bu kesimde 120 km. den fazla kısmı aktif hale gelmiş; böylece 4.6 metrelik yatay dislokasyon olmuştur. Fayın aktif hale geldiği kısım İzmit Köfezi ile Akyazı arasındadır. Ayrıca, İzmit Körfezi'nin güney kıyısı boyunca hareketliliğin belirgin olduğu da bir vakıadır. İstanbul'u Ankara'ya bağlayan TEM Otoyolu'nun İzmit- Adapazan-Düzce arasında kalan kısmında yer yer yarılmalar, tasmanlar olmuş; sanat yapısı niteliğindeki üst geçit köprülerinde yıkılmalar olmuş; menfezler ötelenmiş; yollarda taşınanların yanında kabarmalar; demiryolunda bozulmalar meydana gelmiştir. Nitekim Arifiye-İzmit arasındaki demiryolu Arifiye batısında Tepetarla Köyü yakınında 2.7 m.
13 YERYUVARINDA AKTÜEL VOLKANLAR, VOLKANİKLER ZONLAR YENİ KIVRIMLAR, SIĞ VE DERİN ODAKLI DEPREM EPISANTIRLARI, OKYANUS SIRTLARI VE TRANSFORM FAYLAR Tahılı.S«nif «««(«i.* r B Alpın Oro'nvzi M Tri»-Üsl Mio»*n rmırvd* vuku* gmi»r> *.rjd»$l»r) 3 (Volkanik KayK<»'» 3 AmtMHMMU I (PMtftk'd*} IAtlantik S*n«ı t A Mfffk d«dahil} (Volkanik Kay açlar) 1Atlantik SarıMAkdartiı Orjftıi.) (Volkanik Kay açlar) Akdantı Sanal (Volkanik Kayaçlar) «jsfl 4ff»pı»*ntı AKTÜEL VODONİZM* VOLKANİK ZOMLAH VI YEMİ KJVT»R (A.Bınnunıl;!.»tam «teur ActMU mı «*n " ai J 0 tf*miı n!-rt*r \r-; Ohy»flu» t.rturı i %AJ V«tramtomı faylar v J/j*- W \v m * «* * " V r m Gr»h#m Anutaf.Gûnay 3h«tl»nd «t r C I 1- Graham arazisi, Güney Shetland adalan 2- Güney Andlar (peru ve Şili) 3-Kuzey Andlar 4- Orta Amerika 5-KüçükAntiller 6- Meksika 7-Kaliforniya 8-YeIlowstone Parkı( Gayzerier) 9-VVrangel Dağlan 10- Alaska, Aleut adalan 11- Kamçatka. Kuril adalan 12 - Kuzey ve Bati Japonya 13-Fuji-Boninzonu 14-Manana 15-Yu-Kyu adalan 16 - Filipinler Kuzey Selebes 17-Halmehera 18- Yeni Gine,Yani Britanya 19- Salomon Adalan, Yeni Hebrid 20-Tonga-Kermadek, Yeni Zelanda 21 - Şunda, Molük Adalan 22-Iran, Ermenistan 23- Ege Denizi Adalan 24- Güney İtalya, Sicilya 25- İzlanda 26-Azor Adalan 27-Kanarya ve MaderAdalan 28-Yeşilburun Adalan 29- Güney Atlantik (Denizaltıkısmı) 30- Kamerun 31-Tibesti (Büyük Sahra) 32- Suriye-Arabistan 33- Habeşistan 34- vlrungtaftanzanya) 35- Komor Adalan 36- Maskaren Adalan 37- Kerguelen 38- Mançurya 39- Vıktoria arazisi( Antarktika'da) 40-Hawai 41 - Tahiti, Samoa Adalan 42- Galapagos Adalan 43-Juan Femandez Adalan ı- Arktika'nın Bazalt Platolar ıı-sibirya-moğolistan BazatUan ııı-oekan'ın Plato Bazaltları ıv-suriye vearabistan Plato Bazalttan v- Habeşistan'ın Plato Bazalttan vı- Kolombiya ırmağının Plato Bazalttan vıı-patagonya'nın Plato Bazalttan
14 ALİ SELÇUK BİRİCİK 19 ye varan doğrultu atımh sağ varan yükselmeler olmuştur. yönlü bir fayla ötelenmiş ve ayrıca 1 m. ye Depremde afetin boyutları, zemin tabiatı ve binaların inşa tekniğindeki özellikleriyle yakinen ilgilidir. Adapazan'nda şehrin binaları, suya doygun kalın alüvyal bir dolgunun üzerine inşa edilmiştir. Bir taraftan Sakarya Nehri'nin diğer taraftan Sapanca Gölü çıkışlı Çark Suyu'nun getirdiği malzeme istiflenirken yine aynı akarsular tarafından suya doygun hale getirilmiştir. Bu sebepledir ki statik ve diğer betonarme hesapları usta ve işçiliğin mükemmel olduğu çok katlı (şehirlerarası otobüs garajı yakınındaki bir bina) bazı binalar zemine uyum sağlayamadığı için temeliyle birlikte 45 'lik bir açı ile devrilmiş ancak; sağlam bir yapı olarak durmuştur (Foto:2). Foto:2 17 Ağustos 1999 Depremin'de Adapazarı şehir merkezinde devrilmiş binalar
15 YERYUVARINDA DOĞAL OLAYLAR VE ÂFETLER 20 Gölcük 'de de Adapazarı'ndakine benzer durumlar gözlendiği gibi hareket halindeki fay üzerindeki binalar, adeta bir testerenin biçtiği gibi kesilmiştir* Öte yandan ülkemizin incisi İstanbul Şehri, 17 Ağustos 1999 Depremi'nde büyük zarar görmüştür. Tahribatın en çok olduğu semt ise Avcılar'dır. Bu gözde şehir İstanbul, daha önce de şiddetli depremlerle hasara uğramıştır. Nitekim; İstanbul'da fetih öncesi ve soması şiddetli depremler yaşanmıştır. MS. 358'de, 533'de, 558'de, 865'te, 869'da, 986'da ve 1344'teki depremler ile daha somaki yıllarda meydana gelenleri muhtelif kaynaklardan öğrenilmektedir. Sultan II. Bayezid zamanında biri 1488 yılında, diğeri ise 14 Eylül 1509 yılında meydana gelmiştir Depremi kısa aralıklarla 45 gün sürmüş ve Küçük Kıyamet anlamına gelen " Kıyamet-i Suğra " adı verilmiştir. Sultan II. Bayezid saraydan ayrılarak Florya sahilinde kurulan bir çadıra geçmiş; bir süre Edirne'ye giderek Yüce Osmanlı Devleti'ni buradan yönetmiştir. Evler bundan böyle ahşaptan yapılamaya başlanmış; ancak bunlar, daha soma yangın tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır İstanbul Büyük Yangım bu bakımdan önem arz eder. Öte yandan Sultan IV. Mehmet (Avcı Mehmet) zamanında 18 Şubat 1659 yılında İstanbul'da yıkıcı deprem olmuştur. Sultan II. Süleyman zamanında 12 Temmuz 1689 Depremi, Sultan III. Mustafa zamanında 1766 yılında vukua gelen depremde İstanbul Şehri büyük hasar görmüş; bizzat Fatih Sultan Mehmet zamanında yapılan Fatih Camii yıkılmış yerine şimdiki cami yapılmıştır. Ayrıca İstanbul 1894 yılında Sultan II. Abdülhamit zamanında şiddetle sarsılmış ve büyük hasar meydana gelmiştir Depremi'nde İstanbul'da Edirnekapı-Fatih-Bayezid-Sirkeci hattı doğrultusunda hasarın daha çok olduğu kayıtlarda mevcuttur yılı depreminin şiddet ve yaptığı hasar bakımından 17 Ağustos 1999 Depremi'ne benzediği yine tarihi belgelerden anlaşılmaktadır.
16 ALİ SELÇUK BİRİCİK 21 III-HEYELÂN VE SEL ÂFETLERİ Ülkemizde ve Dünya'nın muhtelif yerlerinde heyelanla tahrip olan köy, kasaba ve şehirler ve ayrıca ulaşıma kapanan yollar vardır. Heyelan, bazen sellerle, bazen depremlerle birlikte ve bazen de bağımsız olarak meydana gelir. Heyelanların bir kısmı eski, bir kısmı da yenidir. Bazı heyelânlı zeminlerde sürekli bir hareketlilik gözlenir. Buralar, yerine göre âfet sahaları olabilir. Sellerle birlikte oluşan heyelanlar, daha tahripkârdırlar. Buna ait misaller ilginç sonuçlar ortaya koymaktadır. Güney Amerika ülkelerinden Venezüella'nın Karayip Denizi kıyısındaki yerleşim birimlerinin çoğu, Aralık 1999 yılında şiddetli sağanak yağışların sebep olduğu sel, yer kaymaları, toprak ve çamur seli ile bunların sürüklediği büyük kaya blokları altında kalarak tahrip olmuş; tanınamaz hale gelmiştir. Bu afet'de kişi hayatını kaybetmiştir. Diğer yandan Hint Okyanusu kuzeyinde, özellikle Bengal Körfezi ve yakın çevresinde Yaz ve Kış Musonlarına bağlı olarak vuku bulan şiddetli sağanak yağışlar ve sel, zaman zaman büyük âfet halini almakta meskûn alanlar ve ziraat sahalarını tahrip etmekte ve bazen binlerce insanın ölümüne sebep olmaktadır. Ülkemizde de maalesef heyelan ve sel âfetlerine sıkça rastlanmaktadır. Özellikle yarı nemli, nemli ve çok nemli bölgelerimizde hemen hemen her yıl bu tür olaylar meydana gelmektedir. Heyelanların en sık görüldüğü ve daha çok etkili olduğu yer Karadeniz kıyı kesimdir. Taşoluk-Tortum Heyelân'ı, Sürmene-Of Heyelân'ı, Tortum- Erzurum Heyelân'ı, Sera Heyelân'ı, Alaçam (Samsun) Heyelân'ı, Kop Heyelân'ı, 23 Haziran 1988 Çatak Heyelân'ı, Karadeniz Bölgesi'nde âfete neden olmuştur. 23 Haziran 1988 de Maçka'ya bağlı Çatak Köyünde sellerle birlikte meydana gelen heyelan, 64 kişinin ölümüne sebep olmuş; Trabzon- Gümüşhane yolu da tahrip olmuştur. 19 Haziran 1990 da Trabzon ve çevresinde meydana gelen sel afetinde çok sayıda ev yıkılımış; Akçaabat çamur seli ile örtülmüş âdeta
17 YERYUVARINDA DOĞAL OLAYLAR VE ÂFETLER 22 tanınmaz hale gelmiş; Türkiye Elektrik Kurumu'a âit tesisler büyük hasara uğramış ve bu olayda 100 kişi ölmüştür. İsparta'nın Senirkent İlçesi'nde 1995 ve 1996 yılının Temmuz ayında vukua gelen sel, büyük âfet halini almıştır. 13 Temmuz 1995 günü saat arası vuku bulan bu olayda 74 kişi ölmüş, 46 kişi de yaralanmıştır. Ayrıca, 179 mesken yıkılmış, 4 mesken orta derecede, 88 mesken de hafif hasar görmüştür. Yine bu olayda 21 büyükbaş, 222 küçükbaş hayvan telef olmuştur Temmuz 1996 da meydana gelen sel âfetinde ise can kaybı olmazken 37 mesken hafif, 15'i orta derecede, 14'ü ise ağır hasar görmüştür. İzmir'de 3-4 Kasım 1995 de meydana gelen sel, Karşıyaka semtinde büyük âfete neden olmuştur. Bu olayda 322 bina yıkılmış; kadarı hasar görmüş ve 61 kişi de hayatım kaybetmiştir. Adapazarı 'nda 1998 Mayıs ve 1999 Haziran ayında vukua gelen sel ve su baskınları trilyonlarca lira zarara yol açmıştır. Adapazarı'nda 17 Ağustos 1999 Depremi ile birlikte çok sayıda bina yıkılmıştır. Bunda Mayıs 1998 ve Haziran 1999 tarihlerinde vukua gelmiş sel ve su baskınlarının büyük rolü olmuş ve hasarın artmasına yol açmıştır. IV- KASIRGA VE HORTUM ÂFETLERİ Dünyanın muhtelif yerlerinde, zaman zaman meydana gelen çok şiddetli kasırgaların insan hayatı ve eserleri üzerindeki olumsuz etkileri ( yaptığı büyük boyutlu tahribat^ can ve mal kaybı ) tarihi kayıtlarda mevcuttur. Bunlardan 1990'lı yıllarda oluşan ve yöresel olarak farklı isimler verilmiş olan kasırgalar arasında; El Nino (Latin Amerika'da), -Linda (Güneydoğu Asya'da), -Poli (Meksika'da), -Nora (Meksika'da) yer almaktadır. Bunlar meydana geldiği bölgenin özelllikle kıyı kesimlerindeki liman tesisleri, yerleşmeler ve ziraat sahalarında çok büyük zararlara sebep olmuşlardır. Ülkemizde de kıyı kesimlerinde (daha çok Karadeniz kıyı şeridi boyunca) zaman zaman görülen şiddetli kasırgalar ve bunlarla birlikte oluşan dev dalgalar büyük zararlara sebep olmaktadır.
18 ALİ SELÇUK BİRİCİK 23 Diğer yandan 26 Aralık 2000 tarihinde Antalya yöresinde meydana gelen hortum, seraların, sebze ve meyve bahçelerinin tahribine ve büyük zararlara yol açmıştır. ÂFETLERE KARŞI ALINAN BAZI TEDBİRLER Doğal ortamın önemli bir unsuru olan insan, doğal olaylarla içiçedir. Dolayısıyle bu olayların olumsuz etkilerinden korunmak için çeşitli tedbirler alınmalıdır. Bu tedbirler arasında belki en başta geleni köy, kasaba ve kentlerde inşa ettikleri evlerin ve diğer tesisleri âfetlerden etkilenmeyecek nitelikte olmaları gerekir. Yeniden inşa edilen bazı köy kasaba ve şehirler bu kriterler dikkate alınarak yapılmalıdır. Yeniden İnşa Edilen Şehirler Gerek deprem, gerekse diğer doğal afetlerle tahrip olan, yıkılan ve hattâ bütünüyle yok olan köy, kasaba ve kentlerin yeniden inşaa edildikleri bir vakıadır. Erzincan, Erbaa, Elbistan, Gediz, Aydın, Sultanhisar, Efes, İzmir, Erciş, Köyceğiz, Bingöl v.b doğal afete maruz kalan ve yeniden kurulan şehirlerimizden birkaçıdır. Kuzey Anadolu Fay Zonu üzerinde bulunan ve 1047,1457,1583,1666,1784,1888 depremlerinde büyük hasar görmüş; 1939 depreminde ise yerle bir olan Erzincan demiryolunun kuzeyinde yeniden inşaa edilmiştir. Ancak bu yeni Erzincan, 13 Mart 1992 Depremi'nde tekrar yıkılmış,yeni bir yere taşınma gereği duyulmadan afet soması şehir onarım görmüştür. Kuzey Anadolu Fay Zonu üzerindeki şehirlerimizden bir diğeri de Erbaa'dır. Erbaa Kasım 1943 Depremi'nde yıkılmış,afet soması 1944 yılında daha güneyde(şimdiki yerinde) yeniden inşaa edilmiştir. Diğer yandan Kuzey Anadolu Fay Zonu'nun batı kesimi üzerinde yer alan Yenice, Mart 1953 Depremi'nde yerlebir olmuş, 1955 yılında Çanakkale-Balıkesir yolu üzerinde şimdiki yerinde inşaa edilmiştir. Öte yandan Batı Anadolu'nun muhtelif yerlerinde de doğal afetlerle yıkılan,yok olan şehirler yeni yerleşim alanlarında kurulmuşlardır. 28
19 YERYUVARINDA DOĞAL OLAYLAR VE ÂFETLER 24 t Mart 1970 Depremi'nde yıkılan Gediz şehri 7 km güneybatıda yeniden kurulmuştur. Büyük Menderes Vadi tabanında yer alan önemli yerleşim merkezlerinden Topyatağı (Tralles) ve Eskihisar (Nysa) tarihi depremlerde yıkılan yerleşim birimlerindendir. Topyatağı (Tralles) 2 km. güneyde yeniden kurulmuş ve bugün AYDIN ilimizi oluşturmuştur. Eskihisar (Nysa) ise 2,5 km. güneydoğuda yeniden kurulmuş ve bugünkü Sultanhisar'ı meydana getirmiştir. Ayrıca 12. Yüzyılda vukua gelen bir depremle yıkılan Elbistan,4 km güneydoğuda Şardağ'ın eteğinde kurulmuştur. Depremle yıkılan Elbistan bugün Karaelbistan adıyla bilinmektedir. Van Gölü'nün kuzeydoğu kıyısındaki Erciş, Köyceğiz Gölü'nün güney-güneydoğu kıyısındaki Köyceğiz, göl seviyesindeki yükselmelere bağlı olarak sular altında kalmış ve şimdiki yerlerinde yeniden kurulmuşlardır. Erciş,Van Gölü kıyısından daha kuzeye,köyceğiz de güneydoğu kıyısından kuzey kıyısına nakledilmiştir. SONUÇ Yeryuvarı ya da başka bir ifade ile üzerinde yaşadığımız Dünya, Güneş Sistemi içindeki Gök Adaları ile birlikte ve hattâ onun da ötesinde topyekün Kâinat, bu unsurlarıyla belli bir aktivite içindedirler. Bunlar, birbirini doğrudan ve dolaylı olarak etkileyen doğal olaylar zinciri ile bir düzeni, bir sistemi oluştururlar. Biz, bu sonsuzluk içinde yalnız Yeryuvarına dönecek olursak, Dünya'da jeolojik mazide olduğu gibi bugün ve gelecekte de doğal olayların kendine has özellikleriyle devam edeceği kanaati hakimdir. Bu doğal akışı, seyri durdurmak asla mümkün değildir. İhsanın gücü ötesinde kalmaktadır. Ancak, insan en iyi şartlar altında hayatım sürdürebilmesi için kendisine zararlı olabilecek doğal olayların olumsuz etkilerini en aza indirebilecek güce sahiptir. Öncelikli olarak, âfete sebep olabilecek doğal olayların mahiyetini çok iyi bilme gereği vardır. Bunların her birini kendi kuralları içerisinde bilimsel yönden incelemek, elde edilen verilerin yorumlarını yaparak çıkan sonuçlara göre uygun olan tedbirleri alma gereği vardır. Köy,
20 ALİ SELÇUK BİRİCİK 25 kasaba ve kentler ile çeşitli sanayi tesisleri vs. aktif fay zonları üzerine inşaa edilmemelidir. Evler, diğer sosyal donatılar, sel ağızları önünde yer almamalıdır. Heyelanlı zeminler, suya doygun, gevşek zeminler iskâna açılmamalıdır. Göl, deniz ve okyanus kıyılarında seviye alçalıp yükselmeleri ve dev dalgaların etkileri dikkate alınarak beşeri tesislerin yeralacağı sahalar ayırt edilmelidir. Nihayet, yapılaşmada her türlü dış dinamik amiller ya da iç dinamik amiller ile iklim şartları çok yönlü olarak dikkate alınmalıdır. İnsanın bunları görmemezlikten gelmesi düşünülemez, aksi halde acı ve ızdıraplara mahkum olmayı kabullenme anlamına gelir. BİBLİYOGRAFYA DEPvRUAU, M.-1967: Precis de Geomorphologie. Masson, 6 ed. Paris. ERGİN, K.-GÜÇLÜ, U. - UZ, Z : Türkiye ve Civarının Deprem Katalogu. İst. Tek. Üniv. Mad. Fak. Yay. No. 24, İstanbul. HOŞGÖREN, M. Y.-NİŞANCI, A.-SELÇUK BİRİCİK, A.-BİLGİN, A : 30 Ekim 1983 Erzurum-Kars Depremi. Atatürk Üniversitesi Basımevi, Erzurum. KOÇMAN,A.- KAYAN, İ. ve diğerleri- 1996: İzmir' de 3-4 Kasım 1995 Karşıyaka Sel Felaketi. Ege Üniv. İzmir Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayını No: 1. İzmir. RITTMANN, A.-1963: Les Volcans et leur activite Masson et Cie, Editeurs. Paris. SELÇUK BİRİCİK, A : Sarayköy ( Konya ) Civarında Erozyon ve Önlemleri. İst. Üniv. Ed. Fak. Coğr. Böl. Coğr. Derg. Sayı:l, " s İstanbul. SELÇUK BİRİCİK, A : 13 Mart 1992 Erzincan Depremi ve Düşündürdükleri. Çizgi Üstü Derg. Sayı: 2, s 18-20, İstanbul. SELÇUK BİRİCİK, A.- CEYLAN, M.A.- ÜNLÜ, M,- 1996: 1 Ekim 1995 Dinar Depremi. Baskı: Yeni Asya Matbaacılık ve Yayıncılık. İstanbul. SELÇUK BİRİCİK, A : Senirkenf te Sel Âfetleri. Marmara Üniv. Marmara Coğr. Derg. Sayı: 1, İstanbul. SELÇUK BİRİCİK, A.- KURT, H : 27 Haziran 1998 Adana- Ceyhan Depremi. Marmara Üniv. Marmara Coğr. Derg. Sayı : 2, s İstanbul.
21 YERYUVARINDA DOĞAL OLAYLAR VE ÂFETLER 26 SÜR, Ö : Yanardağlar (Oluşumları ve Faaliyetleri) Ank. Üniv. Dil ve Tarih Coğr. Fak. Yayım. No:262, Ankara. TUNCEL, M : Türkiye'de Doğal Olaylar Sonucunda Yer Değiştiren Kentler. İst. Üniv. Müh. Fak. Yerbilimleri Derg. Sayı: 1-2, s , İstanbul. ÜNLÜ, M : Demirci Çayı Havzası ve Yakın Çevresinin Hidrojeomorfolojik Etüdü. Basılmamış Doktora Tezi. Marm. Üniv. Sosyal Bil. Enst. İstanbul. YALÇINLAR, Gediz Vadisinde Prehistorik İnsanların Ayak İzleri. İst. Üniv. Edeb. Fak. Coğr. Böl. Derg. Sayı:2, s.76, İstanbul.