Her gün yeni bir özel üniversitede daha açıldığına şahit olduğumuz Grafik Tasarım bölümleri, mesleğine gönül vermiş ne kadar insana beşik olacak henüz bilemiyoruz. Tıpkı ömrünü harflere adamış, bir Osmanlı ‘grafik sanatçısı’ Mustafa Rakım Efendi’yi pek bilmediğimiz gibi…
Mustafa Rakım Efendi, hattat ve ressam olarak anılsa da, aslına bakıldığında, 18. Yüzyıl Osmanlı’sının en başarılı grafik tasarımcılarından biri olarak öne çıkıyor. Günümüzde bir art direktörden beklenen tüm görsel tasarımlar, mesleğindeki başarısı ve ilişkileri sayesinde ondan bekleniyor, Rakım Efendi padişah portreleri yapıyor, madeni paraların üzerindeki yazı ve resimleri, padişahların tuğralarını tasarlıyor.
Türk İslam yazı sanatında büyük önemi olan bir 18. Yüzyıl sanatçısı olan Mustafa Efendi, Türk resim sanatında ise batılı anlamda resim yapan ilk büyük ressam olarak da tarihe geçiyor. Yaptığı papağan resmi, Türk resim tarihinin ilk realist resmi olarak kabul ediliyor.
“Hat sanatının inkılapçısı“ olarak anılan Hattat Rakım’ın getirdiği yeniliklerden sonra, Türk hat sanatı tarihi Rakım öncesi ve Rakım sonrası olarak ikiye ayrılarak incelenmeye başlıyor. Celî sülüs hattı ve padişah tuğralarında, o güne kadar yapılamayanları gerçekleştiren Art Direktör Mustafa Rakım; harf kalınlığı ile kalem kalınlığı arasındaki ideal ölçüyü buluyor; padişah tuğralarına hat ve şekil yönünden ideal güzelliğini veriyor.
1757 yılında Ünye’de dünyaya gelen Mustafa Rakım Efendi’nin ağabeylerinden İsmail Zühdü de, devrinin önemli hattatları arasına girmiş bir sanatçı. Mustafa Rakım Efendi, ilköğrenimini tamamladıktan sonra babası tarafından İstanbul’a getiriliyor ve medrese eğitiminin yanı sıra hüsn-i hat ve resim çalışıyor. Ahmet Hıfzı Efendi, Derviş Ali Efendi ve abisi İsmail İsmail Zühdü Efendi’den dersler alan Mustafa, özellikle cel-i cülüste ve ressamlıkta başarılı oluyor ve 12 yaşında iken hattatlık icazetnamesini alıyor. İşte güzel sanatlar tarihine damgasını vuran “Râkım” mahlası kendisine bu icazet esnasında veriliyor. Başlangıçta ağabeyinin izinden giden Mustafa Rakım Efendi, ağabeyinin ölümünden sonra kendi üslubunda eserler veriyor.
Devletin ileri gelenlerinin çocuklarına yazı dersleri vermesi nedeniyle devrin önemli kimseleri ile ilişki içinde olan sanatçı, resimleri Reisülküttap Ratıp Efendi tarafından padişah III. Selim’e gösterilip beğenilince kendisinden padişahın portresini yapması isteniyor. Tablo yapmak vesilesiyle uzun süre padişahın yakınında bulunan ve takdirini kazanan Rakım Efendi’nin padişahın tahta çıkışını gösteren söz konusu tablosu, şu anda kayıp.
Mustafa Rakım Efendi’ye müderrislik görevi ile madeni paraların üzerindeki yazı ve resimleri düzenleme görevi veriliyor, padişahın tuğrasını düzenlemesi isteniyor. Şehzadelere güzel yazı hocası olarak atanan sanatçı, gelecekte II. Mahmut olarak tahta çıkacak olan şehzade Mahmut’a öğretmenlik yapıyor.
Tıpkı ajansların günümüzde grafik tasarımcılardan görsel tasarım adına her şeyi bekledikleri, Rakım Efendi’den de dönemin ihtiyacı olan ne varsa isteniyor. Ne güzel ki Efendi, her işini layığıyla yapıyor. Güzel sanatlara çok meraklı olan II. Mahmut, Efendi’nin yanında iyi bir hattat olarak yetişiyor.
Mustafa Rakım Efendi, kariyerinde sağlam adımlarla ilerliyor. Günümüz Art Direktörlerinin hayatını aratmayan yaşamıyla Efendi, saray ile olan ilişkileri nedeniyle özellikle II. Mahut devrinde çok rahat bir hayat geçiriyor. II. Mahmut tarafından bir saraylı olan Emine Hanım ile evlendiriliyor, fakat çocuk sahibi olmuyor. 1805 yılında İzmir kadısı, 1818 yılında İstanbul, 1820’da Anadolu kazaskeri oluyor. 1823 yılında bilfiil Anadolu kazaskeri olarak göreve başlıyor. Geçirdiği felç üzerine 25 Mart 1826’da hayatını kaybeden sanatçı, Fatih Karagümrük’te Atik Ali Paşa Camii civarına defnediliyor. Daha sonra eşi Emine Hanım tarafından türbesi ve medresesi inşa ettiriliyor.
Reklam jargonuyla söylemek gerekirse ‘marka değeri’ni yeteneğiyle ve ilişkileriyle kendi kuran Art Direktör Mustafa Rakım Efendi’nin türbesinin olduğu sokak “Hatat Rakım Sokağı”, türbenin mahallesine yakın bir ilköğretim okulu “Hattat Rakım İlköğretim Okulu”, medresesi “Hattat Mustafa Rakım Efendi Kültür Merkezi” olarak hizmet veriyor.