This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
https://tr.scribd.com/doc/116580580/ANAYASA-HUKUKU
08/16/2013
text
original
ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2692 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1658
ANAYASA HUKUKU
Yazar Prof.Dr. Ergun ÖZBUDUN (Ünite 1-8)
Editörler Prof.Dr. Ergun ÖZBUDUN Yrd.Doç.Dr. Bülent YÜCEL
ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹
‹çindekiler
iii
‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ ix
Anayasa Kavram›, Anayasac›l›k Ak›m› ve Anayasa Çeﬂitleri.....................................................................................
ANAYASA KAVRAMI..................................................................................... ANAYASACILIK AKIMININ DO⁄UﬁU.......................................................... ANAYASAL DEVLET VE KUVVETLER AYRILI⁄I......................................... FEDERAL‹ZM VE YER‹NDEN YÖNET‹M ..................................................... YAZILI-YAZISIZ VE SERT-YUMUﬁAK ANAYASA AYRIMI ......................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Yaﬂam›n ‹çinden ........................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................
2
3 4 5 7 8 10 11 12 12 12 13 13
1. ÜN‹TE
Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Genel Bak›ﬂ.........................14
OSMANLI ‹MPARATORLU⁄U DÖNEM‹ ...................................................... M‹LLÎ MÜCADELE DÖNEM‹ ......................................................................... CUMHUR‹YET‹N ‹LANI................................................................................. 1924 ANAYASASI ......................................................................................... Hükûmet Sistemi ........................................................................................... Anayasan›n Sertli¤i ....................................................................................... Laiklik ........................................................................................................... Kamu Hürriyetleri ........................................................................................ 1924 Anayasas›’n›n Uygulanmas› ................................................................ 1961 ANAYASASI’NIN TEMEL N‹TEL‹KLER‹ ............................................... Ço¤unlukçu Demokrasi Anlay›ﬂ›ndan Ço¤ulcu Demokrasi Anlay›ﬂ›na Geçiﬂ ............................................................................................ Anayasan›n Üstünlü¤ü ............................................................................ Kuvvetler Ayr›l›¤› - Devlet ‹ktidar›n›n Paylaﬂ›lmas› .............................. Ço¤ulcu Toplum Yap›s›n›n Geliﬂtirilmesi ............................................. Temel Haklar›n Geniﬂletilmesi ve Güçlendirilmesi............................... Sosyal Devlet .......................................................................................... 1961 Anayasas›’nda Vesayetçi ‹zler........................................................ 1961 Anayasas›’n›n Uygulanmas› ........................................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Yaﬂam›n ‹çinden............................................................................................ Okuma Parças› .............................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar.................................................................................. 15 17 19 20 20 20 21 21 21 24 24 24 25 26 26 27 27 28 31 32 33 34 34 35 35
2. ÜN‹TE
iv
‹çindekiler
3. ÜN‹TE
Millî Güvenlik Konseyi Rejimi, 1982 Anayasas›’n›n Yap›l›ﬂ› ve Baﬂl›ca Özellikleri.................................................. 36
M‹LLÎ GÜVENL‹K KONSEY‹ REJ‹M‹ ........................................................... 1961 VE 1982 ANAYASASI’NIN YAPIM SÜREÇLER‹N‹N KARﬁILAﬁTIRILMASI .................................................................................... 1982 ANAYASASI’NIN BAﬁLICA ÖZELL‹KLER‹ ........................................... 1982 ANAYASASI’NIN DE⁄‹ﬁ‹KL‹KLER‹...................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Yaﬂam›n ‹çinden............................................................................................ Okuma Parças› .............................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar.................................................................................. 37 39 41 47 48 49 51 51 51 52 52
4. ÜN‹TE
Devletin Temel Nitelikleri...................................................... 54
G‹R‹ﬁ .............................................................................................................. CUMHUR‹YETÇ‹L‹K ...................................................................................... CUMHUR‹YET‹N N‹TEL‹KLER‹..................................................................... Baﬂlang›ç ‹lkeleri, Toplumun Huzuru, Millî Dayan›ﬂma ve Adalet............ Atatürk Milliyetçili¤ine Ba¤l›l›k..................................................................... Laiklik............................................................................................................. Resmî Bir Devlet Dininin Olmamas› .................................................... Devletin, Bütün Dinlerin Mensuplar›na Eﬂit Davranmas› .................... Din Kurumlar›yla Devlet Kurumlar›n›n Ayr›lm›ﬂ Olmas› ...................... Devlet Yönetiminin Din Kurallar›ndan Etkilenmemesi......................... Demokratik Devlet ........................................................................................ Serbest Seçimler ...................................................................................... Genel Oy ................................................................................................. Eﬂit Oy ..................................................................................................... Seçimlerin Serbestli¤i .............................................................................. Tek Dereceli Seçim ................................................................................. Oy’un Gizlili¤i ......................................................................................... Aç›k Say›m ve Döküm ............................................................................ Seçimlerin Yarg› Organlar›n›n Yönetim ve Denetiminde Yap›lmas› .. Çok Partili Siyasal Hayat......................................................................... ‹nsan Haklar›na Sayg›l› Devlet ............................................................... Hukuk Devleti .............................................................................................. Kavram ................................................................................................... Yürütme ‹ﬂlemlerinin Yarg›sal Denetimi .............................................. Kamu Denetçili¤i Kurumu...................................................................... Yasama ‹ﬂlemlerinin Yarg›sal Denetimi ................................................. Yarg› Ba¤›ms›zl›¤› .................................................................................. Kanuni Hâkim Güvencesi ..................................................................... Ceza Sorumlulu¤unun ‹lkeleri .............................................................. Hukukun Genel ‹lkelerine Ba¤l›l›k ....................................................... Sosyal Devlet ................................................................................................. Sosyal Devletin Anlam›........................................................................... 55 55 56 56 56 57 57 58 58 59 60 60 60 61 61 61 61 61 61 62 67 71 71 72 74 74 74 75 75 75 76 76
‹çindekiler
v
Devletin Ekonomik Hayata Müdahalesinin Ölçüsü .............................. Sosyal Devletin Hukuki Yöntemleri ........................................................... Eﬁ‹TL‹K .......................................................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Yaﬂam›n ‹çinden ........................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................
77 78 79 80 81 82 82 82 83 83
Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu..................... 84
ASL‹ KURUCU ‹KT‹DAR VE TAL‹ KURUCU ‹KT‹DAR................................ TÜRK ANAYASALARINDA ANAYASAYI DE⁄‹ﬁT‹RME SORUNU .............. Teklif .............................................................................................................. Görüﬂme ........................................................................................................ Karar............................................................................................................... Onay............................................................................................................... ANAYASA DE⁄‹ﬁ‹KL‹KLER‹N‹N DENET‹M‹................................................ KUVVETLER AYRILI⁄I VE FONKS‹YONLAR AYRILI⁄I ............................. DEVLET‹N HUKUK‹ FONKS‹YONLARININ MADD‹ BAKIMDAN TASN‹F‹.......................................................................................................... DEVLET FONKS‹YONLARININ ﬁEKLÎ VE ORGAN‹K BAKIMDAN TASN‹F‹.......................................................................................................... TÜRK‹YE’DE 1924 VE 1961 ANAYASASI’NDA KUVVETLER (FONKS‹YONLAR) AYRILI⁄I........................................................................ 1982 ANAYASASI’NDA KUVVETLER (FONKS‹YONLAR) AYRILI⁄I .......... YASAMA FONKS‹YONU ............................................................................... Yasama Fonksiyonunun Niteli¤i................................................................... Yasama Yetkisinin Genelli¤i ve ‹lkelli¤i (Aslili¤i)....................................... Yasama Yetkisinin Devredilmezli¤i ............................................................ YASAMA ‹ﬁLEMLER‹...................................................................................... Kanun............................................................................................................. Özel Nitelikli Kanunlar ................................................................................. Parlamento Kararlar› .................................................................................... ‹çtüzük ........................................................................................................... YÜRÜTME FONKS‹YONU ........................................................................... Kanun Hükmünde Kararnameler ................................................................ Kavram ve Nitelik .................................................................................. Yetki ....................................................................................................... Konu ....................................................................................................... Usul ve ﬁekil .......................................................................................... Denetim ................................................................................................... S›k›yönetim ve Ola¤anüstü Hâl Kanun Hükmünde Kararnameleri .......... Cumhurbaﬂkanl›¤› Kararnamesi .................................................................. Tüzükler......................................................................................................... Yönetmelikler ................................................................................................ Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Yaﬂam›n ‹çinden ........................................................................................... 85 86 87 88 88 88 90 93 94 94 95 96 97 97 98 99 100 100 100 101 102 104 105 105 105 105 106 107 107 109 109 110 111 112 113
5. ÜN‹TE
............................................................................................. M‹LLETVEK‹LLER‹N‹N SEÇ‹M‹ ........................................... TBMM ÜYELER‹N‹N MALÎ STATÜLER‹ ......................... Meclis Görüﬂmeleri ...................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› . .................................... Soru ...................................... Milletvekili Seçilme Yeterlili¤i ................................................................. 117 119 119 122 122 123 123 123 123 124 124 125 125 126 127 127 127 127 127 128 129 130 130 130 131 131 131 132 132 133 133 134 134 135 136 137 138 139 139 140 140 141 ...................................vi ‹çindekiler Okuma Parças› .... TBMM ÜYEL‹⁄‹YLE BA⁄DAﬁMAYAN ‹ﬁLER ............. TBMM’N‹N GÖREV VE YETK‹LER‹ ............................................................................................................................ TBMM ÜYEL‹⁄‹N‹N DÜﬁMES‹ .................................................................................................................. Gensoru ....................................................................................................................................................................................................................... Meclisin Toplanmas› ve Tatili.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Mecliste Oylama Usulleri ................................................................................................ Dan›ﬂma Kurulu ...................................................... Milletvekilliklerin Tahsisi ............................................ Yasama Sorumsuzlu¤u ....... Yaﬂam›n ‹çinden.................................................................................................................... Yasama Dokunulmazl›¤› ................................... Seçim Çevreleri .................................................................................................... 113 114 114 115 6........ Okuma Parças› ................... Seçim Sistemi ................... Yararlan›lan Kaynaklar.... HÜKÛMET‹N DENETLENMES‹.............. Siyasi Parti Gruplar› ..................................................................................................................... Kanunlar›n Yay›nlanmas› ................................................................................................................................. Meclis Soruﬂturmas› .................................................................................................................................................................................................................................... Komisyonlar ........ ‹çtüzük ........................................................ Yararlan›lan Kaynaklar................ DOKUNULMAZLI⁄IN KALDIRILMASI VE ÜYEL‹⁄‹N DÜﬁMES‹ KARARLARININ DENETLENMES‹ .......................................................... Baﬂkanl›k Divan› ............................................... YASAMA SORUMSUZLU⁄U VE YASAMA DOKUNULMAZLI⁄I ................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ..................................................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ........................................ Genel Görüﬂme ..................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ................................................................................................................................................................................. ÜN‹TE Yasama Organ›............... Gümrük Kap›lar›nda Kullan›lan Oylar›n De¤erlendirilmesi ...... Meclis Araﬂt›rmas›......................................................................................................................................................................................... 116 TBMM’N‹N KURULUﬁU .. Kendimizi S›nayal›m........................... TBMM’N‹N ‹ÇYAPISI VE ÇALIﬁMA DÜZEN‹ ........................................................................................................................................................................... Adayl›k ................................ Toplant› ve Karar Yetersay›s› ............................................................................. Kanun Yapma ......................... Özet................................................................................................................................... TBMM ÜYELER‹N‹N HUKUK‹ STATÜSÜ................................................................................................................................
.............................. Özet............................................................................................................ ÜN‹TE Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› ...................................................... CUMHURBAﬁKANI’NIN CEZA‹ SORUMSUZLU⁄U VE SORUMLULU⁄U... OLA⁄ANÜSTÜ HÂL REJ‹MLER‹N‹N KONUSU .... CUMHURBAﬁKANI’NIN S‹YASAL SORUMSUZLU⁄U........ Yarg› ‹le ‹lgili Görev ve Yetkiler............ KURULUﬁU VE GÖREVLER‹............................................................................................... BAKANLAR KURULU’NUN YAPISI ............... Cumhurbaﬂkan›’n›n Seçimi ve Tarafs›zl›¤› ........................................................................................................................ Ola¤anüstü Hâl Rejimi ‹ﬂlemleri Üzerindeki Denetim...................................... 1982 Anayasas›’nda Parlamenter Rejim Unsurlar› ................................................................... YARGISAL DENET‹M .......................... Hâkimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu (HSYK) ............ 169 169 170 171 172 173 174 176 177 177 8........................................................ OLA⁄ANÜSTÜ HÂL KAVRAMI VE ÇEﬁ‹TLER‹.................................................................................... Yasama ‹le ‹lgili Görev ve Yetkiler........................... Yüksek Mahkemeler .......... Hâkimlik Teminat›.......................................................... CUMHURBAﬁKANI’NIN GÖREV VE YETK‹LER‹................................................................................................... ANAYASA YARGISI KAVRAMI VE TAR‹HSEL GEL‹ﬁ‹M‹ .......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... CUMHURBAﬁKANI’NA VEKÂLET.............................. Askerî Yarg› .................................. ANAYASA MAHKEMES‹’N‹N STATÜSÜ.................... Cezai Sorumluluk ....................... Yürütme ‹le ‹lgili Görev ve Yetkiler ............................. ÜN‹TE ........................................ Yasama-Yürütme ‹liﬂkileri ve Hükûmet Sistemleri. Kendimizi S›nayal›m..................................................... Ola¤anüstü Hâl Rejiminin ‹lân› ‹ﬂlemi Üzerindeki Denetim ............................................... 168 YARGI FONKS‹YONUNUN MAH‹YET‹ ................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Hukuki Sorumluluk ..................................................................................................................................................... Siyasal Sorumluluk ...... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ............................................................................................. BAKANLAR KURULU’NUN KURULUﬁU ....... Anayasa Mahkemesi’nin Statüsü...... 142 YÜRÜTME ORGANININ YAPISI........................................................................................ Yaﬂam›n ‹çinden............. GEÇ‹C‹ BAKANLAR KURULU.................................................................................................................................................................................................. Ola¤anüstü Hâl veya S›k›yönetim ‹lân›n›n TBMM’ce Onanmas› Karar› Üzerindeki Denetim ......................................... BAKANLARIN SORUMLULU⁄U............................................................................................................................................... TÜRK ANAYASALARINDA YARGI FONKS‹YONUNUN DÜZENLEN‹ﬁ‹ ........................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ........................................... 143 144 147 147 148 148 148 151 151 152 153 153 153 154 155 155 155 155 156 158 159 161 161 161 161 162 163 164 165 165 166 166 167 7............ MAHKEMELER‹N BA⁄IMSIZLI⁄I ‹LKES‹........... Ola¤anüstü Hâl veya S›k›yönetim ‹lân›na ‹liﬂkin Bakanlar Kurulu Karar› Üzerindeki Yarg›sal Denetim ............ HÜKÛMET S‹STEM‹N‹N N‹TEL‹⁄‹ ..............‹çindekiler vii Yürütme Organ› ........... Yararlan›lan Kaynaklar......... Okuma Parças› .....................
...................................................... 201 .......................................................... Kararlar›n Yürürlü¤e Girmesi ......... ANAYASAYA UYGUNLUK DENET‹M‹N‹N KONUSU ....... Anayasa De¤iﬂiklikleri.................................................................................................... Somut Norm Denetimi .................................................................... Somut Norm Denetiminin ‹ﬂleyiﬂi .............. ANAYASAYA UYGUNLUK DENET‹M‹N‹N YOLLARI (‹PTAL DAVASI VE ‹T‹RAZ YOLU)......... Milletleraras› Antlaﬂmalar ..................................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m....viii ‹çindekiler Anayasa Mahkemesi’nin Kuruluﬂu .................................... Parlamento Kararlar› .............................................................................................................................................................................................. Okuma Parças› .............................. Niteli¤i ve Soyut Norm Denetiminden Farklar›........................... TBMM ‹çtüzü¤ü ..... 177 180 181 182 182 182 182 182 182 183 183 183 184 184 184 184 185 186 186 186 186 187 187 187 189 189 189 192 193 193 194 194 196 197 198 198 198 198 199 Sözlük ..................... Anayasaya Uygunluk Denetiminde Ölçü Normlar (Anayasall›k Bloku)................................................................................... Kararlar›n Etkisi ve Niteli¤i..................................................................................................................................... Kanunlar ........... Dava Açma Süresi ........................................................................................................... ANAYASAYA UYGUNLUK DENET‹M‹N‹N ﬁEK‹LLER‹ (ESAS VE ﬁEK‹L YÖNÜNDEN DENET‹M) ......................................................................................................................................................................................................... Milletleraras› Hukuk Kurallar› .................................. Kanun Hükmünde Kararnameler .......................................................... Yaﬂam›n ‹çinden.................................................................................................................................................................................................................. Dava Açma Yetkisi...................................................................................... Yararlan›lan Kaynaklar........................................................................................................................................................ Kararlar›n Kesinli¤i ve Ba¤lay›c›l›¤› ....... Esas Bak›mdan Denetim ............................................................................................... Özet........... Anayasa Mahkemesi’nin Görevleri ............. Amaç (Maksat) Unsuru Bak›m›ndan ............... Somut Norm Denetiminin ﬁartlar› ............................................................................................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .......................................................... ANAYASAYA UYGUNLUK DENET‹M‹N‹N SONUCU VE ANAYASA MAHKEMES‹ KARARLARININ N‹TEL‹⁄‹ .............................................................................................................................. Soyut Norm Denetimi (‹ptal Davas›) ............................................................................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .................................... Kararlar›n Geriye Yürümezli¤i. Hukukun Genel ‹lkeleri................... ANAYASA YARGISINDA YÜRÜTMEN‹N DURDURULMASI ....................................... ﬁekil Bak›m›ndan Denetim ..................................... Konu Unsuru Bak›m›ndan.................................................................................................................................. Anayasaya Uygunluk Denetiminde Usul ...........................
Önsöz ix Önsöz Bu kitap. Türkiye’nin halen içinde bulundu¤u yeni anayasa ihtiyac›. gene Anadolu Üniversitesi Aç›kö¤retim Fakültesi Yay›nlar› aras›nda yer alan Türkiye’nin Siyasal Geliﬂmesi adl› kitab›ma yard›mc› kaynak olarak baﬂvurabilirler. anayasal sorunlar›n daha geniﬂ eksenli ve mülti-disipliner bir yaklaﬂ›mla ele al›nmas›n› gerektirmektedir. anayasal düzenlemeleri do¤uran ve ﬂekillendiren sosyal ve siyasal faktörlere fazla yer verilmemiﬂtir.Dr. Konunun bu yönleriyle ilgilenen okuyucular. Türk anayasa hukukunun genel ilkelerinin aç›klanmas›n› amaçlamaktad›r. Kitapta esas itibariyle pozitif hukuk analizi yöntemi izlenmiﬂ. Editör Prof. Ergun ÖZBUDUN .
Anahtar Kavramlar Anayasa Anayasac›l›k Ak›m› Toplum Sözleﬂmesi Burjuva Devrimleri Anayasan›n Üstünlü¤ü ‹lkesi Kuvvetler Ayr›l›¤› • • • • Yaz›l› Anayasa Yumuﬂak ve Sert Anayasalar Kurucu ‹ktidar Anayasalar›n De¤iﬂtirilme Yöntemleri • Federalizm ve Yerinden yönetim ‹çindekiler • ANAYASA KAVRAMI • ANAYASACILIK AKIMININ DO⁄UﬁU • ANAYASAL DEVLET VE KUVVETLER AYRILI⁄I • FEDERAL‹ZM VE YER‹NDEN YÖNET‹M • YAZILI-YAZISIZ VE SERT-YUMUﬁAK ANAYASA AYRIMI Anayasa Hukuku Anayasa Kavram›.1 • • • • • • ANAYASA HUKUKU Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anayasac›l›k ak›m›n›n temelinde yer alan kuvvetler ayr›l›¤› ilkesini anlatabileceksiniz. Devlet iktidar›n›n dikey bölüﬂüm ﬂekilleri olan federalizm ve yerinden yönetim kavramlar›n› aç›klayabileceksiniz. Anayasa çeﬂitlerini gözden geçirecek ve anayasan›n üstünlü¤ünün güvencesi olan sert anayasa ilkesini aç›klayabileceksiniz. Anayasa kavram›n› tan›mlayabileceksiniz. Anayasac›l›k ak›m›n›n ortaya ç›k›ﬂ nedenlerini aç›klayabileceksiniz. Anayasac›l›k Ak›m› ve Anayasa Çeﬂitleri .
en basit tan›m›yla. yorumlayan ve sistemleﬂtiren bir hukuk bilimi dal›d›r. seçim kanunlar›. bu organlar aras›ndaki iliﬂkileri ve devletle birey aras›ndaki iliﬂkilerin temel kurallar›n› belirleyen üstün bir kanundur. Anayasa. iﬂleyiﬂ ve aralar›ndaki iliﬂkileri ve devletle birey aras›ndaki iliﬂkilerin temel kurallar›n› belirleyen üstün bir kanundur. anayasa yarg›s›n›n. yarg› kararlar› (içtihatlar) ve bilimsel eserler (doktrin) anayasa hukukunun da önemli kaynaklar›ndand›r. organlar›n›. di¤er bir deyimle kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal denetiminin mevcut oldu¤u ülkelerde. Özellikle. siyasi partiler kanunlar›. ola¤an kanunlardakinden farkl› oluﬂudur. Bu tan›mdaki “üstün” kelimesinin ifade etti¤i anlam. bir devletin organlar›n›n kuruluﬂ. yasama meclisleri içtüzükleri ve temel haklar› düzenleyen kanunlar gibi di¤er kanunlar› da içine al›r.1 1 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . Anayasac›l›k Ak›m› ve Anayasa Çeﬂitleri ANAYASA KAVRAMI A M A Ç 1 Anayasa kavram›n› tan›mlayabilmek. Bu tan›m›n da ifade etti¤i gibi. bir devletin temel örgütleniﬂ tarz›n›. anayasa mahkemelerinin veya bu görevi gören yüksek mahkemelerin kararlar›. mutlaka incelenmesi gereken bir kaynak oluﬂturur. di¤er hukuk dallar›nda oldu¤u üzere. “Anayasa hukuku” da anayasa ve onunla yak›ndan ilgili di¤er hukuki mevzuat› aç›klayan. anayasay› yapma ve de¤iﬂtirme yöntemlerinin. Anayasa. Bunlar›n d›ﬂ›nda. anayasa hukukçusunun ilgi alan› sadece anayasa metnini de¤il.Anayasa Kavram›. ülkenin anayasal ve siyasal hayat›yla çok yak›ndan ilgili olan. SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U Resim 1. Anayasa kavram›n› ve anayasa hukukunun kaynaklar›n› aç›klay›n›z.
‹lk ve orta ça¤larda hâkim olan düﬂünce. bu güvensiz ve anarﬂik durumdan kurtulmak. 1787 ABD ve 1791 Fransa anayasalar›d›r. Âli ‹mran Suresi. k›talararas› deniz ticaretinin geliﬂmesiyle birlikte ekonomik gücü büyük ölçüde artan bir ticari (daha sonra da endüstriyel) burjuva s›n›f›n›n ortaya ç›kmas›d›r.. ve 20. Günümüz Türkiye’sindeki anayasa tart›ﬂmalar›nda da anayasan›n bir toplum sözleﬂmesi oldu¤u ya da en az›ndan öyle olmas› gerekti¤i görüﬂü. Daha önceki ça¤larda devlet düzenine iliﬂkin baz› hukuk kurallar› bulunmakla birlikte. devletin ortaya ç›kmas›ndan önce insanlar›n bir “tabiat hâli”nde yaﬂad›klar› ve bu döneme zorunlu olarak fiziksel gücün hâkim oldu¤udur. yüzy›l›n sonlar›nda ortaya ç›kt›¤›. 18. 19. Dünyada ilk yaz›l› anayasa metni. ve 18.. Orta Ça¤ H›ristiyan siyasal düﬂüncesinde “omnis potestas a Dio” (bütün iktidarlar Tanr›’dan gelir) ve ‹slam siyasal düﬂüncesinde “Ey mülkün sahibi olan Allah’›m! Sen mülkü diledi¤ine verir. Bilindi¤i gibi. Bu sözleﬂme ile toplum üyeleri. maddi anlamda bir sözleﬂme. yani toplum üyelerinin fiziki olarak bir araya gelip böyle bir sözleﬂme imzalamalar› de¤il. baz›lar›nda da hükümdarlar›n bu mevkiye Tanr›’n›n iradesiyle geldi¤ine inan›lm›ﬂt›r. 26. Burada kastedilen. mesela eski M›s›r’da oldu¤u gibi. Bu anlamda yaz›l› anayasa. di¤er bir deyimle siyasal düﬂünce laikleﬂmiﬂtir. Anayasa kavram›n›n ve anayasac›l›k ak›m›n›n niçin daha önceki ça¤larda de¤il. hepsinin ortak noktas›. s›k s›k dile getirilmektedir. Ayet) (burada “mülk” devlet veya iktidar anlam›nda kullan›lmaktad›r) formülleriyle ifade edilmiﬂtir. ‹ngiliz ihtilali s›ras›nda kabul edilmiﬂ ve ömrü pek k›sa sürmüﬂ olan “Instrument of Government” (Hükûmet Arac›) adl› bir belgedir. bunun karﬂ›l›¤›nda da güvenliklerini ve bir k›s›m haklar›n›n devletçe korunmas›n› sa¤lam›ﬂlard›r. bir k›s›m haklar›n› (baz› yazarlara göre haklar›n›n tümünü) bu üstün otoriteye devretmiﬂler. Bu ak›m› do¤uran etkenlerden biri. bir k›s›m haklar›n› üstün bir otoriteye (devlete) devretmeleridir. Bu düﬂünce. Anayasa ve anayasac›l›k kavramlar›. siyasal düﬂüncenin laikleﬂmesi. Bir noktada insanlar. yüzy›llarda anayasac›l›k ak›m› h›z kazanm›ﬂ ve pek çok devlet birer anayasa kabul etmiﬂtir. Bu düﬂünürlerin teorileri aras›nda önemli farklar olmakla birlikte. devlet düzeninin ilahi kökenli oldu¤udur. toplum sözleﬂmesi ad› verilmektedir. Reform ve Ayd›nlanma hareketlerinin etkisiyle bu görüﬂ. devlet iktidar›n›n yaz›l› bir anayasa ile s›n›rland›r›lmas› amac›n› güden siyasal bir ak›md›r. devletin kökeninin insan ya da toplum iradesine dayand›¤› yönünde de¤iﬂmiﬂ. varsay›msal anlamda bu yönde bir toplum iradesinin oluﬂmas›d›r. Toplum sözleﬂmesi. yüzy›llarda devletin kökenini aç›klamak üzere Hobbes. hayatlar›n› ve haklar›n› güvenceye kavuﬂturmak amac›yla. toplum sözleﬂmesinin biçimselleﬂtirilmiﬂ ve hukukileﬂtirilmiﬂ ﬂeklidir. daha sonralar› da mutlak hükümdarlar›n hâkimiyetine dayanan . Orta Ça¤’›n. hakl› olarak sorulabilir. üstün bir otorite kurmaya. 17. Bunun baz› versiyonlar›na göre.4 Anayasa Hukuku ANAYASACILIK AKIMININ DO⁄UﬁU AM AÇ 2 Anayasac›l›k ak›m›n›n ortaya ç›k›ﬂ nedenlerini aç›klayabilmek. diledi¤ini zelil edersin. insanlar›n hayatlar›n› ve haklar›n› güvenceye kavuﬂturmak amac›yla. aristokrasi (soylular) s›n›f›n›n. Yak›n Ça¤’›n ürünleridir. Anayasac›l›k ak›m›n›n kökeninde yatan ikinci temel olgu. Anayasac›l›k. di¤er bir deyimle devleti yaratmaya karar vermiﬂlerdir ki buna. Avrupa’da Rönesans. ilk Osmanl›-Türk Anayasas› da 1876 y›l›nda kabul edilmiﬂ olan “Kânûn-i Esâsî” dir. di¤eri de burjuva s›n›f›n›n yükseliﬂidir. bugün tan›mlad›¤›m›z anlamda anayasalar yoktu. Muhakkak ki Sen her ﬂeye kadirsin” (Kur’an. diledi¤ini aziz eder. hükümdarlar Tanr› telakki edilmiﬂ. diledi¤inden de onu çeker al›rs›n. Locke ve Rousseau gibi önemli düﬂünürler taraf›ndan “toplum sözleﬂmesi” teorileri ortaya at›lm›ﬂt›r. Bugünkü anlam›nda ilk anayasalar ise. bir bak›ma.
D‹KKAT Anayasac›l›k ak›m›n›n tarihsel kökeninde. aristokrasiyi tasfiye etmek. hele üçünün ayn› elde toplanmas› hâlinde. parlamentolar›n yetkileri ise güçlenmiﬂtir. Anayasac›l›k Ak›m› ve Anayasa Çeﬂitleri 5 Resim 1. Yasama iktidar›. Bu anlamda 18. bu üç kuvvetin ayr› devlet organlar›na verilmesi gereklidir. devle‹NTERN T AMAÇLARIMIZ tin yasama. bu modele uygun olmuﬂtur. yüzy›l “demokratik devrimleri” özü bak›m›ndan burjuva devrimleridir.2 devlet ve hukuk düzeninde. Montesquieu ve onu izleyenlere göre. birey hak ve hürriyetlerinin korunabilmesi ve güvence alt›na al›nabilmesi için. yarg› yetkisi ise ba¤›ms›z mahkemelerdedir. Toplum sözleﬂmesi varsay›msal bir kavramd›r. bu kuvvetlerin birbirlerini frenlemesi ve dengelemesi (checks and balances) sayesinde.Anayasa Kavram› . ‹ngiliz düﬂünürü Locke ve Frans›z düﬂünürü Montesquieu taraf›ndan savunulmuﬂ olan. bunu gerSIRA S‹ZDE çekleﬂtirecek arac›n. yürütme ve yarg› olmak üzere üç iktidar› vard›r. yürütme yetkisi kralda. Kuvvetlerin ayr›lm›ﬂ oldu¤u bir ülkede. Bu DÜﬁÜNEL‹M dönemde ortaya ç›kan yaz›l› anayasalar. Bu kuvTELEV‹ZYON vetlerden ikisi. bu büyük sosyal dönüﬂümü hukuken tescil eden belgelerdir. ‹lk yaz›l› anayasalar olan 1787 ABD ve 1791 Frans›z anayasalar›. yüzy›l sonunda ortaya ç›kmas›ndaki düﬂünsel S‹ZDE SIRA ve sosyolojik faktörleri anlat›n›z. ilham›n› o dönemdeki ‹ngiliz hükûmet sisteminden ald›¤›n› ifade etmektedir. hükümdarlar›n mutlak iktidar›n› burjuTELEV‹ZYON vazinin hak ve hürriyetleri lehine s›n›rland›rma çabas› yatt›¤›na göre. bundan istibdat yönetimi do¤ar. AMAÇLARIMIZ DÜﬁÜNEL‹M ANAYASAL DEVLET VE KUVVETLER AYRILI⁄I 2 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜﬁÜNEL‹M S O R U K ‹ T A P D‹KKAT A M A Ç 3 Anayasac›l›k ak›m›n›n temelinde yer alan kuvvetler R U S O ayr›l›¤› ilkesiK ‹ T A P ni anlatabilmek. Ayr›ca baﬂta mülkiyet hakk› olmak üzere temel haklar› da hukuki güvenceden yoksundu. D‹KKAT SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Anayasac›l›k ak›m›n›n 18. Zaman içinde. yürütme iktidar›. Buna göre. 19. Bu devrimlerle burjuvazi. Montesquieu. bu yeni burjuva s›n›f›n›n iktidardaki pay› çok önemsizdi. fakat literatürde daha çok bu ikincisinin ad›yla özdeﬂleﬂtirilen teoriyeE göre. yüzy›l sonu ve 19. birey hürriyetleri ‹NTERNET devlete karﬂ› korunmuﬂ olur. hükümdar›n yetkileri daha da s›n›rland›r›larak sembolik bir konuma dönüﬂtürülmüﬂ.1. kendi hak ve hürriyetlerini güvence alt›na almaya çal›ﬂm›ﬂt›r. yüzy›lda baz› Avrupa mutlak monarﬂilerinin anayasal (meﬂruti) monarﬂilere dönüﬂmesi. yarg› iktidar› da buTkurallar›n uyguK ‹ A P lanmas›ndan do¤an hukuki ihtilaflar› çözme iktidar›d›r. Ünite . “kuvvetler ayr›l›¤›” ilkesi oldu¤u düﬂünülmüﬂtür. bu kurallar› somut ve bireysel durumlara uygulama iktidar›. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . “ cümlesiyle veciz ﬂekilde ifade etmiﬂtir. çok büyük ölçüde bu teoriden esinlenmiﬂtir. yasama yetkisi oy hakk›na sahip olan halk s›n›flar›nca (esas itibar›yla burjuvazi) seçilen parlamentoda. bunu “Burjuvazi S O R U yoksa demokrasi de olmaz. Amerikal› siyasal bilimci Barrington Moore. hükümdarl›¤› da SIRA S‹ZDE ya ortadan kald›rmak veya onun yetkilerini s›n›rland›rmak suretiyle. genel ve objektif hukuk kurallar› koyma iktidar›.
ça¤daﬂ parlamenter rejimler aç›s›ndan. ço¤unluk partisi arac›l›¤›yla birbirlerine ba¤lanmaktad›r. Ayr›ca ne Baﬂkan›n Kongre’yi feshetme. Kuvvetler ayr›l›¤› teorisinin ortaya ç›kt›¤› ilk dönemlerde yürütme organ›n›n hükümdara ba¤l› olmas›. “anayasal devlet” say›labilirler. Bir anayasas› olan her devlet. ancak bunu etkin ﬂekilde gerçekleﬂtirebilen devletler. Bugün. iç ve milletleraras› kamuoyunda bir meﬂruluk ve sayg›nl›k görüntüsü verme iste¤inden baﬂka bir ﬂey de¤ildir. sadece biçimsel anlamda anayasalard›r. Bu sistemde yürütme yetkisinin sahibi olan Baﬂkan ile yasama yetkisinin sahibi olan meclis (ABD’de Kongre) halk taraf›ndan ayr› ayr› seçilmektedir. bu iki organ. ister parlamenter rejim. “s›n›rl› devlet” deyimi. Nitekim parlamenter rejimler. “yumuﬂak kuvvetler ayr›l›¤› rejimleri” olarak nitelendirilmektedir. bir anayasa yapmaya sevk eden saik. fonksiyonel anlamda de¤il. bu iki organ aras›nda s›k› bir iﬂbirli¤inin varl›¤›ndan söz etmek daha do¤ru olur. ne de Kongre’nin Baﬂkan› düﬂürme yetkisi vard›r. Ancak ça¤›m›zdaki demokratik geliﬂme. özellikle parlamenter rejimi (yani hükûmetin parlamentoya karﬂ› sorumlu oldu¤u bir yönetim biçimini) benimsemiﬂ ülkeler bak›m›ndan. devletin mutlak iktidar›n› birey hürriyetleri lehine s›n›rland›rmak oldu¤una göre. Parlamento seçimlerinde ço¤unlu¤u kazanan parti (veya partiler bloku) do¤al olarak hükûmeti de oluﬂturdu¤undan. Ancak. Anayasal devlet. SIRA S‹ZDE Kuvvetler ayr›l›¤›E ilkesini ve onun niçin anayasac›l›k ak›m›n›n temelinde yer ald›¤›n› SIRA S‹ZDE DÜﬁÜN L‹M aç›klay›n›z. Dolay›s›yla. daha sert ve keskin ﬂekilde ayr›lm›ﬂlard›r. genellikle. bu güveni kaybetti¤inde de iktidardan düﬂer. demokratik bir evrim süreci ile oy verme hakk› tedricen geniﬂletilmiﬂ ve sonunda.6 Anayasa Hukuku S›n›rl› devlet. Baﬂkanl›k rejimlerinde ise. her ikisinde de yarg› organ›n›n bu iki siyasal organ karﬂ›s›ndaki ba¤›ms›zl›¤› demokratik bir rejimin vazgeçilmez unsurlar›ndan biridir. Ancak bu anayasalar. daha gerçek bir anlam taﬂ›r. yasama ve yürütme kuvvetleri. Ba¤›ms›z ve tarafs›z bir yarg› organ› mevcut olmad›kça. Nitekim. Bu nedenle baﬂkanl›k sistemlerine “sert kuvvetler ayr›l›¤› rejimleri” ad› verilmektedir. Di¤er bir deyimle hükûmet. Öte yandan. parlamenter rejimdekine oranla. Dolay›s›yla. her vatandaﬂ›n oy kullanma hakk›na sahip oldu¤u “genel oy” ilkesine ulaﬂ›lm›ﬂt›r. kabul edilen sistem. yasama organ›n›n ise halkça seçilmiﬂ temsilcilerden oluﬂmas› nedeniyle. hukuk devletinin gerçekleﬂmesi ve birey hak ve hürriyetlerinin etkili ﬂekilde korunmas› mümkün de¤ildir. literatürde “anayasal devlet”in anlamdaﬂ› olarak kullan›lmaktad›r. ister baﬂkanl›k rejimi olsun. Anayasac›l›k ak›m›n›n ortaya ç›kmas›ndaki temel amaç. bu iki organ aras›nda gerçek bir ayr›l›ktan söz etmek mümkündü. Öte yandan. Çünkü bu yönetim sisteminde hükûmet (Bakanlar Kurulu) parlamentoya karﬂ› siyasal aç›dan sorumludur. yasama-yürütme ayr›l›¤›n› büyük ölçüde yapay hâle getirmiﬂtir. devlet iktidar›n›n kiﬂisel özgürlükler lehine etkin bir ﬂekilde s›n›rland›r›ld›¤› devletlere denir. yasama-yürütme ayr›l›¤›. Bu devletleri. S ÜR U D Ü ﬁO N E L ‹ M D KU S ‹OK R A T SIRA S‹ZDE SIRAÜS‹ZDE DÜﬁ NEL‹M S ÜR L D Ü ﬁO N EU ‹ M S ‹ KR A T DO KU 3 SIRAK S‹ZDE D‹ KAT SIRA K A T D ‹ K S‹ZDE . otoriter veya totaliter devletlerin hemen hepsinin anayasas› vard›r. devlet iktidar›n›n etkin ﬂekilde s›n›rland›r›lm›ﬂ oldu¤u devlettir. ancak parlamentonun güvenine sahip oldu¤u sürece görevini sürdürebilir. elbette anayasal devlet de¤ildir. Anayasas› olan her devlet anayasal devlet de¤ildir. günümüzün demokrasisi. partiler demokrasisidir. bir yasama-yürütme ayr›l›¤›ndan de¤il.
dolay›s›yla federe devletlerin görev ve yetki alanlar› anayasal güvence alt›na al›nm›ﬂt›r.1. yerel yönetim birimlerinin yetki ve görev alanlar›n› serbestçe belirleyebildi¤i hâlde. yani ayn› merkezî devlet yap›s›n›n üç unsuru aras›nda bölüﬂülmesi olarak tan›mlanabilir. Bu yetki bölüﬂümü. Ancak her iki hâlde de yetki uyuﬂmazl›klar›n› çözmek. Dikey iktidar bölüﬂümünün en geliﬂmiﬂ ﬂekli. iki meclisten kuruludur. her ünite. federal devlette merkezî devletle federe devletler aras›ndaki yetki bölüﬂümü. Dikey bölüﬂümün iki ﬂekli. Anayasac›l›k Ak›m› ve Anayasa Çeﬂitleri 7 FEDERAL‹ZM VE YER‹NDEN YÖNET‹M A M A Ç 4 Devlet iktidar›n›n dikey bölüﬂüm ﬂekilleri olan federalizm ve yerinden yönetim kavramlar›n› aç›klayabilmek. üniter (tekçi) devletin karﬂ›t› olarak kullan›lmaktad›r. federal anayasaya ve federal kanunlara ayk›r› olamaz. Senato’da bütün federe devletler. kendi iç iﬂleyiﬂini düzenlemekte serbesttir. tek birer yasama. Federal devlet. federal devlet iradesinin oluﬂumuna devlet olarak kat›l›rlar. nüfus esas›na göre halk› temsil eden birinci meclislerin yan›nda federe devletleri. bölgesel (regional) yönetimden de söz edilebilir. Gerçekten. federal ve federe devlet kanunlar›n›n federal anayasaya uygunlu¤unu denetleyecek bir anayasa yarg›s›n›n mevcut olmas› zorunludur. devlet iktidar›n› s›n›rland›rmak. b) Üniter devlette merkezî yasama organ›. Kanada ise ikincisine örnektir. Ünite . nüfus esas›na göre halk› temsil eden Temsilciler Meclisi ve federe devletleri temsil eden Senato olmak üzere. devlet iktidar›n›n yatay düzeyde. Ancak bunlara ayk›r› olmamak ﬂart›yla. federalizm ve yerinden yönetimdir. c) Federal devlette federe devletler. federal devletlerde iki meclis sistemi. Federal devlette ise birli¤i oluﬂturan ünitelerden her birinin (ABD’de bunlara “states” yani devlet denilmektedir) kendisine özgü anayasas›. baﬂka bir deyiﬂle “s›n›rl› devlet”i yaratmaksa. K›sacas›. federal devletlerde yasama organ›n›n mutlaka iki meclisli olmas›. iki yönetim sistemi aras›nda önemli farklar vard›r: a) Üniter devlette tek bir anayasa. yürütme ve yarg› organlar› ve kendi hukuku vard›r. ve ülkenin tümünde birörnek ﬂekilde uygulanan tek bir hukuk sistemi mevcuttur. ya federal anayasada merkezî devlete ait yetkilerin say›larak geri kalanlar›n tümünün federe devletlere b›rak›lmas› ya da federe devletlerin yetkilerinin say›larak geri kalanlar›n›n merkezî devlete b›rak›lmas› ﬂeklinde gerçekleﬂtirilebilir. Anayasac›l›k ak›m›n›n temel amac›. Elbette bu ünitelerin kanunlar›. federal anayasa ile düzenlenmiﬂ. Öte yandan. Kuvvetler ayr›l›¤›. yasama. Üniter devletler tek meclisli veya iki meclisli olabilirler. dikey bölüﬂümün de yatay bölüﬂüm kadar etkili bir yöntem oldu¤unda kuﬂku yoktur. Üniter devletlerde ise böyle bir zorunluluk yoktur. federalizmin do¤al sonucudur. yani merkezî bir devletle onu oluﬂturan çeﬂitli üniteler aras›nda paylaﬂ›lmas› da söz konusu olabilir. . ço¤u zaman eﬂit ﬂekilde devletler olarak temsil eden bir ikinci meclisin bulunmas›d›r. federalizmdir. Mesela ABD’de yasama organ› (Kongre). gerek federe devletlerin anayasadaki yetki bölüﬂümünü ihlal etmelerini önlemek üzere. devlet iktidar›n›n dikey düzeyde. gerek federal devletin. yürütme ve yarg› organ›. ABD bunlardan birincisine. Bunun yolu. kural olarak. ikiﬂer senatörle temsil edilirler. Bu ikisi aras›nda bir orta yol olarak. nüfuslar› ne olursa olsun.Anayasa Kavram› .
8
Anayasa Hukuku
ﬁüphesiz, bütün demokrasiler federal yap›da de¤illerdir. Federalizm, daha çok, tarihsel ve sosyolojik ﬂartlar›n bir ürünüdür. Ça¤daﬂ demokrasiler aras›nda federal sistemin örnekleri olarak, ABD, Kanada, Brezilya, Meksika, Almanya, Avusturya, Hindistan, Rusya say›labilir. Buna karﬂ›l›k ça¤›m›zda bütün üniter devletler, daha geniﬂ veya daha dar ölçüde olmak üzere, yerinden yönetim ilkesine yer vermiﬂlerdir. Bu ilke, merkezî devletin baz› yetki ve görevlerinin, bölge yönetimleri, iller ve bölgeler gibi yerel birimlere aktar›lmas› anlam›na gelir. Gerçekten, ça¤daﬂ demokrasilerde gözlemlenen bir e¤ilim, yerel demokrasi e¤ilimi, yani yerel yönetim birimlerinin yetki ve görevlerinin geniﬂletilmesidir. Yerinden yönetim sisteminin daha ileri bir ﬂekli de bölgelere, federe devletler düzeyinde olmasa da oldukça geniﬂ yetkiler ve özerklik tan›yan bölgesel yönetim sistemidir. Bunun ça¤daﬂ örnekleri aras›nda ‹spanya, ‹talya ve Birleﬂik Krall›k’a de¤inilebilir.
YAZILI-YAZISIZ VE SERT-YUMUﬁAK ANAYASA AYRIMI
AM AÇ
5
Anayasa çeﬂitlerini gözden geçirerek, anayasan›n üstünlü¤ünün güvencesi olan sert anayasa ilkesini aç›klayabilmek.
Kat› anayasa, de¤iﬂtirilmesi normal kanunlardan farkl› ve daha güçleﬂtirici ﬂartlara ba¤lanm›ﬂ olan anayasad›r.
Demokratik devrimlerin amac›, devlet iktidar›n› bölerek s›n›rland›rmak oldu¤una göre, bunun yaz›l› bir belgeyle tescil edilmesi ve kurumsallaﬂt›r›lmas› tabiidir. Di¤er bir deyiﬂle, yaz›l› anayasa, anayasac›l›k ak›m›n›n do¤al sonucudur. Bugün yaz›l› bir anayasaya sahip olmayan devletler çok istisnaidir ve bu istisnalar, çok özel ﬂartlarla aç›klanabilir. ‹ngiltere, yaz›l› bir anayasaya sahip olmamakla birlikte, çok güçlü anayasal gelenekleri, yayg›n ve güçlü demokrasi kültürü ve etkin sivil toplum kuruluﬂlar› sayesinde bir anayasal devlettir. ‹srail, Yahudi Devleti’nin niteli¤i üzerinde laik ve ortodoks Yahudiler aras›ndaki derin görüﬂ fark› nedeniyle bir anayasa yapamam›ﬂ, ancak çeﬂitli devlet kurumlar›n› ola¤an kanunlarla düzenlemiﬂtir. Suudi Arabistan da tek meﬂru anayasan›n ﬂeriat oldu¤u ve beﬂerî irade ürünü bir anayasan›n yap›lamayaca¤› inanc›yla, yaz›l› bir anayasa yapmam›ﬂt›r. Daha önemli bir ayr›m, yumuﬂak / esnek anayasalarla, sert / kat› anayasalar aras›ndaki ayr›md›r. Yumuﬂak anayasa, yap›lmas› ve de¤iﬂtirilmesi, tamamen ola¤an (adi) kanunlarla ayn› yöntemlere tabi olan anayasad›r. Günümüzde, bu tür anayasalar›n hemen hiçbir örne¤i yoktur. Gerçekten, devletin temel yap›s›n› ve devlet içindeki iktidar bölüﬂümünü belirleyen ve bu niteli¤i itibar›yla bir çeﬂit toplum sözleﬂmesi mahiyeti taﬂ›yan bir kanunun, ola¤an kanunlar gibi kolayca de¤iﬂtirilebilmesi, anayasac›l›k düﬂüncesinin amac›yla çeliﬂkilidir. Ça¤daﬂ devletlerin hemen hepsinin benimsedi¤i kat› anayasa ise yap›lmas› ve de¤iﬂtirilmesi, ola¤an kanunlardan farkl› ve daha güçleﬂtirici yöntemlere tabi k›l›nan anayasa demektir. Bir anayasay› tümden yeniden yapma iktidar›na “asli kurucu iktidar” o anayasay› kendi koydu¤u de¤iﬂtirilme kurallar›na uygun olarak de¤iﬂtirme iktidar›na da “tali (türevsel) kurucu iktidar” ad› verilir. Asli kurucu iktidar, ya bu amaçla özel olarak kurulmuﬂ bir kurucu meclis” veya ola¤an yöntemlerle seçilmiﬂ bir yasama meclisi taraf›ndan kullan›labilir ve ço¤u zaman buna bir halk oylamas› (referandum) aﬂamas› da eklenir. Tali kurucu iktidar›n anayasay› de¤iﬂtirmesi konusunda ise ülkeler, kat›l›¤›n derecesi yönünden farkl› yöntemler kabul etmiﬂlerdir. Bunlar aras›nda, yasama meclisinde (veya meclislerinde), 3/5, 2/3, 3/4 gibi nitelikli ço¤unluklar aranmas›; bir kereden fazla görüﬂme ﬂart›; zorunlu veya ihtiyarî (seçimlik) halk oylamas›; birbirini izleyen iki yasama meclisi taraf›ndan kabul
1. Ünite - Anayasa Kavram› , Anayasac›l›k Ak›m› ve Anayasa Çeﬂitleri
9
ﬂart›; anayasan›n baz› bölümlerinin de¤iﬂtirilmesinin daha da güçleﬂtirici ﬂartlara ba¤lanmas›; nihayet anayasan›n baz› hükümlerinin de¤iﬂtirilemez k›l›nmas› gibi, çeﬂitli yöntemler say›labilir. Ça¤›m›zda hemen bütün devletlerin sert/kat› anayasa sistemini benimsemiﬂ olmalar›n›n iki temel nedeni vard›r. Birincisi, siyasal ve hukuki istikrar düﬂüncesidir. Di¤er bir deyiﬂle, bir devletin temel kuruluﬂunu belirleyen bir hukuki metnin, günlük siyasal dalgalanmalar›n ve duygusal faktörlerin sonucu olarak, basit ço¤unluklarla s›k s›k de¤iﬂmesi, temel siyasal istikrar ihtiyac› ile ba¤daﬂmaz. ‹kincisi, anayasa de¤iﬂikliklerinde yasama meclislerinin nitelikli ço¤unluklar›na ve di¤er güçleﬂtirici ﬂartlara yer verilmesi, ço¤unlu¤un mutlak ve keyfi iktidar›na karﬂ›, az›nl›kta olan toplum gruplar›n›n bir güvencesidir. Bu anlamda, anayasa de¤iﬂikliklerinde aranan nitelikli ço¤unluk ﬂart›, bir az›nl›k vetosu olarak kabul edilebilir. Ça¤daﬂ ço¤ulcu (plüralist) demokrasi anlay›ﬂ›, elbette ço¤unlu¤un ülkeyi yönetme hakk›n› kabul etmekle birlikte, bunun az›nl›klar›n temel haklar›n›n korunmas›yla s›n›rl› olmas›n› ﬂart koﬂmaktad›r. Öte yandan, anayasalar aﬂ›r› derecede kat›laﬂt›r›ld›klar› takdirde, sosyal de¤iﬂimin gerisinde kalmalar› ve bunun siyasal sistemde ciddi t›kan›kl›klara ve çat›ﬂmalara yol açmas› gibi, tehlikeler de vard›r. Hele, bir anayasan›n baz› hükümlerinin hiçbir zaman de¤iﬂtirilemeyece¤inin kabulü, çok ciddi sorunlara yol açabilir. Her ﬂeyden önce, anayasay› yapan kuﬂa¤›n, kendisinden sonra gelecek bütün kuﬂaklar› ba¤lama konusunda ahlâki ve hukuki bir hakka sahip olabilece¤i çok kuﬂkuludur. Ça¤daﬂ demokrasilerde böyle “de¤iﬂtirilemez” hükümlere yer veren anayasalar, istisnaidir. Bu yolu seçen ülkelerin ço¤unda da (Fransa ve ‹talya gibi) de¤iﬂtiSIRA S‹ZDE rilemezlik, sadece devlet ﬂeklinin cumhuriyet olmas› ilkesi ile s›n›rland›r›lm›ﬂt›r. Doktrinde, bu tür hükümlerin, hukuken ba¤lay›c› olmaktan çok, manevi ba¤lay›c›l›k içeren siyasal deklarasyonlar niteli¤inde oldu¤u görüﬂü hâkimdir.‹ Normal olaDÜﬁÜNEL M rak, anayasa de¤iﬂikliklerinde uygulanan nitelikli ço¤unluk ve zorunlu halk oylamas› gibi ﬂartlar›n, bir anayasa de¤iﬂikli¤i için arzu edilen geniﬂ çapl› bir oydaﬂmaS O R U y› (consensus) sa¤lamaya yeterli oldu¤u düﬂünülmektedir. Ça¤›m›zda, devletlerin büyük bir ço¤unlu¤u sert / kat› anayasa sisteminiK benimsemiﬂtir. D‹ KAT Sert anayasa sisteminin, anayasan›n üstünlü¤ü ilkesi ve anayasal devlet aç›s›ndan niçin SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE önem taﬂ›d›¤›n› anlat›n›z.
AMAÇLARIMIZ DÜﬁÜNEL‹M
S O R U K ‹ T A P D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
DÜﬁÜNEL‹M S O R U
D‹KKAT
4
SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ DÜﬁÜNEL‹M
S O R U K ‹ T A P D‹KKAT
TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ
TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
10
Anayasa Hukuku
Özet
A M A Ç
1
Anayasa kavram›n› tan›mlayabilmek. Anayasa, bir devletin temel örgütleniﬂ tarz›n›, organlar›n›, bu organlar aras›ndaki iliﬂkileri ve devletle birey aras›ndaki iliﬂkilerin temel kurallar›n› belirleyen üstün bir kanundur. Anayasa hukuku da hukuk biliminin, bu üstün kanunu ve devletin temel örgütlenmesine iliﬂkin seçim kanunu, siyasal partiler kanunu ve yasama meclisleri içtüzükleri gibi di¤er mevzuat›n› inceleyen, aç›klayan, yorumlayan ve sistemleﬂtiren bir alt dal›d›r. Anayasac›l›k ak›m›n›n ortaya ç›k›ﬂ nedenlerini aç›klayabilmek. Dünyada yaz›l› anayasalar dönemi, 18. yüzy›l sonlar›nda, 1787 ABD ve 1791 Fransa anayasalar› ile baﬂlam›ﬂt›r. Anayasac›l›k ak›m› ad› verilen bu ak›m›n do¤uﬂunda, bir yandan siyasal düﬂüncenin ilahi temellerden koparak laikleﬂmesi, öte yandan burjuvazinin yükseliﬂi rol oynam›ﬂt›r. Ekonomik gücü giderek artan, fakat mutlak monarﬂiler döneminde haklar› çok s›n›rl› olan burjuva s›n›f›, bu hak ve hürriyetlerini güvence alt›na almak için, devlet iktidar›n› bir anayasa ile s›n›rland›rma ihtiyac› duymuﬂtur. Bir anlamda, demokratik ve anayasal devrimler, burjuva devrimleridir. Anayasac›l›k ak›m›n›n temelinde yer alan kuvvetler ayr›l›¤› ilkesini anlatabilmek. Anayasac›l›k ak›m›n›n temel amac›, devlet iktidar›n› s›n›rland›rmakt›r. Bunu gerçekleﬂtirmekte baﬂvurulan yöntem de kuvvetler ayr›l›¤›, yani devletin yasama, yürütme ve yarg› iktidarlar›n›n ayr›larak farkl› organlara verilmesi ve böylece, bu organlar›n birbirlerini frenlemesinin ve dengelemesinin sa¤lanmas›d›r. Yaz›l› anayasalar yapma ak›m›, 19. yüzy›lda Bat› ülkelerinde yayg›nlaﬂm›ﬂt›r. Bugün, çok az say›da istisna (‹ngiltere, ‹srail, Suudi Arabistan) d›ﬂ›nda, yaz›l› anayasas› olmayan ülke yoktur. Ancak, yaz›l› bir anayasan›n varl›¤›, o ülkenin, anayasac›l›k ak›m›n›n amac›na uygun demokratik bir ülke oldu¤u anlam›na gelmez. Otoriter veya totaliter ülkelerde anayasalar, fonksiyonel anlamda de¤il, sadece biçimsel anlamda anayasalard›r.
A M A Ç
4
A M A Ç
2
Devlet iktidar›n›n dikey bölüﬂüm ﬂekilleri olan federalizm ve yerinden yönetim kavramlar›n› aç›klayabilmek. Kuvvetler ayr›l›¤›, devletin üç temel hukuki iktidar›n›n, merkezî devlet bünyesi içindeki yasama, yürütme ve yarg› organlar› aras›nda bölüﬂülmesidir. Devlet iktidar›n›n dikey düzeyde bölüﬂümü ise bu iktidar›n merkezî bir devletle, onu meydana getiren çeﬂitli yerel birimler aras›nda bölüﬂülmesini ifade eder. Ça¤daﬂ demokrasilerde bunu en ileri derecede gerçekleﬂtiren yöntem, federalizmdir. Federal devletle üniter devlet aras›nda önemli yap›sal farklar vard›r. Ancak üniter devletlerde de git gide güç kazanan bir e¤ilim, yerinden yönetim, yani yerel yönetim birimlerinin yetkilerinin geniﬂletilmesidir. Anayasa çeﬂitlerini gözden geçirerek, anayasan›n üstünlü¤ünün güvencesi olan sert anayasa ilkesini aç›klayabilmek. Anayasalar, de¤iﬂtirilme yöntemlerine göre, yumuﬂak ve sert anayasalar olmak üzere ikiye ayr›l›r. Yumuﬂak anayasalar, aynen di¤er kanunlar gibi kolayl›kla de¤iﬂtirilebilen anayasalard›r. Sert anayasalar ise de¤iﬂtirilmeleri, yasama meclislerinde nitelikli ço¤unluk, kurucu meclis, halk oylamas› zorunlulu¤u gibi, güçleﬂtirici ﬂartlara ba¤lanm›ﬂ olan anayasalard›r. Günümüzde, hemen bütün anayasalar, sert anayasa niteli¤indedir. Sert anayasa sistemi, iki ihtiyac› karﬂ›lamaktad›r. Biri, devlet yönetiminde istikrar düﬂüncesidir. Di¤er bir deyiﬂle, devletin temel yap›s›n›n, dar ve gelip geçici ço¤unluklarla s›k s›k de¤iﬂtirilmesinin sak›ncal› oldu¤u düﬂüncesidir. Di¤eri de ço¤unlu¤un keyfi iktidar›na karﬂ› siyasal az›nl›klar› koruma ihtiyac›d›r.
A M A Ç
5
A M A Ç
3
1. Ünite - Anayasa Kavram› , Anayasac›l›k Ak›m› ve Anayasa Çeﬂitleri
11
Kendimizi S›nayal›m
1. Anayasac›l›k ak›m›, ne zaman ortaya ç›km›ﬂt›r? a. Ortaça¤dan beri mevcuttur. b. 1215 ‹ngiliz Magna Carta’s› ile ortaya ç›km›ﬂt›r. c. 18. yüzy›l sonlar›nda ortaya ç›km›ﬂt›r. d. 19. yüzy›l›n ikinci yar›s›nda ortaya ç›km›ﬂt›r. e. 20. yüzy›lda ortaya ç›km›ﬂt›r. 2. ‹lk aittir? a. b. c. d. e. yaz›l› anayasa, aﬂa¤›daki devletlerden hangisine ABD Fransa ‹ngiltere ‹spanya ‹sveç 7. Aﬂa¤›daki ülkelerden hangisi, yaz›l› bir anayasaya sahip de¤ildir? a. Hindistan b. ‹srail c. ‹talya d. ABD e. Fransa 8. Aﬂa¤›daki ifadelerden hangisi, sert anayasan›n amaçlar›ndan biri de¤ildir? a. Devletin temel yap›s›nda istikrar sa¤lamak. b. Devletin yap›s›n› tümüyle de¤iﬂmez k›lmak. c. Siyasal az›nl›klar› korumak. d. Gelip geçici ve dar ço¤unluklarla anayasan›n de¤iﬂtirilmesini önlemek. e. Anayasa de¤iﬂikliklerinde belli bir say›sal güce sahip az›nl›klara veto hakk› vermek. 9. Aﬂa¤›dakilerden hangisi, sert anayasa yöntemlerinden biri de¤ildir? a. Zorunlu halk oylamas› b. Yasama meclislerinde nitelikli ço¤unluk c. Kurucu meclis d. ‹ki kere görüﬂme e. Bütün di¤er kanunlar gibi görüﬂülme ve kabul 10. “Asli kurucu iktidar” deyimi, aﬂa¤›daki kavramlardan hangisini ifade eder? a. Anayasay› de¤iﬂtirme iktidar› b. Yasama gücü c. Yarg› organ›n›n anayasa de¤iﬂikliklerinde son sözün sahibi olmas› d. Anayasay› tümden yeniden yapma iktidar› e. Savaﬂ ve bar›ﬂ yapma iktidar› 6. Anayasac›l›k ak›m›n›n gerçekleﬂtirilmesinde baﬂvurulan en önemli araç, aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. Yerel yönetim b. Federalizm c. Do¤rudan do¤ruya demokrasi d. Kuvvetler ayr›l›¤› e. Hâkimler hükümeti
3. Aﬂa¤›dakilerden hangisi, anayasac›l›k ak›m›n› do¤uran etkenlerden biri de¤ildir? a. Burjuvazinin yükseliﬂi b. Toplum sözleﬂmesi teorilerinin ortaya ç›k›ﬂ› c. Siyasal düﬂüncenin laikleﬂmesi d. Millî birlik ve bütünlük ihtiyac› e. Birey hürriyetlerini koruma düﬂüncesi 4. Aﬂa¤›dakilerden hangisi, anayasac›l›k ak›m›n›n temelindeki amaçlardan biridir? a. Devleti güçlendirmek b. Millî birli¤i güçlendirmek c. Birey hürriyetlerini güvence alt›na almak d. Monarﬂiyi güçlendirmek e. Toplum menfaatlerini birey menfaatlerinden üstün tutmak 5. Kuvvetler ayr›l›¤›, aﬂa¤›daki tan›mlardan hangisine uygundur? a. Yasama ve yürütme güçlerinin yasama meclisinde birleﬂmesi b. Federalizm c. Yasama, yürütme ve yarg› güçlerinin ayr› organlara verilmesi d. Yürütmenin üstünlü¤ü e. Yarg›n›n di¤er iki kuvvete üstünlü¤ü
c 6. Yan›t›n›z yanl›ﬂsa. bu devlet iktidar›n› biçimsel hukukla s›n›rland›r›p. özgür toplumun iste¤e ba¤l› olmayan kullu¤a ve köleli¤e herhangi bir biçimde dönüﬂmesini güçlü bir biçimde engellemeye çal›ﬂan anayasa yapma. devlet iktidar›n›n olanaklar›n›n ne denli çok oldu¤unu ö¤rendi¤inde. “Anayasac›l›k Ak›m›n›n Do¤uﬂu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 2. “Anayasal Devlet ve Kuvvetler Ayr›l›¤›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.. Yan›t›n›z yanl›ﬂsa. Totaliter diktatörlük deneyimi daha da korkunç oldu¤undan. “Yaz›l›-Yaz›s›z ve Sert-Yumuﬂak Anayasa Ayr›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Yaz›l›-Yaz›s›z ve Sert-Yumuﬂak Anayasa Ayr›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. uygun bir anayasal düzenleme ile özgürlü¤ü kurumsallaﬂt›rmay› amaçlamaktad›r. Yan›t›n›z yanl›ﬂsa. Bu koﬂullar alt›nda ortaya ç›kan kurucu iktidar. 1999). kiﬂilere dokunulmaz haklar alan› sa¤lamaya gayret etmiﬂtir”. b Yan›t›n›z yanl›ﬂsa. “Anayasac›l›k Ak›m›n›n Do¤uﬂu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d . Yan›t›n›z yanl›ﬂsa. “Yaz›l›-Yaz›s›z ve Sert-Yumuﬂak Anayasa Ayr›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bunun ortaya ç›kard›¤› karﬂ›tl›k daha da fanatik olmuﬂtur. 19. d 4. Bu deneyimden. S›n›rl› Devlet (Ankara: Gündo¤an Yay›nlar›. b 9. Yan›t›n›z yanl›ﬂsa. yeni anayasan›n siyasi partilerin programlar›na da girmeye baﬂlad›¤›na dikkat çekti. Toplumsal mutabakata dayal› yeni bir anayasa ihtiyac› ve bunun giderilmesi için ciddi bir beklenti oldu¤unu vurgulayan Çiçek. e 10.haberturk. daha do¤rusu kurucu iktidar düﬂüncesi do¤muﬂtur. “Anayasal Devlet ve Kuvvetler Ayr›l›¤›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kaynak: Carl J. “Anayasal Devlet ve Kuvvetler Ayr›l›¤›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 3. 8... Yan›t›n›z yanl›ﬂsa. Yan›t›n›z yanl›ﬂsa. s.: Mehmet Turhan).12 Anayasa Hukuku “ Yaﬂam›n ‹çinden Türkiye’nin uzun süredir gündeminde olan yeni Anayasa için start verildi. Birçok insan. “Anayasac›l›k Ak›m›n›n Do¤uﬂu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›ﬂsa. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Yan›t›n›z yanl›ﬂsa. Kaynak: http://www. c 5.com/gundem/haber/ 670974-yeni-anayasa-calismalari-basladi-video ” Okuma Parças› “Bir anlamda bu deneyim [anayasac›l›k] onsekizinci yüzy›lda mutlakiyetçi yönetimler alt›nda yaﬂayan insan›n deneyimini karﬂ›lamaktad›r. d 7. Bu deneyim monarﬂizmin radikal bir biçimde reddine neden olmuﬂtur. Friedrich (Çev. Meclis Baﬂkan› Cemil Çiçek baﬂkanl›¤›nda sivil anayasa için Anayasa profesörleri bir araya geldi. “Yaz›l›-Yaz›s›z ve Sert-Yumuﬂak Anayasa Ayr›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
R. 1: The Challenge. The Age of the Democratic Revolution c. devlet iktidar›n›n s›n›rland›r›lmas› aç›s›ndan temel öneme sahiptir. “Report on Constitutional Amendment”. Palmer. Venice Commission. (1959). S›ra Sizde 2 Anayasac›l›k ak›m›n›n 18. mutlak hükümdarlar›n iktidar›n› üstün bir kanunla s›n›rland›rma ihtiyac›n› duymas›d›r. di¤eri sosyolojik nitelikte iki faktör rol oynam›ﬂt›r. Jr. Anayasalar›n devlet örgütlenmesi ve birey ile devlet iliﬂkileri olmak üzere iki temel boyutu vard›r. Princeton NJ: Princeton University Press. Bundan baﬂka seçim kanunlar›.: ﬁirin Tekeli ve Alâeddin ﬁenel. R. Carl J. 11-12 December 2009. biri düﬂünsel. Ünite . I. Princeton. (2003). bir devletin hukuk sistemindeki en üstün kanundur. beﬂerî irade ile aç›klanmaya baﬂlamas› ve bu ba¤lamda çeﬂitli toplum sözleﬂmesi teorilerinin ortaya at›lmas›d›r.Anayasa Kavram› . Ankara: AÜSBF Yay›n›. Kuvvetler ayr›l›¤›. Palmer. Ankara: Gündo¤an Yay›nlar›. (1999). Barrington Moore. c. bir bak›ma. R. yasama meclisleri içtüzükleri ve temel haklar› düzenleyen kanunlar da anayasa hukukunun kaynaklar› aras›nda say›l›r. Anayasac›l›k Ak›m› ve Anayasa Çeﬂitleri 13 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Anayasa. 2: The Struggle. Ankara: ‹mge Kitabevi. ola¤an kanunlar gibi kolayca de¤iﬂtirilebilmesi. Reform ve Ayd›nlanma felsefesinin etkisiyle.1. Esas Teﬂkilât Hukuku. (Çev. R. yürütme ve yarg› faaliyetlerinin biribirinden ba¤›ms›z organlar taraf›ndan yerine getirilmesidir. Yararlan›lan Kaynaklar Ali Fuat Baﬂgil. kendi hak ve hürriyetlerini güvence alt›na alabilmek için. Rönesans. c. Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu: Bir Mukayeseli Hukuk ‹ncelemesi. (1984). S›ra Sizde 4 Devletin temel yap›s›n› ve devlet içindeki iktidar bölüﬂümünü belirleyen ve bu niteli¤i itibar›yla bir çeﬂit toplum sözleﬂmesi mahiyeti taﬂ›yan bir kanunun. Anayasa Hukukunun kaynaklar› öncelikle anayasalard›r. NJ: Princeton University Press. siyasi partiler kanunlar›. S›ra Sizde 3 Kuvvetler ayr›l›¤› yasama. Sosyolojik faktör ise yükselen burjuvazinin. ‹stanbul: Baha Matbaas›. . Çev. anayasac›l›k düﬂüncesinin amac›yla çeliﬂkilidir. Diktatörlü¤ün ve Demokrasinin Toplumsal Kökenleri: Ça¤daﬂ Dünyan›n Yarat›lmas›nda Soylunun ve Köylünün Rolü. (1960 ). The Age of the Democratic Revolution.: Mehmet Turhan) S›n›rl› Devlet. Son olarak doktrin ve yarg› kararlar› (içtihatlar) da anayasa hukukunun kaynaklar›ndand›r. yüzy›l sonlar›nda ortaya ç›k›ﬂ›nda. devletin kökeninin ilahi irade ile de¤il. CDL-AD (2010) 001. (1964). Cem Ero¤lu. Türkiye Siyasî Rejimi ve Anayasa Prensipleri. Friedrich. Düﬂünsel faktör.
1924 Anayasas›’n›n öngördü¤ü hükûmet sisteminin genel yap›s›n› ve uygulanmas› aﬂamas›ndaki demokrasi anlay›ﬂ›n› özetleyebileceksiniz. Millî Mücadele dönemini ve bu geçiﬂ döneminin anayasas› olan 1921 Anayasas›’n›n kurdu¤u hükûmet sisteminin özelli¤ini aç›klayabileceksiniz. Osmanl› ‹mparatorlu¤u döneminde gerçekleﬂen anayasac›l›k hareketlerini özetleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Tanzimat Ferman› Kânûn-i Esâsî Türkiye Büyük Millet Meclisi Cumhuriyet Yasama Kuvveti Yürütme Kuvveti • • • • • • Egemenlik Kuvvetler Birli¤i Kuvvetler Ayr›l›¤› Baﬂkanl›k Hükûmeti Parlamenter Hükûmet Meclis Hükûmeti ‹çindekiler • OSMANLI ‹MPARATORLU⁄U DÖNEM‹ • M‹LLÎ MÜCADELE DÖNEM‹ • CUMHUR‹YET‹N ‹LANI • 1924 ANAYASASI • 1961 ANAYASASI’NIN TEMEL N‹TEL‹KLER‹ • M‹LLÎ B‹RL‹K KOM‹TES‹ VE GEÇ‹C‹ ANAYASA DÖNEM‹ • 1961 ANAYASASI’NIN TEMEL N‹TEL‹KLER‹ Anayasa Hukuku Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Genel Bak›ﬂ .2 Amaçlar›m›z • • • • • • ANAYASA HUKUKU Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. 1961 Anayasas›’n›n temel niteliklerini ve uygulanmas›n› aç›klayabileceksiniz.
etkin ﬂekilde denetleyecek bir mekanizma kurulmuﬂ de¤ildi. mutlak bir monarﬂiydi. Bütün devlet yetkileri padiﬂahta toplanm›ﬂt›. Bu senette. Üstelik. Osmanl› anayasal geliﬂmesinin ikinci aﬂamas›. . buna karﬂ›l›k âyan temsilcileri. padiﬂah›n bu yetkilerini ﬂeriat kurallar›na uygun olarak kullanmas› gerekiyordu. merkezî hükûmetin ne kadar zay›flam›ﬂ oldu¤unun bir kan›t›d›r. hukuk devletinin geliﬂimi bak›m›ndan önemli Ferman: Padiﬂah buyru¤udur. Nitekim birkaç y›l içinde II. Gerçekte bu belge. Sened-i ‹ttifak hükümlerini tan›mam›ﬂt›r. Sened-i ‹ttifak. Mahmut merkezî otoriteyi güçlendirince. Padiﬂah›n yetkilerini s›n›rland›racak hukuk kurallar› ve bu kurallar› etkili k›lacak hukuki mekanizmalar yoktu. gerçek bir yetki paylaﬂ›m› söz konusu de¤ildi.Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Genel Bak›ﬂ OSMANLI ‹MPARATORLU⁄U DÖNEM‹ A M A Ç 1 Osmanl› ‹mparatorlu¤u döneminde gerçekleﬂen anayasac›l›k hareketlerini özetleyebilmek. devletin bütün uyruklar› için can. 1808 y›l›nda merkezî hükûmetin temsilcileri ile âyan temsilcileri aras›nda kabul edilip imzalanan Sened-i ‹ttifak gösterilir. ﬂeriatta kamu hukukuna iliﬂkin kurallar pek az oldu¤undan. Divan. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda anayasal geliﬂmenin ilk ad›m› olarak. teorik olarak. Fakat padiﬂah›n iﬂlemlerinin ﬂeriata uygunlu¤unu. padiﬂah›n yan›nda devlet yetkilerinin kullan›lmas›na kat›lan görevliler ve organlar (örne¤in Divan) bulunmakla birlikte. bütün bu görevliler yetkilerini sadece padiﬂahtan al›yorlard›. Bu vaadler. 1856 Islahat Ferman› ile de do¤rulanm›ﬂ. 1839 tarihli Tanzimat Ferman›’d›r. mal ve ›rz güvenli¤i vaad edilmiﬂ. Tanzimat ve Islahat fermanlar›nda yer alan ilkeler. iktidar›n kullan›lmas›na sadrazam›n kat›laca¤› ve bundan dolay› kendisinin sorumlu olaca¤› gibi hükümler yer alm›ﬂ. bir dan›ﬂma organ› niteli¤ini taﬂ›yordu. Çünkü baﬂta sadrazam oldu¤u hâlde. bir karar organ› olmaktan çok. Osmanl› ‹mparatorlu¤u. içlerinden birinin devlete karﬂ› ayaklanmas› hâlinde bunun bast›r›lmas›na yard›mc› olmay› taahhüt etmiﬂlerdir. devlet yönetim sistemi bak›m›ndan. bu niteli¤iyle ilginç bir anayasal belge olmakla birlikte. vergi ve askerlik iﬂlerinin de bir düzene ba¤lanaca¤› söylenmiﬂtir. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda. Bu fermanda. ayr›ca bu ferman. hükümlerinin uygulanmas›n› sa¤layacak bir mekanizma getirmemiﬂtir. Gerçi di¤er ‹slam ülkelerinde oldu¤u gibi. devlet iﬂlerine resmî s›fat› haiz memurlardan baﬂkas›n›n kar›ﬂamayaca¤›. din fark› gözetilmeksizin bütün devlet uyruklar›n›n eﬂit iﬂlem görmesi ilkesini de getirmiﬂtir. böyle bir denetlemeye zaten imkân yoktu.
Bu fermanlar ve Tanzimat ad› verilen yenilik hareketleri. Geri gönderme hâlinde bu metnin kanunlaﬂabilmesi için meclislerin 2/3 ço¤unlu¤u gerekli idi. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun çöküntüden kurtulabilmesi için. Bu ak›m›n etkisiyle. Abdülhamid. ‹ttihat ve Terakki Partisi’nin diktatörce yönetimi ortaya ç›kt›. önce padiﬂahtan müsaade almas› gereklidir. padiﬂah taraf›ndan atanmaktad›r. Devlet yönetiminde a¤›rl›k.16 Anayasa Hukuku Mutlakiyet: Bir hükümdar›n kay›ts›z ﬂarts›z idaresi alt›nda bulunan hükûmet ﬂeklidir. Abdülhamid tahttan indirilmiﬂ ve 1909 y›l›nda anayasa. meﬂruti (anayasal›) bir monarﬂiye geçilmesini. padiﬂah›n onay› olmadan yürürlü¤e girememektedir. Anayasal bir rejim perdesi gerisinde. iki meclisten meydana gelmektedir. Görülüyor ki 1876 Anayasas›. gene de padiﬂahtad›r. Ferman hükümlerine uyup uymamak. Genç Osmanl›lar ad› verilen bu grup. Genç Türkler ad› verilen bu muhalefet hareketi. Nihayet 1908 y›l›nda Rumeli’deki askeri birliklerin isyana baﬂlamas›yla II. Rumeli’den gelen Hareket Ordusu taraf›ndan k›sa sürede bast›r›ld›ktan sonra. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda II. 1878 y›l›nda Mebusan Meclisi’ni da¤›tm›ﬂ ve ülkeyi tekrar mutlakiyetle yönetmeye baﬂlam›ﬂt›r. Bakanlar Kurulu’nun Mebusan Meclisi’ne karﬂ› sorumlu oldu¤u aç›kça belirtildi. Bu parlamento. anayasan›n bu niteli¤inden yararlanarak. hâlâ bu ilkelerin etkinli¤ini sa¤layacak ve padiﬂah›n yetkilerini s›n›rland›racak mekanizmalar kurulmuﬂ de¤ildir. yani padiﬂah›n yetkilerinin kurulacak bir meclisle s›n›rland›r›lmas›n› gerekli görüyordu. Heyet-i Mebusan üyeleri ise halk taraf›ndan iki dereceli seçimle belirlenmektedir. henüz Bat› örneklerine uygun bir meﬂruti monarﬂi kuramam›ﬂt›r. parlamentonun yetkilerini hayli dar tutmuﬂtur. Heyet-i Âyan ad›n› taﬂ›yan meclisin bütün üyeleri. Dünya Savaﬂ›’n›n yenilgi ile sona ermesiyle y›k›ld›. Meﬂrutiyete karﬂ› olan gruplar›n tahrik etti¤i ve 31 Mart Vak’as› ad› verilen gerici ayaklanma. Genç Osmanl›’lardan daha geniﬂ bir çevrenin mal› olmuﬂtur. Bat›’n›n anayasal geliﬂmelerini izleyebilen küçük bir ayd›nlar zümresi içinde bir anayasac›l›k ak›m›n›n do¤mas›n› haz›rlam›ﬂt›r. Meclis-i Umumî ad›n› alan bir parlamento kurmuﬂtur. Nitekim II. padiﬂahça ya iki ay içinde onaylanmas› ya da bir kere daha görüﬂülmek üzere meclislere geri gönderilmesi hükmü konuldu. I. Bu rejim. 1876 Anayasas›. II. padiﬂah›n takdirine ba¤l›d›r. Her iki meclisçe kabul edilen tasar›lar. Padiﬂah›n meclisi feshetme hakk›. olmakla beraber. 1909 de¤iﬂiklikleri ile padiﬂah›n yetkileri daralt›larak Mebusan Meclisi’nin yetkileri geniﬂletildi. bir parlamento üyesinin kanun teklif edebilmesi için. Ne var ki git gide a¤›rlaﬂan iç ve d›ﬂ koﬂullar ve ülkede yeterli bir demokratik gelene¤in bulunmamas›. daha demokratik bir parlamenter sistem yönünde önemli de¤iﬂikliklere u¤ram›ﬂt›r. Meﬂrutiyet dönemi aç›lm›ﬂt›r. 1876 y›l›nda ilk Osmanl› Anayasas› (Kânûn-i Esâsî) ilan edilmiﬂtir. demokratik bir meﬂruti monarﬂi anayasas› hâline getirilmiﬂ oldu. Anayasa. Bu anayasa de¤iﬂiklikleriyle 1876 Anayasas›. Hükûmetin Heyet-i Mebusan’a karﬂ› sorumlulu¤u. bu anayasan›n gere¤i gibi uygulanmas›na imkân vermedi. Meclislerce kabul edilen bir kanunun. Âyan Meclisi’nin onay› ve üç ay içinde yeni seçim yap›lmas› ﬂartlar›na ba¤land›. anayasada aç›kça belirtilmiﬂ de¤ildir. 1876 Anayasas›’n› yeniden yürürlü¤e koymak zorunda kalm›ﬂt›r. II. ayd›n çevrelerde git gide yo¤unlaﬂan bir muhalefet uyand›rm›ﬂ. Abdülhamid’in mutlakiyeti. Abdülhamid. Örne¤in. Buna karﬂ› padiﬂah. Kanun teklif edebilmek için padiﬂah›n izninin al›nmas› zorunlulu¤u kald›r›ld›. . istedi¤i zaman Heyet-i Mebusan› feshedebilmektedir. Böylece.
Ancak k›sa‹ bir Asüre sonra ‹nK T P gilizler’in ‹stanbul’u iﬂgal etmeleri ve Millî Mücadele taraftar› birçok milletvekilini tutuklamalar› karﬂ›s›nda bu meclisin görev yapmas›na olanak kalmad›. Nihayet 1921 Anayasas›. Anayasa. sadece 24 maddelik k›sa bir metin olarak kaleme al›nd›. Meclis taraf›ndan ve kendi üyeleri aras›ndan teker teker seçiliyorlard›. Müdafaa-i Hukukçular’a büyük ço¤unluk sa¤lam›ﬂ ve böylece toplanan son Osmanl› Mebusan Meclisi. 1 SIRA S‹ZDE M‹LLÎ MÜCADELE DÖNEM‹ A M A Ç AMAÇLARIMIZ DÜﬁÜNEL‹M AMAÇLARIMIZ DÜﬁÜNEL‹M S O R U K ‹ T A P D‹KKAT 2 S O R U Millî Mücadele dönemini ve bu geçiﬂ döneminin anayasas› olan K ‹ T A P 1921 Anayasas›’n›n kurdu¤u hükûmet sisteminin özelli¤ini aç›klayabilmek. TBMM’nin ilk iﬂlemlerinden biri. Bu anayasay› ve daha sonraki anayasal geliﬂmeleri iyi anlayabilmek için. . 23 Nisan 1920 tarihinde. Türk yurdunun bölünmezli¤ini ilan eden Misak-› Millî’yi kabul etmiﬂtir. bu meclisin bir kurucu meclis niteli¤inde olaca¤› idi. Bu durum karﬂ›s›nda O N T E L E V ‹ Z Y Mustafa Kemal Paﬂa. D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun ilk anayasas› olan Kânûn-i Esâsî’nin öngördü¤ü siyasal sistem modelini ve 1909 Anayasa de¤iﬂikliklerini karﬂ›laﬂt›rarak anlat›n›z. 1921 Anayasas›’n›n kurdu¤u bu hükûmet sistemi. il ve nahiyelerde halk idaresi. Anadolu’nun çeﬂitli yerlerinde SIRA S‹ZDE Müdafaa-i Hukuk hareketlerini yaratm›ﬂ.1).SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M 2. meclis hükûmeti sistemi hakk›nda daha ayr›nt›l› bilgi vermek yerinde olacakt›r. bu anayasa. illere gönderdi¤i bir tamimle Ankara’da ola¤anüstü yetkileri haiz bir meclisin toplanaca¤›n› bildirerek yeni seçimler yap›lmas›n› istedi. Anadolu’ya geçen Mustafa Kemal Paﬂa. yasama ve yürütme kuvvetlerinin TBMM’de topland›¤›n› (m. Seçimler.8) belirtmektedir. 20 Ocak 1921 tarihli Teﬂkilat-› Esasiye Kanunu ile daha aç›kl›¤a kavuﬂturuldu. Bu anayasa. 1921 Anayasas›’n›n en önemli yenili¤i ve en devrimci ilkesi. Ola¤anüstü yetkili meclis deyimiyle kastedilen.2). millî egemenlik ilkesinin. Erzurum ve Sivas Kongreleri ile bu ulusal direniﬂe yön vererek önderlik etmiﬂtir. saltanat›n kald›r›laca¤› yolunda bir hüküm taﬂ›mamakla beraber. meclis hükûmeti sisteminin tipik bir örne¤idir. meclisi feshetmiﬂti. D‹KKAT Mondros Mütarekesi’ni izleyen düﬂman iﬂgalleri. Mebusan Meclisi seçimlerinin T ‹ N T E R N E yap›lmas›na AMAÇLARIMIZ izin vermek zorunda kalm›ﬂt›r. kiﬂisel egemenli¤e dayanan monarﬂik bir yönetim sistemiyle ba¤daﬂamayaca¤› aç›kt›r. yani yerinden yönetim ilkesini kabul etmiﬂtir. TBMM Hükûmeti’nin dayand›¤› ilkeler. söz konusu tamim üzerine yeniden seçilen üyelerle ‹stanbul Mebusan Meclisi’nden kaç›p gelebilen üyelerin kat›lmas›yla aç›ld›. Bu direniﬂ karﬂ›s›nda ‹stanbul Hükûmeti. Fakat 1921 Anayasas›’n›n art›k Kânûn-i Esâsî’den çok farkl› temellere dayanmakta ve yeni bir Türk Devleti’ni kurmakta oldu¤u aç›kt›. Zaten iﬂbirlikçi Damat Ferit Hükûmeti. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Meclis Hükûmeti: Yasama ve yürütme kuvvetlerinin. Ünite . yasama organ›nda birleﬂmesi ile oluﬂan hükûmet biçimidir. Bir Devlet Baﬂkanl›¤› makam›n›n yarat›lmas› da siyasal nedenlerle uygun görülmemiﬂti. meclisin bakanlara yön gösterebilece¤ini ve gerekti¤inde onlar› de¤iﬂtirebilece¤ini (m. ‹NTERNET Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM).Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Genel Bak›ﬂ S O R U DÜﬁÜNEL‹M S O R U 17 ‹lk Osmanl› Anayasas› 1876 tarihli Kânûn-i Esâsî’dir. kendi bünyesi içinden ç›kan bir yürütme kuvveti kurmak oldu (25 Nisan 1920). 1876 Kânûn-i Esâsî’si henüz resmen yürürlükten kald›r›lmad›¤› için. millî egemenlik ilkesidir (m. Yürütme kuvvetini meydana getiren bakanlar (icra vekilleri).
Nisan 1923’te yeni seçimler yap›lmak üzere. TBMM Dönemi (1920-1923). TBMM’nin bütün üyeleri. Yasama ve yürütme kuvvetlerinin yürütme organ›nda birleﬂmesi. I. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun sona erdi¤ini ve padiﬂahl›¤›n 16 Mart 1920 tarihinden geçerli olmak üzere tarihe kar›ﬂm›ﬂ oldu¤unu ilan etmiﬂtir. kuvvetler birli¤i rejimleri.18 Anayasa Hukuku Kuvvetler Ayr›l›¤›: Devletin yasama. I. padiﬂahl›k kurumunun korunmas›n› ve toplumsal de¤iﬂimin daha yavaﬂ ve evrimci yollardan gerçekleﬂtirilmesini istiyorlard›. Bu kararlarda henüz. Ayn› gerekçeyle. Türk tarihinde bu derece önemli bir rol oynayan I. tarihî görevini yerine getirdikten sonra. Kuvvetler birli¤i. Yasama ve yürütme kuvvetlerinin birbirinden kesin olarak ayr›ld›¤› sistemlere baﬂkanl›k hükûmeti. meclisin aç›l›ﬂ›ndan k›sa bir zaman sonra. mutlak monarﬂilerde ve diktatörlüklerde söz konusu olur. Bu iki kuvvetin yasama organ›nda birleﬂmesine ise meclis hükûmeti ad› verilmektedir. bu kuvvetlerin yumuﬂak ve dengeli biçimde ayr›ld›¤› sistemlere de parlamenter rejim ad› verilmektedir. TBMM Hükûmeti bünyesi içinde bir devlet baﬂkanl›¤› makam›n›n yarat›lmamas›na da dikkat edilmiﬂtir. I. . 307 ve 308 say›l› iki tarihî karar›yla. onlar›n karﬂ›s›ndakiler. bakanlar›n teker teker Meclis taraf›ndan seçilmeleri. Oylamalarda. fesih yetkisinin) mevcut olmamas› ve bir devlet baﬂkanl›¤› müessesesinin yarat›lmam›ﬂ bulunmas› bak›mlar›ndan. Görülüyor ki Millî Mücadele döneminin hükûmet sistemi. Parlamenter Rejim: Yasama ve yürütme kuvvetlerinin. yürütme ve yarg› iktidarlar›n›n farkl› devlet organlar›na verilmiﬂ olmas›n› ifade eder. Kuvvetler ayr›l›¤› rejimleri de ikiye ayr›l›r. vatan›n düﬂman sald›r›s›ndan kurtar›lmas› amac›nda görüﬂ birli¤i hâlinde bulunmakla beraber. Buna göre. bu kuvvetlerin ayr› organlara tevdi edildi¤i sistemler de kuvvetler ayr›l›¤› sistemleri olarak adland›r›lmaktad›r. Nitekim TBMM. yumuﬂak ve dengeli biçimde ayr›ld›¤› rejim modelidir. ‹kinci Grup ise onlara muhalif olan milletvekillerinden oluﬂmaktayd›. en büyük iç ve d›ﬂ tehlikeler karﬂ›s›nda bile demokratik bir denetim sisteminin nas›l sürdürülebildi¤ini gösteren güzel bir örnektir. TBMM’de bugün anlad›¤›m›z anlamda siyasal parti gruplar› yoktu. Bu görüﬂ ayr›l›klar›n› vaktinden önce yüzeye ç›karmamak amac›yla. meclisin bakanlar› her zaman de¤iﬂtirebilmesi ve onlara yön verebilmesi. yasama ve yürütme kuvvetlerinin ayn› organda topland›¤› rejimler. yasama ve yürütme güçlerinin TBMM’de toplanm›ﬂ olmas›. söz konusu iki kuvvetin ya yürütme organ›nda ya da yasama organ›nda birleﬂmesiyle gerçekleﬂebilir. hükûmet sistemlerini s›n›fland›r›rken. Baﬂkanl›k Hükûmeti: Yasama ve yürütme kuvvetlerinin. Buna karﬂ›n. da¤›lma karar› verdi. Atatürk ve arkadaﬂlar› Millî Mücadele’nin bitiminden önce. Cumhuriyetçi bir devlet sisteminden ve devrimci toplumsal de¤iﬂimlerden yana olduklar› hâlde. Uygulamada da TBMM hukuki yetkilerini k›skançl›kla kullanm›ﬂ. 30 Ekim ve 1-2 Kas›m 1922 tarihli. Fakat bu iki grup aras›ndaki s›n›r çizgisi kesin de¤ildi. bundan sonra izlenecek siyasetler konusunda farkl› görüﬂlere sahiptiler. Atatürk’ü ve hükûmeti destekleyen. gruplardan birine mensup baz› milletvekillerinin. Cumhuriyet deyiminin kullan›lmad›¤› ve rejimin hâlâ TBMM Hükûmeti olarak adland›r›ld›¤› görülmektedir. Birinci Grup. Klasik anayasa hukuku. Atatürk ve Bakanlar Kurulu üyeleri de en güç koﬂullara ra¤men TBMM’nin yetkilerine daima büyük sayg› göstermiﬂlerdir. Birinci ve ‹kinci Gruplar ad›yla an›lan iki siyasal grup oluﬂmuﬂtu. padiﬂahl›¤›n kald›r›laca¤›na dair bir aç›klamada bulunmam›ﬂlard›r. birbirinden kesin olarak ayr›ld›¤› hükûmet biçimidir. Ulusal Ba¤›ms›zl›k Savaﬂ›’n›n zaferlerle sonuçlanmas›ndan sonra. yasama ve yürütme kuvvetlerinin birbirleriyle olan iliﬂkilerini kriter olarak kabul etmektedir. TBMM olmuﬂtur. art›k bu duruma aç›kl›k getirmek zaman› gelmiﬂti. Cumhuriyeti ilan eden ve 1924 Anayasas›’n› haz›rlayan II. di¤er grubun ço¤unlu¤uyla birlikte oy kulland›¤› görülüyordu. TBMM. Atatürk ve onu destekleyenler. tam bir meclis hükûmeti örne¤idir. buna karﬂ›l›k Bakanlar Kurulu’nun meclise karﬂ› kullanabilece¤i hiçbir hukuki silah›n (örne¤in. genellikle.
Nihayet.2. tümü Cumhurbaﬂkan› taraf›ndan meclisin oyuna sunulur. TBMM’nin 307 ve 308 say›l› kararlar›yla padiﬂahl›k resmen sona erdirildikten sonra. art›k rejimin cumhuriyetten baﬂka bir ﬂey olamayaca¤› konusunda kuﬂku kalmam›ﬂt›. Cumhuriyet’in ilan› ve 1924 Anayasas›’n›n haz›rlanmas› II.” demekte. 29 Ekim 1923 tarihli Anayasa de¤iﬂiklikleriyle at›lm›ﬂt›r. yani rejimin ad›n›n resmen konulmas›. 1921 Anayasas› da egemenli¤in kay›ts›z ﬂarts›z millete ait oldu¤unu belirtmek suretiyle cumhuriyetin dayanaca¤› temel ilkeyi ortaya koymuﬂtu. Çünkü bu hükûmet sisteminin dayand›¤› ulusal egemenlik ve meclis üstünlü¤ü ilkelerinin. Tekrar seçilmek caizdir”.1 Resim Ü ﬁ Ü N E L ‹ M 2 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE ‹lk Meclis Önünde Atatürk veK S ‹ O TR A P U Arkadaﬂlar› D‹KKAT TELEV‹ZYON D‹KKAT TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . maddesi “Türkiye Devleti’nin hükûmet ﬂekli Cumhuriyettir. Di¤er Bakanlar Baﬂbakan taraf›ndan gene Meclis üyeleri aras›ndan seçildikten sonra. asl›nda Meclis’in aç›ld›¤› 23 Nisan 1920 tarihinden itibaren bir cumhuriyet say›labilirdi. Ad› geçen kanun. madde ise ﬂu ﬂekilde de¤iﬂtirilmektedir: “Türkiye Cumhurbaﬂkan›.Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Genel Bak›ﬂ 19 CUMHUR‹YET‹N ‹LANI TBMM Hükûmeti. “Teﬂkilat-› Esasiye Kanununun Baz› Maddelerinin Tavzihen De¤iﬂtirilmesine Dair Kanun” ad›n› taﬂ›yan bu kanunun 1. maddesini de ﬂu ﬂekilde de¤iﬂtirmiﬂtir. temelde bir monarﬂik sistemle ba¤daﬂmas›na imkân yoktu. bir süre daha gecikmiﬂtir. cumhuriyetin ilan›. Cumhurbaﬂkanl›¤› görevi yeni Cumhurbaﬂkan›n›n seçilmeSIRA S‹ZDE sine kadar devam eder. 1921 Anayasas› ile kurulan hükûmet sisteminin neden baﬂkanl›k hükûmeti sistemi olarak SIRA S‹ZDE adland›r›lamayaca¤›n› anlat›n›z? AMAÇLARIMIZ DÜﬁÜNEL‹M K S‹ OT RAU P SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT AMAÇLARIMIZ D 2. “Baﬂbakan Cumhurbaﬂkan› taraf›ndan ve Meclis E L ‹ M D Ü ﬁ Ü N üyeleri aras›ndan seçilir. 10. Fakat iç siyasal nedenlerle. 1921 Teﬂkilat-› Esasiye Kanunu’nun 12. Bu kaç›n›lmaz ad›m. Meclis S O R U toplan›k de¤il ise onay iﬂi Meclisin toplanmas›na ertelenir”. TBMM Genel Kurulu taraf›ndan ve kendi üyeleri aras›nda bir seçim dönemi için seçilir. TBMM Dönemi’nde gerçekleﬂD‹KKAT tirilmiﬂtir. Ünite .
anayasac›lar›m›z. anayasada de¤iﬂiklik teklifinin meclis üye tam say›s›n›n en az üçte biri taraf›ndan imzalanmas› ﬂartt›r. yasama yetkisini kendi kulland›¤› (m. yürütme yetkisini ancak Cumhurbaﬂkan› ve Bakanlar Kurulu eliyle kullanabilir (m. Cumhurbaﬂkan›nca Meclis üyeleri aras›ndan tayin olunur.” (m. Hükûmetin kurulmas› konusunda parlamenter sisteme uygun bir model kabul edilmiﬂtir. Hükûmet. Öyleyse.5). maddesine göre. hükûmetin genel politikas›ndan birlikte sorumludur”. 1924 Anayasas›. meclisin yürütme iﬂlemlerini bizzat yapmas› söz konusu de¤ildir. c. Anayasan›n 44. 1924 Anayasas›’n›n meclis hükûmetini and›ran yönleri ﬂunlard›r: a. 1921 Teﬂkilat› Esasiye Kanunu da yeni devletin ihtiyaçlar›na cevap verecek derecede uzun ve ayr›nt›l› bir metin de¤ildi. b. Bu sistemi.6) hâlde. maddesinde de¤iﬂiklik ve baﬂkalama yap›lmas› hiçbir türlü teklif edilemezdi. 23 Nisan 1924’te yay›nland›. Öteki bakanlar. . Bu anayasan›n 102. Öte yandan. Anayasaya göre. b.20 Anayasa Hukuku 1924 ANAYASASI AM AÇ 3 1924 Anayasas›’n›n öngördü¤ü hükûmet sisteminin genel yap›s›n› ve uygulanmas› aﬂamas›ndaki demokrasi anlay›ﬂ›n› özetleyebilmek. 1924 Anayasas›.7) hâlde. baz› yönleriyle de parlamenter sistemi and›rmaktad›r: a. yürütme yetkisi teorik olarak mecliste bulunmakla beraber. 20 Nisan 1924’te TBMM taraf›ndan kabul edilerek. maddesine göre “Baﬂbakan. hükûmetin meclisi feshetme yetkisi yoktur. Gerçekten anayasada. tutaca¤› yolu ve siyasi görüﬂünü en geç bir hafta içinde meclise bildirir ve ondan güven ister”. meclis hükûmeti ile parlamenter rejim aras›nda karma bir sistem kurdu¤u söylenmiﬂtir. maddesine göre “Bakanlar Kurulu. Anayasan›n Devlet ﬂeklinin Cumhuriyet oldu¤u hakk›ndaki 1.7).103) hükmünü de taﬂ›yordu. Meclis. Hiçbir kanun Anayasaya ayk›r› olamaz. “Türk Milletini ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi temsil eder ve Millet ad›na egemenlik hakk›n› yaln›z o kullan›r” (m. bunun d›ﬂ›nda “Anayasan›n hiçbir maddesi hiçbir sebep ve bahane ile savsanamaz ve iﬂlerlikten al›konamaz. TBMM. Gene. yeni bir anayasa haz›rlama sorununa e¤ilmek durumundayd›. Anayasan›n Sertli¤i 1924 Anayasas›. Çünkü 1876 Osmanl› Kânûn-i Esâsî’si henüz resmen yürürlükten kald›r›lmad›¤› gibi. De¤iﬂiklik tekliflerinin kabulü de üye tam say›s›n›n en az üçte ikisinin oyuyla mümkündü. Anayasan›n 46. Meclis toplan›k de¤ilse sunma iﬂi meclisin toplanmas›na b›rak›l›r. II. kuvvetler birli¤i ve görevler ayr›l›¤› sistemi olarak adland›rm›ﬂt›r. 1924 Anayasas›’n›n baz› temel ilkeleri aﬂa¤›daki ﬂekilde özetlenebilir: Hükûmet Sistemi 1924 Anayasas›’n›n. Meclis. parlamenter sistemin temel ilkelerinden biri olan hükûmetin kollektif sorumlulu¤u ilkesini aç›kça kabul etmiﬂtir.4). Yeni Anayasa. 1924 Anayasas›. her iki hükûmet ﬂekline has özellikler yer almaktad›r. hükûmeti her zaman denetleyebilece¤i ve düﬂürebilece¤i (m. Baﬂbakanca seçilip tamam› Cumhurbaﬂkan› taraf›ndan onand›ktan sonra meclise sunulur. “Yasama yetkisi ve yürütme erki Büyük Millet Meclisi’nde belirir ve onda toplan›r” (m. sert bir anayasayd›. seçilmesinden az sonra.
Bu hükümler. 1924 Anayasas›’nda baﬂtan beri yer alm›ﬂ de¤ildir. hür yaﬂar. “Türkiye Devletinin dini. hürriyetler konusunda. Gerçi bu ilke. baﬂkas›na zarar vermeyecek her ﬂeyi yapabilmektir. 1924 Anayasas› demokratik bir ruha sahip olmakla beraber. Din-i ‹slamd›r” ifadesi yer ald›¤› (m. bu ço¤ulcu demokrasi de¤il. hukukun genel ilkelerinden hareket ederek. 1937 de¤iﬂikli¤i ile de laiklik ilkesi resmen kabul olunmuﬂtur. iki k›sa çok partili hayat denemesi (1925’te Terakkiperver Cumhuriyet F›rkas› ve 1930’da Serbest F›rka) bir yana b›rak›l›rsa. Laiklik 1924 Anayasas›’n›n getirdi¤i en önemli yeniliklerden biri de laiklik ilkesidir. Meclis ço¤unlu¤unca kabul edilen çeﬂitli antidemokratik kanunlar. hürriyetleri geniﬂ ve ayr›nt›l› ﬂekilde düzenlememiﬂ. mahkemelerin böyle bir yetkisi bulunmad›¤›n› aç›kça belirten bir hüküm de yoktu. ço¤unlukçu demokrasi anlay›ﬂ›n› yans›tmaktad›r. 1928 y›l›ndaki anayasa de¤iﬂikli¤i ile ç›kar›lm›ﬂ. Nitekim Amerika Birleﬂik Devletleri (ABD) Anayasas›’n›n da hiçbir hükmü. 1924 Anayasas› ise böyle bir denetim sistemi kurmuﬂ de¤ildir. anayasan›n sertli¤i gerçek bir müeyyideye kavuﬂmam›ﬂ.2. Kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal denetim sistemi de yerleﬂmiﬂ olmad›¤›ndan. asl›nda demokratik bir ruha sahip olmakla beraber. özellikle 1954-1960 döneminde aç›kça ortaya ç›km›ﬂ.2) gibi. Kamu Hürriyetleri 1924 Anayasas›. Dolay›s›yla mahkemelerin. 1946 y›l›na kadar tek partili. Bu sak›ncalar. Tabii haklardan olan hürriyetin herkes için s›n›r›. Gerçi anayasada. 1924 Anayasas›’n›n Uygulanmas› 1924 Anayasas›. buna di¤er baz› nedenlerin de eklenmesi. mahkemeler kendilerini buna yetkili görmüﬂlerdir. 1961 Anayasas›’n›n kabulüne kadar yerleﬂememiﬂtir. az›nl›¤›n haklar›n›n ölçüsüz ﬂekilde s›n›rland›r›lmas› mümkündü. kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unu denetleyecek ba¤›ms›z bir yarg› mekanizmas›n›n varl›¤›na ba¤l›d›r. Anayasa’n›n 68. demokratik geleneklerin henüz sa¤lam ﬂekilde yerleﬂmemiﬂ oldu¤u bir ülkede. Hürriyet. Köklerini Roussea- . çok partili hayat›n aksamadan iﬂlemesini sa¤layacak hukuki güvencelerden yoksundu.” Bu hürriyetçi anlay›ﬂa ra¤men. 1924 Anayasas›. Türkiye’de ise mahkeme kararlar› bu yönde geliﬂmemiﬂ ve kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun denetimi sistemi. yani dolayl› yönden anayasay› de¤iﬂtirmek mümkün olmuﬂtur. Ünite . iktidar-muhalefet iliﬂkilerini kopma noktas›na getirmiﬂ. Böylece Meclis. anayasaya ayk›r› kanunlar› uygulamama yetkisini kendilerinde görmeleri imkâns›z de¤ildi. adi kanunlarla anayasaya ayk›r› hükümler kabul etmek. kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun mahkemelerce denetlenebilece¤ini aç›kça yazmad›¤› hâlde. maddesine göre. Frans›z Devrimi’nden beri süregelmekte olan tabii hak anlay›ﬂ›n› kabul etmiﬂtir. Meclis ço¤unlu¤unun oyuyla. Bu s›n›r› ancak kanun çizer. 27 May›s müdahalesinin ortam›n› haz›rlam›ﬂt›r. Böylece. “Her Türk hür do¤ar. hürriyetleri diledi¤i gibi s›n›rland›racak kanunlar ç›karabiliyordu.Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Genel Bak›ﬂ 21 Anayasa üstünlü¤ünü koruyucu hükümlerin gerçek etkinlik kazanabilmesi.26). Anayasan›n ilk ﬂeklinde. baﬂkalar›n›n hürriyeti s›n›r›d›r. ço¤u zaman bunlar›n sadece ad›n› saymak ve s›n›rlar›n›n kanunla çizilece¤ini belirtmekle yetinmiﬂtir. 1946’dan 27 May›s 1960 askeri müdahalesine kadar da çok partili bir rejim içinde uygulanm›ﬂt›r. Anayasa. Meclisin yetkileri aras›nda “ahkâm-› ﬂer’iyenin tenfizi” (ﬂeriat hükümlerinin uygulanmas›) hususu da say›lm›ﬂt›r (m.
belli bir andaki ço¤unlu¤un görüﬂü her zaman için topluma hâkim k›l›nm›ﬂ ve bugünkü az›nl›¤›n yar›nki ço¤unluk hâline gelmesi olana¤› ortadan kald›r›lm›ﬂ olur. uygulamada ço¤unlu¤un iradesi olarak belirece¤ine göre. onun d›ﬂ›ndaki bir organ taraf›ndan iptal edilebilmesi bir tutars›zl›k olurdu. bu özgürlükten de gere¤i gibi yararlanamaz. az›nl›k haklar›n› ise büsbütün güvencesiz hâle getirmiﬂtir. Ancak kamuoyunun böyle serbestçe oluﬂabildi¤i bir toplumda. 1924 Anayasas›. uygundur. bunu az›nl›¤›n temel haklar›yla da ba¤daﬂt›ran bir rejimdir. ço¤unluk iradesi özgür olarak belirebilir.” (m. Aksi hâlde. e¤er ço¤unluk iradesinin daima kamu iyili¤ine yöneldi¤ini. Bir defa. 1924 Anayasas›. ço¤unluk yönetimi ilkesini daha da pekiﬂtirmiﬂ. Meclis’in yetkileri s›n›rs›z demektir. Egemenlik. yöneticileri seçme özgürlü¤ü de büyük anlam taﬂ›maz. Çünkü toplum iradesinin gerçek anlamda ortaya ç›kabilmesi için.3 ve 4) demek suretiyle. “Egemenlik kay›ts›z ﬂarts›z Milletindir. Rousseau’nun deyimiyle genel irade yan›lmaz niteliktedir. ancak toplum içindeki çeﬂitli gruplar›n varl›¤›ndan ve bunlar aras›ndaki özgür tart›ﬂma ve pazarl›klardan do¤ar. Bu da az›nl›¤›n haklar›n›n korunmas›n› gerekli k›lar. Çünkü serbest biçimde oluﬂamayan kamuoyu. bir salt ço¤unluk yönetimi olarak tan›mlansa bile. egemenli¤in ancak Meclis taraf›ndan kullan›labilece¤i ilkesiyle de kolay kolay ba¤daﬂt›r›lamazd›. k›saca. anayasaya ayk›r› kanunlar›n adi ço¤unluklarla ç›kar›lmas›n› mümkün k›lm›ﬂt›r. demokrasiyi mutlak ve s›n›rs›z bir ço¤unluk yönetimi olarak kabul etmez. bu s›n›r›n çizilmesini sadece kanuna. çeﬂitli görüﬂlerin serbestçe ifade edilebilmesi ve tart›ﬂ›labilmesi gerekir. Çünkü egemen bir organ›n iradesi ürünü olan kanunlar›n. Kamu iyili¤i. dolay›s›yla Meclis ço¤unlu¤unun keyfi iradesine b›rakmak suretiyle. Az›nl›klar›n temel haklar›n›n tan›n›p güvence alt›na al›nmad›¤› bir rejimde. s›n›rs›z ço¤unluk yönetimidir. anayasan›n sertli¤ine iliﬂkin hükümlerin etkinli¤ini büyük ölçüde zedelemiﬂ. Nihayet 1924 Anayasas›’n›n bir anayasa yarg›s› getirmemiﬂ olmas› da anayasaya ayk›r› kanunlar›n ç›kar›lmas›n› yapt›r›ms›z k›lm›ﬂt›r. Zaten böyle bir anayasa yarg›s›n›n kurulmas›. 1924 Anayasas›. 1924 Anayasas›’nda bir anayasa yarg›s›n›n mevcut olmamas›. yine de demokratik bir rejimde az›nl›k haklar›n›n ço¤unlu¤a karﬂ› korunmas› ilkesinden vazgeçilemez. Demokrasi. Anayasa Hukuku u’nun genel irade görüﬂünden alan ço¤unlukçu demokrasi anlay›ﬂ›. hatta bunlar zararl› görülebilecektir. ço¤unlukçu demokrasi anlay›ﬂ›na uygun bir formül getirmiﬂtir. Demokrasi.22 Ço¤ulcu Demokrasi: Siyasal ço¤unlu¤un etkin ﬂekilde s›n›rland›¤› ve çeﬂitli siyasal ve sosyal güçlerce paylaﬂ›ld›¤› demokrasi anlay›ﬂ›. Böyle olunca da ço¤unluk iradesini s›n›rlay›c› tedbirler ve kurumlar. çünkü ço¤unlu¤un ç›karlar›yla toplumun genel ç›karlar›n›n hiçbir zaman çat›ﬂamayaca¤› noktas›ndan hareket eder. genel irade veya millî irade olarak adland›r›lan ço¤unluk iradesinin daima kamu iyili¤ine yöneldi¤i. ispatlanmas› mümkün olmayan bir iddiad›r. Ço¤unlukçu Demokrasi Anlay›ﬂ›: Ço¤unluk iradesinin daima kamu iyili¤ine yöneldi¤‹ ve hiçbir zaman yan›lmad›¤› varsay›m›na dayan›r. diledi¤ini yapmakta serbest olacakt›r. Gerçekten. kamu hürriyetlerinin s›n›rlar›n›n çizilmesinde Meclis’e ayr›nt›l› direktifler vermemek. söz konusu demokrasi anlay›ﬂ›. Türk Milletini ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi temsil eder ve Millet ad›na egemenlik hakk›n› yaln›z o kullan›r. elbette ço¤unlu¤un yönetimi ilkesine dayanmakla beraber. zaten tan›m› gere¤i olarak mutlak ve s›n›rs›z bir buyurma gücü oldu¤una ve bu egemenli¤i sadece TBMM kulland›¤›na göre. Ço¤ulcu demokrasi anlay›ﬂ›. hiçbir zaman yan›lmad›¤›n› kabul edersek. Aritmetik bir ço¤unlu¤un daima kamu iyili¤ine yönelece¤i. niçin böyle bir ço¤unlukçu demokrasi anlay›ﬂ›n› yans›tm›ﬂt›r? Bunun çeﬂitli sebepleri oldu¤u söylenebilir. bu iradeyi s›n›rlayacak. Bunun sonucu. Meclis’te ço¤unlu¤u elinde bulunduran parti veya grup. demokrasinin özüne ayk›r› de¤il. Meclis iradesi. Türk kamu hukukunun ve siyasal düﬂüncesinin geniﬂ ölçüde esinlendi¤i Fran- . az›nl›k haklar›n› koruyacak tedbir ve kurumlara gerek kalmayacak.
Temsilciler Meclisi’nin bir bölüm üyeleri de Devlet Baﬂkan› ve MBK taraf›ndan seçilmiﬂti. MBK. genel oy sistemine baﬂvurulamam›ﬂt›r. S›dd›k Sami Onar baﬂkanl›¤›nda üniversite ö¤retim üyelerinden oluﬂan bir komisyonu. Bu tasar›da siyasal partilere. MBK. D‹ KAT 1924 Anayasas›. Meclis üyelerinin baz›lar› bir çeﬂit iki dereceli seçimle gelen üyelerden. genel oydan ç›kmayan bir ikinci meclis yarat›lmakta. ülkenin ihtiyaçlar›na cevap verecek yeni bir anayasa haz›rlama çal›ﬂmalar›na baﬂlam›ﬂ ve Ord. Baﬂ komutan ve MBK Baﬂkanl›¤› yetkilerini kendisinde birleﬂtirmiﬂtir. Nitekim Fransa’da kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal denetimi kabul edilmiﬂ de¤ildi. Devlet Baﬂkan› tayin etmektedir. milletin haklar›n›n ancak millî irade ürünü olmayan organlar. Ünite . 1924 Anayasas› yap›l›rken ﬂüphesiz Atatürk’ün ve yak›n çal›ﬂma arkadaﬂlar›n›n zihninde bulunan radikal devrim program›n›n gerçekleﬂmesi için. anayasa tasar›s›n› haz›rlamakla görevlendirmiﬂtir. uzun çal›ﬂmalardan sonra bir tasar› haz›rlam›ﬂsa da bunun baz› hükümleri. ço¤unlukçu demokrasi anlay›ﬂ› daha elveriﬂli koﬂullar sa¤l›yordu. tek bir mecliste ve dolay›s›yla Meclise siyasal yönden hâkim bulunan hükûmette toplanmas›n› mümkün k›l›yordu. MBK. Bakanlar›. üniversiteler. Temsilciler Meclisi’nin kurulmas›nda. paylaﬂ›lmas›n›. yeni anayasan›n kamuoyunu daha iyi temsil edici bir organ taraf›ndan haz›rlanmas› görüﬂüne vararak. Çünkü bu demokrasi tipi. SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . kabul etti¤i 1 Say›l› Kanunla.2. Bunlar›n d›ﬂ›nda. ç›kard›¤› 157 ve 158 say›l› kanunlarla bir kurucu meclis oluﬂturulmas›na karar verdi. Siyasal iktidar›n çeﬂitli merkezler aras›nda bölüﬂülmesini. Millî Mücadele’nin fikir ortam› içerisinde. Baﬂbakan. yürütme görevinin alan›na giren birçok konuda özerk veya yar› özerk kuruluﬂlar meydana getirilerek siyasal iktidar›n etkinli¤i s›n›rland›r›lmaktad›r. kamuoyunda ciddi tereddütler uyand›rm›ﬂt›r. ö¤retmen. kendisine tan›nan süre içinde yeni anayasay› yapma görevini sonuçland›rm›ﬂ ve bu anayasa. Kurucu Meclis. dengelenmesini gerektiren ço¤ulcu demokrasi ise devrimlerin yürütülmesi bak›m›ndan uygun bir ortam sa¤lamayabilirdi. barolar. MBK. yürütme yetkisini de kendi seçti¤i bakanlar eliyle kullanacakt›r. Ticaret SIRA S‹ZDE ve Sanayi Odalar›) temsilcilerinden oluﬂmuﬂtu. anayasay› ve seçim kanunlar›n› yapma olan as›l D Ü ﬁ Ü N E L ‹ M yan›nda. Komite. iktidar›n. günün koﬂullar› gerekçe gösterilerek. milletin kendi temsilcilerinin ço¤unlu¤una karﬂ› da korunmas›n›n gerekebilece¤i pek akla gelmemiﬂtir. bas›n. Bu Anayasaya göre. Kurucu Meclis. MBK ve Temsilciler Meclisi olarak iki kanattan meydana geliyordu. Prof. Kurucu Meclis. 1924 Anayasas›’n›n birçok hükmünü de¤iﬂtiren geçici bir anayasa düzeni kurmuﬂtur. iktidara geldi¤i günden itibaren. ‹stanbul Komisyonu Tasar›s›’n›n yaratt›¤› tepkiler karﬂ›s›nda. halkoyuna sunuS O R U larak kesinleﬂmiﬂtir. sendikalar. bakanlar› denetleme ve istedi¤i takdirde azletme yetkisine sahiptir.Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Genel Bak›ﬂ 23 sa’da da hâkimdi. Cumhurbaﬂkan›. hatta genel oy sistemine karﬂ› beslenen güvensizli¤in izlerine rastlanmakta. özellikle padiﬂah taraf›ndan zedelenebilece¤i görüﬂü benimsenmiﬂ. görevinin TBMM’nin di¤er yetkilerine de sahipti. ‹kincisi. Geçici anayasan›n meydana getirdi¤i Devlet Baﬂkanl›¤› makam›. gençlik ve esnaf kuruluﬂlar›. meclis hükûmeti ile parlamenter rejim aras›nda karma birKsistem kurmuﬂtur. üçüncü bir bölümü de çeﬂitli kuruluﬂlar›n (yarg› organlar›. yasama yetkisini bizzat. Üçüncüsü. K›saca ‹stanbul Komisyonu ad›yla an›lan bu komisyon. Millî Birlik Komitesi ve Geçici Anayasa Dönemi 27 May›s 1960 müdahalesi ile iktidara geçen Millî Birlik Komitesi (MBK). TBMM’nin yetkilerine sahiptir. bir bölümü siyasal partilerin kendi seçtikleri temsilcilerden.
egemenli¤in kullan›lmas›n› anayasada belirtilen di¤er devlet organlar› ile paylaﬂ›r olmuﬂtur. milletin egemenli¤ini “Anayasan›n koydu¤u esaslara göre. yetkili organlar eliyle” kullanaca¤› belirtilmiﬂtir (m. Böylece TBMM.24 Anayasa Hukuku SIRA S‹ZDE 3 Demokratik bir ruha sahip olan 1924 Anayasas› ile hangi demokrasi anlay›ﬂ› benimsenmiﬂtir? SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U DÜﬁÜNEL‹M S O R U Resim 2. . yasama. Egemenli¤in kullan›lmas›na iliﬂkin hüküm yan›nda.4). 1924 Anayasas›’n›n gerçek anlamda anayasan›n üstünlü¤ü ilkesini gerçekleﬂtirmiﬂ oldu¤u söylenemez. idare makamlar›n› ve kiﬂileri ba¤layan temel hukuk kurallar›d›r”. millet egemenli¤ini ancak anayasan›n koydu¤u esaslara göre kullanabileceklerdir.103) yer alm›ﬂt›r ama bu kural›n pratik müeyyidelerden yoksunlu¤u sebebiyle. 1961 Anayasas›. egemenli¤in kullan›l›ﬂ›nda tek yetkili organ olmaktan ç›kar›lm›ﬂ. egemenli¤in kullan›l›ﬂ› bak›m›ndan hayli farkl› bir formül benimsemiﬂtir.2 Harf Devrimi D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON 1961 ANAYASASI’NIN TEMEL N‹TEL‹KLER‹ ‹NTERNET AM AÇ ‹NTERNET 4 1961 Anayasas›’n›n temel niteliklerini ve uygulanmas›n› aç›klayabilmek. Anayasa hükümleri. Bütün bu organlar. Gerçi 1924 Anayasas›’nda da kanunlar›n anayasaya ayk›r› olamayaca¤› hükmü (m. 1961 Anayasas›’n›n 8. yürütme ve yarg› organlar›n›. maddesi de anayasan›n üstünlü¤ünü kuﬂkuya yer b›rakmayacak aç›kl›kla belirtmektedir: “Kanunlar Anayasaya ayk›r› olamaz. Ço¤unlukçu Demokrasi Anlay›ﬂ›ndan Ço¤ulcu Demokrasi Anlay›ﬂ›na Geçiﬂ Anayasan›n Üstünlü¤ü 1924 Anayasas›’n›n millet egemenli¤ini tek baﬂ›na temsil eden üstün yetkili meclis anlay›ﬂ›na karﬂ›l›k. 1961 Anayasas› ise tümüyle. Egemenli¤in kay›ts›z ﬂarts›z Türk Milleti’nin oldu¤u yolundaki ifade korunmakla birlikte. anayasan›n üstünlü¤ü ilkesi üzerine inﬂa edilmiﬂtir.
yasama-yürütme ayr›l›¤›n›n eski önemini korumad›¤› gerçek olmakla birlikte. son yüzy›l içinde büyük geliﬂme göstererek siyaset alan›n›n gerçek hâkimi hâline gelmiﬂlerdir. Anayasac›l›k ak›m›n›n ilk dönemlerinde mevcut olmayan siyasal partiler. TBMM’de toplam›ﬂ olmas›na karﬂ›l›k. yarg› organ›n›n ba¤›ms›zl›¤›. 1961 Anayasas›’na göre bu denetim. 1961 Anayasas› ile kurulmuﬂ olan Anayasa Mahkemesi’ne düﬂmektedir. baz› durumlarda genel mahkemelerce de yap›labilmekle beraber. teorik aç›dan da olsa. devletin üç hukuki iktidar› olan yasama. sadece yasama. sahip olduklar› karﬂ›l›kl› yetkiler yoluyla birbirini denetlemesi. Özellikle hükûmetin ancak parlamentonun güveni ile görevde kalabildi¤i parlamenter rejimde ço¤unluk partisi (veya partileri) bu iki organ aras›nda kuvvetler ayr›l›¤› teorisinin öngörmedi¤i ölçüde s›k› bir siyasal ba¤ yaratm›ﬂt›r. Bu durumda. Ünite . s›n›rl› veya anayasal devlet yönetimini ortaya ç›karacak.Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Genel Bak›ﬂ 25 1961 Anayasas›. kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal denetimi sistemini benimsemek suretiyle. fonksiyonel anlamda bir anayasa de¤ildir. 1924 Anayasas› teorik olarak yarg›n›n ba¤›ms›zl›¤›n› tan›m›ﬂ olmakla beraber. Zira Meclis Hükûmeti’nin dayand›¤› kuvvetler kar›ﬂ›m› de¤il. en az›ndan hürriyetçi demokrasilerde anayasan›n fonksiyonel anlam›. Di¤er bir deyiﬂle. yani devlet iktidar›n›n çeﬂitli devlet organlar› aras›nda bölüﬂülüp paylaﬂ›lmas› oldu¤u kabul edilmektedir. yarg› organ›n›n bu iki siyasal nitelikli organ karﬂ›s›ndaki ba¤›ms›zl›¤›n› ön plana ç›karmaktad›r. bütün hürriyetçi demokrasilerin vazgeçilmez bir unsurudur. bazen tek bir kuvvetin çeﬂitli organ- . Anayasa Mahkemesi’nin kurulmas›n› ve kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal denetiminin kabulünü. Anayasa’n›n üstünlü¤ünü sadece teorik düzeyde ifade etmekle yetinmemiﬂ. yarg› ba¤›ms›zl›¤›n› bütün güvenceleri ile gerçekleﬂtirmiﬂ olmas›. 1961 Anayasas›’n›n en önemli ve etkili yeniliklerinden biri saymak yanl›ﬂ olmaz. benimsenen hükûmet sistemi ne olursa olsun. yürütme ve yarg› kuvvetlerinin ayr› devlet organlar›na verilmiﬂ olmas›d›r. yürütme ve yarg› kuvvetlerinin ayr› organlara verilmesini de¤il. anayasa üstünlü¤ünün gerçek güvencesini ve müeyyidesini sa¤lam›ﬂt›r. paylaﬂ›lmas› ve s›n›rland›r›lmas› ilkesi. Kuvvetler ayr›l›¤› deyiminden anlaﬂ›lan. Millî hâkimiyete dayanan Devletimizin tarihinde tamamen bir yenilik ifade eder. Hatta devlet iktidar›n› etkin biçimde s›n›rland›rmayan bir hukuki metin. dengelemesi ve frenlemesi. kuvvetler ayr›l›¤›. 1961 Anayasas›. onun devlet iktidar›n›n s›n›rlanmas›na yarayan bir araç olmas›d›r. Rapora göre “Bu tasar›da benimsenmiﬂ olan parlamenter rejim. yumuﬂak bir kuvvetler ayr›m›n› esas alm›ﬂt›r”.2. 1961 Anayasas›’n›n. Anayasac›l›k ak›m›n›n temelinde yatt›¤›n› gördü¤ümüz. 1924 Anayasas›’n›n yasama ve yürütme kuvvetlerini. Kuvvetler ayr›l›¤›n›n ça¤daﬂ anlam›. bunu fiiliyatta etkin k›lacak kurum ve güvencelerden yoksundu. Yine anayasac›l›k ak›m›n›n ilk günlerinden bu yana. bu anayasan›n baﬂka bir önemli yenili¤idir. böylece kiﬂi hürriyetlerinin devlet iktidar› karﬂ›s›nda korunmas› ve güvence alt›na al›nmas› mümkün olabilecektir. Her biri devlet iktidar›n›n bir parças›n› kullanan bu organlar›n. devlet iktidar›n›n s›n›rland›r›lmas›n›n en etkin yolunun.Devlet ‹ktidar›n›n Paylaﬂ›lmas› Anayasac›l›k ak›m›n›n ortaya ç›kt›¤› 18. biçimsel anlamda bir anayasa olsa bile. anayasa kavram› ile devlet iktidar›n›n s›n›rland›r›lmas› amac› aras›nda son derece yak›n bir iliﬂki vard›r. devlet iktidar›n›n bölüﬂülmesi. yüzy›l sonlar›ndan bu yana. yasama ve yürütme aras›ndaki ayr›l›ktan çok. kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun denetiminde esas görev. Kuvvetler Ayr›l›¤› . Temsilciler Meclisi Anayasa Komisyonu raporundaki ifade ile “Kuvvetlerin yumuﬂak ayr›l›¤›”n› benimsemiﬂtir.
Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olarak iki meclise bölmüﬂ olmas›d›r. hürriyetçi (liberal) bir siyasal rejimi ifade etmektedir. sorumsuz devlet baﬂkan› ile sorumlu baﬂbakan ve Bakanlar Kurulu aras›nda bölüﬂülmesi. Temel Haklar›n Geniﬂletilmesi ve Güçlendirilmesi 1961 Anayasas›. Bu deyim. seçilmiﬂ organlar› bir yarg› mercii karar›na dayanmaks›z›n geçici veya sürekli olarak görevinden uzaklaﬂt›ramamas› (m. iﬂçilere toplu sözleﬂme ve grev haklar› gibi etkin bir sendikac›l›¤›n vazgeçilmez unsurlar› olan haklar›n verilmesi (m. Baﬂka bir örnek. ço¤ulcu bir toplum yap›s›n›n geliﬂmesini kolaylaﬂt›r›c› nitelikte hükümlerdir.47).. göD‹KKAT nüllü derneklerin... Parlamenter rejimde yürütme kuvvetinin.devlet” olma niteli¤ini de saymaktad›r. ‹ngiltere gibi yaz›l› bir anayasas› bile olmayan SIRA S‹ZDE hukukuna göre parlamentonun egemen yetkilere sahip olduve ‹ngiliz ¤u bir ülkede bile. . sivil toplumla devlet örgütü aras›nda köprü rolü oynayan ve ça¤daﬂ demokrasilerde siyasal kararlar›n al›nmas› sürecinde en çok a¤›rl›k taﬂ›yan kuruluﬂlard›r. ço¤ulcu bir toplum yap›s›n› kendili¤inden yaratamazlar. Türkiye Cumhuriyeti’nin niteliklerini belirten 2. herkesin önceden izin almaks›z›n dernek kurma hakk›na sahip oldu¤unun belirtilmesi (m. ça¤›n›n anayasalar›n›n ‹NTE NET genel e¤ilimineRuygun olarak. siyasal partiler hakk›nda hiçbir hüküm taﬂ›m›yordu. En az onun kadar önemli bir s›n›rlama faktörü de devletçe yarat›lmam›ﬂ olan. hem daha güvenceli bir yer vermiﬂtir. bu nitelikler aras›nda “‹nsan haklar›na. 1961 Anayasas› ise siyasal partileri “ister iktidarda ister muhalefette olsunlar. bu ço¤ulcu toplum yap›s› devlet iktidar›n› etkin ﬂekilde s›n›rland›rmaya yetmektedir. menfaat ve bask› gruplar›n›n varl›¤› ve bunlar›n siyasal kararlar üzerinde çeﬂitli yöntemlerle etkili olmalar›d›r. kamu kurumu niteli¤indeki meslek kuruluﬂlar›n›n organlar›n›n kendileri taraf›ndan ve kendi üyeleri aras›ndan seçilmesi ve idarenin. yasama yetkisinin iki ayr› meclis aras›nda bölüﬂülmesi anlam›na gelen iki meclis sistemidir. dayanan. bunun bir örne¤idir. meslek kuruluﬂlar›n›n.. 1924 Anayasas›. teknik anlamda devlet yap›s› içinde yer almamakT al›r.26 Anayasa Hukuku lar aras›nda bölüﬂülmesini de içerebilir.122). ço¤ulcu toplum yap›s›n›n ve K ‹ T A P onu oluﬂturan gönüllü kuruluﬂlar›n geliﬂtirilmesine öncelik vermiﬂ. çal›ﬂanlara (iﬂçilere ve kamu görevlilerine) sendika kurma hakk›n›n tan›nmas› (m. SIRA S‹ZDE 4 1961 Anayasas›’nda kuvvetler ayr›l›¤› ile devlet iktidar›n›n paylaﬂ›lmas› iliﬂkisi nas›l düSIRA S‹ZDE zenlenmiﬂtir? DÜﬁÜNEL‹M Ço¤ulcu Toplum Yap›s›n›n Geliﬂtirilmesi DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Devlet iktidar›n›n etkin biçimde s›n›rland›r›labilmesi için sadece hukuki düzenleS O R U meler. Z Y O N la ve kamu tüzel kiﬂili¤i taﬂ›mamakla beraber.46). 1961 Anayasas›. amaçlad›¤› ço¤ulcu demokratik düzeni gerçekleﬂtirebilmek için. Siyasal partilere iliﬂkin bu hükümlerin yan›nda. Ancak onun geliﬂimini kolaylaﬂt›rabilir veya engelleyebilirler. bunu kolaylaﬂt›r›c› bir dizi hüküm kabul etmiﬂtir.56/3) ve onlar› daha güvenceli bir hukuki statüye kavuﬂturmuﬂtur. madde. sivil toplumun kendi bünyesinden do¤an çeﬂitli insan topluluklar›n›n. 1924 Anayasas›’na oranla hem daha geniﬂ. Bunlar›n baﬂ›nda siyasal partilere iliﬂkin hükümler yer E L E V ‹Siyasal partiler. AMAÇLARIMIZ Anayasalar. yani devlet yetkilerinin anayasal düzeyde bölüﬂülmesi yetmez. temel hak ve hürriyetlere.. 1961 Anayasas›’n›n yeniliklerinden biri de yasama organ›n›. demokratik siyasi hayat›n vazgeçilmez unsurlar›” olarak nitelendirmiﬂ (m.29)..
Sosyal devlet düﬂüncesi ve onun birlikte getirdi¤i kurumlar. Hürriyetlerin özünün ne oldu¤unu. Sosyal Devlet: Devletin sosyal bar›ﬂ› ve adaleti sa¤lamak amac›yla toplumsal ve ekonomik yaﬂama müdahalesini gerekli k›lan devlet anlay›ﬂ›d›r. sosyal ve ekonomik hayata aktif ﬂekilde müdahalesini meﬂru ve gerekli gören bir devlet anlay›ﬂ› olarak tan›mlanabilir. 1961 Anayasas›’n›n en önemli yeniliklerinden birisi olmuﬂtur. Bu hüküm karﬂ›s›nda yasama organ›n›n. 1924 Anayasas›. kamu yarar›. bütün hürriyetler için genel olarak tan›mlamaya çal›ﬂmaktansa. “Herkes önceden izin almaks›z›n silahs›z ve sald›r›s›z toplanma ve gösteri yürüyüﬂü yapma hakk›na sahiptir. bu hak ve hürriyetin özüne dokunucu ölçülere varamayacakt›r. anayasaya ayk›r› kanunlarla hürriyetlerin. 1924 Anayasas›’nda ço¤u zaman hürriyetlerin sadece ad›n›n say›lmas›yla yetinildi¤i ve bunlar›n s›n›rlar›n›n kanunla çizilece¤i belirtildi¤i hâlde. Bununla. 1924 Anayasas›’ndan hayli farkl› bir düzenleme yöntemi izledi¤i göze çarpmaktad›r. anayasaya ayk›r› biçimde s›n›rland›r›lmalar› tehlikesi ortaya ç›kabilirdi. yasama organ›n›n. 1961 Anayasas›’nda hürriyetler çok daha ayr›nt›l› biçimde düzenlenmiﬂtir. Böyle bir denetim olmasayd›. 1961 Anayasas›’nda Vesayetçi ‹zler 1961 Anayasas›. hürriyetleri düzenlerken neleri yapamayaca¤› belirtilmiﬂ olmaktad›r. “Kanun. bunu her hürriyetin kendi özelliklerine göre saptamak daha do¤ru olur. 1961 Anayasas›’n›n 11. 1961 Anayasas›’nda kanunlar›n Anayasa’ya uygunlu¤unun yarg›sal denetimi sisteminin kabul edilmiﬂ olmas› da kiﬂi hak ve hürriyetlerini daha güvenceli duruma getirmiﬂtir. bir hakk›n ve hürriyetin özüne dokunamaz. s›n›rlaman›n ancak kanunla yap›labilmesi. o hürriyetin özünü zedeleyici bir s›n›rlama olarak kabul edilebilir. baz› vesayetçi izler de taﬂ›m›ﬂt›r. Nihayet. Sosyal Devlet Sosyal devlet. Mesela toplant› ve gösteri yürüyüﬂleri yapma hakk›n› düzenleyen 28. genel ahlak. sosyal adalet ve millî güvenlik gibi sebeplerle de olsa. Bu hüküm de hürriyetlerin s›n›rland›r›lmas›na iki s›n›rlama getirmiﬂtir. temel hak ve hürriyetlere iliﬂkin kanuni düzenlemeler. muhtemelen kendisinin bir askeri müdahale ürünü olmas›n›n sonucu olarak. bir hürriyetler rejimini gerçekleﬂtirmek amac›yla. Gene de bu konuda baz› genel ölçüler koymak mümkündür. devletin sosyal bar›ﬂ› ve sosyal adaleti sa¤lamak amac›yla. Her ﬂeyden önce. di¤eri de s›n›rlaman›n anayasan›n sözüne ve ruhuna uygun olmas›d›r. Di¤er bir deyimle yasama organ›. Burada vesayetçilik kavram› ile siyaset ve . 1937’de geçirdi¤i de¤iﬂiklikle. ço¤ulcu demokrasi yönünde getirdi¤i bütün bu olumlu yeniliklerin yan› s›ra. Biri. belli bir hürriyeti düzenlerken. hürriyetin s›n›rlanmas›na üçüncü ve çok önemli bir s›n›r getirmektedir. kamu düzeni.” demek suretiyle. 1924 Anayasas› döneminde oldu¤u gibi tam bir takdir serbestli¤ine sahip de¤ildir. sosyal devlet ne sadece halkç›l›¤a. maddesine göre “Temel hak ve hürriyetler. bir hak ve hürriyetin kullan›lmas›n› imkâns›z k›l›yor veya aﬂ›r› derecede güçleﬂtiriyorsa. Mesala bir hürriyetin kullan›lmas›n›n idari makamlar›n iznine ba¤lanmas›. devletin nitelikleri aras›nda halkç›l›k ve devletçilik gibi sosyal devletle iliﬂkili say›labilecek ilkeleri de saym›ﬂ olmakla beraber. ne de sadece devletçili¤e indirgenebilir.Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Genel Bak›ﬂ 27 1961 Anayasas›’n›n. Ünite . Anayasa’n›n sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunla s›n›rlanabilir”. Ayn› maddenin ikinci f›kras›. Hakk›n özü güvencesi ad›n› verebilece¤imiz bu kavrama göre.2. Hak ve hürriyetin özü nedir? Anayasa Mahkemesi’nin çeﬂitli kararlar›na göre. toplant› ve gösteri yürüyüﬂlerini önceden izin alma ﬂart›na ba¤lamas›na imkân yoktur. e¤er bir s›n›rlama. madde. o hak veya hürriyetin özüne dokunmuﬂ olacakt›r.” demiﬂtir.
görünüﬂte istiﬂari nitelik taﬂ›makla birlikte. 1961 Anayasas› dönemindeki üç cumhurbaﬂkan›n›n (Cemal Gürsel. Baﬂbakan’a karﬂ› sorumlu k›l›nm›ﬂ olmas›d›r (m. Cumhuriyet Senatosu. Gene muhtemelen anayasan›n bir askeri müdahale ürünü oluﬂu nedeniyle 1961 Anayasas›. 1961 Anayasas›’nda vesayetçi anlay›ﬂ›n izleri birkaç noktada kendini göstermektedir: a. Senato’nun bu karma yap›s›. tamamen bir tesadüf eseri say›lamaz. . anayasan›n vesayetçi karakterini güçlendirmektedir. Gerçekten. Kurucu Meclis taraf›ndan kabul edilen anayasa tasar›s› geçerli oylar›n yaklaﬂ›k %61. DP taraftarlar›. Cevdet Sunay. Fahri Korutürk) siyaset d›ﬂ› ve asker kökenli oluﬂu. partilerinin iktidar›na karﬂ› haks›z bir müdahale olarak gördükleri 27 May›s Hareketi’ni ve dolay›s›yla o hareketin ürünü olan 1961 Anayasas›’n› benimsememiﬂlerdir. bu anayasaya karﬂ› daha ilk günden itibaren Türk toplumunun baz› kesimlerinde hayli güçlü bir muhalefetin var oldu¤unu göstermiﬂtir. 150 seçimli üye karﬂ›s›nda ciddi bir karﬂ› a¤›rl›k oluﬂturmaktad›r. anayasan›n Cumhurbaﬂkanl›¤›’n› mümkün oldu¤unca siyaset üstü. tarafs›z bir denge makam› olarak düﬂündü¤ü. gerekli temel görüﬂleri Bakanlar Kurulu’na bildirmekle” görevlidir (m.7’sinin evet oyu ile kabul edilmiﬂtir. gerek dönemin siyasi konjonktürü. “millî güvenlik ile ilgili kararlar›n al›nmas›nda ve koordinasyonun sa¤lanmas›nda yard›mc›l›k etmek üzere. Cumhurbaﬂkan›’na on beﬂ üye seçme hakk› tan›nm›ﬂt›r (m. Anayasan›n Cumhurbaﬂkanl›¤›’n› da esas itibar›yla bir vesayet makam› olarak tasarlad›¤› düﬂünülürse. Bu olumsuz oylar›n ﬂu sebeplerden kaynakland›¤› düﬂünülebilir: a. çeﬂitli hükümlerinden anlaﬂ›lmaktad›r. 1961 Anayasas›’n›n Cumhurbaﬂkanl›¤›’na iliﬂkin hükümlerinde do¤rudan do¤ruya vesayetçi anlay›ﬂ› ça¤r›ﬂt›ran bir nitelik olmamakla beraber. Kurul.70). 1924 Anayasas› döneminde olmayan Millî Güvenlik Kurulu’nun (MGK) bir anayasal organ olarak kurulmas›d›r. Bunlar›n en önemlisi. gerek uygulamada millî güvenlik kavram›n›n çok geniﬂ yorumlanmas›. b. 38 seçimsiz üye. tümüyle seçilmiﬂ üyelerden oluﬂmam›ﬂt›r. “Kanunun gösterdi¤i Bakanlar ile Genelkurmay Baﬂkan› ve Kuvvet temsilcilerinden” kurulan bu Kurul. 111). 1961 Anayasas›’n›n askeri otoritelerin sivil otoriteler karﬂ›s›ndaki konumunu güçlendiren baﬂka bir yenili¤i de 1924 Anayasas› döneminde Millî Savunma Bakan›’na karﬂ› sorumlu olan Genelkurmay Baﬂkan›’n›n.110). askeri otoritenin sivil otorite karﬂ›s›ndaki konumunu güçlendirecek hükümler kabul etmiﬂtir. Ayr›ca. Gerçekten. anayasa tasar›s›na karﬂ› %40’a yak›n olumsuz oyun hayli yüksek ve anlaml› kabul edilmesi gerekir. gerçekte Kurul’a anayasa metninin ça¤r›ﬂt›rd›¤›ndan çok daha büyük güç kazand›rm›ﬂt›r.28 Anayasa Hukuku siyasetçiye belli bir güvensizlik ifade eden ve ço¤unluk iktidar›n› belli bürokratik denetim mekanizmalar› ile denetlemeyi ve s›n›rland›rmay› amaçlayan bir devlet anlay›ﬂ›n› kastediyoruz. Askeri müdahaleyi gerçekleﬂtiren MBK’nin 13 Aral›k 1960 tarihindeki baﬂkan ve üyeleri (23 kiﬂi) “yaﬂ kayd› gözetilmeksizin” (yani ömür boyu) Cumhuriyet Senatosu’nun tabii üyesidir. 1961 Anayasas›’n›n Uygulanmas› 1961 Anayasas› hakk›nda 9 Temmuz 1961 tarihli halk oylamas›n›n sonuçlar›. c. Halk oylamas›n›n yap›ld›¤› tarihte MBK yönetiminin hâlâ iﬂ baﬂ›nda oldu¤u ve bu yönetimce iktidardan uzaklaﬂt›r›lan Demokrat Parti’nin (DP) eski seçmen ve taraftarlar›n›n henüz yeterince örgütlenememiﬂ bulunduklar› göz önüne al›n›rsa.
resim ve harçlar›n muafiyet ve istisnalar› ile nisbet ve hadlerine iliﬂkin hükümlerde de¤iﬂiklik yapmaya Bakanlar Kurulu’nun yetkili k›l›nmas›nda (m. kendisini onunla özdeﬂleﬂtirmesini psikolojik aç›dan güçleﬂtirmiﬂtir. vergi. 1961 Anayasas› ile parlamentonun üstünlü¤üne getirilen s›n›rlamalardan ve siyasal iktidar›n. 1960’l› y›llar da DP’nin siyasal mirasç›s› olan Adalet Partisi’nin (AP) üstün gücünü devam ettirdi¤i y›llard›r.120) ve Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu’nun (TRT) özerkli¤inin kald›r›lmas›nda (m. Temel haklarda meydana getirilen s›n›rlamalar: Bu alanda.64). Ünite . hatta 1961 Anayasas› ile Türkiye’nin idare edilemeyece¤ini ileri sürmüﬂlerdir. Hangi sebeplerden kaynaklanm›ﬂ olursa olsun.32) say›labilir. DP. b. maddede yap›lan de¤iﬂiklikle.rol alm›ﬂ ve Temsilciler Meclisi’nin büyük ölçüde CHP a¤›rl›¤› taﬂ›m›ﬂ olmas›na karﬂ›l›k. özellikle 11. Anayasa yap›m› sürecinde di¤er iki partinin -Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ve Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (CKMP). Nitekim AP liderleri s›k s›k anayasada de¤iﬂiklik iste¤ini dile getirmiﬂ.2. çeﬂitli hak ve hürriyetlerle ilgili anayasal s›n›rlar›n ve yasal s›n›rlama sebeplerinin artt›r›lmas›.61). Bu de¤iﬂikliklerin ana yönleri ﬂöyle özetlenebilir: a. c. 1488 Say›l› Kanun’la yap›lan 22 Eylül 1971 tarihli de¤iﬂiklik (bununla 1961 Anayasas›’n›n 35 maddesi de¤iﬂtirilmiﬂ ve dokuz geçici hüküm eklenmiﬂtir). Böylece. ordu deste¤inde. bir ölçüde do¤al karﬂ›lanabilir. geniﬂ DP kitlesinin anayasa yap›m›ndan d›ﬂlanm›ﬂ olmas›. 1961 Anayasas›. seçmen ço¤unlu¤unun e¤ilimini temsil eden bir siyasal gücün olumsuz yarg›lar›na hedef olmas›. Bu anlamda 1961 Anayasas›. c. Yürütmenin güçlendirilmesi: Bu özellik. bu kitlenin 1961 Anayasas›’n› benimsemesini. bir partiler üstü geçici yönetim kurmalar› ile anayasa de¤iﬂikli¤i de gündeme gelmiﬂtir. Nihayet. belki 1961 Anayasas› için en büyük ﬂanss›zl›k olmuﬂtur. 1960’lar›n sonlar›na do¤ru ortaya ç›kmaya baﬂlayan siyasal ﬂiddet ortam›n›n ve terör eylemlerinin önlenememesi.Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Genel Bak›ﬂ 29 b. bütün temel haklar için geçerli genel bir s›n›rlama hükmü getirilmesi. Parlamentoda normal olarak ço¤unluk sa¤layabilecek güçte olan bir siyasal e¤ilimin. 1961 Anayasas›’n›n yaratt›¤› liberal ortam içinde sol fikirlerin yay›lmaya baﬂlamas› ve sendikal hareketin güçlenmesi. ikincisi de 1699 Say›l› Kanun’la yap›lan 20 Mart 1973 tarihli de¤iﬂikliktir.121) kendisini göstermektedir.119). Bakanlar Kurulu’na kanun hükmünde kararname (KHK) ç›karma yetkisinin tan›nmas›nda (m. üniversite özerkli¤inin zay›flat›lmas›nda (m. devlet memurlar›n›n sendika kurma hakk›n›n ortadan kald›r›lmas› (m. anayasaya yöneltilen suçlamalar› artt›rm›ﬂt›r. baz› çevrelerde endiﬂeler yaratm›ﬂt›r. Yarg› denetimine getirilen s›n›rlamalar: Bu konuda da özellikle. baﬂka bir deyiﬂle 1960 öncesinin s›n›rs›z ço¤unluk hâkimiyetinin özlemini çekmesi. Türk Silahl› Kuvvetleri’nin (TSK) 12 Mart 1971 Muht›ras› ile Demirel Hükûmeti’ni istifaya zorlay›p. “tabii yarg› yolu” yerine “kanuni yarg› yolu” ilkesinin getirilmesi (m. 1950. Anayasa Mahkemesi’nde iptal davas› açabilecekler aras›nda “Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde temsilcisi bulunan siyasi partiler” deyiminin “Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde grubu bulunan siyasi partiler” olarak de¤iﬂtirilerek küçük . 1971-1973 ara rejim döneminde iki defa önemli de¤iﬂikli¤e u¤ram›ﬂt›r. toplumun büyük ço¤unlu¤unun oydaﬂmas›na (consensus) dayanan bir toplum sözleﬂmesi oluﬂturamam›ﬂt›r. genel oydan kaynaklanmayan organlarla paylaﬂ›lmas›ndan rahats›zl›k duymas›. 1950’lerin hâkim partisidir. 1954 ve 1957 milletvekili seçimlerinin ilk ikisini bu parti çok aç›k farkla olmak üzere kazanm›ﬂt›r. Bunlardan daha köklü olan birincisi.
hükûmetlerin ve parlamentonun zaman zaman karar alamaz ve politika üretemez duruma düﬂmeleri. Aksine. siyasal sistemde (en tipik örne¤i TBMM’nin alt› ay süre ile cumhurbaﬂkan› seçememesi olan) ciddi t›kan›kl›klar›n meydana gelmesi. üyelerinin atanmas›nda Bakanlar Kurulu’nun aday göstermesi gibi.140). asker kiﬂilerle ilgili idari eylem ve iﬂlemlerin denetiminin Dan›ﬂtay’›n görev alan›ndan ç›kar›lmas› (m. ancak parlamentoda sa¤lam. 1961 Anayasas›’ndan gene ayn› yönlerde. yürütmenin hatta daha genel olarak devlet otoritesinin güçsüzlü¤ünün baﬂl›ca sorumlusu gibi görülmeye baﬂlam›ﬂt›r. kamuoyunun baz› kesimlerince. birlikte hesaba kat›lmalar›n› zorunlu k›lmaktad›r. disiplinli ve tutarl› bir ço¤unlu¤a dayand›¤› ölçüde otorite ve istikrar sahibi olabilir. DÜﬁÜNEL‹M S O R U DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT . 1961 Anayasas›. Böyle bir ço¤unlu¤un bulunmamas› hâlinde. 1975’ten sonra siyasal ﬂiddet ve terör olaylar›n›n h›zla t›rmanmas› ve bunlar›n önlenememesi. Parlamenter rejimin mahiyeti ve yap›s›.30 Anayasa Hukuku partilerin iptal davas› açma hakk›ndan yoksun b›rak›lmas› (m. fakat bu sefer daha da radikal biçimde ayr›lm›ﬂt›r. hukuki olmaktan çok. Anayasa Mahkemesi’nin anayasa de¤iﬂikliklerini ancak ﬂekil yönünden denetleyebilece¤inin belirtilmesi (m. hükûmetin elinde geniﬂ hukuki yetkiler olsa bile. 1971 ve 1973 Anayasa de¤iﬂiklikleri. Öte yandan. Di¤er bir deyiﬂle. genellikle zay›f ço¤unluklara dayanan. Hukuki sebepler de anayasan›n kendisinden çok. parlamenter rejim içinde sa¤lam ve disiplinli bir parlamento ço¤unlu¤unun hükûmete verece¤i siyasal güç ve otoritenin yerini tutamaz. gerçekte büyük otorite sahibi olabilir. SIRA S‹ZDE 5 1961 Anayasas› hakk›nda yap›lan halk oylamas› sonucunda.147). anayasa hükümlerinin bunlar› gidermede yetersiz kald›¤› ve sonuçta ortaya ç›kan siyasal hareketsizli¤in (sistemin siyasal kararlar alabilme. hükûmet otoritesinin de¤erlendirilmesinde yasama ve yürütme organlar›n›n ayr› ayr› de¤il. 1961 Anayasas›’n›n kurdu¤u hükûmet mekanizmas› içinde baz› t›kan›kl›klar›n meydana geldi¤i. 1970’li y›llarda hükûmet ve ona paralel olarak devlet otoritesinin zay›flam›ﬂ olmas›n›n sebepleri. hukuken zay›f gibi görünen bir hükûmet. parti say›s›n›n ço¤almas›na ve sonuçta küçük partilerin kamuoyundaki güçleriyle orant›l› olmayan bir etki kazanmalar›na sebep olan seçim sistemi ile ilgili görünmektedir.136) say›labilir. sa¤lam ve disiplinli bir parlamento ço¤unlu¤u taraf›ndan desteklenmek ﬂart›yla. Parlamenter bir hükûmet sisteminde yürütme organ›. 1971 ve 1973 de¤iﬂiklikleri de anayasa konusundaki tart›ﬂmalara son vermemiﬂtir. yürütme organ›n›n ve genel olarak devlet otoritesinin güçsüzlü¤ünü. Anayasa’n›n toplumun önemSIRA S‹ZDE li denebilecek bir kesimince benimsenmemesinin nedenlerini belirtiniz. büyük ölçüde 1961 Anayasas›’na atfetmek kan›m›zca do¤ru de¤ildir. Askeri Yüksek ‹dare Mahkemesi’nin (AY‹M) kurulmas› suretiyle. siyasald›r. 1970’li y›llarda hiçbir partinin parlamentoda mutlak ço¤unluk sa¤layamam›ﬂ olmas›. üstelik bu ço¤unlu¤un da kendi içinde yeterli disiplin ve tutarl›k göstermedi¤i koalisyon hükûmetlerine yol açm›ﬂt›r.149). Çünkü 1982 Anayasas›. yeni politikalar üretebilme yetene¤inin zay›flamas›) rejim bunal›m›n› a¤›rlaﬂt›rd›¤› bir gerçektir. onun bu yetkileri kullanacak siyasal iradeyi gösterebilece¤i çok ﬂüphelidir. parti sisteminde aﬂ›r› bir parçalanmaya. bir bak›ma 1982 Anayasas›’n›n habercisidir. hâkimlerin atanmalar›ndaki genel yöntemden sapan Devlet Güvenlik Mahkemeleri’nin (DGM) kurulmas› (m. Hiçbir anayasal düzenleme. anayasa sorununu gitgide a¤›rlaﬂt›rm›ﬂ ve birçok kiﬂinin gözünde yeni ve daha köklü bir anayasa de¤iﬂikli¤i zorunlu hâle gelmiﬂtir.
ço¤unlukçu bir demokrasi anlay›ﬂ›n› yans›tmaktad›r. 1856 y›l›nda Islahat Ferman› ve 1876 y›l›nda yürürlü¤e giren ve ilk anayasam›z olan Kânûn-i Esâsi izlemiﬂtir. millî egemenlik ilkesidir. ola¤an kanunlar›n de¤iﬂtirilmesine oranla daha zor koﬂullara ba¤lanm›ﬂt›r. sert bir anayasa oluﬂturulmuﬂtur. Millî Mücadele dönemini ve bu geçiﬂ döneminin anayasas› olan 1921 Anayasas›’n›n kurdu¤u hükûmet sisteminin özelli¤ini aç›klayabilmek. Ünite . “Meclis Hükûmeti” sistemini öngörmüﬂtür. A M A Ç 3 . A M A Ç 4 A M A Ç 2 1961 Anayasas›’n›n temel niteliklerini ve uygulanmas›n› aç›klayabilmek. ‹mparatorluk dönemindeki anayasal geliﬂmeler merkezi hükûmetle âyan temsilcileri aras›nda 1808 y›l›nda imzalanan Sened-i ‹ttifak belgesi ile baﬂlam›ﬂt›r. • 1961 Anayasas› ile devletin toplumsal bar›ﬂ› ve adaleti sa¤lamak amac›yla ekonomik ve toplumsal yaﬂama müdahalesini ifade eden sosyal devlet ilkesi getirilmiﬂtir. • Kuvvetler ayr›l›¤› ilkesi ve devlet iktidar›n›n paylaﬂ›lmas›. Mondros Mütarekesi’ni izleyen dönemde Anadolu’da baﬂlayan iﬂgaller k›sa bir süre sonra Müdafaa-i Hukuk hareketlerini do¤urmuﬂtur. ço¤ulcu demokrasi de¤il. Uygulamada. • Anayasan›n üstünlü¤ü ilkesi. Anayasa hükümlerinin de¤iﬂtirilmesi. Anayasan›n en önemli ve devrimci ilkesi. • Ço¤ulcu toplum yap›s›n›n geliﬂtirilmesi. 1924 Anayasas› ile meclis hükûmeti ile parlamenter hükûmet aras›nda karma bir sistem kurulmuﬂtur.Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Genel Bak›ﬂ 31 Özet A M A Ç 1 Osmanl› ‹mparatorlu¤u döneminde gerçekleﬂen anayasac›l›k hareketlerini özetleyebilmek. Her iki sistemin özelliklerini bünyesinde bar›nd›ran melez bir hükûmet modeli oluﬂturulmuﬂtur. Ço¤unlukçu demokrasi anlay›ﬂ›ndan ço¤ulcu demokrasi anlay›ﬂ›na geçilen 1961 Anayasas›’nda bu yönde baz› ilkeler saptanm›ﬂt›r. Bir geçiﬂ dönemi anayasas› görünümündeki 1921 Anayasas›. Bu geliﬂmeyi 1839 y›l›nda ilan olunan Tanzimat Ferman›. 1924 Anayasas›’n›n öngördü¤ü hükûmet sisteminin genel yap›s›n› ve uygulanmas› aﬂamas›ndaki demokrasi anlay›ﬂ›n› özetleyebilmek.2. Bu süreçte kurulan BMM Hükûmeti’nin dayand›¤› ilkeler 1921 Anayasas› ile aç›kl›¤a kavuﬂturulmuﬂtur. iﬂlerlikten al›konamamas› ve hiçbir kanunun anayasaya ayk›r› olamamas› öngörülerek. Ayr›ca anayasan›n hiçbir hükmünün hiçbir neden ve özür ile savsanamamas›. Anayasa demokratik bir öze sahip olmakla birlikte. demokratik geleneklerin henüz sa¤lam biçimde yerleﬂmemiﬂ oldu¤u bir ülkede bu anlay›ﬂ ciddi sak›ncalar da do¤urmuﬂtur. • Temel haklar›n geniﬂletilmesi ve güçlendirilmesi.
Ço¤ulcu demokrasi d. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. Ço¤ulcu demokrasi anlay›ﬂ›. Ço¤unluk iradesini s›n›rlay›c› önlemler ve kurumlar demokrasinin özüne ayk›r› de¤ildir. Serbest F›rka d. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. Tanzimat Ferman› c. Terakkiperver Cumhuriyet F›rkas› c. 1961 Anayasas› e. 1876 Kânûn-i Esâsi b. Aﬂa¤›daki anayasalardan hangisi ile TBMM. genel iradenin daima kamu iyili¤ine yönelmesini ve toplumun genel ç›karlar›n›n ço¤unlu¤un ç›karlar›yla çat›ﬂmamas›n› ifade eder. Parlamenter hükûmet c. Kânûn-i Esâsi 2. Temel hak ve özgürlüklerin s›n›rlanmas› konusunda yasama organ›na s›n›rs›z yetki tan›nmas›. Baﬂkanl›k hükûmeti b. Ço¤ulcu demokratik düzenin gerçekleﬂtirilmesine öncelik verilmesi. 6. Kuvvetler birli¤i c. çok partili hayata ilk geçiﬂ denemesi hangi parti ile olmuﬂtur? a. Islahat Ferman› d. d. Kuvvetler ayr›l›¤› b. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. ço¤unlu¤un yönetimi ilkesine dayanmakla birlikte. yürütme ve yarg› iktidar›n›n farkl› devlet organlar›na verilmesini ifade eder? a. e. Sened-i ‹ttifak b. 1982 Anayasas› 7. b. Kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal denetiminin kabul edilmesi. d. Mutlak monarﬂi e. Ço¤ulcu demokrasi anlay›ﬂ›. Mutlak monarﬂi 4. 1961 Anayasas› ile kabul edilen yeniliklerden de¤ildir? a. yönetimi az›nl›¤›n temel haklar›yla ba¤daﬂt›ran bir rejimdir. toplum iradesinin gerçek anlamda ortaya ç›kabilmesi için. Ço¤ulcu demokrasi anlay›ﬂ›. demokrasiyi mutlak ve s›n›rs›z bir ço¤unluk yönetimi olarak kabul etmez. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. Demokrat Parti b. Siyasi partilerin demokratik hayat›n vazgeçilmez unsurlar› olarak kabul edilmesi. Ço¤ulcu demokrasi anlay›ﬂ›. Adalet Partisi 5. çeﬂitli görüﬂlerin özgür biçimde ifade edilebilmesini ve tart›ﬂ›labilmesini kabul eder. Meclis hükûmeti d. 1924 Anayasas› d. Osmanl› ‹mparatorlu¤u dönemindeki anayasac›l›k hareketlerinin sonucunda imzalanan anayasal belgelerden biri de¤ildir? a. ço¤ulcu demokrasi anlay›ﬂ›n›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Teﬂkilat› Esasiye Kanunu e.32 Anayasa Hukuku Kendimizi S›nayal›m 1. 1921 Anayasas› c. Ço¤unlukçu demokrasi e. Kuvvetler ayr›l›¤› ilkesinin benimsenmesi. Diktatörlük 3. devletin yasama. 1924 Anayasas› döneminde. e. c. . b. ilk kez egemenli¤in kullan›m›nda ve temsilinde tek yetkili organ olmaktan ç›kar›lm›ﬂt›r? a. c. Cumhuriyetçi Köylü ve Millet Partisi e. yasama ve yürütme kuvvetlerinin yasama organ›nda toplanmas›n› ifade eden hükûmet sistemidir? a.
597-600. az›nl›¤›n hakir görülmesine kadar gitmiﬂtir. Demokratik devlet e.” Kaynak: Kaz›m Öztürk. ço¤unlu¤un her ﬂeye muktedir olabilece¤i kanaatinde birleﬂmedir ki. Dan›ﬂtay’›n yetkilerinin geniﬂletilmesi c. s. 1961 Anayasas›’n›n. siyasi iktidar›n icras›n› hukuk devletinin gereklerine uygun siyasi ve hukuki bir kontrol alt›nda bulundurmak. bir yandan yukar›da yaz›l› esaslar dairesinde bir hukuk Devletinin kuruluﬂu yolunda aﬂa¤›da sunulmuﬂ olan yeni bir Anayasan›n yap›l›ﬂ›n›n sebebi olmuﬂtur. Bakanlar Kurulu’na KHK ç›karma yetkisinin tan›nmas› b. 12 Mart 1971 askeri müdahalesinin sonucu olarak yürütme organ›n›n güçlendirilmesine yönelik de¤iﬂikliklerden biri de¤ildir? a. Ankara: Türkiye ‹ﬂ Bankas› Yay›nlar›. dinamik ve müessir bir kuruluﬂ olarak sa¤lamak.. Vergi. Anayasayla Cumhurbaﬂkan›’na önemli yetkiler tan›nmas› “ Yaﬂam›n ‹çinden Temsilciler Meclisi Anayasa Komisyonu Raporu.1961 “Kurucu Meclisin kabulüne. devletin toplumsal bar›ﬂ› ve adaleti sa¤lamak amac›yla toplumsal ve ekonomik yaﬂama etkin biçimde müdahalesini meﬂru ve gerekli gören devlet anlay›ﬂ›n› ifade eder? a. ‹kincisi. Üniversite özerkli¤inin zay›flat›lmas› e. Anayasan›n. hem de iktisadi ve sosyal kalk›nmay› tahakkuk ettirme zorunda bulunan bir toplum isterlerine göre faal. toplumun büyük ço¤unlu¤unun oydaﬂmas›na dayanan bir toplum sözleﬂmesi niteli¤inde olmas›n› engellemiﬂtir? a.3.2. halkoyunu meydana getiren ve aç›klayan müesseselerin iﬂleyiﬂine engel olunup. siyasi iktidar› hem modern devletin gerekleri. Anayasan›n temel hak ve özgürlükleri çok fazla s›n›rland›rmas› e. Temel Metinler. bu. Laik devlet d. Siyasal ﬂiddet ortam›n›n ve terör eylemlerinin önlenememesi d. 27 May›s 1960 ‹htilali öncesinde siyasi ve sosyal hayat›m›zda ﬂu hususlar kesin birer ihtiyaç halinde belirmiﬂ bulunuyordu: Millî temsil müessesesini ›slah etmek ve siyasi iktidar›n seçimlerden gelecek siyasi müesseseler ve organlar yoluyla icras›n› sa¤lamak. Sosyal devlet 9. ‹nsan haklar›na dayanan devlet c. Milletçe bir meﬂru müdafaa ve ihtilal hakk›n›n kullan›lmas›. Hukuk devleti b. hak ve hürriyetlere a¤›r darbeler vurulmas›d›r. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. bir yandan ‹nk›lâp prensiplerine dönüﬂün. halkoyunun siyasi iktidar üzerinde kontrolünü de gerçekleﬂtirmek. Birincisi.. iki yüz y›la yaklaﬂan demokratik siyasi geliﬂmemizin Ça¤daﬂ Bat› Demokrasisi esaslar›na uygun sonucunu ve Anayasa Tarihimizde dördüncü yaz›l› Anayasam›z› teﬂkil etmektedir. Aﬂa¤›dakilerden hangisi.. hürriyetsever Türk halk›n›n tasvibine sunulan bu tasar›. 1966. Anayasan›n kabulünde halk oylamas›na yeterli ilginin gösterilmemesi c. Aﬂa¤›daki nedenlerden hangisi. Anayasa sisteminden ve Bat› Demokrasisinin ilkelerinden ayr›l›ﬂ iki noktada kendisini göstermiﬂtir. ” .. TRT nin özerkli¤inin kald›r›lmas› d. resim ve harçlar›n muafiyet ve istisnalar› ile nispet ve hadlerine iliﬂkin hükümlerde de¤iﬂiklik yapmaya Bakanlar Kurulu’nun yetkili k›l›nmas› 10. Türkiye Cumhuriyeti Anayasas› Cilt 1. 9. seçmen ço¤unlu¤unun e¤ilimini temsil eden bir siyasal gücün olumsuz yarg›lar›na hedef olmas› b.Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Genel Bak›ﬂ 33 8. Ünite .
a 4. Tefrik-i kuva (kuvvetler ayr›l›¤›) yoktur. Fakat meclis. d 2. . Ayr›nt›l› bilgi için “Millî Mücadele Dönemi” konusuna bak›n›z. Ankara: AÜSBF Yay›n›. ‹mdi bütün kuva (kuvvetler) meclis cânibinden (taraf›ndan) istimal olunur. Ayr›nt›l› bilgi için “1924 Anayasas›’n›n Uygulanmas›” konusuna bak›n›z. b 10. Ayr›nt›l› bilgi için “1961 Anayasas›’n›n Uygulanmas›” konusuna bak›n›z. a Ayr›nt›l› bilgi için “Osmanl› ‹mparatorlu¤u Dönemi” konusuna bak›n›z. e 8. b 5. ﬁeref Gözübüyük ve Zekâi Sezgin. 1924 Anayasas› Hakk›ndaki Meclis Görüﬂmeleri. 2. ‹cra hakk› ise esasen meclise aittir. Ayr›nt›l› bilgi için “1924 Anayasas›’n›n Uygulanmas›” konusuna bak›n›z. Ayr›nt›l› bilgi için “Anayasan›n Üstünlü¤ü” konusuna bak›n›z. Ayr›nt›l› bilgi için “1961 Anayasas›’n›n Uygulanmas›” konusuna bak›n›z. Ayr›nt›l› bilgi için “Kuvvetler Ayr›l›¤›-Devlet ‹ktidar›n›n Paylaﬂ›lmas›” konusuna bak›n›z. e 9. en hurda teferruat›na (ince ayr›nt›lar›na) kadar bizzat bu hakk› istimal edemeyece¤inden selâhiyet-i icraiyesini (yürütme yetkisini) kendi taraf›ndan müntehap (seçilmiﬂ) bir reisicumhur (cumhurbaﬂkan›) ve onun tayin edece¤i bir icra vekilleri heyeti (bakanlar kurulu) marifetiyle istimal eder” Kaynak: A. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1.34 Anayasa Hukuku Okuma Parças› 1924 Anayasas› Hakk›nda Kânûn-i Esâsi Encümeni (Anayasa Komisyonu) Mazbatas› “Hâkimiyetin bilâkaydu ﬂart (kay›ts›z ﬂarts›z) millete aidiyeti tesbit edildikten sonra bunun Büyük Millet Meclisi taraf›ndan millet nam›na istimal edilece¤i (kullan›laca¤›) ve binaenaleyh teﬂrî selâhiyetinin (yasama yetkisinin) ve icra (yürütme) kudretinin mecliste temerküz ve tecelli edece¤i (toplanaca¤› ve belirece¤i) gösterilmiﬂtir. Hakk-› teﬂride asla vekâlet caiz de¤ildir. Ayr›nt›l› bilgi için “1961 Anayasas›’n›n Temel Nitelikleri” konusuna bak›n›z Ayr›nt›l› bilgi için “Sosyal Devlet” konusuna bak›n›z. e 6. c 3. d 7. s. 1957.
bu Anayasa’n›n baﬂka bir önemli yenili¤idir. 1921 Anayasas›. 1876 Anayasas›. ‹stanbul: Der Yay›nlar› Tanör. 1961 Anayasas›’n›n toplumun geniﬂ kesimleri taraf›ndan benimsenmemiﬂ olmas›n›n en önemli nedeni olarak gösterilmektedir. S›ra Sizde 5 1950’lerin hâkim partisi olan DP nin anayasa yap›m sürecinden d›ﬂlanmas› ve bu nedenle seçmen ço¤unlu¤unun e¤ilimini temsil eden bir siyasal gücün olumsuz yarg›lar›na hedef olmas›. (1992). Okandan. yarg› ba¤›ms›zl›¤›n› bütün güvenceleri ile gerçekleﬂtirmiﬂ olmas›. Devlet yönetiminde a¤›rl›k padiﬂahtayd›. Bu demokrasi anlay›ﬂ›. Recai G. S›ra Sizde 3 1924 Anayasas›. Bülent. Oysa. Yararlan›lan Kaynaklar Abadan. Arma¤an: Kanun-u Esasînin 100. birbirinden kesin olarak ayr›ld›¤› hükûmet biçimidir. yasama ve yürütme kuvvetlerinin. (1998).2. Bu anayasa de¤iﬂiklikleriyle. Zürcher.Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Genel Bak›ﬂ 35 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 1876 Anayasas› kabul edildi¤i ilk hâliyle henüz Bat› örneklerine uygun bir meﬂruti monarﬂi kuramam›ﬂt›. 1909 de¤iﬂiklikleri ile padiﬂah›n yetkileri daralt›larak Mebusan Meclisi’nin yetkileri geniﬂletildi. Osmanl›-Türk Anayasal Geliﬂmeleri (1789-1980). S›ra Sizde 2 Baﬂkanl›k hükûmeti. Tanör. (1977). Özbudun. Âmme Hukukumuzun Anahatlar›. 1876-1976 (1976). Bülent. Ergun ve Ömer Faruk Gençkaya (2010). Tanör. Ankara: Atatürk Araﬂt›rma Merkezi. Bundan baﬂka 1961 Anayasas›’n›n. Kurtuluﬂ Kuruluﬂ. Y›l›. Ankara: AÜSBF Yay›n›. Modernleﬂen Türkiye’nin Tarihi. ‹stanbul: ‹ÜHF Yay›n›. (1978). ‹stanbul: ‹letiﬂim Yay›nlar›. Türkiye’de Demokratikleﬂme ve Anayasa Yap›m› Politikas›. Ergun (1992). Bülent (1995). Özbudun. ço¤unlukçu demokrasi anlay›ﬂ›n› benimsemiﬂtir. S›ra Sizde 4 1961 Anayasas›. Eric J. ‹stanbul: Ça¤daﬂ Yay›nlar›. ‹stanbul: Do¤an Kitap. 1921 Anayasas› ile kurulan hükûmet sistemine göre yasama ve yürütme kuvvetleri. Türkiye’de Anayasa Geliﬂmelerine Bir Bak›ﬂ. Ünite . ‹stanbul: Afa Yay›nevi. Ankara: AÜSBF Yay›n›. kuvvetlerin yumuﬂak ayr›l›¤›n› benimsemiﬂtir. yasama organ›nda birleﬂmekteydi. Yavuz ve Bahri Savc› (1959). Ankara: Siyasî ‹limler Türk Derne¤i.(1999). ço¤unluk iradesinin daima kamu iyili¤ine yöneldi¤i ve hiçbir zaman yan›lmad›¤› varsay›m›na dayan›r. demokratik bir meﬂruti monarﬂi anayasas› hâline getirilmiﬂ oldu. . Türkiye’de Yerel Kongre ‹ktidarlar› (1918-1920). Türk Parlâmentoculu¤unun ‹lk Yüzy›l›.
1961 ve 1982 Anayasas›’n›n yap›m süreçlerinin karﬂ›laﬂt›r›lmas›nda. 1982 Anayasas›’n›n baﬂl›ca özelliklerini tespit edebileceksiniz. Millî Güvenlik Konseyi Rejimi’ni (1980-1983) ve 1982 Anayasas›’na geçiﬂ sürecini aç›klayabileceksiniz. iki anayasa aras›ndaki farklar› saptayabileceksiniz. 1982 Anayasas›’n›n Yap›l›ﬂ› ve Baﬂl›ca Özellikleri • M‹LLÎ GÜVENL‹K KONSEY‹ REJ‹M‹ • 1961 VE 1982 ANAYASASI’NIN YAPIM SÜREÇLER‹N‹N KARﬁILAﬁTIRILMASI • 1982 ANAYASASI’NIN BAﬁLICA ÖZELL‹KLER‹ . Anahtar Kavramlar • Millî Güvenlik Konseyi • Dan›ﬂma Meclisi • Anayasa Halk Oylamas› • Kazüistik Yöntem • Geçiﬂ Dönemi • Kat›lmac› Demokrasi Millî Güvenlik Konseyi Rejimi.3 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Anayasa Hukuku ANAYASA HUKUKU Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra.
söz konusu geçici dönem içinde Millî Güvenlik Konseyi’nin kurucu iktidara. bakanlar ile bakanlar›n yet- . Kanunun 4. 1961 Anayasas› dönemi. anayasa yarg›s› üzerindeki bu s›n›rlamaya benzer olarak. maddesine göre. maddesine göre. 1982 Anayasas›’n›n Yap›l›ﬂ› ve Baﬂl›ca Özellikleri M‹LLÎ GÜVENL‹K KONSEY‹ REJ‹M‹ A M A Ç 1 Millî Güvenlik Konseyi Rejimi’ni ve 1982 Anayasas›’na geçiﬂ sürecini aç›klayabilmek. yani anayasay› de¤iﬂtirme yetkisine de sahip oldu¤unu aç›kça göstermektedir.Millî Güvenlik Konseyi Rejimi. Beﬂinci maddeye göre de “12 Eylül 1980 tarihinden sonra. 12 Eylül 1980 günü TSK’nin emir ve komuta zinciri içinde ve emirle yönetime el koymas› ile sona ermiﬂtir. “Millî Güvenlik Konseyi’nce kabul edilerek yay›mlanan bildiri ve karar hükümleri ile yay›mlanan ve yay›mlanacak olan kanunlar›n anayasaya ayk›r›l›¤› iddias› ileri sürülemez”. Müdahaleyi gerçekleﬂtiren ve Genelkurmay Baﬂkan› Kenan Evren’in baﬂkanl›¤›nda dört kuvvet komutan›ndan oluﬂan Millî Güvenlik Konseyi’nin kabul etti¤i Anayasa Düzeni Hakk›nda Kanun’un 2. Ayn› Kanun. di¤er maddelerde belirtilen istisnalar sakl› kalmak üzere. Kanun’un 3. “Anayasa’da Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne. yeni bir anayasa kabul edilip yürürlü¤e girinceye kadar 1961 Anayasas›’n›n yürürlükte oldu¤unu belirtmiﬂ olmakla beraber. Ayn› Kanun’un 1. “Millî Güvenlik Konseyi’nin bildiri ve kararlar›nda yer alan ve alacak olan hükümlerle Konsey’ce kabul edilerek yay›mlanan ve yay›mlanacak olan kanunlar›n 9 Temmuz 1961 tarihli Anayasa hükümlerine uymayanlar› anayasa de¤iﬂikli¤i olarak ve yürürlükteki kanunlara uymayanlar› da kanun de¤iﬂikli¤i olarak yay›mland›klar› tarihte veya metinlerinde gösterilen tarihlerde yürürlü¤e girer”. maddeye göre. “Millî Güvenlik Konseyi’nin bildiri ve kararlar›nda yer alan ve alacak olan hükümlerle 12 Eylül 1980 tarihinden sonra ç›kar›lan ve ç›kar›lacak olan Bakanlar Kurulu kararnamelerinin ve üçlü kararnamelerin yürütülmesinin durdurulmas› ve iptali istemi ileri sürülemez”. Nitekim 6. Ayr›ca. idari yarg› bak›m›ndan da baz› s›n›rlamalar getirmektedir. Kanun’un di¤er maddeleri. Millet Meclisi’ne ve Cumhuriyet Senatosu’na ait oldu¤u belirtilmiﬂ bulunan görev ve yetkiler 12 Eylül 1980 tarihinden itibaren geçici olarak Millî Güvenlik Konseyi’nce ve Cumhurbaﬂkan›’na ait oldu¤u belirtilmiﬂ bulunan görev ve yetkiler de Millî Güvenlik Konseyi Baﬂkan› ve Devlet Baﬂkan›’nca yerine getirilir ve kullan›l›r”. Millî Güvenlik Konseyi’nin kanun niteli¤indeki iﬂlemleri hakk›nda anayasaya ayk›r›l›k iddias›n›n ileri sürülmesi imkân›n› ortadan kald›rm›ﬂt›r. maddesi. maddesi.
demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine dayal› yeni bir anayasa düzeni” kurulaca¤› taahhüdünü. geçici hükümlerine göre yürürlü¤e girecek olan Anayasa’n›n ilkelerine uygun Siyasi Partiler Kanunu’nu haz›rlamak. de¤iﬂtirme ve kald›rma suretiyle yasama görevlerini yerine getirmektir”. Kanunun 2. “Yeni Anayasa’y› ve Anayasa’n›n Halkoyuna Sunuluﬂ Kanunu’nu haz›rlamak. c. Millî Güvenlik Konseyi ile kuruluﬂ. hükûmetin denetlenmesine iliﬂkin yetkilerin Millî Güvenlik Konseyi taraf›ndan kullan›lmaya devam etmesidir.38 Anayasa Hukuku ki verdi¤i görevlilerce kamu personeli hakk›nda uygulanan ve uygulanacak olan iﬂlemlerin ve al›nan kararlar›n yürütülmesinin durdurulmas› istemi ileri sürülemez”. Bu maddenin önemli bir sonucu. Millî Güvenlik Konseyi’nce kararlaﬂt›r›lacak tarihte yap›lacak genel seçimlerle Türkiye Büyük Millet Meclisi kurulup fiilen göreve baﬂlay›ncaya kadar.1 Millî Güvenlik Konseyi . Bu kanun hükümleri d›ﬂ›nda kalan hususlarda Millî Güvenlik Konsey’i. görev ve yetkileri bu kanunda belirtilen Dan›ﬂma Meclisi’nden oluﬂur. maddesine göre Kurucu Meclis’in görevleri: a. Resim 3. d. maddesine göre “Kurucu Meclis. Millet Meclisi’ne ve Cumhuriyet Senatosu’na ait görevleri yerine getirir ve yetkileri kullan›r”. Geçici dönemde Bakanlar Kurulu görevleri. Millî Güvenlik Konseyi’nin 29 Haziran 1981 tarihinde kabul etti¤i 2485 say›l› “Kurucu Meclis Hakk›nda Kanun” la. 30 Eylül’de hükûmete güven belirtilmiﬂtir. 21 Eylül 1980’de Bülend Ulusu Baﬂkanl›¤›’nda kurulan ve sivillerden oluﬂmuﬂ bulunan Bakanlar Kurulu’na b›rak›lm›ﬂt›r. Dan›ﬂma Meclisi’ne seçilebilmek için. Bakanlar Kurulu’nun program› Millî Güvenlik Konseyi’nce görüﬂülerek. Bu amaçla. Kurucu Meclis’in sivil kanad›n› oluﬂturan Dan›ﬂma Meclisi sözü geçen Kanun’da “belirtilen usul ve esaslara göre her ilin tesbit ve teklif etti¤i adaylar aras›nda Millî Güvenlik Konseyi’nce seçilen 120 üye ile Millî Güvenlik Konseyi’nce do¤rudan do¤ruya seçilen 40 üye olmak üzere 160 üyeden oluﬂur” (m. b. Kanunun 1. 2324 say›l› Anayasa Düzeni Hakk›ndaki Kanun uyar›nca Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne.3). Halkoyuna sunulan ve milletçe kabul edilince kesinleﬂerek. 11 Eylül 1980 tarihinde herhangi bir siyasi partinin üyesi olmamak ﬂartt›r. “Milletin kay›ts›z ﬂarts›z egemenli¤ine. Millî Güvenlik Konseyi üyeleri. 18 Eylül 1980 günü içtikleri antla ve ayr›ca çeﬂitli vesilelerle tekrarlam›ﬂlard›r. kanun koyma. yeni anayasan›n yap›lmas› süreci baﬂlam›ﬂt›r. Yeni Anayasa’n›n ve Siyasi Partiler Kanunu’nun hükümlerini göz önünde tutarak Seçim Kanunu’nu haz›rlamak.
Bu meclisin üyelerinin aﬂa¤› yukar› üçte biri dolayl› bir seçimle üyelik s›fat›n› kazanm›ﬂ. günün di¤er iki partisi olan CHP ve CKMP gerek do¤rudan do¤ruya kendilerine ayr›lan kontenjanlar. Millî Güvenlik Konseyi’ndedir. halkoyuna sunulmak suretiyle kesinleﬂmiﬂtir. Bu anlamda Anayasa’n›n yap›m›nda nihai söz. gerek iller ve meslek kuruluﬂlar› temsilcileri aras›ndaki parti üyeleri kanal›yla. genel seçim sonucunda oluﬂmamakla beraber. Her iki Anayasa. kapat›lan DP d›ﬂ›nda. bir kanad› askeri harekat›n liderli¤ini yapan kuruldan (MBK ve Millî Güvenlik Konseyi) di¤er kanad› ise sivillerden (Temsilciler Meclisi ve Dan›ﬂma Meclisi) oluﬂan Kurucu Meclis’ler taraf›ndan haz›rlanm›ﬂt›r. Millî Güvenlik Konseyi’nce de¤iﬂtirilerek kabul edilen metnin tekrar Dan›ﬂma Meclisi’ne gönderilmesi gibi bir yöntem öngörülmemiﬂtir. 1982 Anayasas›’n›n haz›rlanma süreci 1961 Anayasas›’n›nki ile karﬂ›laﬂt›r›ld›¤›nda. daha do¤rusu bu Meclis’in sivil kanad› seçimle oluﬂmam›ﬂt›r. Dan›ﬂma Meclisi. iki meclisin üyelerinden oluﬂan bir Karma Komisyon kurulmas› ve Karma Komisyon metninin Kurucu Meclis birleﬂik toplant›s›nda oylanmas› öngörülmüﬂtü. Dan›ﬂma Meclisi’nce kabul edilen metinde diledi¤i de¤iﬂikli¤i yapma veya bunu tümüyle reddetme yetkisini kendisinde sakl› tutmuﬂtur. Dan›ﬂma Meclisi’nin Temsilciler Meclisi’ne oranla. önemli bir bölümü de kooptasyon. . 1981-83 sisteminde ise Millî Güvenlik Konseyi.Millî Güvenlik Konseyi Rejimi. Bakanlar Kurulu’nun kurulmas› ve düﬂürülmesine iliﬂkin yetkileri yoktur. e. askeri müdahaleler sonucu oluﬂmuﬂtur. Her iki durumda da Kurucu Meclis. b. Her iki durumda da Kurucu Meclisçe haz›rlanan Anayasa. Ünite . Anayasa’n›n haz›rlanmas›nda büyük ölçüde etkili olduklar› hâlde. Farklar a. Temsilciler Meclisi de MBK taraf›ndan yap›lan de¤iﬂiklikleri benimsemedi¤i takdirde. say›ca daha kalabal›k olan Temsilciler Meclisi’ne bir üstünlük sa¤l›yordu. 1961 Temsilciler Meclisi’nin daha temsilî nitelik taﬂ›d›¤› görülmektedir. d. Temsilciler Meclisi’nde. iki anayasa aras›ndaki farklar› saptayabilmek.3. Dan›ﬂma Meclisi tümüyle partisiz bir meclistir. sosyal kompozisyon bak›m›ndan çok daha fazla bürokrasi a¤›rl›kl› bir kuruluﬂ olmas› sonucunu do¤urmuﬂtur. c. Temsilciler Meclisi MBK karﬂ›s›nda. Dan›ﬂma Meclisi’nin Millî Güvenlik Konseyi karﬂ›s›ndaki durumuna oranla daha geniﬂ yetkili bir kuruluﬂtur. Kooptasyon: Kuruluﬂlar›n kendi temsilcilerini kendilerinin belirlemesi yoludur. yani çeﬂitli meslek kuruluﬂlar›n›n kendi temsilcilerini belirlemesi yoluyla oluﬂmuﬂtur. Her iki durumda da sivil kanad›n. Gerek Temsilciler Meclisi gerek Dan›ﬂma Meclisi. Her iki Anayasa. 1961 sisteminde Temsilciler Meclisi taraf›ndan kabul edilen metin MBK taraf›ndan aynen kabul edilmedi¤i. aralar›nda baﬂl›ca ﬂu benzerlikler ve farklar göze çarpmaktad›r. Bu iki fark. Buna karﬂ›l›k Dan›ﬂma Meclisi üyelerinin tümü Millî Güvenlik Konseyi taraf›ndan atanm›ﬂt›r. Bu durum. Benzerlikler a. c. d. 1982 Anayasas›’n›n Yap›l›ﬂ› ve Baﬂl›ca Özellikleri 39 1961 VE 1982 ANAYASASI’NIN YAPIM SÜREÇLER‹N‹N KARﬁILAﬁTIRILMASI A M A Ç 2 1961 ve 1982 Anayasas›’n›n yap›m süreçlerinin karﬂ›laﬂt›r›lmas›nda. b. nihayet bir dan›ﬂma veya ön çal›ﬂma organ›d›r.
Anayasa tasar›s›n›n halkoylamas›nda reddi durumunda ne yap›laca¤› konusunda bir aç›kl›k yoktur. tasar› reddedildi¤i takdirde askerî idarenin belirsiz bir süre daha devam edebilece¤i düﬂüncesini akla getirebilecek niteliktedir. TBMM Baﬂkanl›k Divan›’n›n 6 Aral›k 1983’te oluﬂmas›yla. f.37 oran›nda evet oyuyla kabul edilmiﬂtir. Anayasa üzerindeki görüﬂ ve önerilerin aç›klanmas›nda “münhas›ran Anayasa tasla¤›n›n geliﬂtirilmesi maksad› içinde” kal›naca¤›. Kurucu Meclis Hakk›nda Kanun uyar›nca ilkin Dan›ﬂma Meclisi sonra da Millî Güvenlik Konseyi taraf›ndan kabul edilen Anayasa Tasar›s›. Millî Güvenlik Konseyi’nin ve Dan›ﬂma Meclisi’nin hukuki varl›klar› sona ermiﬂtir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasas› olarak kabul edildi¤inin usulünce ilan› ile birlikte halkoylamas› tarihindeki Milli Güvenlik Konseyi Baﬂkan› ve Devlet Baﬂkan›. 71 say›l› Millî Güvenlik Konseyi karar›nda da “Anayasan›n geçici maddeleri ile Devlet Baﬂkan›’n›n radyo-televizyonda ve yurt gezilerinde yapacaklar› anayasay› tan›tma konuﬂmalar› hiç bir suretle eleﬂtirilemez ve bunlara karﬂ› yaz›l› veya sözlü herhangi bir beyanda bulunulamaz” denilmek suretiyle. madde gere¤ince. Böylece Türk siyasal hayat›nda yeni bir demokratik dönem baﬂlam›ﬂt›r. 1961 sisteminde. g. Anayasa’n›n yürürlü¤e girmesine iliﬂkin 177. halk›n verece¤i reyin nas›l olmas› gerekece¤i hususunda etki yapacak herhangi bir telkinde” bulunulamayaca¤› belirtilmiﬂtir. Cumhurbaﬂkan› s›fat›n› kazanarak.40 Anayasa Hukuku e. 1982 Halkoylamas›’na iliﬂkin 70 say›l› Millî Güvenlik Konseyi karar›nda. 1982 Halkoylamas›’nda Anayasan›n kabulü. 18 Eylül 1980 tarihinde Devlet Baﬂkan› olarak içti¤i and yürürlükte kal›r”. “Anayasan›n. yeni Seçim Kanunu’na göre yap›lacak genel seçimle yeni bir Temsilciler Meclisi kurulacak ve bu meclis. yani yeni seçilen meclisin göreve baﬂlamas›yla. Anayasa ile Cumhurbaﬂkan›’na tan›nan görevleri yerine getirir ve yetkileri kullan›r.63 oran›nda hay›r oyuna karﬂ›l›k. anayasa çal›ﬂmalar›na yeniden baﬂlayacakt›r. “Anayasan›n halkoylamas›nda. halkoyuna sunulan anayasa tasar›s›n›n kabul edilmemesi hâlinde ne yap›laca¤› aç›kça belirtilmiﬂtir. Cumhurbaﬂkan›’n›n seçimiyle birleﬂtirilmiﬂtir. yedi y›ll›k bir dönem için. 1961 Halkoylamas›’n›n aksine. Bu durum. DÜﬁÜNEL‹M S O R U DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . SIRA S‹ZDE 1 SIRA S‹ZDE Dan›ﬂma Meclisi’nin Temsilciler Meclisi’ne göre daha az temsilî ve daha bürokratik bir yap›ya sahip olmas›n›n nedenlerini tart›ﬂ›n›z. halkoylamas› sonucu. 7 Kas›m 1982 günü halkoyuna sunulmuﬂ ve % 8. Bu durumda. 1961 Halkoylamas›’nda siyasal partiler kamuoyu oluﬂturmakta aktif bir rol oynad›klar›. halkoylamas› öncesinde anayasa üzerindeki tart›ﬂmalar s›n›rland›r›lm›ﬂt›r. % 91. Benzer ﬂekilde. hatta Anayasa’n›n kabulüne karﬂ› olan görüﬂler nisbî bir rahatl›k içinde ifade edilebildi¤i hâlde. Anayasan›n geçici birinci maddesine göre. 1981-83 sisteminde ise. 6 Kas›m 1983 tarihinde milletvekili genel seçimlerinin yap›lmas›n› takiben. Böylece.
Bunda k›smen. bu anayasalar›n tepki anayasas› olma nitelikleri de elbette etkili olmuﬂtur. Çerçeve Anayasa: Genel ilkeleri düzenleyen ve bunlar›n uygulanma biçimlerini kanunlara b›rakan anayasa tipidir. Ünite . çerçeve anayasalard›r. s›k s›k anayasa de¤iﬂikli¤ini gerekli k›labilir. Her iki anayasada da hürriyetçi demokrasilerin büyük bölümünde kanunlara veya yasama meclisleri içtüzüklerine b›rak›lan baz› konular›n düzenlenmesine giriﬂilmiﬂtir. aﬂ›r› düzenleyici bir anayasa. De¤iﬂen ihtiyaçlar. Daha önemlisi 1982 Anayasas›’n›n hemen bütün maddeleri. Genel ilkelerle yetinmeyerek ayr›nt›lara kadar inen bir anayasa. Unutmamak gerekir ki tarihte en uzun ömürlü olmuﬂ anayasalar. 1982 Anayasas›. bu yönde 1961 Anayasas›’ndan çok daha ileri gitmiﬂtir. ABD Anayasas› gibi k›sa. daha k›sa bir süre içinde sosyal geliﬂmenin gerisinde kalma tehlikesiyle karﬂ›laﬂabilir. Böylece. 1961 Anayasas› ile biçim yönünden karﬂ›laﬂt›r›ld›¤› zaman. amac› olan daha istikrarl› bir siyasal düzeni gerçekleﬂtirecek yerde. bunlar›n uygulanma biçimlerini kanunlara b›rakma amac›n› güden çerçeve anayasa anlay›ﬂ›n›n benimsenmeyip. Anayasalar›n aﬂ›r› düzenleyici veya kazüistik bir yöntemle haz›rlanmalar›n›n sak›ncalar› da yok de¤ildir.3 12 Eylül Resim 3. 1982 Anayasas›’n›n Yap›l›ﬂ› ve Baﬂl›ca Özellikleri 41 Resim 3.3. 1982 Anayasas› 177 madde ve 16 geçici maddeden meydana gelmiﬂtir. 1961 Anayasas›’n›n 157 madde ve 11 geçici maddeden oluﬂmas›na karﬂ›l›k.2 27 May›s 1982 ANAYASASI’NIN BAﬁLICA ÖZELL‹KLER‹ A M A Ç 1982 Anayasas›’n›n baﬂl›ca özelliklerini tespit edebilmek. her siyasal veya sosyal soruna mutlaka hukuki bir çözüm bulma e¤iliminde olan Türk siyasal kültürünün kanuncu niteli¤inin rol oynad›¤›ndan ﬂüphe edilemez. . Her iki anayasan›n ﬂu veya bu ölçüde kazüistik denilebilecek bir yöntemi benimsemelerinde. Her iki anayasada da sadece genel ilkeleri ortaya koyup. ondan daha uzun ve ayr›nt›l› oldu¤u göze çarpmaktad›r. Ancak 1982 Anayasas›. 1982 Anayasas›’n›n Baﬂlang›ç k›sm› da 1961 Anayasas›’n›n Baﬂlang›c›’ndan yaklaﬂ›k iki kat daha uzundur. 3 1982 Anayasas›’n›n baﬂl›ca özellikleri ﬂöyle özetlenebilir: 1982 Anayasas› 1961 Anayasas›’na oranla daha kazüistik bir yöntemle haz›rlanm›ﬂt›r. 1961 Anayasas›’n›n ilgili maddelerine oranla daha uzun ve ayr›nt›l›d›r. Anayasan›n kat›l›¤› sebebiyle anayasa de¤iﬂikli¤inin her zaman mümkün olmamas› ise toplumda s›k›nt›lar do¤urabilir. anayasa tart›ﬂmalar›n›n sürekli olarak gündemde bulundu¤u daha istikrars›z bir siyasal ortama yol açabilir.Millî Güvenlik Konseyi Rejimi. birçok muhtemel durumlar› düzenlemek isteyen kazüistik bir yönteme yer verildi¤i gözlemlenmektedir.
1982 Anayasas›’n›n 1961 Anayasas›’ndan daha kat› nitelikte oldu¤unu gösteren özellikleSIRA S‹ZDE ‹NT rini s›ralay›n›z. 6 Kas›m 1983 seçimleri ile birlikte demokratik düzene dönülmüﬂ olmakla beraS O R U ber. anayasan›n aﬂa¤›daki hükümlerinde D ‹ K K A T gözlemlenmektedir: a. alt› y›ll›k bir süre için. General Kenan EvT LEV YON ren’e. üye AMAÇLARIMIZ tam say›s›n›n dörtte üç ço¤unlu¤unun oyu ﬂart›na ba¤lanm›ﬂt›r. Bu denetim yasa¤›. Böylece. Millî Güvenlik Konseyi rejimininKdevlet hayat›n›n pek çok yönünü ayr›nt›l› kanunlarla düzenlemiﬂ olma‹ T A P s› ve Anayasa’n›n geçici 15. alt› y›ll›k bir süre için Cumhurbaﬂkanl›¤› Konseyi haline dönüﬂür ve Millî Güvenlik Konseyi üyeleri. madde gere¤ince. Cumhurbaﬂkan› s›fat›n› kazanarak. Türkiye Cumhuriyeti Anayasas› olarak kabul edildi¤inin usulünce ilan› ile SIRA S‹ZDE birlikte. Cumhurbaﬂkanl›¤› Konseyi Üyesi s›fat›n› al›rlar. Anayasan›n geçici 1/1. Cumhurbaﬂkan›’nca geri gönderilen Anayasa de¤iﬂikli¤i hakk›ndaki kanunun TBMM ce tekrar aynen kabul edilebilmesi. yedi y›ll›k bir süre için. hiç bir‹ K K A T de¤iﬂtirilemeyecek ve de¤iﬂtirilmesi teklif edilemeyecek hüD ﬂekilde kümlerin kapsam› geniﬂletilmiﬂtir. halkoylamas› tarihindeki Millî Güvenlik Konseyi Baﬂkan› ve Devlet Baﬂkan›. maddesine göre “Türkiye Büyük Millet Meclisi toplan›p göreve baﬂlad›ktan sonra. onaylamad›SIRA S‹ZDE ¤› Anayasa de¤iﬂikli¤ini halkoyuna sunma yetkisine sahip k›l›nm›ﬂt›r. maddesi gere¤ince bunlar›n anayasaya ayk›r›l›¤›n›n iddia edilememesi. Anayasa’n›n Tgeçici 2/3. halkoylamas› sonucu. Yedi y›ll›k sürenin sonunda Cumhurbaﬂkanl›¤› seçimi Anayasada öngörülen hükümlere göre yap›l›r”. 2001 Anayasa de¤iﬂiklikleriyle kald›r›lm›ﬂt›r. oluﬂan sivil iktidar› bir ölçüde yönlendirmek ve denetlemek imkân› verilmiﬂtir. Millî Güvenlik Konseyi Üyesi olarak 18 Eylül 1980 tarihinde içtikleri and yürürlükte kal›r.E R N E T DÜﬁÜNEL‹M 1982 Anayasas› bir geçiﬂ dönemi öngörmüﬂtür.42 Anayasa Hukuku SIRA S‹ZDE 2 SIRA S‹ZDE 1961 ve 1982 Anayasas›’n›n aﬂ›r› düzenleyici bir yöntemle haz›rlanmalar›n›n nedenlerini belirtiniz. yeni anayasan›n Cumhurbaﬂkan›’na tan›d›¤› geniﬂ yetkilerden yararlanarak. Cumhurbaﬂkan›. Bu geçiﬂ dönemi. Millî Güvenlik Konseyi. Cumhurbaﬂkan›’n›n seçiminde K ‹ T A P Anayasa’n›n belirlemiﬂ oldu¤u yöntemden bir kere için ayr›l›nm›ﬂ ve Anayasa hakk›ndaki halkoylamas› ile birlikte Cumhurbaﬂkan›’n›n do¤rudan do¤ruya Ehalk‹ Ztaraf›ndan seçilmesi öngörülmüﬂtür. (c) Geçici 9. De¤iﬂtirilmesi normal kanunlardan daha güç ﬂartlara ba¤lanm›ﬂ olan anayasalaS O U ra kat› anayasa Rdenmektedir. (d) Do¤rudan do¤ruya anayasan›n kat›l›¤› sorunuyla ilgili olmamakla beraber. Cum- DÜﬁÜNEL‹M SIRA S‹ZDE ‹NTERNET DÜﬁÜNEL‹M S O R U 3 D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . 18 Eylül 1980 tarihinde Devlet Baﬂkan› olarak içti¤i and yürürlükte kal›r. 1982 Anayasas› geçici hükümleri ile siyasal hayat›n tam normalleﬂmesi aç›s›ndan bir geçiﬂ dönemi öngörmüﬂtür. yedi y›ll›k bir dönem için. böylece sözü geçen kanunlar›n di¤er kanunlar karﬂ›s›nda daha ayr›cal›kl› Tbir Estatüye kavuﬂturulmas› da devlet hayat›nda esnekli¤i azaltan faktörEL V‹ZYON lerden biridir. DÜﬁÜNEL‹M S O R U Kat› Anayasa: De¤iﬂtirilmesi ola¤an kanunlardan daha güç koﬂullara ba¤lanan anayasaK A T D ‹ K tipidir. 1982 Anayasas›’n›n ne bak›mlardan 1961 Anayasas›’ndan daha kat› oldu¤una burada k›saca de¤inmek istiyoruz: (a) 1982 Anayasas›’nda. Anayasa ile Cumhurbaﬂkan›’na tan›nan görevleri yerine getirir ve yetkileri kullaAMAÇLARIMIZ n›r. ‹NTERNE b. (b) Anayasa de¤iﬂikli¤i sürecine. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON 1982 Anayasas› 1961 Anayasas›’ndan daha kat› niteliktedir. maddesine göre “Anayasan›n. Bu hükümle. 1961 Anayasas›’nda mevcut olmayan bir onay safhas› eklenmiﬂtir.
Devlet Baﬂkan› Orgeneral Kenan Evren’in 1982 Anayasas›’n› devlet ad›na resmen tan›tma program› gere¤ince yapt›¤› konuﬂmalarda (24 Ekim . Devletin gücü. yetkileri kâfi gelmiyordu. d. aynen kabul edip tekrar Cumhurbaﬂkan›’na gönderebilmesi.Millî Güvenlik Konseyi Rejimi. her meselede kiﬂilerin yararlar›ndan önce gelir. Aksi takdirde. bu Anayasa yüzünden bir çok noktalarda elinin kolunun ba¤l› olmas› idi. “1961 Anayasas›’ndaki pek çok hak ve ve hürriyetler sanki s›n›rs›zm›ﬂ gibi. devlet otoritesinin güçlendirilmesine öncelik verdi¤i. Geçici 9. otorite aleyhine bozmuﬂ ve devleti güçsüz k›lm›ﬂ oldu¤udur. maddesi. Bu yasaklar. 1982 Anayasas›’n›n. madde. . c.hürriyet dengesinde otoritenin a¤›rl›¤›n› artt›rm›ﬂt›r. “eski Anayasam›z›n aç›k veren taraflar›ndan birisi. 12 Eylül öncesi siyasal partilerin baz› yöneticileri ve parlamenterleri hakk›nda beﬂ ve on y›ll›k olmak üzere iki çeﬂit siyasal faaliyet yasa¤› getirmiﬂtir. ciddi hiç bir kayda ve ﬂarta ba¤lanmadan Anayasa’da yer alm›ﬂlard›r”. anarﬂi gelir. kiﬂi hürriyetlerine “1924 Anayasas›’nda görülmedik bir geniﬂlik getirmesine mukabil.5 Kas›m 1982) ve di¤er vesilelerle s›k s›k dile getirilmiﬂtir. 1982 Anayasas› otorite . Ünite .Bütün hak ve hürriyetler bunlardan kötü maksatlarla faydalanacaklara tan›nm›ﬂt›”. Bu tema.3. Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne geri gönderebilir. 1982 Anayasas›’n›n Yap›l›ﬂ› ve Baﬂl›ca Özellikleri 43 hurbaﬂkanl›¤› Konseyi Üyeleri. Oysa “toplumun yararlar› her zaman. 1982 Anayasas›’n›n haz›rlanmas›nda hâkim rol oynayan temel yarg›. hak ve hürriyetlere karﬂ›l›k Devlet’e ve Cumhuriyet’e. Anayasa’n›n geçici 4. Bu maddeye göre. üye tamsay›s›n›n dörtte üç ço¤unlu¤unun oyu ile mümkün olabilir”.. 1961 Anayasas›. Cumhurbaﬂkan›’n›n Anayasa de¤iﬂiklikleri üzerindeki denetim yetkisini daha geniﬂ tutmuﬂtur. Mesela. Alt› y›ll›k süre sonunda Cumhurbaﬂkanl›¤› Konseyi’nin hukuki varl›¤› sona erer. Bir kiﬂinin veya muayyen bir grubun yarar› için toplumun ve milletin yarar› feda edilemez”. Anayasa’da Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin haiz bulunduklar› özlük haklar› ile dokunulmazl›¤›na sahip olurlar.” maddenin son f›kras› da Cumhurbaﬂkanl›¤› Konseyi’nin görevlerini düzenlemiﬂtir. kendi kendisini koruyabilme imkânlar›n› bahﬂetmedi¤i de görülmüﬂtür”.. “ilk genel seçimler sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Baﬂkanl›k Divan› kurulduktan sonra alt› y›ll›k süre içinde yap›lacak Anayasa de¤iﬂikliklerini Cumhurbaﬂkan›. Anayasan›n birçok maddeleri bu temel düﬂünceye uygun olarak de¤iﬂtirilmiﬂ ve yeniden düzenlenmiﬂtir”. iktidarda olan bir partinin kurdu¤u hükümetlerin. 1982 Anayasas› devlet yap›s› içinde yürütme organ›n› güçlendirmiﬂtir. Ayn› surette. Yarg›tay Hukuk Genel Kurulu’nun bir karar›nda da ifade edilmiﬂtir: “1982 Anayasas›’n›n 1961 ve hatta 1924 Anayasas›’na karﬂ› güçlü Devlet ve otoriter idare kavramlar›na daha fazla önem verdi¤i ve özellikle yürütmeyi yasama ve yarg› karﬂ›s›nda daha da güçlendirdi¤i tart›ﬂmas›zd›r. 6 Eylül 1987 tarihli halkoylamas›yla kald›r›lm›ﬂt›r. gene alt› y›ll›k bir süre için. hak ve hürriyet gibi bir nimetin karﬂ›l›¤›ndaki sorumlulu¤a yer vermedi¤i de ortaya ç›km›ﬂt›r. 1961 Anayasas›’n›n otorite-hürriyet dengesini. Devlet otoritesinin genel zaaf›n›n yan› s›ra 1961 Anayasas›’n›n yürütme organ›na yeterince güç vermedi¤i görüﬂü de Devlet Baﬂkan› Orgeneral Kenan Evren’in Anayasa’y› tan›tma konuﬂmalar›nda s›k s›k ifade edilmiﬂtir. Bu takdirde Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin geri gönderilen Anayasa de¤iﬂikli¤i hakk›ndaki kanunu.
.116). Benzer ﬂekilde. aday gösterme süresinin bitiminden itibaren. 1961 Anayasas›’n›n. yürütmenin güçlendirilmesinin. En az üçer gün ara ile yap›lacak oylamalar›n ilk ikisinde üye tamsay›s›n›n üçte iki ço¤unluk oyu sa¤lanamazsa üçüncü oylamaya geçilir. Cumhurbaﬂkan›’na Anayasa’da belirtilen durumlarda TBMM seçimlerini yenileme yetkisinin verilmesidir (m. 1961 Anayasas›’nda ise (m. siyasal sistemde zaman zaman görülen t›kanmalar› giderici. 1980 y›l›nda bu ço¤unlu¤un alt› ay süre ile sa¤lanamam›ﬂ oldu¤u hat›rlardad›r. 1982 Anayasas› siyasal karar alma mekanizmalar›ndaki t›kan›kl›klar› giderici hükümler getirmiﬂtir. bu oylamada en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yap›l›r. 1982 Anayasas›. e¤er 1961 Anayasas› Cumhurbaﬂkan›’na 1982 Anayasas›’ndakine benzer bir seçimleri yenileme yetkisi vermiﬂ olsayd›. Cumhuriyet Senatosu’nca iki üyenin seçilmesi gerekti¤i.95) Cumhurbaﬂkan› seçimi için ilk iki oylamada TBMM üye tamsay›s›n›n üçte iki ço¤unlu¤u aranmakta.44 Anayasa Hukuku Yürütme organ› Cumhurbaﬂkan› ve Bakanlar Kurulu olmak üzere iki unsurdan oluﬂtu¤una göre. Baﬂkan seçilmiﬂ olur.94/4). maddedir. 1982 Anayasas›’n›n bir bölüm hükümleri. bu oylamada da üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤u ile Cumhurbaﬂkan› seçilemedi¤i takdirde derhal Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimleri yenilenir”.. bu iki organdan hangisinin a¤›rl›¤›n› artt›rmak suretiyle gerçekleﬂece¤i konusunda ise 1982 Anayasas›’n›n aç›k tercihi.84/2) vazgeçilmiﬂ ve ﬂu çözüm benimsenmiﬂtir: “‹lk iki oylamada üye tamsay›s›n›n üçte iki ve üçüncü oylamada üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤u aran›r. Gene 1961 Anayasas›’na göre (m. Bu hükümlerin belki en önemlisi. Üçüncü oylamada salt ço¤unluk sa¤lanamazsa. bu sak›ncalar› giderme ve böylece siyasal bunal›m olas›l›klar›n› azaltma amac› gütmektedir. dördüncü oylamada en fazla oy alan üye. bu seçimlerde aranan üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤u ﬂart› da her zaman gerçekleﬂmedi¤i için. siyasal sistemin karar alma ve politika üretme yetene¤ini iade edici mekanizmalara bünyesinde yeter derecede yer vermemiﬂtir. Cumhurbaﬂkanl›¤› makam›n›n güçlendirilmesidir.145) Anayasa Mahkemesi’ne Millet Meclisi’nce üç. bu yetkiyi pratikte gerçekleﬂmesi imkâns›z denilecek kadar güç ﬂartlara ba¤lam›ﬂt›. “Cumhurbaﬂkan›. Türk kamuoyunda yayg›n bir kan›. bu ço¤unluk sa¤lanamad›¤› takdirde ondan sonraki bütün oylamalarda üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤u gerekmekteydi. on gün içinde tamamlan›r” (m. Baﬂkan seçimi. Bu maddeye göre. Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsay›s›n›n üçte iki ço¤unlu¤u ile ve gizli oyla seçilir. 1961 Anayasas› döneminde s›k s›k t›kanmalara yol açm›ﬂ olan Meclis Baﬂkanl›¤› seçimlerinde üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤unun oyu ﬂart›ndan (m. Ayn› nitelikte baﬂka bir hüküm.. Cumhurbaﬂkan› seçimindeki uzamalar› ve t›kan›kl›klar› ortadan kald›r›c› nitelikteki 102. Bu oylamada üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤u sa¤lanamad›¤› takdirde üçüncü oylamada en çok oy alm›ﬂ bulunan iki aday aras›nda dördüncü oylama yap›l›r.108) olmakla beraber. 1970’lerdeki baz› ciddi siyasal bunal›mlar›n. üçüncü oylamada üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤unu sa¤layan aday Cumhurbaﬂkan› seçilmiﬂ olur. zaman zaman bu üyelerin seçilmeleri mümkün olmam›ﬂ veya uzun süre gecikmiﬂtir. halk›n oyuna baﬂvurmak suretiyle demokratik ﬂekilde sona erdirilmesinin belki mümkün olabilece¤iydi. Anayasa Mahkemesi’ne yasama organ› taraf›ndan üye seçilmesi usulüne son vermek suretiyle bu sorunu çözmüﬂtür. 1961 Anayasas› da Cumhurbaﬂkan›’na Millet Meclisi seçimlerini yenileme yetkisini tan›m›ﬂ (m.
zaman zaman partizan amaçlarla bir engelleme arac› olarak kullan›lm›ﬂ. 4 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Saf Millî ‹rade: Halk taraf›ndan seçilen yasama organ›n›n ve onun içinden ç›kan hükümetin.95/2). Ayn› görüﬂ.86). halk veya çeﬂitli gruplar bu aﬂamada siyasal kararlar› etkilemeye çal›ﬂmamal›d›r. Cumhuriyet Senatosu’nu kald›rm›ﬂ. rasyonelleﬂmiﬂ parlamentarizm yönünde bir e¤ilim gösterdi¤i kabul edilebilir. halk taraf›ndan seçilmiﬂ meclisin ve onun içinden ç›kanT hükûmetin yetK ‹ A P kileri. 1961 Anayasas›’na göre siyasal parti gruplar› en az on üyeden meydana geldikleri hâlde (m. genel oydan ç›kmayan kurum ve kuruluﬂlarca (mesela yarg› organ› ve özerk kuruluﬂlar) s›n›rland›r›lmamal›d›r. ço¤ulculuk ve devlet D‹KKAT iktidar›n›n s›n›rland›r›lmas› konular›nda birbirlerinden hayli farkl› görüﬂlere sahiptir.96/1). belli aral›klarla kendisini yönetecek olanlar› seçmekten ibarettir. hükûmetlerin sa¤lam ve tutarl› bir parlamento ço¤unlu¤una dayanmas›d›r. Gerçi 1982 Anayasas› seçim sistemi ile ilgili bir hüküm getirmemiﬂtir. 1961 Anayasas› döneminde yararlar› kamuoyunda çok tart›ﬂma konusu olan. klasik liberal demokrasi ba¤lam› içinde. Ünite . böylece iki parti veya ›l›ml› çok parti sistemini teﬂvik edici hükümler taﬂ›maktad›r. Di¤er bir deyimle. Parlamenter rejime iﬂlerlik kazand›racak temel etmen nedir? 1982 SIRA S‹ZDE rejimi bunu Anayasas› sa¤layacak bir e¤ilim göstermekte midir? 1982 Anayasas› 1961 Anayasas›’na oranla daha az kat›lmac› bir demokrasi modelini benimsemiﬂtir. Bu anlamda 1982 Anayasas›’n›n.‹ genel oyla K T A P seçilmeyen baz› kurum ve kuruluﬂlarca s›n›rland›r›lamamas› kuram›d›r. 1982 Anayasas›’n›n Yap›l›ﬂ› ve Baﬂl›ca Özellikleri 45 1961 Anayasas›’na göre meclislerin toplant› yetersay›s› üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤u. siyasal kat›lma. baﬂl›ca iki demokrasi anlay›ﬂ› etkili olmuﬂ. Parlamenter sisteme iﬂlerlik kazand›rma. Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsay›s›n›n en az üçte biri ile toplan›r ve toplant›ya kat›lanlar›n salt ço¤unlu¤u ile karar verir. toplant›ya kat›lanlar›n salt ço¤unlu¤uydu (m. Ancak parlamenter rejime iﬂlerlik kazand›racak temel faktör. karar yetersay›s› ise Anayasa’da baﬂkaca hüküm yoksa. 1982 Anayasas›’na göre siyasal parti gruplar› en az yirmi üyeden oluﬂmaktad›r (m. gereksiz t›kanma ve bunal›mlar› aﬂmak amac›yla baz› kurum ve kurallar›n öngörüldü¤ü bir modeldir. Meclis çal›ﬂmalar›nda engellemeleri azalt›c› niteliktedir. gereksiz t›kanma ve bunal›mlar› önleme amac›n› güden bu tür kurum ve kurallar.3. meclislerin toplanmalar› engellenmiﬂtir. bunlara da yine iki Anayasa anlay›ﬂ› tekabül etmiﬂtir.Millî Güvenlik Konseyi Rejimi. halk›n siyasete (seçimlerde oy verme d›ﬂ›ndaki yollardan da) aktif ve sürekli ﬂekilde kat›lmas›na‹ Zve N T E L E V Y O daha geniﬂ DÜﬁÜNEL‹M Rasyonelleﬂtirilmiﬂ Parlamentarizm: Parlamenter sisteme daha iﬂlerlik kazand›rmak. baﬂkaca bir hüküm yoksa. böylece yasama sürecine sürat ve basitlik getirmiﬂtir. S O R U Türkiye’de çok partili hayata geçildi¤inden bu yana. ‹kinci görüﬂ ise. Buna göre halSIRA S‹ZDE k›n esas rolü. Millî irade bu ﬂekilde belirdikten sonra. Buna karﬂ›l›k 1982 Anayasas›. parlamentoda temsil edilen partilerin say›s›n› azalt›c›. 1961 Anayasas› döneminde özellikle toplant› yetersay›s›na iliﬂkin hüküm.85/2). Ancak 2839 say›l› Milletvekili Seçimi Kanunu. Birinci anlay›ﬂ. Bu iki anlay›ﬂ. ancak karar yeter say›s› hiçbir ﬂekilde üye tamsay›s›n›n dörtte birinin bir fazlas›ndan az olamaz” (m. Bu da en iyi ﬂekilde iki parti sistemlerinde veya ona benzer ﬂekilde iﬂleyen ›l›ml› çok parti sistemlerinde gerçekleﬂmektedir. Nihayet 1982 Anayasas›. 1982 Anayasas›’nda siyasal partilerin Meclis grubu kurmalar›n›n güçleﬂtirilmiﬂ olmas› da gruplara Anayasa ve ‹çtüzük taraf›ndan tan›nm›ﬂ yetkiler dolay›s›yla. aﬂa¤›daki çözümü getirmektedir: “Anayasada. dünya anayasa hukuku literatüründe rasyonelleﬂtirilmiﬂ parlamentarizm olarak adland›r›lmaktad›r. devlet. mümkün olan en düﬂük düzeyde tutulmal›d›r. daha s›n›rl› bir kat›lma ve ço¤ulculuk taraftar›d›r. en az›ndan yasama sürecini uzat›c› ve kanunlar›n yap›lmas›n› güçleﬂtirici nitelik taﬂ›yan iki meclis sisteminden vazgeçerek. seçilmiﬂ organlar› eliyle yönetilmeli. devlet iktidar›n›n kullan›lmas› aç›s›ndan da saf millî irade teorisine taraftard›r. AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . AMAÇLARIMIZ Hiç de¤ilse bu etki.
Askerî Yarg›tay ve Askerî Yüksek ‹dare Mahkemesi üyeleri. Muhtemelen. 1961 Anayasas›’ndaki ile k›yaslanamayacak derecede güçlendirilmiﬂ ve gerçek bir vesayet makam› hâline getirilmiﬂtir. ülke düzeyinde belli ölçüde bir depolitizasyon sa¤lanmas› iste¤i. Di¤er bir deyiﬂle 1982 Anayasas›. Cumhurbaﬂkanl›¤› makam›. 1982 Anayasas› ise. 1982 Anayasas›’n›n yap›m›nda hâkim rol oynayan Millî Güvenlik KonD‹KKAT seyi. özellikle Anayasa Mahkemesi’nin. yani siyasetten uzaklaﬂmay› amaçlam›ﬂt›r. 1982 Anayasas›’n›n “kefili” oldu¤unu defalarca ifade etmiﬂNitekim R N E T tir. 1982 Anayasas›. tüm siyasetçilere ve sivil siyaset kurumlar›na karﬂ› büyük güvensizlik duyuyor ve bunu aç›kça dile getiriyordu. Siyasal faaliyetin sadece siyasal partiler ve seçilmiﬂ devlet organlar› eliyle yürütülmesi suretiyle. SIRA S‹ZDE 5 1982 Anayasas›’n›n benimsedi¤i demokrasi anlay›ﬂ›n›. Millî Güvenlik Konseyi baﬂkan› T LEV‹ZYON General Evren’in tek aday olarak kat›ld›¤› Cumhurbaﬂkanl›¤› seçimleriyle birleﬂtirilmesi sonucu. siyasal ço¤ulculuk SIRA S‹ZDE ve devlet iktidar›n›n s›n›rland›r›lmas› ilkeleri çerçevesinde de¤erlendiriniz. Dolay›s›yla anaAMAÇLARIMIZ yasa. seçilmiﬂ iktidarlar›n hareket serbestli¤ini bürokratik denetim mekanizmalar› ile alabildi¤ine k›s›tlayan bir anlay›ﬂ› temsil etmektedir. Benzer ﬂekilde. bu organlar›n.1995 tarihli Anayasa de¤iﬂiklikleriyle kald›r›lm›ﬂt›r. DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Dan›ﬂtay üyelerinin dörtte biri. Anayasa’n›n çeﬂitli hükümlerine yans›m›ﬂt›r. Yarg›tay Cumhuriyet Baﬂsavc›s› ve Baﬂsavc› vekili) seçiminde Cumhurbaﬂkan›’na belirleyici bir rol tan›nmak suretiyle. 1961 Anayasas›’n›n ikinci demokrasi anlay›ﬂ›na uygun düﬂtü¤ünü yukar›da belirtmiﬂtik. bu zihniyetin göstergeleridir. b. tam anlam›yla birinci anlay›ﬂa dönmüﬂ olmamakla beraber. Kurucu Meclisin sivil kanad› olan Dan›ﬂma Meclisinin. 1982E Anayasas›’na iliﬂkin halkoylamas›n›n. SIRA S‹ZDE selefi Temsilciler Meclisi’ne oranla çok daha dar yetkili k›l›nm›ﬂ olmas› ve Dan›ﬂma Meclisi’ne üye olabilmek için 11 Eylül 1980 tarihinde hiçbir siyasi partiye üye olmamak ﬂart›n›n aranmas›. 1960 müdahalesinde ana muhalefet partisi CHP ve O R U onun lideri ‹smet ‹nönü’nün silahl› kuvvetler gözünde büyük prestij sahibi olmas›na karﬂ›l›k. General Evren. di¤er anayasal kurum ve kuruluﬂlarca dengelenmesini ve s›n›rlanmas›n› meﬂru ve gerekli görmektedir. sivil toplum kuruluﬂlar›n›n siyasi partilerle iﬂbirli¤inde bulunmalar›n› ve siyasi faaliyetlere giriﬂmelerini yasaklayan bu hükümlerin hemen tümü. Ancak. seçimden kaynaklanm›ﬂ olan devlet organlar›n›n yetkilerinin. c. belli ölçüde bir depolitizasyonu. 1961 Anayasas›’nda izlerini gördü¤ümüz vesayetçilik anlay›ﬂ›n› çok dahaS güçlendirmiﬂtir. 23. 1961 Anayasas›’na oranla daha az kat›lmac› bir demokrasi modelini benimsemiﬂtir. Bu mekanizmalar ﬂöyle özetlenebilir: K ‹ T A P a. sivil yönetime geçilmesinden sonra da hayli uzun bir süre bu vesayet yetkilerini kullanma imkân›na kavuﬂmuﬂtur.7.46 Anayasa Hukuku çerçevede bir ço¤ulculu¤a taraftar oldu¤u gibi. ‹ N T E kendisi. Cumhurbaﬂkan›’n›n görüﬂleri paralelinde ek vesayet organlar› olarak çal›ﬂmalar› sa¤lanmak istenmiﬂtir. Yüksekö¤retim Kurulu’nun baﬂkan ve üyeleri ile üniversite rektörlerinin seçiminde Cumhurbaﬂkan›’na belirleyici bir rol tan›nmas› (m. DÜﬁÜNEL‹M 1982 Anayasas› vesayetçilik anlay›ﬂ›n› güçlendirmiﬂtir. sivil siyasetin alan›n›. Evren’in döneminin bitiminden sonra da bu makama ancak devlet elitlerinin onay›n› sa¤lam›ﬂ kiﬂilerin seçilebilece¤i varsay›lm›ﬂt›r. Anayasa Mahkemesi üyelerinin ve di¤er baz› yüksek yarg› mensuplar›n›n (Hâkimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu üyeleri. mümkün oldu¤unca daraltan. siyasal kat›lma.
5735. kapatma halinde ilgili parti üyelerine siyasi faaliyet yasa¤› ve milletvekilli¤inin düﬂmesi gibi ek müeyyideler getirilmiﬂtir. 29. 23.10.1999. Bu hükümlerde nisbî bir iyileﬂtirme. 5428. Kanun No. özellikle 1995.11. çeﬂitli siyasi partiler ve sivil toplum kuruluﬂlar›. 16. 7.2011. Bu de¤iﬂikliklerin bir bölümü. Kurulda sivil ve asker üyelerin say›ca eﬂitli¤i (e¤er Cumhurbaﬂkan› asker kökenli ise. Kanun No. yeni bir anayasa ihtiyac›n› dile getirmiﬂler ve taslaklar haz›rlay›p kamuoyunun tart›ﬂmas›na sunmuﬂlard›r. Kanun No. 3.3.2007. Bu de¤iﬂikliklere ra¤men. 15.2001. 18. 27.10. 1961 Anayasas›’ndaki ile k›yaslanamayacak derecede güçlendirilmiﬂ. Kanun No.1999. 4709. 4121. Kanun No.2007. vesayetçi ve devletçi bir anlay›ﬂ› yans›tan 1982 Anayasas›’n›n. . 16. 7. liberalleﬂme ve sivilleﬂme yönünde önemli ad›mlar oluﬂturmuﬂtur. Kanun No.1987. 17. 1995 ve 2001 Anayasa de¤iﬂiklikleri ile sa¤lanm›ﬂt›r. Kanun No.7.2001.131) suretiyle. 6.12. Kanun No.2004. 3. Nitekim anayasan›n kabulünden bu yana. 13. 8.3. 5697. 5. Kurul kararlar›n›n Bakanlar Kurulu’nca “öncelikle dikkate al›naca¤›” hükme ba¤lanm›ﬂt›r. Bu konuda da nisbî iyileﬂtirmeler. Siyasi partilerin faaliyet alan› s›n›rland›r›lm›ﬂ. 1982 Anayasas›’n›n Yap›l›ﬂ› ve Baﬂl›ca Özellikleri 47 130. Ünite . yürürlü¤e girdi¤i günden itibaren ciddi eleﬂtiriler ve de¤iﬂiklik talepleriyle karﬂ›laﬂm›ﬂ olmas›n› tabii görmek gerekir. 5370. 4446. Konsey rejiminin hassas telakki etti¤i bu alan›n Cumhurbaﬂkan›’n›n vesayeti alt›nda olmas›na çal›ﬂ›lm›ﬂt›r.2007. 9. partilerin kapat›lmalar› kolaylaﬂt›r›lm›ﬂ.7.2. 21. Kanun No. 21.10. d. 18. 10. 3913.5. 31. 220.127.116.110. 13. Kanun No.6. oldukça marjinal say›labilecek de¤iﬂikliklerdir. 5170. Nitekim bu Anayasa.2002. 3361. Kanun No. Kanun No. Bu de¤iﬂiklikler kronolojik s›ra ile ﬂunlard›r: 1.2005. 14. Kanun No. Kanun No. 12. Bir bölümü. 1987 y›l›ndan günümüze kadar 17 (iptal edilen 2008 de¤iﬂikli¤i hariç olmak üzere) de¤iﬂikli¤e u¤ram›ﬂt›r. 12. 1982 Anayasas›’n›n otoriter ve vesayetçi ruhunun tümüyle tasfiye edilmiﬂ oldu¤unu söylemek mümkün de¤ildir. parti yasaklar› ﬂiddetlendirilmiﬂ. Kanun No. 2001 ve 2004 de¤iﬂiklikleri.1995. 118). Kanun No.1993. 17. 5659. 10. 2001 Anayasa de¤iﬂikli¤i ile sa¤lanm›ﬂt›r.6. 5982. 5551. demokratikleﬂme. 2. 4720. Ancak bu çabalar henüz sonuca ulaﬂm›ﬂ de¤ildir. 17.5. Kanun No.9. 1982 ANAYASI’NIN DE⁄‹ﬁ‹KL‹KLER‹ Ola¤and›ﬂ› ﬂartlar alt›nda anti-demokratik yöntemlerle haz›rlanm›ﬂ olan ve içeri¤i itibariyle de otoriter. Kanun No. 4.Millî Güvenlik Konseyi Rejimi.2006. 8.10. 13. e.2005. 11. asker üyelerin ço¤unlu¤u) öngörülmüﬂtür (m.2008 (5 Haziran 2008 tarihinde Anayasa Mahkemesi’nce iptal edilmiﬂtir). 4388. MGK’nin konumu. 5678.5. 4777. 6214.
hürriyet dengesinde. A M A Ç 2 . Millî Güvenlik Konseyi bu konuda son sözü söylemiﬂtir. bir tepki anayasas› olmas› nedeniyle aﬂ›r› düzenleyici bir yöntemle haz›rlanm›ﬂt›r. 1961 ve 1982 Anayasas›’n›n yap›m süreçlerinin farklar›n› aç›klayabilmek. Cumhurbaﬂkan›’na ait olan yetkilerin de Millî Güvenlik Konseyi Baﬂkan›’nca (kendisi Devlet Baﬂkan› olarak adland›r›lmaktad›r) kullan›laca¤›. 1961 Anayasas›’nda TBMM ye ait olan yetkilerin Millî Güvenlik Konseyi’nce. • otorite . Konsey’ce ç›kar›lan Kurucu Meclis Hakk›nda Kanun’a göre. Genelkurmay Baﬂkan› Orgeneral Kenan Evren baﬂkanl›¤›nda dört kuvvet komutan›ndan oluﬂan Millî Güvenlik Konseyi. • siyasal sistemde görülen t›kanmalar› giderici ve bunal›m olas›l›klar›n› azalt›c› hükümler öngörmüﬂtür. • 1961 Anayasas›’ndan daha kat› niteliktedir. yeni anayasan›n yap›lmas› için bir kanad› Millî Güvenlik Konseyi’nden.48 Anayasa Hukuku Özet A M A Ç 1 Millî Güvenlik Konseyi Rejimi’ni ve 1982 Anayasas›’na geçiﬂ sürecini aç›klayabilmek. • 1982 Anayasas›. Millî Güvenlik Konseyi’nin ç›kard›¤› Anayasa Düzeni Hakk›nda Kanun’a göre. di¤er kanad› da onun atad›¤› Dan›ﬂma Meclisi’nden oluﬂan bir Kurucu Meclis kurulmuﬂtur. A M A Ç 3 1982 Anayasas›’n›n baﬂl›ca özelliklerini tespit edebilmek. otoritenin a¤›rl›¤›n› artt›rm›ﬂt›r. 1961 Anayasas›’na oranla daha az temsilî ve demokratik bir süreç olmuﬂ. • 1961 Anayasas›’na oranla daha az kat›lmac› bir demokrasi modeli benimsemiﬂtir. 1982 Anayasas›’n›n yap›m süreci. 12 Eylül 1980 tarihinde yönetime el koyarak geçici bir rejim kurmuﬂtur. Konsey’ce ç›kar›lacak kanun ve kararlarla 1961 Anayasas›’n›n de¤iﬂtirilebilece¤i hükme ba¤lanm›ﬂt›r.
1982 Anayasas› hükümlerinin de¤iﬂtirilmesi anlam›nda yumuﬂak bir anayasad›r. 3. d. TBMM’ye ait olan yetki ve görevler bakanlar kurulunca kullan›lacakt›r. Yeni anayasa ve siyasi partiler kanununun hükümlerine uygun olarak seçim kanunu haz›rlamak. Konsey’in sahip oldu¤u yetkilerden biri de¤ildir? a. Anayasa Mahkemesi’nin denetimine tâbidir. Dan›ﬂma Meclisi’nin Temsilciler Meclisi’ne oranla. d. TBMM kurulup. Aﬂa¤›daki anayasalardan hangisinde. 1982 Anayasas›’n›n özelliklerinden biridir? a. Bakanlar Kurulu kararnamelerine iliﬂkin olarak yürütmenin durdurulmas› istemi ileri sürülebilecektir. Dan›ﬂma Meclisi’ne siyasi partilerin kendilerine ayr›lan kontenjanlardan üye gönderebilmesi d. Dan›ﬂma Meclisi üyelerinin 1/3’inin dolayl› bir seçimle üyelik s›fat›n› kazanm›ﬂ olmas› e. Millet Meclisi’nin yetkisi c. Kurucu iktidar olarak anayasay› de¤iﬂtirme yetkisi d. Dan›ﬂma Meclisi üyelerinin hepsinin siyasi parti üyesi olmas› c. Millî Güvenlik Konseyi bildirilerinde yer alan hükümlerin iptali istenemeyecektir. Dan›ﬂma Meclisi üyelerinin tümünün Millî Güvenlik Konseyi taraf›ndan atanmas› 5. Millî Güvenlik Konseyi’nce yay›mlanacak kanunlar›n 1961 Anayasas›’na uygun olmayanlar›. b. e. Millî Güvenlik Konseyi taraf›ndan kabul edilen “Anayasa Düzeni Hakk›nda Kanun” ile benimsenen ilkelerden biridir? a. Yeni anayasay› ve anayasan›n halkoyuna sunuluﬂ kanununu haz›rlamak. 1924 Anayasas› d. 4. b.Millî Güvenlik Konseyi Rejimi. Ünite . Millî Güvenlik Konseyi’nce yay›mlanan bildirilerin 1961 Anayasas›’na uygunlu¤u Anayasa Mahkemesi’nce denetlenecektir. Millî Güvenlik Konseyi rejimi döneminde. 1982 Anayasas› çerçeve anayasa anlay›ﬂ› ile haz›rlanm›ﬂt›r. ‹dari davalar›n temyiz mercii olarak kanun yolu yarg›lamas› yapmak. 1982 Anayasas› bir geçiﬂ dönemi öngörmemiﬂtir. 1876 Kânûn-i Esâsî b. anayasan›n kabulü için yap›lan halk oylamas›yla ayn› zamanda Cumhurbaﬂkan› da seçilmiﬂtir? a. kurucu meclisin görevlerinden biri de¤ildir? a. 1982 Anayasas› 6. Cumhuriyet Senatosu’nun yetkisi 2. d. e. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. Yarg›tay›n yetkisi e. 12 Eylül 1980 tarihinden sonra. Anayasan›n ilkelerine uygun siyasi partiler kanununu haz›rlamak. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. c. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. göreve baﬂlay›ncaya kadar yasama görevlerini yerine getirmek. b. 1982 Anayasas›’n›n Yap›l›ﬂ› ve Baﬂl›ca Özellikleri 49 Kendimizi S›nayal›m 1. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. Dan›ﬂma Meclisi üyelerinin önemli bir bölümünün çeﬂitli meslek kuruluﬂlar›nca kendi temsilcileri aras›ndan belirlenmesi b. TBMM’nin yetkisi b. 1961 Anayasas› e. 1982 Anayasas›nda otorite . . c.hürriyet dengesinde otoritenin a¤›rl›¤› artt›r›lm›ﬂt›r. toplumsal kompozisyon bak›m›ndan çok daha fazla bürokrasi a¤›rl›kl› bir kuruluﬂ olmas› sonucunu do¤uran nedenlerden biridir? a. 1921 Anayasas› c. Devlet yap›s› içinde yasama organ› güçlendirilmiﬂtir. e. c.3.
halkça seçilen bir kurucu meclis taraf›ndan haz›rlanm›ﬂt›r. c. 1982 Anayasas›. 1982 Anayasas›’n›n yap›m›nda MGK ile Dan›ﬂma Meclisi tamamen eﬂit yetkilere sahiptir. Halk egemenli¤i d. aﬂ›r› düzenleyici bir yöntemle haz›rlanan anayasalar›n do¤urdu¤u sak›ncalardan biri de¤ildir? a. Meclis Baﬂkan› seçimi d. 9. Demokratik rejim c. 8. di¤erini halkça seçilen üyelerin oluﬂturdu¤u bir kurucu meclis taraf›ndan haz›rlanm›ﬂt›r. b. 1961 Anayasas› üzerindeki halkoylamas›. Liberal demokrasi b. Öngörülebilecek bütün hususlar›n düzenlenmesi ile herhangi bir hukuki boﬂlu¤un önüne geçilmiﬂ olunur. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. Anayasan›n kat›l›¤› yüzünden anayasan›n her zaman de¤iﬂtirilememesi toplumsal s›k›nt›lara yol açabilir. b. Meclisin toplant› yetersay›s›n›n de¤iﬂtirilmesi e. kanatlar›ndan birini MGK’nin. siyasi partilerin aktif ﬂekilde kat›ld›klar› hür bir ortam içinde gerçekleﬂtirilmiﬂtir.50 Anayasa Hukuku 7. e. e. 1982 Anayasas›’n›n yap›m› sürecini do¤ru olarak tan›mlar? a. Saf millî irade anlay›ﬂ› . Vesayetçilik anlay›ﬂ› e. Anayasa tart›ﬂmalar›n›n sürekli olarak gündemde kalmas›na neden olarak istikrars›z bir siyasal ortama yol açabilir. Aﬂa¤›daki ifadelerin hangisi. d. tamamen antidemokratik ve vesayetçi bir anlay›ﬂla haz›rlanm›ﬂt›r. genel oydan ç›kmayan kurum ve kuruluﬂlarca s›n›rland›r›lmas›n› ifade eder? a. 1982 Anayasas›’yla siyasal karar alma mekanizmalar›ndaki t›kan›kl›klar› giderici bir düzenleme getirilmemiﬂtir? a. Cumhurbaﬂkan›’n›n TBMM seçimlerini yenileme yetkisi b. d. halk taraf›ndan seçilmiﬂ meclisin ve onun içinden ç›kan hükûmetin yetkilerinin. c. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. Anayasa k›sa bir süre içinde toplumsal geliﬂmelerin gerisinde kalma tehlikesiyle karﬂ›laﬂabilir. Aﬂa¤›daki konulardan hangisinde. Cumhurbaﬂkan› seçimi c. De¤iﬂen gereksinimler s›k s›k anayasa de¤iﬂikli¤ini gerekli k›labilir. 1982 Anayasas›. 1982 Anayasas›. Anayasa Mahkemesi’nin yetkilerinin s›n›rland›r›lmas› 10.
e 8. 1982 Anayasas›n›n siyasal felsefesiyle ilgili ba¤lant›lar› kurarken.3. Ayr›nt›l› bilgi için “1982 Anayasas› Siyasal Karar Alma Mekanizmalar›ndaki T›kan›kl›klar› Giderici Hükümler Getirmiﬂtir” konusuna bak›n›z.Millî Güvenlik Konseyi Rejimi. Yap› Kredi Yay›nlar›.. Bilgili’nin önünde iﬂkence gördü¤ü gerekçesiyle dönemin yetkililerinin cezaland›r›lmas›n› isteyen yaklaﬂ›k 600 suç duyurusu dilekçesi bulunuyor. s. Soruﬂturmay› Cumhuriyet Savc›s› Mustafa Bilgili yürütüyor. Kaynak: http://www. Ayr›nt›l› bilgi için “Millî Güvenlik Konseyi Rejimi” konusuna bak›n›z.. “Darbe yapmak” suçundan Cumhuriyet Savc›s› Kemal Çetin taraf›ndan sürdürülen soruﬂturmada sona do¤ru gelinirken. Ayr›nt›l› bilgi için “1982 Anayasas› Vesayetçilik Anlay›ﬂ›n› Güçlendirmiﬂtir” konusuna bak›n›z. e Ayr›nt›l› bilgi için “Millî Güvenlik Konseyi Rejimi” konusuna bak›n›z.. Ayr›nt›l› bilgi için “1961 ve 1982 Anayasas›’n›n Yap›m› Süreçlerinin Karﬂ›laﬂt›r›lmas›” konusuna bak›n›z. 46-49. dayan›ﬂmac› (solidarist). o dönemde iﬂlenen ‘iﬂkence suçlar›na’ yönelik olarak ayr› bir soruﬂturma sürdürüldü¤ü ortaya ç›kt›. 1982 Anayasas›na Göre Türk Anayasa Hukuku. bir kez daha bir önceki anayasayla karﬂ›laﬂt›rmalar yapmak gerekir. Ayr›nt›l› bilgi için “1961 ve 1982 Anayasas›’n›n Yap›m› Süreçlerinin Karﬂ›laﬂt›r›lmas›” konusuna bak›n›z. otoriter. 9.haberturk. Ayr›nt›l› bilgi için “Millî Güvenlik Konseyi Rejimi” konusuna bak›n›z. 2002.com/gundem/haber /686687-iskence-de-sorusturuluyor Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. anayasa de¤iﬂikliklerinin bu gidiﬂte öncü rol oynad›¤› söylenebilir” Kaynak: Bülent Tanör ve Necmi Yüzbaﬂ›o¤lu. milliyetçi.. Ünite . Ayr›nt›l› bilgi için “1982 Anayasas›’n›n Baﬂl›ca Özellikleri” konusuna bak›n›z. c 7.. ‹stanbul. Özellikle de. devlet-millet-kiﬂi-yurttaﬂ iliﬂkilerine nas›l yaklaﬂ›lm›ﬂt›r? Anayasan›n. ona hâkim olan ruh. c 3. Fakat uygulama ve anayasa de¤iﬂiklikleri içinde bu tablonun esnemeye baﬂlad›¤›. bu metnin varoluﬂ nedenleri ve hedefleri anlaﬂ›l›r. vb. e ” 6. d .. varsa ideolojisi nedir? Baﬂl›ca sorular bunlar. Ayr›nt›l› bilgi için “1961 ve 1982 Anayasas›’n›n Yap›m› Süreçlerinin Karﬂ›laﬂt›r›lmas›” konusuna bak›n›z. Ayr›nt›l› bilgi için “1982 Anayasas› 1961 Anayasas›’na Oranla Daha Kazüistik Bir Yöntemle Haz›rlanm›ﬂt›r” konusuna bak›n›z. d 2. c Okuma Parças› “Bir anayasan›n siyasal felsefesi deyince. Anayasan›n siyasal felsefesinin ilk baﬂlardaki bilançosunu devﬂirmek için ﬂu kavramlara baﬂvurulabilir: Devletçi (siyasal anlamda). Radikal gazetesinin haberine göre. özel yetkili savc›l›¤›n ayr›ca ‘iﬂkence suçuna’ iliﬂkin ayr› bir soruﬂturma sürdürdü¤ü ortaya ç›kt›. 1982 Anayasas›’n›n Yap›l›ﬂ› ve Baﬂl›ca Özellikleri 51 “ Yaﬂam›n ‹çinden 12 Eylül askeri darbesini gerçekleﬂtiren Kenan Evren ve di¤er generallere yönelik ‘darbe suçuna’ iliﬂkin soruﬂturma devam ederken. e 10.. b 4. kat›l›mc›l›¤› törpüleyici. 5.
ço¤ulcu demokrasi anlay›ﬂ›ndan çok ço¤unlukçu demokrasi anlay›ﬂ›n› benimsemiﬂ ve hürriyet-otorite dengesinde otoriteye a¤›rl›k vermiﬂtir. 1982 Anayasas›’nda. madde gere¤ince. Bu durumun aksine Dan›ﬂma Meclisi üyelerinin tamam› Millî Güvenlik Konseyi üyeleri taraf›ndan atanm›ﬂt›r. Anayasa de¤iﬂikli¤i sürecine. rasyonelleﬂtirilmiﬂ parlamentarizmdir. 2. S›ra Sizde 5 1982 Anayasas› siyasi kat›l›m› engelleyici bir anayasal çerçeve oluﬂturmuﬂ. Demokrasiye Geçiﬂ Sürecinde Anayasa Yap›m›. belirli ﬂartlar hükûmetin kurulamamas› hâlinde TBMM seçimlerinin yenilenmesi. Ankara: Yetkin Yay›nlar›.52 Anayasa Hukuku S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Temsilciler Meclisi’nin yaklaﬂ›k üçte biri dolayl› bir seçimle üyelik s›fat›n› kazanm›ﬂt›r. ‹kinci neden ise her iki anayasan›n da bir tepki anayasas› olmas›d›r. hiçbir ﬂekilde de¤iﬂtirilemeyecek ve de¤iﬂtirilmesi teklif edilemeyecek hükümlerin kapsam› geniﬂletilmiﬂtir. 1982 Anayasas›’nda gözlenen rasyonelleﬂtirilmiﬂ parlamentarizm özellikleri ﬂu ﬂekilde özetlenebilir: Hükûmetin düﬂürülebilmesi için kurulmas› için gerekenden daha fazla oy say›s›n›n aranmas›. alt› y›ll›k bir süre için. Meclis Baﬂkan› ve Cumhurbaﬂkan› seçimlerinin kolaylaﬂt›r›lmas›. 3. Yararlan›lan Kaynaklar Özbudun. Millî Güvenlik Konseyi rejiminin devlet hayat›n›n pek çok yönünü ayr›nt›l› kanunlarla düzenlemiﬂ olmas› ve Anayasa’n›n geçici 15. Bu meclisin üyelerinin önemli bir k›sm› da farkl› meslek kuruluﬂlar›n›n kendi içlerinden temsilci belirlemeleri suretiyle görev baﬂ›na gelmiﬂtir. Bask›. 4. Cumhurbaﬂkan›. Ergun (2010). Tanör. Ergun (1993). 2001 Anayasa de¤iﬂiklikleriyle kald›r›lm›ﬂt›r. S›ra Sizde 2 1961 ve 1982 Anayasalar›’n›n aﬂ›r› düzenleyici bir yöntemle haz›rlanmalar›n›n›n iki temel nedeni vard›r. S›ra Sizde 3 1. ‹ki Anayasa 1961-1982. Bunlardan birincisi günlük siyasi ve sosyal yaﬂamda karﬂ›laﬂ›lan sorunlara mutlaka hukuki bir çözüm bulma e¤iliminde olan Türk siyasal kültürüne hâkim olan kanuncu anlay›ﬂt›r. S›ra Sizde 4 Parlamenter rejime iﬂlerlik kazand›racak temel etmen. Serap (1997). Türkiye’de Askerî Müdahalelerin Anayasal Etkileri. Yaz›c›. siyasi partilerin meclis grubu kurmalar›n›n zorlaﬂt›r›lmas›. 11. Türk Anayasa Hukuku. Bülent (1986). Özbudun. Ankara: Bilgi Yay›nevi. . onaylamad›¤› anayasa de¤iﬂikli¤ini halkoyuna sunma yetkisine sahip k›l›nm›ﬂt›r. 1961 Anayasas›’nda mevcut olmayan bir onay safhas› eklenmiﬂtir. Cumhurbaﬂkan›’nca geri gönderilen Anayasa de¤iﬂikli¤i hakk›ndaki kanunun TBMM’ce tekrar aynen kabul edilebilmesi. üye tam say›s›n›n dörtte üç ço¤unlu¤unun oyu ﬂart›na ba¤lanm›ﬂt›r. böylece sözü geçen kanunlar›n di¤er kanunlar karﬂ›s›nda daha ayr›cal›kl› bir statüye kavuﬂturulmas› da devlet hayat›nda esnekli¤i azaltan faktörlerden biridir. Ankara: Yetkin Yay›nlar›. maddesi gere¤ince bunlar›n Anayasa’ya ayk›r›l›¤›n›n iddia edilememesi. Bu denetim yasa¤›. ‹stanbul: Beta Yay›nlar›. Geçici 9.
.
4 Amaçlar›m›z • • • • ANAYASA HUKUKU Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Cumhuriyetin niteliklerini s›ralayabilecek ve anlatabileceksiniz. Eﬂitlik kavram›n›n türlerini birbiriyle karﬂ›laﬂt›rabileceksiniz. Cumhuriyetçilik ilkesinin anlam›n› aç›klayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Cumhuriyet Laiklik Atatürk milliyetçili¤i Demokratik devlet • • • • Hukuk devleti ‹nsan haklar›na sayg›l› devlet Sosyal devlet Eﬂitlik ‹çindekiler Anayasa Hukuku Devletin Temel Nitelikleri G‹R‹ﬁ CUMHUR‹YETÇ‹L‹K CUMHUR‹YET‹N N‹TEL‹KLER‹ Eﬁ‹TL‹K .
demokratik. Asl›nda. “Türkiye Cumhuriyeti. cumhuriyeti hem bir devlet ﬂekli. egemenli¤in bir kiﬂiye veya zümreye de¤il. bayra¤›. resmi dili. baﬂta devlet baﬂkan› olmak üzere. Bu anlamda cumhuriyet.Devletin Temel Nitelikleri G‹R‹ﬁ 1982 Anayasas›’n›n 1. toplumun huzuru. madde. madde cumhuriyetin niteliklerini saymaktad›r. devletin temel organlar›n›n toplum iradesinin ifadesi olan seçimlerle oluﬂmas› tabiidir. hem bir hükûmet ﬂekli olarak kabul etmektedirler. devletin baﬂl›ca temel organlar›n›n seçim ilkesine göre kurulmuﬂ oldu¤u. Devlet ﬂekillerinin tasnifinde kullan›lan baﬂl›ca kriterlerden biri. Egemenli¤in siyasal toplumun tümünde oldu¤u bir sistemde. Atatürk milliyetçili¤ine ba¤l›. madde. egemenli¤in kayna¤› oldu¤una göre. aynen 1924 ve 1961 Anayasas›’n›n 1. Devletin bütünlü¤ü. cumhuriyetin bu anlamda bir devlet ﬂekli oldu¤unda ﬂüphe yoktur. seçim ilkesine dayanan bir hükûmet sistemi anlam› taﬂ›maktad›r. insan haklar›na sayg›l›. baﬂlang›çta belirtilen temel ilkelere dayanan. 2. Nihayet. maddeleri gibi. “Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir. 1982 Anayasas›’n›n ilk üç maddesindeki hükümlerin de¤iﬂtirilemeyece¤ini ve de¤iﬂtirilmesinin teklif edilemeyece¤ini ifade etmiﬂtir. Böylece cumhuriyet. ayn› zamanda bir hükûmet (devlet yönetimi) ﬂekli olarak da kabul edilebilir. ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. beyaz ay y›ld›zl› al bayrakt›r. . “Türkiye Devleti. toplumun tümüne ait oldu¤u bir devleti ifade eder. Dili Türkçe’dir. maddede kendisine at›fta bulunan Baﬂlang›ç bölümünün ›ﬂ›¤›nda Türkiye Devleti’nin temel nitelikleri ﬂöyle s›ralanabilir: CUMHUR‹YETÇ‹L‹K A M A Ç 1 Cumhuriyetçilik ilkesinin anlam›n› aç›klayabilmek. millî marﬂ› ve baﬂkenti gibi di¤er temel özellikleri belirtmektedir. Baﬂkenti Ankara’d›r”. millî dayan›ﬂma ve adalet anlay›ﬂ› içinde. devlet ve hükûmet ﬂekli olarak cumhuriyet kavramlar›n›n birbiriyle çok yak›ndan ilgili oldu¤u aç›kt›r. Bu temel hükümlerin ve 2. Bayra¤›.” hükmünü getirdikten sonra. Ancak cumhuriyet. Devlet ﬂekli olarak cumhuriyet. laik ve sosyal bir hukuk devletidir”. Millî marﬂ› ‹stiklal Marﬂ›’d›r. özellikle bunlar›n oluﬂumunda veraset ilkesinin rol oynamad›¤› bir hükûmet sistemini anlat›r. maddesi. 3. 4. ﬂekli kanununda belirtilen. Bu madde gere¤ince. Bu maddeye göre. Birçok yazar.
maddesi gibi. Atatürk Milliyetçili¤ine Ba¤l›l›k 1924 Anayasas›’n›n 1937 y›l›nda geçirdi¤i de¤iﬂiklikle. daha çok. ‹spanya) anayasal ya da meﬂruti monarﬂiler oldu¤u unutulmamal›d›r. Dolay›s›yla Anayasa Mahkemesi’nin anayasaya uygunluk denetimi yaparken.156/1. mutlaka o devletin millî egemenlik ilkesine dayanan demokratik bir hükûmet sistemine sahip oldu¤unu göstermez. cumhuriyeti bir hükûmet ﬂekli olarak tan›mlam›ﬂt›. “baﬂlang›çta belirtilen temel ilkelere” at›fta bulunmuﬂtur. Anayasa metnine dâhil” say›lm›ﬂt›r (1961 Anayasas›. m. Kendisini cumhuriyet olarak nitelendirdi¤i hâlde.56 Anayasa Hukuku Devletin temel organlar›n›n seçimden ç›kt›¤› bir sistem. ülkenin ve milletin bütünlü¤ünü temsil eden bir sembolden öteye geçmez. Zaten her iki “Anayasada da Anayasa’n›n dayand›¤› temel görüﬂ ve ilkeleri belirten baﬂlang›ç k›sm›. Bir devletin ad›n›n cumhuriyet olmas› ve baﬂ›nda da veraset yoluyla iktidara gelmiﬂ olmayan bir devlet baﬂkan›n›n bulunmas›. cumhuriyetin nitelikleri aras›nda milliyetçilik ilkesine yer verilmiﬂ oldu¤u hâlde. t›pk› 1961 Anayasas›’n›n 2. Bu durumda cumhuriyeti. ‹sveç. Ça¤›m›z›n en istikrarl› ve geliﬂmiﬂ demokrasilerinden baz›lar›n›n (‹ngiltere. Asl›nda anayasalar›n yap›l›ﬂ sebeplerini ve dayand›klar› temel felsefeyi aç›klayan ve ço¤u zaman edebî bir üslupla yaz›lm›ﬂ bulunan baﬂlang›ç bölümlerinden. m. maddesi.“ diyerek cumhuriyete bizce daha do¤ru olarak bir devlet ﬂekli anlam›n› vermiﬂtir. Millî Dayan›ﬂma ve Adalet 1982 Anayasas›’n›n 2. cumhuriyettir. Bu ülkelerde hükümdar›n rolü. Söz konusu ülkelerde egemenli¤in millette de¤il. Bu ilkelerin önemli bir bölümü. Türkiye’de cumhuriyeti ilan eden 29 Ekim 1923 tarihli “Teﬂkilat› Esasiye Kanununun Baz› Mevadd›n›n Tavzihen Tâdiline Dair Kanun“ “Türkiye Devleti’nin ﬂekli hükûmeti. uygulanabilir hukuk normlar› ç›karmak kolay de¤ildir. 1961 Anayasas›’nda bunun yerine millî devlet deyiminin kullan›ld›¤›n› görüyoruz. pek çok örne¤i vard›r. anayasan›n çeﬂitli hükümlerinde somutlaﬂt›r›lm›ﬂt›r. gerçekte ne millet egemenli¤i ile ne demokrasi ile hiçbir ilgisi olmayan devletlerin. baﬂlang›ç bölümlerinin hukuki de¤eri. Toplumun Huzuru. Lüksemburg. esas ölçü norm olarak bu ilkelerin anayasa maddelerinde somutlaﬂm›ﬂ biçimlerine dayanmas› daha do¤ru olur. Bu sebeple. pozitif anayasa normlar›n›n yorumlanmas›na katk›s› aç›s›ndan söz konusu olabilir.“ demek suretiyle. Hollanda.176/1). Baﬂlang›çtaki ifadelerden ancak ayd›nlat›c› nitelikte destek ölçü norm olarak yararlan›p. CUMHUR‹YET‹N N‹TEL‹KLER‹ AM AÇ 2 Cumhuriyetin niteliklerini s›ralayabilmek ve anlatabilmek. hükümdarda oldu¤u elbette iddia edilemez. Belçika. millî egemenlikten veya halk egemenli¤inden baﬂka bir ilkeye dayanamaz. Acaba bu iki kavram aras›nda bir anlam fark› var m›d›r ve 1961 Anayasas›’n›n millî devlet deyimini tercih etmiﬂ olmas›n›n sebepleri nelerdir? . ancak monarﬂinin karﬂ›t›. Norveç. 1924 Anayasas› ise “Türkiye Devleti bir cumhuriyettir. Baﬂlang›ç ‹lkeleri. Danimarka. 1982 Anayasas›. yani devlet baﬂkan›n›n verasete dayanmad›¤› bir devlet ﬂekli olarak tan›mlamak. gerçeklere daha uygundur.
(b) din ve devlet iﬂlerinin ayr›l›¤› olarak. Anayasa Mahkemesi de din hürriyetinin vicdan ve ibadet hürriyeti unsurlar› aras›nda ayr›m yapmakta.3/1) de devletin millî niteli¤inin do¤al bir sonucudur. madde hükümlerine ayk›r› olmamak ﬂart›yla ibadet. bir gerçek kiﬂi olmad›¤›na göre. Din hürriyeti. onun bir din sahibi olmas›n›. kamu güvenli¤i ve kamu menfaatlerini korumak amac›yla s›n›rlanabilece¤ini belirtmektedir. Bunlardan ilki. Bu hürriyet. maddesi de. ayin ve törenleri serbestçe yapabilmesidir. mesela Almanya ve ‹talya’da kurulmuﬂ bulunan Nasyonal Sosyalist ve Faﬂist rejimlerin de kendilerini milliyetçi olarak adland›rd›klar›n› ileri sürmüﬂlerdir. ‹badet hürriyeti ise kiﬂinin inand›¤› dinin gerektirdi¤i ibadetleri. anayasan›n 24/1. “14. Anayasa’da ibadet hürriyeti. Böylece milliyetçilik ilkesinin. iki cephesi vard›r. dini inanç ve kanaatlerinden dolay› k›nanamaz”. Bu ilke. vicdan ve ibadet hürriyetlerini kapsar. do¤rudan do¤ruya 2. milliyetçili¤in anlam› aç›k olmayan bir deyim oldu¤unu. “kimse. Buna göre. Anayasa’n›n 14. (a) din hürriyeti. ﬂunlar›n gerekli oldu¤u kabul edilebilir: Resmî Bir Devlet Dininin Olmamas› Devlet. buna karﬂ›l›k Baﬂlang›ç bölümünde Türk Milliyetçili¤i’nin uzun ve ayr›nt›l› bir tan›m›n›n verilmesi kabul edilmiﬂtir. maddesinde cumhuriyetin nitelikleri aras›nda say›lan laikli¤in. “Herkes. dilerse hiçbir dini inanca sahip olmama hürriyetini de içerir. dini ayin ve törenlere kat›lmaya. Nihayet. Anayasan›n çeﬂitli maddelerinde yer alan “devletin ülkesi ve milletiyle bölünmezli¤i” ilkesidir. Anayasa’ya göre. bütün ça¤daﬂ milletlere paralel ve onlarla uyum içinde yürümekle beraber. ‹badet hürriyetinin. Anayasa’n›n 24/3. Millî devlet deyimini savunanlar. devletin belli . dini ayin ve törenler serbesttir” (m. uzun tart›ﬂmalara yol açm›ﬂt›r.Devletin Temel Nitelikleri 57 1961 Anayasas›’n›n Kurucu Meclis’te görüﬂülmesi s›ras›nda bu konu. Atatürk’e göre Türk milliyetçili¤i de “ilerleme ve geliﬂme yolunda ve milletleraras› temas ve iliﬂkilerde. Laiklik Anayasa’n›n 2. Ünite . Laikli¤in di¤er önemli unsuru olan din-devlet ayr›l›¤› ise çeﬂitli yönleri bulunan bir kavramd›r. vicdan hürriyeti kadar mutlak biçimde tan›nm›ﬂ de¤ildir.4.” ﬂeklinde ifade edilmiﬂtir. Türkiye Cumhuriyeti’nin bir tek devlet oldu¤unu anlatmaktad›r. maddesinde. inanç hürriyetinin do¤al bir uzant›s›d›r. resmî dilin Türkçe oldu¤u hakk›ndaki Anayasa hükmü (m. ibadete. yanl›ﬂ anlama ve yorumlara yol açmas› tehlikesi önlenmiﬂtir. herkesin diledi¤i dini inanç ve kanaate sahip olabilece¤ini ifade etti¤i gibi. Sonunda. 1982 Anayasas› ise ayn› amac›. ortalama bir formül olarak 2. madde metninde “Atatürk milliyetçili¤ine ba¤l›” deyimini kullanmakla gerçekleﬂtirmiﬂtir. Türk toplumunun özel karakterlerini ve baﬂl› baﬂ›na ba¤›ms›z kimli¤ini korumakt›r”. dini inanç ve kanaatlerini aç›klamaya zorlanamaz. gerçek kiﬂilerinki ile ayn› anlamda kabul etmemek gerekir. bireyin manevî hayat›n› aﬂarak toplumsal hayat› etkileyen eylem ve davran›ﬂlar›n. Din ve devlet iﬂlerinin birbirinden ayr›lm›ﬂ say›lmas› için. vicdan. yani ibadetlerin ise kamu düzeni. dini inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir. maddesinde say›lan amaçlarla kötüye kullan›lmas› yasaklanm›ﬂt›r. “bireyin manevi hayat›na iliﬂkin olan” vicdan ya da dini inanç hürriyetinin s›n›rs›zl›¤›n› kabul etmekte.24/2). Burada kastedilen. Millî veya milliyetçi devlet ilkesinin bir önemli sonucu. maddede “millî devlet” deyiminin kullan›lmas›.
din ve devlet iﬂlerini bütünüyle birbirinden ay›ran yönetim sistemidir. siyasi düﬂünce. 1961 Anayasas› (m. kiﬂilerin kendi iste¤ine. Anayasa’n›n hem laiklik. gerekse devlete ba¤l› din sistemlerini reddeden. 24/4). “laiklik ilkesi din ve devlet iliﬂkilerini düzenleyen bir ilke olmas› nedeniyle. Anayasaya göre (m. Resmî dini olmayan bir devlet. bir dine üstünlük tan›mamas›. bütün belli baﬂl› dinler hakk›nda tarafs›z ve tan›t›c› bilgiler verme amac›na yönelik olabilece¤i söylenebilir. Bunun d›ﬂ›ndaki din e¤itim ve ö¤retimi ancak. renk. laik devlet ilkelerine ayk›r›d›r. dil. özel kanununda gösterilen görevleri yerine getirir”.58 Anayasa Hukuku Laik Devlet: Gerek dine ba¤l› devlet. Kan›m›zca. belli bir dinin e¤itimini ve ö¤renimini zorunlu k›lamaz. onun kurallar›n› kanunlar ve di¤er devlet iﬂlemleri yoluyla vatandaﬂlar›na uygulatmaya çal›ﬂmamas›d›r.” demek suretiyle ifade etmiﬂti. Bunun do¤al bir sonucu olarak devlet. Türkiye’de Diyanet ‹ﬂleri Baﬂkanl›¤›’n›n (D‹B) devlet teﬂkilat› içinde yer ald›¤›n› görüyoruz. Anayasada bu ilke. eﬂitlik hakk›ndaki 10/1. “devletin dini. hem eﬂitlik ilkelerine ayk›r› bularak iptal etmiﬂtir. 1982 Anayasas› ise “din ve ahlak e¤itim ve ö¤retimi Devlet’in gözetim ve denetimi alt›nda yap›l›r. Bu çözüm. her ülkenin içinde bulundu¤u ve her dinin bünyesinin oluﬂturdu¤u koﬂul- . Bu karara göre. Nitekim Anayasa Mahkemesi. cinsiyet. “din kültürü” deyiminin kullan›lm›ﬂ olmas›. Bütün Dinlerin Mensuplar›na Eﬂit Davranmas› Laikli¤in unsurlar›ndan biri. felsefi inanç. Madde metninde “din e¤itimi” de¤il. gerek devlete ba¤l› din sistemlerini reddeden. Anayasa Mahkemesi’nin 1961 Anayasas› döneminde verdi¤i bir kararda da savunulmuﬂtur. maddede ifade edilmiﬂtir: “Herkes.” diyerek bu ilkeden sapm›ﬂ görünmektedir (m.” yolunda bir hüküm taﬂ›d›¤› hâlde. semavi dinlerin (Müslümanl›k. laiklik ilkesi do¤rultusunda. bütün siyasi görüﬂ ve düﬂünüﬂlerin d›ﬂ›nda kalarak ve milletçe dayan›ﬂma ve bütünleﬂmeyi amaç edinerek. ›rk. küçüklerin de kanuni temsilcisinin talebine ba¤l›d›r. gerek dine ba¤l› devlet. Sözü edilen derslerin bir dini benimsetme veya onun propagandas›n› yapma amac›na de¤il. devletin çeﬂitli dinlerin mensuplar› aras›nda kanun önünde ayr›l›k gözetmemesi. özellikle zorlay›c› kurallar koyamaz. din. din-i ‹slamd›r. Laik devletin bu anlamda dini olamaz. 136) “genel idare içinde yer alan Diyanet ‹ﬂleri Baﬂkanl›¤›. Din kültürü ve ahlak ö¤retimi ilk ve ortaö¤retim kurumlar›nda okutulan zorunlu dersler aras›nda yer al›r. belli bir dinin kurallar›n› vatandaﬂlar›na benimsetmek için faaliyette bulunamaz. hepsine eﬂit iﬂlem yapmas›d›r. “Din e¤itim ve ö¤renimi. Laik devlet. 1937 de¤iﬂikli¤i ile de laiklik ilkesi aç›kça kabul edilmiﬂtir. Din Kurumlar›yla Devlet Kurumlar›n›n Ayr›lm›ﬂ Olmas› Laik bir devlette din kurumlar› devlet fonksiyonlar›n› göremeyece¤i gibi. Ancak uygulamada bu iki hususun ay›rdedilmesi çok güç ve din kültürü derslerinin bir din propagandas› hâline gelmesi ihtimali kuvvetlidir. zorunlu din e¤itimi. ancak kiﬂilerin kendi iste¤ine ve küçüklerin de kanuni temsilcilerinin iste¤ine ba¤l›d›r. Nitekim Osmanl› Kânûn-i Esâsî’si ve 1928 de¤iﬂikli¤ine kadar Türkiye Cumhuriyeti Anayasas›. ne ﬂekilde olursa olsun. 1924 Anayasas›’n›n 1928’deki de¤iﬂikli¤i ile bu hüküm ç›kar›lm›ﬂ. mezhep ve benzeri sebeplerle ay›r›m gözetilmeksizin kanun önünde eﬂittir”. Devletin. devlet kurumlar› da din fonksiyonlar›n› ifa edemez. Hristiyanl›k ve Yahudilik) mensuplar›na di¤er dinlerin mensuplar›na oranla daha geniﬂ bir hukuki koruma tan›yan 3255 say›l› Kanunun ilgili hükümlerini. anayasa koyucunun amac›n›n bu oldu¤unu akla getirebilir. 19/4) bu ilkeyi. din ve devlet iﬂlerini alan olarak birbirinden tamamen ay›ran bir yönetim sistemidir. Bu ilkeye ra¤men.
“Anayasan›n hiçbir hükmü.Devletin Temel Nitelikleri 59 lar aras›ndaki ayr›l›klar›n. 1971/76. devlet düzeni bak›m›ndan bir tehlike göstermemektedir.10. Devlet’in sosyal. Türk devriminin temeli olan laiklik ilkesinin iki cephesini oluﬂturan din özgürlü¤ü ile SIRA S‹ZDE din ve devlet iﬂlerinin ayr›lmas›n› aç›klayarak. Oysa. Anayasa’ya ayk›r› oldu¤u ﬂeklinde anlaﬂ›lamaz ve yorumlanamaz”. laiklik anlay›ﬂ›nda da ortaya ayr›mlar ç›karmas› zorunlu bir sonuçtur. laikli¤in zorunlu güvencesi olarak düﬂünülmesi de çok tart›ﬂmal› bir görüﬂtür. aﬂa¤›da gösterilen ink›lap kanunlar›n›n. Ünite . K. ‹slamiyetle Hristiyanl›k aras›nda basite indirgeyici temel bir fark mevcut oldu¤unu varsaymas›.70). Bu hükmün anlam›. Devlet Yönetiminin Din Kurallar›ndan Etkilenmemesi Laik bir devlette. laikli¤in evrensel anlam›na çok daha uygun düﬂen bir çözümdür. ﬁüphesiz bu karar. Bu ilkenin bir uzant›s› da siyasal partilerin tüzük ve programlar›n›n. ink›lap kanunlar›n›n yasama organ›nca de¤iﬂtirilmesini yasaklamam›ﬂt›r. s. AMKD. kilisenin ba¤›ms›zl›¤› biçiminde manaland›r›lmas›nda bir sak›nca görülmemiﬂtir. Say› 10. laik Cumhuriyet ilkesine uygun olmas› gerekti¤i hakk›ndaki Anayasa hükmüdür (m. devlet iﬂlemlerinin din kurallar›na uygun olma zorunlulu¤u yoktur. maddesinde yer alan ve temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullan›lmas›n› yasaklayan daha genel nitelikteki hükme paraleldir. her iki dinin içinde çeﬂitli yorumlar›n varl›¤›n› göz ard› etmesi ve din hürriyetlerini her an “kötüye kullan›lma” potansiyeli taﬂ›yan bir hürriyet olarak alg›lamas› aç›lar›ndan eleﬂtirilebilir. Laikli¤in Türk ‹nk›lab› aç›ﬂ›ndan taﬂ›d›¤› temel önem. Oysa ‹slaml›k bireylerin yaln›z vicdanlar›na iliﬂkin olan dini inanç bölümünü düzenlemekle kalmam›ﬂ. 1970/53. k. maddesine göre. Bat› devletlerinde dinin kötüye kullan›lmas› ve sömürülmesi bizdeki ﬂekilde bir sonuç do¤urmad›¤›ndan din ve devlet iﬂlerinin birbirine kar›ﬂmamas› yönünden kabul edilen.t. Sözü geçen maddeye göre.4. bu maddede say›lan ink›lap kanunlar› di¤er kanunlardan farkl› bir statüyle korunmuﬂlard›r. siyasi veya hukuki temel düzenini k›smen de olsa. ekonomik. bunlar›n din kurallar›na uygunlu¤una ba¤l›d›r.” Bu madde. Türk toplumunu ça¤daﬂ uygarl›k seviyesinin üstüne ç›karma ve Türkiye Cumhuriyeti’nin laiklik niteli¤ini koruma amac›n› güden. devlet iﬂlemlerinin hukuken geçerli olmalar›.. D‹B’in devlet teﬂkilat› içinde yer almas›n›n. ayn› zamanda bütün toplum iliﬂkilerini. onun anayasam›zda özel olarak korunmas› sonucunu do¤urmuﬂtur. devlet kurumlar› ile dini kurumlar›n birbirinden ayr›lmas›. Çünkü. Asl›nda. Anayasa’n›n 174. Anayasa’n›n halkoyu ile kabul edildi¤i tarihte yürürlükte bulunan hükümlerinin.. DÜﬁÜNEL‹M S O R U 1 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . dini veya din duygular›n› yahut dince kutsal say›lan ﬂeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz. “kimse. Hristiyan dininin taﬂ›d›¤› özelli¤e göre din ve devlet iﬂlerinin biribirine kar›ﬂmama esas›n›n. 68/4). din kurallar›na dayand›rma veya siyasi veya kiﬂisel ç›kar yahut nüfuz sa¤lama amac›yla her ne suretle olursa olsun. devlet faaliyetlerini ve hukuku da tanzim etmiﬂtir (E. 60 .1971. 1982 Anayasas›’n›n ilkeye yaklaﬂ›m›n› tart›ﬂ›n›z. Anayasa’n›n 14. özellikle Anayasan›n ﬂu hükümlerinde göze çarpmaktad›r: Anayasa’n›n 24/son maddesine göre. kilisenin ba¤›ms›zl›¤› durumu. 21. Bu koruma. elbette.. söz konusu kanunlar›n Anayasa’ya ayk›r›l›¤›n›n yarg› organ› önünde ileri sürülememesidir. Öte yandan Anayasa. dine ba¤l› (teokratik) devlet sisteminde. Nihayet.
Anayasa’da 17. 1934’te ise bu hak. 20 yaﬂ›na giren her Türk vatandaﬂ› seçme ve halkoylamas›na kat›lma hakk›na sahiptir. 13. ve II. Bat› demokrasilerinde uzun bir tarihsel geliﬂim sonucu ortaya ç›km›ﬂ. Bunlar›n en önemlileri. Türk seçim mevzuat›. kendi siyasal rejiminin demokratik oldu¤unu ileri sürmektedir.2008. seçme hakk› ve seçim hürriyeti. oy hakk›na. yarg› yönetim ve denetimi alt›nda yap›l›r”.5. aç›k say›m ve döküm esaslar›na göre.1987 tarihli ve 3361 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklikle oy verme yaﬂ› indirilmiﬂtir. 26927). 1934’ten bu yana Türkiye’de genel oy sistemi mevcut olmuﬂtur. Resmî Gazete. servete ba¤l› oy ilkesi uygulanm›ﬂt›r. yaﬂ. ö¤renim durumu ve cinsiyet gibi s›n›rlamalar olmaks›z›n. seçme. sand›k seçmen listesinde kay›tl› olma ﬂart›n› aramaktad›r (Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakk›nda 298 say›l› Kanun m. No. kad›nlara da tan›nm›ﬂt›r. 1982 Anayasas›’n›n ilk ﬂeklinde (m. eﬂit.7. Buna göre. . siyasal sistemdeki temel siyasal karar organlar›n›n genel oya dayanan serbest seçimlerle oluﬂmas›. Hürriyetçi demokratik rejimin özellikleri. 23. maddesi. Anayasa’da 23. Meﬂrutiyet dönemlerinde.5. servet. kanunda gösterilen ﬂartlara uygun olarak. Bu maddeye göre “vatandaﬂlar. tek dereceli. seçimlerin ve halkoylamas›n›n yap›ld›¤› y›lda. yöneticilerin tüm yönetilenler taraf›ndan serbest ve dürüst seçimler yoluyla seçildikleri bir rejim olarak tan›mlanabilir. 86). Demokrasi. Genel Oy Genel Oy: Servet. gizli.7. kural olarak. 2008/33.7. ülkeden ülkeye baz› de¤iﬂiklikler göstermekle beraber.1995 tarihli Anayasa de¤iﬂikli¤iyle. K. asgari ﬂart› olarak kabul edilmesi gereken baz› unsurlar da vard›r. bu hürriyeti güvence alt›na alacak ilkeleri belirtmiﬂtir. en basit tan›m›yla. 67/3) oy verme hakk›. Öyleyse.1987 tarihli ve 3377 say›l› Kanun. vergi. Genel oy. demokratik bir devlet yönetiminin vazgeçilmez ﬂartlar›d›r. 2008/113. genel oy. ça¤daﬂ dünyan›n hâkim siyasal doktrinidir. Buna göre “on sekiz yaﬂ›n› dolduran her Türk vatandaﬂ› seçme ve halkoylamas›na kat›lma haklar›na sahiptir”.3. bu rejimin vazgeçilmez. Anayasa Mahkemesi’nce iptal edilmiﬂtir (E. vergi.2008. erkekler için genel oy hakk› kabul edilmiﬂ. Seçme yaﬂ›. Türkiye’de I.60 Anayasa Hukuku Demokratik Devlet Demokrasi. Seçimler ve halkoylamas›. ö¤renim durumu ve cinsiyet gibi nitelik s›n›rland›rmalar› olmaks›z›n bütün yurttaﬂlar›n oy kullanma hakk›na sahip olmas›d›r. baﬂka bir deyiﬂle oy hakk› tedricen geniﬂletilmiﬂtir. seçimlerde oy kullanabilmek için.1995 tarihinde yap›lan de¤iﬂiklikle daha da düﬂürülmüﬂtür. ilke olarak kabul edilmiﬂtir. bütün vatandaﬂlar›n oy hakk›na sahip olmalar›d›r. Genel oy sistemi. Böylece. Anayasa’n›n 67. Genel oy ilkesi. ilk defa olarak yabanc› ülkelerde yaﬂayan vatandaﬂlar›m›z›n baz› ﬂartlar alt›nda oy kullanmalar›na imkân vermiﬂtir. Bu bak›mdan hemen her ülke. yurt d›ﬂ›nda bulunan Türk vatandaﬂlar›n›n oy hakk›. Bu konu. yirmi bir yaﬂ›n doldurulmuﬂ olmas› ﬂart›na ba¤lanm›ﬂt›. 1924 y›l›nda seçim kanununda yap›lan de¤iﬂiklikle. 29. ay ve gün hesaba kat›lmaks›z›n.5. seçilme ve ba¤›ms›z olarak veya bir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma ve halkoylamas›na kat›lma hakk›na sahiptir. Serbest Seçimler Demokrasi: Yöneticilerin bütün yönetilenler taraf›ndan serbest ve dürüst seçimler yoluyla seçildi¤i rejimdir. 5. Bu hükümde de¤iﬂiklik yapan 23. k›s›tl›l›k veya özellik gösteren baz› görevlerde bulunma gibi makul sebeplerle s›n›rlamalar getirilmesine engel de¤ildir. ancak bunun mektupla oy vermeye iliﬂkin hükümleri.2008 tarihli ve 5746 say›l› kanunla düzenlenmiﬂ. serbestçe örgütlenen siyasal partiler aras›nda eﬂit ﬂartlarla yürütülen iktidar yar›ﬂmas› ve tüm vatandaﬂlar›n temel hak ve hürriyetlerinin tan›nm›ﬂ ve hukuki güvence alt›na al›nm›ﬂ olmas›d›r. serbest.
Buna göre (m. birden çok oy hakk› tan›nm›ﬂt›r. gerek “Seçimlerle ‹lgili Baz› Kanunlarda De¤iﬂiklik Yap›lmas›. Mesela aile reislerine. Bu ilke de gizli oy ilkesi gibi. Ayr›ca. 175/8) “halkoylamas›na. art›k bütün Bat› demokrasilerinde tarihe kar›ﬂm›ﬂt›r. Seçimlerin Yarg› Organlar›n›n Yönetim ve Denetiminde Yap›lmas› Anayasa’n›n. ülkemizde 1950 y›l›nda kabul edilmiﬂtir. Tek dereceli seçimde seçmenler. ﬂikâyet ve itirazlar› inceleme ve kesin karara ba¤lama ve Türkiye Büyük . Türkiye’de 1946 y›l›na kadar iki dereceli seçim uygulanm›ﬂt›r. seçimlerin serbestli¤ini ve dürüstlü¤ünü sa¤lama amac›yla kabul etti¤i önemli bir ilke de seçimlerin yarg› organlar›n›n genel yönetimi ve denetimi alt›nda yap›lmas›d›r.Devletin Temel Nitelikleri 61 Eﬂit Oy Bu ilke. ‹lçe Kurulu Baﬂkan› taraf›ndan 12. kanunla para cezas› dahil her türlü tedbir al›n›r”. oy vermeyi Anayasa aç›s›ndan bir yükümlülük hâline getirmiﬂtir. 1946 seçimleri. milletvekili genel ve ara seçimlerine ve mahalli genel seçimlere iﬂtiraki temin için. ilkin ikinci seçmen ad› verilen bir grup seçmeni seçerler. tek dereceli ve iki dereceli olarak ikiye ayr›l›r. Genel oy ilkesini dolambaçl› yoldan zedeleyen bu gibi istisnalar. Türkiye’de gizli oy ilkesi. Aç›k Say›m ve Döküm Oylar›n say›m›n›n ve dökümünün kamuya aç›k olarak yap›lmas› da seçmenin belirtti¤i iradenin sonradan de¤iﬂtirilmesini önleyen önemli bir ilkedir. Ünite . seçmenin iradesini serbestçe ve her türlü bask›dan uzak biçimde kullanabilmesini sa¤layan en önemli unsurlardan biridir. seçmenin. vatandaﬂlar›n hiçbir bask› ve zorlama olmadan oy kullanabilmelerini ifade eder. 15) seçmen kütü¤ünde ve sand›k listesinde kay›tl› olan ve oy kullanma yeterli¤i bulundu¤u hâlde hukuki veya fiili mazereti olmaks›z›n halkoylamas›nda veya seçimde oy kullanmayanlar›n. 6). ilk defa olarak. Seçimlerin baﬂlamas›ndan bitimine kadar. 1950 y›l›nda kabul edilmiﬂtir. her seçmenin bir tek oya sahip olmas› anlam›na gelir. maddesine göre. tek dereceli sisteme göre yap›lan ilk seçimler olmuﬂtur. Tarihte çeﬂitli ülkelerde bunun istisnalar› görülmüﬂtür. Anayasa’n›n 79. Oy’un Gizlili¤i Oy’un gizlili¤i. Ancak 1982 Anayasas›’nda de¤iﬂiklikler yapan 3361 say›l› Kanun.500 lira para cezas› ile cezaland›r›lacaklar›n› belirtmiﬂtir. ‹ki dereceli seçimde ise seçmenler. temsilciler de daha sonra bu ikinci seçmenler taraf›ndan seçilir. Nitekim gerek “Anayasa De¤iﬂikliklerinin Halkoyuna Sunulmas› Hakk›nda” 3376 say›l› Kanun (m.4. seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlü¤ü ile ilgili bütün iﬂlemleri yapma ve yapt›rma. belli kamu görevlerinde bulunanlara veya belli bir düzeyden fazla ö¤renim görmüﬂ bulunanlara. Tek Dereceli Seçim Seçimler seçmenlerin temsilcilerini do¤rudan do¤ruya seçip seçememeleri bak›m›ndan.. oy vermenin bir mecburiyet hâline getirilemeyece¤ini de anlat›r. “Seçimler.Hakk›nda” 3403 say›l› Kanun (m. temsilcilerini do¤rudan do¤ruya seçerler. Seçimlerin Serbestli¤i Bu ilke.. yarg› organlar›n›n genel yönetim ve denetimi alt›nda yap›l›r. seçim süresince ve seçimden sonra seçim konular›yla ilgili bütün yolsuzluklar›.
Bunun do¤al bir sonucu olarak. siyasi parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden ayr›lma hakk›na sahiptir”. aday›n ﬂahs›ndan çok. bu gerçe¤i “Siyasi partiler. Modern demokrasi. Böylece seçmen. seçimlerin yönetim ve denetimini tarafs›z yarg› organ›na vermekle. temsil etti¤i siyasal partiye verme e¤ilimindedir.. Zaten günümüzde partilere dayanmayan bir demokratik devlet örne¤i yoktur. 68/3). Görülüyor ki parti kurulmas›n› önceden izin alma ﬂart›na ba¤layacak bir kanun. 1961 ve 1982 Anayasa’lar›. milletvekillerinin seçim tutanaklar›n› kabul etme görevi do¤rudan do¤ruya TBMM’deydi. Gerçekten. Dolay›s›yla.7. Partilerin serbestçe faaliyette bulunabilmeleri kural olmakla birlikte. oyunu. 68/2) ifade etmiﬂtir. Partisiz rejimlere ancak baz› geleneksel ve az geliﬂmiﬂ toplumlarda rastlanmaktad›r. Üyelerin alt›s› Yarg›tay. anayasaya ayk›r› olacakt›r. Yüksek Seçim Kurulu Baﬂkan› ve Baﬂkanvekili ad çekmeye girmezler. partiler demokrasisidir. Bu üyeler salt ço¤unluk ve gizli oyla aralar›ndan bir baﬂkan ve bir baﬂkanvekili seçerler. Yüksek Seçim Kurulu’na Yarg›tay ve Dan›ﬂtay’dan seçilmiﬂ üyeler aras›ndan ad çekme ile ikiﬂer yedek üye ayr›l›r. Ça¤daﬂ demokratik devlette bu alternatifler. Dolay›s›yla. Bu anlamda. Böyle bir toplumda seçme hürriyetinin var olabilece¤i bir an için farzedilse bile seçmen seçti¤i temsilcilerin çeﬂitli kamusal politika sorunlar› karﬂ›s›nda nas›l bir tutum tak›naca¤›n› önceden bilemez. Günümüzde seçmen. Anayasa. Yüksek Seçim Kurulu yedi as›l ve dört yedek üyeden oluﬂur. seçimlerin dürüstlü¤ü aç›s›ndan çok sak›ncal› olabilirdi. önceden izin almadan kurulurlar ve anayasa ve kanun hükümleri içinde faaliyetlerini sürdürürler” (m. seçim iﬂlerinin yönetim ve denetimini siyasal organlara b›rakmak. Çok Partili Siyasal Hayat Seçim serbestli¤inin gerçek bir anlam taﬂ›mas›. “Siyasi partiler. Anayasa’da 23.” demek suretiyle (m. 1982 Anayasas›. partiler taraf›ndan kendisine sunulan alternatif siyasal programlar aras›nda bir seçme yapma imkân› bulur ve oy verdi¤i parti iktidara geldi¤i takdirde söz konusu program›n uygulanaca¤›na güvenebilir. bu özlemlerle kamusal politikalar aras›nda bir paralellik kurulmas›n› sa¤lar. halk özlemlerinin devlet yönetimine yans›mas›n›. demokratik siyasi hayat›n vazgeçilmez unsurlar›d›r. Türkiye’de 1961 Anayasas›’ndan önce. Yüksek Seçim Kurulu’nun kararlar› aleyhine baﬂka bir mercie baﬂvurulamaz. tutanaklar›n kabul veya reddinde siyasal düﬂüncelerin rol oynad›¤› görülüyordu.1995 tarihinde gerçekleﬂtirilen de¤iﬂiklikle bu s›n›r. seçmenlerin çeﬂitli alternatifler aras›nda serbest bir seçme yapabilmelerine ba¤l›d›r. parti üyesi olabilmek için yirmi bir yaﬂ›n ikmalini ﬂart koﬂtu¤u hâlde. beﬂi Dan›ﬂtay Genel Kurulu’nca kendi üyeleri aras›ndan üye tamsay›lar›n›n salt ço¤unlu¤unun gizli oyu ile seçilir. bu kural› istisnas›z olarak kabul etmemiﬂ ve parti faaliyetlerine baz› s›n›rlar getir- . ilk ﬂekliyle. Partisiz bir toplumda ise buna imkân yoktur. Anayasaya. “Vatandaﬂlar. Anayasa de¤iﬂikliklerine iliﬂkin kanunlar›n halkoyuna sunulmas› iﬂlemlerinin genel yönetim ve denetimi de milletvekili seçimlerinde uygulanan hükümlere göre olur”. çok daha s›n›rl› ölçüde kal›r. partilere dayanan demokrasi. on sekiz yaﬂ›n doldurulmuﬂ olmas› ﬂeklinde belirlenmiﬂtir.62 Anayasa Hukuku Millet Meclisi üyelerinin seçim tutanaklar›n› ve Cumhurbaﬂkanl›¤› seçimi tutanaklar›n› kabul etme görevi Yüksek Seçim Kurulu’nundur. halk›n devlet yönetimine kat›lmas›. seçimlerin dürüstlü¤ünü güvence alt›na alacak çok önemli bir ilke getirmiﬂlerdir. siyasal partiler taraf›ndan oluﬂturulur. seçme yaﬂ›n›n düﬂürülmesine paralel olarak..
SPK’nin sözü geçen hükümlerinin. bir k›sm› da onlar›n örgütlenme ve çal›ﬂmalar›na iliﬂkin bulunmaktad›r. “Türkiye Cumhuriyeti ülkesi üzerinde millî veya dini kültür veya mezhep veya ›rk veya dil farkl›l›¤›na dayanan az›nl›klar bulundu¤unu ileri süremezler. ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlü¤üne. Mesela Türkiye Cumhuriyeti’nin d›ﬂa karﬂ› ba¤›ms›zl›¤›n›n ortadan kald›r›lmas›n› veya ülkemizin bir bölümünün Türkiye Cumhuriyeti’nden ayr›lmas›n› savunan bir parti. Anayasa Mahkemesi’ne bu konuda daha etkin bir denetimde bulunma imkân›n› açabilir.7. s›n›f veya zümre diktatörlü¤ünü veya herhangi bir tür diktatörlü¤ü savunmay› ve yerleﬂtirmeyi amaçlayamaz. . Buna göre siyasi partiler. Türkiye Cumhuriyeti’nin dayand›¤› Devlet’in tekli¤i ilkesini de¤iﬂtirmek amac›n› güdemezler ve bu amaca yönelik faaliyette bulunamazlar”. 2820 say›l› Siyasi Partiler Kanunu’na (SPK) (m. maddesine göre. siyasal parti faaliyetleri bak›m›ndan ﬂu s›n›rlamalar› getirmektedir: a) Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlü¤ü: Devletin ülkesiyle bölünmezli¤i. yak›n zamana kadar Anayasa’n›n geçici 15/3. Bizce anayasada yer almayan bir yasa¤›n SPK’yle konulmas› anayasaya ayk›r›d›r. maddesinin korumas› alt›nda olmas›. SPK’deki bu yasaklar. amac› hürriyetçi demokrasiyi ortadan kald›rmak olan ak›mlara. Bölgecilik veya ›rkç›l›k amac›n› güdemezler ve Anayasa’da yer alan eﬂitlik ilkesine ayk›r› faaliyette bulunamazlar (SPK. 80) göre “Siyasi partiler.4. bu konuda bir anayasaya uygunluk denetiminin gerçekleﬂtirilmesine imkân vermemiﬂtir. Devlet’in ba¤›ms›zl›¤›na.81-83).” Tüzük. 1961 ve 1982 Anayasas›.Devletin Temel Nitelikleri 63 miﬂtir. Anayasa’daki bu hükümlerin. Siyasal Partilerin Amaçlar›na ‹liﬂkin Yasaklar Anayasa’n›n 23. Devletin milletiyle bölünmezli¤i ilkesi de az›nl›k yarat›lmas›n›n önlenmesi. Bunlar›n bir k›sm› partilerin izleyebilecekleri siyasal amaçlara. Anayasa’da yer alan “devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlü¤ü”ne ayk›r› hareket etme yasa¤›n› aﬂmakta ve ne türlü olursa olsun etnik temele dayanan siyasal partileri yasaklamaktad›r. “Siyasi partilerin tüzük ve programlar› ile eylemleri. Bu anlay›ﬂ›n özü. millet egemenli¤ine. suç iﬂlenmesini teﬂvik edemez”. 1982 Anayasas›’n›n 68/4. ancak somutlaﬂt›r›c› hükümler içerebilir. devletin d›ﬂ ba¤›ms›zl›¤›n›n ve ülke bütünlü¤ünün korunmas› unsurlar›n› içerir. bölgecilik ve ›rkç›l›k yasa¤› ve eﬂitlik ilkesinin korunmas› hususlar›n› kapsamaktad›r. maddesindeki yasaklar. anayasadaki yasaklar› geniﬂletici de¤il.1995 tarihinde de¤iﬂtirilmiﬂ olan 68/4. meﬂru siyasal faaliyet alan›n› kapatmakt›r. 2001 Anayasa de¤iﬂikli¤iyle bu hükmün kald›r›lm›ﬂ olmas›. Ünite . daha s›n›rland›r›c› ya da daha hürriyetçi olarak yorumlanmalar› mümkündür. SPK. mücadeleci demokrasi anlay›ﬂ›n› benimsemiﬂtir. bir ölçüde ülkenin genel siyasal konjonktürüne ba¤l› olarak. eﬂitlik ve hukuk devleti ilkelerine. siyasal parti faaliyetleri konusunda. geliﬂtirmek veya yaymak yoluyla Türkiye Cumhuriyeti üzerinde az›nl›klar yaratarak millet bütünlü¤ünün bozulmas› amac›n› güdemezler ve bu yolda faaliyette bulunamazlar. program ve faaliyetlerinde Türkçe’den baﬂka dil kullanamazlar. ﬁüphesiz. insan haklar›na. Türk dilinden veya kültüründen baﬂka dil ve kültürleri korumak. devletin tekli¤inin korunmas›n› da içine al›p almad›¤› tart›ﬂmal›d›r. m. temelli kapat›l›r. demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine ayk›r› olamaz. Devletin ülkesiyle bölünmezli¤i ilkesinin.
bu cak yapt›r›mlar kanunda gösterilir. parti içi düzenlemeleri ve çal›ﬂmalar› demokrasi ilkelerine uygun olur. Bu ilkelerin uygulanmas› kanunla düzenlenir” (m. ne de belli s›n›flar›n menfaatlerini temsil eden siyasal partilerin yasakland›¤› anlam›na gelir. 24/son). 69/3). maddesinde yer alan insan haklar›. Atatürk’ün kiﬂili¤ini. d) Laiklik: Siyasal partiler. din kurallar›na dayand›rma” amac›n› güdemezler.7. SPK. Siyasal ç›kar veya nüfuz sa¤lamak amac›yla “her ne suretle olursa olsun. S›n›f egemenli¤i. millet egemenli¤i ve demokratik devlet ilkeleri. c) “Siyasi partiler. Türkiye Cumhuriyeti’nin laiklik niteli¤inin de¤iﬂtirilmesi ve halifeli¤in yeniden kurulmas› amac›n› güdemeyeceklerini. Ancak bu hüküm. insan haklar›na dayanan hürriyetçi çok partili demokrasiyi reddeden her türlü totaliter ve diktac› partileri yasaklamaktad›r (SPK. bunlara ek olarak. SIRA S‹ZDE 69/1).64 Anayasa Hukuku S›n›f Egemenli¤i: Ülke içindeki üstün gücün bir s›n›f›n elinde toplanmas› ve bütün di¤er s›n›flar›n egemenli¤in kullan›lmas›ndan d›ﬂlanmas›d›r. Silahl› Kuvvetler mensuplar› ile yüksekö¤retim öncesi ö¤rencileri siyasi partilere üye olamazlar” (m. Say›ﬂtay dahil yüksek yarg› organlar› mensuplar›. ülke içindeki tek üstün gücün tek bir s›n›f›n elinde toplanmas› ve bütün di¤er s›n›flar›n egemenli¤in kullan›lmas›ndan d›ﬂlanmas› demektir. dini tören ve ayin tertipleyemeyeceklerini ve D‹B’in genel idare içinde yer almas›na iliﬂkin Anayasa hükmüne ayk›r› amaç güdemeyeceklerini hükme ba¤lam›ﬂt›r (m. 69/8).84-89). dini veya din duygular›n› yahut dince kutsal say›lan ﬂeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamazlar” (m. 68/5). 69/2). d) Siyasi partilerin Anayasa Mahkemesi’nin malî denetimine tabi olduklar› 1982 AMAÇLARIMIZ Anayasas›’n›n ilk ﬂeklinde de belirtilmiﬂ olmakla beraber. ekonomik. farkl› kavramlard›r. kamu kurum ve kuruluﬂlar›n›n memur statüsündeki görevlileri ile yapt›klar› S R U hizmet Obak›m›ndan iﬂçi niteli¤i taﬂ›mayan di¤er kamu görevlileri. e) S›n›f veya zümre diktatörlü¤ünün yasaklanmas›: Anayasa’n›n 68/4. Anayasa Mahkemesi bu denetim görevini yerine getirirken Say›ﬂtay’dan yard›m sa¤lar. D‹KKAT b) “Siyasi partilerin faaliyetleri. siyasi veya hukuki temel düzenini k›smen de olsa. monarﬂik partileri yasaklamaktad›r. Anayasa Mahkemesi’nce siyasi partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunlu¤ununT E L E V ‹ Z Y O N hususun denetim yöntemleri ve ayk›r›l›k hâlinde uygulanatespiti. m. “Devletin sosyal.1995 tarihli Anayasa de¤iﬂikli¤iyle bu konu daha ayr›nt›l› olarak düzenlenmiﬂtir. SIRA S‹ZDE Siyasi partilerin amaçlar›na iliﬂkin olarak getirilen s›n›rlamalar nelerdir? SIRA S‹ZDE 2 DÜﬁÜNEL‹M S O R U Siyasal Partilerin Örgütlenme ve Çal›ﬂmalar›na ‹liﬂkin Yasaklar a) “Hâkimler ve savc›lar. Bu kural›n uygulanmas› kanunla düzenlenir. 78). Egemenlik ve siyasal iktidar. ne sosyolojik bir gerçeklik olarak sosyal s›n›flar›n inkâr edildi¤i. faaliyetlerini ve hat›ras›n› kötüleyemeyeceklerini. c) Demokratik devlet düzeni: Anayasa’n›n 68. ticari faaliyetlere giriﬂemezler” (m. siyasal partilerin ‹nk›lap kanunlar›n›n hükümlerine ayk›r› amaç güdemeyeceklerini. ‹NTERNET e) “Temelli kapat›lan bir parti bir baﬂka ad alt›nda kurulamaz” (m. maddesine göre siyasi partiler “s›n›f veya zümre diktatörlü¤ünü veya herhangi bir tür diktatörlü¤ü savunmay› ve yerleﬂtirmeyi amaçlayamaz”. Buna ‹ T A P göreK“siyasi partilerin gelir ve giderlerinin amaçlar›na uygun olmas› gereklidir. Anayasa Mahkemesi’nin bu denetim sonunda verece¤i kararlar kesindir” (m. 23. DÜﬁÜNEL‹M D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . b) Cumhuriyet ilkesi: Bu ilke.
kapat›lan siyasi partilerin devam› olduklar›n› beyan edemez ve böyle bir iddiada bulunamazlar. üyesi. 69/6).4. Bu güvensizli¤i. Gerçekten bununla. h) Kapat›lm›ﬂ siyasi partilerin isimleri. rozetleri ve benzeri iﬂaretleri ile daha önce kurulmuﬂ Türk Devletlerine ait topluma malolmuﬂ bayrak. Anayasa Mahkemesi’nce kesin olarak karara ba¤lan›r” (m. 68/4. “Siyasi Partilerle ‹lgili Yasaklar› ‹nceleme Kuruluna” (bu Kurul. mezhep ve bölge adlar›yla veya ayn› anlama gelen adlarla da siyasi partiler kurulamaz veya parti ad›nda bu kelimeler kullan›lamaz (SPK. yöneticisi ve deneticisi olamazlar” (m. hakl› görürse. yahut bir baﬂka siyasal partinin istemi üzerine açar. uluslararas› kuruluﬂlardan ve Türk uyruklu¤unda olmayan gerçek ve tüzel kiﬂilerden maddi yard›m alan siyasi partiler temelli olarak kapat›l›r” (m.7. amblem ve flamalar siyasi partilerce kullan›lamaz. Ünite . Kurul. g) “Yabanc› devletlerden. Cumhuriyet Baﬂsavc›l›¤› Anayasa Mahkemesi’ne dava açmakla yükümlüdür (SPK. m. dava açmaz. Anayasa Mahkemesi’nin temelli kapatmaya iliﬂkin kesin karar›n›n Resmî Gazete’de gerekçeli olarak yay›mlanmas›ndan baﬂlayarak beﬂ y›l süreyle bir baﬂka partinin kurucusu. rumuzlar›. Yarg›tay ceza daireleri baﬂkanlar›ndan oluﬂmaktad›r) yaz› ile itirazda bulunma hakk› vard›r.Devletin Temel Nitelikleri 65 f) “Bir siyasi partinin temelli kapat›lmas›na beyan veya faaliyetleriyle sebep olan kurucular› dahil üyeleri. Görülüyor ki. Anayasa’da 23. ›rk. do¤rudan do¤ruya parti tüzü¤ü veya program› gibi parti tüzel kiﬂili¤ini ba¤lay›c› bir belgeyle ihlal edilmesiyle. din. anayasa koyucuda siyasal partilere karﬂ› aç›k bir güvensizli¤i yans›tmaktad›r. siyasal partileri demokratik siyasal hayat›n vazgeçilmez unsuru sayan anayasa ilkesi ile ba¤daﬂt›rmak mümkün de¤ildir. 69/5). Bir k›sm› normal görülebilecek olan bu yasak hükümlerinden baz›lar›. 69/4). Yasaklar›n çoklu¤u. anarﬂist. maddenin dördüncü f›kras› hükümlerine ayk›r› eylemlerinden dolay› temelli kapat›lmas›na. itiraz› ivedilikle en geç otuz gün içinde inceler. onun bu nitelikteki fiillerin iﬂlendi¤i bir odak hâline geldi¤inin Anayasa Mahkemesi’nce tespit edilmesi hâlinde karar verilir” (m. 69/10). Adalet Bakan›’n›n veya siyasal partinin. itiraz› hakl› görmezse dava aç›lmaz. faﬂist. Cumhuriyet Baﬂsavc›l›¤› siyasal parti kapat›lmas› davas›n› ya re’sen. Siyasal Partilerin Kapat›lmas› Anayasa’ya göre “siyasi partilerin kapat›lmas›. Cumhuriyet Baﬂsavc›l›¤›. siyasal partilerin serbestçe faaliyette bulunmalar›na ciddi engeller ç›karabilecek niteliktedir. siyasal partilerin kapat›lmas› herhangi bir mahkemeye de¤il. 100). veya Bakanlar Kurulu karar› üzerine Adalet Bakan›’n›n istemiyle. teokratik. dil. SPK’de gösterilmiﬂtir. “Bir siyasi partinin 68. “Bir siyasi partinin tüzü¤ü ve program›n›n 68. Adalet Bakan›’n›n veya siyasal partinin istemde bulunmas› hâllerinde. di¤er yollardan (mesela bireysel üyelerin faaliyetleri yoluyla) ihlal edilmesi durumlar› ara- . maddesindeki yasaklar›n. Kurulacak siyasi partiler. Siyasal partilerin kapat›lmas›ndaki usul. ancak. Cumhuriyet Baﬂsavc›l›¤›’n›n bildirimi üzerine. siyasal partilere güvence sa¤layan bir hüküm olarak kabul etmek gerekir. Bu hükmü. Cumhuriyet Baﬂsavc›s›’n›n açaca¤› dava üzerine. 69/9). yeterli delil bulunmad›¤› kan›s›na var›rsa. Komünist. maddenin dördüncü f›kras› hükümlerine ayk›r› bulunmas› hâlinde temelli kapatma karar› verilir” (m. amblemleri. Anayasa.1995 tarihinde gerçekleﬂtirilen de¤iﬂikli¤e göre. anayasan›n üstünlü¤ünün koruyucusu ve teminat› olan bir yüksek yarg› organ›na verilmiﬂtir. nasyonal sosyalist. m. 96).
Bütün bu iyileﬂtirici düzeltmelere ra¤men. Bu normlar ya da kriterler. Bir partinin. Avrupa ‹nsan Haklar› Sözleﬂmesi’ni (A‹HS) 1954 y›l›nda onaylam›ﬂt›r. maddesinde yap›lan de¤iﬂiklikle. Avrupa ‹nsan Haklar› Mahkemesi’nin (A‹HM) ba¤lay›c› yarg› yetkisini 1989 y›l›nda kabul etmiﬂtir. “ancak demokratik düzeni devirecek. Avrupa Konseyi’nin kurucu üyeleri aras›ndad›r. 41342/98 ve . dava konusu fiillerin a¤›rl›¤›na göre ilgili siyasi partinin Devlet yard›m›ndan k›smen veya tamamen yoksun b›rak›lmas›na karar verebilir”. milletleraras› insan haklar› andlaﬂmalar›na millî kanunlar karﬂ›s›nda öncelik tan›m›ﬂt›r. Venice. partilerin kapat›lmas› konusunda da Avrupa normlar›na uyulmas›. Böylece Anayasa Mahkemesi’ne. Bu nitelikli ço¤unluk. partilerin yasaklanmas›na iliﬂkin 1999 tarihli raporundan (Guidelines on Prohibition and Dissolution of Political Parties and Analogous Measures. 10-11 December 1999. siyasi partilerin yasaklanmas› rejiminin daha radikal bir reformu gerektirdi¤inde kuﬂku yoktur. böylece anayasan›n güvence alt›na ald›¤› haklar› ve hürriyetleri tahrip edecek bir siyasal araç olarak ﬂiddet kullan›m›n› savunan veya ﬂiddet kullanan partiler bak›m›ndan hakl› görülebilir.” A‹HM’nin bu kriterlere ek olarak. Türkiye. odak hâli tan›mlanm›ﬂt›r. siyasi partilerin kapat›lmas›nda Anayasa Mahkemesi’nin beﬂte üç ço¤unlu¤unun oyunun ﬂart koﬂulmuﬂ olmas›d›r. Venedik Komisyonu raporuna göre siyasi partilerin yasaklanmas›.10. bir tüzel kiﬂiye uygulanmas› mümkün en a¤›r yapt›r›m olan kapatma yerine. anayasan›n bar›ﬂç› yöntemlerle de¤iﬂtirilmesini savunmas›. 2010 Anayasa de¤iﬂikli¤i ile “toplant›ya kat›lan üyelerin üçte iki oy ço¤unlu¤u”na yükseltilmiﬂtir. Türkiye. Avrupa ‹nsan Haklar› Komisyonu’na bireysel müracaat hakk›n› 1987. ‹kinci durumda partinin kapat›lmas›na karar verilebilmesi için. “Bir siyasi parti. Anayasa’n›n 149. Dolay›s›yla. bu eylemlerin bireysel eylemlerden ibaret kalmamas› ve partinin bu nitelikteki eylemlerin iﬂlendi¤i bir odak hâline geldi¤inin tesbit edilmesi gerekmektedir. Türkiye’de siyasi partilerin di¤er demokratik ülkelerde görülmeyen bir s›kl›k ve kolayl›kla kapat›ld›¤› düﬂünülürse. Anayasa’n›n 69. maddesinde yap›lan de¤iﬂiklikle. Ayn› maddede yap›lan di¤er bir de¤iﬂikli¤e göre de “Anayasa Mahkemesi. applications nos. Partilerin Yasaklanmas›nda Avrupa Kriterleri Türkiye’deki parti yasaklar› rejimini de¤erlendirirken. 2004 Anayasa de¤iﬂikli¤i. söz konusu fiillerin oda¤› hâline gelmiﬂ say›l›r”. tek baﬂ›na. Nihayet. 3. A‹HM kararlar›ndan ve Avrupa Konseyi’nin anayasal konulardaki dan›ﬂma organ› olan Venedik (Hukuk Yoluyla Demokrasi) Komisyonu’nun. CDL-INF 2000. bu nitelikteki fiiller o partinin üyelerince yo¤un bir ﬂekilde iﬂlendi¤i ve bu durum o partinin büyük kongre veya genel baﬂkan veya merkez karar veya yönetim organlar› veya Türkiye Büyük Millet Meclisi’ndeki grup genel kurulu veya grup yönetim kurulunca z›mnen veya aç›kça benimsendi¤i yahut bu fiiller do¤rudan do¤ruya an›lan parti organlar›nca kararl›l›k içinde iﬂlendi¤i takdirde. Turkey. Buna göre. onun yasaklanmas› veya feshedilmesi için yeterli de¤ildir. Partilerin kapat›lmas›n› zorlaﬂt›r›c› nitelikteki üçüncü bir de¤iﬂiklik. parti kapatma konusundaki Avrupa kriterlerinin neler oldu¤unun ayd›nlat›lmas› gerekir. 1) ç›kar›labilir.66 Anayasa Hukuku s›nda bir ayr›m yapm›ﬂt›r.2001 tarihli ve 4709 say›l› Kanun’la. Türk yarg› organ› bak›m›ndan anayasal bir zorunluluktur. yukar›daki f›kralara göre temelli kapatma yerine. daha hafif bir ara yapt›r›m uygulama imkân› verilmiﬂtir. 41340/98. bütün di¤er temel hak konular›nda oldu¤u gibi. Refah Partisi davas›nda (Case of Refah Partisi [the Welfare Party] and others v.
22723/93. kanunlarda veya devletin hukuki ve anayasal yap›lar›nda bir de¤iﬂiklik için. ECHR 408. 9 April 2002. 2) “insan haklar›na sayg›l›” deyimini kullanm›ﬂt›r. Siyasal Partilere Devlet Yard›m› Siyasal partiler. Aksoy and the People’s Labour Party (HEP) v. ailesine ve di¤er kiﬂilere karﬂ› ödev ve sorumluluklar›n› da ihtiva etti¤ini belirtmektedir. bir anlat›m fark› ötesinde temel bir anlam ve yaklaﬂ›m fark› oldu¤unu savunmak güçtür.4. 1982 Anayasas›’n›n 5. ÖZDEP. Partilere yap›lacak yard›m›n. ‹nsan Haklar›na Sayg›l› Devlet 1982 Anayasas›’n›n Temel Haklar Konusundaki Yaklaﬂ›m› 1961 Anayasas›’n›n “insan haklar›na dayal›” deyiminin yerine. sivil toplumla devlet kurumlar› aras›nda köprü oluﬂturan. “bir siyasi parti. alacaklar› üye aidat›n›n ve ba¤›ﬂlar›n tabi oldu¤u esaslar kanunla düzenlenir” (m. temel hak ve hürriyetlere sahiptir. maddesi. hem devlete karﬂ› ileri sürülebilecek ve korunacak temel hak ve hürriyetler anlay›ﬂ›na. Nitekim A‹HM. paragraf 49). ikincisi. dokunulmaz. Sosyalist Parti. 1982 Anayasas› siyasal partilere devlet yard›m›ndan söz etmemiﬂtir. maddesindeki formülü benimseyerek. temel hak ve hürriyetlerin. Devlet. baz› aç›lardan da kamu hukuku tüzel kiﬂilerine benzeyen. Ancak SPK’ye 27. 1961 Anayasas›’n›n 10. 1961 Anayasas›’na paralel olarak. Karataﬂ. liderleri ﬂiddete teﬂvik eden veya demokrasinin bir veya birden çok kural›na uymayan veya demokrasinin tahribi ya da bir demokraside tan›nan hak ve hürriyetlerin çi¤nenmesini amaçlayan bir politikay› öneren bir siyasi parti. daha sonra 1987 ve 1988 y›llar›nda ç›kar›lan 3349 ve 3470 say›l› Kanunlar’la de¤iﬂtirilmiﬂtir. Partilerin kapat›lmas›ndaki Avrupa kriterleri ile Türk Anayasa Mahkemesi’nin yaklaﬂ›m› aras›nda çok derin bir fark vard›r. Bunun zorunlu sonucu olarak. Ünite . kendilerine özgü kuruluﬂlard›r.6. RP davas› müstesna olmak üzere. Siyasal partilerin bu yar›-kamusal niteli¤i. maddesinde devletin temel amaç ve görevleri aras›nda. Turkey. devredilmez. birçok Bat› demokrasisinde siyasal partilere devlet bütçesinden yard›mda bulunulmas›na neden olmuﬂtur. Anayasa’n›n 12/2. Bu iki deyim aras›nda. “Kiﬂinin temel hak ve hür- . maddesi. kiﬂinin topluma. 1982 Anayasas›. HEP) Türkiye’nin A‹HS’i ihlal etmiﬂ oldu¤una karar vermiﬂtir. kiﬂili¤ine ba¤l›. ilgili partinin siyasal projesinin demokrasinin temel de¤erleri ile ba¤daﬂmaz olmamas›d›r. önerilen de¤iﬂikli¤in kendisi de temel demokratik ilkelerle ba¤daﬂabilir olmal›d›r. bu amaç için kullan›lacak araçlar her bak›mdan hukuki ve demokratik olmal›d›r.7. An›lan hüküm. yeterli düzeyde ve hakça malî yard›m yapar. 1982 Anayasas› (m.1995 tarihinde gerçekleﬂtirilen de¤iﬂiklikle. bu nitelikleri itibar›yla da baz› aç›lardan özel hukuk tüzel kiﬂilerine.” demektedir. 1982 Anayasas›’n›n 12.1984 günlü ve 3032 say›l› Kanunla eklenen bir maddeyle bu yard›m›n yap›lmas› düzenlenmiﬂtir.Devletin Temel Nitelikleri 67 41344/98) oluﬂturdu¤u ve Halk›n Emek Partisi (HEP) davas›nda teyid etti¤i üçüncü bir kriter. kendisine intikal eden bütün parti kapatma davalar›nda (Türkiye Birleﬂik Komünist Partisi. “Herkes. hem modern sosyal devletin hürleﬂtirme (özgürleﬂtirme) anlay›ﬂ›na yer vermiﬂtir. bu gerekçelerle kendisine verilen cezalara karﬂ› Sözleﬂme’nin korumas›n› talep edemez” (Yazar. 68/8). A‹HM’e göre. siyasi partilere devlet yard›m› konusunda ﬂu hüküm kabul edilmiﬂtir: “Siyasi partilere. iki ﬂartla bir kampanya yürütebilir: Birincisi. Anayasa’da 23.
temel hak ve hürriyetlerin s›n›rland›r›lmas›nda genel s›n›rland›rma sebeplerine yer verilmesinden vazgeçilmiﬂ. 1982 Anayasas›’n›n 13. Anayasan›n sözüne ve ruhuna. Benzer unsurlar. Bunlar. fakat bunun yan›nda 11/2. hakk›n tan›m›nda yer al›r ve onun anayasal s›n›rlar›n› oluﬂtururlar. 13. s›n›rlaman›n anayasan›n sözüne ve ruhuna uygun olmas› ve kanunla yap›lmas›d›r. demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine ayk›r› olamaz”. millî güvenli¤in. kamu yarar›.” hükmüne yer vermiﬂtir. genel asayiﬂin. maddenin yeni metnine göre. insan›n maddi ve manevi varl›¤›n›n geliﬂmesi için gerekli ﬂartlar› haz›rlamaya çal›ﬂmak. 11) benzemekte. S›n›rlama sebepleri bak›m›ndan ise iki anayasa aras›nda önemli bir fark göze çarpmaktad›r. Bu maddede yer alan genel s›n›rlama sebepleri temel hak ve hürriyetlerin tümü için geçerlidir”. Cumhuriyetin.” Temel Hak ve Hürriyetlerin S›n›rlanmas› 1982 Anayasas›’n›n temel hak ve hürriyetlerin s›n›rland›r›lmas› konusunda kabul etti¤i temel kural (m. Anayasan›n sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunla s›n›rlanabilir. kamu yarar›n›n. Di¤er bir deyimle anayasa. millî egemenli¤in. Bu s›n›rlamalar. 1961 Anayasas›. sosyal adalet ve millî güvenlik gibi sebeplerle de olsa. Anayasa’da 2004 y›l›nda yap›lan de¤iﬂiklik ile 90. kanunla s›n›rlama sebeplerinin artt›r›lm›ﬂ veya hakk›n özü kriterinin yerine demokratik toplum düzeninin gerekleri kriterinin geçirilmiﬂ olmas›ndan çok.2001 tarihli 4709 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklikle. 1961 ve 1982 Anayasas›’n›n hürriyetlerin s›n›rlanmas› konusundaki en önemli fark›. genel olarak. ekonomik ve sosyal engelleri kald›rmaya. kamu düzeninin. . Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlü¤ünün. baz› noktalarda ise ondan ayr›lmaktad›r.” görevine de yer verilmektedir. bir temel hak ve hürriyetin do¤rudan do¤ruya anayasa taraf›ndan öngörülen s›n›rlar› ayr› bir konudur. Bizce asl›nda. kamu düzeni. böylece 1961 Anayasas›’n›n ilk ﬂeklindekine benzer bir sisteme dönüﬂülmüﬂtür.10. Bu düzenleme tarz›. “Temel hak ve hürriyetler. Anayasa’da 3. özlerine dokunulmaks›z›n yaln›zca Anayasan›n ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere ba¤l› olarak ve ancak kanunla s›n›rlanabilir. 1961 Anayasas› ile k›yaslanamayacak kadar çok olmas›d›r. o hürriyetle ilgili maddede belirtmiﬂ. her temel hak ve hürriyetin hangi sebeplerle s›n›rlanabilece¤ini. sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle ba¤daﬂmayacak surette s›n›rlayan siyasal. genel ahlak. bir hakk›n ve hürriyetin özüne dokunamaz. genel s›n›rland›rma sebeplerine yer vermeyen A‹HS’in sistemine uygun olmas› aç›s›ndan olumludur. do¤rudan do¤ruya anayasadan kaynaklanan bu tür s›n›rlamalar›n. genel ahlak›n ve genel sa¤l›¤›n korunmas› amac› ile ve ayr›ca anayasan›n ilgili maddelerinde öngörülen özel sebeplerle. Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel s›n›rlamalar demokratik toplum düzeninin gereklerine ayk›r› olamaz ve öngörüldükleri amaç d›ﬂ›nda kullan›lamaz. Hürriyetlerin kanunla s›n›rlanmas› konusundan farkl› olarak. hakk› ancak o s›n›rlar içinde tan›m›ﬂt›r. maddesindeki düzenlemeye göre “Temel hak ve hürriyetler.68 Anayasa Hukuku riyetlerini. maddede “Kanun. 13) baz› noktalardan 1961 Anayasas›’n›n benimsedi¤i sisteme (m. maddeye ﬂu cümle eklenmiﬂtir: “Usulüne göre yürürlü¤e konulmuﬂ temel hak ve özgürlüklere iliﬂkin milletleraras› andlaﬂmalarla kanunlar›n ayn› konuda farkl› hükümler içermesi nedeniyle ç›kabilecek uyuﬂmazl›klarda milletleraras› andlaﬂma hükümleri esas al›n›r.
Bir hak veya hürriyetin özü. düﬂünceleri yayma hürriyetinin suç iﬂlemeye k›ﬂk›rtmay› kapsamamas› gibi. tutuklaman›n (m. s›n›rlamada baﬂvurulan arac›n s›n›rlama amac›n› gerçekleﬂtirmeye elveriﬂli olmas›n›. 22) gizlili¤ine ve konuta (m. bu arac›n. bütün hürriyetler için genel olarak tan›mlamak mümkün de¤ildir. baﬂka bir deyimle eﬂyan›n tabiat›nda mevcut olan objektif s›n›rlar› vard›r. anayasadaki ek güvencelere ayk›r› bir kanuni düzenleme. b) S›n›rlama. kanunun temel hak ve hürriyetlerinin özüne dokunamayaca¤› ilkesini kabul etmiﬂtir (m. ancak anayasan›n ilgili maddesinde o hürriyet için öngörülmüﬂ s›n›rlama sebeplerine dayanabilir. Bu ﬂart. anayasada belirtilmiﬂ olmasa bile. . di¤er bir deyiﬂle onun içeri¤ini. Anayasa’n›n 13. özellikle. maddesine göre “temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel s›n›rlamalar demokratik toplum düzeninin gereklerine ayk›r› olamaz”. 19) ancak hâkim karar› ile yap›labilmesi. Mesela toplant› ve gösteri yürüyüﬂü düzenlemenin (m. temel hak ve hürriyetlerin özünün ne oldu¤unu.4.10. Ölçülülük ilkesi. 20) ve haberleﬂmelerin (m. özel hayat›n (m. ancak kanunla yap›labilir. 2001 anayasa de¤iﬂiklikleriyle 13. Gerçekten anayasa. anayasan›n sadece sözüne de¤il. Ayr›ca s›n›rlaman›n. c) Kanuni s›n›rlama. elbette mümkün de¤ildir. 21) anayasada belirtilen istisnalar d›ﬂ›nda hâkim karar› olmad›kça dokunulamamas› gibi. böylece s›n›rlaman›n da baz› s›n›rlar›n› kabul etmiﬂtir. Dolay›s›yla. demokratik toplum düzeninin gerekleri güven- Ölçülülük ‹lkesi: Temel hak ve hürriyetlerin s›n›rlanmas›nda s›n›rlama arac›n›n amac› gerçekleﬂtirmeye elveriﬂli olmas› ve araç ile amaç aras›nda ölçülü bir oran›n olmas›d›r. sadece bir hak veya hürriyeti tan›makla yetinmemiﬂ. anayasan›n sözüne ve ruhuna uygun olmak zorundad›r. o hürriyetin niteli¤inden do¤an. ayn› zamanda kanun koyucunun. maddede aç›kça ifade edilmiﬂtir. Federal Alman Cumhuriyeti Anayasas›’ndan esinlenilerek. kanun koyucuya yönelik yasaklama hükümleridir. d) Ölçülülük ilkesi: Bu ilke. anayasan›n temel hak ve hürriyetler için ek güvenceler belirtmiﬂ olmas› durumunda önem kazanmaktad›r. ilk ﬂekliyle hakk›n özü kavram›na yer vermeyerek. Bunun. Doktrinde de kabul edildi¤i gibi. e) Hakk›n özü ve demokratik toplum düzeninin gerekleri: 1961 Anayasas›. 11/2). idarenin düzenleyici iﬂlemleri ile hürriyetlerin hiçbir ﬂekilde s›n›rland›r›lamayaca¤› anlam›na gelmedi¤ini de daha sonra inceleyece¤iz. Anayasan›n 13/2.Devletin Temel Nitelikleri 69 Her hak ve hürriyetin. onun yerine “demokratik toplum düzeninin gerekleri” kriterini kabul etmiﬂtir. s›n›rlama amac› aç›s›ndan gerekli olmas›n› ve araçla amac›n ölçüsüz bir oran içinde bulunmamas›n› ifade eder. hakk›n özü güvencesi. Bunlar. o hak veya hürriyeti düzenlerken yapamayaca¤› hususlar› da belirtmiﬂtir.2001 tarihli ve 4709 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklikle. maddesinde 3. onun vazgeçilmez unsuru. Mesela bas›n hürriyetinin kiﬂilerin ﬂeref ve haysiyetine tecavüzü. 34/1) önceden izin alma ﬂart›na ba¤lanamamas›. ruhuna yani anayasan›n bütününe ve ondan ç›kan temel anlama da ayk›r› olmamas› gerekir. birçok hâllerde. S›n›rlaman›n S›n›rlar› Anayasa. 1982 Anayasas›. temel hak ve hürriyetlerin ancak anayasada belirtilen ﬂartlarla s›n›rlanabilece¤ini öngörmüﬂ. ayr› ayr› tan›mlamak gerekir. a) S›n›rlama. dokunuldu¤u takdirde söz konusu hürriyeti anlams›z k›lacak olan aslî çekirde¤idir. Ünite . Bunu her hak ve hürriyet için onun kendisine özgü niteliklerine uygun olarak.
kanunla düzenlenir”. kanunla gösterilir” denilmiﬂti. 14. temel hak ve hürriyetleri yok etmek. 14. Ayr›ca. Türk Devletinin ve Cumhuriyetin varl›¤›n› tehlikeye düﬂürmek. maddeye eklenmiﬂtir.70 Anayasa Hukuku cesine ek olarak aç›kça belirtilmiﬂtir. maddesinin yorumundan ç›kan duruma oranla. 1961 Anayasas›’n›n ilk metninde mevcut de¤ildi.10. maddenin eski metninin koruyup da yeni metninin korumad›¤› bir de¤er oldu¤u söylenemez. 1982 Anayasas› temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullan›lamamas›n› ayr› bir madde hâlinde düzenlemiﬂtir: “Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri. maddesine göre. yeni metinde tutarl› olarak faaliyet deyiminin kullan›lmas›. maddesindeki düzenlemenin. Anayasayla tan›nan temel hak ve hürriyetlerin yok edilmesini veya Anayasada belirtilenden daha geniﬂ ﬂekilde s›n›rland›r›lmas›n› amaçlayan bir faaliyette bulunmay› mümkün k›lacak ﬂekilde yorumlanamaz. s›k›yönetim veya ola¤anüstü hâllerde. kanunla düzenlenir. Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlü¤ünü bozmak. madde ﬂu ﬂekli alm›ﬂt›r: “Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri. s›n›rlamalar›n laik Cumhuriyet gereklerine ayk›r› olmamas› unsuru da 13. Devletin bir kiﬂi veya zümre taraf›ndan yönetilmesini veya sosyal bir s›n›f›n di¤er sosyal s›n›flar üzerinde egemenli¤ini sa¤lamak veya dil. hürriyetlerin korun- . Buna karﬂ›l›k s›k›yönetim ve savaﬂ hâline iliﬂkin 124. maddede “s›k›yönetim veya genel olarak savaﬂ hâlinde. milletleraras› hukuktan do¤an yükümlülükler ihlal edilmemek kayd›yla. Ancak. seferberlik. Anayasa’n›n 15/1. maddenin salt düﬂünce aç›klamalar›n› de¤il. 14.2001 tarihli ve 4709 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklikle. eskisine oranla daha k›sa ve özlü ve A‹HS’in ayn› nitelikteki 17. hürriyetlerin nas›l kay›tlanaca¤› veya durdurulaca¤›. eylemleri yasaklad›¤› yolundaki hürriyetçi yoruma güç kazand›racak niteliktedir. Temel Hak ve Hürriyetlerin Kullan›lmas›n›n Durdurulmas› 1961 Anayasas›’n›n temel haklar ve ödevlere iliﬂkin ikinci k›sm›nda. Bu hükümlere ayk›r› faaliyette bulunanlar hakk›nda uygulanacak müeyyideler. Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlü¤ünü bozmay› ve insan haklar›na dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kald›rmay› amaçlayan faaliyetler biçiminde kullan›lamaz. ›rk. durumun gerektirdi¤i ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullan›lmas› k›smen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar için Anayasada öngörülen güvencelere ayk›r› tedbirler al›nabilir”. 1961 Anayasas›’n›n de¤iﬂik 124. 1982 Anayasas›. Öte yandan. hangi hükümlerin uygulanaca¤› ve iﬂlemlerin nas›l yürütülece¤i. Ancak 1982 Anayasas›’n›n 15. maddenin yeni metni. Anayasan›n hiçbir hükmü. Anayasa hükümlerinden hiçbiri. maddesine daha yak›n bir paralellik içindedir. temel hak ve hürriyetlerin kullan›lmas›n›n durdurulmas› konusunu Temel Haklar ve Ödevler baﬂl›kl› ‹kinci K›s›m’da düzenlenmiﬂtir.. 14). Temel Hak ve Hürriyetlerin Kötüye Kullan›lamamas› Temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullan›lmamas› ile ilgili bir hüküm. temel hak ve hürriyetlerin kullan›lmas›n›n durdurulmas› ile ilgili bir hüküm yoktu. Devlete veya kiﬂilere. Anayasada yer alan hak ve hürriyetleri yok etmeye yönelik bir faaliyette bulunma hakk›n› verir ﬂekilde yorumlanamaz” (m. din ve mezhep ay›r›m› yaratmak veya sair herhangi bir yoldan bu kavram ve görüﬂlere dayanan bir devlet düzenini kurmak amac›yla kullan›lamazlar.. “Savaﬂ. Bu yasaklara ayk›r› hareket eden veya baﬂkalar›n› bu yolda teﬂvik veya tahrik edenler hakk›nda uygulanacak müeyyideler. Anayasa’da 3.
her ﬂeyden önce. suç ve cezalar geçmiﬂe yürütülemez.2004 tarihli ve 5170 say›l› kanunla yap›lan de¤iﬂiklikle maddeden ç›kar›lm›ﬂt›r). vicdan. Üçüncüsü.Devletin Temel Nitelikleri 71 mas› aç›s›ndan üç üstünlü¤ü vard›r. Bu üç güvence.4. 15/2. ancak durumun gerektirdi¤i ölçüde durdurulabilir. (Bu maddede yer alan “ölüm cezalar›n›n infaz›” ibaresi 22. seferberlik ve s›k›yönetim durumlar› ile ola¤anüstü hâllerde bile. Buna göre. Bu yükümlülüklerle. en k›sa tan›m›yla. Anayasa Mahkemesi’ne. ilk olarak yürütmenin hukuka ba¤l›l›¤› ve yürütme iﬂlemlerinin yarg› denetimi alt›nda bulunmas› akla gelmektedir. bu dönemlerde kiﬂi haklar›na karﬂ› sald›r›n›n ancak yürütme organ›ndan gelebilece¤i. ölçülülük ilkesinin aç›kça kabul edilmiﬂ olmas›d›r. maddede an›lan ola¤anüstü durumlarda da hayli etkin bir anayasaya uygunluk denetimi yapma imkân›n› verebilir. ancak hukuk güvenli¤inin sa¤land›¤› bir hukuk devleti sistemi içinde mümkündür. kimse din. ‹kincisi.05. Türkiye’nin taraf oldu¤u çeﬂitli milletleraras› insan haklar› sözleﬂmelerinin kastedilmekte oldu¤u aç›kt›r. düﬂünce ve kanaatlerini aç›klamaya zorlanamaz ve bunlardan dolay› suçlanamaz. daha çok tarihsel sebeplerle aç›klamak mümkündür. vatandaﬂlar›n hukuki güvenlik içinde bulunduklar›. savaﬂ. Hukuk devletinin ça¤daﬂ demokratik uygarl›¤›n en önemli aﬂamalar›ndan biri oldu¤una ﬂüphe yoktur. yürütme organ› genellikle kral ve onun bakanlar›ndan oluﬂtu¤u için. s›k›yönetim veya ola¤anüstü hâllerde temel hak ve hürriyetlerin kullan›lmas›. savaﬂ. seferberlik. Ola¤anüstü hâllerde. kiﬂinin yaﬂama hakk›na. Hukuk devleti ilkesinin mücadelesinin yap›ld›¤› geçen yüzy›llarda. devletin iﬂlemlerinin hukuk kurallar›na ba¤l›l›¤›n› ifade eder. yahut güvencenin kald›r›lmas›) s›n›r› da gösterilmiﬂtir. Bunu. Ünite . dolay›s›yla vatandaﬂlar›n hukuki güvenli¤inin sa¤lanabilmesi için yürütme organ›n› hukukla ba¤laman›n gerekli ve yeter oldu¤u dü- . Hukuk devleti denilince. Hukuk kurallar›na ba¤l›l›¤› sa¤layacak mekanizma ise. maddesinde “Cumhuriyetin nitelikleri” aras›nda say›lan hukuk devleti ilkesi. vatandaﬂlar›n devlete karﬂ› güven beslemeleri ve kendi kiﬂiliklerini korkusuzca geliﬂtirebilmeleri. 148) bu güvencelerin pratik de¤erini azaltmaktad›r. Dan›ﬂma Meclisi Anayasa Komisyonu’nun gerekçesinde de “f›kra içinde. Bu hükme göre. Bu kavram. devletin hukuk kurallar›yla ba¤l› say›lmad›¤› polis devleti kavram›n›n karﬂ›t› olarak kullan›lmaktad›r. maddi ve manevi varl›¤›n›n bütünlü¤üne dokunulamaz. savaﬂ hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler ile ölüm cezalar›n›n infaz› d›ﬂ›nda. Devletin eylem ve iﬂlemlerinin hukuk kurallar›na ba¤l› oldu¤u bir sistemi anlat›r. hiçbir ﬂekilde durdurulamayacak ve ihlal edilemeyecek baz› temel hak ve hürriyetlerden oluﬂan bir çekirdek alan yaratmaktad›r. Biri. “birinci f›krada belirtilen durumlarda da. maddesi. öngörülen a¤›r tedbirlerin (durdurma. Hukuk Devleti Kavram Anayasa’n›n 2. bu tedbirlerin “milletleraras› hukuktan do¤an yükümlülükleri” ihlal etmemesi ﬂartt›r. 15. suçlulu¤u mahkeme karar› ile saptan›ncaya kadar kimse suçlu say›lamaz”. s›k›yönetim ve savaﬂ hâllerinde ç›kar›lan KHK’lerin anayasaya ayk›r›l›¤› iddias›yla Anayasa Mahkemesi’nde dava aç›lamamas› (m. Hukuk devletinin baﬂl›ca varl›k ﬂartlar› nelerdir? Bu ilke. devletin eylem ve iﬂlemlerinin yarg› denetimi alt›nda bulunmas›d›r. bütün uygar demokratik rejimlerin temel özelliklerinden biridir. Ezcümle. Gerçekten. hak ve hürriyetlerin durdurulmas› yahut bunlar için öngörülen güvencelere ayk›r› tedbirler getirilmesinde durumun gerektirdi¤i ölçü içinde kal›nacak yani istisnada orant› korunacakt›r” denilmektedir. Hukuk dilinde hukuk devleti deyimi.
idari yarg› görevinin yan›nda. Nitekim yasama organ›n›n yarg›sal denetimi baz› demokratik ülkelerde henüz kabul edilmemiﬂ oldu¤u hâlde. hukuk devleti bak›m›ndan çok önemli bir aﬂama sa¤lad›¤› kuﬂkusuzdur. ‹kinci sistem ise. 1961 Anayasas›’n›n 114/1. maddesi. Bizi burada. yarg› mercilerinin denetimi d›ﬂ›nda b›rak›lamaz. Bu denetim sa¤land›ktan sonra. Yürütme ‹ﬂlemlerinin Yarg›sal Denetimi Yürütme organ›n›n eylem ve iﬂlemlerinin yarg›sal denetimi konusunda iki sistem vard›r. hukuk devleti ilkesini sarsan bu çeﬂit uygulamalar› önlemiﬂ oldu. gerek adli idare. 1924 Anayasas› döneminde Dan›ﬂtay. Fransa’da do¤muﬂ ve oradan di¤er Kara Avrupas› ülkelerine yay›lm›ﬂt›r. bütün demokratik ülkelerde yerleﬂmiﬂ bir kurald›r. Cumhurbaﬂkan›’n›n tek baﬂ›na yapaca¤› iﬂlemler aras›nda. Hukuk devleti ilkesi. hukuk devleti aç›s›ndan ilgilendiren. 1961 Anayasas›’n›n 114. genel mahkemelere de¤il. yürütmenin eylem ve iﬂlemlerinin ba¤›ms›z yarg› organlar›nca denetlenip denetlenememesidir. bu hüküm 1982 Anayasas›’n›n 125/1. Kiﬂi haklar›n›n. Türkiye’de Dan›ﬂtay. idari davalar›n bir k›sm›nda ilk ve son inceleme mercii. bu yarg› organ›nca yani genel mahkemelerce çözülür. bir k›sm›nda ise son inceleme (temyiz) merciidir. bir yandan da idari yarg› organ›na yönelik bir direktif niteli¤i taﬂ›yordu. idari yarg›ya hitap eden yönüyle de bu mahkemelerin bir k›s›m yürütme iﬂlemlerinden do¤an uyuﬂmazl›klar› kendi görev alanlar› d›ﬂ›nda görerek bunlara bakmay› reddetmeleri imkân›n› ortadan kald›r›yordu.72 Anayasa Hukuku ﬂünülmüﬂtür. yürütmenin yarg›sal denetimi. Devletle fert aras›ndaki hukuki uyuﬂmazl›klar t›pk› fertler aras›ndaki hukuki uyuﬂmazl›klar gibi. “Cumhurbaﬂkan›n›n tek baﬂ›na yapaca¤› iﬂlemler ile Yüksek Askeri ﬁuran›n kararlar› yarg› denetimi d›ﬂ›ndad›r”. Madde. tarihsel bak›mdan daha sonralar› ortaya ç›kan ve benimsenen bir düﬂüncedir. hukuk devleti ilkesinin zedelenmiﬂ oldu¤u sonucuna varabiliriz.” hâline getirilmiﬂ. Böylece. özel birtak›m yarg› kuruluﬂlar›na yani idare mahkemelerine b›rak›r. 1961 Anayasas›’n›n 114. Dan›ﬂtay. merkezî idarenin dan›ﬂma organ› olma fonksiyonu da vard›r. maddesi. Buna göre. “‹darenin her türlü eylem ve iﬂlemine karﬂ› yarg› yolu aç›kt›r. maddesinde de aynen korunmuﬂtur. adli idareyi benimseyen Anglo-Sakson ülkelerinde oldu¤u kadar. Dan›ﬂtay’›n sadece idari yarg› fonksiyonudur. 1982 Anayasas›’n›n kendisi (m. idari yarg› yolunu kapatacak kanunlar›n ç›kar›lmas›n› yasakl›yor. bir yandan yasama organ›na. idari yarg› sisteminin en üst merciidir. bunlardan do¤an uyuﬂmazl›klara bakmay› reddediyordu. Türkiye’de de yüzy›l› aﬂk›n bir süredir uygulanmakta olan sistem budur.” hükmünü getirmek suretiyle. Bu hüküm. Nitekim hukuk devleti. hukuk devleti aç›s›ndan önem taﬂ›maz. 1971’de geçirdi¤i de¤iﬂiklikle. “‹darenin hiçbir eylem ve iﬂlemi. bir k›s›m yürütme iﬂlemlerini siyasal nitelikli görerek. söz konusu denetimi genel yarg› organlar›na b›rakan ve özellikle Anglo-Sakson ülkelerinde uygulanan adli idare veya yarg› birli¤i sistemidir. Denetim sistemi ne olursa olsun. denetimi yapan mahkemenin genel mahkeme veya idare mahkemesi oluﬂu. maddesinin. onun . e¤er yürütmenin bir k›s›m eylem ve iﬂlemleri. 125/2) bu kurala iki istisna getirmiﬂtir. hiç bir hâlde. Bizce. gerek idari yarg› sistemleriyle ba¤daﬂabilir. çeﬂitli yollarla yarg› denetimi d›ﬂ›nda b›rak›labiliyorsa. Bunlardan birincisi. ‹dari yarg› ad› verilen bu sistem. millî iradeden do¤an yasama organ›na karﬂ› da korunmas›n›n gerekebilece¤i. Hukuk devleti bak›m›ndan önemli olan nokta. Dan›ﬂtay’›n. Bu sistemde tek bir yarg› organ› vard›r. yürütmenin eylem ve iﬂlemlerinden do¤an hukuki uyuﬂmazl›klar›n çözümünü. idari yarg›y› benimseyen Kara Avrupas› ülkelerinde de mevcuttur. yasama organ›na hitap eden yönüyle.
“Yarg› yetkisi. hukuk devleti aç›s›ndan hakl› bulmak mümkün de¤ildir. 125. hukuk devleti ilkesiyle ba¤daﬂmayan önemli bir yarg› ba¤›ﬂ›kl›¤›n› ortadan kald›rm›ﬂt›r. 7. 1982 Anayasas›’n›n 125/5. “Ancak.5. Cumhurbaﬂkan›’n›n. idari iﬂlemin uygulanmas› hâlinde telafisi güç veya imkâns›z zararlar do¤acak olsa ve idari iﬂlem aç›kça hukuka ayk›r› bulunsa bile. maddesine. yürütme organ›n›n baﬂ› olma s›fat›ndan kaynaklanan iﬂlemler aras›nda bir ayr›m yap›lmas› gerekir. ola¤anüstü hâllerde. Anayasa de¤iﬂikli¤ine iliﬂkin kanunla de¤iﬂtirilmiﬂtir. Yüksek Askeri ﬁuran›n terfi iﬂlemleri ile kadrosuzluk nedeniyle emekliye ay›rma hariç her türlü iliﬂik kesme kararlar›na karﬂ› yarg› yolu aç›kt›r.6. 6. 1961 Anayasas›’n›n 1488 say›l› Kanun’la de¤iﬂtirilen 114. 125/5. 159. 1982 Anayasas›’n›n 125. maddeye. idare hukukunun baﬂka bir bilinen kural›n› tekrarlayarak. maddesi 1961 Anayasas›’nda yer almam›ﬂ olan yürütmenin durdurulmas› konusunu düzenlemektedir. Buna benzer olarak. yürütme organ›n›n baﬂ› s›fat›yla yapt›¤› iﬂlemlerin ise. yarg› denetimine tâbi olmas› gerekir. ﬁu hâlde. f›kradan. Cumhurbaﬂkan›’n›n devletin baﬂ› s›fat›yla yapt›¤› iﬂlemler idari iﬂlem say›lamayaca¤› için. ayr›ca millî güvenlik.4. idari yarg›n›n yürütmeyi durdurma karar› verme yetkisi kanunla s›n›rlanabilecektir ki. idari eylem ve iﬂlemlerin hukuka uygunlu¤unun denetimi ile s›n›rl›d›r. maddeye göre.. Yürütme görevinin kanunlarda gösterilen ﬂekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini k›s›tlayacak. idari eylem ve iﬂlem niteli¤inde veya takdir yetkisini kald›racak biçimde yarg› karar› verilemez”.Devletin Temel Nitelikleri 73 Devlet Baﬂkanl›¤› s›fat›ndan kaynaklanan iﬂlemlerle. son olarak. idari yarg› denetiminin niteli¤i ve s›n›rlar› ile ilgili baz› hükümler getirmektedir. 125. 125/2. idarenin “kendi eylem ve iﬂlemlerinden do¤an zarar› ödemekle yükümlü” oldu¤unu belirtmektedir. Esasen. maddede yap›lan de¤iﬂiklikle “Disiplin kararlar› yarg› denetimi d›ﬂ›nda b›rak›lamaz. “Yarg› yetkisi. kamu düzeni. hukuki nitelikleri itibar›yla tam anlam›yla idari iﬂlemler olan YAﬁ kararlar›n›n yarg› denetimi d›ﬂ›nda b›rak›lmas›n›. Hâkimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu’nun (HSYK) meslekten ç›karma cezas›na iliﬂkin kararlar› üzerinde de yarg› denetiminin sa¤lanm›ﬂ olmas›d›r. maddesi. 2010 Anayasa de¤iﬂikli¤inin hukuk devleti ilkesini güçlendiren üçüncü bir unsuru. maddede yap›lan de¤iﬂiklikle. Buna karﬂ›l›k. Buna göre. bunlar›n yarg› denetimi d›ﬂ›nda b›rak›lmas›nda hukuk devleti ilkesiyle çeliﬂir bir yön yoktur. “‹dari iﬂlemin uygulanmas› hâlinde telafisi güç veya imkâns›z zararlar›n do¤mas› ve idari iﬂlemin aç›kça hukuka ayk›r› olmas› ﬂartlar›n›n birlikte gerçekleﬂmesi durumunda gerekçe gösterilerek yürütmenin durdurulmas›na karar verilebilir”.2010 tarihli ve 5982 say›l›. maddesine göre. seferberlik ve savaﬂ hâlinde. f›krada sözü edilen durumlarda. Ünite . bunu hukuk devleti ilkesiyle ba¤daﬂt›rmak güçtür. birey hak ve hürriyetleri bak›m›ndan en a¤›r sonuçlar do¤uran YAﬁ kararlar› da bu tür iliﬂik kesme kararlar›d›r. genel sa¤l›k nedenleri ile kanunun. ﬂimdiye kadar yarg› denetimi d›ﬂ›nda b›rak›lm›ﬂ olan uyarma ve k›nama cezalar›na karﬂ› da yarg› yolu aç›lm›ﬂt›r. maddesine benzer olarak. s›k›yönetim.” yolunda bir f›kran›n eklenmesiyle. 129. Bu de¤iﬂiklik. hiçbir surette yerindelik denetimi ﬂeklinde kullan›lamaz. Buna karﬂ›l›k. .” cümlesi eklenerek. YAﬁ’›n bütün kararlar› üzerinde olmamakla beraber. Hukuk devleti aç›s›ndan sak›ncal›l›¤› aç›k olan bu hüküm. madde. 125/4. 2010 Anayasa de¤iﬂikli¤iyle. konuya aç›kl›k getirilmesine çal›ﬂ›lm›ﬂt›r. idari eylem ve iﬂlemlerin hukuka uygunlu¤unun denetimi ile s›n›rl› olup.” hükmü getirilerek. silahl› kuvvetlerden iliﬂik kesme kararlar› üzerinde yarg› denetimi sa¤lanm›ﬂt›r. yürütmenin durdurulmas› karar› verilmesini s›n›rlayabilece¤i anlaﬂ›lmaktad›r.
maddesine ﬂu f›kralar›n eklenmesi suretiyle gerçekleﬂtirilmiﬂtir: “Herkes. 2010 anayasa de¤iﬂikli¤iyle. Türkiye Büyük Millet Meclisi Baﬂkanl›¤›na ba¤l› olarak kurulan Kamu Denetçili¤i Kurumu idarenin iﬂleyiﬂiyle ilgili ﬂikâyetleri inceler. günümüzde ise Avrupa’n›n büyük bölümünde yayg›nlaﬂan “Ombudsman”l›k ya da kamu denetçili¤i veya halk›n avukatl›¤› kurumu. hukuk devletinin temel ilkelerinden biri olmakla birlikte. yasama iﬂlemlerinin de anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal denetimi gereklidir. Bu müesseseyi kabul eden ülkelerde. e¤er yürütme veya yasama iﬂlemlerinin hukuka uygunlu¤unu denetleyecek olan organlar. vatandaﬂlar›n anayasal haklar›n›n çi¤nenmesi gene önlenemeyecektir. nihayet. bunlar› hakl› bulursa ilgili idare birimi nezdinde tavassutta bulunarak iﬂlemin düzeltilmesini sa¤lamaya çal›ﬂmaktad›r. tek baﬂ›na hukukun üstünlü¤ünü ve vatandaﬂlar›n hukuki güvenli¤ini sa¤lamaya yeterli de¤ildir. böylece bu konularda gerekli idari ve kanuni düzenlemelerin yap›lmas›n› sa¤lamaya çal›ﬂmakt›r. Gerçekten.” Yasama ‹ﬂlemlerinin Yarg›sal Denetimi Yürütme iﬂlemlerinin yarg›sal denetimi. Yarg› ba¤›ms›zl›¤›n›n güvence alt›na al›nmam›ﬂ oldu¤u sistemlerde. Üçüncü oylamada salt ço¤unluk sa¤lanamazsa. inceleme sonucunda yapaca¤› iﬂlemler ile Kamu Baﬂdenetçisi ve Kamu denetçilerinin nitelikleri. Hukuk devletinin tam anlam›yla gerçekleﬂmiﬂ say›labilmesi için. idarenin bir eylem veya iﬂlemiyle haks›zl›¤a u¤rad›¤›n› iddia eden bireylerin ﬂikâyetlerini incelemekte. idarenin hak ihlallerine dikkati çekmek. . ‹lk iki oylamada üye tamsay›s›n›n üçte iki ve üçüncü oylamada üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤u aran›r. Bu yolun. sadece yürütme organ›n›n iﬂlemlerinin kanunlara uygunlu¤unun de¤il. bu oylamada en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yap›l›r. Kamu Baﬂdenetçisi Türkiye Büyük Millet Meclisi taraf›ndan gizli oyla dört y›l için seçilir. bilgi edinme ve kamu denetçisine baﬂvurma hakk›na sahiptir. Kamu Denetçili¤i Kurumu’nun kuruluﬂu. yarg›sal denetim gibi. hukuki bir müeyyidesi veya düzeltici etkisi yoktur. Bu maddede say›lan haklar›n kullan›lma biçimi. kamu denetçisinin yetkileri ve çal›ﬂma yöntemleri üzerinde tek ve standart bir model yoktur. Kamu denetçisinin fonksiyonlar›ndan biri de düzenli aral›klarla haz›rlad›¤› raporlarla parlamentoyu ve kamuoyunu bilgilendirerek.74 Anayasa Hukuku Kamu Denetçili¤i Kurumu ‹darenin hukuka ba¤l›l›¤› esas itibar›yla yarg›sal denetim yoluyla sa¤lanmakla beraber. Yarg› Ba¤›ms›zl›¤› Hukuk devletinin en önemli unsurlar›ndan biri de yarg› ba¤›ms›zl›¤›d›r. dördüncü oylamada en fazla oy alan aday seçilmiﬂ olur. idarenin hem hukuka hem hakkaniyet kurallar›na ba¤l›l›¤›n› sa¤lamak bak›m›ndan önemli bir fonksiyon yerine getirmektedir. Oysa kanunlar›n kendisi anayasaya ayk›r› oldu¤u takdirde. Çünkü bu denetim. önceleri ‹skandinav ülkelerinde ortaya ç›kan. görevi. yürütme ve yasama organlar› karﬂ›s›nda tam bir ba¤›ms›zl›¤a sahip de¤illerse. çal›ﬂmas›. Anayasa’n›n 74. yarg› denetiminden beklenen yararlar büyük ölçüde ortadan kalkm›ﬂ olur. gerçek anlamda bir hukuk devletinden söz etmeye imkân yoktur. seçimi ve özlük haklar›na iliﬂkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir. yürütme iﬂlemlerinin kanunlara uygunlu¤unu sa¤layabilecektir. Kamu denetçili¤i kurumunun kurulmas›. Bununla birlikte kamu denetçisi.
Genel müsadere cezas› verilemez (md. . 1971’de de¤iﬂtirilmiﬂ ve hâlen 1982 Anayasas›’nda yer alan ifade kabul edilmiﬂtir. iﬂlendi¤i zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymad›¤› bir fiilden dolay› cezaland›r›lamaz. hukuk devletinin suç ve cezalara iliﬂkin baz› önemli unsurlar›n› saymaktad›r. hukukun genel ilkelerine ba¤l›l›¤›n.” Hukukun Genel ‹lkelerine Ba¤l›l›k 1961 ve 1982 Anayasas› hukukun genel ilkelerinden do¤rudan do¤ruya söz etmemiﬂ olmakla beraber. 38/10. Ancak 22. 138. Ayr›ca. kimse suçlu say›lamaz. maddede hukuk deyimi kullan›lmasayd› da hukuk devleti kavram›ndan hareketle hukukun genel ilkelerinin uygulanmas› gene mümkün olurdu. 32) bu güvence. Bu hükme göre. ‹dare. hukukun genel ilkelerini de dikkate almak zorundad›rlar.2001 tarihli ve 4709 say›l› Kanunla. ve 1982 Anayasas›’n›n 138. Silahl› Kuvvetler’in iç düzeni bak›m›ndan bu hükme kanunla istisnalar getirilebilir. yaz›l› hukuk kurallar›n›n yan›nda. ve 38/son hükümleri aﬂa¤›daki ﬂekilde de¤iﬂtirilmiﬂtir: “Ölüm cezas› ve genel müsadere cezas› verilemez. kiﬂi hürriyetinin k›s›tlanmas› sonucunu do¤uran bir müeyyide uygulayamaz. anayasa yarg›s› da dâhil olmak üzere her düzeydeki hâkimler.05.4. tabii hâkiminden baﬂka bir merci önüne ç›kar›lamaz. Suçlulu¤u hükmen sabit oluncaya kadar. Kanuna ayk›r› olarak elde edilmiﬂ bulgular. maddesine göre “Hâkimler. salt kanuncu bir anlay›ﬂ›n benimsenmemiﬂ oldu¤unun kan›t›d›r. 1982 Anayasas›’n›n 138/1. Vatandaﬂlar. Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur.” hükümleri eklenmiﬂtir. suç sebebiyle yabanc› ülkeye geri verilemez. çok yak›n savaﬂ tehdidi ve terör suçlar› hâlleri d›ﬂ›nda ölüm cezas› verilemez. en genel anlamda. Sözü geçen madde. Ünite . kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler”.2004 tarihinde 5170 say›l› Kanun’la Anayasa’da yap›lan de¤iﬂiklikle ölüm cezas› kald›r›lm›ﬂ. 1961 Anayasas›’n›n 132. suç sebebiyle yabanc› bir ülkeye geri verilemez”. 1961 Anayasas›’n›n ilk metninde (m. Buna göre. maddesinde yer alan kanuni hâkim güvencesi bunlar›n baﬂl›calar›ndan biridir. Ceza sorumlulu¤u ﬂahsidir.Devletin Temel Nitelikleri 75 Kanuni Hâkim Güvencesi Hukuk devleti. Hiç kimse. 38/10). “Kimse. Uluslararas› Ceza Divan›na taraf olman›n gerektirdi¤i yükümlülükler hariç olmak üzere vatandaﬂ. Buna göre “Hiç kimse kanunen tabi oldu¤u mahkemeden baﬂka bir merci önüne ç›kar›lamaz”. Hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yak›nlar›n› suçlay›c› beyanda bulunmaya ve bu yolda delil göstermeye zorlanamaz. Bir kimseyi tabii hâkiminden baﬂka bir merci önüne ç›karma sonucunu do¤uran yarg› yetkisine sahip ola¤anüstü merciler kurulamaz”. Anayasaya. Burada anayasa ve kanunun d›ﬂ›nda hukuktan söz edilmiﬂ olmas›. Ceza Sorumlulu¤unun ‹lkeleri Anayasa’n›n 38. vatandaﬂlar›n hukuki güvenli¤ini sa¤lamay› amaçlad›¤›na göre. Bu maddeye 3. Di¤er bir deyiﬂle. kimseye suçu iﬂledi¤i zaman kanunda o suç için konulmuﬂ olan cezadan daha a¤›r bir ceza verilemez. bu ilkenin baﬂka birtak›m gerekleri de olmas› do¤ald›r. bu ilkelerin hâkim taraf›ndan bir hukuk kayna¤› olarak kullan›labilece¤ini ima etmiﬂlerdir. “Savaﬂ. yaln›zca sözleﬂmeden do¤an bir yükümlülü¤ü yerine getirememesinden dolay› özgürlü¤ünden al›konulamaz. delil olarak kabul edilemez. hukuk devleti kavram› içinde mevcut oldu¤u da söylenebilir. tabii yarg› yolu baﬂl›¤› alt›nda ﬂu ﬂekilde düzenlenmiﬂti: “Hiç kimse.. maddesi.10. Anayasa’n›n 37.. maddeleri.
sanayileﬂmeyi büyük ölçüde gerçekleﬂtirdi¤i. Anayasa’n›n aç›k hükümlerinden önce hukukun bilinen ve tüm uygar ülkelerin benimseyip uydu¤u ilkelere uygun olmas› gerekir. SIRA S‹ZDE 3 Hukuk devletininS‹ZDE varl›k ﬂartlar› nelerdir? SIRA baﬂl›ca DÜﬁÜNEL‹M S O R U Sosyal Devlet: Devletin toplumsal bar›ﬂ› ve adaleti sa¤lamak üzere sosyo D‹KKAT ekonomik yaﬂama etkin müdahalesini gerekli gören devlet anlay›ﬂ›d›r. Anayasa Mahkemesi. Türk Anayasa Mahkemesi. klasik jandarma devlet anlay›ﬂ›n› terk ederek. Özellikle 20. Bu madde. hukukun genel ilkelerini. kanunlar›n geriye yürümezli¤i. Bat› toplumlar›n›n 19. devlet kontrolünden uzak biK ‹ T A P çimde kendi kanunlar›na göre iﬂlemeye terk edilen piyasa ekonomisinin. Anayasa Mahkemesi’nin 1982 Anayasas› döneminde vermiﬂ oldu¤u kararlarda dayand›¤› genel hukuk ilkelerinin baz›lar› ﬂunlard›r: ‹yi niyet.” denilmiﬂtir. cumhuriyetin niteliklerinden biri de. SIRA S‹ZDE Jandarma Devlet: Devletin görevlerini iç ve d›ﬂ güvenli¤i sa¤lamakla AMAÇLARIMIZ s›n›rlayan ve sosyo ekonomik yaﬂama müdahalesini zararl› sayan devlet T A P K ‹ anlay›ﬂ›d›r. iki ﬂart›n varl›¤›n› aramaktad›r: (a) Hakk›n. Sosyal Devlet DÜﬁÜNEL‹M Sosyal Devletin Anlam› Anayasa’n›nS2. gerek 1961 gerek 1982 Anayasas› dönemlerinde verdi¤i çeﬂitli kararlar›nda hukukun genel ilkelerinden destek ölçü norm olarak yararlanm›ﬂ. “Hukukun bilinen ve tüm uygar ülkelerin benimseyip uydu¤u ilkeler” olarak tan›mlam›ﬂt›r. fakat a¤›r sosyal sorunlar yaratt›¤›.76 Anayasa Hukuku Hukukun genel ilkelerinin tam ve herkesçe kabul edilebilecek bir tan›m›n› yapmak kolay olmamakla birlikte. bireylerin hukuk güvenli¤ini sa¤lamakt›r. gelir ve servet eﬂitsizliklerini artt›rd›¤›. kesin hükme sayg›. sosyal devlet ilkesidir. gerekli sosyal tedbirleri almaya baﬂlam›ﬂlard›r. devletin sosyal bar›ﬂ› ve sosyal adaleti D‹KKAT sa¤lamak amac›yla sosyal ve ekonomik hayata aktif müdahalesini meﬂru ve gerekli gören bir anlay›ﬂ› ifade eder. yüzy›lda Bat› demokrasilerinde ortaya ç›km›ﬂ olan sosyal devlet veya refah devleti kavram›. Bu ilke anayasam›zda belirtilmiﬂ olmamakla beraber. Kazan›lm›ﬂ haklara sayg› ilkesinin de temel amac›. kazan›lm›ﬂ bir haktan söz edilebilmesi için. s›n›f çat›ﬂmalar›n› yu‹ TER ET muﬂatan ve NmillîNbütünleﬂmeyi sa¤lamaya çal›ﬂan bir devlet anlay›ﬂ›d›r. Bu anlamda sosyal devlet. Bu durum karﬂ›s›nda Bat› toplumlar›. Anayasa Mahkemesi. bu yönüyle geçen yüzy›l›n jandarma SIRA S‹ZDE devlet anlay›ﬂ›ndan kesinlikle ayr›l›r. Baz› kararlar›nda “Hukuk devletinin. bu konuda pozitif bir temel olarak Milletleraras› Adalet Divan› Statüsü’nün 38. yüzy›l içindeki de¤iﬂimi. özel kural-genel kural çat›ﬂmas›nda özel kural›n uygulanmas›. Sosyal devlet. R U O maddesinde yer alan. ayn› zamanda ekonominin do¤al kanunlar›n›n iﬂleyiﬂini bozaca¤› için zararl› saymaktayd›. devletin ekonomik hayata müdahalesini sadece AMAÇLARIMIZ gereksiz de¤il. hatta zaman zaman bu ilkelerin anayasa hükümlerinden de önde geldi¤i yolunda ifadeler kullanm›ﬂt›r. kazan›lm›ﬂ haklara sayg›. devletin görevlerini d›ﬂa karﬂ› savunmay› ve yurt içinde düzen ve güvenli¤i sa¤lamaktan ibaret görmekte. maddesinden yararlan›labilir. TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Liberal felsefeden esinlenen jandarma devlet anlay›ﬂ›. uygar milletlerce tan›nm›ﬂ genel hukuk ilkelerini milletleraras› hukukun kaynaklar› aras›nda saym›ﬂt›r. kazan›lm›ﬂ haklara sayg› ilkesini hukuk devletinin do¤al gere¤i olarak görmüﬂtür. edinildi¤i anda yürürlükte olan kurallara uygun ﬂekilde ve (b) “bütün sonuçlar›yla fiilen” elde edilmiﬂ olmas› gerekir. ahde vefa. yerinde olarak. devlete (ve kanunlar›na) güven. devletin sosyal ve ekonomik hayata müdahalesiyle. s›n›f çat›ﬂmalar›n› yo¤unlaﬂt›rd›¤› gerçe¤ini ortaya TELEV‹ZYON koymuﬂtur. Türk Anayasa Mahkemesi de muhtemelen bu tan›mdan esinlenerek. Bu kararlar aras›nda kazan›lm›ﬂ haklara sayg› ilkesine iliﬂkin olanlar özel bir yer tutmaktad›r.
maddesine paralel olarak. haklarla birlikte ödev ve yükümlülükleri de içeren bir statüdür. maddesi de çal›ﬂma. Bu anlamda sosyal devleti. serbest rekabete ve piyasa ekonomisi kurallar›na dayan›r.. . diledi¤i alanda çal›ﬂma ve sözleﬂme hürriyetlerine sahiptir. güvenlik ve kararl›l›k içinde çal›ﬂmas›n› sa¤layacak tedbirleri al›r”. Sosyal devlet.. sosyal devlet. tam çal›ﬂma esas›na ve herkes için insanl›k haysiyetine yaraﬂ›r bir yaﬂay›ﬂ seviyesi sa¤lanmas› amac›na göre” düzenlenece¤i belirtmekte ve yat›r›mlar› “toplum yarar›n›n gerektirdi¤i önceliklere” yöneltmeyi devletin ödevi olarak göstermekteydi. üretim araçlar› üzerinde özel mülkiyet hakk›n› ve özel teﬂebbüs hürriyetini tan›r. “. Gerek 1961. gerek 1982 Anayasas›’nda sosyal devletin bu anlamda kabul edildi¤inde kuﬂku yoktur. Nitekim 1982 Anayasas›’n›n 35. 48.4. sosyal devletin mülkiyet anlay›ﬂ›. 168 -172). bu anayasa ile ne saf liberal. Anayasa aç›s›ndan söylenebilecek olan ﬂey. ça¤›m›z›n ﬂartlar›na ve gereklerine uyarlanm›ﬂ bir ﬂekli olarak düﬂünmek yanl›ﬂ olmaz. esas itibar›yla. ne saf devletçi ekonomi modelinin uygulanmas›n›n mümkün oldu¤udur. anayasam›zdaki sosyal devlet anlay›ﬂ›n›n. Ekonomik hayat›n düzeni. Devlet. Bu maddeye göre. 167. Nitekim mülkiyet ve miras haklar›n› tan›yan 35/2. 166. Özel teﬂebbüsler kurmak serbesttir. 5. devlet müdahalesine iliﬂkin hükümler anayasan›n çeﬂitli maddelerine serpiﬂtirilmiﬂ bulunmaktad›r (m. Sosyal devlette mülkiyet. merkezî planlamaya dayand›ran sosyalist devletin aksine. 1961 Anayasas›’n›n 36. Anayasa Mahkemesi’nin baz› kararlar›nda da ifade edilmiﬂtir. maddesi mülkiyet ve miras haklar›n›. sözleﬂme ve özel teﬂebbüs kurma hürriyetlerini tan›maktad›r. 48. malike mutlak ve s›n›rs›z bir hak vermez. klasik mülkiyet anlay›ﬂ›nda oldu¤u gibi. Bu çok geniﬂ çerçeve içinde siyasal iktidarlar›n ekonomik politikay› kendi siyasal tercih ve önceliklerine göre yönlendirebilecekleri do¤al oldu¤u gibi. Bu müdahale hükümlerine ra¤men. Anayasan›n ekonomik politika modelleri karﬂ›s›ndaki nispi tarafs›zl›¤›. Anayasa ilkelerine ters düﬂmemek koﬂuluyla iktidarlar›n ekonomi alan›nda müdahaleci veya liberal bir politika izlemelerine bir engel bulunmamaktad›r”. Üretim araçlar› üzerinde özel mülkiyeti tamamen veya çok büyük ölçüde ortadan kald›ran ve ekonomik hayat›n düzenini serbest rekabete de¤il. sosyal adalet ve sosyal güvenli¤i sa¤lamak ve herkes için insan haysiyetine yaraﬂ›r asgari bir hayat düzeyini gerçekleﬂtirmekle yükümlü devlet olarak tan›mlanabilir. Anayasa Mahkemesi’nin 1985 y›l›nda verdi¤i bir kararda belirtti¤i gibi. siyasal iktidarlara belli bir ekonomik politika modelini empoze etmedi¤i aç›kt›r. “Herkes. demokratik rejimin gereklerine de uygundur. Ünite . 1982 Anayasas› devletin ekonomik hayata müdahalesiyle ilgili böyle genel bir maddeye yer vermemiﬂ olmakla beraber. madde. bu haklar›n kamu yarar› amac›yla kanunla s›n›rlanabilece¤ini ve mülkiyet hakk›n›n kullan›lmas›n›n toplum yarar›na ayk›r› olamayaca¤›n› belirtmiﬂtir. maddeleri. Bu müdahalenin ölçü ve s›n›rlar›n› ne olacakt›r? Devletin Ekonomik Hayata Müdahalesinin Ölçüsü 1961 Anayasas›’nda devletin ekonomik ve sosyal hayata müdahalesinin ilkelerini belirleyen genel bir hüküm yer alm›ﬂt›. ve 35/3.Devletin Temel Nitelikleri 77 Sosyal devletin sosyalist devlet anlam›na gelmedi¤ini de belirtmek gerekir. serbest rekabetçi kapitalist ekonomik sistemin. Bu amac›n gerçekleﬂtirilmesinin devletin ekonomik hayata müdahalesini gerektirece¤i aç›kt›r. iktisadi ve sosyal hayat›n “Adalete. “‹ktisadi ve sosyal hayat›n düzeni” baﬂl›¤›n› taﬂ›yan 41. Sosyal devlet özel mülkiyet anlay›ﬂ›na dayanmakla beraber. özel teﬂebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini.çok partili demokratik rejimi benimseyen anayasam›zda.
ﬂüphesiz. An›lan maddeye göre “Devlet sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini.78 Anayasa Hukuku E¤er 1982 Anayasas›’nda bir dereceye kadar bir ekonomik sistem tercihi varsa. ekonomik planlamaya iliﬂkin hükümler olmakla birlikte. di¤er bir deyiﬂle onun hareketsizli¤ini müeyyidelendirecek hukuki bir yol mevcut de¤ildir. devlet taraf›ndan yap›lacak müdahale ve düzenlemelerle giderilmesini öngörmektedir. Burada da devletin ödevi. çal›ﬂma ve sözleﬂme hürriyeti (m. vergi adaletini gerçekleﬂtirmeye. grev gibi haklar›n gerçekleﬂmesi. ancak olumlu edim gerektiren sosyal haklar bak›m›ndan geçerlidir. ancak ne ölçüde gerçekleﬂtirilece¤i konusunda mevcut olabilir. piyasa ekonomisinin iﬂleyiﬂinden do¤abilecek baz› aksakl›klar›. Sosyal Devletin Hukuki Yöntemleri Sosyal devleti gerçekleﬂtirmeye yönelik hukuki yöntemler nelerdir? Sosyal devlet. toplu sözleﬂme. Bizce. ancak yasama organ›n›n o alandaki kanuni bir düzenlemesinden do¤abilir. grev ve toplu sözleﬂme. bunun sosyal piyasa ekonomisi olarak adland›r›lmas› do¤ru olur. sosyal amaçl› devletleﬂtirmelere. Bir görüﬂe göre yasaman›n takdiri. tekelleﬂmeleri önlemek. kiﬂilere yarg› yolu ile talep edilebilecek sübjektif kamu haklar› vermez. söz konusu haklar› anayasa hükümlerine ayk›r› biçimde s›n›rlamamakt›r. 51). Bu kavram. Olumlu edim gerektiren haklarda ise bunlar›n salt anayasada yer alm›ﬂ olmalar›. bu görevlerin amaçlar›na uygun öncelikleri gözeterek. serbest rekabet ilkesine iﬂlerlik kazand›rmak. sosyal eﬂitsizlikleri azaltmaya. herkese insan onuruna yak›ﬂ›r asgari bir hayat seviyesi sa¤lamaya. yasama organ›na siyasal nitelikte direktifler veren veya yol gösteren program hükümler karakteri taﬂ›d›¤› söylenebilir. Olumlu edim gerektiren haklarda ise yasama organ›n›n bu haklar› gerçekleﬂtirme konusundaki takdir yetkisinin mutlak olup olmad›¤› tart›ﬂmal›d›r. sa¤l›k. söz konusu anayasa hükümlerinin. Anayasa’n›n 65. piyasada egemen olan gücün kötüye kullan›lmas›n› önlemek ve tüketiciyi korumak amaçlar›yla. malî kaynaklar›n›n yeterlili¤i ölçüsünde yerine getirir”. Dar anlamdaki sosyal haklar›n içinde de bir bölümü. hangi hukuki araçlarla gerçekleﬂtirilebilir? Bunlar aras›nda. bu haklar›n gerçekleﬂtirilip gerçekleﬂtirilmeyece¤i konusunda de¤il. konut ve sosyal güvenlik haklar› gibi) haklard›r. Devletin olumlu bir edim gerektirmeyen sosyal haklar karﬂ›s›ndaki durumu di¤er temel haklar karﬂ›s›ndaki durumunun ayn›d›r. yasama organ›n›n bu alandaki takdirini denetleyecek. maddesindeki s›n›r. lokavt hakk› (m. toplum içinde ekonomik bak›mdan zay›f olan s›n›f ve gruplar› korumaya yönelik haklard›r. 1982 Anayasas›’n›n “sosyal ve ekonomik haklar›n s›n›r›” baﬂl›kl› 65. iﬂverenlerin sendika kurma hakk› (m. sosyal devletin en önemli unsurunu sosyal haklar oluﬂturur. ücretli tatil haklar› gibi). Bu tür talep ve dava haklar›. 54) gibi ekonomik bak›mdan zay›f olanlar›n korunmas›n› amac›n› gütmeyen ekonomik haklar bir arada yer alm›ﬂt›r. SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT . sosyal adaleti sa¤lamaya. do¤rudan do¤ruya uygulanabilir hukuk kurallar› de¤il. Olumlu edim gerektirmeyen. 1982 Anayasas›’n›n “Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler” baﬂl›¤›n› taﬂ›yan ‹kinci K›s›m Üçüncü Bölümü’nde de bu sonuncu anlamdaki sosyal haklarla. sendika. 48). bir bölümü ise olumlu bir edime ihtiyaç gösteren (e¤itim. Bu aç›dan. SIRA S‹ZDE 4 Sosyal devletin gerçekleﬂmesi için 1982 Anayasas›’n›n öngördü¤ü araçlar› tart›ﬂ›n›z. Sosyal haklar. maddesi de bu görüﬂü desteklemektedir. devletin olumsuz edimini gerektiren (sendika. ekonomik istikrar›n korunmas› ve malî kaynaklar›n yeterlili¤i ölçüsüne ba¤lanamaz.
ﬁekli hukuki eﬂitlikten kastedilen. renk.2004 tarihli ve 5170 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklikle. bir kanunun her zaman herkes için ayn› hükümler taﬂ›mas› mümkün de¤ildir. f›rsatlarda ve hizmetlerde eﬂit davranma zorunlulu¤unu içermektedir.05. onlar›n içeriklerinin de araﬂt›r›lmas› gerekir. siyasi düﬂünce. mezhep ve benzeri sebeplerle ay›r›m gözetilmeksizin kanun önünde eﬂittir. 2010 Anayasa de¤iﬂikli¤iyle güçlendirilmiﬂ ve kapsam› geniﬂletilmiﬂtir. ﬂekli eﬂitli¤in ötesinde. Anayasa Mahkemesi’ne göre kanun önünde eﬂitlik ilkesi. ﬂekli hukuki eﬂitlik ve maddi hukuki eﬂitlik olarak iki anlamda yorumlanabilir. felsefi inanç. harp ve vazife ﬂehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için al›nacak tedbirler eﬂitlik ilkesine ayk›r› say›lmaz. Anayasa’n›n 10. Anayasan›n cinsler aras› eﬂitli¤e iliﬂkin 10/2. devletin kad›nlar lehine ayr›mc›l›kta bulunmas› mümkün k›l›nm›ﬂt›r. özdeﬂ nitelikte bulunan durumlar›n yasalarca ayn› iﬂleme uyruk tutulmas›n› sa¤lamakt›r”. ›rk. Bu ilke ile güdülen amaç. Öte yandan. din. Kanunlar›n. yaﬂl›lar. bu eﬂitli¤in yaﬂama geçmesini sa¤lamakla yükümlüdür. kanunlar›n genel ve soyut nitelik taﬂ›mas›. Anayasa’n›n 10.4. Eﬂitlik ilkesinin ihlal edilmiﬂ olup olmad›¤›n›n anlaﬂ›labilmesi için. Maddi hukuki eﬂitlik. Kanun yapma. “Bu maksatla al›nacak tedbirler eﬂitlik ilkesine ayk›r› olarak yorumlanamaz. aileye. anayasaya uygunluk denetiminde sadece kanunlar›n genel ve soyut nitelik taﬂ›y›p taﬂ›mad›klar›n›n de¤il. Devlet organlar› ve idare makamlar›. Pozitif Ayr›mc›l›k: Toplumda sosyal. . Pozitif ayr›mc›l›k ilkesi. maddesine. maddesinde 22. Maddi Hukuki Eﬂitlik: Ayn› durumda bulunanlara haklarda ve ödevlerde. yararlarda ve yükümlülüklerde. cinsiyet. özürlüler. yetkilerde ve sorumluluklar ile f›rsatlarda ve hizmetlerde eﬂit davran›lmas›d›r. Hiçbir kiﬂiye. maddi hukuki eﬂitlik normu aç›s›ndan denetlenmelerinde sorun. kad›nlar lehine pozitif ayr›mc›l›k kural› güçlendirilmiﬂ. benzer koﬂullar içinde olan. Eﬂitlik ilkesi. yetkilerde ve sorumluluklarda. zümreye veya s›n›fa “imtiyaz” tan›namayaca¤› yolundaki ikinci f›kras› da bu anlamda eﬂitli¤i hedefler görünmektedir. ekonomik ve fiziksel nedenlerle dezavantajl› durumda olan birey ve gruplar lehine ayr›mc›l›k yap›lmas›d›r.” cümlesi eklenerek. Devlet. maddesinde ﬂu ﬂekilde ifadesini bulmuﬂtur: “Herkes. 1982 Anayasas›’n›n 10. dil. hemen daima. maddesinin. hangi s›n›fland›rma veya farkl›laﬂt›rma türlerinin eﬂitlik ilkesine ayk›r› düﬂece¤idir.Devletin Temel Nitelikleri 79 Eﬁ‹TL‹K A M A Ç 3 Eﬂitlik kavram›n›n türlerini birbiriyle karﬂ›laﬂt›rabilmek.” Bu eklemeyle.” yolunda bir f›kran›n eklenmesi suretiyle de pozitif ayr›mc›l›k ilkesinin kapsam› geniﬂletilmiﬂtir. aileye. maddeye ﬂu f›kra eklenmiﬂtir: “Kad›nlar ve erkekler eﬂit haklara sahiptir. Eﬂitlik ilkesinin anlam›n› ﬂekli hukuki eﬂitlikle s›n›rland›rmak mümkün de¤ildir. “Herkesin her yönden ayn› hükümlere ba¤l› olmas› gerekti¤i anlam›na gelmez. bütün iﬂlemlerinde ve her türlü kamu hizmetlerinden yararlan›lmas›nda kanun önünde eﬂitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundad›rlar”. yani kapsad›¤› herkese eﬂit olarak uygulanmas›d›r. kiﬂilerin veya durumlar›n baz› özellikler yönünden benzerlikleri veya farkl›l›klar›na dayanan s›n›fland›rmalar› içerir. hiçbir kiﬂiye. yararlarda ve yükümlülüklerde. Ünite . Genel anlamda eﬂitlik ilkesi. “Çocuklar. ayn› durumda bulunanlar için haklarda ve ödevlerde. yani kapsad›¤› herkese eﬂit olarak uygulanmas›d›r. ﬁekli Hukuki Eﬂitlik: Kanunlar›n genel ve soyut nitelik taﬂ›mas›. zümreye veya s›n›fa imtiyaz tan›namaz.
ailesine ve di¤er kiﬂilere karﬂ› ödev ve sorumluluklar içerdi¤i de ifade edilmiﬂtir. Ça¤daﬂ demokratik rejimlerde bu seçenekler siyasal partiler taraf›ndan oluﬂturulur. ﬁekli hukuki eﬂitlik. A M A Ç 2 1982 Anayasas› ile devletin insan haklar›na sayg›l› olaca¤› belirtilmiﬂtir. . Bunun gerçekleﬂtirilmesi için kullan›lan araçlar seçimler ve halk oylamalar›d›r.Devletin.Hukukun genel ilkelerine ba¤l›l›k 20. temel hak ve hürriyetlere sahip oldu¤u anlay›ﬂ›na karﬂ›n. eﬂit. yöneticilerin yönetilenler taraf›ndan serbest ve dürüst seçimler yoluyla seçildikleri bir rejim olarak tan›mlanmaktad›r. . Eﬂitlik kavram›n›n türlerini birbiriyle karﬂ›laﬂt›rabilmek. yüzy›lda liberal felsefeden etkilenen jandarma devlet anlay›ﬂ›ndan farkl› olarak sosyal devlet anlay›ﬂ›. Cumhuriyetin niteliklerini s›ralayabilmek ve anlatabilmek. .Ceza sorumlulu¤u ilkeleri . ayn› zamanda devletin ekonomik hayata da kar›ﬂmas›n› zorunlu görmektedir. Ancak. seçimler ve halk oylamalar› yarg› yönetim ve denetimi alt›nda yap›lmal›d›r. bunlar›n oluﬂumunda özellikle veraset ilkesinin rol almad›¤› bir hükûmet sistemini öngören ilkeyi ifade eder. Cumhuriyetçilik. Cumhuriyetin niteliklerini. devredilmez. Maddi hukuki eﬂitlik ise ayn› durumda bulunanlar için haklarda ve ödevlerde. laiklik. Herkesin. din ve vicdan hürriyeti.Resmî bir devlet dininin olmamas›. devletin görevlerini iç ve d›ﬂ savunma ile s›n›rl› kabul etmemekte. ﬂovenizme ve sald›rganl›¤a karﬂ›d›r. ayr›m gözetmeksizin. kiﬂili¤ine ba¤l›. devletin eylem ve iﬂlemlerinin hukuk kurallar›na ba¤l› olduklar› bir sistemi anlatan hukuk devletinin temel nitelikleri ﬂunlard›r. Atatürk milliyetçili¤i. yüzy›lda Bat› demokrasilerinde geliﬂtirilen ve refah devleti olarak da nitelendirilen sosyal devlet ise sosyal adaleti sa¤lama amac›yla devletin sosyal ve ekonomik yaﬂama müdahalesini gerekli gören bir devlet yaklaﬂ›m›d›r. Cumhuriyetin niteliklerinden bir di¤erini ifade eden ve yurttaﬂlar›n. Atatürk milliyetçili¤ine ba¤l›l›k. . Buna göre. genel anlamda. dokunulamaz.80 Anayasa Hukuku Özet A M A Ç 1 Cumhuriyetçilik ilkesinin anlam›n› aç›klayabilmek. yararlarda ve yükümlülüklerde.Kanuni hâkim güvencesi . demokratik ve insan haklar›na sayg›l› devlet anlay›ﬂ› ile sosyal hukuk devleti olarak belli baﬂl›klar alt›nda toplamak mümkündür.Yürütme iﬂlemlerinin yarg›sal denetim alt›nda olmas› . 1982 Anayasas› bireyin temel hak ve hürriyetlerini devlet otoritesi karﬂ›s›nda daha güçsüz bir konuma sokmuﬂtur. Seçim serbestisi ilkesinin anlam ifade edebilmesi için seçmenlerin çeﬂitli seçenekler aras›nda serbest bir seçme yapabilmeleri gerekir. 19. temel hak ve hürriyetlerin kiﬂinin topluma.Devlet yönetiminin din kurallar›ndan etkilenmemesi. Bu iki arac›n kullan›m›nda serbest. Bu anlamda modern demokrasiler. baﬂta devlet baﬂkan› olmak üzere devletin baﬂl›ca temel organlar›n›n seçim ilkesine göre kurulmuﬂ oldu¤u. Eﬂitlik ilkesinin. korunacak temel hak ve hürriyetler anlay›ﬂ›na gerekse ça¤daﬂ sosyal devletin hürleﬂtirme anlay›ﬂ›na yer vermiﬂtir. Dolay›s›yla. seçme ve seçilme haklar› demokratik bir devlet yönetiminin vazgeçilmez koﬂullar›d›r.Herkes için.Yasama iﬂlemlerinin yarg›sal denetim alt›nda olmas› . . Yine 1982 Anayasas› gerek devlete karﬂ› ileri sürülüp. f›rsatlarda ve hizmetlerde eﬂit davranma zorunlulu¤unu ifade eder. yetkilerde ve sorumluluklarda. Buna göre demokrasi. kanunlar›n genel ve soyut nitelik taﬂ›mas› ve bu niteli¤i gere¤ince herkese eﬂit olarak uygulanmas›d›r. partiler demokrasisidir. genel oy. ›rkç›l›¤a. A M A Ç 3 . bütün dinlerin mensuplar›na eﬂit davranmas›. aç›k say›m ve döküm esaslar›na uyulmal›.Din kurumlar›yla devlet kurumlar›n›n ayr›lm›ﬂ olmas›.Yarg› ba¤›ms›zl›¤› . gizli. ayr›ca. Laiklik ilkesinin temel unsurlar›n› ise beﬂ ana baﬂl›kta toplayabiliriz: . ﬂekli ve maddi olmak üzere iki türü söz konusudur. Demokratik devlet niteli¤inin anlaﬂ›labilmesi için öncelikle demokrasi kavram›n›n k›sa bir aç›klamas›n›n yap›lmas› gerekmektedir. hukuki güvenlik içinde bulunduklar›.
Hukuk Devleti . ‹ki dereceli seçim e. Planlama yapmak d. Millî Güvenlik Kurulu 7. Genel oylu seçim c. cumhuriyet ile monarﬂi rejimleri aras›ndaki farklar aç›s›ndan do¤rudur? a. Laiklik ilkesi. Monarﬂik yönetim. Vergi adaletini sa¤lamak b. Devletin. e. Ola¤anüstü hâllerde 10. Cumhuriyet parlamentoya yer verir. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. 1876 Kânûn-i Esâsî b. Kamulaﬂt›rma ve devletleﬂtirme yapmak c. Cumhuriyet. bir siyasi partinin kapat›lmas›na yönelik olarak Anayasa Mahkemesi’nde dava açmaya yetkilidir? a. c. Kanuni hâkim güvencesi 8. Demokratik devlet ilkesi. 1982 Anayasas› 3. Yarg› ba¤›ms›zl›¤› e. ‹nsan haklar›na sayg›l› devlet 5. Eﬂit oylu seçim b. devlet baﬂkan›n›n veraset d›ﬂ› bir yoldan bu makama geldi¤i hükûmet ﬂeklidir. 1982 Anayasas›’na göre temel hak ve özgürlüklerin kullan›lmas›n›n tamamen veya k›smen durdurulmas› hangi hâlde mümkün de¤ildir? a. Sosyalist Devlet b. 1924 Anayasas› d. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. Savaﬂ hâlinde b. devletin toplumsal bar›ﬂ› ve adaleti sa¤lamak üzere sosyo-ekonomik yaﬂama etkin müdahalesini gerektiren devlet anlay›ﬂ›d›r? a. Kimsenin dini inanç ve kanaatlerinden dolay› k›nanmamas› b. Seferberlik hâlinde c. Hukuk devleti e. Din kurumlar›yla devlet kurumlar›n›n ayr›lm›ﬂ olmas› e. Bakanlar Kurulu c. Yarg›tay Cumhuriyet Baﬂsavc›s› d. Ünite . Monarﬂiler eﬂitlik ilkesine. ilk defa hangi anayasa döneminde kabul edilmiﬂtir? a. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. d. Askeri tatbikat hâlinde d. Jandarma Devlet e. Resmî bir devlet dininin olmamas› c. Seçimlerin serbestli¤i d. Zorunlu din e¤itimi 4.Devletin Temel Nitelikleri 81 Kendimizi S›nayal›m 1. 2. Sosyal Devlet c. yap›lan bir seçimde seçmenlerin temsilcilerini do¤rudan do¤ruya seçmelerini ifade eder? a. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. S›n›rl› oy sistemi d. hukuk devletinin baﬂl›ca varl›k koﬂullar›ndan biri de¤ildir? a. aﬂa¤›daki kavramlardan hangisiyle ba¤daﬂmaz? a. 1961 Anayasas› e.4. Yürütme iﬂlemlerinin yarg›sal denetimi c. sosyal devletin hukuki yöntemleri aras›nda say›lamaz? a. S›k›yönetim hâlinde e. bütün dinlerin mensuplar›na eﬂit davranmas› d. Dan›ﬂtay Savc›s› b. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. b. Liberal Devlet d. laiklik ilkesi ile ba¤daﬂmaz? a. Meclis Baﬂkan›’n›n oy hakk›n›n bulunmamas› b. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. Genel oy ilkesi c. Yasama iﬂlemlerinin yarg›sal denetimi d. Cumhuriyet ve demokrasi kavramlar› anlamdaﬂt›r. Tek dereceli seçim 6. Sosyal haklar sa¤lamak e. Ekonomik hayata müdahaleden kaç›nmak 9. demokratik rejimle ba¤daﬂmaz. monarﬂi ise yer vermez. 1921 Anayasas› c. Askeri Yüksek ‹dare Mahkemesi Baﬂkan› e. cumhuriyetler ayr›cal›klara dayan›r. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. Siyasi parti kurma hürriyeti b.
bir yandan halka. sözde ço¤ulculu¤un gere¤iymiﬂ gibi takdim edilen ama asl›nda vesayetçi anlay›ﬂ›n bir yans›mas› olan kimi kurumlar›n›n da temel dayana¤› ayn› resmî ideolojidir. “Niçin ve Nas›l Yeni Bir Anayasa?” Tarih Bilinci... laikçilik ve korporatizm. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. tutuklama karar›na itiraz›n de¤erlendirilmesi için dilekçenin ‹stanbul 12. öbür yandan da hukuk’a dayanan liberal-demokratik bir meﬂruluk anlay›ﬂ› de¤ildir. Ayr›nt›l› bilgi için “Demokratik Devlet” konusuna bak›n›z. Bu talebinin kabul edilmemesi durumunda. ﬂüphelinin üzerine at›l› suçlar› iﬂledi¤ine iliﬂkin kuvvetli suç ﬂüphesinin varl›¤›n› gösteren olgular›n bulunmas› ve suçun CMK’n›n 100. c 3. hükümet aleyhine kara propaganda yap›lmas› amac›yla kuruldu¤u iddia edilen internet siteleriyle ilgili haz›rlanan internet and›c›na yönelik soruﬂturma kapsam›nda “silahl› terör örgütü yöneticisi olmak” ve “cebir ve ﬂiddet kullanarak Türkiye Cumhuriyeti hükümetini ortadan kald›rmaya veya görevlerini yapmas›n› k›smen veya tamamen engellemeye teﬂebbüs etmek” suçlar›ndan tutuklanm›ﬂt›. Ayr›nt›l› bilgi için “Tek Dereceli Seçim” konusuna bak›n›z. Say›: 15-16 Özel Say›.. b . Ayr›nt›l› bilgi için “Temel Hak ve Hürriyetlerin Kullan›lmas›n›n Durdurulmas›” konusuna bak›n›z. Nitekim. c 10. Yürürlükteki Anayasaya hâkim olan felsefenin baﬂl›ca dört aya¤› var: devletçilik.com/basbugun-tutuklanmasina-itiraz-edildi-625960h. Ayr›nt›l› bilgi için “Sosyal Devlet” konusuna bak›n›z.. maddede yap›lan de¤iﬂlik nedeniyle Baﬂbu¤’un Yüce Divan’da yarg›lanmas› gerekti¤ini ifade eden Sezer. a Ayr›nt›l› bilgi için “Cumhuriyetçilik” konusuna bak›n›z. milliyetçilik. görevsizlik karar› verilerek dosyan›n soruﬂturma makam› olan Yarg›tay Cumhuriyet Baﬂsavc›l›¤›’na gönderilmesini de talep etti. Ayr›nt›l› bilgi için “Hukuk Devleti” konusuna bak›n›z.. Avukat Sezer. c 7. tutuklama gerekçesi olarak gösterilen “kuvvetli suç ﬂüphesini” do¤uran bir neden olmad›¤›na dikkat çeken Sezer. Ayr›nt›l› bilgi için “Laiklik” konusuna bak›n›z.” Kaynak: Mustafa Erdo¤an. Dilekçede ayr›ca görev yönünden de itiraz edilerek Baﬂbu¤’un dosyas›n›n Yarg›tay Cumhuriyet Baﬂsavc›l›¤›’na gönderilmesi talep edildi. Baﬂbu¤’un avukat› ‹lkay Sezer itiraz süresinin son gününde Beﬂiktaﬂ’taki ‹stanbul Adliyesi’ne gelerek 20 sayfal›k itiraz dilekçesini mahkemeye verdi.htm Okuma Parças› “Türkiye’deki câri rejime hâkim olan. Bu rejimin ana meﬂruluk referans› resmî ideolojidir. öncelikle nöbetçi hâkim Vedat Dalda’dan verdi¤i tutuklama karar›n› gözden geçirmesini talep etti. Ayn› siyasi felsefeye uygun olarak bu anayasan›n öngördü¤ü ‘yetki haritas›’na da vesayetçi bir yaklaﬂ›m egemendir. Kaynak: http://www. ‹stanbul Nöbetçi 12. Türkiye’nin rejim sorunlar›n›n neredeyse tamam› bu ‘ideolojik anayasa’ anlay›ﬂ›ndan kaynaklanmaktad›r. e 9. c 5. dilekçesinde. A¤›r Ceza Mahkemesi heyetine verilmesini istedi. Ayr›nt›l› bilgi için “Resmî Bir Devlet Dininin Olmamas›” konusuna bak›n›z. e 6. Ayr›nt›l› bilgi için “Sosyal Devletin Hukuki Yöntemleri” konusuna bak›n›z.. yasaman›n ve yürütmenin seçilmemiﬂ ortaklar› veya vasileri vard›r. A¤›r Ceza Mahkemesi Hâkimi Vedat Dalda. Câri rejimin.haber50. maddesinde yer alan tutuklamay› gerektirir suçlardan oldu¤unu belirterek tutuklama karar› vermiﬂti. c 2. 12 Eylül referandumuyla 148.82 Anayasa Hukuku “ Yaﬂam›n ‹çinden Baﬂbu¤’un Tutuklanmas›na ‹tiraz Edildi ‹nternet and›c› soruﬂturmas› kapsam›nda tutuklanan eski Genelkurmay Baﬂkan› ‹lker Baﬂbu¤’un tutuklanmas›na itiraz edildi. Baﬂbu¤. Baﬂbu¤’a sorguda “cebir ve ﬂiddete yönelik” soru sorulmad›¤›n› da kaydetti. s. 12-13. e 4. Devlet merkezli ve ‘hikmet-i hükûmet’çi bir siyasi birlik tasavvurunun vesayetçi bir devlet sistemine yol açm›ﬂ olmas› hiç ﬂaﬂ›rt›c› de¤il. Baﬂbu¤’un üzerine at›l› suçlar›n vas›f ve mahiyeti. Ayr›nt›l› bilgi için “Siyasi Partilerin Kapat›lmas›” konusuna bak›n›z. Dilekçede. ” 8.
S›ra Sizde 3 Hukuk devletinin baﬂl›ca varl›k ﬂartlar› ﬂu ﬂekilde listelenebilir: Yürütme ‹ﬂlemlerinin Yarg›sal Denetimi. mutlak bir özgürlük de¤ildir. ‹badet özgürlü¤ü ise kiﬂinin inand›¤› dinin gerektirdi¤i ibadetleri. maddesinde say›lan amaçlarla kötüye kullan›lmas› yasaklanm›ﬂt›r. Öden. Laiklik. demokratik ve laik cumhuriyet ilkelerine ayk›r› olamaz. ‹stanbul: Beta Yay›nlar›. Demokrasi. Yusuf ﬁevki (2000). ibadet özgürlü¤ünün. herkese insan haysiyetine yak›ﬂ›r asgari bir hayat düzeyi sa¤lamaya yönelik tedbirler. Münci (1981). Ankara: Liberte Yay›nlar›. Gözler. Sa¤lam. vicdan ve ibadet özgürlü¤ünü kapsar. di¤er yandan da bütün vatandaﬂlar için. s›n›f veya zümre diktatörlü¤ünü veya herhangi bir tür diktatörlü¤ü savunmay› ve yerleﬂtirmeyi amaçlayamaz. Hakyemez. ‹stanbul: Yap› Kredi Yay›nlar›. vicdan özgürlü¤ünü mutlak biçimde tan›m›ﬂt›r. Militan Demokrasi Anlay›ﬂ› ve 1982 Anayasas›. vergi adaleti. Temel Haklar›n S›n›rlanmas› ve Özü. Yasama ‹ﬂlemlerinin Yarg›sal Denetimi. Ankara: Seçkin Yay›nevi. (1986). Buna karﬂ›n ibadet özgürlü¤ü. ‹stanbul: May Yay›nlar›. Ceza Sorumlulu¤unun ‹lkeleri. Kemal (2000). Bülent ve Necmi Yüzbaﬂ›o¤lu (2001). Ankara: AÜHF Yay›n›. Can. planlama ve vatandaﬂlara tan›nan sosyal haklar ﬂeklinde özetlenebilir. bir yandan devlet iﬂleriyle din iﬂlerinin birbirinden ayr›lmas›n›. Bülent (1978). Yararlan›lan Kaynaklar Baﬂgil. Hukukun Genel ‹lkelerine Ba¤l›l›k. herkesin diledi¤i dini inanç ve kanaate sahip olabilece¤ini ifade etti¤i gibi. Anayasa’n›n 14.4. Kamu Hürriyetleri. S›ra Sizde 2 “Siyasi partilerin tüzük ve programlar› ile eylemleri. . 1982 Anayasas›. Türk Anayasa Hukukunda Eﬂitlik ‹lkesi. Ali Fuad (1962). Kapani. millet egemenli¤ine. _______. 1982 Anayasas›na Göre Türk Anayasa Hukuku. Merih (2003). Türk Anayasa Hukuku. Demokratikleﬂme Serüveninde Anayasa ve Siyasi Partilerin Kapat›lmas›. Ankara: Yetkin Yay›nlar›. Tanör.Devletin Temel Nitelikleri 83 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Laiklik. Din özgürlü¤ü. Resmî ‹deoloji. Erdo¤an. Osman (2005). ayin ve törenleri serbestçe yapabilmesidir. Anayasa Hukukunda Sosyal Haklar. ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlü¤üne. Ankara: Seçkin Yay›nevi. dilerse hiçbir dini inanca sahip olmama özgürlü¤ünü de içerir. Yarg› Ba¤›ms›zl›¤›. insan haklar›na. suç iﬂlenmesini teﬂvik edemez”. Din ve Laiklik. Vicdan özgürlü¤ü. Mustafa (2000). 1982 Anayasas›. Ünite . Bursa: Ekin Kitabevi. Faz›l (1982). Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yay›n›. hiçbir inanç ayr›m› yapmaks›z›n din ve vicdan özgürlü¤ünü ifade eder. Kanuni Hâkim Güvencesi. eﬂitlik ve hukuk devleti ilkelerine. ‹stanbul: Ya¤mur Yay›nevi. kamulaﬂt›rma ve devletleﬂtirme. devletin ba¤›ms›zl›¤›na. S›ra Sizde 4 Sosyal devletin gerçekleﬂmesi için 1982 Anayasas›’n›n öngördü¤ü araçlar. Tanör. ‹ki Anayasa.
Devletin hukuki fonksiyonlar›n›n. Yasama iﬂlevinin ne oldu¤unu ve yasama iﬂlemi türlerini tan›mlayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar • Asli kurucu iktidar • Tali kurucu iktidar • Anayasa de¤iﬂikliklerinin denetimi • • • • • Kuvvetler ayr›l›¤› Fonksiyonlar ayr›l›¤› Yasama fonksiyonu Yasama iﬂlemleri Kanun • ‹çtüzük • Yürütme Fonksiyonu • Kanun hükmünde kararname Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu • ASL‹ KURUCU ‹KT‹DAR VE TAL‹ KURUCU ‹KT‹DAR • TÜRK ANAYASALARINDA ANAYASAYI DE⁄‹ﬁT‹RME SORUNU • ANAYASA DE⁄‹ﬁ‹KL‹KLER‹N‹N DENET‹M‹ • KUVVETLER AYRILI⁄I VE FONKS‹YONLAR AYRILI⁄I • DEVLET‹N HUKUK‹ FONKS‹YONLARININ MADD‹ BAKIMDAN TASN‹F‹ • DEVLET‹N HUKUK‹ FONKS‹YONLARININ ﬁEKLÎ VE ORGAN‹K BAKIMDAN TASN‹F‹ • TÜRK‹YE’DE 1924 VE 1961 ANAYASASI’NDA KUVVETLER (FONKS‹YONLAR) AYRILI⁄I • 1982 ANAYASASI’NDA KUVVETLER (FONKS‹YONLAR) AYRILI⁄I • YASAMA FONKS‹YONU • YASAMA ‹ﬁLEMLER‹ • YÜRÜTME FONKS‹YONU . Kuvvetler ayr›l›¤› ve fonksiyonlar ayr›l›¤› kavramlar›n› tan›mlayabileceksiniz. ﬂeklî ve organik tasniflerini aç›klayabileceksiniz. Yürütme iﬂlevinin niteli¤ini ve yürütme iﬂlemlerinin neler oldu¤unu tan›mlayabileceksiniz.5 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Anayasa Hukuku ANAYASA HUKUKU Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. maddi. Asli kurucu iktidar ile tali kurucu iktidar aras›ndaki farklar› saptayabileceksiniz.
kurucu iktidar›n anayasada belirledi¤i s›n›rlar içerisinde devletin çeﬂitli hukuki yetkilerini (yasama. kurucu iktidar veya kuruculuk fonksiyonu ad› verilir. yabanc› iﬂgal gibi nedenlerle kesintiye u¤ramas› nedenleriyle bir hukuk boﬂlu¤unun oluﬂmas› hâlinde söz konusu olur. kurucu iktidarla kurulmuﬂ iktidar aras›nda aç›k bir fark oldu¤u göze çarpmaktad›r. onun ortaya ç›k›ﬂ biçimi de¤il. bir asli kurucu organ yaratmas› zorunludur. Kurucu iktidar da iki de¤iﬂik durumda ortaya ç›kabilir ve buna uygun olarak iki tür kurucu iktidardan söz edilebilir: Asli kurucu iktidar ve tali (türevsel) kurucu iktidar. Tali Kurucu ‹ktidar: Bir ülkenin anayasas›n›. Kurulmuﬂ iktidar. bir ülkenin ba¤›ms›zl›¤›na yeni kavuﬂmas› ya da anayasal düzenin ihtilal. mutlaka anayasal düzende böyle bir kesintinin olmas› hâlinde ortaya ç›kaca¤› anlam›na gelmez. Kurulmuﬂ iktidar.Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu ASL‹ KURUCU ‹KT‹DAR VE TAL‹ KURUCU ‹KT‹DAR A M A Ç 1 Asli kurucu iktidar ile tali kurucu iktidar aras›ndaki farklar› saptayabilmek. yeni bir anayasan›n ancak zor kullan›m›n› içeren kesintiler sonucunda yap›labilece¤i anlam›na gelir ki bunu ne mant›kla. Asli kurucu iktidar›n hukuk d›ﬂ› oluﬂu. baﬂka bir deyimle o devletin temel siyasal yap›s›n› belirleme iktidar›na. Bu anlamda. Demokratik ilkeler. ço¤u zaman. sadece asli kurucu iktidar olay›n›n hukuk . devletin yasama. asli kurucu iktidar›n. hukukili¤ini kurucu iktidar›n iradesine uygunlu¤undan al›r. Bir ülkenin. bir devletin anayasas›n›n tümden yap›lmas› veya yeniden yap›lmas› sürecidir. Ancak bu. yine o anayasada belirtilen usul ve kurallara ba¤l› kalarak de¤iﬂtiren iktidard›r. asli kurucu iktidar›n tek ve asli sahibinin halk olmas›n› zorunlu k›lar. Aksini iddia etmek. Bir devletin anayasas›n› yapma veya de¤iﬂtirme. hükûmet darbesi. yürütme ve yarg› yetkilerini kullanan iktidard›r. yürütme ve yarg› yetkileri) kullanma iktidar›d›r. yeni anayasay› meydana getirirken herhangi bir pozitif hukuk normu ile ba¤l› olmamas›d›r. fiili iktidar› elinde bulunduran sosyal gücün. Asli kurucu iktidar›n ay›rt edici özelli¤i. Bu anlamda asli kurucu iktidar s›n›rs›zd›r ve hukuk d›ﬂ› bir olayd›r. Asli Kurucu ‹ktidar: Kendisini ba¤layan hiçbir pozitif hukuk kural› olmaks›z›n s›n›rs›z bir biçimde o ülke devletinin temel siyasal yap›s›n› belirleyen iktidard›r. bölünme. yapt›¤› ya da de¤iﬂtirdi¤i anayasa ile belirleyen iktidard›r. Asli kurucu iktidar. Bu durum. onun toplumca benimsenen yeni ve meﬂru bir anayasa düzeni yaratamayaca¤›n› de¤il. iç savaﬂ. Kurulmuﬂ ‹ktidar: Kurucu iktidar›n anayasa ile çizdi¤i s›n›rlar içinde kalarak. Bu durumlarda. anayasay› yapacak kurulmuﬂ bir organ ve anayasa yap›m›nda izlenecek belirli yöntemler mevcut olmad›¤›ndan. böyle bir kesinti olmaks›z›n da ihtiyaçlar gerekti¤i takdirde tümüyle yeni bir anayasa yapmas› elbette mümkündür. ne de demokratik ilkelerle ba¤daﬂt›rmak mümkündür. Kurucu ‹ktidar: Bir devletin temel siyasal yap›s›n›.
Meclislerin ayr› ayr› üye tamsay›lar›n›n üçte iki ço¤unlu¤unun oyuyla mümkündür. Hemen bütün yaz›l› anayasalar. de¤iﬂtirilmelerine iliﬂkin usulleri kendileri belirlemiﬂlerdir. toplumun o andaki siyasal güç dengesi gibi sosyolojik faktörlerle elbette s›n›rl›d›r. mevcut anayasan›n anayasa de¤iﬂiklikleri için öngördü¤ü usullere uygun olarak yap›l›r ve hukuki geçerlili¤ini bu uygunluktan al›r. hatta anayasa de¤iﬂikliklerini. Sosyolojik anlamda her asli kurucu iktidar sahibi. TBMM (1920-1923) bu asli kurucu iktidar›n›. daha sonra bu anayasada yap›lan de¤iﬂiklikler de normal kanunlardaki usullere göre gerçekleﬂtirilmiﬂtir. anayasay› de¤iﬂtirme sorunu ile ilgili bir hüküm taﬂ›mamaktad›r. sadece hukuki anlamdad›r. Anayasan›n de¤iﬂtirilmesi hakk›ndaki teklifler ivedilikle görüﬂülemez. Kânûn-i Esâsî’ye göre (m. sadece 1921 Anayasas›’n› de¤il. 1924 Anayasas›’na göre. Di¤er bir deyimle. Bu iktidar›n s›n›rs›zl›¤› da ﬂüphesiz. önce Heyet-i Mebusan’›n.102). ayn› zamanda devletin temel yap›s›na iliﬂkin daha birçok anayasal nitelikte kanunlar› yapmak ve Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun y›k›ld›¤›na karar vermek suretiyle. Burada her ﬂeyden önce. Bu nedenle 1921 Anayasas›. toplumun temel siyasal de¤er ve inançlar›. sosyolojik anlamda de¤il. anayasa hükümlerinin de¤iﬂtirilmesini adi kanunlar›n kabul veya de¤iﬂtirilmelerindeki usullerden daha farkl› ve daha güçleﬂtirici birtak›m kurallara ba¤lam›ﬂt›r. De¤iﬂtirme teklifinin kabulü. herhangi bir hukuki s›n›rlamaya ba¤l› olmaks›z›n kullanm›ﬂt›r. mevcut bir anayasan›n baz› hükümlerinin de¤iﬂtirilmesi söz konusudur. Cumhurbaﬂkan›’n›n kanunlar› bir kere daha görüﬂülmek üzere Meclis’e geri gönderme yetkisinin d›ﬂ›nda tutmuﬂtur. Ayr›ca. bir ülkenin anayasas›n›n. Osmanl›-Türk anayasa tarihinin tek yumuﬂak anayasas›d›r. bunun hukukla aç›klanmas›n›n mümkün olmad›¤›n› ifade eder. hukuken s›n›rl› bir iktidard›r. asli kurucu iktidar›n hukuk d›ﬂ› bir olay olmas›na karﬂ›l›k. Bu anlamda tali kurucu iktidar.86 Anayasa Hukuku çerçevesi d›ﬂ›nda cereyan etti¤ini. Tali kurucu iktidar ise bundan çok farkl› olarak. 1961 Anayasas›’na göre (m. Cumhuriyetin ilk anayasas› olan 1924 Anayasas›. bir anayasan›n tümden yeniden yarat›lmas› de¤il. ya Bakanlar Kurulu’na veya Âyan ya da Mebusan Meclisleri’nden birine aitti. 1876 Kânûn-i Esâsî’sinden bu yana sert anayasa sistemini benimsemiﬂlerdir. Bu teklif.155) “Anayasan›n de¤iﬂtirilmesi. daha önceden konulmuﬂ bir pozitif hukuk normu yoktur. padiﬂah›n onay›yla kesinleﬂiyordu. Bu Anayasa. Gene hemen her yaz›l› anayasa. TÜRK ANAYASALARINDA ANAYASAYI DE⁄‹ﬁT‹RME SORUNU Türk Anayasalar›. Ancak asli kurucu iktidar› hukuki anlamda s›n›rlayan. Anayasan›n de¤iﬂtirilmesi hakk›ndaki tekliflerin görüﬂülmesi ve . anayasa de¤iﬂikliklerinin TBMM üye tamsay›s›n›n üçte biri taraf›ndan teklif ve gene TBMM’nin üye tamsay›s›n›n üçte ikisi taraf›ndan kabul edilebilece¤ini öngörmüﬂtür (m. Ancak bilindi¤i gibi ola¤anüstü yetkileri haiz olan. o anayasada belirlenmiﬂ usullere uyulmak suretiyle de¤iﬂtirilmesidir.116) anayasa de¤iﬂikliklerini teklif yetkisi. sonra Heyet-i Âyan’›n üye tamsay›s›n›n üçte iki ço¤unlu¤uyla kabul edildikten sonra. 1921 Anayasas›. devlet ﬂeklinin cumhuriyet oldu¤u hakk›ndaki birinci maddesinin de¤iﬂtirilmesi “Hiçbir suretle teklif dahi edilemez”. dolay›s›yla bir kurucu meclis niteli¤i taﬂ›yan I. Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsay›s›n›n en az üçte biri taraf›ndan yaz›yla teklif edilebilir. tali kuruculuk tamamen hukuki bir fonksiyondur. ayr›ca bir onay safhas›na yer vermemiﬂ. Üstelik bu de¤iﬂiklikler. 1921 Anayasas›’n›n kabulünde farkl› bir ço¤unluk aranmam›ﬂ.
Anayasa hükmünün de¤iﬂtirilemeyece¤ini ve de¤iﬂtirilmesinin teklif edilemeyece¤ini belirtmiﬂtir (m. Anayasan›n de¤iﬂtirilmesi hakk›ndaki tekliflerin görüﬂülmesi ve kabulü. Anayasa’da 17. 1982 Anayasas›’n›n 17. maddesi gere¤ince bu say› 550’dir) en az üçte biri taraf›ndan yaz›yla teklif edilebilir. bu anayasalarda mevcut olmayan bir onay safhas› öngörmüﬂtü. anayasay› de¤iﬂtirme sürecinin baﬂlang›c›nda aranmas› gereken bir yetersay› olarak kabul etmek daha do¤rudur. Bu teklif yetersay›s›n›. 1.5. teklif usulünde bir de¤iﬂiklik getirmemiﬂtir. bu Kanunun halkoyuna sunulmas› hâlinde. devlet ﬂeklinin cumhuriyet oldu¤u hakk›ndaki. bir kere daha görüﬂülmek üzere TBMM’ye geri göndermek ve Meclis bu kanunu aynen kabul etti¤i takdirde onu halkoyuna sunmak yetkisine sahipti. teklif. bu önergenin komisyonda veya Genel Kurul’da görüﬂülmesi s›ras›n- . kanunlar›n görüﬂülmesi ve kabulü hakk›ndaki hükümlere tâbidir. Meclisçe üye tamsay›s›n›n beﬂte üçü ile veya üçte ikisinden az oyla kabul edilen Anayasa de¤iﬂikli¤i hakk›ndaki Kanun.1987 tarihli tadilinden önceki çözüm tarz› ise 1924 ve 1961 Anayasas›’ndaki teklif ve karar yeter say›lar›n› aynen muhafaza etmekle birlikte. Cumhurbaﬂkan› ile halk aras›nda paylaﬂ›lmaktayd›.” Gene 1961 Anayasas›.1987 tarihli ve 3361 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklik ise anayasan›n de¤iﬂtirilmesi usulünü büyük çapta tâdil etmiﬂ bulunmaktad›r. bir daha görüﬂülmek üzere TBMM’ye geri gönderebilir.9). Cumhurbaﬂkan› Anayasa de¤iﬂikliklerine iliﬂkin kanunlar›. hangilerinin birlikte hangilerinin ayr› ayr› oylanaca¤›n› da karara ba¤lar. di¤er kanunlarda oldu¤u gibi. Anayasan›n de¤iﬂtirilmesi hakk›ndaki teklifler Genel Kurulda iki defa görüﬂülür. Teklif 3361 say›l› Kanun. Halkoylamas›na. geri gönderilen kanunu üye tamsay›s›n›n üçte iki ço¤unlu¤u ile aynen kabul ederse Cumhurbaﬂkan› bu kanunu halkoyuna sunabilir. De¤iﬂtirilme teklifinin kabulü Meclisin üye tamsay›s›n›n beﬂte üç ço¤unlu¤unun gizli oyuyla mümkündür. TBMM üye tamsay›s›n›n (Anayasa’n›n. halkoylamas›nda kullan›lan geçerli oylar›n yar›s›ndan ço¤unun kabul oyu olmas› gerekir. karar ve onay safhalar›na ay›rmak mümkündür. f›kradaki kay›tlar d›ﬂ›nda.Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu 87 kabulü.5. 4121 say›l› Kanun’un 8. ﬁöyle ki Cumhurbaﬂkan›. bu maddedeki kay›tlar d›ﬂ›nda. An›lan de¤iﬂiklikle. maddesiyle de¤iﬂik 75. Anayasa’n›n 175. görüﬂme. anayasan›n de¤iﬂtirilmesi. kanunla para cezas› dahil gerekli her türlü tedbir al›n›r.” 3361 say›l› Kanun’la yap›lan bu de¤iﬂiklikle oldukça karmaﬂ›k hâle gelmiﬂ bulunan anayasan›n de¤iﬂtirilmesi usulünü. Türkiye Büyük Millet Meclisi Anayasa de¤iﬂikliklerine iliﬂkin kanunlar›n kabulü s›ras›nda. Cumhurbaﬂkan› taraf›ndan Meclise iade edilmedi¤i takdirde halkoyuna sunulmak üzere Resmî Gazete’de yay›mlan›r. kanunlar›n görüﬂülmesi ve kabulü hakk›ndaki hükümlere tabidir. 1924 Anayasas›’na paralel olarak. milletvekili genel ve ara seçimlerine ve mahalli genel seçimlere iﬂtiraki temin için. Anayasa de¤iﬂikliklerini. Ünite . maddesi ﬂu ﬂekli alm›ﬂt›r: “Anayasan›n de¤iﬂtirilmesi Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsay›s›n›n en az üçte biri taraf›ndan yaz›yla teklif edilebilir. Anayasan›n de¤iﬂtirilen hükümlerinden. De¤iﬂiklik önergesi üzerinde. 1961 Anayasas›’nda ve 1982 Anayasas›’n›n ilk ﬂeklinde oldu¤u gibi. Meclis. Halkoyuna sunulan Anayasa de¤iﬂikliklerine iliﬂkin kanunlar›n yürürlü¤e girmesi için.5. Bu safhada onay yetkisi.
Bu yetersay›lardan birinin veya di¤erinin sa¤lanmas›na göre onay safhas›nda gerçekleﬂtirilecek iﬂlemler farkl›d›r. anayasa de¤iﬂiklik tekliflerinin Genel Kurul’da iki defa görüﬂülece¤ini hükme ba¤lam›ﬂt›r. anayasa de¤iﬂikli¤ine iliﬂkin tekliflerin görüﬂülmesi usulünü di¤er kanunlar›n görüﬂülmesi usulünden ay›ran tek farkt›r. üye tamsay›s›n›n beﬂte üçü ve üçte ikisi olmak üzere.88 Anayasa Hukuku da verilebilecek her de¤iﬂiklik önergesinin de üye tamsay›s›n›n en az üçte biri taraf›ndan imzalanmas› gerekece¤ini savunmak. bu tekliflerin öncelikle görüﬂülmesini yasaklayan bir anayasa hükmü yoktur. aynen 1924 ve 1961 Anayasas›’nda oldu¤u gibi. kanunu halkoyuna sunabilir veya onaylayarak kesinleﬂtirebilir. maddenin de¤iﬂtirilmesinden önceki ﬂekliyle karar yetersay›s› olarak.91). sadece maddeler üzerinde verilmiﬂ olan de¤iﬂiklik önergeleri görüﬂülür” (MM‹. Ayn› maddenin birinci f›kras›nda ise anayasan›n de¤iﬂtirilmesi hakk›ndaki tekliflerin Genel Kurul’da iki defa görüﬂülece¤i belirtilmiﬂtir. “‹kinci görüﬂmeye. Anayasa’n›n ilk metninde oldu¤u gibi. Bu durumda Cumhurbaﬂkan›. beﬂte üç veya daha fazla fakat üçte ikiden az oyla kabul edildi¤i takdirde. 175. bu maddedeki kay›tlar d›ﬂ›nda. Anayasada 3361 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklik ise ortaya. Hâlen yürürlükte olan 1 Eylül 1973 tarihli Millet Meclisi ‹çtüzü¤ü (MM‹). kanunlar›n görüﬂülmesi hakk›ndaki hükümlere tâbidir. Bu nedenle an›lan iki durum. 3361 say›l› Kanun’un. anayasa de¤iﬂikliklerinin görüﬂülmesi s›ras›nda da kullan›labilir. anayasa de¤iﬂikliklerini onaylama yetkisini Cumhurbaﬂkan› ile halk aras›nda paylaﬂt›rmaktad›r. Karar 1982 Anayasas›. Görüﬂme 175. Anayasa de¤iﬂikli¤i teklifi. Bu yetki. m. bir kanun teklif veya tasar›s›n› gündemdeki di¤er kanun teklif veya tasar›lar›ndan daha önce görüﬂmeye karar verme yetkisi vard›r. anayasa de¤iﬂikliklerinin aceleye getirilmemesini. kanunlar›n bir defa görüﬂülmesi ilkesini benimsemiﬂ. ancak anayasan›n aç›k hükmü gere¤i olarak. anayasa koyucunun amac›n› aﬂan bir yorum olur. onay safhas›yla birlikte incelenecektir. Genel Kurul’un. iki de¤iﬂik karar yetersay›s› ç›karm›ﬂt›r. Böylece anayasa de¤iﬂikli¤i tekliflerinin görüﬂülmesinde tek görüﬂme ile yetinmek mümkün olmamakla birlikte. üye tamsay›s›n›n en az üçte ikisini kabul etmiﬂti. ‹ki defa görüﬂülme ﬂart›. Cumhurbaﬂkan›’n›n kanunu tekrar görüﬂülmek üzere Meclis’e iade etmesi veya kanunun halkoyuna sunulmas› gibi iki ihtimal ortaya ç›kar. maddenin 3361 say›l› Kanun’la de¤iﬂik ikinci f›kras›na göre. birinci görüﬂmenin bitiminden k›rk sekiz saat geçmeden baﬂlanamaz. Cumhurbaﬂkan› beﬂte üçle üçte iki aras›ndaki oyla kabul edilmiﬂ bir anayasa de¤iﬂikli¤ini iade etmezse söz konusu ka- . Onay Anayasan›n 3361 say›l› Kanun’la de¤iﬂik 175. anayasa de¤iﬂiklik tekliflerinin kabulüne iliﬂkin olarak getirdi¤i bir yenilik de oylaman›n gizli olmas› zorunlulu¤udur. konu üzerinde daha titizlikle durulmas›n› ve iki görüﬂme aras›nda kamuoyunun çeﬂitli yollardan ifade bulabilmesini sa¤lamakt›r. maddesi. anayasa de¤iﬂikliklerine iliﬂkin tekliflerin görüﬂülmesi. ‹kinci görüﬂmede. Anayasa de¤iﬂikli¤ine iliﬂkin tekliflerin di¤er kanunlardan farkl› olarak iki defa görüﬂülmesi ﬂart›n›n amac›. Ancak karar ço¤unlu¤unun beﬂte üç veya üçte iki oluﬂuna göre izlenecek yollar farkl›d›r.
Meclis’e iade hâlinde. Cumhurbaﬂkan› bunu tekrar iade edemeyece¤ine göre. K›sacas› Anayasa iki durumda (teklifin ilk görüﬂmede veya Cumhurbaﬂkan›’nca iade üzerine yap›lan ikinci görüﬂmede beﬂte üç veya daha fazla fakat üçte ikiden az oy almas›) zorunlu.t. 5. baﬂka ço¤unluklarca da kabul edilme olana¤›n›n varl›¤›na iﬂaret eder.8. Kanun. Son durumda anayasa de¤iﬂikliklerine iliﬂkin kanun Resmî Gazete’de yay›mlanarak yürürlü¤e girer. maddenin lafz›ndaki ‘üçte iki ço¤unlu¤u ile kabul ederse’ ifadesi. sadece bu durumda Cumhurbaﬂkan› için bir tercih imkân› do¤aca¤›n› ifade etmektedir: “Halkoyuna sunabilme. Bunlardan birincisi. Anayasa Mahkemesi’nin 7 Temmuz 2007 günlü karar›yla (E. bir seçim hakk›n›n varl›¤›na iﬂaret etmektedir. 175/3. maddesindeki “Meclis geri gönderilen Kanunu. Anayasa Mahkemesi’nin söz konusu karar›na kadar doktrinde hâkim olan kanaat.Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu 89 nunun halkoyuna sunulmas› zorunludur. bunu ‘ancak üçte iki ço¤unlu¤u ile kabul edilebilir’ biçiminde bir önermeye dönüﬂtürmek olanaks›zd›r. bu durumda üye tamsay›s›n›n üçte iki ço¤unlu¤unun gerekli oldu¤u yolundayd›. Ünite . Anayasa de¤iﬂikli¤ine iliﬂkin kanun Meclis’teki ilk oylamada üçte iki veya daha büyük bir ço¤unlukla kabul edildi¤i takdirde ise üç ihtimal ortaya ç›kmaktad›r: Cumhurbaﬂkan›. bu ço¤unlu¤un sa¤lanamamas› durumunda uygulanacak kural 175/4. Seçim hakk›n›n kullan›m› üçte iki ile kabul koﬂuluna ba¤lanm›ﬂ bir sonuçtur. beﬂte üç veya daha büyük. ﬁüphesiz Cumhurbaﬂkan›’n›n anayasa de¤iﬂikli¤ine iliﬂkin kanunu halkoyuna sunmas›. onun tek baﬂ›na. E¤er kanun. iki durumda (teklifin ilk görüﬂmede veya Cumhurbaﬂkan›’nca iade üzerine yap›lan ikinci görüﬂmede üçte iki veya daha fazla oy almas›) Cumhurbaﬂkan›’n›n takdirine ba¤l› olarak ihtiyarî halkoylamas› öngörmektedir. maddesinde yer almaktad›r.2007/72. do¤rudan do¤ruya halkoyuna sunmak veya onaylayarak kesinleﬂtirmek seçeneklerine sahiptir. fakat üçte ikiden küçük bir ço¤unlukla kabul edilmiﬂse. Mahkemeye göre. maddesi. k. üçte iki veya daha büyük bir ço¤unlukla kabul edilmiﬂse.7. Di¤er bir deyiﬂle bu durumda Anayasa. meclisin üçte iki ço¤unlukla kabul zorunlulu¤unu de¤il. Üçte iki ve üzeri bir ço¤unlukla kabul edilen bir anayasa de¤iﬂikli¤inin halkoyuna sunulmas› zorunlulu¤u ortadan kalkmakta. de¤iﬂikli¤in halkoyuna sunulmas› zorunludur. Say› 26606) aç›kl›¤a kavuﬂmuﬂtur.5. Bu takdirde de kabul ço¤unlu¤una göre. bu görüﬂe kat›lmam›ﬂt›r. güçleﬂtirici bir veto olmaktan ç›km›ﬂ ve sadece geciktirici bir vetoya dönüﬂmüﬂtür. 2007/68.” Zaten. üye tamsay›s›n›n üçte iki ço¤unlu¤u ile aynen kabul ederse. Cumhurbaﬂkan›’n›n bunu onaylayarak yürürlü¤e koymak veya halkoyuna sunmak gibi iki seçene¤i vard›r. ‘Üçte iki ço¤unlu¤u ile kabul ederse’ ifadesi. Anayasa Mahkemesi. ‘ancak üçte iki ço¤unlu¤u ile kabul edilebilir’ ifadesiyle mant›ksal olarak özdeﬂ de¤ildir. Anayasa de¤iﬂikli¤i sürecine iliﬂkin baz› tereddütlü noktalar. Cumhurbaﬂkan› bu Kanunu halkoyuna sunabilir” ifadesi. anayasay› de¤iﬂtirme ço¤unlu¤unun beﬂte üç oldu¤unu belirtmektedir. Anayasa’n›n 175/3. 175/1. kanunun tekrar aynen kabul edilmesi gerekir. K. Resmî Gazete. Bu ifade. 7. Bunun. maddedeki ‘sunabilir’ yüklemine ba¤lanm›ﬂ bir koﬂul oldu¤undan.2007. yani Baﬂbakan ve bakanlar›n karﬂ› imzalar›na gerek olmaks›z›n yapabilece¤i iﬂlemlerdendir. Cumhurbaﬂkan›’n›n iadesi hâlinde aynen kabul için gerekli ço¤unlu¤un ne oldu¤udur. zorunlu halkoylamas› yöntemini benimsemiﬂ ve üçte ikiden az oyla kabul edilen bir anayasa de¤iﬂikli¤inin sadece Cumhurbaﬂkan›’n›n onay›yla kesinleﬂmesine izin vermemiﬂtir. anaya- . Anayasa Mahkemesi’nin bu yorumu ile Cumhurbaﬂkan›’n›n iade yetkisi. iki ihtimal ortaya ç›kar. üçte ikiden az ve beﬂte üçten fazla bir ço¤unlukla kabul edilen anayasa de¤iﬂiklikleri halkoyuna sunulmak zorundad›r. 175/3.2007. Buna göre. bu kanunu tekrar görüﬂülmek üzere Meclis’e iade etmek.
Anayasa de¤iﬂikliklerinin geri gönderilmesi. Anayasan›n 4.” Madde. anayasan›n de¤iﬂtirilme usulünü belirlemekle. madde de¤iﬂmezlik kapsam› içinde olmad›¤›ndan. maddesindeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3. ﬂekil ve esas olmak üzere iki düzeyde söz konusu olabilir. anayasa de¤iﬂikliklerinin ﬂekil yönünden anayasaya uygunlu¤unun denetiminde yad›rganacak bir yön yoktur. 1924 ve 1961 Anayasas›’n›n. “Anayasan›n 1. Anayasay› yapan asli kurucu iktidar. Cumhurbaﬂkan›’n›n onay safhas›na iliﬂkin yetkileri. maddesindeki Devletin ﬂeklinin Cumhuriyet oldu¤u hakk›ndaki hüküm ile. ancak bu usul ve ﬂekil kurallar›na uymak ﬂart›yla. madde hükümlerini de içine alacak ﬂekilde geniﬂletilmiﬂtir. Cumhurbaﬂkan› söz konusu kanunu tekrar Meclis’e geri gönderebilir. maddesi hükümleri de¤iﬂtirilemez ve de¤iﬂtirilmesi teklif edilemez. ANAYASA DE⁄‹ﬁ‹KL‹KLER‹N‹N DENET‹M‹ Anayasa de¤iﬂikliklerinin anayasa uygunlu¤unun denetimi. ister mevcut yasaklar›n kald›r›lmas› veya azalt›lmas› yönünde de¤iﬂtirilmesine engel yoktur. bu niteliklerin içeriklerini olumsuz yönde etkilemeyen de¤iﬂiklik veya eklemelerin yap›labilmesi gerekir. ortada geçerli olarak belirmiﬂ bir tali kurucu iktidar iradesinin mevcut olmamas› demektir. Bu de¤iﬂikliklerin anayasada belirtilen usul ve ﬂekil kurallar›na ayk›r› olarak yap›lmas›. 1982 Anayasas› de¤iﬂmez hükümlerin kapsam›n› hayli geniﬂletmiﬂtir. Di¤er bir deyiﬂle tali kurucu iktidar. geri gönderilen anayasa de¤iﬂikli¤ini aynen kabul etmeyip bunda yeni bir de¤iﬂiklik yapt›¤› takdirde. tali kuruculuk yetki- . bu maddenin ister yeni de¤iﬂiklik yasaklar›n›n getirilmesi. Kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal denetimi sistemini kabul etmiﬂ bir ülkede. dolayl› olarak böyle bir yetkiye sahip olur. Millî Güvenlik Konseyi’nde yap›lan de¤iﬂiklik ile de¤iﬂmezli¤in kapsam›. sadece devlet ﬂeklinin cumhuriyet oldu¤u hakk›ndaki anayasa hükmüne de¤iﬂmezlik vasf› tan›m›ﬂ olmalar›na karﬂ›l›k. bu de¤iﬂikliklerin anayasada öngörülen usul ve ﬂekil kurallar›na uygun olarak yap›l›p yap›lmad›klar›n›n incelenmesini içerir. kendisine anayasa de¤iﬂikli¤i teklifinde bulunma yetkisi tan›nmam›ﬂ olan Cumhurbaﬂkan›. Çünkü nihayet anayasa de¤iﬂiklikleri de biçimsel olarak birer kanundur. bu ﬂeklini Millî Güvenlik Konseyi’nde alm›ﬂt›r.90 Anayasa Hukuku sa de¤iﬂikliklerini kolaylaﬂt›rmay› amaçlayan 1987 de¤iﬂikli¤inin ruhuna daha uygun bir yorum oldu¤u söylenebilir. anayasan›n de¤iﬂtirilmesi hiç mümkün olmayan hükümlerine iliﬂkin düzenlemede de kendisini göstermektedir. kendisine sunulmuﬂ metinle hiç ilgisi olmayan yeni bir de¤iﬂiklik teklifi niteli¤ine dönüﬂmemesi gerekir. Yani geri göndermenin on beﬂ gün içinde ve gerekçeli olarak yap›lmas› gerekir. sadece burada say›lan nitelikler de¤iﬂmezlik kapsam› içinde oldu¤una göre. Aksi hâlde. maddesine göre. Cumhurbaﬂkan›’n›n geri göndermedeki düzeltme isteminin. Öte yandan. maddedeki usule tâbidir. maddenin tümü de¤il. 1982 Anayasas›’n›n sertlik e¤ilimi. Cumhurbaﬂkan›’n›n kanunlar› bir kere daha görüﬂülmek üzere TBMM’ye geri gönderme yetkisini düzenleyen 89. Ancak. anayasa de¤iﬂikli¤i hakk›ndaki kanunlar› halkoyuna sunmak veya tekrar görüﬂülmek üzere Meclis’e iade etmekten ibarettir. 4. anayasa de¤iﬂikliklerinin denetimi baﬂl›¤› alt›nda ayr›ca tart›ﬂ›lacakt›r. maddede say›lan nitelikler ve 3. tali kurucu iktidar›n anayasay› de¤iﬂtirme yetkisini ﬂekil yönünden s›n›rlam›ﬂ olmaktad›r. Anayasa de¤iﬂikliklerinin ﬂekil yönünden anayasaya uygunlu¤unun denetimi. Buna karﬂ›l›k. Meclis. 2. 2. Kendilerine de¤iﬂmezlik vasf› verilen anayasa hükümlerinin hukuki müeyyidesinin ne olabilece¤i. 2. Dan›ﬂma Meclisi’nce kabul edilen metinde de¤iﬂmezlik sadece cumhuriyet ilkesi hakk›nda öngörüldü¤ü hâlde. bu konuda özel bir hüküm bulunmad›¤›na göre.
16. anayasada aç›k bir hüküm olmasa bile. kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unu denetlemekle görevli olan mahkeme. sadece teklif. kanunlar›n ve Türkiye Büyük Millet Meclisi ‹çtüzükleri’nin Anayasaya. Bu aç›dan usulüne uygun olarak meydana getirilmiﬂ bir anayasa normunun.5. objektif ahlâk normlar› gibi çeﬂitli adlar verilmektedir) varl›¤›n› kabul etmek. Bunun içindir ki anayasa de¤iﬂikliklerinin anayasaya uygunlu¤unun esas yönünden de denetlenebilmesini savunan baz› yazarlar. gerek anayasa hükümlerinin kendi aralar›nda bir hiyerarﬂi kurulabilece¤ini gösteren bir kural yoktur. Kendi düzeyindeki normlarla ise aras›nda astl›k-üstlük iliﬂkisi de¤il. maddesi ﬂu ﬂekilde de¤iﬂtirilmiﬂtir: “Anayasa Mahkemesi. Anayasa de¤iﬂikliklerine teﬂmil edilemeyece¤i tabiidir. Bu niteli¤i ile mevcut anayasa sisteminin di¤er normlar›yla eﬂit de¤erde bir norm hâline gelmiﬂtir. Anayasa’da belirtilen usul ve ﬂekil kurallar›na göre gerçekleﬂtirilmiﬂ bir anayasa de¤iﬂikli¤i. esasa teﬂmil edilemeyece¤i. ancak kendisinden üstün düzeyde baﬂka bir norma ayk›r› düﬂtü¤ü takdirde geçersiz say›labilir. muhtemelen Anayasa Mahkemesi’nin bu karar›na karﬂ› bir tepki olarak. Anayasa’n›n 147. Hindistan’daki bir örnek olay d›ﬂ›nda böyle bir yetkinin içtihat yoluyla kabul edildi¤i bir durum da görülmemektedir. kendisiyle eﬂde¤erli olan baﬂka bir anayasa normuna uygun olup olmad›¤›n› denetlemek. “Anayasan›n sadece kanunlara ve içtüzüklere hasretti¤i bir denetleme yetkisinin.1970 tarihinde vermiﬂtir. 1961 Anayasas›’n›n 1971 y›l›nda 1488 say›l› Kanunla gerçekleﬂtirilen geniﬂ kapsaml› de¤iﬂikli¤inde. ﬂu ana kadar bu görüﬂü uygulamaya geçirerek bir anayasa de¤iﬂikli¤ini esas yönünden iptal etmiﬂ de¤ildir. yahut da pozitif anayasa normlar› aras›nda bir derecelenme. ancak karar›n gerekçesinde Mahkeme’nin. geçerli bir anayasa normudur. . adaletin temel postülalar›. tespit olunmuﬂtur. esas yönünden denetim yapmaya da yetkili oldu¤u görüﬂünü belirtmiﬂtir. Anayasa de¤iﬂikli¤inin. tabii adalet. Dolay›s›yla.. Anayasa de¤iﬂikliklerinin de Anayasada gösterilen ﬂekil ﬂartlar›na uygunlu¤unu denetler. Bu kararla Anayasa Mahkemesi.6. mant›ken mümkün görünmemektedir. bir hiyerarﬂi bulunabilece¤ini varsaymak suretiyle hakl› göstermeye çal›ﬂm›ﬂlard›r. Ünite .. Anayasa de¤iﬂikliklerinin esas yönünden anayasaya uygunlu¤unun denetimi ise tamamen farkl› bir sorundur. konu yönünden de genellik-özellik iliﬂkisi söz konusu olabilir. Anayasaya ayk›r› anayasa normlar›n›n mevcut olabilece¤ini ve bunlar›n yarg›sal yoldan denetlenebilece¤ini bir karar›nda ilke olarak kabul eden Alman Anayasa Mahkemesi bile. 1961 Anayasas›’n›n 68.Bu denetim yetkisinin. Buna ra¤men 1961 Anayasas› döneminde Anayasa Mahkemesi’nin kendisinde böyle bir yetki görmüﬂ olmas› ilginçtir.. anayasa de¤iﬂikliklerinin anayasada belirtilen usul ve ﬂekil ﬂartlar›na uygunlu¤unu denetleme yetkisini kendisinde görebilir. müzakere ve kabul edilmesine ait Anayasa hükümlerine uygun olarak yap›lm›ﬂ bulunup bulunmad›¤› noktas›na münhas›r oldu¤u. ancak zaman yönünden önceliksonral›k.Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu 91 sini kullanabilir. maddesinde milletvekili seçilme yeterlili¤i ile ilgili olarak 1188 say›l› Kanunla yap›lan de¤iﬂikli¤i ﬂekil yönünden iptal etmiﬂ. bu konudaki ilk karar›n›.” denilmektedir. Anayasa Mahkemesi.” Bu de¤iﬂikli¤in gerekçesinde. Böyle bir norm hangi kritere göre anayasaya uygun veya ayk›r› say›lacakt›r? Hukuk normlar› hiyerarﬂisinde bir norm.. bunu ancak ya anayasan›n da üstünde birtak›m hukuk normlar›n›n (bunlara süprapozitif temel normlar. Anayasa Mahkemesi’nce. Türk pozitif anayasa hukukunda da gerek anayasa üstü temel hukuk normlar›n›n varl›¤›n›. Oysa belli baﬂl› demokratik anayasalarda mahkemelere anayasa de¤iﬂikliklerinin esas yönünden anayasaya uygunluk denetimi yetkisini tan›yan bir örnek olmad›¤› gibi.
bir yandan da Anayasa’n›n de¤iﬂtirilemeyecek hükümlerinin kapsam›n› geniﬂletmiﬂ ve buna Cumhuriyet’in niteliklerini de dâhil etmiﬂ olmas› ilginçtir. 1982 Anayasas›’n›n. Bütün bu kararlarda Anayasa Mahkemesi. ﬂekil denetiminin s›n›r ve kapsam›n› da belirtmiﬂtir. ﬁekil bozuklu¤una dayanan iptal davalar› Anayasa Mahkemesi’nce öncelikle incelenip karara ba¤lan›r (m. Zaten anayasa de¤iﬂiklikleri de kanunla gerçekleﬂtirildi¤ine göre. Anayasa de¤iﬂikliklerinin yarg›sal denetimi konusunda getirilen baﬂka bir de¤iﬂiklik de anayasa de¤iﬂikliklerinde Anayasa Mahkemesi’nce iptal karar› verilebilmesi için. Bu karar yetersay›s›. anayasa de¤iﬂikliklerinin denetlenmesi. 1488 say›l› Kanunla de¤iﬂtirilmiﬂ 1961 Anayasas›’n›n aksine. halkoyuyla gerçekleﬂen ve halkoyuyla gerçekleﬂmeyen anayasa de¤iﬂiklikleri aras›nda bir ayr›m yapmaks›z›n. anayasa de¤iﬂikliklerinin ﬂekil yönünden denetimi görevini Anayasa Mahkemesi’ne vermiﬂtir. Anayasa’n›n 175/3. ﬂekil bozuklu¤u def’i yoluyla da ileri sürülemez (m.. sadece ﬂekil bak›m›ndan inceler ve denetler. Anayasa’n›n burada ayr›ca anayasa de¤iﬂikliklerinden söz etmemiﬂ olmas› do¤ald›r. anayasa de¤iﬂikliklerinde ﬂekil yönünden denetim. bir anayasa de¤iﬂikli¤ini Cumhuriyet’in özüne uygunluk aç›s›ndan denetlemesi mümkün de¤ildir. dolay›s›yla ﬂekil unsuru bak›m›ndan iptal edilmeleri gerekti¤i sonucuna varm›ﬂt›r. 2010 Anayasa de¤iﬂikli¤i ile toplant›ya kat›lan üyelerin üçte iki oy çoklu¤una yükseltilmiﬂtir. kamu hukukçular›m›z aras›nda ilginç tart›ﬂmalara yol açm›ﬂt›r. böylece bir yandan Anayasa Mahkemesi’nin anayasa de¤iﬂiklikleri üzerindeki denetim yetkisini s›n›rland›r›rken. Dolay›s›yla. de¤iﬂmez olan Cumhuriyet ilkesini zedeleyici nitelik taﬂ›d›klar›. anayasay› de¤iﬂtirme yasa¤›n›n kapsam›n› geniﬂletirken. söz konusu anayasa de¤iﬂikliklerinin.149/1). di¤er baz› yazarlar söz konusu kararlar› Anayasa Mahkemesi’nin yetki alan› d›ﬂ›nda bularak eleﬂtirmiﬂlerdir.149/2). maddesine göre Anayasa Mahkemesi.” 1982 Anayasas›. Anayasa Mahkemesi’nin bu konuda bir denetim yapmas› imkân›n› da ortadan kald›rm›ﬂt›r. maddesi gere¤ince Cumhurbaﬂkan› taraf›ndan halkoyuna sunularak kesinleﬂmesi hâlinde bu metin üzerinde bir denetimin söz konusu olup olmayaca¤› düﬂünülebilir. Anayasa de¤iﬂikliklerinin ﬂekil yönünden denetimi konusunda Anayasa özel bir yöntem öngörmedi¤ine göre kanunlar›n ﬂekil bak›m›ndan denetlenmesine iliﬂkin Anayasa hükümlerinin. 1982 Anayasas›’nda anayasa yarg›s› ile ilgili olarak baz› k›s›tlay›c› de¤iﬂiklikler yap›lm›ﬂt›r. de¤iﬂtirme yasa¤›n›n gerçek bir hukuki müeyyideden yoksun oldu¤u. “Anayasa de¤iﬂikliklerini . teklif ve oylama ço¤unlu¤una ve ivedilikle görüﬂülmeyece¤i ﬂart›na uyulup uyulmad›¤› hususlar› ile s›n›rl›d›r.148/2).. bunun ancak TBMM’ye hitap eden manevi bir müeyyidesinin bulundu¤u sonucuna var›labilir. Anayasan›n 148. Bu kararlar. Bu aç›k hüküm karﬂ›s›nda bizce art›k Anayasa Mahkemesi’nin. Dolay›s›yla. Cumhurbaﬂkan› veya TBMM üyelerinin beﬂte biri taraf›ndan istenebilir. halkoyuyla kesinleﬂen bir anayasa de¤iﬂikli¤i de TBMM’de cereyan eden iﬂlemler (teklif ve karar yetersay›la- . beﬂte üç oy çoklu¤unun ﬂart koﬂulmuﬂ olmas›d›r (m. Anayasa de¤iﬂikliklerinin yay›nland›¤› tarihten itibaren on gün geçtikten sonra. ﬂekil bozuklu¤una dayal› iptal davas› aç›lamaz. Ne var ki 1982 Anayasas›. Bir görüﬂe göre Anayasa. 1971 Anayasa de¤iﬂikli¤inden sonra da anayasa de¤iﬂikliklerinin anayasaya uygunlu¤unu denetlemeye devam etmiﬂ ve çeﬂitli tarihlerde verdi¤i kararlarda dört anayasa de¤iﬂikli¤ini iptal etmiﬂtir. Bu durumda.92 Anayasa Hukuku Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi. Buna göre. anayasa de¤iﬂikliklerine de aynen uygulanmas› gerekir. Anayasa Mahkemesi’nin bu tutumunu onaylamalar›na ve övmelerine karﬂ›l›k. Baz› yazarlar›n. Bir anayasa de¤iﬂikli¤inin.
maddesine göre Anayasa’n›n de¤iﬂtirilemez hükümleri aras›nda yer alan laiklik ilkesine ayk›r› oldu¤udur. 2008/116. 148. K. art›k Anayasa Mahkemesi’nde bir ﬂekil denetiminin mümkün olamamas› gerekir. Anayasa’n›n de¤iﬂtirilemez hükümleriyle bir ﬂekilde iliﬂkilendirmek mümkün oldu¤una göre bu karar. kuvvetler ayr›l›¤›n› savunmas› bunu hürriyetlerin güvencesi olarak görmesinden ileri gelmiﬂtir. maddelerinin de¤iﬂtirilmesi hakk›ndaki kanunu iptal etmiﬂtir.2008 tarihli 5735 say›l›. Nitekim Anayasa Mahkemesi de yukar›da zikretti¤imiz üç karar›nda bu anlay›ﬂ› benimsemiﬂ ve “148. bu teorinin hukuki olmaktan çok. maddesi. siyasal nitelik taﬂ›d›¤›n› belirtmek gerekir.5. 22. Anayasa’n›n 10 ve 42. Kan›m›zca. Üstelik Anayasa’da yap›labilecek de¤iﬂikliklerin hemen hemen tümünü. en üstün kurucu iktidar olan halk iradesinin belirmesinden sonra. 1982 Anayasas› döneminde Anayasa Mahkemesi. selefinden farkl› olarak. Kendi ça¤›n›n ‹n- . bu konuda Anayasa’da aç›kl›k olmamakla beraber. 2008/16. Buna karﬂ›l›k Anayasa Mahkemesi. Milletin ve onun seçilmiﬂ temsilcilerinin tali kurucu iktidar›n› fiilen ortadan kald›ran böyle bir anlay›ﬂ›n hiçbir normal demokraside kabul görmesi mümkün de¤ildir.2008. Anayasa Mahkemesi’nin dayand›¤› gerekçe. Ünlü düﬂünüre göre. ﬂekil denetimini.2008. iki hele üç kuvvetin ayn› elde toplanmas›.6. Bu aç›lardan. Resmî Gazete. KUVVETLER AYRILI⁄I VE FONKS‹YONLAR AYRILI⁄I A M A Ç 2 Kuvvetler ayr›l›¤› ve fonksiyonlar ayr›l›¤› kavramlar›n› tan›mlayabilmek. Montesquieu’nun. Buna karﬂ›l›k Montesquieu. “S›n›rl›d›r” kelimesinin aç›kça ifade etti¤i gibi. k. “teklif ve oylama ço¤unlu¤una ve ivedilikle görüﬂülemeyece¤i ﬂart›na uyulup uyulmad›¤› hususlar› ile s›n›r”lam›ﬂt›r.Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu 93 r›na ve ivedilikle görüﬂme yasa¤›na uyulup uyulmad›¤›) aç›s›ndan. anayasa de¤iﬂikli¤inin TBMM’de görüﬂülmesi safhas›nda u¤ram›ﬂ olabilece¤i ﬂekil sakatl›klar›n› ortadan kald›r›r. kuvvetler ayr›l›¤›n›n hukuki analizi üzerinde ayn› derecede önemle durmam›ﬂt›r. Anayasa Mahkemesi’nin denetimine tâbi olmaya devam etmektedir. 1987 y›l›nda verdi¤i bir ve 2007 y›l›nda verdi¤i iki karar›nda.10. Halkoylamas›n›n usulüne uygun olarak yap›l›p yap›lmad›¤› konusundaki denetim yetkisi ise Yüksek Seçim Kurulu’nundur (YSK). Kurucu iktidar›n asli sahibi olan halk iradesinin onay›. Anayasa’n›n 4. Siyasal düﬂünce tarihinde genellikle Montesquieu’nun ad›yla özdeﬂleﬂtirilen kuvvetler ayr›l›¤› teorisi. bundan böyle Anayasa Mahkemesi’nin onaylamad›¤› hiçbir anayasa de¤iﬂikli¤inin yap›lamayaca¤› anlam›na gelmektedir. Say› 27032). 5. 5 Haziran 2008 tarihli karar›nda. maddede tüketici biçimde say›lan hususlar›n d›ﬂ›nda ﬂekil yönünden bir denetim yap›lmas›n›n da imkâns›z oldu¤unu belirtmiﬂtir. Oysa 1982 Anayasas›’n›n 148. 9. esas yönünden denetime imkân olmad›¤› gibi.2. kendi denetim yetkisinin. Fonksiyonlar Ayr›l›¤›: Devletin çeﬂitli hukuki fonksiyonlar›n›n de¤iﬂik devlet organlar›nca yerine getirilmesidir. bu de¤iﬂikli¤in. istibdada yol açar. maddede tüketici biçimde say›lan koﬂullar›n d›ﬂ›nda ﬂekil yönünden denetim yap›lmas›”n›n “olanaks›z” oldu¤unu ifade etmiﬂtir. teklif ve oylama ço¤unlu¤u ve ivedilikle görüﬂülmeme ﬂartlar›na uygun olup olmad›¤› hususlar› ile s›n›rl› bulundu¤unu. ﬂekil denetiminin bunlar›n d›ﬂ›nda bir hususa teﬂmil edilmesi mümkün de¤ildir. Ünite . 1789 Amerikan ve 1791 Frans›z Anayasas›’ndan baﬂlayarak pek çok pozitif hukuk belgesinde ﬂu veya bu biçimde anlat›m›n› bulmuﬂ olmakla birlikte. Anayasa Mahkemesi’nin 5 Haziran 2008 tarihli karar›n›n aç›kça bir “yetki aﬂ›m›” ya da “yetki gasb›” örne¤i oldu¤unda kuﬂku yoktur.t. (E.
ﬂeklî ve organik tasniflerini aç›klayabilmek. DEVLET FONKS‹YONLARININ ﬁEKLÎ VE ORGAN‹K BAKIMDAN TASN‹F‹ En güçlü savunuculu¤unu ünlü Frans›z hukukçusu Carré de Malberg’in yapt›¤› bu görüﬂ. yasama ve yürütme iﬂlemleri aras›nda. Bu yetkiler ona kanunla verilmiﬂtir. Atama iﬂlemi sadece. ‹ngiltere’nin ne o dönemde ne de baﬂka bir dönemde. Dolay›s›yla idari iﬂlem. Buna karﬂ›l›k. Maddi kritere dayanan görüﬂler ve organik kritere dayanan görüﬂler. yürütme ve yarg› kavramlar›n›n nas›l tan›mlanmas› gerekti¤i. idare iﬂlemleri daima bireysel ve somuttur. Dolay›s›yla idari iﬂlemlerin bu türüne ﬂart-iﬂlemler ad› verilmektedir. içeri¤i ve niteli¤i itibar›yla . daima bireysel ve somut bir iﬂlemdir. Maddi kritercilere göre yasama fonksiyonu. yürütme ve yarg› olarak üçe ayr›ld›¤›. Montesquieu’nun tasvir etti¤i anlamda bir kuvvetler ayr›l›¤›n› uygulam›ﬂ oldu¤u aç›kt›r. atanan kiﬂiye uygulanabilmesinin ﬂart›d›r. yani genel. Di¤er bir deyiﬂle devlet iktidar›n›n çeﬂitli fonksiyonlar›n›n. Günümüzde kuvvetler veya iktidarlar›n ayr›l›¤› deyimi kullan›l›rken kastedilen ve pozitif hukuk verilerine göre kastedilmesi gereken. kural koymak. her zaman için kanundur ve kanun gücünü taﬂ›r. DEVLET‹N HUKUK‹ FONKS‹YONLARININ MADD‹ BAKIMDAN TASN‹F‹ AM AÇ 3 Devletin hukuki fonksiyonlar›n›n. bu iﬂlemlerin de bir hukuki uyuﬂmazl›¤› çözen iﬂlemler olmak itibar› ile yasama ve yürütme iﬂlemlerinden ayr›. objektif ve kiﬂisel olmayan (gayr-› ﬂahsî) iﬂlemler yapmakt›r. bir sübjektif hukuki durum do¤uracak veya bir objektif hukuki durumun ﬂart›n› meydana getirecek bir irade aç›klamas›nda bulunur. kamu hukuku doktrininde ve pozitif anayasa hukukunda hemen hemen tart›ﬂmas›z kabul edilmektedir. Fonksiyonlar ayr›l›¤›ndan söz edilirken. Bu konuda ortaya at›lan görüﬂler. maddi. Maddi kriter taraftarlar›na göre. idari veya yarg›sal bir makam›n yapt›¤› bir iﬂlem. dolay›s›yla yasama. yasama. Buna karﬂ›l›k yürütme veya idare fonksiyonuyla devlet. devletin fonksiyonlar›n› ve bu fonksiyonlar›n ifa arac› olan hukuki iﬂlemleri yapan organa ve yap›l›ﬂ ﬂekillerine göre tasnif etmektedir. maddi mahiyetleri bak›m›ndan aç›k ve kesin bir fark vard›r. Devletin hukuki fonksiyonlar›n›n. buna karﬂ›l›k yasama iﬂlemi. gerçekte fonksiyonlar ayr›l›¤›d›r. maddi kriteri benimsemeyen yazarlar›n ço¤unca da kabul edilmektedir. kendilerine özgü bir bünyeye sahip olduklar› ileri sürülmektedir. burada fonksiyon deyiminin tamamen hukuki anlamda kullan›lmakta oldu¤unu da belirtmek gerekir. iki ana grupta toplanabilir. atanan memura belirli yetkiler verdi¤i söylenemez.94 Anayasa Hukuku giltere’sini kuvvetler ayr›l›¤›n›n en tipik örne¤i olarak göstermesine ra¤men. özellikle genel veya bireysel oluﬂunun bunda hiçbir rolü yoktur. içeri¤i ve maddi niteli¤i ne olursa olsun. Yarg› iﬂlemlerine gelince. Yasama iﬂlemleri daima genel ve soyut. daima genel ve soyut bir hükümdür. Mesela bir atama iﬂleminin. Asl›nda yarg› iﬂlemlerinin bu kendilerine özgü niteli¤i. son derece tart›ﬂmal›d›r. sürekli. aralar›nda bir iﬂbirli¤i mevcut bulunan de¤iﬂik organlarca yerine getirilmesidir. söz konusu kamu hizmetine iliﬂkin kanunun. Yasama organ›ndan kanun ad› alt›nda ve kanun ﬂeklinde ç›kan her iﬂlem. Ancak bu üçlü ayr›m›n hangi kritere dayand›¤›. ‹ﬂlemin maddi niteli¤inin.
Ayr›ca. maddeye göre “Yarg› hakk›. burada fonksiyonu belirleyen. kuvvetler birli¤i ilkesine karﬂ› duyulan duygusal ba¤l›l›¤a ra¤men. Nihayet her iki anayasa. onu icra eden ajan ve icra edilmiﬂ biçimidir. . Bu maddelerle. 1961 Anayasas›’n›n 7. 1961 Anayasas›’nda da o ölçüde mevcuttur. yasama iﬂlemlerine. 1961 Anayasas›’nda 1971 y›l›nda yap›lan de¤iﬂiklikle Bakanlar Kurulu’na KHK’ler ç›karma yetkisinin verilmiﬂ olmas›n›n do¤urdu¤u durum. TÜRK‹YE’DE 1924 VE 1961 ANAYASASI’NDA KUVVETLER (FONKS‹YONLAR) AYRILI⁄I Türkiye’de 1924 Anayasas›’n›n kuvvetler birli¤i ve görevler (fonksiyonlar) ayr›l›¤›. yani yasama organ› yürütme fonksiyonuna giren iﬂlemleri. bütün davalar›n görülmesinde ve hükmünde ba¤›ms›zd›rlar ve bu iﬂlerine hiçbir türlü kar›ﬂ›lamaz. ﬁüphesiz 1961 Anayasas›. yürütme iﬂlemlerinden daha üstün bir hukuki güç tan›m›ﬂt›r. yürütme organ› da yasama fonksiyonuna giren iﬂlemleri yapam›yorsa. idarenin düzenleyici iﬂlemlerinin temeli konusunda hemen hemen ayn› ifadeleri kullanm›ﬂt›r (1924 Anayasas›. 1961 Anayasas›’ndaki kadar mutlak ﬂekilde ifade olunmuﬂtur. Hükûmet sistemi sorunuyla. m.5. yarg› fonksiyonunu TBMM’ye teorik olarak dahi vermeyi düﬂünmemiﬂtir. 1924 Anayasas›’nda ne ölçüde mevcutsa. kanun alan›yla düzenleyici iﬂlemler alan›n› birbirinden konu itibar›yla ay›rm›ﬂlard›r. her iki Anayasa’da da yürütme organ›n›n “mahfuz” bir düzenleme yetkisi yoktur. ne eksik ne fazla olarak. 1961 Anayasas›’n›n ise yumuﬂak kuvvetler ayr›l›¤› sistemini kabul etti¤i. Bir defa 1924 Anayasas›. Her iki hâlde de yürütme yetkisi Cumhurbaﬂkan› ve onun tayin edece¤i Bakanlar Kurulu taraf›ndan kullan›lmaktad›r. hiçbir fark yoktur.107). Yoksa sözü geçen ilke. idari iﬂlemlerin mutlaka kanuna dayanmas› zorunlulu¤unu ve kanun olmayan yerde idarenin de olamayaca¤› ilkesini kabul etmiﬂtir. yarg› fonksiyonunun ayr›l›¤› ilkesine de¤il. yarg› organ›n›n ba¤›ms›zl›¤› konusunda 1924 Anayasas›’ndan çok daha güvenceli bir sistem kurmuﬂtur. hangi organ›n ne tür hukuki iﬂlemler yapabilece¤ini ilgilendirir. aﬂa¤›da ayr›ca tart›ﬂ›lacakt›r. Ancak bu Anayasa’n›n getirdi¤i yenilikler. yarg› fonksiyonunun di¤er iki fonksiyondan ayr›l›¤› yönünden de aynen geçerlidir. Fonksiyonlar ayr›l›¤›. 52 ve 1961 Anayasas›. 1924 Anayasas›’nda da. Mahkemelerin kararlar›n› Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Bakanlar Kurulu hiç bir türlü de¤iﬂtiremezler. fonksiyonlar ayr›l›¤› var demektir. Her iki Anayasa. Devletin üç çeﬂit organ› taraf›ndan ve bu organlardan her birine özgü biçimde yerine getirilen çeﬂitli faaliyetleri anlamak gerekir. bu ilkenin güvence ve yapt›r›mlar›na iliﬂkindir.Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu 95 kanunlarla ayn› olsa bile. ve 132. millet ad›na usul ve kanuna göre ba¤›ms›z mahkemeler taraf›ndan kullan›l›r”. Ünite . baﬂkalayamazlar. bu aç›dan iki anayasa aras›nda önemli fark oldu¤u görüﬂü yayg›nd›r. organlar aras›ndaki iliﬂkileri veya karﬂ›l›kl› etkileﬂim araçlar›n› de¤il. iki organ aras›ndaki karﬂ›l›kl› etkileﬂim araçlar› ne ﬂekilde düzenlenmiﬂ olursa olsun. maddeleri aras›ndaki paralellik aç›kt›r. Kuvvetlerin (veya fonksiyonlar›n) birli¤i ya da ayr›l›¤›. maddeye göre de “Yarg›çlar. Tersine 8. 1924 ve 1961 Anayasas›’n›n yasama ve yürütme yetkilerini bölüﬂtürme ﬂekilleri aras›nda birincisinin kuvvetler birli¤i formülüne ra¤men. Her iki Anayasa. Ancak kanun hükmüne ba¤l›d›rlar. hiçbir zaman kanun de¤ildir ve kanun gücünü taﬂ›maz. devletin hukuki fonksiyonlar›n›n ayr›m› farkl› konulard›r. geciktiremezler ve hükümlerinin yerine getirilmesine engel olamazlar”. 1924 ve 1961 Anayasas› aras›nda yasama ve yürütme fonksiyonlar›n›n ayr›l›¤› bak›m›ndan gözlemlenen bu benzerlik. 54. ne 1924 ne de 1961 Anayasas›. E¤er yasama ve yürütme fonksiyonlar› ﬂu veya bu biçimde birbirinden ayr›lm›ﬂ ve farkl› organlara verilmiﬂse. m. K›sacas› ﬂeklî anlamda fonksiyonlardan.
122). Dolay›s›yla. Kald› ki Anayasa’n›n idareye iliﬂkin birçok maddelerinde kanuni düzenlemeden bahsedilmiﬂ olmas› (m. yetki kanununun o alanda hiç de¤ilse bir düzenleme baﬂlang›c› oluﬂturdu¤u kuﬂkusuzdur. 1982 ANAYASASI’NDA KUVVETLER (FONKS‹YONLAR) AYRILI⁄I 1982 Anayasas›’n›n 7. Bu yetki devredilemez. bir görev ve yetki olarak nitelendirilmesinin hukuki sonuçlar› nelerdir? Söz konusu de¤iﬂiklik. 127. 123. Dolay›s›yla. idarenin kanunili¤i ilkesini ortadan kald›rm›ﬂ oldu¤u iddia edilemez. Cumhurbaﬂkan› ve Bakanlar Kurulu taraf›ndan. Ancak yürütmenin düzenleyici iﬂlemlerine iliﬂkin Anayasa hükümlerinin hemen hepsi. Anayasaya ve kanunlara uygun olarak yerine getirilir. ilkelerini. bir yetki kanunundan de¤il. “Yürütme yetkisi ve görevi” baﬂl›¤› alt›nda “Yürütme yetkisi ve görevi.124) ç›kar›l›rlar. kanuni bir düzenlemenin mevcut oldu¤u her yerde. 1982 Anayasas›’n›n yürütmeyi bir yetki ve görev olarak nitelendirmesidir. 126. kullanma süresini ve süresi içinde birden fazla kararname ç›kar›l›p ç›kar›lamayaca¤›n›” gösteren bir yetki kanununa ba¤l›d›r (m. do¤rudan do¤ruya Anayasa’dan do¤maktad›r. Bu anlamda ola¤anüstü hâl veya s›k›yönetim KHK’le- . s›k›yönetim ve ola¤anüstü hâl KHK’leriyle (m.” demektedir. 1971 Anayasa de¤iﬂikli¤i ile Bakanlar Kurulu’na KHK ç›karma yetkisinin verilmiﬂ olmas›d›r. KHK’lerin ç›kar›labilmesi ise daha önce ç›km›ﬂ olan ve KHK’nin “amac›n›. Bizce. daha önceden kanunla düzenlenmemiﬂ bir alanda do¤rudan do¤ruya tüzük veya yönetmelik ç›kar›lamayaca¤› aç›kt›r. KHK’lerin. daha önceki bir kanuni düzenlemeden söz etmektedir. Anayasa’n›n 8. bu soruya olumlu cevap verilebilece¤i düﬂünülebilir. Cumhurbaﬂkanl›¤› kararnamesinde kendisini göstermektedir. maddesi aras›nda dikkati çeken fark. anayasa koyucunun amac› olan güçlü yürütmeye ne ﬂekilde katk›da bulunmaktad›r? 1982 Anayasas›’ndaki formülün. hayli önemli bir yenilik ve 1924-1961 sistemlerinin kanuncu özelli¤inden ciddi bir sapmad›r. asli bir düzenleme yetkisinin arac› olarak kullan›lmaya elveriﬂli de¤ildir. 91).96 Anayasa Hukuku Yasama ve yürütme fonksiyonlar›n›n ayr›l›¤› konusunda 1924 ve 1961 Anayasas›’n›n kabul etmiﬂ olduklar› sistemden önemli bir sapma. Ola¤anüstü hâl ve s›k›yönetim KHK’leri ç›karma yetkisi. 1961’de yürütmenin sadece bir görev olarak nitelendirilmiﬂ olmas›na karﬂ›l›k. yürütmenin bir yetki olarak nitelendirilmiﬂ olmas› dolay›s›yla. 1982 Anayasas›’n›n formülü.115) yönetmelikler “kanunlar›n ve tüzüklerin uygulanmas›n› sa¤lamak üzere” (m. maddesine paralel olarak. idarenin bu kanunu uygulama görevi de vard›r. Anayasa’da belirtilen s›n›rlar içinde de olsa. Bu anlamda KHK’lerin de bir kanuna dayal› olduklar›. Görülüyor ki Anayasa’da yer alan üç düzenleyici iﬂlem türünden hiçbiri. maddesi ise. ilk defa yürütmenin düzenleyici bir iﬂlemiyle düzenlenebilir mi? ‹lk bak›ﬂta. kapsam›n›.121. maddesi 1961 Anayasas›’n›n 5. “Yasama yetkisi Türk Milleti ad›na Türkiye Büyük Millet Meclisi’nindir. 1982 Anayasas›’nda da devam etmektedir. Bu ifade ile 1961 Anayasas›’n›n 6. 128) yürütme organ›n›n bu alanlarda asli bir düzenleme yetkisine sahip olmad›¤› anlam›na gelmektedir. Mesela tüzükler “kanunun uygulanmas›n› göstermek veya emretti¤i iﬂleri belirtmek üzere” (m. daha önce kanunla düzenlenmemiﬂ bir alanda yürütme organ›na genel ve asli bir düzenleme yetkisi vermekte midir? Baﬂka bir ifade ile bir alan. Yürütmenin ayn› zamanda bir görev olma niteli¤i. Bakanlar Kurulu’na yürürlükteki kanunlarda de¤iﬂiklik yapma yetkisini vermesi. 1982 Anayasas›’nda yürütmenin ayn› zamanda bir yetki olarak nitelendiriliﬂinin gerçek önemi.” hükmünü ihtiva etmektedir. 1982 Anayasas›’nda yürütmenin sadece bir görev de¤il.
1982 Anayasas›’n›n yasama ve yürütme fonksiyonlar›n›n ayr›l›¤› konusunda kabul etti¤i formülün. af edilen kiﬂi veya kiﬂileri bir hukuki statüden ç›kar›p baﬂka bir hukuki statüye sokar. D‹KKAT D‹KKAT Yasama Fonksiyonunun Niteli¤i 1961 Anayasas› gibi. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . anayasa koyucunun. yetkilerini kanun veya karar biçiminde iﬂlemlerle kulAMAÇLARIMIZ lanaca¤›na göre. Anayasa koyucunun. yasama yetkisini kanun koyma veya 87. kural iﬂlem olmad›¤›. Anayasa’n›n 107.” denilmektedir. bir alan› do¤rudan do¤ruya (asli olarak) düzenleyebilir. Ayn› ﬂekilde. 1961 Anayasas›’n›n 64. maddesine paralel olan 87. Objektif hukuk kural›. ister bir kere uygulanmakla sona ermemesiyle tan›mlans›n. bir objektif hukuk kural› koymad›¤› hâlde. do¤rudan do¤ruya Cumhurbaﬂkanl›¤› kararnamesi ile düzenlenebilmesi de yürütmenin asli düzenleme yetkisinin baﬂka bir örne¤ini oluﬂturmaktad›r. kanun deyiminden maddi manada kanunu mu. Ünite . maddi anlamda kanunlar›n yan›nda ﬂeklî an‹NTERNET lamda kanunlar da vard›r. 1982 Anayasas›’n›n. ister genelli¤i ile ister bireyler bak›m›ndan yeni hak ve yükümlülükler yaratmas›yla. Genel veya özel af da ayn› ﬂekilde. yoksa ﬂeklî manada kanunu mu kastetti¤i konusunda bir aç›kl›k yoktur. Yürütme bir yetki olarak de¤il. maddedeki daha etrafl› ifade ile “kaTELEV‹ZYON nun koymak. an›lan iﬂlemlerin hiçbir anlamda kural say›lamayacaklar›nda ﬂüphe yoktur. sadece yürürlükteki kurallar çerçevesinde devlet gelirlerinin toplanmas›na ve kamu harcamalar›n›n yap›lmas›na izin verir. ayn› hukuki güce sahip olan ve ayn› yarg›sal denetim rejimine tâbi bulunan birçok iﬂlem mevcuttur. genel ve özel af ilân etmek gibi. 1924 ve 1961 Anayasas›’ndaki kanunun üstünlü¤üne dayanan sistemi temelde de¤iﬂtirmedi¤i söylenebilir. Bütçe ve kesin hesap kanunlar›n› kabul etmek. maddesine göre Cumhurbaﬂkanl›¤› Genel Sekreterli¤i’nin kuruluﬂ. Di¤er bir deyiﬂle. maddesinin Dan›ﬂma Meclisi Anayasa Komisyonu’nca verilen gerekçesinde “Millet K ‹ T Akanun koyma ad›na P yetkisini yasama meclisi yerine getirir. maddi kanunlarla ayn› usuller içerisinde yap›lan. 1982 Anayasas›’nda yürütmenin hem görev hem de yetki olarak nitelendirilmesinin hukuSIRA S‹ZDE ki sonuçlar› nelerdir? SIRA S‹ZDE 1 YASAMA FONKS‹YONU A M A Ç DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M S O R U 4 Yasama iﬂlevinin ne oldu¤unu ve yasama iﬂlemi türlerini tan›mS O R U layabilmek. Bu cümle. di¤er bir deyiﬂle. de¤iﬂtirmek ve kald›rmak” olarak gördü¤ünü anlatmaktad›r. Bunlardan bir k›sm› mesela bütçe kanunu. bu yetkilerin kullan›labilmesinin ﬂart›n› oluﬂturur. fakat yasama yetkisinin ne oldu¤unu tan›mlamam›ﬂt›r. para bas›lmas›na karar vermek. Bu iﬂlemlerden baz›lar›. Bu örnekler karﬂ›s›nda Türkiye’de kanunun mutlaka bir kural iﬂlem olmas› gerekti¤i elbette söylenemez. 1982 Anayasas› da yasama yetkisinin TBMM’ye ait oldu¤unu SIRA S‹ZDE ve bu yetkinin devredilemeyece¤ini belirtmiﬂ.5. 1982 Anayasas›’n›n “yasama yetkisi” baﬂl›¤›n› taﬂ›yan 7. kanun ad›n› taﬂ›yan. yasama yetkisini TBMM’nin kanun yapma ve parlamento kararlar› alma yetkisi olarak tan›mlayabiliriz. Bu iki istisnai durum d›ﬂ›nda. 1961 ve 1982 Anayasas›’na göre. yeni bir hukuk kural› yaratmaz.Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu 97 ri. teﬂkilat ve çal›ﬂma esaslar› ile personel atama iﬂlemlerinin. sadece bir görev olarak nitelendirilmiﬂ olsayd› bu kararnamelerin hukuki mahiyetini anayasan›n genel sistemi içinde aç›klamak hayli güçleﬂirdi. TBMM. maddesinde say›lm›ﬂt›r.
kanun anayasay› uygulay›c› bir iﬂlemden ibaret de¤ildir. yasama organ›n›n anayasa karﬂ›s›nda bu anlamda bir yükümlülük alt›nda bulunmamas›d›r. Nitekim kanun alan›n›n konu itibar›yla s›n›rland›r›ld›¤›. yasama organ›n›n bir konuyu diledi¤i ölçüde ayr›nt›l› olarak düzenleyebilece¤i anlam›na da gelir. teﬂebbüs kudretine dayan›r. kanundan kaynaklanan iﬂlemlerdir. Kanunun bu anlamda anayasaya dayanmas› zorunlu olmay›p. Yasama organ›. bunun d›ﬂ›ndaki alanlarda düzenleme yetkisinin do¤rudan do¤ruya yürütme organ›na b›rak›ld›¤› anayasalar bak›m›ndan. Türkiye’de yasama ve yürütme fonksiyonlar› aras›ndaki en önemli fark da burada görülür. Yasama organ›. iyi yönetimin gereklerine ve yasama organ›n›n yap›sal niteliklerine uygun düﬂebilir.98 Anayasa Hukuku Yasama Yetkisinin Genelli¤i ve ‹lkelli¤i (Aslili¤i) Yasama Yetkisinin Genelli¤i: Anayasaya ayk›r› olmamak kayd›yla her konunun yasama organ›nca dilenilen ölçüde ayr›nt›l› olarak düzenlenmesini ifade eder. ‹dareci. yani araya herhangi bir iﬂlem girmeksizin düzenleyebilmesidir. Bir sosyal iliﬂki alan›n› kanunla düzenleyerek devletin faaliyet alan› içine almaya veya devletin faaliyet alan› içindeki bir iliﬂkiyi bu alandan ç›karmaya yetkilidir. ﬁu anlamda ki. yani özerk ve serbest olarak düzenleyebilir. Anayasadan ald›¤› genel yetki ile her konuyu do¤rudan do¤ruya düzenleyebilir. bir konuyu ilkel. ayr›nt›lar›n veya Türk Anayasa Mahkemesi’nin deyimiyle “ihtisasa ve idare tekni¤ine taalluk eden hususlar›n” düzenlenmesini yürütme organ›na b›rakmas›. Yürütme organ›. ayn› zamanda. Yasama yetkisinin genelli¤i. Yasama yetkisinin genelli¤i. Gerçi bir bak›ma yasama iﬂlemlerinin de anayasadan kaynakland›¤› düﬂünülebilir ama anayasa-kanun iliﬂkisiyle kanun-idari iﬂlem iliﬂkisi aras›nda çok önemli bir fark vard›r: ‹dari iﬂlemin mevcut bir kanuna dayanma zorunda olmas›na ve onun uygulanmas›n› sa¤lay›c› nitelik taﬂ›mas›na karﬂ›l›k. kanunla düzenleme alan›n›n konu itibar›yla s›n›rland›r›lmam›ﬂ oldu¤unu. do¤rudan do¤ruya hukuki iﬂlemler yapmak yetkisine sahip de¤ildir. anayasan›n hedef ve amaçlar›n›n gerçekleﬂtiril- . bireysel olsun düzenleyici olsun hiçbir iﬂlem yapamayaca¤› hâlde kanun yasama organ›n›n kendine özgü iktidar›na. Bu anlamda yürütme organ›n›n iﬂlemleri. kanunu izleyen. Yasama yetkisinin ilkelli¤i (aslili¤i) ise yasama organ›n›n bir konuyu do¤rudan do¤ruya. Bununla yak›ndan ilgili bir fark da kanunun oldu¤u yerde idare için onu uygulaman›n sadece bir yetki de¤il. devletin hukuk düzeninin yarat›c›s›d›r. Yasama yetkisinin genelli¤i kavram›n›. anayasaya ayk›r› olmamak ﬂart›yla her konunun kanunla düzenlenebilece¤ini ifade eder. ister sübjektif ister düzenleyici iﬂlemler olsun. yukar›da de¤inilen istisnalarla. yasama organ›. Yasama Yetkisinin ‹lkelli¤i (Aslili¤i): Yasama organ›n›n bir konuyu araya baﬂka bir iﬂlem girmeksizin düzenlemesidir. kanunlar›n genelli¤i ile kar›ﬂt›rmamak gerekir. anayasaya ayk›r› olmamas› yeterlidir. Yasama organ›n›n. Nitekim Anayasa Mahkemesi’nin çeﬂitli kararlar›nda da kanunun nitelikleri aras›nda bir konuyu do¤rudan do¤ruya düzenleme özelli¤ine de¤inilmiﬂtir. Sadece yasama organ›. diledi¤i takdirde. yürütme organ›na b›rak›lm›ﬂ mahfuz bir düzenleme yetkisinin bulunmad›¤›n› da anlat›r. Yasama organ›. bir konunun genel ilkelerini saptamakla yetinip. ﬂüphesiz anayasa s›n›rlar› içinde. bir konuyu en ince ayr›nt›lar›na kadar düzenleyebilir ve yürütme organ›na sadece ba¤l› yetkiler vererek. Yürütme organ›n›n iﬂlemleri. kendisini yetkilendiren bir kanun hükmüne dayanmaks›z›n. yasama yetkisinin genelli¤inden söz edilemez. bir idari düzenleme alan›na yer b›rakmayabilir. Yasama yetkisinin genelli¤i. Ancak bu konuda yasama organ›n›n hukuki bir yükümlülük alt›nda oldu¤unu söylemeye elbette imkân yoktur. ayn› zamanda hukuki bir yükümlülük olmas›na karﬂ›l›k. daima o alan› önceden düzenlemiﬂ olan bir kanuna dayanmak zorundad›r. belli bir tedbiri kanunlaﬂt›rabilmek için hiçbir metnin ön iznine tâbi de¤ildir.
hukuki de¤il. yasama yetkisinin devredilmezli¤i yolunda bir kurala anayasada yer verilmesi garip karﬂ›lanabilir. her ﬂeyden önce. Öyleyse. mevcut kanun hükümlerini de¤iﬂtirebiliyor veya yürürlükten kald›rabiliyorsa. Bu yetki devredilemez” kural›n› koymaktad›r. Ancak bu.” (m. bu metinlerde aç›k bir izin olmad›kça baﬂka bir devlet organ›na devredemez. Bu yetki devredilemez. kiﬂilik d›ﬂ› hukuk kurallar› E L E V ‹ Z Y O N T koyma yetkisine sahip oldu¤unda ﬂüphe yoktur. Kald› ki ilgili anayasalarda buna aç›kça izin veren hükümler olmasayd› bile. objektif. Sözü geçen kural. 1971 y›l›nda yap›lan anayasa de¤iﬂikli¤i ile KHK’lerin hukukumuza girmiﬂ olmas›. bir düzenleyici iﬂlem. Hatta baz› kanunlar›n belli bir süre içinde ç›kar›lmas›n› aç›kça emreden anayasa hükümlerinin bile. Yasama yetkisinin ilkelli¤i ve genelli¤i aras›ndaki fark› anlat›n›z. S O U 1924 Anayasas›’n›n “Meclis. Görülüyor ki yukar›da de¤inilen maddeler. toplumun pratik ihtiyaçlar› ‹NTERNET aç›s›ndan gene de imkâns›z olurdu. teﬂri salahiyetini bizzat istimal eder. pratik aç›dan da önem taﬂ›maktad›r.”R (m. Ünite . yasama yetkisinin devredilmezli¤inin anlam› nedir? Yasama yetkisi her türlü genel kural koyma yetkisi anlam›na gelmedi¤ine göre. kanun niteli¤inde say›lmas› gerekir. çünkü e¤er KHK bir yasama iﬂlemi olarak görülürse. bütün devlet organlar› ve devlet yetkileri bak›m›ndan geçerlidir. ancak en az kendisine eﬂde¤erli olan bir iﬂlemle de¤iﬂtirilebilir veya ortadan kald›r›labilir. Çünkü bir hukuki iﬂlem. ‹kincisi. hakk›nda hiçbir kanuni düzenleme bulunmayan bir alanda asli. maddesi “Yasama yetkisi Türk Milleti ad›na Türkiye Büyük Millet Meclisi’nindir. salt teorik bir tart›ﬂma olmay›p. Çünkü kamu hukukunda hiçbir SIRA S‹ZDE devlet organ› anayasadan veya kanunlardan ald›¤› yetkileri. maddede sözü edilen devredilemeyecek yasama Kyetkisi ile genel ola‹ T A P rak kural koyma fonksiyonunun kastedilmiﬂ olamayaca¤› da aç›kt›r. mevcut kanun hükümlerini de¤iﬂtirmemek ve ortadan kald›rmamakla birlikte. ‹ﬂlemin niteli¤inin belirlenmesi.5) yolundaki hükümlerine paraleldir. Bu. yasama organ› d›ﬂ›nda bir devlet organ›n›n genel kurallar koyma yetkisini yasaklam›ﬂ de¤ildir ve olamaz da.5. onun fonksiyonel bak›mdan bir yasama iﬂlemi say›lmas› gerekip gerekmedi¤i tart›ﬂmas›na yol açm›ﬂt›r. sadece siyasi bir yükümlülüktür. ne amaçla ve hangi anlamda yer alm›ﬂt›r? ‹lk bak›ﬂta.6) ve 1961 Anayasas›’n›n “Yasama yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisi’nindir. böyle bir iﬂlemin de. objektif ve soyut hukuk kurallar›n›n ancak yasama organ› taraf›ndan konulabilece¤ini savunmak. neyin devri yasaklanm›ﬂt›r? Bu madde ile yasaklanm›ﬂ olan. Bu anlamda devredilmezlik ilkesi. bu iﬂlemin kanun niteli¤inde ve gücünde oldu¤unda kuﬂku yoktur. Üstelik 7. yani ilk elden ya da do¤rudan düzenleme yap›yorsa. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Yasama Yetkisinin Devredilmezli¤i 2 Anayasam›z›n 7. sadece yaAMAÇLARIMIZ sama yetkisi bak›m›ndan de¤il. KHK’nin hukuki güç yönünden kanuna eﬂit niteli¤i. hukuki anlamda müeyyidesi yoktur. bütün genel. idarenin türevselli¤i ilkesi gere¤ince. DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu 99 mesine yard›mc› olacak kanunlar› ç›karmal›d›r. Acaba her üç Kanayasada yasaD‹ KAT ma yetkisinin devredilmezli¤i ilkesi. soyut. onun tâbi oldu¤u yarg›sal denetim rejiminin tayini bak›m›ndan önemlidir. E¤er bir düzenleyici iﬂlem. yani genel. onun yasama meclisinin onay›ndan önce de idari yarg›n›n denetimine tâbi olmamas› gerekir. kanun ad› alt›nda veya bu ad› taﬂ›masa bile kanunla eﬂde¤erde ya da kanun gücüne sahip hukuki iﬂlemler yapma yetkisinin devredilmesidir. Çünkü gerek 1924 ve 1961 gerek 1982 Anayasas›’nda yürütme organ›n›n düzenleyici iﬂlemler yapma.
önceden bir kanunla uygun bulunma zorunlulu¤u olmaks›z›n. belli bir kiﬂiyi kanuni yükümlülüklerinden kurtarmamakla beraber. yasama organ›n›n. 1982 Anayasas› (m. ﬁüphesiz. Mevzuat›m›zda bu tür kanunlar›n örnekleri. kanunun mutlaka bir kural iﬂlem olmas› gerekmedi¤i anlam›na gelir. özel bir görüﬂülme usulüne. Bu. Cumhurbaﬂkan›’d›r. onun tek baﬂ›na de¤il. Buna karﬂ›l›k. taﬂ›d›klar› özel nitelikler sebebiyle. Cumhurbaﬂkan›’nca onaylanacakt›r. antlaﬂmalar› yürürlü¤e koyma yetkisini vermiﬂtir. Anayasa’n›n 104. Belli bir kiﬂiye kanunla yükümlülük yüklenemeyece¤i gibi. Anayasam›za göre antlaﬂmalar› onaylamaya yetkili makam. kural olarak. Her iki anayasan›n benimsedi¤i sistem. kanunun ne konusu ne de hukuki mahiyeti aç›s›ndan tan›mlanmas›n›n mümkün oldu¤unu ortaya koymaktad›r.100 Anayasa Hukuku YASAMA ‹ﬁLEMLER‹ Kanun Türk hukukunda kanunun maddi anlamda de¤il. Ayn› maddenin ikinci ve üçüncü f›kralar›. ﬁeklî kanun anlay›ﬂ›. Anayasa’n›n antlaﬂmalar›n onaylanmas› konusunda kabul etti¤i genel kural. Bununla birlikte. anayasaya ayk›r› olmamak ﬂart›yla her ﬂeyin bir kanun konusu olabilece¤ini. Üzerinde herkesin birleﬂti¤i bir istisna. Yasama yetkisinin genelli¤i ise kanun alan›n›n s›n›rlanmam›ﬂ oldu¤unu. hatta özel bir hukuki statüye tâbi tutmuﬂtur. yasama yetkisinin de genel ve s›n›rs›z oldu¤u. TBMM’nin onaylamay› bir kanunla uygun bulmas›na ba¤l›d›r. maddeleri bu . Yoksa istisnas›z her türlü antlaﬂma.90). TBMM’nin bir kanunla önceden verdi¤i yetkiye dayan›larak onay iﬂleminin Cumhurbaﬂkan›’nca yap›lmas› olmakla beraber. ve 3. Ancak Cumhurbaﬂkan›’n›n onay yetkisini kullanabilmesi. Bu iki ilke. ﬂeklî kanun anlay›ﬂ›n› kabul eden yazarlar da yasama organ›n›n istisnas›z her türlü hukuki iﬂlemi kanun biçiminde yapamayaca¤›n› kabul etmekte.65) uygulamada iyi iﬂledi¤i ve ihtiyaca cevap verdi¤i gerekçesiyle aynen kabul etmiﬂtir. belli bir kiﬂiyi kanuni yükümlülüklerinden kurtaran bir kanunun da ç›kar›lamamas› gerekir. sadece onaylaman›n bir kanunla uygun bulunmas›n›n gerekli olmad›¤› anlam›na gelir. maddesi. ikinci ve üçüncü f›kralarda an›lan antlaﬂmalar›n onaylanmayacaklar› de¤il. Bakanlar Kurulu ile birlikte ve Bakanlar Kurulu kararnamesi biçiminde kullanabilece¤i bir yetkidir. bu kural›n istisnalar›n› getirmiﬂ. bütçe ve kesin hesap kanunlar› ile milletleraras› andlaﬂmalar›n uygun bulunmas› hakk›ndaki kanunlard›r. milletleraras› antlaﬂmalar›n uygun bulunmas›na iliﬂkin 1961 Anayasas› hükmünü (m. antlaﬂmalar›n onaylanmas› yetkisini yasama ve yürütme organlar› aras›nda paylaﬂt›rm›ﬂt›r. görüﬂlerini birtak›m istisnalarla yumuﬂatmaktad›rlar. yukar›da belirtilmiﬂti. ancak ﬂeklî anlamda tan›mlanabilece¤i. Bunlar. kanun biçiminde yap›lan baz› yasama iﬂlemlerini. milletleraras› antlaﬂmalar› onaylamak ve yay›mlamak yetkisini Cumhurbaﬂkan›’n›n görev ve yetkileri aras›nda saymaktad›r. ona birtak›m özel yararlar sa¤layan bir kanunun ç›kar›l›p ç›kar›lamayaca¤› daha tart›ﬂmal›d›r. Cumhurbaﬂkan›’n›n bu yetkisi. yürütme organ›n›n mahfuz bir düzenleme alan›n›n bulunmad›¤›n› ifade eder. maddi bak›mdan yarg› iﬂlemi niteli¤inde bir iﬂlemi kanun biçiminde yapamayaca¤›d›r. Anayasa’n›n 90/2. baz› durumlarda yürütme organ›na. di¤er bir deyiﬂle. özellikle belli kiﬂilere vatani hizmet tertibinden maaﬂ ba¤lanmas› veya belli bir kamu görevlisinin emeklilik yaﬂ›n›n uzat›lmas› hakk›ndaki kanunlard›r. Özel Nitelikli Kanunlar Anayasam›z.
5. Ünite - Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu
101
kurala iki tür istisna getirmektedir. 90/2. maddeye göre, “Ekonomik, ticari veya teknik iliﬂkileri düzenleyen ve süresi bir y›l› aﬂmayan antlaﬂmalar, Devlet Maliyesi bak›m›ndan bir yüklenme gerektirmemek, kiﬂi hallerine ve Türklerin yabanc› memleketlerdeki mülkiyet haklar›na dokunmamak ﬂart›yla, yay›mlanma ile yürürlü¤e konulabilir. Bu takdirde bu antlaﬂmalar, yay›mlar›ndan baﬂlayarak iki ay içinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin bilgisine sunulur”. Antlaﬂman›n TBMM’nin bilgisine sunulmas›, TBMM’ye antlaﬂma üzerinde herhangi bir iﬂlem yapma yetkisini vermez; yasama organ›, antlaﬂmay› uygun bulmazsa, ancak Bakanlar Kurulu üzerindeki siyasal denetim mekanizmas›n› harekete geçirebilir. Bunun da antlaﬂman›n milletleraras› geçerlili¤ini ve ba¤lay›c›l›¤›n› etkilemeyece¤i aç›kt›r. Anayasa’n›n 90/3. maddesinde yer alan istisna ise yürütme organ›n› TBMM’ye bilgi verme yükümlülü¤ünden de kurtarmakta, hatta baz› durumlarda bir antlaﬂmay› yay›mlanmadan da yürürlü¤e koyma imkân›n› vermektedir. Bu maddeye göre, “Milletleraras› bir antlaﬂmaya dayanan uygulama antlaﬂmalar› ile kanunun verdi¤i yetkiye dayan›larak yap›lan ekonomik, ticari, teknik veya idari antlaﬂmalar›n Türkiye Büyük Millet Meclisi’nce uygun bulunmas› zorunlulu¤u yoktur; ancak, bu f›kraya göre yap›lan ekonomik, ticari veya özel kiﬂilerin haklar›n› ilgilendiren antlaﬂmalar, yay›mlanmadan yürürlü¤e konulamaz.” 90/2. ve 3. maddelerindeki istisnalar›n, ancak Türk kanunlar›na de¤iﬂiklik getirmeyen antlaﬂmalar bak›m›ndan geçerli olaca¤› da unutulmamal›d›r. 90/4. maddesine göre, “Türk kanunlar›na de¤iﬂiklik getiren her türlü antlaﬂmalar›n yap›lmas›nda birinci f›kra hükmü uygulan›r”. Yani bunlar›n bir kanunla uygun bulunmalar› zorunludur. 1982 Anayasas›’n›n 90/son maddesine göre, “Usulüne göre yürürlü¤e konulmuﬂ milletleraras› antlaﬂmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakk›nda Anayasaya ayk›r›l›k iddias› ile Anayasa Mahkemesi’ne baﬂvurulamaz”. Bu son f›kra, antlaﬂmalar›n Anayasa’ya uygunlu¤unun, gerek soyut gerek somut norm denetimi yoluyla Anayasa Mahkemesi taraf›ndan denetlenebilmesine imkân vermemektedir. Bu yasaklay›c› hükmün, bir yandan devletin milletleraras› sorumlulu¤una meydan vermemek; öte yandan Türkiye’nin devletler üstü nitelik taﬂ›yan, dolay›s›yla Anayasa’n›n baz› hükümleriyle çeliﬂebilecek olan milletleraras› kuruluﬂlara girebilmesini sa¤lamak gibi iki düﬂünceden kaynakland›¤› söylenebilir. Kanunla bir milletleraras› andlaﬂman›n çat›ﬂmas› hâlinde bunlardan hangisine öncelik tan›naca¤› sorunu, 22.05.2004 tarihli ve 5170 say›l› Kanun’la Anayasa’n›n 90. maddesine eklenen f›kra ile çözülmüﬂtür. Bu f›kraya göre, “Usulüne göre yürürlü¤e konulmuﬂ temel hak ve özgürlüklere iliﬂkin milletleraras› andlaﬂmalarla kanunlar›n ayn› konuda farkl› hükümler içermesi nedeniyle ç›kabilecek uyuﬂmazl›klarda milletleraras› andlaﬂma hükümleri esas al›n›r”. Bu hüküm, temel hak ve hürriyetlere iliﬂkin milletleraras› andlaﬂmalar›, anayasa ile kanunlar aras›nda bir konuma yerleﬂtirilmiﬂtir. Uyuﬂmazl›k hâlinde milletleraras› andlaﬂmalara üstünlük tan›mas› gereken merciler, genel mahkemelerdir. ﬁüphesiz, genel mahkemelerin, bir kanunu milletleraras› bir andlaﬂmaya ayk›r› oldu¤u gerekçesiyle iptal etme yetkisi yoktur.
Parlamento Kararlar›
Yasama meclislerinin hukuki iﬂlemleri, kanunlar ve parlamento kararlar› olmak üzere ikiye ayr›l›r. Bu iki tür iﬂlemi ay›rt etmeye çal›ﬂan yazarlar, genellikle, kanunun iki meclisin iradesinin ürünü olmas›na karﬂ›l›k, karar›n tek bir meclisin iradesinden kaynakland›¤›na dikkati çekmektedirler. Ancak bu kriterin, tek meclisli bir sistemde kanunla parlamento karar›n› ay›rt edemeyece¤i aç›kt›r.
102
Anayasa Hukuku
Bu durumda Türk hukukunda parlamento kararlar›n› ancak olumsuz ﬂekilde tan›mlamak mümkün görünmektedir. Parlamento kararlar›, TBMM’nin kanun d›ﬂ›ndaki bütün iﬂlemleridir. Gerçekten, kararlar›n konu ve nitelik bak›m›ndan çeﬂitlili¤i, bunlar›n verdi¤imiz olumsuz ve biçimsel tan›m d›ﬂ›nda, maddi yönden tan›mlanabilmelerine imkân vermemektedir. Parlamento kararlar›n›n konu yönünden çok çeﬂitli oluﬂlar›, bunlar›n tam bir tasnifinin yap›lmas›n› da güçleﬂtirmektedir. Yasama meclislerinin iç örgütleniﬂlerine ve çal›ﬂmalar›na iliﬂkin kararlar parlamento kararlar›n›n önemli bir bölümünü oluﬂturur. Mesela TBMM’nin kendi ‹çtüzü¤ünü yapmas› ve de¤iﬂtirmesi (m.95), kendi Baﬂkan›’n› ve Baﬂkanl›k Divan›’n› seçmesi (m.94) gibi. Parlamento kararlar›n›n ikinci bir bölümü, yasama meclisinin yürütme organ› ile olan iliﬂkilerini ilgilendirir. Parlamenter rejimin mekanizmas› içinde, yasama meclislerinin bu tür kararlar almalar› do¤al ve zorunludur. Mesela TBMM’ce Baﬂbakan veya bakanlar hakk›nda meclis soruﬂturmas› aç›lmas› ve Yüce Divan’a sevk karar› (m.100), Cumhurbaﬂkan›’n›n vatan hainli¤inden dolay› TBMM’ce suçland›r›lmas› karar› (m.105) gibi. Anayasa, parlamento kararlar›n› genel bir kategori olarak yarg› denetimine tâbi tutmuﬂ de¤ildir. Bu kararlardan iki türünün Anayasa Mahkemesi’nce denetlenebilece¤i, Anayasa’da aç›kça belirtilmiﬂtir. Bunlar, yasama meclisi içtüzükleri ile yasama dokunulmazl›¤›n›n kald›r›lmas›na veya üyeli¤in düﬂmesine iliﬂkin kararlard›r. Bizce, parlamento kararlar›n›n bu iki istisna d›ﬂ›nda yarg› denetimi d›ﬂ›nda b›rak›lm›ﬂ olmas›n›, hukuk devleti aç›s›ndan önemli bir sak›nca olarak görmek abartmal›d›r. Her ﬂeyden önce, parlamento kararlar›n›n, vatandaﬂlar için uyulmas› zorunlu genel hukuk kurallar› koyamayaca¤› unutulmamal›d›r. Meclisler, bu nitelikte bir iﬂlemi, belki de yarg›sal denetimden kaç›rmak amac›yla, kanun de¤il karar ad› alt›nda yapsalar bile, istedikleri sonucu sa¤layamayacaklard›r. Çünkü Anayasa Mahkemesi, bir metnin meclisçe ﬂu veya bu nitelikte say›lm›ﬂ olmas›yla kendisini ba¤l› görmedi¤ine göre, böyle bir iﬂlemi kanun niteli¤inde sayarak denetleyebilecektir. Benzer ﬂekilde, Meclis’in kendi iç örgütleniﬂi ve çal›ﬂmalar› ile ilgili kararlar, Anayasa Mahkemesi’nce içtüzük düzenlemesi niteli¤inde görüldü¤ü takdirde, denetlenebilmektedir. Meclisin yürütme organ› ile iliﬂkilerine dair kararlar ise, mahiyetleri gere¤i siyasal tercih ve takdirlere dayand›¤›ndan, bunlar›n yarg› denetimine tâbi olmamalar› do¤ald›r. Ayn› ﬂey, savaﬂ ilan› ve silahl› kuvvet kullan›lmas›na izin verilmesi kararlar› bak›m›ndan da söylenebilir.
SIRA S‹ZDE
3
Kanun ile parlamento karar› aras›nda ne gibi farkl›l›klar bulunmaktad›r? SIRA S‹ZDE
DÜﬁÜNEL‹M Yasama meclislerinin kendi iç çal›ﬂmalar›n› düzenlemek amac›yla koyduklar› kurallara içtüzük ad› verilir. Duguit, içtüzü¤ü “Her meclisin düzenini ve çal›ﬂma yönS O R temini belirleyen Ugenel nitelikteki hükümlerin tümü” olarak tan›mlamaktad›r. Bu anlamda içtüzük, her meclisin kendi iç kanunu olarak kabul edilebilir. Anayasaya göre (m.95/1) “Türkiye Büyük Millet Meclisi, çal›ﬂmalar›n›, kendi yapt›¤› ‹çtüzük D‹KKAT hükümlerine göre yürütür”. Meclislerin kendi içtüzüklerini bizzat yapmalar›, onlar›n di¤er devlet organlar›, özellikle yürütme organ› karﬂ›s›ndaki ba¤›ms›zl›klar›n›n bir belirtisi SIRAsembolüdür. Buna, yasama meclislerinin yöntemsel ba¤›ms›zl›¤› ad› ve S‹ZDE verilebilir. Anayasada aç›k bir hüküm olmasa bile, meclislerin kendi içtüzüklerini yapmak yetkisine sahip olduklar›n›n kabulü gerekir. AMAÇLARIMIZ
DÜﬁÜNEL‹M ‹çtüzük: Yasama meclislerinin kendi iç çal›ﬂmalar›n› düzenlemek S O R U amac›yla oluﬂturduklar› kurallar bütünüdür. D‹KKAT
‹çtüzük
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
5. Ünite - Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu
103
Yasama meclislerinin içtüzükleri, taﬂ›d›klar› ada ra¤men, Anayasa’n›n 115. maddesi gere¤ince Bakanlar Kurulu’nca ç›kar›lan tüzüklerle kar›ﬂt›r›lmamal›d›r. ‹çtüzükler, tüzüklerden yetki, konu ve usul unsurlar› bak›m›ndan tamamen farkl›d›r. Öte yandan içtüzükler, aralar›ndaki birtak›m benzerliklere ra¤men, kanun da de¤ildir. Kanunlar iki meclisli bir sistemde meclislerin ortak iradesinin ürünü olduklar› hâlde, meclislerden her biri kendi içtüzü¤ünü yapmaya yetkilidir. Kanunla içtüzük aras›ndaki daha da önemli bir fark, konu bak›m›ndan mevcut olan farkt›r. Kanunun vatandaﬂlar için haklar ve yükümlülükler yaratabilmesine karﬂ›l›k, içtüzükler kural olarak sadece yasama meclisi üyelerini ba¤lar ve meclis d›ﬂ›nda bir uygulama alan›na sahip olmalar› düﬂünülemez. O hâlde içtüzüklerin hukuki niteli¤i nedir? Bunlar›n, biçimsel yönden, parlamento kararlar› kategorisine girdiklerine kuﬂku yoktur. Ancak içtüzükleri, norm yarat›c› nitelikleri dolay›s›yla ço¤unlukla bireysel ve sübjektif nitelik taﬂ›yan di¤er parlamento kararlar›ndan ay›rmak gerekir. Yasama meclisinin iç çal›ﬂmalar›n› düzenleyen metinler olarak içtüzükleri, teknik yönleri a¤›r basan, dolay›s›yla siyasal önemi fazla olmayan hukuk kurallar› saymak do¤ru de¤ildir. Tersine, içtüzükler, meclis çal›ﬂmalar›n›n etkinli¤ini ve verimlili¤ini, meclis iradesinin gerçe¤e uygun biçimde yans›y›p yans›mamas›n› belirleyen, iktidar-muhalefet iliﬂkilerini büyük ölçüde etkileyen temel siyasal önemde hukuk kurallar›d›r. Yasama meclislerinin kendi içtüzüklerini yapma yetkilerinin bir sonucu da meclislerin bu içtüzükleri diledikleri zaman de¤iﬂtirebilmeleridir. ‹çtüzüklerin konusu, yasama meclislerinin çal›ﬂmalar›n›n düzenlenmesidir (m.95/1). Bu nedenle içtüzüklere, meclis çal›ﬂmalar›yla ilgili olmayan hükümler konulamaz. Özellikle içtüzüklerin, yasama meclisi d›ﬂ›ndaki kiﬂileri ba¤lay›c›, onlar bak›m›ndan yükümlülükler getirici kurallar koyamayaca¤›nda kuﬂku yoktur. Böyle bir durum, temel hak ve hürriyetlerin kanunla s›n›rland›r›labilece¤i hakk›ndaki anayasa hükmüne de (m.13/1) ayk›r› düﬂer. Anayasa, içtüzüklerin yay›nlanma zorunlulu¤u hakk›nda aç›k bir hüküm taﬂ›mamakla beraber, 151. maddedeki iptal davas› açma süresi ‹çtüzü¤ün RG’de yay›nlanmas›ndan itibaren baﬂlad›¤›na göre, RG’de yay›nlanman›n anayasal bir zorunluluk oldu¤u sonucuna varmak gerekir. Ancak yasama meclislerinin yöntemsel ba¤›ms›zl›¤› ilkesinin gere¤i olarak, bu yay›nlanma iﬂleminin, kanun ve tüzüklerde oldu¤u gibi Cumhurbaﬂkan› taraf›ndan de¤il, do¤rudan do¤ruya TBMM Baﬂkan› taraf›ndan yapt›r›lmas› do¤rudur. Ayn› ilkenin di¤er bir sonucu da Cumhurbaﬂkan›’n›n kanunlar› bir defa daha görüﬂülmek üzere Meclis’e geri gönderme yetkisinin, içtüzükler bak›m›ndan mevcut olmamas›d›r. Buna karﬂ›l›k Cumhurbaﬂkan›, Anayasaya ayk›r› gördü¤ü bir içtüzük veya içtüzük de¤iﬂikli¤ine karﬂ›, Anayasa’n›n 150. maddesi gere¤ince iptal davas› açabilir. Genellikle, parlamentolar›n yöntemsel ba¤›ms›zl›¤› ilkesi, içtüzüklerin ve içtüzük uygulamalar›n›n herhangi bir yarg›sal denetime tâbi olmamalar›n› da içerir. Ancak anayasam›z, içtüzüklerin büyük siyasal önemini göz önünde bulundurarak, onlar› anayasaya uygunluk denetimi bak›m›ndan kanunlarla esas itibar›yla ayn› hükümlere ba¤lanm›ﬂt›r. ﬁu kadar ki yasama meclisleri d›ﬂ›ndaki kiﬂiler için uyulmas› zorunlu kurallar koyamayan içtüzüklerden, genel mahkemelerin görev alan›na girecek bir uyuﬂmazl›k do¤mas› mümkün olamayaca¤› için, bir içtüzük hükmünün itiraz (somut norm denetimi) yoluyla Anayasa Mahkemesi önüne getirilmesi düﬂünülemez. Nitekim itiraz yolunu düzenleyen anayasa hükmünde (m.152) içtüzüklere de¤inilmemiﬂ olmas› da bunu kan›tlamaktad›r.
104
Anayasa Hukuku
YÜRÜTME FONKS‹YONU
AM AÇ
5
Yürütme iﬂlevinin niteli¤ini ve yürütme iﬂlemlerinin neler oldu¤unu tan›mlayabilmek.
Kanun Hükmünde Kararname: TBMM’ce ç›kar›lan yetki kanununa dayan›larak, Bakanlar Kurulu’nun yürürlükteki kanunlar› de¤iﬂtirebilecek veya kald›rabilecek güçte düzenlemelerde bulunabilmesi.
Yürütme fonksiyonunun sadece maddi anlamda tan›mlanamayaca¤›nda kuﬂku yoktur. Di¤er bir deyimle Türkiye’de yürütme fonksiyonu, özel, somut, bireysel iﬂlemler yapmaktan ibaret say›lamaz. Yürütme fonksiyonu kavram›na bu tür iﬂlemler kadar, düzenleyici veya kural koyucu iﬂlemler yapmak da girer. Gerek 1982, gerek daha önceki 1924 ve 1961 Anayasas›’nda yürütmenin düzenleme, yani genel, objektif, kiﬂilik d›ﬂ› hukuk kurallar› koyma yetkisine sahip oldu¤u, tart›ﬂma götürmeyecek derecede aç›kt›r. 1924 Anayasas› tüzüklerden, 1961 Anayasas› tüzük ve yönetmeliklerden aç›kça söz etmiﬂtir. 1961 Anayasas›’nda 1488 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklik, yürütmenin düzenleyici iﬂlemlerine KHK’leri de eklemiﬂtir. 1982 Anayasas›, her üç düzenleyici iﬂlem türüne yer vermektedir. Görülüyor ki Cumhuriyetin bütün anayasalar›nda yürütme organ›n›n düzenleyici iﬂlemler yapma yetkisi, do¤rudan do¤ruya anayasadan do¤muﬂtur. Ancak anayasada böyle aç›k bir hüküm olmasa bile, yürütme organ›n›n düzenleme yetkisine sahip oldu¤u, bu yetkinin yürütme ve idare fonksiyonunun mahiyetinden do¤du¤u söylenebilir. Bir defa, devlet hayat›n›n pratik zorunluluklar›, böyle bir sonuca varmay› gerekli k›lmaktad›r. Özellikle, karmaﬂ›klaﬂm›ﬂ, uzmanlaﬂm›ﬂ ve çok geniﬂ alanlara yay›lm›ﬂ olan modern devlet hayat› içerisinde bütün genel, objektif, kiﬂilik d›ﬂ› hukuk kurallar›n›n yasama organ› taraf›ndan konulmas› gerekti¤ini savunmaya imkân yoktur. Buna, yasama organ›n›n ne çal›ﬂma süresi, ne teknik uzmanl›¤›, ne de hayli a¤›r iﬂleyen çal›ﬂma usulleri elverir. Devletin sosyal hayata müdahalesini asgari ölçüde tutmay› amaçlayan bir klasik liberal devlet anlay›ﬂ› içinde belki bir dereceye kadar savunulabilecek olan böyle bir görüﬂ, günümüzün müdahaleci sosyal devlet anlay›ﬂ› karﬂ›s›nda geçerli¤ini tamamen yitirmiﬂtir. Yürütmenin düzenleme yetkisinin sadece an›lan pozitif anayasa normlar›ndan do¤mad›¤› yolunda gösterilebilecek bir kan›t da gerek 1924 gerek 1961 Anayasas› dönemlerinde, anayasada aç›kça belirtilenlerden baﬂka düzenleyici iﬂlemlerin de yap›lm›ﬂ ve bu uygulaman›n, gerek doktrinde gerek yarg› kararlar›nda anayasaya ayk›r› görülmemiﬂ olmas›d›r. Mesela 1924 Anayasas› sadece tüzüklerden söz etmiﬂ oldu¤u hâlde, bu dönemde yönetmelikler ve kural-kararnameler de yap›lm›ﬂ ve bunlar›n anayasaya ayk›r› olduklar› ileri sürülmemiﬂtir. Ayn› görüﬂ, 1961 Anayasas› döneminde Anayasa Mahkemesi’nce de benimsenmiﬂtir. Anayasa Mahkemesi, bu dönemdeki bir karar›nda, yürütme organ›na anayasada tasrih edilen tüzük ve yönetmelikler d›ﬂ›nda düzenleyici iﬂlem yapma yetkisinin tan›nmam›ﬂ oldu¤u sonucuna var›lamayaca¤›n› belirtmiﬂtir. Kendisinden önceki Cumhuriyet anayasalar› gibi, 1982 Anayasas› da yürütme fonksiyonunun bir tan›m›n› vermiﬂ de¤ildir. Anayasa’n›n 8. maddesine göre “Yürütme yetkisi ve görevi, Cumhurbaﬂkan› ve Bakanlar Kurulu taraf›ndan, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullan›l›r ve yerine getirilir”. Bunun, sadece kanunun somutlaﬂt›r›lmas›ndan, di¤er bir deyiﬂle onun belli bir olaya veya kiﬂiye uygulanmas›ndan ibaret olamayaca¤› aç›kt›r. Pozitif hukukumuza göre, yürütme fonksiyonu maddi bak›mdan tan›mlanamad›¤›ndan, yürütme iﬂlemleri düzenleyici iﬂlemler olabilece¤i gibi, somut, bireysel, sübjektif iﬂlemler de olabilir. Anayasa, yürütmenin düzenleyici iﬂlemlerini, KHK, tüzük, yönetmelik ve Cumhurbaﬂkanl›¤› kararnamesi olarak belirlemiﬂtir.
Asl›nda. yetki kanununda belirlenmiﬂ olan bu çerçevenin d›ﬂ›na ç›kamaz. Üstelik Anayasa’n›n 87. Yetki kanununun. Ayr›ca Anayasa’n›n 163. Anayasa’n›n ikinci k›sm›n›n birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar. Önceden bir yetki kanunuyla yetkilendirilmedikçe. anayasada say›lan unsurlardan birini belirtmemesi. belli bir alanda tan›nm›ﬂ olmaktad›r.13) de teyid etmektedir. hürriyetlerin kanunla s›n›rlanaca¤› yolundaki anayasa ilkesini (m. yetki kanununda belirlenir. 1961 Anayasas›’ndan farkl› olarak. gerek 1982 Anayasas›’na göre KHK ç›karma yetkisi Bakanlar Kurulu’nundur. anayasaya ayk›r› say›lmas› gerekir. Gerçi 1982 Anayasas›. kapsam›n›. kiﬂi haklar› ve ödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasi haklar ve ödevleri belirtti¤ine göre. genel çerçevesi itibar›yla. Bakanlar Kurulu kendili¤inden KHK ç›karamaz. . ikinci k›sm›n üçüncü bölümünde yer alan “sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler”in. Yetki Gerek de¤iﬂik 1961. Ayr›ca Anayasa. Bakanlar Kurulu’na bu yetkiyi veren yetki kanunundan do¤ar. KHK ile düzenlenebilmesi gerekir. Anayasan›n ikinci k›sm›n›n birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar. de¤iﬂik 1961 Anayasas›’nda yer alan belli konularda ibaresine yer vermemiﬂtir ama bundan yetki kanununun s›n›rlar› belli olmayan bir alanda Bakanlar Kurulu’na KHK ç›karma yetkisi verebilece¤i sonucu ç›kar›lamaz. maddesi TBMM’nin görev ve yetkilerini sayarken “Bakanlar Kurulu’na belli konularda kanun hükmünde kararname ç›karma yetkisi vermek” ten söz etmektedir. bu Anayasa’da 1971 y›l›nda 1488 say›l› Kanunla yap›lan de¤iﬂiklikler aras›nda hukukumuza girmiﬂtir. Bu hükme göre “s›k›yönetim ve ola¤anüstü haller sakl› kalmak üzere. Aksi hâlde. maddesi Bakanlar Kurulu’na KHK ile bütçede de¤iﬂiklik yapma yetkisinin verilmesini de yasaklamaktad›r. ilkelerini. somutlaﬂt›r›lm›ﬂ. Anayasa’ya ayk›r› bir yetki kanununa dayan›larak ç›kar›lm›ﬂ bir KHK’nin de kendisi içerik yönünden anayasaya ayk›r› bir hüküm taﬂ›masa bile. Bu hüküm. kapsam›n› ve ilkelerini göstermek zorunda oldu¤una göre yetki.91/2). Bakanlar Kurulu’nun KHK ç›karma yetkisi de (s›k›yönetim ve ola¤anüstü hâl KHK’leri müstesna) do¤rudan do¤ruya anayasadan de¤il. yürürlükten kald›r›lacak kanun hükümlerinin aç›kça gösterilmesi ﬂart› ortadan kald›r›lm›ﬂ. buna karﬂ›l›k. KHK’nin konusu. KHK’nin amac›n›. Dolay›s›yla.5. Konu KHK’nin konusu. kullanma süresini ve süresi içinde birden fazla kararname ç›kar›l›p ç›kar›lamayaca¤›n› gösterir” (m. Ünite . kiﬂi haklar› ve ödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasi haklar ve ödevler kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemez” (m. yürütme organ›n›n baﬂka herhangi bir unsuru KHK ç›karamaz ve yetki kanunuyla kendisine böyle bir yetki verilemez. kural olarak. Yetki kanunu. anayasan›n uygun gördü¤ü ölçünün ötesinde bir yetki devri gerçekleﬂmiﬂ olur. KHK ile düzenlenemeyecek konular olarak. süresi içinde birden fazla kararname ç›kar›l›p ç›kar›lamayaca¤›n›n yetki kanununda belirtilmesi ﬂart› konulmuﬂtur. ç›kar›lacak kanun hükmünde kararnamenin amac›n›. bu kanunu anayasaya ayk›r› k›lar. “Yetki kanunu. 1961 Anayasas›’n›n ilgili hükmüne paralel olarak KHK ile düzenlemeyecek baz› konular› da belirtmiﬂtir. Anayasa.91/1).Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu 105 Kanun Hükmünde Kararnameler Kavram ve Nitelik 1924 Anayasas›’nda ve 1961 Anayasas›’n›n ilk ﬂeklinde mevcut olmayan KHK.
bu denetim sürecini diledi¤i ölçüde h›zland›rmak imkân›na da sahiptir. Yürütme organ›na KHK ç›karma yetkisi verilmesi ihtiyac›n› do¤uran. de¤iﬂtirmek veya reddetmek suretiyle. Bakanlar Kurulu’nun di¤er kararnamelerinden farks›zd›r. Ça¤daﬂ demokrasilerde yasama organ› ne ölçüde halk iradesinden kaynaklan›yorsa. Ancak Anayasa.115) de bu görüﬂü do¤rulamaktad›r.91/7. ayr›k durumlar içindirler ve ba¤l› bir yetkinin kullan›lmas› yoluyla hukuksal yaﬂam› etkilerler”. bu yetki devredilemez. 8).91/6). süreci kontrolu alt›nda tutacak yetkilerle donat›lm›ﬂ oldu¤u gibi.106 Anayasa Hukuku Anayasa Mahkemesi’nin.104). anayasada bulunmayan birtak›m ﬂartlar ekledi¤i görülmektedir. RG’de yay›nland›klar› gün yürürlü¤e girerler. sadece konunun ivedili¤i de¤il. Anayasa Mahkemesi’nin. ancak yasama organ› gerekli gördü¤ü ölçüde yayg›nlaﬂt›r›labilecek. Mesela bu yöndeki bir karara göre. önemlilik. Sonuç olarak. ya da düzenlemede h›zla de¤iﬂen ﬂartlara intibak› sa¤layacak belli bir esneklik sa¤lanmas› gere¤idir. zorunluluk ve ivedilik gibi. önemlilik. Anayasaya göre “Kararnameler. Öyle görünüyor ki Anayasa Mahkemesi. Oysa günümüzde yürütme organ›n›n düzenleyici yetkilerinin geniﬂlemesi tüm Bat› demokrasilerinde görüldü¤ü gibi. KHK’lerin ancak “yerine getirilmesinde zorunluluk bulunan. k›sa süreli olmak. zorunluluk. baﬂta yetki kanunu ç›karmak. KHK’lerin geçerlik ﬂartlar›na eklemesinin Anayasa’ya uygunlu¤u çok kuﬂkuludur. yasama yetkisi genel ve asli bir yetkidir. KHK uygulamas›. yürütme organ›n›n KHK ç›karma yetkisini yorum yoluyla daralt›rken. birçok konular da Anayasa’n›n 91. Usul ve ﬁekil Usul ve ﬂekil unsuru bak›m›ndan KHK’ler. kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de gösterilebilir (m. KHK’lerin TBMM’nde görüﬂülüp karara ba¤lanmas› için belli bir süre tayin etmiﬂ de¤ildir. ivedilik ve k›sa sürelilik gibi unsurlar›. unsurlar› anayasada belirtilen yetki yasalar›na göre ç›kar›l›r ve iﬂlem görürler. Üstelik Anayasa’n›n KHK’lere iliﬂkin düzenlemesinde yasama organ›. Anayasa. . Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonlar› ve Genel Kurulu’nda öncelik ve ivedilikle görüﬂülür” (m. bu de¤iﬂimi antidemokratik olarak nitelendirmek de mümkün de¤ildir. yürütme organ› da o kadar halk iradesinden kaynaklanmaktad›r. Öncelik ve ivedilik ﬂart›yla KHK’lerin mümkün olan süratle TBMM’nin kesin karar›na ba¤lanmas› sa¤lanmak istenmiﬂtir. Cumhurbaﬂkan›’n›n görevleri aras›nda kararnameleri imzalamaktan söz etti¤ine göre (m. KHK’ler. sonda ise KHK’leri onaylamak. KHK uygulamas›n›n yayg›nlaﬂt›r›lmas›n›n yasama organ›n› devre d›ﬂ› b›rakaca¤› görüﬂü yerinde de¤ildir. ço¤u zaman konunun yasama organ›nca gere¤i gibi düzenlenemeyecek derecede teknik oluﬂu. KHK’lerin de Cumhurbaﬂkan› taraf›ndan imzalanmas› gerekir. Ancak. Resmî Gazete’de yay›mland›klar› gün Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne sunulur. maddesi gere¤ince zaten KHK ile düzenlemeyecektir. Millî Mücadele’nin ve 1924 Anayasas›’n›n kanuncu gelene¤inin etkisinde kalm›ﬂt›r. 1982 Anayasas›. de¤iﬂik 1961 Anayasas› gibi KHK’leri TBMM’nin denetimine tâbi tutmuﬂtur. KHK’ler. son y›llardaki kararlar›nda KHK’lerin konu unsuru bak›m›ndan. belli usullere göre yasa ç›karmaya zaman›n elvermemesi gibi ivedi durumlarda kullan›lmas› gerekir. Anayasa metninde mevcut olmayan. Bu nedenle. Yetki kanunlar› ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler. Tüzüklerin Cumhurbaﬂkan› taraf›ndan yay›nlanaca¤›na iliﬂkin hüküm (m.
ola¤an KHK’lerden ﬂu yönlerden ayr›lmaktad›r: Yetki: Ola¤an KHK’lerde yetki Bakanlar Kurulu’nun oldu¤u hâlde.91/5). KHK’lerin gerek Anayasa Mahkemesi gerek Dan›ﬂtay’ca denetlenebilece¤ini savunmuﬂ olmakla birlikte. 150. iﬂlemin asli bir unsurudur.64/son. Bu tür KHK’lerle Anayasa’n›n 15. fakat yetki kanununa ayk›r› olmas› durumunda. s›k›yönetim ve ola¤anüstü hâl KHK’leri. Yetki unsuru bak›m›ndan ikinci bir önemli fark ise s›k›yönetim ve ola¤anüstü hâl kararnamelerinin bir yetki kanununa ihtiyaç göstermemesidir (m. Bu anlamda. idarenin takdiri yetkilerinin geniﬂlemesine ve hürriyetlerin normal zamanlara oranla daha aﬂ›r› ölçülerde s›n›rland›- .Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu 107 Denetim 1961 ve 1982 Anayasas›’na göre Anayasa Mahkemesi. ancak s›k›yönetim hâlinde veya ola¤anüstü hâllerde ç›kar›labilen ve ola¤an KHK’lerden önemli farklarla ayr›lan kendine özgü bir KHK türüne yer vermiﬂtir. 1982 Anayasas› KHK’leri fonksiyonel bak›mdan yasama iﬂlemi niteli¤inde gördü¤üne ve yetki kanununda KHK ile de¤iﬂtirilebilecek ya da kald›r›labilecek kanun hükümlerinin belirtilmesi gere¤ini de ortadan kald›rd›¤›na göre. dolay›s›yla Anayasa Mahkemesi’nin denetim yetkisine tâbi olaca¤› aç›kt›r. art›k Dan›ﬂtay’›n herhangi bir aﬂamada KHK’leri denetlemesi söz konusu olamaz. 153. Denetim Bak›m›ndan: Anayasa’ya göre (m.148/1) “Ola¤anüstü hallerde. Dolay›s›yla bu KHK’lerde Cumhurbaﬂkan›’n›n iradesi. Konu: S›k›yönetim ve ola¤anüstü hâl KHK’leri ola¤an KHK’ler bak›m›ndan Anayasa’da yer alan konu s›n›rland›rmalar›na tâbi de¤ildir. Bu KHK’ler. Çünkü aksi hâlde. bunlar›n ancak s›k›yönetimin veya ola¤anüstü hâlin gerekli k›ld›¤› konularda ç›kar›labilmesidir. s›k›yönetim ve savaﬂ hallerinde ç›kar›lan kanun hükmünde kararnamelerin ﬂekil ve esas bak›m›ndan Anayasaya ayk›r›l›¤› iddias›yla. bunun da bir anayasa sorunu oluﬂturaca¤›. davan›n inceleme kabiliyeti bulunmad›¤› gerekçesiyle reddetmiﬂti. m. 1961 Anayasas›’n›n aksine. m. s›k›yönetim ve ola¤anüstü hâl KHK’leri Cumhurbaﬂkan›’n›n baﬂkanl›¤›nda toplanan Bakanlar Kurulu taraf›ndan ç›kar›l›r. S›k›yönetim ve Ola¤anüstü Hâl Kanun Hükmünde Kararnameleri 1982 Anayasas›. 151.). yürütmenin 1982 Anayasas›’na göre sahip oldu¤u özerk veya asli düzenleme yetkisinin tipik bir örne¤ini meydana getirir. ola¤anüstü halin neden ve amaç ö¤eleriyle s›n›rl›d›r”. “ola¤anüstü halin gerekli k›lmad›¤› konular›n ola¤anüstü hal KHK’leriyle düzenlenmesi olanaks›zd›r. Ünite . Konu bak›m›ndan s›k›yönetim ve ola¤anüstü hâl KHK’lerinin tâbi oldu¤u s›n›r. Anayasa’n›n öngörmedi¤i ölçüde bir yetki devrine imkân verilmiﬂ olacakt›r. maddesi uyar›nca. 152. Bu hüküm.5. KHK’lerin Anayasa’ya ﬂekil ve esas bak›mlar›ndan uygunlu¤unu denetler (1961 Anayasas›. 1961 Anayasas› döneminde baz› yazarlar. Zaten 1961 Anayasas› döneminde de Dan›ﬂtay. ola¤anüstü hâl rejimlerinin. kiﬂi haklar› ve ödevleri ile siyasi haklar ve ödevler de bu tür KHK’lerle düzenlenebilir (m. 1982 Anayasas›. “Temel hak ve hürriyetlerin kullan›lmas› k›smen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar için Anayasada öngörülen güvencelere ayk›r› tedbirler al›nabilir”.91/1).148. ola¤an KHK’lerdeki gibi Bakanlar Kurulu kararnamesine eklenen ﬂeklî bir onay de¤il. bir KHK aleyhine aç›lan iptal davas›n›. KHK’nin içeri¤inin Anayasa’ya ayk›r› olmamas›. Anayasa Mahkemesi’nin de belirtti¤i gibi. temel haklar. Di¤er bir deyiﬂle. Ola¤anüstü halin gerekli k›ld›¤› konular. Anayasa Mahkemesi’nde dava aç›lamaz”.
Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin denetimidir. suçlulu¤u mahkeme karar› ile saptan›ncaya kadar kimsenin suçlu say›lamayaca¤› da belirtilmiﬂtir. Anayasa Mahkemesi’nin 1991 y›l›nda verdi¤i iki önemli karar. yer bak›m›ndan s›n›rl›d›r. maddi ve manevi varl›¤›n›n bütünlü¤üne dokunulamayaca¤›. dolay›s›yla Anayasa’n›n 148. Ola¤anüstü hâl. maddesindeki denetim yasa¤›n›n kapsam›na girip girmedi¤ini araﬂt›rm›ﬂt›r.. Anayasan›n 121 ve 122. “Ola¤anüstü Hal Yasas› ile S›k›yönetim Yasas›. bizce de isabetli olan bu görüﬂten hareket ederek. Çünkü Ola¤anüstü Hâl Kanunu. vicdan. süre bak›m›ndan da s›n›rl›d›r. Ayr›ca. bunlar›n meclisçe onaylanmas›na iliﬂkin süre ve usul içtüzükle belirlenir. ola¤anüstü hâl KHK’sinin gerçekten ola¤anüstü hâlin gerekli k›ld›¤› konularda ç›kar›l›p ç›kar›lmad›¤›n›. Bu noktayla ba¤lant›l› olarak. ülkenin tümü için de¤il. yaln›z bir bölgesi için ilan edildi¤i takdirde. a. Anayasa Mahkemesi. bu denetim yasa¤›n›n do¤urdu¤u sak›ncalar› bir ölçüde telafi etmiﬂtir.108 Anayasa Hukuku r›lmas›na ra¤men. bu güvencenin etkinli¤ini azaltmakta ve KHK’ler yolu ile sözü geçen mahfuz alan›n da ihlal edilebilmesi tehlikesini ortaya ç›karmaktad›r. Bu nedenle. s›k›yönetim ve ola¤anüstü hâl KHK’lerinin mümkün olan en k›sa süre içinde ve herhâlde ola¤an KHK’lerden daha seri bir usulle TBMM taraf›ndan görüﬂülüp karara ba¤lanmas› oldu¤u aç›kt›r. iﬂlemin onu yapan organ taraf›ndan nitelendiriliﬂ ﬂekli ile kendisini ba¤l› saymam›ﬂ. maddesi ile s›k›yönetim ve ola¤anüstü hâllerde bile vatandaﬂlara tan›nm›ﬂ olan mahfuz alan› fiilen etkisiz k›labilir. gene de bir hukuk rejimi olmas› gerekti¤i yolundaki yerleﬂmiﬂ kamu hukuku ilkesine ayk›r› düﬂmektedir. s›k›yönetim veya ola¤anüstü hâllerde temel hak ve hürriyetlerin kullan›lmas›n›n k›smen veya tamamen durdurulabilece¤i veya bunlar için Anayasa’da öngörülen güvencelere ayk›r› tedbirler al›nabilece¤i ifade edilmekle beraber. Anayasa’da (m. bir yetki kanununa dayanmamas› da ayr›ca bir iptal sebebi oluﬂturur. Ola¤anüstü Hâl Kanunu’nda yap›lacak bir de¤iﬂikli¤in kanunla yap›lmas› zorunludur. Anayasa’n›n 15. yukar›daki ﬂartlara uygun olmayan bir ola¤anüstü hâl KHK’si. RG’de yay›mlan›r ve ayn› gün TBMM’nin onay›na sunulur. kanunlarda de¤iﬂiklik yap›lamaz. bölge d›ﬂ›na taﬂ›r›lmamas› gerekir”. ola¤anüstü hal KHK’sindeki kurallar›n uygulanmas›n›n devam etmesi olanaks›zd›r”. Üstelik yarg›sal denetim yoklu¤u. kimsenin din. Anayasa Mahkemesi’ne göre. ola¤anüstü hâl kanununda düzenlenecek konular. bir düzenleyici iﬂlemin gerçekten de Anayasa’n›n öngördü¤ü anlamda bir ola¤anüstü hâl KHK’si olabilmesi için ﬂu üç ﬂart›n varl›¤›n› gerekli saym›ﬂt›r. anayasa uygunluk denetimine tâbidir. Ola¤anüstü hâl. Ola¤anüstü hâl. b. ola¤anüstü halin veya s›k›yönetimin ilan edildi¤i bölge veya bölgelerde ola¤anüstü halin veya s›k›yönetimin devam› süresince uygulan›rlar.. Bu madde ile savaﬂ. ola¤anüstü hâl KHK’leri ile. Ancak bu durumda içerik yönünden anayasaya uygunluk denetimine tâbi olaca¤› gibi. Anayasa Mahkemesi. an›lan hâllerde dahi kiﬂinin yaﬂama hakk›na. suç ve cezalar›n geçmiﬂe yürütülemeyece¤i. S›k›yönetim ve ola¤anüstü hâl KHK’leri üzerindeki tek denetim. “KHK ile getirilen önlemlerin sadece ola¤anüstü hal ilan edilen bölge için geçerli olmas›. c. S›k›yönetim ve ola¤anüstü hâl KHK’lerinin Anayasa’ya uygunlu¤unun denetlenememesi. . ola¤an bir KHK say›labilir. Ola¤anüstü halin sona ermesine karﬂ›n. daha önce baﬂka alanlarda da gördü¤ümüz ilke karar›n› tekrarlayarak. maddelerine göre bu kararnameler. seferberlik.121/2) aç›kça belirtilmiﬂtir. Bundan amac›n. düﬂünce ve kanaatlerini aç›klamaya zorlanamayaca¤› ve bunlardan dolay› suçlanamayaca¤›.
tüzü¤ün iliﬂkin bulundu¤u kanunda bu konuda aç›kça yetkilendirici bir hüküm olmas›na ba¤l› de¤ildir. 1961 Anayasas›’nda mevcut olmayan yeni bir düzenleyici iﬂlem türü olarak. kanunlara ayk›r› olmamak ve Dan›ﬂtay’›n incelemesinden geçirilmek ﬂart›yla tüzükler ç›karabilir.Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu 109 Cumhurbaﬂkanl›¤› Kararnamesi 1982 Anayasas›. kanunun uygulanmas›n› göstermek veya emretti¤i iﬂleri belirtmek üzere. Bu maddeye göre hukukumuzda tüzük yapmaya yetkili tek organ. teﬂkilat›. çal›ﬂma esaslar› ve personel atama iﬂlemleri d›ﬂ›nda kalan konular› düzenler. baﬂka bir düzenleyici iﬂlemle düzenleyemez. . ayn› sonuca varmak gerekirdi. “Cumhurbaﬂkanl›¤› Genel Sekreterli¤i’nin kuruluﬂu. Cumhurbaﬂkan›’n›n asli ve mahfuz düzenleme alan›na girdi¤i için. Doktrinde bu incelemenin istiﬂari nitelikte oldu¤u görüﬂü hâkimdir. Ancak. Bunun d›ﬂ›ndaki bir konunun Cumhurbaﬂkanl›¤› kararnamesiyle düzenlenmesine imkân yoktur.” Cumhurbaﬂkanl›¤› kararnamesi istisnai bir iﬂlem türü olmak itibar›yla. Zira bu takdirde tüzük. Bakanlar Kurulu’dur. maddesine paralel olarak. Dan›ﬂtay incelemesinden geçirilmemiﬂ bir tüzük. yani Cumhurbaﬂkanl›¤› Genel Sekreterli¤i’nin kuruluﬂ. Dan›ﬂtay incelemesinden sonra ya kendi ilk tasar›s›n› veya Dan›ﬂtay’›n de¤iﬂtirisini kabul etmek zorundad›r. bunlar›n Dan›ﬂtay’›n incelemesinden geçirilmesi ﬂart›d›r. mesela bir yönetmelik yapamamas› gerekir. maddesine göre. personel atama iﬂlemleri Cumhurbaﬂkanl›¤› kararnamesi ile düzenlenir”. Usul ve ﬂekil unsuru bak›m›ndan tüzükleri. tüzükleri düzenlemiﬂtir. Ünite . Bu maddeye göre söz konusu Kanun “Cumhurbaﬂkanl›¤› kararnamesi ile düzenlenen Cumhurbaﬂkanl›¤› Genel Sekreterli¤inin kuruluﬂu. maddesindeki hususlar. idari yarg› denetimine tâbi bulunduklar› ﬂüphesizdir. Tüzüklerin kanunlara ayk›r› olamayaca¤› Anayasa’da belirtilmiﬂtir. Daha do¤rusu. Tüzükler. Tüzükler 1982 Anayasas›’n›n 115.5. Çünkü Dan›ﬂtay görüﬂünün ba¤lay›c›l›¤› kabul edildi¤i takdirde. Tüzük: Bakanlar Kurulu. Buna ra¤men 2879 say›l› Cumhurbaﬂkanl›¤› Genel Sekreterli¤i Teﬂkilat› Kanunu’nun ç›kar›lm›ﬂ olmas› ilk bak›ﬂta bir çeliﬂki gibi görünmekle birlikte. Cumhurbaﬂkan›’nca imzalan›r ve kanunlar gibi yay›mlan›r. kanunun uygulanmas›n› göstermek veya kanunun emretti¤i iﬂleri belirtmektir. kendi düzenleme alan›n›n d›ﬂ›nda tutmaya özen göstermiﬂtir. böyle aç›k bir hüküm olmasayd› bile. Anayasaya göre tüzüklerin konusu. Bu kararnameler de. Dan›ﬂtay incelemesi bir ﬂekil ﬂart› olmaktan ç›kar ve bir yetki ortakl›¤›na dönüﬂür. Tüzükler Cumhurbaﬂkan›’nca imzalanarak yay›mlan›r. kanun. Oysa Anayasa. yok say›l›r. yeni bir metni tüzük olarak yay›mlayamaz. teﬂkilat ve çal›ﬂma esaslar›. o konuyu ilkin tüzükle düzenlemeden önce. bunlar›n kanunla düzenlenememesi gerekir. Anayasa’n›n 107. Bunlar›n her ikisini de bir yana b›rakarak. Böyle bir ayr›m›n pratik yarar›n› veya hukuki sonuçlar›n› kavramak kolay de¤ildir. o konuda idarenin baﬂka tür bir düzenleyici iﬂlem. maddesinde belirtilen konularda. maddesi. Cumhurbaﬂkanl›¤› Genel Sekreterli¤i ile ilgili olarak Anayasa’n›n 107. Cumhurbaﬂkanl›¤› kararnamesini de ihdas etmiﬂtir. Denetim konusuna gelince. s›k›yönetim ve ola¤anüstü hâl KHK’leri gibi kanundan de¤il. Anayasa’ya göre Cumhurbaﬂkan›’n›n mahfuz düzenleme alan›na giren hususlar›. ﬁüphesiz. tüzük yapma yetkisini Bakanlar Kurulu’na vermiﬂtir. Dan›ﬂtay incelemesinden geçirilmeden ç›kar›lm›ﬂ olur. yürütmenin asli düzenleme yetkisine dayanan iﬂlemlerdir. an›lan Kanunun birinci maddesi. Bakanlar Kurulu’nun bir tüzük ç›karabilmesi. bir tüzük yap›lmas›n› öngörmüﬂse. tüzüklerin birer idari iﬂlem olarak. idarenin di¤er düzenleyici iﬂlemlerinden ay›rdeden temel özellik. ancak Anayasa’n›n 107. Buna karﬂ›l›k Bakanlar Kurulu. teﬂkilat ve çal›ﬂma esaslar› ile personel atama iﬂlemlerinin düzenlenmesi konular›nda ç›kar›labilir. 1961 Anayasas›’n›n 107. do¤rudan do¤ruya anayasadan kaynaklanan.
bunlara ayk›r› hükümler ihtiva edemezler. . bakanl›klar ve kamu tüzel kiﬂileri. icrai karar almaya yetkili her idari makam›n yönetmelik yapmaya yetkili olmas› gerekir. Yönetmelikler. kendi görev alanlar›n› ilgilendiren kanunlar›n ve tüzüklerin uygulanmas›n› sa¤lamak üzere ve bunlara ayk›r› olmamak ﬂart›yla yönetmelikler ç›karabilirler. Yönetmeliklerin de birer idari iﬂlem olarak. 1961 Anayasas› döneminde Dan›ﬂtay Genel Kurulu’nun bir karar›nda da ayn› sonuca var›lm›ﬂt›r.110 Anayasa Hukuku Yönetmelikler Yönetmelik: Baﬂbakanl›k. 1982 Anayasas›’n›n 124. Asl›nda. idari yarg› denetimine tâbi olduklar›nda kuﬂku yoktur. Hangi yönetmeliklerin Resmî Gazete’de yay›mlanaca¤› kanunda belirtilir. Yönetmeliklerin düzenleniﬂi bak›m›ndan 1961 ve 1982 Anayasas› aras›ndaki bir fark da 1961 Anayasas›’nda yönetmeliklerin RG’de yay›mlanaca¤›n›n belirtilmiﬂ olmas›na karﬂ›l›k. Yönetmelik. maddesi yönetmelikleri düzenlemiﬂtir. kanunlar›n ve tüzüklerin uygulanmas›n›n sa¤lanmas›d›r. Yönetmeli¤in konusu. 1982 Anayasas›’nda hangi yönetmeliklerin RG’de yay›mlanaca¤›n›n kanunla belirtilece¤inden söz edilmesidir. 1961 Anayasas›’nda sözü edilmemiﬂ olan Baﬂbakanl›k da 1982 Anayasas›’nda yönetmelik ç›karmaya yetkili makamlar aras›nda say›lm›ﬂt›r. yönetmeli¤in genel düzenleyici iﬂlem türü oldu¤unu kabul edecek olursak. idarenin en geniﬂ uygulama alan›na sahip düzenleyici iﬂlem türüdür.
1982 Anayasas›. yürütme ve yarg› olarak üçe ayr›lmakta. bu fonksiyonlar›n ifas›nda baﬂvurulan iﬂlemlerin hukuki mahiyetine dayand›rmaktad›r (maddi tasnif). Yarg›tay).5. Bakanlar Kurulu. mevcut bir anayasan›n baz› hükümlerinin de¤iﬂtirilmesi hâlinde tali kurucu iktidardan söz edilmektedir. kurucu iktidar ad› verilmektedir. A M A Ç 4 A M A Ç 2 A M A Ç 3 Yasama iﬂlevinin ne oldu¤unu ve yasama iﬂlemi türlerini tan›mlayabilmek. ‹çtüzükler. fakat bu kavramlar›n nas›l tan›mlanmas› gerekti¤i tart›ﬂ›lmaktad›r. yürütme. yasama organ›n›n bir konuyu. de¤iﬂtirme sorununa iliﬂkin olarak özel düzenlemeler getirilmiﬂtir. Yürütme iﬂlevinin niteli¤ini ve yürütme iﬂlemlerinin neler oldu¤unu tan›mlayabileceksiniz. araya herhangi baﬂka bir iﬂlem girmeksizin düzenleyebilece¤ini. biçimsel olarak parlamento karar› kategorisine girmektedir. Bir görüﬂ. Devletin hukuki fonksiyonlar›n›n. 1982 Anayasas›. A M A Ç 5 .Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu 111 Özet A M A Ç 1 Asli kurucu iktidar ile tali kurucu iktidar aras›ndaki farklar› saptayabilmek. bu iﬂlemleri yapan organa (organik tasnif) ve yap›l›ﬂ ﬂekillerine göre (ﬂeklî tasnif) tasnif etmektedir. Buna göre. Egemenlik ve devlet kudreti tektir ve bölünmezdir. 1982 Anayasas› kanun koymak. Bir devletin anayasas›n› yapma ve de¤iﬂtirme iktidar›na. Türkiye Cumhuriyeti anayasalar›n›n tümündeki düzenlemelere göre yürütme fonksiyonu kavram›n›n kapsam›na sadece özel. Di¤er bir görüﬂ ise. Ancak 1982 Anayasas› Bakanlar Kurulu’na KHK ç›karma yetkisini tan›yarak. tüzük. maddi. • TBMM’nin yasama meclislerinin iç örgütleniﬂine ve çal›ﬂmalar›na iliﬂkin kararlar› ile yasama meclisinin. ‹ktidar›n fonksiyonlar› (yasama. Kuvvetler ayr›l›¤› ve fonksiyonlar ayr›l›¤› kavramlar›n› tan›mlayabilmek. Bir anayasan›n tümden yeniden yarat›lmas› hâlinde asli kurucu iktidardan. Günümüzde kuvvetler ayr›l›¤› deyimi kullan›l›rken kastedilen. de¤iﬂtirmek ve kald›rmak olarak ifade etti¤i yasama yetkisinin TBMM’ye ait oldu¤unu belirtmiﬂtir. devletin fonksiyonlar›n› ve bu fonksiyonlar›n ifa arac› olan hukuki iﬂlemleri. Ancak yasama organ›n›n maddi bak›mdan yarg› iﬂlemi niteli¤inde bir iﬂlemi kanun biçiminde yapmas› mümkün de¤ildir. anayasa de¤iﬂikliklerinin anayasaya uygunlu¤unun denetiminin sadece ﬂekil aç›s›ndan mümkün oldu¤u görüﬂünü benimsemiﬂtir. Ünite . somut. yürütme organ› ile olan iliﬂkilerine dair kararlar›. yarg›). Yasama yetkisinin niteliklerinden olan genellik ilkesi. • Yasama yetkisinin konusunu oluﬂturan kanun. iktidar›n de¤iﬂik kullan›m biçimleridir. ﬂeklî ve organik tasniflerini aç›klayabilmek. yürütmenin düzenleyici iﬂlemlerini KHK. Devletin hukuki fonksiyonlar› yasama. ‹ktidar›n organlar› ise. iktidar›n çeﬂitli fonksiyonlar›n› yerine getirmekle görevli kiﬂi veya kuruluﬂlard›r (örne¤in TBMM. düzenleyici veya kural koyucu iﬂlemler de girmektedir. ilkellik ilkesi. Osmanl›-Türk Anayasa tarihinde tek yumuﬂak anayasa olarak nitelendirilen 1921 Anayasas›’ndan sonraki tüm anayasalarda. devredilmezlik ilkesi. • Yasama meclislerinin kendi iç çal›ﬂmalar›n› düzenlemek amac›yla koyduklar› kurallara içtüzük ad› verilmektedir. yönetmelik ve Cumhurbaﬂkanl›¤› kararnamesi olarak belirlemiﬂtir. bireysel iﬂlemler de¤il. yasama organ› taraf›ndan bu ad alt›nda ve belirli usullere uyularak yap›lan her türlü iﬂlemdir. anayasaya ayk›r› olmamak ﬂart›yla her konunun kanunla düzenlenebilece¤ini. parlamento kararlar›n› oluﬂturmaktad›r. Yasama iﬂlemlerini kanun ve parlamento kararlar› olarak iki ana grupta toplamak mümkündür. gerçekte fonksiyonlar ayr›l›¤›d›r. devletin hukuki fonksiyonlar›n›n tasnifini. devredilmezlik ilkesine bir istisna oluﬂturmuﬂtur. yasama organ›n›n anayasadan veya kanunlardan ald›¤› yetkileri bu metinlerde aç›k bir izin olmad›kça bir baﬂka devlet organ›na devredemeyece¤ini ifade etmektedir.
Aﬂa¤›daki ifadelerden hangisi. De¤iﬂiklik teklifi aç›k oylama ile oylan›r. Kanunlar›n genelli¤i b. Yasama yetkisinin genelli¤i e. Anayasaya ayk›r› olmamak koﬂuluyla her konunun kanunla düzenlenebilece¤i ifadesi aﬂa¤›daki kavramlardan hangisini aç›klamaktad›r? a. Maddi kriter e. Organik kriter c. Yasama. 1982 Anayasas›’na göre Cumhurbaﬂkan› anayasa de¤iﬂikliklerini onaylama yetkisini aﬂa¤›da say›lanlardan hangisi ile paylaﬂmaktad›r? a. Descartes d. Parlamento karar› d. yürütme ve yarg› yetkilerinin.112 Anayasa Hukuku Kendimizi S›nayal›m 1. anayasan›n çizdi¤i s›n›rlar içinde kullan›ld›¤› iktidar aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. Fonksiyonel kriter 6. TBMM b. d. Kurucu iktidar b. Montesquieu b. Devletin hukuki fonksiyonlar›n›n tasnifini. Kiﬂisel kriter d. c. Bakanlar Kurulu d. Cumhurbaﬂkanl›¤› Kararnamesi b. Yönetmelik c. Aﬂa¤›daki düzenleyici iﬂlemlerden hangisinin yürürlükteki kanun hükümlerini de¤iﬂtirmesi veya yürürlükten kald›rmas› mümkündür? a. Anayasa Mahkemesi c. YSK 3. Kanunlar›n soyutlu¤u d. Genelge 9. Bakanlar d. Spinoza e. De¤iﬂiklik TBMM üye tamsay›s›n›n 1/3’ü taraf›ndan teklif edilir. Halk e. Kuvvetler ayr›l›¤› prensibi aﬂa¤›daki düﬂünürlerden hangisi ile özdeﬂleﬂtirilmiﬂtir? a. De¤iﬂiklik teklifinin yaz›l› olarak yap›lmas› gerekir. Cumhurbaﬂkan› b. Bakanlar Kurulu’nun göreve baﬂlamas› s›ras›nda güven oyu verilmesi d. Yönetmelik . ﬁeklî kriter b. Yasama yetkisinin aslili¤i 8. Valilikler ve Bakanlar Kurulu e. KHK c. 1982 Anayasas›’n›n benimsedi¤i anayasan›n de¤iﬂtirilmesi usulü konusunda do¤ru de¤ildir? a. De¤iﬂiklik teklifleri Genel Kurul’da iki defa görüﬂülür. Kurulmuﬂ iktidar c. Rousseau c. 1982 Anayasas›’na göre yürütme yetkisi ve görevi aﬂa¤›dakilerden hangisi taraf›ndan yerine getirilir? a. Locke 5. 2. De¤iﬂiklik teklifi gizli oylama ile oylan›r. Sirküler e. TBMM seçimlerinin yenilenmesine karar verilmesi 10. Cumhurbaﬂkan›’n›n vatana ihanetten suçlanmas› e. Kanunlar›n objektifli¤i c. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. aﬂa¤›da belirtilen parlamento kararlar›ndan hangisi Anayasa Mahkemesi’nin denetimine tâbidir? a. Asli kurucu iktidar d. Bakanlar Kurulu c. Tüzük e. yürütmenin düzenleyici iﬂlemlerinden de¤ildir? a. KHK b. 1982 Anayasas›’na göre. Tali kurucu iktidar e. b. e. bu fonksiyonlar›n ifas›nda baﬂvurulan iﬂlemlerin hukuki mahiyetine dayand›ran kritere ne ad verilir? a. Cumhurbaﬂkan› ve Bakanlar Kurulu 7. Baﬂbakan hakk›nda meclis soruﬂturmas› aç›lmas› c. J. Tüzük d. Yasama dokunulmazl›¤›n›n kald›r›lmas› b.J. ‹ktidar 4.
1995). daha ak›ll› ve daha faziletli oldu¤umuzu sanm›yorum”. Birincisi Anayasa konusunda ulaﬂabildi¤imiz bütün bilgi ve belgeleri burada toplay›p hem Komisyon üyeleri ve di¤er milletvekilleri. daha sonra bunun çaresinin bulunmas› gerekti¤i konusunda da duyarl›d›rlar. Oluﬂturdu¤umuz bu web sayfas›n›n iki amac› vard›r.. ancak bunlar› kaç›n›lmaz görmektedirler. bu konuda karar verme yetkisi onundur) tecrübelerden yararlanarak en uygun ﬂekilde gerekli de¤iﬂikliklere karar verecektir. bunlardan kötü bir sonuç do¤du¤u takdirde. Anayasa yap›m sürecine iliﬂkin usul ve esaslar bütün ayr›nt›lar› ile bu komisyonda tart›ﬂ›lacakt›r. Ünite . 3. ‹kinci ve daha önemli hedef ise teknolojinin bütün imkânlar›ndan faydalanarak vatandaﬂlar›m›z› mümkün oldu¤unca yeni anayasa yap›m sürecine dâhil etmektir. Kaynak: ABD’nin ilk Baﬂkan› George Washington’un. Yeni Anayasa çal›ﬂmalar›n› yürütmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisinde temsil edilen 4 siyasi parti (AK Parti.Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu 113 “ Yaﬂam›n ‹çinden . Halk (ki. CHP.5. ye¤eni Bushrod Washington’a mektubu. Cemil Ç‹ÇEK TBMM Baﬂkan Kaynak: http://yenianayasa. sivil toplum kuruluﬂlar› ve vatandaﬂlar için referans bir sayfa haz›rlamakt›r.).. Hakaret ve ﬂiddet içermeden bütün görüﬂler özgürce tart›ﬂ›labilmelidir. Anayasa Uzlaﬂma Komisyonu ilk toplant›s›n› çal›ﬂma usul ve esaslar›n› belirlemek üzere 19 Ekim 2011 Çarﬂamba günü yapacakt›r. Bizden sonra geleceklerden daha ilham dolu. Sanford Levinson (der. 10 Kas›m 1787.gov. ” .. MHP ve BDP) üçer üye bildirmiﬂtir.tbmm.tr/ Okuma Parças› “Anayasan›n en s›cak dostlar› ve en iyi destekçileri. Zaman içerisinde eklenecek yeni bilgi ve belgelerle sayfan›n daha da zenginleﬂtirilmesi düﬂünülmektedir. Responding to Imperfection: The Theory and Practice of Constitutional Amendment (Princeton. New Jersey: Princeton University Press. hem de sürece destek verecek akademisyenler. s. onun kusurlar›ndan ârî oldu¤unu iddia etmemekte. Bunun için Anayasada aç›k bir kap› vard›r..
Parlamento kararlar›n›n ikinci bir bölümü. b 4.121. S›ra Sizde 2 Bizim hukukumuzda yasama yetkisinin genelli¤i. Ayr›nt›l› bilgi için “Asli Kurucu ‹ktidar ve Tali Kurucu ‹ktidar” konusuna bak›n›z. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Yürütmenin ayn› zamanda bir yetki olarak nitelendiriliﬂinin gerçek önemi. Kanunlar›n aksine parlamento kararlar›. c . Cumhurbaﬂkanl›¤› kararnamesinde kendisini göstermektedir. e 7. a 10. Ayr›nt›l› bilgi için “1982 Anayasas›’nda Kuvvetler (Fonksiyonlar) Ayr›l›¤›” konusuna bak›n›z. s›k›yönetim ve ola¤anüstü hâl KHK’leriyle (m. Ayr›nt›l› bilgi için “Kanun Hükmünde Kararname” konusuna bak›n›z. yasama meclisinin yürütme organ› ile olan iliﬂkilerini ilgilendirir. Ayr›nt›l› bilgi için “Kuvvetler Ayr›l›¤› ve Fonksiyonlar Ayr›l›¤›” konusuna bak›n›z. K›sacas›. S›ra Sizde 3 Türk hukukunda parlamento kararlar›n› ancak olumsuz ﬂekilde tan›mlamak mümkün görünmektedir. d 3. Ayr›nt›l› bilgi için “Türk Anayasalar›nda Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu” konusuna bak›n›z. TBMM’nin kanun d›ﬂ›ndaki bütün iﬂlemleridir. d 8. a 9.114 Anayasa Hukuku Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Ayr›nt›l› bilgi için “Yürütme Fonksiyonu” konusuna bak›n›z. vatandaﬂlar için uyulmas› zorunlu genel hukuk kurallar› koyamazlar. kanunla düzenleme alan›n›n konu itibar›yla s›n›rland›r›lmam›ﬂ oldu¤unu. e 2. Ayr›nt›l› bilgi için “Devletin Hukuki Fonksiyonlar›n›n Maddi Bak›mdan Tasnifi” konusuna bak›n›z. Ayr›nt›l› bilgi için “Yasama Yetkisinin Genelli¤i” konusuna bak›n›z. Yasama yetkisinin ilkelli¤i (aslili¤i) ise. yasama organ›n›n bir konuyu do¤rudan do¤ruya. 122). anayasaya ayk›r› olmamak ﬂart›yla her konunun kanunla düzenlenebilece¤ini ifade eder. parlamento kararlar›. a 5. d Ayr›nt›l› bilgi için “Türk Anayasalar›nda Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu” konusuna bak›n›z. 6. Ayr›nt›l› bilgi için “Parlamento Kararlar›” konusuna bak›n›z. yani araya herhangi bir iﬂlem girmeksizin düzenleyebilmesidir. Parlamento kararlar› yasama meclislerinin iç örgütleniﬂlerine ve çal›ﬂmalar›na iliﬂkin kararlar parlamento kararlar›n›n önemli bir bölümünü oluﬂturur.
Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu: Bir Mukayeseli Hukuk ‹ncelemesi. Kemal (1991). Dr. Türk Anayasa Hukuku. (1943). Gözler. Ero¤ul. Turan (1965). Ankara: AÜSBF Yay›n›. ‹stanbul: Türk Hukuku Kurumu. Servet (1972). Teziç. Türk Anayasa Hukukunda Kanun Hükmünde Kararnameler. Türkiye’de ‹cra Uzvunun Tanzim Salâhiyeti. Kemal (2000). Türk Pozitif Hukukunda Yürütme Organ›n›n Düzenleyici ‹ﬂlemleri. ‹stanbul: ‹ÜHF Yay›n›. Kuzu. Osman (Temmuz-Eylül. 2007). Gözler. (1972). Memleketimizde ‹çtüzükler. Türkiye’deki 1961 Anayasas›na Göre Kanun Kavram›. ‹stanbul: Üçdal Neﬂriyat. Kanun Hükmünde Kararnamelerin Hukuki Rejimi. Kemal (2000). Türk Parlamento Hukukunun Kaynaklar› ve ‹lgili Anayasa Mahkemesi Kararlar›. Kurucu ‹ktidar. Rag›p. Say› 62/3 s. Bursa: Ekin Kitabevi. Ankara. Yavuz Sabuncu’ya Arma¤an. Can. . Ankara: AÜSBF Yay›n›. Erdal (1993). Prof. Erdo¤an.5. Teziç. Gözler. Onar. Burhan (1985). Cem (1974). Bursa: Ekin Kitabevi Yay›nlar›. Erdo¤an (1980).Kurucu ‹ktidar: Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu 115 Yararlan›lan Kaynaklar Arma¤an. 1982 Anayasas›’nda Anayasay› De¤iﬂtirme Sorunu. ‹stanbul: ‹ÜHF Yay›n›.” AÜSBFD. Ankara: AÜHF Yay›n›. “Anayasay› De¤iﬂtirme ‹ktidar› ve Denetim Sorunu. Güneﬂ. Ünite . Sar›ca. 101-139. ‹stanbul: ‹ÜHF Yay›n›.
Anahtar Kavramlar Yasama Sorumsuzlu¤u Yasama Dokunulmazl›¤› ‹çtüzük Baﬂkanl›k Divan› • Parti Meclis Grubu • Komisyonlar • Gensoru ‹çindekiler • TBMM’N‹N KURULUﬁU • M‹LLETVEK‹LLER‹N‹N SEÇ‹M‹ • TBMM ÜYELER‹N‹N HUKUK‹ STATÜSÜ • TBMM ÜYEL‹⁄‹YLE BA⁄DAﬁMAYAN ‹ﬁLER • YASAMA SORUMSUZLU⁄U VE YASAMA DOKUNULMAZLI⁄I • TBMM ÜYEL‹⁄‹N‹N DÜﬁMES‹ • DOKUNULMAZLI⁄IN KALDIRILMASI VE ÜYEL‹⁄‹N DÜﬁMES‹ KARARLARININ DENETLENMES‹ • TBMM ÜYELER‹N‹N MAL‹ STATÜLER‹ • TBMM’N‹N ‹Ç YAPISI VE ÇALIﬁMA DÜZEN‹ • TBMM’N‹N GÖREV VE YETK‹LER‹ • HÜKÛMET‹N DENETLENMES‹ Anayasa Hukuku Yasama Organ› . Yasama organ›n›n çal›ﬂma düzenini aç›klayabileceksiniz. TBMM’nin görev ve yetkilerini saptayabileceksiniz. Milletvekili seçim sistemlerinin özelliklerini aç›klayabileceksiniz. TBMM üyelerinin hukuki statüsünü özetleyebileceksiniz. Hükûmetin denetlenme ﬂekillerini s›ralayabileceksiniz.6 Amaçlar›m›z • • • • ANAYASA HUKUKU Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra.
üye devletleri. federal yap›n›n vazgeçilmez bir unsurudur. Çünkü temsilî rejimlerin geliﬂmesindeki ilk aﬂamalarda. Kanada. Tarihsel kökeni bak›m›ndan iki meclis sistemi. Hindistan gibi ülkelerde ikinci meclislerin varl›¤›. bu geliﬂmeyi yavaﬂlatacak veya onun etkisini azaltacak bir kurum olarak ortaya ç›km›ﬂt›r. 1982 Anayasas›. tam tersine. aristokrasiyi (soylular) temsil eden ikinci meclisler var olmuﬂtur. soylular› temsil eden ve üyeli¤in seçim yoluyla de¤il. demokratik geliﬂmenin bir aﬂamas› olarak de¤il. demokratik sistemlerin ço¤unda iki meclisin neden gerekli görülmüﬂ oldu¤unu aç›klamak yerinde olacakt›r. ‹sviçre. di¤eri ise. Böylece. Nitekim ABD. acaba niçin tek bir meclis yeterli görülmemekte ve yasama organ›n›n iki meclise bölünmesine devam edilmektedir? Bu soruyu. Bu sistem. ya da federe devletleri temsil eder. Federal devletlerde iki meclis sistemi. federal devletlerle tek devletler aç›s›ndan ayr› ayr› cevapland›rmak gerekir. 1924 Anayasas›’n›n tek meclisli sistemine geri dönmüﬂtür.Yasama Organ› TBMM’N‹N KURULUﬁU 1961 Anayasas›’n›n Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu’ndan oluﬂan iki meclisli bir yasama organ› sistemini benimsemiﬂ olmas›na karﬂ›l›k. t›pk› birinci meclisler gibi. ‹ngiltere’de Lordlar Kamaras›’n›n yetkileri zamanla daralt›lm›ﬂ ve bugün Avam Kamaras›’n›n kabul etti¤i bir kanun tasar› veya teklifini en çok bir y›l geciktirebilme yetkisine inhisar etmiﬂtir. . federe devletlerin. ‹ngiltere d›ﬂ›ndaki bütün modern demokrasilerde ortadan kald›rm›ﬂt›r. Bugün ikinci meclisler de. Bugün bile ‹ngiltere’de ikinci meclis durumundaki Lordlar Kamaras›. Çünkü bu sistemlerde meclislerden biri. kural olarak eﬂitlik esas›na göre temsil eden ikinci bir meclisin varl›¤›. halkoyundan ç›kan birinci meclislerin yetkilerinin. Avustralya. Bu konuda bir de¤erlendirme yapabilmek için. ikinci meclislerin kökenindeki bu aristokratik özelli¤i. Günümüzde ikinci meclisler de halkoyuna dayand›klar›na göre. bu sistemi sürdürmeye niçin gerek görülmüﬂ oldu¤u sorulabilir. soyluluk pâyeleri dolay›s›yla kazan›ld›¤› bir meclistir. bunlar›n federal yap›lar›n›n sonucu olarak aç›klanabilir. halk› veya halk›n bir kesimini temsil eden birinci meclislerin yan›nda. Ancak demokratik geliﬂme. Her iki meclis ayn› seçmen kitlesini temsil ettiklerine göre. nüfus esas›na göre halk›. halkoyundan ç›kan organlard›r. Dolay›s›yla üye devletleri. federal sistemleri tek devletlerden ay›ran en belirgin özelliklerden biridir. federal devlet iradesinin oluﬂumuna devlet olarak kat›lmalar›n› sa¤lar. aristokratik ikinci meclisler yoluyla s›n›rland›r›lmas›na çal›ﬂ›lm›ﬂt›r.
parlamentonun yetkilerini iki meclis aras›nda bölüﬂtürürken. Nihayet. bu durumda da hükûmetin her iki meclise karﬂ› ayr› ayr› sorumlu k›l›nmas› hükûmet istikrar› aç›s›ndan sak›ncal›d›r. iki meclis sistemini demokratik rejimin vazgeçilmez bir unsuru hâline getirecek kadar güçlü oldu¤u söylenemez. Millet Meclisi’ne daha büyük a¤›rl›k tan›nm›ﬂ olmas› bu Meclis’in bütün üyelerinin genel oyla seçilmeleri. Sadece anayasa de¤iﬂikliklerinin kabulünde 1961 Anayasas› iki meclise eﬂit yetkiler tan›m›ﬂt›. Di¤er bir deyiﬂle. kamuoyunda kayda de¤er bir tepki veya eleﬂtiri do¤urmam›ﬂt›r. milletçe genel oyla seçilen dört yüz milletvekilinden kuruludur”. Fransa. Böyle olunca. tek devletler aras›nda da iki meclis sistemini kabul etmiﬂ olanlar vard›r (mesela ‹ngiltere. 23. siyasal organlardan çok. bu meclislerin tamamen eﬂit yetkilere sahip olmalar› yolunu seçmemiﬂtir. Her iki meclis ayn› seçim sürecinden ç›kt›¤›na göre bunlar›n siyasal bileﬂiminin ayn› veya benzer olmas›. Seçim sistemindeki veya zaman›ndaki farklar nedeniyle. daha iyi ve dikkatli görüﬂülece¤ini. yani her iki mecliste de ayn› siyasal parti veya partilerin ço¤unlukta bulunmalar› do¤ald›r.2007 tarihinde 5678 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklikle dört y›la indirilmiﬂtir. istedi¤i takdirde.7. anayasa üstünlü¤ünün ve hukuk devletinin daha iyi gerçekleﬂebilece¤ini ileri sürmektedir. 1961 Anayasas›. 1961 Anayasas› sisteminde a¤›rl›k. bütün federal sistemler iki meclisli olmakla birlikte. pek önemli olmasa gerekir. bütün iki meclisli ülkeler federal bir yap›ya sahip de¤illerdir. hükûmeti denetleme ve bütçeyi kabul etme konular›nda gözlemlemek mümkündür. Cumhuriyet Senatosu’nun ise seçimsiz üyeleri de içinde bulundurmas› ile aç›klanabilir. Nitekim iki meclisli sistemlerin ço¤u (mesela ‹ngiltere. Bunu parlamentonun baﬂl›ca görevleri olan kanun yapma. 75) “Türkiye Büyük Millet Meclisi. Tersine. anayasa üstünlü¤ünün ve hukuk devletinin gerçekleﬂtirilmesi bak›m›ndan.118 Anayasa Hukuku ﬁüphesiz. Bu gerekçelerin. meclislerden birinin yapaca¤› hatalar›n di¤eri taraf›ndan düzeltilebilece¤ini. 1961 Anayasas› döneminde Cumhuriyet Senatosu’nun Türk anayasa sistemindeki yeri ile ilgili yayg›n de¤erlendirme. tek meclisli bir sistemde de mesela kanun teklif ve tasar›lar›n›n iki defa görüﬂülmesini ve bu iki görüﬂme aras›nda asgari bir süre geçmesini anayasal bir zorunluluk hâline getirmekle karﬂ›lanabilir.5. Öte yandan tecrübeler. yarg› organlar›na güvenmek gerekti¤ini göstermektedir. bu meclisin uygulamada kendisinden beklenen yararlar› sa¤layamam›ﬂ oldu¤udur. Meclis.1987 tarihinde 3361 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklikle dört yüz elliye. iki meclisin birbirinden farkl› siyasal bileﬂimler gösterebilece¤i varsay›lsa bile. Fransa ve 1961 Anayasas› döneminde Türkiye) bu nedenle. Beﬂ y›ll›k süre 31. ‹ki meclis sisteminin taraftarlar›. 1982 Anayasas›’nda tek meclisli sisteme dönülmüﬂ olmas›. 1961 Anayasas›’na göre Millet Meclisi’nin seçim döneminin dört y›l olmas›na karﬂ›l›k 1982 Anayasas›. yasama yetkisini iki meclis aras›nda eﬂit olarak bölüﬂtürmemiﬂler. baﬂka gerekçelere dayanmaktad›r. meclislerden birine aç›k bir üstünlük tan›m›ﬂlard›r. meclislerden birinin düﬂtü¤ü bir yan›lg›n›n di¤er meclis taraf›ndan düzeltilmesi olas›l›¤› büyük de¤ildir. Bu sebeple. aç›kça Millet Meclisi’ndedir. Anayasa’da 17. Kanunlar›n aceleye gelmemesi ve daha etrafl› görüﬂülmesi gere¤i. bu . ‹talya ve 1961 Anayasas› döneminde Türkiye). bu sayede kanunlar›n aceleye gelmeyece¤ini. TBMM’nin seçim dönemini beﬂ y›l olarak tespit etmiﬂtir.1995 tarihli Anayasa de¤iﬂikli¤iyle beﬂ yüz elliye yükseltilmiﬂtir. 1982 Anayasas›’n›n ilk ﬂekline göre (m. iki meclis sisteminden beklenebilecek baz› faydalar da ça¤›m›z›n siyasal gerçekleri karﬂ›s›nda hayli teorik kalmaktad›r. Tek devletlerde ikinci meclisler. ikinci meclisin bu konuda yapabilece¤i katk›. Yarg› ba¤›ms›zl›¤›n›n ve anayasa yarg›s›n›n kabul edilmiﬂ oldu¤u bir toplumda. Milletvekili say›s›.05.
oy verme usullerini. Bu sonuncu hüküm. DÜﬁÜNEL‹M S O R U 1 SIRA S‹ZDE Resim Ü ﬁ Ü N E L ‹ M D 6. mesela seçme ve seçilme yeterlili¤ini. yeni meclisin seçilmesine kadar sürer (m. adayl›¤a iliﬂkin kurallar›. ülkenin geçici bir süre için de olsa. Demokratik ülkelerin büyük ço¤unlu¤unun uygulad›¤› liste usulünde ise seçim çevreleri nüfuslar›na göre de¤iﬂen say›da olmak üzere. Yenilenmesine karar verilen meclisin yetkileri. Cumhurbaﬂkan› da Anayasa’n›n 116. html SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET M‹LLETVEK‹LLER‹N‹N SEÇ‹M‹ A M A Ç 1 Milletvekili seçim sistemlerinin özelliklerini aç›klayabilmek. Bu sistemin uyguland›¤› ülkeler aras›nda ABD ve ‹ngiltere bulunmaktad›r. daha do¤rusu ç›karacaklar› milletvekili say›s›na göre. erteleme karar›ndaki usule göre bu iﬂlem tekrarlanabilir (m.Yasama Organ› 119 süre dolmadan seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. liste usulü ve tek isim (dar bölge) usulü olarak ikiye ayr›l›r. Tek isim usulünde her seçim çevresinden sadece tek bir milletvekili seçilir. . Tek devletlerde. meclissiz kalmamas› amac›na yöneliktir. Geri b›rakma sebebi ortadan kalkmam›ﬂsa. 78).g D‹KKAT ov. Ayr›ca. birden çok milletvekili ç›kar›rlar. maddesindeki ﬂartlarla TBMM seçimlerinin yenilenmesine karar verebilir.tr/katalog/index. Süresi biten milletvekilleri yeniden seçilebilirler. seçimlerin bir y›l geriye b›rak›lmas›na karar verebilir. Ünite .tbmm. iki meclis sisteminin. Savaﬂ sebebiyle yeni seçimlerin yap›lmas›na imkân görülmezse. TBMM. seçim çevrelerinin büyüklü¤üne. kendisinden beklenen yarar› SIRA S‹ZDE gerçekleﬂtine ölçüde rebilece¤ini tart›ﬂ›n›z. Dar anlamda seçim sistemi ise seçmenlerce verilen oylar›n parlamento sandalyelerine dönüﬂtürülmesinde uygulanan kurallar anlam›na gelir. Seçim sistemleri. seçimlerle ilgili bütün hususlar›.6. Seçim Sistemi Geniﬂ anlamda seçim sistemi. seçimlerin yönetim ve denetimini kapsar. 77).1 Türkiye Büyük Millet Meclisi S O R U D‹KKAT Kaynak: http://www.
Ço¤unluk sisteminin de basit (tek turlu) ço¤unluk ve mutlak (iki turlu) ço¤unluk sistemleri olmak üzere iki çeﬂidi vard›r. Elde edilen paylar. Parlamento sandalyelerinin nispi temsile göre da¤›t›m›nda kural olarak baﬂvurulan ilk iﬂlem. siyasal partilerin ve ba¤›ms›z adaylar›n elde ettikleri milletvekili say›s› ﬂöyle hesaplan›r: Seçime kat›lm›ﬂ olan siyasal partilerin ve ba¤›ms›z adaylar›n adlar› alt alta ve ald›klar› geçerli oy say›lar› da hizalar›na yaz›l›r. seçim sistemini bir anayasa hükmü hâline getirerek dondurmuﬂ de¤ildir. Tek turlu basit ço¤unluk sisteminde. Mesela 45. baﬂka bir deyiﬂle art›k milletvekilliklerinin nas›l da¤›t›laca¤› sorunundan kaynaklanmaktad›r. baﬂka bir deyiﬂle oylar›n sandalyelere dönüﬂtürülmesinde kullan›lan yöntem aç›s›ndan. art›k oylar›n nas›l de¤erlendirilece¤i. nispi temsil sistemidir. Ne var ki partilerin ald›klar› oylar. sonra üçe. ‹ﬂte nispi temsilin çeﬂitli ﬂekilleri. Bu rakamlar önce bire. o seçim çevresinin ç›karaca¤› milletvekili say›s›na bölünmesi suretiyle elde edilir. Mesela bir seçim çevresinde kullan›lan geçerli oylar toplam› 75. Bu sisteme ulusal art›k veya millî bakiye sistemi denir. Art›k oylar. her zaman seçim kotas›n›n tam kat› olamayaca¤› ve baz› partiler de seçim kotas›n›n alt›nda oy alm›ﬂ olabilecekleri için. o çevrenin ç›karaca¤› milletvekili say›s›na ulaﬂ›ncaya kadar bölünür. Bu say› bulunduktan sonra yap›lacak iﬂlem. di¤er bir deyiﬂle de¤erlendirilmeyen bir k›s›m oylarla baz› art›k milletvekillerinin kald›¤› görülür. Gerek 1961. sonra ikiye. mutlak veya iki turlu ço¤unluk sistemidir. o seçim çevresinde seçimi kazanm›ﬂ olur ve ikinci tura gerek kalmaz. bir seçim çevresinde kullan›lan geçerli oylar toplam›n›n. bir seçim çevresinde nispi olarak en çok oy alan parti. ço¤unluk sistemi ve nispi temsil sistemi olarak iki ana gruba ayr›l›r. seçim say›s›n›n veya seçim kotas›n›n bulunmas›d›r. Sistemin en büyük özelli¤i. Millet Meclisi seçimleri için d’Hondt sistemini. baz› ülkelerde bütün art›k oylar›n ve art›k milletvekilliklerinin tek bir merkezde toplanmas› ve bunlar›n da¤›t›m›n›n ulusal düzeyde yap›lmas› da mümkündür. 30. her partinin ald›¤› oy oran›nda milletvekilli¤i ç›karmas›d›r.000 oy alm›ﬂ bir parti. milletvekilliklerini art›k b›rakmayacak ﬂekilde da¤›tmas›d›r. Nispi temsilin çeﬂitlerinden biri olan d’Hondt sistemi. Oylar›n de¤erlendiriliﬂ ﬂekli bak›m›ndan ço¤unluk usulünün karﬂ›t›.000.000’dir. o çevrenin ç›karaca¤› milletvekili say›s› da beﬂ ise söz konusu seçim çevresi için seçim kotas› 15. Bu tura ya ilk turda en çok oy alm›ﬂ olan iki partiden baﬂka partiler kat›lamaz veya ikinci turda mutlak ço¤unluk aranmayarak oylar›n en ço¤unu elde eden parti seçimi kazanm›ﬂ say›l›r. o çevrenin milletvekilli¤ini kazanm›ﬂ olur. belli bir süre sonra söz konusu seçim çevrelerinde ikinci bir tur yap›l›r. partilerin ald›klar› oylar içinde seçim kotas›n›n kaç defa bulundu¤unun araﬂt›r›lmas›d›r. bu iﬂlem sonucunda çevrenin bütün milletvekilliklerinin da¤›t›lm›ﬂ olmad›¤›. Ço¤unluk usulünün ikinci ﬂekli. Nitekim anayasa ile birlikte seçim kanunlar›n› da yapmakla görevlendirilmiﬂ bulunan 1961 Kurucu Meclisi.000 oy alm›ﬂ bir parti ise iki milletvekilli¤i kazanm›ﬂ olur. her seçim çevresinde ayr› ayr› iﬂlem görebilece¤i gibi. ilk turda bir seçim çevresinde oylar›n mutlak ço¤unlu¤unu (yar›dan bir fazlas›n›) elde edebilirse. Bu sistemde bir parti. parti . ad›n› Belçikal› bir matematikçiden alm›ﬂt›r. Fakat nispi temsilin de kendi içinde birçok çeﬂitleri vard›r. Bu rakam. gerek 1982 Anayasas›. böylece üç milletvekilli¤i. oylar›n de¤erlendiriliﬂ ﬂekli.120 Anayasa Hukuku Seçim sistemleri. vs. Buna karﬂ›l›k ilk turda hiçbir parti mutlak ço¤unlu¤u sa¤layamam›ﬂsa. Bu çeﬂitler. Bu sistemde. Cumhuriyet Senatosu seçimleri için de ço¤unluk sistemini kabul etmiﬂti. Nispi temsilin dayand›¤› ana fikir. bu art›k milletvekilliklerinin nas›l da¤›t›laca¤› sorunundan do¤maktad›r.
Milletvekili Seçimi Kanunu’nda 27. milletvekilliklerinin daha önceki f›kralara göre. Milletvekillikleri. 550 milletvekilli¤inden 100’ünün ülke seçim çevresi milletvekili olarak seçilece¤i esas› getirilmiﬂ. bunlar aras›nda ad çekilmek suretiyle tahsis yap›l›r. ara seçimlerde seçim yap›lan çevrelerin tümünde geçerli oylar›n yüzde onunu geçmeyen partiler. 23. milletvekili ç›karamazlar” (m. ayr›ca her seçim çevresi için yeni bir baraj›n getirilmesi Seçim Sistemi: Seçmenlerin verdikleri oylar›n parlamento sandalyelerine dönüﬂtürülmesinde uygulanan kurallar bütünüdür. Milletvekili Seçimi Kanunu’nun. o çevreden ç›kacak milletvekili say›s›na bölünmesiyle elde edilecek say›dan az oy alan siyasi partilere ve ba¤›ms›z adaylara milletvekilli¤i tahsis edilmez” (m.1968 tarihli ve 1036 say›l› Kanun’la tekrar de¤iﬂtirilmiﬂ ve bu sefer gerek Millet Meclisi gerek Cumhuriyet Senatosu seçimleri bak›m›ndan barajl› d’Hondt sistemi benimsenmiﬂtir.1995 tarihli ve 4125 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklikle. büyük partiler yarar›na ve küçük partiler zarar›na çok güçlü bir faktör oluﬂturdu¤u kuﬂkusuzdur. ‹kincisi ise 1968 y›l›nda Anayasa Mahkemesi taraf›ndan iptal edilmiﬂ olan seçim çevresi baraj›d›r. Seçim sisteminin bu yönde de¤iﬂtirilmesinde. Bu sistemde TBMM’de çok say›da partinin temsil edilebilme ihtimali zay›ft›r. Son kalan milletvekilli¤i için birbirine eﬂit rakamlar bulundu¤u takdirde. ﬂüphesiz rol oynam›ﬂt›r.Yasama Organ› 121 ayr›m› yap›lmaks›z›n. her iki meclis seçimlerinde de d’Hondt usulünün uygulanmas› kararlaﬂt›r›lm›ﬂt›r. ülkenin zay›f koalisyon hükûmetleri ile yönetilmiﬂ ve bu hükûmetler içinde küçük partilerin.7. Genel olarak baraj ad›yla an›lan bu ilke.” f›kras› eklenmiﬂtir. Anayasa’da 23. Bu hükme göre.3.1995 tarihli ve 4121 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklikle 67. Ünite . Anayasa Mahkemesi. seçim çevreleri geniﬂletilmiﬂ. en büyükten en küçü¤e do¤ru s›ralan›r. Bu iki ilke birbirinin tam karﬂ›t› oldu¤undan bunlar›n ne ﬂekilde ba¤daﬂt›rabilece¤ini anlamak güçtür. rakamlar›n büyüklük s›ras›na göre tahsis olunur. 34/2). seçime kat›lan siyasi partilerden hiçbirinin seçim çevresi baraj›n› aﬂamamas› hâlinde. . temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini ba¤daﬂt›racak biçimde düzenlenir. baraj hükümleri d›ﬂ›nda da büyük partileri yararland›racak nitelikte baﬂka hükümleri vard›r. küçük partilerin ise zarar›na olacak niteliktedir. Anayasa Mahkemesi’ne göre “Anayasan›n amaçlad›¤› yönetimde istikrar ilkesi için milletvekili seçimlerinde bir ülke baraj› öngörülmüﬂken. ülke baraj›n› Anayasa’ya ayk›r› bulmamakla birlikte. uygulamada büyük partilere yarar sa¤layacak. Buna göre “Genel seçimlerde ülke genelinde. buna karﬂ›l›k yüzde 10’luk ülke baraj› ve seçim çevresi baraj› muhafaza edilmiﬂtir. 1965 y›l›nda seçim kanunu bir kere daha de¤iﬂtirilerek. bu paylar›n sahibi olan partilere ve ba¤›ms›z adaylara. bir seçim çevresinde geçerli oy pusulalar› toplam›n›n o çevreden seçilecek milletvekili say›s›na bölünmesiyle elde edilecek say›dan daha az oy alan siyasal partilere ve ba¤›ms›z adaylara milletvekilli¤i tahsis edilmez. 33/1). 1964 y›l›nda yap›lan seçim kanunu de¤iﬂikli¤i ile Cumhuriyet Senatosu seçimlerinde uygulanan ço¤unluk sisteminden vazgeçilerek. Birincisi genel baraj ad›yla an›lmaktad›r. kullan›lan geçerli oylar toplam›n›n. Milletvekili Seçimi Kanunu. 1970’li y›llarda hiçbir partinin TBMM’de mutlak ço¤unluk sa¤layamam›ﬂ. Kurucu Meclis taraf›ndan kabul edilen 13 Haziran 1983 tarihli ve 2839 say›l› Milletvekili Seçimi Kanunu gene nispi temsilin d’Hondt yöntemini benimsemiﬂ olmakla beraber. Seçim çevresi baraj› ve özellikle genel baraj›n. seçim çevresi baraj›n› temsilde adalet ilkesine ayk›r› bularak iptal etmiﬂtir. maddeye “Seçim Kanun’lar›. “Bir seçim çevresinde. yani barajs›z d’Hondt sistemi uyar›nca paylaﬂt›r›laca¤›n› hükme ba¤lamaktad›r. kamuoyundaki güçleriyle orant›l› olmayan bir pazarl›k ve ﬂantaj gücü elde etmiﬂ olmalar›.10. Bu sistemde de milletvekillerinin da¤›t›m› d’Hondt esas›na göre yap›lmakla beraber. buna iki türlü baraj hükmü eklenmiﬂtir.6. Ayn› maddenin son f›kras›. her iki meclis için “ulusal art›k” sistemi kabul edilmiﬂtir.
En az ilkokul mezunu olmayanlar. her biri en çok alt› milletvekili ç›karacak ﬂekilde daha da küçültmüﬂtür.12. zimmet. genel aff›n niteli¤ine pek uymayan bir hüküm olarak de¤erlendirebiliriz.2006 tarihli Anayasa de¤iﬂikli¤i ile “yirmi beﬂ yaﬂ›n›” ﬂeklinde de¤iﬂtirilmiﬂtir. 5). rüﬂvet. Kald› ki uygulanmakta olan nisbi temsil sisteminin bir türü olan d’Hondt sistemi de kendi içinde bir baraj taﬂ›maktad›r”. 23. Buna göre. bir seçim çevresi say›lm›ﬂt›r. YSK bu hususlar›. Ç›karaca¤› milletvekili say›s› 18’e kadar olan iller bir seçim çevresi say›l›r (m. irtikâp. Devlet s›rlar›n› a盤a vurma.1987 tarihli ve 3377 say›l› Kanun ise seçim çevrelerini.122 Anayasa Hukuku temsilde adalet ilkesiyle ba¤daﬂmaz. 100 milletvekilinin ülke seçim çevresinden seçilece¤ine iliﬂkin hükmü de ﬂu gerekçeyle iptal etmiﬂtir: “Bir seçim bölgesinden seçilmemiﬂ bir kiﬂinin. ayn› zamanda suçu bütün hukuki hüküm ve neticeleriyle ortadan kald›rmas›d›r.7. aff›n sadece cezay› de¤il. 4). 1961 Anayasas› milletvekili seçilebilmek için Türkçe okuyup yazma bilmeyi yeterli gördü¤ü hâlde. Bu madde ile 1961 Anayasas›’n›n milletvekili seçilme yeterlili¤ini düzenleyen 68. Milletvekili. Bir defa. radyo ve televizyonda ilan eder (m. maddesinde düzenlenmiﬂtir. yükümlü oldu¤u askerlik hizmetini yapmam›ﬂ olanlar. Böylece seçim çevreleri önemli ölçüde büyütülmüﬂ olmaktad›r. Anayasa’n›n 76. inanc› kötüye kullanma. kaçakç›l›k. “Otuz yaﬂ›n› dolduran her Türk milletvekili seçilebilir. ç›karaca¤› milletvekili say›s› 19’dan 35’e kadar olan illerin iki. seçilme yeterlili¤i geri gelmemektedir. 1982 Anayasas› en az ilkokul mezunu olmay› ﬂart koﬂmuﬂtur. affa u¤ram›ﬂ olsalar bile milletvekili seçilemezler”. Üstelik ilgili kiﬂinin affa u¤ram›ﬂ olmas› hâlinde bile. milletvekili seçilme yeterlili¤ini ortadan kald›ran suçlara birçok yenileri eklenmiﬂtir.5. ideolojik veya anarﬂik eylemlere kat›lma ve bu gibi eylemleri tahrik ve teﬂvik suçlar›ndan biriyle hüküm giymiﬂ olanlar. . doland›r›c›l›k. partisinin ald›¤› oylara dayan›larak partisinin yetkili kurullar› karar›yla bir ille iliﬂkilendirilmesi Anayasa d›ﬂ› bir ba¤›n kurulmas›d›r. fazla nüfuslu illerin her biri en çok yedi milletvekilli¤ini aﬂmayacak ﬂekilde birden fazla seçim çevresine bölünmesi ilkesini getirmiﬂ. niçin ülke baraj›n›n Anayasa’ya uygun. resmî ihale ve al›m sat›mlara fesat kar›ﬂt›rma. Seçim Çevreleri 1983 Milletvekili Seçimi Kanunu’na gelinceye kadar Türkiye’de her il. taksirli suçlar hariç toplam bir y›l veya daha fazla hapis ile a¤›r hapis cezas›na hüküm giymiﬂ olanlar.10. Anayasa Mahkemesi ayn› karar›nda. Bu hükmü. Ayr›ca. seçim çevresi baraj›n›n ise ayk›r› say›ld›¤›n› anlamak mümkün de¤ildir. maddesi aras›nda baz› önemli farklar göze çarpmaktad›r. seçim çevrelerini ve her seçim çevresinin ç›karaca¤› milletvekili say›s›n› saptama görevini YSK’ye vermiﬂtir. dolanl› iflâs gibi yüz k›zart›c› suçlarla. Bu kanun. Bizce Anayasa Mahkemesi’nin bu gerekçesi doyurucu olmad›¤› gibi. Anayasa’da olanak veren bir kural bulunmad›¤›ndan bölgesiyle iliﬂkili olur ve ancak bölgesinden ald›¤› oylarla seçilir. Milletvekili Seçimi Kanunu. 36 ve daha fazla olan illerin üç seçim çevresine bölünece¤ini belirtmiﬂtir. genel nüfus say›m› sonuçlar›n›n aç›klanmas›ndan itibaren en geç alt› ay içinde belirleyerek Resmî Gazete. Bu hükümdeki “ideolojik ve anarﬂik eylemler” deyimi 27. ihtilâs. “otuz yaﬂ›n›” ifadesi 13. Milletvekili Seçilme Yeterlili¤i Milletvekili seçilme yeterlili¤i.2002 tarihli Anayasa de¤iﬂikli¤i ile “terör eylemleri”. sahtecilik. seçim çevresi olarak esas itibar›yla illeri kabul etmekle birlikte.1995 tarihli ve 4121 say›l› Kanun. Çünkü genel afta kural. kamu hizmetinden yasakl›lar. 23. k›s›tl›lar. h›rs›zl›k.
)Parti tüzüklerinde herhangi bir seçim çevresinde bütün üyelerin iﬂtiraki ile yapacaklar› ön seçimde bu Kanunun ön seçimlerle ilgili hükümleri uygulan›r” (SPK. seçimlerin orant›l›l›k derecesini etkileyen önemli bir de¤iﬂkendir. 3270 say›l› Kanun. Seçim çevresi ne kadar büyükse. hukuken ba¤lay›c› direktifler verebilmeleridir. eﬂit. milletvekili genel seçimlerinin yap›laca¤› günün yetmiﬂ beﬂ gün öncesinden baﬂlamak üzere seçim günü akﬂam saat 17. madde). milletvekilli¤i genel veya ara seçimlerinde adayl›k için müracaat eden ve adayl›¤› uygun bulunanlar aras›ndan. milletvekilli¤inin düﬂmesi ve milletvekillerinin malî statüsüdür. Daha önceki anayasalar›m›zda da mevcut olan bu hüküm. de¤iﬂik 37. 94). büyük partileri yararland›r›r ve seçimlerin orant›l›l›k derecesini azalt›r. di¤er seçim kurullar›ndan gelen oylara eklenerek her partinin ülke genelinde ald›¤› geçerli oy miktar› bulunur. klasik temsili rejimin yer- Emredici Vekâlet: Milletvekillerinin yasama dönemi içerisinde seçmenleri taraf›ndan azledilebilmeleri ve seçmenlerin.1987 tarihli ve 3377 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklik. bütün Milleti temsil ederler”. Milletvekilliklerin Tahsisi Bir seçim çevresinde siyasi partilerin ve ba¤›ms›z adaylar›n elde edecekleri milletvekili say›s›. yabanc› ülkelerde yaﬂayan Türk vatandaﬂlar›na. Ünite .5.. yukar›da aç›klanan ülke barajl› d’Hondt sistemine göre hesaplanmaktad›r. yani ne kadar fazla milletvekili ç›kar›yorsa. milletvekilli¤i ile ba¤daﬂmayan iﬂler. TBMM ÜYELER‹N‹N HUKUK‹ STATÜSÜ A M A Ç 2 TBMM üyelerinin hukuki statüsünü özetleyebilmek.6. Milletvekili Seçimi Kanunu’nun (m. ancak parti tüzükleri bütün parti üyelerinin kat›lacaklar› bir ön seçim yöntemini benimsedikleri takdirde bu ön seçimlerin. Bu say›. tüzüklerinde belirleyecekleri usul ve esaslardan herhangi biri veya birkaç› ile yapabilirler (. dolay›s›yla seçimler daha orant›l› sonuçlar verir. milletvekili and›na iliﬂkin hüküm. Gümrük kap›lar›ndaki seçim kurullar›ndan gelen sonuçlar YSK taraf›ndan birleﬂtirilir. Gümrük Kap›lar›nda Kullan›lan Oylar›n De¤erlendirilmesi Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakk›nda 298 say›l› Kanun’da (m. seçtikleri milletvekillerine. . seçim çevresi baraj› o kadar küçülece¤inden küçük partilerin baraj› aﬂma ﬂanslar› artar. adaylar›n tespitini. 3270 say›l› Kanun’la de¤iﬂtirilmiﬂ hükmüne göre “siyasi partiler. 23. Seçim çevrelerinin küçülmesi ise tersine. aday tespiti yönteminin seçilmesini partilerin kendi tüzüklerine b›rakmakta. 33) öngördü¤ü yüzde 10’luk genel baraj›n aﬂ›l›p aﬂ›lmad›¤›n› saptamakta esas olur. Yasama görevinin niteli¤i ve önemi. maddesine göre. gizli oy aç›k tasnif esaslar› çerçevesinde. seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri de¤il. milletvekillerinin bütün milleti temsil etmeleri ilkesi.Yasama Organ› 123 Seçim çevrelerinin büyüklü¤ü. Anayasa’n›n 80. “Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri.. kanunda yer alan hükümlere göre cereyan edece¤ini bildirmektedir. Bu statünün unsurlar›. Partilerin gümrük kap›lar›nda ald›klar› oylar.00’ye kadar yurda giriﬂ ve ç›k›ﬂlar›nda gümrük kap›lar›nda kurulacak oy sand›klar›nda oy kullanma hakk›n› tan›m›ﬂt›r. serbest. Adayl›k Milletvekili Seçimi Kanunu’nun. yasama sorumsuzlu¤u ve dokunulmazl›¤›. Di¤er bir deyiﬂle. milletvekillerinin hukuki statüsünün anayasada özel olarak düzenlenmesini gerekli k›lar.
Devlet ve di¤er kamu tüzel kiﬂilerinde ve bunlara ba¤l› kuruluﬂlarda. bu ilke. temsilî rejimin tarihsel geliﬂiminden kaynaklanan amac›. milletvekillerine tan›nan ayr›cal›klar›n eﬂitlik ilkesini ihlal etmesindeki kamu zarar›ndan daha büyüktür. herhangi bir taahhüt iﬂini do¤rudan veya dolayl› olarak kabul edemezler. Bu ba¤›ﬂ›kl›klarla sadece kamu yarar›n›n daha iyi gerçekleﬂmesi amaçlanm›ﬂt›r. vekili olamazlar. YASAMA SORUMSUZLU⁄U VE YASAMA DOKUNULMAZLI⁄I Bütün demokratik ülkelerde. Bununla. onlar›n yürütme organ› karﬂ›s›nda tam bir ba¤›ms›zl›¤a sahip olabilmelerini sa¤lamakt›r. ‹lkenin hukuki anlam›. maddesi. . milletvekillerinin herhangi bir yürütme görevi kabul etmelerini önlemek suretiyle. kan›m›zca. milletvekilinin. Ça¤daﬂ demokrasilerde ço¤unluk partisinin yürütme organ› ile milletvekilleri aras›nda yaratt›¤› siyasal ba¤. ﬁüphesiz. yasama meclisleri üyelerine. “Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri. siyasal partilere dayanan ça¤daﬂ siyasal hayatta milletvekili ile partisi aras›nda s›k› bir iliﬂkinin mevcut oldu¤u ve milletvekilinin ço¤u zaman partisinin direktifleriyle hareket etti¤i gerçe¤ini de¤iﬂtirmemektedir. TBMM ÜYEL‹⁄‹YLE BA⁄DAﬁMAYAN ‹ﬁLER Anayasa’n›n 87. modern anayasalarda da muhafaza edildi¤i görülmektedir. Buna göre. emredici vekâlet verememeleridir.124 Anayasa Hukuku leﬂmiﬂ bir ilkesidir. yasama görevlerini gere¤i gibi yerine getirebilmelerini sa¤lamak amac›yla baz› ba¤›ﬂ›kl›klar ve dokunulmazl›klar tan›nm›ﬂt›r. yasama uyumsuzlu¤u kural›n›n. Bir üyenin belli konuda ve alt› ay› aﬂmamak üzere Bakanlar Kurulunca verilecek geçici bir görevi kabul etmesi Meclisin karar›na ba¤l›d›r”. Bununla birlikte. onlar› imtiyazl› ve hukukun üstünde bir grup hâline getirmek de¤ildir. temsilcilik ve hakemlik yapamazlar. milletvekillerinin. atama veya onamas›na ba¤l› resmî veya özel herhangi bir iﬂle görevlendirilemezler. kendi serbest iradeleriyle tüm milletin menfaatinin neyi gerektirdi¤ini takdir edebilecek ba¤›ms›z birer temsilci olmalar› gerekti¤i ifade edilmektedir. inha. yürütme organ›n›n teklif. milletvekilli¤i s›fat›n›n bundan etkilenmemesi de gerekir. Di¤er bir deyiﬂle. Devletin veya di¤er kamu tüzel kiﬂilerinin do¤rudan do¤ruya ya da dolayl› olarak kat›ld›¤› teﬂebbüs ve ortakl›klarda. milletvekilli¤i ile ba¤daﬂmayan iﬂleri belirtmiﬂtir. Milletin temsili ilkesine göre. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri. kendisine sa¤lanan bu ayr›cal›klar ve dokunulmazl›klar sayesinde yasama görevini daha iyi yapabilmesindeki kamu yarar›. yasama uyumsuzlu¤u müessesesinin kökenindeki anlam ve önemini k›smen yitirmesine sebep olmuﬂtur. kendilerini seçenlerin istek ve direktifleriyle ba¤l› birer delege de¤il. Yasama meclisi üyelerini bu ﬂekilde di¤er vatandaﬂlardan farkl› bir statüye tâbi tutman›n amac›. belki de tarihsel nedenlerle. ﬂüphesiz. milletvekillerinin yasama dönemi s›ras›nda seçmenleri taraf›ndan azledilmelerinin mümkün olmamas› ve seçmenlerin milletvekiline hukuken ba¤lay›c› direktifler. kamu kurumu niteli¤indeki meslek kuruluﬂlar› ile sendikalar ve bunlar›n üst kuruluﬂlar›n›n ve kat›ld›klar› teﬂebbüs veya ortakl›klar›n yönetim ve denetim kurullar›nda görev alamazlar. Yasama uyumsuzlu¤u ad› da verilen bu müessesenin. özel gelir kaynaklar› ve özel imkânlar› Kanun’la sa¤lanm›ﬂ kamu yarar›na çal›ﬂan derneklerin ve Devletten yard›m sa¤layan ve vergi muafiyeti olan vak›flar›n. partisinden istifa eden bir milletvekilinin.
. Meclis çal›ﬂmalar› s›ras›nda iﬂlenmiﬂ olmas› ve b. Dolay›s›yla madde baﬂl›¤›n›n. Mesela Meclis toplant›s› s›ras›nda bir üyenin baﬂka bir üyeyi veya görevliyi dövmesi. Meclis çal›ﬂmalar› deyimini geniﬂ anlamda yorumlamak gerekir. Hukuki sorumsuzlu¤un da yasama sorumsuzlu¤u kapsam›na girip girmeyece¤i tart›ﬂmal› olmakla beraber. Sorumsuzlu¤un meclisçe kald›r›labilmesi söz konusu de¤ildir. milletvekilini. Mecliste ileri sürdükleri düﬂüncelerden. maddesi. dokunulmazl›ktan farkl› olarak. yasama meclisi üyeleri için tam bir korunma sa¤lar. asl›nda yasama sorumsuzlu¤u ve yasama dokunulmazl›¤› gibi birbirinden farkl› iki müesseseyi düzenlemektedir. “Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri. Sorumsuzlu¤un mutlakl›¤›. Hatta ‹çtüzük gere¤ince Ankara d›ﬂ›nda da çal›ﬂmalar yapabilen Meclis Soruﬂturmas› ve Meclis Araﬂt›rmas› komisyonlar›n›n bu çal›ﬂmalar›nda iﬂlenen suçlar da Meclis çal›ﬂmalar›yla ilgili olmalar› nedeniyle. her iki müesseseyi kapsayan bir üst kavram olarak. Ünite . Yasama Dokunulmazl›¤› Yasama sorumsuzlu¤unun. a. elbette sorumsuzluk kapsam›na girmez. o oturumdaki Baﬂkanl›k Divan›n›n teklifi üzerine Meclisçe baﬂka bir karar al›nmad›kça bunlar› Meclis d›ﬂ›nda tekrarlamak ve a盤a vurmaktan sorumlu tutulamazlar”. sorumsuzluk kapsam›na giren bir eyleminden dolay›. Bu deyim. komisyon toplant›lar›n› ve siyasi partilerin grup toplant›lar›n› da kapsar. Sorumsuzluk. yasama sorumsuzlu¤unu düzenlemektedir. söz veya düﬂünce aç›klamas› yoluyla iﬂlenmemiﬂse. sorumsuzluktan yararlan›r. milletvekilinin meclis çal›ﬂmalar›ndaki söz ve düﬂünce hürriyetini korumas›na karﬂ›l›k. Yasama Sorumsuzlu¤u Anayasa’n›n 83/1. bunlar› Meclis d›ﬂ›nda yinelemek ve a盤a vurmaktan sorumlu tutulamamalar›d›r.Yasama Organ› 125 Anayasa’n›n 83. Buna göre. Oy. 1982 Anayasas›. Bundan baﬂka sorumsuzluk. ileri sürdükleri düﬂüncelerden. Yasama Sorumsuzlu¤u: Milletvekillerinin Meclis çal›ﬂmalar›ndaki oy ve sözlerden. Nitekim sorumsuzlu¤a. Sorumsuzluk. söz veya düﬂünce aç›klamas› yoluyla iﬂlenmiﬂ olmas› ﬂartt›r. milletvekillerinin meclisteki söz hürriyetlerini korumakt›r. yasama ba¤›ﬂ›kl›klar› veya parlamenter muafiyetler olmas› daha do¤ru olurdu. Meclis çal›ﬂmalar› s›ras›nda da iﬂlenmiﬂ olsa. o oturumdaki Baﬂkanl›k Divan›’n›n önerisi üzerine bir karar al›nmad›kça. cezai takibata karﬂ› mutlak olarak korur. b. oy. yaralamas› veya öldürmesi. mutlak muafl›k da denilmektedir. yasama sorumsuzlu¤u kapsam›na girer. suç teﬂkil eden eylem. söz veya düﬂünce aç›klamas› yoluyla iﬂlenmiﬂ olmas›d›r. Sorumsuzlu¤un söz konusu olabilmesi için. yasama organ› taraf›ndan kendisine uygulanabilecek disiplin müeyyidelerine karﬂ› da korumaz. Yasama sorumsuzlu¤unun amac›. bu eylemin oy. Dolay›s›yla bu tür suçlar da Meclis çal›ﬂmalar› s›ras›nda iﬂlenmiﬂ olmak ﬂart›yla. maddesi. baz› anayasalar›n aksine. “yasama dokunulmazl›¤›” baﬂl›¤›n› taﬂ›makla birlikte. yasama dokunulmazl›¤› milletvekilini keyfî veya as›ls›z ceza kovuﬂturmalar›ndan ve tutuklamalardan korur. üç noktada kendini gösterir: a. hakaret ve sövme suçlar›n› sorumsuzluk kapsam› d›ﬂ›nda tutmam›ﬂt›r. sürekli niteliktedir. genel e¤ilim ve bu arada Türk mahkeme kararlar›. söz konusu eylemin. baﬂkalar›n›n kiﬂilik haklar›na sald›r› niteli¤indeki söz ve düﬂüncelerden dolay› ma¤dur taraf›ndan tazminat davas› aç›labilece¤i yönündedir. milletvekilli¤i s›fat›n›n sona ermesinden sonra da kovuﬂturulamaz.6. sadece Meclis’in genel kurul toplant›lar›n› de¤il. c. sorumsuzluk söz konusu de¤ildir. Yani milletvekili. Bu s›n›rlar içinde sorumsuzluk. Suç teﬂkil eden eylemin sorumsuzluk kapsam›na girebilmesi için ikinci ﬂart. Meclis çal›ﬂmalar›ndaki oy ve sözlerinden. Buna karﬂ›l›k.
Dokunulmazl›k ancak Meclis’in karar›yla kald›r›labilir. Nispidir. Meclis çal›ﬂmalar›na özürsüz veya izinsiz olarak bir ay içerisinde topAMAÇLARIMIZ lam beﬂ birleﬂim günü kat›lmayan milletvekilinin milletvekilli¤inin düﬂmesine. tutuklanamamas› ve yarg›lanamamas›na yönelik yasama ba¤›ﬂ›kl›¤›n› ifade eder. maddesinde zikredilen suçlar›n da dokunulmazl›ktan istisna edilmiﬂ olmas›. Anayasa’ya göre (m. milletvekilleri için ancak geçici bir koruma sa¤lar. Dokunulmazl›¤›n bir sonucu da TBMM üyesi hakk›nda. Yasama dokunulmazl›¤› kamu yarar› amac›yla tan›nm›ﬂ bir ba¤›ﬂ›kl›k oldu¤undan. dokunulmazl›k. dokunulmazl›k müessesesinin mahiyeti ile ba¤daﬂmamaktad›r. Meclis üyesi hakk›nda ceza kovuﬂturmas› yap›labilir veya hakk›nda verilmiﬂ ve infaz› ertelenmiﬂ bulunan ceza hükmü çektirilir. Ancak. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 2 DÜﬁÜNEL‹M S O R U TBMM ÜYEL‹⁄‹N‹N DÜﬁMES‹ D ﬁÜNEL‹ Anayasan›n. Hatta anayasada belirtilen durumlarda meclisin bu yolda bir karar›na gerek olmadan da ilgili üye tutulabilir. Çünkü isnad olunan suçun a¤›rl›¤›. durumu hemen ve do¤rudan do¤ruya Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirmek zorundad›r”. Nihayet. tutuklanamaz ve yarg›lanamaz. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Meclisin karar› olmad›kça tutulamaz. Genel Kurulca üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤unun oyuyla karar verilebilir”. durumun Meclis Baﬂkanl›k Divan›’nca tespit edilmesi üzerine. 82 nci maddeye göre milletvekilli¤iyle ba¤daﬂmayan bir görev SIRA S‹ZDE veya hizmeti sürdürmekte ›srar eden milletvekilinin milletvekilli¤inin düﬂmesine. üyelik süresince zaman aﬂ›m›n›n iﬂlemeyece¤i de kabul edilmiﬂtir (m. 83/3). Anayasa’n›n 14. tutuklanabilir ve yarg›lanabilir. üyelik s›fat›n›n devam› müddetince sürer. milletvekili olmayan bakanlar da (m. Yeni metne göre. sorgulanamamas›. Bunun do¤al bir sonucu olarak. 23. “‹stifa eden milletvekilinin milletvekilli¤inin düﬂmesi. yetkili komisyonun bu durumu tespit eden raporu üzerine Genel Kurul gizli oyla karar verir. Buna karﬂ›l›k.112/4) yararlan›rlar.Ü TBMMMüyeli¤inin düﬂmesine iliﬂkin 84.7. nispi ve geçici nitelikte bir ayr›cal›kt›r. maddesindeki durumlar bu hükmün d›ﬂ›ndad›r. üyeler hakk›nda hukuk davas› aç›lmas›na engel olmaz. bu husustaki kesin mahkeme karar›n›n Genel Kurula bildirilmesiyle olur. 83/2).l995 tarihli anayasa de¤iﬂikli¤iyle büyük ölçüde de¤iﬂtirilmiﬂtir. sorguya çekilemez. Çünkü dokunulmazl›¤›n amac›. maddesi. Yasama sorumsuzlu¤u ve yasama dokunulmazl›¤›ndan. istifan›n geçerli oldu¤u Türkiye Büyük MilS O R U let Meclisi Baﬂkanl›k Divan›nca tespit edildikten sonra. sorguya çekilebilir. Yasama dokunulmazl›¤› ile yasama sorumsuzlu¤u kurumlar› aras›ndaki farklar› saptay›n›z.126 Anayasa Hukuku Yasama Dokunulmazl›¤›: Seçimden önce veya sonra suç iﬂledi¤i ileri sürülen bir milletvekilinin. seçiminden önce veya sonra verilmiﬂ bir ceza hükmünün yerine getirilmesinin. mutlaka isnad›n ciddiyetini gerektirmez. Di¤er bir deyiﬂle bu koruma. Üyelik s›fat› sona erdikten sonra. TBMM üyeleri d›ﬂ›nda. Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu’nca kararlaﬂt›r›l›r. A¤›r cezay› gerektiren suçüstü hali ve seçimden önce soruﬂturmas›na baﬂlan›lm›ﬂ olmak kayd›yla Anayasan›n 14. Milletvekilli¤inin kesin hüküm giyme veya k›D‹K s›tlama halinde K A T düﬂmesi. sorumsuzlu¤un aksine. Meclisin karar› olmaks›z›n tutulamamas›. “Seçimden önce veya sonra bir suç iﬂledi¤i ileri sürülen bir milletvekili. bu durumda isnad›n ciddiyeti hakk›nda kuvvetli bir karinenin varl›¤›d›r. 83/3). An›lan kiﬂiler. Yasama sorumsuzlu¤undan farkl› olarak. hukuk davalar› ise milletvekilinin Meclis’e devam›na ve görevini yerine getirmesine engel olmaz. di¤er özlük haklar› bak›m›ndan da milletvekilleri ile ayn› statüye tâbidirler. Dokunulmazl›k. çünkü TBMM taraf›ndan kald›r›labilir. bu hâlde yetkili makam. A¤›r cezay› gerektiren suçüstü hâlinin böylece dokunulmazl›¤›n kapsam› d›ﬂ›nda b›rak›lm›ﬂ olmas›n›n sebebi. dokunulmazl›k. milletvekilinin keyfî kovuﬂturmalarla yasama görevini yerine getirmekten al›konulmas›n› önlemektir. üyelik s›fat›n›n sona ermesine b›rak›lmas›d›r (m. ilgili milletvekilinin dokunulmazl›ktan feragat etmesi geçerli de¤ildir.
k›smen Meclis ‹çtüzü¤ü ile düzenlenmiﬂtir. maddesi uyar›nca halen. Türkiye Büyük Millet Meclisi Baﬂkanl›k Divan› için.1996 tarihli ve 424 numaral› karar› ile bu ‹çtüzük’te kapsaml› de¤iﬂiklikler yap›lm›ﬂt›r. yolluk da ödenek miktar›n›n yar›s›n› aﬂamaz. Ödenek ve yolluklar›n en çok üç ayl›¤› önceden ödenebilir”. Anayasaya. çeﬂitli ülkelerin anayasalar›nda yasama meclisi üyelerinin malî statülerinin düzenlendi¤i görülmektedir. Ödene¤in ayl›k tutar› en yüksek Devlet memurunun almakta oldu¤u miktar›. maddesine göre. çal›ﬂmalar›n›. bir yandan görevlerinin gerektirdi¤i bir hayat düzeyi sürdürmelerine imkân verecek bir ödenek almalar›n›. Yasama organ›n›n çal›ﬂmas›. iptal istemini on beﬂ gün içerisinde kesin karara ba¤lar”. 94). “Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Baﬂkanl›k Divan›. maddesine göre “Yasama dokunulmazl›¤›n›n kald›r›lmas›na veya milletvekilli¤inin düﬂmesine 84. Anayasa’n›n geçici 6.Yasama Organ› 127 DOKUNULMAZLI⁄IN KALDIRILMASI VE ÜYEL‹⁄‹N DÜﬁMES‹ KARARLARININ DENETLENMES‹ Anayasa’n›n de¤iﬂik 85. henüz kendi ‹çtüzü¤ünü yapmam›ﬂ oldu¤undan. daha önce ayr›nt›l› bilgi verilmiﬂti. “Millet Meclisi’nin 12 Eylül 1980 tarihinden önce yürürlükte olan ‹çtüzü¤ünün. Meclisteki siyasi parti gruplar›n›n üye say›s› oran›nda Divana kat›lmalar›n› sa¤layacak ﬂekilde kurulur. Anayasa Mahkemesi. k›smen Anayasa. Baﬂkanl›k Divan› Anayasa’ya göre (m. bir yasama döneminde iki seçim yap›l›r. Siyasi parti gruplar› Baﬂkanl›k için aday gösteremezler. kendilerine sosyal güvenlik kuruluﬂlar› taraf›ndan ba¤lanan emekli ayl›¤› ve benzeri ödemelerin kesilmesini gerektirmez. Baﬂkanl›k Divan›. Ünite . TBMM’N‹N ‹ÇYAPISI VE ÇALIﬁMA DÜZEN‹ A M A Ç 3 Yasama organ›n›n çal›ﬂma düzenini aç›klayabilmek. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 16. kendi yapt›¤› ‹çtüzük hükümlerine göre yürütür” demektedir. ‹çtüzük Anayasa’n›n 95. maddenin birinci. Meclis üyeleri aras›ndan seçilen Meclis Baﬂkan›. Meclis Genel Kurulu karar›n›n al›nd›¤› tarihten baﬂlayarak yedi gün içerisinde ilgili milletvekili veya bir di¤er milletvekili. bu organ›n kendisine özgü bir iç yap›ya ve çal›ﬂmalar›n› düzenleyen kurallara sahip olmas›n› gerektirir. 1982 Anayasas›’na göre seçilmiﬂ olan TBMM. maddesi. Katip üyeler ve ‹dare Amirlerinden oluﬂur. TBMM ÜYELER‹N‹N MALÎ STATÜLER‹ Yasama meclisleri üyelerinin. kanuna veya içtüzü¤e ayk›r›l›¤› iddias›yla iptali için Anayasa Mahkemesine baﬂvurabilir. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerine ödenecek ödenek ve yolluklar. Ülkemizde bu iç yap› ve kurallar. ‹çtüzü¤ün niteli¤i ve hukuki rejimi hakk›nda.5. ‹lk seçilenlerin görev süresi iki y›ld›r. . karar›n.6. “Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek ve yolluklar› Kanun’la düzenlenir. Anayasa’ya ayk›r› olmayan hükümleri” uygulanmaktad›r. bir yandan da kanun koyucu vas›flar›ndan yararlanarak bu ödenekleri aﬂ›r› ölçülerde yükseltmemelerini sa¤lamak amac›yla. 1982 Anayasas›’n›n 86. üçüncü veya dördüncü f›kralar›na göre karar verilmiﬂ olmas› hallerinde. “Türkiye Büyük Millet Meclisi. Baﬂkanvekilleri.
Baﬂkan ve oturumu yöneten Baﬂkanvekili oy kullanamazlar”. 94/9). Baﬂkan seçimi. 106). Meclis Baﬂkan›’n›n. 26). Meclis tart›ﬂmalar›na kat›lamazlar. Cumhurbaﬂkan›’na vekâlet etmek (m.128 Anayasa Hukuku ikinci devre için seçilenlerin görev süresi ise. Meclis çal›ﬂmalar›n›n partizanl›ktan uzak bir hava içinde ve tarafs›zl›kla yönetilmesi. 95/2) siyasi parti gruplar›. ‹lk iki oylamada üye tamsay›s›n›n üçte iki ve üçüncü oylamada üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤u aran›r. partinin genel baﬂkan› milletvekili ise parti grubunun da baﬂkan›d›r.g ov. Baﬂkan seçimi gizli oyla yap›l›r. 27). sa¤l›kl› bir demokrasinin vazgeçilmez ﬂartlar›ndan biridir. de¤ilse grup baﬂkan› grup üyeleri aras›ndan grup iç yönetmeli¤inde gösterilen yönteme göre seçilir (m. Üçüncü oylamada salt ço¤unluk sa¤lanamazsa. Meclis Baﬂkan›’n›n seçiminde. üyesi bulunduklar› siyasi partinin veya parti grubunun Meclis içinde ve d›ﬂ›ndaki faaliyetlerine.2 TBMM Baﬂkanl›k Divan› Kaynak: http://www. grup genel kuru- . Meclis toplant›lar›na baﬂkanl›k etme ve Meclisi temsil etme gibi do¤al görevlerinin d›ﬂ›nda. görevlerinin gere¤i olan haller d›ﬂ›nda. gizli oyla yap›l›r (m. Bu hükümler. Baﬂkanvekilleri. ﬂöyle bir sistem kabul etmiﬂtir: “Türkiye Büyük Millet Meclisi Baﬂkan adaylar›. 95/3). Meclisin kolluk ve yönetim hizmetlerini yürütmek (m. tatil veya ara verme s›ras›nda do¤rudan do¤ruya veya üyelerin beﬂte birinin yaz›l› istemi üzerine meclisi toplant›ya ça¤›rmak (m.tr/katalog/index. 2820 say›l› SPK’ye göre. 1982 Anayasas›. 114/4).tbmm. Grup genel kurulunda. Anayasa ile kendisine verilmiﬂ olan baﬂka görevleri de vard›r. 116/1) say›labilir. en az yirmi üyeden meydana gelir. Cumhurbaﬂkan›’nca seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi hâlinde teﬂkil olunacak Geçici Bakanlar Kurulu’na siyasi parti gruplar›ndan al›nacak üye say›s›n› tesbit etmek (m. Baﬂkan seçilmiﬂ olur. Türkiye Büyük Millet Meclisi Baﬂkan›. Meclis Baﬂkan›’n›n ve Baﬂkanl›k Divan›’n›n tarafs›zl›¤›n› sa¤lama amac›n› gütmektedir. Anayasa’ya göre (m. 93/3). bu oylamada en çok oy alan üye. Meclis üyeleri içinden Meclisin topland›¤› günden itibaren beﬂ gün içinde. Resim 6. html Siyasi Parti Gruplar› Siyasi partiler. beﬂ gün içinde tamamlan›r” (m. Bu hükümden de anlaﬂ›laca¤› gibi. Meclis çal›ﬂmalar›na parti Meclis gruplar› arac›l›¤›yla kat›l›rlar. aday gösterme süresinin bitiminden itibaren. seçimlere ait oylamalar ile milletvekillerini ba¤lay›c› nitelikteki konulara iliﬂkin kararlar›n oylamalar›. Gerçekten. o yasama döneminin sonuna kadar devam eder. Cumhurbaﬂkan›’nca seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi durumunda kendisine görüﬂ bildirmek (m. Baﬂkanl›k Divan›na bildirilir. Bunlar aras›nda.
Bakanlar Kurulu’na veya bir bakana TBMM’de veya grupta güven veya güvensizlik oyu verilmesi konusunda karar alma yetkisi. 83/son ve 100/son). siyasi parti gruplar›n›n. 19) düzenlenmiﬂtir.tbmm. Bu hükme ayk›r› düﬂen bir ‹çtüzük düzenlemesinin Anayasa Mahkemesi’nce iptal edilebilece¤ine ﬂüphe yoktur. partinin kendilerine parti disiplini müeyyideleri uygulamas›na yol açabilir. yarg›sal nitelikleri a¤›r basan bu iﬂlemlerde milletvekillerinin.6.gov. “Dan›ﬂma Kurulu. kendi siyasi partilerinin bask›s› alt›nda kalmamalar›n› ve vicdanî kanaatleri do¤rultusunda oy kullanabilmelerini sa¤lamakt›r. Ayr›ca Anayasa. 28). Siyasi parti gruplar›n›n Meclis Baﬂkanl›¤› için aday gösteremeyecekleri hükmü (m. .” (m. Resim 6.Yasama Organ› 129 lunun. grup üyesi olan milletvekillerini Meclis oylamalar› konusunda ba¤lay›c› kararlar almas› mümkündür. grup genel kuruluna aittir.html Kaynak: http://www. Maddeden de aç›kça anlaﬂ›ld›¤› gibi. Anayasa’n›n. “‹çtüzük hükümleri. Bu kurul. Meclis çal›ﬂmalar› aç›s›ndan siyasi parti gruplar›na verdi¤i önem. Öte yandan Anayasa.4 AKP Grup Toplant›s› Kaynak: http://www. Bu maddeye göre. siyasi parti gruplar›n›n yapamayacaklar› baz› hususlar› da belirtmiﬂtir. ﬁüphe yok ki bu ilgili partinin bir iç sorunudur. Siyasi parti gruplar›nda yasama dokunulmazl›¤›n›n kald›r›lmas› ve meclis soruﬂturmas› ile ilgili görüﬂme yap›lamaz ve karar al›namaz (m. Milletvekillerinin bu karara uymamalar›. Bu hükümlerin amac›. dan›ﬂma niteli¤indedir. parti gruplar›nda ve di¤er parti organlar›nda tesbit edilemez (m. Millet Meclisi ‹çtüzü¤ü’nde (m.gov. ‹çtüzükte kendisine verilen görevleri yerine getirir ve Baﬂkan›n istemi üzerine dan›ﬂma niteli¤inde görüﬂ bildirir”. baﬂka bir organa veya merciye (mesela parti genel baﬂkan›na veya merkez karar ve yönetim kuruluna) b›rak›lamaz.tr/katalog/index. Ünite .tbmm.tr/katalog/index. Bu yetki.html Dan›ﬂma Kurulu Anayasa’da de¤inilmeyen Dan›ﬂma Kurulu.3 CHP Grup Toplant›s› Resim 6. 95/2) hükmünden anlaﬂ›lmaktad›r. Meclisin bütün faaliyetlerine üye say›s› oran›nda kat›lmalar›n› sa¤layacak yolda düzenlenir. çeﬂitli maddelerinde siyasi parti gruplar›na baz› önemli yetki ve ayr›cal›klar tan›m›ﬂt›r. Dan›ﬂma Kurulu’nun kararlar› ba¤lay›c› nitelikte de¤il. Millet Meclisi Baﬂkan›’n›n baﬂkanl›¤›nda siyasi parti grup baﬂkanlar› veya vekillerinden birisi veya onlar›n yaz›l› olarak görevlendirdi¤i birer milletvekilinden kurulur. 94/2) ise Meclis Baﬂkan›’n›n tarafs›zl›¤›n› sa¤lama amac›n› gütmektedir. Bakanlar Kurulu’na kat›lacak üyeler.
Meclis ara verme veya tatil s›ras›nda. 1982 Anayasas›’n›n bu konuda getirdi¤i bir yenilik de. Meclis Baﬂkan› da do¤rudan do¤ruya veya üyelerin beﬂte birinin yaz›l› istemi üzerine.04. Adalet Komisyonu. Di¤er bir deyiﬂle Cumhurbaﬂkan› ve Meclis Baﬂkan›. Bilgi ve Teknoloji Komisyonu. 93). Anayasa Komisyonu. Sa¤l›k. 20). Türkiye Büyük Millet Meclisi. 83/2) en çok beﬂ ay olan tatil süresi. Dilekçe Komisyonu. yapaca¤› seçimler dahil bütün iﬂlerinde üye tam say›s›n›n en az üçte biri ile toplan›r. Çevre Komisyonu. ‹mar. ‹nsan Haklar›n› ‹nceleme Komisyonu olmak üzere 16 komisyon kurulmuﬂtur. TBMM’nin kat›lamad›klar› oturumlar›nda. 1982 Anayasas› ile en çok üç aya indirilmiﬂtir. s›ras›yla Bakanlar Kurulu’nun ve üyelerin beﬂte birinin istemi üzerine bu daveti yapmaya mecburdurlar. Ayr›ca 15. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hesaplar›n› ‹nceleme Komisyonu. Millet Meclisi ‹çtüzü¤ü’ne göre (m.2003 tarih ve 4847 Say›l› Kanun’la Avrupa Birli¤i Uyum Komisyonu ve 25. do¤rudan do¤ruya veya Bakanlar Kurulu’nun istemi üzerine. bir yasama y›l›nda en çok üç ay tatil yapabilir (m. Böylece 1982 Anayasas›. Çal›ﬂma ve Sosyal ‹ﬂler Komisyonu. ‹çtüzük’te düzenlenmiﬂtir. Toplant› ve Karar Yetersay›s› “Türkiye Büyük Millet Meclisi. her y›l Ekim ay›n›n ilk günü kendili¤inden (yani davetsiz olarak) toplan›r. ancak karar yetersay›s› hiçbir ﬂekilde üye tam say›s›n›n dörtte birinin bir fazlas›ndan az olamaz. Anayasada baﬂkaca bir hüküm yoksa toplant›ya kat›lanlar›n salt ço¤unlu¤u ile karar verir.” (m. ‹çtüzü¤e göre ara verme.2009 tarihli ve 5840 Say›l› Kanun’la Kad›n Erkek F›rsat Eﬂitli¤i Komisyonu kurulmuﬂtur. Meclisin tatil veya ara verme karar› almas›. Ola¤anüstü toplant› ad› verilen bu tür toplant›larda. 93). Tar›m. Tabii Kaynaklar. Komisyon raporlar› bast›r›l›p milletvekillerine da¤›t›l›r ve o konunun Genel Kurul’da görüﬂülmesinin baﬂland›¤› ilk birleﬂimin tutana¤›na eklenir. Gençlik ve Spor Komisyonu. kendilerine havale edilen iﬂler hakk›nda birer rapor haz›rlayarak Meclis Baﬂkanl›¤›’na sunarlar. Ticaret. Aile. tatilin d›ﬂ›nda da daha k›sa sürelerle çal›ﬂmalar›na ara verebilir. ‹çiﬂleri Komisyonu. Komisyonlar. Milli Savunma Komisyonu. Meclisi kendi takdirlerine dayanarak toplant›ya ça¤›rabilecekleri gibi. Kamu ‹ktisadi Teﬂebbüsleri Komisyonu.130 Anayasa Hukuku Komisyonlar Komisyonlar. Meclisi toplant›ya ça¤›rabilir. 6). Meclisin on beﬂ günü geçmemek üzere çal›ﬂmalar›n› ertelemesidir (m. Ulaﬂt›rma ve Turizm Komisyonu. D›ﬂ ‹ﬂleri Komisyonu. ço¤u bakanl›klar›n hizmet alanlar›na paralel olmak üzere. Enerji. Ancak Meclis. Ancak bir bakan kendi oyu ile birlikte en çok iki oy kullanabilir (m. Meclis komisyonlar›. Bay›nd›rl›k. 1961 Anayasas›’nda (m. öncelikle bu toplant›y› gerektiren konu görüﬂülmeden ara verme veya tatile devam edilemez (m. Cumhurbaﬂkan›’nca toplant›ya ça¤r›labilir. .02. 96/1). 96/2). Orman ve Köyiﬂleri Komisyonu. kendileri yerine oy kullanmak üzere bir bakana yetki verebilmeleridir. toplant› ve karar yetersay›lar›n›. Bakanlar Kurulu üyelerinin. Milli E¤itim. Meclis. teklifin Genel Kurul’ca oylanmas› suretiyle olur. bir konunun TBMM Genel Kurulu’na gelmeden önce görüﬂülüp olgunlaﬂt›r›ld›¤› kurullard›r. Meclisin Toplanmas› ve Tatili TBMM. Sanayi. Dan›ﬂma Kurulu’nun görüﬂü al›nd›ktan sonra. Kültür. Meclis’in toplan›p karar almas›n› kolaylaﬂt›racak ve engellemeleri önleyecek biçimde de¤iﬂtirmiﬂtir. Plan ve Bütçe Komisyonu.
6. Ünite - Yasama Organ›
131
Meclis Görüﬂmeleri
Anayasa, temsilî rejimlerin tarihsel bir kural› olan meclis görüﬂmelerinin aç›kl›¤› ilkesini kabul etmiﬂtir. Anayasa’n›n 97. maddesine göre, “Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulundaki görüﬂmeler aç›kt›r ve tutanak dergisinde tam olarak yay›mlan›r. Türkiye Büyük Millet Meclisi ‹çtüzük hükümlerine göre kapal› oturumlar yapabilir, bu oturumlardaki görüﬂmelerin yay›m› Türkiye Büyük Millet Meclisi karar›na ba¤l›d›r. Meclisteki aç›k görüﬂmelerin, o oturumdaki Baﬂkanl›k Divan›’n›n teklifi üzerine Meclisçe baﬂkaca bir karar al›nmad›kça, her türlü vas›ta ile yay›m› serbesttir”.
Mecliste Oylama Usulleri
Millet Meclisi ‹çtüzü¤ü, üç türlü oylama kabul etmiﬂtir: ‹ﬂaretle oylama, aç›k oylama ve gizli oylama. ‹ﬂaretle oylama, üyelerin el kald›rmas›; tereddüt hâlinde aya¤a kalkmalar›; beﬂ üyenin aya¤a kalkarak teklif etmesi hâlinde de salonda olumlu ve olumsuz oy verenlerin ikiye bölünerek say›lmalar› suretiyle yap›l›r. Aç›k oylama, üzerinde milletvekillerinin ad ve soyadlar›yla seçim çevrelerinin yaz›l› oldu¤u oy pusulalar›n›n kutuya at›lmas› veya elektronik oylama mekanizmas›n›n çal›ﬂt›r›lmas› yahut ad cetvelinin okunmas› üzerine ad› okunan milletvekilinin aya¤a kalkarak kabul, çekimser veya red kelimelerinden birini yüksek sesle söylemesi ve böylece aç›klad›¤› oyunun Divan üyelerince kaydedilmesi suretiyle olur. Gizli oylama ise üzerinde hiçbir iﬂaret bulunmayan yuvarlaklar›n kürsüden kutuya at›lmas› suretiyle yap›l›r. Beyaz yuvarlak olumlu, yeﬂil yuvarlak çekimser ve k›rm›z› yuvarlak olumsuz oy anlam›na gelir (m. 115). Anayasada kanunlarda ve içtüzükte aç›k veya gizli oylama yap›lmas›n›n zorunlu oldu¤u belirtilmeyen bütün hususlarda kural olarak iﬂaret oyuna baﬂvurulur. ‹çtüzük’te iﬂaret oyuyla hâlledilece¤i belirtilen hususlarda, oylamalar›n iﬂaretle yap›lmas› zorunludur (m. 116).
TBMM’N‹N GÖREV VE YETK‹LER‹
A M A Ç
4
TBMM’nin görev ve yetkilerini saptayabilmek.
Hükûmet sistemi ne olursa olsun, bütün temsilî rejimlerde parlamentolar›n, kanun yapma, hükûmeti denetleme ve devlet bütçesini kabul etme gibi üç temel fonksiyonu vard›r. Parlamenter bir rejim kuran 1982 Anayasas›, TBMM’ye, parlamentolar›n bu üç klasik yetkisini vermiﬂtir. Bunlar›n d›ﬂ›nda da anayasan›n TBMM’ye vermiﬂ oldu¤u görev ve yetkiler vard›r. TBMM’nin görev ve yetkileri, genel olarak, Anayasa’n›n 87. maddesinde düzenlenmiﬂtir. Buna göre, “Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin görev ve yetkileri, kanun koymak, de¤iﬂtirmek ve kald›rmak; Bakanlar Kurulu’nu ve bakanlar› denetlemek; Bakanlar Kurulu’na belli konularda kanun hükmünde kararname ç›karma yetkisi vermek; bütçe ve kesin hesap kanun tasar›lar›n› görüﬂmek ve kabul etmek; para bas›lmas›na ve savaﬂ ilan›na karar vermek; milletleraras› andlaﬂmalar›n onaylanmas›n› uygun bulmak; Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsay›s›n›n beﬂte üç ço¤unlu¤unun karar› ile genel ve özel af ilan›na, mahkemelerce verilip kesinleﬂen ölüm cezalar›n›n yerine getirilmesine karar vermek ve Anayasa’n›n di¤er maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmektir”. Anayasa’da 2004 y›l›nda yap›lan de¤iﬂiklikle, ölüm cezalar›n›n kald›r›lmas›na paralel olarak, bu hükümden “mahkemelerce verilip kesinleﬂen ölüm cezalar›n›n yerine getirilmesi” ifadesi ç›kar›lm›ﬂt›r.
132
Anayasa Hukuku
Kanun Yapma
Anayasa’ya göre (m. 88/1) kanun teklif etmeye Bakanlar Kurulu ve milletvekilleri yetkilidir. Bakanlar Kurulu’nca yap›lan öneriye kanun tasar›s›, milletvekillerince yap›lan öneriye kanun teklifi ad› verilmektedir. Uygulamada, hükûmet tasar›lar›n›n kanunlaﬂma ﬂans›, tekliflere oranla çok daha büyüktür. Kanun teklif ve tasar›lar›n›n TBMM’de görüﬂülme usul ve esaslar›, ‹çtüzük’le düzenlenmiﬂtir. Hükûmetçe haz›rlanan kanun tasar›lar› bütün bakanlarca imzalanm›ﬂ olarak ve gerekçesi ile birlikte Meclis Baﬂkanl›¤›’na sunulur. Baﬂkan, gelen tasar›lar› ilgili komisyona do¤rudan do¤ruya havale eder (‹çtüzük, m. 73). Milletvekillerince verilen kanun tekliflerinde bir veya daha çok imza bulunabilir. Kanun teklifleri de gerekçesi ile birlikte Baﬂkanl›¤a verilir ve Baﬂkanl›kça ilgili komisyona do¤rudan do¤ruya havale edilir. Komisyonlar, ﬂartlar›na uymayan kanun tekliflerini, sahiplerine tamamlatmaya yetkilidirler (‹T. m. 74). TBMM taraf›ndan reddedilmiﬂ olan kanun teklif ve tasar›lar›, red tarihinden itibaren bir tam y›l geçmedikçe, ayn› yasama dönemi içinde yeniden verilemez (‹T. m. 76). Bir yasama döneminde sonuçland›r›lamam›ﬂ olan kanun tasar› ve teklifleri hükümsüz say›l›r; buna kadük olma denilmektedir. Ancak, hükûmet veya milletvekilleri, bu tasar› veya teklifleri yenileyebilirler (‹T. m. 77). Kanun tasar› veya tekliflerinin görüﬂülmesinde, önce tasar› veya teklifin tümü hakk›nda söz verilir. Anayasa de¤iﬂiklikleri hariç, kanunun tümünün veya maddelerinin oylanmas›, on beﬂ üye taraf›ndan aç›k oy istenmemiﬂse, iﬂaretle olur. Aksi Dan›ﬂma Kurulu’nun teklifiyle Genel Kurul’ca kararlaﬂt›r›lmam›ﬂsa, siyasi parti gruplar›, komisyon ve hükûmet ad›na kanun tasar› ve tekliflerinin tümü hakk›nda yap›lan konuﬂmalar, yirmiﬂer dakika ile ve üyeler taraf›ndan yap›lan konuﬂmalar onar dakika ile s›n›rl›d›r. Maddeler hakk›nda konuﬂma süreleri bunun yar›s› kadard›r (‹T. m.81). Kanunlarda veya ‹çtüzük’te aksine hüküm yoksa kanun tasar›s› veya teklifinde bir maddenin reddi, komisyona iadesi, de¤iﬂtirilmesi veya metne madde eklenmesi hakk›nda, milletvekilleri, esas komisyon veya hükûmet, de¤iﬂiklik önergeleri verebilir.
Kadük Olma: Bir yasama döneminde sonuçland›r›lamayan kanun tasar› ve tekliflerinin hükümsüz kalmas›d›r.
Kanunlar›n Yay›nlanmas›
TBMM’ce kabul edilen kanunlar›n yay›nlanmas› görevi, 1924 ve 1961 Anayasas›’nda oldu¤u gibi, Cumhurbaﬂkan›’na aittir. Anayasa’ya göre (m. 89) “Cumhurbaﬂkan›, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nce kabul edilen kanunlar› onbeﬂ gün içinde yay›mlar. Yay›mlanmas›n› uygun bulmad›¤› kanunlar›, bir daha görüﬂülmek üzere bu hususta gösterdi¤i gerekçe ile birlikte ayn› süre içinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne geri gönderir. Bütçe kanunlar› bu hükme tabi de¤ildir. Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu aynen kabul ederse, kanun Cumhurbaﬂkan›’nca yay›mlan›r; Meclis, geri gönderilen kanunda yeni bir de¤iﬂiklik yaparsa, Cumhurbaﬂkan› de¤iﬂtirilen kanunu tekrar Meclise geri gönderebilir. Anayasa de¤iﬂikliklerine iliﬂkin hükümler sakl›d›r”. Cumhurbaﬂkan›’n›n kanunlar› geri gönderme yetkisine günlük konuﬂma dilinde veto yetkisi ad› verilmesi yan›lt›c› niteliktedir. Çünkü veto, önlemek veya güçleﬂtirmek anlam›n› içerir. Oysa anayasa, Cumhurbaﬂkan›’nca geri gönderilen kanunlar›n yeniden kabulü için nitelikli bir ço¤unluk öngörmemiﬂtir. Meclis, geri gönderilen kanunu aynen kabul ederse, Cumhurbaﬂkan› bu kanunu yay›nlamaya mecburdur. Bu niteli¤iyle kanunlar›n geri gönderilmesi, Cumhurbaﬂkan›’na tan›nm›ﬂ bir uyar› yetkisinden ibarettir. Cumhurbaﬂkan›’n›n geri gönderme gerekçesi, hukuka uygun-
6. Ünite - Yasama Organ›
133
luk ve yerindelik unsurlar›n›n birini veya her ikisini kapsayabilir. Bütçe kanunlar›, süreli nitelikleri dolay›s›yla, geri gönderme yetkisinin d›ﬂ›nda tutulmuﬂtur. Buna karﬂ›l›k Cumhurbaﬂkan›, 1961 Anayasas›’na göre geri gönderemedi¤i Anayasa de¤iﬂikli¤i hakk›ndaki kanunlar› da geri gönderebilmektedir (m.175/3). Geri gönderme konusunda 1982 Anayasas›’n›n 1961 Anayasas›’ndan bir fark› da Meclis geri gönderilen kanunda yeni bir de¤iﬂiklik yapt›¤› takdirde, Cumhurbaﬂkan›’n›n de¤iﬂtirilen kanunu tekrar Meclis’e geri gönderebilece¤inin tasrih edilmiﬂ olmas›d›r. 3.10.2001 tarihli ve 4709 say›l› Kanun’la yap›lan anayasa de¤iﬂikli¤iyle, genel veya özel af ilan› için, TBMM üye tam say›s›n›n beﬂte üç ço¤unlu¤unun oyu ﬂart koﬂulmuﬂtur. S›k ç›kar›lan af kanunlar›n›n kamuoyunda yaratt›¤› rahats›zl›k düﬂünüldü¤ünde, böyle güçleﬂtirici bir ﬂart›n konulmas› isabetli olmuﬂtur. Anayasa’n›n 87. maddesinde say›lan yetkilerden savaﬂ ilan› ve silahl› kuvvet kullan›lmas›na izin verilmesi yetkilerinin, mahiyetleri gere¤i olarak, TBMM karar›yla kullan›lmas› gerekir. Anayasa’n›n 92. maddesine göre, “Milletleraras› hukukun meﬂru sayd›¤› hallerde savaﬂ hali ilan›na ve Türkiye’nin taraf oldu¤u milletleraras› antlaﬂmalar›n veya milletleraras› nezaket kurallar›n›n gerektirdi¤i haller d›ﬂ›nda, Türk Silahl› Kuvvetleri’nin yabanc› ülkelere gönderilmesine veya yabanc› silahl› kuvvetlerin Türkiye’de bulunmas›na izin verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisi’nindir. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde veya ara vermede iken ülkenin ani bir silahl› sald›r›ya u¤ramas› ve bu sebeple silahl› kuvvet kullan›lmas›na derhal karar verilmesinin kaç›n›lmaz olmas› halinde Cumhurbaﬂkan› da, Türk Silahl› Kuvvetleri’nin kullan›lmas›na karar verebilir”. Maddenin 1961 Anayasas›’n›n 66. maddesinden fark›, say›lan durumlarda Cumhurbaﬂkan›’na da silahl› kuvvet kullan›lmas›na izin verme yetkisinin tan›nm›ﬂ olmas›d›r.
SIRA S‹ZDE Cumhurbaﬂkan›’n›n sahip oldu¤u kanunlar› geri gönderme yetkisini aç›klay›n›z.
HÜKÛMET‹N DENETLENMES‹
A M A Ç
3
SIRA S‹ZDE
DÜﬁÜNEL‹M S O R U
DÜﬁÜNEL‹M S O R U
5
Hükûmetin denetlenme ﬂekillerini s›ralayabilmek.
Parlamentonun hükûmet üzerindeki denetiminin gerçekleﬂtirilmesini sa¤layan hukuD‹ KAT ki araçlara, denetim yollar› veya denetim araçlar› denilir. TBMM’nin Kdenetim araçlar›, soru, genel görüﬂme, Meclis araﬂt›rmas›, Meclis soruﬂturmas› ve gensorudur (m. 98/1).
D‹KKAT
Soru
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
Anayasa’ya göre soru, “Bakanlar Kurulu ad›na, sözlü veya yaz›l› olarak cevaplanAMAÇLARIMIZ d›r›lmak üzere Baﬂbakan veya bakanlardan bilgi istemekten ibarettir” (m. 98/2). Hâlen yürürlükte olan Millet Meclisi ‹çtüzü¤ü de soruyu ﬂöyle tan›mlamaktad›r: “Soru, k›sa, gerekçesiz ve ﬂahsi mütalaa ileri sürülmeksizin bir önerge ile Hükûmet K ‹ T A P ad›na sözlü veya yaz›l› olarak cevapland›r›lmak üzere, Baﬂbakan veya bakanlardan aç›k ve belli konular hakk›nda bilgi istemekten ibarettir” (m. 96). Soru, istenilen cevab›n niteli¤ine göre, sözlü soru ve yaz›l› soru olarak ikiye ayTELEV‹ZYON r›l›r. Cevap ister yaz›l› ister sözlü olarak istenilsin, soru her hâlde yaz›l› olarak bir önerge ile sorulur. Soru önergesi, sadece bir milletvekili taraf›ndan imzalanabilir. Ayn› konuda ikiden fazla bakandan sorulan soru, Baﬂbakan’dan sorulmuﬂ say›l›r. Soru önergesi Meclis Baﬂkanl›¤›’na verilir. Baﬂkan, bu sorular›NBaﬂbakanl›¤a veya ‹ TERNET ait oldu¤u bakanl›¤a gönderir. ‹çtüzük, baz› sorular›n Baﬂkanl›kça kabul edilmeye-
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
134
Anayasa Hukuku
ce¤ini belirtmiﬂtir. Bunlar, baﬂka bir kaynaktan kolayca ö¤renilmesi mümkün olan konular, tek amac› istiﬂare sa¤lamaktan ibaret olan konular ve konusu evvelce baﬂkanl›¤a verilmiﬂ olan bir gensoru önergesiyle ayn› olan sorulard›r (‹T, m. 97). Sözlü soru etkinli¤i s›n›rl› olan bir denetim yoludur. Çünkü bunda, ancak ilgili bakan ve soru sahibi milletvekili konuﬂabilmekte, di¤er meclis üyeleri tart›ﬂmalara kat›lamamaktad›rlar. Sorunun cevapland›r›lmas›ndan sonra meclisin herhangi bir oylamada bulunmas› da söz konusu de¤ildir. Yaz›l› soruda ise sorular›n cevab›, Baﬂbakanl›k veya ilgili bakanl›k taraf›ndan Meclis Baﬂkanl›¤›’na sunulur. Baﬂkan, bu cevab› derhal soru sahibine iletir. Cevap, ayr›ca soru metniyle birlikte Baﬂkanl›kça al›nd›¤› günkü veya bir sonraki birleﬂim tutana¤›n›n arkas›na eklenir. Yaz›l› sorular, baﬂbakanl›¤a veya ilgili bakanl›¤a gönderildikleri tarihten itibaren en geç yirmi gün içinde cevapland›r›l›r.
Genel Görüﬂme
Anayasaya göre, genel görüﬂme, “Toplumu ve Devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu’nda görüﬂülmesidir” (m. 98/4; ‹T, m. 101). Genel görüﬂme aç›lmas›, hükûmet, siyasi parti gruplar› veya en az yirmi milletvekili taraf›ndan bir önerge ile istenebilir. Genel görüﬂme aç›l›p aç›lmamas›na Meclis Genel Kurulu karar verir. Genel Kurul’da bu konudaki görüﬂmede hükûmet, siyasi parti gruplar› ve istemde bulunan milletvekillerinden birinci imza sahibi veya onun gösterece¤i bir imza sahibi konuﬂabilir. Genel Kurul, genel görüﬂme aç›l›p aç›lmamas›na iﬂaretle oylama suretiyle karar verir (‹T, m. 102). Genel görüﬂme aç›lmas›na karar verilirse, genel görüﬂme günü bir özel gündem hâlinde Dan›ﬂma Kurulu’nca tesbit edilir. Genel görüﬂme önergesinin gündeme al›nmas› kabul edildi¤i takdirde bu görüﬂmelere önerge sahibi milletvekilleri d›ﬂ›ndaki milletvekilleri de kat›labilir. Bu yönden genel görüﬂme, sadece soru sahibi milletvekili ile ilgili bakan aras›nda bir diyalog niteli¤i taﬂ›yan sözlü sorudan çok daha etkin bir denetim arac›d›r. Ancak genel görüﬂmenin sonunda da bir oylama yap›lamaz ve hükûmetin siyasal sorumlulu¤unu ortaya koyacak bir karar al›namaz. Bu aç›dan genel görüﬂme, sözlü soruya benzer ve gensorudan ayr›l›r. Baﬂka bir deyiﬂle genel görüﬂme, etkinlik derecesi yönünden, soru ile gensoru aras›nda yer alan bir denetim yoludur.
Genel Görüﬂme: Toplumu ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren bir konunun, TBMM Genel Kurulu’nda görüﬂülmesidir.
Meclis Araﬂt›rmas›
Anayasan›n tan›m›na göre “Meclis araﬂt›rmas›, belli bir konuda bilgi edinilmek için yap›lan incelemeden ibarettir” (m. 98/3). Gerçekten, yasama meclisleri, anayasal görevlerini yerine getirebilmek için, ilkin ilgili konuda bilgi edinme ihtiyac›n› duyabilirler ve bu bilgiyi baﬂka bir kaynaktan (mesela hükûmetten) elde edecek yerde, bizzat toplamay› tercih edebilirler. Bu itibarla, meclis araﬂt›rmas›nda bulunma hakk›n›n, anayasada aç›k bir hüküm olsun veya olmas›n, her parlamentonun do¤al hakk› oldu¤u kabul edilmektedir. Karar verme yetkisi, bu karar için gerekli olan bilgilerin toplanmas› yetkisini de içerir. TBMM ‹çtüzü¤ü’ne göre (m. 104/3), meclis araﬂt›rmas› aç›lmas›nda genel görüﬂme aç›lmas›ndaki hükümler uygulan›r. Bu duruma göre meclis araﬂt›rmas›, hükûmet, siyasi parti gruplar› veya en az yirmi milletvekili taraf›ndan, Meclis Baﬂkanl›¤›’na verilecek bir önerge ile istenebilir. Meclis araﬂt›rmas›n›n aç›l›p aç›lmamas›na, Meclis Genel Kurulu iﬂaret oyuyla karar verir. Bu konudaki görüﬂmelere, hükûmet, siyasi parti gruplar› ve istemde bulunan milletvekillerinden birinci imza sahibi veya onun gösterece¤i bir di¤er imza sahibi kat›labilir.
6. Ünite - Yasama Organ›
135
Meclis, meclis araﬂt›rmas› aç›lmas›na karar verdi¤i takdirde, bu araﬂt›rman›n yürütülmesi, genel hükümlere göre seçilecek bir özel komisyona verilir. Bu komisyonun üye say›s›, çal›ﬂma süresi ve gerekti¤inde Ankara d›ﬂ›nda da çal›ﬂabilece¤i hususu, Meclis Baﬂkan›’n›n teklifi ile Genel Kurul’ca tesbit edilir. Meclis araﬂt›rma komisyonu, bakanl›klardan, genel ve katma bütçeli dairelerden, mahalli idarelerden, muhtarl›klardan, üniversitelerden, TRT Kurumu’ndan, kamu iktisadî teﬂebbüslerinden, özel kanun ile veya özel kanunun verdi¤i yetkiye dayan›larak kurulmuﬂ banka ve kuruluﬂlardan, kamu kurumu niteli¤indeki meslek kuruluﬂlar›ndan ve kamu yarar›na çal›ﬂan derneklerden bilgi istemek ve buralarda inceleme yapmak, ilgililerini ça¤›r›p bilgi almak yetkisine sahiptir. Komisyon, gerekli gördü¤ünde uygun bulaca¤› uzmanlar›n bilgilerine baﬂvurabilir. Devlet s›rlar› ile ticari s›rlar, meclis araﬂt›rmas› kapsam›n›n d›ﬂ›nda kal›r (‹T. m. 105). Meclis araﬂt›rmas› komisyonu, inceleme faaliyetlerini bitirdi¤inde meclise bir rapor sunar. Bu rapor hakk›nda Genel Kurul’da genel görüﬂme aç›l›r (‹T. m. 104/4). Ancak, görüﬂme sonunda herhangi bir karar al›nmas› ve hükûmetin sorumlu bulunmas› mümkün de¤ildir. Araﬂt›rma, hükûmet siyasetinin kusurlu yanlar›n› ortaya koymuﬂsa, bu bulgulara dayan›larak bir gensoru önergesi verilmek suretiyle, hükûmetin siyasal sorumlulu¤u gerçekleﬂtirilebilir. Yoksa meclis araﬂt›rmas›, do¤rudan do¤ruya hükûmetin siyasal sorumlulu¤una yol açacak bir denetim arac› de¤ildir. Gene meclis araﬂt›rmas›ndan toplanan bilgilerin ›ﬂ›¤›nda TBMM’nin yeni bir kanun yapmas› veya mevcut bir kanunu de¤iﬂtirmesi de elbette mümkündür. Di¤er bir deyiﬂle meclis araﬂt›rmas›, TBMM’ye, kanun yapma veya hükûmeti denetleme görevlerinde yard›mc› olacak bir denetim arac›d›r.
Meclis Araﬂt›rmas›: Yasama meclislerinin bir konuda bilgi edinmek için yapt›klar› incelemedir.
Meclis Soruﬂturmas›
Meclis soruﬂturmas›, Baﬂbakan veya bakanlar›n görevleriyle ilgili cezai sorumluluklar›n›n araﬂt›r›lmas›n› sa¤layan bir denetim arac›d›r. Meclis soruﬂturmas›nda bulunma yetkisi, 1961 Anayasas›’nda TBMM Birleﬂik Toplant›s›’na verilmiﬂtir. 1982 Anayasas›’na göre, “Baﬂbakan veya bakanlar hakk›nda, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsay›s›n›n en az onda birinin verece¤i önerge ile, soruﬂturma aç›lmas› istenebilir. Meclis, bu istemi en geç bir ay içinde görüﬂür ve karara ba¤lar. Soruﬂturma aç›lmas›na karar verilmesi halinde, Mecliste’ki siyasi partilerin, güçleri oran›nda komisyona verebilecekleri üye say›s›n›n üç kat› olarak gösterecekleri adaylar aras›ndan her parti için ayr› ayr› ad çekme suretiyle kurulacak onbeﬂ kiﬂilik bir komisyon taraf›ndan soruﬂturma yap›l›r. Komisyon, soruﬂturma sonucunu belirten raporunu iki ay içinde Meclis’e sunar. Soruﬂturman›n bu sürede bitirilememesi halinde, komisyona iki ayl›k yeni ve kesin bir süre verilir. Meclis, raporu öncelikle görüﬂür ve gerek gördü¤ü takdirde ilgilinin Yüce Divan’a sevkine karar verir. Yüce Divan’a sevk karar› ancak üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤u ile al›n›r. Meclisteki siyasi parti gruplar›nda, Meclis soruﬂturmas› ile ilgili görüﬂme yap›lamaz ve karar al›namaz” (m. 100). Bu son hükmün amac›, yar›-yarg›sal nitelikte diyebilece¤imiz bir denetim yolunun partizanca amaçlarla kullan›lmas›n› önlemektir. Meclis Genel Kurulu, ilgili bakan› Yüce Divan’a sevk edip etmeme hususunda, soruﬂturma komisyonunun raporu ve tavsiyesi ile ba¤l› de¤ildir. Bu konuda nihaî karar, Genel Kurul’undur. TBMM karar› ile Yüce Divan’a verilen bir bakan bakanl›ktan düﬂer. Baﬂbakan›n Yüce Divan’a sevki hâlinde hükûmet istifa etmiﬂ say›l›r (m. 113/3).
Meclis Soruﬂturmas›: Baﬂbakan ya da bakanlar›n görevleriyle ilgili cezai sorumluluklar›n›n araﬂt›r›lmas›n› sa¤layan bir denetim arac›d›r. Yüce Divan: Anayasa Mahkemesi’nin Cumhurbaﬂkan›’n›, TBMM Baﬂkan›’n› Bakanlar Kurulu üyelerini, Yarg›tay, Dan›ﬂtay, Askeri Yarg›tay, Yüksek Hâkimler Kurulu, Say›ﬂtay baﬂkan ve üyelerini, Yarg›tay Cumhuriyet Baﬂsavc›s›’n›, Askeri Yarg›tay Baﬂsavc›s›’n› ve kendi üyeleri ile Genelkurmay Baﬂkan›n›, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlar›yla Jandarma Genel Komutan›n› görevleriyle ilgili suçlardan dolay› ceza mahkemesi olarak yarg›lamas› s›ras›nda taﬂ›d›¤› add›r.
Bu görüﬂmede. Gensoru görüﬂmeleri s›ras›nda üyelerin veya gruplar›n verecekleri gerekçeli güvensizlik önergeleri veya Bakanlar Kurulu’nun güven iste¤i. bir tam gün geçtikten sonra oylan›r. gensoru önergesi bir siyasi parti grubu ad›na veya en az yirmi milletvekilinin imzas›yla verilir. Bunun sebebi. güven oylamalar›nda duygusal etkenlerin etkisini azaltmak. yani onun meclisçe görevden uzaklaﬂt›r›labilmesine imkân verir. Maddede belirtilen iki ve bir tam günlük süreler. Bakanlar Kurulu ad›na Baﬂbakan veya bir bakan konuﬂabilir. fakat Anayasa gere¤ince istifaya mecbur olmayan bir hükûmetin prestij kayb›na u¤ramas› önlenmek istenmiﬂtir. Gensoru: Bakanlar Kurulu’nun ya da bir bakan›n. 1961 ve 1982 Anayasas›’nda hayli ayr›nt›l› biçimde düzenlenmiﬂ oldu¤u görülmektedir. üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤uyla olur. 1982 Anayasas›’na göre. Bakanlar Kurulu’nun veya bir bakan›n düﬂürülebilmesi. güven oylamas›nda adi ço¤unlukla az›nl›kta kalan. Gensorunun. 1982 Anayasas› ile getirilmiﬂtir. Bakanlar Kurulu’nun veya bir bakan›n. gensorunun görüﬂülmesi gündeme alma karar›n›n verildi¤i tarihten baﬂlayarak iki gün geçmedikçe yap›lamaz ve yedi günden sonraya b›rak›lamaz. oylamada yaln›z güvensizlik oylar› say›l›r” (m. Gündeme alma karar›yla birlikte. 1960 Müdahalesi’nden önceki dönemde gensoru yolunun hemen hemen hiç iﬂleyememiﬂ olmas›d›r. siyasi parti gruplar› ad›na birer milletvekili. 99). ancak üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤uyla düﬂürülebilece¤i kural› da baz› Bat› anayasalar›nda benzeri bulunan ve gene hükûmet istikrar›n› sa¤lamaya yönelik olan bir hükümdür. da¤›t›lmas›ndan itibaren on gün içinde gündeme al›n›p al›nmayaca¤› görüﬂülür. Gerçi meclis soruﬂturmas› sonucunda Yüce Divan’a sevkedilen bir bakan da bakanl›ktan düﬂmektedir ama bu yolun sadece cezai sorumlulu¤u gerektiren iﬂlerde kullan›labilece¤i unutulmamal›d›r. siyaset bilimi literatüründe serinleme süresi olarak an›lmaktad›r. veriliﬂinden sonraki üç gün içinde bast›r›larak üyelere da¤›t›l›r. Meclis’çe görevden uzaklaﬂt›r›lmas› sonucunu do¤uran. Bu sürelerin amac›. ancak önerge sahiplerinden biri. gensorunun görüﬂülme günü de belli edilir. ancak. milletvekillerinin daha etrafl› ve serinkanl› düﬂünebilmelerine imkân vermektir. siyasal sorumlulu¤a yönelik bir denetim arac›d›r. “Gensoru önergesi. Bu hükümle. . Maddede hükûmet istikrar›n› sa¤lamaya yönelik baz› hükümlerin yer ald›¤› görülmektedir. hükûmetin veya bir bakan›n siyasal sorumlulu¤una yol açabilir.136 Anayasa Hukuku Gensoru Bütün parlamenter denetim araçlar› aras›nda sadece gensoru. Ayn› hüküm 1961 Anayasas›’nda da mevcut olmakla beraber oylamada yaln›z güvensizlik oylar›n›n say›laca¤› kural›.
Yasama organ› taraf›ndan kanun biçiminde yap›lmakla birlikte anayasa de¤iﬂiklikleri. Ülkemizde bu içyap› ve kurallar. yani onun meclisçe görevden uzaklaﬂt›r›labilmesine imkân verir. Meclis soruﬂturmas›. Bakanlar Kurulu ad›na. TBMM’ye kanun yapma. genel görüﬂme. Yasama organ›n›n çal›ﬂma düzenini aç›klayabilmek. Yasama organ›n›n fonksiyonlar›ndan bir di¤eri olan hükûmetin denetlenmesi. Meclis araﬂt›rmas›. A M A Ç 4 . k›smen Anayasa.Yasama Organ› 137 Özet A M A Ç 1 Milletvekilli seçim sisteminin özelliklerini aç›klayabilmek. TBMM üyelerinin hukuki statüsünü özetleyebilmek. bütçe ve kesin hesap kanunlar›n›n kabulü baz› özellikler taﬂ›maktad›r. TBMM seçimlerinde nispi temsilin d’Hondt yöntemi kabul edilmiﬂtir. soru. TBMM’nin görev ve yetkilerinin neler oldu¤unu saptayabilmek. Gensoru ise hükûmetin veya bir bakan›n siyasal sorumlulu¤una yol açabilir. bu organ›n kendisine özgü bir iç yap›ya ve çal›ﬂmalar›n› düzenleyen kurallara sahip olmas›n› gerektirmektedir. TBMM Genel Kurulu’nda görüﬂülmesidir. Baﬂbakan veya bakanlar›n görevleriyle ilgili “cezai” sorumluluklar›n›n araﬂt›r›lmas›n› sa¤layan bir denetim arac›d›r.6. gensoru. devlet bütçesini kabul etme ve 87. 1982 Anayasas› bütün temsilî rejimlerde oldu¤u gibi. Soru. Ünite . belli bir konuda bilgi edinilmek için yap›lan incelemeden ibarettir. sözlü veya yaz›l› olarak cevapland›r›lmak üzere Baﬂbakan veya bakanlardan bilgi istemekten ibarettir. Seçimler sonucunda milletvekili s›fat›n› kazananlar Anayasa’ya göre bütün milleti temsil ederler. milletleraras› anlaﬂmalar›n uygun bulunmas›. hükûmeti denetleme. A M A Ç 5 A M A Ç 2 A M A Ç 3 Hükûmetin denetlenme ﬂekillerini s›ralayabilmek. meclis araﬂt›rmas› ve meclis soruﬂturmas› ad› verilen çeﬂitli denetim araçlar› ile gerçekleﬂtirilmektedir. Yasama organ›n›n temel fonksiyonlar›ndan biri olan kanun yapmaya iliﬂkin usûl kurallar› ‹çtüzük’te düzenlenmiﬂtir. toplumu ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun. k›smen Meclis ‹çtüzü¤ü ile düzenlenmiﬂtir. Yasama organ›n›n çal›ﬂmas›. maddede say›lan di¤er yetkileri tan›m›ﬂt›r. 1982 Anayasas› dört y›lda bir yap›lan genel seçimler sonucunda oluﬂan tek meclisli yasama organ› sistemini benimsemiﬂtir. Genel görüﬂme.
Meclis çal›ﬂmas› s›ras›nda düﬂünce aç›klamak b. Meclis görüﬂmelerine kat›lmak. Meclis toplant›s› s›ras›nda bir üyeyi dövmek 5. Milletvekilinin kendisinin istemesi hâlinde yasama dokunulmazl›¤› mutlaka kald›r›l›r. Baﬂbakan ve bakanlar›n siyasal sorumluluklar›n›n araﬂt›r›lmas›na imkân veren bir denetim arac›d›r. Kanun tasar›s› aﬂa¤›dakilerden hangisi taraf›ndan verilir? a. Dokunulmazl›¤›n kald›r›lmas› ilgili TBMM kararlar›n›n denetlenmesi aﬂa¤›dakilerden hangisi taraf›ndan gerçekleﬂtirilir? a. d. Siyasi partiler c. Milletvekillerinin yar›s›n›n seçimlerin geri b›rak›lmas›n› talep etmesi c. Bölge ‹dare Mahkemesi 6. Ülkenin maddî s›k›nt› içinde olmas› e. c. Siyasi Parti Genel Baﬂkan› c. b. Genel Kurul’da düﬂünce aç›klamak e. ‹dare amirleri e. Meclis araﬂt›rmas› aç›lmas›n› istemek. Tercihli oy e. b. 4. Siyasi parti grup toplant›s›nda oyunu aç›klamak d. d. Bloke liste d. Yasama dokunulmazl›¤› TBMM taraf›ndan kald›r›labilir. yasama dokunulmazl›¤› bak›m›ndan yanl›ﬂt›r? a. Mutlak ço¤unluk 3. Milletvekili olmayan bakanlar da dokunulmazl›ktan yararlan›rlar. Bakanlar Kurulu veya bir bakan hakk›nda gensoru önergesi verme yetkisi kime aittir? a. Siyasi Parti Disiplin Kurulu e. e. Suçüstü hâlinde yasama dokunulmazl›¤› söz konusu de¤ildir. b. Yarg›tay b. Meclis Baﬂkan› b. 8. Milletvekilleri b. Baﬂbakan ve bakanlar›n görevleriyle ilgili cezai sorumluluklar›n›n araﬂt›r›lmas›n› sa¤layan bir denetim arac›d›r. Meclis Baﬂkanl›k Divan› 10. Baﬂkanvekilleri c. Karma liste b. Aﬂa¤›daki ifadelerden hangisi. ‹lgili Bakan 7. Yasama dokunulmazl›¤› milletvekili hakk›nda hukuk davas› aç›lmas›na engel de¤ildir. TBMM Baﬂkanl›¤› 9. Yasama dokunulmazl›¤›n›n kald›r›lmas›na karar vermek. Sözlü veya yaz›l› olarak cevapland›r›lmak üzere Baﬂbakan veya bakanlardan bilgi istemektir. c. Aﬂa¤›daki durumlardan hangisinde yasama sorumsuzlu¤u söz konusu olamaz? a. Siyasi parti gruplar› d. Dar bölge c. Meclis soruﬂturmas›n› aﬂa¤›dakilerden hangisi aç›klar? a. Siyasi Parti Grubu b. Anayasa Mahkemesi c. TBMM Baﬂkanl›¤›’n›n seçimi baz› nedenlerle geri b›rakmak istemesi 2.138 Anayasa Hukuku Kendimizi S›nayal›m 1. Seçimlerin geri b›rak›labilmesi için aﬂa¤›dakilerden hangisinin gerçekleﬂmesi gerekir? a. c. Devlet Güvenlik Mahkemesi e. d. Cumhurbaﬂkan›n›n bu konudaki talebi d. Dan›ﬂtay d. Savaﬂ durumu b. Siyasi parti gruplar› aﬂa¤›daki faaliyetlerden hangisini gerçekleﬂtiremez? a. . e. e. Gensoru önergesi vermek. Her seçim çevresinden sadece bir milletvekili seçilmesini öngören seçim sistemi aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. Siyasi Parti Merkez Karar Kurulu d. Meclis Baﬂkanl›k Divan›’nda yer almamaktad›r? a. Bakanlar Kurulu e. Komisyon toplant›s›nda söz söylemek c. Meclis Baﬂkanl›k Divan›’na kat›lmak. Kâtip üyeler d. Toplumu veya devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun TBMM Genel Kurulu’nda görüﬂülmesidir. Aﬂa¤›da say›lanlardan hangisi. Belli bir konuda bilgi edinebilmek için yap›lan incelemedir.
.. ” . demokratik siyasi hayat›n vazgeçilir unsurlar› say›lmas› sonucunu do¤urur” Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi. sunî olarak bir ‘engel say›s›’ yarat›lm›ﬂ ve bu say›n›n alt›nda kalan yurttaﬂ oylar›n›n nazara al›nm›yaca¤› hükme ba¤lanm›ﬂt›r. 150-151. 3. TBMM Genel Kurulu’nda gensoru trafi¤i yaﬂan›yor TBMM Genel Kurulunda. Genel Kurul ayr›ca MHP’nin. 4 ve 6 May›s 1968 tarihli karar›yla. Say› 6. Baﬂbakan Erdo¤an hakk›nda. bu yüzden de Anayasa’ya ayk›r› oldu¤u ortadad›r. Daha sonra CHP’nin. Ünite . Kaynak: http://www. sunî bir müdahale ile de¤iﬂtirdi¤i ve Anayasa’n›n 55. ‘siyasi partilerin ister iktidarda ister muhalefette bulunsunlar demokratik siyasi hayat›n vazgeçilmez unsurlar› oldu¤u’ yolundaki ilkeye de ayk›r› bir tutumdur. ola¤an seçim sonuçlar›n›.6. Milletvekili Seçimi Kanununun benimsedi¤i çevre barajl› d’Hondt sisteminin çevre baraj›na iliﬂkin hükümlerini ﬂu gerekçelerle iptal etti: “‹nceleme konusu 4. (Ö)ngörülen ‘seçim engeli’ düzeninin. s. CHP’nin. Baﬂbakan Erdo¤an hakk›nda verdi¤i gensoru önergesinin gündeme al›nmas› kabul edilmedi. Böylece engel say›s› alt›nda kalan yurttaﬂlar›n oy vermiﬂ olmalar›na ra¤men. F›kra ile seçim iﬂlerinin tabiî bir sonucu olmaks›z›n s›rf kanun koyucunun takdiri ile.. Baﬂbakan Recep Tayyip Erdo¤an hakk›nda verdi¤i gensoruönergesinin gündeme al›n›p al›nmayaca¤›na iliﬂkin görüﬂmeler yap›ld›.. Görüﬂmeler sonunda CHP’nin.haberturk. Baﬂbakan Yard›mc›s› Beﬂir Atalay hakk›ndaki gensoru önergesinin geri çekildi¤ine iliﬂkin Baﬂkanl›k duyurusu okundu.com/gundem/haber/691453chpnin-basbakan-hakkindaki-gensorusu-kabuledilmedi Okuma Parças› 1961 Anayasas›nda seçim sistemi ile ilgili hiçbir hüküm bulunmamas›na ra¤men Anayasa Mahkemesi.. Bu davran›ﬂ ayn› zamanda.Yasama Organ› 139 “ Yaﬂam›n ‹çinden CHP’nin Baﬂbakan hakk›ndaki gensorusu kabul edilmedi. Zira bir bölüm siyasi partilerin toplad›¤› oylar› nazara almamak ve onlar›n pay›na düﬂen milletvekillerini öteki partiler aras›nda bölüﬂtürmek. bu bölüm siyasi partilerin. maddesindeki seçme ve seçilme hakk›n› zedeler nitelikteki bir hukuki sak›nca taﬂ›d›¤›. oylar› alan siyasi partilerle ba¤›ms›z adaylar›n seçilme haklar› da bir yana itilmektedir. dolay›s›yla seçme haklar› kulland›r›lmamakta.. ‘’CHP’li belediyelerin Alman vak›flar›ndan kredi alarak terör örgütüne yard›mda bulundu¤una’’ yönelik sözleri nedeniyle verdi¤i gensoru önergesinin görüﬂmelerine geçildi.
140 Anayasa Hukuku Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. dokunulmazl›k. S›ra Sizde 3 Kanunlar›n geri gönderilmesi. e 4. sorguya çekilebilir. tam tersine. “TBMM’nin Görev ve Yetkileri” konusuna bak›n›z. demokratik geliﬂmenin bir aﬂamas› olarak de¤il. Ayr›nt›l› bilgi için “Dokunulmazl›¤›n Kald›r›lmas› ve Üyeli¤in Düﬂmesi Kararlar›n›n Denetlenmesi” konusuna bak›n›z. Seçim sistemindeki veya zaman›ndaki farklar nedeniyle. hukuka uygunluk ve yerindelik unsurlar›n›n birini veya her ikisini kapsayabilir. d 9. Ayr›nt›l› bilgi için. Çünkü bu koruma. “Hükûmetin Denetlenmesi” konusuna bak›n›z. iki meclisin birbirinden farkl› siyasal bileﬂimler gösterebilece¤i varsay›lsa bile. her iki meclis ayn› seçim sürecinden ç›kt›¤›na göre bunlar›n siyasal bileﬂiminin ayn› veya benzer olmas›. a 8. e 5. Ayr›nt›l› bilgi için “Yasama Sorumsuzlu¤u” konusuna bak›n›z. d . S›ra Sizde 2 Yasama sorumsuzlu¤undan farkl› olarak. meclislerden birinin düﬂtü¤ü bir yan›lg›n›n di¤er meclis taraf›ndan düzeltilmesi olas›l›¤› büyük de¤ildir. siyasi gerçeklikler dikkate al›nd›¤›nda. meclislerden birinin yapaca¤› hatalar di¤eri taraf›ndan düzeltilebilecek ve böylece anayasan›n üstünlü¤ü ve hukuk devleti daha iyi gerçekleﬂebilecektir. Ayr›nt›l› bilgi için. Hatta Anayasa’da belirtilen durumlarda meclisin bu yolda bir karar›na gerek olmadan da ilgili üye tutulabilir. Ayr›nt›l› bilgi için “Milletvekillerinin Seçimi” konusuna bak›n›z. Üyelik s›fat› sona erdikten sonra. Ayr›nt›l› bilgi için. tutuklanabilir ve yarg›lanabilir. Tek devletler için ikinci meclis sisteminin gerekli oldu¤unu savunanlar ﬂu gerekçelere dayanmaktad›rlar: ‹ki meclis sayesinde kanunlar› aceleye gelmeyecek. a 2. “Hükûmetin Denetlenmesi” konusuna bak›n›z. Çünkü TBMM taraf›ndan kald›r›labilir. Cumhurbaﬂkan›’na tan›nm›ﬂ bir uyar› yetkisinden ibarettir. üyelik s›fat›n›n devam› müddetince sürer. nispi ve geçici nitelikte bir ayr›cal›kt›r. a 10. 6. Bu niteli¤iyle Cumhurbaﬂkan›’n›n geri gönderme gerekçesi. b 3. Ayr›nt›l› bilgi için. Cumhurbaﬂkan› bu kanunu yay›nlamaya mecburdur. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Tarihsel kökeni bak›m›ndan iki meclis sistemi. Ayr›nt›l› bilgi için “Yasama Dokunulmazl›¤›” konusuna bak›n›z. “TBMM’nin ‹ç yap›s› ve Çal›ﬂma Düzeni” konusuna bak›n›z. yani her iki mecliste de ayn› siyasal parti veya partilerin ço¤unlukta bulunmalar› do¤ald›r. bu geliﬂmeyi yavaﬂlatacak veya onun etkisini azaltacak bir kurum olarak ortaya ç›km›ﬂt›r. b Ayr›nt›l› bilgi için “TBMM’nin Kuruluﬂu” konusuna bak›n›z. Öte yandan. Çünkü Meclis. “TBMM’nin ‹ç yap›s› ve Çal›ﬂma Düzeni” konusuna bak›n›z. Böyle olunca. geri gönderilen kanunu aynen kabul ederse. e 7. Ayr›nt›l› bilgi için. Yasama dokunulmazl›¤› geçidir. Meclis üyesi hakk›nda ceza kovuﬂturmas› yap›labilir veya hakk›nda verilmiﬂ ve infaz› ertelenmiﬂ bulunan ceza hükmü çektirilir. bu durumda da hükûmetin her iki meclise karﬂ› ayr› ayr› sorumlu k›l›nmas› hükûmet istikrar› aç›s›ndan sak›ncal›d›r.
Erdal (1977). Say› 1-4: 79-108. Parlamanter Rejimde Parlamentonun Hükûmeti Murakabe Vas›talar›.Yasama Organ› 141 Yararlan›lan Kaynaklar Ero¤ul. Türk Anayasa Hukuku. Onar. Cilt 31. Ankara: AÜSBF Yay›n›. Türk Anayasa Düzeninde Cumhuriyet Senatosunun Yeri. Ankara: AÜHF Yay›n›. Çetin (1966). Ankara: AÜSBF Yay›n›. .6. Ergun (1962). Ünite . Özbudun. AÜHF Yay›n›. Özek. Metin (1961). K›ratl›. Gözler. Karamustafao¤lu. Parlamenter Muafiyetler. Ankara: AÜHF Yay›n›. “Mutlak Yasama Dokunulmazl›¤› S›n›rlanabilir mi?’’ ‹ÜHFM. Kemal (2000). Yasama Meclisinde Komisyonlar. Tuncer (1965). Bursa: Ekin Kitabevi. Cem (1977). Meclis Araﬂt›rmas›.
Cumhurbaﬂkan›’n›n görev ve yetkilerini s›ralayabileceksiniz.7 Amaçlar›m›z • • • • • ANAYASA HUKUKU Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Ola¤anüstü hâl kavram›n› ve çeﬂitlerini aç›klayabileceksiniz. Yürütme organ›n›n yap›s›n› aç›klayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Monist yürütme Düalist yürütme Tarafs›zl›k Siyasal Sorumsuzluk Cezai sorumluluk ve sorumsuzluk • • • • • Baﬂkanl›k sistemi Parlamenter sistem S›k›yönetim Ola¤anüstü hâl Parlâmento karar› ‹çindekiler • YÜRÜTME ORGANININ YAPISI • CUMHURBAﬁKANI’NIN GÖREV VE YETK‹LER‹ • CUMHURBAﬁKANI’NIN S‹YASAL SORUMSUZLU⁄U • CUMHURBAﬁKANI’NIN CEZA‹ SORUMSUZLU⁄U VE SORUMLULU⁄U • CUMHURBAﬁKANI’NA VEKÂLET • BAKANLAR KURULU’NUN KURULUﬁU • BAKANLAR KURULU’NUN YAPISI • BAKANLARIN SORUMLULU⁄U • GEÇ‹C‹ BAKANLAR KURULU • HÜKÛMET S‹STEM‹N‹N N‹TEL‹⁄‹ • OLA⁄ANÜSTÜ HÂL KAVRAMI VE ÇEﬁ‹TLER‹ • OLA⁄ANÜSTÜ HÂL REJ‹MLER‹N‹N KONUSU • YARGISAL DENET‹M Anayasa Hukuku Yürütme Organ› . Hükûmet sisteminin niteli¤ini özetleyebileceksiniz. Bakanlar Kurulu’nun oluﬂumunu anlatabileceksiniz.
elbette bu yetkinin kullan›lmas›na kat›l›rlar. Monist yürütmede (yürütme yetkisinin tek bir kiﬂi veya bir kurulda topland›¤› yürütme çeﬂididir). o kiﬂinin yürütme yetkisini tek baﬂ›na kulland›¤› anlam›na gelmez. hükûmet veya bakanlar kurulu ise yasama organ›na karﬂ› kollektif ve bireysel olarak sorumludur. ilk bak›ﬂta Amerikan baﬂkanl›k sisteminden çok farkl› gibi görünen. Düalist Yürütme: Yürütme yetkisinin bir kiﬂi ile bir kurul aras›nda bölüﬂtürülmesidir. Monist Yürütme: Yürütme yetkisinin tümünün kiﬂi ya da kurul olarak tek bir organa ait olmas›d›r.Yürütme Organ› YÜRÜTME ORGANININ YAPISI A M A Ç 1 Yürütme organ›n›n yap›s›n› aç›klayabilmek. ‹skandinav ülkeleri) aras›nda bir ayr›m yap›labilir. kollektif olarak bir kurula (Federal Konsey) verilmesidir. ‹sviçre tipi meclis hükûmetidir. V. yürütme yetkisinin tümünün. . Bu organ. Yürütme yetkisinin bir kurul taraf›ndan kullan›lmas› aç›s›ndan. Yürütme organ›n›n kuruluﬂunda ikinci ana tip. Bu sistemde yürütme yetkisi. Baﬂkan›n sekreter ad›yla an›lan bakanlar›. yürütme yetkisinin kayna¤›n›n tek kiﬂide olmas›d›r. Bu sistemde bir devlet baﬂkanl›¤› makam› yoktur ve Konsey üyeleri eﬂit yetkiye sahiptirler. Parlamenter rejimi benimseyen ülkemizde de yürütme organ› düalist yap›dad›r. yürütmenin monist yap›s›. di¤er bir deyiﬂle tüm yürütme yetkisinin tek bir organa verilmiﬂ olmas› bak›m›ndan birbirlerine benzemektedir. yap›s› bak›m›ndan iki ana tipe ayr›labilir: Monist (tekçi) yürütme ve düalist (ikici) yürütme. Birinci durum. halkça seçilmiﬂ bir baﬂkana ait oldu¤u Amerikan tipi baﬂkanl›k sistemidir. ﬂüphesiz. Yürütme yetkisinin tek bir kiﬂiye verilmesi. Bu sistemde devlet baﬂkan› siyasal bak›mdan sorumsuz. Frans›z Cumhuriyeti). dan›ﬂmanlar› ve yürütme organ›n›n di¤er görevlileri. bir kiﬂiye de¤il. Burada kastedilen. yürütme yetkisinin tümü. Anayasa’ya göre Kollejyal Yürütme: Yürütme yetkisinin bir kurul taraf›ndan kullan›ld›¤› tekçi yürütme modelidir. Bakanlar Kurulu’nun üstünlük gösterdi¤i sistemler (‹ngiltere. parlamenter rejimlerin temel özelliklerinden biridir. Almanya. ‹talya. Monist yürütmenin ikinci çeﬂidi. bir kiﬂi (devlet baﬂkan›) ile bir kurul (bakanlar kurulu) aras›nda bölüﬂülmüﬂtür. Düalist yürütme içinde de Cumhurbaﬂkan›’n›n üstünlük taﬂ›d›¤› sistemlerle (mesela. Düalist yürütme. Devlet baﬂkan›. meﬂruti bir hükümdar veya bir cumhurbaﬂkan› olabilir. tek bir kiﬂi veya bir kurul olabilir. Aralar›ndaki fark. Bununla birlikte iki sistem. düalist yürütmedir. ‹sviçre sisteminde bu yetkinin. Günümüzün hürriyetçi demokrasilerinde görevleri ve devlet içindeki a¤›rl›¤› gitgide artan yürütme organ›. bu sisteme kollejyal yürütme sistemi de denilmektedir. tek bir organa aittir.
görev süresi s›ras›nda parlamentodaki farkl› siyasal ço¤unluklarla birlikte çal›ﬂmas› muhtemel olan Cumhurbaﬂkan›’n›n. 1961 Anayasas› ise uygulamada bunu. AKP ço¤unlu¤unun. seçilmiﬂ siyasetçileri dengeleyecek ve frenleyecek bir çeﬂit vesayet makam› olarak tasavvur etmiﬂ olmas›n›n rolü vard›r.5. Bu durum. Bunda. Bu oylamada da üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤u ile Cumhurbaﬂkan› seçilmedi¤i takdirde derhal Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimleri yenilenir. maddesine göre. sonraki tüm turlarda salt ço¤unluk) aranmas› suretiyle. yasama meclislerinin görev süreleriyle çak›ﬂmayacak biçimde. hukuki durum aç›k görünüyordu: “En az üçer gün ara ile yap›lacak oylamalar›n ilk ikisinde üye tamsay›s›n›n üçte iki ço¤unluk oyu sa¤lanamazsa üçüncü oylamaya geçilir.” O günkü parlamento aritmeti¤ine göre. Cevdet Sunay. TBMM üyesi olmayan bir ﬂahs›n Cumhurbaﬂkan› olmas›na izin vermiﬂtir. Nihayet her iki Anayasa. üçüncü ve dördüncü turlarda salt ço¤unlu¤unun (1961 Anayasas›’na göre. Cumhurbaﬂkan›’n›n tarafs›z ve partiler üstü konumunu sa¤lama konusunda özel bir çaba göstermiﬂlerdir. Böylece. dolay›s›yla onun tekrar seçilebilmek için baz› siyasal güçleri hoﬂnut etme e¤ilimi önlenmek istenmiﬂtir. 1924 Anayasas›’n›n aksine. Cumhurbaﬂkan› ve Bakanlar Kurulu taraf›ndan Anayasa’ya ve kanunlara uygun olarak kullan›l›r ve yerine getirilir”. Cumhurbaﬂkan› Ahmet Necdet Sezer’in görev süresi sona ererken. Fahri Korutürk ve Kenan Evren asker. yedi y›l olarak tesbit etmiﬂlerdir. 1961 ve 1982 Anayasas› döneminde görev gören sekiz Cumhurbaﬂkan›’ndan beﬂinin siyaset kökenli olmamas› (Cemal Gürsel. 1961 ve 1982 Anayasas›. Her iki Anayasa. Ayn› amaca yönelik olarak.144 Anayasa Hukuku (m. 2007 ilkbahar›nda. Bu oylamada üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤u sa¤lanamad›¤› takdirde üçüncü oylamada en çok oy alm›ﬂ bulunan iki aday aras›nda dördüncü oylama yap›l›r. TBMM d›ﬂ›ndan bir kiﬂinin adayl›¤› söz konusu oldu¤unda. Cumhurbaﬂkan›’nca Cumhuriyet Senatosu’na seçilen kontenjan senatörleri yoluyla sa¤lam›ﬂt›r. Bu anlay›ﬂ çerçevesinde. Ahmet Necdet Sezer ise yarg› kökenli) ﬂaﬂ›rt›c› de¤ildir. Cumhurbaﬂkan›’n›n görev süresini. kendisi kontenjan senatörlü¤üne atanarak Cumhurbaﬂkan› seçilme ehliyetine sahip k›l›nm›ﬂt›r. de¤iﬂik yollardan. özellikle 1982 Anayasas›’n›n Cumhurbaﬂkanl›¤› makam›n›. Cumhurbaﬂkanl›¤› seçiminde TBMM’nin basit ço¤unlu¤u ile yetinilmeyerek ilk iki seçim turunda üye tamsay›s›n›n üçte iki. Cumhurbaﬂkan› seçilen kiﬂinin. Meclis üye tamsay›s›n›n en az beﬂte birinin yaz›l› önerisi ile Cumhurbaﬂkanl›¤›’na TBMM üyeleri d›ﬂ›ndan aday gösterilebilmesi mümkündü. Cumhurbaﬂkan›’n›n ço¤u zaman birden fazla siyasi partinin üzerinde uzlaﬂabilece¤i bir ﬂah›s olmas› amaçlanm›ﬂt›r. Her iki Anayasa. partiler üstü bir tutum izlemeye özen gösterece¤i ümid edilmiﬂtir. birinci ve ikinci turlarda olmasa bile. Cumhurbaﬂkan›’n›n seçimine iliﬂkin çeﬂitli hükümlere yans›m›ﬂt›r. varsa partisiyle iliﬂkisinin kesilmesini ve milletvekilli¤i s›fat›n›n sona ermesini öngörmüﬂtür. Cumhurbaﬂkan›’n›n Seçimi ve Tarafs›zl›¤› Cumhurbaﬂkan›’n›n seçimi ve tarafs›zl›¤› konusunda 1961 ve 1982 Anayasas›’n›n kabul etti¤i sistemle. bu Anayasa’da 31. .2007 tarihli ve 5678 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂikli¤in ortaya ç›kard›¤› sistem aras›nda önemli farklar vard›r. 8) “Yürütme yetkisi ve görevi. Cumhurbaﬂkan›’na tekrar seçilme (1961 Anayasas›’na göre “arka arkaya iki defa” seçilme) yasa¤› getirilmiﬂ. Bu anlay›ﬂ. üçüncü oylamada üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤unu sa¤layan aday Cumhurbaﬂkan› seçilmiﬂ olur. 1982 Anayasas›’na göre. Cumhurbaﬂkanl›¤› için öngörülen vesayetçi denetim makam› anlay›ﬂ›na uygun düﬂmektedir. yürürlükteki Anayasa’n›n 102. ilk iki turda üçte iki.
seçimin birinci ve ikinci turlar›nda toplant› yetersay›s›. k. 2007/54. Anayasa Mahkemesi’ne göre. birinci (veya ikinci) turlara kat›lmayarak süreci t›kayabilecekler. üye tamsay›s›n›n üçte ikisi olan 367 say›s› olarak kabul edildi¤i takdirde. yani bir anlamda iptal edilmiﬂ olacakt›r. ‹çtüzü¤ün 121. Cumhurbaﬂkan› seçiminin birinci turunda Meclis’in.2007.4. Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsay›s›n›n en az üçte biri ile toplan›r ve toplant›ya kat›lanlar›n salt ço¤unlu¤u ile karar verilir. madde de toplant› yetersay›s› hakk›nda “baﬂkaca bir hüküm” getirmemiﬂ. maddesine ayk›r› oldu¤u sonucuna vararak iptale karar vermiﬂtir (E. toplant› yetersay›s› ile karar yetersay›s› tamamen farkl› kavramlard›r. özel olarak da Cumhurbaﬂkan› seçimini kolaylaﬂt›rmak ve kilitlenmeleri önlemek amac›n› gütmüﬂtür. TBMM’nin bütün iﬂlerinde toplant› yetersay›s›. “Anayasada baﬂkaca bir hüküm” bulunmad›¤›na göre. Oysa Anayasa Mahkemesi.” Anayasa’n›n çeﬂitli hükümlerinde (m.5. Cumhurbaﬂkan› seçimlerine iliﬂkin 102. 1961 Anayasas›’nda üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu- . Cumhurbaﬂkan› seçimiyle ilgili birinci oylamaya geçilmeden önce Cumhurbaﬂkan› seçiminde uygulanmas› gereken toplant› yetersay›s›n›n Anayasa’n›n 96. 87. maddenin.06.” Bu yorumla Anayasa Mahkemesi. Bu nedenle. maddesinde öngörülen toplant› yetersay›s› oldu¤u Meclis karar›yla saptanm›ﬂt›r. 134 muhalefet milletvekilinin açt›¤› iptal davas› üzerine. maddesindeki genel kural do¤rultusunda TBMM üye tamsay›s›n›n en az üçte birini oluﬂturan 184 oyun yeterli oldu¤u kabul edilmiﬂtir. Çünkü üye tamsay›s›n›n üçte birinden bir fazla say›da milletvekili. hiçbir hükmünde özel bir toplant› yetersay›s›na yer verilmemiﬂtir. maddenin aç›k hükmüne göre “üye tamsay›s›n›n en az üçte biri. 111.2007 günlü. genel olarak meclisin karar alma sürecini. Bu amaçla. 96.” yani 184’tür. maddesinde de yapilan gönderme do¤rultusunda ayn› yetersay›n›n benimsenmiﬂ oldu¤unun kabulü gerekmektedir. 102. 1982 Anayasa koyucusu. Oysa TBMM’nin 27. RG. 94. 105.2007.7. Ciddi eleﬂtirilere u¤rayan bu karar. 84.2007/45. 102. ancak karar tamsay›s› hiçbir ﬂekilde üye tamsay›s›n›n dörtte birinin bir fazlas›ndan az olamaz.t. Anayasa’n›n 96. Toplant› ve karar yetersay›lar›. Say› 26565). 96. gözetilmesi gereken toplant› yetersay›s› ile ilgili karar›n› bir “eylemli içtüzük niteli¤inde” görerek iptal etmiﬂ ve yürürlü¤ünün durdurulmas›na karar vermiﬂtir. sadece karar yetersay›lar›n› belirlemiﬂtir. Anayasa’n›n lafzi (sözel). Cumhurbaﬂkan› seçimine iliﬂkin toplant› ve karar yetersay›s›n›n ilk oylamada TBMM üye tamsay›s›n›n üçte ikisini oluﬂturan 367 oldu¤unu öngördü¤ü sonucuna var›lan ‹çtüzü¤ün 121. Dolay›s›yla. anayasa koyucunun istemiﬂ oldu¤u düﬂünülemez. Anayasa’n›n o zaman yürürlükte olan 96. Herﬂeyden önce. maddesinin ilk f›kras›nda Cumhurbaﬂkan›’n›n seçimi için öngörülen üçte iki ço¤unluk. Böylece Anayasan›n 102. 175) özel karar yetersay›lar› belirlenmiﬂ oldu¤u hâlde. maddesi dava konusu meclis karar›na iliﬂkin birinci oylama yönünden de¤iﬂtirilerek toplant› yetersay›s› konusunda. dava konusu meclis karar›na iliﬂkin birinci oylama yönünden hem toplant› hem de toplant› yetersay›s›n› kapsamaktad›r. 1. K. Birleﬂiminde 11. an›lan meclis karar›n›n bir “eylemli ‹çtüzük de¤iﬂikli¤i niteli¤inde” ve Anayasa’n›n 102. böylece salt ço¤unlu¤un yeterli oldu¤u üçüncü ve dördüncü turlara eriﬂmek hiçbir zaman mümkün olmayacakt›r. Az›nl›¤›n ço¤unlu¤a tahakkümü veya dayatmas› anlam›na gelecek böyle bir sonucu. 100. Aksine. Üstelik Anayasa Mahkemesi’nin yorumuna göre. Ünite . üçüncü ve dördüncü turlarda karar yetersay›s› olarak üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤unu yeterli gören üçüncü f›kras› etkisiz k›l›nm›ﬂ. maddesine göre ﬂöyle belirlenmiﬂti: “Anayasa’da baﬂkaca bir hüküm yoksa.Yürütme Organ› 145 üçüncü turda kendi aday›n› Cumhurbaﬂkan› seçmesinde hiçbir anayasal engel görünmüyordu. 27. maddesine yap›lan gönderme nedeniyle. “Anayasan›n 102. amaçsal ve tarihsel yorumuyla ba¤daﬂmamaktad›r. 99.
31. Anayasa Mahkemesi’nin bu çok tart›ﬂmal› karar›n›n sonucunda Cumhurbaﬂkanl›¤› seçim sürecinin t›kanmas› üzerine TBMM.2007 tarihli ve 5678 say›l› anayasa de¤iﬂikli¤i kanunu ile Cumhurbaﬂkan› seçimi yöntemini de¤iﬂtirmiﬂ ve halk taraf›ndan seçilme yöntemini benimsemiﬂtir. k›rk yaﬂ›n› doldurmuﬂ ve yüksek ö¤renim yapm›ﬂ Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri veya bu niteliklere ve milletvekili seçilme yeterlili¤ine sahip Türk vatandaﬂlar› aras›ndan. sadece Anayasa’n›n 102. Ancak Mahkeme. 101. ‹kinci oylamaya hak kazanan adaylardan birinin ölümü veya seçilme yeterlili¤ini kaybetmesi hâlinde. ‹lk oylamada bu ço¤unluk sa¤lanamazsa. ikinci oylama boﬂalan adayl›¤›n birinci oylamadaki s›raya göre ikame edilmesi suretiyle yap›l›r. ‹çtüzük üzerindeki denetim yetkisinden hareketle. Aday. “eylemli ‹çtüzük de¤iﬂikli¤i” niteli¤inde gördü¤ü meclis kararlar›n› da denetim yetkisi kapsam›na alm›ﬂt›r. geçerli oylar›n ço¤unlu¤unu ald›¤› takdirde Cumhurbaﬂkan› seçilmiﬂ olur. Bilindi¤i gibi Anayasa Mahkemesi. Cumhurbaﬂkan› göreve baﬂlay›ncaya kadar görev süresi dolan Cumhurbaﬂkan›’n›n görevi devam eder. geçerli oylar›n salt ço¤unlu¤unu alan aday. bu oylamay› izleyen ikinci pazar günü ikinci oylama yap›l›r. Ayr›ca. Cumhurbaﬂkan› seçilenin. Çünkü ‹çtüzü¤ün Cumhurbaﬂkan› seçimine iliﬂkin 121. maddenin yeni ﬂekline göre. Cumhurbaﬂkanl›¤› seçimine iliﬂkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir. makam›n herhangi bir sebeple boﬂalmas› hâlinde ise boﬂalmay› takip eden altm›ﬂ gün içinde tamamlan›r. Cumhurbaﬂkan› seçiminin 1980 y›l›nda oldu¤u gibi sonsuza kadar sürüp gitmesini önlemek için de dördüncü oylamada salt ço¤unluk sa¤lanamad›¤› takdirde. Dolay›s›yla. ilk oylamada en çok oy alm›ﬂ iki aday kat›l›r ve geçerli oylar›n ço¤unlu¤unu alan aday. Cumhurbaﬂkan›’n›n görev süresinin dolmas›ndan önceki altm›ﬂ gün içinde. Cumhurbaﬂkan› seçilmiﬂ olur. Bu oylamaya. TBMM karar›n› denetlemeye kural olarak yetkili de¤ildir. halk taraf›ndan seçilir. Genel oyla yap›lacak seçimlerde. Cumhurbaﬂkanl›¤›na Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri içinden veya Meclis d›ﬂ›ndan aday gösterilebilmesi yirmi milletvekilinin yaz›l› teklifi ile mümkündür. Mahkeme’nin bu konuyu incelemeye yetkisi yoktur. maddesi. ‹kinci oylamaya tek aday›n kalmas› hâlinde. TBMM seçimlerinin zorunlu olarak yenilenmesi kural› kabul edilmiﬂtir. maddesine at›fta bulunmakla yetinmekte. Dolay›s›yla dört üyenin hakl› olarak belirttikleri gibi. Anayasa’n›n böyle bir kilitlenme ihtimalini son derece artt›ran bir çözümü benimsemiﬂ oldu¤unu kabule imkân yoktur. en son yap›lan milletvekili genel seçimlerinde geçerli oylar toplam› birlikte hesapland›¤›nda yüzde onu geçen siyasi partiler ortak aday gösterilebilir. konuya iliﬂkin baﬂka bir hüküm getirmemektedir. Nihayet.” .” 102’nci madde ise ﬂu ﬂekli alm›ﬂt›r: “Cumhurbaﬂkan› seçimi. üye tamsay›s›n›n üçte birinden bir fazlas›na düﬂürülmüﬂ.146 Anayasa Hukuku ¤u olan toplant› yetersay›s›. “Cumhurbaﬂkan›. varsa partisi ile iliﬂi¤i kesilir ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeli¤i sona erer. bu oylama referandum ﬂeklinde yap›l›r.5. Oysa söz konusu olayda “eylemli (fiili) bir ‹çtüzük de¤iﬂikli¤i” söz konusu de¤ildir. Cumhurbaﬂkan› seçilmiﬂ olur. Cumhurbaﬂkan›’n›n görev süresi beﬂ y›ld›r. Anayasa Mahkemesi’nin an›lan TBMM karar›n› denetlemeye yetkili olup olmad›¤› da ayr› bir sorundur. Bir kimse en fazla iki defa Cumhurbaﬂkan› seçilebilir.
Ayr›ca halk taraf›ndan seçilme ve iki defa seçilebilme ilkelerinin. c) Kanunlar› yay›mlamak. devletin baﬂ› olmak s›fat›yla “Türkiye Cumhuriyeti’nin ve Türk Milletinin birli¤ini temsil eder. siyaset kökenli bir Cumhurbaﬂkan›’n›n mutlaka dar partizan saiklerle hareket edece¤i de varsay›lamaz. .Yürütme Organ› 147 Bu Anayasa De¤iﬂikli¤i Kanunu. ‹kinci defa seçilebilme imkân›n›n da bu ihtimali kuvvetlendirece¤i ﬂüphesizdir. daha geniﬂ bir hareket serbestli¤i ile kullanabilir ve siyasi alanda daha rahatl›kla inisiyatif alabilir. Cumhurbaﬂkan›’n›n demokratik meﬂrulu¤unu güçlendirecek bir faktördür. partili bir Cumhurbaﬂkan› realitesine do¤ru bir kay›ﬂ anlam›na geldi¤i de söylenebilir. Ancak Anayasa Mahkemesi bu talepleri reddetmiﬂ. Devlet organlar›n›n düzenli ve uyumlu çal›ﬂmas›n› gözetir” (m.7. Çünkü yasama meclisinin baz› durumlarda siyaset kökenli olmayan bir kiﬂiyi Cumhurbaﬂkan› seçmesi mümkün oldu¤u hâlde. Halk ço¤unlu¤unun deste¤inden güç alan bir Cumhurbaﬂkan›. Ancak unutmamak gerekir ki tarafs›zl›k. Yasama ‹le ‹lgili Görev ve Yetkiler a) Gerekli gördü¤ü takdirde. arkas›nda örgütlü bir parti (veya partiler) deste¤i olmayan bir ﬂahs›n halk taraf›ndan seçilmesi. yasama y›l›n›n ilk günü Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde aç›l›ﬂ konuﬂmas›n› yapmak. Tekrar seçilmek isteyen bir Cumhurbaﬂkan›’n›n. Cumhurbaﬂkan›’n›n bu amaçlarla yapaca¤› görevler ve kullanaca¤› yetkiler. d) Kanunlar› tekrar görüﬂülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne geri göndermek. CUMHURBAﬁKANI’NIN GÖREV VE YETK‹LER‹ A M A Ç 2 Cumhurbaﬂkan›’n›n görev ve yetkilerini s›ralayabilmek. bu deste¤i koruyabilmek için. geçerli oylar›n yüzde 68. Anayasan›n uygulanmas›n›. Cumhurbaﬂkanl›¤› kurumunun anayasal konumu bak›m›ndan hayli radikal de¤iﬂiklikler getirdi¤i bir gerçektir. Anayasa’n›n kendisine tan›d›¤› geniﬂ yetkileri. ﬂüphesiz. e) Anayasa de¤iﬂikliklerine iliﬂkin kanunlar› gerekli gördü¤ü takdirde halkoyuna sunmak. maddesinde. kanunlarla yarat›lacak bir nitelik olmaktan çok. bir kiﬂilik ve zihniyet meselesidir. Cumhurbaﬂkan› Sezer taraf›ndan hem iptal ve yok say›lma talebiyle Anayasa Mahkemesi’ne götürülmüﬂ. 1961 ve 1982 Anayasas›’n› haz›rlayanlar›n zihnindeki tarafs›z ve denge unsuru bir Cumhurbaﬂkan› tasavvurundan. hükûmet sistemini parlamenter rejim özelliklerinden büsbütün uzaklaﬂt›r›p bir yar› baﬂkanl›k rejimine yaklaﬂt›r›p yaklaﬂt›rmad›¤›. aﬂa¤›da tart›ﬂ›lacakt›r. Bu de¤iﬂikli¤in.95’i ile kabul edilmiﬂtir. 21 Ekim 2007 tarihli halkoylamas›nda da anayasa de¤iﬂikli¤i hakk›ndaki 5678 say›l› Kanun. Siyaset kökenli olmayan bir ﬂahs›n görevinde tarafs›z davranaca¤›n›n hiçbir garantisi olmad›¤› gibi. baz› siyasi hesaplar içine girmesi do¤ald›r. imkâns›z denilebilecek derecede güçtür. b) Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni gerekti¤inde toplant›ya ça¤›rmak. Üstelik Cumhurbaﬂkan›’n›n yasama organ›nca seçildi¤i parlamenter rejimlerde de hemen daima siyaset kökenli kiﬂiler Cumhurbaﬂkan› seçilmektedir. An›lan kanunun. Anayasa’n›n 104. iliﬂkin olduklar› devlet organ›na göre s›n›fland›r›larak gösterilmiﬂtir. 104/1). hem de halkoylamas›na sunulmuﬂtur. Halk taraf›ndan seçilme. Muhalefet milletvekilleri de ayn› do¤rultuda Anayasa Mahkemesi’nden iptal ve yok sayma talebinde bulunmuﬂlard›r. Cumhurbaﬂkan›. Ünite .
Yarg› ‹le ‹lgili Görev ve Yetkiler Anayasa Mahkemesi üyelerini. Anayasa’da say›lan bu yetkilerin. Anayasa hukukunda karﬂ› imza kural› denilen ve parlamenter rejimin temel ilkelerinden birini oluﬂturan bu kural. siyasal sistemin önemli bir unsuru hâline getirdi¤i aç›kt›r. b) Baﬂbakan›n teklifi üzerine bakanlar› atamak ve görevlerine son vermek.148 Anayasa Hukuku f) Kanunlar›n. Türkiye Cumhuriyeti’ne gönderilecek yabanc› devlet temsilcilerini kabul etmek. Askeri Yüksek ‹dare Mahkemesi üyelerini. d) Yabanc› devletlere. yürütme organ›n›n sorumlu unsuru olan Bakanlar Kurulu’nda oldu¤u anlam›na gelir. m) Sürekli hastal›k. s›k›yönetim veya ola¤anüstü hâl ilan etmek ve kanun hükmünde kararname ç›karmak. “Cumhurbaﬂkan›’n›n. parlamenter rejimlerde genellikle görülen sembolik bir makam olmaktan ç›kar›p. c) Gerekli gördü¤ü hallerde Bakanlar Kurulu’na baﬂkanl›k etmek veya Bakanlar Kurulu’nu baﬂkanl›¤› alt›na toplant›ya ça¤›rmak. Yarg›tay Cumhuriyet Baﬂsavc›s› ve Yarg›tay Cumhuriyet Baﬂsavc› vekilini. yürütme yetkisinin gerçekte Cumhurbaﬂkan›’nda de¤il. h) Genelkurmay Baﬂkan›n› atamak. Bu hususlar›n d›ﬂ›nda Cumhurbaﬂkan›. bu kararlardan Baﬂbakan ve ilgili bakan sorumludur”. araﬂt›rma ve denetleme yapt›rmak. Dan›ﬂtay üyelerinin dörtte birini. ayr›ca Anayasa’da ve kanunlarda verilen seçme ve atama görevleri ile di¤er görevleri yerine getirir ve yetkileri kullan›r (m. p) Üniversite rektörlerini seçmek. Yürütme ‹le ‹lgili Görev ve Yetkiler a) Baﬂbakan› atamak ve istifas›n› kabul etmek. kanun hükmündeki kararnamelerin. g) Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin yenilenmesine karar vermek. i) Milli Güvenlik Kurulu’na baﬂkanl›k etmek. Türk Devleti’nin temsilcilerini göndermek. CUMHURBAﬁKANI’NIN S‹YASAL SORUMSUZLU⁄U Anayasa’ya göre (m. Cumhurbaﬂkanl›¤› makam›n›. Çünkü yetki ile . 104/son). o) Devlet Denetleme Kurulu’na inceleme. Baﬂbakan ve ilgili bakanlarca imzalan›r. Türkiye Büyük Millet Meclisi ‹çtüzü¤ünün tümünün veya belirli hükümlerinin Anayasaya ﬂekil veya esas bak›m›ndan ayk›r› olduklar› gerekçesi ile Anayasa Mahkemesi’nde iptal davas› açmak. ö) Yüksekö¤retim Kurulu üyelerini seçmek. Hakimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu üyelerini seçmek. f) Türkiye Büyük Millet Meclisi ad›na Türk Silahl› Kuvvetleri’nin Baﬂkomutanl›¤›’n› temsil etmek. Anayasa ve di¤er kanunlarda Baﬂbakan ve ilgili bakan›n imzalar›na gerek olmaks›z›n tek baﬂ›na yapabilece¤i belirtilen iﬂlemleri d›ﬂ›ndaki bütün kararlar›. Askeri Yarg›tay üyelerini. g) Türk Silahl› Kuvvetleri’nin kullan›lmas›na karar vermek. k) Baﬂkanl›¤›nda toplanan Bakanlar Kurulu karar›yla. n) Devlet Denetleme Kurulu’nun üyelerini ve Baﬂkan›n› atamak. sakatl›k ve kocama sebebi ile belirli kiﬂilerin cezalar›n› hafifletmek veya kald›rmak. e) Milletleraras› anlaﬂmalar› onaylamak ve yay›mlamak. 105/1). l) Kararnameleri imzalamak.
ancak Bakanlar Kurulu ile birlikte kullan›labilecek yetkiler oldu¤unda kuﬂku Karﬂ›-‹mza Kural›: Cumhurbaﬂkan›’n›n. onun tarafs›z Devlet Baﬂkan› hüviyeti dolay›s›yla vermiﬂtir. Bakanlar Kurulu’nun teklifi üzerine. onun taraf›ndan tek baﬂ›na kullan›labilecektir? Bu konuda ilkin Anayasa’n›n ilgili hükmünde bu konuda bir aç›kl›k olup olmad›¤›na. maddede sözü edilen yabanc› devletlere Türk Devleti’nin temsilcilerini göndermek. madde sözü edilen “Genelkurmay Baﬂkan›n› atamak” yetkisi. Cumhurbaﬂkan›’n›n kanunlar› bir defa daha görüﬂülmek üzere Meclis’e geri gönderme ve kanunlar hakk›nda Anayasa Mahkemesi’nde iptal davas› açma yetkileri de e¤er bu yetkilerin ancak karﬂ› imza ile kullan›labilecekleri kabul edilirse. bu yetkinin hükûmetle paylaﬂ›lmas›n› daha do¤rusu fiilen hükûmet taraf›ndan kullan›lmas›n› istemiﬂ olaca¤› düﬂünülemez. Ünite .2). Ancak bu kural›n. tek baﬂ›na yapabilece¤i belirtilen iﬂlemleri d›ﬂ›ndaki bütün kararlar›n›n. Anayasa’n›n 117/4. onlar›n mahiyetine ve amaçlar›na uygun düﬂmez. bu iﬂlemlere karﬂ› Anayasa Mahkemesi dâhil. 1982 Anayasas›’n›n 104. Mesela 104. asl›nda onun yetkisizli¤i demektir. Çünkü günümüzün partilere dayanan parlamenter rejiminde bir kanunun. yarg› mercilerine baﬂvurulamayaca¤›n› da hükme ba¤lam›ﬂt›r (m. asl›nda Baﬂbakan ve ilgili bakanlar taraf›ndan al›nan bir karar›n devlet baﬂkan›nca imzalanarak ﬂeklen tekemmül ettirilmesi söz konusudur. maddesine göre. Anayasa ve di¤er kanunlarda. siyasal bak›mdan tarafl› olan hükûmetle paylaﬂ›lmas›. parlamentoya karﬂ› sorumlu bulunan Baﬂbakan ve bakanlar›n da kat›lmalar› zorunlulu¤u. Türkiye Cumhuriyeti’ne gönderilecek yabanc› devlet temsilcilerini kabul etmek. ola¤anüstü hâlde veya s›k›yönetim durumunda kanun hükmünde kararname ç›karmak ve kararnameleri imzalamak yetkilerinin. Yarg›n›n ba¤›ms›zl›¤›na büyük de¤er ve önem veren bir anayasan›n. Anayasa. Baﬂbakan ve ilgili bakanlarca imzalanmas› ve bu kararlardan Baﬂbakan ve ilgili bakan›n sorumlu olmas›d›r. Bu dönemde. parlamenter rejimlerde devlet baﬂkan›n›n iﬂlemlerinde karﬂ› imza zorunlulu¤u temel kurald›r. milletleraras› anlaﬂmalar› onaylamak ve yay›mlamak. ﬁu hâlde. Karﬂ› imza ilkesinin kökeni. e¤er aç›kl›k yoksa yetkinin mahiyetine bak›lmal›d›r. bütün anlamlar›n› yitirecektir. Cumhurbaﬂkan›’n›n tek baﬂ›na yapabilece¤i iﬂlemler sorununu. Bu yetkilerin. parlamenter rejim ve hukuk devleti olmak üzere iki kavram aç›s›ndan incelemek gerekir. kendi görüﬂlerini yans›tan bir kanunun yeniden görüﬂülmesini isteyebilece¤ini veya bu kanun hakk›nda iptal davas› aç›lmas›n› uygun görece¤ini düﬂünmek ise anlams›z olur. maddesinin Cumhurbaﬂkan›’na tan›d›¤› yetkilerin hangileri. . parlamenter rejimin tedricen oluﬂmaya baﬂlad›¤› meﬂruti monarﬂi ça¤›d›r.7. Bilindi¤i gibi. onun tarafs›z statüsü nedeniyle tan›nm›ﬂ bir yetkidir. mahiyetleri gere¤i olarak. 105/1. hükûmete ra¤men ç›kmas› son derece uzak bir ihtimaldir. kamu hukukunun temel ilkelerinden biridir. Türk Silahl› Kuvvetleri’nin kullan›lmas›na karar vermek. Günümüzde ise devlet baﬂkan›n›n bir karar›n›n Baﬂbakan ve ilgili bakan taraf›ndan imzalanmas›ndan çok. Buna karﬂ›l›k. yürütme yetkisinin hükümdar›n münhas›r yetki alan›ndan ç›k›p halk temsilcileriyle paylaﬂ›lmaya baﬂlamas› anlam›na geliyordu. siyasal sorumlulu¤u yüklenen Baﬂbakan ve bakanlar. Hükûmetin.Yürütme Organ› 149 sorumlulu¤un birbirine paralel olmas›. Cumhurbaﬂkan›’na bir k›s›m yetkileri. Ayn› ﬂekilde. Cumhurbaﬂkan›nca atan›r”. ancak Bakanlar Kurulu ile birlikte kullan›labilir: “Genelkurmay Baﬂkan›. sorumsuz olan hükümdar›n iﬂlemlerine. Gene 104. Buna karﬂ›l›k 1982 Anayasas›. Cumhurbaﬂkan›’n›n sorumsuzlu¤u. Mesela Cumhurbaﬂkan›’n›n Anayasa Mahkemesi’ne ve di¤er baz› yüksek yarg› organlar›na üye seçmesi. yürütme yetkisinin gerçek sahibi durumundad›rlar. Cumhurbaﬂkan›’n›n Anayasa ve di¤er kanunlarda gösterilen baz› iﬂlemleri Baﬂbakan ve ilgili bakan›n imzalar›na gerek olmaks›z›n tek baﬂ›na yapabilece¤ini belirtti¤i gibi. yoksa onun Devlet Baﬂkanl›¤› s›fat›ndan do¤an yetkileriyle ilgili iﬂlemlerini de mi kapsad›¤› tart›ﬂmal›d›r. Cumhurbaﬂkan›’n›n sadece yürütme alan›ndaki iﬂlemlerine mi iliﬂkin oldu¤u.
yoksa onun Devlet Baﬂkanl›¤› s›fat›ndan do¤an yetkileriyle ilgili iﬂlemleri de mi kapsad›¤›n› tart›ﬂ›n›z. Mesela Cumhurbaﬂkan›’n›n Anayasa Mahkemesi’nde iptal davas› açmas›n› veya kanunlar› bir kere daha görüﬂülmek üzere Meclis’e geri göndermesini. zaten düﬂünülemezdi. Cumhurbaﬂkan›’n›n re’sen (tek baﬂ›na) imzalad›¤› karar ve emirler aleyhine Anayasa Mahkemesi dâhil. yahut Anayasa Mahkemesi’ne üye seçmesini bir idari iﬂlem say›p idari yarg›n›n denetimine tâbi tutmak düﬂünülebilir mi? 1961 Anayasas› döneminde de Cumhurbaﬂkan›’n›n bu tür iﬂlemlerinin idari yarg›ca denetlenebilece¤ini gösteren bir yarg›sal örnek yoktur. bu alandaki rolünü bir dan›ﬂma ve uyar› fonksiyonu ile s›n›rl› tutmal›d›r. en iyi niyetli gerekçelerle de olsa. Cumhurbaﬂkan›’nca siyasal yerindelik aç›s›ndan denetlenmesi ve reddedilmesi. parlamentoda ço¤unlu¤a sahip oldu¤u hâlde Cumhurbaﬂkan›’n›n engellemesi yüzünden politikas›n› gere¤i gibi yürütemeyen hükûmetin istifa ederek bir anayasa bunal›m›na yol açmas› ve bundan sonuçta Cumhurbaﬂkan›’n›n prestij ve otoritesinin de zarar görmesi mümkündür. parlamenter rejimin mant›¤›na ve sa¤l›kl› iﬂleyiﬂ kurallar›na uygun bir davran›ﬂ de¤ildir. hukuken mümkün olmakla beraber. kanunlar›n uygulanmas›n› sa¤lamak anlam›na gelir. Cumhurbaﬂkan›’n›n iﬂlemlerine karﬂ› Anayasa Mahkemesi’ne baﬂvurulmas›. Cumhurbaﬂkan›’n›n do¤rudan do¤ruya anayasadan kaynaklanan ve kendisine yürütme organ›n›n baﬂ› s›fat›yla de¤il. çünkü idari yarg›. idarenin eylem ve iﬂlemleri üzerinde geçerlidir. Bakanlar Kurulu’na hukuka ayk›r› bir iﬂlemini imzalamas› gerekti¤i elbette söylenemez. Cumhurbaﬂkan›’n›. Bunu belirlerken. Burada araﬂt›r›lmas› gereken husus Cumhurbaﬂkan›’n›n tek baﬂ›na yapt›¤› iﬂlemlerin idari yarg› denetimine tâbi olup olmad›klar›d›r. Anayasa. bütün Bakanlar Kurulu kararnamelerini otomatik ﬂekilde onaylama zorunda oldu¤u elbette savunulmaz. Bakanlar Kurulu’nun hukuka uygun bir iﬂleminin. Cumhurbaﬂkan›’n›n anayasan›n ve hukukun üstünlü¤üne ba¤l› kalma and› ile ba¤daﬂmaz. Cumhurbaﬂkan›’n›n iﬂleminin idari nitelikte olup olmad›¤›na bakmak gerekir. Cumhurbaﬂkan›’n›n yasama ve yarg› alanlar›na iliﬂkin iﬂlemlerinde çok aç›kt›r. Anayasa’n›n aç›k hükmü gere¤idir. Cumhurbaﬂkan›’n›n sorumsuzlu¤u onun hukuka ayk›r› kararnameleri imzalama zorunda oldu¤u ﬂekilde yorumlanamaz. siyasal hayat›m›zda denge ve istikrar unsuru olabilecek tarafs›z bir makam sahibi olarak düﬂünmüﬂtür.150 Anayasa Hukuku yoktur. Bu. Cumhurbaﬂkan›’n›n siyasal sorumsuzlu¤u konusu ile ilgili olarak tart›ﬂ›lmas› gereken bir husus da Cumhurbaﬂkan›’n›n Bakanlar Kurulu’nca haz›rlanan kararnameleri mutlaka imzalamak zorunda olup olmad›¤›d›r. ço¤unluk partisinin emrindeki bir yürütme arac› olarak de¤il. her ﬂeyden önce. DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT . Nihayet bakanlar› atamak ve görevlerine son vermek yetkilerinin ancak Baﬂbakan’›n teklifi üzerine kullan›labilece¤i. Bu durum. Aksi hâlde. di¤er bir deyiﬂle idare fonksiyonu içinde saymak mümkün de¤ildir. devletin baﬂ› s›fat›yla tan›nm›ﬂ olan yetkilerinin kullan›lmas›n› ise kanunlar›n uygulanmas›n› sa¤lamak faaliyeti olarak görmek. ‹dare kavram› ise. Anayasa’n›n. Bir defa ﬂunu belirtmek gerekir ki. hukuk devleti aç›s›ndan tart›ﬂmalara yol açacak niteliktedir. müdahale etmemeli. Bu durumda Cumhurbaﬂkan›’n›n. sorumlu hükûmetin siyasal takdir yetkisine. Ancak kan›m›zca bu konuda bir ayr›m yapmak gereklidir. Anayasa’da böyle bir hüküm bulunmasayd› bile. 105/2). Di¤er bir deyiﬂle sorumsuz Cumhurbaﬂkan›. SIRA S‹ZDE 1 DÜﬁÜNEL‹M S O R U 1982 Anayasas› ile kabul edilen “karﬂ› imza” kural›n›n Cumhurbaﬂkan›’n›n sadece yürütSIRA S‹ZDE me alan›ndaki iﬂlemlerine mi iliﬂkin oldu¤unu. Anayasa yarg›s› kural olarak yasama iﬂlemleri üzerinde söz konusu oldu¤undan. yarg› mercilerine baﬂvurulamayaca¤› hükmü (m. Buna karﬂ›l›k Cumhurbaﬂkan›’n›n.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsay›s›n›n en az üçte birinin teklifi üzerine. göreviyle ilgili bir suçtan dolay› Meclisçe Yüce Divan’a sevk edilen bir bakan bakanl›ktan düﬂmüﬂ say›ld›¤›na (m. 1961 Anayasas›. Parlamenter cumhuriyetlerde genel olarak Cumhurbaﬂkan›’n›n vatana ihanet teﬂkil eden suçlar›ndan dolay› cezai bak›mdan sorumlu olaca¤› ilkesi kabul edilmiﬂtir. yani göreviyle ilgili olmayan suçlardan dolay› her vatandaﬂ gibi sorumludur. 1961 ve 1982 Anayasas›’nda bu konuda aç›kl›k olmamakla beraber. Ancak bizce. Ancak. Bir defa. Cumhurbaﬂkan›. 148/3). çekilme veya baﬂka bir sebeple Cumhurbaﬂkanl›¤› makam›n›n boﬂalmas› hâlinde de yenisi seçilinceye kadar. Ünite . karﬂ› imza kural›n›n bir sonucudur. görevini yerine getirirken tek baﬂ›na iﬂlem yapamad›¤›. siyasal sorumsuzlu¤u yan›nda cezai bak›m›ndan da sorumsuz oldu¤u ilke olarak kabul edilmiﬂtir. Cumhurbaﬂkanl›¤› makam›n›n boﬂalmas›- . üye tamsay›s›n›n en az dörtte üçünün verece¤i kararla suçland›r›l›r”. Cumhurbaﬂkan›’n›n göreviyle ilgili suçlar›ndan dolay› sorumlu olmamas›. Cumhurbaﬂkan› iﬂlemlerinde Baﬂbakan›n ve ilgili bakanlar›n imzalar› bulunmas› gerekti¤i için. 1982 Anayasas› da. Bu sebeple. 113/3) göre. Ancak bu konuda. Cumhurbaﬂkan›’n›n vatana ihanetle suçlanmas› hâlinde onu yarg›layacak olan makam. Cumhurbaﬂkan›’n›n vatana ihanetle suçlanmas› durumunda Cumhurbaﬂkanl›¤› s›fat›n›n sona erece¤ini kabul etmek yerinde olur. ancak onun göreviyle ilgili suçlar›ndan dolay› söz konusu olur.7. bu kurala ve Türkiye Cumhuriyeti anayasalar›n›n gelene¤ine (1924 Anayasas›. kimse sorumlu de¤ildir denilmektedir. âdi suçlardan. 5). CUMHURBAﬁKANI’NA VEKÂLET Anayasa’ya göre “Cumhurbaﬂkan›’n›n hastal›k ve yurt d›ﬂ›na ç›kma gibi sebeplerle geçici olarak görevinden ayr›lmas› hallerinde. 99) uygun olarak. cumhuriyetlerle parlamenter monarﬂiler aras›nda önemli bir fark vard›r. Anayasa’ya göre (m. görevine dönmesine kadar. vatana ihanetten dolay›. Bu yetersay›. Yüce Divan s›fat›yla Anayasa Mahkemesi’dir (m. Yüce Divan’a sevk edilen Cumhurbaﬂkan›’n›n görevinde kal›p kalmayaca¤› konusunda Anayasa’da aç›kl›k yoktur.Yürütme Organ› 151 CUMHURBAﬁKANI’NIN CEZA‹ SORUMSUZLU⁄U VE SORUMLULU⁄U Parlamenter rejimlerde devlet baﬂkan›n›n. Cumhurbaﬂkan›’n›n vatana ihanet hâlinde cezai sorumlulu¤unu kabul etmiﬂtir. 41/1. Mesela ‹ngiltere’de latife yollu olarak. Monarﬂilerde hükümdar›n cezai sorumsuzlu¤u mutlakt›r ve görevle ilgili olmayan suçlar› da kapsar. Bizce bu durumda milletvekili dokunulmazl›¤› hükümlerinin uygulanmas› gerekir. Cumhuriyet rejimlerinde ise Cumhurbaﬂkan›’n›n cezai sorumsuzlu¤u bu kadar mutlak anlamda kabul edilmiﬂ de¤ildir. asl›nda. görevine devam edebilece¤ini düﬂünmek güçtür. 106). 1876 Osmanl› Kânûn-i Esâsî’si de. Türkiye Büyük Millet Meclisi Baﬂkan› Cumhurbaﬂkanl›¤›’na vekillik eder ve Cumhurbaﬂkan›’na ait yetkileri kullan›r” (m. hükümdar›n ﬂahs›n›n “mukaddes ve gayr› mesul” oldu¤unu belirtmiﬂtir (m. göreviyle ilgili iﬂlerden dolay› cezai sorumsuzlu¤u bile mutlak de¤ildir. cumhuriyet rejimlerinde Cumhurbaﬂkan›’n›n. 99). TBMM’nin çok daha büyük bir ço¤unlu¤uyla ve çok daha a¤›r bir suçla suçlanan bir Cumhurbaﬂkan›’n›n. Cumhurbaﬂkan›. m. Madde veya baﬂka bir sebeple demek suretiyle. Kral bir bakan› öldürürse bundan Baﬂbakan sorumludur. E¤er baﬂbakan› öldürürse. m. Cumhurbaﬂkan›’n›n cezai sorumsuzlu¤u. ilke olarak. Cumhurbaﬂkan›’n›n kiﬂisel suçlar›ndan sorumlu oldu¤unda tereddüt yoktur. “Cumhurbaﬂkan›. iﬂlemden do¤an cezai sorumlulu¤un da Baﬂbakan ve ilgili bakanlara ait olmas› gerekti¤i kabul edilmiﬂtir. 105/3). 1961 Anayasas›’nda üye tamsay›s›n›n üçte ikisi olarak belirlenmiﬂti (m. ölüm.
parlamento d›ﬂ›ndan bakan atanabilmesi usulü. 28. baﬂka bir boﬂalma sebebi olarak kabul edilmelidir. Cumhurbaﬂkan›’na vekâlet etti¤i süre içinde. gerekti¤inde baﬂbakan›n önerisi üzerine Cumhurbaﬂkan›’nca görevlerine son verilir (m. 1982 Anayasas›’nda da korunmuﬂtur. Bakanlar Kurulu’nun kuruluﬂu ile birlikte. Cumhurbaﬂkan›’nca atanan baﬂbakan›n Meclis’te güvenoyu alamamas›. daha ön- . bu partinin (veya partiler koalisyonunun) liderinden baﬂka bir kiﬂiyi baﬂbakan olarak atamas› düﬂünülemez. 1961 Anayasas› ile kabul edilmiﬂ olan.124). Genel hükümlerle kastedilen. ‹çtüzü¤e göre “güven oylamas› aç›k oyla genel hükümlere göre yap›l›r” (m. BAKANLAR KURULU’NUN KURULUﬁU AM AÇ 3 Bakanlar Kurulu’nun oluﬂumunu anlatabilmek. Bu hükmün 1961 Anayasas›’ndan ayr›lan tek yönü. kuruluﬂundan en geç bir hafta içinde Baﬂbakan veya bir bakan taraf›ndan TBMM’de okunur ve güvenoyuna baﬂvurulur. program›n okunmas›ndan iki tam gün geçtikten sonra baﬂlar ve görüﬂmelerin bitiminden bir tam gün geçtikten sonra oylama yap›l›r (m. Bakanlar. Yeni kurulan Bakanlar Kurulu’nun göreve baﬂlamak için TBMM’nin güvenoyunu beklemesi söz konusu de¤ildir. Cumhurbaﬂkan›’n›n sa¤l›k nedeni ile görevini devaml› olarak yürütemeyecek duruma gelmesi de bir boﬂalma sebebidir. Özellikle Mecliste aç›k bir parti (hatta partiler) ço¤unlu¤unun bulunmas› hâlinde Cumhurbaﬂkan›’n›n. Anayasa Mahkemesi. Meclis Baﬂkan›. gerekti¤inde baﬂbakan›n önerisi üzerine Cumhurbaﬂkan›’nca bir bakan›n görevine son verilebilmesidir. Cumhurbaﬂkan›’nca. 112/4). özel bir ço¤unluk öngörülmemiﬂtir.152 Anayasa Hukuku n› ölüm ve çekilme hâllerine inhisar ettirmemiﬂtir. Parlamento d›ﬂ›nda bakan atananlar. Baﬂbakan’›n Bakanlar Kurulu içindeki otoritesini güçlendirir ve bizce. Bakanlar Kurulu’nun program›. Cumhurbaﬂkan›’n›n ancak meclisin güvenine sahip bir kiﬂiyi Baﬂbakan olarak atayabilece¤i anlam›na gelir. Baﬂbakan. Bakanlar Kurulu. 110). maddede yaz›l› ﬂekilde Millet Meclisi önünde andiçerler ve bakan s›fat›n› taﬂ›d›klar› sürece milletvekillerinin tabi olduklar› kay›t ve ﬂartlara uyarlar ve yasama dokunulmazl›¤›na sahip bulunurlar. “81. Bakanlar Kurulu’nun listesi tam olarak TBMM’ye sunulur. Ancak. sonuçta Cumhurbaﬂkanl›¤› makam›n›n otoritesini sarsabilecek bir anayasa bunal›m›na sebep olabilir.3.1966 tarihli ve 114 say›l› karar› ile Sa¤l›k Kurulu raporunu nazara alarak. Böyle bir yetki. Kurulan Bakanlar Kurulu’nun TBMM’nden güvenoyu almas› zorunlulu¤u. parlamenter rejimin ça¤daﬂ geliﬂme yönüne uygundur. Güvenoyu için görüﬂmeler.109). ona ait olan bütün yetkileri kullanabilir. Cumhurbaﬂkan›’n›n atama iﬂlemiyle birlikte kurulmuﬂ olur ve göreve baﬂlar. maddesindeki toplant› ve karar yeter say›s›d›r. TBMM üyeleri aras›ndan atan›r. Cumhurbaﬂkan›’n›n vatana ihanetle suçlanmas›. Cumhurbaﬂkanl›¤› makam›n›n boﬂald›¤›na ve yeni Cumhurbaﬂkan› seçiminin yap›lmas›na karar vermiﬂtir. Bakanlar Kurulu. Meclis tatilde ise toplant›ya ça¤r›l›r. baﬂbakan ve bakanlardan oluﬂur. TBMM üyeleri veya milletvekili seçilme yeterli¤ine sahip olanlar aras›ndan baﬂbakanca seçilir ve Cumhurbaﬂkan›’nca atan›r. Böyle bir atama hukuken ﬂüphesiz mümkün olmakla beraber. Nitekim Cumhurbaﬂkan› Cemal Gürsel’in sa¤l›k durumu sebebi ile TBMM. Cumhurbaﬂkan›’n›n Baﬂbakan› seçme ve atama yetkisi elbette s›n›rs›z de¤ildir. Bakanlar Kurulu’nun güvenoyu alm›ﬂ say›lmas› için. Anayasa’n›n 96. Bunlar Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri gibi ödenek ve yolluk al›rlar” (m.
113/2. 4). 109/3) de buna eklendi¤inde. Serinleme süresi ad› verilen bu sürelerin baﬂka örneklerine de anayasam›zda rastlanmaktad›r. Anayasa’ya göre (m. Anayasa. dolay›s›yla karar oluﬂumunda dikkate al›namayaca¤› gerekçesiyle iptal etmiﬂtir. Kollektif (ortak) sorumluluk. siyasal sorumlulukta müeyyide.13/1). bakanlar›n Baﬂbakana karﬂ› sorumlu olduklar›n›. iyice düﬂünerek oy kullanmalar›n› sa¤lama amac›n› gütmektedir. Bir bakan birden fazlas›na vekillik edemez. sadece siyasald›r. Gerçi Baﬂbakan. bu hükmü aynen tekrar etmekten baﬂka. Bu iﬂ. bakanlar›n idare hukukundaki anlam›nda hiyerarﬂik amiri de¤ildir ama Bakanlar Kurulu içinde hiç de¤ilse eﬂitler aras›nda birincidir. . Siyasal sorumluluk. kollektif ve bireysel olmak üzere iki türlüdür. bir bakan›n azlini Cumhurbaﬂkan›’ndan isteyebilme yetkisi (m.3) ifade etmiﬂtir. program›n okunmas›ndan iki tam gün geçtikten sonra baﬂlamas›n›n amac›. genel siyasetinden dolay› güvensizlik oyu alan bir hükûmetin tüm olarak çekilmesi sonucunu do¤urur. Kollektif sorumluluk ilkesi. çekimser oylar›n kabul veya ret oylar›na eklenemeyece¤i. parlamenter rejimin temel kural› ve önde gelen özelli¤idir. 1982 Anayasas›. bir k›sm›n›n ise görevlerinde b›rak›lmas› mümkün de¤ildir. Bakanlar Kurulu’nun baﬂkan› olarak. “Bakanl›klar›n kurulmas›. hükûmetin genel siyasetinin yürütülmesinden do¤an sorumluluktur. kald›r›lmas›. Oylaman›n. bakanl›klar›n say›s›n› ve adlar›n› belirtmiﬂ de¤ildir. hükûmetin kuruluﬂunu kolaylaﬂt›rmak amac›n› gütmüﬂtür. görevleri. Güvenoyu için görüﬂmelerin. 112/2. cezai veya hukuki de¤il. hükûmetin genel siyasetinin yürütülmesinden birlikte sorumludur. kanuna b›rak›lm›ﬂt›r. görüﬂmelerin bitiminden bir tam gün geçtikten sonra yap›lmas› ise milletvekillerinin o anki duygu ve heyecanlar›yla de¤il.Yürütme Organ› 153 ceki TBMM ‹çtüzü¤ü’nde yer alan “güvenoyu verenlerin say›s›. bu kurul içinde Baﬂbakan›n özel bir siyasi liderlik mevkii vard›r. Baﬂbakan›n. Anayasa. 105/1) ﬂeklinde ifade edilmiﬂti. Bakanlar Kurulu’nun bir k›s›m üyelerinin düﬂürülmesi. baﬂbakan ve bakanlardan oluﬂan kollektif bir karar organ› olmakla beraber. yetkileri ve teﬂkilat› kanunla düzenlenir”. Anayasa’ya göre (m. bu konuda özel bir ço¤unluk aramamak suretiyle. Bu sorumluluk. program üzerinde görüﬂ bildirecek olan milletvekillerine ve siyasi parti gruplar› sözcülerine haz›rlanma imkân› vermektir. Bu özellik. BAKANLARIN SORUMLULU⁄U Siyasal Sorumluluk Bakanlar›n siyasal sorumlulu¤u. Hükûmetin genel siyasetinden dolay›. BAKANLAR KURULU’NUN YAPISI Bakanlar Kurulu. Aç›k olan bakanl›klarla izinli veya özürlü olan bir bakana. Herhangi bir sebeple boﬂalan bakanl›¤a en geç on beﬂ gün içinde atama yap›l›r (m. 1961 Anayasas›’nda da “Baﬂbakan. bakanlar›n görevlerine parlamento taraf›ndan son verilebilmesi anlam›na gelir. di¤er bir bakan geçici olarak vekillik eder. Di¤er bir deyiﬂle. Ünite . 1982 Anayasas›’n›n Bakanlar Kurulu içinde Baﬂbakan›n durumunu önemli ölçüde güçlendirmiﬂ oldu¤u söylenebilir. güvensizlik oyu verenlerden fazlaysa Bakanlar Kurulu güven alm›ﬂ olur” kural›n›. Bakanl›klar aras›nda iﬂbirli¤ini sa¤lar ve hükûmetin genel siyasetinin yürütülmesini gözetir” (m. Hiyerarﬂi: ‹dare örgütünde yer alan makam ve görevlilerin aﬂa¤›dan yukar›ya do¤ru birbirlerine derece derece ba¤lanarak en üstteki yetkili ya da yetkililere tâbi olmas›n› ifade eder. bakanlar›n görevlerinin anayasa ve kanunlara uygun olarak yerine getirilmesini gözetmek ve düzeltici önlemleri almakla yükümlü oldu¤unu da (m.7. Baﬂbakan›n. 112/1) Bakanlar Kurulu.
bakanlar›n görevleriyle ilgili suçlar›ndan do¤an sorumluluklar›d›r. sadece göreve baﬂlarken de¤il. Milletvekillerinin teﬂebbüsü ile güven oylamas›na. II. günümüzde bireysel siyasal sorumluluk mekanizmas›n›n çok nadir iﬂledi¤i görülmektedir. güvenoyu mekanizmas›d›r. kendi yetkisi içindeki iﬂlerden ve emri alt›ndakilerin eylem ve iﬂlemlerinden de sorumludur” demek suretiyle ifade etmiﬂtir (m. Bunun amac›. Bakanlar›n. 112/2). Görev s›ras›ndaki güvenoyunun ikinci türü. bakanl›ktan düﬂer. 111). “her bakan. görev baﬂlang›c›nda ve görev s›ras›nda olmak üzere iki tür olarak düzenlemiﬂtir. Bakanlar Kurulu’nun kuruluﬂunu izleyen güvenoyudur. Güven istemi. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nden güven isteyebilir. 99/5). gerekli görürse. meclis soruﬂturmas› yoluyla araﬂt›r›l›r ve soruﬂturma sonucunda. Dünya Savaﬂ› sonras› baz› Bat› Avrupa anayasalar›nda da benzer hükümlere rastlanmaktad›r. Böylece. Bakanlar Kurulu veya ilgili bakan düﬂürülmüﬂ olur (m. Bireysel sorumluluk. görevinin devam› s›ras›nda da parlamentonun güvenine sahip olmal›d›r. güvenoyunu. görevleriyle ilgili olmayan suçlar› hakk›nda ise. görevde bulunan bir hükûmetin. Ancak parlamenter rejimde hükûmet. Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne bildirilmesinden bir tam gün geçmedikçe oya konulamaz. Bu sorumluluk. Böyle bir durumda meclisin. milletvekillerine uygulanan kurallar geçerlidir. üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤unun oyunu ﬂart koﬂmuﬂtur. ister güven istemi sonucunda düﬂürülebilmesi için. Gensoru görüﬂmeleri sonunda. Görev baﬂlang›c›ndaki güvenoyunda anayasam›z adi ço¤unlu¤u yeterli gördü¤ü hâlde.154 Anayasa Hukuku Güvenoyu: Hükûmetin TBMM’ce desteklenip desteklenmedi¤ini belirlemek üzere baﬂvurulan oylamad›r. genel mahkemelerde yarg›lan›rlar.. ancak üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤uyla reddedilebilir”. Güven istemi. Bakanlar Kurulu’nda görüﬂtükten sonra. TBMM üye tamsay›s›n›n mutlak ço¤unlu¤u ile kabul edildi¤i takdirde. hükûmetin teﬂebbüsü üzerine yap›lan ve güven istemi olarak adland›r›lan oylamad›r. ya milletvekillerinin veya hükûmetin teﬂebbüsü üzerine yap›labilir. ‹lgili maddelerde yer verilen serinleme sürelerinin de dolayl› olarak hükûmet istikrar›na katk›da bulunabilece¤i düﬂünülebilir. ilgili bakan›n Yüce Divan’a sevkedilmesine Meclis’çe karar verilebilir. bakanlar›n bireysel sorumlulu¤udur. Görev s›ras›ndaki güven oylamas›. hükûmetlerin kurulmas› kolaylaﬂt›r›lm›ﬂ. ister gensoru sonucunda. düﬂürülmesi ise güçleﬂtirilmiﬂ olmaktad›r. Cezai Sorumluluk Cezai sorumluluk. üyelerin veya gruplar›n verecekleri gerekçeli güvensizlik önergeleri. Siyasal sorumluluk yasama organ›n›n güvenini kaybeden bir hükûmetin veya bakan›n çekilmek zorunda kalmas› anlam›na geldi¤ine göre. . Görev baﬂlang›c›ndaki güvenoyu. TBMM karar›yla Yüce Divan’a sevkedilen bir bakan.. sadece o bakan için güvensizlik oyu vermesi ve dolay›s›yla Bakanlar Kurulu görevinde kald›¤› hâlde sadece o bakan›n çekilme zorunda kalmas› mümkündür. hükûmetin genel siyaseti ile iliﬂkisi olmayan ve tek bir bakanl›¤›n görev ve yetki alan›na giren hususlarda söz konusu olabilir. Anayasa bunu. Siyasal sorumlulu¤un ikinci çeﬂidi. Parlamento tarihimizde bireysel siyasal sorumlulu¤un bir örne¤i 1980 y›l›nda D›ﬂiﬂleri Bakan› Hayreddin Erkmen’in güvensizlik oyuyla düﬂürülmesine ra¤men Demirel Hükûmeti’nin göreve devam etmesidir. siyasal sorumlulu¤u gerçekleﬂtirecek anayasal yöntem. Anayasa’ya göre (m. hükûmet bunal›mlar›n› ve hükûmet istikrars›zl›¤›n› bir ölçüde olsun azaltmakt›r. “Baﬂbakan. gensoru görüﬂmeleri sonunda baﬂvurulabilir. ayr›ca. Ancak. Anayasa. Yani bunlar. dokunulmazl›klar› Meclis taraf›ndan kald›r›ld›ktan sonra.
HÜKÛMET S‹STEM‹N‹N N‹TEL‹⁄‹ A M A Ç 4 Hükûmet sisteminin niteli¤ini özetleyebilmek. Seçimin baﬂlang›ç tarihinden üç gün önce. madde gere¤ince seçimlerin yenilenmesine karar verildi¤inde Bakanlar Kurulu çekilir ve Cumhurbaﬂkan› geçici Bakanlar Kurulu’nu kurmak üzere bir Baﬂbakan atar. yenilenme karar›n›n Resmî Gazete’de ilan›ndan itibaren beﬂ gün içinde kurulur. Yüce Divan’da görülmüﬂtür. seçimlerin tam bir tarafs›zl›k içinde yap›labilmesini sa¤lamakt›r. Yasama ve yürütme kuvvetleri ya ayn› elde. 114) seçimler s›ras›ndaki geçici Bakanlar Kurulu’nu. Uygulamada da bakanlar›n hukuki sorumluluklar› ile ilgili davalar. seçim dönemi bitmeden seçimin yenilenmesine karar verilmesi hâlinde ise. 148) Anayasas›. ya da . Yasama-Yürütme ‹liﬂkileri ve Hükûmet Sistemleri Yasama ve yürütme kuvvetlerinin birbirleriyle iliﬂkileri. Asl›nda. daha do¤rusu ayn› devlet organ›nda toplanabilir. ‹çiﬂleri ve Ulaﬂt›rma Bakanlar› çekilir. parlamenter rejim ve meclis hükûmeti sistemi olmak üzere üç hükûmet sistemi ay›rdedilebilir. Adalet.61).Yürütme Organ› 155 Hukuki Sorumluluk Hukuki sorumluluk. bakanlar›n görevleriyle ilgili olarak devlete verdikleri zarar›n. 1961 Anayasas›’n›n 109. Anayasan›n geçici Bakanlar Kurulu’na iliﬂkin bu düzenlemesinin amac›. Türkiye Büyük Millet Meclisi içinden veya d›ﬂar›dan ba¤›ms›zlar atan›r. Bu iliﬂkilerin niteli¤ine göre. ceza davalar›yla s›n›rl›d›r. Geçici Bakanlar Kurulu için güvenoyuna baﬂvurulmaz. Anayasa Mahkemesi’nin Yüce Divan s›fat›yla yarg›lama yetkisi. siyasal gerilimin daha yüksek olabilece¤i ve görev baﬂ›nda meclisin güvenini haiz bir hükûmetin bulunmad›¤› düﬂüncesiyle. Geçici Bakanlar Kurulu’na. ‹çiﬂleri ve Ulaﬂt›rma bakanlar› Türkiye Büyük Millet Meclisi’ndeki veya Meclis d›ﬂ›ndaki ba¤›ms›zlardan olmak üzere.. yeni Bakanlar Kurulu kuruluncaya kadar biçiminde anlamak gerekir. Buna göre. Geçici Bakanlar Kurulu seçim süresince ve yeni Meclis toplan›ncaya kadar vazife görür”. pozitif anayasa hukukunda egemen olan hükûmet ﬂekilleri tasnifinin dayand›¤› temeli oluﬂturur. seçimlerin Cumhurbaﬂkan› taraf›ndan yenilenmesine karar verilmesi durumlar›nda. 116.. bu bakanl›klara Türkiye Büyük Millet Meclisi içinden veya d›ﬂar›dan ba¤›ms›zlar Baﬂbakanca atan›r. “Bakanlar›. 147) ve 1982 (m. Adalet. son cümledeki yeni meclis toplan›ncaya kadar ifadesini. baﬂkanl›k hükûmeti sistemi. Geçici Bakanlar Kurulu. görevlerinden do¤acak iﬂlerden dolay› yarg›lamak için Yüce Divan kurulur” demekteydi (m. bakanlar hakk›ndaki hukuki sorumluluk davalar›n›n genel mahkemelerde görülmesi gerekir. Teklif edilen bakanl›¤› kabul etmeyen veya sonradan çekilen partililer yerine. cezai ve hukuki sorumluluk aras›nda ayr›m yapmaks›z›n. 1961 (m. 1924 Anayasas› hukuki sorumluluk konusunda aç›kl›k getirmemekle beraber. bakanlar›n sadece görevleriyle ilgili suçlar›ndan söz etti¤ine göre. Ünite . Siyasi parti gruplar›ndan al›nacak üye say›s›n› Türkiye Büyük Millet Meclisi Baﬂkan› tespit ederek Baﬂbakan’a bildirir. GEÇ‹C‹ BAKANLAR KURULU 1982 Anayasas› (m. “Türkiye Büyük Millet Meclisi genel seçimlerinden önce.7. bu karardan baﬂlayarak beﬂ gün içinde. maddesine çok benzer ﬂekilde düzenlemiﬂtir. kendilerine tazminat davas› yoluyla ödettirilmesidir. siyasi parti gruplar›ndan oranlar›na göre üye al›n›r. Bu durumda.
Nihayet. aynen korunmuﬂtur. Bunlardan ilkine kuvvetler birli¤i sistemleri. E¤er iki kuvvet. 1982 Anayasas›’nda Parlamenter Rejim Unsurlar› 1982 Anayasas›. yani parlamento taraf›ndan görevine son verilemeyen devlet baﬂkan›. halk taraf›ndan demokratik usuller içinde seçilmiﬂ bir mecliste birleﬂmiﬂse. Di¤er bir deyiﬂle. parlamenter rejimi baﬂkanl›k sisteminden ay›ran baﬂl›ca özelliktir. hükûmeti denetleyebiliyor ve güvensizlik oyu vermek suretiyle onun görevini sona erdirebiliyorsa. yürütme organ› da yeni seçimlere gitmek üzere yasama organ›n› feshedemez. gene ikiye ayr›labilir. hükûmetin parlamento karﬂ›s›ndaki siyasal sorumlulu¤u ilkesi. Di¤er bir deyiﬂle yasama organ›. fesih yetkisi tan›nmad›¤› takdirde parlamenter rejimin niteli¤ini de¤iﬂtirerek bir meclis hükûmetine dönüﬂece¤i ileri sürülmektedir. Yasama ve yürütme kuvvetlerinin yumuﬂak ve dengeli ayr›l›¤› olarak tan›mlanan parlamenter rejimin temel ay›r›c› özelli¤i. ayr›ca her bakan›n kendi yetkisi içindeki iﬂlerden ve emri alt›ndakilerin eylem ve iﬂlemlerinden sorumlu oldu¤u ilkesi tekrarlanm›ﬂt›r (m. devlet baﬂkan›n›n bütün iﬂlemleri baﬂbakan ve ilgili bakan (veya bakanlar) taraf›ndan imzalan›r ve bu iﬂlemlerin siyasal sorumlulu¤u da gene onlar taraf›ndan üstlenir. anayasada aç›kça yer alm›ﬂt›r. Bakanlar Kurulu’nun hükûmetin genel siyasetinin yürütülmesinden birlikte sorumlu oldu¤u. siyasal bak›mdan sorumsuz devlet baﬂkan›n›n (hükümdar veya cumhurbaﬂkan›) varl›¤›d›r. Çünkü baﬂkanl›k sisteminde ayr› ayr› halkoyundan ç›kan yasama ve yürütme organlar› birbirlerinin hukuki varl›klar›na son veremezler. di¤eri ise yürütme organ›n›n sorumlu unsuru olan baﬂbakan ve bakanlar kuruludur. Cumhurbaﬂkan›’na klasik parlamenter rejimlerdeki devlet baﬂkan›n›n rolünü hayli aﬂan bir mevki vermiﬂ olmakla beraber. Di¤er bir deyiﬂle parlamenter rejimde. kendi içinde ikiye ayr›l›r: Yasama ve yürütme kuvvetlerinin kesin ve sert biçimde ayr›ld›¤› baﬂkanl›k rejimi ve iki kuvvetin daha yumuﬂak ve dengeli ﬂekilde ayr›ld›¤› parlamenter rejim. E¤er yasama ve yürütme kuvvetleri. devlet baﬂkan›n›n tek baﬂ›na yapabilece¤i bir iﬂlem yoktur. 112). ikincisine kuvvetler ayr›l›¤› sistemleri denilmektedir. Kuvvetler birli¤i sistemleri ise iki kuvvetin birleﬂti¤i yere göre. mutlak bir monarﬂiden veya bir diktatörlükten söz edilebilir. ayn› zamanda onun yetkisizli¤ini de ifade eder. siyasal bak›mdan sorumsuz olan. Bakanlar Kurulu’nun yasama organ› önünde siyasal sorumlulu¤udur. kamu hukukunun temel bir kural›d›r. Bakanlar Kurulu’nun göreve baﬂlarken ve görev s›ras›nda güvenoyu almas›na iliﬂkin kurallarda hiçbir de¤iﬂiklik yap›lmam›ﬂt›r. Di¤er bir deyiﬂle. parlamenter rejimde yürütme organ› ikiye bölünmüﬂtür. parlamenter rejimin en önemli ve tan›mlay›c› unsuru olan. Parlamentonun güvensizlik oyu silah›na karﬂ›l›k hükûmetin elindeki fesih silah›n›n yasama yürütme dengesini sa¤lamak bak›m›ndan gerekli oldu¤u. Bu nokta. Kuvvetler ayr›l›¤› sistemleri de kuvvetler ayr›l›¤›n›n derecesine göre. Nitekim yasama organ› hükûmeti güvensizlik oyuyla düﬂüremeyece¤i gibi. seçilmiﬂ olmayan bir kiﬂi veya kurulda birleﬂmiﬂse. bir meclis hükûmeti sistemi ile karﬂ› karﬂ›ya bulunuyoruz demektir. Bu kurala göre. parlamenter rejimin temel ﬂart› gerçekleﬂmiﬂ olur. parlamenter rejimin üçüncü bir zorunlu ﬂart›. Gerçekten. Parlamenter rejimin mant›¤›nda devlet baﬂkan›n›n sorumsuzlu¤u. kural olarak. . birçok yazara göre parlamenter rejimin ikinci zorunlu varl›k ﬂart›d›r.156 Anayasa Hukuku ayr› organlara verilebilir. yürütme organ›n›n parlamentoyu fesih yetkisi. bakanlar›n parlamento önünde kollektif ve bireysel sorumluluklar›. Bunlardan biri. Çünkü yetki ve sorumlulu¤un paralel olmas› gerekti¤i.
zay›flat›lm›ﬂ parlamentarizm ad› verilebilir. 1982 Anayasas›’n›n bu konuda getirdi¤i yenili¤i. parlamenter rejim özellikleri taﬂ›maktad›r. bunlar›n da geniﬂletici de¤il. TBMM’den baﬂka. parlamenter rejimin baﬂka bir temel unsurunu oluﬂturan fesih veya parlamento seçimlerinin yenilenmesi müessesesi aç›s›ndan da. 1982 Anayasas›’n›n kurdu¤u hükûmet sistemi. Belki bu rejime. s›k ve keyfî fesih iﬂlemlerinin rolü oldu¤u kuﬂkusuzdur. Baﬂbakana karﬂ› da sorumlu olduklar›n›n belirtilmesidir. 1982 Anayasas›’n›n da fesih de¤il. Ünite . rasyonelleﬂtirilmiﬂ parlamentarizm yönünde bir geliﬂme olarak kabul etmek daha do¤rudur. Bakanlar Kurulu’nun TBMM önünde siyasal sorumlulu¤u ilkesinin yan›nda. “Yenilenmesine karar verilen Meclis’in yetkileri. bu kural›n istisnas›n› oluﬂturmaktad›r. Bunun do¤al sonucu olarak Baﬂbakana. fesih hâlinde yasama meclisinin hukuki varl›¤›n›n fesih karar›n›n bildirilmesi an›nda sona ermesine karﬂ›l›k. ﬂüphesiz. 110. Bu kural. daralt›c› biçimde yorumlanmas› gerekti¤inde ﬂüphe yoktur. Anayasa’ya göre de (m. Cumhurbaﬂkan›’n›n siyasal sorumsuzlu¤unu ve bunun gere¤i olan karﬂ› imza ilkesini kabul etmek suretiyle. Asl›nda. Sözü edilen gelene¤in oluﬂmas›nda da Meﬂrutiyet dönemlerinin. parlamenter rejim ile baﬂkanl›k sistemi aras›nda bir karma ya da melez rejim olarak nitelendirmek bile bizce abartmal›d›r. maddesine göre. maddeler uyar›nca güvensizlik oyuyla düﬂürülmesi hallerinde. bakanlar›n azlini Cumhurbaﬂkan›’ndan isteme yetkisi de tan›nm›ﬂt›r. ‹ki kavram aras›ndaki tek önemli fark. devletin baﬂ› olmas› s›fat›ndan do¤maktad›r. 1982 Anayasas›’nda bakanlar›n. seçimlerin yenilenmesi deyimini kullanm›ﬂ olmas› ilginçtir. Bu yetkilerin çok önemli bir bölümü. 1982 Anayasas›. Frans›z literatüründen esinlenilerek. 77/3). Cumhurbaﬂkan›’n›n rolünün klasik parlamentarizme oranla hayli daha etkin olmas›na ra¤men. k›rk beﬂ gün içinde yeni Bakanlar Kurulu kurulamad›¤› veya kuruldu¤u halde güvenoyu alamad›¤› takdirde Cumhurbaﬂkan›. Anayasalarda resmen ifade edilmiﬂ olsun veya olmas›n. 1961 Anayasas› gibi. seçimlerin yenilenmesi durumunda eski meclisin hukuki varl›¤›n›n yeni meclisin seçilmesine veya toplanmas›na kadar devam etmesidir. Nihayet. veya 111. Cumhurbaﬂkan›’n›n tek baﬂ›na yapabilece¤i iﬂlemler. parlamenter rejimden bir sapma de¤il. Kurduklar› hükûmet sisteminin parlamenter rejim niteli¤inden ﬂüphe edilemeyecek olan baz› modern Bat› anayasalar›nda da Cumhurbaﬂkan›’n›n tek baﬂ›na yapabilece¤i birtak›m iﬂler belirtilmiﬂtir.7. K›sacas›. Millî Mücadele döneminden gelen gelene¤in etkisiyle. istisna oldu¤unda ve her istisnai hüküm gibi.Yürütme Organ› 157 Bakanlar›n sorumlulu¤u aç›s›ndan 1982 ve 1961 Anayasas› aras›ndaki en önemli fark. Baﬂbakan›n Bakanlar Kurulu içindeki durumunu güçlendirmiﬂ ve onu bir eﬂitler aras›nda birinci durumundan ç›kar›p. Dolay›s›yla. 1982 Anayasas›’n›n 116. parlamenter rejimin ikinci önemli unsuruna da yer vermiﬂtir. maddede belirtilen güvenoyunu alamamas› ve 99. Cumhurbaﬂkan›’n›n yürütme organ›n›n baﬂ› de¤il. Bakanlar Kurulu’nun gerçek lideri hâline getirmiﬂ olmakla beraber. Türkiye Büyük Millet Meclisi Baﬂkan›’na dan›ﬂarak. Dolay›s›yla bu sistemi. bunu klasik parlamentarizmden bir sapma olarak görmek do¤ru de¤ildir. temelde parlamenter rejim özelli¤ini korumaktad›r. Parlamenter rejimin ça¤daﬂ Bat› demokrasilerindeki geliﬂimi de Baﬂbakan›n hükûmet içindeki otoritesinin güçlenmesi yolundad›r. Bu yenilikler. yeni Meclis’in seçilmesine kadar sürer”. seçimlerin yenilenmesine karar . “Bakanlar Kurulu’nun. 1982 Anayasas›’na göre Cumhurbaﬂkan›’n›n tek baﬂ›na yapabilece¤i iﬂlerin kural de¤il. ça¤daﬂ parlamenter rejim uygulamas›nda bakanlar›n Baﬂbakana karﬂ› da sorumlu olduklar› ve onun iste¤i hilaf›na görevlerine devam edemedikleri de bir gerçektir. ülkenin bir an için bile meclissiz kalmamas›n› amaçlamaktad›r. 1982 Anayasas›’n›n kurdu¤u hükûmet sistemi.
‹ N T E R N E T Anayasa’n›n 120. Bunlardan birincisi. idarenin yetkileAMAÇLARIMIZ rinin ve özellikle takdiri yetkilerinin normal zamanlara göre geniﬂlemesi. süresi alt› ay› geçmemek üzere ola¤anüstü hâl ilan edilebilir”. maddesine göre.158 Anayasa Hukuku verebilir. özellikle 1982 Anayasas›’n›n Cumhurbaﬂkan›’na tan›d›¤› geniﬂ yetkilerle birlikte düﬂünüldü¤ünde. Anayasada 2007 y›l›nda 5678 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklikle Cumhurbaﬂkan›’n›n halk taraf›ndan seçilmesinin kabul edilmiﬂ olmas›. 1961 Anayasas›’n›n 123. Üçüncü ola¤anüstü rejim türü ise s›k›yönetimdir. Yenilenme karar› Resmî Gazete’de yay›mlan›r ve seçime gidilir”. Bizce. Anayasa’n›n 119. tehlikeli salg›n hastal›klar veyaT E L E V ‹ekonomik bunal›m hallerinde. Maddeye göre. yasama meclisini tamamen kendi takdirine ba¤l› olarak feshetme yetkisine sahip olmamas›. a¤›r ekonomik bunal›m veya SIRA S‹ZDE anayasal düzene yönelik ﬂiddet olaylar›n›n yayg›nlaﬂmas› hâllerinde baﬂvurulan ola¤anüstü AMAÇLARIMIZ yönetim usulüdür. “Anayasa ile kurulan hür demokrasi düzenini veya temel hak A L E hürriyetleri ortadan kald›rmaya yönelik yayg›n ﬂiddet hareketM A K ve lerine ait ciddi belirtilerin ortaya ç›kmas› veya ﬂiddet olaylar› sebebiyle kamu düzeninin ciddi ﬂekilde bozulmas› hallerinde. yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde süresi alt› ay› geçmemek üzere ola¤anüstü hâl ilan edebilir”. Özellikle Cumhurbaﬂkan›’n›n. Cumhurbaﬂkan›’n›n yetkilerinin. Cumhurbaﬂkan› baﬂkanl›¤›nda topa¤›r Z Y O N lanan Bakanlar Kurulu. devletin. bu rejimlerin mahiyeti gere¤i olarak görülen özellik. tehlikeli salg›n hastal›klar. Milli Güvenlik Kurulu’nun da görüﬂünü ald›ktan sonra yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde. Fransa’da oldu¤u gibi sistemin temel unsuru hâline gelmiﬂ oldu¤u söylenemez. Cumhurbaﬂkan› baﬂkanl›¤›nda toplanan Bakanlar Kurulu. Baﬂbakan›n güvensizlik oyu ile düﬂürülmeden istifa etmesi üzerine k›rk beﬂ gün içinde veya yeni seçilen Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Baﬂkanl›k Divan› seçiminden sonra yine k›rk beﬂ gün içinde Bakanlar Kurulu’nun kurulamamas› hallerinde Cumhurbaﬂkan› Türkiye Büyük Millet Meclisi Baﬂkan›’na dan›ﬂarak seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Ola¤anüstü hâl rejiminin konusu veya içeri¤i. Anayasa’n›n 122. kiﬂilerin temel hak ve hürriyetlerinde de gene normal zamanlara oranla daha ileri ölçüde s›n›rlamalar yap›labilmesidir. bütün ola¤anüstü hâl rejimlerinde. maddesine göre. en isabetli çözüm olacakt›r. önemli bir farkt›r. maddesinde düzenlenmiﬂ olan ve ﬂiddet olaylar›n›n yayg›nlaﬂmas› ve kamu düzeninin ciddi ﬂekilde bozulmas› sebepleriyle ilan edilen ola¤anüstü hâldir. K ‹ T A P 1982 Anayasas› üç türlü ola¤anüstü hâl rejimine yer vermiﬂtir. ‹kinci ola¤anüstü hâl rejimi türü. maddesinde düzenlenen duruma tekabül eden ola¤anüstü hâldir. “Tabii afet. DÜﬁÜNEL‹M OLA⁄ANÜSTÜ HÂL KAVRAMI VE ÇEﬁ‹TLER‹ S O R U Ola¤anüstü hâl kavram›n› ve çeﬂitlerini aç›klayabilmek. normal bir parlâmenter rejimdeki sembolik ve temsilî yetkilerle s›n›rland›r›lmas›. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET MAKALE Ola¤anüstü D ‹ K Krejimleri. Ancak gene de Cumhurbaﬂkan›’n›n. ülkelere ve SIRA S‹ZDE ola¤anüstü hâl rejiminin çeﬂidine göre de¤iﬂmekle beraber. SIRA S‹ZDE 2 1982 Anayasas›’nda parlamenter rejimin unsurlar› olarak nitelendirilebilecek düzenlemeSIRA S‹ZDE leri aç›klay›n›z. hükûmet sistemimizi bir ölçüde yar› baﬂkanl›k sistemine yaklaﬂt›rm›ﬂt›r. DÜﬁÜNEL‹M S O R U AM AÇ 5 D‹KKAT Ola¤anüstü hâl: Do¤al afet. “Anayasa’n›n tan›d›¤› hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kald›rmaya yönelen ve ola¤anüstü hâl . normal hukuk düzeninin kurallar› ile karﬂ›lanhâl A T mas›na imkân olmayan ola¤anüstü bir tehdit veya tehlike karﬂ›s›nda baﬂvurdu¤u özel yönetim usulleridir.
Her üç çeﬂit ola¤anüstü hâl. mal ve çal›ﬂma yükümlülükleri d›ﬂ›nda kalan ola¤anüstü yetkilerden söz etmektedir. mal ve çal›ﬂma yükümlülükleri”nden söz etmektedir. 121/2. tehlikeli salg›n hastal›klar veya a¤›r ekonomik bunal›m hâllerinde ilan edilebilecek ola¤anüstü hâlin konusunun. Anayasan›n 15. süresi alt› ay› aﬂmamak üzere ilan edilir. idare ile olan iliﬂkileri. Her üç durumda bu karar. sebep ve konu unsurlar› bak›m›ndand›r. Cumhurbaﬂkan›’n›n baﬂkanl›¤›nda toplanan Bakanlar Kurulu’nca. savaﬂ hâli. Bakanlar Kurulu’nun istemi üzerine her defas›nda dört ay› geçmemek üzere. . maddede “ola¤anüstü hâllerin her türü için ayr› ayr› geçerli olmak üzere. seferberlik ve savaﬂ hallerinde hangi hükümlerin uygulanaca¤› ve iﬂlemlerin nas›l yürütülece¤i. savaﬂ› gerektirecek bir durumun baﬂ göstermesi. belirli yerleﬂim yerlerine giriﬂi ve buralardan ç›k›ﬂ› s›n›rlamak. daha çok. Anayasa’n›n 121. yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde. ayaklanma olmas›. madde uyar›nca ilan edilen ola¤anüstü hâllerde de. görevlilerin durumlar›nda ne gibi de¤iﬂiklikler yap›laca¤› ve ola¤anüstü yönetim usulleri. ola¤an hukuk düzeninin kurallar› ile önlenmesine olanak bulunmayan ola¤anüstü bir tehdite ya da tehlikeye karﬂ› baﬂvurdu¤u özel yönetim usulüdür. Milli Güvenlik Kurulu’nun da görüﬂünü ald›ktan sonra.. hemen deyiminin yerine ayn› gün deyimini kullanmaktad›r) TBMM’nin onay›na sunulur. Buna karﬂ›l›k. kamu hizmeti görevlilerine ne gibi yetkiler verilece¤i. mesela tabii afet ve tehlikeli salg›n hastal›klar sebebiyle ola¤anüstü hâl ilan› durumunda. TBMM tatilde ise derhal toplant›ya ça¤r›l›r.7. Meclis ola¤anüstü hâl veya s›k›yönetim süresini de¤iﬂtirebilir.. savaﬂ› gerektirecek bir durumun baﬂ göstermesi. bölgenin belirli yerlerinde yerleﬂimi yasaklamak.temel hak ve hürriyetlerin nas›l s›n›rlanaca¤› veya nas›l durdurulaca¤›. hâlin gerektirdi¤i tedbirlerin nas›l ve ne suretle al›naca¤›. RG’de yay›nlan›r ve hemen (s›k›yönetime iliﬂkin 122. 1982 Anayasas›. madde uyar›nca ilan edilen ola¤anüstü hâllerde vatandaﬂlar için getirilecek para.Yürütme Organ› 159 ilan›n› gerektiren hallerden daha vahim ﬂiddet hareketlerinin yayg›nlaﬂmas› veya savaﬂ hali. Cumhuriyete karﬂ› kuvvetli ve eylemli bir kalk›ﬂman›n varl›¤› veya ülkenin ve milletin bölünmez bütünlü¤ünü tehlikeye düﬂüren ﬂiddet hareketlerinin yayg›nlaﬂmas› hâllerinde baﬂvurulan ola¤anüstü yönetim usulüdür. esas itibar›yla. 1982 Anayasas›’na göre ola¤anüstü hâl rejimlerinin bu üç türü aras›ndaki fark. bu süreyi uzatabilir. belli yerleﬂim yerlerini boﬂaltmak veya baﬂka yerlere nakletmek gibi. rejimin muhtevas› veya hukuki hüküm ve sonuçlar› kastedilmektedir. Ünite . maddesindeki ilkeler do¤rultusunda temel hak ve hürriyetlerin nas›l s›n›rlanaca¤› veya nas›l durdurulaca¤›. süresi alt› ay› aﬂmamak üzere yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde s›k›yönetim ilan edebilir”. ayaklanma olmas› veya vatan veya Cumhuriyete karﬂ› kuvvetli ve eylemli bir kalk›ﬂman›n veya ülkenin ve milletin bölünmezli¤ini içten veya d›ﬂtan tehlikeye düﬂüren ﬂiddet hareketlerinin yayg›nlaﬂmas› sebepleriyle Cumhurbaﬂkan› baﬂkanl›¤›nda toplanan Bakanlar Kurulu. Sadece. para. Nitekim 27 Ekim 1983 tarihli ve 2935 say›l› Ola¤anüstü Hâl Kanunu. Ancak ayn› madde. Ola¤anüstü Hal Kanunu’nda düzenlenir” dedi¤ine göre.. 122. maddesi de “119. 119. maddenin buna paralel olan hükmünde de “S›k›yönetim. vatandaﬂlara birtak›m para. Ola¤anüstü Hal Kanunu’nda düzenlenir” denilmektedir. OLA⁄ANÜSTÜ HÂL REJ‹MLER‹N‹N KONUSU Tabii afet.. durumun gereklerine göre di¤er temel hak ve hürriyetlerin de s›n›rlanabilece¤i veya durdurulabilece¤i anlaﬂ›lmaktad›r. mal ve çal›ﬂma yükümlülükleri yüklemekten ibaret olaca¤› düﬂünülebilirdi. hürriyetlerin nas›l k›s›tlanaca¤› veya durdurulaca¤› ve savaﬂ veya savaﬂ› gerektirecek bir durumun baﬂ göstermesi hâlinde vatandaﬂlar için geOla¤anüstü Hâl Rejimi: Devletin. ola¤anüstü hâl ilan›n› gerektiren hâllerden daha vahim ﬂiddet olaylar›n›n yayg›nlaﬂmas›. S›k›yönetim: Anayasal düzene yönelik. para mal ve çal›ﬂma yükümlülükleri d›ﬂ›nda.. gerek ola¤anüstü hâli gerek s›k›yönetimi konu bak›m›ndan tan›mlam›ﬂ de¤ildir. madde. “ola¤anüstü hâllerin her türü için ayr› ayr› geçerli olmak üzere . yetki ile usul ve ﬂekil unsurlar› bak›m›ndan aralar›nda önemli bir fark yoktur. Konu deyimiyle. ola¤anüstü hâl veya s›k›yönetimi kald›rabilir.
normal zamanlara oranla daha büyük ölçüde s›n›rlanmas›. devlet güvenlik mahkemeleri ile askeri mahkemelerin görevlerine giren suçlar d›ﬂ›ndaki davalara adli yarg›da bak›l›r”. 13). normal zamanlardaki ölçülerin ötesinde s›n›rlanmas› veya durdurulmas›d›r. Hatta s›k›yönetim ilan›na neden olan olaylara iliﬂkin suçlar da s›k›yönetim ilan›ndan en çok üç ay önce iﬂlenmiﬂ olmak ﬂart›yla. hatta bunlar›n kullan›lmas›n›n durdurulabilmesidir. S›k›yönetim Komutanl›¤›. bu kanunla kendisine verilen görev ve yetkileri o yerin zab›ta kuvvetleri ve tefrik edilecek askeri birlikler ile yürütür”. Gene ayn› kanuna göre (m. 2935 say›l› Ola¤anüstü Hâl Kanunu’nda belirlenmiﬂtir. bu durumlarda temel hak ve hürriyetlerin. 11) s›k›yönetim bölgelerinde Millî Savunma Bakanl›¤›’nca lüzum görülen yerlerde yeteri kadar s›k›yönetim askeri mahkemesi kurulur ve bunlar kanunda (m. ola¤anüstü hâlde yarg› görevi. 3) ihtiva etmektedir. “Ola¤anüstü hal ilan edilen yerlerde. s›k›yönetim askeri mahkemelerinde yarg›lan›r (m. ola¤anüstü hâlin uygulanmas›nda görev ve yetki. s›k›yönetimden farkl› olarak. Ancak. normal adliye mahkemelerindedir. temel hak ve hürriyetlerin nas›l s›n›rlanaca¤› veya durdurulaca¤› hakk›nda çeﬂitli hükümler (m. Millî ‹stihbarat Teﬂkilat› S›k›yönetim Komutanl›¤› ile iﬂbirli¤i yapar. Ola¤anüstü Hâl Kanunu’na göre (m. 1982 Anayasas›’nda yer alan her üç ola¤anüstü hâl rejiminin konu unsuru bak›m›ndan ortak yanlar›. Kanuna göre (m. “S›k›yönetim alt›na al›nan yerlerde genel güvenlik ve asayiﬂe iliﬂkin zab›ta kuvvetlerine ait görev ve yetkiler S›k›yönetim Komutanl›¤›’na geçer. SIRA S‹ZDE 3 Ola¤anüstü hâl ve s›k›yönetim ilan› aras›nda temel hak ve hürriyetlerin s›n›rland›r›lmas› SIRA S‹ZDE veya durdurulmas› konusunda ne gibi farkl›l›klar söz konusudur? DÜﬁÜNEL‹M S O R U DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT . (c) baz› suçlar›n s›k›yönetim askeri mahkemelerinde yarg›lanmas›. Türk ve yabanc› doktrinlerinde s›k›yönetimin konusunun ﬂu üç unsuru kapsad›¤› kabul edilmektedir: (a) kolluk (zab›ta) görev ve yetkilerinin askeri makamlara geçmesi (b) temel hak ve hürriyetlerin kay›tlanmas› veya durdurulmas›. Bununla birlikte. bir k›s›m suçlar›n s›k›yönetim askeri mahkemelerinde yarg›lanmas› da söz konusu olmaz. maddeleri.160 Anayasa Hukuku tirilecek yükümlülükler kanunla düzenlenir” ifadesi bulunmaktad›r. S›k›yönetim Kanunu. Ola¤anüstü Hâl Kanunu’na göre (m. ola¤anüstü hâlde kolluk yetkileri askeri makamlara geçmeyece¤i gibi. ﬁu hâlde ola¤anüstü hâlin konusu temel hak ve hürriyetlerin.1971 kabul tarihli ve 1402 say›l› S›k›yönetim Kanunu. s›k›yönetim hizmetlerinin yap›lmas›ndan dolay› S›k›yönetim Komutanl›¤›’na. S›k›yönetim bölgesindeki zab›ta kuvvetleri. Nihayet. ﬁiddet olaylar›n›n yayg›nlaﬂmas› ve kamu düzeninin ciddi ﬂekilde bozulmas› sebepleriyle ilan edilen ola¤anüstü hâlin konusu. s›k›yönetimin bu teorik tan›m›ndaki her üç unsuru da ihtiva etmektedir. bir bölge valili¤ine ba¤l› birden çok ilde ilan edilmesi hâlinde bölge valisine. Zab›ta kuvvetleri bütün teﬂkilat› ile S›k›yönetim Komutan›’n›n emrine girer.5. 15) belirtilen suçlar› yarg›larlar. bu durumda al›nabilecek olan ve temel hak ve hürriyetleri s›n›rlay›c› veya kullan›lmalar›n› durdurucu nitelik taﬂ›yan tedbirleri saymaktad›r. 14). Gerçekten. 2). 13. An›lan kanunun 9 ve 11. bu hizmetler d›ﬂ›nda kalan hizmetlerin yürütülmesinden dolay› da adli ve idari makamlara karﬂ› sorumludur. Gene s›k›yönetimden farkl› olarak. 24). ola¤anüstü hâl bir ili kaps›yorsa il valisine. birden fazla bölge valisinin görev alan›na giren illerde veya bütün yurtta ilan edilmesi hâlinde koordine ve iﬂbirli¤i Baﬂbakanl›kça sa¤lanmak suretiyle bölge valilerine aittir.
Ola¤anüstü Hâl Rejiminin ‹lân› ‹ﬂlemi Üzerindeki Denetim Ola¤anüstü hâl rejimlerinin anayasam›zda gösterilmiﬂ olan her üç türünde. bu iﬂlemin. bir kanun biçiminde de¤il. Üstelik anayasam›za göre.7. ola¤anüstü hâl rejiminin ilan› iﬂlemi üzerindeki yarg›sal denetim. bu iki iﬂlem bak›m›ndan ayr› ayr› incelemek gerekir. sadece sebep unsuru bak›m›ndan de¤il.. ola¤anüstü hâl rejiminin ilan› iﬂlemi üzerinde bir yarg›sal denetimin mümkün olup olmayaca¤›n›. birbirine eklenen iki ayr› hukuki iﬂlemle gerçekleﬂmektedir. Türk Dan›ﬂtay›. ola¤anüstü hâl rejiminin ilan› iﬂlemi. ikincisi ise bu iﬂlemin onaylanmas› hakk›ndaki TBMM karar›d›r. ola¤anüstü hâl rejiminin hangi sebeplerle ilan edilebilece¤ini tahdidi olarak belirtmiﬂtir. Bunlardan birincisi. Anayasa’da belirtilen istisnalar d›ﬂ›nda yarg› denetimine tâbi olD‹KKAT mad›klar›na göre. Ola¤anüstü Hâl veya S›k›yönetim ‹lân›na ‹liﬂkin Bakanlar Kurulu Karar› Üzerindeki Yarg›sal Denetim Ola¤anüstü hâl veya s›k›yönetim ilan›na iliﬂkin Bakanlar Kurulu karar› organik bak›mdan bir idari iﬂlem oldu¤una göre. ola¤anüstü hâl veya s›k›yönetim ilan›n›n onanmas›naOiliﬂkin iﬂlemi. Anayasa’n›n 124. “Bakanlar Kurulu taraf›ndan al›nan s›k›yönetim karar› organik ve ﬂekli bak›m›ndan idari bir tasarruf olarak görülmesine ra¤men. ola¤anüstü hâl rejiminin ilan›na iliﬂkin Bakanlar Kurulu karar›n›n idari yarg›ca denetlenemeyece¤i görüﬂünün dayand›¤› gerekçe. Ünite . Dan›ﬂtay’a göre. ilk bak›ﬂta bunun idarenin bütün iﬂlemleri gibi idari yarg›n›n denetimine tâbi olmas› gerekti¤i düﬂünülebilir. Ola¤anüstü hâl rejiminin ilan› iﬂlemi normal bir idari iﬂlem telakki edilirse. Söz konusu iﬂlemlerden birincisi organik bak›mdan bir idari iﬂlem. Buna karﬂ›l›k. ola¤anüstü hâl veya s›k›yönetim ilan›na iliﬂkin Bakanlar Kurulu karar›. di¤er sebebe ba¤l› idari iﬂlemlerde oldu¤u gibi. hele TBMM’ce benimsenip onayland›ktan sonra bir yasama organ› tasarrufu hâline” dönüﬂmektedir. DÜﬁÜNEL‹M Ola¤anüstü Hâl veya S›k›yönetim ‹lân›n›n TBMM’ce Onanmas› Karar› Üzerindeki Denetim S R U TBMM’nin. ikincisi bir yasama iﬂlemidir. dolay›s›yla idari yarg›n›n görev alan›ndan ç›kt›¤› görüﬂüdür. bir parlamento karar› biçiminde gerçekleﬂti¤ine ve parlamento kararlar›. Di¤er bir deyiﬂle Anayasa. ola¤anüstü hâl rejiminin yürürlü¤e konulmas›. sebebe ba¤l› bir iﬂlemdir. Ola¤anüstü hâl ve s›k›yönetim ilan›na iliﬂkin Bakanlar Kurulu karar›n›n S‹ZDE denetimi SIRA yarg›sal konusunda Dan›ﬂtay’›n tutumunu ve bu tutumun dayand›¤› gerekçeyi belirtiniz. di¤eri ise ola¤anüstü hâl yetkilerini kullanan idari makamlar›n yapt›klar› idari iﬂlemler üzerindeki yarg›sal denetim. maddesinin derpiﬂ etti¤i hükümler muvacehesinde niteli¤i bak›m›ndan yasal bir tasarruf. Bu durumda idari yarg›n›n. Dolay›s›yla.Yürütme Organ› 161 YARGISAL DENET‹M Ola¤anüstü hâl rejimlerinde yarg›sal denetim sorunu iki aç›dan ele al›nabilir.. Biri. bu karar›n TBMM taraf›ndan onaylanmakla bir yasama iﬂlemi hâline geldi¤i. idari iﬂlemin di¤er unsurlar› bak›m›ndan da denetlenebilece¤i kuﬂkusuzdur. ola¤anüstü hâl rejiminin ilan›na yol açan sebebin gerçekten var olup olmad›¤›n› araﬂt›rabilece¤i ileri sürülebilir. Anayasa Mahkemesi’nin de söz konusu meclis karar›n› denet- 4 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . bizce de isabetli olan bu anlay›ﬂ› benimsemiﬂtir. s›k›yönetim ilan› hakk›ndaki Bakanlar Kurulu karar›n›n denetlenmesini görevsizlik gerekçesiyle reddetti¤i bir karar›nda..
gene de bir hukuk rejimidir.Anayasa’n›n ayr›k olarak düzenledi¤i hükümler sakl› olmak üzere . yetkili makam olan bölge ve il valilerinin iﬂlemlerine karﬂ› iptal ve tam yarg› davalar› aç›labilece¤i. aç›klad›¤›m›z anlamda bir ﬂart iﬂlem olarak görmüﬂtür. Bu maddeye göre. ﬁahsi kusurlar› nedeniyle hukuki sorumluluklar› ileri sürülemez”. Hürriyetçi demokratik düzeni benimsemiﬂ bir ülkede bunun aksi düﬂünülemez. ola¤anüstü hâl rejimi ilan› veya bunun onanmas› iﬂlemlerinin Türk Hukuku’na göre yarg› organ›nca denetlenebilmesi mümkün olmamakla beraber. kanun veya ‹çtüzük niteli¤inde olmayan kararlar›n› . S›k›yönetim Kanunu’nun an›lan hükmü. gerek organik gerek maddi bak›mdan idari iﬂlemlerdir.1980 tarihli ve 2342 say›l› Kanun’la yap›lan de¤iﬂiklikle (ek madde 3) idari yarg› yolu kapat›lm›ﬂt›r. “Bu kanunla s›k›yönetim komutanlar›na tan›nan yetkilerin kullan›lmas›na iliﬂkin idari iﬂlemler hakk›nda iptal davas› aç›lamaz. Kiﬂi hürriyetlerine iliﬂkin s›n›rlamalar. idari yarg›n›n denetimine tâbi olmas› gerekti¤inde kuﬂku yoktur. Ola¤anüstü Hâl Rejimi ‹ﬂlemleri Üzerindeki Denetim Böylece. Çünkü bunlar. bir keyfîlik ve denetimsizlik rejimi de¤il. ve yarg› yolunu düzenleyen 125. ola¤anüstü hâl rejimlerini düzenleyen kanunlardan do¤maktad›r. kiﬂi hak ve hürriyetlerini do¤rudan do¤ruya etkileyen bir hukuki iﬂlem de¤ildir. Anayasa’n›n hukuk devletinden söz eden 2. ola¤anüstü hâl rejimlerindeki yetkili idari makamlar›n yapt›klar› bireysel veya düzenleyici iﬂlemlerin. maddelerine aç›kça ayk›r›d›r. Bu kanunlar›n da anayasaya uygunluk denetimine tâbi olduklar› kuﬂkusuzdur. Ola¤anüstü hâl veya s›k›yönetim ilan› yahut bunlar›n onanmas› iﬂlemlerinin konusu. kanundan aç›kça anlaﬂ›lmaktad›r. Bu hükmü. idarenin yetkilerinin normal zamanlara göre geniﬂlemesine ve kiﬂi haklar›n›n normal zamanlara göre daha büyük ölçülerde s›n›rlanmas›na ra¤men. S›k›yönetim Kanunu’nda 14. kiﬂi haklar›n› do¤rudan do¤ruya etkileyen bir iﬂlem olarak de¤il. yürürlükte olan fakat uygulanmayan ola¤anüstü hâl rejimi kanunlar›n› uygulanabilir hâle getirmekten ibarettir. hukuk devleti ilkesiyle ba¤daﬂt›rmaya imkân yoktur. Anayasa. . Anayasa Mahkemesi’ne göre. S›k›yönetim. Bizce s›k›yönetim ilan› veya bunun onanmas› karar›. Nitekim 2935 say›l› Ola¤anüstü Hâl Kanunu’na göre.bu denetimin d›ﬂ›nda b›rakm›ﬂt›r”. ola¤anüstü hâl veya s›k›yönetim ilan› yahut bunlar›n onanmas› iﬂlemlerinden de¤il. tipik ﬂart-iﬂlemlerdir. di¤er bir deyiﬂle TBMM’nin.11. Bu nitelikleri yönünden söz konusu iﬂlemler. Anayasa Mahkemesi’nin yarg›sal denetimini “sadece kanunlara ve ‹çtüzüklere hasretmiﬂ. S›k›yönetim hâlinde ise. Nitekim Anayasa Mahkemesi de s›k›yönetim ilan› karar›n›.162 Anayasa Hukuku leme yetkisi yoktur.
Ola¤anüstü hâl kavram›n› ve çeﬂitlerini aç›klayabilmek. yürütme yetkisinin bir kiﬂi (devlet baﬂkan›) ile bir kurul (bakanlar kurulu) aras›nda bölüﬂüldü¤ü yürütme çeﬂididir. Yasama ve yürütme kuvvetlerinin yumuﬂak ve dengeli ayr›l›¤› olarak tan›mlanan parlamenter rejimin zorunlu ﬂartlar› Bakanlar Kurulu’nun yasama organ› önündeki siyasal sorumlulu¤u. maddesinden kaynaklanan yetkileri. Düalist yürütme ise. yap›s› bak›m›ndan iki ana tipe ayr›labilir: Monist (tekçi) yürütme ve düalist (ikici) yürütme. yürütme ve yarg› alanlar› olmak üzere üç alan› kapsamaktad›r. 1982 Anayasas›’na göre yürütme yetki ve görevi Cumhurbaﬂkan› ve Bakanlar Kurulu taraf›ndan kullan›lmakta ve yerine getirilmektedir. üç hükûmet sisteminin varl›¤›ndan söz edilmektedir. yasama. Parlamenter rejimi benimseyen ülkemizde yürütme organ› düalist yap›dad›r. yürütme yetkisinin tek bir kiﬂi veya bir kurulda topland›¤› yürütme çeﬂididir. Ünite . parlamenter rejim ve meclis hükûmeti sistemi olmak üzere. Bakanlar Kurulu’nun oluﬂumunu aç›klayabilmek. devletin normal hukuk düzeninin kurallar› ile karﬂ›lanmas›na imkân olmayan ola¤anüstü bir tehdit veya tehlike karﬂ›s›nda baﬂvurdu¤u özel yönetim usulleridir. Monist yürütme. Cumhurbaﬂkan›’n›n 1982 Anayasas›’n›n 104. Ola¤anüstü yönetim usulleri. 1982 Anayasas›’na göre Bakanlar Kurulu.7. Baﬂbakan ve bakanlardan oluﬂur. Cumhurbaﬂkan›’nca TBMM üyeleri aras›ndan atan›r. A M A Ç A M A Ç 5 2 A M A Ç 3 .Yürütme Organ› 163 Özet A M A Ç 1 Yürütme organ›n›n yap›s›n› aç›klayabilmek. Baﬂbakan. A M A Ç 4 Hükûmet sistemini niteli¤ini özetleyebilmek. Yasama ve yürütme kuvvetlerinin birbirleriyle olan iliﬂkilerinin niteli¤ine göre baﬂkanl›k hükûmeti sistemi. Yürütme organ›. Cumhurbaﬂkan›’n›n görev ve yetkilerini s›ralayabilmek. Bakanlar TBMM üyeleri veya milletvekilli¤ine seçilme yeterli¤ine sahip olanlar aras›ndan Baﬂbakanca seçilir ve Cumhurbaﬂkan›’nca atan›r. yürütme organ›n parlamentoyu fesih yetkisi ve siyasal bak›mdan sorumsuz devlet baﬂkan›n›n varl›¤›d›r.
Bakanlar. Dan›ﬂma Meclisi e. b. Bakanlar Kurulu c. 9. Bir defa ve beﬂ y›l süreyle d. TBMM seçimlerinin yenilenmesine karar vermek. b. c. bakanlar›n hiyerarﬂik amiridir. Bakanlar Kurulu’nun yasama organ›na karﬂ› siyasal sorumlulu¤u söz konusudur. d. Baﬂbakan. e. dokunulmazl›klar› kald›r›ld›ktan sonra yarg›lan›rlar. Cumhurbaﬂkan›’n›n vatana ihanetle suçlanmas› hâlinde. görevleri ile ilgili olmayan bir suç iﬂlemeleri hâlinde. 8. c. parlamenter sistemin özelliklerinden biri de¤ildir? a. Baﬂbakan bir bakan›n azledilmesini Cumhurbaﬂkan›’ndan isteyebilir. Millî Güvenlik Kurulu e. TBMM’yi toplant›ya ça¤›rmak. Baﬂbakan. e. Cumhurbaﬂkan› kaç defa ve ne kadar süre görev yapabilir? a. 4. Bakanlar Kurulu göreve baﬂlamak için TBMM’nin güvenoyunu beklemek zorunda de¤ildir. ola¤anüstü hâl ilan›na yetkilidir? a. Cumhurbaﬂkan›’n›n atama iﬂlemiyle göreve baﬂlar. Bakanlar›n siyasal sorumluluklar› gere¤ince. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. d. Askeri Yarg›tay e. Baﬂbakan ile ilgili olarak aﬂa¤›dakilerden hangisi yanl›ﬂt›r? a. Bir defa ve on y›l süreyle 3. bakanlar›n görevlerini anayasaya uygun olarak yerine getirmelerini gözetir. TBMM c. Devlet Baﬂkan›’n›n yasama organ›na karﬂ› siyasal sorumlulu¤u söz konusudur. Bakanlar Kurulu’nun güvenoyu alm›ﬂ say›labilmesi için güvenoylamas›na kat›lanlar›n salt ço¤unlu¤unun oyunun sa¤lanmas› gerekir. Cumhurbaﬂkanl›¤› baﬂkanl›¤›nda toplanan Bakanlar Kurulu d. e. Bakanlar Kurulu. program›n› kuruluﬂundan itibaren bir hafta içinde TBMM’de okumak zorundad›r. Bakanlar Kurulu. hükûmetin genel siyasetinin yürütülmesini gözetir. Devlet Güvenlik Mahkemesi c. b. b. Bakanlar›n sorumlulu¤una iliﬂkin olarak aﬂa¤›dakilerden hangisi yanl›ﬂt›r? a. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. Baﬂbakan. d. Genelkurmay Baﬂkanl›¤› . güvensizlik oyu vererek hükûmetin görevini sona erdirebilir. onu yarg›layacak olan makam aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. Baﬂbakan.164 Anayasa Hukuku Kendimizi S›nayal›m 1. Yüce Divan s›fat›yla Anayasa Mahkemesi b. c. c. Yasama organ›. Cumhurbaﬂkan›’n›n yasama ile ilgili görev ve yetkilerinden de¤ildir? a. Bakanlar›n görevleriyle ilgili suçlardan dolay› cezai sorumluluklar›n›n söz konusu olabilmesi için TBMM taraf›ndan Yüce Divan’a sevkleri gerekir. Bakanlar›n görevleri ile ilgili olmayan bir suç iﬂlemeleri hâlinde. görevlerine parlamento taraf›ndan son verilebilir. Yarg›tay d. Millî Güvenlik Kurulu 2. Halk b. b. d. Bakanlar›n hukuki sorumlulu¤u. d. Yürütme organ›n›n parlamentoyu fesih yetkisi mevcuttur. e. cezai sorumluluklar› söz konusu de¤ildir. 7. ‹ki defa ve beﬂ y›l süreyle e. Bir defa ve yedi y›l süreyle b. 6. ‹ki defa ve yedi y›l süreyle c. Kararnameleri imzalamak. Cumhurbaﬂkan› aﬂa¤›dakilerden hangisi taraf›ndan seçilir? a. Cumhurbaﬂkan› b. c. görevleri ile ilgili olarak devlete verdikleri zarar›n tazminini gerektirir. Yasama organ›n›n hükûmeti denetlemesi mümkündür. Kanunlar› yay›nlamak. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. e. Dan›ﬂtay 5. bakanl›klar aras›nda iﬂbirli¤ini sa¤lar. Bakanlar Kurulu’nun güvenoyu alm›ﬂ say›labilmesi için TBMM üye tam say›s›n›n mutlak ço¤unlu¤unun oyunun sa¤lanmas› gerekir. Bakanlar Kurulu’nun göreve baﬂlamas›na iliﬂkin olarak aﬂa¤›dakilerden hangisi yanl›ﬂt›r? a. Kanunlar› tekrar görüﬂülmek üzere TBMM’ye geri göndermek. Bakanlar Kurulu d.
Ola¤anüstü hâl bir ili kaps›yorsa.. s. Kaynak: http://www. . S›k›yönetim karar›n›. yani organik bak›mdan idari olan s›k›yönetim ilan› karar›n›n Türkiye Büyük Millet Meclisince onanmas› gerekmektedir. Ünite . Ola¤anüstü hâl rejimi temel hak ve hürriyetler aç›s›ndan. d.1970 tarihli karar›yla.. s›k›yönetim ilan›n›n onaylanmas›na iliﬂkin TBMM karar›n›n anayasal denetime tâbi olmad›¤›na.. e. b. Anayasa hak ve özgürlüklerini kendili¤inden k›s›tlayan ve onlar› belli bir süre ask›ya alan bir iﬂlem olarak de¤il de .. gösteren kanun’un ülkenin bir bölgesinde veya tümünde uygulama alan›na konmas› tasarrufu olarak nitelendirmek daha yerinde olur.haberturk..Yürütme Organ› 165 10.11. “ Yaﬂam›n ‹çinden OHAL’e tepki Son günlerde artan terör olaylar› nedeniyle yeniden gündeme gelen OHAL. Aﬂa¤›dakilerden hangisi.7. için. Son günlerde artan terör olaylar›n› nedeniyle. TBMM Birleﬂik Toplant›s›nda onanma tasarrufunu maddi bak›mdan kanun addetmeye veya bu nitelikte bir iﬂlem saymaya yahut ‹çtüzük hükmü gibi telâkki etmeye imkân görülememiﬂtir” (Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi. Eski günlere dönülmesine asla izin vermeyeceklerini belirten Mardin’deki Sivil Toplum Örgütleri ve Kanaat Önderleri. Anayasa’n›n belli etti¤i s›n›rl› nedenlerle ülkenin bir bölgesinde veya tümünde uygulayaca¤› ola¤anüstü yönetim usullerinden birini teﬂkil eder.. Bakanlar Kurulu taraf›ndan ilan edilen s›k›yönetim kararlar›n›n yürürlükte kalabilmesi . yeniden karanl›k günlere dönülmesine asla raz› olmad›klar›n› söylediler. yurdun yönetiminden sorumlu bulunan yürütme organ›n›n. s›k›yönetim .. demokratikleﬂme yolunda önemli ad›mlar›n at›ld›¤› bir ortamda. Güneydo¤u’da Ola¤anüstü Hal (OHAL) uygulamas›n›n yeniden getirilmesi için yap›lan aç›klamalara bölge halk› tepki gösterdi. S›k›yönetim ilan› karar›n›n. Ola¤anüstü hâlde kolluk yetkileri askeri makamlara geçer. c.com/gundem/haber/ 526013-ohale-tepki ” Okuma Parças› Anayasa Mahkemesi. hâlinde hangi hükümlerin uygulanaca¤›n› . ola¤anüstü hâlin uygulanmas› yetkisi s›k›yönetim komutanl›¤›na aittir. 448).. ola¤anüstü hâl bak›m›ndan do¤rudur? a. Say› 8. s›k›yönetimden daha radikal bir s›n›rlama oluﬂturmaktad›r. bölgeden tepki görüyor. aﬂa¤›daki gerekçe ile karar vermiﬂtir: “S›k›yönetim. Ola¤anüstü hâlin konusu temel hak ve hürriyetlerin normal zamanlardaki ölçünün ötesinde s›n›rlanmas› ve durdurulmas›d›r. 7. araya bir ﬂart-tasarrufun girmesi. Ola¤anüstü hâl ilan edilen yerlerde yarg› yetkisi s›k›yönetim askeri mahkemelerine aittir.
. Ayr›nt›l› bilgi için “Bakanlar›n Sorumlulu¤u” konusuna bak›n›z. S›ra Sizde 2 1982 Anayasas›’nda yer alan parlamenter rejimin unsurlar›. Dan›ﬂtay’a göre bu tür kararlar. Ayr›nt›l› bilgi için “Bakanlar Kurulu’nun Kuruluﬂu” konusuna bak›n›z. c 10. Ayr›nt›l› bilgi için “Ola¤anüstü Hâl Kavram› ve Çeﬂitleri” konusuna bak›n›z. Özellikle. e 8. a 5. Cumhurbaﬂkan›’n›n atama yetkileri düﬂünüldü¤ünde. e Ayr›nt›l› bilgi için “Cumhurbaﬂkan›’n›n Seçimi ve Tarafs›zl›¤›” konusuna bak›n›z. Ayr›nt›l› bilgi için “Ola¤anüstü Hâl Rejimlerinin Konusu” konusuna bak›n›z. Ayr›nt›l› bilgi için “Cumhurbaﬂkan›’n›n Cezai Sorumsuzlu¤u ve Sorumlulu¤u” konusuna bak›n›z. Ayr›nt›l› bilgi için “Bakanlar Kurulu’nun Yap›s›” konusuna bak›n›z.166 Anayasa Hukuku Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. yasama meclisini tamamen kendi takdirine ba¤l› olarak feshetme yetkisine sahip olmamas› ﬂeklinde özetlenebilir. a 2. Ayr›nt›l› bilgi için “Hükûmet Sisteminin Niteli¤i” konusuna bak›n›z. S›ra Sizde 4 Dan›ﬂtay. d 6. TBMM taraf›ndan onaylanmakla bir yasama iﬂlemi hâline gelmekte ve bu nedenle idari yarg›n›n görev alan›ndan ç›km›ﬂ olmaktad›r. b 4. Ayr›nt›l› bilgi için “Cumhurbaﬂkan›’n›n Seçimi ve Tarafs›zl›¤›” konusuna bak›n›z. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Cumhurbaﬂkan›’n›n kendisine tarafs›z Devlet Baﬂkan› s›fat›yla tan›nm›ﬂ yetkilerin Cumhurbaﬂkan›’nca tek baﬂ›na kullan›labilmeleri gerekir. Ayr›nt›l› bilgi için “Cumhurbaﬂkan›’n›n Görev ve Yetkileri” konusuna bak›n›z. terredüt oluﬂmas› hâlinde atama yap›lacak kurumun icrai karar alma yetkisinin olup olmad›¤›na bakmak gerekir. d 9. d 3. Cumhurbaﬂkan›’n›n siyasal sorumsuzlu¤u ve bunun gere¤i olan karﬂ› imza ilkesinin kabul edilmesi ve Cumhurbaﬂkan›’n›n. ola¤anüstü hâl ve s›k›yönetim ilan›na iliﬂkin Bakanlar Kurulu karar›n› denetlemeyi reddetmiﬂtir. S›ra Sizde 3 S›k›yönetim rejimlerinde ola¤anüstü hâl ilanlar›ndan farkl› olarak. hükûmetin parlamento karﬂ›s›ndaki siyasal sorumlulu¤unun olmas›. a 7. Buna karﬂ›l›k yürütme alan›ndaki iﬂlemlerin kural olarak karﬂ› imza kural›na tâbi olmas› gerekir. (1) Kolluk (zab›ta) görev ve yetkilerinin askeri makamlara geçer (2) Baz› suçlar s›k›yönetim askeri mahkemelerinde yarg›lan›r.
Kemal (2001). . Karﬂ›laﬂt›rmal› Hukuk ve Türkiye’de Ola¤anüstü Hâl Rejimi. Esen. Bursa: Ekin Kitabevi. Ünite . Ankara: Yetkin Yay›nlar›. Türk Anayasa Hukuku. Bülent (1961). Ankara: AÜSBF Yay›n›. ‹stanbul: Kor Müessesesi. Parlamenter Rejimin Bugünkü Manas› ve ‹ﬂleyiﬂi. Türkiye’de Yürütme Kudreti. Serap (2002). Ankara: Adalet Yay›nevi. Gözler. Bursa: Ekin Kitabevi Yay›nlar›.7. Arma¤an. ‹cra Organ›n›n ‹stisnaî Yetkileri Bak›m›ndan Fevkalâde Hal Rejimleri. Mehmet (1995). Balta. ‹stanbul: ‹ÜHF Yay›n›. Devlet Baﬂkanl›¤›: Bir Karﬂ›laﬂt›rmal› Anayasa Hukuku ‹ncelemesi. Ankara: AÜSBF Yay›n›. Servet (1978). Hükûmet Sistemleri. Bilgen. ‹stanbul: ‹ÜHF Yay›n›. 1961 Anayasas› ve Bakanlar Kurulu. Nur (2007). Güneﬂ. Dâver. Kemal (2000). Ola¤anüstü Hâl Kavram› ve Türk Anayasa Hukukunda Ola¤anüstü Hâl Rejimi. ‹stanbul: Kazanc› Yay›nlar›. Ankara: Gündo¤an Yay›nlar›. Kuzu. Pertev (1976). Turan (1956). Baﬂkanl›k ve Yar›-Baﬂkanl›k Sistemleri: Türkiye ‹çin Bir De¤erlendirme. Tahsin Bekir (1960).Yürütme Organ› 167 Yararlan›lan Kaynaklar Ald›kaçt›. ‹stanbul: ‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. Modern Demokrasilerde ve Türkiye’de Devlet Baﬂkanl›¤›. Uluﬂahin. ‹stanbul: ‹ÜHF Yay›n›. Burhan (1993). Gözler. Orhan (1960). Yaz›c›. Saf Hükûmet Sistemleri Karﬂ›s›nda ‹ki Baﬂl› Yürütme Yap›lanmas›. Turhan. 1961 Anayasas›’na Göre S›k›yönetim. Selin (2008).
kuruluﬂunu. Anayasaya uygunluk denetiminin yollar›n› karﬂ›laﬂt›rabileceksiniz. Türk anayasalar›nda yarg› fonksiyonunun düzenleniﬂ ﬂeklini aç›klayabileceksiniz. statüsünü. KURULUﬁU VE GÖREVLER‹ • ANAYASAYA UYGUNLUK DENET‹M‹N‹N KONUSU • ANAYASAYA UYGUNLUK DENET‹M‹N‹N ﬁEK‹LLER‹ (ESAS VE ﬁEK‹L YÖNÜNDEN DENET‹M) • ANAYASAYA UYGUNLUK DENET‹M‹N‹N YOLLARI (‹PTAL DAVASI VE ‹T‹RAZ YOLU) • ANAYASAYA UYGUNLUK DENETIMININ SONUCU VE ANAYASA MAHKEMESI KARARLARININ N‹TEL‹⁄‹ • ANAYASA YARGISINDA YÜRÜTMEN‹N DURDURULMASI Anayasa Hukuku Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› . Anayasa Mahkemesi’nin. görev ve yetkilerini aç›klayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Yarg› Fonksiyonu Mahkemelerin Ba¤›ms›zl›¤› Hâkimlik teminat› Hâkimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu Önleyici Denetim Düzeltici Denetim • • • • • • Anayasall›k Bloku Esas Yönünden Denetim ﬁekil Yönünden Denetim Soyut Norm Denetimi Somut Norm Denetimi Yürütmenin Durdurulmas› ‹çindekiler • YARGI FONKS‹YONUNUN MAH‹YET‹ • TÜRK ANAYASALARINDA YARGI FONKS‹YONUNUN DÜZENLEN‹ﬁ‹ • MAHKEMELER‹N BA⁄IMSIZLI⁄I ‹LKES‹ • ANAYASA YARGISI KAVRAMI VE TAR‹HSEL GEL‹ﬁ‹M‹ • ANAYASA MAHKEMES‹’N‹N STATÜSÜ.8 Amaçlar›m›z • • • • • • ANAYASA HUKUKU Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anayasa yarg›s› kavram›n› ve tarihsel geliﬂimini anlatabileceksiniz. Anayasaya uygunluk denetiminin konusunu saptayabileceksiniz.
yasama ve yürütme kuvvetlerinden ayr›. SIRA S‹ZDE TÜRK ANAYASALARINDA YARGI FONKS‹YONUNUN DÜﬁÜNEL‹M DÜZENLEN‹ﬁ‹ A M A Ç 1 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U 1 Türk Anayasalar›nda yarg› fonksiyonunun düzenleniﬂ ﬂeklini S O R U aç›klayabilmek. Bununla birlikte. Üstelik baz› yazarlara göre. hâkimlerin halk taraf›ndan seçilmesi usulünü benimsemeyen baz› anayasalarda da belki bir al›ﬂkanl›k eseri olarak. hukuk devletinin vazgeçilmez ﬂart› olarak bütün uygar ve demokratik ülkelerde benimsenmiﬂ olan bir ilkedir. bir devlette mant›ken ancak iki kuvvetin varl›¤› düﬂünülebilir: Karar veren (veya kanunlar› yapan) kuvvet ve bunlar› uygulayan kuvvet. Yarg› fonksiyonu. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Bir görüﬂe göre. Yarg› fonksiyonunun niteli¤ini belirleyiniz. yarg›Korgan›na iliﬂkin bölümün baﬂl›¤› olarak mehâkim (mahkemeler) deyimini kullanm›ﬂt›r. bir parças› saymak gerekir. yarg›n›n ba¤›ms›zl›¤›na iliﬂkin baz› ilkelere yer vermiﬂ. ba¤›ms›z bir yarg› kuvvetinin varl›¤›na da ba¤l› de¤ildir. D‹ KAT 1876 Anayasas›. yarg›dan bir kuvvet olarak söz edildi¤i görülmektedir. bir uyuﬂmazl›k dolay›s›yla kanunun uygulanmas›ndan baﬂka bir ﬂey de¤ildir. Yarg›n›n üçüncü bir kuvvet olup olmad›¤› tart›ﬂmas›nda var›labilecek sonuç ne olursa olsun. yarg›n›n da bir kuvvet SIRA S‹ZDE olarak nitelendirilmesi söz konusu olamazd›. Zaten monarﬂik bir sistemde egemenlik hükümdara ait say›ld›¤›ndan. yarg›y› bir kuvvet olarak nitelendirmemiﬂ. ﬂu gerçe¤i önemle vurgulamak gerekir ki bu tart›ﬂman›n hâkimlerin ba¤›ms›zl›¤› sorunu ile ilgisi yoktur. bir k›sm› ise ona bu s›fat› tan›mam›ﬂlard›r. hâkimlerin ba¤›ms›zl›¤›. Bu yüzden yarg› fonksiyonunu da yürütme kuvvetinin bir unsuru.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› YARGI FONKS‹YONUNUN MAH‹YET‹ Yarg›n›n. Hâkimlerin ba¤›ms›zl›¤›. anayasalar›nda yarg›y› ayr› bir kuvvet olarak nitelendirmiﬂler. kuvvetler ayr›l›¤› teorisinin bir sonucu olmad›¤› gibi. ba¤›ms›z bir üçüncü kuvvet teﬂkil edip etmedi¤i hukuk literatüründe tart›ﬂmal›d›r. ﬁu hâlde. Bu ülkelerin bir k›sm›. hâkimlerin azlolunamamas› esaAMAÇLARIMIZ s›n› da kabul etmiﬂtir. yarg›n›n tam anlam›yla ba¤›ms›z bir kuvvet olabilmesi. ancak hâkimlerin. Bununla birlikte bu Anayasa. egemenli¤in tek ve gerçek sahibi olan halk taraf›ndan seçilmeleri ﬂart›na ba¤l›d›r.
7). Bu maddede düzenlenen mahkemelerin ba¤›ms›zl›¤›. yarg›y› ilginç bir ﬂekilde düzenlemiﬂtir. Böylece. Görülmekte olan bir dava hakk›nda Yasama Meclisinde yarg› yetkisinin kullan›lmas› ile ilgili soru sorulamaz. Genel 56.170 Anayasa Hukuku Yarg› fonksiyonundan hiç söz etmeyen 1921 Anayasas›’ndan sonra 1924 Anayasas›. egemenlik hakk›n›n yaln›z. bu organlar ve idare. maddesi “Yarg›çlar kanunda gösterilen usuller ve hâller d›ﬂ›nda görevlerinden ç›kar›lamaz. yarg›n›n ba¤›ms›z oldu¤unu ifade eden birçok hükme yer vermiﬂtir. 1961 Anayasas›’n›n 7. Yarg› ba¤›ms›zl›¤›n›n ilke olarak benimsendi¤i izlenimini veren bu hükümlere ra¤men. maddesinde “hakk› kaza” (yarg› hakk›). Mahkemelerin ba¤›ms›zl›¤› ile ilgili temel hüküm (m. Türk Milleti ad›na ba¤›ms›z mahkemelerce kullan›l›r. 5. yarg› ba¤›ms›zl›¤›n›n temel unsurunu oluﬂturan hâkimlerin azlolunamazl›¤› ilkesine kanunla istisnalar getirilebilmesini kabul etmiﬂ ve bu istisnalar›n kapsam›n›n belirlenmesini de tamamen yasama organ›n›n takdirine b›rakm›ﬂt›r. 8. makam. ﬁu farkla ki 1982 Anayasas›. 5) oldu¤u hâlde. birer yetki olarak vas›fland›r›lm›ﬂt›r (m. yasama ve yarg›. 138).” demek suretiyle. 1924 Anayasas› yasama ve yürütme kuvvetlerinin birli¤ine karﬂ›. terfi. Bu nedenlerle. yarg› ba¤›ms›zl›¤›n› bütün gerekleriyle gerçekleﬂtirme konusuna büyük önem verilmiﬂtir. yarg› yetkisinin kullan›lmas›nda mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez. mahkeme kararlar›na uymak zorundad›r. 1961 Anayasas›’n›n haz›rlan›ﬂ› s›ras›nda. Böylece 1924 Anayasas› benimsemiﬂ oldu¤u kuvvetler birli¤i ilkesiyle pek ba¤daﬂmayacak ﬂekilde. Mahkemelerin ba¤›ms›zl›¤›. kuvvetler birli¤i ilkesini kabul etmiﬂ. Anayasa’n›n 55. görevleri. t›pk› yasama gibi bir “yetki” olarak nitelendirildi¤i görülmektedir. “hâkimlerin gerek yürütme gerek yasama organ›na ba¤l› olmad›klar›. 6. MAHKEMELER‹N BA⁄IMSIZLI⁄I ‹LKES‹ 1982 Anayasas› (m. yasama ve yürütme fonksiyonlar›n› da TBMM’de toplam›ﬂ (m. . nakil ve disiplin iﬂlerinde yürütme organ›n›n yetkili k›l›nm›ﬂ olmas› ve hâkimlerin yaﬂ haddi dikkate al›nmaks›z›n görülen lüzum üzerine re’sen emekliye sevk edilebilmeleri. bu iki organ›n Mahkemelerin Ba¤›ms›zl›¤›: Hâkimlerin gerek yasama gerek yürütme organlar›ndan ba¤›ms›z olmalar›n›. yarg› organ›n› büyük ölçüde yürütme organ›na ba¤›ml› k›lm›ﬂt›r. kavram olarak. Yarg› fonksiyonu. görüﬂme yap›lamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz. “Yarg›çlar›n nitelikleri. hâkimlik teminat›ndan farkl›d›r. 9). Uygulamada da hâkimlerin tayin. maddeye göre. Hiçbir organ. bir yetki ve görev olma niteli¤ini kazand›rm›ﬂt›r. nas›l tayin olunacaklar› ve görevlerinden nas›l ç›kar›lacaklar› özel kanunla gösterilir”. Her iki anayasada yarg›n›n. 4). yarg› fonksiyonunu ayr› bir kuvvet olarak vas›fland›rm›ﬂt›r. Anayasa. “Yarg› yetkisi. yasama fonksiyonu ile eﬂ de¤er tutulmuﬂ. Anayasaya. 1924 Anayasas› döneminde sözü geçen ilkenin gereklerinin yerine getirilmiﬂ oldu¤u söylenemez. Türk Milleti’nin tek ve gerçek temsilcisi olan TBMM taraf›ndan kullan›laca¤›n› belirtmiﬂ (m. hâkimlerin teminat› ile ilgili çok önemli di¤er birtak›m hususlar kanun koyucunun takdirine b›rak›lm›ﬂ olmaktad›r. haklar›. genelge gönderemez.” hükmünü tekrarlam›ﬂt›r. maddesini aynen koruyarak. yürütmenin bir görev olarak nitelendirilmesine karﬂ›l›k. Yasama ve yürütme organlar› ile idare. ayl›k ve ödenekleri. 1961 Anayasas›’ndaki hükmün (m. tavsiye ve telkinde bulunamaz. onlardan müstakil olduklar›. merci veya kiﬂi. kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler. 1961 Anayasas›’nda sadece bir görev olarak ifade edilen yürütme fonksiyonuna. Dördüncü Fasl›n baﬂl›¤› olarak da “kuvve-i kazaiye” (yarg› erki) deyimlerini kullanm›ﬂt›r. Bu maddeye göre “Hâkimler görevlerinde ba¤›ms›zd›rlar. bu iki organ›n hâkimlere emir ve talimat veremeyece¤ini ve tavsiyede bulunamayaca¤›n› ifade eder. mahkeme kararlar›n› hiçbir suretle de¤iﬂtiremez ve bunlar›n yerine getirilmesini geciktiremez”. 132) hemen hemen ayn›d›r.
ödenek ve di¤er özlük haklar›ndan yoksun k›l›namaz. Mahkemelere emir ve talimat verilemeyece¤i. di¤erlerinin düzenlenmesini ise kanuna b›rakm›ﬂt›r. ayl›k. 4) “Hâkim ve savc›lar›n nitelikleri. kapsam›na savc›lar›n da dâhil edilmesi d›ﬂ›nda. Bu ilke. görevleriyle ilgili veya görevleri s›ras›nda iﬂledikleri suçlar›ndan dolay› soruﬂturma yap›lmas› ve yarg›lanmalar›na karar verilmesi. 1961 ve 1982 Anayasas›. 1982 Anayasas›’nda hâkimlerle ayn› teminata sahip k›l›nm›ﬂlard›r. yani herhangi bir bask› veya tehditle karﬂ›laﬂmaks›z›n görevlerini tam bir serbestlik ve tarafs›zl›kla yerine getirebilmeleri ile gerçek bir anlam kazan›r. idari nitelikte iﬂlemler de yaparlar. maddi anlamda yarg›sal iﬂlemlerin yan›nda. altm›ﬂ beﬂ yaﬂ›ndan önce emekliye sevk edilememe.1983 tarihli ve 2802 say›l› Hâkimler ve Savc›lar Kanunu ile düzenlenmiﬂ bulunmaktad›r. Bu ilkelerin gereklerine uygun düﬂmeyen bir kanuni düzenleme. tarafs›zl›k ve huzur ortam› içinde gerçekleﬂtirebilmeleri için öngörülen önlemlerin bütünüdür. hâkimlerin azlolunamamas› ilkesidir. “mahkemelerin ba¤›ms›zl›¤› ve hâkimlik teminat› esaslar›na göre” yap›lmas› gerekir (1982 Anayasas›. Meslekten ç›kar›lmay› gerektiren bir suçtan dolay› hüküm giymiﬂ olanlar. 140/3. 1982 Anayasas› (m.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 171 hâkimlere emir ve talimat veremeyece¤i ve tavsiyelerde bulunamayaca¤› anlam›na gelir. Çeﬂitli unsurlardan oluﬂan hâkimlik teminat›n›n en önemli unsuru. hâkimlik teminat› etkinli¤ini kaybeder. maddesine göre. 1982 Anayasas›’nda (m. meslekte ilerlemeleri. Hâkimlik Teminat› Mahkemelerin organ olarak ba¤›ms›zl›¤›. ödenek ve di¤er özlük haklar›ndan yoksun b›rak›lamama) do¤rudan do¤ruya anayasada belirtmiﬂ. Hâkimlik Teminat›: Hâkimlerin görevlerini. maddesiyle hemen hemen ayn›d›r. Maddede de¤inilen hususlar. genelge gönderilemeyece¤i. ancak yarg› fonksiyonunu ifa eden hâkimlerin teminatl› bir statüye kavuﬂturulmalar›. 137) ile düzenlenen savc›lar. yükselme ve emeklilikleri kanunda gösterilir”. anayasaya ayk›r› olur. ayl›k. m. Ünite . atanmalar›. haklar› ve ödevleri. 24. 134/1). 139). Hâkimlik teminat› ise hâkimlerin ba¤›ms›zl›¤›n› korumaya hizmet eden müesseselerden sadece biri ve fakat en önemlisidir”. hâkimlik teminat›n›n baz› unsurlar›n› (azlolunamama. tavsiye ve telkinde bulunulamayaca¤› hakk›ndaki bu hüküm. 1982 Anayasas›’n›n “hâkimlik ve savc›l›k teminat›” baﬂl›¤›n› taﬂ›yan 139. “Hâkimler ve savc›lar azlolunamaz. meslekten ç›karmay› gerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri ve meslek içi e¤itimleri ile di¤er özlük iﬂleri mahkemelerin ba¤›ms›zl›¤› ve hâkimlik teminat› esaslar›na göre kanunla düzenlenir. bir mahkemenin veya kadronun kald›r›lmas› sebebiyle de olsa. görevini sa¤l›k bak›m›ndan yerine getiremeyece¤i kesin olarak anlaﬂ›lanlar veya meslekte kalmalar›n›n uygun olmad›¤›na karar verilenler hakk›nda kanundaki istisnalar sakl›d›r”. 1961 Anayasas›. görevlerinin ve görev yerlerinin geçici veya sürekli olarak de¤iﬂtirilmesi. Bu hüküm. kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaﬂtan önce emekliye ayr›lamaz. . 1982 Anayasas›’na göre (m. Hâkimler ve savc›lar altm›ﬂ beﬂ yaﬂ›n› bitirinceye kadar hizmet görürler. E¤er yürütme (veya yasama) organ› azil d›ﬂ›ndaki çeﬂitli yollardan da bir hâkimin mesleki hayat› ve özlük haklar› üzerinde etkili olabiliyorsa. Hâkimlik teminat› sadece hâkimlerin azlolunamamas› ile sa¤lanamaz. 1961 Anayasas›’n›n 134. ﬂüphesiz maddi anlamda yarg› yetkisinin kullan›lmas›n› ilgilendirir. 133) ifadeleriyle yer alm›ﬂt›r. Bilindi¤i gibi hâkimler. m. haklar›nda disiplin kovuﬂturmas› aç›lmas› ve disiplin cezas› verilmesi. Ancak bu düzenlemenin. Ancak 1961 Anayasas›’nda 133. maddenin kapsam›na al›nmay›p ayr› bir madde (m.8. 140/6) hâkim ve savc›lar›n “idari görevleri yönünden Adalet Bakanl›¤›’na ba¤l›” olduklar›n› aç›kça belirtmiﬂtir.2. askerî hâkimlerin yaﬂ haddi. herhangi bir bask› ya da tehditle karﬂ›laﬂmaks›z›n tam bir serbestlik. 1961 Anayasas›’ndaki (m. 140/3. ayl›k ve ödenekleri.
her üyelik için gösterecekleri üçer aday içinden Cumhurbaﬂkan›’nca. yedi as›l ve beﬂ yedek üyeden. seçim ve çal›ﬂma usulleriyle itirazlar›n kurul bünyesinde incelenmesi esaslar› kanunla düzenlenir. HSYK’nin oluﬂum tarz› ve iﬂleyiﬂi. dört y›l için seçilir. hâkimlerin tayin. Adalet Bakan›d›r. “hâkimlerin bütün özlük iﬂleri hakk›nda karar” vermek (m. gecikmesinde sak›nca bulunan hallerde hizmetin aksamamas› için hâkim ve savc›lar› geçici yetki ile görevlendirebilir”. Di¤er üyelerden dört as›l üye. 1982 Anayasas›. iki as›l ve iki yedek üyesi Dan›ﬂtay üyeleri ars›ndan Dan›ﬂtay Genel Kurulu’nca. birinci s›n›fa ayr›lmay› gerektiren nitelikleri yitirmemiﬂ idari yarg› ve hâkimleri aras›ndan idari yarg› hâkim ve savc›lar›nca dört y›l içinde seçilir. Adalet Bakanl›¤› Müsteﬂar› Kurulun tabii üyesidir. hâkimlik teminat›n›n de¤er ve etkinli¤ini büyük ölçüde ortadan kald›raca¤› ﬂüphesizdir. bir mahkemenin veya bir hâkimin veya savc›n›n kadrosunun kald›r›lmas› veya bir mahkemenin yarg› çevresinin de¤iﬂtirilmesi konusundaki tekliflerini karara ba¤lar. Süresi biten üyeler yeniden seçilebilir. 159) “Hâkimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu. yüksek ö¤retim kurumlar›n›n hukuk dallar›nda görev yapan ö¤retim üyeleri ile avukatlar aras›ndan Cumhurbaﬂkan›’nca. görevden uzaklaﬂt›rma iﬂlemlerini yapar. amaçlar›na uygun ﬂekilde gerçekleﬂtirilmesi aç›s›ndan en önemli pratik sorun. üç as›l ve iki yedek üyesi birinci s›n›f olup. iki as›l ve iki yedek üyesi Dan›ﬂtay Genel Kurulu’nun kendi üyeleri aras›ndan. Kurulun Baﬂkan›. mahkemelerin ba¤›ms›zl›¤› ve hâkimlik teminat› esaslar›na göre kurulur ve görev yapar. “Hâkimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu” ad› alt›nda yeniden düzenlemiﬂtir.172 Anayasa Hukuku Hâkimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu (HSYK) Hâkimlik teminat›n›n. yirmi iki as›l ve on iki yedek üyeye ç›kar›lm›ﬂt›r. yükseltme ve birinci s›n›fa ay›rma. Süresi biten üyeler yeniden seçilebilirler. Kurul kararlar›na karﬂ› yarg› mercilerine baﬂvurulamaz. Kurul. Ayr›ca Anayasa ve kanunlarla verilen di¤er görevleri yerine getirir. üç as›l ve üç yedek üyesi Yarg›tay üyeleri aras›ndan Yarg›tay Genel Kurulu’nca. kadro da¤›tma. 2010 anayasa de¤iﬂikli¤i ile önemli ölçüde de¤iﬂtirilmiﬂtir. YHK’yi. Hâkimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu. terfi. Adalet Bakan› Hâkimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu’nun ilk toplant›s›nda onaya sunulmak üzere. Adalet Bakanl›¤›’n›n merkez kuruluﬂunda geçici veya sürekli olarak çal›ﬂt›r›lacak hâkim ve savc›lar›n izinlerini alarak atama yetkisi Adalet Bakan›na aittir. disiplin cezas› verme. Adalet Bakanl›¤›’n›n. maddesinin eski ve yeni hükümleri aras›ndaki farklar. ﬂöyle s›ralanabilir: (a) Kurulun üye say›s›. yedi as›l ve dört yedek üyesi birinci s›n›f olup birinci s›n›fa ayr›lmay› gerektiren nitelikleri yitirmemiﬂ adli yarg› hâkim ve savc›lar› aras›ndan adli yarg› hâkim ve savc›lar›nca. denetim ve disiplin gibi özlük iﬂlerinin. geçici yetki verme. nakil. Buna göre (m. adli ve idari yarg› hâkim ve savc›lar›n› mesle¤e kabul etme. Anayasa’n›n 159. atama ve nakletme. Kurulun görevlerini yerine getirmesi. seçimle gelen as›l üyeleri aras›ndan bir baﬂkan vekili seçer. . bir as›l ve bir yedek üyesi Türkiye Adalet Akademisi Genel Kurulu’nca kendi üyeleri aras›ndan. meslekte kalmalar› uygun görülmeyenler hakk›nda karar verme. Bu sebeple 1961 Anayasas›. 144/1) üzere bir Yüksek Hâkimler Kurulu (YHK) kurmuﬂtur. Bu iﬂlemlerin yürütme organ›na b›rak›lmas›n›n. Adalet Bakanl›¤›’n›n baﬂkanl›¤› ve Adalet Bakanl›¤› müsteﬂar›n›n tabii üyeli¤i korunmuﬂtur. ne tür bir organ veya kurul taraf›ndan yap›laca¤›d›r. Kurulun üç as›l ve üç yedek üyesi Yarg›tay Genel Kurulu’nun.
hâkimler ve savc›lar hakk›ndaki inceleme ve soruﬂturmalar›n. Avrupa ülkelerindeki yayg›n modele ve Avrupa hukuk kuruluﬂlar›n›n tavsiyelerine uygun oldu¤u söylenebilir. Kurulun ﬂu ana kadarki yap›s›nda çok hakl› eleﬂtirilere konu olan. Bu yeni yap›n›n. 3) “Yarg›tay üyeleri. yerine getirilmiﬂ olmaktad›r. (m. (d) HSYK’nin ﬂu ana kadarki yap›s›na özellikle yarg› çevrelerince yöneltilmiﬂ olan en ciddi eleﬂtirilerden biri. Buna karﬂ›l›k 1961 Anayasas›’na göre Yarg›tay Genel Kurulu’nun (YGK) kendi üyeleri aras›ndan seçti¤i Cumhuriyet Baﬂsavc›s› (ve 1982 Anayasas› ile buna eklenen Cumhuriyet Baﬂsavc› vekili) hâlen YGK’nin kendi üyeleri aras›ndan gizli oyla belirleyece¤i beﬂer aday aras›ndan Cumhurbaﬂkan›’nca seçilmektedirler (m. birinci s›n›fa ayr›lm›ﬂ adli yarg› hâkim ve Cumhuriyet savc›lar› ile bu meslekten say›lanlar aras›ndan Hâkimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu’nca üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤u ve gizli oyla dört y›l için seçilirler. bunu ancak ilgili dairenin iste¤i üzerine yapabilecektir. Bu de¤iﬂikliklerle HSYK’n›n yap›s›. yasa ile belirlenen baz› davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar. yürütme organ›n›n Kurul üzerindeki etkisi güçlendirilmemiﬂ. baz› iddialar›n aksine. hukuk alan›ndaki üniversite ö¤retim üyeleri ile avukatlar aras›ndan dört üyeyi seçmekten ibarettir. Ünite . Kurul’un oluﬂumunda hayli önemli bir role sahip oldu¤u hâlde. Yüksek Mahkemeler Yarg›tay üyelerinin seçim ﬂekli bak›m›ndan iki anayasa aras›nda bir fark yoktur. (c) ﬁimdiye kadar kendisine ba¤l› bir sekretaryas› olmayan ve sekretarya hizmetleri Adalet Bakanl›¤› personelince yürütülen HSYK. Bundan böyle bu inceleme ve soruﬂturmalar. Kurulun ba¤›ms›z bir sekretaryaya sahip olmas›n›n do¤al bir sonucu da kurulun kendisine mahsus bir bütçesinin bulunmas›d›r. hâkim ve savc›lar hakk›nda disiplin inceleme ve soruﬂturmalar›n› res’en baﬂlatamayacak. önemli ölçüde s›n›rland›r›lm›ﬂt›r. (e) Nihayet. dolay›s›yla Cumhurbaﬂkan›. 1961 Anayasas›’na göre YHK taraf›ndan seçilen Yarg›tay üyeleri.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 173 Böylece. Gene eski düzenlemenin aksine Bakan. Adalet Bakanl›¤›’na ba¤l› adalet müfettiﬂlerince yürütülmesiydi. yarg› çevrelerince öteden beri ›srarla dile getirilen bir istek. tersine. 154/2. yarg›n›n tümünün temsilinin sa¤lanm›ﬂ olmas›. Bakan. Kurul kararlar›na karﬂ› yarg› yoluna baﬂvurulamayaca¤› hakk›ndaki hüküm de¤iﬂtirilmiﬂ ve “meslekten ç›karma cezas›na iliﬂkin olan” kararlar. yeni düzenlemede Cumhurbaﬂkan›’n›n bu yetkisi tamamen kald›r›lm›ﬂt›r. çeﬂitli hukuk ve ceza dairelerinden oluﬂur. daire çal›ﬂmalar›na kat›lamayacak. süresi bitenler yeniden seçilebilirler”. 1982 Anayasas›’na göre. (b) Yeni düzenlemede de Kurul’un baﬂkan› olmaya devam eden Adalet Bakan›’n›n rolü s›n›rland›r›lm›ﬂ ve esas itibar›yla sembolik bir düzeye indirilmiﬂtir. yeni düzenlemeye göre üç daire hâlinde çal›ﬂacak olan Kurul’un. eski sistemde HSYK’nin yarg› kökenli üyeleri. Yeni düzenleme bu eleﬂtiriye de cevap vermiﬂtir. Böylece. daha ço¤ulcu ve temsilî yönde de¤iﬂtirilmiﬂ. olumlu ve önemli bir de¤iﬂikliktir. ilgili dairenin teklifi ve bakan›n oluru ile “kurul müfettiﬂlerince” yapt›r›lacakt›r. yarg› denetimine aç›lm›ﬂt›r. Yarg›tay: Adliye mahkemelerinden verilen karar ve hükümlerin son inceleme makam› olup. Hâlen Cumhurbaﬂkan›’n›n rolü. . kurula ba¤l› müfettiﬂlerce de¤il.8. 154/4). sadece genel kurula baﬂkanl›k edecektir. Yarg›tay ve Dan›ﬂtay genel kurullar›n›n gösterecekleri üçer aday aras›ndan Cumhurbaﬂkan›’nca seçildi¤i. sadece iki yüksek mahkemenin de¤il. bundan böyle ba¤›ms›z bir sekretaryaya sahip olacakt›r. ﬂimdi de HSYK taraf›ndan seçilmektedir. Nihayet.
Bu konuda önemli bir reform 2010 anayasa de¤iﬂikli¤i ile gerçekleﬂtirilebilmiﬂtir. 157/2). birinci s›n›f idari yarg› hâkim ve savc›lar› ile bu meslekten say›lanlar aras›ndan HSYK’ce. sivil yarg› aleyhine geniﬂletilmesinin sak›ncalar›n› bir kat daha artt›rmaktad›r. Buna göre. di¤erinde de üyelerden dörtte birinin Cumhurbaﬂkan›’nca seçilmesi suretiyle yürütme organ›na bir rol tan›nmas›. Bu mahkemeler. dörtte birinin de. gerçek bir iki baﬂl› yarg› görüntüsü yaratacak derecede geniﬂ tan›mlanm›ﬂt›r. askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri taraf›ndan yürütülür. 156/2. 140/3).” Bu maddede 1971 y›l›nda 1488 say›l› Kanun’a yap›lan de¤iﬂiklikle. Askerî hâkim ve savc›lar›n. bu konuda kendine özgü bir sistem oluﬂturmuﬂtu. askerî yarg›n›n görev alan›n›n. Dan›ﬂtay üyelerinin seçimini. askerî mahkemelerin asker olmayan kiﬂiler üzerindeki yarg› yetkisi ﬂu ﬂekilde geniﬂletilmiﬂtir: “Askerî mahkemeler asker olmayan kiﬂilerin özel kanunda belirtilen Askerî suçlar› ile kanunda gösterilen görevlerini ifa ettikleri s›rada veya kanunda gösterilen Askerî mahallerde askerlere karﬂ› iﬂledikleri suçlara bakmakla görevlidirler. nitelikleri kanunda belirtilen görevliler aras›nda Cumhurbaﬂkan›’nca seçilmesini öngörmüﬂtür (m. Askerî Yarg› Askerî mahkemeler birçok Bat› demokrasisinde de bulunmakla beraber. idari uyuﬂmazl›klarla ilgili yarg› koludur. birinde Bakanlar Kurulu’nca aday gösterilmesi. Dan›ﬂtay’›n taﬂ›d›¤› özellik sebebiyle YHK’ye b›rakmam›ﬂ. maddesi ile aynen korunmuﬂtur. Askerî Yarg›tay ve Askerî Yüksek ‹dare Mahkemesi (AY‹M) üyelerinin seçiminde ise 1961 Anayasas› dönemindeki sistem korunmuﬂ.174 Dan›ﬂtay: Türkiye Cumhuriyeti Anayasas› ile görevlendirilmiﬂ bulunan yüksek idare mahkemesi. Bir defa. dan›ﬂma ve inceleme merciidir. Askerî mahkemeler. 1982 Anayasas› ise Dan›ﬂtay üyelerinin dörtte üçünün. görev alanlar› genellikle münhas›ran askerî disiplin suçlar› ile s›n›rl›d›r ve bu alan›n zaman içinde sivil yarg› lehine darald›¤› gözlemlenmektedir. normal bir demokraside tasavvur edilemeyecek geniﬂlikte oldu¤unda kuﬂku yoktur. asker olmayan kiﬂileri. maddeye göre. Devletin güvenli¤i- . Anayasa Hukuku ‹dari Yarg›: ‹dari uyuﬂmazl›klar›n çözümü. Dan›ﬂtay’›n bir idari yarg› organ› olmas› yan›nda. Her iki anayasada Yarg›tay üyelerinin seçiminde farkl› bir yol izlenerek. “Askerî yarg›. De¤iﬂik 145. 1961 Anayasas›. asker kiﬂilerin askerî olan suçlar› ile bunlar›n asker kiﬂiler aleyhine veya askerî mahallerde yahut askerlik hizmet ve görevleri ile ilgili suçlara ait davalara bakmakla görevlidirler. 1961 Anayasas›’n›n 138. “Askerî yarg›. ancak özel kanunda belirtilen askerî suçlardan dolay› yarg›larlar. sivil muadillerinin sahip olduklar› görev teminat›na sahip bulunmamalar›. 155/3). Askerî mahkemelerin bu ﬂekilde tan›mlanan görev alan›n›n. Türkiye’de ise askerî yarg›n›n görev alan›. asker kiﬂiler taraf›ndan iﬂlenen Askerî suçlar ile bunlar›n asker kiﬂiler aleyhine veya askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak iﬂledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevlidir. yani üyelerin bu mahkemelerce her boﬂ yer için gösterilecek üçer aday aras›ndan Cumhurbaﬂkan›’nca seçilmeleri kabul edilmiﬂtir (m. Bakanlar Kurulu ile Dan›ﬂtay Genel Kurulu’nca ayr› ayr› boﬂ yer say›s› kadar gösterilecek adaylar aras›ndan Anayasa Mahkemesi’nin as›l ve yedek üyelerinin üye tamsay›s›n›n üçte iki ço¤unluk ile ve gizli oyla” seçilmekteydi (m. Askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri taraf›ndan yürütülür. özellikle 1961 Anayasas›’ndan bu yana. maddesinin ilk ﬂekline göre. Bu mahkemeler. askerî mahkemelerin sivil kiﬂiler üzerinde hayli geniﬂ bir yarg› yetkisine sahip olduklar› ve bu alan›n belirlenmesinin tamamen yasama organ›n›n takdirine b›rak›lm›ﬂ oldu¤u görülmektedir.” Bu hüküm 1982 Anayasas›’n›n 145. “Dan›ﬂtay üyeleri. merkezi idarenin dan›ﬂma organ› fonksiyonunu da yerine getirmesinden kaynaklanmaktad›r.
Askerî Yarg›tay’a iliﬂkin 156. Askerî Yarg›tay’›n da bir yüksek mahkeme olarak muhafaza edilip edilmemesi de bir tart›ﬂma konusu olabilir. anayasal düzene ve bu düzenin iﬂleyiﬂine karﬂ› suçlara ait davalar her hâlde adliye mahkemelerinde görülür. eski metinde mevcut olan “askerlik hizmetinin gereklerine göre” kriteri kald›r›lm›ﬂ. AY‹M. hukuk sistemimize. Askerî Yüksek ‹dare Mahkemesi: Asker kiﬂileri ilgilendiren ve askerî hizmete iliﬂkin idari eylem ve iﬂlemlerden do¤an uyuﬂmazl›klar›n ilk ve son derece mahkemesi olarak yarg› denetimini ve yasalarla belirlenen görevleri yapan yüksek mahkemedir. askerlik hizmetinin gerekleri kriterinin. ayr›ca asker kiﬂilerin yasa ile belirlenen baz› davalar›na ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar. Gerçekten. Bu ba¤lamda. maddelerde de gerçekleﬂtirilmiﬂtir. sadece “mahkemelerin ba¤›ms›zl›¤›” ve “hâkimlik teminat›” kriterleri muhafaza edilmiﬂtir. iﬂleyiﬂi. (ç) Askerî hâkimlerin özlük iﬂleri ile askerî savc›lar›n ba¤l› bulunduklar› komutanl›kla iliﬂkilerinin düzenlenmesinde. Askerî mahkemelerin savaﬂ hâlinde hangi suçlar ve hangi kiﬂiler bak›m›ndan yetkili olduklar›. silahl› kuvvetlerin gölgesinde yap›lan 1971 de¤iﬂikli¤i ile “asker kiﬂilerle ilgili idari eylem ve iﬂlemlerin yarg› denetimi”ni yapmak üzere dâhil edilmiﬂ ve 1982 Anayasas› ile (m. 1971 de¤iﬂikli¤ine kadar Dan›ﬂtay’ca karara ba¤lanan bu tür idari uyuﬂmazl›klar›n sivil yarg›n›n görev alan›ndan ç›kar›lmas›. Böylece. Savaﬂ hâli haricinde. ve AY‹M’e iliﬂkin 157. 157) yetkileri daha da geniﬂletilerek korunmuﬂtur. askerî mahkemelerin sivil kiﬂiler üzerindeki yarg› yetkisi tümüyle kald›r›lm›ﬂt›r. Ünite . (b) Askerî yarg›n›n görev alan›n› belirleyen kriterler aras›nda yer alan sorunlu nitelikteki “Askerî mahallerde iﬂlenen suçlar” kriteri kald›r›lm›ﬂt›r. Bu önemli iyileﬂtirmelere ra¤men. Türk yarg› sistemindeki iki baﬂl›l›¤›n tümüyle ortadan kald›r›lm›ﬂ oldu¤u söylenemez. “devletin güvenli¤ine. askerlik hizmet ve göreviyle hiçbir iliﬂkisi olmad›¤› hâlde. Askerî yarg› organlar›n›n kuruluﬂu. kuruluﬂlar› ve gerekti¤inde bu mahkemelerde adli yarg› hâkim ve savc›lar›n›n görevlendirilmeleri kanunla düzenlenir. askerî savc›l›k görevlerini yapan askerî hâkimlerin görevli bulunduklar› komutanl›kla iliﬂkileri. ancak bu mahkemenin kararlar›n›n da sivil Yarg›tay’›n denetimine tâbi tutulmas›. Askerî Yarg›tay: Askerî mahkemelerde verilen karar ve hükümlerin üst inceleme makam›d›r. s›rf askerî mahalde iﬂlenmiﬂ olmalar› nedeniyle askerî yarg›n›n görev alan›na girdi¤i iddia edilecek olan baz› suçlar kesin olarak adli yarg›n›n görev alan›nda olacakt›r. askerî hâkim ve savc›lar›n bugünkünden daha ba¤›ms›z ve teminatl› olmalar›n›n anayasal zemini haz›rlanm›ﬂt›r. anayasal düzene ve bu düzen iﬂleyiﬂine karﬂ›” iﬂlenen suçlara ait davalar›n “her hâlde adliye mahkemelerinde” görülece¤i hükmüyle teyid edilmiﬂtir.” Bu hükmün getirdi¤i önemli iyileﬂtirmeler ﬂöyle özetlenebilir: (a) Savaﬂ hâli hariç. Bat› demokrasilerinin pek ço¤unda böyle bir kurum mevcut de¤ildir ve askerî mahkemelerin bulundu¤u ülkelerde de bu mahkemenin kararlar› sivil temyiz mahkemelerinin denetimine tâbidir.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 175 ne. silahl› kuvvetlerin sivil otoriteler karﬂ›s›ndaki özerklik alan›n› geniﬂletme e¤iliminin bir parças›d›r. asker olmayan kiﬂiler askerî mahkemelerde yarg›lanamaz. askerî hâkimlerin özlük iﬂleri. (c) Bu husus. di¤er iki kriterle mant›ksal bir çeliﬂki içinde oldu¤una kuﬂku yoktur. Ayn› de¤iﬂiklik. mahkemelerin ba¤›ms›zl›¤› ve hâkimlik teminat› esaslar›na göre kanunla düzenlenir.8. Bat› demokrasilerinde bir benzeri olmayan bu kurumun yarg› sistemimizden ç›kar›lmas›. . Böylece. Türkiye’de askerî mahkemelerin kararlar›n› denetleyecek bir askerî istinaf mahkemesinin kurulmas›. yarg› organ›n›n demokratik ilkelere uygun olarak yeniden yap›land›r›lmas› aç›s›ndan önem taﬂ›maktad›r. yarg› birli¤inin sa¤lanmas› aç›s›ndan temenni edilebilir.
konunun mahkemeye intikal ettiriliﬂ tarz› (soyut norm denetimi veya somut norm denetimi) ve mahkeme karar›n›n kapsam ve sonuçlar› (herkes için iptal veya yaln›z taraflar› ba¤lay›c› karar) bak›mlar›ndan önemli farklar mevcuttur. Önleyici Denetim: Bir normun yürürlü¤e girmesinden önce yap›lan denetimdir. Bu sebeple. Dar anlamda ise anayasa yarg›s›ndan. bu. yasama organ› karﬂ›s›nda da korunmas› gerekece¤i pek düﬂünülmemiﬂtir. Frans›z ‹htilali’nden gelen bölünmez. siyasal ve yarg›sal denetim sistemleri aras›ndad›r. bu denetimi çeﬂitli siyasal organlardan bir veya birkaç›na b›rakabilirler. kiﬂi haklar›na tecavüz edebilece¤i.176 Anayasa Hukuku ANAYASA YARGISI KAVRAMI VE TAR‹HSEL GEL‹ﬁ‹M‹ AM AÇ Anayasa yarg›s› kavram›n› ve tarihsel geliﬂimini anlatabilmek. Siyasal ve yarg›sal denetim sistemleri aras›ndaki ayr›m. hukuk devleti deyiminden esas itibar›yla yürütme organ›n›n kanunlara ba¤l›l›¤›n› sa¤layacak yarg›sal denetim anlaﬂ›lm›ﬂt›r. anayasan›n sertli¤ine ve hiçbir kanunun anayasaya ayk›r› olamayaca¤› hükmüne . kiﬂi haklar› yönünden yeterli teminat sa¤layamayaca¤› aç›kt›r. Bu sistem. Anayasa yarg›s›. yak›n denilebilecek zamanlara kadar. 1924 Anayasas› da sert anayasa sistemini benimsemiﬂti (m. kiﬂi haklar›n›n sadece yürüme organ› karﬂ›s›nda de¤il. devredilmez. Normun kesinleﬂip yürürlü¤e girmesinden sonra yap›lan düzeltici denetim ise yarg› organlar›nca gerçekleﬂtirilir. yarg› mercileri taraf›ndan ve yarg›sal usuller içerisinde denetlenmesi olarak tan›mlanabilir. kanunlar üzerindeki veto yetkisi dolay›s›yla devlet baﬂkan›. Türk anayasa hukukunda. Siyasal denetim sistemini seçmiﬂ olan ülkeler. Önleyici denetim. yarg›sal denetime yer vermemiﬂti. kural olarak siyasal organlar taraf›ndan gerçekleﬂtirilir. kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun mahkemelerce denetlenip denetlenemeyece¤i hakk›nda herhangi bir hüküm yoktu. Kanunlar›n anayasaya uygunlu¤u sorunu hakk›nda hiçbir hükme yer vermeyen 1921 Anayasas›’ndan sonra. kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal denetimi sisteminin yayg›nlaﬂmas› için 21. ﬁüphesiz. 1876 Kânûn-i Esâsîsi. 2 Anayasa Yarg›s›: Kanunlar›n ve di¤er baz› yasama iﬂlemlerinin anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal mercilerce denetlenmesidir. denetimin zaman› aç›s›ndan yap›lan baﬂka bir ayr›mla da çak›ﬂmaktad›r. Bu durumda. 102). denetim sistemleri önleyici denetim ve düzeltici denetim olarak ikiye ayr›l›r. do¤rudan do¤ruya anayasaya uyulmas›n› sa¤lamak amac›n› güden her türlü yarg› iﬂlemini veya anayasa hukuku sorunlar›n›n yarg›sal usuller içerisinde bir karara ba¤lanmas› sürecini ifade eder. ABD bir yana b›rak›l›rsa. Yaz›l› ve sert anayasalar 18. yüzy›l ortalar›na kadar beklemek gerekmiﬂtir. Kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun denetlenmesi konusunda bir temel ayr›m. yan›lmaz ve temsil edilmez genel irade anlay›ﬂ›n›n etkisiyle. Denetimin yap›ld›¤› zamana göre. millet temsilcilerinden oluﬂan yasama organ›n›n. yasama meclisinin bir komisyonu veya siyasal organlar taraf›ndan seçilmiﬂ özel bir kurul say›labilir. Buna karﬂ›l›k 1924 Anayasas›’nda. kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun. normun yürürlü¤e girmesinden önce yap›lan denetimdir ki. Siyasal organlarca yap›lacak denetimin. kanunlar›n ve di¤er baz› yasama iﬂlemlerinin anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal merciler taraf›ndan denetimi anlaﬂ›l›r. yüzy›l sonlar›ndan itibaren ortaya ç›kmaya baﬂlad›¤› hâlde. hukuk devletinin geliﬂiminde son ve en önemli merhale olarak tan›mlanabilir. ikinci meclis. sert anayasa sistemini benimsemiﬂ olmakla beraber. zaman içinde yarg›sal denetim sistemi yayg›nl›k ve üstünlük kazanm›ﬂt›r. Gerçekten. Bunlar aras›nda. Düzeltici Denetim: Bir normun yürürlü¤e girmesinden sonra yap›lan denetimdir. yarg›sal denetim sistemini kabul eden ülkeler aras›nda da denetimi yapan mahkemenin niteli¤i (genel mahkemeler veya özel bir mahkeme). Geniﬂ anlamda anayasa yarg›s›.
ANAYASA MAHKEMES‹’N‹N STATÜSÜ. 1961 ve 1982 Anayasas›’n›n sisteminde Anayasa Mahkemesi. di¤er yüksek mahkemelere oranla çok daha ayr›nt›l› ﬂekilde düzenlemiﬂ. kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal denetimine geniﬂ kapsaml› biçimde yer vermiﬂtir. Anayasa. 1982 Anayasas› söz konusu istisnai durumu da ortadan kald›rarak. Yüksekö¤retim kurumlar› ö¤retim üyeleri ile üst kademe yöneticileri ve avukatlar›n Anayasa Mahkemesi’ne as›l ve yedek üye seçilebilmeleri için. yüksek mahkemelerin bu görüﬂü benimsememeleri sebebiyle. Cumhurbaﬂkan›. kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal denetimi sistemi içtihat yoluyla yerleﬂememiﬂtir. Anayasa Mahkemesi’nin Kuruluﬂu 1982 Anayasas›’n›n 2010 de¤iﬂikli¤inden önceki 146. istisnai bir durumda genel mahkemelere de bir kanunun anayasaya uygunlu¤u hakk›nda hüküm verme yetkisini tan›m›ﬂ olmakla beraber. özel bir “anayasa organ›” olarak görme e¤ilimi mevcuttur. Ünite . “Anayasa Mahkemesi on bir as›l ve dört yedek üyeden kurulur. baz› yerel mahkemelerin yarg›sal denetim lehinde karar vermelerine ra¤men. ﬂüphesiz yarg› organ›n›n bir parças› olmak ve bir yüksek mahkeme niteli¤i taﬂ›makla beraber. Anayasa Mahkemesi’ni denetim konusunda tek yetkili k›lm›ﬂt›r. bir as›l üyeyi ise Yüksekö¤retim Kurulunun kendi üyesi olmayan Yüksekö¤retim kurumlar› ö¤retim üyeleri içinden gösterece¤i üç aday aras›ndan. özellikle çok partili hayata geçilmesinden sonra daha da ciddi sorunlar yaratmaya baﬂlam›ﬂ. maddesine göre. üç as›l ve bir yedek üyeyi üst kademe yöneticileri ile avukatlar aras›ndan seçer. kanuni düzenlemeye çok daha s›n›rl› bir alan b›rakm›ﬂt›r. Askerî Yüksek ‹dare Mahkemesi ve Say›ﬂtay genel kurullar›nca kendi Baﬂkan ve üyeleri aras›ndan üye tamsay›lar›n›n salt ço¤unlu¤u ile her boﬂ yer için gösterecekleri üçer aday içinden.8. yüksekö¤renim görmüﬂ veya ö¤renim kurumlar›nda en az on beﬂ y›l ö¤retim üyeli¤i veya kamu hizmetinde en az on beﬂ y›l fiilen çal›ﬂm›ﬂ veya en az on beﬂ y›l avukatl›k yapm›ﬂ olmas› ﬂartt›r. Anayasa Mahkemesi’nin Statüsü 1961 Anayasas›. görev ve yetkilerini aç›klayabilmek. iki as›l ve iki yedek üyeyi Yarg›tay. Avrupa doktrininde Anayasa Mahkemesi herhangi bir yüksek mahkeme de¤il. birer as›l üyeyi Askerî Yarg›tay. görev ve yetkilerini.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 177 dayan›larak mahkemelerce somut norm denetimini gerçekleﬂtirmenin mümkün olup olmad›¤› 1924 Anayasas› döneminde Türk doktrininde ciddi tart›ﬂmalara yol açt›. iki as›l ve bir yedek üyeyi Dan›ﬂtay. kuruluﬂunu. k›rk yaﬂ›n› doldurmuﬂ. fonksiyonunun mahiyeti. Anayasaya uygunluk denetiminin yoklu¤u. ona yarg› organ› içinde özel ve öncelikli bir mevki vermiﬂtir. bunun etkisiyle 1961 Anayasas›.” . Bu sebeple. ancak bir anayasa de¤iﬂikli¤i ile mümkündür. KURULUﬁU VE GÖREVLER‹ A M A Ç 3 Anayasa Mahkemesi’nin statüsünü. Doktrindeki bu tereddüt mahkeme içtihatlar›na da yans›m›ﬂ. bu konudaki yetkiyi esas itibar›yla Anayasa Mahkemesi’ne b›rakm›ﬂt›r. Anayasa Mahkemesi’nin statüsünde de¤iﬂiklik yap›lmas›. Anayasa Mahkemesi’nin kuruluﬂ.
beﬂi de parlamentonun ortak toplant›s›nda seçilmektedir. üçünü Millî Meclis Baﬂkan›. ABD’de anayasa yarg›s› fonksiyonu da ifade eden Yüksek Mahkeme’nin bütün hâkimlerini. ‹spanya’da on iki üyenin ikisi hükümetçe. Anayasa Mahkemesi’ne yans›mas› sa¤lanm›ﬂ olacakt›r. avukatlar›n en az yirmi y›l fiilen avukatl›k yapm›ﬂ. . Böylece kamuoyundaki e¤ilimlerin. dördü Kongre’ce. üçünü de Senato Baﬂkan› seçmektedir. Baﬂkan Senato’nun onay›yla seçmektedir. Anayasa Mahkemesi’nin demokratik meﬂrulu¤unu güçlendirmesi amac›yla. ‹kinci oylamada salt ço¤unluk sa¤lanamazsa. k›rkbeﬂ yaﬂ›n doldurulmuﬂ olmas› kayd›yla. Oysa dünyada genel e¤ilim. birinci s›n›f hâkim ve savc›lar›n adayl›k dahil en az yirmi y›l çal›ﬂm›ﬂ olmas› ﬂartt›r. üç üyeyi Yarg›tay. 1961 Anayasas›’n›n da bu konuda karma bir sistem kabul etmiﬂ oldu¤u unutulmamal›d›r. Cumhurbaﬂkan›.178 Anayasa Hukuku Anayasa yarg›s›n› benimsemiﬂ ülkeler aras›nda Türkiye. Yarg›tay. Polonya ve Macaristan’da üyelerin tümü yasama organ›nca seçilmektedir. ikisi yarg› organ›nca. Anayasa Mahkemesi üyelerinin seçimini yasama organ›n›n iradesinden tümüyle koparm›ﬂ olan tek ülkedir. Baro baﬂkanlar›n›n serbest avukatlar aras›ndan gösterecekleri üç aday için yap›lacak seçimde en fazla oy alan üç kiﬂi aday gösterilmiﬂ say›l›r. Almanya. 2010 Anayasa de¤iﬂikli¤i ile Anayasa’n›n 146. Anayasa Mahkemesi’nin oluﬂum tarz›n› ﬂu ﬂekilde de¤iﬂtirmiﬂtir: “Anayasa Mahkemesi onyedi üyeden kurulur. iktisat ve siyasal bilimler dallar›nda görev yapan ö¤retim üyeleri aras›ndan gösterece¤i üçer aday içinden. Türkiye Büyük Millet Meclisinde yap›lacak bu seçimde. Mesela Fransa’da Anayasa Konseyi’nin dokuz üyesinden üçünü Cumhurbaﬂkan›. her boﬂ üyelik için ilk oylamada üye tam say›s›n›n üçte iki ve ikinci oylamada üye tam say›s›n›n salt ço¤unlu¤u aran›r. Askerî Yarg›tay. Dan›ﬂtay. bir üyeyi ise baro baﬂkanlar›n›n serbest avukatlar aras›ndan gösterecekleri üç aday içinden yapaca¤› gizli oylamayla seçer. bir ölçüde de olsa. her boﬂ üyelik için en fazla oy alan üç kiﬂi aday gösterilmiﬂ say›l›r. en az ikisi hukukçu olmak üzere üç üyeyi Yüksekö¤retim Kurulunun kendi üyesi olmayan yüksekö¤retim kurumlar›n›n hukuk. birinci s›n›f hâkim ve savc›lar ile en az beﬂ y›l raportörlük yapm›ﬂ Anayasa Mahkemesi raportörleri aras›ndan seçer. beﬂi yarg› organ›nca. üst kademe yöneticilerinin yüksekö¤renim görmüﬂ ve en az yirmi y›l kamu hizmetinde fiilen çal›ﬂm›ﬂ. Anayasa Mahkemesi’ne üye seçilebilmek için. yüksek ö¤retim kurumlar› ö¤retim üyelerinin profesör veya doçent ünvan›n› kazanm›ﬂ. maddesi. iki üyeyi Dan›ﬂtay. ‹talya’da on beﬂ üyeden beﬂi hükümetçe. dördü de Senato’ca seçilmektedir. serbest avukatlar. dört üyeyi üst kademe yöneticileri. mahkeme üyelerinin seçiminde siyasal organlara. bir üyeyi Askerî Yarg›tay. iki üyeyi Say›ﬂtay Genel Kurulunun kendi baﬂkan ve üyeleri aras›ndan. her boﬂ yer için gösterecekleri üçer aday içinden. bir üyeyi Askerî Yüksek ‹dare Mahkemesi genel kurullar›nca kendi baﬂkan ve üyeleri aras›ndan her boﬂ yer için gösterecekleri üçer aday içinden. bu oylamada en çok oy alan iki aday için üçüncü oylama yap›l›r. özellikle millî iradenin temsilcisi konumunda olan parlamentolara a¤›rl›k vermek ve hâkimlik görevini belli bir süre ile s›n›rland›rmakt›r. üçüncü oylamada en fazla oy alan aday seçilmiﬂ olur. Türkiye Büyük Millet Meclisi. Askerî Yüksek ‹dare Mahkemesi ve Say›ﬂtay genel kurullar› ile Yüksekö¤retim Kurulundan Anayasa Mahkemesi üyeli¤ine aday gösterebilmek için yap›lacak seçimlerde.
Mahkeme’nin on yedi üyesinden dokuzu (üçü Yarg›tay. ikisi Say›ﬂtay. 40 yaﬂ›nda üye seçilen bir kiﬂinin. maddeye göre. ﬂöyle s›ralanabilir: (a) Anayasa Mahkemesi üyelerinin seçiminde TBMM’ye oldukça s›n›rl› da olsa bir rol tan›narak.8. bu kategorilerin yarg› mensuplar›n› da kapsayacak ﬂekilde geniﬂletilmiﬂ olmas› isabetlidir. ya da anayasa ﬂikâyeti müessesesinin kabulünün zorunlu sonucu olarak. (e) Bireysel baﬂvuru. Mahkemede yarg› kökenli üyelerin a¤›rl›¤›n› daha da artt›rabilir. Bölümler ve Genel Kurul. önemli demokrasi sorunlar› oluﬂturabilecek bu tür kararlar› belli ölçüde zorlaﬂt›rm›ﬂt›r. Anayasa Mahkemesi üyeleri asli görevleri d›ﬂ›nda resmi veya özel hiçbir görev alamazlar. (b) Bu de¤iﬂikli¤e ra¤men 1961 Anayasas›’nda ve 1982 Anayasas›’n›n ilk metninde oldu¤u gibi. Siyasi partilere iliﬂkin dava ve baﬂvurulara.” Bu sonuncu hüküm. (d) 1982 Anayasas›’n›n önceki metnindeki yedek üyelik müessesesi kald›r›lm›ﬂt›r. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler. yeni yetersay› (nisap) kurallar›n›n kabulünü gerektirmiﬂtir. iptal ve itiraz davalar› ile Yüce Divan s›fat›yla yürütülecek yarg›lamalara Genel Kurulca bak›l›r. biri de AY‹M üyeleri olmak üzere) yarg› kökenlidir. baﬂkanvekili baﬂkanl›¤›nda dört üyenin kat›l›m›yla toplan›r. Eski metinde Cumhurbaﬂkan›’n›n kendi takdiri ile atayaca¤› üyeler ancak serbest avukatlar ve üst kademe yöneticileri aras›ndan olabildi¤i hâlde.” Bu de¤iﬂikli¤in getirdi¤i yenilikler. Bireysel baﬂvurular›n kabul edilebilirlik incelemesi için komisyonlar oluﬂturulabilir. Mahkemenin çal›ﬂma usullerinde de¤iﬂiklik yap›lm›ﬂt›r. Cumhurbaﬂkan›’n›n kendi takdiri ile atayaca¤› üyelerin de birinci s›n›f hâkim ve savc›lar ve Anayasa Mahkemesi raportörleri aras›ndan seçilebilmesi. Ayr›ca. Genel Kurul. on beﬂ as›l üyesinden beﬂinin TBMM’nin iki meclisi taraf›ndan seçildi¤i 1961 Anayasas› sistemine k›smen de olsa geri dönülmüﬂtür. Mahkeme Baﬂkan›n›n veya Baﬂkan›n belirleyece¤i baﬂkanvekilinin baﬂkanl›¤›nda en az oniki üye ile toplan›r. bireysel baﬂvurular ise bölümlerce karara ba¤lan›r. Anayasa Mahkemesi’nin demokratik meﬂrulu¤u güçlendirilmiﬂtir. (f) 2010 Anayasa de¤iﬂikli¤i ile Anayasa Mahkemesi’nin yap›s›na ve iﬂleyiﬂine iliﬂkin olarak getirilen önemli bir yenilik de üyelik süresinin on iki y›lla s›n›rland›r›lm›ﬂ olmas›d›r. biri Askerî Yarg›tay. kararlar›n› salt ço¤unlukla al›r. olumlu de¤iﬂiklikler olarak görülebilir. Bölümler. iki bölüm ve Genel Kurul hâlinde çal›ﬂ›r. zorunlu emeklilik yaﬂ› olan 65 yaﬂ›na kadar yeni çeyrek yüzy›l üye- . yarg› kökenli üyelerin ço¤unlukta olmas› ilkesi korunmuﬂtur. Anayasa Mahkemesi’nin daha ço¤ulcu ve temsilî bir yap›ya kavuﬂturulmas› aç›s›ndan. (c) TBMM’nin seçece¤i üç üyeden birinin. Ünite . Bir anlamda. siyasi partilerin kapat›lmas›nda veya devlet yard›m›ndan yoksun b›rak›lmas›nda ve anayasa de¤iﬂikliklerinin iptalinde gerekli yetersay›y› 3/5’ten 2/3’e ç›kararak.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 179 Anayasa Mahkemesi üyeleri aras›ndan gizli oyla ve üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤u ile dört y›l için bir Baﬂkan ve iki baﬂkanvekili seçilir. siyasi partilerin kapat›lmas›na ya da Devlet yard›m›ndan yoksun b›rak›lmas›na karar verilebilmesi için toplant›ya kat›lan üyelerin üçte iki oy çoklu¤u ﬂartt›r. Bu de¤iﬂiklik. Anayasa de¤iﬂikli¤ine iptale. De¤iﬂik 149. Eski düzenlemeye göre. üniversite kökenli üyelerin say›s›n›n birden üçe ç›kar›lmas›. “Anayasa Mahkemesi. baro baﬂkanlar›nca serbest avukatlar aras›ndan gösterilecek üç aday aras›ndan seçilmesi. ikisi Dan›ﬂtay.
görevini sa¤l›k bak›m›ndan yerine getiremeyece¤inin kesin olarak anlaﬂ›lmas› hâlinde de Anayasa Mahkemesin üye tamsay›s›n›n salt ço¤unlu¤unun karar› ile sona erer” ﬂeklindeki ikinci f›kra aynen korunmuﬂtur. Kara. kanunlar›n ve anayasada belirtilen di¤er normlar›n anayasaya uygunlu¤unu denetlemektir. Baﬂsavc›lar›n›. Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlar› ile Jandarma Genel Komutan› da eklenmiﬂtir. TBMM Baﬂkan›. 148/3). Bu Kanunun yürürlü¤e girdi¤i tarihte üye olanlar yaﬂ haddine kadar görevlerine devam ederler. cevapland›rmaktad›r. Cumhuriyet Baﬂsavc› vekilini. toplumdaki de¤iﬂimlerden kopuk hâle gelmesi gibi ciddi sak›ncalar› vard›r. Ancak. Nitekim anayasa yarg›s›na yer veren Avrupa ülkelerinin hemen hemen tümünde.5. maddenin. Anayasa Mahkemesi’nin Görevleri Anayasa Mahkemesi’nin temel görevi. 69/4). Dan›ﬂtay. (c) Siyasi partilerin malî denetimini yapmak (m. Anayasa Mahkemesi. Bir kimse iki defa Anayasa Mahkemesi üyesi seçilemez. AY‹M Baﬂkan ve üyelerini. dolay›s›yla âdil yarg›lanma hakk›n›n ihlal edilmiﬂ olabilece¤i yolundaki eleﬂtirileri. 69/3). Genel Kurulun yeniden inceleme sonucunda verdi¤i kararlar kesindir” ﬂeklinde de¤iﬂtirilmiﬂtir. ﬂüphesiz. maddesine göre. ilgililerin iptal istemlerini karara ba¤lamak (m. Kara. 85). Anayasa Mahkemesi üye kompozisyonunun. Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlar› ile Jandarma Genel Komutan›’n› görevleri ile ilgili suçlardan dolay› Yüce Divan s›fat›yla yarg›lamak (m. bir üyenin hâkimlik mesle¤inden ç›kar›lmay› gerektiren bir suçtan dolay› hüküm giymesi hâlinde kendili¤inden. Bu de¤iﬂiklik. “Anayasa Mahkemesinde halen belli görevlere seçilmiﬂ olanlar›n bu s›fatlar› seçilmiﬂ olduklar› sürenin sonuna kadar devam eder. Anayasa Mahkemesi üyeleri altm›ﬂbeﬂ yaﬂ›n› doldurunca emekliye ayr›l›rlar. Bu hükme göre. (b) Siyasi partilerin kapat›lmas› hakk›ndaki davalara bakmak (m. Bu görevler ﬂöyle s›ralanabilir: (a) Cumhurbaﬂkan›’n›. TBMM Baﬂkan›’n› Bakanlar Kurulu üyelerini. k›smen de olsa.” Bu maddede 2010 y›l›nda yap›lan de¤iﬂiklikle. Ayn› maddenin beﬂinci f›kras› da “Yüce Divan kararlar›na karﬂ› yeniden inceleme baﬂvurusu yap›labilir. Anayasa’n›n 147/1. Anayasa. Yüce Divan kararlar›na karﬂ› bir yeniden inceleme baﬂvurusunun mümkün olmamas›. Bu düﬂüncelerle. Bu sistemin. “Anayasa Mahkemesi üyeli¤i. Zorunlu emeklilik yaﬂ›ndan önce görev süresi dolan üyelerin baﬂka bir görevde çal›ﬂmalar› ve özlük iﬂleri kanunla düzenlenir. Anayasa de¤iﬂikli¤i hakk›ndaki 7. Böylece. HSYK ve Say›ﬂtay Baﬂkan ve üyelerini. .” 147. Genelkurmay Baﬂkan›. Genelkurmay Baﬂkan›’n›. Anayasa Mahkemesi’ne norm denetimi ile ilgili olmayan baﬂka birtak›m görevler de vermiﬂtir. üyelik süresinin 9-12 y›la s›n›rland›r›lm›ﬂ oldu¤u görülmektedir. Yarg›tay.2010 tarihli ve 5982 say›l› Kanun’un geçici 18. Askerî Yarg›tay. 65 yaﬂlar›n› doldurana kadar görevlerine devam edeceklerdir. görevleri ile ilgili suçlardan dolay› Yüce Divan’da yarg›lanacak kiﬂilere. maddesi ﬂu ﬂekilde de¤iﬂtirilmiﬂtir: “Anayasa Mahkemesi üyeleri oniki y›l için seçilirler. (d) Milletvekillerinin yasama dokunulmazl›klar›n›n kald›r›lmas›na veya üyeliklerinin düﬂtü¤üne TBMM’ce karar verilmesi hâllerinde. bu kiﬂileri görev suçlar›ndan dolay› yarg›layacak merci konusundaki belirsizlik ortadan kald›r›lm›ﬂt›r. on iki y›ll›k görev süresi kural› hâlen görevde bulunan üyelere uygulanmayacak ve bu üyeler.180 Anayasa Hukuku li¤ini sürdürmesi mümkündü.
ola¤anüstü hallerde. Almanya. temyiz) tüketilmiﬂ olmas› ﬂartt›r.8. Bunlarla birlikte. Anayasa de¤iﬂikliklerini ise sadece ﬂekil bak›m›ndan inceler ve denetler. s›k›yönetim ve savaﬂ hallerinde ç›kar›lan kanun hükmünde kararnamelerin ﬂekil ve esas bak›m›ndan Anayasaya ayk›r›l›¤› iddias›yla. Bireysel baﬂvuruya iliﬂkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir. 4 Anayasa’ya göre (m. Uygulama kanununun yürürlü¤e girdi¤i tarihten itibaren bireysel baﬂvurular kabul edilir. . denetime tâbi olan normlar ﬂöyle s›ralanabilir. ‹spanya gibi birçok Avrupa ülkesinde kabul edilmiﬂ olan bireysel baﬂvuru ya da “anayasa ﬂikâyeti” müessesesi. anayasaya ayk›r›l›k sorununa inhisar edecek olmas›d›r. 2010 Anayasa de¤iﬂikli¤i ile Anayasa Mahkemesi görevlerine. Bireysel baﬂvuruda. bunlardan sadece A‹HS kapsam›ndakileri içine almaktad›r. Baﬂvuruda bulunabilmek için ola¤an kanun yollar›n›n tüketilmiﬂ olmas› ﬂartt›r. (b) Bu yola baﬂvurabilmek için. incelemenin. onlar› yorumlayan A‹HM kararlar›n›n da anlaﬂ›lmas› gerekti¤inde kuﬂku yoktur. bir kamu gücü taraf›ndan anayasal bir hakk› ihlal edilmiﬂ olan her bireye. kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yap›lamaz. kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yap›lamayaca¤› anayasada belirtilmiﬂtir.” Bu hükme göre. Bireysel baﬂvuru. (c) Bireysel baﬂvurularda. kanunlar›n. ANAYASAYA UYGUNLUK DENET‹M‹N‹N KONUSU A M A Ç Anayasaya uygunluk denetiminin konusunu saptayabilmek. Macaristan. Ünite . ola¤an kanun yollar›n›n (istinaf. 148/1) “Anayasa Mahkemesi. Avrupa ‹nsan Haklar› Sözleﬂmesi kapsam›ndaki herhangi birinin kamu gücü taraf›ndan ihlal edildi¤i iddias›yla Anayasa Mahkemesine baﬂvurabilir. Anayasa Mahkemesi’nde dava aç›lamaz.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 181 (e) Uyuﬂmazl›k Mahkemesi’ne baﬂkanl›k edecek üyeyi kendi üyeleri aras›ndan görevlendirmek (m.” Bireysel baﬂvurularla ilgili usul ve esaslar›n kanunla belirlenecek olmas›na ra¤men. “bireysel baﬂvuruya iliﬂkin gerekli düzenlemeler iki y›l içinde tamamlan›r.” 5982 say›l› Anayasa de¤iﬂikli¤i hakk›ndaki Kanunun geçici 18’inci maddesi gere¤ince. maddeye eklenen f›kralarla ﬂöyle düzenlenmiﬂtir: “Herkes. Anayasa Mahkemesi’nin di¤er yüksek mahkemelerin üzerinde bir süper temyiz mahkemesi hâline geldi¤i ﬂeklinde yorumlanamaz (ç) Bireysel baﬂvuru hakk›. Anayasada güvence alt›na al›nm›ﬂ hak ve özgürlüklerinden. kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi ‹çtüzü¤ünün Anayasaya ﬂekil ve esas bak›mlar›ndan uygunlu¤unu denetler. Bunun anlam›. Anayasa Mahkemesi’ne baﬂvurma hakk›n› vermektedir. hem yarg› organlar›n› kapsad›¤› aç›kt›r. bu Sözleﬂme kapsam›ndaki hürriyetler deyiminden sadece Sözleﬂme metninin de¤il. anayasa hükümlerinden belli ilkeleri tesbit etmek mümkündür: (a) Maddede zikredilen “kamu gücü” deyiminin. hem idari makamlar›. 158/2). Türkiye Cumhuriyeti Anayasas›’ndaki bütün temel hak ve hürriyetleri de¤il. bireysel baﬂvurular› karara ba¤lamak görevi eklenmiﬂtir. 148. Ancak. Dolay›s›yla inceleme bir yarg› karar›n›n hükümsüz k›l›nmas› sonucunu do¤ursa dahi bu.
Aksi hâlde. 90/son) usulüne göre yürürlü¤e konulmuﬂ milletleraras› antlaﬂmalar hakk›nda anayasaya ayk›r›l›k iddias› ile Anayasa Mahkemesi’ne baﬂvurulamaz. TBMM’nin karar biçimindeki iﬂlemlerinin yarg›sal denetime tâbi olmas›n› kural olarak kabul etmemiﬂse de iki tür karar›n istisnai olarak Anayasa Mahkemesi’nce denetlenebilece¤ini hükme ba¤lam›ﬂt›r. maddesinde say›lan ‹nk›lâp kanunlar› ile Anayasa’n›n geçici 15. TBMM ‹çtüzü¤ü. Kanun Hükmünde Kararnameler Kural olarak bütün KHK’ler. iﬂlemin niteli¤ine bakarak kendi yapar. Parlamento Kararlar› Anayasa. s›k›yönetim ve savaﬂ hâllerinde ç›kar›lan KHK’lerin denetim d›ﬂ› b›rak›lmas›. Burada kanun deyiminin ﬂeklî anlamda kullan›ld›¤›nda ﬂüphe yoktur. Anayasa’n›n 148. Anayasa Mahkemesi. TBMM ‹çtüzü¤ü Hukuki niteli¤i bak›m›ndan bir kanun de¤il. bütçe kanunlar› gibi hukuk normu koymayan kanunlar da Anayasa Mahkemesi’nin denetim alan›n›n kapsam›na girer. di¤eri de yasama dokunulmazl›¤›n›n kald›r›lmas›na veya TBMM üyeli¤inin düﬂmesine iliﬂkin kararlard›r. Anayasa Mahkemesi. iki tür kanun anayasan›n aç›k hükümleriyle bu denetimin d›ﬂ›nda b›rak›lm›ﬂt›r. hukuk devleti ilkesi aç›s›ndan ciddi bir sak›ncad›r. bir parlamento karar› olmas›na ra¤men. yürürlü¤e girdikleri andan itibaren anayasaya uygunluk bak›m›ndan Anayasa Mahkemesi’nin denetimine tâbi bulunmakla beraber. Milletleraras› Antlaﬂmalar Anayasa’ya göre (m. 3. her zaman mümkün olabilirdi.10. Bunlar. taﬂ›d›¤› özel siyasal önem sebebiyle Anayasa Mahkemesi’nin denetim yetkisi içindedir. Anayasa De¤iﬂiklikleri Anayasa de¤iﬂikliklerinin yarg›sal denetimi. bu nitelendirmeyi. denetime tâbi olmayan bir iﬂlem biçiminde yap›larak denetimden kaç›r›lmas›. sadece ﬂekil yönünden anayasaya uygunluk denetimi ile s›n›rland›r›lm›ﬂt›r. Anayasa Mahkemesi’nin denetim yetkisi kural olarak bütün kanunlar› kapsamakla beraber. maddesinde de¤inilen Millî Güvenlik Konseyi döneminde ç›kar›lm›ﬂ olan kanunlard›r. maddesi gere¤ince. .2001 tarihli anayasa de¤iﬂikli¤i ile geçici 15/3. iﬂlemi yapan organ›n nitelendirmesi ile ba¤l› de¤ildir. ola¤anüstü hâllerde. denetime tâbi olmas› gereken bir iﬂlemin. maddenin ilgas›yla ortadan kald›r›lm›ﬂt›r. Bir iﬂlemin anayasaya uygunluk denetiminin kapsam›na giren bir iﬂlem olup olmad›¤›n›n belirlenmesinde. Bu ikinci istisna.182 Anayasa Hukuku Kanunlar Anayasa Mahkemesi’nin temel görevi. kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unu denetlemektedir. Bunlardan biri TBMM ‹çtüzü¤ü. Di¤er bir deyiﬂle. Anayasa’n›n 174.
8. önceliksonral›k ve özellik-genellik kurallar› çerçevesinde çözülmesi gerekmektedir. hele anayasadan üstün de¤il.2004 tarihli ve 5170 say›l› Kanun’la Anayasa’n›n 90. temel hak ve hürriyetlere iliﬂkin milletleraras› andlaﬂmalar›n anayasall›k blokuna dâhil olup olmad›klar› tart›ﬂ›labilir. bugüne kadar hiçbir karar›nda bir genel hukuk ilkesini ba¤›ms›z ölçü norm olarak kullanmam›ﬂ. baz› ülkelerde de anayasan›n aç›k hükümleri d›ﬂ›nda birtak›m ölçü normlar yarg› kararlar› yoluyla oluﬂmuﬂtur. Anayasa’n›n 2. Anayasall›k Bloku: Anayasaya uygunluk denetiminde kullan›lan ölçü normlar›n bütününün oluﬂturdu¤u normlar kümesine verilen add›r. kanunlarla eﬂ de¤erli olduklar›d›r. Hukukun Genel ‹lkeleri Türk Anayasa Mahkemesi. Baz› ülkelerde anayasalar kendileri d›ﬂ›nda birtak›m ölçü normlar belirledikleri gibi. 1961 ve 1982 Anayasas› dönemlerinde verdi¤i çeﬂitli kararlar›nda hukukun genel ilkelerinden destek ölçü norm olarak yararlanm›ﬂ. anayasaya uygunluk denetiminde kullan›lan ölçü normlar›n tümü. bizce de yerinde olarak. bu de¤iﬂiklikten sonra da anayasall›k blokunun bir parças› hâline gelmiﬂ de¤ildir. bir kanunu bir milletleraras› andlaﬂmaya ayk›r›l›k gerekçesiyle iptal etme yetkisi tan›nmad›¤›na göre. Ancak sorun bu kadar basit de¤ildir. milletleraras› andlaﬂmalar. hatta zaman zaman bu ilkelerin anayasa hükümlerinden de önde geldikleri yolunda ifadeler kullanm›ﬂt›r. Ünite . milletleraras› andlaﬂmalara ayk›r›l›¤›n› saptad›¤› bir kanunu ihmal etme yetkisi vard›r. Ölçü Norm: Anayasaya uygunluk denetiminde ölçü al›nan normlard›r. ﬁüphesiz. Bizce Anayasa Mahkemesi’ne. maddesinde yap›lan de¤iﬂikliklerle. Böylece. ‹ster anayasan›n kendisiyle s›n›rl› olsun. bir ilkenin bir . Bu konuda anayasada mevcut olan tek hüküm. Türkiye’de 1982 Anayasas›’na göre. elbette anayasan›n kendisidir. usulüne göre yürürlü¤e konulmuﬂ milletleraras› anlaﬂmalar›n “kanun hükmünde” oldu¤unu belirten 90. ister ona anayasa veya yarg› kararlar› yoluyla eklenen di¤er ilke ve kurallar› da içine als›n. milletleraras› hukukla iç hukukun iliﬂkisi hakk›nda genel bir kural koymam›ﬂt›r. önüne gelen bir olayda. Milletleraras› Hukuk Kurallar› 1982 Anayasas›. maddenin son f›kras›d›r. Kanun hükmünde deyimini baﬂka türlü yorumlamak bizce mümkün de¤ildir. Ancak Anayasa Mahkemesi’nin de di¤er mahkemeler gibi. onun yerine. Bu hüküm karﬂ›s›nda Türkiye’nin taraf oldu¤u milletleraras› anlaﬂmalar›n hukuk kurallar› hiyerarﬂisi içindeki yeri doktrinde tart›ﬂmal› olmakla beraber. sorunun. hukukun genel ilkelerini hukuk devleti kavram›n›n ayr›lmaz unsurlar› olarak yorumlam›ﬂt›r. Türkiye’nin taraf oldu¤u bir milletleraras› anlaﬂma hükmünün çat›ﬂmas› hâlinde. Türk pozitif hukukuna göre antlaﬂmalar›n kanunlardan. Türk anayasa yarg›s›nda hukukun genel ilkelerinin ölçü norm olarak kullan›lmalar›n›n pozitif temeli. anayasall›k bloku ad› verilen normlar kümesini oluﬂturmaktad›r. 22.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 183 Anayasaya Uygunluk Denetiminde Ölçü Normlar (Anayasall›k Bloku) Anayasaya uygunluk denetiminde denetim konusu olan normun hangi norma veya normlara uygunlu¤u araﬂt›r›lacakt›r? Denetimdeki ölçü normlar nelerdir? ‹lk bak›ﬂta bu sorunun cevab› çok aç›k gibi görünmektedir: anayasaya uygunluk denetiminde ölçü norm. maddesi gere¤ince Baﬂlang›ç da dâhildir) d›ﬂ›nda anayasall›k blokuna dâhil normlar aras›nda milletleraras› hukuk kurallar› ile hukukun genel ilkelerinin bulunup bulunmad›¤› tart›ﬂ›labilir. Buna ra¤men Anayasa Mahkemesi.5. anayasa metninin kendisi (buna Anayasa’n›n 176. Bu durumda bir kanunla. bizim kat›ld›¤›m›z görüﬂ. ça¤daﬂ anayasalar›n ço¤unun aksine. maddesindeki “hukuk devleti” ilkesi olmaktad›r.
Bunu aç›kça gösteren kan›tlar›n bulunmamas› hâlinde. 148/1) Anayasa Mahkemesi. bundan büyük bir yarar sa¤land›¤› söylenemez. ﬂekil ve esas yönünden olmak üzere iki tür denetimi kapsamaktad›r. Milletleraras› Adalet Divan› Statüsü’nde de belirtilmiﬂ oldu¤u gibi onun “uygar milletlerce tan›nm›ﬂ” olmas›d›r. kamu yarar›n›n var olup olmad›¤›n› kendi takdirine göre de¤erlendirmesi. kamu yarar› olmas› gerekir. Bu amaçlar d›ﬂ›nda. kanunlar›n. amaç. Konu Unsuru Bak›m›ndan Bir hukuki iﬂlemin konusu. kanunun yönelmesi gereken amac› daha özel olarak belirtmiﬂtir. Anayasa.184 Anayasa Hukuku genel hukuk ilkesi olarak kabul edilmesinin ﬂart›. Amaç unsurunun sübjektif niteli¤i dolay›s›yla. Kanunun gerekçesinden ve kanun üzerindeki Meclis görüﬂmelerinden kanunun kamu yarar› d›ﬂ›nda bir amaçla (mesela kiﬂisel veya duygusal saiklerle veya sadece belli bir grubun ç›kar› için) ç›kar›lm›ﬂ oldu¤u aç›kça anlaﬂ›labiliyorsa. maddesinde de¤inilen “Devletin temel amaç ve görevleri” ile bütün kamu iﬂlemlerinin yönelmesi gereken “kamu yarar›” kavram›d›r. ANAYASAYA UYGUNLUK DENET‹M‹N‹N ﬁEK‹LLER‹ (ESAS VE ﬁEK‹L YÖNÜNDEN DENET‹M) Anayasa’ya göre (m. amaç unsuru bak›m›ndan anayasaya ayk›r› bulunabilir. Bunun d›ﬂ›nda. Baz› yazarlar. kanunun konusunu belirlemekte yasama organ›n›n geniﬂ bir takdir yetkisi vard›r. Amaç (Maksat) Unsuru Bak›m›ndan Bütün kamu iﬂlemlerinin yöneldi¤i nihaî amac›n. yasama organ›n›n aç›kça kamu yarar› d›ﬂ›nda bir amaçla hareket etmiﬂ oldu¤unun ispat› son derece güçtür. bir temel hak ve hürriyeti s›n›rland›ran bir kanun. idare hukukunda yayg›n ﬂekilde kullan›lan “idari iﬂlemlerin kanuna ayk›r›l›k sebeplerini” (sebep. Anayasa Mahkemesi’nin. konu. Dolay›s›yla. baz› hâllerde anayasa. di¤er bir deyiﬂle kendi kamu yarar› anlay›ﬂ›n› yasama organ›n›n kamu yarar› anlay›ﬂ›n›n yerine geçirmesi mümkün de¤ildir. Esas Bak›mdan Denetim Bir kanunun veya anayasada say›lan di¤er normlar›n esas bak›m›ndan anayasaya ayk›r›l›¤›. yasama organ›n›n kamu yarar› amac›yla hareket etmiﬂ oldu¤unu varsaymak gerekir. esas yönünden anayasaya ayk›r›l›k durumlar›n› tam olarak tan›mlamak veya s›n›fland›rmak çok güçtür. yetki. kanun alan›n› konu yönünden s›n›rland›rm›ﬂ de¤ildir. Denetlenen normun anayasaya ayk›r›l›¤› çok çeﬂitli sebeplerle ortaya ç›kabilece¤i için. onun muhtevas› veya meydana getirdi¤i hukuki durum ve sonuçtur. KHK’lerin ve TBMM ‹çtüzü¤ü’nün “Anayasaya ﬂekil ve esas bak›mlar›ndan uygunlu¤unu” denetler. Anayasaya ayk›r› olmamak ﬂart›yla her ﬂey bir kanun konusu olabilir. Ancak bu takdir yetkisi s›n›rs›z de¤ildir. Anayasa’n›n 5. ﬁu hâlde anayasaya uygunluk denetimi. amaç unsuru bak›m›ndan anayasaya ayk›r› olur. ﬂekil ve usul) kanunlar›n anayasaya ayk›r›l›¤› konusuna k›yasen uygulamaya çal›ﬂm›ﬂlarsa da kanunlarla idari iﬂlemler aras›ndaki nitelik fark› dolay›s›yla. kanun baﬂka bir yönden anayasaya ayk›r› olmasa bile. Bu sebepler bak›m›ndan ortaya ç›kabilecek anayasaya ayk›r›l›k durumlar› ﬂöyle özetlenebilir. Kanunlar anayasaya ayk›r› olamayacaklar›na . bir kanunun yönelmesi gereken özel amac› belirtmemiﬂse. o normun muhtevas›n›n anayasa hükümleri ile çat›ﬂmas› demektir. yasama organ›n›n takdir yetkisi üzerindeki tek s›n›r. Buna karﬂ›l›k anayasa.
Çünkü yetkisiz bir organ taraf›ndan veya anayasan›n çizdi¤i yetki alan› d›ﬂ›nda yap›lan bir iﬂlem ﬂekil bak›m›ndan sa¤l›kl›. buna ek olarak yetki unsuru bak›m›ndan mevcut olabilecek sakatl›klar›n denetlenmesini de kastetmiﬂtir. Bir defa kanun. yapaca¤› seçimler dahil bütün iﬂlerinde üye tam say›s›n›n en az üçte biri ile toplan›r. KHK’ler bak›m›ndan da Bakanlar Kurulu’dur. 11/2) yasama organ› takdir yetkisini ancak anayasa kurallar›na uygun olarak kullanabilir. anayasan›n yetkilendirdi¤i organ veya organlar taraf›ndan ve anayasan›n çizdi¤i görev alan› içinde yap›lmas›d›r. Dolay›s›yla TBMM’nin. hiç de¤ilse baz› ﬂekil sakatl›klar›n›n genel mahkemelerce de denetlenebilece¤i ve mahkemelerin böyle bir kanunu önlerindeki olaya uygulayamayacaklar› yolundad›r. iradesini aç›klayacak yetkili organ›n varl›¤›ndan söz edilemez. Ancak anayasa.8. iﬂlemi ayn› zamanda ﬂekil bak›m›ndan da sakatlar. daha esasa girmeden. genel mahkemeler de yapabilecek midir? Doktrinde hâkim olan kan›. Türkiye . Anayasa de¤iﬂikliklerinde ise. maddesine göre. hakk›nda anayasada hüküm bulunmayan hususlar anayasa meselesi teﬂkil etmeyecek ve bu konulardaki kanun hükümlerinin anayasaya ayk›r›l›¤› ileri sürülemeyecektir. yasama organ›n›n kanun koyma faaliyetinde bulunmas› hâlinde. Bu maddeye göre. bir hükmün anayasaya ayk›r›l›¤›n›n söz konusu olabilmesi için. ﬂekil yönünden iptal etmesi gerekir. son oylaman›n öngörülen ço¤unlukla yap›l›p yap›lmad›¤›. onun bir anayasa meselesi teﬂkil etmesi gerekir. “Kanunlar›n ﬂekil bak›m›ndan denetlenmesi. Anayasa Mahkemesi’nin anayasaya uygunluk denetimine tâbi olan normlar. bir iﬂlemin. Seçimlerden sonra üyeleri belli olan TBMM’nin faaliyete baﬂlayabilmesi için.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 185 göre (m. normlar›n ﬂekil bak›m›ndan denetlenmesinden söz ederken. “Türkiye Büyük Millet Meclisi. bunlarda yetkili organ. öngörülen ço¤unlukla yap›l›p yap›lmad›¤›.” Anayasa’n›n ifadesiyle “Son oylaman›n. her zaman için bir iptal sebebi midir? ﬁekil sakatl›klar›n›n bir kanunu geçersiz k›ld›¤› kabul edildi¤i takdirde. Anayasa’n›n 148/2. anayasan›n emredici veya yasaklay›c› kurallar›na ayk›r› olmamak zorundad›r. geçerli bir iﬂlem olarak do¤maz. Yetkiden anlaﬂ›lmas› gereken. muhtemelen.” Anayasa’n›n toplant› ve karar yeter say›s›na iliﬂkin 96. kanunlar›n (veya anayasaya uygunluk denetimine tâbi olan di¤er normlar›n) anayasada belirtilmiﬂ usul ve ﬂekil kurallar›na uygun olarak yap›l›p yap›lmad›klar›n›n araﬂt›r›lmas›d›r. burada çeﬂitli ihtimaller söz konusu olabilir. kanunlar ve ‹çtüzük bak›m›ndan TBMM. teklif ve oylama ço¤unlu¤una ve ivedilikle görüﬂülemeyece¤i ﬂart›na uyulup uyulmad›¤› hususlar› ile s›n›rl›d›r. maddesine göre de¤erlendirilmelidir. anayasan›n herhangi bir ﬂekilde düzenlemedi¤i bir konuda ç›kar›lan kanunun anayasaya ayk›r› olup olamayaca¤› sorunudur. Anayasa Mahkemesi’nin böyle bir iﬂlemi. ﬁekil Bak›m›ndan Denetim Dar anlamda ﬂekil denetimi. kuruluﬂunun tamamlanmas›. KHK’ler ve TBMM ‹çtüzü¤ü oldu¤una göre. kanunlar. yetki unsuru bak›m›ndan anayasaya ayk›r›d›r. Yetki unsuru bak›m›ndan mevcut sakatl›klar. Kanunlar›n (veya denetime tâbi di¤er normlar›n) yap›l›ﬂ›nda uyulmas› gereken usul ve ﬂekil kurallar›na uyulmamas›. kuruluﬂunu tamamlamadan önce ç›karaca¤› bir kanun. Ünite . Anayasa Mahkemesi’nin çeﬂitli kararlar›na göre. konu yönünden anayasa ilkeleri ile çat›ﬂmas›na gelince. Daha tart›ﬂmal› bir durum. yani Baﬂkanl›k Divan›’n› ve komisyonlar›n› seçmiﬂ olmas› gerekir. Kanunun. bu denetimi Anayasa Mahkemesi’nden baﬂka. Bunlar kurulmadan. Bundan anlaﬂ›ld›¤›na göre.
TBMM’nin beﬂte biri tutar›ndaki üyeler ise çeﬂitli partilere mensup milletvekillerinden ve ba¤›ms›zlardan da oluﬂabilecektir. 1961 Anayasas›’na oranla daha s›n›rland›r›lm›ﬂt›r. ﬂekil bak›m›ndan serbestçe denetleyebilir. iptal davas› açabilecek organlar. 150). 151) tâbidirler. anayasa de¤iﬂikliklerinin ﬂekil bak›m›ndan denetimini de “teklif ve oylama ço¤unlu¤una ve ivedilikle görüﬂülemeyece¤i ﬂart›na uyulup uyulmad›¤› hususlar› ile” s›n›rland›rm›ﬂt›r. bu. Baﬂbakan ve ilgili bakanlar›n karﬂ› imzas›na muhtaç de¤ildir. Ayr›ca. Cumhurbaﬂkan›’n›n tek baﬂ›na kullanabilece¤i bir yetkidir. niteli¤i gere¤i olarak. ﬁekil bak›m›ndan aç›lacak iptal davalar›nda ise bu hak. sadece Cumhurbaﬂkan› veya TBMM üye tamsay›s›n›n beﬂte biri tutar›ndaki üyelerle s›n›rland›r›lm›ﬂt›r. Anayasaya uygunluk denetimi herhangi bir dava ile ilgili olmaks›z›n. ANAYASAYA UYGUNLUK DENET‹M‹N‹N YOLLARI (‹PTAL DAVASI VE ‹T‹RAZ YOLU) AM AÇ Anayasaya uygunluk denetiminin yollar›n› karﬂ›laﬂt›rabilmek.” Anayasan›n. 150. 1982 Anayasas› (m. iptal davas› açma süresi ve davay› açabilecekler aç›s›ndan da kanunlar›n ﬂekil yönünden denetimi hakk›ndaki özel hükme (m. bu iki iﬂlem türünü. buna soyut norm denetimi denmektedir. yani KHK’ler ve TBMM ‹çtüzü¤ü üzerindeki ﬂekil denetimi ise bu k›s›tlamalara tâbi de¤ildir. 148/2). Esas ve ﬂekil yönünden iptali isteyebilecekler aras›nda niçin böyle bir ayr›m gözetilmiﬂ oldu¤unu anlamak kolay de¤ildir. iktidar ve ana muhalefet partisi meclis gruplar› ile TBMM üye tam say›s›n›n en az beﬂte biri tutar›ndaki üyeler taraf›ndan aç›labilir (m.186 Anayasa Hukuku Büyük Millet Meclisi. kanunlar›n ﬂekil yönünden denetimi konusundaki düzenlemesi. Cumhurbaﬂkan›. Bu de¤iﬂiklikle. esas yönünden denetime uygulanan kurallardan farkl›d›r. 150) Anayasas›’nda “iptal davas›” olarak adland›r›lan soyut norm denetimi anayasada belirtilen baz› organlar›n bir kanun aleyhinde Anayasa Mahkemesi’nde dava açmalar›yla gerçekleﬂtirilen denetimdir. Bu dava ancak Cumhurbaﬂkan›. 150) iptali istenen normun RG’de yay›mlanmas›ndan baﬂlayarak doksan gün olan dava açma süresi. iptal davas› hakk›ndaki genel hükümlere (m. Dava Açma Süresi 1961 Anayasas›’nda (m. Keza anayasa. 148/2) de¤il. Bu durumda. Dava Açma Yetkisi 1982 Anayasas›’nda. Anayasa Mahkemesi’nin denetimine tâbi olan di¤er iki norm çeﬂidi. soyut olarak gerçekleﬂtirildi¤i için. iktidar ve ana muhalefet partileri gruplar›na dahi tan›nmay›p. 151) ile altm›ﬂ güne indirilmiﬂtir. kanunun uyguland›¤› somut bir dava veya olay yoktur. ancak karar yetersay›s› hiçbir ﬂekilde üye tam say›s›n›n dörtte birinin bir fazlas›ndan az olamaz. 5 Soyut Norm Denetimi: Anayasada belirtilen baz› kiﬂi ya da organlar›n bir kanuna karﬂ› Anayasa Mahkemesi’nde dava açmalar›yla gerçekleﬂtirilen denetim türüdür. ‹ktidar ve ana muhalefet partileri d›ﬂ›nda. Anayasada baﬂkaca bir hüküm yoksa toplant›ya kat›lanlar›n salt ço¤unlu¤u ile karar verir. iptal davas› açabilmek için. TBMM’de mevcut olabilecek di¤er siyasi parti gruplar›na dava hakk› tan›nmam›ﬂt›r. Anayasa Mahkemesi. KHK’ler ve TBMM ‹çtüzü¤ü. iptal davas› açma süresi ve dava açmaya yetkili olanlar bak›m›ndan. (m. Soyut Norm Denetimi (‹ptal Davas›) 1961 (m. 149) ve 1982 (m. anayasa yarg›s› sürecinin h›zland›r›lmak istenmiﬂ .
ilgili kanunun uyguland›¤› davada taraf olan herkes taraf›ndan ve her zaman için (yani belli bir süre ile s›n›rl› olmas›z›n) iﬂletilebilir. o davada uygulanacak hukuk normunun anayasaya uygun olup olmamas›na ba¤l› olmas› hâlinde yap›lan denetimdir.8. çünkü bu yola. somut norm denetimi genel mahkemelerce de yap›labilir. münhas›ran Anayasa Mahkemesi taraf›ndan yap›lmas›n› öngörmüﬂtür. “Bir davaya bakmakta olan mahkeme. ancak görülmekte olan bir davada uygulanacak kanun hükmü hakk›nda baﬂvurulabilir. Doktrinde genellikle kabul edildi¤ine göre. uygulanacak bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin hükümlerini Anayasaya ayk›r› görürse veya taraflardan birinin ileri sürdü¤ü ayk›r›l›k iddias›n›n ciddi oldu¤u kan›s›na var›rsa.” ﬁekil ve esas yönünden aç›lacak iptal davalar› aras›nda. Davaya bak›lm›ﬂ ve davan›n esas› hükme ba¤lanm›ﬂ ise. Ayn› ﬂekilde 1982 Anayasas› somut norm denetimi sonucunda sadece taraflar› ba¤lay›c› hüküm verilmesine imkân b›rakmam›ﬂ. 151) uyar›nca. Somut norm denetimi. Ünite . maddesine göre. ancak sadece taraflar› ba¤lay›c› bir karara yol açabilece¤i hâlde. Daha dard›r. bu yola ancak. Daha geniﬂtir. bir bak›ma daha geniﬂ bir uygulama alan›na sahiptir. “Anayasaya ayk›r› görülen bir hükmün uzun süre uygulanmas›n› önlemek için doksan günlük süre altm›ﬂ güne indirilmiﬂtir. anayasaya ayk›r›l›¤›n tespiti hâlinde herkes için geçerli iptal karar› verilmesini zorunlu k›lm›ﬂt›r.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 187 oldu¤u anlaﬂ›lmaktad›r. soyut norm denetimi normal olarak herkes için geçerli bir iptal karar› ile sonuçlan›r. Anayasa Mahkemesi’nin bu konuda verece¤i karara kadar davay› geri b›rak›r. bak›lmakta olan bir dava dolay›s›yla baﬂvurulabilmesidir. soyut norm denetimine oranla. somut norm denetimi. 1982 Anayasas› hem soyut hem somut norm denetimini kabul etti¤i hâlde. Öte yandan. art›k o davada uygulanan kanunun anayasaya ayk›r›l›¤› ön mesele yap›lamaz ve dolay›s›yla mesele Anayasa Mahkemesi’ne gönderilemez. ﬁekil bozuklu¤una dayanan iptal davas›. Bunlar hakk›nda. ﬂöyle özetlenebilir: a. bir mahkemede görülmekte olan bir davan›n karara ba¤lanmas›n›n. Maddenin gerekçesine göre. denetim biçiminin somut veya soyut oluﬂu ile denetimi yapan mahkemenin ve denetim sonucunda verilen karar›n niteli¤i s›ras›nda yak›n iliﬂki vard›r. dava süresi bak›m›ndan da bir ayr›m yap›lm›ﬂt›r. somut norm denetiminin genel mahkemeler taraf›ndan de¤il. KHK’ler ve TBMM ‹çtüzü¤ü. genel kural (m. Ne var ki. bir bak›ma daha dar. Somut Norm Denetimi Niteli¤i ve Soyut Norm Denetiminden Farklar› Somut norm denetimi. iptali istenen kanunun (veya anayasa de¤iﬂikli¤inin) yay›nland›¤› tarihten itibaren ancak on gün içinde aç›labilir (m. herhangi bir kanun hakk›nda de¤il. Buna göre soyut norm denetimi özel bir mahkemeyi gerektirdi¤i hâlde. bu k›s›tlay›c› özel hükme tâbi de¤ildir. 148/2).” Anayasam›za göre somut norm denetimi için gerekli ﬂartlar. Somut Norm Denetiminin ﬁartlar› 1982 Anayasas›’n›n 152/1. Bak›lmakta Olan Bir Davan›n Varl›¤›: Somut norm denetiminin temel ﬂart› ve ay›r›c› özelli¤i. bu iliﬂkiler mutlak de¤ildir. Buna kar- . somut norm denetimi. altm›ﬂ gün içinde iptal davas› aç›labilir. çünkü soyut norm denetimi ancak anayasada belirtilmiﬂ organlar taraf›ndan ve belli bir süre içinde harekete geçirilebildi¤i hâlde.
Bütün bu durumlarda Anayasa Mahkemesi. ya davaya bakmakta olan mahkemenin. davan›n feragat veya af gibi sebeplerle ortadan kalkm›ﬂ olmas›n›. Doktrinde hâkim olan görüﬂe göre. dava mahkemesinin kald›r›lan veya de¤iﬂtirilen normu önündeki olaya uygulamas› gerekir. 28. Anayasa Mahkemesi’nin incelemesine devam edip iﬂi sonuçland›rmas›na engel olmamal›d›r. hukuki bak›mdan savunulabilirlik veya tart›ﬂ›labilirlik olmas› gerekir. Davaya Bakmakta Olan Merciin Bir Mahkeme Hüviyetini Taﬂ›mas›: Anayasa Mahkemesi’ne göre bir davaya bakmakta olan mahkeme “Adli. bak›lmakta olan dava ﬂart›n› geniﬂletici ﬂekilde yorumlam›ﬂ ve bu ﬂart›n. b. Dava mahkemesi. kendisine intikal eden ko- . yarg› yetkisine sahip. anayasaya ayk›r›l›k sorununun incelenmesine engel görmemektedir. Ayn› ﬂekilde Anayasa Mahkemesi. c. Bizce de bu anlay›ﬂ tarz› somut norm denetiminin mahiyetine daha uygun düﬂer.188 Anayasa Hukuku ﬂ›l›k Anayasa Mahkemesi. bu kanunun Anayasaya ayk›r›l›¤›n›n Anayasa Mahkemesi’ne intikal ettirilmesi gerekir”. Askerî ve idari davalara bakan ve bu davalarda nihai hüküm vermek suretiyle anlaﬂmazl›klar› çözümleyen her derece mahkeme” dir. konunun mahkemeye intikalinden sonra bunun devam›n›n ﬂart olmad›¤›n› kabul etmiﬂtir. s›rf bir ﬂüphe üzerine konuyu Anayasa Mahkemesi’ne intikal ettiremez. Uygulanacak Normun Varl›¤›: Anayasa’n›n 152. taraflar aras›ndaki uyuﬂmazl›¤›n esas›n› çözümleyen merci” ﬂeklinde tan›mlam›ﬂt›r. davaya bakmakta olan mahkemedir. ‹ddian›n Ciddili¤i: Somut norm denetimi. sadece baﬂlang›çta aranmas› gerekti¤ini. Öte yandan. yani re’sen sevk hâlinde. ‹tiraz›n ciddili¤ini takdir edecek olan. ‹tiraz konusu kanunun anayasaya ayk›r›l›¤› yolunda ciddi bir ﬂüphenin varl›¤› yeterlidir. 1). Aksi hâlde. Birinci durumda. davada uygulanacak bütün hükümleri mi kapsamaktad›r. mahkemenin iddiay› ciddi bulmas›. d. kendisinin de söz konusu kanunu anayasaya ayk›r› gördü¤ü anlam›na gelmez. Burada ciddilikten kastedilen ﬂeyin. dava mahkemesinin uygulanacak kanunun anayasaya ayk›r› oldu¤u kan›s›na varmas› gerekmektedir. m. “Hüküm. yani Anayasa Mahkemesi konusu kalmad›¤› gerekçesiyle anayasaya ayk›r›l›k itiraz›n› reddetti¤i takdirde. Bir baﬂka karar›nda da Anayasa Mahkemesi. Mahkeme. Somut norm denetiminde konu Anayasa Mahkemesi’nce incelenmekte iken itiraz konusu olan normun yasama organ›nca kald›r›lmas› veya de¤iﬂtirilmesi. uygulanacak bir kanun veya KHK hükümlerini re’sen anayasaya ayk›r› görmesi veya taraflardan birinin ileri sürdü¤ü anayasaya ayk›r›l›k iddias›n›n ciddi oldu¤u kan›s›na varmas› hâllerinde baﬂlat›labilmektedir. bir kanunun Anayasaya ayk›r›l›¤› meselesi çözümlenmeden verilemiyorsa. maddesinde de¤inilen “uygulanacak bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin hükümleri” ifadesini ne ﬂekilde anlamak gerekir? Acaba bu. yoksa Alman Anayasas›’n›n belirtti¤i gibi sadece “geçerli¤i mahkemenin karar›na esas teﬂkil edecek olan kanun”u mu ifade etmektedir? Metin K›ratl›’ya göre. Anayasa Mahkemesi’nin. Çünkü yasama organ›nca kald›rma veya de¤iﬂtirmenin sonuçlar› geriye yürümez. “bir davaya bakmakta olan. davay› uzatma veya engelleme amac›na yönelik oldu¤u anlaﬂ›lan veya hukuki dayanaktan aç›kça yoksun bulunan iddialar ﬂüphesiz ciddi olarak kabul edilemez. konunun kendisine intikalinden sonra herhangi bir sebeple davan›n ortadan kalkm›ﬂ olmas›n›. “mahkeme”yi. itiraz›n incelenmesini engelleyici nitelikte görmemiﬂtir. no. hâkim niteli¤inde kiﬂilerden kurulu. bunun gerekçesini de göstermek zorundad›r (2949 say›l› kanun.
karar düzeltmesi) baﬂvurulamamas› demektir. Kan›m›zca on y›ll›k süre çok uzundur. Somut Norm Denetimi: Bir mahkemede görülmekte olan bir davan›n karara ba¤lanmas›n›n. Ancak Anayasa Mahkemesi’nin bir iptal davas› sonucunda verdi¤i red karar›ndan sonra. Davaya bakmakta olan mahkemenin.152/1). kesin hüküm anlam›n› da taﬂ›r. o karara karﬂ› kanun yollar›na (temyiz.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 189 nunun esas›na girmeden önce. ayn› mahiyette 1961 Anayasas›. Ayr›ca kararlar›n kesinli¤i. esas hakk›ndaki karar kesinleﬂinceye kadar gelirse. Davaya bakmakta olan mahkemenin esas hakk›ndaki karar›. kendi yarg› sistemlerinin en üst mercii olarak nihaî karar veren bütün yüksek mahkemeler girer. uygulanacak kanun hükmünün anayasaya ayk›r› oldu¤una re’sen kanaat getirir veya taraflardan birinin ileri sürdü¤ü anayasaya ayk›r›l›k iddias›n›n ciddi oldu¤u kan›s›na var›rsa. itiraz›n ciddi olmad›¤› yolundaki karar› bir ara karar›d›r ve ba¤›ms›z olarak temyiz edilmesi mümkün de¤ildir.152/4) Anayasa Mahkemesi’nin iﬂin esas›na girerek verdi¤i red karar›n›n RG’de yay›mlanmas›ndan sonra on y›l geçmedikçe ayn› kanun hükmünün anayasaya ayk›r›l›¤› iddias›yla tekrar baﬂvuruda bulunulamayaca¤›d›r. iﬂin kendisine geliﬂinden baﬂlamak üzere beﬂ ay içinde karar›n› verir ve aç›klar.152/2). dolay›s›yla belli bir anda anayasaya ayk›r› görülmeyen bir normun. Anayasaya ayk›r›l›k ön meselesinin oluﬂmas› hâlinde “Anayasa Mahkemesi. Yani o karara konu olan uyuﬂmazl›k.152/3). ayn› kanun hükmünün somut norm denetimi yoluyla tekrar Anayasa Mahkemesi önüne getirilmesi ﬂüphesiz mümkündür. daha sonra böyle görülmeye baﬂlamas› her zaman mümkündür. Anayasa Mahkemesi’nin iﬂin esas›na girerek verdi¤i red kararlar› için geçerlidir. ayn› taraflarca ayn› sebebe dayanarak yeni bir dava konusu yap›lamaz. anayasaya ayk›r›l›k iddias›n›n ciddiyeti konusunda nihaî karar› vermiﬂ olur. Böylece temyiz mercii. Somut Norm Denetiminin ‹ﬂleyiﬂi Davaya bakmakta olan mahkeme. mahkemenin anayasaya ayk›r›l›k iddias›n› ciddi bulmayan ara karar› da kesinleﬂmiﬂ olur. Hukuk normu ayn› kald›¤› hâlde.8. Kararlar›n kesinli¤i. . o davada uygulanacak hukuk kural›n›n anayasaya uygun olup olmamas›na ba¤l› olmas› hâlinde yap›lan denetimdir. temyiz merciince esas hükümle birlikte karara ba¤lan›r” (m. ancak esas hükümle birlikte temyiz mercii taraf›ndan denetlenebilir. Somut norm denetimi bak›m›ndan 1961 ve 1982 Anayasas› aras›ndaki belki en önemli fark. ﬁüphesiz. buradaki temyiz mercii deyiminin kapsam›na sadece Yarg›tay de¤il. Anayasa Mahkemesi’nin bu konuda verece¤i karara kadar davay› geri b›rak›r (m. “Mahkeme Anayasaya ayk›r›l›k iddias›n› ciddi görmezse bu iddia. Bu süre içinde karar verilmezse mahkeme davay› yürürlükteki kanun hükümlerine göre sonuçland›r›r. “Anayasa Mahkemesi’nin kararlar› kesindir. Ünite . ANAYASAYA UYGUNLUK DENET‹M‹N‹N SONUCU VE ANAYASA MAHKEMES‹ KARARLARININ N‹TEL‹⁄‹ Kararlar›n Kesinli¤i ve Ba¤lay›c›l›¤› 1982 Anayasas›’na göre (m. itiraz›n ciddi olup olmad›¤› hususunda bir ön-inceleme yapmas›. 1982 Anayasas›’na göre (m.153/1. On y›ll›k süre. anayasaya ayk›r›l›k ön meselesi oluﬂur ve mahkeme. temyize tâbi olmad›¤› veya taraflar temyiz yoluna gitmedi¤i için kesinleﬂirse.152/1). m. ‹ptal kararlar› gerekçesi yaz›lmadan aç›klanamaz”. Bu karar. mahkeme buna uymak zorundad›r” (m. toplumun ve onun de¤er yarg›lar›n›n de¤iﬂmesi. Ancak Anayasa Mahkemesi’nin karar›. baﬂka bir deyimle dava mahkemesinin bu konudaki takdirini denetlemesi söz konusu de¤ildir.
” Anayasa Mahkemesi. ne 1982 Anayasas›. 5.7. Aksine. Anayasa’n›n 6. yokluk karar› verebilece¤ini kabul etmekle birlikte bunu parlamentonun kabul veya Cumhurbaﬂkan›’n›n yay›nlama iradelerinin mevcut olmamas›. Say› 26606).2007. ancak çok istisnai durumlarda söz konusu olabilecek bir müeyyidedir. 7. a¤›r ve bariz yetki tecavüzü ve a¤›r ﬂekil sakatl›klar› (mesela yaz›l› olma veya RG’de yay›nlanma ﬂartlar›n›n yerine getirilmemesi) gibi durumlarda söz konusu olmaktad›r.2007. Anayasa Mahkemesi’nin baz› kararlar›nda tart›ﬂ›lm›ﬂt›r. “yokluk. ancak iptal an›nda yürülükten kalkt›¤› hâlde. özel hukuk bak›m›ndan da bir haks›z fiil meydana getirebilir.. Ancak. Cumhurbaﬂkan›’n›n yay›mlama iradesinin bulunmamas›. Genel hukuk teorisinde ve bu arada idare hukukunda yeri olan yokluk müeyyidesinin. K. bir normun var olmad›¤›n›n ifadesidir. Nitekim idare hukukunda yokluk. “Hiçbir kimse veya organ kayna¤›n› Anayasadan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz. denetime tâbi olduklar› sürece. Yasalar bak›m›ndan. yasama organ›na .t.. ceza hukuku bak›m›ndan bir suç. ya da RG’de yay›nlanmama hususlar›yla s›n›rl› tutmuﬂ görünmektedir. Anayasa Mahkemesi karar› ile iptal edilen norm. Türk pozitif anayasa hukukunda yokluk müeyyidesinin varl›¤› çok tart›ﬂmal›d›r. yürütme ve yarg› organlar›n›. gerek 1961. idare makamlar›n›.8. iptal kararlar›n›n geriye yürümemesi.” hükmünü iptal etmemiﬂ. ancak fonksiyon gasb›. mahiyeti itibar›yla “iptal edilebilirlik”ten çok daha a¤›r bir müeyyide oldu¤unda kuﬂku yoktur. gerçek ve tüzel kiﬂileri ba¤lar” (m. Bu niteli¤i itibar›yla yokluk. Anayasada denetlenebilir oldu¤u kabul edilen ve uygulanacak yapt›r›m›n da aç›kça öngörüldü¤ü bir sakatl›¤›n. yetki gasb›. maddesine göre. Bu durumda Anayasa Mahkemesi. yoklu¤un tespiti yoluyla giderilmesi olanaks›zd›r” (E. gerekse 1982 Anayasas› döneminde ﬂu ana kadar bir yokluk karar› vermiﬂ de¤ildir.2007/68. 2007/72. parlamento iradesinin olmamas›. anayasa koyucunun. a) Yokluk Karar›: Anayasa Mahkemesi’nin iptal veya iptal talebinin reddi karar› d›ﬂ›nda bir karar. resmi gazetede yay›mlanmamas› gibi bir normun varl›¤›n›n zorunlu koﬂullar› bulunmad›¤› sürece ‘var’l›ktan söz etmek olanaks›zd›r. Bundan sonra böyle bir normun uygulanmas›na devam edilmesi. Çünkü iptal edilen bir hukuki iﬂlem.190 Anayasa Hukuku “Anayasa Mahkemesi kararlar› Resmi Gazete’de hemen yay›mlan›r ve yasama. fakat onu sözkonusu yasa¤›n ortadan kalkmam›ﬂ oldu¤u yönünde yorumlam›ﬂt›r.153/6). Mahkemenin 2007 y›l›nda verdi¤i bir karara göre. yüksekö¤retim kurumlar›nda k›yafet serbestli¤ine iliﬂkin olarak verdi¤i karar. Resmî Gazete. Yüksekö¤retim Kanununa 3670 say›l› Kanun’la eklenen “Yürürlükteki Kanunlara ayk›r› olmamak kayd› ile. ortadan kalkar. Baz› yabanc› Anayasa Mahkemeleri’nin de uygulad›¤› ve doktrinde “anayasaya uygun yorum” ad› verilen bu yöntem. bunun d›ﬂ›ndaki sakatl›klar. yokluk müeyyidesini amaçlamad›¤› yolunda bir kan›t olarak kabul edilebilir. yok say›lan bir iﬂlem hukuk âleminde hiç vücut bulmam›ﬂ. Anayasan›n aç›kça tan›mad›¤› bir yetkinin yorum yoluyla sahiplenilmesi mümkün de¤ildir. bu tür kararlar›n tipik örne¤idir. Bu kararda Anayasa Mahkemesi. Ancak konu. k. yasama organ›n›n gelecekteki hareket serbestli¤ini basit iptal kararlar›na oranla daha fazla s›n›rland›rd›¤›. Anayasa Mahkemesi’nin 1991 y›l›nda. b) Yorumlu Red Karar›: Anayasa Mahkemesi’nin “yorumlu red” karar› verebilece¤i de çok ﬂüphelidir. Ne 1961. Anayasal denetimin konusunu oluﬂturabilirler. Yüksekö¤retim Kurumlar›nda k›l›k ve k›yafet serbesttir. dolay›s›yla hiçbir hukuki hüküm ve sonuç do¤urmam›ﬂ bir iﬂlemdir. özellikle yokluk ve yorumlu red kararlar› verebilip veremeyece¤i tart›ﬂmal›d›r. Anayasa Mahkemesi’nin yokluk karar› verebilece¤i konusunda aç›k veya dolayl› bir hüküm ihtiva etmektedir.
iptal veya iptal talebinin d›ﬂ›nda. Anayasa Mahkemesi’nin.. yorumlu red karar› verebilece¤ine dair bir iﬂaret yoktur. Anayasa Mahkemesi’nin “kanun koyucu gibi hareket” etmesini önlemek oldu¤u aç›kça anlaﬂ›lmaktad›r. c) Kararlar›n Gerekçelerinin Ba¤lay›c›l›¤› Sorunu: Anayasa Mahkemesi. Kararlar gerekçeleriyle. “Anayasa Mahkemesi bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin tamam›n› veya bir hükmü iptal ederken.10. Anayasa’n›n 153/2.2000. hatta 153. ama anayasa koyucunun amac›n›n. gerçek ve tüzelkiﬂileri ba¤lar” hükmünden hareketle. yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez. K. Bu durumda hangi gerekçeye itibar olunacakt›r? ‹kincisi. Say› 36. Yorumlu red kararlar›n›n ise. Birçok defa. sosyolojik. di¤er mahkemeleri. bir çeﬂit pozitif kanun koyuculuk anlam›na geldi¤ine ﬂüphe yoktur. idare makamlar›n›. maddesindeki. Nihayet Anayasa Mahkemesi. di¤er yarg› kollar›n›n bir üst temyiz mercii olmad›¤›na göre. AMKD. kararlar›n ancak hüküm f›kras›n›n ba¤lay›c›l›¤›n›n kabul edilmesidir. Anayasa Mahkemesi’nin birçok karar›n›n gerekçesinde uzun felsefî. 1982 Anayasas›’nda. tart›ﬂmal› olmakla beraber. 2000/27. Gerekçelerin “yasama etkinliklerini yönlendirme iﬂlevi de” görece¤i iddias›. yasama. Bunlar›n tümünün ba¤lay›c›l›¤›n›n kabul etmek. kanun koyucu gibi hareketle. Bu sorun. ilk bak›ﬂta yarg›lanman›n yenilenmesinin mümkün olmad›¤›n› akla getirebilir. maddeye göre karar “gerçek kiﬂileri” de ba¤lad›¤›na göre. Gerçekten. 2000/45. Tersine. gerekçelerin ba¤lay›c›l›¤›n›n kabul edilmesi. Türk doktrininde hâkim görüﬂ. yasama iﬂlemlerini de¤erlendirme ölçütlerini içerirler ve yasama etkinliklerini yönlendirme iﬂlevi de görürler. Gerçi madde iptal kararlar›ndan bahsetmektedir. Anayasa’n›n 153/son maddesindeki “Anayasa Mahkemesi kararlar›. fikir hayat›n› ve bireysel ifade hürriyetini bir cendere içine sokar. içinden ç›k›lmas› imkâns›z birçok soruna yol açmaktad›r. d) Yarg›laman›n Yenilenmesi: Anayasa Mahkemesi’nin kararlar›n›n kesin oldu¤u yolundaki hüküm. ne Anayasa Mahkemesinin Kuruluﬂu ve Yarg›lama Usulleri Hakk›nda 2949 say›l› Kanun’da yarg›laman›n yenilenmesine dair bir hüküm vard›r. s. gerekçelerin di¤er mahkemeler bak›m›ndan ba¤lay›c› kabul edilmesinin anlam› ve müeyyidesi ne olacakt›r? Görülüyor ki tek makul çözüm. al›nt› s. üyelerin de¤iﬂik gerekçelerle ço¤unlu¤a kat›lmalar› biçiminde oluﬂmuﬂtur. Bununla birlikte. bir bütün içinde gerekçeler ile de ba¤l›d›r.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 191 yönelik pozitif direktifler taﬂ›d›¤›. Mesela 2000 y›l›nda verdi¤i bir karara göre. k. Bu durumda anayasa yarg›s›nda yarg›laman›n yenilenmesinin mümkün olmad›¤› düﬂünülebilirse de Avrupa Birli¤i’ne . “baﬂta yasama organlar› olmak üzere tüm organlar kararlar›n yaln›z sonuçlar› ile de¤il. 772-796. Bu nedenle. 5. ne anayasada.. bir anlamda Anayasa Mahkemeleri’ni “negatif kanun koyucu” durumundan ç›kar›p “pozitif kanun koyucu” durumuna getirdi¤i gerekçeleriyle eleﬂtirilmektedir.8. siyasal tahliller yer alm›ﬂt›r. yürütme ve yarg› organlar›n›. yarg›laman›n yenilenmesi. gerçek ve tüzelkiﬂileri ba¤lamas› itibar›yla. Anayasa Mahkemesi’nin anayasa konusunda bir yorum tekeline sahip olup olmad›¤› ve kanun koyucu gibi hareket edip edemeyece¤i sorunlar›yla yak›ndan ilgilidir. Ancak. Anayasa Mahkemesi kararlar›n›n gerekçelerinin de¤il. Mahkeme’nin birçok karar›. 782). böyle bir anlay›ﬂ›n benimsenmemiﬂ oldu¤unun kan›t› olarak kabul edilebilir. kararlar›n gerekçelerinin de ba¤lay›c›l›¤›n› savunmuﬂtur. sadece hüküm f›kralar›n›n ba¤lay›c› oldu¤u yolundad›r. toplumun do¤al hukuki geliﬂimini dondurma ve Anayasa Mahkemesi’ni pozitif kanun koyucu pozisyonuna getirme tehlikesini taﬂ›maktad›r.” hükmü. Cilt 2. zaten kesin hükümler hakk›nda baﬂvurulacak bir yoldur. devlet hayat›n›. tarihsel. yasama organ› düzenlemelerde bulunurken iptal edilen yasalara iliﬂkin kararlar›n sonuçlar› ile birlikte gerekçelerini de göz önünde bulundurmak zorundad›r” (E. Ünite . idare makamlar›n›.t.
Parti kapatma davalar›na gelince. Bu durumda yeni bir kanuni düzenlemeye ihtiyaç olmaks›z›n. Oysa 5271 say›l› Ceza Mahkemesi Kanunu’nun 311/1(f) maddesinde. Anayasa Mahkemesi. Buna karﬂ›l›k Mahkeme’nin Yüce Divan s›fat›yla bakt›¤› davalarla parti kapatma davalar›ndaki durum çok daha tart›ﬂmal›d›r. kanun koyucu gibi hareketle.152/4) tan›mam›ﬂt›r. Üstelik somut norm denetiminde de Anayasa Mahkemesi. parti kapatma davalar›nda uygulanmas› istenilen maddelerin “birer ceza kural› niteli¤inde” oldu¤una. gerçek anlamda bir dava de¤il.192 Anayasa Hukuku uyum sürecinde yap›lan kanun de¤iﬂiklikleri ile hukuk ve ceza davalar› ile idari davalarda A‹HM’in ihlal kararlar›n›n. baﬂka bir davada ise bu davalar›n. “bütünüyle ceza hukuku kurallar› içinde de¤erlendirilmesine olanak bulunmayan kendine özgü” davalar oldu¤una hükmetmiﬂtir. Anayasa Mahkemesi’ne olayla s›n›rl› karar verme yetkisi tan›nm›ﬂ olmas› doktrinde genellikle eleﬂtirilmiﬂ. bir denetim iﬂlemi söz konusu oldu¤una göre. 1961 Anayasas› döneminde mahkemenin bu yetkisi. m. yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez” (m. bir kanunun belli bir olayda uygulanmay›p benzer baﬂka olaylara uygulanmas›n›n eﬂitlik ilkesini sarsaca¤› hakl› olarak ileri sürülmüﬂtür. konunun anayasa yarg›s› aç›s›ndan da de¤erlendirilmesini gerekli k›lm›ﬂt›r. 2008 y›l›nda verdi¤i bir kararda. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi. ancak somut norm denetiminde. Partilerin kapat›lmas›n›n feri sonucu olan siyaset yasa¤› müeyyidesinin. Geçmiﬂte Anayasa Mahkemesi’nin baz› iptal kararlar› sonucunda yasama organ›n›n iradesi d›ﬂ›nda yeni uygulamalar›n ortaya . Anayasa Mahkemesi kararlar›n›n niteli¤ine iliﬂkin olarak. 1991 y›l›nda kapat›lm›ﬂ ve kapatma karar› A‹HM taraf›ndan A‹HS’e ayk›r› bulunmuﬂ olan Türkiye Birleﬂik Komünist Partisi’nin (TBKP) yarg›lanman›n yenilenmesi talebini reddetmiﬂtir. dava konusu olan normu ortadan kald›rd›¤› için bu karar herkes için hüküm ve sonuç do¤urur. yani di¤er mahkemelerden gelen anayasaya ayk›r›l›k iddialar› üzerine verilen hükümlerde söz konusu olabiliyordu. yarg›lanman›n iadesi sebebi olarak kabul edilmesi. “Ceza hükmünün ‹nsan Haklar›n› ve Ana Hürriyetleri Korumaya Dair Sözleﬂme’nin veya eki protokollerin ihlali suretiyle verildi¤inin ve hükmün bu ayk›r›l›¤a dayand›¤›n›n. Avrupa ‹nsan Haklar› Mahkemesi’nin kesinleﬂmiﬂ karar›yla tespit edilmiﬂ olmas›” hali. Nitekim 1961 Anayasas› döneminde Anayasa Mahkemesi. A‹HM’nin ihlal karar›n›n bir yarg›laman›n yenilenmesi sebebi olarak kabul edilmesi mümkün görünmektedir. bu yetkiyi sadece bir defa kullanm›ﬂ. yarg›lanman›n yenilenmesi sebepleri aras›nda say›lm›ﬂt›r. maddesindeki “siyasi partilerin kapat›lmas›na iliﬂkin davalar. burada yarg›laman›n yenilenmesinin mümkün olmad›¤› aç›kt›r. herkes için iptal veya olayla s›n›rl› olarak karar verme yollar›ndan birini tercih etmekte serbestti. “Anayasa Mahkemesi bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin tamam›n› veya bir hükmünü iptal ederken. 1982 Anayasas›. Anayasa Mahkemesi’ne “olayla s›n›rl› ve yaln›z taraflar› ba¤lay›c›” karar verme yetkisini (1961 Anayasas›. cezai bir müeyyide oldu¤unda kuﬂku yoktur. Kararlar›n Etkisi ve Niteli¤i Anayasa Mahkemesi’nin iptal karar›. 2949 say›l› Kanunun 3. Yüce Divan ve parti kapatma davalar›nda. Buna göre.153/2). Yüce Divan davalar›n›n bir ceza yarg›lamas› oldu¤unda ﬂüphe yoktur. 1982 Anayasas› ise bu yönteme yer vermemiﬂtir. 1961 Anayasas›’n›n aksine. Ceza Mahkemeleri Usulü Kanunu hükümleri uygulanmak suretiyle dosya üzerinde incelenir ve karara ba¤lan›r” hükmü de parti kapatma davalar›n›n ceza davas› niteli¤inde oldu¤unun bir kan›t› olarak kabul edilebilir. bir karar›nda. 1982 Anayasas›. 1961 Anayasas›’nda bulunmayan bir hüküm getirmiﬂtir. Anayasa Mahkemesi’nin asli görevi olan iptal ve itiraz davalar›nda.
(m. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlü¤e girece¤i tarihi ayr›ca kararlaﬂt›rabilir. binlerce bireysel iﬂlemi geçersiz k›laca¤›. bu yetkisini ancak çok istisnai olarak ve iptal karar›n›n derhal yürürlü¤e girmesi ile kamu düzeni bak›m›ndan gerçekten tehlikeli bir boﬂlu¤un do¤abilece¤i durumlarda kullanmal›d›r. “‹ptal karar›n›n yürürlü¤e giriﬂinin ertelendi¤i durumlarda. bizce geçmiﬂ durumlar›n yanl›ﬂ bir hukuki de¤erlendirmesine dayand›¤› gibi. karar›n Resmî Gazete’de yay›mland›¤› günden baﬂlayarak bir y›l› geçemez”. iptal karar›n›n derhal yürürlü¤e girmesiyle oluﬂabilecek hukuk boﬂlu¤unun. hiçbir durumda iptal karar›n›n yürürlü¤ünü erteleme zorunda de¤ildir. somut norm denetiminde anayasaya ayk›r›l›k itiraz›nda bulunan taraf›n. Ancak böyle bir durumun. iptal karar›n›n yürürlü¤e giriﬂini erteleme yetkisi. Anayasa Mahkemesi. kanun hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi ‹çtüzü¤ü ya da bunlar›n hükümleri. bunu önleyici yeni bir kanuni düzenleme yapabilmesi için yasama organ›na belli bir süre tan›nmas› gerekti¤i ileri sürülmektedir. Kararlar›n Geriye Yürümezli¤i 1961 (m. 152/2). Bu nedenle anayasa koyucu. anayasaya ayk›r› olan normu iptal etmek suretiyle. Anayasa yarg›s›n›n görevi. “Kanun. 1961 Anayasas›. bizce de isabetli olarak. iptal kararlar›n›n Resmî Gazete’de yay›mland›¤› tarihte yürürlükten kalkar. sosyolojik aç›dan meﬂrulu¤unu yitirmiﬂ olaca¤› söylenebilir. iptal karar›n›n ortaya ç›kard›¤› hukuki boﬂlu¤u dolduracak kanun tasar›s› veya teklifini öncelikle görüﬂüp karara ba¤lar” (m.152/3) ve 1982 (m. Ertelemeye karar verip vermemek ve verdi¤i takdirde bunun süresini. bu yüzden kiﬂilerin hukuki güvenli¤i ve hukuk düzeninin istikrar› aç›s›ndan çok büyük sak›ncalar do¤uraca¤› ortadad›r. dolay›s›yla iptal karar›n›n geriye yürütülerek o kanunun tamamen yok say›lmas› da akla gelebilirdi. Anayasa Mahkemesi’nin. . bir y›l› aﬂmamak üzere saptamak. ayn› mahiyette. Anayasa Mahkemesi’nin. 1961 Anayasas›’nda bulunmayan bir hüküm olarak.8. 1961 Anayasas›’na göre de “kanun koyucu gibi hareketle. Böyle bir kanunun. teknik bak›mdan geçerli¤ini korusa bile. hükmün gerekçesi olarak.153/4). yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis” etmesi mümkün de¤ildi. iptal karar›n›n geriye yürümemesi ilkesini benimsemiﬂtir. hukuk dünyas›na hiç do¤mam›ﬂ gibi say›lmas›. Türkiye Büyük Millet Meclisi. kamu düzeni bak›m›ndan tehlikeli olabilece¤i.153/5) Anayasas›. Kararlar›n Yürürlü¤e Girmesi 1982 Anayasas›’na göre (m. tamamen mahkemenin takdirine b›rak›lm›ﬂt›r. Anayasaya ayk›r›l›¤› saptanm›ﬂ bir normun bir y›la kadar varabilen bir ek süre için yürürlü¤ünü devam ettirmesi sak›ncas›z say›lamaz. Ünite .Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 193 ç›km›ﬂ olmas›ndan kaynakland›¤› anlaﬂ›lan bu hüküm. Gerçi anayasaya ayk›r›l›¤› saptanm›ﬂ bir kanunun. Buna karﬂ›l›k. kanuna dayan›larak o tarihe kadar yap›lm›ﬂ yüzlerce. ‹ptal karar›yla elbette yeni bir hukuki durum do¤ar ama bu Anayasa Mahkemesi’nin kendisini kanun koyucu yerine koydu¤u anlam›na gelmez. hukuka ayk›r› bir durumu ortadan kald›rmakt›r. iptal karar›n›n sonuçlar›ndan bizzat yararlanamamas› anlam›na gelmez. Bu ilke. 1961 Anayasas› döneminde de tart›ﬂma konusu olmuﬂtur. elbette. Kan›m›zca Anayasa Mahkemesi. Bu tarih. 153/3). yönelik oldu¤u amac› gerçekleﬂtirme imkân›ndan da yoksundur. iptal karar›n›n geriye yürümezli¤i ilkesini kabul etmiﬂlerdir.
Bu maddeye göre. yürütmeyi durdurma karar› vermeyi reddetmiﬂtir. Anayasa de¤iﬂikli¤inde iptale. Anayasa Mahkemesi’nin kuruluﬂu. üç kiﬂinin idam cezas›n›n yerine getirilmesi hakk›ndaki kanuna iliﬂkin karar›nda. a¤›r sak›ncalar›n do¤mas›n› önlemek veya tehdit edici bir gücü engellemek için. Baﬂkan. iptal ve itiraz davalar› ile Yüce Divan s›fat›yla yürütülecek yarg›lamalara Genel Kurul’ca bak›l›r. anayasaya ayk›r›l›¤› iddia edilen kanunun yürürlü¤ünün durdurulmas›na karar verilip verilemeyece¤i tart›ﬂmal›d›r. iki bölüm ve Genel Kurul hâlinde çal›ﬂ›r. maddesine göre. Anayasa Mahkemesi 1993 y›l›nda verdi¤i bir kararda bu içtihad›n› de¤iﬂtirerek. ya da baﬂka bir önemli nedenle kamu yarar› aç›s›ndan acilen zorunlu olmas› durumunda. geçici bir tedbir niteli¤inde olarak. 1972 y›l›nda Anayasa Mahkemesi. Ancak. ne de Anayasa Mahkemesinin Kuruluﬂu ve Yarg›lama Usulleri hakk›ndaki 44 say›l› Kanun’la böyle bir yetki tan›nm›ﬂ oldu¤unu belirterek. gerekli gördü¤ü hallerde sözlü aç›klamalar›n› dinlemek üzere ilgilileri ve konu üzerinde bilgisi olanlar› ça¤›rabilir ve siyasî partilerin kapat›lmas›na iliﬂkin davalarda. kararlar›n› salt ço¤unlukla al›r.” ANAYASA YARGISINDA YÜRÜTMEN‹N DURDURULMASI Anayasa yarg›s›nda. Ancak.” Türkiye’de ise 1961 ve 1982 Anayasas›’nda bu konuda hüküm yoktur. ﬁekil bozuklu¤una dayal› iptal davalar› Anayasa Mahkemesi’nce öncelikle incelenip karara ba¤lan›r. mahkemenin davay› görüp karara ba¤lama yetkisi içinde bir aﬂama ve “yarg›sal denetimin etkinli¤inin özünde var olan bir araç” oldu¤u. Bireysel baﬂvurular›n kabul edilebilirlik incelemesi için komisyonlar oluﬂturulabilir. kendisine ne anayasa.194 Anayasa Hukuku Anayasaya Uygunluk Denetiminde Usul Anayasan›n 2010 y›l›nda de¤iﬂtirilmiﬂ olan 149. Mahkeme ayr›ca. Genel Kurul ve bölümlerin yarg›lama usulleri. Siyasî partilere iliﬂkin dava ve baﬂvurulara. Mahkemenin çal›ﬂma esaslar›. baﬂkanvekili baﬂkanl›¤›nda dört üyenin kat›l›m›yla toplan›r. Bölümler. “Anayasa Mahkemesi. Buna karﬂ›l›k. bölüm ve komisyonlar›n oluﬂumu ve iﬂbölümü kendi yapaca¤› ‹çtüzükle düzenlenir. “Federal Anayasa Mahkemesi bir uyuﬂmazl›k s›ras›nda. Federal Almanya’da Federal Anayasa Mahkemesi Kanunu (m. Gerekçede. bireysel baﬂvurularda duruﬂma yap›lmas›na karar verilebilir. özellikle iptal davalar› dolay›s›yla. Bölümler ve Genel Kurul. Yarg›tay Cumhuriyet Baﬂsavc›s›ndan sonra kapat›lmas› istenen siyasî partinin genel baﬂkanl›¤›n›n veya tayin edece¤i bir vekilin savunmas›n› dinler. yürütmeyi durdurma yetkisinin. Anayasa Mahkemesi Yüce Divan s›fat›yla bakt›¤› davalar d›ﬂ›nda kalan iﬂleri dosya üzerinde inceler. kanunlar›n veya denetime tâbi di¤er normlar›n yürürlü¤ünü durdurma yetkisini kendisinde görmüﬂtür. 32/1) baz› ﬂartlarla Federal Anayasa Mahkemesi’nin yürütmenin durdurulmas›na karar verebilmesini kabul etmiﬂtir. siyasî partilerin kapat›lmas›na ya da Devlet yard›m›ndan yoksun b›rak›lmas›na karar verilebilmesi için toplant›ya kat›lan üyelerin üçte iki oy çoklu¤u ﬂartt›r. baﬂkanvekilleri ve üyelerin disiplin iﬂleri kanunla. Mahkeme Baﬂkan›n›n veya Baﬂkan›n belirleyece¤i baﬂkanvekilinin baﬂkanl›¤›nda en az oniki üye ile toplan›r. Geçici Tedbir karar›yla bir durumu geçici olarak düzenleyebilir. bireysel baﬂvurular ise bölümlerce karara ba¤lan›r. Genel Kurul. bu yetki tan›nmad›¤› .
anayasaya ayk›r› bulunan kanunun. 574 . E¤er anayasa koyucu mahkemeye böyle bir yetki vermek istiyorsa. iptal an›nda de¤il. Ünite . kamu düzeni düﬂüncesiyle. Bu durumda anayasa koyucunun. yorum yoluyla ihdas edilemez. Bizce. hatta Anayasa Mahkemesi’nin. çünkü kamu makamlar›. Cilt 1. Say› 29.581).8. anayasaya ayk›r›l›¤› saptanm›ﬂ bir kanunun bile bir süre daha yürürlükte kalabilmesine imkân vermiﬂ oldu¤unu göstermektedir. . 1993/40 . anayasa koyucunun. kamu hukukunda bir kanun boﬂlu¤u oldu¤u ve bunun içtihat yoluyla durdurulabilece¤i iddias› kabul edilemez.42. Anayasan›n ve kanunlar›n vermedi¤i bir yetki. 21. Özel hukukun aksine. bunu aç›k bir anayasa hükmü ﬂeklinde.10. AMKD.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 195 takdirde kiﬂilerin ve kamu düzeninin anayasa korumas›ndan yoksun b›rak›lm›ﬂ olaca¤›. s. iptal karar›n›n yürürlü¤e girece¤i tarihi bir y›l› aﬂmamak üzere ayr›ca kararlaﬂt›rabilmesi. tâbi olaca¤› ﬂartlar ve s›n›rlamalar ile birlikte düzenlemelidir. K. 1993/33. iptal karar›n›n RG’de yay›mland›¤› anda yürürlükten kalkmas›. anayasada ve kanunda yürütmeyi durdurma yetkisinden söz edilmemiﬂ olmakla beraber bunu yasaklay›c› bir hüküm de bulunmad›¤› dolay›s›yla ortada bir kanun boﬂlu¤u bulundu¤u ve bunun içtihat yoluyla doldurulabilece¤i yolunda görüﬂlere yer verilmiﬂtir (E. de¤iﬂik 1961 ve 1982 Anayasas›’nda. anayasaya ayk›r›l›¤› henüz hükme ba¤lanmam›ﬂ bir kanunun yürürlü¤ünün durdurulmas› yetkisini Anayasa Mahkemesi’ne vermek istememiﬂ oldu¤u sonucuna var›labilir.1993. ancak anayasan›n ve kanunlar›n kendilerine tan›d›¤› yetkileri kullanabilirler. k.t.
Anayasa de¤iﬂikliklerini ise sadece ﬂekil bak›m›ndan inceler ve denetler. siyasi partilerin kapat›lmas› hakk›ndaki davalara bakmak. kanunlar›n ve di¤er baz› yasama iﬂlemlerinin anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal merciler taraf›ndan denetimi anlaﬂ›lmaktad›r. soyut norm denetimi ve somut norm denetimi olmak üzere iki ﬂekilde gerçekleﬂir. 1982 Anayasas›. herhangi bir dava ile ilgili olmaks›z›n. Anayasa Mahkemesi’nin statüsünü. kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal denetimi konusuna ilk kez 1961 Anayasas›’nda yer verilmiﬂtir. anayasaya ayk›r›l›¤› ileri sürülen normun mahkeme niteli¤ine sahip merciler önünde bak›lmakta olan bir davaya uygulanmas› ve dava hâkiminin ilgili normun anayasaya ayk›r›l›¤› iddias›n› ciddi bulmas› gerekmektedir. mahkemeye norm denetimi ile ilgili olmayan baﬂka birtak›m görevler de verilmiﬂtir. Bu görevler ﬂu ﬂekilde s›ralanabilir: Anayasada belirtilen kiﬂileri Yüce Divan s›fat›yla yarg›lamak. bir mahkemede görülmekte olan bir davan›n karara ba¤lanmas›n›n. Anayasam›za göre. iktidar ve ana muhalefet partisi Meclis gruplar› ile TBMM üye tam say›s›n›n en az beﬂte biri tutar›ndaki üyeler taraf›ndan aç›labilir. Kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal denetimi. 1961 ve 1982 Anayasas›’nda yarg› fonksiyonu ayr› bir kuvvet olarak vas›fland›r›lm›ﬂ ve ba¤›ms›z mahkemeler taraf›ndan kullan›laca¤› ifade edilmiﬂtir. Anayasa Mahkemesi’nin temel görevi anayasaya uygunluk denetimi yapmak olmakla birlikte. Anayasaya uygunluk denetiminin yollar›n› karﬂ›laﬂt›rabilmek. Anayasa yarg›s› kavram›n› ve tarihsel geliﬂimini anlatabilmek. kuruluﬂunu. 1982 Anayasas›’nda da yarg›sal denetim konusunda ayr›nt›l› düzenlemeler bulunmaktad›r. o davada uygulanacak hukuk normunun anayasaya uygun olup olmamas›na ba¤l› olmas› hâlinde yap›lan denetimdir. Somut norm denetimi yoluna baﬂvurulabilmesi için. A M A Ç 5 A M A Ç 2 A M A Ç 3 . Geniﬂ anlamda anayasa yarg›s›. KHK’lerin ve TBMM ‹çtüzü¤ü’nün anayasaya ﬂekil ve esas bak›mlar›ndan uygunlu¤unu denetler. siyasi partilerin malî denetimini yapmak. Türk anayasa hayat›nda 1924. soyut olarak gerçekleﬂtirildi¤i için. 1982 Anayasas›’na göre iptal davas› Cumhurbaﬂkan›. Soyut norm denetimi. Ancak yarg› ba¤›ms›zl›¤›n› bütün gerekleriyle gerçekleﬂtirmeye yönelik düzenlemeler ilk kez 1961 Anayasas› ile getirilmiﬂtir. buna soyut norm denetimi denmektedir.196 Anayasa Hukuku Özet A M A Ç 1 Türk anayasalar›nda yarg› fonksiyonunun düzenleniﬂ ﬂeklini aç›klayabilmek. Uyuﬂmazl›k Mahkemesi’ne baﬂkanl›k edecek üyeyi kendi üyeleri aras›ndan görevlendirmek. Somut norm denetimi ise. anayasa hukuku sorunlar›n›n yarg›sal usuller içerisinde bir karara ba¤lanmas› sürecini ifade eder. Anayasa Mahkemesi’ni denetim konusunda tek yetkili k›lm›ﬂt›r. Bu durumda. görev ve yetkilerini aç›klayabilmek. kanunun uyguland›¤› somut bir dava veya olay yoktur. anayasada belirtilen baz› organlar›n bir kanun aleyhinde Anayasa Mahkemesi’nde dava açmalar›yla gerçekleﬂtirilen denetimdir. Ancak bir kanunun anayasaya ﬂekil aç›s›ndan ayk›r› oldu¤u iddias›yla iptal davas› açma yetkisi sadece Cumhurbaﬂkan›’na ve TBMM üye tam say›s›n›n en az beﬂte biri tutar›ndaki üyelerine tan›nm›ﬂt›r. Anayasa Mahkemesi kanunlar›n. milletvekillerinin yasama dokunulmazl›klar›n›n kald›r›lmas›na veya üyeliklerinin düﬂmesine iliﬂkin TBMM kararlar›na karﬂ› ilgililerin iptal istemlerini karara ba¤lamak. A M A Ç 4 Anayasaya uygunluk denetiminin konusunu saptayabilmek. Dar anlamda ise anayasa yarg›s›ndan. Türk anayasa hayat›nda. Anayasaya ayk›r›l›k iddias› ve denetimi.
Hukukun genel ilkeleri c. o davada kullan›lacak hukuk normunun anayasaya uygun olup olmamas›na ba¤l› olmas› hâlinde. Anayasa Mahkemesi taraf›ndan denetlenebilir? a. yap›lan denetime ne ad verilmektedir? a. Yarg›tay Genel Kurulu’nca seçilen hâkimler d. Meclis araﬂt›rmas› aç›lmas›na karar verme 6. Dan›ﬂtay Genel Kurulu’nca seçilen hâkimler e.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 197 Kendimizi S›nayal›m 1. d. TBMM d. Dan›ﬂtay c. Anayasa Mahkemesi KHK’lerin ﬂekil ve esas bak›m›ndan anayasaya uygunlu¤unu denetler. e. Anayasa Mahkemesi kanunlar›n ﬂekil ve esas bak›m›ndan anayasaya uygunlu¤unu denetler. Anayasal ﬂikâyet 10. Önleyici denetim e. Milletleraras› antlaﬂmalar›n anayasaya uygunlu¤unu denetlemek. Bir mahkemede görülmekte olan bir davan›n karara ba¤lanmas›n›n. 1982 Anayasas›’na göre Dan›ﬂtay üyelerinin dörtte biri aﬂa¤›dakilerden hangisi taraf›ndan seçilir? a. 6 ay c. Bast›r›c› denetim d. Bölge ‹dare Mahkemesi 4. Anayasaya uygunluk denetiminde kullan›lan ölçü normlar›n bütününün oluﬂturdu¤u kümeye ne ad verilir? a. Somut norm denetiminde dava mahkemesi. Cumhurbaﬂkan› e. Destek ölçü norm d. 1876 Kânûn-i Esâsîsi b. 1924 Anayasas› d. Önleyici denetim d. Ölçü norm b. 9 ay . TBMM üyeli¤inin düﬂmesine iliﬂkin kararlar› denetlemek. Anayasall›k bloku e. Hâkimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu üyesi de¤ildir? a. c. KHK’lerin anayasaya uygunlu¤unu denetlemek. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. e. HSYK b. Adalet Bakan› b. Cumhurbaﬂkan› seçimi e. 5. Soyut norm denetimi b. Anayasa Mahkemesi s›k›yönetim ve ola¤anüstü hâl KHK’lerinin anayasaya uygunlu¤unu denetler. Adalet Bakanl›¤› Müsteﬂar› c. 1921 Anayasas› c. Kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unu denetlemek. Bir normun kesinleﬂip yürürlü¤e girmesinden sonra yap›lan anayasaya uygunluk denetimine ne ad verilir? a. Yasama dokunulmazl›¤›n›n kald›r›lmas›na iliﬂkin karar d. Anayasa Mahkemesi’nin görevlerinden de¤ildir? a. c. Anayasa Mahkemesi anayasa de¤iﬂikliklerinin sadece ﬂekil bak›m›ndan anayasaya uygunlu¤unu denetler.8. iﬂin kendisine geliﬂinden baﬂlamak üzere kaç ay bekler? a. Erken seçim karar› b. Anayasaya uygunluk denetimi konusunda aﬂa¤›dakilerden hangisi yanl›ﬂt›r? a. Anayasa Mahkemesi’nin karar›n›. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. b. 5 ay b. Yarg› ba¤›ms›zl›¤›n› bütün gerekleriyle gerçekleﬂtirmeye yönelik düzenlemeler ilk kez hangi anayasada yer alm›ﬂt›r? a. Hükûmete güvenoyu verilmesi c. 8. Anayasa Mahkemesi TBMM ‹çtüzü¤ü’nün ﬂekil ve esas bak›m›ndan anayasaya uygunlu¤unu denetler. Say›ﬂtay Genel Kurulu’nca seçilen hâkimler 2. Ünite . Düzeltici denetim e. b. 7 ay d. Anayasa de¤iﬂikliklerinin ﬂekil bak›m›ndan anayasaya uygunlu¤unu denetlemek. d. Esas bak›m›ndan denetim 7. Aﬂa¤›daki parlamento kararlar›ndan hangisi. Soyut norm denetimi c. Hukuk normu 9. 1961 Anayasas› e. Somut norm denetimi c. 1982 Anayasas› 3. Somut norm denetimi b. 8 ay e.
2011.198 Anayasa Hukuku “ Yaﬂam›n ‹çinden Anayasa Mahkemesi. Say› 5. . hâkimlerin ba¤›ms›zl›¤› ilkesinin sözde kalmamas› için kendilerine tan›nm›ﬂ birtak›m güvencelere verilen isimdir. “Türk Anayasalar›nda Yarg› Fonksiyonunun Düzenleniﬂi” konusuna bak›n›z. vs. onun anayasaya uygunluk denetimine tabi olup olmayaca¤›n› belirleyebilece¤ini ifade etmiﬂtir: “Anayasa Mahkemesi. Anayasa denetiminin amac›. Ayr›nt›l› bilgi için “Anayasall›k Bloku” konusuna bak›n›z.1966 tarihli karar›nda ve ayn› nitelikteki birçok baﬂka karar›nda. Ayr›nt›l› bilgi için “Anayasaya Uygunluk Denetiminin Konusu” konusuna bak›n›z Ayr›nt›l› bilgi için “Anayasa Yarg›s› Kavram› ve Tarihsel Geliﬂimi” konusuna bak›n›z. hâkimlk teminat›. Kaynak: Kemal Gözler. 40-41). 19. hâkimlerin ba¤›ms›zl›¤›n› tam olarak gerçekleﬂtirebilmek için. Ayr›nt›l› bilgi için “Anayasaya Uygunluk Denetiminin Konusu” konusuna bak›n›z. o metnin meclislerce ﬂu veya bu nitelikte say›lm›ﬂ olmas›yla ba¤l› tutulamaz. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Yarg› fonksiyonu. a ” Okuma Parças› Bir ülkede hâkimlerin ba¤›ms›zl›¤› ilkesinin anayasayla veya kanunla tan›nmas›. s. Bursa: Ekin Yay›nevi. kendisini bir metnin TBMM’nce adland›r›lm›ﬂ tarz› ile ba¤l› olmad›¤›n› ve bu metnin hukuki niteli¤ini bizzat araﬂt›rarak. d 4. b 8. ‹ﬂte hâkimlik teminat›. huzur ve sükun içinde görev yapabilmeleri için hâkimlerin kendilerine tan›nan kiﬂisel güvencelerdir. aksi takdirde meclislerin yan›larak nitelendirdikleri bir metnin. Ayr›nt›l› bilgi için “Somut Norm Denetimi” konusuna bak›n›z. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Anayasa Mahkemesinin denetimi d›ﬂ›nda kalmas› kabul edilmiﬂ bulunur ki bu da Anayasa Koyucusunun Anayasaya uygunluk denetimini koymakla güttü¤ü amaca ayk›r› düﬂer. Hâkimlere emir ve talimat vermemekle birlikte e¤er hâkimlerin tayin ve terfileri. 396. d 7. yürütme organ›n›n takdirine ba¤l› ise hâkimlerin ba¤›ms›zl›¤› sözde kal›r. maaﬂlar›. ancak. Hâkimlerin ba¤›ms›zl›¤› ilkesi hukuk devletinin vazgeçilmez ﬂart›d›r. d 9.” Kaynak: Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi. a 10. ﬂu ﬂekilde tan›mlanabilir: Hâkimlik teminat›. Ayr›nt›l› bilgi için “Somut Norm Denetimi” konusuna bak›n›z. Ayr›nt›l› bilgi için. s. c 6. d 5. görevden al›nmalar›. 3.12. Anayasa Hukukunun Genel Esaslar› Ders Kitab›. d Ayr›nt›l› bilgi için “Hâkimler ve Savc›lar Yüksek Kurulu” konusuna bak›n›z. hâkimlerin gerçekten de ba¤›ms›z oldu¤u anlam›na her zaman gelmeyebilir. Ayr›nt›l› bilgi için “Anayasaya Uygunluk Denetiminin Konusu “ konusuna bak›n›z. bir metnin anayasaya uygunlu¤unu denetlerken. bir uyuﬂmazl›k dolay›s›yla kanunun uygulanmas›d›r. Bu ilke istisnas›z bütün demokratik ülkelerde benimsenmektedir. Anayasa Mahkemesinin incelemesi için önüne getirilen metni kendi hukuk anlay›ﬂ›na göre nitelendirebilmesini zorunlu k›lar. Hâkimlik teminat› sayesinde hâkimler kendi meslek ve varl›klar›n› tehlikeye atmaks›z›n huzur içinde görevlerini yapabilirler. e 2. Ayr›nt›l› bilgi için “Yüksek Mahkemeler” konusuna bak›n›z. hâkimlerin her türlü maddi ve manevî bask›dan uzak olarak. O hâlde.
Anayasa Yarg›s›nda Somut Norm Denetimi.Yarg› Organ› ve Anayasa Yarg›s› 199 Yararlan›lan Kaynaklar Aliefendio¤lu. Yeni Bir Anayasa Haz›rl›¤› ve Türkiye: Seçkincilikten Toplum Sözleﬂmesine. Ankara: Yetkin Yay›nlar›. Anayasa Yarg›s›. Feyzio¤lu. Serap (2009). Dr. “Anayasa Yarg›s›nda Yokluk. Anayasa Hukuku. ‹stanbul: Beta. Ankara. Kapani. Türk Anayasa Hukuku. Anayasa Yarg›s›. Münci (1956). Ünite . Kabo¤lu. Ergun Özbudun’a Arma¤an. Turhan (1951). Ankara: Yetkin Yay›nlar›. ‹brahim (1994). Uluﬂahin. Baki (1966). Ozan (2007). Ankara: AÜHF Yay›n›. ‹stanbul: ‹ÜHF Yay›n›. Yaz›c›. Artun (1980). Ankara: AÜSBF Yay›n›. K›ratl›. s. Hukuk ve Siyaset Ekseninde Anayasa Mahkemesinin Yarg›sal Aktivizmi ve ‹nsan Haklar› Anlay›ﬂ›. Arma¤an. Kanunlar›n Anayasaya Uygunlu¤unun Siyasal ve Yarg›sal Denetimi ve Yarg›sal Denetim Alan›nda Ülkemizde Öncüler. Ankara: Yetkin Yay›nlar›. ‹stanbul: Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. Ergül. Hakyemez. Anayasa Yarg›s›nda Yorum Yöntemi. 675-737. Ankara: Yetkin Yay›nlar›. Ünsal. S. Osman (2008). Cilt II. Ankara: AÜHF Yay›n›. Servet (1967). Yeni Kurumsalc› Yaklaﬂ›mda Türk Anayasa Mahkemesi ve Demokrasi. Gözler. Erdal (2003). 175213. Kuru.” Prof. Yüzbaﬂ›o¤lu. Bülent Nuri (1966). Yusuf ﬁevki (2009). Bertil Emrah (2010). Nur (2008). Ankara: Adalet Yay›nevi. “Yokluk Teorisinin Anayasa Hukukunda Yeri ve Uygulanabilirli¤i. Kemal (2000). Dr. Siyaset ve Anayasa Mahkemesi. Onar. Anayasa Mahkemesine Göre Türk Anayasa Hukuku Anlay›ﬂ›. Esen. Göztepe. Türk Anayasa Yarg›s›nda Anayasall›k Bloku. Anayasa ﬁikayeti. Metin (1966). Can. Y›lmaz (1997). Oder. Ankara: AÜHF Yay›n›. Ankara: AÜSBF Yay›n›.8. Ergun Özbudun’a Arma¤an. Ece (1998). Anayasa Hukuku. Anayasa Mahkemesinde Kazaî Murakabe Sistemi. ‹cra Organ› Karﬂ›s›nda Hâkimlerin ‹stiklali. Necmi (1993). Bursa: Ekin Kitabevi Yay›nlar›. Ankara: ‹mge Kitabevi. Ankara: AÜHF Yay›n›. Ankara: AÜSBF Yay›n›.” Prof. Kanunlar›n Anayasaya Uygunlu¤unun Kazai Murakabesi. ‹stanbul: ‹ÜHF Yay›n›. . Cilt II. Hâkim ve Savc›lar›n Ba¤›ms›zl›¤› ve Teminat›.
.
Ço¤ulcu Demokrasi: Siyasal ço¤unlu¤un etkin ﬂekilde s›n›rland›¤› ve çeﬂitli siyasal ve sosyal güçlerce paylaﬂ›ld›¤› demokrasi anlay›ﬂ›. K Kadük Olma: Bir yasama döneminde sonuçland›r›lamayan kanun tasar› ve tekliflerinin hükümsüz kalmas› durumu. Ç Çerçeve Anayasa: Genel ilkeleri düzenleyen ve bunlar›n uygulanma biçimlerini kanunlara b›rakan anayasa tipi. Düzeltici Denetim: Bir normun yürürlü¤e girmesinden sonra yap›lan denetim. Askerî Yarg›tay: Askeri mahkemelerde verilen karar ve hükümlerin üst inceleme makam›.Sözlük 201 Sözlük A Anayasa: Bir devletin temel örgütleniﬂ tarz›n›. Anayasac›l›k Ak›m›: Devlet iktidar›n›n yaz›l› bir anayasa ile s›n›rland›r›lmas› amac›n› güden siyasal ak›m. Aslî Kurucu ‹ktidar: Bir ülkede gerçekleﬂen hükûmet darbesi. vergi. ö¤renim durumu ve cinsiyet gibi nitelik s›n›rland›rmalar› olmaks›z›n bütün yurttaﬂlar›n oy kullanma hakk›na sahip olmas›. ihtilâl ya da ülkenin parçalanmas› veya düﬂman iﬂgali sonucundan oluﬂan hukuk boﬂlu¤unu dolduran ve kendisini ba¤layan hiçbir pozitif hukuk kural› olmaks›z›n s›n›rs›z bir biçimde o ülke devletinin temel siyasal yap›s›n› belirleyen iktidar. Meclis’çe görevden uzaklaﬂt›r›lmas› sonucunu do¤uran. Fonksiyonlar Ayr›l›¤›: Devletin çeﬂitli hukukî fonksiyonlar›n›n de¤iﬂik devlet organlar›nca yerine getirilmesi. Ayr›ca asker kiﬂilerin yasa ile belirlenen baz› davalar›na ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar. yorumlayan ve sistemleﬂtiren bir hukuk bilimi dal›. J Jandarma Devlet: Devletin görevlerini iç ve d›ﬂ güvenli¤i sa¤lamakla s›n›rlayan ve sosyo-ekonomik yaﬂama müdahalesini zararl› sayan devlet anlay›ﬂ›. bu organlar aras›ndaki iliﬂkileri ve devletle birey aras›ndaki iliﬂkilerin temel kurallar›n› belirleyen üstün bir kanun. birbirinden kesin olarak ayr›ld›¤› hükûmet biçimi. F Ferman: Padiﬂah buyru¤u. Düalist Yürütme: Yürütme yetkisinin bir kiﬂi ile bir kurul aras›nda bölüﬂtürülmesi. siyasal sorumlulu¤a yönelik bir denetim arac›. Anayasa Hukuku: Anayasa ve onunla yak›ndan ilgili di¤er hukukî mevzuat› aç›klayan. ‹dari Yarg›: ‹darî uyuﬂmazl›klarla ilgili yarg› kolu. organlar›n›. Askerî Yüksek ‹dare Mahkemesi: Asker kiﬂileri ilgilendiren ve askerî hizmete iliﬂkin idarî eylem ve iﬂlemlerden do¤an uyuﬂmazl›klar›n ilk ve son derece mahkemesi olarak yarg› denetimini ve yasalarla belirlenen görevleri yapan yüksek mahkeme. dan›ﬂma ve inceleme mercii. Güven Oyu: Hükûmetin TBMM’ce desteklenip desteklenmedi¤ini belirlemek üzere baﬂvurulan oylama. Devletleﬂtirme: Kamu hizmeti niteli¤i taﬂ›yan özel giriﬂimlerin kamu yarar›n›n zorunlu k›ld›¤› durumlarda devlete aktar›lmas›na yönelik iﬂlem. E Emredici Vekâlet: Milletvekillerinin yasama dönemi içerisinde seçmenleri taraf›ndan azledilmesine ve seçmenlerin hukukî direktif vermesine olanak sa¤layan sistem. Genel Oy: Servet. Bakanlar Kurulu’nun yürürlükteki kanunlar› de¤iﬂtirebilecek veya kald›rabilecek güçte düzenlemelerde bulunabilmesi. B Baﬂkanl›k Hükûmeti: Yasama ve yürütme kuvvetlerinin. ‹ ‹çtüzük: Yasama meclislerinin kendi iç çal›ﬂmalar›n› düzenlemek amac›yla oluﬂturduklar› kurallar bütünü. G Genel Görüﬂme: Toplumu ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren bir konunun. TBMM Genel Kurulu’nda görüﬂülmesi. Anayasa Yarg›s›: Kanunlar›n ve di¤er baz› yasama iﬂlemlerinin anayasaya uygunlu¤unun yarg›sal mercilerce denetlenmesi. . Kanun Hükmünde Kararname: TBMM’nce ç›kar›lan yetki kanununa dayan›larak. D Dan›ﬂtay: Türkiye Cumhuriyeti Anayasas› ile görevlendirilmiﬂ bulunan yüksek idare mahkemesi. sahibinin iste¤i d›ﬂ›nda ve ancak belli bedel karﬂ›l›¤›nda kamu mülkiyetine geçirilmesi iﬂlemi. Kamulaﬂt›rma: Özel mülkiyet alt›ndaki bir taﬂ›nmaz›n. Demokrasi: Yöneticilerin bütün yönetilenler taraf›ndan serbest ve dürüst seçimler yoluyla seçildi¤i rejim. Gensoru: Bakanlar Kurulu’nun ya da bir bakan›n.
S›k›yönetim: Anayasal düzene yönelik. Cumhuriyete karﬂ› kuvvetli ve eylemli bir kalk›ﬂman›n varl›¤› veya ülkenin ve milletin bölünmez bütünlü¤ünü tehlikeye düﬂüren ﬂiddet hareketlerinin yayg›nlaﬂmas› hâllerinde baﬂvurulan ola¤anüstü yönetim usûlü. Sert (Kat›) Anayasa: De¤iﬂtirilmesi normal kanunlardan farkl› ve daha güçleﬂtirici ﬂartlara ba¤lanm›ﬂ olan anayasa. S›n›f Egemenli¤i: Ülke içindeki üstün gücün bir s›n›f›n elinde toplanmas› ve bütün di¤er s›n›flar›n egemenli¤in kullan›lmas›ndan d›ﬂlanmas›. S-ﬁ Saf Millî ‹rade: Halk taraf›ndan seçilen yasama organ›n›n ve onun içinden ç›kan hükûmetin. Meclis Hükûmeti: Yasama ve yürütme kuvvetlerinin. ola¤anüstü hal ilan›n› gerektiren hâllerden daha vahim ﬂiddet olaylar›n›n yayg›nlaﬂmas›. bilimsel ve ak›lc› kullan›lmas›. Kollejyal Yürütme: Yürütme yetkisinin bir kurul taraf›ndan kullan›ld›¤› tekçi yürütme modeli. ola¤an hukuk düzeninin kurallar› ile önlenmesine olanak bulunmayan ola¤anüstü bir tehdide ya da tehlikeye karﬂ› baﬂvurdu¤u özel yönetim usulü. ekonomik kalk›nmay› sa¤lamak amac›yla. bu iki organ›n hâkimlere emir ve talimat veremeyece¤ini ve tavsiyede bulunamayaca¤›n› ifade eden ilke. Meclis Araﬂt›rmas›: Yasama meclislerinin bir konuda bilgi edinmek için yapt›klar› inceleme. din ve devlet iﬂlerini bütünüyle birbirinden ay›ran yönetim sistemi. Monist Yürütme: Yürütme yetkisinin tümünün kiﬂi ya da kurul olarak tek bir organa ait olmas› Mutlak›yet: Bir hükümdar›n kay›ts›z ﬂarts›z idaresi alt›nda bulunan hükûmet ﬂekli. ekonomik ve fiziksel nedenlerle dezavantajl› durumda olan birey ve gruplar lehine ayr›mc›l›k yap›lmas›. . ayaklanma olmas›. yürütme ve yarg› yetkilerini kullanan iktidar. O-Ö Ola¤anüstü Hâl Rejimi: Devletin. Pozitif Ayr›mc›l›k: Toplumda sosyal. savaﬂ hâli. Planlama: Toplumun ekonomik kaynaklar›n›n. Meclis Soruﬂturmas›: Baﬂbakan ya da bakanlar›n görevleriyle ilgili cezaî sorumluluklar›n›n araﬂt›r›lmas›n› sa¤layan bir denetim arac›. Kurulmuﬂ ‹ktidar: Kurucu iktidar›n anayasa ile çizdi¤i s›n›rlar içinde kalarak. Kurucu ‹ktidar: Bir devletin temel siyasal yap›s›n›. yapt›¤› ya da de¤iﬂtirdi¤i anayasa ile belirleyen iktidar. yetkilerde ve sorumluluklar ile f›rsatlarda ve hizmetlerde eﬂit davran›lmas›. devletin yasama. Mücadeleci Demokrasi: Amac› özgürlükçü demokrasiyi ortadan kald›rmak olan ak›mlara. genel oyla seçilmeyen baz› kurum ve kuruluﬂlarca s›n›rland›r›lamamas› kuram›. yumuﬂak ve dengeli biçimde ayr›ld›¤› rejim modeli. yasama organ›nda birleﬂmesi ile oluﬂan hükûmet biçimi. Önleyici Denetim: Bir normun yürürlü¤e girmesinden önce yap›lan denetim. Kooptasyon: Kuruluﬂlar›n kendi temsilcilerini kendilerinin belirlemesi. Seçim Sistemi: Seçmenlerin verdikleri oylar›n parlamento sandalyelerine dönüﬂtürülmesinde uygulanan kurallar bütünü. gereksiz t›kanma ve bunal›mlar› aﬂmak amac›yla baz› kurum ve kurallar›n öngörüldü¤ü parlamentarizm türü. Mahkemelerin Ba¤›ms›zl›¤›: Hâkimlerin gerek yasama gerek yürütme organlar›ndan ba¤›ms›z olmalar›. L Laik Devlet: Gerek dine ba¤l› devlet. meﬂru siyasal faaliyet alan›n› kapatan demokrasi anlay›ﬂ›. gerekse devlete ba¤l› din sistemlerini reddeden. yürütme ve yarg› iktidarlar›n›n farkl› devlet organlar›na verilmesi. R Rasyonelleﬂtirilmiﬂ Parlamentarizm: Parlamenter sisteme iﬂlerlik kazand›rmak. yararlarda ve yükümlülüklerde. N Negatif Statü Hakk›: Bireye devlet karﬂ›s›nda özerk bir alan tan›yan ve devlete o alana müdahale etmeme yükümlülü¤ünü yükleyen bir hak türü. P Parlamenter Rejim: Yasama ve yürütme kuvvetlerinin.202 Anayasa Hukuku Kanun Tasar›s›: Bakanlar Kurulunca yap›lan kanun önerisi. savaﬂ› gerektirecek bir durumun baﬂ göstermesi. M Maddî Hukukî Eﬂitlik: Ayn› durumda bulunanlara haklarda ve ödevlerde. Kuvvetler Ayr›l›¤›: Devletin yasama. Kat› Anayasa: De¤iﬂtirilmesi ola¤an kanunlardan daha güç koﬂullara ba¤lanan anayasa tipi. Ölçülülük ‹lkesi: Temel hak ve hürriyetlerin s›n›rlanmas›nda s›n›rlama arac›n›n amac› gerçekleﬂtirmeye elveriﬂli olmas› ve araç ile amaç aras›nda ölçülü bir oran›n olmas›. Kanun Teklifi: Milletvekillerince yap›lan kanun önerisi.
Somut Norm Denetimi: Bir mahkemede görülmekte olan bir davan›n karara ba¤lanmas›n›n. ﬁeklî Hukukî Eﬂitlik: Kanunlar›n genel ve soyut nitelik taﬂ›mas›. ileri sürdükleri düﬂüncelerden. . Soyut Norm Denetimi: Anayasa’da belirtilen baz› kiﬂi ya da organlar›n bir kanuna karﬂ› Anayasa Mahkemesi’nde dava açmalar›yla gerçekleﬂtirilen denetim türü. 203 Yüce Divan: Anayasa Mahkemesi’nin Cumhurbaﬂkan›’n›. Soru: Milletvekilleri taraf›ndan.Sözlük S›n›rl› (Anayasal) Devlet: Devlet iktidar›n›n çeﬂitli organlar aras›nda bölüﬂtürülerek etkin ﬂekilde s›n›rland›r›lmas›n› sa¤layan devlet tipi. Yarg›tay Cumhuriyet Baﬂsavc›s›’n›. Yarg›tay. o oturumdaki Baﬂkanl›k Divan›’n›n önerisi üzerine bir karar al›nmad›kça. Yasama Dokunulmazl›¤›: Seçimden önce veya sonra suç iﬂledi¤i ileri sürülen bir milletvekilinin. sorgulanamamas›. yani kapsad›¤› herkese eﬂit olarak uygulanmas›. o davada uygulanacak hukuk kural›n›n Anayasa’ya uygun olup olmamas›na ba¤l› olmas› halinde yap›lan denetim. Yasama Yetkisinin Genelli¤i: Anayasaya ayk›r› olmamak kayd›yla her konunun yasama organ›nca dilenilen ölçüde ayr›nt›l› olarak düzenlenmesi. bunlar› Meclis d›ﬂ›nda yinelemek ve a盤a vurmaktan sorumlu tutulamamalar›. tutuklanamamas› ve yarg›lanamamas›na yönelik yasama ba¤›ﬂ›kl›¤›. Sosyal Devlet: Devletin toplumsal bar›ﬂ› ve adaleti sa¤lamak üzere sosyo – ekonomik yaﬂama etkin müdahalesini gerekli gören devlet anlay›ﬂ›. Yasama Sorumsuzlu¤u: Milletvekillerinin Meclis çal›ﬂmalar›ndaki oy ve sözlerden. T Talî Kurucu ‹ktidar: Bir ülkenin anayasas›n›. Meclisin karar› olmaks›z›n tutulamamas›. Bakanlar Kurulu üyelerini. sözlü ya da yaz›l› olarak yan›tlanmak üzere Baﬂbakan ya da bakanlardan bilgi istenmesi. Y Yarg›tay: Adliye mahkemelerinden verilen karar ve hükümlerin son inceleme makam›. Askeri Yarg›tay Baﬂsavc›s›’n› ve kendi üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolay› ceza mahkemesi olarak yarg›lamas› s›ras›nda taﬂ›d›¤› ad. Sosyal Devlet: Devletin sosyal bar›ﬂ› ve adaleti sa¤lamak amac›yla toplumsal ve ekonomik yaﬂama müdahalesini gerekli k›lan devlet anlay›ﬂ›. Yasama Yetkisinin ‹lkelli¤i (Aslîli¤i): Yasama organ›n›n bir konuyu araya baﬂka bir iﬂlem girmeksizin düzenlemesi. Yasama Uyumsuzlu¤u: Milletvekillerinin baﬂta yürütme organ› olmak üzere di¤er bütün kurum ve kuruluﬂlara karﬂ› tam ba¤›ms›zl›klar›n›n sa¤lanmas› amac›yla herhangi bir resmî ya da özel iﬂle görevlendirilmemeleri. yine o anayasada belirtilen usul ve kurallara ba¤l› kalarak de¤iﬂtiren iktidar. Yüksek Hâkimler Kurulu. Dan›ﬂtay. Say›ﬂtay baﬂkan ve üyelerini. Askeri Yarg›tay.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?