Transkript
1 AKATALPA Ekim Sayı 118 Aylık Şiir ve Eleştiri Dergisi ISSN BURSA VURGUMUZUN GEREKÇESİ Bu derginin kültür başkentimiz İstanbul a da, resmi başkentimiz Ankara ya da, uygarlık odağımız İzmir e ve başka herhangi, yerli-yabancı bir şehre de, özel bir ilgisi olmamıştır, olamaz. Bunu ta Haziran ve Temmuz 2000 tarihli 6. ve 7. sayılarımızdaki Ulusallığa Paydos! ve Evet Şiirde ve Sanatta Ulusallığa Paydos! başlıklı yazılarımızla ortaya koymuştuk daha o yıllarda! Yanlış anlaşılma korkusunu bile göze alarak. Ya neydi coğrafyaya ilişkin konumumuz? Yereldik ve evrenseldik ya da evrenseldik ve yereldik. Ayak tabanlarımız buraya değdiği için yerel, yürek ve beynimiz evrenle ilişkide olduğu için evrensel. Aslında aynı duruş bütün sahih sanatçıların duruşudur elbette. Arası arızi alandır. İstanbul da oturanlar, İzmir de oturanlar, Ankara da oturanlar diye bakmaya başladınız mı farkında olmadan, özü ıskalamaya başlarsınız. Kendiniz olmayı geri plana itersiniz. Kendinize bakmakla yetindiğinizdeyse iç denizinizin suyunu tüketebilirsiniz. Gariptir, anlı şanlı çoğu kurumsal dergide, yasalar karşısındaki konumlarından hareketle herhangi bir durumda kendilerine fazla zarar gelmesin diye yerel süreli yayın yazarken, bizimkinde yaygın süreli yayın yazar, şüphesiz doğal bir meydan okuma olarak. Bunun nedeni, başından beri kale almadığımız ortalık yere tav olmak değil; dayatılan platformda bulunmayan evrensel seçeneğine zorunlu vurgu yapmaktı. Yerelliğimiz adresimizden belli, ama yasa bize açık evrensel olma hakkı tanımıyorsa, biz bunu yaygın süreli yayın seçeneğini işaretleyerek gösterebilirdik, gösterdik. Son zamanlarda Bursa ya biraz fazla bakmak zorunda kaldıysak kusura bakmayın, Sevgili Arkadaşlar ve merak etmeyin; ayağımız yerdeyse başımız hep göktedir ve bu hep böyle kalacaktır. Teknik Hatalar ve Duyurular * Hayatı Şiirleştiren dizimiz geçen ay 10. olarak görünüyordu, doğrusu 12. olacaktı; dizi 13 üne bastı bu ay! * Asri zaman kes-yapıştır ının gizli oyununa geldik: Geçen sayıdaki ben hâlâ çırağım usta, sessiz bir körüm terazin yoksa. dizesini Hüseyin Köse nin şiirinin sonundan alıp Salih Mercanoğlu nun şiirinin sonuna eklemenizi rica ediyor, başta şairlerimiz, herkesten özür diliyoruz. * Türkiye nin zenginliği diye bakıp sevindiğimiz yüz küsur derginin yüz küsurunda da yazmak isteyen arkadaşlarımız var; ne diyelim, kaos ana kendilerine şifalar versin. Bilindiği üzere, ideali, üç ya da dört dergidir, hadi olsun da beş olsun. Bursa da bir kilometrekarelik bir alanda da bir elin parmakları dolayında dergi çıkıyor; buna da zenginlik diye İŞARET FİŞEĞİ Tuğrul TANYOL zamanı kurcalayan adam suya taş atan çocuk gün devrilirken altında kaldılar gece onları görmedi bile hepimiz zaman yolcusuyuz aslında zamanla birlikte ilerleyen çocuğun attığı taştan kopan kale yüzer yavaşça denizin üzerinde sen bir başka adla çağırsan da kendini üzerine düşen gölge birlikte şekillenir seninle oraya bak! oraya şimdi fırlayacak kalbin işaret fişeği bakıyor ve seviniyoruz. Ama her birinin şair ve yazarlarının farklı olması koşuluyla. Aynı olacaksa niye bu kadar dergi? Dergilere de, buralarda yer alan şair-yazarlara da, zamanla bir bölümü mutlaka bizlerin yerini alacak geleceğin şairyazarları sevgili okurlara da haksızlık değil mi bu? İzninizle şair ve yazarlarımızı bu konuda daha duyarlı olmaya çağırıyoruz. * Maalesef ya da ne güzel ki yayımlamak istediğimiz pek çok şiir bir sonraki sayıya kaldı. * Bir de müjde: Bursa Edebiyat Kültür Derneği (BEK) Şiir Atölyesi etkinliklerine 3 Ekim 2009 tarihinde başlıyor. Ayrıntılı bilgi: RD Cevat Akkanat, Sina Akyol, Adnan Algın, Yusuf Alper, Suat Kemal Angı, Gökhan Arslan, Sevil Avşar, Özer Aykut, Mehmed Arif B., İsmail Mert Başat, Yılmaz Bozan, Ahmet Cemil, Tahir Musa Ceylan, Mehmet Çakır, Ramis Dara, Gültekin Emre, Özgün Ergen, Mustafa Eroğlu, Metin Fındıkçı, İzzet Göldeli, A. Zeki Güney, İbrahim İspir, Muzaffer Kale, Arife Kalender, Selami Karabulut, Mustafa Ergin Kılıç, Hüseyin Köse, Hüsam Kurt, Cihan Oğuz, Musa Öz, Ahmet Özer, Pelin Özer, Zafer Özgekağan, Utku Özmakas, Halil İbrahim Polat, Tamer Sağır, Tuğrul Tanyol.
2 Adlandırmalar ve İmge-Ad ŞİİRİN KÖKLERİNE YOLCULUKLAR (10) İsmail Mert BAŞAT Ad lar coğrafyasında yaptığımız hızlıca bir yolculuktan sonra yine mola verdik. Yolculukta şunu gördük ki, ad, imgeden doğmuş ama binlerce yıl ona tutunmuştur. Bununla birlikte adlandırma ediminin kendisi de, imgeleme olanaklarını geliştiripzenginleştirmiştir. Devinimin içinden beliren ad ın kendisini öznesine yapıştırarak izole edip-dondurması ise, adın simgeye ve gidimli dile, imgenin ise zihinsel imgeler üzerinden ikizlenmelerle, imgelemsel doğurganlığa doğru yol almasına uzanmaktadır. Yine gördük ki, toplumsal derinlikte ilksel dünyanın, bireysel derinlikte çocukluk döneminin nabzı, bugün hâlâ şiirde atmakta, çocuksu naivitesi o kaynaklardan beslenmeyi sürdürmektedir. Bu ve benzeri konuları, yeni molamız sırasında arkadaşlarla birlikte gözden geçirmeyi ve yeniden değerlendirebilmeyi umuyoruz. Bu kez kamp kurmadık; Samoa da, Scheurmann ın konuğuyuz. Ağaçtan direklerle payandalanmış, yarım küre formunda ve kamışlardan kanaviçe gibi örgülenmiş bir çatının koruduğu, geniş ve tek hacimli bir evdeyiz. Scheurmann, gelişimiz onuruna bu akşam bize kava (o-le-ava) sunulacağını söyledi. Bu sunum, aynı zamanda birleşip-kaynaşmayı amaçlayan bir ritüele sahipmiş. Arkadaşlar motiflerle bezeli yer hasırlarına yayılmış, gevezelik ediyor ve şakalaşıyorlardı. Akşam güneşinin yumuşaklığında, yakın çevreyi dolaşmak için dışarı çıktım. Beni hemen çevreleyen, yürüdükçe genişleyen yeşil bir dünyada buldum kendimi. Papaya, kahve, kakao ve hindistancevizi ağaçları, meyveleri ile yüklü, benimle birlikte dolaşıyorlar gibiydi. Biraz daha ötede, dev kauçuk ağaçları yükseliyordu; aradaki ender boşlukları ise taro tarlaları ve kava ağaççıkları kaplamıştı. Deniz kenarına yaklaştım; asırlık çınarları anımsatan, dev bir ekmek ağacının gövdesine yaslanıp, oturdum. Denizde, ufka yakın, çok sayıda kano gördüm. Onlar hareket ettikçe, güneşle denizi buluşturup-seviştiriyorlar duygusuna kapıldım; kendimi denizin ve güneşin bitimsiz öpüşmelerindeki bir ışıldayıp, bir sönen pırıltılara bırakmışken, tanıdık bir sesin İyi akşamlar.., dediğini duydum. Bir önceki molamızda istemeden konuşmasını böldüğüm, Hüsamettin in öğrencisi olan gençti; yanıma buyur ettim. Bulunduğumuz yere dair birkaç tümcelik konuşmanın ardından Size bir şey sormak istiyorum. O gün neden fraktal konusuna girdiniz? diye sordu. Bu soru üzerine yaptığımız söyleşiyi size hemen aktarmayıp, bir sonraki Yolculuk Notları mız arasına alıyorum. Çünkü kanolar sahile yaklaşmış ve çevremizi çocuklarla kadınların sevinç ve coşku imleyen sesleri sarmıştı; yeşilliklerin arasından ve her yönden fırlayıp, sahile doğru koşuyorlardı; kanoların sahile yanaşmalarını beklemeden suya girip, balıktan dönenlere el verdiler. Yüzden fazla insan onlarca kanodan balık ağlarını çekerek sahile doğru yayıp-açarlarken, herkesin koro halinde katıldığı yumuşak ve ritmik bir şarkının ezgileri yükseldi. Balıklar ağlardan elbirliği ile toplanıyordu ve görüldüğünce, balıkların tümü ortaktı. Toparlanıp arkadaşların yanına döndüğümüzde kendimizi, herkesin destur suz söze girdiği bir söyleşinin ortasında bulduk. Son yolculuk adlandırmalar olunca, konu da buydu tabii: -..sözgelimi Hatti kralı Ammuna nın adı, Hattice bir kutsal dağın adıdır. Telipinu ise kral olunca, Hititlerin Hattilerden aldıkları bereket ve canlılık tanrısının adını kuşanır. - Tebaasında Obama beklentisi yaratmış olmalı! - Başlangıç için elimizde, Foucault nun kulağımızda yankısı süren sözü var: Bütün kelimeler uyku halindeki adlardır. - Kratylos un Adları bilen nesneleri de bilir. tümcesini unutmayın. - Herakleitos bunu duymuşsa, Beni yine kıçından anladı, diye çok öfkelenmiştir. 2 - Ben de Aristoteles in, Tyro da Ah yürekteki çelik, sanki addaki çeliktir diyerek ad-güç çevrilmemesinden, karşısındakileri ikna adına yararlandığı için Sophokles e takıldığını anımsıyorum. - Bana ise, takılmadan çok, retorik adına bir öneri gibi gelmişti.. Çünkü insanlarda yerleşikleşen bu algı uzun zamanlar boyunca etkisini sürdürmüşe benziyor. Condillac da..işaretleri şeylere iliştirip bağlamak âdeti, bizim için o kadar tabiî oluvermiştir ki henüz değerini ölçecek durumda olmadığımız vakit, adları nesnelerin kendi gerçekliklerine bağlamamaya yatkınlaşıpalışmış ve bunların (varlıların) özünü iyiden iyiye açıkladıklarını sanmış olduk. diyerek bunu işaretliyordu. - Dilin, binlerce yıl ad lar üzerinden aktığı doğrudur. Başka bir söyleyiş ile 17. yüzyıl ortalarına kadar sözcük, bir nesnenin adı ve o nesnenin niteliğidir. Bir nesnenin adına sahip olmak, o nesnenin tözsel ediniminin, ben kılınmasının anahtarıdır. Bir boğanın ya da kartalın adını almış olmak, o gücü de soğurup almış olmaktır. - Evet ama bu şişinmenin eylemsel olarak hak edilmiş, toplumca teyit edilmiş olması da gerekiyor. Eski Türk topluluklarında çocuğa doğumdan sonra geçici bir ad konulsa da gerçek adın kayda değer bir beceri göstermesinden sonra ve ad koyma töreni ile verildiğini biliyoruz. Bazı eskil topluluklarda ise, yeni bir başarı, o insanın adının da değiştirilmesini, rütbe almasını sağlar. Kimi topluluklarda da her yeni başarı da ad değiştirme yerine ikinci, üçüncü,.. adlar ilk ada eklenerek çoğullaştırılır. - Tanrı Marduk un taç giydikten sonra, tanrılar korosunca ona elli ad verildiğini biliyor musunuz? O, verilen elli ad yoluyla biricikleştirilmiştir. Bu adların her birisi ise, bir edimsellik ve bu edimselliğin ne liğini içerir; Tarımı-yaratan, Tahıllarınkenevirin-yaratıcısı, gibi, uzar gider. - Oates, Akadlarda kral Sargos ile birlikte yıl adı verilmeye başlandığını kaydediyor; ad ile güç ve başarı ilişkisi geleceğe dönük beklentiler alanına da sıçratılmış ve her yeni yıl, bir önceki yılın önemli bir olayının adını alır, onunla ifade edilir olmuş.. - Tek tanrılı yaşamda Allah ın bilinen doksan dokuz esma-i hüsna sı (güzel adı) vardır (yüzüncü ad sonsuzluğu ve özge gizemi kendi içine çekerek bilinemezleşir); Yezîdîlerde ise Allah ın adı tam bin bir ada çoğalır. Yine de tek tanrılı dinlere gelindiğinde adedim/güç özdeşliği de çözülmeye başlamıştır; ad, kudret, hayat, kelam, irade gibi zâti sıfatlar ve yaratan, bağışlayan, rızık veren, gibi fiili sıfatlar yoluyla sıfat lanmaktadır. - Kozmogonilerde söz verilidir; tek tanrılı dinlerde de sürer bu; Tanrı, ilk iş olarak Adem e adları öğretir.. Kuran da olsun, Tekvin de olsun - Oysa başlangıçta ne söz vardı, ne de ol! - Olmakta bulunan vardı.. - Goethe, Başlangıçta eylem vardı., diyor. - Adlarla da pek arası yok O nun; adların başlangıçtaki erdemini bir yana bırakıp, İsim gürültüden başka bir şey değildir. Göklerin ihtişamını bizden gizleyen sistir. diye hırçınlaştığını da biliyoruz. - En başa dönelim.. - Evet, başlangıca.. - O zaman elimizde, çıkarken dilin damağa, dudakların birbirine değmediği tek ve tanıdık bir ses var demektir: Doğarken atılan çığlık! Bir beden, bir de bakir bir beyin eklersen, başlangıç için çok şey! İçine yuvarlandığın doğayı ve - Doğrusu, eldeki örnekler bizi başlangıca kadar götürmüyor. Ama uzmanların sürdürdükleri izler, ilk sözcüklerin ünleyen seslerden ibaret olduğunu gösteriyor. Sözgelimi Sioux larda bir insan adı olan Kartal Kanadı (Khe-tha-a-hi), başlangıçta ea-ai ünleyenlerinden ibaret olmalıydı. Ya da Kızılderili Crow larda yine bir insan adı olan Çok Vuruş* (Aleek-chea-ahoosh), aee-ea-a-oo gibi bir şeydi.. - Maori lerin gelip-yerleştikleri yeni ülkelerine (Yeni Zelanda) verdikleri Uzun Beyaz Bulut (Ao-t-ea-r-oa) adlandırmasında, veya Litçedeki Gök Gürlemesi (P-e-rk-u-n-a-s) gürleyen gök; Tanrının
3 kendisi- adlandırmasında ilk sözcük kuruluşunun ünlü harflerden (seslerden) oluştuğu ileri sürülebilir. Zamanla - Sözcük yerine, sözcük-tümce demek daha doğru; bir-iki ünlü sesin oluşturduğu seslem (hece), aslında sözcük gibidir; adın kendisi ise, ilksel tümce. - Bilgisayarda derdin tamamını anlatmaya 0 ve 1 kombinasyonları yetiyorsa, onların elindeki ünlü ses sayısının sağladığı kombinasyon olanakları bitimsiz demektir. - Evet ama beynin bugün eriştiği yapısı bile bu bitimsiz kombinasyonları kucaklayıp, bellekte servise hazır tutmaya yetmiyorsa, o zamanlar hiç yetmiyor olmalıydı. Bırakın da, sözümü bitireyim...zamanla, kimi ünsüzlerin seslendirilmesi başarılabildikçe, zenginleştirici bir değişim gerçekleşmiş olmalıdır. Diftong ları, iki ünlü sesin tek bir ses halinde kaynaşmasını anımsayalım; sonra bir-iki ünsüz harf (ses) ile yan yana gelmeleri ve ardınca, uzun bir süreçte ve birlikte fonetizasyona uğramaları... Bu gelişmeyi ise ses çıkartma yetisi olan insanın kendiliğinden (kendi-içinde) başardığı söylenemez. Karşılaşmalar yoluyla gelişipçoğalan etkileşimler olmadan, ifade etmeyi şiddetle talep eden toplumsal ortam bulunmadan, hayvan seslerinin kurabildiği dillerin ötesine geçilemeyeceği, ortaya konulmuştur. Beyin-beden ayrımını reddediyorsak, beynin ve bedenin çevre etkileşimleri karşısında birlikte, ayrıca birbirlerini diyalektik bütünlük içinde besleyerek geliştikleri aşikârdır. Boğumlama dediğimiz, ciğerlerden gelen havanın ses yolunun belli bölgelerinde açılma, kapanma, daralma, hışırdama gibi hareketlerle sese dönüştürülmesi; dil ve dudak kullanımındaki plastikleşme hem doğa ile ilişkilerden, hem toplumsal ilişkilerdeki zorlanmalardan, hem de zihinsel gelişimden verimler derleye derleye ve ses örgenlerinin tümünü de fiziken geliştire geliştire yol alabilmiştir. Doğadaki tüm varlıklardan çıkan binlerce ses de, bu oluşuma destek vermiştir. Taşın taşa vurmasından gök gürlemesine, çağlayan sesinden çalı hışırtısına, hayvan seslerine, yağmurun ya da dolunun seslerine, kuşların birden havalanışlarındaki kanat seslerine ve ötelerine uzanan yoğun bir sesler kümesi, sert ve yumuşak ünsüzlerin seslendirilmesinde işbirliğine hep hazır bulunmuştur. - Karşılaşmalardaki çevresel etkenlerin çeşitliliği, diller arasındaki çeşitliliğin kökensel bir kaynağını içinde saklamaktadır zaten. - Kimi düşünürler, ünsüzleri birer harf olmaktan önce, harf-ses özdeşliği içinde ses sürekliliğinin hammaddesi olarak görüyorlar ve başlangıçta ünsüzler, vurgu ve duraklar oluştururlar, diyorlar. - Şu, doğadan yükselen sesler, dedin; gürlemeler, mırıltılar, hışırtılar.. Yani ilksel onomatopoeia nın** abartılmaması ama göz ardı da edilmemesi gerektiğini söylüyorsun. Kuşkusuz bu, konuşmaya ilk geçiş aşamasındaki çocukların hav hav, miyav gibi yinelemelerinde de gözüküyor. Ama bunu taklit olarak görmek yanıltıcı olur; çünkü çocuk zihnindeki köpek imgesi, köpeğin görsel imgesi ile işitsel imgesinin birbirlerine yaptıkları göndermeler içinden belirmektedir. Ve köpeğin imgesi, havhav olarak aynı zamanda onun adıdır. - Onomatopoeia dan söz edilince, Doğa, kendine özgü bir ses çıkartan her şeyde, dilimiz Almancayı konuşur. diyen bir yazarı anımsadım. Biraz eğlenelim diye anlatıyorum. Eco nun aktardığına göre yazar, 1644 tarihli kitabında doğanın dilini başköşeden iteliyor ve asıl kutsal dilin Almanca olduğunu, Almancanın kök sözcüklerinin (adların) Tanrı tarafından verilmiş kutsallıkları nedeniyle doğanın da bu dili kullandığını ileri sürüyor. Böylece gökler Almanca kök sözcük ile gürlüyor, bir başka kök sözcükle rüzgâr uğulduyor, at kişniyor, eşekarısı vızıldıyor, serçe cıvıldıyor, geyik Almanca bağırıyor, yılan fıslıyor, aslan kükrüyor.. - Şu bildik ırkçılığın temeli bir hayli derinde demek. Ben, ünlülerin yan yanalığının ilk seslemleri (heceleri) kurduğu konusuna dönmek istiyorum. Çeşitli kaynaklarda yolculuk yaptıkça, bu seslemlerin kopuşlu yan yanalıklarının o nesnenin hem imgesini, hem de adını birlikte ördüklerini anlıyorum. İmge-ad ın, aynı zamanda bir tümce olduğu vargısına da katılıyorum. Yeni konuşmaya başlayan çocuk da anne dediğinde aslında her seferinde, amacına dönük ayrı bir tümce kurmuyor mu? - Vygotsky nin Bir çocuğun düşüncesi, tam da bulanık ve şekilsiz bir bütün olarak doğduğu için ifadesini tek bir sözcükte 3 bulmak zorundadır. dediğini de anımsarsak, konuşmaya geçiş halindeki çocuğun tek sözcüğü bir tümce değil midir? - Hem evet, hem hayır. Çünkü insan varlığı mimus ve gestus dediğimiz bedensel dile sahip; hareketin dili de diyebiliriz. Tek sözcük, ancak bu dil ile birlikte kullanıldığında bir tümce olabilir. Ben, Vygotsky nin Sözcük bütün kısmi süreçleri yönlendirmek için kullanılır. dediğini de anımsıyorum. Ancak erişkinlikte vurgulama, tonlama gibi kıvraklıklar edinildikten sonra, karanlıkta duyulan anne sözcüğü bile oldukça değişik duyguların, öfkenin, merakın, eve gelmiş olduğunu bildirmenin, sevginin, korkunun, bir istekte bulunmanın, vbg anlamların aktarımsal tümcesini oluşturabilir. Yine de sözcük-tümce başka bir açıdan ele alındığında özne, nesne, yüklem, tümleç, tamlayan gibi tümce ögeleri henüz tomurlanmamışken sözcük halindeki imge-ad, varlığın, içinde onun öyküsünü taşıyan adı olarak bir tümceydi, diyebiliriz. Özne, yüklem (eylem) tarafından belirlenendi; aynı zamanda ad, sıfattı. Vico da Greklerde ad ın hem karakter, hem de tanım ile aynı anlamda olduğunu kaydediyor. - Yani şunu söylüyorsun: imge-ad, henüz etlenip de biçimlenmemiş tümcenin iskeletiydi; özne yoktu, çünkü her ad birbirinden farklıydı ve ad, tözü ile birlikte öznenin kendisiydi; nesne yoktu, çünkü tüm nesneler ayrı birer özne olarak algılanıyordu. Özne, eylemi tarafından belirlenip kurulduğu için öznenin sıfatı da adın içindeydi. Sonuçta ad özneyi, yüklemi ve sıfatı kendi çekirdeğinde tutuyordu. Eskil şiirsel dilin kuruluşu gibi, bugünün şiir dilinin de gidimli dilin dışında bulunuşu açısından bana dikkate değer geliyor. - Gördük ki bu imge-ad konusu, binlerce yıllık bir süreci kaplamış. Vico, Latin asıllı Varro nun, tümü de yaşam kavramının içinden gelen tam otuz bin tanrı adını derlemek için gösterdiği çabaya işaret ederken, Greklerin de otuz bin kadar tanrıları olduğunu ekler. Bottéro nun verdiği örneği de anımsıyorsunuz herhalde; diyelim, Enki, İsumu ya bağırdı diye çevrilen bir tümcenin aslı, Enki-İsumu-çığlık biçimindeymiş. Ve Bottéro da, tüm Mezopotamya nın insan adları geleneğinin, bir kutsal (tanrı) adın yanına getirilmiş ve yaşam a ait sözcük eklemelerine dayandığını belirtiyor. - Bence derlediğimiz imge-adlardan bir bölümünü olsun, Yolculuk Notları na almalıyız. - Haklısın, önceliği o örneklere verelim.. Bu arada bir arkadaşımız, bir süre önce sessizce gelip bir köşeye oturarak konuşmalarımızı izleyen Scheurmann dan Samoa dili hakkında kısa bilgi vermesini rica etti. Scheurmann hafifçe gülümsedi, sonra şunları söyledi: Tüm Malaya-Polinezya dilleri gibi Samoa dili de cümle yapısı bakımından bitişmeli diller grubundandır. Kelimeler birbirine bitiştirilir ve bu kelime grubu bütün bir cümlenin anlamını verir. Örneğin tailo anlamıyorsun demektir ve ta-te-le-iloa kelimelerinden oluşmuştur. Bu dili öğrenmek hiç de kolay değildir, çünkü aynı kelime, telaffuz edilişine ya da cümle içindeki yerine göre bambaşka anlama gelir. Örneğin Mama isim olarak yüzük, fiil olarak su almak (bir kayığın su alması), mama sıfat olarak hafif, isim olarak ciğer; mamâ saf, temiz demektir, vs. Dolayısıyla bu dili konuşurken de dinlerken de ne kadar büyük özen gerektiğini siz düşünün. ( ) İfade zenginlikleri bir doğa halkı için hayli fazladır. Gerçek bir tulafale (sözcü) konuşurken adeta sel gibi benzetmeler ve teşbihler döktürür. ( ) Halktan bir çocuk bile yabani ce ya da karman çorman değil, belirli bir görkem ve dil terbiyesiyle konuşur. O sırada kava içkisini hazırlamak için uzun süredir uğraşan yerli grubundan bir genç ayağa kalkarak kuvvetlice el çırpmaya başladı. Kavamız hazırdı ve tören başlıyordu. * İmge ile Adın Yol Ayrımında Kava hem iştahımızı açmış, hem de inanılmaz bir zindelik vermişti. Tören sonrasındaki akşam yemeğinin zenginliği iştahımızı karşılamıştı ama gecenin şu saatinde hâlâ dipdiri idik.
4 Yolculuk grubumuzdan bir bölümü ile bu kez kumsala gittik. Hepimiz yakamozlanan suyu seyre dalmışken ben, kavanın süren etkisiyle olsa gerek, söze bodoslamadan girdim: - Ad, imge kuruluşunun gölgesinde belirir ve imgede çözünür. Şiirsel dilin (ilksel konuşmanın) temelinde yer alan imge-ad, bu birbirlerine tutunmuşluklarını giderek kaybedecek ve birbirlerinden uzaklaşacaklardır. Ad, bu müşterek fondan taştıkça bu kayma, bir an kendilik ten, kendi-için e doğru bir özgürleşmeyi temsil eder gibi görünür ama aynı zamanda kendi esaretinin kökü olur; çünkü benim adım, ya da herhangi bir ad imgesel yükünü hafiflettiğinde, bir hiyeroglif mühür olarak sabitlenerek dışa vurulmuş, belirlenmişliğin sınırlaması içinde tutuklanmıştır. Benim ad ım artık bir simgedir; benim boynuma takılı elmas ımdır. Ama elmas, saflığın en derin halinde, kendiliğin en saf halinde kendini dondurmuş ve bedelini de devinimini, iç diyalektiğini kaybederek ödemiştir. İmge ise özgürce yoluna devam eder. Çünkü nesne ile ilişkilerinden kök alır ama nesneye bağımlı değildir; onun yansısı olmadığı gibi, temsiliyeti de değildir. Çünkü zihnimin hem öncesidir, hem de kulaktan ileri taşan boynuz gibi, farkındalığımın, düşüncemi düşünmemin önündedir. Benim içimdedir ama edimlerin kurduğu her yeni momentte benim ötemdedir ve aradaki mesafeyi benim kapamamı ister. Ad simgeleştikçe, imge bağımsızlığını artırır; başka imgelemlere de defalarca sıçrar ve yeniden tomurlanır; nektarını bırakıp, hayat kadar serseri, uçar gider. Işıklı karanlıkların arasından bir ses, beni Ad konusunda sana katılıyorum. diye yanıtladı ve başlatmayı denediğim söyleşiye katıldı: - Ad, imge-adın dağılmaya başladığı uzun süreçlerde yalnızca simgenin değil, birer simge olan sözcükler üzerinden, gidimli dilin de baş kurucularından. Belki de simgeye dönüşen ad ın imgead ın rahminden imge ile birlikte çıkmış olmaları, simgenin şiir diline uzun süreler musallat olmasının da bir açıklamasıdır. Derken, bir başka ses de söyleşiye eklendi: -Aslında adlandırma, simgenin ve gidimli dilin olduğu kadar, tüm anlatıların da kurucusu olmalı. Yalnızca mitlerin, destanların, masalların değil, öykünün de Değil mi ki her adlandırma, öyküsünü içinde taşır.. - Evet, ad bir öyküyü taşırken, imge sonsuz öykülere açılır diyebiliriz belki de. - Şilili şair Huidobra, anlatı dili ile şiir dilinin ayrışan yollarını bu nedenle işaretlemedi mi? - Evet, Samoa gecemizi, Şiirde gül anlatılmaz, şiir ile gül yaratılır diyen Huidobra ile tamamlayabiliriz elbette.. YOLCULUK NOTLARI..insanlar birleştirilmiş şiirsel konuşma parçalarını bir cins altında toplayarak ve bir tek kelimeye sığdırarak nesir türü konuşmayı oluşturmaya başlamışlardır. Örneğin şiirsel bir sözcük kalbimde kan kaynar doğal olarak ebedi ve bütün insanlarda ortak olan bir özellik üzerine temellenir. Örneğin kan, kaynama ve kalp bir araya getirilerek sanki bir tek cinsi ifade ediyormuş gibi tek bir kelime oluşturulmuştur. Bu kelime, Grekçede stomachos, Latincede ira ve İtalyancada collera dır. G. Vico İlkel Arilerin mit-yapanlar oluşlarının sebebi dillerinin mecazlarla dolu olmasından değildi; aksine, anadilinin mecazlarla dolu olmasının sebebi, bu dili konuşan kadın ve erkeklerin mityapanlar olmasından kaynaklanıyordu. ( ) Güneşten, yorulmak bilmez bir yolcu ya da rakipsiz bir okçu; fırtına bulutundan, siyah bir şeytan olarak bahsettiler ve cansız nesneleri de canlılar gibi dişi ve erkek olarak ayırdılar. ( ) Açık konuşmak gerekirse ilkel insanlar anlatmak istediklerini mecazlarla anlatmadılar; şimdi bizim şiirde kullandığımız mecazlar olan bu benzetmelere ve kişileştirmelere tamamıyla inandılar. Homeros un yuvarlanan bir taşa ( ) yearning (dönmeye devam eden) demesi bizim için mecazi bir ifadeyken, ilkel insan için sadece bir gerçeğin ifade edilişiydi. J. Fiske 4 Söz, hareket dilinin yerini alınca onun özelliğini muhafaza eylediydi. Düşüncelerimizi anlatmak için başvurulan bu yeni tarz ancak, birinci tarz örnek tutularak tasarlanabilirdi. Böylece, gövdenin ses hareketlerinin yerini tutmak için ses, pek belli fasılalarla yükselmiş ve alçalmıştır. ( )..dillerin kaynağında, insanlar yeni kelimeleri tasarlamakta aşırı engeller buldukları için, uzun müddet ancak yapma işaret özelliğini vermiş bulundukları birtakım tabii işaretlere sahip olmuşlardır. İmdi tabii haykırışlar, zaruri olarak, sert ses iniş çıkışlarını kullanmayı işe karıştırıyorlardı; çünkü başka başka duyguların işaretleri, türlü tonlar üzerinden çıkan aynı değişik sestir. Meselâ telâffuz edilmiş olduğu tarza Ah: takdiri, elemi, hazzı, hüznü, sevinci, korkuyu, tiksintiyi, dolayısıyla da hemen hemen bütün ruh duygularını ifade eder. ( )..ses ahengi ilk insanlara o kadar tabii idi ki, fikirlerin sayısınca kelimelerin sayısını artıracağı yerde, türlü türlü tonla telâffuz edilen aynı kelimeyle başka başka fikirleri ifade etmeyi daha kolay bulmuş olan herkeste bu ahenk göreceği işi görmüştü. Bu dil Çinli lerde hâlâ tutunmaktadır. Çinlilerin beş ton üzerinden değiştirdikleri sadece 328 tane tek heceleri vardır; bu ise, l640 işaretin eşdeğeridir. E. B. Condillac Adlandırma Örnekleri Mbya-Guarani (Doğu Paraguay) : Yay çiçeği Ok Sisler iskeleti Pipo Çiçek dalları Tanrı Namandu nun parmakları Denizlerin köpüğü Tanrı Kontiki Virakoça Güneş-deniz-götür Günbatımı Zuni (Kuzey Amerika) : Gülen su Çağlayan Bulut-yiyen Kuraklığa yol açan canavar tanrı Ugarit: Bulutların binicisi Bereket tanrısı Baal Lapon: Kürklü yaşlı adam Ayı Altay Türkleri: May-Tara nın akan kanı Yeryüzünün kanı: lavlar Gallo-Roma: Büyük tedarikçi Bereket ve gereksinimler tanrıçası Saygın Augustus Nambikwara (Amazonlar) Çiçek öpen Sinek kuşu Parlak fasulyeler Ham elmas barındıran taşlar Köpek dişleri Göz yalayıcı Arı (insanın ter, vb salgısına meraklı yaygın bir tür) Mısır Güneşin parlak çehresi Tanrı Aten Aten i memnun eden Kral Amenhotep Yunan Parlak gökyüzü Zeus Gök gürültüsü / gürültücü Zeus Gül parmaklı Şafak Ateşe iten Hades (cehennem tanrısı) Öldüreni cezalandıran Erinys adı Saygın-görkemli Herakles (Hera+Kleos) Hint-İran Bütün insanlara ait olan Ateş (Vaicvanara) Mali Aslan cesareti-bufalo gücü Kral adı Doğurtan-yaman-mağara Varlıkların kaynağı Bu ülkenin insanı Ma-o-ri Mohawk Dik duran taş halkı Mohawk lar İskandinavya Öfkeyle kabaran Baş tanrı Oden Yerleşilmiş yeryüzü Oden in karısı Frigg Gemileri kuşatan Deniz; bereket tanrısı; rüzgâr ve denizin yöneticisi
5 Kuzey Kutbu İnsan İnuit (Eskimoların kendilerine verdikleri ad) Çiğ-et-yiyen Eskimo (komşu Abnalülerin İnuitlere verdikleri ad) Polinezya Parlak-sarı-gök Güneş; kral güneş Sioux Ayılar tarafından kovalanan Yerli adı Bulutlara Dokunan Yerli adı Ölüm şarkısı Yerli adı Apache Kara atmaca Yerli adı (Ma-ke-tai-me-she-kia-kiak) Irokua (Kanada) Gökten düşen kadın Suların ortasında yeryüzünü kuran tanrıça; toprak. (*) : Öldürmekten çok daha fazla cesaret isteyen işlerde çok başarısı olan, anlamında. (**) : Bir nesne ya da eylemin çıkardığı ya da çağrıştırdığı sesleri taklit ederek sözcük oluşturmak. Kaynakça Annemarie Schimmel; İslamın Mistik Boyutları; Çev. Ergun Kocabıyık; Kabalcı Y.; 2001 İstanbul Aristoteles; Retorik; Çev. Mehmet H. Doğan; YKY; 1995 İstanbul Bahaeddin Ögel; Türk Mitolojisi C. I; MEBY; 2001 İstanbul Cihangir Gener; Ezoterik-Batıni Doktrinler Tarihi; kendi y. 7. bs.; 2002 İstanbul Claude Levi-Strauss; Hüzünlü Dönenceler; Çev. Ömer Bozkurt;YKY; 1994 İstanbul Dona Rosenberg; Dünya Mitolojisi; Çev. Koray Atken vd.; İmge KY 3. bs.; 2003 Ankara E.B.Condillac; İnsan Bilgilerinin Kaynağı Üzerinde Deneme; Çev. Miraç Katırcıoğlu; MEBY 3. bs.; 1992 İstanbul Ekrem Akurgal; Anadolu Kültür Tarihi; Tübitak Y. 10. bs.; 2000 Ankara Erich Scheurmann; Göğü Delen Adam Samoa yı Anlatıyor; Çev. Erol Özbek; Ayrıntı Y.; 1993 İstanbul Ethem Rûhi Fığlalı; Çağımızda Îtikâdi İslâm Mezhepleri; Selçuk Y. 3. bs.; l986 Fernand Comte; Mitoloji Sözlüğü; Çev. Mukadder Aslan; Piya-Zed Y.; 2000 İstanbul Giambattista Vico; Yeni Bilim; Çev. Sema Önal; Doğubatı Y.; 2007 Ankara İsmail Taş; Türk Düşüncesinde Kozmogoni-Kozmoloji; Kömen Y.; 2002 Konya Jean Bottéro; Mezopotamya; Çev. M. Emin Özcan, Ayten Er; Dost KY; 2003 Ankara Jean Oates; Babil; Çev. Fatma Çizmeli, Arkadaş Y.; 2004 Ankara John Fiske; Mitler ve Mit Yapanlar; Çev. Utku Tuğlu; Öteki Y.; 2002 Ankara L. S. Vygotsky; Düşünce ve Dil; Çev. S. Koray, Toplumsal Dönüşüm Y. 2. bs.; 1998 İstanbul Martin Lings; Simge ve Kökenörnek; Çev. Süleyman Sahra; Hece Y.; 2003 Ankara Michel Foucault; Kelimeler ve Şeyler; Çev. Mehmet Ali Kılıçbay, İmge Y. 2. bs.; 2001 Ankara Ahmet ÖZER YORGUN İNSANLAR BULVARI aklım büyük kentlerin meydan saatleri gibi ayarsız gece yorgun insanlar dağılıyor paris e kimi sarhoştur / kaldırımlara yalnızlığı taşıvermiş kimi sevişmeye gidiyor ömrünün arda kalan yıllarıyla kimi mültecidir yurdundan uzakta. aklım büyük kentlerin meydan saatleri gibi ayarsız yaşadığım yıllar uçuşuyor rüzgâr altında kaldırımlarda bir gencin çığlığı savruluyor bir albümün sayfaları yağmurda paris altmış sekiz yüzünde polis yumruğu bir genç tam da düşüyor montaigne in heykelinin önüne kestane ağacından bir güvercin havalanıyor birdenbire. aklım büyük kentlerin meydan saatleri gibi ayarsız karadut şairini düşünüyorum sen mişel bulvarı nda. esmer yüzüyle nâzım a gülümsüyor yiğidim aslanım ı yineliyorlar birlikte sese söz katmadan aragon şiiriyle yürüyorlar meçhul asker anıtına. trampet çalan izciler geçiyor ressamlar sokağından karanlık usul usul iniyor ıhlamurlara eyfel in ışıkları ekleniyor paris in gözlerine seine nehrinin yeşilliğinde bembeyaz vapurlar. Neuchâtel, Haziran 2009 Şefik Can; Yunan Mitolojisi; İnkılap ve Aka Y.; 1963 İstanbul T. C. McLuhan; Yeryüzüne Dokun; Çev. Ece Soydam; İmge KY 2. bs.; 2001 Ankara Umberto Eco; Avrupa Kültüründe Kusursuz Dil Arayışı; Çev. Kemal Atakay, Literatür Y.; 2004 İstanbul Zeki Tez, Mitolojinin Kültürel Tarihi; Doruk Y.; 2008 İstanbul Zeynep Korkmaz; Gramer Terimleri Sözlüğü; TDKY.; 1992 Ankara 5
6 İzzet GÖLDELİ AYNANIN YALNIZLIĞI durgun suydum kayan yıldızların yaban kuşlarının barınağı yangınlarla donanmış tınısız karanlığa düşerken çığlık durgun suydum beklemezdim yalnız cama dönüştüm orta yerinde meydanın Şavkar Altınel e yaka paça getirilmiş leylaklarla lalelerle elmastan damlalarla düşten dallarla bekledim tutuşmayı yol açmıştım ak gerdanlı güllerle Süleyman ın dilsiz tuğrasıyla Hürrem in sevda sancağıyla gelmiştim orta yerine meydanın hilebazın hüneriyle çilekeşin sabrıyla meddahın hevesiyle görünmeyeni reddederek görünene diz çökerek ah boyun eğmeyle isyan arasında [geçilen günler bahtsız şairlerin beyitlerine, gazellerine kenetlenmiş sözcükleri kıvılcım ve külleri zahiri uğruna feda edilen kanlarını usta ve çırakların kitapların rahminde bekleyen [bereketi kutsal metinlerdeki gizi zamana direnen altını hayatın yerine geçen ne varsa ne kalmışsa güneşin topraktan silemediği sermiştim orta yerine meydanın alıp giderler dokunacak bir elin sıcaklığı bile [kalmaz bir gülüşün sahiciliği ağlamanın sağaltıcılığı beklemezdim yalnız cama dönüştüm orta yerinde meydanın sırı sıyrılmış ışığını yitirmiş bir gelen olsa gelip geçse karşıma - Buhara da duvarlarında kandil [ışığının acıyla kıvrandığı taş evleri Sultan Keyhüsrev i ağaç [altında ya da avda resmeden altın varaklı [minyatürleri yağmur altında yol alan buğday [yüklü ıslak atları boğan, deli, buzlu nehirleri Hazar da yoksul balıkçıları kapan [dalgaları anlatsa unuturdum yalnızlığımı yaşamadığım hayatların öyküleriyle ayakta dururum düşündünüz mü ayna deyip geçtiğinizi bir gelen olsa gelip ama durmaz giderler sessiz sedasız giderler mendilin katlanıp kaldırılması gibi mendilde ayrılık işaretlerinin birkaç damlanın kuruması gibi mendilde kederin saklanması gibi yalnız cama dönüşürüm orta yerinde meydanın ardımda kalır kekeme bellek çöl kesen Magrip güneşi Kudüs ü döven salgın fırtınayı kuşanmış Salahaddin kalır kahırla bilenmiş hançeri, ateşe sarılı yükü Mansur un küskün neyi avare suların ardımda kalır unutmasam derim ay ışığının sindiği göçebe çadırlarını bozkırda bin adla çağrıldığımı Acemde Hind de hiçle tartıldığımı beliren, silinen görüntülerden başım döner kimi bir su yükselse ötelerde bir su değiştirse kendini biçimleyen yatağını bilirim kimi kınından çıkmış yeni güne benzerim saplanır kalırım duvarlarda bir çivi izi gibi unuturum kimi yansıtmaktan başka bir şey [olmadığını hayatımın öyle soğuk, ölgün, dilsizim yalansız, kesin isterdim birisi gezdirsin üstümde parmak uçlarını, avuçlarını okşasın pürüzsüz hasret yüzümü olmazdı olmadık anda bulurum karşımda dikerler gözlerini olup bitenden beni sorumlu tutarlar gibi bir şey alabilecek yol soracakmış gibi kestiremezler ne istenebileceğini bir aynadan -bekler durur gölgeyle aydınlık arasında dille dudak - kanayarak bekler karanlık vursa da başını gidemez - tersle yüz bir olmuştur aynayla imge 6