BİRLEŞMİŞ MİLLETLER SİSTEMİNDE İNSAN HAKLARININ KORUNMASI
GİRİŞ
Günümüzde insan haklarının tanınması, korunması ve geliştirilmesi devletlerin kendi iç hukuklarını aşarak uluslararası bir nitelik kazanmıştır. Birleşmiş Milletler Teşkilatı ve Avrupa Konseyi gibi örgütler başta olmak üzere evrensel ve bölgesel düzeyde uluslararası örgütler insan haklarını uluslararası düzeyde korumaya yönelik faaliyetlerde bulunmaktadır.
İnsan haklarının korunması ve geliştirilmesi, İkinci Dünya Savaşının ertesinde kurulan ve BM kurucularının yaşanan iki büyük savaşın acılarının bir kez daha yaşanmasına izin verilmemesine karar verdikleri 1945’den bu yana Birleşmiş Milletlerin temel amaçlarından biri olmuştur. BM Andlaşmasının ilk maddesinde örgütün ilan edilen dört amacı arasında, ayrım yapılmaksızın herkesin insan haklarına ve temel özgürlüklerine saygı gösterilmesinin geliştirilip desteklenmesinde uluslararası işbirliğini sağlamak önemli bir yer tutmaktadır.
BM’nin kurulmasını takip eden dönemde de temel insan hakları konusunda uluslararası standartların belirlenmesine yönelik çalışmalar yapılmıştır. Nitekim BM Genel Kurulunun 10 Aralık 1948 tarihinde kabul ettiği İnsan Hakları Evrensel Bildirisi bu çalışmaların bir sonucudur.(1) Bildiride, insan hakları ve insan onuruna saygının, “özgürlük, adalet ve barışın temeli” olduğu kabul edilmiştir.
Birleşmiş Milletler sisteminde insan haklarının uluslararası alanda korunması amacına yönelik düzenlemeler örgütün faaliyetlerini sürdürebilmesi amacıyla kurulmuş organlar bünyesinde ya da BM öncülüğünde insan haklarının korunması amacıyla gerçekleştirilen sözleşmelerde düzenlenmiştir. Dolayısıyla BM sisteminde insan haklarının uluslararası alanda korunması amacıyla oluşturulmuş mekanizmalar düzenlendikleri hukuki yapılara göre şekil ve etki bakımından farklılıklar taşımaktadır. Bu durumda Birleşmiş Milletlerin insan haklarının uluslararası düzeyde korunmasına yönelik işlevi BM Andlaşması çerçevesinde oluşturulan mekanizmalar ve insan hakları ile ilgili olarak BM bünyesinde gerçekleştirilen sözleşmelerde oluşturulan mekanizmalar olmak üzere iki başlık altında incelenebilir.
I. İNSAN HAKLARINI KORUMAK AMACIYLA BM ANDLAŞMASI ÇERÇEVESİNDE OLUŞTURULAN MEKANİZMALAR
İnsan haklarının korunması amacıyla BM sisteminde çerçevesinde düzenlenen mekanizmalar BM Andlaşmasına dayanılarak oluşturulmuş Genel Kurul, Ekonomik ve Sosyal Konsey ve Uluslararası Adalet Divanı ile Genel Kurul tarafından kurulan BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği bağlamında ele alınabilir.
1. GENEL KURUL
Örgüte üye bütün devletlerin, eşit bir şekilde temsil edildiği Genel Kurul, Andlaşma kapsamına giren ya da Andlaşmada öngörülmüş organlardan herhangi birinin yetki ve görevine giren tüm sorunları ya da işleri görüşmeye yetkili bir organdır. İnsan hakları da doğal olarak Genel Kurulun yetkisi içindedir. Genel Kurulun, insan hakları ile ilgili hususlardaki yetkisinin sınırsız olduğu söylenebilir.(2) Genel Kurulun, insan hakları ile ilgili görevleri arasında, uluslararası siyasi işbirliği hakkında tavsiyelerde bulunmak, uluslararası hukukun geliştirilmesine ve yazılı hale getirilmesini sağlamak, herkes için insan hakları ve özgürlüklerin sağlanmasına katkıda bulunmak sayılabilir. 190’dan fazla üyeye sahip bu organ, kendisine bağlı Üçüncü. Komite (3) ve Ekonomik ve Sosyal Konseyi tarafından bildirilen insan hakları ile ilgili hususları gözden geçirir ve gereken çalışmaları yapar.
Diğer taraftan insan hakları ile ilgili olarak BM bünyesinde faaliyette bulunan Ekonomik ve Sosyal Konsey, Genel Sekreter, İnsan Hakları Yüksek Komiseri ve BM içinde hazırlanan bazı insan hakları andlaşmalarının uygulanmasının izlenmesiyle ilgili İnsan Hakları Komitesi, Irk Ayrımının Önlenmesine Dair Komite, İşkenceye Karşı Komite, Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Önlenmesine Dair Komite, Çocuk Haklarına Dair Komite gibi organlar da yürüttükleri çalışmalar ve ulaştıkları sonuçlar konusunda Genel Kurula bilgi vermekle yükümlüdür. Belirtilmesi gereken diğer bir husus da Genel Kurul tarafından kabul edilen metinler, her ne kadar bağlayıcı nitelikte kabul edilmese de insan hakları alanında uluslararası standartların oluşumuna katkıda bulunan uygulamalara yol açar bir nitelik taşımaktadır.(4)
2. EKONOMİK VE SOSYAL KONSEY
Ekonomik ve Sosyal Konsey, BM’nin ve uzmanlık kuruluşlarının ekonomik ve sosyal çalışmalarını koordine etmek için kurulan ana organlardan biridir. Üç yıllığına seçilen 54 üyeden oluşur. Söz konusu organın insan hakları ile ilgili görevleri arasında, herkes için insan hak ve özgürlüklerine saygı gösterilmesini sağlamak, uluslararası ekonomik, sosyal, kültürel, eğitim, sağlık ve diğer hususlarla ilgili araştırmalar yapmak, raporlar hazırlamak ve tavsiyelerde bulunmak, uluslararası sözleşme metinleri hazırlayıp Genel Kurula sunmak sayılabilir. Konsey söz konusu faaliyetlerini kendisine bağlı değişik alt birimler aracılığıyla devam ettirir. Nitekim Konsey bu amaçla BM Anlaşmasının verdiği yetkiye dayanarak (5) Suçun Önlenmesi ve Ceza Adaleti Komisyonu, Kadının Statüsü Komisyonu ve İnsan Hakları Komisyonu gibi çeşitli komisyonlar kurmuştur. Konumuz açısından en önemlisi İnsan Hakları Komisyonudur.
A. İnsan Hakları Komisyonu
1946’da kurulan İnsan Hakları Komisyonu, Ekonomik ve Sosyal Konsey tarafından seçilen 53 üye devlet temsilcisinden oluşan ve BM’nin insan hakları meseleleriyle ilgilenen ve insan hakları politikasını belirleyen ana yardımcı kuruluşudur(6). İlk ve önemli görevi İnsan Hakları Evrensel Bildirisinin hazırlanması olan Komisyon bu görevi yerine getirmiş ve hazırlığı bildiri 10 Aralık 1948’de Genel Kurul tarafından kabul edilmiştir. Bununla birlikte Komisyon birlikte uluslararası insan hakları hukukunun temel kuralları olarak kabul edilen diğer düzenlemelerin hazırlanmasında da önemli bir rol üstlenmiştir.
İnsan Hakları Komisyonu, Ekonomik ve Sosyal Konseye, uluslararası bildiriler ve sözleşmeler, azınlıkların korunması, ırki cinsiyet, dil ve din tabanlı ayrımcılığın engellenmesi ve diğer insan hakları sorunları ilgili tavsiyeler, öneriler ve raporlar sunar. Komisyon, çeşitli ülkelerdeki insan hakları ve ihlallerle ilgili sorunlara eğilir ve bir bağımsız uzmandan bu ihlalleri araştırmasını veya ilgili Hükümetle birlikte yapılacak yardımların belirlenmesini talep edebilir. Ayrıca, Ekonomik ve Sosyal Konseyin, insan hakları ile ilgili faaliyetlerinin koordinasyonunda yardımcı olur.
B. İnsan Haklarının Korunması ve Geliştirilmesine Dair Alt-Komisyon
İnsan Haklarının Korunması ve Geliştirilmesine Dair Alt-Komisyon, İnsan Hakları Komisyonu tarafından, Ekonomik ve Sosyal Konseyin yetkisi altında, ana yardımcı organ olarak 1947’de kurulmuştur. Alt-Komisyonun adı daha önce Azınlıklara Karşı Ayrımcılığın Önlenmesi ve Azınlıkların Korunmasına Dair Alt-Komisyon olmakla birlikte 1999 yılında yapılan bir değişikle adı değiştirilmiş ve bugünkü ismini almıştır. Komisyonun, coğrafi temsile uygun olarak seçtiği, uzmanlardan (7) teşkil olunan Alt-Komisyon, İnsan Hakları Evrensel Bildirisi kapsamında araştırmalar yapmak, insan hakları ve temel özgürlüklerle ilgili ayrımcılıkların önlenmesi ve ırki, etnik, dini azınlıkların korunması hakkında İnsan Hakları Komisyonuna tavsiyelerde bulunmak gibi görevleri vardır. Bu görevlerinde özel raportörler, çalışma gurupları ve temsilciler kullanmaktadır.(8)
3. BM İNSAN HAKLARI YÜKSEK KOMİSERLİĞİ
İnsan haklarının korunması hakkında BM sistemi içinde başlıca sorumluluğa sahip sayılabilecek organ BM Genel Sekreteri adına faaliyette bulunan İnsan Hakları Yüksek Komiserliğidir. BM’nin bütün insan hakları programlarını koordine etmek, etkilerini geliştirmek için 1993 yılında Genel Kurul tarafından kurulmuştur. İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, Genel Kurul tarafından atanan ve Genel Sekretere bağlı olan bir Yüksek Komiser tarafından yönetilmektedir. İnsan haklarından sorumlu esas görevli olan Yüksek Komiser Genel Sekreter yardımcısı derecesinde olup faaliyetlerinden dolayı Genel Sekretere karşı sorumludur. Bununla birlikte faaliyetleri hakkında Genel Kurul, Ekonomik ve Sosyal Konsey ve İnsan Hakları Komisyonuna da bilgi vermek durumundadır.
Kurumun amacı, “BM çerçevesinde insanların, uluslararası insan hakları standartlarının yönettiği ve belirlediği bir toplumda yaşayabilmeleri için, insan haklarının geliştirilmesi ve korunması için var olan çabaların arttırılması”dır.
İnsan Hakları Yüksek Komiserliğinin dört stratejik hedefi vardır. Bunlar:
(1) BM’nin insan hakları mekanizmalarının etkinliğini arttırmak,
(2) İnsan haklarının BM sistemi içerisinde uygulanmasını ve koordinasyonunu arttırmak,
(3) İnsan haklarını geliştirmek ve korumak için milli, bölgesel ve uluslararası kapasiteyi tesis etmek,
(4) İnsan hakları organları ve kurumlarının, raporlarını, tavsiyelerini ve kararlarını incelemek ve gereklerini yerine getirmektir.
İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, insan hakları sorunlarında öncü bir rol oynamakta ve insan hakları faaliyetlerini ve programlarını koordine etmektedir. Bu amaçla, İnsan Hakları Komisyonunun, sözleşme kurumlarının ve insan hakları ile ilgili diğer BM organlarının sekreteryası konumundadır.
4. ULUSLARARASI ADALET DİVANI
BM Andlaşması ile birlikte Teşkilatın başlıca yargı organı olarak kurulmuş bulunan Uluslararası Adalet Divanı bir insan hakları mahkemesi niteliğinde değildir. İnsan hakları ile ilgili olarak akdedilen uluslar arası andlaşmalar tarafından da Divan’a bu anlamda bir yetki verilmemiştir. Bununla birlikte Divan’ın kendisine sunulan uyuşmazlıklarla ilgili davalarda verdiği kararlar veya buna yetkili kurumlar tarafından talep edilen istişari mütalaalar nedeniyle açıkladığı görüşler mevcut uluslararası hukuk kurallarının beyanı niteliğinde kabul edilebilir.(9) Bu durumda uluslararası insan hakları hukuku ile ilgili olarak mevcut insan haklarının korunması da dolaylı olarak Divan’ın yetki alanına girmektedir.
II. SÖZLEŞME HARİCİ MEKANİZMALAR
İnsan Hakları Komisyonu 1960’lı yıllardan itibaren uluslararası insan hakları ihlalleri karşısında söz konusu ihlalleri yakından izleme, bu konuda kendisine ulaşan şikayetleri yakından inceleme ve bu ihlallere karşı daha etkili olma şeklinde özetlenebilecek şekilde farklı bir uygulamaya başlamıştır. Bu yeni uygulama, Ekonomik ve Sosyal Konsey in kabul ettiği kararlar ile oluşturulan inceleme usullerine dayanır. “Sözleşme Harici Mekanizmalar” olarak adlandırılan söz konusu özel prosedürlerin ad hoc özellikleri, ağır insan hakları ihlallerine yönelik, “Sözleşme Mekanizmaları”ndan daha esnek bir cevap oluşturmalarıdır. Çeşitli insan hakları alanlarında görevler verilen, devletler adına değil şahısları adına çalışırlar ve “Özel Raportör”, “Temsilci”, “Bağımsız Uzman” veya, birden çok sayıda iseler, “Çalışma Grubu” olarak isimlendirilirler.(10) Genel olarak “Uzmanlar” olarak tanımlanan bu şahıslar, belli bir ülkede veya bölgede veya belli bir konuda insan hakları durumunu gözden geçirmek, izlemek ve kamuoyunu bilgilendirmek gibi görevler üstlenmişlerdir.
Halen, “sözleşme harici mekanizma” olarak, 25 civarında konu eksenli (tematik) özel prosedür mevcuttur. Bu konulardan bazıları şunlardır: Hukuka aykırı göz altına alınma, yargı dışı adam öldürme, hakimler ve hukukçuların bağımsızlığı, işkence sorunu, dini hoş görüsüzlük, düşünce ve ifade özgürlüğü hakkının korunması ve geliştirilmesi, ırkçılığın, ırk ayrımcılığının ve bu konudaki hoşgörüsüzlüğün çağdaş türleri, çocuk ticareti, kadınlara yönelik şiddetin sebepleri ve sonuçları, silahlı çatışmalar ve çocuklar, göçmenlerin insan hakları, eğitim hakkı, yiyecek hakkı, kalkınma hakkı.(11) Yine özel prosedürler ülke eksenli de olabilir. Bu şekilde hakkında özel prosedür kurulan ülkelerden bazıları da şunlardır: Afganistan, Irak, Filistin, Kongo, Burundi, Kamboçya, Somali, Liberya, Haiti. (12)
1. 1235 PROSEDÜRÜ
İnsan Hakları Komisyonu, 1967 yılında bağlı olduğu Ekonomik ve Sosyal Konsey tarafından insan hakları ihlalleri ile ilgilenme yetkisine sahip kılınmıştır. Komisyon, insan hakları ihlallerinin sabit biçimde sürdürüldüğünü gösterir örneklere dair durumları etraflıca bir araştırmaya tabi tutacak ve kendi tavsiyeleri ile birlikte Ekonomik ve Sosyal Konseye bildirecektir. Bu durum, bir ülke hakkında ağrı insan hakları ihlallerinde bulunduğuna dair yapılan şikayetlerin BM’nin ilgili birimlerince incelenmesi anlamına gelmektedir. (13)
2. 1503 PROSEDÜRÜ
BM çerçevesinde İnsan haklarının korunmasına yönelik iki ana yöntemden biri olan “Sözleşme harici mekanizmaların” en bilineni 1503 prosedürüdür. Ekonomik ve Sosyal Konseyin 27 Mayıs 1970 tarihli ve 1503 sayılı kararı ile oluşturulan ve karar sayısına atfen “1503 usulü” olarak adlandırılan bu yöntem bireysel başvurularla ilgilenmemekle birlikte belirli bir zamanda ve yerde çok sayıdaki insanın haklarının ihlal edildiği durumlarla ilgilenir. Alt-Komisyona bağlı olarak kurulan 5 kişilik çalışma grubu yeterli delillerle birlikte sunulan şikayetleri ve hükümetlerin bu şikayetlere verdikleri cevapları inceler. Eğer İnsan haklarının ağır ve devamlı bir şekilde ihlali tespit edilirse konu çalışma grubu tarafından alt komisyona sunulur. Alt-Komisyon da meselenin İnsan Hakları Komisyonuna gönderilip gönderilmeyeceğine karar verir. Bu şekilde önüne gelen bir durum hakkında karar alma sorumluluğu İnsan Hakları Komisyonuna aittir.
Alt-Komisyona bağlı olarak çalışan ve 1503 prosedürü çerçevesinde faaliyet gösteren çalışma grubunun kendisine yönelik bir ihbarı değerlendirebilmesi için bu ihbarın şu ön koşulların sağlamış olması gerekir:
(1) Herhangi bir siyasi amacın güdülmemesi
(2) İnsan haklarının ve temel özgürlüklerin ağır bir şekilde ve sürekli olarak ihlal edildiğini ispatlayabilecek mantıki sebepler bulunması,
(3) Bu ihlallere maruz kalan şahıslar veya grupların şikayet yoluna başvurmuş olması,
(4) İhlal edilen haklar, meydana gelen olaylar ve şikayetin amacının belirtilmesi ve hakaret içeren bir dil kullanılmaması,
(5) Yerel başvuru yollarının tüketilmiş olması. (14)
1503 prosedürüne göre, bireyler, birey grupları veya sivil toplum örgütleri şikayette bulunabilir. Fakat başvuruların söz konusu prosedür bakımından önemli olan kısmı, başvuruların kişisel kabul edilmemesidir. Başvuru sonrasında, başvuranların haklarının ihlal edilip edilmediği ve dolayısıyla mağduriyetlerinin kişisel düzeyde nasıl giderileceği üzerinde durulmayacak, o ülkedeki insan hakları ihlallerinin genel durumu üzerinde bir karara varılmaya çalışılacaktır. (15)
III. BM BÜNYESİNDE HAZIRLANAN İNSAN HAKLARI ANDLAŞMALARI İLE OLUŞTURULAN MEKANİZMALAR
BM çatısı altında insan haklarının korunmasının ikinci yöntemi “sözleşme mekanizmaları” olarak adlandırılan usuldür. Bu usulde, her biri bağımsız bir uluslararası sözleşme niteliğinde düzenlemeler kabul edilmekte ve bu sözleşmelerde ayrı ayrı mekanizmalar öngörülerek, insan haklarının korunmasına yönelik faaliyette bulunulmaktadır. Halen bu çerçevede kabul edilmiş ve yürürlüğe girmiş 7 adet uluslararası sözleşme mevcuttur. Bunlar:
SÖZLEŞMENİN ADI
İLGİLİ SÖZLEŞME KURUMU
Her Çeşit Irk Ayrımcılığının Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme (21 Aralık 1965) (16)
Irk Ayrımcılığının Kaldırılması Komitesi (17)
Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi (23 Mart 1976) (18)
İnsan Hakları Komitesi (19)
Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi, (3 Ocak 1976) (20)
Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi (21)
Kadınlara Karşı Her Çeşit Ayrımcılığın Önlenmesi Uluslararası Sözleşmesi (18 Aralık 1979) (22)
Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Önlenmesi Komitesi (23)
İşkence ve Diğer Zalimce, İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Davranış veya Cezalandırmalara Karşı Sözleşme (10 Aralık 1984) (24)
İşkenceyi Önleme Komitesi (25)
Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (20 Kasım 1989) (26)
Çocuk Hakları Komitesi (27)
Tüm Göçmen İşçiler ve Aile Fertlerinin Haklarının Korunmasına Dair Sözleşme (1 Temmuz 2003) (28)
Göçmen İşçiler Komitesi (29)
BM sözleşme mekanizmaları, insan haklarının korunması hususunda uluslararası meşruiyeti ve ilgiyi sağlamaktadır. Bu yolla kurulan uluslararası gözetim, devletlerin iç hukuklarında bile olsa, insan haklarını ilgilendiren konularda uluslararası otoritelere karşı sorumlu olmalarını öngörmektedir. Özellikle son yıllarda, bu tür sözleşmelerin onaylanması ve bazılarında öngörülen ihbar usullerinin kullanımının arttığı gözlemlenmektedir. Devletlerin gönüllü olarak ve serbest iradeyle insan hakları konusunu “uluslararasılaştırmaları”, insan haklarının evrensel korunmasının geldiği noktayı göstermektedir. Bu sözleşmelerle, devletler ve organları üzerine hukuki sorumluluklar yüklenmekte, insan hakları ihlallerinin engellenmesi veya telafi edilmesi garanti altına alınmaktadır.
Bu yedi sözleşme ile ilişkilendirilen yedi sözleşme kurumu, genel olarak sözleşme yükümlülüklerinin yerine getirilmesini izleme görevine sahiptir. Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Önlenmesi Komitesi hariç (30), diğer sözleşme kurumları genelde Cenevre’de toplanmaktadır. Hepsinin sekreterya hizmetleri, BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği tarafından yapılmaktadır.
Sözleşme kurumları, yıl boyunca periyodik olarak toplanırlar ve çeşitli yöntemler kullanarak sözleşmenin uygulanmasını izleme görevlerini yerine getirirler. İlk olarak, bazı sözleşmeler, taraf devletlerin, yerel standartlarının ve uygulamalarının sözleşmelere uygunluğu konusunda raporlar hazırlamalarını öngörmektedir. Bu raporlar, ilgili devlet temsilcilerinin de katıldığı toplantılarda görüşülmektedir. Sözleşme kurumları daha sonra, devletin sözleşme yükümlülüklerine uyumu ile alakalı yorumlar ve gözlemlerde bulunur.
İkinci olarak, BM sözleşme mekanizmalarını oluşturan bu yedi sözleşmenin dört tanesinde(31), bireylerin, ilgili sözleşmede öngörülen haklarının ihlal edildiğine dair iddialarını “bireysel başvuru” yolu ile şikayet usulü kabul edilmiştir. Bu şekildeki bir şikayet sonucunda, ilgili sözleşme kurumu bir hakkın ihlal edilip edilmediğine dair görüşünü açıklamaktadır.
Üçüncü ise, sözleşme kurumlarınca, ilgili sözleşmede korunan hakların sistematik veya ağır ihlali iddiaları hakkında, ilgili devletlere görevli gönderilmesini içeren soruşturma prosedürünün uygulanmasıdır. (32)
Son olarak sözleşme kurumları, ilgili sözleşmedeki hak ve özgürlükler ile yükümlülüklerin niteliğine ilişkin ve uluslararası insan hakları standartlarının geliştirilmesine yönelik Genel Yorumlar veya Tavsiyeler hazırlamaktadırlar. (33) Çalışmamızda, “ikiz sözleşmeler” olarak bilinen Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi ile Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi ile İnsan Hakları Komitesi hakkında kısa bilgi verilecektir.
1. MEDENİ VE SİYASİ HAKLAR SÖZLEŞMESİ
BM Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi, BM Genel Kurulu’nun 2200 A (XXI) sayılı kararı uyarınca 16 Aralık 1966 tarihinde imzaya açılmıştır. Sözleşme, 35 ülkenin onay belgelerini BM Genel Sekreterine tevdi etmesi üzerine 23 Mart 1976 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Türkiye, bu Sözleşmeyi 15 Ağustos 2000’de imzalamış ve 18.06.2003 tarih ve 25142 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan kanun ile onaylamıştır. (34) Sözleşmeye, BM üyesi devletlerden 150’ye yakını taraf olmuştur. Bu devletlerin içinde tüm AB üyesi ülkeler ve AB adayı ülkeler de dahildir. (35)
Sözleşme, bireylerin ve milletlerin temel siyasi ve kültürel haklarını detaylı olarak belirlemektedir. Bunlardan bazıları şunlardır: Halkların kendi kaderini tayin hakkı, cinsiyet eşitliği, yaşama hakkı, işkence yasağı, kölelik yasağı, borç nedeniyle hapis yasağı, adil yargılanma hakkı, mahremiyet hakkı, düşünce, vicdan ve din özgürlüğü, ifade, toplanma ve örgütlenme özgürlüğü.
Sözleşme ile birlikte, bireysel başvuruları mümkün kılan bir Seçmeli Protokol de kabul edilmiştir. (36) 15 Aralık 1989’da yine Sözleşme ile ilgili olarak, İkinci Seçmeli Protokol kabul edilmiştir. Ölüm cezasının yasaklanmasını öngören bu İkinci Seçmeli Protokol, 11 Temmuz 1991’de yürürlüğe girmiştir.
2. İNSAN HAKLARI KOMİTESİ
BM Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi, taraf devletlerin Sözleşme hükümlerini uygulamalarını izlemek için bir İnsan Hakları Komitesi kurulmasını öngörmüştür. Taraf devletlerin aday gösterdiği ve seçtiği, ama şahısları adına görev yapan bağımsız uzmanlardan oluşur. Komite’nin insan haklarının korunması alanında farklı işlevleri bulunmaktadır. Bunlardan ilkine göre taraf devletler Sözleşmede öngörülen hakların kullanımını etkinleştirmek için aldıkları tedbirler, bu hakların ve Sözleşmenin uygulanmasının karşılaşılan zorlukları rapor olarak Komite’ye sunarlar. Komite’nin ikinci işlevi devletler arasındaki şikayetlerle ilgilidir. Sözleşmeye taraf bir devlet, Sözleşme hükümlerini yerine getirmediği gerekçesiyle diğer bir devlet aleyhine şikayette bulunabilir. Son olarak Birinci Seçmeli Protokolü onaylayan devletler aleyhine, Sözleşmede düzenlenen medeni veya siyasi haklarının ihlal edildiğine inanan bireyler tarafından “bireysel başvuru” yoluyla Komiteye şikayette bulunabilir. Ancak bulun için öncelikle aleyhine şikayette bulunulan devlet ülkesinde şikayet konusu hakkında tüm iç hukuk yollarının tüketilmiş olması gerekmektedir.
3. EKONOMİK, SOSYAL VE KÜLTÜREL HAKLAR ULUSLARARASI SÖZLEŞMESİ
Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi, BM Genel Kurulunun 16 Aralık 1966 tarihli ve 2200 A (XXI) sayılı kararıyla kabul edilmiştir. Yürürlüğe giriş tarihi ise 3 Ocak 1976’dır. Türkiye, bu Sözleşmeyi 15 Ağustos 2000’de imzalamış ve 18.06.2003 tarih ve 25142 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan kanun ile onaylamıştır. Bu Sözleşmeye, BM üyesi devletlerden 140’dan fazlası taraf olmuştur. Bu devletlerin içinde tüm AB üyesi ülkeler, Türkiye hariç diğer bütün AB adayı ülkeler ve tüm Avrupa Konseyi üyesi ülkeler de dahildir. (37)
Bu Sözleşme ile, bireylerin temel ekonomik, sosyal ve kültürel haklarını belirlemektedir. Bunlardan bazıları şunlardır: Adil ve elverişli şartlarda çalışma hakkı, eşit işe eşit ve adil ücret, sendikal haklar, sosyal güvenlik hakkı, ailenin, anneliğin ve gençlerin korunması, yaşama ve sağlık standardı hakkı, eğitim hakkı, kültürel yaşama katılma hakkı.
SONUÇ
Hemen hemen bütün BM organları ve uzmanlık kuruluşları belirli bir dereceye kadar insan haklarının korunması ile ilgilidir. BM’nin en önemli başarılarından biri belkide tarihte ilk kez görülen şekilde kapsamlı bir insan hakları hukukunun oluşumuna yaptığı katkıdır. BM, hem geniş içerikli ve evrensel olarak kabul edilen hak kategorileri oluşturmuş ve bunları yazılı hale getirmiş hem bu hakların korunması ve geliştirilmesi ve hükümetlerin yükümlülüklerini yerine getirmesine yardımcı olmak için mekanizmalar kurmuştur. Bu çerçevede kabul edilen yöntemlerden ilki Ekonomik ve Sosyal Konsey tarafından kurulan İnsan Hakları Komisyonu ve bu komisyona bağlı Alt-Komisyondur. Bu kuruluşlar “sözleşme harici mekanizmalar” olarak adlandırılır. Sistemin bu yüzündeki korumada “uzman”ların çalışmaları ve 1503 prosedürü bulunmaktadır. Diğer yüzde ise “sözleşme mekanizmaları” bulunur. Bu çerçevede toplam yedi adet birbirinden bağımsız uluslararası sözleşme kabul edilip yürürlüğe konmuş ve her bir sözleşmede, sözleşmenin uygulanmasını izleyen kurumlar (Komiteler) kurulmuştur. İşte bu iki sistem, 1948’de İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ile başlayan BM’nin insan haklarının korunması konusunda şu andaki durumu yansıtmaktadır.
NOTLAR:
(*) Dr., Karadeniz Teknik Üniversitesi, İİBF, Uluslararası İlişkiler Bölümü.
(1) Bildirinin ilanı ve metni hakkında bkz. Gemalmaz, M. Semih, Ulusalüstü İnsan Hakları Hukukunun Genel Teorisine Giriş, Beta Yayınları, İstanbul, 1997, s. 229-239.
(2) Bu husus BM Andlaşmasının 10. maddesinin sonucudur. Söz konusu hükmüm şu şekildedir: “Genel Kurul, işbu Andlaşma kapsamına giren ya da işbu Andlaşmada öngörülmüş organlardan herhangi birinin yetki ve görevlerine ilişkin bütün sorunları ya da işleri görüşebilir ve 12. madde hükümleri saklı kalmak koşuluyla, bu tür sorun ya da işler konusunda Birleşmiş Milletler üyelerine veya Güvenlik Konseyine veya hem örgüt üyelerine, hem de Güvenlik Konseyine tavsiyelerde bulunabilir.”
(3) Social, Humanitarian and Cultural Committee.
(4) Turgut Tarhanlı, “Birleşmiş Milletler Örgütü ve İnsan Haklarının Korunmasına İlişkin Başlıca Usuller”, İnsan Hakları, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2000, s. 410.
(5) Madde 68 - “Ekonomik ve Sosyal Konsey, ekonomik ve sosyal konularda ve insan haklarının ilerletilmesi için komisyonlar kuracağı gibi, görevlerini yerine getirmesine yarayacak başka komisyonlar da kurar.
(6) Commission on Human Rights, Office of the High Commissioner for Human Rights, Geneva, March 2004.
(8) The Sub-Commission on the Promotion and Protection of Human Rights, HR/NONE/2002/167.
(9) Tarhanlı, s. 417.
(10) Bunlardan bazılarının BM Genel Sekreterine bağlı olduğu ve “Genel Sekreter Özel Temsilcisi” olarak adlandırıldığı da görülmüştür.
(11) Economic and Social Council, E/CN.4/2004/4, 5 August 2003, Annex II, Part I.
(12) Economic and Social Council, E/CN.4/2004/4, 5 August 2003, Annex II, Part II.
(13) Tarhanlı, s. 412.
(14) Yerel seviyedeki çözümlerin etkisiz olması veya makul olmayan bir şekilde uzun sürme ihtimali mevcut ise bu şartın sağlanması aranmayabilir.
(15) Tarhanlı, s. 423.
(16) International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination.
(17) Committee on the Elimination of Racial Discrimination, (18 uzmandan oluşmaktadır.)
(18) International Covenant on Civil and Political Rights.
(19) Human Rights Committee (18 uzmandan oluşmaktadır.)
(20) International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights.
(21) Committee on Economic, Social and Cultural Rights, (18 uzmandan oluşmaktadır. Diğer sözleşmelerden ayrı olarak, bu Komitenin üyeleri Ekonomik ve Sosyal Konsey tarafından seçilmektedir.)
(22) Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women.
(23) Committee on the Elimination of Discrimination against Women, (23 uzmandan oluşmaktadır.)
(24) Convention against Torture and Other Forms of Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment.
(25) Committee against Torture, (10 uzmandan oluşmaktadır.)
(26) Convention on the Rights of the Child.
(27) Committee on the Rights of the Child, (10 uzmandan oluşmakta iken 2003 yılında bu sayı 18’e çıkarılmıştır.)
(28) International Convention on the Protection of the Rights of All Migrant Workers and Members of Their Families.
(29) Committee on the Convention of all Migrant Workers and Members of Their Families, (İlk toplantısını Mart 2004 tarihinde yapan ve 10 uzmandan oluşan Komite henüz oluşum aşamasındadır.)
(30) Söz konusu Komite’nin sekreterya hizmetleri, New York’ta BM Genel Merkezi’nde ilgili bir başka birim tarafından karşılanmaktadır.
(31) Bu dört sözleşme şunlardır:
- Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi,
- Her Çeşit Irk Ayrımcılığının Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme,
- İşkence ve Diğer Zalimce, İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Davranış veya Cezalandırmalara Karşı Sözleşme,
Kadınlara Karşı Her Çeşit Ayrımcılığın Önlenmesi Uluslararası Sözleşmesi.
(32) Bu usulün kabul edildiği iki sözleşme ise şunlardır:
- İşkence ve Diğer Zalimce, İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Davranış veya Cezalandırmalara Karşı Sözleşme,
Kadınlara Karşı Her Çeşit Ayrımcılığın Önlenmesi Uluslararası Sözleşmesi.
(33) Treaty Bodies, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, OHCHR, 14 February 2002.
(34) Bu Sözleşmenin, “Azınlıkların Korunması” başlıklı 27. maddesi şu şekildedir: “Etnik, dinsel veya dilsel azınlıkların bulunduğu bir Devlette, böyle bir azınlığa mensup bulunan kişiler grubun diğer üyeleri ile birlikte toplu olarak kendi kültürel haklarını kullanma, kendi dinlerinin gereği ibadeti etme ve uygulama veya kendi dilerini kullanma hakları engellenmez.”
(35) Türkiye, AB müktesebatının üstlenilmesi çerçevesinde, Ulusal Program’da “Siyasi Kriterler” açısından orta vadeli hedefler arasında bu Sözleşmeye taraf olmayı taahhüt etmişti.
(36) Birinci Seçmeli Protokol, Sözleşme ile aynı tarihte 16 Aralık 1966’da imzalanmış ve 23 Mart 1976’da yürürlüğe girmiştir.
(37) Bu Sözleşmeye taraf olunması da, Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi gibi, Türkiye’nin, AB müktesebatını üstlenmesi çerçevesinde, Ulusal Program’da “Siyasi Kriterler” açısından orta vadeli hedefler arasında sayılmıştır.
KAYNAKÇA
ANNUAL REPORT 2003 - Office of the High Commissioner for Human Rights, Geneva.
Basic Human Rights Instruments, Office of the High Commissioner for Human Rights, Geneva & The International Centre of the ILO, Turin, Third edition, October 1998.
Commission on Human Rights, Office of the High Commissioner for Human Rights, Geneva, March 2004.
Economic and Social Council, E/CN.4/2004/4, 5 August 2003, Annex II, Part I.
Economic and Social Council, E/CN.4/2004/4, 5 August 2003, Annex II, Part II.
Fact Sheet No. 27: Seventeen frequently asked questions abou teh United Nations Special Rappoteurs, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, Geneva, 2001.
Fact Sheet No.7/Rev.1, Complaint Procedures, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, Geneva.
Gemalmaz, M. Semih, Ulusalüstü İnsan Hakları Hukukunun Genel Teorirne Giriş, Beta Yayınları, İstanbul, 1997.
Human Rıghts: A Basic Handbook for UN Staff, Office of the High Commissioner for Human Rights, United Nations Staff College Project.
Human Rights - A Compilation of International Instruments, Volume I (First Part), ST/HR/1/Rev. 6 (Vol. I/Part 1), Universal Instruments, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, United Nations, New York and Geneva, 2002.
Human Rights - A Compilation of International Instruments, Volume I (Second Part), ST/HR/1/Rev. 6 (Vol. I/Part 2), Universal Instruments, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, United Nations, New York and Geneva, 2002.
Human rights in action – Promoting and Protecting Rights Around the World, The Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, OHCHR, Geneva, 2003.
Human Rights, OHCHR, Geneva, 2002.
Manual on Human Rights Reporting under Six Major International Human Rights Instruments, HR/PUB/91/1 (Rev.1), UNITED NATIONS, Geneva, 1997.
The Sub-Commission on the Promotion and Protection of Human Rights, HR/NONE/2002/167.
Treaty Bodies, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, OHCHR, 14 February 2002.
Turgut Tarhanlı, “Birleşmiş Milletler Örgütü ve İnsan Haklarının Korunmasına İlişkin Başlıca Usuller”, İnsan Hakları, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2000.