sen, abdal' ın bir günü, yaşlı rind' in ölümü, ölüm meleğiyle randevu ve aşk gibi aydınlık ölüm gibi karanlık isimli çalışmalarını okuduğum yazardır. bu okumalarıma ilişkin edindiğim fikirleri paylaşmadan ve hemen belirtmem gerekir ki, kesinlikle ulusalcı ya da kemalist değilim. "sunni merkezli tarihçiler, cumhuriyet sonrası dili gelişmiş ancak düşünceleri cumhuriyet'in ilk yıllarında kalmış eleştirmenler" nedir kimdir ya da ne derler hiç bilmem, zaten bu sıfatlarla anılanların yanına bile yaklaşmam. bunlara sadece ne diyorlarlar diye, uzaktan şöyle bir bakar geçerim. bunları yazma nedenim de çok açıktır; kürt "ulusalcılarının", kendinden olmayana ya da kendi sahiplendiklerini sahiplenmeyene yönelttikleri ağır eleştirileri gereksiz/anlamsız bulmam ve bunlarla kendimi yormak istemeyişimdir. hassasiyet nedenim sadece gelişmeye olan bağlılığımla açıklanabilir. bu yüzden kürt arkadaşlarımın tepkilerine maruz kalmadan(umarım), ele alınacak kitaplar hakkında söyleyeceklerim, eşit ve özgür bir, büyük ülkenin derdinden başka bir nedeni olmadığı anlaşılmalıdır. bunun somut hali ise "yaşasın halkların kardeşliği" sloganının yanında kesinlikle "biji biratıya gelan" diyor olmamdır.
bu kitapları okuma sebebim şu şekilde vuku buldu. "lağn olm hep fransızları, rusları okuyon , birazda bizden oku. bizim gerçekliğimizi gör." biçimindeki kaba ama yerinde bir eleştiri yönelten bir arkadaşımın yönlendirmesi olmuştur. bu eleştiri olmasaydı, ardı arkası kesilmeyen okuma listelerimden dolayı m. uzun'a zannediyorum çok uzun yıllar sonra sıra gelecekti. bu uzun açıklamadan sonra m. uzun' un okuduğum çalışmalarına dair bir şeyler yazmak gerekir.
"sen" isimli çalışmasıyla başladım okumaya. hücrede akar hikaye ve bir böcekle konuşur. hücrenin ve o dönem mahkumlarının yaşam koşulları düşünüldüğünde bir böceğe insansı bir özelliğe sahipmişçesine yaklaşmak oldukça yerindedir. çünkü mahkumiyetin o koşullarında insan ya da insana dair bütün değerler ayaklar altındadır. bütün erki elinde toplamış olan ve yokeden bir "insan" tarafı varken, yokedilen insan tarafından fazla bir şey beklememek gerekir. orada sadece insanın en güzel hallerinden birisi olan ölüme karşı kahramanlaşma değer olarak düşünülebilir. bu da şu an yazılanların ve ele alınan çalışmanın kapsamı dışındadır.
kitabın duygusal tarafında ise, aralıksız bir köy hasreti(özellikle bölüm-9) ve kürt toplum yaşantısının arkaik ilişkilerine dair methiler vardır. bu ilişkilerin kendi içinde taşıdığı samimiyet düşünüldüğünde bir mahkum için anlaşılabilir bir tutunma olduğu düşünülebilir. fakat bir roman hele ki bu roman toplumcu-gerçekçi bir yaklaşımla kaleme alınıyorsa, burada anlatılanların gerçekliği ortaya koyulmalıdır ve bu romanlarda karakter kişilik kazanmış eğilimi temsil eder. bu anlamıyla feodal nitelikler taşıyan bir toplum modelinin romanı ele alınacaksa, burada tutunulması gereken yer, tarihsel olarak "geri", arkaik olan değil sadece ilerici ve ilerletici olan olmalıdır. aynı hususta vereceğim bir diğer örnek; "ezanlar ve din" vurgusuyla insanların günlerine temiz başlayabildikleri bir betimlemedir (sen, s.42). yapılması gereken iş, sadece bölünmüşlük, parçalanmışlık içindeki bir toplumun geliştirdiği bağların yarattığı hissiyettan öte bunun yanında geri kalmışlığa/bırakılmışlığa yöneltilecek eleştirilerde olabilirdi. ya da ileri doğru adım atan, ki bu yüzden yıllarca zindanlarda çürüyen insanların mücadelelerindeki yaratıcılık, irade, aydınlanma, gelişme, geliştirme ya da her neyse ele alınabilirdi. olsaydı daha güzel olurdu. m. uzun' ilk çalışması olmasının getirdiği eksiklik olarak görmem gerekirdi. ama çaılşmanın bir de tarihsel bir yanı var; " ezilmenizin ve katlinizin emrini veren bizzat büyük ve kahraman önderleriydi. yüce cumhuriyetleriyse yurdunuzun harap edilip parçalanmasıyla kurulmuştu" (sen, s.19-20). vatanları parçalanmış ve sömürücü bir ülkenin boyunduruğu altında yaşayan bir halktan bahsediliyor. buna itirazım yoktur. itirazımın olduğu nokta, tarihsel verilere ve sürece bu kadar vakıf bir cümle kurulabiliyorsa neden kendi içindeki işbirlikçi aşiret düzenine methiler sıralanıyor? kürt aşiret reisleri kurtuluş savaşı yıllarında yeni kurulacak mecliste söz hakkı, otonomi gibi başlıklar için pazarlıklara girişmemişler midir? ya da ermeni halkına uygulanan mezalimin bir parçası olmamışlar mıdır? bunun karşılığında da aşağılık bir biçimde, kaçan ermenilerin topraklarına, konaklarına ve hatta kadınlarına bile saldırmamışlar mıdır? mesele bunların çokça yazılıp çizilip tartışılmasından sonra, sadece kendi cenahından meseleye yaklaşmaktır. m. uzun duygusal bir düzlemden hareket ederek düşünsel verileri yorumlamaya kalkmıştır. yanlıştır yanılmıştır. önemli olan gerçeğe uygunluk, kurgu bütünlüğü ve taraftır. bir aşiret reisiyle bir kürt köylüsü hiç ama hiç bir zaman aynı düzlemde ve aynı perspektifle değerlendirilemez.
yaşlı rind'in ölümü
dürüslük adına en başından belirtmem gerekirse, bir kitap okuma titizliğiyle okuyamadım bu çalışmayı. bu gerek kendimden gerekse m. uzun' un önceki okuduğum kitabının(sen) beni tatmin etmemesiyle doğru orantılıdır. bu anlamıyla ayrıntılı bir okumanın notları ya da soruları değil de üstün körü bir okumadan sonra akılda kalanlar ve küçük sorular olarak sunuyorum. peki daha sonra kitabı okumalı mıyım? bunun için kendimi zorlamam gerektiğini hissetmiyorum ama özel bir çalışmanın kaynakları arasında olacaksa, mecburen.
bu kitap roman biçiminde ele alınmasına rağmen öykü özellikleri taşıyor. tek bir olay ve iki kişi üzerinden ilerliyor. kitapta yer alan başka karakterler ise gayet yüzeysel özellikleriyle sunuluyor. tabi yine köy ve bu sefer çoban yaşantısına ilişkin sevgi dolu cümleler.
"öykü" serdar ın yurtdışına kaçarken rastladığı ve dinlenmek için uğradığı bir köye girmesiyle başlar. çoban serdar ı köyün yaşlısı ile tanıştırır. aralarındaki sohbetler süresince serdar yaşlının bir "rind" olduğu şüpheleri ve veri toplamalarıyla ilerler. serdar yani m. uzun rind i bugüne kadar alışılagelmiş anadolu dervişliği portresinin özelliklerini vererek anlatır. rind(ler) insan ve insanlık sevgisi ile dolup taşarken içinde yaşadığı dünyanın bütün çirkinliklerinden erdemli duruşuyla uzak durmasını bilir. rind de aynı dervişler gibi coğrafyasının bütün genişliğinin sınırlarında gezer buralarda yaşanan kültürü, tarihi ve konuşulan dilleri bilir(örneğin kürtçenin yanında arapça, farsça, türkçe, hatta belki de ibranice). ölümü ebedi sessizliğe ulaşmanın mutlu bir yolu olarak görür. tüm bu deneyim ve birikim portresi içinde dinsel özelliklerden asla uzak durulmaz, tersine bunlar da rind in kişiliğine yedirilir. dervişlerden farklı olarak rind, münzevi bir hayat sürmez ve hatta sevişir. toplumuna faydalı bir misyonla yüklüdür, bu misyon halkının tarihinin taşıyıcısı olmaktır. halk önderleri, şairleri simgeleşmiş kişilikler vb. üzerine edebi ve tarihsel çalışmalar yapar. özet olarak kitap sınırlarla bölünüp parçalanmış ve bu parçaların mensubu olduğu devletler tarafından asimile edilmiş olan kürt halkının tarihsel ve kültürel değerlerine sahip çıkan (rind lik geleneği gibi) bir yaklaşımla işlenmiş. önemli olduğunu düşünmekle birlikte, kurguya ilişkin bir eleştiri yapmadan geçemeyeceğim. kitapta rind lerin her zaman kör olduklarını yazıyor. rind lerin çok okuduklarına dair kitapta bir ağırlık var ama çok okuyan herkesin kör olacağını söylemek herhalde saçmalıktır. rind ler neden kör olmak zorundadır ve neden bu makus kadere boyun eğen bir haldedir?
abdal' ın bir günü
kataba başlar başlamaz(daha bismillah demeden), kürtlerin savaşlarda ve isyanlarda katledilmelerine ilişkin bir paragraf (s.10) buradaki verilerin incelenmesi gerektiği kanaatindeyim. ya da en azından bu ölümlerin yaşandığı bir olayın incelendiği/anlatıldığı bir kurguya sahip olabilirdi. tarihini, geleneklerini... yaşatmaya çalışan bir anlayışla ya da arayışla yazıldığından bu çalışma "yaşlı rind' in ölümü" isimli çalışmaya yakın bir yerde durmaktadır. birbirine bu kadar yakın bir içerik ve biçimle ele alınan iki çalışma yerine, sunulan sayısal verilen yaşandığı bir olay öyküleştirilseydi daha uygun olurdu diye düşünüyorum. en azından bu verilerin sadece istatistiki kuruluğundan kurtulunmuş olurdu. gerçeği görebilmenin en güzel yolu, katı belgeler ya da istatistikler değil hayatın kendisini resmeden romanlardır. gerçekçi roman, bu verileri hayatın içinde gösterebiliyorsa anlam kazanır. yani kaleme alınan bir edebi metin realist akımın anlayışı içerisinde yazılıyorsa, kullanılacak olan argümanlar edebi bir nitelik içerisinde verilmelidir. sadece tarihi boyunca bu verilerin gösterdiği acıları yaşamış bir toplum olmak, bu toplumu ayrı bir yerleştirmeye yetmez. bunun için bu topraklarda hele ki mezopotamya da ziyadesiyle örnek mevcuttur. bu anlamıyla kendi ulusal kimliğinin özelliklerini aramaya çıkış noktası, sadece kürtlerin değil bu topraklarda yaşayan bütün ezilenlerinin yaşadıklarını gösterir. çok açıktır ki bu topraklarda sadece kürtlerin yaşadığı kıyımlar yoktur. bu anlamıyla duygusal olarak yoğunlaşmaya yardımcı olan bu veriler bana göre milliyetçi bir içeriğin doğmasına yardımcı olmaktadır.
mir c. bedirxan ve kardeşi mir kamiran. bunlar kürt halk önderleridir ve kitabımızda tanıtılmaya çalışılmıştır. tanıtma yapılırken yani tarihine sahip çıkmaya çalışırken bu kişilerin aşiret kütükleri üzerinden hareket ediliyor. aşiretçi yapı kürt halkının ezilmesine hiçbir etkide bulunmamış gibi ne bir eleştiri ne de aksi herhangi bir görüş belirtiliyor. yazık ki yine methiyeler. burada şu söylenebilir ve kklasiktir. ne yani arkadaşım babası bir burjuva olduğu halde engels in temsil ettiği sınıfı ve bu sınıf için yaptıklarını çöpe mi atalım? elbette yanlıştır bu yaklaşım. söz konusu olan bu adamların toplumsal yaşantı içerinde temsil ettikleri sınıf değil. bu adamların yaptıkları da değil. bu adamların temsil ettikleri sınıfa rağmen yaptıkları ve bu sınıf halkını ezilmeye mahkum ediyorsa buna karşı ne yaptığıdır. bir aşiretin merkezindeki aile ya da bu ailenin herhangi bir ferdi dısarıya karşı halkı adına kahramanlık yapıp, içe döndüğünde halkının ezilmesinin devamı anlamına gelen bu yapı içinde olmaya devam ediyorsa, ve bunun üzerinden bir tarih sahipleniliyorsa ben burada yine milliyetçiliğin kötü kokularını duymaya başlarım. engels ise babasının madenlerinde işçi olarakta çlaışmış ve sonrasında da babasının sunduğu bütün zenginlikleri geride bırakarak sınıf savaşında marx ın yanında yerini almıştır. tartışmayı bırakıp devam edeyim.
s. 28 yine allah a methiyeler. geçiyorum.
s. 31 "ağrı, gücün, özgürlüğün ermeni ve kürt kardeşliğinin mekanı, nemrut medeniyetler çeşmesinin mekanı..." bu güzel cümleden sonra umut etmeye başlıyorum. ne kadar güzel!
s. 73 ve bu kitap için sonuncu;
" ben allah ın garibi, ne yapabilirim ki? dünya önümde bu kadar kararmış olmasaydı eğer, yiğit ve yüce mirim tahar xan yaşasaydı eğer, ....., vatan böyle dağınık ve ğerişan olmazdı. biz bu halde mi olurduk?" not:tahar xan, kitap kurgusunun üzerinden aktığı dengbej in yanında(gölgesinde) yaşadığı beydir.
ne yazık ki umut yine aşiret reislerinde, beylerde, ağalardadır. iyi niyetli bir yaklaşımla, ulusal birlik için, geleneksel mekanizmaların kullanılması anlamını çıkarıyorum. aslında sınıfsal olduğundan hiçbir şüphem yoktur. neredeyse kemal sunal filmlerinde bile, ağalık sistemine yöneltilen eleştirilerin daha aydınlatıcı olacağını düşüneceğim. feodal yapıya hiçbir eleştiri yapılmıyor olması şaşırtıcıdır. yaşar kemal de eserlerinde çukurova halklarının yaşadığı acıları ve bunların sefaletini işler. nasıl ezildiklerini anlatmayı ihmal etmez/atlamaz. ağalara ya da aşiret reislerine övgüler yetiştirmeye çalışmaz.tam tersine bunların yaptıklarının hesabını soran bir kahraman yaratır. halkı soyan kan emicilere karşı başkaldırıları konu edinir. fillere karşı birliğin önemini kavrayan karıncaları anlatır, ağaların mezalimine karşı dağlara çıkan yiğitleri ince memed leri anlatır.
aşk gibi aydınlık ölüm gibi karanlık
parçalnmış bir ülkeden çıkarak/kaçarak anlatmaya başlar. m. uzun bu parçalanmışlığı kuzey, güney, batı/büyük ve dağlar ülkesi biçiminde anlatır. anlamlı bir kurgu olduğunu düşünüyorum. fakat gerçeklerden uzaklaştıkça bu kurgunun gerçeğe ters düşebileceğini de unutmamak gerekir. daha sonra dönmek üzere burayı şimdilik geçiyorum.
roman dört kişinin hayatı üzerinden başlar. general serdar, baz, kevok ve jir. kitabın ortalarından itibaren g. serdar ve jir neredeyse yok olmuşçasına silikleşirler. kitap kevok ve baz ın ilişkisi üzerinden kurgulandığı için normaldir. bu arada hemen not etmeliyim; okuduğum dördüncü kitabı olmasına rağmen m. uzun un bu çalışmalarında ağırlık kazanmış bir kadın karakteri görmek sevindiricidir.
g. serdar parçalanmış ve iç karışıklar içerisinde olan ülkenin başına darbeyle gelmiş ve artık huzurun temsilci olarak varlığını idame ettiren, fakat en abartılı zulümlerin kaynağı olarak tarif edilir. burada yer yer m. kemal yer yer kenan evren portreleri çizilir. bunu da yaşanan acıların zamanlarını(tarihsel kesitleri) tarihsel olarak iç içe vererek yapmıştır. işgal durumundan hiç söz edilmediği için g. serdar ın k. evren' in tarihsel rolünden çıkarılan bir karakter olduğunu düşünmek daha kolay; ama dağlar ülkesinin yirmi yılı aşan süre boyunca hep ezilmiş, yakılmış, yıkılmış olmasını anlatan yanı ise, m. kemal ve sonrasındaki kemalist askeri vesayet rejiminin dönemsel olarak kişilik kazanan liderlerinden dolayı m. kemal i temsil ettiği de düşünülebilir. ağırlıklı olarak ise, g. serdar ın bu tarihsel süreç içinde yani kemalizmin askeri vesayetindeki ülkenin bu yönetim anlayışının keskinleşen hali olarak k. evren i düşünmek mümkündür. bu yönetim anlayışının tarihsel özellikleri daha büyük bir acımasızlıkla k. evren döneminde yaşanmıştır. açıklamak zor olsa da, zamanları iç içe vermek ve ortak özellikler üzerinden bir karakter yaratmak oldukça yaratıcı bir teknik olmuştur.
baz; yakılıp yakılan dağlar ülkesinin ücra bir köyünde yaşanan büyük bir yıkımdan sonra sağ kalan tek çocuktur. askerler tarafından alınıp yetiştirilmiş, doğduğu topraklar unutturulmuştur. büyük ülkenin askeri hatta canı pahasına büyük ülkeyi savunacak çalışkan, gözüpek bir fanatiktir. işte bu noktada kurgunun gerçeklikle bağlantısının koptuğunu söylemek yerinde olur. m. uzun osmanlı nın devşirme usulü, askeri alanda kürt toplumuna uygulamıştır. abarttığını düşünüyorum. mezopotamya nın gerçekliğine uyduğunu hiç zannetmiyorum.
baz, alkol ve sigarayı ziyadesiyle tüketen bağımlı, agresif ve acımasız bir kişiliktir. savaş bölgesinde(dağlar ülkesinde) sürekli görevler yapmış ve aldığı her görevi layıkıyla yerine getirmiştir. bundan dolayı büyük ülkenin generallerinin gözdesi durumundadır. hayatını savaş bölgesinde geçirmiş olmanın bütün gerilimlerini "iş" dışındaki hayatında yaşar. evliliği mutsuzdur. artık kaçmak ve dinlenmek istemekte, fakat kaçamamaktadır. çünkü büyük ülkenin refahını korumak için titizlikle çalışmaya devam etmek zorundadır. içinde kaçma isteğinin uyandığı her defa, kendini yaşlı bir fahişenin kolları arasında bulmaktadır. arkadaşlık ve şefkati kokuşmuşluk içinde arar. çürümüştür. savaşın içindeki savaş artığıdır.
kevok; babası avukattır, zengin bir ailenin kızıdır. dağlar ülkesinde itibarlı ve iyi eğitim görmüş bir düzeyi temsil eder. büyük ülkenin başkentine fra. dili ve ede. okumak için gelir. dağlar ülkesinin içinde olduğu savaş ve uğradığı bütün zulümler onu, ülkesinin özgürleşmesi için savaşçı olmaya iter. sevgilisi jir de aynı durumdadır. jir ile birlikte savaşmanın, mücadele etmenin gerekirliği üzerine tartışıp bu düşünceyi olgunlaştırırlar. okullarının bitmesine çok yakın bir sürede, -büyük fedakarlıkların ifadesi, yaşanmaya devam etmektedir- bu düşünce artık pratik bir hal kazanmış, artık dağlar ülkesinin savaş alanlarının yolu tutulmuştur. yani özgürlüğe götürecek olan çarpışma yerlerinde saflarını almışlardır, dağlar hayatlarını devam ettirecekleri yerlerdir artık.
jir; kevok un sevgilisi. mücadele alanına kadar kevok un hep yanındadır. fakat dağlar yollarını ayırmıştır ve kevok ile bir daha hiç karşılaşmamışlardır. akibeti meçhuldür. romandaki yeri bu ayrılmadan sonra neredeyse bitmiştir. sadece kevok un anımsamaları üzerinden varlığı hissedilir.
devam edecek...