Son 2-3 yıl içerisinde fiyatları çok ciddi bir şekilde artan salep, Türkiye’de hemen hemen her ilde yetiştirilmesi mümkün bir bitkidir. Salepten alınan tohum ve yumru ise işin perde arkasında ciddi bir iş kapısını açılmasına yol açmaktadır. Bu kapsamda da Salep Yetiştiriciliği çok karlı bir tarım iş fikirleri arasında yer almaktadır.
Orkideler ailesine ait otsu ve köklü bir bitki olan salep, özellikle içerdiği glikomannan maddesi nedeniyle enerji veren, göğsü yumuşatan, zihnin çalışma kuvvetini artıran, kabızlık ve ishal gibi birçok konuda vücuda destek sağlamaktadır. Sağlığa oldukça faydalı bir bitki olan salebin sürdürülebilir şekilde faydalanılması ve gelecek nesillere bırakılabilmesi için Türkiye Cumhuriyeti Tarım ve Orman Bakanlığı’da destek planı açıklamıştır. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın açıkladığı destek olanı salep bitkisinin yok olma tehlikesinin önüne geçmek için tasarlanmıştır. Bu kapsamda bakanlık tarafından;
- Salep bitkisinin doğal ortamında çoğaltılması
- Fidanlıklarda yetiştirilecek salep fertlerinin doğal yayılış alanlarına transferi
- Salep’in doğal ortamından geliştirilmesine yönelik araştırma yapılması
- Alan ve ürün envanteri yapılarak koruma planlarının hazırlanması
- Gen kaynağı maksatlı tohum bahçelerinin oluşturulması
- Yerel halkın ve kaynak yöneticilerinin eğitimi konularında detaylı çalışmalar yapılmakta ve salep bitkisi yetiştiricilerine de çeşitli destekler sağlanmaktadır.
Salep eylem planında ön görülen çalışmalar, faydalanmanın yoğun olduğu ve salep elde edilen orkide türlerinin yoğunlukla yayılışının bulunduğu Türkiye Cumhuriyeti Tarım ve Orman Bakanlığı bölge müdürlükler dahilinde yapılacaktır.
- Alan ve ürün envanteri yapılarak koruma planlarının hazırlanması: Eylem planı kapsamında program verilen bölge müdürlükleri, salep bitkisinin bulunduğu alanları belirleyerek öncelikle alan envanteri yapacaklardır. Daha sonra alan içerisinde bulunan tür çeşitliliği, yetişme muhiti özellikleri ve toplum yapıları gibi bilgileri de içerecek ürün envanterleri hazırlanacaktır. Envanter çalışması neticesinde elde edilen bulgular ışığında koruma planları yapılacaktır.
- Salep’in doğal ortamında çoğaltılması: Salep bitkisinin günümüze kadar yapılan onlarca bilimsel çalışmaya rağmen ekonomik anlamda geniş alanlarda tarımsal faaliyete dönüşebilecek kültürü yapılamamıştır. Ancak bazı salep türlerinin yumru verimini tahrik edecek yöntemlere tabi tutulması neticesinde yumru sayısının arttığı gözlenmiştir. Uygulama imkanı mümkün yöntem ve türler belirlenerek doğal ortamında fert sayısının artırılmasına dönük çalışmalar yapılacaktır. Yapılan bilimsel çalışmalarda, toprağın besin değerinin gübre kullanımı ile artırılması sonucunda, tohumdan çimlenmelerin arttığı gözlenmiştir. Orkideler bazı besin ihtiyaçlarını mikorizal ilişki kurdukları mantarlardan elde ettiklerinden, bu mantarlar sayesinde alınabilen besin maddeleri ile gübreleme uygulanmalıdır. İki ve daha fazla yumru veren türler tespit edilerek fidanlıklarda yetiştirilmesi sonucunda sökülecek yumruların doğal ortamında ekimi yolu ile alan ve fert sayısının artırılması çalışmaları yapılacaktır. Birden fazla yumru verdiği tespit edilen orkide türlerinin doğal ortamlarındaki fertlerinden alınacak yumruların yine aynı orman alanındaki yerlere transferi uygulamaları yapılırken, mikorizal etki de göz önünde bulundurularak bir miktar toprakta yumru ile birlikte taşınacaktır.
- Salep’in doğal ortamında geliştirilmesine yönelik araştırma yapılması: Türkiye Cumhuriyeti Tarım ve Orman Bakanlığı Genel Müdürlüğü Ormancılık Araştırma Enstitü Müdürlükleri çalışma alanında bulunan başkaca araştırma kuruluşları ve üniversitelerle birlikte salep türlerinin doğal ortamında kültürüne dönük çalışmalar yapılacaktır.
- Salep fertlerinin fidanlıklarda yetiştirilmesi ve doğal yayılış alanlarına taşınması: Türkiye Cumhuriyeti Tarım ve Orman Bakanlığı Genel Müdürlüğü fidanlıklarında vejetatif yöntemlerle yetiştirilecek olan fertler doğal yayılış alanlarına taşınarak yayılış alanlarındaki daralmanın önüne geçilecektir. Bu kapsamda yapılacak çalışmalarda Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün yürüttüğü “Salep Orkidelerinin Tarla Şartlarında Yetiştirilme Olanakları” çalışmalarının bulgu ve deneyimleri kullanılabilecektir. Doğada birden fazla yumru verme yeteneği olan Serapias vomeracea (Burm.fill.) Brig., Orchis sancta L. türleri besin maddeleri ve organik maddece zengin fide toprağı olarak nitelendirilen ortamlara dikildiklerinde 2-3, hatta bazılarında 5-6 yeni yumru meydana getirdikleri tespit edilmiştir. Söz konusu türler fidanlıklarda ekim yastıklarına m2 de 60 yumru olacak şekilde ekilmelidir.Damızlık olarak kullanılacak yumruların büyük boy olmalarına dikkat edilecektir. Çimlenmelerin oluşumundan, ekim yastıklardan söküme kadar, yabancı ot kontrolu için kullanılabilecek herbisit Pendimethalin’dir. Yastıklardan söküm için en uygun zaman Nisan sonu Mayıs başıdır. Söküm sonrası elde edilen yumrular adi depo koşullarında saklanabilmektedir. Depolarda herhangi bir işleme tabi tutulmadan saklanan yumruların sahaya transfer ve dikimi için en uygun zaman, Eylül ve Ekim aylarıdır. Eylül ve Ekim aylarına kadar yaz aylarının başında ekim yapılacak sahaların hazırlanarak gübrelenmesi uygun olacaktır. Son yıllarda geliştirilmiş, başarılı doku kültürü yöntemleri kullanılmak suretiylede salep fertleri elde edilerek, doğal yayılış alanlarına taşınacaktır.
- Gen kaynağı maksatlı tohum bahçelerinin oluşturulması: Salep türlerinin neslinin tükenmesinin önüne geçecek her türlü bilimsel çalışmaya materyal temini açısından öncelikle nesli tükenmekte olduğu tespit edilen türlerin bulunduğu ve koruma tedbirlerinin alındığı tohum bahçeleri oluşturulacaktır. Bu kapsamda yapılacak olan faaliyetler Türkiye Cumhuriyeti Tarım ve Orman Bakanlığı Genel Müdürlüğüne bağlı Orman Ağaçları ve Tohumları Islah Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünün planlama ve kordinasyonunda yapılacaktır.
- Yerel halkın ve kaynak yöneticilerinin eğitimi: Salep bitkisinin gelecek nesillere aktarılabilmesinin yolu başta toplayıcıların uyguladıkları yanlış toplama yöntemleri ile insan kaynaklı başkaca tehdit unsurlarının ortadan kaldırılmasından geçmektedir. Bu bağlamda, kaynak yöneticisi ve yerel halk, programlanacak eğitim ve seminerler ile birebir eğitilecektir.
Salep Destek Planı faaliyetleri neticesinde Türkiye Cumhuriyeti Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından beklenen faydalar ise şunlar olacaktır;
- Alan ve ürün envanterine dayalı koruma planları sayesinde; elde edilecek veri, bulgu, gözlem ve deneyimler her türlü bilimsel çalışmaya altlık oluşturacak, alınacak teknik ve idari kararların sağlıklı sonuç vermesini sağlayacaktır.
- Doğal ortamında çoğaltılması sayesinde; toplanması yasak olduğu halde izinsiz toplamaya maruz kalan salep ürünü veren orkidelerin yayılış alanları geliştirilerek, bu önemli doğal kaynağın korunmasına katkıda bulunulacaktır.
- Araştırma birimlerimizin sahipliğinde üniversitelerle birlikte salep türlerinin kültüre alınması ve doğal ortamında geliştirilmesine dönük çalışmaların yapılması ile, Salep’in tarımsal maksatlı üretimine katkı sağlanacak ve doğal kaynaklara olan baskı azalacaktır.
- Fidanlıklarda yetiştirilecek türlerin doğal yayılış alanlarına transferi kapsamında yapılacak çalışmalar, doğada her geçen yıl yayılış alanları daralan orkidelerin yayılış alanlarını genişletecektir.
- Salep’in kültüre alınması hususundaki çalışmalar için en önemli tedbir, orkidelerin gen tür ve toplum zenginliğinin korunmasıdır. Gen kaynağı maksatlı tohum bahçelerinin oluşturulması çalışmaları, kültüre dönük çalışmalarda materyal temini açısından altyapı niteliğinde olacaktır.
- Yerel halkın ve kaynak yöneticilerinin eğitimi ile; kaynak yöneticileri ile yerel halkın farkındalıkları artırılarak otokontrol sağlanacak, yanlış toplama metotlarının önüne geçilecektir.
Salep Tohumu Yetiştiriciliği İçin Ne Gereklidir? Salep Tohumu Yetiştiricileri Ne Kadar Kazanır?
Salep tohumu veya yumrusunun üretimine başlamak için girişimcilerin büyük bir toprağa ihtiyacı yoktur. Girişimciler kendi bahçelerinde dahi bu bitkiyi ürettiğinde kar elde edebilmektedir. Ancak salep bitkisinin üretimine başlamak için girişimcilerin yine salep tohumuna ihtiyacı olduğunu unutmaması gerekir.
Öncelikle bu işe başlamak isteyen girişimcilerin salep bitkisinin koruma altında olan bir tür olması nedeniyle Türkiye Cumhuriyeti Tarım ve Orman Bakanlığı‘nın bulunulan ildeki müdürlüğüne gitmesi ve salep tohumu veya yumrusu üretmek istediğinizi belirtmesi gerekmektedir. Eğer girişimcilerin yer aldığı ilde teşvik programı var ise, girişimcilere salep tohumu verilecek ve nasıl yetiştireceğine dair detaylı bilgiler sunulanacaktır. Bu tohumlar da kış aylarında ekildikten sonra, filizler tam anlamıyla hasada hazır hale geldiği Nisan – Mayıs aylarında toplanacaktır. Her filizin altında yaklaşık 4-5 adet salep tohumu elde edilmektedir. Bu tohumları aldıktan sonra girişimcilerin tohumları iyice yıkayıp kaynatıp, kurutması ve toz haline getirmesi gerekmektedir.
Girişimciler büyük bir bahçe ya da küçük bir araziye sahipse, bu iş sayesinde çok ciddi karlar elde edebilmektedir. Her ne kadar bakımı oldukça zor bir bitki de olsa salep, ardında bıraktığı ciddi karlardan dolayı girişimciler tarafından sıkça tercih edilen bir yatırım fırsatı olarak görülmektedir. Henüz işe yeni başlayacak girişimcilerin salep tohumu işine 500 metrekarelik bir bahçede başlaması iyi olacaktır.
Bitkinin sorunsuz bir şekilde toplandığı durumlarda 500 metrekarelik bir salep bahçesi üzerinden üreticiler minimum 40-50 bin lira para kazanabilmektedir. Türkiye’de genellikle salep tohumu ve yumrularını dondurma üreticileri satın almaktadır. Elinizde ciddi miktarda tohum bulunması dahilinde dondurma üreticileri ile iletişine geçmek mantıklı olacaktır ancak daha düşük miktarlarda ise bu tohumları aktarlara satmak daha mantıklı olacaktır. Kurutulmuş ve toz haline getirilmiş salep tohumunun kilogramı 2013 ile 2018 yılları arasında 150 liraya satılmıştır. Ancak 2019 yılında salep fiyatlarında çok ciddi bir artış yaşanmış ve kilogram fiyatı 900 liraya kadar ulaşmıştır. Bitki üretim uzmanları 2019 yılının sonunda salep fiyatlarının 1000 lirayı aşacağını düşünmektedir. Bu durumda da karlılık %500’den daha fazlaya çıkmış olacaktır.