Turgut Uyar’ın dizeleri her şeyi özetlemiş…
Eylül toparlandı gitti işte
Ekim filan da gider bu gidişle
Tarihe gömülen koca koca atlar
Tarihe gömülür o kadar
AT SIRTINDAKİ TÜRK DEĞİLSE YÜKTÜR
Türk Milletinin at konusunda doğuştan ehil olması ve at binmedeki maharetini anlatan bu söz, “At, Türk’ün Kanadıdır” atasözüyle tamamlanabilir. Bu tür deyim ve özlü sözler, atı ilk evcilleştiren kavimlerden olan Türklerin günlük hayatlarında ve savaş meydanlarında bu asil hayvanları lâyıkıyla kullandıkları gerçeğiyle söylenegelmiştir. Atı dünya üzerinde ilk kez kimlerin evcilleştirip hizmetinde kullanmaya başladığı konusunda bugüne kadar fikir birliği olmasa da Türk ve Moğol kavimlerinin bu konudaki rolü ve bin yıllar içinde yaratmış oldukları bozkır kültürünün insanlık tarihini nasıl etkilediği göz ardı edilemez.
İnsanlık tarihinden, özellikle de kendi geçmişimizden atı çıkardığımız zaman kültürel gelişimin renklerinin solduğunu görürüz. Binek Çağı ve Motor Çağı olarak kabaca ikiye ayırabileceğimiz tarihsel süreci, atın günlük hayattaki yeri, savaşlardaki rolü, tarım, ulaşım ve iletişimde insanoğluna yaptığı muazzam hizmetleri göz önüne alarak incelememiz gerekir.
Geçmişle, atımızla kurduğumuz ilişkiyi bugün otomobilimizle kurmaya çalışıyoruz. Altı üstü bizi bir yerden bir yere götürme vazifesi ifa eden otomobilimizi çoğu zaman hayatımızın merkezine yakın bir yerde konumlandırıyoruz . Kimileri ise araba sevdasını, derin bir tutkuya dönüştürüp, olması gerektiğinden çok daha fazla önem atfediyor otomobiline… Kendimize yaptırmadığımız hayat sigortasını dünya para vererek aracımıza yaptırıyoruz. Bütçemizde yakıt, bakım, onarım, taşıt vergisi gibi kalemlere ciddi yer ayırmamız gerekiyor. Kimi var ki hiç ayrılamıyor otomobilinden… Çoğumuz otomobilimizi satarken zorlanıyor, duygulanıyoruz… Yıllardır kullandığımız arabamıza başkasının binip gittiğini görünce ardından bakakalıp, üzülüyoruz. Bu durumu, Türk insanının at tutkusundan bugüne yansıyan bir bakiye olarak düşünebiliriz.
Dadaloğlu; “Şu yalan dünyaya geldim geleli, severim kır atı bir de güzeli” diyerek ata ve kadına verdiği değeri satırlara dökmüştür.
Popüler kültür, ülkemizde at geleneğini geri plana itmiş gibi görünse de bizim dışımızdaki ülkeler; refah seviyeleri ister yüksek, ister düşük olsun atlarla iç içedirler. At ile haşır neşir olmayı geri kalmışlık gibi algılamamızın önünü açan, ülkemizi bakir pazar olarak gören, bizi savaşlar, iç çalkantılar, kısır çekişmeler, dogma ve hurafelerle uğraştırırken sanayi devrimlerini tamamlayıp çağı yakalayan milletler, bizim gibi ülkelerde atı büsbütün günlük hayatımızdan çıkarmak için uğraş verip halkı tembelliğe alıştırdıktan sonra, motorlu araçları günlük hayatın içine soktular.
Kendi ülkelerinde milli atçılık politikaları üreterek Osmanlı topraklarından ve Arap yarımadasından giden atlardan ıslah yoluyla kaliteli ve gösterişli atlar üretirken bizi otomobile, kaptıkaçtıya teşne yaptılar. Beş bin yıldır at sırtında fetihler yapan, bin atlı akınlarda çocuklar gibi şen olan bir milleti, yirmi otuz sene içinde attan tamamen indirip kolunu kanadını koparınca savrulmamız kolay oldu, dengemizi kaybettik, ruhumuz bedenimiz afalladı, mutsuzlaştık, doğadan, köklerimizden, geleneklerimizden uzaklaştık.
Karasaban’ın yerini traktör, yağız atın yerini otomobil alınca, binek hayvanları günlük hayatımızdan çekilince medeniyete ulaştık sandık. Kırsal alanda at eşek görmek güçleşti, faytonlar, landolar, yaylılar tarihe karıştı, anlı şanlı Türk atları yoz beygirlere dönüşüp kavruklaştı. Attan eşekten, kırdan bayırdan kopan yurdum insanı, şehirlere hücum edince rahata erdiğine hükmetti. Bin yıldır at binmeye alışkın bacaklar, asansör-otomobil-yürüyen merdiven kolaycılığı yüzünden elastikiyet ve kuvvetini kaybederken, yaşımız ilerledikçe kitlesel olarak diz kapağı problemleriyle karşı karşıya kaldık. Hülâsa; Türk insanının lümpenleşme süreci ala-turka tuvalette def-i hacet edememe türü komplikasyonları beraberinde getirdi.
Günümüzde ortalama Batılı’nın günlük hayatında at, olağan bir yer işgal eder. Polis atı olarak, tören atı olarak, hobi olarak çeşitli etkinliklerinde , televizyonlarında, müsabakalarda atlarla iç içedirler. Kiminin aileden kalan çiftliği, çiti çubuğu vardır ya da kafasını dinleyebileceği pastoral ortamların içindedir. Çoğunluğu da at binme konusunda maharetlidir. Oysa günümüz Türk insanı ata yabancılaştırılmıştır. Halbuki Orta Asya Bozkır-Step Kültürü’nden gelen anası- babasının çocukluğu at sırtında geçmiştir veya ninesi, dedesini at sırtında görüp beğenmiş, at sırtında kocaya kaçmıştır. Gel gelelim yurdum insanı at gördüğünde uzaylı görmüş gibi tavır takınmakta, at binmeye gelince de bir ürkeklik peydah olmaktadır. Ancak içgüdüsel olarak atlara yakın olduğundan ata yaklaşıp, ona fısıldadığında, bir iki okşayıp sevdiğinde hemen iletişim kurması, atlı ortamlarda mutlu olması, beklenen bir durumdur. Türk insanı at binmeye kalkınca fazla zorlanmadan tez zamanda öğrenir, hatta diğer milletlerin acemi binicilerine nazaran ata tutunma/düşmeme eğiliminin daha fazla olduğu ispatlanmıştır. Bunun nedeni genetik kodlarımızda at sevdasının kayıtlı olmasıdır.
ANADOLU’DA GELENEKSEL AT KÜLTÜRÜNÜN HÂLİ
Günümüz medyasında sıklıkla “Halka at eti yedirdiler”, “Samatya Sur dibinde at kestiler” “Köftede eşek eti” kabilinden haberler çıkıyor. Ülkemizde at etine domuz eti muamelesi yapılması öteden beri çelişkili bir durum gibime gelir. Türk Cumhuriyetleri’nde ve Avrupa’da yaygın olarak tüketilen at eti her nedense yurdumda tiksintiyle karşılanır. Şüphesiz, tek tırnaklı hayvanların kesilmesi “Dinen caiz değil” inancından ve savaşta barışta daima insanın yanında olan binek hayvanlarının korunması maksadıyla uygulamaya konmuş, gelenek haline gelmiş bir uygulamadır. Beş bin yıldır at etiyle beslenen, kımız içip kısrak sütünden kefir yapan biz değil miydik yoksa?
Kadim dostumuz, yoldaşımız atın, sevimsiz haberlerle gündeme gelmesi, biz at sevdalılarını derinden sarsıyor. Manisa Spil Dağı’ndaki “Yılkı Atları” hedef alınarak av tüfeğiyle atış talimi yapılması, İzmir’de sıcaktan bunalıp kadite dönmüş fayton atının olduğu yerde yığılıp ölmesi, hamut yorgunu yoz beygirlerin çingene arabalarını çekerken inlemesi, orman kuytularında zavallı kısraklara hallenme girişimleri gibi insanın içini acıtan haberler gün geçmiyor ki basında yer almasın…
Hoş, memlekette öyle akla ziyan olaylar yaşanıyor ki “insanımızın değeri ne ki atın değeri olsun” dedirtiyor. Başımıza gelen bunca musibette, zulmettiğimiz can yoldaşlarımızın vebalini yüklenmiş olmamızın payı yok mudur? Atlar ile olan ilişkimizi gözden geçirme vakti gelmemiş midir? Ülkenin dört bir tarafında hipodromlar açılıyor ya da var olan hipodromlar geliştiriliyor ancak durum; büyük Atatürk’ün dediği gibi “At yarışları modern toplumlar için bir ihtiyaçtır” sözünden sapmış durumda… Sürekli ağır idmana maruz kalan, iğne-ilaç takviyesiyle pistlere çıkan hayvancağızlar kumara alet ediliyor, yarış kazanırsa ne ala… El üstünde tutuluyor ancak belli bir koşu takvimi içinde tabela yapamazsa (ilk dörde giremezse) hemen ıskartaya çıkarılıyor. Yarış pistinde dörtnala giderken kalp krizi geçirip devrilen atlar, kimi zaman kendileri ve jokeylerin hayatını kaybetmesine sebep oluyor.
NİĞDE ‘DE AT KÜLTÜRÜNÜN YOK OLMA SÜRECİ
Niğde’deki şehir evimizin çarşıya bakan penceresinden gün boyu hiç sıkılmadan dışarıyı seyreder, çarşıya pazara geleni geçirir, konanı göçürürdüm. Çot Osman’ın işlettiği Ali Göncü’nün meşhur Nevşehir Hanı’na komşuyduk. Bor Pazarı’nı kaçıran merkep erbabı, Perşembe günleri Han’a akın eder, kapı dibindeki nalbantın önünde oluşan kuyruk çarşıya doğru uzar giderdi. Bekleme sırasında huysuzlanan binek hayvanları birbirleriyle tepişir, kimi zaman sahiplerinden okkalı bir sopa yerlerdi. Tam karşımızda bulunan Zafer Taksi Durağı’nın bir köşesinde at arabaları müşteri bekler, kalaycı Veli Bahşi’nin derme çatma dükkanının yan tarafına palanlı köy beygirleri, yorgun katırlar, hüzünlü eşekler bağlanır, at kişnemesi eşek anırtısına karışırdı. Bu manzarayı sıkılmadan seyrederken bir yandan da at arabaları plakalarından harf ve rakamları kendi kendime çözmüş, okuma yazmayı okula başlamadan sökmüştüm. Öyle ki 23 Nisan İlkokulu’na 1977-78 öğretim yılında birinci sınıfı atlayarak başladım.
Niğde’de at kültürünün sona ermekte olduğu yıllardı… Bense at binme tutkusuyla yanıp tutuşuyordum. Başta dedem Lütfi Soylu olmak üzere etrafımdaki pek çok kişinin at maceraları ve hikâyeleri vardı. Onları, büyük bir heyecan ve keyifle dinler; dörtnala at binme hayalleri kurardım. Kayaardı ve Sarıova’daki bağlara faytonla gider, arabacı Mümin nezaretinde elma sandıklarını at arabalarına yükletirdik. İlk at binişim, kırda bayırda eşek ile başladı. Sonra ata terfi ettim. Sünnetimde Yukarı Kayaardı bağ başında Ergun Süel’den ödünç aldığımız Çerkez eyeri, arabacı Sadettin’in beygirine vuruldu, güle oynaya at binmenin keyfini çıkardım.
Niğde At Kültürü’nün son temsilcisi Ergun Süel çocukluğumun efsane binicisi ve idolümdü. Yakın akraba olduğumuzu bilmezdim. Niğde caddelerinde kır atının üzerinde dimdik geçişini hayran hayran seyreder, atını mahmuzlayıp Kayaardı’na doğru dörtnala koşturmasına bakakalırdım. Motorlu taşıtlar, hayatımızın vazgeçilmezi olmaya başlamıştı ama Ergun abi buna direniyor, şehir içinde at binmeye devam ediyordu. Öyle ki, Kayaardı’ndaki bağından Ziraat Bankası’ndaki işine her gün atla gidip gelir, oğullarını atının terkisine atıp okullarına bırakır, akşam olunca da fiyakalı bir şekilde bağa dönerdi.
1979 yılı olmalıydı… Niğde’de, önü alınamayan bir araba sevdası, mobilet sevdası başlamıştı. Çarşı içindeki nal sesleri, yerini patlamalı motorlara bırakmıştı. Kayaardı yolunda Ergun Abi’ye rastladık… O güne kadar görmek için kafamızı kaldırdığımız o karizmatik binici, benim boy seviyemde, altında ufacık kalan bir mobiletin üzerindeydi. Annemle birbirimize baktık; heyecanla atına ne olduğunu sorduk… “Atı sattım” dediğinde çok şaşırdık, üzüldük… Beklemediğimiz bir durumdu bu… Fanatik derecesinde bir at sevdalısı, nasıl olur da böyle bir şey yapardı! Bu işin altında muhakkak surette ciddi bir sebep olduğu kanaatine vardık. O günün koşullarında at beslemenin masraflı hale gelmeye başladığını anlatan Ergun abi, at binilebilecek yolların asfaltlandığını söyledi. Bunlara ilaveten birkaç kez de önemli at kazası atlatınca can yoldaşı atını satmak zorunda kaldığını anlamıştık. Niğde’de At Kültürü derin yara almış, bir dönem kapanmıştı.
Ergun abi, atçılığı fiili olarak bırakmış olsa da yüreğinden asla silip atamazdı. Aile geleneği olan at besleme, at binmekten kalan boşluğu dövüş horozları ve güvercinlerle doldurmaya çalışıyordu. Süel’in atçılıktan “kuşçuluğa” evrilme süreci böyle başlamış oldu. Günümüzde cins güvercin yetiştirmeye, müsabakalara katılmaya devam eden Ergun Süel ile kimi zaman Niğde’nin atları ve atçıları hakkında konuşur, eski günleri yad ederiz. Türk Edebiyatı’nın yazılı ilk metinlerinden olan Kutadgu Bilig’de geçen “Argun-Arkun” kelimesinin anlamı “Yaban aygırıyla evcil kısraktan olan cins at” demektir. Demek ki babası Emin Efendi, bu ismi oğluna bilinçli koymuş, o da ismiyle müsemma bir hayat yaşamış, ailesinden tevarüs eden at geleneğini elinden geldiğince sürdürmeye çalışmıştı. Ergun Süel’in büyükbabası Ali Bey, Pozantı Savunması’nda Niğde ve çevresinden 950 kişilik süvari birliği teşkil edip, Kuvva-i Milliye saflarına katılmış, Gülek Boğazı’nda Fransız’lara karşı amansız bir mücadele vermiştir.
Niğde, 1940’lı yıllarda atçılık konusunda altın günlerini yaşamıştı. İlimizde 1944-1946 yılları arasında görev yapan meşhur valilerden “Kırbaçlı Vali” namıyla meşhur Niyazi Mergen, Sarıova’da at yarışları başlatmış, panayırlar ve çeşitli yarışmalar düzenlemişti. Niğde’ye, Çukurova ve Urfa bölgesinin meşhur at ve atçıları gelirdi. O ve daha eski yıllarda at beslemek, ağaların ve beylerin işiydi. Safkan bir Arap atı bugünün lüks arabalarına karşılık geliyordu. Dedem Lütfi Soylu’ya 1930 yılında kayınpederi Zeki Efendi (Ecemiş) demir kır Arap atı hediye etmişti. Dedem bu atla Niğde-Çamardı arasını 4 saatte katettiğini anlatırdı. Kayınbiraderi Hikmet Ecemiş’in de Çamardı bölgesinde yetiştirdiği Arap atları meşhurdu.
Niğde’li Alaybeyoğlu binicilik efsanesiydi. İstanbul Bayezit meydanında padişahın huzurunda yaptığı atlı gösteri dilden dile anlatılırdı. Sarayda görev yapan akrabamız Binbaşı Şakir Efendi, Suphi Soylu, Hınıs’ın Hüseyin, Kandağın Ali Efendi, Emin Süel (Ergun Süel’in babası) Hamit Binici ve Selim Binici’nin atları meşhurdu. Bir de Osman Göncü’nün at kadar büyük Kıbrıs Eşeği Atom, Burhan Binici’nin Beyaz Kıbrıs Eşeği, Yusuf Dayı’nın (Yusuf Soylu) ile Hıfzı Sandallı’nın Kıbrıs Eşekleri vardı. At meraklıları bineklerini Niğde civarındaki hara ve aygır depolarından temin eder, çoğunlukla da kendileri yetiştirirdi. Özellikle Konya ve Çukurova haralarında safkan ve yarım kan Arap atı, Nonius atları ve Kıbrıs Eşeği yetiştirilmekteydi.
Niğde’de bulunan Topçu Alayı’nın Macar kadanaları ve Süvari Subayları’nın atları meşhurdu. Alay komutanı Karadayı’nın atı da, at meraklılarının gözdesiydi. At meraklısı Burhan Binici bu ata biner, kendi atlarıyla çiftleştirirdi. Subay eşleri Niğde’nin kırsal alanlarında atlı gezilere çıkarlar, aralarında yarışlar düzenlerlerdi. Bize de bu romantik ve epik at döneminin soluk hatıralarını siyah beyaz fotoğraflardan tespit edip gün ışığına çıkarmak düştü.
Ergun abinin atı tarih olunca Niğde’de kala kala kara yağız Orman Bekçisi’nin devriye atı, Hafızın Ziya’nın ufak kısrağı, Hançerli köyü muhtarının kır atı ve yoz araba beygirleri kalmıştı. Şehir merkezinde bir iki nalbant hizmet vermeye devam ediyor, eski zahire pazarında icra-i zanaat eyliyorlardı. At arabaları, yemciler ve palancılar da burada bulunuyordu. Kapıcıoğlu Ticaret Hacimin amcanın dükkanında nal ve mıh satılmaktaydı. Koşum takımı, eyer, kantarma yapan Saraç da kirasını çıkaramadığından kapanmak üzereydi.
7-8 Yaşlarında rahmetli dedemin teşviği ve cesaretlendirmesiyle at binmeye başladım. Dedem gençliğinde yaman bir binici olduğunu anlatırdı. İlk gençlik ve orta yaş dönemlerine denk gelen I. ve II. Dünya savaşları sürecinde ne yazık ki çok sevdiği atlarını memleket hizmetinde kullanılmak üzere süvari birliğine teslim etmişti.
Çamardı’da elma bozumu sırasında bağ-bahçe ortağımız Memet Kıraç nam-ı diğer Apış Memed’in atına biniyor ancak kalın palan yüzünden hayvanı hissedemiyordum. Bu nedenle Osman Göncü’nün Kıbrıs eşeğinin ağır süvari eyerini Çamardı’ya getirip binmeye karar verdik. Dedem burada tüm konutları ve at binme tekniklerini birkaç gün içinde öğretti.
Seksenli yılların ortalarında Şakir Kitapçı’nın bir Arap atı almasıyla benim de at dünyamda yeni bir boyut açılmıştı. Şakir abi, atı ilk aldığı zamanlar düşmüş ve bacağını kırmıştı. At, Faytoncu Ömer Ağa’nın bakımı ve himayesindeydi. Niğde şehir merkezinde at binen Ömer Ağa, Ergun Süel’in yerini doldurmasa bile yine de dikkat çekiyordu. Ben bu ata yaklaşık 10 yıl boyunca her yaz Niğde’ye geldiğimde bindim. Lise yıllarında İstanbul Sipahi Ocağı’nda ders alıp tekniğimi geliştirdim. Kayaardı yollarında at binmeye bayılır, Titreyen Çayır’da dörtnala koşturur, Sarıova’daki kaplıcada yıkamaya giderdim. İlerleyen yıllarda atlı spor kulüplerinde, İstanbul’da Terkos Gölü civarında, Şile yollarında ve yurtdışında pek çok yerde at bindim. Çocukluk hayalimi gerçekleştirmek, yani kendi atıma sahip olup, at binmek ise çok sonra İzmir’e yerleştiğimde kısmet olmuştur.
GÜNÜMÜZDEKİ MANZARA
Son 10-15 yıldır Batı’nın gazıyla canlandırılmaya çalışılan Neo-Osmanlıcılık akımının görünürde yegâne faydasının Orta-Doğu ve Balkanlara dizi ihraç etmemiz ve geleneksel sporlarımızın; özellikle de atçılığın canlandırılmaya çalışılması olduğunu düşünüyorum. Bu furyada, “Geleneksel Sporlar Federasyonu” teşkil edilip Türk Okçuluğu, Atlı Okçuluk ve Cirit takımları desteklenmeye başlandı. Hipodrom dışında kalan çok sayıda at, şu veya bu şekilde yemlenip, itibar ve sevgi görecek bir kapı bulmuş oldu. Böylelikle at sevgisi toplumda yeniden canlanmaya başladı. Büyük şehirler bir yana, taşrada da Pony Kulüpler ile atlı rehabilitasyon merkezleri kuruldu, ülkemizde pek yaygın olmayan; Atlı Dayanıklılık (Endürans), Atlı Jimnastik (Voltij) Dresaj gibi müsabaka disiplinleri tesis edildi, Atlı Polis ve Jandarma Timleri oluşturuldu. Hatta At Fuarları ve At Eğitimi workshopları organize edilmeye başlandı. Binicilik, sosyete sporu olarak görülmekteyken kulüplerin yaygınlaşmasıyla orta sınıfın hobisi haline geldi. At binme ücretleri makul bir seviyeye gerilerken, at ekipmanı ve binicilik malzemeleri de kolay bulunur oldu.
ATLARIN DURUMU
Arap atları, İngiliz atlarına göre bir nebze şanslı durumda… Zira yarış dışı kalmış bir Arap atına olan talep, eşdeğer bir İngiliz atına göre çok daha fazla… Zira, koşu hayatından çekilmiş bir Arap atı mükemmel bir cirit atına dönüşebiliyor. Ancak cirit eğitimleri de hayli sert ve kimi zaman hayvanı zorlar nitelikte… Cirit yapmayan Arap atları ise meraklısına veya kulüplere satılıyor ya da at arabası/fayton atı olarak kullanılıyor. Halbuki İngiliz atlarının yarış dışı kalması durumunda kabus başlıyor. Cirit atı olamadıklarından heba olmaları, yitip gitmeleri kaçınılmaz oluyor. Arap yarış atları 3 yaşında, İngilizler ise 2 yaşında koşmaya başladıklarından, günümüzde mebzul miktarda İngiliz atı koşu pistlerine sürülüyor. Geleneksel olarak Arap yarış atları Devlet Haraları’nda, İngilizler ise Özel Hara ve çiftliklerde yetiştiriliyor. Tabii ki istisnalar kaideyi bozmuyor. Hal böyleyken İngiliz atları koşudan düştüğünde –çok sıra dışı bir hayvan değilse- hemen elden çıkarılıyor. Bakım masraflarının yüksek olması ve çok yemesi dolayısıyla ülkemizde yarışlar dışında tercih edilmeyen bir cins olan İngiliz atları, hayvanat bahçesinde aslan, sırtlan ve diğer yırtıcılara yem olmaktan kurtulamıyor, hazin bir şekilde hayatımızdan çıkan kadim dostlarımız kaçak sucuk veya kavurma olarak midemize giriyor. Bunlardan es kaza kurtulan nice küheylanlar at cambazının elinde iğne ipliğe dönüyor, ölmeyecek kadar yem verildikten sonra kamyonlara doldurulup Güneydoğu sınırlarının meçhulüne, kaçakçılık ve mayın atı olarak hizmet vermek üzere gönderiliyorlar. Yönetmen Bahman Gobadi; “Sarhoş Atlar Zamanı” adlı filminde; viski içirilerek yük taşıtılan, sınır kaçakçılığı yaptırılan, mayına basan, yitip giden atların hikâyesini ne güzel anlatmış…
NİĞDE’DE AT KÜLTÜRÜNÜN CANLANDIRILMASI GEREKİYOR
“Güzel Atlar Ülkesi” Kapadokya’ya dâhil olan Niğde, ne yazık ki yıllardır bu bölgenin dışındaymış muamelesi görmekte, buradaki muazzam turizm pastasından aldığı pay da mikron mertebesinde olduğundan bu bölgedeki at faaliyetleri Niğdemizi pek enterese etmemektedir.
Kapadokya bölgesinde, Ürgüp ve Avanos civarında bulunan at çiftlikleri ve oteller her yıl yurtdışından gelen binlerce at meraklısına bu sıra dışı coğrafyada çok keyifli at binme olanakları sağlarken, Niğde’de bu tür faaliyetleri ve atçılık ruhunu göremiyoruz. Kapadokya Üniversitesi bünyesindeki At Antrenörlüğü bölümü de ülkemizde bu alanda akademik boşluğu dolduruyor.
Aladağlar bölgesindeki dağ ve kampçılık faaliyetlerinde bir dönem yaygın olarak kullanılan katırlar, yerini daha uysal ve söz dinleyen kısraklara bırakmış durumdalar. Yayla yollarını, dik rotaları, zorlu patikaları ustalıkla aşan bu mahir beygirler, dağcının-kampçının yükünü hafifleterek kısıtlı zamana sığdırdıkları faaliyetlerinin daha zevkli ve keyifli hale gelmesini sağlıyorlar.
Çukurbağ ve Karamık’ta, Katırcılık ve Mahalli Rehberlikle işe başlayıp, bölge turizmini hareketlendiren ve amatör ruhla başlattıkları işlerini günümüzde kurumsallaşmış turizm firmalarına dönüştüren arkadaşların gayretlerini de göz ardı etmemek gerekir.
Aladağlar Milli Parkı’nın korunması gereken başlıca zenginliklerinden biri de “Özgün Dağ Kültürü”dür. Tarihi dönem boyunca “İnsan ve Dağ” ilişkilerinin ortaya çıkardığı “Geleneksel Dağ Yaşam Tarzı” arasında yük hayvanları ile taşımacılık yapılması ise dağa ruh katan ve mutlaka muhafaza edilmesi gereken geleneksel bir faaliyettir. Yüzyıllar boyunca Çukurova ile İç Anadolu stepleri arasındaki en kestirme dağ geçişi, “Sıyırma Geçidi” üzerinden Emli Vadisi boyunca gerçekleştirilmiştir. Vadiyi kateden tarihi patikanın yarısına kadar araç yolu zaten açıldı, kalan yarısına da yani Sıyırma’nın Döleği’ne (Koca Dölek) de orman içinden yol açılıp tarihi patika yok edilirse; kuş, börtü, böcek, ot, sap, dal dışında “GELENEKSEL DAĞ KÜLTÜRÜMÜZ”ün en kıymetli bir unsuru da yok edilecektir… Yerli ve yabancı dağcıların ve doğa severlerin Aladağlar’da şahit olmaktan haz duyduğu bu geleneksel faaliyetin yaşatılması için Niğdeli turizm firmalarına büyük görev düşmektedir. Sıyırma’nın Döleği’ne kadar yol açılmasına karşı çıkılması, yerli turizm firmalarımızın tarihi patikadan yük hayvanlarıyla taşımacılığa devam etmesi ve hatta bu faaliyetlerini atalarımızdan gelen geleneklerimizle süsleyip daha çok turist çekmeleri gerekmektedir…
Anadolu’ya has at türleri içinde “Çamardı Kulası” adı verilen bir tür olduğunu Tübitak’ın kaybolan yerli hayvan ırklarını genetik çalışmalarla yeniden canlandırma projelerinin arasında gördüğümüzde, bölgemizde böyle bir at cinsi olduğunu ilk defa duyuyorduk. Bu konuda Çamardı ve civarında somut bir örnek de yoktu veya vardı da biz farkında değildik. Nesli tükenmişti ama en azından bu konuda bir gayret, bir farkındalık oluşmuştu.
Çamardı ve Niğde’nin kırsal bölgelerinde geleneksel palanlı yayla beygirleri köylüye hizmet vermeye devam ettiğinden, palancılık halen Bor ilçesinde son kuşak ustalarca sürdürülmektedir. “Semer”den farklı olan “Palan” yük hayvanına vurulan tahtasız bir nevi eyer vazifesi görmektedir.
Niğde’de at popülasyonu tarihin en düşük seviyesinde olsa da günümüzde bazı gayretler de yok değil; değerli girişimci Erkan Ersoy’un, Bor yolunda hizmete açtığı Go-Kart pisti ve Pony parkı bunlardan birisi olup bu mekanda çocukları at ile tanıştırmak, tesis içinde birkaç tur attırmak mümkündür. Bunun dışında; Eskigümüş evladı Mustafa Doğan Şahiner’in yıllardan beri sürdürmeye çalıştığı at merakı, Şahiner’i At Çiftliği kurma aşamasına kadar getirmiş, hatta Niğde’de Belediye destekli bir at kulübü kurulmasının ön çalışmasını yapmaktadır. Niğde-Kemerhisar bölgesinde bulunan birkaç çiftlikte de yarış atı yetiştirilmektedir.
Günümüzde at arabaları halen şehir içinde yük taşımaya devam ediyor, ancak sayıları önemli oranda azalmış durumdadır. Bundan yirmi yıl kadar önce beş yüz civarında kayıtlı at arabacısı varken günümüzde bunun onda biri kadar bir sayı telaffuz ediliyor. Tabii at arabası ustaları da ekmek parası için dekoratif maksatlı minyatür araba imalatına başlamışlar.
At beslemek mevcut koşullarda zahmetli hale gelmiştir. Yılkı şeklinde yetiştirilmediği durumlarda at beslemek masraflıdır, sonuçta hep cepten yer. Ancak; “Atın rızkı dokuzdur birini kendi yer sekizini sahibine bağışlar” sözü doğrudur. At beslenen yerde bereket olur. Boş yere “At alamıyorsan komşunun ahırına bir delik aç, hiç değilse atın soluğu evine girsin” dememişler. At uğurdur, At murattır, At can yoldaşıdır.
Niğde’de at beslemek ise daha zahmetlidir. Yem, iğne, ilaç, malzeme, veteriner, nal, mıh, kaba talaş, nalbant, seyis, at binecek yol ve at koyacak dam bulmak zorlaşmıştır. Kayaardı’ndaki bağda beslemeye kalksak, konu komşu, at gübresi kokusundan şikâyet edecektir. Hâlbuki “Gece Bülbülü” at gübresinin olduğu yerde öter…
UZUN LAFIN KISASI
Anadolu’daki Kurtuluş Mücadelesi’nin vazgeçilmez unsuru olan süvarilerimiz, İstiklal Savaşı’nın kazanılmasında şüphesiz çok önemli rol oynamışlardır. Kurtuluş Savaşı, Türk Milleti’nin tam zaferle sonuçlandırdığı son süvari savaşıdır. Dünya Savaşı’ndan yorgun ve yenik çıkmış olan halk uyanmış, gâvura topyekün karşı gelinmesi, varın yoğun ortaya konulması neticesinde, at sırtında zafer kazanılmıştır. Bu yüzden Türk Milleti atın hakkını ödeyemez. Cumhuriyet Bayramımızın 92. Yıldönümünü kutladığımız bu günlerde atın önemini kavramamız ve atlara vefa borcumuz olduğunu aklımızdan çıkarmamamız gerektiğinin bilincinde olmalıyız.
Yazı ve Fotoğraf Arşivi : Alper GÖNCÜ
Su-Meru özel fotoğraf arşivinden “Aladağlar’ın Atları” konulu slayt gösterimizi aşağıda sunuyoruz :
Fotoğrafların üzerine tıklayarak ilerleyiniz…