İngilizce aslından çeviren: İlkay TÜRKEŞ
Irak Protestoları: Neler Bilmeliyiz?
Binlerce Iraklı artan işsizlik, yolsuzluk, kötü yönetim ve İran müdahalesi algısına karşın Najaf, Basra, Maysan, Dhi Qar ve Kerbela sokaklarında toplandı.
Ayrıca başkent Bağdat’ta da küçük protestolar patlak verdi.
Protestoların ölçeği ve gaddarlığı, güvenlik güçlerinin canlı mühimmat, göz yaşartıcı bomba ve su topu kullanmaya başladığını ve polis ile tıbbi kaynaklara göre 8 Temmuz’dan beri en az 14 kişinin öldüğüne tanık oldu.
Irak’ın petrol ihracatının büyük çoğunluğunu oluşturan petrol sahalarına ev sahipliği yapmasına rağmen, Irak’ın çoğu gibi bu güney bölgeleri de büyük ölçüde az gelişmiş durumda, kronik elektrik kesintileri yaşayanlar var, temiz ve güvenli içme suyu ile biriktirilmemiş atıklara erişim eksikliği yaşanıyor.
Kırılgan bir hükümetin başında olan Başbakan Haider el-Abadi, cömertçe giden hizmetler için 3 milyar dolarlık bağışta bulunacağına söz verdi.
Ancak göstericiler, hem hükümetine hem de Irak’ın ana müttefiki ve güçlü komşusu olan İran’a karşı protestolarını hızlandırmanın sıra dışı adımını atmaya devam ettiklerinde, korkuları kontrolden çıkabileceğinden korkuyorlar.
Protestolar Nasıl Başladı?
Protestocular, İran’dan sonra 8 Temmuz’da Basra’nın sokaklarında toplanarak, bölgeye 1,400 megavat elektrik enerjisi sağladı ve enerji kaynaklarını aniden azalttı.
Elektrik kesintisi, sıcakların 48 derece santigrat derece üzerinde seyreden hava sıcaklığına dayanması zor olan bir ısı dalgasını şiddetlendirdi.
Tahran neden bu kadar sert bir adım attığına dair yorum yapmayı reddetti, ancak analistler, Irak hükümetinin, ABD’nin, İran nükleer anlaşması olarak bilinen eylem planı Ortak Kapsamlı Kuruluş’tan çıkarılmasından bu yana giderek daha karmaşık hale gelen bir süreç olan enerji ithalatı için ödenmemiş faturalar ödemeye zorlanabileceğini öne sürdü.
Londra Ekonomi Üniversitesi’nde siyaset bilimi profesörü olan Saad Jawad, ABD’nin anlaşmadan çekilmesinin İran ekonomisini “boğarak” “ekonomik bir köşeye” yerleştirdiğini söyledi.
“İranlılar Amerikalılara şunu söylemek ister: Eğer petrolü ihraç etmemize veya AB’nin İran’a yatırım yapmasına engel olmaya devam ederseniz, her yerde sizin için sorun yaratacağız yani Suriye, Irak, Körfez vs. , nerede olursa olsun.”
Jawad, Güney Irak’taki durumun, İran’ın sınırın kenarındaki bina barajlarına başladıktan sonra bir su krizi ile karıştığını söyledi.
Jawad, “büyük su sıkıntısına” katkıda bulunarak Dicle nehrinin büyük bölümlerinin kuru kalmasına neden olunduğunu belirtti.
Irak’ın nehirleri boyunca akan su miktarı, geçtiğimiz on yılda en az yüzde 40 oranında düşerek, bir zamanlar “Körfez Venedik” denilen bir bölge olan Basra’da stratejik bitkilerin yetiştirilmesini engelleyen sulama suyu sıkıntısı da ekledi.
Protescular Kim?
Şimdiye kadar, protestolar Irak’ın güneydeki Shia merkezlerinde yoğunlaşmıştı, ancak güvenlik ve sokağa çıkma yasağı kısıtlamalarının kapsamı ve boyutları bakımından sınırlı olduğu görülüyor.
Birleşmiş Milletler’in Irak’ta reform konusunda eski bir hukuk danışmanı olan Zaid el-Ali, protestoların “yalnızca Şii” olan bölgelerde meydana geldiğini, Irak’ın ve Irak’ın (IŞİD) İslam Devleti’nden alınan alanlarda güvenlik kaygılarının olduğunu söyledi. Ona göre, IŞİD grubu olarak da bilinen grup, neden daha fazla kuzeye yayılmamış olduklarını açıklayabilirdi.
Sosyal medyada dolaşan komplo teorilerini, Mayıs ayında yapılan milletvekili seçimlerinde bloğu tamamlayan Şii lideri Muktada El Sadr’ın protestolara teşvik etmesine yardımcı olduğunu reddetti.
Ali, “Bir tarafın veya bireyin onları desteklediğini öne süren sıfır delil var.”, “kullandıkları araç ve mekanizmalarla bağımsız olduklarını ileri sürüyorlar.” dedi.
Geçen hafta protestocular el-Abadi’nin İslam Dava Partisi, İran destekli El-Badr Örgütü ve Şii Yüksek İslam Konseyi Partisi tarafından kullanılan ofis binalarına ateş açtı.
“Hemen hemen her siyasi partinin ofislerine saldırmasıyla, gördüğümüz şey muhtemelen kendiliğinden ve organik.”
El-Ali, “Bu protestolar, birçok Iraklının yaşadığı yoksulluk. İnsanlar, özünde, devletin demokratik meşruluğuna meydan okuyor.” dedi.
“Protestocular, kimin bunu kurduğuna bakmaksızın devlete derin bir hüsran ifade ediyor.”
Gösteriler sırasında, İran Devrimi – Ruhollah Humeyni’nin liderinin fotoğraflarını çeken ve Irak’ta başarısız hükümetlerin desteklenmesi için Tahran’ı suçlayan göstericilerle de İran karşıtı duygulara rastlanıyor.
Al-Jazeera’ya konuşan El-Ali, “IŞİD ile yapılan savaştan sonra, Anbar vilayetinin geniş bölgeleri askeri bölgelere dönüştü, bu yüzden burada insanların protesto etmesi için bir alan yok.”
Protestocular Neleri Talep Ediyor?
Orta Doğu ve Kuzey Afrika’ya odaklanan siyasi analist Mamoon Alabbasi, hükümete karşı öfkenin son elektrik kesintilerinden önce “demlemekte” olduğunu söyledi.
“Protestolar, geçmişte birçok kez yaşadıkları için, kötü yaşam koşullarına karşı gösterilen insanlarla kendiliğinden başladı.
“Ancak protestoların haberleri, diğer Şii çoğunluk illerindeki Iraklıları Najaf havalimanı da dahil olmak üzere hükümet binalarını işgal etmek veya sokaklara gitmeye teşvik etti.”
Protestolar tarafından sarsılan alanların çoğu, göstericilerin, hükümetin yoksulluğu kolaylaştırmasını, iş olanakları yaratmasını ve yolsuzlukla mücadele etmesini istediğini gördü.
Alabbasi, yönetici seçkinlerle öfkenin Mayıs seçimlerindeki düşük katılımla açıklanabileceğini söyledi.
“Mayıs seçimlerinde seçmen katılımı, 2005’ten bu yana en düşük seviyedeydi ve bu da insanların politikacılarına ne kadar az güven duyduklarını gösteriyor.” dedi.
Alabassi, ülkenin kanıtlanmış petrol rezervlerinin yüzde 70’inden fazlasını üreten güney Irak sakinleri, ülkenin petrol zenginliğinden faydalanmadıklarını ve seçimlerden sonra siyasi çıkmazda öfke ifade ettiklerini ifade ettiler.
“Her zaman sahip oldukları hükümet koalisyonlarını şekillendiren politik rakiplerle tartışıyorlar – hiçbir şeyin değişmeyeceği düşünülüyor.”
Irak Liderleri Nasıl Karşılık Verdi?
Üçüncülüğe rağmen başbakanlık görevini sürdürmek isteyen El-Abadi, hem seçkin Terörle Mücadele Servisi hem de ordunun Dokuzuncu Bölümü’nün Basra’ya gönderdiği askerleri, Musul’un kuzeyine IŞİD tarafından düzenlenen saldırıyı başlatan alaylara sevketti.
Hareketler gerilimi azaltmaya yardım ederken El-Abadi, Uluslararası Af Örgütü’nün göstericilerin suistimalini örtbas etmeye çalışan suçlamalarıyla karşı karşıya. İlk başta tutuklanan yaklaşık 300 kişinin serbest bırakıldığı bildirildi, ancak hükümet sosyal medya sitelerini engellemeye devam ediyor.
Başbakan, petrol sahaları çevresinde yaşayanlara iş sözü verdi ve acil projeler için tahsisatlar duyurdu. Ancak pek çok gösterici, söz konusu kararların yeterince ileri gitmediğini belirterek, bazı bakanların görevden alınmaları üzerinde durmadı.
Twitter’da El Sadr, protestocuların talepleri karşılanana kadar yeni bir hükümetin müzakerelerini durdurması için siyasi bloklara çağrıda bulundu. Protestolar başladığından beri ilk kamuoyu yorumu yapıldı.
Göstericiler ayrıca, Irak’ın en önde gelen Şii lideri Büyük Ayetullah Ali el Sistani tarafından federal ve yerel ajanslara protestocuların taleplerini “ciddi şekilde” ele almaya çağırdılar.
Alabbasi, “Herkes bu dalgayı, yozlaşmış olmadıklarını göstermek için sürmek istiyor.” diye ekledi.
Sıradaki Ne?
12 Mayıs seçimlerinin kesin sonuçları henüz bir federal mahkeme tarafından onaylanmadı ve son parlamentonun 31 Haziran’da sona ermesiyle birlikte, analistler yeni bir hükümetin kurulmasından sonra bile mevcut protesto dalgasının devam etmesini bekliyor.
Zaid El Ali, El Cezire’ye mevcut “protestolar döngüsünün öngörülebilir bir gelecek için devam edeceğini” söyledi.
“Bu protestolar son 10 yıldır neredeyse her zaman sürüyor, bakanlar protestocuların – yatırım, iş fırsatları gibi – hiçbir zaman işe yaramayan taleplerine söz veriyor.” sözlerini ekledi.
“Kişi başına düşen Irak’ta mevcut olan petrol parası, hiçbir şekilde herkes için iş fırsatlarını garanti etmemekte ve yaşamı ayakta tutmaktadır.”
“Bunu başarmak için ekonomiyi çeşitlendirmeniz gerekecek ve şu anda, Irak dünyanın en yağa bağımlı ülkesi.”
Washington Yakın Doğu Politikası Enstitüsü’nden Bilal Wahab, ülkenin siyasi partilerinin hiçbirinin “pek çok Iraklı’nın yüz yüze kaldığı ciddi şikâyetlere” hitap etmediğini de sözlerine ekledi.
Al-Jazeera’ya “Gördüğümüz şey, Irak’taki iktidardaki Şii çatısının kırılmasıdır.” dedi.
“Şimdiye kadar barışçıl olsalar da, geniş çapta mevcut olan silahlar ve bu geleceğe yönelen milisler göz önünde bulundurulduğunda, şiddetli ve kaotik hale gelme şansı oldukça yüksektir.” diyerek sözlerini sonlandırdı.
Çevirmen Hakkında
İlkay Türkeş / TESA Çeviri Birimi Direktörü / Siyaset Masası Araştırmacı Yazarı
İstanbul Üniversitesi
Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler