Çıraklık mı ‘ustalık mı’ dolar en çok hangi dönemde arttı?
Ankara ekonomi gazetecilerinin duayenlerinden Hüseyin Özay, 16 yıllık AK Parti döneminde dolar kurunun seyrini Halagazeteciyiz. Net için yazdı:
Hüseyin Özay
Türkiye’de ekonomik kriz denilince akla, dolar kurunun rekor düzeyde artması geliyor. Bugün 20’li yaşlarda olanlar pek hatırlamaz. Geçmişte yaşanan ekonomik krizlerin tamamı da döviz kurlarındaki rekor artışla çıkmıştır. Bu nedenle vatandaş krizin geldiğini ‘dolar kuruna’ bakarak anlar.
Bugün de döviz kurları rekor düzeyde arttı. Ve dolar kuru psikolojik sınır olan 5 TL’ye dayandı. 16 yıllık AK Parti Hükümeti döneminde, ekonomi üst üste rekor düzeyde büyüdü. Hiçbir banka batmadı ve ekonomide hissedilir seviyede de bir kriz yaşanmadı. Peki dolar nasıl 5 TL oldu? 16 yıllık AK Parti döneminde dolar kuru bu seviyelere nereden ve nasıl geldi? İşte cevabı…
EKONOMİK KRİZ VE KURTARICI DERVİŞ
2000’li yılların başında Türkiye ‘batık banka’ operasyonları ile tanıştı. Bugün nasıl FETÖ ve örgüt operasyonları gündemdeyse o dönemde de batık banka operasyonları meşhurdu. Türkiye o günlerde güne, ‘A Bankasına el konuldu’ haberleri ile başlıyordu. İşte bu sürecin sonunda Türkiye’nin IMF ile stand-by anlaşması yürüttüğü dönemde yani 2001 yılında ekonomik kriz patladı.
Ne hikmetse 2001 ekonomik krizi patlak verdiğinde o zamana kadar adı en azından toplum nezdinde pek duyulmayan Kemal Derviş, Türkiye’de birilerinin aklına gelivermiş ve kurtarıcı olarak iktidara teklif edilmişti. IMF ve Dünya Bankası, Merkez Bankası Başkanı yapılması düşünülen Derviş’in bakan olması için özel gayret göstermişti. Hatta IMF Başkan Yardımcısı Fischer, Derviş için “Mükemmel bir tercih ve bakanlık için ideal bir isim” açıklaması yapmıştı. Derviş, o dönemde dışarıdan bakan olarak atandı ve olağanüstü yetkilerle donatıldı. Pop yıldızı gibi karşılanan ve gazeteciler tarafından adeta 24 saat takip edilen Kemal Derviş, IMF ve Dünya Bankası’nın desteği ile kısa bir süre içinde ‘Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı’ hazırladı. Hazırlanan program, IMF başkan yardımcısına atıfla Derviş-Fischer modeli olarak nitelendirildi. Derviş o kadar hızlı başladı ki, IMF ve Dünya Bankası’ndan gelen her talep Meclis’ten yasa olarak çıkarılmaya başlandı.
O dönemde ardı ardına çıkarılan yasalar için, ‘15 günde 15 yasa ‘ manşetleri atıldı.
Kemal Derviş’in uyguladığı ‘Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı’ ile birlikte IMF, Dünya Bankası başta olmak üzere tüm uluslararası kuruluşlar Türkiye’ye adeta para yağdırmaya başladı. Bu süreçte ekonomide kısmın iyileşmeler de başladı. İşte tam bu dönemde, MHP Lideri Devlet Bahçeli’nin erken seçim talebi ile birlikte 3 Kasım 2002 yılında milletvekili seçimleri yapılması kararlaştırıldı.
DÖVİZ KURLARI HANGİ SEVİYEDEYDİ?
3 Kasım 2002 seçimleri malum AK Parti’nin 16 yıllık iktidarının başladığı tarihtir. Bu tarihe gelmeden önce, dolar kuru hangi seviyelerdeydi bakmakta fayda var. Şubat krizi patlamadan önce yani 2001 yılının Şubat aylarında , dolar kuru 0.66 TL düzeyindeydi. Şubat krizinin patlaması ile birlikte dolar kuru 1.4 TL’ye çıktı. Merkez Bankası’nın yılsonu kurları dikkate alınırsa, 2000 yılı sonunda altı sıfır atılmış olarak 0.67 TL olan dolar kuru yüzde 115 oranında artışla 1.45 TL’ye yükseldi. AK Parti’nin iktidara geldiği 3 Kasım seçimlerinde ise dolar kuru 1.6 TL seviyesinde bulunuyordu. Merkez Bankası’nın rakamlarına göre, 4 Kasım 2002 tarihi itibariyle dolar kuru 1.67 TL oldu.
ÇIRAKLIK DÖNEMİNDE DOLAR KURU
Son 16 yılda AK Parti Hükümetleri iş başında bulundu. Bu süre zarfında ise dolar kurunun nereden nereye yükseldiğini genel seçimleri baz alarak değerlendirmekte fayda var. İlk olarak 3 Kasım 2002 ve 22 Temmuz 2007 dönemini yani ilk AK Parti Hükümeti dönemini değerlendireceğiz. 3 Kasım seçimlerinin ardından AK Parti’nin iktidara geldiği dönemde bir dolar kuru 1. 6 TL idi. Bu dönem döviz piyasalarının en sakin olduğu dönem oldu. 2003 yılı sonunda dolar kuru 1.4 TL, 2004 yılı sonunda 1.3 TL, 2005 yılı sonunda da 1.3 TL oldu. 2006 yılı sonunda ise dolar kurunda hafif bir yükselme yaşandı ve 1.4 TL’ye yükseldi.
O dönemde dolar kurunun 1 TL ile eşitlenmesi projesi gündeme getirildi. Ancak 2007 yılından itibaren siyasi alanda yaşanan gelişmeler dolar kurunu 1 TL sınırından çok uzaklaştırdı. İlk seçimlerin ardından kurulan AK Parti Hükümeti çıraklık dönemi olarak nitelendiriliyor. Bu dönem hem ekonomik göstergeler açısından hem de dolar kuru açısından en başarılı dönem olarak tarihe geçti.
KALFALIK DÖNEMİNDE DOLAR KURU
22 Temmuz 2007 tarihinde yapılan milletvekili seçimlerinden de AK Parti rekor oyla çıktı. Bu tarihten sonra kurulan hükümet dönemine kalfalık dönemi adı verildi. Bu dönem ise siyasi gerilimlerin başladığı tarih oldu. Cumhurbaşkanlığı seçimleri, Ergenekon ve Balyoz Operasyonları bu dönemde gerçekleşti. Siyasi alanda yaşanan gerilimler, ekonomik göstergelerde de kendisini hissettirmeye başladı.
Dolar kuru, 2007 yılı sonunda ilk etapta 1.1 TL’ye geriledi ancak 2008 yılından itibaren AK Parti’ye yönelik kapatma davasının açıldığı dönemden itibaren sert bir şekilde yükselmeye başladı. 2008’de 1.5 TL, 2009’da 1.4 TL, 2010’da 1.5 TL, 2011’de ise 1.9 TL oldu.
USTALIK DÖNEMİNDE DOLAR KURU
12 Haziran 2011’de yapılan genel seçimlerde de AK Parti ezici bir oy oranı ile iktidara geldi. Bu tarihten sonra gelen dönemler için ise ustalık dönemi ifadesi kullanıldı. Ancak dolar kuru başta olmak üzere ekonomik göstergelerdeki bozulma bu dönemde arttı. 2011 sonunda 1.9 TL olan dolar kuru 2012’de 1.7 TL, 2013’te 2.1 TL, 2014’te 2.3 TL, 2015’te 2.9 TL oldu.
2015 yılında ise iki genel seçim yapıldı. 7 Haziran seçimlerinde çoğunluğu ve tek başına iktidar kurma yetkisini kaybeden AK Parti, 1 Kasım’da yapılan ikinci seçimde yine yüksek oyla tek başına iktidar oldu. 2015 yılı sonunda 2.9 TL olan dolar kuru, 2016 yılı sonunda 3.5 TL, 2017 yılı sonunda ise 3.7 TL oldu. Bu dönemde, bir de FETÖ terör örgütünün 15 Temmuz darbe girişimi yaşandı. Darbe girişimin ardından OHAL ilan edildi. İki yıllık OHAL döneminde de dolar kurunun yükselişi devam etti.
2018 YILINDA REKOR DÜZEYDE ARTTI
Dolar kurundaki artış, TL’deki kan kaybı 2018 yılında da devam etti. 2018 yılının başında 3.7 TL düzeyinde olan dolar kuru bugün yani 31 Temmuz itibariyle 4.90 seviyesine yükseldi. 2018 yılı içinde de 24 Haziran seçimleri yapıldı ve bu seçimleri de yine AK Parti kazandı. Seçimlerin ardından yükselişine devam eden dolar kurunun Eylül aylarından itibaren daha da dramatik yükseliş yaşamasından endişe ediliyor.
DEĞER KAYBI ŞUBAT KRİZİNİ SOLLADI
2001 yılında yaşanan Şubat krizinde dolar kurunda yüzde 115 oranında artış yaşandı. Ve bu artış sonrasında binlerce işletme battı. Yaşanan kriz toplumun siyasi ve sosyal hayatında da büyük değişime yol açtı. AK Parti iktidarlarının bulunduğu 16 yıllık dönemde ise dolar kurunda yaklaşık yüzde 212 oranında bir artış görüldü. Ve bu dönemde çok büyük bir kriz yaşanmadı.
Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde dolar kuru büyük önem taşır. Zamlar ve ekonomideki diğer göstergeler dolar kurundaki artış baz alınarak hesaplanır. Ayrıca dolar kurundaki artış Türkiye’de yıllardır ekonomik krizin göstergesi olarak görülmüştür. Ve ekonomik krizler sonrasında da, siyasi ve toplumsal bazı değişimler yaşanmıştır. Bu nedenle dolar kurundaki değişimin bir çok yönden önemi vardır. Son 16 yılda da dolar kurunda yaşanan rekor artış başta şirketler olmak üzere, dev holdinglerden küçük işletmelere kadar tüm şirketlerin bilançolarında önemli bozulmalara yol açtı. Bu bozulmaların şirketlerin bilançolarına verdiği hasar ise henüz bilinmiyor. Ekonominin yumuşak karnı olarak nitelendirilen inşaat sektöründe yaşanacak küçük bir tökezlemenin tüm Türkiye’yi sararacak bir krize dönüşmesinden endişe ediliyor. Dolar kurundaki rekor artışın etkilerini ise önümüzdeki günlerde göreceğiz.
YILLAR İTİBARİYLE DOLAR KURUNDAKİ ARTIŞ: (TL)
|Yıllar||Dolar Fiyatı||Değişim||Fark|
|1996||0,1084|
|1997||0,2066||0,10||%91|
|1998||0,3157||0,11||%53|
|1999||0,5435||0,23||%72|
|2000||0,6762||0,13||%24|
|2001||1,4558||0,78||%115|
|2002||1,6501||0,19||%13|
|2003||1,4021||-0,25||%-15|
|2004||1,3447||-0,06||%-4|
|2005||1,3503||0,01||%0|
|2006||1,4145||0,06||%5|
|2007||1,1666||-0,25||%-18|
|2008||1,5314||0,36||%31|
|2009||1,4967||-0,03||%-2|
|2010||1,5473||0,05||%3|
|2011||1,9008||0,35||%23|
|2012||1,7889||-0,11||%-6|
|2013||2,1375||0,35||%19|
|2014||2,3346||0,20||%9|
|2015||2,9277||0,59||%25|
|2016||3,5308||0,60||%21|
|2017||3,7843||0,25||%7|