Sokollu Mehmed Paşa, Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanlı donanmasının Kaptan-ı Deryalığı ve yine I. Süleyman, II. Selim ve III. Murad dönemlerinde 14 yıl Osmanlı Devleti’nin sadrazamlığını yapmış Osmanlı devlet adamıdır. Kanuni Sultan Süleyman Süleyman’ın son sadrazamı olmuştur (d. 1505, Sokol, Bosna ö. 12 Ekim 1579, İstanbul).
Boşnak asıllıdır. Sonradan Müslüman olan Cemaleddin Sinan Bey’in oğludur. 1519’da devşirme olarak Edirne Sarayı’na alındı. Daha sonra İstanbul’a gönderildi. Enderun’da çeşitli görevlerde bulunduktan sonra rikâbdar, çuhadar ve silahdar oldu. Bir süre çaşnigirbaşı olarak görev yaptı, sonra başkapıcıbaşı oldu (1541). 1546’da saraydan ayrılarak dış hizmete çıktı ve denizci olmamasına karşın Barbaros Hayreddin Paşa’nın yerine kaptanıderyalığa getirildi. 1550’de bu görevinden alınarak Rumeli beylerbeyliğine atandı. 1551’de serdar olarak büyük bir orduyla Avusturya seferine çıktı. Tuna Irmağını aşarak Bece ve Beçkerek kalelerini aldı, Temeşvar’ı kuşattı. Ama kışın yaklaşması üzerine kuşatmayı kaldırarak Belgrad’a çekildi. 1552’de Macaristan serdarlığına atanan Kara Ahmed Paşa ile birlikte Temeşvar’ı aldı. 1554’te yapılan Nahçıvan seferinde Rumeli kuvvetlerine komuta etti. Ardından Sadrazam Ahmed Paşa’nın Gürcistan’daki bazı kalelere yaptığı seferlere katıldı. 1954 sonlarında üçüncü vezirliğe yükseltildi. I. Süleyman’ın (Kanuni) oğulları Selim (sonradan II. Selim) ile Bayezid arasındaki mücadelede Selim’i destekleyerek onun 1559’da Konya Ovasında Bayezid’in kuvvetlerini yenmesinde ve veliaht seçilmesinde önemli rol oynadı.
1561’de ikinci vezirliğe, Haziran 1565’te de sadrazamlığa getirildi. Bu sırada Malta kuşatması ve Avusturya ile barış görüşmeleri sürüyordu. Mehmed Paşa, Avusturya’nın Erdel’de bazı kaleleri alması üzerine görüşmeleri kesti ve savaş kararı alınmasını sağladı. Mayıs 1566’da yaşlı ve hasta padişahı Zigetvar (Szigetvar) Seferi’ne çıkardı, ama seferi kendisi yönetiyordu. 5 Ağustos’ ta Zigetvar Kalesi kuşatıldı ve 8 Eylül’de, padişahın ölümünden bir gün sonra alınabildi. Mehmed Paşa, çıkabilecek bir kargaşayı önlemek için Selim’in Belgrad’a gelip tahta çıkmasına değin Kanuni Süleyman’ın ölümünü gizli tuttu. II. Selim’in tahta çıkmasından sonra da sadrazamlık görevini sürdürdü ve devlet yönetimini neredeyse tümüyle kendisi üstlendi. 1567’de Sakız Adasının alınmasından sonra, Şubat 1568’de Avusturya ile bir barış antlaşması imzaladı. 1569’da Sumatra’da Portekizlilere karşı savaşan Açe hükümdarı Sultan Alaeddin’e yardım gönderdi. Ağustos 1569’da Astrahan seferini başlattı. Gürcistan, Şirvan ve Karabağ bölgelerinin kolayca denetim altına alınabilmesinde ve İran’a yapılacak seferlerde büyük yarar sağlayacağı düşüncesiyle Don ve Volga ırmaklarının bir kanalla birbirine bağlanması düşüncesini ortaya attı. Ama Kırım hanının Osmanlılara yardımı kesmesi ve Astrahan’ı kuşatan Osmanlı birliklerinin yenilmesi üzerine bu tasarı uygulanamadı.Köprülüler ailesinin Osmanlı Devleti’ne önemli devlet adamları yetiştirme geleneğini başlatan Osmanlı Sadrazamı
Mehmed Paşa, Venedik’le barışın bozulmaması için Kıbrıs’a sefer yapılmasına karşıydı. Buna karşın Piyale Paşa ve Lala Mustafa Paşa gibi kubbealtı vezirlerinin etkisiyle 1970’te Divan-ı Hümayun’da sefer kararı alındı. Bu sırada, İstanbul’da çıkan büyük yangın sırasında yeniçerilerin yağmacılığa kalkışması (1568) ve Yemen’in fethinin uzamış olmasından dolayı Mehmed Paşa’ya karşı önemli bir muhalefet oluşmuştu. Mehmed Paşa, bu gelişmeleri de göz önüne alarak Kıbrıs seferinin başarıya ulaşması için büyük bir çaba gösterdi. Lala Mustafa Paşa’nın serdarlığında 15 Mayıs’ta başlayan sefer, 1 Ağustos 1571’de Kıbrıs’ın tamamen ele geçirilmesiyle sonuçlandı. Ama aynı yılın sonlarına doğru Osmanlı donanması İnebahtı Deniz Savaşı’nda ağır bir yenilgiye uğradı. Mehmed Paşa, tersaneyi yenileterek kısa sürede güçlü bir do nanma oluşturdu. 7 Mart 1573”te Venedik ile, İnebahtı yenilgisine karşın, Osmanlı Devleti’nin lehine maddeler içeren bir barış antlaşması imzaladı. Bu arada II. Zygmunt’un ölümüyle boşalan Lehistan (Polonya) tahtı için Fransa’nın aday gösterdiği Anjou dükü Valois’lı Henri’yi (sonradan Fransşa kralı III. Henri) destekledi. İspanya’ya karşı Fransa’yı destekleyen bir siyaset izledi ve 1574’te Kılıç Ali Paşa’yı Tunus’un fethiyle görevlendirdi.
Aralık 1574’te II. Selim ölünce yerine tahta çıkan II. Murad’ın hükümdarlığının ilk yıllarında Mehmed Paşa etkili konumunu yitirmeye başladı. Karşı olduğu İran savaşının açılmasına engel olamadı (1578). Ama Batı’yla ilişkilerin yönlendirilmesini bir süre daha elinde tuttu. Lehistan tahtına Erdel voyvodasının çıkmasını sağlayarak bu iki ülkenin yönetimini birleştirdi. Fas’ta İdrisi hanedanından Mevlay Abdülmelik’i rakibi Muhammed el-Mustansır’a karşı destekledi. Osmanlı ordusu Vadi’s-Seyl’de Mustansır ile Portekiz birliklerine karşı büyük bir zafer kazandı.
Ama Mehmed Paşa, kendisine yakın devlet adamlarının tek tek görevlerinden uzaklaştırılmalarıyla merkezdeki etkisini iyice yitirmişti. Konağında topladığı bir ikindi divanı sırasında tımarı azaltılan bir Boşnak tarafından hançerlenerek öldürüldü. Öldürülmesinde, onu doğrudan görevden almaktan çekinen III. Murad’ın rolü olduğu da söylenir.
Mehmed Paşa Edirne’de bir hamam, İstanbul’un Kadırga ve Azapkapı semtlerinde iki külliye, Bosna-Hersek’te Vişgrad’daki (Visegrad) Drina Köprüsü başta olmak üzere çeşitli köprüler ve kervansaraylar yaptırmıştır.