1 SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi Aralık 2009, Sayı:20, ss Necâtî Beğ in Şiirlerinde Yer Adları Selami TURAN ÖZET 15. yy. Klâsik Türk şiirinin önemli simalarından olan Necâtî, şiirlerinde dili kullanımı ve dilin imkânlarından istifade etmesi yönüyle, hem yaşadığı hem de daha sonraki asırlara ses bırakabilen müstesna şairlerdendir. Bu makalemizde Necâtî nin şiirlerinde geçen yer adları ve bunların şiirde kullanılışı üzerinde durulacaktır. Anahtar Kelimeler: Necâtî Beğ, Şiir, Yer adları. Toponyms In Necâtî Beğ s Poems ABSTRACT One of the most important names of the 15 th century Classical Turkish Poetry, Necatî is among the prominent poets being able to have his voice heard in his time as well as today in terms of using the language. In this article, the aim is to discuss the toponyms and their usage in Necatî s poems. Key Words: Necâtî Beğ, Poetry, Toponyms. Giriş Divan şairinin şiir dünyasında, yer adları, farklı anlamlara ve tasavvurlara kapı açması yönüyle önemli bir yere sahiptir. Yer adlarının tespiti ve şiirlerde nasıl kullanıldığının incelenmesi, Divan şairlerinin ortak şiir malzemesini nasıl kullandıklarını göstermesi bakımından önem arz etmektedir. Divanlar incelendiğinde şairler tarafından yer adlarının kullanımında, şu iki durumu müşahede etmekteyiz: Bunlardan ilki, Ka be, Rum, Çin, Maçin, Hıta, Şam Mısır, Hind, Yemen v.s. gibi geleneğin şaire sunduğu, etrafında ortak hayal dünyası oluşmuş olan yer adları; diğeri ise, şairin yaşadığı, gezdiği, gördüğü yerlerdir. Bilhassa geleneğin hazır şekilde sunduğunun dışındaki yer adlarını kullanması, edebiyat tarihi Bu çalışma Nisan 2009 tarihleri arasında Ölümünün 500. Yılında Necâtî Beğ Anısına Kocaeli Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü tarafından düzenlenen I. Uluslararası Türk Dili Ve Edebiyatı Sempozyumunda sunulan ve özet halinde basılan Necâtî Beğ in Şiirlerinde Yer Adları isimli bildiri, yeniden düzenlenerek makaleye dönüştürülmüştür. Yrd. Doç. Dr., Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü,
2 136 Necâtî Beğ in Şiirlerinde Yer Adları açısından; şairlerin şiir gücü ve muhayyilesinin genişliğini göstermesi bakımından önemli bir yere sahiptir. Bu yazımızda 15. yüzyılın önemli ediplerinden olan Necâtî nin şiirlerinde geçen yer adlarını incelemeye çalışacağız. Bu hususla ilgili olarak Mehmed Çavuşoğlu, Necati Beğ in Divanını tahlil ederken, hususiyeti zikredilmiş olanlar(ı) bahis mevzuu 1 etmiş, yer adlarının hepsine yer vermemiştir. Bu çalışmamızda Çavuşoğlu nun tahlilinde ele aldığı yer adlarının yanında, orada zikredilmeyenleri; Ülke ve Şehir Adları; Nehir, Dağ ve Deniz Adları; Kutsal Mekân Adları; Efsânevî Yer Adları olmak üzere dört ana başlık altında ele almaya çalışacağız 2. A. Ülke ve Şehir Adları 1. Rum, Rum İli: Rum, Anadolu yu ve daha geniş anlamda Osmanlı ülkesini ifade etmektedir. Aslında bu kelime ile kastedilen şey, bu ülkede yaşayan insanlar anlamına gelmektedir. Fakat Rum ili, mülk-i Rum, memleket-i Rum, tabirlerinden ülke anlamının kastedildiğini görüyoruz. Divanda Rum, parlaklık, gündüz, aydınlık anlamlarını ifade eder. Bu bağlamda sevgilinin yüzü, sarı tüyleri (hat) ve yanağının benzetilenidir. Ekseriyetle Şam, Hıta, Çin, Hind kelimeleriyle birlikte tenasüplü kullanılmıştır. Bunların yanında Rum kelimesiyle ilgili olarak haracı, haramisi, güzellerinin çokluğu, bunların kadeh-perdaz oluşu, tacirlerinin Hind den inci ve yakut getirmesi, şarabı, esirlerinin bolluğu ve zincirlerle bağlanması, peyniri, küfrü, kâfiri, Rumda tevkî-i Şâh ın eğri olması, Osmanlıda buraların akın yapılmaya müsait uç tabir edilmesi gibi unsurlara yer verilmiştir 3 : Değer hâl ü ruhuñ Rumuñ haracı Kek ile beklenir kâfer degüldür G. 129/3 San ki Rum ili harâmîsi durur hâl-i ruhuñ K öldürüb cân kârbânın varını andan alur G. 55/9 San ki Rum ili harâmîsi durur hâl-i ruhuñ K öldürür cân kâr-bânın varını andan alur G. 202/4 Didüm ol yüzde neden hâl-i mu anber çoğ olur Didi bu Rum ilidür bunda güzeller çoğ olur G. 110/1 Buse lûtf idüb gözümüñ kanlı yaşın sildi dost Rum ili dil-berleri dâ im kadeh-perdâz olur G. 201/4 1 Mehmed Çavuşoğlu, Necâtî Bey Dîvânı nın Tahlili, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1971, s Yazımızda kullandığımız örnek beyitlerin yer aldığı eser kaynakçada verilmiştir. Beyitlerin sonlarında yer alan nazım şekli, beyit veya sayfa numaraları bu esere aittir. İmla yönünden bu eser göz önünde bulundurulmuştur. Ayrıca makale ve örneklerde kullanılan kısaltmalar: B. (Beyit), E.T. (Erişim Tarihi), G. (gazel), K. (Kaside), Kt. (Kıt a), Mrs. (Mersiye), Msn. (Mesnevi), T. (Tarih), Trk. (Terkib-bend) i ifade etmektedir. 3 Rum la ilgili diğer beyitler için Bkz. Msn 2/7; Mrs. s. 97; K. 2/25, 13/33; G. s. 13, 30/4, 59/5, 457/5, 609/4, 616/3.
3 Selami TURAN 137 Ne tâcirdür ki yâkût u dür ile Getürür Hind ilinden Ruma anber K. 10/6 Nûş ider bigânelerle Rum ili doluların Âşinâlar bezm-i gamda cân virüben cân alur G. 55/2 Padişeh-i mülk-i Rum işigine dünki gün Geldi beş altı çörek hâs frengi penîr Kt. 37/1 Mushaf-ı hüsnüñde hattuñ yazdugı âyet bu kim Rum ili yağmaya varub mü mini küffâr sır G. 187/5 Hatuñı kâfir-i Rum u yüzüñi devr-i kamer Gözüñi fitne-ger-i ahirüz-zamân bilürem G. 363/4 Hattuñı añ ko çevri ki âhir ider hurûc Küffâr-ı Ruma devr-i kamer çün tamâm ola G. 22/6 Didüm hüsnüñ berâtında nedür zülf-i siyah eğri Didi bu Rumdur dervîş olur tevki -i şah eğri G. 597/1 Ruhlaruñda zülfüñ ucından neler çekdüm didüm Didi bes gavgâlı olur Rumda elbette uç G. 40/4 2. Eflak: Bugünkü Romanya nın güney kısmına Osmanlıların verdiği isim olan Eflak, Karaboğdan ın fethi ve Bayezid in övgüsünün yer aldığı kasidede Eflak ili şeklinde geçer. Şair beyitte, Tatar Han ını ve Eflak Ban 4 ının asrın hükümdarı dediği II. Bayezid in arkasından yürümelerini ister: Mülûk-i asr rikâbuñca yürüye nitekim Tatar Hanı ve Eflak ilinüñ Banı K. 25/36 3. Kili: Ukrayna nın güneybatısında yer alan küçük bir şehirdir. İkinci Bayezid döneminde Osmanlı topraklarına katılmıştır 5. Karaboğdan ın fethi ve ikinci Bayezid in övgüsü münasebetiyle yazılan kasidede yer alır: Hoş aldı Hazret-i Hân Bâyezîd-i Osmânî Kili ile Kara Buğdandan Akkermanı K. 25/1 4 Ban, prens ve vali anlamında kullanılan Türkçe bir kelimedir. (Bkz. Sır James W. Redhouse, Turkish and English Lexicon, Çağrı Yayınları, İstanbul 1992, s. 336) 5 Mihai Maxim, Kili, DİA, C. 24, İstanbul 2001, s. 1-3.
4 138 Necâtî Beğ in Şiirlerinde Yer Adları 4. Kara Buğdan: Boğdan veya Kara Boğdan Romanya nın Moldovya eyaletine Osmanlılar tarafından verilen isimdir 6. Karaboğdan ın fethi ve İkinci Bayezid in övgüsü münasebetiyle yazılan kasidede zikredilir: Hoş aldı Hazret-i Hân Bâyezîd-i Osmânî Kili ile Kara Buğdandan Akkermanı K. 25/1 5. Akkirman: Akkirman, İkinci Bayezid zamanında Osmanlı topraklarına katılan, Ukrayna nın güneybatısındaki Basarabya bölgesinde yer alan bir şehirdir 7. Karaboğdan ın fethi ve İkinci Bayezid in övgüsü münasebetiyle yazılan kasidede geçer: Hoş aldı Hazret-i Hân Bâyezîd-i Osmânî Kili ile Kara Buğdandan Akkermanı K. 25/1 6. Engürüs: Osmanlıda Macaristan yerine kullanılan Engürüs 8 tabiri Divanda, Ali Paşa nın övüldüğü kasidede burayla yapılan anlaşma vesilesiyle geçmektedir: Diyâr-ı Engürüs ile idersin ahd ü peymânı Gele küffârı Budinüñ bula teşrîfin îmânuñ K. 13/21 7. Budin: Budin, Osmanlı devletinin Macaristan eyaletinin yönetim merkezi olan şehirdir 9. Ali Paşa nın övüldüğü kasidede Macaristan ile birlikte yer verilmektedir: Diyâr-ı Engürüs ile idersin ahd ü peymânı Gele küffârı Budinüñ bula teşrîfin îmânıuñ K. 13/21 8. Osmanlı: Osmanlı, divanda milket-i Osman tabiriyle bir beyitte geçmektedir. Bu beyitte şair, kendisini aşk defterinin başına kaydeden erenlerden, sevgilisini Osmanlı ülkesinin başına padişah olarak yazmalarını bekler: Beni ser-defter-i ışk iden erenler umarın Sen Şehi Pâdişeh-i milket-i Osmân yazalar G. 206/7 9. İstanbul (Kostantin): İstanbul, şehr-i Kostantin adıyla divanda geçmektedir. Bu beyitte şair, etrafı denizle çevrili olan İstanbul ile âşığın gözyaşı ile çevrili yüzü arasında bir ilgi kurmuştur: Dâ iremden gözyaşı hâli degüldür bir nefes Şehr-i Kostantini çevre kuşayan derya gibi G. 593/3 6 Abdülkadir Özcan, Boğdan, DİA, C. 5, İstanbul 1992, s Mustafa L. Bilge, Akkirman, DİA, C. 2, İstanbul 1989, s Sır James W. Redhouse, a.g.e., s Géza Dávid, Budin, DİA, C. 5, İstanbul 1992, s
5 Selami TURAN Karaman: Karaman, mülk-i Karaman terkibi ve Karaman bahşişi deyimi vesilesiyle divanda üç yerde geçmektedir. Divanda Karaman ilk olarak, Sultan Cem yerine Karaman a vali olan ve 1483 yılında vefat eden şehzade Sultan Abdullah ın ölümü üzerine yazılmış mersiyede yer alır: Ol itdi milketi Îrân ol itdi genci nihân Ne mülk mülk-i Karaman ne genc genc-i revân Trk. B. I/8 10 Diğer beyitlerde ise, değersizliği ve sözünde durmamayı ifade eden Karaman bahşişi 11 tabiri münasebetiyle geçer. Şair, burada feleğin verdiklerini geri almasını Karaman Bahşişi tabiriyle ifade eder: Hep Karaman bahşişidür rûzigâruñ virdügi Hazır ol kim virdügin senden girü devrân alur G. 55/6 Saña kalur sanma sakın kim bu devrân bahşişi Hep Karaman bahşişidür hep Karaman bahşişi G. 605/1 11. Germiyan: Germiyan, Anadolu topraklarında Kütahya merkezli kurulmuş bir beyliktir. Tam olarak II. Murad döneminde Osmanlı topraklarına katılmıştır 12. Necâtî, Germiyan kelimesini hem yer adı olarak hem de hararet, sıcaklık anlamlarıyla tevriyeli kullanmıştır. Bu bağlamda sevgilinin yanağını Germiyan a, misk kokulu hattını Karasi ye, yanağında yer alan benini ise Aydın içindeki Tire ye benzeterek yer adlarının farklı tahayyül ve tasavvurlarda da kullanılabileceğini göstermiştir: Aydın içinde tîre (Tire) durur hâl-i ârızın Ruhsâr Germiyan hat-ı müşgîn (Karasi) dür G. 171/6 12. Karasi: Osmanlı devletinde bir sancak olan Karasi, sevgilinin yüzündeki tüylerin benzetileni olarak şiirde yer alır. Bunda Karasi kelimesindeki kara kelimesinin yüzdeki tüylerin rengini çağrıştırmasından istifade edilmiştir. Ayrıca beyitte Germiyan ve Aydınla birlikte de tezat oluşturacak şekilde kullanılmıştır: Aydın içinde tîre (Tire) durur hâl-i ârızın Ruhsâr Germiyan hat-ı müşgîn (Karasi) dür G. 171/6 13. Aydın: Aydınoğulları beyliğinin önemli yerleşim merkezlerinden olan Aydın, bir başka Aydınoğulları yerleşim yeri olan Tire ile birlikte şiirde geçmektedir. Necatî, Aydın 10 Ali Nihad Tarlan, Necâtî Beg Divanı, MEB, İstanbul 1997, s Bu tabirin çıkması ile ilgili olay şöyledir: Şair Karamanlı Nizami, bir gece Karamanoğlu Mehmed Bey in işret meclisinde bulunur ve bey hakkında yazdığı kasideyi okur. Mehmed Bey caize olmak üzere falan ve filan köylerin mahsulünü bağışladım, yarın bana hatırlat, fermanını vereyim der. Sabah olunca Nizâmî huzura girer, vaadini hatırlatır. Mehmed Bey, Ben, akşam aklım başımda olmayarak, sarhoşlukla bir halt etmişim deyince, şair: şahım asıl haltı şimdi ettiniz cevabını verir. (Bkz. Ahmet Talat Onay, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı, (Haz.: Cemal Kurnaz), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1993, s. 243), 12 Mustafa Çetin Varlık, Germiyanoğulları, DİA, C. 14, s
6 140 Necâtî Beğ in Şiirlerinde Yer Adları kelimesini, yanağın benzetileni olarak kullanmıştır. Ayrıca aynı kelimeyi yerleşim yeri adı ve aydınlık anlamlarıyla bir arada kullanarak tevriye; Tire kelimesinin karanlık anlamıyla birlikte tezat; ruhla (yanak) Aydın; hâl-i miskinle (sevgilinin misk kokulu beni) de Tire arasında ilgi kurarak leff ü neşr sanatı yapmıştır: Ruhuñda hoş yaraşmış hâl-i miskîn Nitekim Aydın içinde Tîre G. 531/4 Aydın içinde tîre (Tire) durur hâl-i ârızuñ Ruhsâr Germiyan hat-ı müşgin (Karasi)dür G. 171/6 14. Tire: Aydınoğulları nın yerleşim yerlerinden olan Tire, şiirde hem yerleşim yeri hem de Farsça tire kelimesinin bulanık, karanlık anlamları ile ilintilendirilerek tevriye yapılmıştır. Şiirde sevgilinin yüzündeki benin benzetileni olarak kullanılmıştır. Ruhuñda hoş yaraşmış hâl-i miskîn Nitekim Aydın içinde Tîre G. 531/4 Aydın içinde tîre (Tire) durur hâl-i ârızuñ Ruhsâr Germiyan hat-ı müşgin (Karasi)dür G. 171/6 15. Kayseri: Kayseri veya Kayseriyye hem Kayseri şehri hem de kale içi yani bedesten anlamlarına gelmektedir 13. Şair, sürekli yıkılan gönül kasrıyla, hesaplı bir şekilde sağlam yapılan Kayseri veya Kayseriyye arasında ilgi kurmuştur: Yıkıldı çevrin ile göñül kasrı bî-hisâb Yapıldı Kayseriyy egerçi hisâb ile G. 510/6 16. Saruhan: Saruhan şairin, 1504 yılında buraya şehzade olan fakat 1507 yılında Manisa da vefat eden Şehzade Sultan Mahmud için yazdığı terkib-bend şeklindeki mersiyede geçer: Yâ Rab terahhum aña ki şâh-ı cevân ola Sultân-ı Ruma tâc-ver-i Saruhan ola Trk. VII/ Küynük (Göynük): Bolu ya bağlı bir ilçe olan Göynük, 14. yüzyıl başlarında za ferân (safran) ın çokça yetiştirildiği yerlerdendir 15. Şair, beyitte Küynük kelimesini hem yer adı anlamında hem de yara, yanık 16 anlamlarında cinaslı kullanmıştır. Ayrıca sararmış yüz ile safran arasında ilgi kurmuştur: Küynüklüsin nigâra ruh-i zerd ilet göñül 13Nazım İntepe, Osmanlı da Bedestenler, (E.T.: ) 14 Ali Nihad Tarlan, a.g.e., s Ömür Ceylan, Taşranın Altın Çiçeği Safran, /turkoloji.cu.edu.tr/eski%20 TURK%20%20 EDEBIYATI/ceylan_safran.pdf (E.T.: ) 16 Hayrettin İvgin, Âşıklık Geleneğinde Ekoller ve Bunlarda Dil, HALK%20 EDEBIYATI/37.php (E.T.: ).
7 Selami TURAN 141 Küynüklü armağanı kamu za ferân olur G. 94/7 18. Bursa: Bursa, şairin bir müddet yaşadığı veya gezip gördüğü yerlerdendir. Şiirde güzelliği ve kaplıcaları vesilesiyle geçmektedir. Bir beytinde gönlünün benzetileni olarak kullanılmıştır. Hatta Kapluca 17 redifli müstakil bir gazelde, Bursa kaplıcalarından dertlere derman oluşu, Bursa gibi kâinatta eşi benzeri olmayışı, huri kadar güzel ve gılman gibi yakışıklı insanlarla cennete dönmesi anlatılmıştır: Her yire Bursa dan irer behre Göneneyin bunuñ gibi şehre Kt. 80 Necâtî göñlüni her dem ider bir lâle-ruh yagma Sanasın Bursa şehridür ki yakar her zamân âteş G. 250/7 Cennete dönmiş durur elkıssa yârân Kapluca Ol perîler mecma -ı ser-çeşme-i cân Kapluca G. 473/1 Şükr kim sakallıya cennette yir yokdur demez Dopduludur Bâğ-ı Rıdvân gibi gılmân Kapluca G. 473/5 Kâ inât içinde Bursacık gibi bir dânesin Dâm ider gerçi seni erbâb-ı irfân Kapluca G. 473/ Acem, İran: Arapça konuşmayan milletler ve özellikle de İranlılar anlamında kullanılan Acem kelimesi 18, divanda, sevdaya düşmüş âşığın dolaştığı ülkeler arasında zikredilir: Geh Mısır iklimlerin şey itdürür geh Rum ilin Geh Acem mülkin temaşa kıldurur sevdâ garîb G. 26/2 Rum ili yani Osmanlı ülkesindeki adaletin övüldüğü beyitte ise, Turan gibi İran ın da bu duruma imrenecekleri vurgulanmıştır: Geydürelden adl-i Şeh emn ü feragat hil atin Rum iline milket-i Îrân u Tûrân imrenür G. 132/6 20. İsfahan: Sürmesiyle meşhur bir şehir olan İsfahan, beyitlerde sevgilinin ayağı toprağı ile İsfahan sürmesi mukayesesi şeklinde yer alır: Görmedi görmeyiserlerdür iki gözüm içün Ayaguñ tozı gibi kuhl Safâhan ehli G. 619/3 Bakmayam kuhl-i Safâhâna iki gözüm içün Ayaguñ tozı gibi derdime derman degül a G. 501/5 Gözümi tutsun eğer kim tutmadı ise gözüm Ayaguñ toprağını kuhl-i Safâhân yerlüce G. 469/4 17 Kaplıca ile ilgili gazel Bkz. G. 473/ Sır James W. Redhouse, a.g.e., s
8 142 Necâtî Beğ in Şiirlerinde Yer Adları Hâk-i pâyi yâr olurken kuhl-i erbâb-ı nazar Ey sabâ lâzım degül azm-i Safâhân eylemek G. 315/6 21. Bedahşan: Bedahşan, bugün bir kısmı Afganistan bir kısmı Rusya sınırları içinde kalan Yukarı Sind ve Horasan bölgesinde bir kenttir. Burada çok eskiden beri "bedahş" adı verilen yakut madeni çıkarılmaktadır 19. Necati Beğ, beş beyitte Bedahşan kelimesini la l taşı ve madeni münasebetiyle kullanmıştır. Beyitlerde sevgilinin dudağını la le benzetmiş; hatta onunla mukayese ederek sevgilinin dudağını ondan üstün tutmuştur: Ben nice cân virmeyem şol lebleri mercâna kim Böyle bağrı taş iken lâl-i Bedahşân imrenür G. 132/4 Ruhlaruñdur leblerüñi terbiyetler eyleyen Mihr-i râhşandur yüzüñ lâ l-i Bedahşândur lebüñ G. 310/2 Lebüñden utanır lâl-i Bedahşân Saçuñ eyler hacil müşgi Hutende G. 446/4 Leb-i rengînüñe fi l-cümle olur idi şebîh Nesne yaratsa Hudâ la l-i Bedahşândan öte G. 488/3 Hecr-i lebüñle kân-ı Bedahşân mıdur enâr Kim bağlanur içinde olan kan girih girih G. 524/6 22. Horasan: İran ın kuzeydoğusunda yer alan bir eyalet olan Horasan 20, Divan da Abdurrahman Câmî nin memleketi olması vesilesiyle konu edilmiştir: Tura tolular içe ışkuma rûh-i Câmî Varsa bu nukl-i şeker mülk-i Horâsândan öte G. 488/8 23. Turan: Turan, Persler tarafından Asya nın kuzeydoğusundaki bölge için, Türk ülkesi anlamında kullanılan bir tabirdir 21. Necâtî, Osmanlı padişahının Rum ilindeki adaletine Turan ın yani Türkistan ın imrendiğini söyler: Geydürelden adl-i Şeh emn ü feragat hil atin Rum iline milket-i Îrân u Tûrân imrenür G. 132/6 24. Hindistan (Hind, Hindustân, Hind İli): Hindistan, Divan da Hind Diyarı, Hindustân, Hind İli, Mülk-i Hind tabirleriyle geçmektedir. Beyitlerde burada yaşayan insanların ten renginin siyah oluşu; tavus kuşu, papağanı (tuti); yakut, inci ve amberi; kitabet; Hazret-i Âdem in cennetten 19 Mehmet Saray; Mustafa Uzun, Bedahşan, DİA, C. 5, İstanbul 1992, s Osman Çetin, Horasan, DİA, C. 18., İstanbul 1998, s Sır James W. Redhouse, a.g.e., s. 607.
9 Selami TURAN 143 çıkarıldıktan sonra dünyaya gelişinde Hindistan ın yakınlarındaki Serendib adasındaki Bevz dağına inmesi 22 gibi vesilelerle yer alır: Sürh minkâr idinür tûti-i ser-sebz-i felek Olalı şâm-ı siyeh Hind diyârına misâl K. 16/5 Hindustânı almağ içün dem-be-dem virür Tâvûs gibi kendüzüne zîb ü fer nişan K. 21/21 Ne tâcirdür ki yâkût ü dür ile Getürür Hind ilinden Ruma anber K. 10/6 Gönüller Ravza-ı Rıdvâna beñzer Kitabet mülk-i Hindûstâna beñzer Msn Çün Âdem ola Cennetden havâyî Diyar-ı Hinde toğruldur asayı Msn Kalem su ban gibi olur bahane Atar ol Âdemi Hindüstana Msn Çin: Çin, divanda ülke adının yanında taşıdığı değişik anlam ve tasavvurlarla birlikte beyitlerde kullanıldığını görmekteyiz. Necatî Beğ in şiirlerinde Çin, nâfe-i Çin, müşg-i Çin, âhû-yı Çin, bilâd-ı Çin, Nakkaş-ı Çin, kâfir-i Çin terkipleriyle zikredilmiştir. Çin kelimesiyle ilgili olarak, gayr-ı Müslimleri, heykeli, nakkaşları, miski, ahusu, bacı (vergi) gibi unsurlara yer verilmiştir. Ayrıca Çin kelimesi, Maçin, Rum, Huten (hıta) gibi çeşitli ülkelerle birlikte tenasüplü olarak kullanılmıştır: Oldı burka zülf-i müşgîn el-gıyas Gâlib oldı kâfir-i Çîn el-giyâs G. 38/1 Bilâd-ı Çîne senüñ gibi bir sanem heyhât Diyâr-ı Ruma saçuñ gibi bir salîb olmaz G. 221/3 Bûy-i zülfüñi sabâdan işidüb nâfe-i Çîn Didi ben Ruma varub neyleyeyim bû olucak G. 278/6 Çîn ü Hıtâya ger ana vara tevkî-i nâfizüñ Baş üzre yiri var nitekim zülf-i tâb-dâr K. 8/29 Bûy-i hulkı âleme bir veche zînet virdi kim İttifak etse viremez nev-bahâr ü müşg-i Çîn K. 20/35 22 M. Asım Köksal, Peygamberler Tarihi, Türkiye Diyanet Vakfı yayınları, C. I, Ankara 2004, s Ali Nihad Tarlan, a.g.e., s Ali Nihad Tarlan, a.g.e., s Ali Nihad Tarlan, a.g.e., s. 5.
10 144 Necâtî Beğ in Şiirlerinde Yer Adları Hırâmân olıcak ol âhû-yi Çîn Olur basdugı yirler misk-i ezfer K. 10/8 Çîn ü Hutenin bacını boynuña mı alduñ Ey hâl-i ruhı memleket-i Rum harâcı G. 640/3 Mey diyu eger devr elinden yutasın kan Gül gibi gül ey nâfe-i Çîn yüzüñü dürme G. 528/2 Nakkâş-ı Çîn ki sûret-i dilkeş yazar geçer Göñlünü saña virüb anı sûret itmesün G. 427/4 26. Maçin: Çin in güney bölgesinin adı olan Maçin 26 şiirde Çin le beraber yer alır. Sevgilinin güzelliği, buralardan alınan haraç ve nakkaşları münasebetiyle geçmektedir: Yaraşdugın bilüb geymiş karalar Cemâli Çîn ü Mâçîni aralar Msn. B Sabâ tek kimse görmezdi karasın Gerekse Çîn ü Mâçîni arasın Mrs Çün ebru çîn ide yazdugı tevkî Harâc-ı Çîn ü Mâçîn ola mahzar K. 10/ Hıta/Huten: Doğu Türkistan da yer alan bu bölge, beyitlerde hakanı, çölü, nakkaşları, bacı (vergisi), miski 29, sebebiyle geçer. Hıta kelimesi de Huten le aynıdır. Sadece yazılışlarının benzeyişi sebebiyle hata kelimesi ile münasebet kurulduğunu görürüz. Çin ve Rum kelimeleriyle birlikte kullanılarak tenasüp yapılmıştır: Kılıcı subh-sıfat Çîne sal ki bendelerüñ Revâ durur ki olalar Hıtay hakanı K. 25/35 Hem-dem olmayıcak ol âhû-yı müşgin-hat ile Ey nesîm-i seherî deşt-i Hutenden ne biter G. 146/3 Çîn-i zülfini görelden sen Hıtâyî-beççenüñ Kıl kalemlerin el ucıyla tutar nakkâşlar G. 123/2 Ey hâl-i ruhuñ memleket-i Rûm harâcı Câ iz ki saçuñ misk-i Hutenden ala bacı G. 566/1 Lâ l-i güher-engizüñ şekker-şiken olmışdur Gisû-yi dil-âvîzüñ müşg-i Huten olmışdur G. 182/1 26 İskender Pala, Ansklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Akçağ, C. I-II, Ankara 1989, s Ali Nihad Tarlan, a.g.e., s Ali Nihad Tarlan, a.g.e., s Miskle ilgili diğer beyitler için Bkz. G. 384/1, 572/2, 591/2, 547/5,
11 Zülfüñe müşgi müşâbihdür dise bâd-ı sabâ Ne sen ol âlemde ne müşg-i Hıtâ olsun derin G. 417/5 Selami TURAN Tatar: Tatar, şiirde misk kokusu vesilesiyle geçmektedir. Şiirde, sevgilinin saçındaki amber kokusunun, Tatar ın misk kokusundan daha üstün olduğu vurgulanır: Kâmet-i servi havâ-yi kadd-i hoş-reftâr eğer Nâfe-i Tâtârı bûy-i zülf-i anber-bâr sır G. 187/6 29. Habeşistan: Habeşistan, beyitlerde iklim-i Habeş terkibiyle veya Bilâl-i Habeşî vesilesiyle yer alır. Beyaz ve beyazlık anlamlarına gelen Rum kelimesiyle tezat oluşturacak şekilde kullanılmıştır. Şiirde yanaktaki ben, Rum a düşmüş garip bir Habeş sultanına; ab-ı Kevser şeklinde tasavvur edilen dudağın üzerindeki ben ise havuzdaki Bilâl-i Habeşî ye benzetilmiştir: Ruhlarında hâl-i anber-bâruñı gören didi Rûma iklîm-i Habeş sultânıdur düşmiş garîb G. 23/4 Didi lâ linde görüb dâne-i hâl-i siyehin Ab-ı Kevserde karar itdi Bilâl-i Habeşi G. 644/4 Ayrıca şair, Bilâl-i Habeşî nin sesinin güzelliğinden hareketle sevgilinin kulağını örten saçı, sala okuyan Bilal-i Habeşî nin parmağı şeklinde tasavvur ederek farklı bir hayal kurmuştur: Câmi -i hüsne sala etmez ise neyler ola Zülfi gûşunda çü engüşt-i Bilâl-i Habeşi G. 590/5 30. Şam: Şam kelimesi yer adı anlamının yanında, akşam ve karanlık anlamları sebebiyle tevriyeli olarak kullanılmıştır. Ayrıca şamilerin zırh giymesi ve cennet Şam ın altındadır 30 hadisi münasebetiyle geçer. Sevgilinin zülfünün benzetileni olarak beyitlerde yer alır. Bunların yanında Mısr, Yusuf kelimeleriyle birlikte tenasüp; Rum kelimesinin gündüz anlamıyla birlikte tezat oluşturacak şekilde kullanılmıştır: Bir cündîdür ki memleket-i Şâmdan gelür Kul olmağa kapuña giyer ak abâ seher K. 9/43 Mâni olma ko salınsun cân ile dil zülfüñe Ol sevâd-ı Şâmdur bir iki şeydâdan nolur G. 160/3 Zîneti artar cemâlüñ zülf-i anber-fâm ile Mısr Yûsuf tahtı iken buldı revnak Şam ile G. 495/1 Bu hadîs içre ki Şâm altı durur bağ-ı Na îm 30 İ. Hakkı ÜNAL, Şehirlerin Faziletiyle İlgili Uydurma Hadisler ve "Hayru'l-buldan" Risalesi, (E.T.: )
12 146 Necâtî Beğ in Şiirlerinde Yer Adları Zâhidâ sâye-i zülfinde ruhın cennet bil K. 14/ Mısr: Mısır beyitlerde en fazla geçen yer adlarından biridir. Divan da, dil/gönül Mısrı, Mısr-ı hüsn, şekker-i Mısr, Mısr-ı izzet gibi tabirlerle kullanılmıştır. Hemen her beyitte Yusuf peygamberle bağlantılı olarak geçer. Mısır hükümdarlarına Aziz denmesi, şekeri, Hz. Yusuf un Mısır da zindana atılması, sonra oraya sultan olması, rüya tabir etmedeki ustalığı; Nil nehrinin bir gezinti yeri olması yönüyle beyitte yer almaktadır. Ayrıca Şam şehriyle birlikte kullanılarak tenasüp içinde ele alınmıştır 31 : Hâl-i ruhı dil-dâruñ hod bir kara kullukcu Şol Mısra aziz olmak yâ Rab neden olmışdur G. 182/5 Mısr-ı izzetde el üzre tutmadılar Yûsufu Zer gibi tesbîhi tekrar etmeyince yâ Aziz G. 226/5 Gözüñe nergis-i şehlâ kul oldı illetsüz Sözüñe şekker-i Mısr öykünür evet tatsuz G. 238/1 Kamu Yûsuf mı olur hüsn ile Ken ân ehli Kamu sultân mı olur Mısra ya zindan ehli G. 619/1 Şam-ı zülfüñ hakkı ma mur oldı ey Yûsuf-cemâl Olalı dil mısrı sultân-ı hayâlin meskeni G. 620/6 Dün gece düşümde gördüm aglar idüm derd ile Yûsuf-ı Mısr-ı melâhat anı ta bîr eylesün G. 425/4 Gözümden gitmesin haddüñ hayâli Kenâr-ı Nil olur seyrânı Mısruñ G. 285/2 32. Bağdad: Önemli kültür merkezlerinden olan Bağdad, âşığa Bağdat ırak olmaz atasözü; hırsız ve dolandırıcılarının çokluğu vesilesiyle zikredilmiştir: Nola benden kapuña var ise yirden gökçe fark Olmaz ey Mısr-ı melâhat âşıka Bağdâd ırag G. 264/5 Ser-i kûyuñda bilür gamzelerüñle hâlüm Şu ki Bağdâda vara tuş ola ayyârlara G. 465/3 33. Necef: Şia inancının önemli yerlerinden olan Necef, Hz. Ali nin türbesinin olduğu yerdir. Şair, hastaların şifa umuduyla, Hz. Ali nin bulunduğu yerin hürmetine, hediye verilmesi âdetine beyitte yer verir: Redd itme derdmendi eyâ Sahibü n-necef 31 Mısırla ilgili diğer beyitler Bkz. G. 49/1, 169/7, 285/1-6, 472/3, 518/1.
13 Selami TURAN 147 Virsin harîm-i hörmetüñe hastalar tuhaf G. 269/1 34. Ken an: Yakup peygamberin memleketi olarak geçen Ken an, bugün Filistin de Sayda, Sur dolayları ile Suriye nin bir bölümünü içine alan yerdir 32. Ken an şiirde Yusuf ve Yakup Peygamber vesilesiyle geçer. Beyitlerde Yusuf Peygamber, aşkı ve zindana atılmasıyla; Pîr-i Ken an şeklinde zikredilen Yakup Peygamber ise, Yusuf un kanlı gömleğini gördüğünde feryat etmesiyle karşımıza çıkmaktadır: Gördi hûnîn-pirehen gül Yûsufunu lâ-cerem Pîr-i Ken ân gibi ider andelîb efgân yine G. 477/3 Göñlüne gir ben kuluñ şah ol ki sultân olmadı Girmeyince Yûsuf-ı Ken ân zındân koynına G. 502/5 Oyna güzeller ile peyamber oyuncuğın Işk olmadı mı Yûsuf-ı Ken ân oyuncağı G. 584/6 35. Hicaz: Hicaz, Arap yarımadasında Mekke ile Medine nin bulunduğu bölgenin adıdır 33. Şiirde kervanları soyan haramileri münasebetiyle geçer: N eyler yoluñda hecr harâmîsi vasluñuñ Emn ile şart itdi Hicâzuñ Hudâ yoluñ G. 384/2 Ser-i kûyuñda koma hecr harâmîsini kim Kullara emn ü emân ile olur şart-ı Hicaz G. 235/3 36. Medine: Medine, İslamiyet in kutsal şehirlerindendir. Eski adı Yesrib dir. Şair, Hazret-i Peygamber i ve Şehzade Mahmud u övdüğü kasidede, gül bahçesini Medine ye, bahçedeki gülfidanını minareye; kumruları Kur an okuyan kârîlere, gülü ise güneşe benzetmiştir: Oldı mânendi Medine hoş münevver gülsitân Devha-i güldür menâre pertev-i envâr gül K. 15/2 Gülsen münevver oldı serâser Medîne-vâr Kumrılar anda mukri olurlar menâr serv K. 21/ 9 Şair, Divan da yer alan kıt ada ise Medine nin eski adı olan Yesrib i kullanmıştır. Günahkâr kimsenin buralara gelerek günahlarından arınabileceğini vurgulamıştır: Ey kalbi tire sürmeğe cehd eyle suretin Yesrib diyarı hâkine var ise devletin Kt İskender Pala, a.g.e., s İskender Pala, a.g.e., s Ali Nihad Tarlan, a.g.e., s. 13.
14 148 Necâtî Beğ in Şiirlerinde Yer Adları 37. Yemen: Yemen, akik taşı münasebetiyle şiirde geçmektedir. Şiirde akik kanlı gözyaşının ve dudağın benzetileni olarak kullanılmıştır: Eğerçi ağır olur taş kopduğı yirde Sitâre var ki akîki ider Yemen de garib G. 24/3 Ey Ruma akîk ilten sakın ki ziyân eyler Kanlu yaşum ucından âlem Yemen olmışdur G. 84/6 Başın ortaya koyub lâ'lüñe kasd idse şeker Saht olur işidüben kânda akîki Yemenin G. 313/5 38. Karen: Yemen de bir köy olan Karen, Veysel Karânî vesilesiyle geçmektedir. Şair beyitte, gönlün sevgilinin eşiğini terk etmeyişi ile Veysel Karanî nin Karen i terk etmemesiyle ilgi kurarak irsal-i mesel yapmıştır: Dil Halîli işigüñ Kâ besini terk idemez Men ider hubb-ı vatan Veys Karenden çıkamaz G. 231/2 C. Nehir, Dağ ve Deniz Adları: 1. Fırat: Fırat nehri, gözyaşının çokluğunu anlatmak gayesiyle beyitte geçmektedir: Felekden aglamaz iken olalı meftûnuñ Gözüme yeñdürür oldum Furât ü Ceyhûnı G. 635/3 2. Ceyhun: Ceyhun nehri de, Fırat nehriyle aynı amaç doğrultusunda şiirde kullanılmıştır: Ben bir avuç topragam yâ Rab nice idem eşke kim Yumulub geldi gözümden iki Ceyhun üstüne G. 468/3 3. Tuna: Tuna nehri, şairin Karaboğdan ın fethi ve Sultan Bayezid in övgüsü münasebetiyle söylediği kasidede geçmektedir. Beyitte Tuna dan geçmenin zorluğu anlatılmıştır: Alelhusûs gelüb Tunadan ubûr itmek Tecâvüz ola hakikatte hadd-i imkânı K. 25/31 4. Bîsütûn Bîsütûn dağı, Ferhad ın Şirin in aşkıyla deldiği dağın ismidir. Şair, sevgilisine yalvarışını ve kavuşma ümidini dağlara; Ferhad ın deldiği Bîsütûn dağını ise temenna kayasına benzeterek kendisinin ondan daha zor durumda olduğunu anlatmaya çalışır: Taglar kadar niyaz u tevakku yiter baña Ferhâda Bîsütûn temannâ kayasıdur G. 171/2
15 Selami TURAN Umman: Okyanus anlamına da gelen Umman, Divan da bahr-i Umman ve derya-yı Umman tabirleriyle geçmektedir. Divan da inci kaynağı oluşu ve suyunun tuzlu yani acı oluşu münasebetiyle söz konusu edilmiştir: Yüzine kefler urub yire sürüb acıtdılar Bilmezin deryâ-yı Ummânı benüm nem sandılar G. 74/6 Vuslat umanlar duyar mı acısını fürkatüñ Tâlib-i gevher olana bahr-i Ummân tatludur G. 144/4 İremedüm serv-i kaddine döküb saçmag ile Yaşumuñ gevherlerine bahr-i Ummân acısun G. 420/5 6. Aden: Aden inci kaynağı olması yönüyle şiirde geçmektedir: Divan da biri kasidede üçü de gazelde olmak üzere dört yerde geçmektedir. Şair, Sultan Bayezid in övüldüğü kasidede onun cömertliğinin değerini, Aden incisiyle mukayese ederek anlatmaya çalışır: Döndürdi altın üstine cûduñ yeli yemüñ Bî-kıymet oldı dürr-i Aden nitekim habâb K. 3/25 Gazellerde yer alan beyitlerde ise, Aden incisi sevgilinin dişlerinin benzetileni konumundadır: Di Necâtî dişinüñ vasfını tâ kim nazmuñ Hacil idüb araka gark ide dürr-i Adeni G. 591/5 Merhamet kılmaz iseñ ey dişleri dürr-i Aden Ha Necâtî ha bir âvâre gözi yaşlu yetîm G. 352/5 Dişlerüñle saçuña virmese bâc ile haraç Dür Adenden gelimez nâfe Hutenden çıkamaz G. 231/4 D. Kutsal Mekân Adları: 1. Ka be, Beyt-i Ma mûr: Müslümanların kıblesi ve kutsal ziyaret yeri olan Ka be, Necâtî Divanı nda en fazla geçen mekânlardandır. Ka be veya Beyt-i Ma mur tabirleriyle beyitlerde geçer. Ka be Hazret-i İbrahim in Ka beyi bina etmesi, âşığın gönlü, sevgilinin cemali, eşiği, mahallesi (kuy), yolu, kapısı; padişahın dergâhının toprağı, onun izzet ve iclali, eşiği için benzetilen olarak kullanılmıştır. Bunların yanında Ka bedeki mihrab, hacıların Ka be den gelmesi, siyah örtüsü, Ka be nin örtüsünde ve çatısında bulunan altın ve gümüş; Ka bede köle azat etme geleneği; görevden alınanların Ka beyi ziyaret etmesi, Burada duaların kabul olacağı, Ka be yolunda ölenlerden hesap sorulmayacağı, parası olanın hacca gidebileceği, Ka be de hurmanın ucuz olması, Ka benin yerin ortası olarak kabul edilişi, Hak dostlarının Ka bede buluşmaları, hacıların buradan hurma
16 150 Necâtî Beğ in Şiirlerinde Yer Adları getirmeleri, hacca her gidenin hacı olamayacağı, kurban kesilmesi ve Safa mevkiinin burada bulunması gibi sebeplerle Divan da zikredilmiştir 35. Her kişi ögüb göğe çıkarmak Câ izdür olursa Beyt-i Ma mûr Kt. 31/1 Beñzedürken yâr işigüñ ehl-i diller Ka beye Başlamamış idi İbrâhim-i Âzer Ka beye G. 456/1 Kıble hakkı Ka be yüzüñdür murâd Ey kapısı secde-gâhum gel berü G. 437/2 Didüm işigüñe yüzüm süreyim güldi didi İşte bak Ka be gerek hâcî gerek kurbân ol G. 336/3 Abîr-i Ka be-i kûyuñ baña ıtrı kefen eylen Kim anda hûr-ı Rıdvâna be-gâyet armağandur bu G. 439/4 Râh-ı ışkuñda senüñ peykânına cân virdügim Bu ki Ka be yollarında habb-ı rümmân tatludur G. 144/8 Kapuñ cihanda şehâ ben kula penâh yiter Tavâf-ı Ka be gerekmez bu secde-gâh yiter G. 157/1 Mânend-i hâk-i Ka be-i dergâh-ı Şehriyâr Olur safâ atiyyet ü hâcet-revâ seher K. 9/21 Südde-i saltanatı kıble-i eşrâf-ı kirâm Merkez-i ma dileti Ka be-i izz ü iclâl K. 16/17 İşigüñde bilinür her kişinüñ mikdârı İşidürüz bunı kim âdemedür Ka be mihak K. 12/23 Baş urub tâ at iderler ileyinde şol kim Bir azîze dayana Kâ beye mihrâb gibi G. 614/3 Kuyuñdan esen yile çıkar karşı dil ü cân Şol resm ile kim Ka be yolından gele hâcî G. 566/3 Kara geyer şeb-i mi râc ü Hazret-i Ka be Misâl-i mürşid-i kâmil muhassılü l-âmâl K Ka be ile ilgili diğer beyitler için Bkz. Msn. s. 5; Kt. 29/3, 60/2; Mrs. s. 97; K. s. 17, 9/33, 16/43; G. 44/4, 63/4, 74/4, 66/1, 104/2, 113/1, 113/4, 114/3, 123/3, 177/5, 230/6 235/1, 244/7, 272/2, 273/4,348/1-5, 336/2, 337/1, 450/4, 456/1-9, 471/7, 472/5, 510/5, 517/3, 602/2, 627/1, 645/3. 36 Ali Nihad Tarlan, a.g.e., s. 18.
17 Selami TURAN 151 İşigüñe ko doyunca süreyin yüzüm gözüm Çok sürilür çün bilürsen sîm ile zer Ka beye G. 456/2 Kûyuña meyl eylerem gamdan halâs olmag içün Bellüdür âzâd olur varınca çâker Ka beye G. 456/4 Sen yanuñdan sürdüğünce ben işigüñ gözlerem Kim gider âdet durur ma zûl olanlar Ka beye G. 456/6 Nice kim arsa-i âlemde ola hacc ü tavâf Nice kim Ka be kapusında kabûl ola dilek K. 12/26 Didüm yoluñda ey dil-ber ne çok âşıklaruñ ölmiş Didi kim Ka be yolında ölenlere hisâb olmaz G. 244/6 Çihre-i zerd ile irer işigüñe ehl-i derd Kim tavâf-ı Kâ be olur kuvvet-i zerle nasîb G. 23/6 Yüzüñ görene irse nola lâ l-i şeker-hâ Erzân olur ey şîr-dehen Ka bede hurma G. 18/1 Egerçi yir göbegi Ka bedür cihâna şeref Ki Çînde nâfe ile bulur i tibâr gazâl K Şu resme ümmet arasında dostlar var kim Tavâfa gelse ider Ka be aña istikbâl K Virür haber-i la lüñi bâd-ı ser-i kûyuñ Lâbüd getürür Ka be müsafirleri hurmâ K. 1/4 Kûyuña gelmek ile âşık dirülmesin rakîb Hâcî olmaz bellidür varmag ile har Ka beye G. 456/5 Ka be-i kûyuñ hakkı-çün âşıkın bayramıdur Gamze-i bed-kîşüñe cânını kurbân eylemek G. 315/2 Harîm-i Ka be nüñ el-hak Safânuñ adı var ancak Cemâlüñ Ka besine bak nice virür safâ kıblem G. 348/6 37 Ali Nihad Tarlan, a.g.e., s Ali Nihad Tarlan, a.g.e., s. 20.
18 152 Necâtî Beğ in Şiirlerinde Yer Adları 2. Kubbe-i Hadra: Necâtî, terkib-bend şeklindeki bir kasidesinde, ismini vermediği bir mescitten bahsederken, mescidin Kubbe-i Hadra yı kıskandıracak güzellikte olmasına sebep olarak, devletin mühendis, bahtın ise mimar olmasını gösterir: Oldur ol mescid ki reşk-i Kubbe-i Hadrâ ola Bazû-yı devlet mühendis baht aña bennâ ola Trk. III/1, s Mescid-i Aksa: Şair yine aynı terkib-bendde, yine ismini söylemediği bir camiin değerini, güzelliğini ve eşsiz oluşunu, Mescid-i Aksa ile kıyaslayarak ifade etmeye çalışır: Câmi olmışdur nihâyetde latif ü bî-bedel Belki kudsîler katında Mescid-i Aksa ola K. III/3 39 E. Efsanevî Yer Adları: 1. Sedd-i İskender: Sedd-i İskender, dünya üzerinde fesat çıkaran Ye cüc ve Mecüc kavminin etrafa fitnelerini yaymalarına engel olmak için, Zülkarneyn tarafından yapılan seddin adıdır 40. Necâtî, Sultan Bayezid ve Ali Paşa nın övüldüğü kasidelerde, onların hükümran olduğu dönemi, fitne Ye cücüne karşı yapılmış Sedd-i İskender e benzetir: Neye dirlerdi kim olmaz yaluñuz taş dîvâr Fitne Ye cûcına ey sedd-i Skender hâtem K.19/2 Eyledi âhir zemânuñ fitnesi ye cûcuña Devletüñin Sedd-i Skender gibi bir hısn-ı hasîn K. 20/45 2. Bağ-ı İrem: Bağ-ı İrem, Ad kavminin kralı olan Şeddad tarafından tanrılık iddiasıyla cennet bahçelerinin özelliklerine benzetilerek yaptırılan bahçenin adıdır. Allah ın gönderdiği bir tufan ile yerle bir olmuştur 41. Necâtî, Sultan Mehmed i övdüğü kasidesinin teşbib kısmında Bağ-ı İrem i onun meclisi için mukayese unsuru olarak kullanır: Bâg-ı İrem gözüñe görünmez kimesnenüñ Min-ba d kimse cennet içün çekmez intizâr K. 6/16 Hazret-i Peygamber i anlattığı kıt ada ise onun mezarını İrem bağına benzetir: Dünya içinde Bâğ-ı İrem görmek isteyen Sürsün yüzüñ mezârına ol yüce Hazretin Kt Bir başka beyitte ise, sevgilinin yanağını İrem bahçesine, yüzüne düşen kıvrım kıvrım saçlarını ise sümbül ve reyhana benzetmiştir: Gül yanağında zülf-i perişan girih girih Bâğ-ı İremde sünbül ü reyhan girih girih G. 524/1 39 Ali Nihat Tarlan, a.g.e., s İskender Pala, a.g.e., s. 522; Ahmet Talat Onay, a.g.e., s İskender Pala, a.g.e., s. 67; Ahmet Talat Onay, a.g.e., s Ali Nihat Tarlan, a.g.e., 13.
19 Selami TURAN Çah-ı Bijen: Çah-ı Bijen, Şehnâme kahramanı Rüstem in yeğeni olan Bijen in hapsedildiği kuyunun adıdır 43. Şair, Sultan II. Bayezid övgüsü için yazdığı hançer redifli kasidesinde, hançer in Çeh-i Bijen de olmasının sebebini yan basmasına bağlar. Beyitte geçen yan basmak deyimi dürüst davranmamak, bir işte aldanmak, dürüst davranmamak, kaypaklık etmek 44 anlamlarına gelmektedir: Sebeb nedür ki giriftâr-ı Çâh-ı Bijen olur Meger ki cânib-i a dâya basdı yan hançer K. 7/28 4. Çeh-i Babil: Babil kuyusu anlamına gelen Çah-ı Babil, Hârut ve Mârût isimli meleklerin, işledikleri suçun cezasını çekmek üzere kıyamet gününe kadar baş aşağı asılı kalacakları kuyunun ismidir 45. Necâtî, veziriazamın vasfını anlattığı kasidesinin teşbib kısmında bu olaya gönderme yapar: Asılur ser-nigûn Hârût gibi Çeh-i zulmânî-i Babilde ekser K. 10/4 Sonuç olarak; Necatî Beğ divanında elli bir yer adı tespit edilmiştir. Şairin gelenekten gelen yer adlarının yanı sıra yaşadığı, gezdiği gördüğü farklı yer adlarına da şiirlerinde yer vermesi onun, bulunduğu coğrafyaya duyarlı olduğunu göstermektedir. Yer adlarını kullanım sıklığı bakımından Ka be birinci, Rum ikinci, Mısr üçüncü, Bursa/Kaplıca dördüncü, Hıta/Huten beşinci, Çin ise altıncı sırada yer alır. Divan da geçen yer adları, kullanıldıkları nazım şekillerine göre farklılık arz etse de genellikle, estetik bir kaygıyla ele almıştır. Söz konusu yer adlarından Aydın, Germiyan sevgilinin yüzü; Karesi ve Tire sevgilinin beni; Küynük (Göynük) ise âşığın aşkının benzetileni olarak kullanılması buna güzel bir örnektir. Necatî Beğ, şiirlerinde yer adlarını kullanırken, şiir sanatının gereklerine uygun olarak, teşbih, cinas, tevriye, istiare, kinaye, tezat, tenasüb ve leff ü neşr sanatlarından istifade etmiştir. Şiirde yer adlarının kullanımında kaside ve diğer nazım şekilleri bakımından farklılık göze çarpmaktadır. Kasidelerde geçen yer adları daha çok padişahın gücü ve tesir sahasını göstermek amacıyla, fethedilen veyahut bir şekilde münasebet tesis edilen yerler şeklindedir. Bu yer adları üzerinde fazla sanat yapılmamış, şiirdeki konu ile bağlantılı özelliği vurgulanmıştır. Buna karşılık Necatî Beğ in bilhassa gazellerde kullandığı yer adlarında şairlik muhayyilesinin ön plana çıktığını görüyoruz. 43 Bijen in hikâyesi şöyledir: Şehnâme kahramanı Rüstem in kız kardeşinin oğludur. Efrâsiyab ın kızı Münîje yi sever, bunu duyan Efrâsiyâb, Bijenin öldürülmesini ister, Etrafındakilerin araya girereler. Bunun üzerine Efrâsiyab, Bijen in cezasını, bir kuyuda çekmesine müsaade eder. Kuyuda yedi sene kalan Bijen, dayısı Rüstem tarafından kement atarak onu kuyudan çıkarır. Bkz. Onay, a.g.e., s. 10) 44 TDK, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, atalst&kelime=yan+basmak&hng=tam (E.T.: ) 45 Sır James W. Redhouse, a.g.e.,s. 711; İskender Pala, a.g.e., s. 111.
20 154 Necâtî Beğ in Şiirlerinde Yer Adları Kaynakça Özcan, Abdülkadir, Boğdan, DİA, C. 5, İstanbul 2001, s Ali Nihad Tarlan, Necâtî Beg Divanı, MEB, İstanbul Ceylan, Ömür, Taşranın Altın Çiçeği Safran, ESKI%20 TURK%20%20 EDEBIYATI/ceylan_safran.pdf (E.T.: ) Çetin, Osman, Horasan, DİA, C. 18., İstanbul 1998, s Dávid, Géza, Budin, DİA, C. 5, İstanbul 1992, s İskender Pala, Ansklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Akçağ, C. I-II, Ankara İvgin, Hayrettin, Âşıklık Geleneğinde Ekoller ve Bunlarda Dil, HALK%20 EDEBIYATI/37.php (E.T.: ). Köksal, M. Asım, Peygamberler Tarihi, Türkiye Diyanet Vakfı yayınları, C. I, Ankara Mehmed Çavuşoğlu, Necâtî Bey Dîvânı nın Tahlili, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul Saray, Mehmet; Uzun, Mustafa, Bedahşan, DİA, C. 5, İstanbul 1992, s Maxim, Mihai, Kili, DİA, C. 24, İstanbul 2001, s Bilge, Mustafa L., Akkirman, DİA, C. 2, İstanbul 1989, s Nazım İntepe, Osmanlı da Bedestenler, (E.T.: ) Onay, Ahmet Talat, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı, (Haz.: Cemal Kurnaz), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara TDK, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, atalst&kelime=yan+basmak&hng=tam (E.T.: ) ÜNAL, İ. Hakkı, Şehirlerin Faziletiyle İlgili Uydurma Hadisler ve "Hayru'l-buldan" Risalesi, (E.T.: ) Varlık, Mustafa Çetin, Germiyanoğulları, DİA, C. 14, s
Uluslararası Sosyal Aratırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Volume: 3 Issue: 15 Klâsik Türk Edebiyatının Kaynakları Özel Sayısı -Prof. Dr. Turgut KARABEY Armaanı- KLASK TÜRK RNDE
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜ ESKİ TÜRK EDEBİYATI - II DERS NOTLARI 2. Sınıf - 2. Dönem İsa SARI www.isa-sari.com Şeyhî Divân edebiyatının kuruluş devrinde önde gelen şairlerdendir. Asıl ismi Yûsuf Sinanüddindir.
- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/4, Fall 2012, p. 921-946, ANKARA-TURKEY HAYÂLÎ BEY İN BİLİNMEYEN GAZELLERİ Savaşkan Cem BAHADIR * ÖZET
BÂKÎ VE NEDÎM İN GAZELLERİNDE SEVGİLİDEKİ GÜZELLİK UNSURLARI Hazırlayan: Fatma KANDEMİR Danışman: Yrd. Doç. Dr. Ayşegül Mine YEŞİLOĞLU Lisansüstü eğitim,öğretim ve sınav yönetmeliğinin Türk Dili ve Edebiyatı
MİHRÎ HATUN DİVANI NDA ŞEHİR METHİYESİNE BİR ÖRNEK: LÂDİK AN EXAMPLE OF URBAN LAUDATORY-POEM IN MIHRÎ HATUN S DIWAN: LÂDIK Selami TURAN * Özet Bir şehri veya şehrin güzellerini tasvir etmek amacıyla yazılan
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜ ESKİ TÜRK EDEBİYATI - I DERS NOTLARI 2. Sınıf - 1. Dönem İsa SARI www.isa-sari.com Divan Edebiyatına Ait Bir Eserin İncelenmesi Şekil Yönünden 1. Nazım şekli Nazım şeklini
- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, p. 617-633, ANKARA-TURKEY EL ARKASI YERDE DEYİMİ VE BU DEYİMİN DİVAN ŞİİRİNDEKİ KULLANIMI * H. İbrahim DEMİRKAZIK
261 NEDİM DİVANI NDAKİ GİYİM KUŞAM VE SÜSLENMEYLE İLGİLİ UNSURLAR * BATİSLAM, H. Dilek TÜRKİYE/ТУРЦИЯ ÖZET Edebî eserlerde eski kültürümüzde ve sosyal hayatta özel bir önem verilen giyim kuşam ve süslenmeyle
- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, p. 833-877, ANKARA-TURKEY ON SEKİZİNCİ YÜZYILDAN BİR KIRKAMBAR: ELÎFÎZÂDE FEYZÎ MECMUASI * Fatma BÜYÜKKARCI YILMAZ
- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, p. 549-578, ANKARA-TURKEY ON YEDİNCİ YÜZYILDAN BİR KIRKAMBAR: BALDIRZÂDE AİLESİNE AİT BİR MECMUA ÖZET Fatma BÜKKARCI
- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/3 Summer 2011, p.1679-1696 TURKEY AHMED PAŞA NIN ELİMDEN NE GELİR REDİFLİ İKİ GAZELİ VE DİVAN EDEBİYATINDA
TOPRAK BAŞA, BAŞ TOPRAĞA TARİHÎ BİR TÜRK KARGIŞININ KLASİK TÜRK ŞİİRİ NE YANSIMALARI Earth Upon The Head, The Head Under Earth Reflections of a Historic Turkish Curse on Classical Turkish Poetry Doç. Dr.
KENDİ GÖK KUBBEMİZ DE ESKİ ŞİİRİN RÜZGÂRLARI Abdullah ŞENGÜL * ÖZET Yahya Kemal, Divan edebiyatı kaynağından geniş bir şekilde yararlanmıştır. Onu Eski şiirin temsilcisi olarak göstermek doğru değildir.
ANTEPLĐ AYNÎ DĐVANI NDAKĐ TARĐH MANZUMELERĐ ÜZERĐNE BĐR ĐNCELEME ÖZET Şener DEMĐREL 1 Tarih düşürme ebced hesabı çerçevesinde bir olayın tarihini belirlemek amacıyla başvurulan bir sanattır ve aynı zamanda
KLASİK TÜRK EDEBİYATINDA VAR İÇİNDE REDİFLİ ŞİİRLER VE NEDİM İN VAR İÇİNDE REDİFLİ GAZELİ Ayşe YILDIZ ÖZET Klasik Türk edebiyatında nazire geleneği bir okul fonksiyonunu üstlenerek önemli bir yer tutmuştur.
AZÎZ MAHMÛD HÜDÂYÎ DÎVÂN-I İLÂHÎYÂT I Kitabevi AZÎZ MAHMÛD HÜDÂYÎ DÎVÂN-I İLÂHÎYÂT Tıpkıbasım ve çeviri Hazırlayanlar Dr. Mustafa Tatcı Dr. Musa Yıldız III ÖN SÖZ Celvetî tarîkinin Pîri Azîz Mahmûd Hüdâyî
NEV Î NİN BAHAR ve KIŞ İLE İLGİLİ İKİ GAZELİ Dr. M. Nejat SEFERCİOĞLU 1[1] e-kaynak: http://www.geocities.com/msefercioglu/makaleler/nevininikigazeli.htm Nev î, Dîvan edebiyatımızın İran edebiyatının tesirinden
Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 3, İstanbul 2009, 63-86. FATİH KÖKSAL Metin Neşrinde Vezinle İlgili Problemler, Bazı Tespit ve Teklifler The Problems Related With Meter in Text Presenting, Some Identification
- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, p. 189-211, ANKARA-TURKEY SARI ABDULLÂH EFENDİ (Ö. 1661) NİN MESLEKÜ L- UŞŞÂK KASÎDESİ VE LA LÎ-ZÂDE ABDÜLBÂKÎ
251 TÜRKÜLERDE GEÇEN TÜRKİYE DIŞINDAKİ YER İSİMLERİ DURSUNOĞLU, Halit-GÜLERYÜZ, Şebnem TÜRKİYE/ТУРЦИЯ ÖZET İnsanlar ve topluluklar arasında ortak dillerden biri de müziktir. Bu dil aynı ya da yakın coğrafyaları
EDEBİYAT-TARİH İLİŞKİSİ Edebiyat tarihi, medeniyet tarihinin en önemli kısmıdır. Bir milletin uzun asırlar esnasında geçirdiği fikrî ve hissî gelişmeyi belirten bütün kalem ürünlerini inceleme ile onun
ANADOLU DA NEVRUZ KUTLAMALARI ve EMİRDAĞ-KARACALAR ÖRNEĞİ Nevruz Celebrations in Anatolia and Emirdağ-Karacalar Sample Abdullah ŞENGÜL ÖZET Anadolu nun tamamında görülen Nevruz kutlama geleneği, bazı bölgelerde
Rabia UÇKUN * UÇKUN, Rabia (2014). Saltuknâme De Sarı Saltuk Gazi ye Atfedilen Kerametler. Türk Dünyası Bilgeler Zirvesi: Gönül Sultanları Buluşması. 26-28 Mayıs 2014. Eskişehir 2013 Türk Dünyası Kültür
Mevlâna ile Şems-i Tebrîzî ye Göre Ebu l-hasan-i Harakanî Hasan ÇİFTÇİ Doç. Dr. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi firstname.lastname@example.org Giriş Özet [Hasan Çiftçi, Mevlâna ile Şems-i Tebrîzî ye
ORTAOKUL VE İMAM HATİP ORTAOKULU Öğretim Materyali KUR AN-I KERİM 6 YAZARLAR Yrd. Doç. Dr. M. Vehbi DERELİ Nazif YILMAZ DEVLET KİTAPLARI İKİNCİ BASKI..., 2014 MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI YAYINLARI... : 5904
ALİ ŞİR NEVÂYî YE BAĞLI OLARAK ANLATILAN FIKRALAR Attributed Anectodes to Ali Shir Nawai Selma ERGİN SOL ÖZET Bu çalışmada, Ali Şir Nevâyî ye bağlı olarak anlatılan fıkralar üzerine bir inceleme yapılmıştır.
Hz. YUNUS EMRE Şiirleri KARA TOPRAĞIN ALTINDA Teferrüç eyleyu vardım, sabahın sinleri gördüm Karışmış kara toprağa, şu nazik tenleri gördüm Çürümüş, toprak olmuş ten, sin içinde yatar pinhan Boşanmış damariakmış