Otizmli Çocukların İletişim Becerilerinin Desteklenmesi
Otizm Spektrum Bozukluğu olan çocukların özellikleri bir yelpaze içinde seyreder. Her bir otizmli çocuk otizmden farklı düzeyde etkilenmekle birlikte, bir alanda tipik gelişim düzeyine sahipken diğer bir alanda yaşıtlarına göre gecikme gösterebilir. Bu alanlardan biri de dil ve iletişim becerileridir. Aileler, çocuklarının otizmli olmasından genellikle konuşmadaki gecikme ya da farklılıklardan dolayı şüphelenmektedir. Yelpazede, hiç konuşmayan ya da herhangi bir yolla iletişim kurmayan bireyler olduğu gibi, akranlarından ayırt edilemeyecek düzeyde iletişim becerilerine sahip bireyler de bulunmaktadır. Otizm Spektrum Bozukluğu olan bireylerde yaygın şekilde görülen iletişim özellikleri aşağıdaki gibi sıralanabilir.
- Ekolali (sözcük ve cümlelerin tekrarlanması),
- Monoton ses tonu,
- Dilin kullanımında farklılıklar ve kendiliğindenlik olmaması,
- İşaretler, mimikler gibi alternatif iletişim becerilerini kullanmada başarısızdırlar,
- Konuşurken birinci tekil şahısları (ben) yerine üçüncü tekil (Ayşe, Ahmet, vb) şahısların kullanılması,
- Soyut ifadeler, mecazları anlamada güçlük yaşanması,
- Sözel olmayan iletişim yetersizliği,
- Alıcı dil (başkalarının söylediklerini anlama) ve ifade edici dil (konuşma) düzeyleri arasında fark olması şeklinde sıralanabilir.
Otizmli Çocuklarda İletişim Becerilerini Geliştirme Yolları:
İlginç Nesne ve Etkinlikler Bulmak:
Konuşma konusu olabilecek, çocuğun ilgisini çeken nesne ve etkinlikler bulmaya çalışın. Bu amaçla çocuğun ilgi ve nesne takıntılarından da yararlanabilirsiniz. Kendi çalıştığımız otizmli çocuklardan örnek vermek gerekirse; bir çocuğumuzun balıklara karşı aşırı ilgisi vardı, başka bir çocuğumuz oyun hamuruyla oynamayı çok seviyordu. Balıklar da, oyun hamuru da renkler ve boyutlar gibi bazı kavramlar üzerinde konuşmak için çok uygun birer fırsattı bizim için. Ayrıca, bu nesnelerin her ikisiyle de sıra alma etkinlikleri tasarlamak mümkündü: Sırayla kovadan oyuncak balık tutmak ya da sırayla oyun hamurundan yapılan pideyi kesmek gibi…
Gereksiz Sorular Sormaktan Kaçınmak:
Çok ve gereksiz soru sormak, sanıldığının aksine, dil gelişimine fazlaca bir katkıda bulunmaz. Özellikle şu tür soruları gereksiz yere ve tekrar tekrar sormaktan kaçının:
- Bu ne?
- Oynadığın şeyin adı ne?
- Senin adın ne?
Kısaca, çocuklara, yalnızca yanıtını gerçekten merak ettiğiniz sorular sorun! Çocuktan yanıt gelmesi için, çocuğu sinirlendirecek derecede ısrarcı olmaktan kaçınarak, çocuktan gelen minicik bir karşılığı bile yanıt olarak kabul edin, pekiştirin ve doğru yanıta model olun. Örnekleyecek olursak; çocuktan soruyla ilişkili nesneye ya da olaya bakma, sizinle göz kontağı kurma, gülümseme, ses çıkarma gibi herhangi bir iletişimsel tepki gelir gelmez bunu sorunuza yanıt olarak kabul edin. Size yanıt verdiği için memnun olduğunuzu abartılı biçimde gösterip, ‘Evet, kedi/elma/top…’ diyebilirsiniz.
Konuşma öncesi iletişim becerilerini destekleyin:
İletişim kurmak, konuşmaktan ve konuşulanları anlamaktan ibaret değildir. Hiç konuşmayan ya da çok sınırlı sesler çıkaran çocuklarda da iletişim becerileri geliştirilebilir. Tipik gelişen çocuklar konuşmadan önce bazı iletişimsel davranışları sergilemeye başlarlar. Çocuğun siz ona bir şeyler söylerken yüzünüze bakması ya da istediği oyuncağı işaret ederek size bakması bu davranışlara verilebilecek örneklerdendir.
Otizmli çocuğa, konuşmuyorsa ve konuşmanın yerini alabilecek iletişimsel davranışları sergilemiyorsa, bu davranışları öğretmeniz hem onunla kolay iletişim kurmanızı hem de olası davranış problemlerini (ağlama, bağırma, eşyaları fırlatma, kendisine ya da karşısındakine zarar verme vb.) önlemenizi sağlar. Bunun için çocuğun kolay öğrenebileceği iletişimsel davranışlar seçmelisiniz. Çocuk bu davranışı sergilemede ustalaşınca ise daha üst düzey davranışlar bekleyebilirsiniz. Örneğin, çocuğun su istediği için bazı sinyaller verdiğini tahmin ediyorsanız onu mutfağa götürüp sürahiyi işaret etmesi için destekleyebilirsiniz. Bunun için parmaklarına şekil verip bu fiziksel yardımınızı zaman içinde geri çekebilirsiniz. Sonrasında ise çocuğun suya ulaşmasına mutlaka izin vermelisiniz. Benzer şekilde çocuğun ihtiyaçlarını bildirmesi için bazı resimler ya da işaretler kullanmayı öğretebilirsiniz. Örneğin, tuvaleti gelen bir çocuğa, üzerinde klozet resmi olan bir kartı alıp size vermesini ya da parka gitmek isteyen bir çocuğa üzerinde park resmi olan bir kartı alıp size vermesini öğretebilirsiniz. Önce birkaç ihtiyaca yönelik görselleri kullanmayı öğrettikten sonra bu görsellerin sayısını artırabilir, bu kartları kolaylıkla seçebileceği çanta ya da klasörler hazırlayabilirsiniz. Eğer çocuğun görselleri ayırt etmekten ziyade işaretlerle daha kolay iletişim kurabileceğini düşünüyorsanız, ya da denedikten sonra öyle olduğuna karar verdiyseniz bu yolla iletişim kurmayı öğretmeyi deneyebilirsiniz. Örneğin, tuvaleti gelen çocuk göbeğine iki kez vurabilir ya da acıktığında dudaklarına dokunabilir. Bununla birlikte görsellerin herkes tarafından kolaylıkla anlaşılabilir olması görsel kullanımının daha etkin olmasını sağlamaktadır
Çocuğun Yaptıklarıyla İlgili Yorumlarda Bulunmak:
Çocuğun neler yaptığını gözleyerek, bu gözlemlerle ilgili yorumlarda bulunun. Diğer bir deyişle, çocuğun içsel konuşmalarını tahmin ederek, bunları söylemeye çalışın.
Örneğin:
- Çocuk bebeğe mama yedirmeye çalışıyorsa ‘Galiba bebeğimizin karnı acıkmış’ diyebilirsiniz.
- Çocuk sessizce arabasıyla oynuyorsa ‘Iğğn, ığğn, düt, düt’ sesleri çıkararak ona eşlik edebilirsiniz.
- Çocuk parkta alıp başına gitmeye kalkıştığında ‘Hadi biraz gezinelim’ diyebilirsiniz.
Beklemek ve İşaret Vermek:
Çocukla sohbet ederken, sıra ona geldiğinde, kendisinden karşılık beklediğinizi belirtin. Nasıl mı?
- Çocuğun gözlerinin içine bakarak
- Dudaklarınızı hafifçe aralayarak
- Kaşlarınızı kaldırarak
- Çocuğa doğru hafifçe eğilerek
Çocuk karşılık verinceye kadar duraklayın ve çocuktan hiçbir yanıt gelmeyeceğinden emin oluncaya kadar söze girmeyin. Beklemekte zorlananlar, içlerinden beşe kadar saymayı deneyebilirler. Çocuk hiç sözcük kullanmasa bile, çıkardığı sesleri ve yaptığı jestleri onun sohbete katılımı olarak kabul edin.
Sohbete Katılmayı Pekiştirmek:
Çocuk sohbete katıldığında, mutlaka onu ödüllendirin. Olası pekiştireçler:
- Gülümsemek
- Gıdıklamak
- Sohbeti hoş bir şekilde sürdürmek
- Onaylamak: Evet, tabii ki, çok haklısın…
Abartılı Jest, Mimik ve Ses Tonu Kullanmak:
Otizmli çocuklarla etkileşirken, tıpkı küçük bir bebekle oynuyor gibi jest, mimik ve ses tonunuzu olabildiğince oyuncaklı hale getirin. Böyle yapmanın iki temel yararı vardır:
- Çocuğun, sizin söylediklerinizi anlama olasılığını artırmak
- Çocuğun ilgisini çekmek
Model Olmak:
Çocuğun yanlışlarını düzeltmek yerine, ona model olmaya çalışın.
Örneğin:
- Çocuk ‘Tağs’ dediğinde ‘Hayır, tavşan. Söyle bakayım: Tav-şan’ demek yerine,
- Çocuk ‘Tağs’ dediğinde ‘Evet, tavşan, tav-şan’ demeyi deneyin.
Kısa ve Anlaşılır Konuşmak:
Konuşmanızı, çocuğun dil gelişimi düzeyine uygun şekilde basitleştirin. Örneğin, çocuk tek sözcük düzeyindeyse, siz de birkaç sözcüklük cümleler kurmaya çalışın. Ayrıca, biraz yavaş ve bir cümleden diğerine geçerken kısa bir ara vererek konuşmaya özen gösterin.
İletişim İçin Fırsat Yaratmak:
Herhangi bir durumda çocuğun öncelikle ne isteyebileceğini kestirin ve çocuğun bu nesneye ulaşmasını bir süre engelleyin. Çocuk nesneyle ilgili bir iletişimsel girişimde bulunduğunda, nesneye ulaşmasını sağlayın.
Yani çocuk ‘leb’ demeden ‘leblebi’yi anlayın ama hemen vermeyin! Leblebiyi uzaktan çocuğa gösterin ya da ‘Leblebi mi istiyorsun?’ diye sorun. Çocuktan kabul edilebilir bir jest ya da söz geldiğinde leblebiyi verin.
Unutmayın ki, her şeyin her an hazır ve nazır bulundurulması, çok değerli iletişim fırsatları olan çocuğun bir şeyler istemek için sizinle iletişim başlatma fırsatlarını yok eder.
Konuşmayı Eğlenceli Hale Getirmek:
Çocukla konuşurken rahat, mutlu ve neşeli olun. Ayrıca, çocuğun ilgisini çeken sözcüklere yer vermeye özen gösterin. Konuşmak can sıkıcı ve sinirlendirici bir uğraşsa, çocuk neden bu zahmete katlansın?
İletişim davranışını ödüllendirin:
Davranışımızı büyük ölçüde devam ettiren, sonucunda kısa ya da uzun vadede kazandıklarımızdır. İletişimsel davranışları bu açıdan bir avantaja sahiptir. Çünkü iletişimsel davranışın kendisi, bireyin istediği bir şeye ulaşmasını sağladığı için doğal olarak ödüllendiricidir. Örneğin, çocuk “su” diyerek suya ulaşır, “acıktım” diyerek karnını doyurur, üzerinde park görseli olan kartı vererek parkta eğlenceli zaman geçirir. Tüm bunlar, çocuğun davranışlarının doğal sonucudur ve ödüllendiren sonuçları olduğu için bu davranışların sürme olasılığı oldukça yüksektir.
Bununla birlikte, iletişimsel davranışlar desteklenirken, davranışların doğal sonuçlarının yanı sıra sosyal ödüller sunmak etkililiği artıracaktır. Örneğin çocuk bizden onu kucağımıza almamızı istiyor ve bu yüzden “kucak” diyorsa, onu kucağımıza alırken aynı zamanda “Kucaklamamı istiyorsun. Ne kadar güzel “kucak” dedin” diye eklemek sunulabilecek sosyal ödüllere bir örnektir. Başlangıçta bizim yardımımızla da olsa gerçekleştirilen tüm uygun iletişimsel davranışlarda bu sosyal ödül sağlanırken, zaman içinde yalnızca yardımsız davranışlar sosyal olarak ödüllendirilebilir ve en sonunda iletişimsel davranışlardan yalnızca bazıları sosyal olarak ödüllendirilerek yalnızca davranışın doğal sonucunun ödüllendirici olması beklenebilir.
Taklit oyunları oynayın, şarkılar söyleyin:
Çocukla karşılıklı olarak birbirinizin hareketlerini, seslerini ya da sözlerini taklit etmeniz çok önemlidir. Henüz sesleri taklit edemeyen bir çocukla bazı beden ve yüz hareketlerini taklit etmesini teşvik edebilirsiniz. Sesleri taklit edebilen bir çocuktan ise kısa sözcükleri sizin ardınızdan tekrarlamasını isteyebilirsiniz.
Müzikten hoşlanan çocuklarda şarkılardan da yararlanabilirsiniz. Bazı çocuklar sevdikleri şarkıları dinlemekten ve dinlerken eşlik etmekten çok hoşlanırlar. Bunun için şarkı söylemeye başlayıp, şarkının bazı yerlerinde durarak çocuğun şarkıyı tamamlamasına ya da içinden bir sözcüğü söylemesine teşvik edebilirsiniz.
KAYNAKÇA:
- Psk. ve Özel Eğitim Uzmanı Ayşe Büşra Subaşı Yurtçu / otizmli çocukların dil ve iletişim becerilerinin evde desteklenmesi
Erişim Tarihi (28.07.2019)
- BeyazOkul / Otizmli Çocuklarda İletişim Beceleri 02.07.2013
Erişim Tarihi (28.07.2019)