1 Sivil İtaatsizlik Kadir Candan * Murat Bilgin ** 1. Giriş Demokrasinin en önemli unsurlarından biri yasaların veya hükümet politikalarının halktan gelen etkiler doğrultusunda değişime açık olmasıdır. Söz konusu etkiler, siyasi partilerden ve sivil toplumdan gelmektedir. Siyasi partilerin etkisi çoğunlukla parlamento faaliyetleri aracığıyla gerçekleştirilmektedir. Sivil toplumun ise yasaları ve hükümet politikalarını etkilemek amacıyla uygulayabileceği çeşitli yöntemler mevcuttur. Buna göre sivil toplum hükümetle veya parlamentoyla doğrudan görüşmelerde bulunabilir. Yanlış oldu- * TBMM, Araştırma Hizmetleri Başkanlığı, Yasama Uzmanı. E posta: ** TBMM, Araştırma Hizmetleri Başkanlığı, Yasama Uzman Yardımcısı. E posta: 57
2 58 YASAMA DERG S 19 ğu düşünülen uygulamaların değiştirilebilmesi için yargı yoluna başvurabilir. Sivil toplumun uygulayabileceği diğer bir yöntem ise çeşitli eylemler yolu ile kamuoyunda farkındalık yaratmak ve karar alıcıları söz konusu dolaylı etki suretiyle etkilemeye çalışmaktır. Sivil toplumun yasaları veya hükümet politikalarını etkilemek amacı ile düzenlediği eylemler çok çeşitli özelliklere sahiptir. Eylemlerin planlı olup olmaması, az ya da çok kişinin katılımı ile gerçekleşmesi, aleni olup olmaması, şiddet içerikli olup olmaması, belirli yasalara aykırı olup olmaması, amacı ile biçiminin tutarlı olup olmaması, tek bir konu odaklı olup olmaması, siyasal sisteme yönelik bütüncül bir eleştiri taşıyıp taşımaması gibi özellikler söz konusu eylemleri birbirinden oldukça farklı kılmaktadır. Bu çalışma kapsamında söz konusu eylemlerin özel bir türü sayılabilecek sivil itaatsizlik eylemleri ele alınmaktadır. Tarihi süreç içerisinde teorik gelişimine paralel olarak uygulamada daha fazla karşımıza çıkmaya başlayan sivil itaatsizlik olgusu üzerine farklı disiplinlerden akademisyenler ve düşünürler görüş belirtmiştir. Diğer taraftan çeşitli gerekçeler doğrultusunda sivil itaatsizlik eylemleri dünyanın farklı kesimlerinde icra edilmeye devam etmektedir. Bu eylemlerde bir yasayı çiğneyerek onu dönüştürme çabası olmasına karşın sistemi kökten değiştirme amacının olmaması sivil itaatsizliği devrim, isyan, ayaklanma gibi kavramlardan ayırmaktadır. Bu çalışma dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde sivil itaatsizlik kavramı farklı tanımlar çerçevesinde incelenmiş ve sivil itaatsizliğin unsurları irdelenerek kavram somutlaştırılmıştır. İkinci bölümde sivil itaatsizlik kavramına geçmişten günümüze en önemli katkıları yapmış kişiler teorik ve pratik yönleriyle ele alınmıştır. Bu bağlamda, kavramın fikir babası Thoreau nun, kavrama dünya çapında popülerlik ve saygınlık kazandıran Gandhi ve Martin Luther King in fikirlerine ve önderlik ettikleri sivil itaatsizlik eylemlerine değinilmiştir. Üçüncü bölümde başta militarizmi protesto etmeyi ve çevrenin korunmasına ilişkin çeşitli kaygıları dile getirmeyi amaçlayan eylemler olmak üzere sivil itaatsizlik eylemlerine ilişkin çeşitli dünya örnekleri ortaya konulmuştur. Son bölümde ise altmışlı yıllardan itibaren Türkiye de gerçekleşen bazı sivil itaatsizlik eylemlerine değinilmiştir.
3 S V L TAATS ZL K Sivil İtaatsizlik Kavramı Türkçeye Fransızcadan geçen sivil kelimesi, sözlüklerde askeri ya da askerliğe ait olmayan şeklinde tanımlanmaktadır. Etimolojik olarak medeni ve medeniyet kavramlarının karşılığı olan sivil kelimesi günümüzde daha çok silahlı güçlere karşıt milli bir topluluğun üyesi olarak ele alınan vatandaşı veya onun konumuyla ilgili kullanılan her şeyiifade etmektedir. Söz konusu anlamlar haricinde sivil kelimesi çoğu zaman her şeyi devletten beklemek yerine inisiyatif sahibi olma, vatandaşlık şuuru kazanma, siyasi ve sosyal sorumluluk taşıma, katılımcı demokrasiyi savunma, resmi kurumlardan farklı ve özgür düşünebilme, örgütlenme gibi kavramlar için veya bunlarla birlikte kullanılmaktadır. 1 Öte yandan itaat kelimesi emre uyma, söz dinleme yanında, bir amirin verdiği emirleri dinleme ve onlara uyma, devlet otoritesine ve büyüklere saygı anlamlarına gelmektedir. 2 Anglosakson kökenli sivil itaatsizlik kavramının (civil disobedience) tanımını ve unsurlarını incelemeye geçmeden önce kavramı genel hatlarıyla ortaya koymak bakımından şu şekilde tarif etmek mümkündür: Şu ya da bu şekilde adil ilişkilerin hüküm sürdüğü demokratik bir sistemde ortaya çıkan ciddi haksızlıklara karşı, yasal imkânların tükendiği noktada son bir çare olarak başvurulan, kendisine anayasayı ya da toplumsal sözleşmede ifadesini bulan ortak adalet anlayışını temel alan, şiddeti reddeden, yasadışı politik bir edimdir. 3 1 Türk Dil Kurumu Web Sitesi, Büyük Türkçe Sözlük, (Erişim Tarihi: ) ve İlhan Ayverdi, Misalli Büyük Türkçe Sözlük, 3. Baskı, Kubbealtı Yayınları, İstanbul, Ali Seyyar, İnsan ve Toplum Bilimleri Terimleri, Değişim Yayınları, İstanbul, HannahArendtv.d., Sivil İtaatsizlik, Kamu Vicdanına Çağrı Sivil İtaatsizlik, (Çev. Yakup Coşar), 2. Baskı, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 2001, s. 10.
4 60 YASAMA DERG S Sivil İtaatsizlik Tanımları Sivil itaatsizlik kavramını, baskın, dar ve geniş tanımlar çerçevesinde izah etmek mümkündür Baskın (Yaygın) Tanım Bu tanımlamanın öncüleri olarak karşımıza felsefe profesörleri Hugo Adam Bedau ve John Rawls çıkmaktadır. Bedau ya göre sivil itaatsizlik eylemi yasaya aykırı, kamuya açık, şiddetsiz ve vicdani olarak bir yasayı ya da hükümet politikasını veya kararını engelleme isteği ile gerçekleşmektedir. Rawls a göre sivil itaatsizlik, yasaların ya da hükümet politikalarının değiştirilmesini amaçlayan ve kamuya açık bir tarzda gerçekleştirilen şiddetsiz, vicdani ve aynı zamanda siyasi nitelikli, yasaya aykırı bir edimdir. 4 Rawls a göre bu tür eylemlerle toplumun çoğunluğunun adalet duygusuna hitap edilmekte ve topluma enine boyuna düşündükten sonra, eşit ve özgür insanlar arasındaki toplumsal işbirliği ilkelerinin dikkate alınmadığı sonucuna varıldığı mesajı verilmektedir Dar Tanım Yukarıda bahsedilen baskın tanıma eylemin sonuçlarına katlanmaya hazır bulunma tutumunu eklemek suretiyle dar tanıma ulaşılmaktadır. Örnek bir tanımı bu anlamda Nicolaus Fleisch vermektedir: Sivil itaatsizlik, devlet gücünün, üçüncü kişilerce de açıkça görülebilir ve anlaşılabilir derecede, haksızlık olarak duyumsanan bir edimine karşı, kaba güç kullanılmadan ve kamuya açık olarak gerçekleştirilen bir protesto eylemidir. Bu eylem dikkate değer bir siyasi-ahlaki motivasyondan kaynaklanır; en azından bir adet suç ka- 4 Hayrettin Ökçesiz, Sivil İtaatsizlik, Afa Yayınları, İstanbul, 1994, s Hannah Arendt v.d.,a.g.e., s
5 S V L TAATS ZL K 61 lıbına uygun bir hukuk ihlalini içerir ve norm ihlalinin hukuki sonuçlarına katlanmaya hazır bulunmak tutumunu taşır. 6 Bir başka dar tanımı günümüz filozofu ve sosyoloğu Jürgen Habermas şu şekilde ortaya koymaktadır: Sivil itaatsizlik yalnızca kişiye özgü inançların ve çıkarların temel alınamayacağı ahlaki bir protestodur. Kural olarak önceden bildirilmiş ve polisçe akışının hesaplanabilir olduğu kamuya açık bir eylemdir; hukuk düzeninin bütününe olan itaati etkilemeksizin, tekil normların kasıtlı olarak çiğnenmesini içerir; normun çiğnenmesinin hukuki sonuçlarından sorumlu olmaya hazır bulunmak tutumunu gerektirir; sivil itaatsizliğin gerçekleştiği norm ihlali sembolik bir karaktere sahiptir. Buradan da zaten protesto araçlarının şiddetten uzak bulunması gerektiği sınırlaması doğmaktadır. 7 Ceza hukuku profesörü Horst Schüler-Springorum un maddelerle sınırlandırdığı dar tanım ise şu şekildedir: 1) Amaca ulaşmak için bilinçli bir norm ihlali, 2) Kamuya duyurulmuş, 3) Etik-normatif olarak temellendirilmiş, 4) Şiddetsiz, 5) Sembolik bir protesto, 6) Protestocunun sonuçların sorumluluğunu taşımaya hazır oluşu. 8 6 Hayrettin Ökçesiz, a.g.e., s A.k., s A.k., s.112.
6 62 YASAMA DERG S 19 Siyaset bilimci ve filozof Hannah Arendt sivil itaatsizliği şu şekilde tanımlayarak bir başka dar tanım ortaya koymaktadır: anlamlı sayıda yurttaşın ya geleneksel değişiklik yollarının tıkandığına, yani itirazlarının artık dinlenip incelenmediğine ya da tersine, birtakım değişiklikleri gündemine alan hükümetin yasallığı ve anayasaya uygunluğu ciddi biçimde kuşkulu olan bir politikada ısrar ettiğine inandıkları bir durumda ortaya çıkar Geniş Tanım Tanımlama öğelerini sınırlı tutarak pek çok eyleme sivillik niteliği veren geniş tanımın öğeleri genellikle şu şekildedir: Hukuk normunun bilinçli olarak çiğnenmesi, eylemcinin özel türde bir motivasyonu, edimin kamuya açık olması ve -her geniş tanımda yer almamakla birlikte- itaatsizliğin devrimsel olmayıp, aksine sisteme içkin bulunması. 10 Yukarıda bahsedilen üç farklı tanım sonucunda Hayrettin Ökçesiz şu şekilde bir genel tanıma varmaktadır: Sivil itaatsizlik, hukuk devleti idesinin içerdiği üstün değerler uğruna kamuya açık ve yasaya aykırı olarak gerçekleştirilen, bu sırada üçüncü kişilerin daha üstün bir hakkını çiğnemeyen, barışçıl bir protesto edimidir. 11 Ökçesiz e göre ayrıca sivil itaatsizlik eyleminde bulunan kişi norm ihlalinin sonuçlarına katlanmaya hazır olduğunu belirtmekte ve bunu göstermekle de eyleminin içtenliğine olan inancını desteklemektedir. 9 Hannah Arendt, v.d.,a.g.e.,s Hayrettin Ökçesiz, a.g.e., s A.k., s. 130.
7 S V L TAATS ZL K Sivil İtaatsizliğin Unsurları Yukarıda bahsedilen tanımlardan yola çıkarak sivil itaatsizliğe dair unsurlar şu şekilde ifade edilebilir: 1. Yasaya aykırı olması, 2. Şiddetin reddedilmesi, 3. Politik ve hukuki sorumluluğun üstlenilmesi, 4. Aleni ve hesaplanabilir olması, 5. Ortak adalet anlayışına / kamu vicdanına yönelik çağrı yapılması, 6. Sistemin geneline değil tekil haksızlıklara karşı ortak eylem yapılması, 7. Eylemin ciddi haksızlıklara karşı yapılması ve haksızlıkla makul bir ilişki içinde olması, 8. Haksızlıklarla ilgili çifte standart uygulanmaması Yasaya Aykırı Olması Sivil itaatsizlik eylemleri kendi özgünlüğünü yaratan koşullarda gerçekleşen eylemler olarak daima yasa dışıdır. Bu eylemler haksız görülen bir uygulamaya karşı tüm yasal yollar denendikten sonra ortaya konmaktadır. Öte yandan yasaya aykırı eylemlere girişmek ilke olarak yasadışı örgütlenmeyi ya da eylemi savunmak anlamına gelmemektedir. Yasaya aykırılık anlamında sivil itaatsizlik, dar anlamıyla, yasaklayıcı kurallara karşı gelmekle ya da hukuken buyrulan bir edimi yerine getirmemekle gerçekleşebilmektedir. Çiğnenen hukuk kuralı ile protesto amacının her za- 12 Yakup Coşar, Kavram ve eylem olarak sivil itaatsizlik, Varlık Dergisi, Sayı 1074 (1 Mart 1997), s.2-7 ve Hayrettin Ökçesiz, a.g.e., s
8 64 YASAMA DERG S 19 man örtüşmesi mümkün olmamaktadır. Bu nedenle çiğnenen hukuk kuralı ile protesto amacının örtüşmesibir eylemin sivil itaatsizlik sayılması için zorunlu bir koşul olarak görülmemektedir. 13 Bu doğrultuda Gandhi nin geliştirdiği dolaylı-dolaysız sivil itaatsizlik ayrımı anlamlı bulunmaktadır. Dolaysız edim, karşı çıkılan hukuk normunun aynı zamanda ihlal edilen hukuk normu olması durumundaki eylemlere verilen isimdir. Buna karşın özellikle dış politika gibi alanlarda, örneğin uluslararası antlaşmaları doğrudan çiğnemek mümkün olamayacağı için, dolaylı edim söz konusu olmaktadır Şiddetin Reddedilmesi Şiddetin ne olduğu ve sınırları konusu tartışmalı olmakla birlikte sivil itaatsizliğe ilişkin olarak genel kabul gören anlayış eylemin hiç kimsenin fiziki ve psikolojik bütünlüğüne zarar vermemesi gerektiğidir. Gandhi bu konuda bir adım daha ileri giderek yaralayıcı ve zarar verici eylemlerin yanında yaralayıcı ve zarar verici sözlerden dahi kaçınılmasını ve hiç kimsenin malına bile zarar verilmemesini önermektedir Siyasi ve Hukuki Sorumluluğun Üstlenilmesi Sivil itaatsizlik eylemleri kamuoyunun gözü önünde icra ediliyor olmaları nedeniyle eylemin sonunda siyasi sorumluluktan kaçınmak ya da eylemi inkâr etmek söz konusu olmamaktadır. Hukuki sorumluluk açısından ise teorisyenler arasında farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı teorisyenler hukuki sorumluluğun samimiyetin bir ifadesi olduğundan yola çıkarak eylemin çağrı etkisini güçlendirmesi sebebiyle bu sorumluluğu savunmaktadır. Öte yandan diğer bazı teorisyenler ise meşru bir eylemden dolayı cezalandırılmayı kabul etmenin doğru olmadığı görüşündedirler. 13 Bazı düşünürlerce norm ihlali ile protesto amacının aynı olması gerektiği de ileri sürülmektedir.
9 S V L TAATS ZL K Aleni ve Hesaplanabilir Olması Alenilikle kastedilen sivil itaatsizliğe katılanların kendilerini gizlememeleri ve yapılan eylemin kamuoyunca algılanabilir nitelikte olmasıdır. İstisnai olarak eylemin başından beri aleni olmasının eylemi başarısız kılabileceği durumlarda açık olma kuralının belli bir süre işlemeyebileceği de dile getirilmektedir. 14 Hesaplanabilirlik ise eylemin seyri ve sonuçlarının eylemin başında söylenenlerle örtüşmesini, eylemcilerin samimiyeti ve inandırıcılığını ve söyledikleriyle yaptıklarının uyum içinde olmasını ifade etmektedir Ortak Adalet Anlayışına / Kamu Vicdanına Yönelik Bir Çağrı Yapılması Rawls a göre ortak adalet anlayışının temel ilkelerinin uzun süre devam eden kasıtlı ihlallerinde sivil itaatsizlik eylemcilerinin beklentisi şudur: Sivil itaatsizlik eyleminde bulunan azınlık grup, çoğunluğun yaptıklarının ortak adalet anlayışının ihlali olarak anlaşılmasını isteyip istemediğini gözden geçirmeye ya da ortak adalet anlayışına uygun olarak azınlığın taleplerini tanımak isteyip istemediğini incelemeye zorlar. 15 Rawls a göre ayrıca; 14 Bu konuda Ronald Dworkin sahibinden kaçan köleyi saklayan bireyin tavrını örnek olarak göstermektedir. Dworkin e göre eylemin gerçekleştirildiği sırada gizli kalması her şeyden daha önemlidir. Ancak saklama eylemi sona erdikten sonra bunun mutlaka kamuoyuna duyurulması gerekir. Bu noktada ayrıca bireyin tek başına sivil itaatsizlik eyleminde bulunup bulunamayacağı tartışması yapılabilir ki; bu konuda doktrinde görüş birliği bulunmamaktadır. 15 Hannah Arendtv.d.,a.g.e.,s. 58.
10 66 YASAMA DERG S 19 Taleplere uygun düşüp, onları destekler özellikte olsalar da, sivil itaatsizliğin haklı gösterilmesi için, bireysel ahlak ya da dini doktrinler temel dayanak yapılamaz; sivil itaatsizliğin sadece bireysel çıkarlar ya da grup çıkarlarıyla gerekçelendirilmesinin söz konusu olamayacağı ise açıktır. Bunun yerine politik düzenin temelinde yatan ortak adalet anlayışına gönderme yapılır. Belli ölçüde adil, demokratik bir sistemde, yurttaşların politik sorunların çözümünde kendilerine referans yaptıkları ve anayasayı yorumlamakta ölçü aldıkları bir kamusal adalet anlayışının varlığı veri olarak kabul edilir. 16 Sonuç olarak sivil itaatsizlik eylemi, bireysel çıkarlarla veya toplumun diğer üyelerinin haklarının gaspına yol açacak grup çıkarlarıyla gerekçelendirilemez Sistemin Geneline Değil Tekil Haksızlıklara Karşı Ortak Eylem Yapılması Sivil itaatsizlik eylemlerinde sistemin geneline değil tekil haksızlıklara karşı çıkılmaktadır. Bu anlamda ideolojik birliktelikleri gerektirmeyen sivil itaatsizlik eylemlerinin başarısı Arendt in de ifade ettiği üzere farklı eğilimlerin çabalarını ortak bir hedefe yöneltme kapasitesiyle doğru orantılı olmaktadır. 17 Bu ilkeden ayrıca sivil itaatsizlik eylemlerinin ömürlerinin genelde söz konusu haksızlığın giderilmesiyle dolmuş olacağı ve bu tür örgütlenmelerin parti tipi örgütlenmelerden çok farklı eğilimlerin çabalarını ortak bir hedefe yöneltmeleri sonucunda taban inisiyatifine dayanan ve demokratik örgütlenmeler olacağı sonucu çıkmaktadır. Bu sonuç bağlamında ayrıca belirtilmelidir ki sivil itaatsizlik eylemcisinin partilerde yer almasının bir sakıncası yoktur. Burada daha çok sivil itaatsizlik eyleminin klasik partiler aracılığıyla yürütülemeyeceği vurgulanmaktadır. 16 A.k., s A.k., s. 112.
11 S V L TAATS ZL K Eylemin Ciddi Haksızlıklara Karşı Yapılması ve Haksızlıklarla Makul Bir İlişki İçerisinde Olması Ciddi haksızlıkların neler olduğu konusu tartışmalı olmakla birlikte Rawls, kurduğu adalet teorisinden yola çıkarak, eşit özgürlükler ve eşit şans ilkelerinin ihlal edilmiş olmasının ve haksızlığın politik muhalefete rağmen uzun süredir devam etmesinin gerekliliğini şart koşmaktadır. Eylemin haksızlıkla ölçülü-makul ilişki içerisinde bulunması hususunda siyaset bilimci ve sosyolog Johan Galtung, çatışma sürecinde hangi eyleme karar verilirse verilsin, bunun hedefe yönelik ve çatışmanın sona ermesinden sonra ortaya çıkması istenen duruma uygun olması gerektiğini ifade etmektedir Haksızlıklarla İlgili Çifte Standart Uygulanmaması Sivil itaatsizlik eylemcisi haksızlıklarla ilgili olarak çifte standart uygulamamalıdır. Örneğin işkenceye karşı çıkılıyorsa işkenceyi kimin yaptığına ve işkencenin kime yapıldığına bakılmaksızın her türlü işkenceye karşı çıkılmalıdır. 2.3.Otoriteye Pasif Direnme Biçimi Olarak Sivil İtaatsizlik Literatürde sivil itaatsizlik aktif ve pasif direnme hakları çerçevesinde pasif direnmenin bir türü olarak algılanmaktadır. 18 İbrahim Ö. Kaboğlu nun belirttiği üzere: Günümüzde aktif direnmeden çok pasif direnmenin itaat etmeme şekli, sivil itaatsizlik öne çıkmış bulunmaktadır. 19 Yöneten-yönetilen ilişkisi içerisinde yönetilenlerin baskıya karşı direnmeleri açısından bir ayrıma gitmek gerekirse karşımıza 15 ve 16. yüzyıllarda Katolik ilahiyatçılar tarafından geliştirilmiş olan pasif direnme, savunucu di- 18 Gandhi, pasif direnme ve sivil itaatsizlik ilişkisine dair farklı bir görüş taşımaktadır. Söz konusu görüş Bir Sivil İtaatsizlik Teorisyeni Olarak Mahatma Gandhi isimli başlık altında anlatılmaktadır. 19 İbrahim Ö. Kaboğlu, Özgürlükler Hukuku, 6. Baskı, İmge Kitabevi, Ankara, 2002, s. 252.
12 68 YASAMA DERG S 19 renme ve saldırgan direnme kavramları çıkmaktadır. Günümüzde ise bu ayrım genel olarak aktif ve pasif direnme perspektifinde değerlendirilmektedir. Münci Kapani ye göre aktif direnme, baskı idaresini kuvvet ve gerekirse şiddet yoluna başvurmak suretiyle devirme hedefi güden bir direnme şeklidir. Kapani, bu ayrıma isyan ya da ihtilal gibi kavramları yerleştirir. 20 Yılmaz Aliefendioğlu da direnme hakkının pasif ve aktif yollarla gerçekleştirildiğinden bahisle, aktif direnmenin zor ve şiddet yoluyla iktidarı ya da birtakım siyasi hedefleri amaçladığını vurgulamaktadır. 21 Manfred G. Schmidt pasif direnmeyi, şiddet dışı direnme kavramıyla ilişkilendirerek, yasa dışı ama meşru addedilen, şiddet içermeyen, çoğunlukla belirli siyasi ve toplumsal reform isteklerini barındıran, devlet gücüne karşı koyma girişimleri olarak tanımlamaktadır. 22 Kapani, pasif direnmenin asgari düzeyde düşünce ve hareket serbestliği ile insan kişiliğine belli bir düzeyde değer tanıyan ve dünya kamuoyunun tepkileri karşısında az çok duyarlılık gösteren rejimlerde uygulama imkânı bulabileceğini belirtmekte; buna karşılık bu ölçütleri toptan reddeden, muhalefeti daha başlangıcında sönümlendirme amacı güden totaliter rejimlerde pasif direnişin uygulamaya konulmasının düşünülemeyeceğinin altını çizmektedir Sivil İtaatsizliğin Amacı Yukarıda bahsedilen çeşitli tanımlar ve unsurlar ışığında sivil itaatsizlikle ulaşmak istenilen iki temel hedef şu şekilde ortaya konulabilir: Sivil itaatsizlik eylemleriyle ilk olarak devlete ya da iktidara ulaşılmak istenmektedir. Si- 20 MünciKapani, Kamu Hürriyetleri, 6. Baskı, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Ankara, 1981, s Yılmaz Aliefendioğlu, Direnme Hakkı, Yoksulluk, Şiddet ve İnsan Hakları, Der. Yasemin Özdek, TODAİE Yayınları, Ankara, 2002, s Manfred G. Schmidt, Wörterbuchzur Politik, 2. Auflage, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart, 2004, s MünciKapani, a.g.e., s
13 S V L TAATS ZL K 69 vil itaatsizlik eylemleri politik iktidara seslenebilmek amacıyla yasaya aykırı hareket edilmesi suretiyle gerçekleştirilir. İkinci hedef ise kamuoyudur. Toplumsal hareketin ve kolektif tavrın büyümesi için kamuoyu, itaatsizliğin meşruiyetine ikna edilmeye çalışılmaktadır Sivil İtaatsizlik Kavramına Teorik ve Pratik Katkıda Bulunan Önemli Kişiler Henry David Thoreau, Martin Luther King ve Mahatma Gandhi eylemleriyle ve ortaya koydukları görüşlerle sivil itaatsizlik kavramının anlam ve popülerlik kazanması bakımından öncü kişiler olarak karşımıza çıkmaktadır Sivil İtaatsizliğin Kurucusu Kabul Edilen Henry David Thoreau Hukuk ve siyasi bilinç düzeyini yansıtacak biçimde sivil itaatsizlik kavramını ilk kez kullanan düşünür Henry David Thoreau dur. Thoreau eğitimini tamamladıktan sonra yaşadığı başarısızlıkların ardından doğaya çekilip düşüncelerini yazıya aktarmaya başlamıştır. Thoreau nun hayat çizgisinde 1848 yılında yaşanan bir olay onu sivil itaatsizlik kavramına götüren en önemli dönemeçlerden birisi olmuştur. Söz konusu olay yerel görevlilerin kendisinden baş vergisini ödemesini, aksi takdirde hapse atılacağını belirtmesidir JoseBove ve GillesLuneau, Sivil İtaatsizliğe Çağrı, Çev. Işık Ergüden, İletişim Yayınları, İstanbul, 2006, s Hayrettin Ökçesiz in sivil itaatsizliğin tarihte Antik çağa uzanan kökeni olarak gördüğü Sophokles inantigone adlı eserinin içeriğine ilişkin olarak Bkz. Hayrettin Ökçesiz, a.g.e., s Thoreau nun 1848 yılında gerçekleştirdiği sivil itaatsizlik eylemi baş vergisini ödemeyi reddetmesidir. Bazı kaynaklara göre Thoreau bu eylemini, köleliği uygulayan ve destekleyen ülkesinin (ABD) yönetimini protesto amacıyla gerçekleştirmiştir. Thoreau nun sivil itaatsizlik eylemini yaparken ki amacı yönetimin toptan reddi değil, özgürlüklerin daha geniş tutulduğu bir yapılanmanın ortaya çıkması istemidir.bkz., Şeniz Anbarlı, a.g.e., s ve Hayrettin Ökçesiz, a.g.e.,s.62.
14 70 YASAMA DERG S 19 Thoreau, 1845 te, Bir insan ne kadar az çalışırsa, kendisi ve içinde yaşadığı cemiyet bakımından o kadar hayırlı olur. inancı doğrultusunda, meşhur temel hayat tecrübesine başlamıştır. Bu amaçla Walden gölünün kıyısında, iki yıl boyunca yalnız yaşamış vebu süre içinde, 1854 te basılacak olan Walden isimli eseri için notlar tutmuştur. Thoreau inzivaya çekildiği ilk yıl içinde, baş vergisini ödemeyi reddettiği için bir gün hapiste kalmıştır. 27 Bu tecrübe onun Sivil İtaatsizlik Görevine Dair isimli eserini yazmasına sebep olmuştur. Hemşehrilerinin büyük bir kısmı Thoreau nun eylemleri konusunda duydukları merakı dile getirip hapishaneye girmesine yol açan düşüncelerini öğrenmek istemişlerdir. Thoreau, o zamanki adı, Sivil Yönetime Karşı Koyma olan makalesinin ilk müsveddelerini 1848 de Concord Lyceum da, bir manifesto olarak okumuştur. Yazı aslında makaleden çok nutuk veya deneme niteliğindedir. 28 Thoreau söz konusu denemede adaletsizliklere karşı kişisel sorumluluk almanın önemini, bireyin devlet üzerindeki önceliğini ve insan haklarının zamanaşımına uğramazlığı adına kişinin her koşulda vicdanının sesini dinleyerek davranma görevi olduğunu vurgulamaktadır. Deneme ayrıca yöneticilerin iktidarının kutsal olmadığını göstermekte ve inançların üzerinde duran evrensel ilkelerin varlığını ortaya koymaktadır. 29 Yazının herkesçe bilinen başlığı olan Sivil İtaatsizlik ise Thoreau nun ölümünden dört yıl sonra 1866 da Kanada da Bir Yanki: Kölelik Karşıtı ve Reform Yazılarıyla Birlikte adıyla derlenen kitapta kullanılmıştır. 30 Thoreau nun denemesinin içerdiği temel düşünceler şunlardır: 1. Bir kimsenin ülkesinin yasasından daha yüce bir yasa vardır. 27 Thoreau bir tanıdığının söz konusu para cezasını yatırması sayesinde hapiste sadece bir gün kalmıştır. 28 H. David Thoreau ve Mohandas K. Gandhi, Sivil İtaatsizlik ve Pasif Direniş, çev. C. Hakan Arslan ve Fatma Ünsal, Vadi Yayınları, Ankara, 1997, s JoseBove ve GillesLuneau, a.g.e., s H. David Thoreau ve Mohandas K. Gandhi, a.g.e.,s.30.
15 S V L TAATS ZL K 71 Bu vicdanın yasasıdır, içten gelen ses in, kozmosu kuşatan, birleştirici ruh un yasası-artık ne demeyi yeğlerseniz! 2. Kimileyin bu yüce yasa yla ülkenin yasası birbirleriyle çatışır duruma geldiğinde kişinin ödevi yüce yasa ya uymak, ülkenin yasasına bile bile karşı gelmektir. 3. Kişi ülkenin yasasına bile bile karşı geliyorsa, bu eylemin bütün sonuçlarını göze almayı istiyor olmalıdır, hapishaneye kapatılmayı bile! 4. Oysa hapishaneye girmek sanıldığı kadar olumsuz bir edim değildir; bu durum iyi niyetli kişilerin dikkatini kötü yasaya çekmeye yarayacak, bu yasanın kaldırılması sonucuna katkıda bulunacaktır. Ya da yeterince kişi hapishaneye kapatılırsa, edimleri devlet mekanizmasını işlemez kılmayı, dolayısıyla kötü yasayı uygulanamaz duruma getirmeyi sağlayacaktır. 31 Thoreau nun düşünceleri ilk başta değer görmese de zamanla Amerikan aydınları başta olmak üzere tüm dünyayı etkilemiştir. Fakat, şiddetsiz sivil itaatsizliğin tüm dünyada bilinmesi için 20. yüzyılın başlarını, Mahatma Gandhi yi beklemek gerekecektir Düşünür ve Uygulayıcı Bir Kişilik Olarak Mahatma Gandhi Mahatma Gandhi sivil itaatsizlik kavramına teorik ve pratik anlamda en fazla katkı yapan kişilerden biridir. Gandhi; Thoreau ve Tolstoy un 32 şiddeti dışlayan direnme felsefelerini geliştirmiş, gerçekleştirdiği ve başarıya ulaştırdığı çok sayıda sivil itaatsizlik eylemleriyle kavramın tüm dünyada tanınmasını sağlamıştır. 31 A.k., s Tolstoy ve Gandhi birbirleriyle özellikle şiddetsizlik ve dünya siyaseti hakkında İngilizce mektuplaşmışlardır.
16 72 YASAMA DERG S Bir Sivil İtaatsizlik Teorisyeni Olarak Mahatma Gandhi Gandhi, Oxford da hukuk eğitimini tamamladıktan sonra Güney Afrika da avukatlık yapmaya başlamış ve burada kendisini ırk ayrımcılığıyla dolu bir ortamda bulmuştur. Gandhi kendisini ırk ayrımcılığına ilişkin yasalara karşı gelmeye ve gelenleri savunmaya adamış, bu amaçla özellikle soydaşları olan Hintlileri bir araya getirmek amacıyla Indian Opinion (Hintlerin Görüşleri) adlı bir gazete çıkarmıştır. Gandhi gazetesinin bir sayısında Thoreau nun Sivil İtaatsizlik yazısını yayınlamış, sonrasında da daha geniş dağıtım olanakları sağlamak için yazıyı kitapçık olarak bastırmıştır. Gandhi ayrıca yazının başına adil olmayan yasalara karşı sivil itaatsizliğin kullanılmasını savunan bir yorum yazısı da eklemiştir. 33 Gandhi, Avrupalılar tarafından düzenlenen halka açık bir toplantı sırasında, pasif direniş sözcüklerinin çok dar bir anlam içerdiğini, pasif direnişin zayıfların silahı olarak betimlendiğini, bu sözcüklerin kin özelliği taşıdığını ve bunun şiddet yoluyla kendini ifade etmesini hiçbir şeyin engellemediğini fark etmiştir. Gandhi hareketinin gerçek niteliğini gösterebilmek ve pasif direniş anlayışından farklı bir anlayış ortaya koyabilmek içinhintlilerin yeni bir sözcük bulmaları gerektiği konusunda fikir beyan etmiş ve Indian Opinion da bu amaçla bir yarışma açmıştır. Yarışmaya katılan bir okurun önerisi sadagraha (Gücerat dilinde sat hakikat ve agraha sertlik anlamına gelir) olmuş, Gandhi detabirisatyagraha (hakikate sahip olan) haline dönüştürmüştür. Bu ifade aynı zamanda Gücerat dilinde hakikati, aşkı ve ruh gücünü bir araya getirmektedir. 34 Satyagraha, kelime olarak hakikate tutunma demektir ve bu yüzden hakikatin gücü anlamına gelmektedir. Satyagraha, insanın mutlak hakikati bilememesi ve bu yüzden de cezalandırmaya yetkili olamaması dolayısıyla şiddet kullanmayı dışlamaktadır. Gandhi, satyagraha yı hakikate tutunmakla bağdaştırmanın 33 H. David Thoreau ve Mohandas K. Gandhi, a.g.e.,s JoseBove ve GillesLuneau, a.g.e., s. 59.
17 S V L TAATS ZL K 73 yanı sıra sevgi gücü veya ruh gücü olarak da tasvir etmiştir. Ayrıca pasif direniş ile satyagraha nın karşılaştırmasını yapan Gandhi, pasif direnişin zayıfların bir silahı olarak kabul edildiğini ve pasif direnişin amaçlara ulaşmak için şiddet veya fiziki güç kullanmayı ilkesel olarak reddetmediğini; buna karşılık satyagraha nın en güçlünün silahı olduğunu ve şiddet kullanmayı her durumda reddettiğini vurgulamıştır. 35 Gandhi, kavramın eğitsel yönüne de dikkat çekmiştir: Satyagraha en iyi ve en soylu eğitimdir. Çocuklar için okuma yazmanın öğretildiği eğitimden sonra değil ondan önce gelir. Bir çocuğun alfabeyi öğrenmesinden ve kelime bilgisi kazanmasından önce ruhun, gerçeğin, sevginin ve ruhta gizli olan gücün ne olduğunu öğrenmesi gerektiği inkar edilemez. Bir çocuğun gerçek eğitimi, yaşam mücadelesinde sevginin nefreti, gerçeğin yalanı, nefsine acı çektirmekle şiddetin alt edileceğini öğrenmesiyle elde edilmiş olur. 36 Gandhi ye göre satyagraha, toplum yasalarına aklını kullanarak, kendi özgür istenciyle boyun eğmek demektir. İnsan, toplum yasalarına titizlikle uyduktan sonra, hangi kuralın iyi ve adaletli, hangisinin haksız ve adaletsiz olduğuna karar verebilecek ve ancak o zaman bazı yasalara karşı boyun eğmezliğe başvurmak hakkını kazanacaktır. Diğer bir deyişle bir halk, yasalara uymamak yoluna başvurma yeterliğini kazanmadan önce, onun bütün gereklerini tümüyle öğrenmelidir. 37 Gandhi nezdinde çatışmayı sürdürmeye zihnen hazırlanmış kişilerin sosyal arenada uyması gereken altı kural vardır: 35 H. David Thoreau ve Mohandas K. Gandhi, a.g.e.,s.75, A.k., s Hayrettin Ökçesiz, a.g.e., s. 41.
18 74 YASAMA DERG S Şiddet kullanılmamalıdır. 2. Çatışma sürecinde hangi eyleme karar verilirse verilsin, bunun hedefe yönelik ve çatışmanın sona ermesinden sonra ortaya çıkması istenen duruma uygun olması gerekmektedir. 3. Şer güçlerle işbirliği yapılmamalıdır. Kötüyü yaralama ya da ona zarar verme çabası içine girilmemelidir. Öte yandan, asla ona yardım edilmemeli ve onunla işbirliği yapılmamalıdır. 4. Her eylemin bir bedelinin olduğu bilinmelidir. 5. Çatışmanın tarafları arasında, bütün köprülerin atılmasını engellemek, yani temas olasılıklarını ortadan kaldırmamak için elden gelen her şey yapılmalıdır. Kafada değişmez çizgilere sahip bir çatışma imajıyla çatışmaya girilmemeli, imaj hareketli ve esnek olmalıdır. 6. Çatışma ortamının harareti olabildiğince düşük tutulmalıdır. Protesto ve görüşme olanakları sonuna kadar kullanılmalıdır. Gandhi nin öngördüğü sivil itaatsizlik anlayışında kişisel çıkarları için yasayı ihlal eden suçlulardan farklı olarak, gerçekleştirilen eylemler aleni bir şekilde yapılmaktadır. İtaatsiz kişi, baştan itibaren yasa ve kurallar tarafından öngörülmüş cezalara çarptırılacağını bilmektedir. Eylemci baskıya meydan okumaktadır. Gandhi söz konusu tutumu saldırgan bir tavır olarak betimlemektedir. Gandhi ayrıca bireysel olarak üstlenilen eylemleri, itaatsizlerin yasal düzen içindeki bir hak ihlali ya da yasallık ihlali olarak kabul ettikleri şeye karşı ve tek amacı genel çıkar için yasayı değiştirmek olan kolektif, açık bir meydan okuma olarak görmektedir JoseBove ve GillesLuneau, a.g.e., s. 68.
19 S V L TAATS ZL K Bir Sivil İtaatsizlik Eylemcisi ve Lideri Olarak Gandhi Gandhi, teorik çalışmalarının yanında Güney Afrika daki Hintli göçmen işçileri 39 ırkçılığa karşı korumak için çokça çaba harcamış ve bu amaçla sivil itaatsizlik eylemleri organize etmiştir. 40 Bu eylemlere ilişkin önemli bir örnek, 1906 da Hintli göçmenlerin parmak izlerinin alınmasını emreden ve polise bunun kontrolü için evlere girme yetkisi veren yasaya tepki olarak, bu işlemi yapmakla yükümlü kayıt idarelerinin gönüllülerce işgal edilmesidir. Yasanın iptaline ilişkin yönetimce verilen sözlerin tutulmaması üzerine Gandhi, izinsiz bir şekilde sokak satıcılığı yapılması suretiyle Hintlilerin kendilerini tutuklatarak hapishaneleri doldurmaları çağrısı yapmıştır. Başka bir eylemde ise Gandhi nin organizasyonuyla üç bin Hintli, Johannesburg da kayıt belgelerini yakmıştır. Ayrıca yönetimin söz verdiği halde baş vergisini kaldırmaması ve Farisi, Hintli ve İslami evlilik sözleşmelerini geçersiz sayması nedenleri ile Gandhi nin öncülüğünde yapılan sivil itaatsiz eylemleri daha da artmış, kadınlar başta olmak üzere çok sayıda kişi tutuklanmış ve süreç sonucunda hapishaneleri yönetmek imkansız hale gelmiştir. Sonunda yönetim Gandhi nin taleplerini kabul etmek zorunda kalmış ve sözü edilen yasalar uygulamadan kaldırılmıştır. Gandhi, Güney Afrika dan sonra döndüğü ülkesinde de çok sayıdasivil itaatsizlik eylemini organize etmiştir. Gandhi bu eylemlerle Hindistan ın İngiliz yönetiminden kurtarılmasını ve bağımsızlığa kavuşmasını amaçlamıştır; ancak Gandhi, ne pahasına olursa olsun bağımsızlık kazanılmalıdır anlayışından çok, sonunda barış ve güven ortamı tesis edilebilecek bir şekilde bağımsızlığı hedeflemiştir. Gandhi nin ülkesinde gerçekleştirdiği sivil itaatsizlik eylemleri çok geniş katılımlı halk hareketleridir. Bu eylemlerin en çok ses getirenlerinden birisi 39 Aslında bahsi geçen grup yalnızca Hint işçilerden oluşmamaktadır. Aralarında az sayıda da olsa Farisiler ve bu günkü Pakistanlılar gibi başka gruplar da mevcuttur; ancak grubun büyük çoğunluğu Hintlilerden oluştuğu için bu çalışmada bu grup için Hintli göçmenler ve Hintliler tabirleri kullanılmıştır. 40 Şeniz Anbarlı, a.g.e.,s. 98.
20 76 YASAMA DERG S 19 Britanya İmparatorluğu nun koymuş olduğu tuz üretim yasağının protesto edildiği tuz yürüyüşüdür. Sonuçta Gandhi nin önderliğinde gerçekleştirilen ve sivil itaatsizliğin tam ve bilinçli bir şekilde bir strateji olarak belirlendiği eylemler neticesinde Hindistan bağımsızlığına kavuşmuştur. Bu hareketin öncüsü olan ve halkının kendisine Mahatma (büyük ruh) ismini koyduğu Gandhi, yalnız ülkesinde değil tüm dünyada büyük bir prestij kazanmıştır. Gandhi nin eylemlerinin en önemli özelliği şiddet potansiyeli çok yüksek olan milyonlarca insanı şiddet kullanmadan itaatsizliğe ve eyleme yöneltebilme gücüdür. Gandhi nin eylemleri tüm dünyadaki sivil itaatsizlik eylemleri içerisinde şiddetin kesin reddini en iyi şekilde ifade eden eylemler arasındadır. Gandhi ayrıca eylemlerinde disiplinin ve organize olmanın önemini kavramış ve buna büyük önem vermiştir. 41 Gandhi bağımsızlık gibi ileri düzey siyasi bir amaca ulaşmanın bile, şiddet dışı yollarla mümkün olabileceğine inanmış ve başarısı ile bunu tüm dünyaya göstermiştir Amerika da Irk Ayrımcılığıyla Mücadelede Öncü Lider: Martin Luther King Martin Luther King 1929 da ABD nin Atlanta şehrindesiyah bir papazın oğlu olarak dünyaya gelmiş, güney eyaletlerinden Georgia ve çevresinde ırkçılığın gündelik aşağılamalarına maruz kalarak büyümüştür. Zamanla siyah gettosunun hareket lideri haline gelen King; Thoreau ve Gandhi yi incelemiş, eşitlik mücadelesinin şiddetsiz bir mücadele olması gerektiğine ikna olmuş ve daha sonraki düşüncelerini ve eylemlerini bu doğrultuda şekillendirmiştir Martin Luther King de Sivil İtaatsizlik Kavramı Düşüncelerinden dolayı defalarca hapse giren King, 1963 yılında Birmingham daki eylemler sonrasında kapatıldığı cezaevinde yazdığı mektupla - 41 A.k., s Jose Bove ve Gilles Luneau, a.g.e., s
21 S V L TAATS ZL K 77 kendi ifadesiyle mektubu aşıp neredeyse kitap haline gelen- sivil itaatsizlik anlayışına dair düşüncelerini ortaya koymuştur. Şiddete dayanmayan her kampanyanın dört basamağı olduğunu belirten King, bu basamakları şu şekilde sıralamaktadır: 1. Adaletsizliğin varlığının tespiti için gerekli materyali toplamak, 2. Adaletsizliğin durdurulması için gerekli görüşmeleri (müzakereleri) yapmak, 3. Kendini eğitmek, 4. Doğrudan eyleme geçmek. King, şiddete dayalı olmayan sivil itaatsizlik eyleminin amacını, sorunu tartışmaya zorlayacak bir gerginlik ortamı oluşturmak olarak betimlemiştir. Diğer bir amaç ise sorunu görmezden gelinemeyecek bir dereceye dek dramatikleştirmektir. Irk ayrımcılığına karşı eylemlerinin meşruiyetini adil-adil olmayan yasa çerçevesinde ayrımlaştıran King, adaletsiz yasanın yasa olmadığı görüşündedir. Bir yasanın adil olup olmadığı nasıl anlaşılabilir? Adil yasa, ahlaki kurallar ve Tanrı nın buyruklarıyla uyum içinde olan, insan yapısı bir düzenlemedir. Adil olmayan yasa ise ahlak kurallarına uymayan yasadır, Aquinolu Thomas ın dediği gibi, kökü tanrısal hukukta ve doğa hukukunda olmayan insan yapısı yasadır. İnsanı aşağılayan her yasa adaletsizdir. Irk ayrımcılığı insanın ruhunu bozduğu ve kişiliğine zarar verdiği için tüm ırk ayrımcı yasalar adil olmayan yasalardır Hannah Arendt v.d., a.g.e., s
22 78 YASAMA DERG S Sivil Haklar Hareketinin Öncüsü Olarak Martin Luther King 1960 larda ABD de Sivil Haklar Hareketinin 44 öncüsü olan Martin Luther King önderlik ettiği sivil itaatsizlik eylemleri ile büyük ses getirmiştir. Bir papaz olarak görev yapan King in organizasyonunda baş aktör olarak rol aldığı eylemler dizisi, 1955 yılında Alabama Eyaleti Montgomery şehrinde, Rosa Parks adlı bir siyahın otobüste yasal olarak yalnızca beyazların oturabileceği bölüme oturması üzerine tutuklanması ile başlamıştır. 45 Parks ın tutuklanmasını protesto amacıyla ilk olarak otobüse binmeme eylemi başlamıştır. Eylem, başlangıçta tahmin edilenin çok üstünde bir katılıma sahne olmuş ve zamanla başlangıçtaki kısıtlı amacını aşmıştır. 46 Kentte daha önce ulaşım için otobüs kullanan yirmi bine yakın siyah her gün otobüse binmek yerine yürümeyi tercih etmeye başlamıştır. 47 Otobüs boykotu daha sonra başka şehirlere de sıçramıştır. 382 gün süren eylemler sonunda ABD Yüksek Mahkemesi ulaşım araçlarındaki ayrımcı yasaların, anayasaya aykırı oldukları gerekçesi ile, iptaline karar vermiştir. 48 Bu gelişmelerden sonra Martin Luther King in önderliğindeki eylemler durmak bir yana, birçok şehirde geniş kitlelerin katıldığı ve tüm alanlarda ırk ayrımcılığına karşı olan sivil haklar hareketi ne dönüşmüştür. En çok kullanılan eylem türü oturma eylemi ve yürüyüşler olmuştur. 44 Sivil haklar hareketi ABD de siyahlar ile beyazlar arasındaki her türlü ayrımcılığın kaldırılması amacını taşıyan bir hak arama hareketidir. 45 Aslında Rosa Parks tam olarak otobüsün önüne oturmamıştır. Otobüste siyahların eğer hiçbir beyaz o bölümde değilse oturabildikleri bir orta bölüm vardır. RosaParks da hiçbir beyaz yokken yasaya uygun şekilde bu bölüme oturmuştur; ancak Parks ın suçu (yasaya aykırı eylemi) bir beyaz gelince orta bölümü terk edip otobüsün en arkasında ayakta beklemeyi reddetmesi olmuştur. Bkz.Jose Bove ve Gilles Luneau, a.g.e.,s RosaParks ın cüzi bir para cezasına çarptırılıp serbest bırakılması eylemlerin giderek artan katılımcı sayısını ve coşkusunu eksiltmemiştir. Bkz.JoseBove ve GillesLuneau, a.g.e., s Başlangıçta aktivistler otobüs harici düşük ücretli taksi-dolmuş tarzı farklı ulaşım araçlarını kullanmışlar; ancak sonradan bunlara da kısıtlamalar getirilince sadece yürümeyi tercih etmişlerdir. 48 Jose Bove ve Gilles Luneau, a.g.e., s.96.
23 S V L TAATS ZL K 79 Eylemciler eylemleri sırasında ve sonrasında çok çeşitli saldırılara maruz kalmıştır. Örneğin, otobüsleri taşlanmış, hatta içinde eylemciler varken, yakılmaya çalışılmış, Martin Luther King in evi bombalanmış ve eylemciler yaygın bir polis şiddetine maruz kalmıştır. Ne var ki bu tip saldırı ve yıldırma girişimleri eylemleri durduramamış aksine eylemcilere duyulan sempatinin artmasına neden olmuştur. Hareket gücünü eylemlerinin niteliğinden çok eylemcilerin maruz kaldığı saldırı ve tutuklamalara karşı, şiddet kullanmadan, direnme iradesinden ve bunun tüm ABD ve hatta dünya kamuoyunda yarattığı sempatiden almıştır. Bu tesadüfi bir etkiden çok King tarafından tasarlanmış bir strateji niteliğindedir. King: Siz ıstırap çektirmekte ne kadar yetenekliyseniz, biz de ıstıraba dayanmakta o kadar yetenekliyiz. 49 diyerek durumu özetlemiştir. Sonuç olarak Martin Luther King in üstün hitabet yeteneği ile önderlik ettiği ve sivil itaatsizliğin birçok unsurunu içerisinde barındıran sivil haklar hareketi, birçok alanda ırk ayrımcılığını ortadan kaldıran çok önemli başarılara ulaşmış ve sivil itaatsizlik kavramının tüm dünyada popülerliğinin artmasına vesile olmuştur. 4. Dünyada Sivil İtaatsizliğe İlişkin Diğer Bazı Örnekler Dünya çapında sivil itaatsizlik eylemleri uzun yıllardır gerçekleştirilmektedir. Söz konusu eylemler birbirlerinden oldukça için gerçekleştirildiğinden bu eylemleri belirli başlıklar altında toplamak güçtür. Bununla birlikte bu çalışma kapsamında incelenen eylemler arasında en yaygın olarak karşılaşılanlar militarizmi protesto etmek ve çevrenin korunmasına dikkat çekmek amaçlarını taşıdığından, dünyada sivil itaatsizlik eylemlerine ilişkin örnekler, söz konusu iki amaçtaki eylemler ve diğer amaçlarla gerçekleştirilen eylemler olarak üç başlıkta ele alınmıştır. 49 A.k., s
24 80 YASAMA DERG S Militarizm i Protesto Amacıyla Yapılan Sivil İtaatsizlik Eylemleri Dünyada, özellikle demokratik batı ülkeleri başta olmak üzere, birçok ülkede silahlanmayı, askerlik hizmetini, haklı olmadığı düşünülen bir savaşı ya da işgali protesto etmek amacıyla çeşitli sivil itaatsizlik eylemleri düzenlenmiştir. Bunlar arasında İkinci Dünya Savaşı sonrasında, Federal Almanya da gerçekleştirilen onlarca sivil itaatsizlik eylemi özellikle dikkat çekmektedir. Bu eylemlerden bazıları 1951 yılında yeniden ordu kurulmasını protesto amacı ile -yasaklanmış olmasına rağmen- imza toplanması, 1958 yılında Alman Sosyal Demokrat Partisi nin gençlik örgütünün nükleer silahları protesto etme amacıyla tramvay raylarına oturmaları, 1971 yılında bir askeri tatbikata karşı bir grup lise öğrencisinin boykot yapması ve tatbikat alanını kuşatmaya alması ve 1982 yılında bir askere alma dairesinin önünde celp belgelerinin yakılmasıdır. 50 Başka birçok ülkede de çok sayıda ve çeşitli şekillerde militarizm karşıtı sivil itaatsizlik eylemleri düzenlenmiştir. Bu eylemlerden ABD de düzenlenenlerinden bazıları şu şekildedir: Askerlik görevinin ya da onun yerine ikame olması öngörülen görevin yapılmaması, 1955 te New York da sivil savunma provası sırasında korunma yerlerine gidilmemesi, 1958 de Hawaii de nükleer silah deneme bölgesine girme teşebbüsünde bulunulması, 1958 de nükleer silahları protesto amacıyla vergi ödenmemesi, nükleer denizaltıların üretiminin protesto edilmesi amacıyladenizaltıların üretimlerinin yapıldığı fabrikaların işgal edilmesi, 1966 da üç muvazzaf askerin Vietnam Savaşını protesto eden bir basın açıklaması yapması, 1967 yılında yine Vietnam Savaşının protesto edilmesi amacıyla 50 adet asker kimliğinin yakılması, 1968 de askere alma dosyalarının temsili bir napalm ile tahrip edilmesi, 1970 yılında Kamboçya ya yapılan müdahaleyi protesto amacıyla Minnesota Üniversitesinde boykot yapılması ve 1983 yılında bir hava kuvvetleri üssüne girilerek askeri bir aracın parçalanmasıdır Hayrettin Ökçesiz, a.g.e.,s A.k., s
25 S V L TAATS ZL K 81 Almanya ve ABD deki örneklerden başka Avusturya da 1985 yılında bir askeri merasim geçişinin oturma eylemi ile engellenmesi, Belçika da askeri sahaya izinsiz girilmesi, Fransa da 1966 yılındaatom bombası testini protesto amacıyla vergi ödenmemesi, İsrail de 1982 yılında bir grubun o yıl Lübnan a yapılan saldırıyı protesto amacıyla askerlik hizmetini yapmayı reddetmesi ve yine İsrail de 1987 yılında, yapımına katılan bir mühendis tarafından İsrail nükleer silahlarının gizli planlarının yayımlanması dünya çapında ses getirmiş militarizm karşıtı bazı sivil itaatsizlik eylemi örnekleridir Çevrenin Korunması Amacıyla Gerçekleştirilen Sivil İtaatsizlik Eylemleri Çevrenin korunması amacıyla gerçekleştirilen sivil itaatsizlik eylemlerinin büyük bir kısmı, özellikle nükleer enerji üretimini protesto etmek amacıyla düzenlenmiştir. Örneğin 1975 yılında Almanya da, nükleer enerji santrali kurulması amacıyla yapılan ormandan yer açma çalışmalarını engellemek için alan işgali eylemi yapılmıştır. Bu tarihten sonra da Almanya da nükleer enerji santrali yapılmasına karşı ve nükleer atıkların depolanmasını protesto amacıyla insandan halı, kilise işgali, ağaçlara sarılma, yol işgali gibi çeşitli sivil itaatsizlik eylemi düzenlenmiştir. 53 Almanya da elli yıla yakın bir süre boyunca devam eden nükleer karşıtı eylemler, 2011 yılında Federal Alman Meclisinin aldığı aşamalı bir biçimde 2022 yılında nükleer enerji üretiminden tamamen vazgeçilmesi kararı ile amacına ulaşmıştır. 54 Nükleer enerji üretiminin protesto edilmesi kapsamında Avustralya da 1976 yılında uranyum çıkarılmasını protesto amacıyla, tüm ülkede, 24 saatlik demiryolu grevi düzenlenmiştir. Bu amaçla gerçekleştirilen bir diğer sivil itaatsizlik eylemi de yılları arasında Hollanda da bir grup eylemci- 52 A.k., s A.k., s Aykut Çelebi, Demokrasinin Derinleşmesi: Bir Yöntem Olarak Sivil İtaatsizlik, Cogito dergisi, Sivil İtaatsizlik, sayı:67, s , 2011, s
26 82 YASAMA DERG S 19 nin, elektrik faturalarının nükleer enerji tarafından üretildiği varsayılan oranı tutarındaki bedeli ayrı bir hesaba yatırması eylemidir. 55 Çevrenin korunması amacıyla gerçekleştirilen sivil itaatsizlik eylemlerinin diğer bir türü de doğrudan bir yerleşim yerine zararı olan bir faaliyetin protestosu amacıyla yapılan eylemlerdir. ABD de 1958 yılında Tuscacora Kızılderililerinin yerleşim bölgelerinde sel baskınlarına yol açacağını iddia ettikleri hafriyat araç ve taşıtlarını doğrudan engellemeleri buna bir örnektir. 56 Ayrıca Greenpeace(Yeşil Barış) örgütünün, dünyanın farklı yerlerinde düzenlediği pek çok eylem bilinçli olarak sivil itaatsizlik eylemleri şeklinde organize edilmektedir. Hasta balıkların protesto edilen kurumun merdivenlerine boşaltılması, zehir yüklü gemilere ve fabrikaların bacalarına çıkma eylemleri söz konusu eylemlere ilişkin bazı örneklerdir Diğer Amaçlarla Yapılan Sivil İtaatsizlik Eylemleri 1969 yılında o tarihte bir hapishane olarak kullanılmasına son verilmiş olan meşhur Alcatraz adası bir grup Kızılderili tarafından işgal edilmiştir. 58 İşgal 19 ay boyunca devam etmiştir. Söz konusu eylem, nihai hedefi olan Kızılderili egemenliğinin adada tanınması 59 amacını sağlayamamış, ancak ABD deki Kızılderili varlığı ve hakları açısından ABD ve dünya kamuoyunda farkındalık yaratmıştır. 60 Başka ülkelerdeki haksızlıkları protesto amacıyla gerçekleştirilen sivil itaatsizlik eylemlerine de zaman zaman rastlanmaktadır. Bunlara ilişkin iki ör- 55 Hayrettin Ökçesiz, a.g.e., s A.k., s A.k., s A.k., s ABD ile Sioux lar arasındaki bir antlaşmanın bazı maddelerine ithafen eylemci Kızılderililer böyle bir hakları olduğunu iddia etmektedirler. 60 Peter Blue Cloud,Alcatraz Is Not An Island, WingbowPress, Berkeley, 1972.
27 S V L TAATS ZL K 83 nek, 1968 yılında Almanya da dönemin Fransa Cumhurbaşkanı De Gaulle ün ziyareti sırasında askerlik hizmetinden kaçan Fransızların lehine yasaklanmış bir gösteri yapılması ve 1973 yılında yine Almanya da, Kuzey İrlanda dan Britanyalıların geri çekilmesi amacıyla, NATO karargâhı önünde izinsiz bildiri dağıtılması eylemleridir. 61 Dünya çapında ayrıca, ücretlerin yetersizliğini ya da çalışma koşullarının kötülüğünü protesto etmek amacıyla yapılan sivil itaatsizlik eylemi örnekleri de yaygındır. Bunlara ilişkin önemli bir örnek Meksika asıllı ABD li tarım işçisi Cesar Chavez in organize ettiği sivil itaatsizlik eylemleridir. California da çalışan üzüm işçilerinin iş koşullarının iyileştirilmesini ve ücretlerinin yükseltilmesini amaçlayan hareket, beş yıl süre ile tüm ülkeye yayılan bir boykot halini almış ve süreç sonucunda eylemler amacına ulaşmıştır. Bu eylemlerde en çok ön plana çıkan husus, Chavez in maçoluğu ve şiddeti yücelten bir kültüre sahip on binlerce insanı şiddetsiz direnişe ikna edebilmesidir. Bu bağlamda Chavez in Cesaretin en sahicisi şiddetten tamamen arınmış bir adalet mücadelesi içinde başkaları için kendimizi feda etmektir. İnsan olmak, başkaları için ıstırap çekmektir. sözü önemlidir. 62 Bir diğer yaygın sivil itaatsizlik eylemi nedeni, işsizliğin protesto edilmesidir. Buna ilişkin ilginç bir örnek, 1956 yılında İtalya da işsizliği protesto etmek amacıyla yasa dışı bir şekilde yol yapılması (tersinden grev) eylemidir yılında başlayan ABD Dışişleri Bakanlığı yazışmalarının Wikileaks adlı internet sitesi tarafından yayımlanması eylemi de sivil itaatsizliğin birçok unsurunu taşımaktadır. 61 Hayrettin Ökçesiz, a.g.e., s Jean-Marie Muller ve Jen Kalman, CesarChavez, Fayard, Paris, (JoseBove ve Gilles- Luneau, a.g.e., s.114 ten alıntılanmıştır) 63 Hayrettin Ökçesiz, a.g.e., s. 73.
28 84 YASAMA DERG S Türkiye de Sivil İtaatsizliğe İlişkin Örnekler Türkiye de sivil itaatsizlik olarak değerlendirilebilecek eylemler özellikle 1960 lardan 64 sonra gözlemlenmeye başlamıştır; 65 ancak Türkiye de sivil itaatsizlik eylemlerine sıkça rastlanılmaya başlanan dönem 1990 sonrası yıllardır. Türkiye de Sivil İtaatsizliğe İlişkin Örnekler sınıflandırılırken, dünyadaki eylem örneklerine ilişkin bölümdeki yaklaşıma benzer şekilde incelenen eylem örnekleri arasında en çok karşılaşılan iki eylem türü iki ayrı başlık altında toplanmış geri kalan eylemler ise Diğer Bazı Örnekler başlığı altında ele alınmıştır Sivil İtaatsizlik Niteliğindeki İşçi ve Memur Eylemleri 1969 yılında gerçekleşen Çorum Alpagut Linyit İşletmeleri nin işçilerce işgal edilmesi ve işletmede işçi denetiminin kurulması 66 ve yine 1969 da gerçekleşen Öğretmenler Boykotu Türkiye de sivil itaatsizliğe ilişkin ilk örnekler arasında gösterilmektedir. 67 Söz konusu iki eylem sivil itaatsizlik eylemlerinin yasaya aykırılık, şiddetin reddi, alenilik, hesaplanabilirlik ve kamu vicdanına çağrı gibi unsurlarının pek çoğunu taşımaktadır. Linyit İşletmeleri nin işçilerce işgali, sonuç olarak işçilere alacaklarının ödenmesi ve süreç içerisinde işten atılan işçilerin işe geri alınması ile amacına büyük ölçüde ulaşmıştır. 68 Yüz bini aşkın öğretmenin öğretmenlerin insan haysiyetine ya- 64 Peri Uran, 1960 Sonrası Türkiye de Sivil İtaatsizlik Eylemleri Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt:1, Sayı:2, Kayseri, 2006, s Şiddet içermeyen direniş biçiminin Türkiye de ve Osmanlı da bu tarihten önce hiç bulunmadığını iddia etmek elbette ki yanlıştır. Burada bahsedilen her unsuruyla olmasa bile birçok unsuruyla ve bilinçli bir şekilde, sivil itaatsizlik eylemi yapma amacıyla gerçekleştirilen sivil itaatsizlik eylemleridir. 66 Şeniz Anbarlı, a.g.e., s Peri Uran, a.g.e., s.134 ve Yakup Coşar,a.g.e., s Şeniz Anbarlı, a.g.e., s.211.
29 S V L TAATS ZL K 85 kışır koşullardan yoksun bırakıldıkları, laik devlet ilkesinin eğitim alanında hiçe sayıldığı ve düşünce özgürlüğünün reddedildiği gerekçeleri ile dört gün süre ile katıldıkları boykot sonucunda ise birçok öğretmen görevden alınmış ya da çeşitli idari cezalara çarptırılmıştır. 69 Birer işçi hareketi niteliğinde olan 1989 yılındaki Bahar Eylemleri 70 ve 3 Ocak 1991 de gerçekleştirilen Genel Direniş 71 eylemleri de çeşitli yönleri itibarıyla sivil itaatsizlik eylemleridir yılındaki Bahar Eylemleri nde bıyık kesme (yarım bırakma), saç kazıtma, sakal bırakma, yalınayak yürüme, çıplak yürüme, yemek boykotu, iş yavaşlatma, işe geç başlama, toplu vizite, yolu trafiğe kapatma, toplu boşanma başvurusu, toplu simit yeme, siyah çelenk bırakma, toplu yürüyüş yapma, viziteye çıkmama 72 gibi çok sayıda grev-dışı eylem türleri tatbik edilmiştir. Bu eylemlerin bir kısmı çeşitli kanun ve yönetmeliklere aykırı olmaları ve sivil itaatsizliğin diğer unsurlarını taşımaları bakımından sivil itaatsizlikle bağdaşmaktadır. Dönemin ekonomik politikalarına bir tepki niteliğindeki 3 Ocak 1991 Genel Direnişi nde de tüm Türkiye de bir gün işe gitmeme kararı uygulanmış ve bir sivil itaatsizlik örneği ortaya konmuştur lı yıllar boyunca gerek özlük haklarının yetersizliğini, gerekse sendikal hakların olmayışını protesto amacıyla bazı memur grupları da iş bırakma, iş yavaşlatma, sakal bırakma, toplu viziteye çıkma, oturma eylemi gibi sivil itaatsizlik eylemleri gerçekleştirmiştir yılında Sağlık Bakanlığının yürürlüğe koyduğu bir uygulamayı, sektöre darbe vuracağı gerekçesi ile protesto eden eczacıların gerçekleştirmiş olduğu -nöbetçi eczaneler hariç olmak üzere- kepenk kapatma eylemi de şiddet dışı olması, aleni olması, Eczaneler Hakkındaki Kanunun ve Türk Ceza Ka- 69 Peri Uran, a.g.e., s Şeniz Anbarlı, a.g.e., s Peri Uran, a.g.e.,s Şeniz Anbarlı, a.g.e., s Peri Uran, a.g.e., s Şeniz Anbarlı, a.g.e., s
215 DİN VEYA İNANCA DAYANAN HER TÜRLÜ HOŞGÖRÜSÜZLÜĞÜN VE AYRIMCILIĞIN TASFİYE EDİLMESİNE DAİR BİLDİRİ Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nun 25 Kasım 1981 tarihli ve 36/55 sayılı Kararıyla ilan edilmiştir.
Türk Hukuku nda ve Karşılaştırmalı Hukukta Vicdani Ret Yasemin SEMİZ TÜRK HUKUKU NDA VE KARŞILAŞTIRMALI HUKUKTA VİCDANİ RET Ankara 2010 Türk Hukuku nda ve Karşılaştırmalı Hukukta Vicdani Ret Yasemin Semiz
DERSİMİZİN TEMEL KONUSU 1 1. TÜRK HUKUKUNUN TEMEL KAVRAMLARINI TANIMAK 2. TÜRKIYE DE NELER YAPABİLİRİZ SORUSUNUN CEVABINI BULABİLMEK DERSİN KAYNAKLARI 2 SİZE GÖNDERİLEN MATERYAL: 1. 1982 Anayasası: https://www.tbmm.gov.tr/anayasa/anayasa_2011.pdf
İ Ç İ N D E K İ L E R ÖN SÖZ.V İÇİNDEKİLER....IX I. YURTTAŞLIK A. YURTTAŞLIĞI YENİDEN GÜNDEME GETİREN GELİŞMELER 3 B. ANTİK YUNAN-KENT DEVLETİ YURTTAŞLIK İDEALİ..12 C. MODERN YURTTAŞLIK İDEALİ..15 1. Yurttaşlık
Kamu Vicdanına Çağrı Sivil İtaatsizlik Hannah Arendt, Ronald Dworkin, Jürgen Habermas, Johan Galtung, Martin Luther King, John Rawls, Hans Saner, Henry David Thoreau Ayrıntı: 174 İnceleme Dizisi: 90 Kamu
2017 İNSAN HAKLARI İHLAL RAPORU 1 Av.Dr. M. SEZGİN TANRIKULU İSTANBUL MİLLETVEKİLİ GİRİŞ 2015 yılı Ağustos ayından itibaren tekrar başlayan çatışmalar Türkiye tarihinde eşi az görülmüş bir yıkıma, sayısız
KADINA YÖNELİK ŞİDDETLE MÜCADELEDE ULUSLARARASI BELGELER VE KORUMA MEKANİZMALARI Uluslararası Arka Plan Uluslararası Arka Plan Birleşmiş Milletler - CEDAW Avrupa Konseyi - Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi
209 ULUSAL VEYA ETNİK, DİNSEL VEYA DİLSEL AZINLIKLARA MENSUP OLAN KİŞİLERİN HAKLARINA DAİR BİLDİRİ Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nun 20 Aralık 1993 tarihli ve 47/135 sayılı Kararıyla ilan edilmiştir.
SİVİL TOPLUM VE SU Serap KANTARLI Türkiye Tabiatını Koruma Derneği firstname.lastname@example.org SİVİL TOPLUM Prof.Dr.Fuat KEYMAN a göre 21.yüzyıla damgasını vuracak en önemli kavramlardan biri "Dostluk, arkadaşlık
İÇİNDEKİLER Bölüm 1: İNSAN VE TOPLUM... 1 1.1. BİREYİN TOPLUMSAL HAYATI... 1 1.2. KÜLTÜR... 3 1.2.1. Gerçek Kültür ve İdeal Kültür... 5 1.2.2. Yüksek Kültür ve Yaygın Kültür... 5 1.2.3. Alt Kültür ve Karşıt
SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ ZORUNLU DERSLER Modern Siyaset Teorisi Dersin Kodu SBU 601 Siyaset, iktidar, otorite, meşruiyet, siyaset sosyolojisi, modernizm,
SORULAR İDARİ YARGI DERSİ (VİZE SINAVI) 1- İdarenin denetim yollarından biri olarak, idari yargının gerekliliğini tartışınız (10 p). 2- Dünyadaki idari yargı sistemlerini karşılaştırarak, Türkiye nin mensup
TEMEL HUKUK ARŞ. GÖR. DR. PELİN TAŞKIN TEMEL HUKUK BU DERSTE NELER ÖĞRENECEĞİZ? Yargı nedir? Türk hukukunda yargının bölümleri Anayasa Yargısı İdari Yargı Adli Yargı TEMEL HUKUK YARGI Yargı, devletin hukuk
ANAYASAL ÖZELLİKLER Ulus devlet, belirli bir toprak parçası üzerinde belirli bir nüfus ve egemenliğe sahip bir örgütlenmedir. Ulus-devlet üç unsura sahiptir: 1) Ülke (toprak), 2) Nüfus, 3) Egemenlik (Siyasal-Yönetsel
BASINA VE KAMUOYUNA Erkek egemen kapitalist sistemde kadınların en önemli sorunu 2011 yılında da kadına yönelik şiddet olarak yerini korudu. Toplumsal cinsiyetçi rolleri yeniden üreten kapitalist erkek
BİR AVUKAT YANINDA AYLIKLI OLARAK ÇALIŞAN AVUKATIN DURUMUNUN AVUKATLIK YASASI AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Güneş GÜRSELER * Hiçbir planlama yapılmadan birbiri ardına açılan hukuk fakültelerinin yılda ortalama
1 Genel Başkan Kemal Kılıçdaroğlu: Gezi Parkından dünyaya yansıyan ses daha fazla özgürlük, daha fazla demokrasi sesidir. Tarih : 15.06.2013 Genel Başkan Kemal Kılıçdaroğlu Türkiye de görev yapan yabancı
İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ... iii GİRİŞ...1 1. BÖLÜM ÖRGÜTLERDE İNSAN KAYNAKLARI VE YÖNETİMİ...9 İNSAN KAYNAKLARI KAVRAMI, ÖNEMİ VE ÖZELLİKLERİ...10 İnsan Kaynakları Kavramı...10 İnsan Kaynaklarının Önemi...12
1. Ceza Hukukunun İşlevi, Kaynakları ve Temel İlkeleri 2. Suçun Yapısal Unsurları 3. Hukuka Aykırılık Unsuru 4. Ceza Sorumluluğunu Kaldıran ve Azaltan Nedenler 5. Suçun Özel Görünüm Biçimleri 1 6. Yatırım
Federal İdare İş Mahkemesi Karar Tarihi : 15.10.2013 Sayısı : 1 ABR 31/12 Çev: Alpay HEKİMLER * İşçiler, kendileri için işveren tarafından hizmet içi kullanım için tahsis edilmiş olan e-mail adreslerini
Siyaset Sosyolojisi Araştırma Konusu Nedir Siyaset Nedir Siyasi Olan Devlet Nedir Devlet türleri Devletsiz siyaset olur mu Siyaset Sosyolojisi Genel sosyolojinin bir alt dalı. İktisat, din, aile, suç vb
Image not found http://bologna.konya.edu.tr/panel/images/pdflogo.png Ders Adı : İNSAN HAKLARI VE DEMOKRASİ Ders No : 0310420098 Teorik : 2 Pratik : 0 Kredi : 2 ECTS : 3 Ders Bilgileri Ders Türü Öğretim
22 Eylül 2010 İKV DEĞERLENDİRME NOTU Anayasa Değişikliği Paketinin Türkiye nin AB Müktesebatına Uyumuna Etkisi Melih Özsöz, M. Özgür Bozçağa İKTİSADİ KALKINMA VAKFI [Metni yazın] www.ikv.org.tr Anayasa
DEMOKRASİ VE SAYDAMLIK ENSTİTÜSÜ www.dse.org.tr YENİ ANAYASA DEĞİŞİKLİK ÖNERİLERİMİZ (TCBMM Başkanlığı na iletilmek üzere hazırlanmıştır) 31.12.2011 İletişim: I. Anafartalar Mah. Vakıf İş Hanı Kat:3 No:
İLTİCA HAKKI NEDİR? 27 Ekim 1946 tarihli Fransız Ana yasasının önsözü uyarınca özgürlük uğruna yaptığı hareket sebebiyle zulme uğrayan her kişi Cumhuriyet in sınırlarında iltica hakkına başvurabilir. 13
İNSAN HAKLARI İNSAN HAKLARI İnsanların, sadece insan olması nedeniyle sahip oldukları devredilemez ve vazgeçilemez haklardır. Bu haklara herhangi bir şart veya statüye bağlı olmadan doğuştan sahip oluruz
v TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu ÖNSÖZ Yirmi birinci yüzyılı bilgi teknolojisi çağı olarak adlandırmak ne kadar yerindeyse insan hakları çağı olarak adlandırmak da o kadar doğru olacaktır. İnsan
ANAYASA HUKUKU (İKTİSAT VE MALİYE BÖLÜMLERİ) 2014 2015 GÜZ DÖNEMİ ARASINAV 17 KASIM 2014 SAAT 09:00 A. ANLATIM SORUSU (10 puan) Temsilde adalet yönetimde istikrar kavramlarını kısaca açıklayınız. Bu konuda
AVRUPA İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİ Haklarımız, Özgürlüklerimiz 15 temel maddeyi içeren T-şörtler Haklarımız, Özgürlüklerimiz Madde 2 Yaşama hakkı İnsan hakları herkese aittir: her erkeğe, kadına ve çocuğa
Alman Federal Mahkeme Kararları Federal İş Mahkemesi Çev.: Alpay HEKİMLER* Karar Tarihi: 12.08.2008 Sayısı : 9 AZR 632/07 İşveren tarafından düzenlenip işçiye verilecek olan çalışma belgesinin, işkolunun
SEÇİM SİSTEMLERİ SUNUŞU Erol Tuncer TESAV Vakfı Başkanı 26 Ekim 2013 (Ülke Politikaları Vakfı nın düzenlediği Açık Oturum) I.TARİHÇE İki dereceli seçim sistemi: 1877 den 1943 seçimlerine kadar Tek dereceli
14.30-16.00: II. OTURUM GÖÇ KONULARINDA KAMU GÜVENİ İNŞA EDİLMESİ OTURUMU GENEL KONUŞMA NOTU 1 SAYIN BAKANLAR, KIYMETLİ TEMSİLCİLER; ÖNCELİKLE BURADA BULUNMAKTAN DUYDUĞUM MEMNUNİYETİ İFADE ETMEK İSTİYORUM.
İÇİNDEKİLER EDİTÖR NOTU... İİİ YAZAR LİSTESİ... Xİ BİRLEŞMİŞ MİLLETLER GÜVENLİK KONSEYİ NİN SURİYE KRİZİNDEKİ TUTUMU... 1 Giriş... 1 1. BM Organı Güvenlik Konseyi nin Temel İşlevi ve Karar Alma Sorunu...
KAPSAYICI EĞİTİM Kapsayıcı Eğitimin Tanımı Ayrımcılığa Neden Olan Faktörler Sınıfında Yabancı Uyruklu Öğrenci Bulunan Milli Eğitim Bakanlığı Öğretmenlerinin Eğitimi 1 Kapsayıcı Eğitim Eğitimde kapsayıcılık
Türkiye nin Anayasa Yapımı Süreci Türkiye nin İyi Toplum İmgesi Var mı? Ersin Kalaycıoğlu Sabancı Üniversitesi İyi Toplum İmgeleri ve Anayasa 1. 1982 Anayasası: Güçlü Yürütmenin Vesayeti altında Yarı Parlamenter
C E D A W KADINLARA KARŞI HER TÜRLÜ AYRIMCILIĞIN ÖNLENMESİ SÖZLEŞMESİ CEDAW Nedir? CEDAW sekiz temel Birleşmiş Milletler insan hakları sözleşmesinden biridir. BM İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMELERİ Medeni ve Siyasi
MESLEK ÖRGÜTÜNÜN GöREV ÇAĞRISINA KATILMAK SUÇ MUDUR? BU NEDENLE HUKUKİ BİR YAPTIRIM UYGULANABİLİR Mİ? Bilindiği gibi Dr. Ersin Aslan ın, bir hasta yakını tarafından öldürülmesinin birinci yılı yaklaşıyor.
ODTÜ G.V. ÖZEL LĠSESĠ SOSYAL BĠLĠMLER ZÜMRESĠ 2011-2012 Eğitim-Öğretim Yılı Ders Adı : Siyaset ÇalıĢma Yaprağı 13 Adı Soyadı : No: Sınıf: 11/ SĠYASET Siyaset; ülke yönetimini ilgilendiren olayların bütünüdür.
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. ULUSLARARASI ÖRGÜTLER KISA ÖZET KOLAYAOF
Kohlberg e Göre Ahlak Gelişimi Kohlberg ahlak gelişiminin gelenek öncesi, geleneksel ve gelenek sonrası olmak üzere üç düzey içinde gerçekleştiğini öne sürmektedir. Her düzey kendi içinde iki ayrı aşamada
Eflref Ar kan Bildiğiniz gibi Almanya aile birleşiminin gerçekleşmesi konusunda göç yasasında bazı değişiklikler yapmıştır. Bu değişiklikleri eleştirenler ve olumlu görenler bulunmaktadır. Ben göç yasasının
1- Çalışma ilişkilerinin ve endüstriyel demokrasinin başlangıcı kabul edilen tarih? Cevap: 1879 Fransız ihtilalı 2- Amerika da başlayan işçi işveren ilişkilerinde devletin müdahalesi zorunlu kılan ve kısa
Etik Kavramı ETİK DEĞERLER VE DÜRÜSTLÜK Etik kelimesi köken olarak Eski Yunan'a kadar gider. Etik evrensel olarak kabul gören kurallardır. Etik; doğruyla yanlışı, haklı ile haksızı, iyiyle kötüyü, adil
ÜNİTE:1 Anayasa Kavramı, Anayasacılık Akımı ve Anayasa Çeşitleri ÜNİTE:2 Türkiye de Anayasa Gelişmelerine Genel Bakış ÜNİTE:3 Millî Güvenlik Konseyi Rejimi, 1982 Anayasası nın Yapılışı ve Başlıca Özellikleri
ŞİKAYET NO : 02.2013/317 KARAR TARİHİ : 21/01/2014 RET KARARI ŞİKAYETÇİ : ŞİKAYET EDİLEN İDARE : Kültür ve Turizm Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü ŞİKAYETİN KONUSU : Özel büro ve turizm tesisleri
T.C. MALİYE BAKANLIĞI Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü Sayı : 80755325-105.05.07-1116 09/02/2016 Konu : Geçici Personele Ek Ödeme Yapılması ELAZIĞ VALİLİĞİNE (Defterdarlık) İlgi : 09.10.2015 tarihli
ULUSAL ÇALIŞTAY SONUÇLARI 1 Nasıl bir anayasa yapım süreci? Maddeleri değil ilkeleri temel alan Ayırıcı değil birleştirici Uzlaşmaya zorlamayan Uzlaşmazlık alanlarını ihmal etmeyen Mutabakatı değil ortak
1.3.9. KADINLARA KARŞI ŞIDDETIN TASFIYE EDILMESINE DAIR BILDIRI Genel Kurulunun 20 Aralık 1993 tarihli ve 44/104 sayılı Kararıyla ilan edilmiştir. BAŞLANGIÇ Genel Kurul, Eşitlik, güvenlik, özgürlük, bütün
Kamu Yönetimi Bölümü Ders Tanımları PA 101 Kamu Yönetimine Giriş (3,0,0,3,5) Kamu yönetimine ilişkin kavramsal altyapı, yönetim alanında geliştirilmiş teori ve uygulamaların analiz edilmesi, yönetim biliminin
ÖNSÖZ...VII İÇİNDEKİLER...IX BIRINCI BÖLÜM ANAYASA HUKUKUNUN KISA KONULARI 1. 1961 Anayasası ile 1982 Anayasası nın Hazırlanış ve Kabul Ediliş Süreçlerindeki Farklılıklar...1 2. Üniter, Federal ve Bölgeli
Türkiye Büyük Millet Meclisi nde ( TBMM ) 26 Mart 2015 tarihinde 688 Sıra Sayılı Kanun ( 688 Sıra Sayılı Kanun ) teklifi kabul edilmiştir. 688 Sıra Sayılı Kanun uyarınca, İnternet Ortamında Yapılan Yayınların
İnsanların birbirleriyle ve devletle olan ilişkilerini düzenleyen kurallara hukuk denir. Hukuk kurallarını koyan, uygulanıp uygulanmadığını denetleyen en yüksek organ ise devlettir. Hukuk alanında birlik
19 EYLÜL MÜHENDİS, MİMAR, ŞEHİR PLANCILAR DAYANIŞMA GÜNÜ BASIN AÇIKLAMASI 19.09.2014 Bugün 19 Eylül. Bugün bu ülkenin mühendis, mimar ve şehir plancılarının örgütü TMMOB nin mücadele dolu tarihi açısından
Cezayir'den yükselen bir ses: Yalnızca İslam hükmedecek! Cezayir'de 1990'lı yıllardaki duvar yazıları, İslamcılığın yükseldiği döneme yönelik yakın bir tanıklık niteliğinde. 10.07.2017 / 18:00 Doksanlı
ANAYASAMIZI HAZIRLIYORUZ - 2- Değerlendirme Raporu Birey Hak ve Özgürlükleri (I) Yaşam hakkı Kişi dokunulmazlığı Özel yaşamın gizliliği www.tkmm.net 1 2 1. YAŞAM HAKKI Yaşam Hakkı kutsal mı? Toplumun/devletin
İnternetin Gerçekleştirdiği Dönüşümün Sonucunda Şeffaflık ve Bilgi Kirliliği Arasında: Yurttaş Gazeteciliği Özet: F. Çağdaş İslim* Cansu İslim * İnternet yaşadığımız çağın şüphesiz en temel gerçeklerinden
TEMEL HUKUK DERS NOTLARI SON HAFTA Öğr. Gör. Erkan ÇAKIR ANAYASANıN TEMEL ILKELERI 2 1. madde Türkiye devleti bir cumhuriyettir. 2. Madde Cumhuriyetin nitelikleri Cumhuriyetçilik Başlangıç ilkeleri Atatürk
Hata adı: Hata türü: (yönetim/operasyonel/stratejik/bilgi Teknolojileri/izleme ve raporlama) Hatanın gerçekleşme tarihi: Hatanın sebepleri/olası sebepleri: Hatanın etkilediği faaliyet/süreç adı: Sorumlu
15 Mart 2012 Perşembe günü işlerinden atılan Asilçelik işçileri Bursa nın Orhangazi ilçesi cumhuriyet meydanında basın açıklamasıyla İşimizi İstiyoruz talebini dile getirdikleri ve işlerine geri dönene
Trans Olmak Suç Değildir! Anayasa ya göre herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Devlet organları
ÖRNEK SORU: 1 1914 yılında başlayan Birinci Dünya Savaşı, Osmanlı Devleti açısından, 30 Ekim 1918 de, yenilgiyi kabul ettiğinin tescili niteliğinde olan Mondros Ateşkes Anlaşması yla sona erdi. Ancak anlaşmanın,
HUKUKUN TEMEL KAVRAMLARI 3.Ders Yrd.Doç.Dr. Uğur ÖZER HUKUKUN KAYNAKLARI Yargı organları kararlarını, hukuka dayanan, hukuktan kaynaklanan, hukukun gerektirdiği kararlar olarak sunarlar. Bu açıdan yargı
1. 1776 Amerikan ve 1789 Fransız belgelerine yansıyan doğal haklar öğretisinin başlıca temsilcisi kimdir? a) J. J. Rousseau b) Voltaire c) Montesquieu d) John Locke 4. Aşağıdakilerden hangisi İngiliz hak
KADIN DOSTU AKDENİZ PROJESİ CİNSİYET TEMELLİ AYRIMCILIK VE TOPLUMDA KADININ YERİ ONLİNE KİTAPÇIĞI Akdeniz Üniversitesi Uluslararası Gençlik Topluluğu 2015-2016 İÇİNDEKİLER 1. Giriş 2. Kadın Dostu Akdeniz
DERS PROFİLİ Dersin Adı Kodu Yarıyıl Dönem Kuram+PÇ+Lab (saat/hafta) Kredi AKTS Asker-Sivil İlişkileri POLS 6 Bahar 8 +0+0 6 Ön Koşul Yok Dersin Dili Ders Tipi Dersin Okutmanı Dersin Asistanı Dersin Amaçları
IÇINDEKILER SUNUŞ İÇİNDEKİLER KISALTMALAR v IX XV GIRIŞ. BIRINCI BOLUM 'PIŞMANLıK VE ıslah' KURUMUNUN TEORIK ESASLARı 1. PİŞMANLIK ve ISLAH KURUMU 3 1.1. Yürürlükteki Kanun Hükmü: VUKm. 371 3 1.2. Teoriye
T.C YARGITAY 22. HUKUK DAİRESİ Esas No. 2015/28964 Karar No. 2015/29704 Tarihi: 02.11.2015 İlgili Kanun / Madde 6356 S. STSK. /9 SENDİKALARIN DEMOKRATİK İŞLEYİŞE SAHİP OLUP OLMADIĞINI SENDİKA GENEL KURULLARININ
5 Aralık 2011 ANAYASA DEĞĠġĠKLĠKLERĠ HAKKINDA GÖRÜġ VE ÖNERĠLERĠMĠZ I.YENĠ BĠR ANAYASA MI? GENĠġ KAPSAMLI BĠR ANAYASA DEĞĠġĠKLĠĞĠ MĠ? Anayasa hazırlığıyla ilgili olarak kamuoyunda önemli bir tartışma yaşanıyor:
MÜLKİYET HAKKI VE TOPLUMSAL ETKİSİ Prof. Dr. Şebnem AKİPEK ÖCAL Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi MÜLKİYET KAVRAMI Mülkiyet en geniş anlamı ile kişilerin yaşamak için ihtiyaç duyduğu nesnelerin
Vergi barışı, Hazine'ye varlık barışından daha çok gelir getirir 23.11.2009 Bumin Doğrusöz Geçen günlerde yine vergi affı dedikoduları çıktı. Bu arada bir toplantıda Maliye Bakanı, vergide af olmayacağını
Alman Federal Mahkeme Kararları Çev: Alpay HEKİMLER * Federal İş Mahkemesi Karar Tarihi: 26.4.2017 Sayısı: 5 AZR 962/13 Yunanistan daki Tasarruf Kanunları hükümleri, Alman hukukuna bağılı olarak kurulmuş
4857 SAYILI İŞ KANUNU'NA GÖRE UYGULANACAK PARA CEZALARI 4857 SAYILI İŞ KANUNU'NA GÖRE UYGULANACAK PARA CEZALAR (01.01.2012 tarihinden itibaren) Kanun Mad. Ceza Mad. Cezayı Gerektiren Fiil 1 OCAK-25 OCAK
Yönetimde Dürüstlük, Şeffaflık, Hesap Verebilirliğin Önemi ve Türkiye de Öne Çıkan Sorunlar 26 Mayıs 2011 Kadir Has Üniversitesi E. Oya Özarslan Şeffaflık Derneği Yönetim Kurulu Başkanı 2008 yılında gönüllü
Dr. Serdar GÜLENER TÜRKİYE DE ANAYASA YARGISININ DEMOKRATİK MEŞRULUĞU İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ... V İÇİNDEKİLER...IX KISALTMALAR... XVII TABLOLAR LİSTESİ... XIX ŞEKİLLER LİSTESİ...XXIII GİRİŞ...1 Birinci Bölüm
MEHMET UTKU ÖZTÜRK 1961 KURUCU MECLİSİ İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...VII İÇİNDEKİLER... IX KISALTMALAR... XIX GİRİŞ...1 1. DEMOKR AT PARTI İKTIDARININ SONUNA DOĞRU...9 1.1. DP nin Muhalefete Karşı Tutumu...9 1.1.1.
T.C. KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK) ŞİKAYET NO : 2015/5132 KARAR TARİHİ : 01/04/2016 RET KARARI ŞİKAYETÇİ : ŞİKAYET EDİLEN İDARE ŞİKAYETİN KONUSU : Türkiye Serbest Muhasebeci ve Mali Müşavirler
Locke'un Siyasal Toplum Anlayışı John Locke, on yedinci yüzyıl sonuyla on sekizinci yüzyil başlarının en etkili İngiliz düşünürlerinden biridir. 07.04.2016 / 08:14 SÖZLEŞME VE SİYASAL TOPLUM A. Sözleşme
YÜRÜTMENİN DURDURULMASI TALEPLİDİR. DURUŞMA TALEPLİDİR. ANKARA İDARE MAHKEMESİ BAŞKANLIĞI NA DAVACI VEKİLİ DAVALILAR : Türkiye Barolar Birliği Başkanlığı : Oğuzlar Mah. Barış Manço Cad. Av. Özdemir Özok
İÇİNDEKİLER BİRİNCİ BÖLÜM TOPLUM VE HUKUK Toplum Hayatı...: 1 Hukukun Toplumdaki Fonksiyonu 2 Sosyal Dayanışma 3 Sosyal Hayatta Çekişme 5 Din Kuralları 6 Örf vc Âdet Kuralları 9 Görgü (Nezaket) Kuralları
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. ULUSLARARASI SOSYAL POLİTİKA (ÇEK306U)
MİLLÎ EĞİTİM BAKANI SAYIN ÖMER DİNÇER İÇİN DEMOKRATİK VATANDAŞLIK VE İNSAN HAKLARI EĞİTİMİ PROJESİNİN AÇILIŞ KONFERANSI KONUŞMA METNİ TASLAĞI Sayın Katılımcılar, değerli basın mensupları Avrupa Konseyi
İNSAN HAKLARI Sosyal ve Ekonomik Haklar Kültürel haklar (10. Hafta) Sosyal ve ekonomik haklar Sosyal ve ekonomik haklar Nitelikleri gereği devletin az-çok pozitif edimde bulunmasını gerektiren haklardır