Kayıt tarihi ve yeri: 28 Haziran 2009, Toronto, Kanada
Krizin altta yatan sebeplerinden değil doğrudan Ortadoğu’daki etkilerinden söz edeceğim.
3 başlıkta ele alacağım:
1) Küresel ekonomideki trendler, Ortadoğu’nun bunun içinde yeri ve son birkaç on yılda buna göre nasıl yapılandırıldığı
2) Mevcut kriz ve Ortadoğu’nun farklı bölgelerinde etkileri, özellikle Körfez bölgesi, sonra daha yaygın
3) Daha sonra bölgeye ilişkin kimi iyimser görüşlerimi, olası mücadele alanlarını belirteceğim
1) Ana küresel trend:
Kriz neoliberalizmin bitişi ve keynesyencilik değil, yeni formda bir neoliberalizm, daha fazla işçi hakkı gaspı, daha fazla hak gaspı
Krizin önemli bir özelliği başka krizlerle kesişmesi: Ekolojik kriz ve (30 yıllık neoliberal politikaların sonucu olan) toplumsal kriz
Kriz son değil, aslında başlangıç
Dünya piyasasının 20 yılda nasıl oluştuğu, bölgenin bu pazara 20 yılda nasıl dahil edildiği önemli
Bölgenin özellikleri
1. Ortadoğu küresel piyasaya nasıl entegre edildi? Bölge dünyanın kilit petrol ve gaz tedarikçisi. Bölgedeki politikalarının bununla doğrudan ilgisi var. Üst belirleyen petrol ve gaz.
2. Çok fazla “sermaye fazlası” var. Bölgeden çok fazla para ABD vd. piyasalara gidiyor.
3. Körfezde ve bölgede belirgin bir başka şey göçmen emeği, Güney Asya ve bölgenin diğer ülkelerinden mesela Mısır, Suriye, Lübnan, Filistin, Ürdün’den işgücü. Bu göçmenlerin hiçbir vatandaşlık hakkı yok.
4. Ürün ihracatı: tekstil pamuk vs. ihraç ediliyor.
Politik özellikleri
ABD emperyalist çıkarları. Bölgede ABD 20 yıldır üç şeye dayanıyor:
1. Müşteri devletler: Ürdün ve Mısır gibi. Bunlarla askeri ittifaklar.
2. Körfez bölgesinde göçmen işçi yoğun ülkelere daha fazla güvenebiliyor. Vatandaşlık temelleri zayıf çünkü. Göçmenlerden her zaman kurtulunabilir.
3. Tabi ki İsrail. En güvenilir müttefik. Sola karşı vb.
2) Ekonomik krizin etkileri:
1. Ortadoğu’nun tüm ülkelerinde çok ciddi bir etki var ama bu etkiye kimlerin maruz kaldığı konusu karışık. Petrol talebinde ve dolayısıyla fiyatında düşüş. Körfez ülkelerinin gelirleri ciddi ölçüde düştü. Temmuz 2008’deki 147 dolar seviyesinden şu anki 70 dolar seviyesine düştü. Yüzde 50’den fazla düşüş. Körfez, bölge ekonomisinin merkezi. Bu bölgedeki bankacılık ve gayrimenkul sektörleri için yıkım. Petrol satışı üzerinden biriken para epeyce “mega projenin” finanse edilmesinde kullanılıyordu. Dünyanın en yüksek kuleleri, insan yapımı adalar, oteller vb. gayrimenkul projeleri. Güç tesisleri, petrokimya tesisleri, şehirler inşa etmek. Bu sermaye fazlası yüzünden gayrimenkulde çok büyük bir balon şişti. İnşaat, mühendislik açısından dünyanın başında geliyordu bölge birkaç yıldır. Bunların birçoğu çöktü. Yüzde 50’si iptal edildi veya askıya alındı. Bu yüzden de bankalar büyük baskı altında. Birçok yatırım bankası iflas etti. 2009 Mart’ında oldu bunlar. Dubai balonun merkezi. Yüzde 70 düştü. Yüzde 20 nüfus düşüşü öngörüyor Dubai’de. Buradan görebilirsiniz göçmen işçi oranını. Alışveriş merkezleri. Dubai en aşırı örnek. Diğer örnekler de var. Suudi Arabistan’da ekonomi şehri projesi vardı. 2 milyon kişilik bir şehir. 27 milyon dolarlık bir proje. Askıya alındı. Büyük petrokimya ortak girişim projesi. Yüzde 60 gayrimenkul satış düşüşü. Krizin çok derin finansal etkisi var bölgede. Kriz bu derece ciddi olmasına rağmen Körfez ülkelerinin “vatandaşları” tarafından hissedilmedi. Krizin “yerinden edilmesi” söz konusu, yani krizin etkileri Körfez’den Pakistan’a, Hindistan’a, Bangladeş’e Lübnan’a, Mısır’a kaydırılıyor. Göçmen işçiler eve gönderiliyor projeler çöktükçe. Dubai’deki Hindistan konsolosu, bütün bir uçağa rezervasyon yaptırıp işçileri doldurup eve gönderiyor. Hiç tazminat yok. Para havalesi akışı da düşüyor. Resmi istatistiklere göre artmış gibi görünüyor ama bu aldatıcı. Bu havalelerin çoğu aslında bankalar üzerinden değil enformel yollardan yapılıyor. Raporlarda görünmez bunlar. Bir de o kadar çok kişi işini kaybedip geri dönüyor ki her şeylerini bozdurup gönderiyor. Güney Asya ülkeleri için göçmen işçilerinden gelen bu paralar çok önemli. Pakistan’ın göçmen işlerinin yüzde 90’ı Körfez’de. Bunun çok derin etkisi olacak. Birçok aile, çiftçi bu havalelere bağlı idi.
2. Bunun çevresinde çeşitli siyasal krizler oluyor. Son birkaç aydır Kuveyt parlamentosundaki kriz örneğin. Kuveyt’teki petrol ve gaz alanlarının ve petrokimya tesislerinin özelleştirilmesi gündemde. Bazı vekiller karşı. Meclis çözülüyor.
3. Sermaye fazlası seviyesi ile de ilgili. Şimdi bu sermaye başka ülkelere gidiyor. Örneğin Mısır borsasındaki hisselerin yarısı Körfez yatırımcılarının. Bu bölgesel bir durum. Ürdün’deki gayrimenkul projeleri mesela aynı durumda. Daimler’in Abu Dabi yatırım bankası tarafından alınması. İngiliz takımlarının Körfez sermayesi tarafından alınması. Bu küresel seviyede de oluyor yani. Halen çok yüksek sermaye ve gidecek yer arıyor.
Bunun toplumsal etkileri:
1. Çok yüksek işsizlik. Lübnan’da 2006 resmi olarak yüzde 20 idi, bugün çok daha yüksek ve özellikle gençlik içinde çok yüksek. Bu işsizlik krizi uzun vadeli bir sorun ve şimdi olmuş değil. Lübnan işgücünün yüzde 30’u Körfez’de çalışıyor. Bunlar da geri döndüğü için işsizlik zirve yapıyor. Mısır’da da görülebilir. Resmen yüzde 10 ama aslında çok daha yüksek. Mısırlıların yüzde 40’ı günde 2 dolardan aza yaşıyor. Yemen’de yüzde 30 işsizlik seviyesi. Gene geri dönüşler. Irak’ta işsizlik yüzde 20. Resmi rakamlar bile dünya ortalamasından çok yüksek.
2. Neoliberal politikalar 90’lardan beri ana çizgi. Elektrik, sağlık, su özelleştirmeleri. Özelleştirme çok derin. Bu dün değil 90’lardan beri olan bir şey. Bu yüzden Körfez sermayesi dünyayı dolaşabiliyor. Bu politikalar bölgedeki İslami hareketlerden ciddi bir karşı duruş görmedi. Mısır, Lübnan, Ürdün İslamcı hareketler genelde neoliberalizmin uygulanmasında işbirliği yaptılar veya yardımcı oldular. Üstelik toplumsal tabanları yoksullara veya işini kaybeden kamu çalışanlarına dayanmasına rağmen. Karşı çıkmaları da pek olası görünmüyor.
3. Toplumsal ve ekolojik kriz: geçen yıl bölgede gıda fiyatlarında artış yaşandı. Mısır ve Ürdün’de temel gıda maddelerinde, özel olarak ise ekmek fiyatlarında artış yüzünden gıda krizi yaşadı. Ortadoğu ve Kuzey Afrika küresel olarak en yüksek açlık artışı oranına sahip. Çevre krizi bir başka nokta. İklim değişiminin bölgede etkisi, Suriye, Ürdün… bu ülkelerin çoğu artık tahılda ithalata bağlı.
3) İyimserlik:
1. İşçi mücadelesinde bazı ülkelerde, özelde Mısır’da bir yenilenme söz konusu. 2009 başından beri çeşitli grevler var. Abartmak istemem ama ilginç ve heyecan verici gelişmeler. Son altı ayda Mısır’da 60’a yakın grev oldu. On binlerce işçi katıldı. İlginç yanı ilk kez devlet kontrolündeki sendikalardan bağımsız şekilde gerçekleşmeleri. Bağımsız işçi örgütleri ve sendikaları tarafından. Çok çeşitli sektörlerde. Posta işçileri grevi. Çok ilginç, daha önce görülmemiş bir örnek, yeni oluşan bir bağımsız sendika: Mısır’daki vergi toplayıcıları grevdeler. Çok fazla sayıları. Bağımsız sendika kurdular. Kamu sektöründeki postacılar ve vergi toplayıcıları. Tekstil sektöründe de grevler. Bağımsız sendikalarca örgütleniyor ve devlet kontrolündeki sendikalara karşı organize ediliyor. Onları kınıyorlar. Sektörler arası işçi dayanışması var. Solun bu grevlerdeki varlığı, etkisi yoğun. Bir başka önemli yan Mısır’daki Körfez yatırımlarına karşı çıkıyorlar. Şu an grevdeki tekstil işçileri Suudi sermayesinin sahip olduğu bir fabrikada grev yapıyorlar. Özelleştirilmiş birkaç yıl önce. Bunlar parlak yanın bir kısmı.
2. Filistin’in durumu: Son derece zor duruma rağmen Siyonizm’in küresel olarak yara aldığına dair küresel düzeyde birçok gösterge var. Hükümetler düzeyinde olmasa bile halklar düzeyinde, İsrail’e verilen destek hem ABD hem de Avrupa’da daha önce görülmedik ölçüde düşük seviyelerde. Bu konuda da bir iyimserlik söz konusu.
3. ABD gücünün bölgedeki etkisine karşı direnişler. Irak’ta ABD bu direniş yüzünden kontrolü sağlayamadı.