Önceki yazılarımdan birinde, kullandığımız dilin düşüncelerimize olan etkisinden bahsetmiştim. O yazının devamı olarak, “bencillik” kelimesinden ne anladığımıza bakmak istedim, ve gördüm ki; bencillik ile kendini sevmek arasındaki farklılıkları çoğu zaman ayırt edemiyoruz.
Bu nedenle, günlük hayattan yola çıkarak, bencilliğin kelime anlamını irdelemek ve okuduğum kitaplardan önemli gördüğüm noktaları sizinle paylaşmak istedim.
***
“Bencil bir insan” dendiğinde, aklımıza nasıl bir insan gelir? Başkasını umursamayan, her zaman kendini düşünen, kendi çıkarları için başkalarına zarar vermekten çekinmeyen insanlar tabii.
Bu sebepten bizler, bencil olduğunu düşündüğümüz insanları sevmemeye eğilimliyizdir. İşte bu noktadaki tehlike, bencillik yapmaktan korkarak, kendimize yabancı hale gelmeye eğilimli olmamızdır. Bencillikten kaçınmak için kendimizi ihmal eder, sürekli dışarıya yönelirsek, bencil insandan daha kötü bir şeye dönüşmüş oluruz; başkasına. Bu durumu yaşamamak için bizler, bencillik ile kendimizi sevmenin ayrı şeyler olduğunu, kendini seven, kendine değer veren insanların bencil olmadıklarını anlamalıyız.
Bu durumda, Horatius bize şöyle seslenmektedir; “Kusur korkusuyla suç işliyoruz.”
Bencillik üzerine daha detaylı bir araştırma için, hemen her kavram ve konu için önemli olduğunu düşündüğüm bir şeyle başlayalım; kelimenin etimolojisi.
Bencillik kelimesini duyduğumuzda akla ilk gelenlerden biri, “egoistlik” kavramıdır. Ayrıca Farsça kökenli “hodbinlik” de, eskimiş olmasına rağmen hâlâ kullanılmaktadır. Egoistlik ve hodbinlik, bencillik ile eş anlamlı kabul edilmektedir.
Hodbinlik, Farsça kendi anlamına gelen χod kelimesinden gelmektedir.
χod bīn kelimesi, kendini-gören, bencil anlamında kullanılmıştır.
Egoizm kelimesinin hikâyesi ise şöyledir;
İngiliz deneme yazarı, şair ve siyasetçi Joseph Addison (1672-1719), egoizm kelimesini ilk kullanan kişi kabul edilmektedir. Addison’a göre egoism (ing) kelimesi, “Hep kendisinden söz eden” anlamına gelir.
İngilizcedeki egoism kelimesi, Fransızcaya geçtikten sonra, égoïsme halini alır ve Türkçedeki anlamına kavuşur; bencillik.
Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Bencillik, kendini düşünen, kendini seven insanlarda bulunmaz, sadece kendini seven ve sadece kendini düşünen insanlarda bulunur.
Küçük bir edebi ve felsefi yolculuğa çıkalım, bu konuda bazı cevaplar bulabiliriz.
Fransız deneme yazarı Montaigne (1533-1592), insanın sahip olduğu tek şeyin kendisi olduğunu önemle vurgular; kendimizden söz etmemiz, kendimize yönelmemiz gerektiğini sık sık öğütler. “Kendimizi Anlatmak” adlı denemesine şöyle başlar Montaigne;
“Plinius’un dediği gibi, herkes kendisi için bir derstir; elverir ki insan kendini yakından görmesini bilsin. Benim yaptığım, bildiklerimi söylemek değil, kendimi öğrenmektir; başkasına değil, kendime ders veriyorum… Yalnız kendimle uğraşıyorum; delilik ediyorsam, bundan zarar görecek başkası değil, benim; çünkü bu öyle bir delilik ki bende başlayıp bende bitiyor, hiçbir kötülüğe yol açmıyor.”
Görüldüğü gibi Montaigne, kendine yönelmek ile diğer insanlara kötülük etmekten de kaçınabileceğimizi söylüyor. Çünkü kendisine yönelmeyi, kendisi olmayı öğrenmiş birey için çoğu şey, kendinde başlayıp kendine biter. Burada, bencillik diye haksız damga vurulacak olan şey, aslında kişinin hem kendisine hem de etrafına yarar sağlar.
Bununla da yetinmez Montaigne, kendisinden söz eden insanlara olumsuz bir çerçevede bakılmasına şöyle tepki gösterir;
“Kendinden söz etmeyi kötü görmek, yasak etmek âdet olmuştur; çünkü kendinden söz etmek her zaman kendini övmek gibi görünür; kendini övmekse herkesin zıddına gider. Ama kendinden söz etmeyi yasak etmek, çocuğun burnunu silecek yerde, burnunu koparmak olur.”
Bu bağlamda insanın kendiliğini, benliğini sahiplenmesi kötü bir şey değildir; çünkü insan, ancak kendisini tanıdığı ve sevdiği oranda başkalarına faydalı ve iyi olabilir.
Bencilliğin, bir seviyeye kadar kötü bir şey olmadığını kavramak, ikinci adımda bir ayrıma götürecektir insanı, bencillik ve kendini sevmek.
Bu konuda, Amerikalı psikanalist, sosyolog ve filozof Erich Fromm’dan çok şey öğrenebiliriz.
Fromm’un konumuz ile alakalı söylediği önemli fragmanlarından biri şudur;
“Bencillik ve kendini sevme, aynı olmak bir yana birbirinin zıddıdır. Bencil kişi kendini çok fazla değil çok az sever, hatta kendinden nefret eder.”
Fromm, bencillik kelimesini, en olumsuz haliyle kabul ederken, bizlerden şunu düşünmemizi ister; bencillik çoğu zaman bir kullanım değeridir. Bencillik ile kendini sevmek arasında ayrım yapmak, insanın doğru ve iyi bir hayat yaşaması için önemlidir.
Görüldüğü gibi, Erich Fromm’un ve Montaigne’nin fikirlerinin kesiştiği nokta, insanların bencillik ile kendini sevmek arasındaki farkı anlamamasıdır. Şu halde, insan yeterince bencillik göstererek kendini tanımalı, kendi içine yolculuk yapmalıdır.
Kısacası, göz önünde bulundurmak zorunda olduğumuz şey, kendimizi düşünmeden, kendimizi sevmeden bir başkasını yeterince sevemeyecek olmamızdır.
Ruh Hekimi Leo Buscaglia, bizlere şöyle seslenir;
“Kimdir seven kişi? Seven kişi kendini seven kişidir. Bunu çok sık yinelerim ve bana ‘Aa, evet çok haklısın.’ derler ama hiç de uygulamazlar bunu. Kendinizi sevmeyi öğreninceye dek hiç kimseyi sevemezsiniz.”
Bütün bu noktalar ışığında görülen şey, kıvamında bir bencilliğin kötü bir şey olmadığıdır.
Ve parola şudur; kendinizi düşünün, kendinize sevin. İçinizdeki güzellikleri ve iyilikleri keşfedin. Ancak bu sayede dışarıya yönelebilir, keşfettiğiniz iyilikleri ve güzellikleri, sevdiklerinize hediye edebilirsiniz.
Şimdi, bir daha düşünelim, nedir bu bencillik?
Okuma önerileri:
Montaigne, Denemeler, çev. Sabahattin Eyüboğlu, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1999.
Leo Buscaglia, Yaşamak, Sevmek ve Öğrenmek, çev. Nesrin Kasap, İnkılâp Kitabevi.
Adam Phillips, Kaçırdıklarımız: Yaşanmamış Hayata Övgü, çev. Serin Siral, Metis Yayınları, 2015.
Erich Fromm, Sevme Sanatı, çev. Yurdanur Salman, Payel Yayınları, 1995.