Emekli maaşı hesaplama işlemleri iki şekilde yapılabilir. Birincisi, e-devlet ya da SGK üzerinde yer alan hesaplama araçlarını kullanarak yapılan hesaplamadır. E-devlet sisteminde yer alan hizmet dökümü belgenizi kullanarak gerekli bilgileri girebilir ve emekli olduğunuzda ne kadar maaş alabileceğinizi hesaplayabilirsiniz. Ancak bu hesaplama araçlarından elde edeceğiniz emekli maaşı miktarı, net alacağınız rakam değildir. Emekli olduğunuzda alacağınız maaşa yakın bir değer hesaplanır. İkinci hesaplama yöntemi ise formüllerin kullanılarak manuel hesaplama yapılmasıdır. Ancak bu formüller oldukça karışıktır ve hesaplaması zordur. Manuel hesaplama için bilmeniz gereken çok fazla detay vardır. Peki emekli maaşınızı net olarak nasıl hesaplayabilirsiniz?
Emekli maaşınızı net olarak hesaplayabilmeniz için emeklilik şartlarını yerine getirmiş olmanız ve SGK’ya tahsis talep dilekçenizi iletmiş olmanız gerekir. Emekli olmak için gereken yaş şartını, hizmet süresini ve prim gün sayısını tamamladıktan sonra dilekçenizi vererek maaşınızı hesaplatabilir ve bir sonraki ayın başında maaşınızı alabilirsiniz. Sizlere örnekler yoluyla 4A için emekli maaşının nasıl hesaplayabileceğinizi anlatalım;
4A emekli maaşı hesaplama dönemleri;
SSK’lı olarak çakışanların emekli maaşı hesaplanırken 3 farklı dönem esas alınır. Her dönem için yapılan maaş hesabında yatırılan primler önemlidir. Ne kadar çok prim yatırdıysanız o kadar çok emeli maaşı alabilirsiniz. Emekli maaşı hesabında kullanılan dönemler ise şöyledir;
- 1999 ve öncesi dönem; bu dönemde emekli maaşı hesaplama yapılırken aylık bağlama oranı yüksek alınır ve gösterge rakamı kullanılır.
- 2000-2008 arası dönem; bu dönemde kullanılan aylık bağlama oranı düşürülmüştür ve gösterge rakamı yerine güncelleme katsayısı kullanılır. Güncelleme katsayısı için yıllık TÜFE ve büyüme hızı rakamları kullanılır.
- 2008 ve sonrası dönem; bu dönemde ise kullanılan aylık bağlama oranı en düşük orandadır. Ayrıca maaş hesabı için kullanılan güncelleme katsayısı da düşüktür çünkü büyüme hızı rakamının tamamı değil %30’u kullanılmaktadır.
Yukarıdaki dönemler esas alınarak örnek emekli maaşı hesaplama işleminin nasıl yapılacağını açıklayalım;
Emekli olmak için gereken temel bilgiler;
Emekli maaşını hesaplayacağımız Mahmut Bey SSK’lı olarak çalışmaktadır. Toplam yatırılan primleri 6862 gündür. 1972 doğumlu olan Mahmut Bey 04.04.1996 yılında işe başlamıştır. Ayrıca %49 engelli raporu bulunmaktadır. Mahmut beyin üç dönem için çalışması vardır.
- 2000 öncesi dönem için yatırılan toplam prim gün sayısı 857 ve toplam prim tutarı 1020 TL
- 2000-2008 arası dönem için yatırılan toplam prim gün sayısı 2750 ve toplam prim tutarı 37.641 TL
- 2008 sonrası dönem için yatırılan toplam prim gün sayısı 3255 ve toplam prim tutarı 120.650 TL’dir.
Mahmut Bey’in bakmakla yükümlü olduğu eşi ya da çocuğu yoktur. Bakmakla yükümlü olduğunuz eşini ya da çocuklarınız varsa, tahsis talep dilekçesi verirken mutlaka bunları işaretleyin. Bu sayede emekli maaşınız biraz daha artacaktır.
Bu örnek için emekli maaşı hesaplama yapılırken üç farklı dönem için yatırılan primlerin kısmi aylıkları bulunur. Her dönem için bulanan kısmi aylıklar toplanır ve tam aylık hesaplanır. Hesaplanan tam aylığa son yapılan zam oranları ve ek ödeme tutarı da eklenerek, güncel emekli maaşı hesaplanmış olur.
2000 öncesi dönem için kısmi emekli maaşı hesaplama;
Bu dönem için emekli maaşı hesaplama yapılırken kullanılan formül (aylık bağlama oranı x katsayı x gösterge rakamı) şeklindedir. Buradaki gösterge rakamı, kanunda yer alan gösterge ve üst gösterge tablolarına göre bulunmaktadır. Örneğimizi esas alacak olursak Mahmut Bey’in son 5 yıldaki toplam prim tutarı 1.109.893.009 liradır. Ortalama yıllık kazanç tutarı ise 339.964.217 liradır. Gösterge rakamını bulmak için bu çalışanın yıllık ortalama kazanç değeri esas alınır. Buna göre Mahmut Bey’in yılık ortalama kazancı, tabloda bulunan ve en düşük kazan değeri olan 769.967.440 liradan azdır. Bu nedenle en düşük kazanç rakamı esas alınır ve bu kazanca karşılık gele gösterge rakamının tablodaki değeri 9475 şeklindedir.
- Gösterge rakamı için tablodan bulunan ve maaş hesabında kullanılacak değer 9475’dir.
2000 öncesi dönem için kullanılacak aylık bağlama oranı ise %60’dır. Ancak burada bazı eklemeler yapılmaktadır. Bu dönemde çalışması olan kadın için 50 erkek için 55 yaşını dolduran kişilerin aylık bağlama oranları her tam yaş için %1 oranında artırılmaktadır. Mahmut Bey 55 yalını doldurmamış olduğu için aylık bağlama oranına yaştan ekleme yapılmaz. Ancak 5000 günden fazla yatırılan her 240 günlük prim için aylık bağlama oranı, yine %1 oranında artırılmaktadır. Mahmut beyin toplamda 6862 günü var. 6862-5000= 1862 günü 240 bölerek 7 rakamını elde ederiz.
- Mahmut bey için 2000 öncesi dönemde kullanılacak olan aylık bağlama oranı %60+7= %67 olacaktır.
- 2000 öncesi dönemde kullanılan katsayı rakamı sabittir ve 12.000 olarak alınmaktadır.
Bu verilere göre 2000 öncesi dönemin tam aylığı;
9475 X 12.000 X 0,67 = 76.179.000 lira olacaktır. Kanuna göre bu dönemde hesaplanan tam aylık, hiçbir şekilde 79.590.000 liradan az olamaz. Bu nedenle tam aylığımız 79.590.000 lira olarak kullanılacaktır.
Bu dönemin kısmi aylığı ise “tam aylık X dönem ağırlığı” formülü ile bulunmaktadır. Tam aylığımızı yukarıda hesaplamıştık. Dönem ağırlığı ise 2000 öncesi yatırılan toplam prim gün sayısı / toplam prim gün sayısı şeklinde hesaplanır. Buna göre kısmi aylık;
79.590.000 X (857 / 6862) = 9.940.051 şeklinde hesaplanır.
2000 öncesi dönemin kısmi aylığının net olarak hesaplanabilmesi için 2008 yılına kadar güncellenmesi gerekir. Elde edilen bu rakam yılların TÜFE oranlarına göre güncellenmektedir. Bu güncelleme için ortak çarpan olarak 8,45199464995839 rakamı kullanılır.
9.940.051 X 8,45199464995839 = 84,02 lira olarak kısmi aylık hesaplanır.
2000-2008 arası dönem için kısmi emekli maaşı hesaplama;
Bu dönemde, tam aylık hesaplama yapılırken kullanılan formül “Ortalama Yıllık Kazanç X Aylık Bağlama Oranı / 12” şeklindedir. Mahmut Bey’in 2000-2008 yılları arasında yatırmış olduğu toplam prim miktarı 37.641 liradır. Hesaplama yapabilmek için bu rakamın güncelleme katsayıları ile güncellenmesi gerekir. Bu dönemde güncelleme katsayısı için yıllık TÜFE ve Büyüme Hızı oranlarının tamamı kullanılmaktadır. Buna göre yılık güncelleme katsayıları;
- 2000 yılı için 5,35616155290963
- 2001 yılı için 3,17873089193450
- 2002 yılı için 2,27350035112747
- 2003 yılı için 1,81492070639998
- 2004 yılı için 1,52450956224251
- 2005 yılı için 1,31773938558075
- 2006 yılı için 1,13267550000000
- 2007 yılı için 1,00
- 2008 yılı için 1,00 şeklindedir.
Mahmut Bey’in her yıl için kazancını, yukarıdaki katsayıları kullanarak çarpıp topladığımızda ise güncellenmiş toplam rakam 60.575 olmuştur. Buna göre Mahmut Bey’in 2000-2008 yılları arasında yatırmış olduğu toplam prim miktarı 60.575 olarak kullanılır ve toplam prim gün sayısı 2750 gün olarak ele alınır.
Günlük ortalama kazanç= 60.575 / 2750 = 22,02 liradır.
Ortalama yıllık kazanç = 22,02 X 360 = 7.927 lira şeklindedir.
Aylık bağlama oranı bulunurken de yatırılan primlere bakılır. Buna göre 2000-2008 arası yatırılan ilk 3600 gün için aylık bağlama oranı %3,5, sonraki 5400 gün için aylık bağlama oranı %2 ve sonraki yatırılan 9000 gün için aylık bağlama oranı %1,5 olarak alınır. Bu oranlar her tam yıl yani her 360 gün için kullanılır. Bu oranlara göre Mahmut Bey’in aylık bağlama oranı şöyle hesaplanır;
Toplam prim gün sayısı = 6862
İlk 3600 gün için aylık bağlama oranı = 3600 / 360 = 10 ve 10 X 3,5 = 35 şeklindedir. İlk 3600 gün için aylık bağlama oranı %35 olarak alınır.
Sonraki 5400 gün için aylık bağlama oranı = 6862- 3600 = 3362 / 360 = 9 ve 9 X 2 = 18 şeklindedir. 3600 günden sonra yatırılan her tam yıl için toplam aylık bağlama oranı %18 olarak kullanılır.
Mahmut Bey’in normalde kullanılacak toplam aylık bağlama oranı 2000-2008 arası dönem için %53 olur. Ancak %49 engelli raporu bulunan Mahmut Bey özel şartlarla yaşlılık aylığı alacağı için aylık bağlama oranı %60 olarak kullanılacaktır.
Tam aylık = (7.927 X 0,60) / 12 = 396,35 şeklinde hesaplanır. Ancak kanuna göre bu aylık hesabı, tahsis talep yılının yani emekli olmak istediği yılın aylık kazanç tutarının %35’iden az olmamalıdır. Buna göre Mahmut Bey’in 2000-2008 arası dönem için kısmi aylığı 2.026,50 X 35 /100 = 710,33 TL olarak alınır.
Kısmi aylık hesaplanırken de yine tam aylık ile dönem ağırlığı çarpılır. Buna göre;
710,33 X (2750 / 6862) = 284,67 lira olarak kısmi aylık hesaplanır.
Bir önceki dönemde yaptığımız gibi bu dönemde de kısmi aylık tutarı güncellenmelidir. Bu nedenle ilk dönem ve ikinci dönem kısmi aylıkları toplanır ve güncelleme için 1,833 rakamı ile çarpılır. Her iki dönem için kullanılacak olan güncellenmiş kısmi maş tutarı;
(84,02 + 284,67) X 1,833 = 675,81 şeklinde bulunur.
2008 sonrası dönem için kısmi emekli maaşı hesaplama;
Bu dönem için tam aylık hesaplanırken “ortalama aylık kazanç X aylık bağlama oranı” formülü kullanılır. Ortalama aylık kazanç hesaplanırken, yukarıda yapıldığı gibi Ekim 2008 dönemi dahil olmak üzere 2008 yılından sonraki her bir yıl için güncelleme katsayısı ile kazançlar çarpılır. Güncelleme katsayısı için TÜFE ve büyüme hızının %30’u kullanılır. Bu nedenle bir önceki döneme göre kullanılan güncelleme katsayıları daha düşük olacaktır.
Güncelleme katsayısı ile çarpılan kazançların toplamı, 2008 yılından sonra yatırılan toplam prim gün sayısına bölünür ve ortalama günlük kazanç elde edilir. Ortalama günlük kazancın 30 rakamı ile çarpılması sonucunda ise ortalama aylık kazanç hesaplanmış olur.
Mahmut Bey’in güncelleme rakamları kullanılarak çarpılan ve hesaplanan toplam kazancı 120.650 liradır. 2008 Ekim döneminden sonra yatırılan toplam prim ise 3255 gündür. Buna göre;
Günlük ortalama kazanç = 120.650 / 3255 = 37,07 şeklindedir.
Aylık ortalama kazanç = 37,07 X 30 = 1.112,10 liradır.
Bu dönem için kullanılan aylık bağlama oranı ise yatırılan her tam yıl için %2 olarak alınmaktadır. Mahmut Bey, toplam olarak 6862 gün prim yatırmıştı. Buna göre aylık bağlama oranı 6862 / 360 = 19,06 ve 19,06 X 2 = 38,12 şeklinde hesaplanır. Mahmut beyin 2008 yılı için kullanılacak aylık bağlama oranı %38,12 olarak bulunmuştur.
Buna göre tam aylık hesaplanırken;
Tam aylık = 1.112,10 X 0,38,12 = 423,93 lira olarak hesaplanır.
Kanuna göre hesaplanan bu tam aylık miktarı, yine bir önceki dönemde olduğu gibi emekli olmak için dilekçe verilen tarihteki aylık kazancın %35’inden az olamaz. Eğer bakmakla yükümlü olunan kişiler varsa bu tam aylık miktarı, asgari brüt ücretin %40’ından az olamaz. Buna göre 2018 yılı için asgari brüt ücret miktarı 2.026,50 liradır. Tam aylık ise 2.026,50 X 0,35 = 710,33 lira olarak alınır.
- Ekim 2008 dönemi sonrası için kullanılacak tam aylık miktarı 710,33 liradır.
Kısmi aylığı bulabilmek için yine tam aylık ile dönem ağırlığının çarpılması gerekir. Buna göre kısmi aylık;
- 710,33 X (3255 / 6862) = 335,97 lira olarak bulunur.
Net emekli maaşının hesaplanması;
Mahmut Bey’in net rakam olarak emekli maaşını hesaplayabilmek için daha önce bulduğumuz kısmi aylık tutarı ile son bulunan kısmi aylık tutarı toplanmalıdır. Buna göre;
2000 öncesi ve 2000-2008 arası dönemlerde hesaplanan ve güncellenen kısmi aylık toplamı = 675,81 liradır.
Ekim 2008 yılından sonra hesaplanan kısmi aylık toplamı = 335,97 liradır.
Toplam aylık tutarı = 675,81 + 335,97 = 1,011.78 liradır.
Hesaba yatacak olan net emekli maaşı hesabı için son yapılan zam oranı bu maaşa eklenir. 2018 yılının Temmuz ayında yapılan zam 9,17 şeklindedir. Buna göre 1,011.78 X %9,17 = 92,78 lira eklenecektir.
Toplam tutar = 1,011.78 + 92.78 = 1,104.56 liradır. Bu rakamın üzerine %4 ek ödeme de eklenmelidir. Ek ödeme tutarı 44,18 lira olarak hesaplanır.
Buna göre Mahmut Bey ödenecek olan net emekli maaşı tutarı = 1,104.56 + 44.18 = 1,148.74 lira olacaktır.
Yukarıda da görüldüğü gibi Mahmut Bey’in emekli maaşı hesaplama dönemlerinde maaş miktarları farklıdır. En çok Ekim 2008 sonrası dönemde prim yatırılmış olmasına rağmen en düşük kısmi maaş, bu dönem için bağlanmıştır. Bunun nedeni, formüllerde de açıklamaya çalıştığımız gibi Ekim 2008 sonrası dönemde hem aylık bağlama oranının düşürülmesi hem de güncelleme katsayısının düşük alınmasıdır.
Emekli maaşı hesaplama kurallarını daha iyi anlayabilmeniz için sizlere bazı terimleri açıklayalım;
Ek ödeme nedir?
Ek ödeme, eski sistemde vergi iadesi olarak yapılan ödemedir. Devleti emeklilerin maaşlarından ödemiş oldukları vergini bir kısmını, onlara geri öder. Vergi iadesi için önceden bir zarf alınırdı ve emekliler bu zarflara aylık harcadıkları fişleri yazarak, ödeme alırdı. Ancak hem bu fişlerin yazılması hem de ödemenin yapılması bir hayli vakit alıyordu. Devlet bu vakit kaybını önlemek ve emeklileri fiş toplama yükünden kurtarmak için vergi iadesinin adını ek ödeme olarak değiştirdi. Bu ek ödemeyi her ay emeklilerin maaşına %4 olarak yansıtmaktadır. Bu sayede emeklilerin artık fiş toplama ve bu fişleri yazarak teslim etme sıkıntıları ortadan kaldırılmıştır. Ek ödeme her emekliye yapılır ve her ay düzenli olarak ödenir.
Emekli maaşı zamları nasıl belirlenir?
Emekli maşı zamları, her yıl iki kere yapılır ve enflasyon tutarına göre belirlenir. 6 ayda bir açıklanan 6 aylık enflasyon artış rakamı ile orantılı olarak SSK ve BAĞ-KUR emeklilerine zam yapılır. Bu zammın yapılmasının amacı, emekli maaşlarının artan enflasyon karşısında erimesini önlemektir. 2018 yılı için yapılan zamlar ilk 6 ayda 5,39 ikinci altı ayda ise 9,17 olmuştur. Bu reklamlara bakarak enflasyonun arttığını ve ekonominin kötü gittiğini söyleyebiliriz.
Her ne kadar enflasyonun artması emekli maaşlarının yüksek zam alması gibi görünse de aslında, ekonominin kötü gittiğinin ve piyasadaki tüketim mallarının fiyatlarının yükseldiğinin göstergesidir. Tüketim mallarının fiyatlarının yükselmesi ise emeklilerin alım günün düşmesi anlamına gelir. Bu nedenle yılda iki kez emeklileri maaşlarına enflasyon artış oranında zam yapılır. Ancak uygulamaya bakıldığın da emeklilerin maaşlarına yapılan zamlar, maaşların enflasyon karşısında erimesinin tam olarak önüne geçmemektedir.
SSK ve BAĞ-KUR emeklilerinde zam durumları böyleyken memur emeklilerinde biraz farklıdır. Memurlar ve memur emeklileri için de yılda iki kez zam yapılır. Her yılın Ocak ve Temmuz aylarında yapılan bu zamlar için 2 yılda bir toplu sözleşme yapılır. Toplu sözleşmede belirtilen rakam kadar zam yapılır. Ancak memur emeklilerinin diğerlerinden bir farkı vardır. Toplu sözleşmede bir enflasyon rakamı belirlenir ve 6 ayda bir açıklanan enflasyon rakamı, bu belirlenen rakamın üzerinde olursa, memur emeklilerine bir de enflasyon farkı kadar zam yapılır. Bu da memur emeklilerinin 6 ayda bir iki kez zam alması anlamına gelir. Ülkemizde, en yüksek emekli maaşı miktarı memur emeklilerine aittir.
2018 yılında memur emeklilerine 6 ayda bir %3,5 zam yapılmıştır. Toplu sözleşmeye göre enflasyon rakamı %4’ün açıklanırsa, enflasyon farkı kadar da zam yapılacaktır. Buna göre memur emeklilerinin ocak zammı %3,5 + %1,39 olmuştur. Temmuz zammı ise %3,5 + %5,17 olarak yapılmıştır.
Emekli maşaları ne zaman hesaba yatar?
Emekli maaşları, tahsis talep dilekçesi yani emekli olmak için gerekli olan dilekçenin verilmesinden itibaren bir sonraki ay başında hesaplara yatırılır. SGK tarafından hesaplanan emekli maaşı, tahsis talep numaranızın son üç hanesine göre belirli günlerde ödenmektedir. Emekli maaşınız ilk olarak Ziraat Bankasına yatar ve SGK’nın belirlediği günde gidip maaşınızı alabilirsiniz. Daha sonra ise maaşınızı başka bir bankaya taşıyabilir ve istediğiniz bankadan alabilirsiniz. Ancak maaşınızın hangi bankaya yatmasını isterseniz isteyin, SGK tarafından belirlenmiş olan günlerde hesabınıza yatacaktır.
Hizmet dökümü belgesi nedir, nasıl alınır?
Hizmet dökümü belgesi, SSK ve Bağ kurlu olarak çalışanların yatırdıkları toplam prim miktarını gösteren belgedir. Bu belgeyi kullanarak emekli maaşı hesaplama yapabileceğinizden bahsetmiştik. Bu belgeyi kullanabilmek için e-devlet sisteminden “hizmet dökümü” sorgulaması yapmanız gerekir. Hizmet dökümü belgenizde sicil numaranız, ne kadar prim yatırdığınız, hani iş yerinde ne kadar çalıştığınız, sigortanızın hangi unvanlar için yatırıldığı gibi bilgilere ulaşabilirsiniz.
Hizmet dökümü belgenizde, aynı zamanda çalıştığınız iş yerlerindeki başlangıç ve ayrılış zamanları da yer alır. Emekli maaşınızın yüksek olmasını istiyorsanız, adınıza yatırılan SSK primlerini takip etmeniz gerekir. İşverenler genelde asgari brüt ücret üzerinden prim yatırmayı tercih eder. Ancak doğru olan aldığınız maaş tutarı kadar prim yatırılmasıdır. Eğer 3000 lira maaş alıyorsanız ve primleriniz asgari brüt ücret üzerinden yatırıyorsa, emekli maaşınız aldığınız maaşa göre düşük olacak demektir. Bu durumun düzeltilmesini işvereninizden isteyebilirsiniz. Yaptırımla karşılaşmanız durumunda ise “hizmet tespit davası” açabilir ve hakkınız olan primlerin yatırılmasını sağlayabilirsiniz.
Primlerinize aynı zamanda, işveren tarafından size verilen düzenli ödemler de eklenmelidir. Yol yardımı, yemek yardımı, ikramiyeler, primler gibi düzenli yapılan ödemelerin tamamının maaş bordronuzda göründüğünden emin olmalısınız. Çünkü bu ödemeler de emekli maaşınızın yükselmesini sağlar.
Emekli maaşı nasıl sorgulanır?
Emekli maaşı hesaplama işlemlerinde olduğu gibi sorgulama işlemlerinde de SGK’nın internet sitesini ya da e-devlet sisteminin kullanabilirsiniz. Emekli maaşınızın ne kadar yattığını, maaşınızda yapılan kesintileri ve maaşınıza yapılan zamları bu sayede net olarak görebilirsiniz. E-devlet sisteminden emekli maaşınızı sorgulayabilmek için bir internet şifrenizin olması gerekir. Bu şifreyi size en yakın PTT şubesinden alabilirsiniz. Sisteme giriş yaptıktan sonra karşınıza çıkan sayfaya “emekli maaşı sorgulama” yazarak, sigorta biriminizin ait olduğu linke tıklayabilir ve sorgulama sonucunuzu anında görebilirsiniz. Bu sistemde 4A, 4B ve 4C için ayrı linklerde sorgulama yapılmaktadır.