SÜRDÜRÜLEBİLİR TİCARET; İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE VERMİKÜLTÜR SİSTEM İLE ORGANİK GÜBRE ELDE EDİLMESİ
SÜRDÜRÜLEBİLİR TİCARET; İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE
VERMİKÜLTÜR SİSTEM İLE ORGANİK GÜBRE ELDE EDİLMESİ
Hamit VANLI[1] ve Selen BEDÜK2
1 Yrd. Doç., T.C Maltepe Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi
hamitvanlı@maltepe.edu.tr
2 Okutman, T.C Maltepe Üniversitesi, Yabancı Diller Yüksekokulu
firstname.lastname@example.org
ÖZET: Günümüzde ‘Sürdürülebilir Ticaret’ ve ‘İklim Değişikliği’ terminolojileri tüm dünyada birbirinden ayrı düşünülemez. Bu iki olgunun uyumunu sağlamak için gerçek işbirliğine gereken ortamlar hazırlanmaktadır. Muhtemel ticaret ve çevre anlaşmazlıklarını ortadan kaldırabilmek için ülkelerarası ortak adımlar atılması üzerine çalışmalar yapılmaktadır. Ticaretin birçok alanda iklim değişikliği ilmi ile çalıştığı ortak noktalar olduğunu biliyoruz. Dünya devletleri farklı politikalar izleyerek bu konuda önlemler almaya çalışmaktadır. Alınan önlemlerin uluslararası ticaret ve sürdürülebilir çevre üzerinde inanılmaz etkisi bulunmaktadır. Bunun doğal sonucu çevreye yönelik yapılacak en küçük bir girişim tüm dünyaya olumlu yansıyacaktır. İklim-dostu teknolojileri, ticari hayat içerisinde düşünmek fevkalade önemlidir. Sürdürülebilir ticareti, tarımda sürdürülebilir enerji kullanımına indirgediğimizde, Dünya Ticaret Örgütü (WTO) tarafından karbon salınımı ile mücadeleye kadar konu edildiğini görmekteyiz. Bugün alternatif tarım teknolojilerinin organik tarıma yönlendirildiğini bilmekteyiz. Bu bağlamda ‘Ver- mikültür Sisteminden’ bahsetmek, böylece tarım sektörünün ticari aktiviteler içerisinde ne kadar önemli yere sahip olduğunu bilerek, önerebileceğimiz bir yöntem olarak karşımıza çıkmaktadır. Sürdürülebilirlilik açısından sistem ayrıca önem kazanmaktadır. Günümüzden 2023 yılına yönelik yaptığımız tahminlerde, insan sağlığına olumlu katkıları yanında Türkiye iç tüketimine ilaveten 300 bin USD olan organik tarım ürünü ihracatının 2.5 milyar USD olarak %19 luk artış gösterebileceği üzerinde bu alternatif sistem, devletçe de desteklenmelidir. Tarım sektörü, küresel ısınma sürecinde en önemli unsurlardan biridir. ‘Vermicompost Sistemi’ ile çay ve diğer bitki atıklarını kullanarak organik gübre üretimi sayesinde toprağın humusce zenginleştirilmesi, yapısının iyileştirilmesi, su tutma kapasitesinin artırılması, sera gazı etkisinin azaltılması ve gerçek bir geri dönüşümün sağlanması açısından hayati öneme sahiptir. Türkiye, ülke olarak bu sürece girer ve gerekli edinimi sağlarsa bir taraftan tarımsal aktiviteler sonucu oluşan karbon salınımını minimize ederken diğer taraftan organik tarım kültürünü de geliştirecektir.
Anahtar Kelimeler: Sürdürülebilir Ticaret, Çevre, Tarım,Organik Tarım ve Organik Gübre,Vermikültür Sistemi yaptırımları küresel çaba olarak algılayıp, sürdürülebilir bir çevrenin mutlak sürdürülebilir ticaret ile bağlantılı olduğunu kabul etmek gerekmektedir. Bu durumda sürdürülebilir ticaret çevre dostu çözümlere yönelmeli ve iklim değişikliğinden en çok etkileneceği düşünülen tarım sektörü ile de bağlantı kurulması gerekmektedir. Bu bildiride, ticaret, iklim değişikliği ve tarım arasında varolan sürdürülebilirlik politikisanı geliştirmek amaçlanmıştır. Geliştirilmesi amaçlanan genel bir politika ile çevreye sağlanacak herhangi bir faydanın tüm dünyaya fayda sağlayacağı öngörülmektedir.
- SÜRDÜRÜLEBİLİR TİCARET
2.1. Sürdürülebilir Ticaretin Başlıca Özellikleri
Sürdürülebilir ticaretin başlıca özelliklerini 4 başlıkta toplayabiliriz.
- Ekonomik değer sağlamak
- Eşitsizlik ve fakirlikle mücadele
- Yenilenebilir kaynakları öne çıkarmak
- Açık, şeffaf ve hesap verebilir bir yöntem uygulaması
Son dönemde, ticaretin çevresel çıktıları belirlemedeki rolü üzerine tartışılmıştır. Bu da ticaret ve çevre kalitesi ile ilgili tartışmalara sebep olmuştur. Dünya Bankası yayınlarına göre ulusal veya uluslararası ticari anlaşmalarda ülkelerin çevre politikaları önemli yer tutmaktadır. Buna paralel olarak Dünya Ticaret Örgütü görüşmeleri daha temiz ticaret teknolojilerinin uygulanması amacını gütmektedir. 2009 yılı UNEP, WTO raporunda belirtilen geniş hedefler gelecekteki refah düzeylerinin geliştirilmesi ve küresel ticaret ve iklim yaptırımları tarafından hedeflenmektedir.Yıllar içerisinde gelinen noktada Kyoto Protokolü, ekonomik büyüme ve çevre koruma arasındaki çekişmeyi göstermiş ve üretim, ticaret ve yatırımları daha temiz teknoloji seçeneklerine yöneltecek enerji politikalarının zorunluluğu üzerinde durulmuştur. Küresel emisyon hedefleri ile küresel ticaret politikalarının beraber göz önünde bulundurulması her zaman için mantıklı olacaktır.
|Tablo 1. Enerji Kullanımı Kaynaklı CO2 Salınımı, 2002-2030


Kaynak: IEA Database 2006
CO2 salınımının sabitlenmesi yeni teknolojilerin geliştirilmesiyle daha fazla mümkün olabilmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde, çevre-dostu teknolojilere sahip olmak düşük karbon düzeyini sağlamayı mümkün kılmaktadır. Böylelikle, daha fazla ülke tarafından çevre-dostu politikaların benimsenmesi ekonomik ve ticari düzenlemelerde dikkat çekmektedir. Yakın bir gelecekte, gelişmekte olan ülkelerin de rol alacağı bu arenada, iklim ve kalkınma politikalarının ortak hedeflerini başarabilmesi için birlikte çalışmak mantıklı olan tek hükümdür.
2.2. Sürdürülebilir Ticaret ve Tarım Sektörü
İklim değişikliğinden en çok etkilenmeye açık ticari sektör tarım olduğundan sıcaklık değerlerlerindeki 10C – 30C lık yükseliş, uluslararası ticareti de olumsuz etkileyecektir. Bölgelere göre susuzluk, su kalitesinde düşüklük, verimsiz hasat hatta yağmur oranında azalmalar beklenmektedir. Hatta limanların, binaların, yolların, tren hatlarının, havayolları ve köprülerin iklim değişikliği sonucu oluşabilecek doğal afetlerden etkilenmesi beklenmektedir. Örneğin; Dünya Bankası ‘Uluslararası Ticaret ve İklim Değişikliği’(2008) raporuna göre, Kutuplardaki erimeden dolayı denizyolu ulaşım yollarının değişebileceği bile öngörülmektedir. İklim değişikliğinin uluslararası ticaretin dinamikleri olan tedarik, ulaşım ve dağıtım zincirine de etkisi olacağı tartışılıyor. Kyoto, Montreal ve Doha görüşmeleri bu bağlamda ticari aktiviteler ile çevresel rejimler arasındaki ilişkiyi güçlendirmeyi amaçlamıştır. Bu durumda iklim-dostu veya çevre-dostu diyebileceğimiz teknolojilerin benimsenmesi kaçınılmaz olmuştur.
İklim-dostu teknolojilere bakıldığında tarımda sürdürülebilir enerji üretimi anlamında endüstriyel tarım uygulamaları yerine alternatif yeşil uygulamalar geliştirilmiş ve özellikle organik tarıma yönelim artmıştır. Bu anlamda sürdürülebilir organik tarım sistemlerinin geliştirilmesi iklim değişikliğine alternatif çözümler getirmektedir. Organik tarımın sürdürülebilirliliğin en önemli paydaşlardan biri olduğunu belirtmemiz gerekmektedir.
Organik tarımın temelinde toprak olduğundan geliştirilmiş gübre yönetimlerinin oluşturulması, metan gazı ve azot seviyelerini azaltmayı amaçlayan teknolojilerin geliştirilmesi ve yeni enerji kaynakları bularak fosil yakıt kullanımından vazgeçmek hedeflenmektedir. Organik atıkların kompostlanması, atık-su temizleme işlemi, geri dönüşüm teknikleri tüm bu atıkların kazanca döndürülme çabasıdır.
- DUNYA VE TÜRKİYE’DE ORGANİK TARIM
|Tablo 2.Tarım Üreticilerini Destek Yüksek Gelirli Ülkelere Göre, Ülke Başına,1986-2003|
Dünya ülkelerine bakıldığında tarımsal koruma seviyelerinin OECD ülkelerinde yüksek olduğu görülmektedir (Tablo 2.1). Tarımsal aktivitelere verilen destek %3o’a kadar yükselirken, gelişmekte olan ülkelerde bu rakam %3’lerdedir.
Sürdürülebilir tarım 3 genel kriteri ihtiva eder: (Pesek,1994)
- Çevresel kalite ve ekolojik uyumluluk
- Bitki ve hayvan üretkenliği
- Sosyo-ekonomik geçerlilik
Sürdürülebilir tarım fikri konvansiyonel yaklaşıma alternatif olarak öne çıkmıştır. FAO’ya göre sürdürülebilir tarım ‘ değişen insan ihtiyaçlarını karşılarken çevre kalitesini geliştiren ve doğal kaynaklarımızı koruyan başarılı tarım sistemidir’. Organik tarım bu durumda sürdürülebilir tarımın ortak adıdır. Organik tarıma bakıldığında karşımıza organik çiftçilik ve organik gübre olguları çıkmaktadır. Bunlar birbirinden ayrı düşünülemezler. Organik tarım tüm çevre-dostu teknolojilerini ve uygulamalarını kapsamaktadır. Avusturya ve Arjantin organik tarıma büyük oranda yer vermesine rağmen Avrupa ülkelerindeki organik tarım hacmi daha yüksek olmaktadır.
Tablo 3. Avrupa’da Organik Tarım Oranları
Organik tarım uygulamaları yasalar, tüzükler ve sertifikasyonlarla kontrollü yapılmalıdır. Bu şekilde kimyasal tarımın zararlarını ortadan kaldırabilmek mümkün olacaktır. Öte yandan Sera gazı salınımlarına bakıldığında N2O’nun %60’ı CH4(metan)%40’ı endüstriyel tarım aktivitelerine bağlı olarak oluşmaktadır. Bu tablo dikkate alındığında sadece organik tarım değil organik gübrenin esas paydaş olarak yer alması gerektiğinin en önemli göstergesidir.
Dünyada organik tarım, birçok ülkenin standartlarını ve uygulamalarını geliştirdikçe artacaktır. Hindistan, Amerika ve Avrupa’da ‘Ulusal Organik Programlar’ geliştirmiş ve ardından Japonya, Kanada ve Avustralya gibi ülkelerin de organik tarım düzenlemelerine geçmelerine sebep olmuştur. Çin, Tayland, Türkiye, Meksika, Güney Kore ve Filipinler sertifikasyon acenteleri kurmuştur. Organik tarımdaki tüm bu gelişmeler dünyadaki yiyecek pazarı ticari aktivitelerine de etki etmiştir. Organik yiyecek sektörü yıllık %20-22 arası büyüme göstermektedir. Organik tarım aktivitelerine olan talep Türkiye’de Avrupa ülkelerine göre beklenen düzeylerde olmamasına rağmen gelişmektedir.
ihtiyacını azaltabilme özelliğiyle toprağın hem fiziksel hem biyolojik hem de kimyasal içeriklerini geliştirmektedir. Toprağı daha gözenekli ve yumuşak hale getirdiğinden toprağı işlemek oldukça kolaylaşmaktadır. Bunlara ek olarak Vermikültür sisteminin hem çevresel hem de ekonomik faydaları vardır. Öncelikle, Vermikültür sistemi ile sera gazı salınımı oldukça az miktardadır. Ekonomik anlamda ise %40 enerji tasarrufu sağlamaktadır. Bu sebeple Vermikültür sistem tam çağımıza uygun bir sitem olmaktadır.
Tüm dünyada malesef çiftiçiler uzun bir dönem kimyasal tarım ürünlerinin kısa zaman da hasat alabilme avantıjının büyüsüne kapılmıştı ki kimyasal tarım ürünü kullanımı sonucu toprağın özelliğini yitirdiğinin, insan sağlığı açısından tehdit oluşmasının fark edilmesine kadar. Vermikültür eğilimi bu noktada devreye girmiş ve iş solucanlara bırakılmıştır. Dünyada yaklaşık 600 milyon yıllık tecrübeleri olduğu düşünülürse aslında solucanlar eşittir sürdürülebilirlik demek işten bile değildir.
3.2. Vermikültür Gübrenin Özellikleri
Solucanlar, toprağın havalanmasını, toprak içerisindeki organik bileşenlerin ayrıştırılmasına, besleyici öğelerin çıkmasına, bitkiyi büyüten hormonların salgılanmasına, nitrojen barındıran bakterilerin profilerasyonuna, bitkinin biyolojik dayanıklılığını arttırmaya fayda sağlamaktadır. Solucanlar büyük bir miktarda besin içerikli toprak yiyerek enzimleriyle sindirim sistemleri içerisinde oluşturdukları granüle parçaları dışarıya bırakıyorlar. Bu işlem sonucu oluşan gübreye Solucan Gübresi diyoruz. Gübre oldukça zengin NKP (azot, fosfor ve potasyum) , mikro besinler ve faydalı toprak mikroplarından oluşmaktadır (Bhadwaj,1985).
Resim 1. Solucan – Eisinia fetida
Bu durumda, solucanların ve vermikültür sisteminin sürdürülebilir bir döngü için şart olduğunu savunabiliriz. Solucan gübresi ile kimyasal gübre ihtiyacı tamamen ortadan kaldırılmıştır. Organik solucan gübresi ile kimyasal gübreyi kıyasladığımızda (Suhan3, 2008) şu verilerle karşılaşırız.
|Tablo 7. Ana Organik ve Kimyasal Gübre Kullanım Gereksinim Maddeleri


Kaynak: Suhane, 2007.
Tablo 8. NPK Vermikültür Değerleri ile Konvensiyonal Sığır Dışkısı
Gübresi Kıyaslaması
|Besinler||Sığır Gübresi||Vermikompost|
|1.||N||0.4-1.0%||2.5-3.0%|
|2.||P||0.4-0.8 %||1.8-2.9%|
|3.||K||0.8-1.2%||1.4-2.0%|
|Kaynak: Argarwal,1999;Ph.D Thesis, University of Rajasthan,India.


3.3. Çay ve Diğer Bitki atıklarından Vemikültür Sisitemi ile Organik Gübre Elde Edilmesi ve Organik Çay Üretimi
Genel olarak Vermikültür sistem ile elde edilen solucan gübresi’nin faydaları şu şekilde sıralanabilir:
- Organik ürün üretimi sonucu daha fazla ekonomik fayda
- Daha fazla ürün lezzeti
- Daha büyük ve sağlıklı ürün üretimi
- Daha az sulama
- Toprağın tuzlanmasını engelleme
- Daha az sinek ve böcek mücadelesi
- Daha az tohum kayıpları
- Kimyasal kullanımını %70 azaltma
- Hasılatı %20-40 arası sağlıklı biçimde arttırma
- Ürün kalitesi, dayanıklılık ve görünüşünü arttırma
- Toprağın daha sağlıklı ve verimli olmasını sağlama
- Kimyasal gübreden yıpranmış toprakların rehabilitasyonunu sağlama
Avrupa Birliği direktifleri doğrultusunda ‘(EC) 1774/ 2002 Katı Atık Yönetimi’ ve ‘(EC) 1069/2009 , (EU) 142-2011’ sayılı bildiriler gereğince 2020 yılına kadar tüm Avrupa ülkelerinde tüm atıkların geri dönüşümünün ve ilgili teknolojilerin geliştirilmesi açısından son tarih olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda tüm Avrupa ülkeleri organik girdileri organik gübre çıktısı olarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çürüyebilen her atıktan organik gübre elde etmek amaçlanmaktadır.
Vermikompost sisteminde üç girdi çok önem taşımaktadır. Sırasıyla solucanlar, organik atıklar ve su. Örneğin; Nepal’de, organik çay üretimi yapılırken çay bitkisinin tüm organik atıkları yine vermikompost sistemi ile gübreye dönüştürülmekte ve bu gübre organik çay üretiminde yeniden kullanılmaktadır. Bu durumda komple yeşil bir çay üretim süreci mümkün olmaktadır. Toprak verimliliği, içerdiği besinler açısından zengin olan solucan gübresi özellikle yaprak gelişiminde %22.1-28 oranında katkıda bulunabilmektedir. Solucan gübresine ek olarak solucan sıvı gübresi de yapraklar için gerekli olan kimyasal pestisitlerin yerine geçmekte ve birçok hastalığı önleyebilmektedir. Bunların yanı sıra daha fazla su tutma kapasitesine bağlı olduğundan toprak nem düzeyini de dengeleyebilmektedir. Böylelikle çay üretimi alanında Vermikompost teknolojisinin sürdürülebilir çay bahçeleri yaratmada en önemli çözüm olması mümkün kılınmıştır. Bu durumda Türkiye’de Karadeniz bölgesi çay üretimi göz önünde bulundurulduğunda endüstriyel ölçekte solucan gübresi üretimi hem sürüdülebilir Karadeniz hem de organik çay üretiminin anahtar çözümü olacaktır.
- SONUÇ
İklim değişikliği ve uluslararası ticaret aktiviteleri bir birinden ayrılamaz olduğundan ve bundan da en çok tarım sektörünün etkilendiği görüldüğünden, sürüdürülebilir tarım teknolojilerinin üretmek kaçınılmaz olmaktadır. Gelecekteki ticari, çevre ve sosyal hayat aktivitelerinin sürdürelebilir sistemlere sahip olmaması neredeyse imkansız hale gelmiştir. Vermikompost sistem hem sera gazı salınımlarına hem de geri dönüşüm sürecine destek vermekte ve insan sağlığını olumlu yönde etkileyecek bir çıktı sunmaktadır. Bu gübre dünya ülkelerinde ‘Siyah Altın’ olarak adlandırılmaktadır. Türkiye’nin de bu anlamda daha fazla etkin sürdürülebilir tarım politikaları içerisine Vermikültür sistemini de mutlaka entegre etmesi gerekmektedir.Vermikültür sistemiyle tarımsal aktivitelere hem daha sağlıklı hem de daha da geliştirilebilir konuma sahip olacaktır. Tabi ki tüm bunlar hükümet ve üniversite işbirliği olmadan etkin bir biçimde gerçekleşemeyecektir. Organik tarıma yönelik farkındalığı arttırmak iyi düşünülmüş Vermikültür sistemi ile çok daha kolay olacaktır. Bu sisteme geçiş Türkiye’nin organik ürün üretim ve ihracatı açısından değerini arttıracaktır. Artık toprağın altına bakma zamanı gelmedi mi?
KAYNAKLAR
Bhardjaw, K.K.R ve A.C Gaur. 1985. Recycling of Organic Wastes. Pub. Of Indian Council of Agriculutral Research. New Delhi: India. 54-58
Demiryürek, K. (2004). Dünya ve Türkiye’de Organik Tarım. Ankara: H.R.Ü.Z.F. Dergisi.
Russel, E.J. 1910. The Effect of Earthworms on Soil Productiveness. J. of Agriculture Science. 3:246-57.
Singh, R.D. 1993. Harnessing the Earthworms for Sustainable Agriculture. Institute of National Organic Agriculture . Pune: India.1-16.
Suhane, Ravindra K., K. Sinha, Rajiv and K. Singh, Pancham. 2008. Vermi- compost, Cattle-dung Compost and Chemical Fertilizers: Impacts on Yield of
Wheat Crops. Communication Rajendra Agriculture University. Bihar: India.