2
2 Karşılaştırmalı üstünlükler teorisi uluslararası emek verimliliğindeki farklılıkların nedeni üzerinde durmamaktadır. Bu açık, Eli Heckscher’in, 1919 yılında yayınlanan “faktör oranları teorisi” makalesi Bertil Ohlin’in 1933 yılında yayınlanan “Bölgelerarası Ticaret ve Uluslar arası Ticaret” adlı kitabı ile giderilmiştir. Faktör Donatımı Teorisi bu nedenle Heckscher-Ohlin Teorisi olarak da adlandırılmaktadır. FAKTÖR DONATIMI TEORİSİ (Factor Endowment Theory)
3
3 Teorinin ana düşüncesi: Bir ülke hangi üretim faktörüne zengin olarak sahipse, üretimi o faktörü yoğun biçimde gerektiren mallarda karşılaştırmalı üstünlüğe sahiptir. TEORİDEN ÇIKARTILAN TEMEL SONUÇ
4
4 Teorinin dayandığı iki ana varsayım: Ülkeler faktör donatımları bakımından birbirinden farklıdır. Mallar faktör yoğunlukları ya da nisbi faktör yoğunlukları açısından farklılık gösterir. Yani bazı malların üretimi emeğe oranla daha fazla sermaye, ya da tersine, sermayeye oranla daha fazla emek gerektirirler. Diğer varsayımlar: Bir malın üretim fonksiyonu bütün ülkelerde aynıdır. Üretimde ölçeğe göre sabit verim koşulları geçerlidir Ülkelerin talep koşulları birbirinin benzeridir. TEORİDEN ÇIKARTILAN TEMEL SONUÇ
5
5 I- Fiziki Tanımlama Üretim faktörlerinin fiziki miktarları ya da faktör stoku ile tanımlanır. Arz yönü ile ele alır. Ülkelerin sermaye stoku / emek stoku oranları karşılaştırılır. C: SermayeT: Türkiye L: EmekA: Almanya BAZI KAVRAMLARIN AÇIKLANMASI 1- Faktör Donatımı C A LALA > C T LTLT HESAPLANMASI PRATİKTE ZORDUR. Farklı nitelikte ve değişik yıllarda yapılmış sermaye tesislerinin değerlendirilmesi güçtür. Farklı eğitim ve becerilere sahip emek türlerinin ortak bir paydaya ifade edilmesinin zordur.
6
6 BAZI KAVRAMLARIN AÇIKLANMASI 1- Faktör Donatımı II- Ekonomik Tanımlama Faktör fiyatları ile tanımlanır. Hem arz hem de talep yönü ele alınır. İki ülke arasındaki arasındaki rant / ücret oranları karşılaştırılır. PL : Emeğin bedeli, ücret PC : Sermayeyi kullanmanın bedeli, faiz-rant PC A PL A < PC T PL T Eşitsizlik, Almanya’da sermayenin göreceli fiyatının Türkiye’den daha düşük olması anlamına gelir. Türkiye emeğe, Almanya’nın sermayeye zengin olarak sahip olması demektir.
7
7 Bir malın üretiminde kullanılan girdilerle elde edilen ürünler arasındaki teknik ilişkiye üretim fonksiyonu denir. Üretim fonksiyonu eş ürün eğrileri ile gösterilir. Bir faktörün belirli bir ölçüde öteki faktörün yerine kullanılabildiği motor ve tekstil eş ürün eğrileri şekildeki gibi orijine dış bükeydir. BAZI KAVRAMLARIN AÇIKLANMASI 2- Faktör Yoğunluğu Emek Sermay e O Grafik 1: İki Mal Üretimi Durumunda Faktör Yoğunlukları Motor Tekstil F2 F1 F F M1 M D1 D
8
8 Faktör fiyatları FF olması durumunda OM’nin eğimi : Motordaki emek sermaye oranı OD’nin eğimi : Tekstildeki emek sermaye oranı OM’nin OD’ye göre dik olması, FF veri faktör fiyatından motorun tekstile göre daha sermaye yoğundur. Faktör fiyatları FF’den F1F1(=F2F2) seviyesine yükselmesi (Sermayenin ucuzlaması) sonucu sermaye-emek yoğunlukları, motor için OM1 ve tekstil için OD1’e yükselir. BAZI KAVRAMLARIN AÇIKLANMASI 2- Faktör Yoğunluğu Emek Sermay e O Grafik 1: İki Mal Üretimi Durumunda Faktör Yoğunlukları Motor Tekstil F2 F1 F F M1 M D1 D
9
9 Her iki malın üretimi de daha sermaye yoğun duruma gelmiştir. Maliyet minimizasyonu gereğince ucuzlayan sermaye faktörü pahalılaşan emek faktörü yerine geçmiştir. Heckscker-Ohlin Teorisinin temel sonucunun ortaya çıkabilmesi için gerekli koşullardan birisi de, faktör fiyatları değiştiğinde malların faktör yoğunluklarının tersine dönmemesi gerekir. BAZI KAVRAMLARIN AÇIKLANMASI 2- Faktör Yoğunluğu Emek Sermay e O Grafik 1: İki Mal Üretimi Durumunda Faktör Yoğunlukları Motor Tekstil F2 F1 F F M1 M D1 D
10
10 i1 Tekstil T T Motor O Grafik 3:Heckscher-Ohlin Modelinin Teorik Kanıtlanması i2 A A FA FT TEORİNİN ANALİTİK YOLDAN KANITLANMASI Hatırlatma: Teoride ülkelerin faktör donatımları farklı, üretim teknolojileri aynıdır. AA : Almanya’nın üretim olanakları eğrisidir ve motor üretimi sermaye yoğun olduğu için motor ekseni yönünde daha uzundur. TT : Türkiye’nin üretim olanakları eğrisidir ve tekstil üretimi emek yoğun olduğu için tekstil ekseni yönünde daha uzundur.
11
11 i1 Tekstil T T Motor O Grafik 3:Heckscher-Ohlin Modelinin Teorik Kanıtlanması i2 A A FA FT TEORİNİN ANALİTİK YOLDAN KANITLANMASI Teori diğer önemli varsayımı da talep koşullarının ülkeler arasında benzer oluşudur. Bu nedenle kayıtsızlık eğrileri hem Almanya’nın hem de Türkiye’nin talep koşullarını gösterir. Dış ticarete başlamadan önce Almanya’nın denge noktası DA ve iç fiyat oranı FA dır. Türkiye’nin denge noktası DT ve iç fiyat oranı FT dir. DA DT
12
12 i1 Tekstil T T Motor O Grafik 3:Heckscher-Ohlin Modelinin Teorik Kanıtlanması i2 A A FA FT TEORİNİN ANALİTİK YOLDAN KANITLANMASI Bu durum, Almanya’da motorun Türkiye’ye göre daha ucuz (tekstilin pahalı) olduğunu gösterir. Bir başka deyişle, Türkiye’de tekstilin Almanya’ya göre daha ucuz (motorun pahalı) olduğunu gösterir. Bu sonuca ulaşmada ülkeler arası talep koşullarının benzerliği varsayımı önemlidir. DA DT
13
13 HECKSCHER-OHLIN MODELİNDEN ÇIKARTILAN TEOREMLER 1- Faktör Donatımı Teorisi Her ülke zengin olarak sahip bulunduğu faktörü yoğun biçimde kullanan malların üretiminde karşılaştırmalı üstünlüğe sahip olur. 2- Faktör Fiyatları Eşitliği Teoremi Serbest ticaret, ülkeler arasındaki faktör fiyatlarını eşitler. Uluslararası faktör hareketliliği ile aynı etkiye sahiptir. 3- Stolper-Samuelson Teoremi Serbest ticaretin ülkenin bol olarak sahip olduğu faktörün reel gelirini yükseltir. Kıt faktörün gelirini ise düşürür. 4- Rybczynski Teoremi Tam çalışma koşulları altında, yalnız bir faktörün arzı artınca, bu faktörü yoğun olarak kullanan malın üretimi artar, arzı sabit kalan faktörü yoğun olarak kullanan malın üretimi azalır.
14
14 1- FAKTÖR FİYATLARI EŞİTLİĞİ TEOREMİ Teorem, “serbest mal ticareti yoluyla ülkeler arası faktör fiyatları eşitliği nasıl sağlanır?” sorusunu yanıtlamayı amaçlar. Klasiklere ait olan, üretim faktörlerinin ülke içinde tam hareketli, ülkeler arasında tam hareketsiz oluşu, varsayımı Heckscher-Ohlin modelinde de geçerlidir. Modele göre her ülke bol olarak sahip olduğu üretim faktörüne yoğun bir şekilde ihtiyaç duyan mallarda uzmanlaşmaya gider. Türkiye emek-yoğun olan tekstil, Almanya ise sermaye- yoğun motor üretiminde uzmanlaşmaya gider.
15
15 1- FAKTÖR FİYATLARI EŞİTLİĞİ TEOREMİ Türkiye motor üretimini kısarak kaynaklarını tekstile aktarır. Motor üretiminin kısılmasından dolayı açığa çıkan iş gücü tekstil üretiminde kolayca çalışabilirken, sermaye faktörünün bu sektörde istihdam olanakları daha kısıtlıdır. Genişleyen tekstil üretimi sonucunda işgücü hızla yükselirken sermaye talebi daha az artar. Faktör fiyatları ücretler lehine (ücretler yükselir) faiz aleyhine (faizler düşer) değişir.
16
16 1- FAKTÖR FİYATLARI EŞİTLİĞİ TEOREMİ Almanya Tekstil üretimini kısarak kaynaklarını motor üretimine aktarır. Tekstil üretiminin kısılmasından dolayı bol miktarda emek açığa çıkar. Açığa çıkan sermaye motor üretiminde kolayca istihdam edilir. Sermayeye göre işgücü ucuzlar.
17
17 2- STOLPER-SAMUELSON GELİR DAĞILIMI TEOREMİ Teoremden önce, “serbest ticaret ülkede yaşayanların tümünün yararına, korumacılık ise zararınadır” görüşü hakimdir. Teoreme göre “serbest ticaret ihracat endüstrilerinde yoğun kullanılan faktörün lehinedir. Korumacılık ise ithalata rakip endüstride yoğun olarak kullanılan faktörün lehinedir.”
18
18 2- STOLPER-SAMUELSON GELİR DAĞILIMI TEOREMİ Sermaye zengini bir ülkeyi ele alalım. Sermaye-yoğun mallar ihraç eden, emek yoğun mallar ithal eden bu ülkede, ithal malları üzerine gümrük tarifesi konulsun. Emek-yoğun malların fiyatları, sermaye-yoğun malların iç fiyatlarına oranla artar. Dolayısıyla bu endüstride çalışan işçilerin reel ücretleri artar. Gümrük tarifesi konulan malın benzerlerinin yurtiçi üretimi artarken, ihraç malının üretimi daralır. Emeğin geliri olan ücret, sermayenin geliri olan faizden daha hızla artar. Ucuzlayan sermaye pahalılaşan emeğin yerine ikame edilir Üretimde her emek birimi daha fazla sermaye ile birleştirildiği için emeğin verimliliği ve dolayısıyla reel ücretlerde artış sağlanmış olur.
19
19 2- STOLPER-SAMUELSON GELİR DAĞILIMI TEOREMİ Modele göre, gümrük tarifeleri uluslar arası uzmanlaşmadan yararlanmayı ve ulusal geliri düşürür. Fakat ulusal gelir içinde ücretlerin payı artar, sermayenin düşer. Gümrük tarifeleri, yurtiçi üretici ve tüketiciler açısından ithalata rakip malları fiyatını, ihraç mallarının fiyatına oranla yükselttiği sürece teorem geçerlidir. Gümrük tarifeleri bu fiyat oranını düşürürse teorem geçerliliğini yitirir. (Metzler Paradoksu)
20
20 2- STOLPER-SAMUELSON GELİR DAĞILIMI TEOREMİ Metzler Paradoksu, gümrük tarifesi koyan ülkenin büyük ülke olması durumunda geçerlidir. Pazar payını kaybetmek istemeyen küçük ülke satış fiyatlarını düşürebilir. Böylece gümrük tarifesi koyan ülkenin ithalat fiyatlarının ve ithalata rakip mallarının fiyatlarının düşmesine neden olur.
21
21 İki mallı ve iki faktörlü bir modelde, tam çalışma koşulları altında eğer tek bir faktörün arzı artırılacak olursa, onu yoğun olarak kullanan malda üretim genişler, diğer malda ise daralır. Grafik 11: Tüketim ve Üretim Kazançları Motor O E0 F F F1 E1 M0 T0 M1 T1 Tekstil 3- RYBCZYNSKI TEOREMİ
22
22 Türkiye emek-zengin bir ülkedir. Sermaye stoku sabitken, emek stokunun artsın. Artan emek tekstil sektöründe çalıştırılır. Üretim teknolojisi gereği bir miktar da sermayeye ihtiyaç duyulmaktadır. Sermaye ihtiyacı, sermaye yoğun motor endüstrisinden karşılanır. Tekstil üretimi genişlerken, motor üretimi daralmış olur. Grafik 11: Tüketim ve Üretim Kazançları Motor O E0 F F F1 E1 M0 T0 M1 T1 Tekstil 3- RYBCZYNSKI TEOREMİ
23
23 Grafiğe göre başlangıçta üretim dengesi E0 dır. Emekteki artış sonucu üretim olanakları dışa doğru genişler ve yeni üretim dengesi E1 olur. Dış ticaret hadlerinin sabit kalması (FF=F1F1) varsayımı altında Emek faktöründeki artış (sermaye sabit) sonucu Tekstil üretimi T0-T1 kadar artmış Motor üretimi M0-M1 kadar azalmış Grafik 11: Tüketim ve Üretim Kazançları Motor O E0 F F F1 E1 M0 T0 M1 T1 Tekstil 3- RYBCZYNSKI TEOREMİ
24
24 TEORİNİN TEST EDİLMESİ : LEONTIEF PARADOKSU Heckscher-Ohlin modeli Sağlam bir mantık yapısına dayanır. Matematik ve geometrik yöntemlerin uygulanmasına elverişlidir. Dış ticareti, ülkelerin faktör donatımı ve üretim teknolojisi gibi en yalın özelliklerine bağlar. Teori aşağıdaki sorunlara açıklık getirir. Kalkınmanın dış ticarete etkileri Uluslar arası faktör akımlarının nedenleri Dış ticaretin gelir dağılımına etkileri Test edilebilir hipotezlerin kurulmasına imkan verir.
25
25 Faktör donatımı teorisi uzun bir süre malları faktör bileşimlerine ayıracak bir teknik bilinmediği için test edilememiştir. Leontief, 1930’lu yıllarda “girdi-çıktı” (input- output) tablosu denilen tekniği geliştirmiş ve malları emek-sermaye bileşimlerine ayırmıştır. Leontief, Amerika’nın tüm dış dünya ile olan ticaretini ele almış, ihracat ve ithalatta bir milyon dolar değerinde “temsili mal balyaları” oluşturmuştur. Mal balyaları, bileşimi ihracat ve ithalatta aynı olan mal bileşimlerini gösterir. TEORİNİN TEST EDİLMESİ : LEONTIEF PARADOKSU
26
26 Yapılan çalışma sonucunda Amerika emek-yoğun mallar ihraç edip, sermaye-yoğun mallar ithal eden bir ülke olarak çıkmıştır. Beklenenin aksine çıkan bu duruma Leontief Paradoksu denilmiştir. Leontief, çelişkinin nedenini şöyle açıklar: Amerikan toplumunun üstün girişimcilik, yöneticilik, eğitim gibi özellikleri nedeniyle, Amerikan işçileri dünyanın diğer ülkelerindeki işçilere göre üstün niteliktedir. Aynı sermaye araçları ile çalışmış olsalar bile verimlilikleri yüksektir. Bir Amerikan işçisi, üç yabancı işçiye bedeldir..bu nedenle Amerika’nın emek stokunu bulmak için mevcut stoku üç ile çarpmak gerekir. TEORİNİN TEST EDİLMESİ : LEONTIEF PARADOKSU
27
27 Leontief’in çalışmasına eleştriler: Çalışmanın savaşın hemen sonrasındaki yıl için yapılmış olması Hesaplamalarda kullanılan sermaye katsayılarının güvenilir olmadığı Sadece emek ve sermaye faktörleri dikkate alınmış, doğal kaynaklar gözardı edilmiştir. TEORİNİN TEST EDİLMESİ : LEONTIEF PARADOKSU
29
29 1. NİTELİKLİ İŞGÜCÜ TEOREMİ Belirli türdeki mesleki veya nitelikli işgücü bakımından zengin ülkeler, üretimi büyük ölçüde bu faktörlere bağlı olan mallarda uzmanlaşırlar. Öte yandan niteliksiz emeğe bol olarak sahip bulunan ülkeler ise, yoğun biçimde niteliksiz emeği içeren malların üretiminde üstünlüğe sahiptir.
30
30 2. TEKNOLOJİ AÇIĞI TEOREMİ Sanayileşmiş ülkeler arasındaki ticaretin büyük bir bölümü yeni mal ve üretim süreçlerine dayalıdır. Bunlar çoğunluğu ileri sanayileşmiş ülkelerde kurulu bulunan yenilikçi firmalar tarafından geliştirilir. Yenilikler, patent ve fikri mülkiyet hakları yasaları ile korunur. Yeniliği ilk kez bulan firma onun monopolcüsü olur.
31
31 Bu hipoteze göre, yeni bir mal veya üretim süreci bulan sanayileşmiş ülkeler, bu malların ilk ihracatçıları olurlar. Ancak zamanla teknoloji taklit yoluyla, ya da zamanla serbest bir mal durumuna gelerek öteki ülkelerin ellerine geçtikten sonra, o ülkeler emeğin ucuzluğu veya doğal kaynak üstünlükleri nedeniyle söz konusu malı ilk icat eden ülkelerden daha ucuza üretirler. Böylece adı geçen mal, daha az gelişmiş durumdaki bu ülkeler tarafından ihraç olunmaya başlar. Malı ilk icat edenler bu ülkelerle rekabet edemedikleri için onu şimdi dışarıdan ithal ederler.
32
32 3. Ürün dönemleri teoremi Bu hipotez, teknoloji açığı hipotezinin genelleştirilmiş ve geliştirilmiş şeklidir. Buna göre, teknolojik yenilikler ve yeni malların geliştirilmesi ileri sanayileşmiş ülkelerde oluşur. Bu durum yüksek derecede eğitilmiş işgücünün ve AR GE ye yapılan yüksek yatırımın bir sonucudur.
33
33 3. Ürün dönemleri teoremi Zaman Miktar O Grafik 5: Ürün Dönemi Aşamaları Aşama I Aşama IIAşama IIIAşama IVAşama V İthalat İhracatİthalat İhracat Tüketim Üretim Tüketim Üretim Yenilikçi Ülke Taklitçi Ülke Bu hipoteze göre 1. aşamada yeni malın üretimi ufak çaptadır ve iç piyasaya yöneliktir.
34
34 3. Ürün dönemleri teoremi Zaman Miktar O Grafik 5: Ürün Dönemi Aşamaları Aşama I Aşama IIAşama IIIAşama IVAşama V İthalat İhracatİthalat İhracat Tüketim Üretim Tüketim Üretim Yenilikçi Ülke Taklitçi Ülke 2. aşamada ürün hemen hemen tam olarak olgunlaşmıştır. Satışlar önce iç piyasaya yöneliktir sonra ihracata başlanır.
35
35 3. Ürün dönemleri teoremi Zaman Miktar O Grafik 5: Ürün Dönemi Aşamaları Aşama I Aşama IIAşama IIIAşama IVAşama V İthalat İhracatİthalat İhracat Tüketim Üretim Tüketim Üretim Yenilikçi Ülke Taklitçi Ülke 3. aşamada üretim teknolojisi standartlaşır. Yenilikçi firma içte ve dışta teknoloji lisansı vermeyi karlı bulmaya başlar. Standart üretimin maliyetini düşürmek için üretim öteki ülkelere kaydırılır. Bu aşamada yenilikçi ülke hala bir miktar mal üretir.
36
36 3. Ürün dönemleri teoremi Zaman Miktar O Grafik 5: Ürün Dönemi Aşamaları Aşama I Aşama IIAşama IIIAşama IVAşama V İthalat İhracatİthalat İhracat Tüketim Üretim Tüketim Üretim Yenilikçi Ülke Taklitçi Ülke 4. aşamada malın lisansını alan düşük maliyetli yeni üreticilerin ihracat piyasalarını ele geçirmeleri ile yenilikçi ülkenin ihracat hızı kesilir.
37
37 3. Ürün dönemleri teoremi Zaman Miktar O Grafik 5: Ürün Dönemi Aşamaları Aşama I Aşama IIAşama IIIAşama IVAşama V İthalat İhracatİthalat İhracat Tüketim Üretim Tüketim Üretim Yenilikçi Ülke Taklitçi Ülke Yenilikçi ülkenin iç piyasası yerli üretim yerine ithalatla karşılanmaya başlanınca 5. aşamaya geçilmiş olur. Artık teknoloji dünya ülkelerinde tümüyle yayılmış ve üretimi sınırlandıran lisanslar sona ermiştir. Yerli endüstri iç ve dış piyasaları kaybettikçe yurtiçi üretim hızla düşer.
38
38 3. Ürün dönemleri teoremi Zaman Miktar O Grafik 5: Ürün Dönemi Aşamaları Aşama I Aşama IIAşama IIIAşama IVAşama V İthalat İhracatİthalat İhracat Tüketim Üretim Tüketim Üretim Yenilikçi Ülke Taklitçi Ülke Nihayet yenilikçi ülke kendi iç piyasasında da tamamen devre dışı bırakılınca ürün dönemleri tamamlanmış olur.
39
39 4. TERCİHLERDE BENZERLİK TEOREMİ Bu teorem homojen olmayan sanayi ürünleri ticaretini konu alır. Bu malların ticareti üretim maliyetlerinden çok, ülkeler arasındaki zevk ve tercihlerin benzerliğine yani talep koşullarına bağlıdır. Zevk ve tercihleri belirleyen temel etken de göreceli gelir düzeyleridir.
40
40 5. ÖLÇEK EKONOMİLERİ TEOREMİ Ölçek ekonomileri için içsel ve dışsal tasarrufların olması ülkelerin bu tür endüstrilerde uzmanlaşmaları için daha güçlü bir teşvik sağlar. Ülke, iç piyasada tüketicilerin satın alacakları çok sayıdaki maldan az miktarda üretmek yerine, ölçek ekonomilerine sahip birkaç endüstri üzerinde uzmanlaşmaya gider ve ihtiyacı olan diğer malları dışarıdan ithal eder. Böylece ölçek ekonomileri maliyetleri düşürerek, üretim ve zevkler yönünden birbirine benzer ülkeler arasında bile karlı dış ticaret yapma imkanı sağlar.
41
41 6. MONOPOLCÜ REKABET TEOREMİ Günümüzde ticaret homojen değil farklılaştırılmış malların alım satımını kapsar. Oysa faktör donatımı teorisi malların homojen olduğunu kabul eder. Homojenlik varsayımı tam rekabet varsayımının bir sonucudur. Bu durumda ülkenin aynı malı hem ihraç hem de ithal etmesi mümkün değildir. Ancak gerçek hayatta özellikle sanayi mallarının büyük çoğunluğu homojen değildir.