This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
. Demokrasinin temeli h rst r, diyor. Demokrasi adaletin temelidir, Vacherot'ya göre. Proudhon'a göre, ruhani ve cismani bütün iktidarlar n sona ermesidir. Thierry için toplumun hayat d r demokrasi. Tocqueville için, demokratik cumhuriyetlerin sonu manevi bir alçal t r. ki as r önce bas lan bir ikonoloji kitab , nazenini bir kad n olarak tecessüm ettirmi : aln nda asma yapraklar ndan bir taç, s rt nda kaba saba giysiler; bir elinde nar, ötekinde y lanlar. Her ça kendi rüyalar n , kendi emellerini söyletmi kelimeye, her demagog kendi yalanlar n . U runda sel gibi kan ak t lm . Nedir bu demokrasi? Homeros'un ahretindeki canl lar gibi, dokununca kaybolan bir hayalet mi? Genç bir sosyolog, demokrasiyi di er siyasi rejimlerden ay ran ve yaln z ona ait olan önfaraziye nedir, diye soruyor: Hürriyet. Hürriyet, demokrasinin ba lang c nda var; derece kabul etmez, kay ts z arts zd r. Hür riyeti meçhul bir istikbalde fethedilecek bir nesne olarak gösteren, diktatörlerdir sadece. Demokrasinin önfaraziyesi olan hürriyet, demokrasinin amac n da belirler: E itlik. E itlik gerçekle emez, gerçekle irse hikmet -i vücudunu kaybeder. Yerini anar iye b rak r. K saca, demokraside hürriyet ba lang çta vard r, oysa e itlik ula lmas gereken bir amaçt r. Demokrasinin ideal tipi (saf tipi) budur, yazara göre. Demokrasiyi kavram olarak ayd nlatmak, rejimin mant n veya teorisini belirlemek isteyen bir tan m bu. Tarihteki demokrasileri anlamak ve demokrasilerin özlerinden ne kadar uzakla t klar n tayin etmek için onlar bu saf tiple kar la t rmak gerek. (Bk. J. Freund, Le Nouvel Age, édit. M. Riviére, 1970) slâmiyet, bir teokrasidir, diyor Gardet, lai k bir teokrasi, daha do rusu bir nomokrasi (kanun hakimiyeti). Bu teokrasi, Kuran hükümlerinin hem tesbiti, hem de dünyevî ve siyasi planda geni letilmesidir. slâmiyetin siyasî felsefesi iki kutupta toplan r: otorite ve e itlik. slâmiyette otorite ile iktidar aras nda ananevi bir ay r m yok. Umumiyetle ikisi de bir vak a olarak kabul edilir. Ruhani iktidar Kuran bilgisine dayan r; Kuran' ve Sünneti bilen her müslüman, öteki müslümana e ittir. Ruhanî ile cismani içiçedir. deal slâm sitesinde bütün mümin lerin belli haklar vard r. Ehliyetleri olmak art yla sitenin bütün makam ve mevkilerine geçebilirler. Mevkiler ayr d r, içtimai durumlar farkl d r, ama müminlerin mümin olmak haysiyetiyle haklar e ittir. slâmda a priori bir imtiyaz ve s n f mefhumu yok tur. Hristiyan dünyas nda söz konusu olan ilk büyük de er, insan ki ili i ve hürriyetidir. Sosyal hiyerar i, tabiî hiyerar inin bir uzant s d r. E itlik nisbîdir. Oysa, hür insan kavram , slâm için hukuki bir kavramd r, meteafizik bir kavram de il. Hürriy etin temeli, slâm camias n n bütün üyeleri aras ndaki çok güçlü ve sürekli bir inanç: tam bir hak e itli i oldu u inanc . Bütün müminler, kanun kar s nda e ittirler, çünkü karde tirler. Kulun bütün haysiyeti mümin olu unda; kul, mümin olunca hukukî bir statü kazan r, dilenciyi halifeye e it k lan bir statü. man Tanr ile kul aras nda tek tarafl bir mukavele. Mukavelenin kula yükledi i görev: Rabbin birli ini ikrar. Hristiyanl a göre, her otoritenin kayna Tanr 'd r. slâmiyet her otorite Tanr 'dan gel ir demekle kalmaz, Tanr 'n n d nda otorite yoktur, der. Hükmeden Tanr 'd r, bu hakimiyet devredilemez. Tanr her cismanî efi, otorite ile do rudan do ruya teçhiz eder. ef, seçimle gelse de, durum de i mez. Yani Tanr 'n nkinin d nda gerçek bir cismanî otorite yoktur. Vard r demek, Tanr 'ya erik ko mak olur. ef, Tanr 'n n aletidir sadece. Halk, geni bir tenkit hakk na sahiptir. Hükümet tasarruflar n istedi i gibi ele tirir, ama onlara itaat etmekte devam eder. slâmiyette her türlü istibdada, ahkâm- Kuraniye d ndaki her türlü keyfîli e isyan etmek için birçok yollar vard r. Hak esast r. nsanlar do u tan e ittirler, çünkü kuldurlar, fanidirler. Menfî bir e itlik bu, hiçbir de er belirtmez. Sonra iman sayesinde yeni bir e itlik kazan r, karde olur lar. Rabbin lütuflar ndan ayn ölçüde faydalanacaklard r: hukukî ve müspet bir e itlik. Kitap sahibi kavimler, slâm n üstünlü ünü kabul etmek ve ona cizye ödemek art yla hudutlu fakat garantili bir hakka lay k görülürler. Bu himaye ümmetin bir civanmertli idir. Bir nevi misafirperverlik. Himaye edilenlerin daha az vazifeleri vard r, onun için haklar da daha azd r. Dinlerini devam ettirebilir, kendi kanunlar n uygulayabilirler. Putperestlerin camiada yeri yoktur. Ama müslümanlar zaman zaman onlar da korumu lard r. Her kâfir veya putperest slâmiyeti kabul eder etmez, misak'a dahil olur. slâm cihan ümul bir dindir, bütün insanlara hitap eder. Kast da tan maz, gerçek müslüman nazar nda sosyal s n f diye bir ey olamaz. Servet veya mevki ciddi bir de er ta maz, her Müslüman her Müslümana e ittir. Te riî magister (emr) Kuran' nd r. Kazaî magister (f k h) bütün müminlerindir. Kuranî okur, ezberler ve ona göre hareketlerini ayarlarlar. Bir de icra kuvveti (hükm) var: hem medeni, hem dinî. Hükm, yaln z Allah ' nd r. Bir arac taraf ndan ( ef) yürütülür. Bu efin ne kazaî , ne te riî bir gücü vard r. Vatanda l yapan kan ve toprak birli i de il, inanç birli i. Ümmetin avrupa dillerinde kar l yok. Hem siyasî hem dinî bir ba bu. Kuran hem bir ibadet kitab hem bir anayasa. Kuran' n muhatab bütün insanl kt r. Müslüman
camias milletlerüstü bir topluluk de il, dünyada ya amak hakk na sahip tek millet tir. F kha göre her Müslüman bulundu u herhangi bir Müslüman ülkenin vatanda d r. (Bk. L.Gardet, La Cité Musulmane, Vrin, 1969). Görüyoruz ki, slâmiyetin anahtar-kavram , e itlik. Bu bir amaç de il, bir hak. Hürriyet, e itli in bir ba ka ad veya görünü ü. S n f kabul etmeyen bir dinde imtiyaz kabul etmeyen bir dinde kimin kime kar hürriyeti? Bat , hürriyeti bir hata i leme hakk olarak tan ml yor. Müslüman n böyle bir hakk yoktur. Çünkü o ebedi hakikat n, yegâne hakikat n, cihan ümul hakikat n emrindedir. Gardet hakl : slamiyet bir nomokrasidir. Bat n n fethe çal t e itli i, çoktan gerçekle tirmi ; fik ir hürriyetin insan insana sald rtan bir tecavüz silâh olarak de il, bir ikaz bir ir ad vas tas olarak kabul etmi tir. Belki gerçek demokrasinin ta kendisidir slamiyet. Ama Bat 'n nkinden çok ba ka bir ruh ikliminde geli en, çok ba ka meseleleri olan bir demokrasi.
Cemil meriç
ZAMAN ZAMAN
I TERAKK
Cemil Meriç, Hisar Dergisi, Haziran 1979, Say : 150, s. 5,6 Meçhul iklimlere sefer eden hiçbir yolcu Avrupa n n Sadullah Pa a ya telkin etti i vecdi tadamam t r. Viyana Sefer i Kebiri nin bütün metrukat edebiyesi uzun bir kasideden ibaret. Hele On dokuzuncu As r bat n n ba l ca mitoslar n ihtiyar ark n uur alt na zerk eden bir efsâne iir. Avrupa bütün günahlar ndan ar nm , bütün tezatlar ndan s yr lm t r; bu manzumede; o art k yaln z maddî fetihlerin de il, insanl k rüyalar n n da gerçekle ti i bir ütopyad r Maddecilikten, reybîlikten uzak bir inanm insanlar ülkesi. Bir kelimeyle Pa a, Tur u Sinâ da ilahî nurdan gözleri kama m bir Musa peygamberin cezbesi içindedir. Terennümlerine: Eri ti evc i kemâlâta nur i imkâna k sm i idrikat mümteniat
Yeti ti rütbe
m sralar yla ba lar. Bütün bu mucizeler ilmin eseridir. lmin ve iman n. Asr n hikmeti, Tanr n n birli i esas na dayanmaktad r. Bütün milletler birlik s rr n kavram t r, art k. Heyhat! rfan güne i bat dan do uyor; imdi Rûm un da, Arab n da, M s r n da adlar unutuldu. Sonra air, ülkesinin insanlar na ac yarak sesleniyor. Zamân zamân terakki, cihan cihan y cemiyyat ulüm
Olur mu cehl ile kabil beka
Olmaz tabiî. O halde, bütün gücümüzle ça da la mak biricik emelimiz olmal . Torunlar , Pa a n n bu hay rhah ihtar n unutmam lard r. ntelijansiyam z bu gün de ayn hedefe ko maktad r, hem de gittikçe artan bir h zla. Ne yaz k ki, Avrupa yaratt medeniyetten üphe etmektedir: art k terakkiye inanm yor. Ayd nlar m z n bir türlü kurtulamad bu u ursuz mitosun tarihçesine bir göz atal m: H ristiyan Avrupa kaybolan cenneti mazide arad , as rlarca. nsanl k, dört merhaleden geçmi ti : Alt n ça , gümü ça , tunç ça ve demir ça . Yaln z Avrupa m ? A a yukar bütün kavimler ayn inançta birle mi lerdi. Zamanla Tanr n n vahyi unutulmu , insanl k günden güne karanl klara gömülmü tü. Kaynaktan uzakla mak soysuzla makt . On yedinci as rda ümidler istikamet de i tirir. Bat insan garip bir gurura kap l r. Dü üncedeki bu ihtilal yüzy l önce ba lam t . Madde dünyas ndaki icat ve ke ifler bak lar mazinin ihti am ndan hâlin vaidlerine çevirdi; Alt n ça belki de istikbaldeydi. Bir Jean Bodin in, bir Francis Bacon un a r nikbinli i, bir as r sonra umumi bir kanaat olacakt . Dünya bir yarat hummas içindeydi. nsanl k boyuna ilerliyordu ve ilerleyecekti. Terakki, e yan n mahiyeti icab yd . Duraklama geçici, bir ar za, bir dinleni , bir gayri tabiilikti. Bununla beraber terakki metafizi inin gerçek mimar on sekizinci as rd r; Fontenelle, Turgot, Hume Condorcet, Herder, Diderot, bu i in farkl alanda mimarlar d r. Öyle ki, terakki felsefesi felsefenin bütünü olmak temayülündedir. Ça n n ikbinli ine kar bir nevi reaksiyon olan Russo culuk bile bu ma eri inanc kuvvetlendiren say s z delillerden biridir art k, Voltaire e gelince, Candide deki bütün karamsarl k, Üstad , terâkki felsefesine kat lmaktan al koyamaz.
Yükselen bir s n f n nikbinli idir bu. Müesseselerini kuran ve iktidar ad m ad m fetheden burjuvazi, zaferleriyle sarho tur. Ne Yunan n alt n ça efsanesine inan r, ne H ristiyanl n kaybolan cennet masal na. On dokuzuncu as rda terâkki inanc cemiyetin bütün tabakalar na kök salar. Avrupa da herkes ilerici dir art k. Terâkki inanc da n k bir iyimserlik halinde kalabal n uurunu ve uur alt n fetheder. Almanya da romantik metafizi in, Fransa da pozitivizmin, daha sonra ngiliz tekâmülcülü ünün dayand bir iyimserliktir bu. Tekâmül fikri tabiat ilimlerine de girer. ktisadî ve siyasi liberalizmlerin temelinde de terâkkici görü a r basar. Klâsik iktisatç lar n doktrinleri onunla me bu; Demokratlar n ilham kayna o. Bir kelimeyle, iktisatç lar n, iktisatç lar da , demokratlarda terâkkiyi mukadder, tabiî ve kaç n lmaz sayarlar. Mukadder ve hay rl . Ütopyac lar da insan n gittikçe mükemmelle ebilece ine, refah n gittikçe artaca na ve ilmin mutlak kudretine inan rlar. Terakki vehmi, sosyalistlerden sonra anar istleri de co turur: cemiyet ister istemez önce kollektivist, daha sonra da komünist bir merhaleye ula acakt r. Hele münvevver, yar münevver ve ümmî kalabal klar için terâkki tart lmaz bir nass d r. Ma inizmin ve büyük endüstrinin muar zlar na (Sismondi ve akirtleri gibi) cevap veren iktisatç lar n dayand klar hep terâkki metafizi i, Müstemlekeci fetihlerin me ruiyet fetvas d r, bu metafizik. Emperyalizmin ideolojik silah d r. Allah n sevgili kavmi kendi nizam n di er kavimlere kabul ettirir. Ame rika n n büyük ve küçük i adamlar körü körüne inan r, bu terakkiye. Rasyonalizasyon, normalizasyon, taylorizasyon doktrinlerinde tröstle mi endüstri sayesinde her ferdi bir otomobil, bir banyo salonu, bir piyano, bir spor sahas , bir seçim kart sahibi yapmak suretiyle bahtiyar k lmak ideali hep ayn mucip sebebe dayan r. Evet, ilerleyen hakim s n f n ideolojisi bütün cemiyetin ideolojisidir. Bütün cemiyet, hatta bütün cemiyetlerin. Ama bu metafizik en ihti aml ça lar nda bile hat r say l r muar zla r bulur. Bat intelijansiyan n ay r c vasf üphe ve tenkittir. Önce edebiyat yükseltir sesini, Flaubert ler, Baudelaire ler, Leconte le Lisle ler burjuvazinin bu ahmakça iyimserli iyle alay ederler. Sonra içtimayatç lar i e kar r. St. Mill e göre; Terâkki merhalesini durgunluk merhalesi takip edecektir. nsanl n tek hedefi o merhaleyi geciktirmek. leriye at lan her ad m bize o merhaleye biraz daha yakla t rmaktad r. Öyle ki, Endüstri rma durgun bir denize dökülecek sonunda. Zira, insanl n gerçekle tirmeye çal t terakki tam bir iktisadi sizifizmdir. (Okuyucuya Sizifos un sonsuz çilesini hat rlatmaya lüzum var m ? Kuca ndaki kayay zirveye ç karmak zorunda olan o bahts z, zirveye var r varmaz kaya a a ya yuvarlan r. Sonu gelmeyen bir i kencedir bu ) ngiliz iktisatç s için de medeniyet dünyas n n kaderi uçuruma yuvarlanmaktad r, sonunda. Le Play n kehaneti daha da korkunç: Avrupa cemiyeti, bilhassa Fransa çökü halindedir. Zaten terâkki inhitat takip eder, inhitat terâkkiyi. Terâkkiyi mukaddes sayan görü de, inhitat kaç n lmaz sayan görü gibi yanl ve tehlikelidir. Teceddütperestlik (Filoneizm) manevî ilimlerin en vahim hastal . Terâkki metafizi inin sebep oldu u bir hastal k bu. Madde ilimlerinde ne kadar hay rl ysa, ma nevî ilimlerde o kadar me um. Zira, moral ve sosyal dünyada ke fedilecek yeni bir prensip yoktur. Maddî terakki manevî inhîtat n ba lang c d r, Le Play e göre. Dupont White da isimsiz, kaç n lmaz ve kendili inden bir ilerleyi e inanmaz. Toplumlar n y a ay nda herhangi bir ilerleyi olmu sa ki böyle bir zorunluluk yoktur- bu ya bir elite in (seçkinler zümresi) eseridir; yahut da devletin. Kitleye gelince, terâkkiyi tahrik edecek herhangi bir güçten mahrumdur. Bu terâkkiyi arada bir gerçekle tiren ihtilalleri bile yapan o de ildir. Geçen asr n sonlar na do ru burjuva ayd nlar terâkki inanc ndan üphe etmeye ba larlar. Ufukta yeni bir içtimaî s n f belirmi , kurulu düzenin bütün müesseseleri, dayand ideolojilerle birlikte y k lmaya yüz tutmu tur. Bergsonculuk hudutlu ve geçici bir terakki felsefesi, Pragmatizm, hümanizm, plüralizm, neorealizm gibi felsefi mektepler de terâkki fikrine dayanmazlar. lim felsefesinde de devaml bir tekâmül fikri itibar n kaybetmektedir. XX. as rda terâkki inanc sa dan ve soldan tenkitlere u rar: Maurras, Daudet, G. Sorel, Ferrero ya göre; terâkki kemiyet dünyas nda, keyfiyet dünyas nda de il. Keyfiyet meselâ iyilik ve güzellik ölçülemez. Bu itibarla sarih ve sahih mukayeselere de elveri li de ildir. Bordinaeff, Avrupa intelijansiyas n n terâkki kar s ndaki inkârc tutumunu öyle hülâsa ediyor: 19. Asr büyüleyen ve yak n istikbâli, uful eden maziden daha güzel, daha sevimli, daha mükemmel olarak gösteren terâkki nazariyelerine, inanm yoruz art k. Demek ki, Sadullah Pa a n n Zaman, Zaman Terâkki isimli iirini yazd y llarda terâkki, Avrupa n n amentüsüydü. Gerçi, komüna bo azla malar unutulmam t henüz., hürriyet ve e itlik uzak bir ümitten ibaretti. Ama burjuvazi ihtiyarlamam t daha ve A vrupa dünyan n biricik hâkimesiydi. Elbette ki kendinden emin bir içtimai s n f n parolas tekâmül olacakt . Sonra burjuvazi terâkkinin bir serap oldu unu anlamak zorunda kald . Ne var ki, cihangirlik ça n n bu eski mabudesi ba ka ülkelere ihraç edilmek art yla faydal olabilirdi, kendine. Ve terâkki bir ihraç ideolojisi oldu. Dünya ikiye bölünmü tü, ileri memleketler, geri memleketler. Böyle bir tasnifin ne kadar yersiz, ne mertebe karanl k ve müphem oldu unu çok iyi bilen Avrupa intelijansiyas inanmad klar bir mefhumu Avrupa d ülkelerde ya atmaya kalkt lar. Sadullah Pa a n n torunlar geri kald klar na ve ebediyen geri kalacaklar na inand r ld lar. Bu gerilik yaln z iktisadî planda de ildi. Avrupa y bütün günâhlar , bütün abesleri ile taklide mecburduk. Avrupa n n her sözü kerametti: fazileti de, ilmi de o temsil ediyordu. Yükselen içtimaî s n flar
için bir kanat olan terâkki inanc , bizim için bir zincir oldu. Zavall Tanzimat Pa alar mrendikleri Avrupa bir zaferler ve ümitler ülkesiydi. Toru nlar n n hayran oldu u Avrupa ise; bir tezatlar ülkesidir. Temelleri çat rdayan bir harabeye imrenmektedirler.
47 L LER YAHUT B R ROMANIN DÜ ÜNDÜRDÜKLER
Cemil Meriç, Hisar Dergisi, Haziran 1975, say : 138, sayfa: 6,7,8 47 liler harcanan bir nesil, harcanan veya intihar eden. Silahlar sustu ama zaman zaman isyan ç l klar yükseliyor, ma erî vicdan ürperten ç l klar. Bir zelzeleyi ya ayan bu bahts z nesil öfkesiyle, ac lar yla, aldan lar yla aram zdad r. Kay plar m z rakama vurmad k henüz. U rad m z felaketler bir al n yaz s m yd ? F rt na bulutlar da ld m ?
Tarihin münaka a kabul etmez ahadetiyle sabit: Zor hiçbir ça da inançlar yokedememi tir, inançlar veya i tiyaklar . Di er hükümleri - ister abese dayans n, ister ilme- ancak ba ka de er hükümleriyle sökülebilir. Cinnet hiçbir ülkede sopayla tedavi edilmiyor art k. Ayd nlar n görevi gerçeklerden korkmamak, uursuzlu a kar koymak de il mi? Diyalo un yasak oldu u yerde hakikatten söz edilemez. 47 liler günahlar ve sevaplar yla bü ülkenin çocuklar . Neden bir itham ve intikam ordusu gibi kar m za dikildiler? Ezilen bir s n f m temsil ediyorlard ? Hay r... Sava a at lanlar n ço u <<mutlu az nl k>>tand lar. Ne açl tatm , ne sefaletle k vranm t lar. Bir kelimeyle onlar sosyalizmin kuca na atan iktisadî mahrumiyetler de de ildi, içtimaî tenasüd duygusu da. Sosyalizmleri bir rüyâ sosyalizmi idi, daha do rusu bir sanr . Tecrübesizdiler. limle ideolojiyi, hakikatle hayali birbirine kar t r yorlard . Bilmiyorlard ki içtimaî ilimlerde cihan umul kanunlar yoktur. Hiçbir izm insanl k tarihinin bütününü izah edemez. Diyalektik kendi s n rlar içinde yani bir ara t rma yöntemi olarak ayd nlat c d r. Zavall çocuklar çok pahal ya ödedikleri vehimlerinin kur ban oldular. Onlara öyle geldi ki, kendilerinden önceki her nesil günahkârd r, haindir veya gaflet içindedir. Vatanperverlik de kendi inhisarlar ndad r, uur da, kahramanl k da. Ba ms z dü ünen, hakikatleri gören yaln z kendileridir. Bu imtiyaz nereden alm lard ? lhama m mazhard lar? Marksistler, proletaryay felsefenin biricik gerçekle tiricisi, objektif ilmin tek temsilcisi sayarlar. Daha do rusu bu hayalî s n f dünyan n bütün meziyetleriyle süslemek isterler. Bizde böyle bir proletarya var m ? Varsa 47 lilerin onunla münasebetleri ne? Bu garip bir vehim, ama mucib sebeplerden mahrum de il. Avrupa fikriyat ya kaçak yollardan giriyordu ülkeye, yahut da Avrupa n n i ine geldi i gibi, yani noksan ve çarp t lm olarak. Avrupa y tan maya çal rken kendimizi unutuyorduk. San yorduk ki böyle bir fetih ki ili imizi inkâr etmeden gerçekle emez. Mazimiz tecessüsümüzü tahrik etmiyordu art k. slâmiyet afyondu; Osmanl tarihi, insanl n yüzkarasayd . Padi ahlar zorbayd lar, salakt lar, seksomanyakt lar vs. O sayfalar kapanm t ve bir daha aralanmamal yd . lericili in tek art vard : ecdada sövmek. Hiçbir topluluk kendine bu kadar sefil, bu kadar yalanc bir tarih imâl etmemi tir. Tarih, Bat da da bir ideolojidir yani gerçekleri çarp tarak aksettirir. Ama bu yar ilmin belli bir hedefi vard r orada: mazi denilen mezbedeyi pisliklerden temizlemek, cinayetleri fazilet diye göstermek, içtimaî hodgâml kutsîle tirmek. Bir kelimeyle Bat da bir dev aynas d r tarih. Her millet kendini bu esrarl aynada, dah a büyük, daha muhte em görür. Bizde bir eytan aynas d r tarih, Andersen in aynas . Her fazilet çirkinle ir bu aynada, her güzellik ucubele ir. Tarih Avrupal lar için bir in â cehdidir. Avrupal bu hayâlî maziye bakarak daha parlak, daha muhte em bir gelecek kurmak ister kendine. Ve bir destane benzetti i tarihi ile övünmekten zevk al r. Biz ise dünyan n en muhte em gerçe ini inkâr ettik, ve rezil bir hayâlîyi geçirdik onun yerine. 47 lilere ezberletti imiz tarih böyle bir abesler mecmuas yd . Bu u ursuz, bu kirli maziden kurtulmak istiyorlard . Avrupa l de il miydiler? Sosyalizm, Avrupa ilminin son merhalesiydi. Ayr ca insanî idi de. Be eriyeti bölmüyordu. Ezilenlerin son ümidiydi, son ümidi ve son kalesi. Belgrad orman nda toplanan Yeni Osmanl lar da bir rüyây ya yorlard , kendilerinin olmayan bir rüyây , Carbonari li e hayrand lar. Te kilatlanmak, dö ü mek istiyorlard . Carbonari cemiyeti Lombardiya da kurulmu tu, yabanc çizmesi alt nda inleyen, parçalanm bir ülkede. ttifak Hamiyet kime kar sava acakt ? Bu müreffeh bürokrat çocuklar da devrimcilik oynuyorlard sadece, bir as r sonraki torunlar gibi. ama onlardan daha talihliydiler, zira o
bir kâbus. Yar n n ba l ca kanunu güzelim insanl a özen göstermek. Ak ldan ba ka k lavuz tan mayan. Önce bir mü ahittir o. bu serke çocuklar kimin çocuklar yd ? Moskova dan m gönderilmi tiler. Füruzan n roman na bu dü üncelerle e ildim. Oyuncaklar n öfkeyle parçalad lar ve üzerimize yürüdüler. rahipleri bulunmayan. gizli remizleri.. Etraf m z dü manlarla dolu. ayn ihtiyatkârl göstermek zorunda de il midir? Romanc n n i i ne sisleri yo unla t rmak. sevgilerimizden. Biricik parolam z bu olmal . Ama pe n hükümlerimizden. bu sahipsiz.. Üstadlar böyle diyorlar. birbirimizi yiyerekveya intihar ederek de il.. ÇA IN D N :HÜMAN ZM emil Meriç. husumetle dolduran biz de il miydik? nfilâk hazindi ama tabii idi. 47 liler kurban edilen bir nesil. Uçurumu görmeden ilerliyorlar. Ne söylediklerini anlayam yoruz.. Gerekçesi olmayan bir ithamname bu. Onlara dur demiyecek miyiz? Bu dram n son perdesi oynanmam t r henüz ve oynanmamal d r. Ne u runa? Uzaktan ayak sesleri geliyor. Neye inanacaklard ? Onlar masallarla oyalama a çal t k. Hisar Dergisi. kutsile tirilecek yüceltilecek. Bu bir roman de il.. Arada bir insanca p r lt la. ilmin nda ve bütün kuvvetlerimizi teksif ederek. yani insan n bütününe sayg . Çinden mi? Onlar iki dü man kampa bölen biz de il miydik? Onlar kinle. Belli bir ekle bürünmeyecek bu inanç. Kar lar nda da habis ve k y c hayâletler. hizipler ve tarikatlar gibi kimseye kapal olmayacak. Bir kaç ay önce ya ad bir i kencenin korkunç intibalar n silmek isteyen bir ge nç k z. sevimsiz. Türk gençli i ilk defa ya ad n ispat ediyordu.. O aynada kendi uursuzlu umuzu. 47 lileri tan maya çal mal y z. Mazinin hatalar n unutmak. Tarihi karalayan. Bütün kaleleri y k lm t . Nesiller aras nda bir diyalog zemini haz rlayabilirdi. ne anla mazl klar körüklemektir. isyan ettiriyor.. i kence. kurbanlar deli. maziyle istikbal aras ndaki köprüyü yokeden biz de il miyiz? Bu zavall çocuklar gözlerini bir enkaz y n aras nda hayata açt lar. tap naklar . vakalar n tesbit ve tahliline giri mek için aradan en az otuz y l geçmesini beklerler.ça n yelde irmenleri bizimkiler kadar tehlikeli. 650 sayfal k bir kâbus.. i kence. so uk. 47 liler bir kâbusla ba l yor. Evet 47 lileri cedlerinden i rendiren bizi. hat ralara s n yor. Oysa 47 lileri daha çok sevdirebilirdi bize. Türkiye bir uçurumun kenar ndad r. birkaç sevimli çehre. Yazar uçurumu derinle tiriyor. Erzurumdan bir iki kartpostal. s k c masallarla. Kuvvetimizin zerresini bile bo a harcayamay z. mukaddesleri kirleten. sarp ve yaralay c de ildi. hayat ahlaki bir de er ta yacak. Roman da f rt nal bir ça tasvir etmekte ayn sabr . âsillerin yüzümüze tuttuklar aynayd . Türkiye de birçok ülkeler gibi emperyalizmin istismar alan içindedir. kendi günahlar m z gördük. lmin Gelece i) . Bizi k zd ran bu isyan de il. 47 liler hakl . Ve içinizden korkunç üpheler geçiyor: t marhanede miyim? Bir roman de il. kiliseler d dünyada gönlünce yasayan geni ve hür ilim. Her ad mda bir batakl a gömülüyorsunuz. insanla insan aras ndaki uçurumu. ya amak için inanmak zorundayd lar. Emperyalizme kar koymak her namuslu insan n vazifesi. iste insanl kanatland racak biricik inanç" (Renan. Bu zavall . bir mü ahit yani bir ara t r c . Unutmayal m ki her kin. ama böyle bir sava ilmin nda yap lmal . Ocak 1980 Yürekten inan yorum ki gelece in dini kat ks z bir hümanizm olacakt r. istikbale do ru kol kola yürümek. Sonra i kence. hedefini tayin edemiyen bir öfke. Tarihçiler. kinlerimizden s yr lmak mümkün mü? stesek de yapabilir miyiz bunu? Hele kalbimiz kan yorsa. Kitap inand rm yor. 47 liler say klar gibi konu uyorlar. Cellatlar korkunç. çtimaî bir anket miydi bu? Yar n n tarihçisine yeni vesikalar m sunuyordu? Bir müdafaaname kar s nda m yd k? Roman bize hakikati aksettirdi i ölçüde muhteremdir. Onlara atalar n küçümsemekten ba ka ne ö rettik? Hakikatte bütün suç daha önceki nesillerin. yeni bir kinin habercisidir. uursuz bir öfkeydi bu üphesiz..
Bir egzotizm. nsan H ristiyanl n posala t ramad bir dü ünceyle yak ndan temas ediyordu. Hümanizm genç bir kavram. Hümanizm insan n tanr la t r lmas ym . hangi insan n. Nas'lar n çelik korsas ndan kurtulup kilisenin duvarlar d na f rlamak hem cazip hem de tehlikesizdi. Rönesans hümanistlerinin ça da hümanizm üzerinde etkisi nedir? ba ka bir deyi le. kozmonotun mu. varabilece i en yüksek irtifaa yükseltmek yani gerçek insan. direni ti. Gerçek hümanist biziz diyen Pierre l'Hermite'lerin. Ne var ki slam Homeros da ilgilendirmemi tir. Allah'la kul aras nda herhangi bir arac da. kamil insan yapmak.Kilisenin abesleriyle bunalan serazad zekalardan kimi. nefse hakimiyet. Vesayetten kurtulu du bu. "insanl kurtaracak tek k lavuz ilimdir". Marksizm den egzistansiyalizme kadar Avrupa n n tüm dü ünce ak mlar hümanist. habis. Antikite hem kendisiydi hem ba kas . yani bat hümanizminin ana kaynaklar n n biri slamiyet tir. Ignace de Loyola'lar n torunlar kanl pençelerine ipek eldivenler geçirerek insano lunu karde li e ça r yor. Ferdi cemaat içinde eritmeyen paganizm. Böylece bat ayd n çe itli tahriflerle tan nmaz hale gelen H ristiyanl bir yana b rakacak ve giderek kendi kendini tanr la t racakt r. greko latin kültürü ile hiçbir zaman göbek ba lar n koparmam t . Avrupal için kaybetti i dinlerin. 16. rü tünü ispat etmek. zenperest mabudlar de il mi? Hümanizm.(1) Kelimenin iki ayr manas var : 1) Antikite hayranl . Kavramdan çok k l f. Hümanizm nedir. mukaddese sayg ise slamiyet ve bilhassa tasavvuf . slamiyet tek gerçek hümanizmdir. bati dillerini 1850'den sonra fethetmi . bu haritadan ç kan ana mefhum: insano lunun de eridir". Vinci mi. kendi kanatlar ile uçmak arzusuydu. y n n m ? Hümanizm. onlara göre Yunus'lar. Carlyle'in kahramanlar na gelince onlar da mazide yasayan veya ya and farz edilen birer gerçek veya tecrid. Ama müsta riplerimiz hemen benimsemi kelimeyi. Katolik bir tarihçi. Ne olursa olsun Avrupa. slam dü üncesi hangi bask ya kar direnecek. efendilik. Goethe mi? Nietzsche'nin ideali insan-üstü idi. Sözünü dinletmek isteyen her felsefe bu kaftana bürünmek zorunda. Sirenlerin ark s n engin denizlere aç lmayanlar duyamazlard ki. nsan n yabanc la mas yd din. zincirlerini k rmak. Fakat nas'lar n korkulu undan atlayarak putperest dünyan n iir ve dü ünce bahçelerine aç lmak yine de tehlikeliydi. e siz de erine kanatland ran Rönesans n metin aktar c lar m olmu ? Onlar olmasa Comte insanl k Dinini kuramayacak m yd ? Bilemeyiz. bir Renan'in. posay b rakm t geriye. saltanat n n sars ld n anlayan kilisenin de bayra . feylesofun mu. "Humanités" edeb. (Grouset) Ya slamiyet? Hümanizm putperest sanata kar duyulan hayranl ksa Müslüman dünya böyle bir muhabbetten habersiz ya am t r. y kt inançlar n yerini alan bir put. man evi miras n yeni ba tan inceliyor. ba ms zl n kime ispat edecekti? Hümanizm insan haysiyetine sayg . iyi ama Promete'nin i rendi i tanr lar karanl k bir ça n kan dökücüsü. yunanl lar n dini ideali ile ncil aras ndaki kayna man n eseridir. Yaln z örnek kim olacak? Sokrat m . kelime de il bukalemun: demokrasi gibi. bir Feurbach'in. bir çe it afyondu. bir yeni boyut ihtiyac . bir Marx n dikkatini insano lunun muhte em kaderine. "H ristiyan hümanizm i. Mevlana'lar. Çölde do an slamiyet. insana tabiat içinde istisnai bir de er vermekse. as r Avrupas için bir kaç . Erasmus mu. Geçen asr n dü ünce fatihleri Promete'yi bayrakla t r rlar. be eriyi ilahile tirmi tir". Filhakika hümanizmin ikinci manas insanl k dinidir. yunan iirinin ç lg n ve günahkar cazibesine kapal yd . horlanan haysiyetini kurtarmak zorundayd . Yunan felsefesi Latin hukuk anlay ve judeo kretien teoloji ayn potaya döküldü. Virjil de. besleyici unsurlar varl na katm . Aristo'yu slamlar tan tm t r. "bütün tanr lardan i reniyorum" diyen Promete'yi. Aç ktan aç a bir isyan de ildi üphesiz. Hac Bekta Veli'ler su kat lmam birer hü manist. hürriyetti. kimsenin tarife yana t yok. kimi. diyor. slamiyet Yun an ve Roma'dan dü ünceyi alm t . Kendi mazisine s n yordu bat . Biz Rönesans ya amad m z için mi hümanist olamad k? Evvela Rönesans tarihi bir gerçekten çok bir talyan miti. çünkü H ristiyanl k. "tabiatta tanr yoktur. Diyorlar ki hümanizm. ne Rab ne ibad. yak n tarihin kanl tacidarlar bu rüyan n ne kadar te hlikeli oldu unu ispat ettiler. bir meçhulü aray t hümanizm. sosyalizm gibi. o metruk hazineden el de memi mücevherler derliyordu. Kilisenin yasaklar ndan kurtulmak is teyen Orta Ça insan Eski Ça edebiyatlar na kaçt . Dü üncede yeniden do u ve atlay olmaz.man n kaybeden bir ça n dini. slam yunan ve Latin sanat na niçin dönecekti? Ne dilde ne zevklerde ortakl k söz konusuydu. Cah z (772 -870) için dünya iiri Yedi A k airleriyle ba lar. Unutmayal m ki karanl klar içinde bocalayan Avrupa'ya antik ça n en büyük dahisini. insan müke mmelle tirmek. slamiyet te kilisede yok. dedi. Toplum kendi de erlerini gök kubbeye aksettirmi . Hümanizm bir ayd n hastal ama kimse bu izmin hudutlar n çizemiyor. tanr y yaratan insand r.
karanl k. e er benur-i ilahi münevveri. müteaddit milletlerin mü terek mal d r. Ömrün yetecek mi bu yolculu a. (Vocabulaire technique et critique de la Philosophie.. yabanc . nsan yaln z slamiyet te e ref-i mahlukatt r. sabr n yetecek mi? Kültür yabanc bir kelime. Bu tan m n frans zcadaki kültür ile pek münasebeti yok ama anglo -sakson antropolog ve . Oysa.) Foulqué ise. e er bezulmeti hesdi mu kayyedi. tiyatro. Teknik anlamda kullan lmad zaman beraberinde getirdi i ça r mlar Picasso.) d r. yani beynelmileldir. Mozart. Medeniyet sunidir. (1) emsettin Sami. yani millîdir. (Din ve deoloji S. fakat frans z kültürü. "devr-i teceddüd üdebas n n yani elsine ve edebiyat-i atika tarafdar n n n mezhebi. Kemal Tahir hümanizm ile hümanitarizmi birbirine kar t rm t r. tamamlay c bir isimle veya fiil olarak XVI. Feyzi Hindi'nin me hur beyiti ile çerçeveledi i muhte em varl k: Haki. Bir yan yla balç k. tan yamazs n yoksa. Eylül 1971 Kelime de maskelidir. Bu izm "dünyan n en namussuz sömürüsü olan burjuva sömürüsünü örtbas etmek için ileri sürülmü bir duman perdesi" Kemal Tahir'e göre. Kültür. ak n izleyeceksin. Asya'y . (Dictionnaire de Ne kadar çabuk eskiyor sözlükler.. "insaniyete muhabbet" diyor (Kamus-u fransevi). ama sevimli.. 199.En dar ve en maddî manada.. asr n sonl ar nda fethetmi bat dillerini. smail Fenni. (Türkçülü ün Esaslar ).Daha genel olarak ve gündelik dilde: 1) Okumu ve bu sayede zevkini.Medeniyet. B.. matematik kültürü. almanca kultur civilisation kar l la langue philosophique. insan gibi. tek ba na XVIII. Kayna nda yakalayacaks n kelimeyi. 200. Ergün Göze için. H SAR Dergisi Say 93. frans zcadak i kültürün almancas bildung diyor. Toplumsal ilimlerin en kaypak ve anla lmas en zor kavramlar ndan biri kültürdür. toplumun adeta üst-yap s n meydana getiren davran lar n.. Kültür.. edebiyat ve sanatla ilgilidir. ingiliz kültürü. hars desek de il. al kanl klar n topuna birden kültür ad n verdiler. ça dan ça a de i ir. Ad n nas l türkçele tirsek: irfan desek olmaz. as rda kullan lma a ba lam . S. Önce kelimenin kendisinden. Cazibesi biraz da müphemiyetinden geliyor. Ziya Gökalp'e göre Medeniyet. moral de erlerin. tenkit kabiliyetini. ülkeden ülkeye de i ir kimli i. bir medeniyetin her millette ald hususi ekildir. kültür tabi. fakat yeter art de ildir. muhakemesini geli tirmi insan n özelli i. "insan ruhunu metafizik kaynaklardan koparan ve bu sebeple insan vücuduna irca eden zavall bir sistem.. muhakemenin ve duyarl n niteli i akla gelir (D. Itrî veya Tagor de il? Bu garip takdimde uurlu bir Türk ayd n yerine bir amerikan misyoneri konu uyor. uygun temrinlerle baz beden ve zihin melekelerinin geli tirilmesi (veya geli mi olmas ): Kültür fizik.38) Neden Picasso. Lalande anlamlar n öyle s ral yor: A. 2) Bu özelli i sa layan e itim. Roustan) (Bu manada daha çok genel kültür tabiri kullan l r..son a amas : makinele en insan"."humanités" nin ta kendisi. Beethoven. diyor erif Mardin. Afrika'y kültür mabedinden ko an hasta bir Bat hayranl . (Bu ke meke nereden geliyor. bir yan yla tanr . imdi de bir mütercimi dinleyelim: Darwin'in akirdi olan ilk evrimciler. Mozart ve Beethoven de Farabî.be eriyete ibadet mezhebi" (Lügatçe-i felsefe) (yazarlar m za sorsak). Garp medeniyeti. kültürün vazgeçilmez art d r.) C. Kültür denince daha çok zekân n.) KÜLTÜR VE ÖTES Cemil MER Ç. Ar . Bilgi.
Baz sosyologlara göre. can çeki en bir medeniyetin ölüm h r lt lar m ? Bâkir ve dilber bir dünyan n müjdeleri mi? Bilemiyoruz. bir tutum. kelimenin manas n öyle geni let tiler ki. Maziden gelen tüm s n rlar . anti-kültür. hasretle bak yor ovaya ve kendini uçurumlar n cazibesine b rak yor. (Kardiner -Preble. teklif etti i veya zorla kabul ettirdi i modellerle. tasavvurlar. kimi tarihî. kimi jenetik veya yetersiz. Çe itli yazarlar taram lar. nazenini son kostümü. Kendini herkese kabul ettirmek iddias nda. Antropologlar bu arka-plandan kopmamakla beraber. sineman n. tüketim toplumunun i ine yaramaktad r bu kültür. Hayata bir ey eklemek istemiyor. S. kültür-sonras . son hüviyeti içinde yakalamak ümidi ile. y n kültürü gibi bir tak m kavramlar üzerin de durmaktad rlar. yani her birinin kendine özgü bir kültürü olan bölgelerle. Art k kazan lm bir bilgiler bütünü veya her eyi okuyup. zaman zaman toplum yerine kullan lmaktad r. bütün üslûplara asî. kültürden çok. kimi psikolojik. nas l biçimlendirdi ini ara t ran kültüralist mektep. Bunlar ahlakç veya filozof görü leri. her alanda ve her bak mdan kaydetti i geli melerin bütünü . bilhassa televizyonun. kültürlerden söz ediyorlar. her gün yeni bir macera ile sevgililerini hayretten hayrete sürükleyen bir nazenin. bütün geleneklere dü man. Hareketin ak l hocalar bir y l geçmeden unutuluveriyor. medeniyet ise barbarl n z dd . Amerika'dan gelen bu moda. devrimci-kültür var. Y n haberle meleriyle (mass media) u ra anlar bu meseleye yeni bir boyut kazand rmakta. Kültür. Antropologlar birbirne dü üren bir anla mazl k da u: daha çok toplum yap lar -yani bir grubun içindeki ili kiler üzerinde mi durmal . La Sociologie. kimi yap sal . kültürle do a iki z t kavram. uyu turucu maddeler havarisi Tim Leary. "Ça da uygarl k" garip bir Sysiphos. Kültür ileri bir toplum durumu. daha do rusu kimliklerini belirtebildik mi? Hay r. kültürler üzerinde mi? Bu tart ma iki okula ay rd antropologlar : Malinowski'den ilham alan yap salc yahut yap salc -görevci e ilim. y n kültürü halk s n f n n ya ay ve dü ünü al kanl klar n yükseltmektedir. hayat de i tirmek amac nda. yani oldukça ilkel bir kültür modelleri bütünüdür. radyonun. tüm yap lar . bitnik'ler hipi olmu . kültürler aras ndaki al veri lerle u ra an ilk antropolog.kültür yok art k: kar -kültür. "bir hayat anlama ve ya ama tarz . tüm de erleri yok etmek: kültür kavram n çatlatan bir davran bu. Belli geleneklere de il. "free jazz" "rock" la "pop"u taht ndan indirmek üzere. Zen yay c s Suzuki'yi itibardan dü ürüyor. Bir de bak yorlar ki. do rudan do ruya mass media'n n. kavramlar. S. yeni dünyaya ko uyorlar. Bu tariflerin kimi tasvirî.sosyologlar n ço unca benimsenmi bir tarif bu. (Malinowski'nin fikirleri için bak: Culture in Encyclopedia of the social sicences. reklâm n eseri oldu unu iddia ettikleri halk kültürü. Avrupal sosyologlar. Kültürün en yüksek merhaleye ula t ülkede. Zirveye t rmand ktan sonra.insan n ve insanl n. Y n kültürü. 621-645) Her kültürün. hip-kültür. bu eserde oldu u gibi. Caseneuve et victoroff. mutluluk hakk nda maddeci ve çocuksu imajlar telkin etmektedir. 1970). Hatta bu sosyologlar. insan n bu amaca varmak için yaratt araçlara kültür araçlar veya daha genel olarak kültür de erleri diyebiliriz. Albert Schweitzer de ayn fikirde: kültür. halka bir eyler bildi ini vehmettirmekte.9) Vuzuha kavu tunuz mu? Ara t rmalar m za devam edelim: Krober'le Kluckhohn koca bir kitap yazm lar bu kelime için: Culture. uurlu veya uursuz olarak. konformizm yaratmakta. 160 tarifini bulmu lar kültürün. Kültür fikri. bir olu um. Baz yazarlara göre. kimi normatif. e itim sistemleri. (K sa bir özet için bak. Konusu arkaik toplumlar olan bu tart malar bir yana b rakal m. Avrupa'n n resmi veya gizli festivallerinde ba tac . müesseseleri. Kültürlerin özellikleri ve tarihleri Boas'dan sonra incelenme e ba lan r. ba lang çta insanl n umumî geli mesine ba l . a critical review of concept and definitions. yay n organ ve araçlar yla genelle en mitler. Sosyologlar teknik ilerlemelerin sebeb oldu u büyük de i iklikleri de erlendirmekte de birle emiyorlar. MacLuhan' n yerini "teknoloji peygamberi" Fuller al yor. Franz Boas kültür alanlar yla. Baz yazarlara göreyse. daha do rusu ku aktan ku a a aktar lan sosyal miras. Bu ele avuca s mayan kavram n kimli ini. A a yukar medeniyetin kendisi. -ferdin ruhî olgunla mas na hizmet ettikleri ölçüde . kültür. cilt IV. her eyi unuttuktan sonra kalan" de il kültür. Introduction a l'ethnologie. insanl n topyekûn ilerleyi inde bir merhale. fert ki ili ini. diyor Fisher. magazinlerin." (Arthaud) . nsan hayvandan ay ran ey kültür oldu una göre. Bunlar.
. niçin azgeli mi . (Konunun iyi bir özeti için bak Le Monde. en uzun ömürlü. Avrupal la t rmak m ? CEM L MER Ç. dü üncemiz gibi. bu medeniyetler içinde en parlak. kavimlerin târihinde böyle ç k ve ini merhaleleri oldu unu k abul ederler. s cak. c v k. sanayile mi . daha önce var olan bir dünyadan geldi i için kalle lik ediyor bize. bayramd r. say 2 Bat dillerinde kar l olmayan bir mefhum. Hind'de kas rga gibi eser. bizim için bir «geri kalm l k»söz konusu de ildir. Bat 'n n abeslerine îtibar etmek bu alçal büsbütün h zland rd . Türk . Daha do rusu say s z mahzurlar olan bir mecbûriyet -i elîme. Bu habis kelimeyi. hürriyet ve müsamahad r. yâni daha ilmî bir s n fland r . Gerçek dergisi. bu haysiyeti inanc n ve dü üncenin bütün belirtilerinde görmesini bilen bir idrâktir. Dürüst ve erkekçe bir kavgadan kaçan bu hayal hastalar n biolojileri ile ba ba a b rakal m. y n arzular n n vah ice doyurulu udur" (Lebel). Ah bu Avrupa! ngilizler dünyan n en büyük medeniyetlerinden birini yok ederler. Eski bir ark n n akordsuz tekrar : dadaizm. tecrübenin bilgi üzerindeki zaferi. Hem ayn . Eleba lar. insanl n yüzünü k zartacak zulümler icad ederler. Bu devler veya cüceler ülkesinin bir çok Gulliver'leri var. ça da dünyay . Ama kimse anlam yor bu yeni kültürü. bir uyutma endüstrisi. (Kar la t rmak için bak Nadaud. mur dar. babalarla çocuklar aras nda uçurum aç lm t . hem bamba ka. u eser daha önemli. Onalt nc as rda da bütün bir nesil. sürrealizm. ça tek ba na temsil et mek gibi abes bir iddiaya kalk mam t r. e itlik. henüz bir curcuna. Bu habasetler insansever Marx'a latifeler ilham eder: «Do uda içtimaî de i iklikler ancak Avrupa'n n istilâs . Evet. H ristiyan dünyan n son ke fi. Jean Jacques Lebel. drâkin tepe taklak edili i.slâm dünya görü ü. Ke fedilmesi. Luther tezlerini hayk rd zaman otuz ya ndayd . Historie du surréalizme) Medeniyetin martt bu Amerikan veletleri için "kültür. Ça da medeniyet kendini inkâr eden bu isyan hamlelerini de bünyesine katabilecek mi? Baz yazarlar hareketi Reform'a benzetiyorlar. genç üniversitelilerdi diyor Goodman. arzuyu susturu . Dionysos'tur. sanayile mek iyi de olabilir. De er yarg s belirtmiyor. Daha ayd nl k. eski yasalar n ve ölçülerin y k l . nsan haysiyetine büyük de er veren. kurulu düzene kar ayaklanm . korkak. yarat lmas gereken ba ka bir realite özlemi. en zinde medeniyetlerden biridir. 'azgeli mi lik'. ister istemez alçalmakt . her mede niyet için mukadder olan bir çökü ve çözülü merhalesine ula m t r. Tabiat n d nda mtiyazl bîr yeri vard r. en tan nm Edgar Morin'le.. Tanr 'n n bîr nusha-y üras d r. Bu itibarla mukaddestir. nice laf zlar icad etmi .Hayalin ak l. kültürün kendi kendine sava aç bu. cilt 1." (MacLuhan) " nsanl n korosu" olan istikbal.slâm medeniyeti bu idealleri gerçekle tirdikten sonra. insan. deoloji ile teknik bu yeni ku aklara güvensizlik veriyor sadece. Türk. kime göre azgeli mi ? Tarih sahnesine ç kan büyük medeniyetler birbirine e it de erdedir. Azgeli mi yalan . slâm -Türk medeniyeti.slâm dünya görü ünde. 11 Eylül 1970 L'autre culture) Avrupal la mak m . lügat hazinemizden tardetmedikçe. Gerçi Avrupa da uurumuzu buland rmak için. "Kelime hazinemizde. dü ünce selâmetine ula amay z. Vazge çilmez îcâblar adalet. Ütopyalar istiyorlar. tezgâhlar söker. Ama hiçbir emperyalizm. As rl k hezimetlerin ö cünü almak için uydurulmu a benzeyen bu sefil kelime müsta riplerimiz taraf ndan hararetle benimsen di Neden azgeli mi . Zirveye vard ktan sonra yükselecek ba ka irtifalar olmad için. yürüyü e devam etmek. Rodinson. Ça da la mak. Türk . Gençler için istikbâl ya anan and r. yiyi kötüden. öteki daha de ersiz diyebilelim. Oysa tabandan gelen devrim. mâbed ta lar n müzelere aktar r. sürekliyi geçiciden nas l ay raca z? Eserin kendisi yok ki ortada. A ustos 1978.sanayile memi diye ikiye ay r yor. kötü de. Zaten do unun ve bat n n bütün büyük târih felsefecileri medeniyetin. sömürgecilerin kendilerine vesayet hakk haz rlamak çin uydurduklar bir mahkûmiyet karar . Demek ki. Medeniyetin tek öl çüsü vard r: insana verdi i de er. Melanchton yirmi. tabiî ütopyalar. havariler ikayetçi. Gelenek paramparça ama yerine geçecek bir de er de yok.
Toplumlar iktisadî ba ar lar n n bütünü göz önünde tutularak s n fland r l yor. Azgeli mi ..»Demek ki sömürge halk için ideal (yâni bugünkü tâbirle modernisation).sayesinde gerçekle ebilir. daha kucaklay c . Lawsell (1965) do ru söylüyor: Böyle bir kazanca dönük davran a sâhib olmak için. ngilizler ingilizle tirmek. Modernisation. çok geli mi ne demek? Bu de i me kendili inden mi oluyor. Sana anlatt m. Hind'den söz edilirken ngîlizle iyor deniyordu. Vico'nun ve Auguste Comte'un: Her ülkenin târihi ayn istasyonlardan geçmek zorunda. Demek ki. geleceklerinin imaj veya tasvirleri. Sömürge halk na bu yanl hedefi telkin edenler kimler di? Müstevliler. nüfus ba na gelir art n fiilî olarak gerçekle tiren bir çevre. do ruluk. sosyal bîr de i me vetiresidir.»diyor. W. bat l sömürgeciler taraf ndan uydurulmu tur. imdi dü man ülkelere teklif edilen daha sonraki modellere göz atal m: "II.. Gaye. Tanzîmât ntelijansiyas n n meçhulü olan bu mefhum sonralar bir bayrak olmu . Ça da la ma bir yana. diyor. Yar n sen de ngiltere gibi olacaks n. Modernîsation. Bu ihtiyac r kar lamak için modernisation kelimesi uyduruldu. fazla dar. daha do rusu de i tirebilir mi? Asya Asya'd r. gerek bütün modernle mi ülkelerin ister Sovyetler Birli i ve Japonya gibi do ulu ba ar daki benzerliklerini. Çünkü her toplum ayn merhalelerden geçecektir.» AVRUPALILA MA (1) Avrupal la maya gelince. Bir iflâs n ifadesidir Avrupal la ma. Avrupa Avrupa. daha yumu ak bir tâbir ke fedilir: Avrupal la t rmak. Yazar Alman okuyucusunun dikkatini çekmek istiyor konuya. Zîrâ verimin fiilî olarak artmas için yükselen ferdî geliri üretip tüketen insanlar n kendi üretici güçlerini art racak ve bu davran topluma yayacak kadar oyunun kaidelerini anlam ve benimsemi bulunmalar lâz md r. Almanya ise millî birli ini bile kuramam henüz. bir medeniyet camias hüviyetini nas l de i ti rir.. onlar kendilerine benzetmek isterler. Bat 'n n yükselme devrinde. H ristiyan korsanlar n istilâ s n rlar geni ledikçe bu tâbirler yetersiz gelmeye ba lar. modernisation sahneye ç kar l r. azgeli mi ülkeye gelece in imaj n sunar sâdece. sava sonras y llar bu daha geni tâbirin de lüzumundan fazla dar oldu unu isbat etti. Modernisation. eski bir ola y n (sayrûre) zaman m zdaki ad ym . anlatal m: ngiltere'de kapitalizm geli m i . modernîsation. yani Avrupa'y . Arthur Levîs'in söyleyi îyle nüfus ba na dü en gelirin art oldu u kanâatine var nca ileri do ru bir ad m at lm oldu.. refah. emperyalist rejimler aras nda millî men eleri bir yana büyük benzerlikler oldu unu gösterdi.» Marx bu sözü niçin söylemi . Bu nki af nceleyen iktisatç lar. nas l bir gelenekleri bulunursa bulunsun amaçlar ndaki benzerli i tek kelimeyle belirtiyordu. sonra mensub olduklar camiay . Böylece iktisâdi geli menin tahlilini belli bir mihraka ba l yor ve modernisatîon'unun sosyal bir vetire olarak en anla l r tahlilini vurguluyordu.» Görüyoruz ki.. Daha topyekûn bir tâbi e ihtiyaç vard .. yoksa d müdahalelerin eseri mi? Yazar devam ediyor: «Emperyalizm ça nda. Görülen benzerli in esas iktisâdi idi. kar la t r l yor ve de erlendiriliyordu: Tek sa lam ölçü buydu. gerekse modernle mekte olan toplumklar n nerede olurlarsa olsunlar. Frans z lar frans zla t rmak. Kelime. Ne var ki. «ça da uygarl n»temsilcileri ma lûblara önce kendilerini örnek gösteriyorlar. uurlanan Do u bu kelimeden de tedirgin olunca. Sosyolog buna: «Azgeli mi ülkelere. MODERNLE ME Asr m z n en büyük içtimaî limler Ansiklopedisi Modernisation'a ay rd oldukça uzun bir incelemeyi Marx' n yukar daki cümlesiyle ba lat r. ba l ca konular n n. aferin ngilizlere. yâni Hind'i ça da medeniyete ula t rmak çin bu s k nt lara katland lar»der. eski dar deyimler kullan lmaz oldu. «Sanayi bak m ndan geli mi ülke. bu vetirenin ba l ca unsuru iktisâdi geli medir. Avrupa'l la ma'n n Avrupal lar'ca ne manâda kullan ld n a a da anlataca z. geli mi ülkelerin vas flar n kazand ran sosyal de i me süreci. fazla gu rur k r c bulunur. iktidar. Harold D. ki ili i öldürmekti. Emperyalizmler kabza-i teshirine geçirdi i ülkeleri yok etmek için. Avrupa Amerikanla yordu. nezleye . bîr k t'a. Bu basit ve lemsel tan m hem iktisâdi geli menin özlenen süreklili ini hem de bu süreklilik boyunca ba ar seviyelerinin mukayeseli ölçüsünü belirtiyordu. Yerine yeni bir yalan bayrakla t r l r: Bat la ma. istikbâlin büyük Hindistan' n yaratmak. Bu hüküm ça da dü ünceye Vico'nun arma an . kendi hikâyendir. onlardaki direni i yok etmek. sayg . Giderek bu mefhum da fazla sert. Dünya Sava Avrupa devletlerinin zay flay na ve Amerikan nüfuzunun yay l na ahid oldu. Avrupal la maktan söz edilme e ba lan-d . Ansiklopediyi okuyal m: «Uzun süren sömürgecilik y llar . bir intihar karar d r. Yabanc la an ayd nlar m z. efen dilerine benzemekten ibaretti. sosyal bir çevre yarat r. beceri ve bilgi bütün sosyal de erlerin yeni ba tan düzenlenmesi ve yeni ba tan payla lmas na htiyaç vard r. Sanayi nk lâb bütün ihti am ve sefâletiyle ferman ferma. sevgi. Bat dilleri yeni bir kelimeyle zenginle ti: Amerikanla ma. bütün bu lâf zlar Avrupa'n n zâde-i mel'anetidir. Ama dünyan n gerî kalan bölgeleri söz konusu olunca kullan lan kelime Bat l la ma idi. Portekizliler portekizlile tirmek pe indedir önceleri. Târihlerinden kopan bîr avuç a k n n omuzlad bir teslimiyet bayra . Hindiçin'den söz ederken Frans z la yor. Daha müphem. Sanayi alan nda ise geri mi geri. bir inkâr ç lg nl . sömürge halklar na sömürgecileri taraf ndan sunuluyordu.
militarizm'i ve mistisizm'i aras nda her zaman medd-ü cezir vard r. çal mam z n ilk fasl n te kil edecektir. Hind'i ele geçirirler. kuzeyden de Rusya yoluyla Balkanlara. yani kapitalizmle slâmiyetin veya Bu dizmin kolektivizmi. Avrupa ile Asya aras ndaki merkezî köprü (yani stanbul) Bizansl lar taraf ndan ko rundu u için Asyal lar n Bat Dünyas na taarruzu.. iktisadî bak mdan ferdiyetçi kapitalizm ve rekabet ülküsünü empoze etmek. Berberilerin iki ktan bi rini seçmesi gerekiyordu: Avrupal la mak veya yok olmak. Amerika. istismarlar n gizlemek için uydurduklar bu yabanc kelimelerden ne anlad klar n aç klamak. Bu dalga 732 de Charles Martel ve Franklar taraf ndan Tours'da durduruldu u zaman en yüksek noktas na varm . yay lma. Yeni Avrupal la t r man n zaman m zdaki devresinde Asya devletlerine ilk kabul ettirilen felsefî ve siyasî nazariyeler in Eflâtun ve Aristo'nun fikirlerinde Atîk ve Ege medeniyetlerinin müesseselerinden ilham almas tesadüf eseri de ildir sadece. Afrika kültür ve medeniyetlerini istilâ etmesidir (Yazar. Aryal Grek ve Makedonyal lar n M s r. Pers ve Grek medeniyetlerine kadar sürer.S) bir taarruz ve müdafaadan ibarettir. Young'a göre. olacakt r. daha âdil. çünkü kuzey ve güney Amerika medeniyetleri Anglo-Sakson sömürgecili inin ve Lâtin ticarî nüfuzunun bask s yüzünden ayn ak betle kar kar yad rlar. Asya hâkimiyetine kar ümitsiz bir sava a giri tiler.yakalan r gibi yakalanm onlara. telkin yoluyla m . Afrika'n n kabîle kültür ve medeniyetleri imdiden Avrupa'n n bask s alt ndad r ve eninde sonunda Avrupa ferdiyetçili inin ve sanayiinin taarruzuyla yok edilecektir. bu Avrupal la ma M s r. ve bu bölgenin Asya'ya kat lmas na sebep te kil etmesine ra men. modern Avrupa'da kurulan ve Rönesans n. s zma. özendirme yoluyla m . sanayide el tezgâh n n yerine fabrikay ve dökümhaneyi geçirmektir. Bu dönemdeki Avrupal la t rma hamleleri eskilerine k yas la cans zd r. güneyden Kuzey Afrika yoluyla spanya'ya. misyonerin Kitab. Daha sonraki Mo ol göçebelerinin taarruzu tesiri bak m n dan en uzun ömürlü olmas na. daha girift. kabîle geleneklerini y k mak ve israf önlemek. Avrupa'n n zaferini gerek Tevrat' n kehânetler fasl gibi eski siyâsî eserlerde. s nâyile me. Terbiye alan nda avrupal la t rma ise. belli de il. Fransa'ya. O târihlerden sonra te ebbüs Asya'n n eline geçer. Young diyor ki: Avrupal la ma sözü. gerek sonuçlan bak m n dan Amerika'lara ve Afrika'ya tesirinden çok farkl olmu tur. Roma'n n Asya imparatorlu u (189 M. Amerikan yerlileriyle Afrika zen cilerinin. Di er taraftan Kuzey Afrika'yla berya Yar madas 'n n slâmiyet'ten gelen hamle gücüyle ve Arap fetihlerinin h z yla Sami kavimler taraf ndan Asyal la t r lmas Orta Ça da medeniyet tarihinin en esasl ak m n te kil et mi tir. Ve Avrupa hâkimiyetinde bir dü ü görülmeye ba lar. Cereyan (tide) Asyan n lehine dönüyordu. ki k t'an n kaderi o ça lardan beri taayyün etmi . Protestanl n. fakat daha az verimli ve ilerlemeye daha az elveri li kollektivist ve komünal medeniyetleri kontrol alt na almak. Avrupa'ya has içtimaî bütünlerin (sistem Asya. oysa Asya'da Bat medeniyetinin ferdiyetçilik. Kendisini dinliyelim: O ça larda bile iki k t'a aras ndaki temel farklar aç kça belirmi bulunuyordu. onu kendine benzetmek ve gönlüne göre istismar etmektir. ne târihlerinden haberleri var. iki as r sonra skender devrinde. maddî hattâ manevî kazançlar sa layacaklar na inand rmak. Yunan kültüründe bulabiliriz. Asya'n n ilk Avrupal la mas ta devrine rastlar. Ne mâhiyetlerinden. pek önemli say lmaz. sana ink lâb n n yi ürünü olan belli sosyal sistemlerin nüfuz yolu ile Asya. Bâbil ve kuzey Hindistan'a yapt istilâlard r. «permeation» kelimesini kullan yor: Nüfuz etm e. tüccar n mallar . Asya hiç bir zaman böyle bir mecburiyetle kar kar ya gelmemi tir.) Aryal Persler'in. Bu nüfuz. Yazar n bu ifâdesini ayd nlatma a çal al m: Avrupal la t rma. Avrupal la t rman n Asya üzerindeki tesiri. idarecinin iyi niyetleri arac l yla. Bugünkü Avrupal la t rman n esaslar n . Bir kelimeyle Avrupa'n n ba l ca dâvas Asya'n n direncini k rmak. Do u'dan gelen Aryal ak nc lar ranla. Nitekim geçen asr n Asya medeniyetlerinin ve sosyal sistemlerin esas lar na da o ça lardaki Asya imparatorluklar nda rastlamak kabil. ki k t'a aras ndaki hâkimiyet sava târih öncesine kadar uzan r. Avrupa d ndaki k t'alar Avrupa ilimleri elde ederek. Afrika kültür ve medeniyetleri üzerinde yapt tesirleri belirtmek için kullan l r. Lâtin imparatorlu u (1261 -1453). hatta Salt k Denizi'ne kadar yönelmek zorunda kald . E-330 M. sava la m gerçekle tirilecek. gerek arkeolojik ara t rmalarla gün na ç kan vesikalarda görmek kabildir. Cyrus devrinde [549-529 M. On be büyük sütun Europenisation maddesini hülâsa edelim. olmaktad r. Young'a göre. Araplar n. ticarî zihniyet. Bu içtimaî sistemlerin vas flar da unlar: Avrupal la t rma. Amerika. Ki ilikleri billurla m . G. En geni malûmat 1931'de yay mlanan çtimaî limler Aksiklopedisi'nde. skender fetihlerinin sonunda kurulan Helenistik devletlerden bile daha k sa ömürlü oldu. içine geçme). komünizm'i.Mukaddes'i. Bu ilk Avrupal la t rman n son dalgalar .. gerek târihî.E. Bu Avrupal la t rma dönemi Dara ve Keyhusrev'in Avrasya imparatorluklar yla Aryen Greklerin Avrupa site devletleri aras ndaki sava larla sona erer. Bâbil. Lâtin ve Haçl seferlerinden do u Avrupa'da ve bat Asya'da kurulan devletler. siyasî bak mdan demokrasi fikrini. Bu itibarla dü manlar m z n. bu imparatorlu un vârisi o an Greko Bzantin (330-1204) imparatorlu u. Elen imparatorlu unu Dara mparatorlu unun s n rlar na kadar geni letilen ve bir dünya devleti idealini gerçekle tiren skender fetihleri Avrupa taarruzunun sonuncusu oldu.. Daha do rusu durumun icâblar na göre her üç yoldan.
emperyalistler taraf ndan giri ilen Avrupal la ma. Araplar Ermeniler). Nitekim Bizans mparatorlu u da Asya'daki yenili e kars Avrupa n n eski medeniyetlerini koruma a çal m t . Avrasya ve Avramerika devletleri aras nda ya l bir kemik gibi çeki me mevzuuydu.alinin patronlar . Sonralar Birinci Dünya Sava na kadar Almanlar ayn i i ele alm lard r. Orta Asya'da Rusya içlerine kadar geni lettiler. Böylece geçen asr n sonlar nda Devlet -i Aliye nasyonalizmin Asya içlerine yay lmas n önlemek için Av rupa diplomasisi taraf ndan sun'î olarak ayakta tutulmu tu. hocalar ve hamileri oldular. Europeaniser yahut europeiser. XIX.bulunu yordu. adalar nda Avrupal la maya do rudan do ruya ve zorlama yoluyla mâruz kalmam lard r. Sava ta hafif süvarilerin. XVIII. Elizabeth devrinde bile. (Sobieski ve Polonyal lar) Bunun üzerine te ebbüs Avrupa'n n eline geçti ve Avrupal la t rma ça ba lad . Oysa as l metindeki mânâ avrupal la ma de il. XVI. kendi teb'as yla aras bozuldu (Türkler. Asya'daki bölünme (tefrika] Bizans mparatorlu u nun çökü ünü geciktirmi tir. Sonra da güneye do ru. Mançurya ve Vladivostok'a kadar ilerliyedursun. Asya'dakî Araplar' n. JAPONYA'NIN AVRUPALILA MASI : Japonya'n n beklenmedik ve a rt c Avrupal la mas ispat etti ki. Japonya pek k sa bir zamanda (bir nesillik) yaln z Avrupal la m bir millet ol makla kalmam . gayri-müslim teb'an n hâmisi olan Rusya taraf ndan takip edilmi ti. iç sava lar hüküm sürerken îslâmda dinî asabiyet ve içtimaî dayan ma vard . Afganistan. Osmanl adaletinin ba ar s n . cânu gönülden benimsenecektir. Avrupa ya ay na uydurmak.net Önce kelimenin mü taklar n tan yal m. Do uda Pasifik'e kadar yay lm bulunuyordu. Avrupal la t rma davas n n siyasi veçhesi olan « ark Meselesi» Avrupa n n modern ilmi dü ünceleri ve sosyal müesseseleriyle Orta Çag slam Devleti aras ndaki çat madan ibarettir (conflict). Yüzy lda Frans z ve ngiliz deniz imparatorluklar . XIX ve XX. Asya. Osmanl nizam n incelemek için ngiltere'den stanbul'a bir heyet yollanm t . Asyaî bir camialar toplulu uyken Büyük Petro taraf ndan Avrupal la t r lan Rusya mparatorlu u. Yunanl lar' n.den tutun da. toplumlar n n Avrupa toplumlar ndan daha medenî olu uydu. M s rl lar' n. sadece ticarî pazarlar pe inde ko mam . as rda Portekizlilerin. Avrupa n n Asya ya son taarruzunu kolayla t ran Osmanl devlet ricalinin tereddisi oldu Bu zümre fesada u rad önce. Avrupal la ma onlara dolayl olarak ve demokratik yoldan Amerika taraf ndan telkin edilmi . devlet-i Aliyyenin tebas olan çe itli kavimler taraf ndan bölü ülmesine.CemilMeric. her derde deva diye sunduklar temsili hükümet ve ademi merkeziyetleriyle (provincal autonomy) imparatorlu a yeni bir nizam verme e kalkt lar. bando m z kan n kullan lmas Türklerden ö renilmi tir. di eri güneyden Asyay ku atan iki hareketle emperyalistik Avrupal la t rma sür'atle geli iyordu. Bu arada. Asya'n n eski kültürlerini adetlerini ve kanunlar n sürdürmekteydiler. Babiller'in kültür miras ndan daha çok faydalanm t . Bab. Bu nizam n koruyucusu Osmanl lard . Orta Asya ve ran'a ve Altaylardan Mo olistan'a. www. as rda Hollandal lar n yolundan giderek ticaret ve sömürge üslerine yerle iyorlard . Çin'den al nan Asyaî bir kültür ve medeniyeti kendine yar d mc olarak bulmu tur. bu iki yanl taarruz da gerileme e yüz tuttu. Osmanl mparatorlu unu parçalamak için giri ilen her te ebbüs ba ar s zl a u rad XVIII. Çin Asya's na ta mak için Avrupa devletleriyle yar a girmi . Do u Avrupa ve Bat Asya'daki slam devleti emperyalizmin Avrupal la t rma te ebbüsüne kars nüfuz edilmez bir kaleydi. Türkler'in Avrupa' y atfetmelerine sebep. Osmanl ülkesine yerle mek ve onu istismar etmek isteyen devletlerin birbirini kovalayan gayretleri ba ar ya ula amad . Dünya savas ndan sonra Frans z. as rda Çar Nicholas' n I. XIX. Rum lar. H ristiyan Dünya'da mezhep kavgalar . transkontinantal bir cephe boyunca Asya'n n belkemi i (dorsal ridge) arkas nda ve bu bölgeyi a arak. as r içinde ngilizler s n rlar n ran. a r topçula r n. Japonlar. (Meydan Larousse kelimeyi avrupal la ma ile kar lam ve tarifi öyle çevirmi : Avrupal lar n fikirlerini ve davran lar n benimseme. Asya'n n idare tarz mâkul ve âdilâneydi. Neden? Zira daha önce Avrupan n milliyetçili i sokulmu tu bu ülkeye. stila yoluyla ba ar lmak istenilen bütün bu Avrupal la t rma hareketlerini düvel -i muazzaman n rakip emperyalizmleri köstekledi ve sonunda bu kavimler aras ndaki milliyetçili i akamete u ratt . Avrupa n n da birbirine rakip milli devletler aras nda bölünü ü de Devleti Aliye nin çökü ünü geciktirdi. XVIII. nüfus art n bo altmak için sömürgeler de aram t r. Çin ise ngiltere. Fransa. Avrupa'n n feodal sistemi ise buna k yasla ilkel ve in safs zd . avrupal la mak veya avrupala t rmak. Slavlar. . gerçi daha önce bu siyâset. 1453'de stanbul dü tü. Bu te ebbüslerin hepsi de semeresiz kalm t r. Not: Sitemizin ziyaretçilerinden Yunus Topuz'a bu makaleyi gönderdi i için te ekkür ediyoruz. biri kuzeyden. Katerina ve Pitt taraf ndan giri ilen te ebbüs . milliyetçilik icab diye sunulunca. Avrupa devletleri. Bu itibarla. Avrupa medeniyetini kolayca ve tahâlükle kabul etmi tir. ngiliz ve talyanlar n parçalama te ebbüslerine kadar. sonra civar ülkelerle ve tum H ristiyan dünyas yla. as rlarda devam eden ve kendini târihe ve politikaya terakkî-i âlemin sürekli görünü ü olarak kabul ettiren Avrupal la t rma. Almanya. daha sonra Asya'n n merkezden Avrupa'ya do ru ilerleyi i 1683'de Viyana'da durduruldu. Napolyon devrinde Frans zlar. yani bu kavimlerin hükümran birer devlet olmas na taraftar de ildi henüz. as rda II. XVII. ngilizler. Stadford Canning'in yönetiminde.
air. Europenisation bel kemi i olmayan seyyal bir tâbir. bask 1957) u izahat veriyor : Europeanize. Littrede de. daha topyekün ihsaslara dayan r. bir rahibin vas flar na sahib olmal ve rahibin görevlerini benimsemelidir. daha do rusu toprak aristokrasisinin.Hisar Dergisi. fikri.. Rahib. Bat 'ya gecelim. Ama bu egitimin s n rlar ne? «Yar » okumu lar. Görüyoruz ki. Gerçi ahlaki ve estetik olgunluk da cok defa ayd n n vas flar aras ndadir ama kökleri ba kad r bu geli menin ve mutlaka bulunmas art de ildir entellektüelde. entellektüeli isim olarak al yorlar. ça dan ça a de i mi .). edib. Ama ona rahiple demek. Feodaliteyle beraber itibar n kaybetmi kelime. ebedi ö renciler». (Meydan Larousse: Avrupa'ya has vas flar hâiz iktisâdi ve siyasî bir te kilât kurulmas . Fichte'ye göre. Say 142 Abdalan. zahlar daha cömert fakat içtimai buud'dan mahrum oldu u için müphem ve kifayetsiz: «zihni faaliyetlere kar büyük bir alaka duyan. Sonunda tek kelimeye hapsedilmis mefhum: entellektüel. kendi kendilerini yeti tirenler de entellektüeldirler. ktidara geçen üçüncü s n f. Daha eski bir sözlük (Larousse'un 17 cildlik ansiklopedik lügatinde Europeanisme'i tek millet olarak dü ünülen Avrupal lar n siyasî birli i. Okuyal m: Intelijansiya entellektüeller bütünü. mün i.» Hangi rahib? Almanya'n n bu air filozofu. arih.. pe in hükümlerin tahakkümünden kurtulam yor. halka gerçek ihtiyaçlar n sezdirmeli. muhakkik. XX. Ayd n n içtimai görevleri yüklenmesini istemek cok yerinde bir dilek. yüzy ldan itibaren bugünki manada kullanmad n söyler ama belli ba l kamuslarda böyle bir iddey do rulayacak kay tlara rastlamad k. Kelime Bat 'n n iktisat ve sosyoloji kamuslar na da al nmam AYDIN Cemil Meriç. Avrupal la t rmak veya Avrupal la mak: Davran veya mizaç bak m ndan Avrupal ya benzemek. ayd nlar na filozof demi . üniversite ve lise hocalar . «Entellektüel deyince hocalar gelir akla. fakih. her faaliyet bir parca zihnidir. imam n kaybeden bat .. baciyan. Ayd n. çtimai uurun bu çe itli temsilcilerini toplayan tek isim: ulema. Avrupa zihniyetine uydurmak. Lügatler çorak ve k s r. Ansiklopediler de kamuslar gibi kekelemektedir. bat insan n n uurunu temsil edenlere entellektüel (yahud intelijansiya) ad verilmis. En vaz hlar Seligman' n yayimladi i «içtimai limler ansiklopedisi*. manevi. Etimoloji uzmanlar (mesela Bloch) entellektüelin XVIII.» Bo lukta kalan bir tarif. Hristiyanl n zaferinden sonra dü ünce manast ra s nm ve Avrupa n n uuruolmu clerc. daha sonra entellektüelin . Asr n sözcükleri. yeter ki bilgilerini sindirmi olsunlar ve yapt klar i kafa faaliyetine dayans n. Tarifi ülkeden ülkeye. soysuzla demek gibi bir taleb. hem Avrupal la ma. Entellektüeller: hükümleri dü ünceye ve ilme dayananlar. homo sapiens'den (dü ünen insan) ay rabilir miyiz? Doktorlar entellektül de il mi? Ayn vasf di çilerden esir eyecek miyiz? Ayd n kafa i çisi* olarak tan nan R.rum. Bugünki hüviyetiyle geçen asr n sonlar nda beliren entellektüelin seçeresine bir göz atal m.. Böyle bir te kilâta kat lmak. Hem Avrupal la t rma. Birtak m vas flar izafe ediyor entelleküele.rum kollara ayr ld : alperen. Tekamül vahdet'de tenevvü de il midir? Abdalan . dervi .. Müesseseler geli tikçe isimlerde de i ti. Ekim 1975. özelli i. ezilenlerin ac lar na ortak olan ve as rlarca hakk n havarili ini yapan bir fazilet timsali degildir ki.» (Paul Robert) Zihni faaliyet ne demek? Ça da toplumda. Sonra filozoflar kozalar na çekilmi ler.rum. Bir devrin ve bir ümmetin vicdan d r hoca. Devlet -i Aliye bu sütünlar üzerinde yükseldi. entellektüel olmayanlar n hükümleri ise daha do rudan do ruya. Uleman n ortak s fati hocal k. Umumi ve mücerred vas flar. filhakika sadece bilgi edinenlere entellektüel demek caiz de ildir ama entellektüelin mutlaka yarat c olmas da gerekmez. gaziya. Paul Robert'in lügati biraz daha zengin: Europeaniser fiili 1830'larda kullan lma a ba lam . Ne var ki.).rum dörtkenin kenarlar . Bilgisi ile topluma hizmet etmeli. ve onlar nas l kars layaca n ö retmelidir. kad . Shelling gibi baz yazarlar entelleküelin yarat c olmas gerekti ini söylerler.avrupal la t rmad r. diye ta n ml yor. Sonra müfti.rum. ahiyan. Europeanisme de geçen as rda do an bir kelime: Avrupal mizac . Webster sözlü ü (II. müsannif.. Avrupan n. (çünkü entellektueli ca lara ve ülkelere göre de erlendirmiyor. Aron da ayn hataya dü üyor. Ayd n ele avuca s mayan bir mefhum. Homo faber'i (alet yapan insan). Larousse'da da ayn güdük kar l klar Entellektüel: zihni.) Europeisation: Avrupa tarz nda ekonomik veya politik bir organizm kurmak. bir hayalin kurban d r. Bununla beraber ayd n diplomayla tarif elmek yine de yanl . Bir devletin ekono misini Avrupa iktisadî konjonktürüne göre ayarlamak. diyor. fikir hayat a r basan. Entellektüel belli bi r e itimden geçecek elbette. Manâs : Avrupa medeniyetine. Ne gariptir ki Fichte'den (çok sonra Evet. Makalenin yazar Roberto Michels. Avrupa ya ay tarz n benimsemek. Bu kifayetsiz tarifleri 1970'lerde yay mlanan Büyük Larousse'den al yoruz. ezeli hakikatin yani slami dünya görü ünün yay c s d r.
Bununla berabe ilmi. Deklase olmad kça bu hayat tarz n sürdürür. renklerle. dünyadaki bütün haks zl klara dur. siyasi bir rol oynay . edebi eserlerin (veya sanat eserlerinin) yarat l nda ve yay l nda ba l ca amildir. hakikatte onun ayr lmaz bir parças d r ama fertlerin hepsine a yn ölçüde da lmama t r. sanayi teknisyenini. insano lu. Entellektüelin bu gibi sembolleri s k s k kullanmas ahsi bir temayülün eseri de. hizmetine daha az kar l k ödemek için entellektüellerin say s n art rmak ister. zihni faaliyetin maddelle mi eserlerine muhtaçt r. kuca nda do duklan zümreye insicam kazand r r. Bu yüzden de dü ünce tarzlar nda az çok bir çat ma vard r. talyan iktisatc s Loria'ya göre entellektüel (yani airler. 3) En ayd l k tahlil Gramsci'ninki. kapitalizm'e dü mand r çünkü kapitalist. Görülüyor ki. iktisadi istihsal dünyas nda do an her içtimai zümre kendisiyle beraber. K saca. Toplumun topyekun çal abilmesi için entelleküel eserlere ve müesseselere lüzüm vard r . Kapitalizm taraf ndan istismar edilir ve toplum taraf ndan küçük görülür çok defa.) Entellektueli istihsal faaliyelinde oynad g ro le göre tarif edenler de var. ort ak kültürlerin gelistirilmesi. zira ansiklopedinin yazar-lar daha cok Avrupal d rlar) 1935'lerdeki görü lerini belirtiyor. çal ma artlar farkl d r birbirinden. Shils'e gore. mihrakla r. izahlar daha «dünyevi» daha iktisadi. popülizm. konumuzla do rudan do ruya ilgisi olmad için bütün olarak aktaramad k.. her çesit yazarlar. bir uur. entellektüel gelenek ve ictimai otorite. insan. en-tellektüeller de toplumun öteki tabakalar gibi herhangi bir tabakad r. 1968'de bas lan «The international Encyclopedia of the Social Sciences* in entellektüeller maddesi daha karanl k. ilmi. filozoflar. gelenekler yani çe itli zihni faaliyetlerin kuça nda geli ti i içtimai çevrelerin ve müesseselerin kültürü ve manevi miras sayesinde belirir. felsefi. Entellektüel de i en hadiseler kar s nda her an vaziyet almak zorundad r. mesle inin icab da olabilir.ahlaki ve de erlendirici bir temas kurmak ihtiyac nsan ruhuna kök salm bir ihtiyaçt r bu. ro -mantizm. tabiat ve kosmosun en genel ve en esasl taraflar yla ilmi. felsefi. devrim. ayd nlar n. Marxizmin bu konudaki izahlar n üç ba l k etraf nda toplamak kabil . ezilenlerin yan nda yer almal . yeni bir kültürün. teolojik faaliyetlerin maddele mi mahsulleri yaln z bu ihtiyac n (yani entellektüel kabiliyetlerin) eseri de de ildir. ayd n da. Fakat bütün insanlar toplumda entellektüel vazifesi görmez. «Tu -tucu» lar n tahlillerinde ag r basan. Bu entellektüeller.. bir k s m yazarlar ona içtimai kinleri körüklemesini tavsiye ediyorlar. yalanlar n peçesini y rtan.. entellektüellik herhangi bir meslek erbab na inhisar ettirilemez. Bir kelimeleyle proletaryayla ayd nlar aras nda iktisadi bir (çat ma yoktur ama hayattaki mevkileri. hususi de (mü ahhas hadiseler) umumi bir mana bulmak. 1) Kautsky'e göre. çok yerinde telkin ve tespitlerle örülmü bir ara t rma. Çal anlar n. yo unla r. Bir k s m yazarlar ayd n ezeli degerlerin bekçisi olma a çag r rken. cemiyet. entellektüel hayat n müesseseleri. ona yaln z iktisadi de il içtimai ve siyasi uur da verir: vazife uuru. Zihni faaliyetler neden müessesele ir? Müessesele ir çünkü kendilerinde güçlü ve yo un bir yarat l faaliyeti bulunmayan birçok kimseler. üpheli müttefiklerdir. hatta entellektüel yarat c l k. diye hayk ran ele avuca s gmaz bir zeka. Bu. hekimler . ayd nlar modern kapitalist toplumda ayr bir tabaka olarak vas fland ran ferdiyetcilikleri ve te kilatlanmadaki ehliyetsizlikleridir. Amerikan intelijansiyas n n (bir manada Avrupa intelijansiyas n n da. Onlar için zihni ve cismani bir ihtiyaçt r. teolojik. Bu içtimai tabaka nanemollal ve karars zl ile ayr l r i çi s n f ndan». Sosyalistlerin. düzen. entellektüellerin görevleri. Entellektüel davran n bu iki temel motivasyonu ayn insanda ve ayn eylemde birlece i gibi birbirinden ba ms z olarak da mevcud olabilir. gelenek ve yarati . yeni bir hukukun kurucusunu da yarat r. Entellektuel. bir vicdan. Ayd n n toplum içindeki yeri de müphem bir «ortas n fl l k». daha adil. Gercj ya ay seviyesi bak m ndan burjuvad r. görevleri hakim s n f n istismar edilen s n flar üzerindeki bask s n gizlemek veya hakl göstermekti r. . taleb örnekleri. bunlar. Bu manada bütün insanlar entellektüeldir. mali destek kaynaklar . ama ayn zamanda eme inin mahsulünü hatta çok defa çal ma gücünü satmak zorundad r. Ama geli mi toplumlarda entellektüel roller daha ihtisasla m t r. Bilgi sosyolojisinin tan nm temsilcilerinden biri olan yazar. avukatlar. u veya bu toplulu a uzvi olarak ba l entellektüel bir tabakan n mevcudiyetini tayin eden içtimai 'münaseb etlerin bütünüdür. ekillerle ve seslerle ifa de etmek ihtiyac ndan do ar. Kilise-d -«ilerici»ler için ayd n hiçbir ideolojiye bagl olmamal d r.. Ama ayd nlar i çi s n f hareketinin ba na geçerek proletaryan n müttefiki de olabilirler.. Emekle sermaye aras ndaki çat man n bir ba ka nevii. beslenir. Bu ihtiyaç. tabiat ve kosmos hakk nda umumi sembolleri ve mücerred referanslar daha s k kullanan kimselerin bütünü. Zihni faaliyet en ilkel toplumlarda bile mevcuddur. (Bu çok zengin ve son derece girift arast rmay . Seligman' n yayimlad bu abide-kitap. ilimcilik. 2) Lenin de Kautsky'nin tahlilini benimser: Kimse inkar edemez ki. ikt isat bilginini. mücerred ve umumi. Gerçek ayd n. 15 buyük sayfa tutan makalede u konular incelenmi : entellektüel tabakala ma. Entellektüel bir sermayedar deg ildir. hocalar) üretici olmayan bir i çidir. entellektüelleri öyle tan ml yor: Herhangi bir toplumda.toplumda oynad çe itli rolleri s ral yor. sosyal degi meler. daha girift. hiçbir ahsa esir olmadan dövü melidir. milli ve milletleraras modeller. Yazar bunlara «ideolog ayd n* diyor. yazar veya konu urken çevrelerindeki fertlerin ço una k yasla. Tutarl ve abjektiv bir biçim isteyen ifade . Bunun icin sürekli bir isyan halindedi r. ya ay ve dü ünü tarzlar i çilere de bula abilir. . uzvi olarak bir veya bircok enteltektüel ta-bakay yarat r. hayat n devrime adayan ve partinin emirlerini nass gibi kabul eden bir kafa i çisidir. entellektüel görevler yapan insanlar aras nda kesafetçe farkl d r.bilgi kabiliyetleri. i inin veya dü üncesinin mahiyetine gore tarif edemeyiz. Kapitalist isletme efi. Da n k fakat çok fay-dal . Ayd nlarla i çiler aras ndaki çat sma fertlerle de il s n flarla ilgili. her tarif ve izah yazar n temsil etti i ideolojinin damgas n ta maktad r. Vazgeçilmez görevi: tenkid. Komünistlere göre gerçek entellektüel. geli tirmek ve bunu kelimelere. Entellektüel temayüller yahud alakalar. daha mükemmel bir dünyan n kurulmas için aç lan sava ta hicbir disipline. yüksek kültürü yaratmak ve yaymak. daha mücerred. Bir k sm kurulu düzenin emrinde çoban köpe idir. entellekt üel faaliyetlerin yönetimi. Entellektü eli. En mekanik faaliyet'de bile dü üncenin pay var. Edward Shils.
ülkesi ve tarihiyle.Edebiye . lk defa olarak. birer ümmmet.Hamid edebiyat na kar bir aksülâmel .kâh bedbin. dolaplarla edebiyatta me um bir tesir yaparak. Koca bir asr . birkaç haramzade evlâd na bakarak mahk m edem eyiz. ya yeni bir dünya kurma a çal an bir içtimai s n f n yol göstericisidir. Naci için bir özel say yay nlam ... Entellektüel. Hatta her ayd n hayat n n bel li merhalelerinde oldukça farkl dü üncelerin havarisidir. Ya amak için yenile mek lâz md . s n f . Ayd n.edebisinin tekâmülüne birkaç seneler mani olan Muallim Naci Muhatab avamd Naci nin (avam yani hristiyanla mam Türk insan ) Kendisi de. Ne kanun-u kadim kalm t . s. Mefhumlar ve müesseselerle oynuyorlard . Entellektüel. müsta riplikdi. kitle-i cahiliyetin ruhundan münbais idi. Gurbet kocatm t genç ahinleri gurbet ve tecrübeler. Hür dü üncenin olmad yerde intelijansiya da yoktur. Avrupal bir hayvan. Abdülhak Hâmid tarz. Ortak farikalar . Ve bu garip bediiyat delisi. bu ak n intelijansyan n en tan nm temsilcileri.. ölümünden y llarca sonra söyle tan t yordu üstad : Eserlerinden ziyade ahs n n etraf na zaman n gençlerini toplayabilmek için çevirdi i hilelerle. Bir zelzelenin içindeydik. Melike Sultan a â k yedi gençtiler. ya Seyid Kutbun. ark söyleyece ine bildiriler imzalayan bir a ustos bö ce i cok defa. birer «öykünme» dir. Ama onlara Türk diyebilir miyiz acaba? Avrupa n n en sefil yazar eri ilmez bir zirvedir. geriye dönülemezdi art k. bütünüyle yüceltmek kadar yanl .Kelimeye bu kavgac ki ili i kazand ran ayd nlar n Dreyfus davas vesilesiyle yayimlad klar beyanname (14 ocak 1898). dü ünemez çünkü kendileri dü ünemezler. ayn kanaatlar payla an mütecanis bir kitle de ildir. Genç Osmanl lar. kâh ünid dolu. Bu gölge ayd nlar n ay r c va s flar kendi kendilerini küçümsemek. Nerde o kahraman? AHMET M THAT-MUALL M NAC Cemil Meriç. Türkiye de içtimai s n flar olmad ndan entellektüel de yoktur..avam n mucid ve müessisidir. çevresine yeni teklifler sunan bir intelijansiya do uyordu. Ama faziletleri ve günahlar yla Osmanl yd lar. Hülasa edelim. Bir ça bütünüyle kötülemek. Çok yerinde bir hayranl k. 1975. Hakikatta Avrupay da Asyay da tan mazlar. entellektüelin magara duvar na vuran gölgesi. her ikisi de birer ru eym. Ülkesi ile göbek ba n çoktan koparm t r. Gazelleri hâlâ haf zamda. . stilâhat. Avrupa. ya zaman n öldürmü dü üncelerin aktar c s . Ayd n ne mazisini bilir ne gelecek hakk nda ayd nl k tasavvurlar vard r. fikri de. Bunun içindir ki. ruhu da. maziye ba l d r diye terter tepiniyordu.Memnun oldum. serke . genç tecessüsümün zevkle tavaf etti i kaynak kitaplardan biri. Kemal.ulema parçalan yor. ba l ba na bir s n f de il. Sonunda hepsi usland . Daha sonraki nesiller gibi yabanc la mam lard . Descartes'dan beri akl n ve idrakin cihan umullu unu anlad . ne deb-i dirin. Türk dü ünemez bu efendilere göre. Edebiyat. Fecr -i Ati nin sevimli bir papa an . Hisar Dergisi 15 (133). Daha dogrusu. Zaten halk Avrupa n n nefais-i asar n anlayamaz. edebî bir ç lg nl kt ehabeddin Süleyman a göre (Tarih-i Edeb yat. Dü man s n flarla dövü erek geli ir ve olgunla r. Eskiden bir müstagribler kervan yd intelijansiyam z.Osmaniye. Nesillerin gadrine u ram t Naci. Yeni Sanat . 9-11 Birer çocuktu Genç Osmanl lar yaramaz. Naci ye kar gösterilen bu büyük sevgi. belli bir s n f n parças ve temsilcisidir. Nerden ve nas l ba lanacakt ? Ça bir aray hummas içindedir. Evet geçen asr n ayd nlar . Entellektüel. L gat i mefhumlar dünyas nda ilk klavuzum olmu du. kalpleri yaral yurda döndüler. bu efendiler için. meçhulü ve mutlak . kitle -i avam n. dü ünce dünyas n her gün yeni ba tan yaratabilece ine inanand r. 346-350) . En ciddileri ya Marx' n akirdidir. Entellektüel. N aci benim de hocamd . Köprüler at lm t . Ocak. Kanatlar yorgun. kervana müsta ripler de kat ld . Hazret-i Üstad taklid edebilmek hemen hemen gaye-i sanat telâkki edilme e ba lad . Meçhulü ar yorlard .
Devlet -i Aliye. bazen ar tan to ra a süzülen ahinlerin sevdas kadar ac . Efendi de bir müsta ribdir. aldana cakt . Ama Avrupa hayranl ça n bir bülend zekâs için oldu u gibi Avrupa da Bir Cevelan yazar için de bir teslimiyet de il bir bütünle me ihtiyac d r. ötede haris ve hasis bir tilki uygarl k . Tanzimat Türkiye si . Osmanl n n vakar .Birer ç l k olmal yd terennümler. idrakinin pencereleri ard na kadar aç k adam. eytan n art klar yla geçinen erazili nas gönül vahiyine a ina olabilir mi? Ahlâki vas flar n a r bast öyle devam eder: âirli e suzü dert lâz m Enduhü belâ olur mülâz m Ruyi lebe etmeyip tenezzül Açs n çemeni görülmedik gül Her râhta eyleyip tekâpu ahini hayali ala ah Girdikte girivei hayale Çarp lmaya divi kîlü kale. Ho me rebü mutedil demektir . Yeni ehirli Avni Bey in cevab . Kendi vücudunu lây k yla idareye muktedir de il iken kürrei zemini zaif kollariyle sürükleye sürükleye ba ka bir noktai feyze. mazmunlar hayidele mi . bir medeniyetin sesidir. Cihan ümul bir tecüssüsdür. Midhat. en güzel terennümler en ümidsizleri.Ne mukaddeslerimiz ayn d r. Bütün zakâlar ayn hedefe yönelmeliydi:ayd nlanmak ve ayd nlatm ak. Osmanl n n irfan . nas l olmu da çok sevdi i damad yla anla amam ? zah edelim: tek ba na müdafaa Ondokuzuncu as r. Sarho ken söylenilmi e benzeyen bu garip nutku noktalayarak. Öyle bir hengâmede. ferdi tahassürlerin lo p r lt lar na de il. Devlet -i Aliyye nin bu ahane oyuna harcayarak zaman yoktu art k. dü man bir dünya ortas nda yapayaln z. cihan ümul ve cihangir. iltifat beklemeyecek kimseden. Yaln z karanl a ve samimiyetsizli e dü man. Nam k Kemal in te bihleri daha da karanl k. Yeni airi air yapan çile. vakur. demiyor mu?) air. . Bazen kafes arkas ndaki bülbüller in enini kadar hazin. bir felaketler ça . Her kabiliyete hürmetkâr olan. mü küllerini k l çla çözen nesillerin sesi. Divan iiri. bu tarif rfan m z n nüfuz edemedi i bir lü âzlar orman nday z. Midhat. Stockholm de konu an. Bir entelektüel hastal olan naz mperdazl â vedâ etmek zorundayd k.dü manl k. Ama ç kmazlara sap p. Naci yi bayrakla t r rken ba kalar na kar haks zl k ediyorlard . sürüden ayr lan bir Be ir Fuad bile ça n n dar anlay na kar edeb o büyük kalp. bahtiyar ça lar n sesiydi. Bu ölüm kal m sava nda kalemler k l çla mal yd . air rebab n k rmak ve kavgaya kar mak zorundad r. tek air yeti tirmemi tir Fransa da. Bütün yollarda arayacak hayal ahinini. ki ayr dünyan n ilk uurlu temas yd bu. Onsekizinci as r..selimi cihan yaratan n ilhamlar n aksettirir.Ama bat c lar n anlay s zl Naci ye inhisar etmez ki. Bahçesinde görülmedik güller açacak. Evet. ne kinlerimiz. öyle ölümsüz ark lar bilirim ki. küfrün her taarruzu kar s nda yalç n bir hisard r. fedakâr. Osmanl n n gururudur. Elbette ki. Yeni Sanatç lar . ba kalar na bilhassa Ahmed Midhat a. te. Hace -i evvel. daha da seyyal: air nedir? Tabiat n en sevdal zamanlar ndaki hazin hazin tebessümlerinden yarat lm bir mahl k Tabiat her mahlukattan ziyade esir iken tabiat n fevk na ç kmak ister. iirin ir ad veazifesi yoktu Divan edebiyat nda. mant n çi ve keskin na susuz. yirmi y l tek m sra yazmam . eyh Galib e göre. âir demek ehli dil demektir. herhangi bir ferdin de il. dâvan n emrine vermi kalemini. dedikodu ifritiyle kar la mak da var. Bir yandan ya l ve yorgun bir medeniyet: dürüst. dâvan n yani nesrin. Zaten ilham p narlar kurumu . Bu u urlu daha do rusu uursuz--. Milton. Divan edebiyat n n son büyük temsilcilerinden birine soral m airi. Draper i hidayete dâvet eden ses. birer h çk r kt lar. iir kendini tekrarlama a ba lam t . belâ (Mussetvari bir anlay o da. airlerin tab . ba ka bir merkezi kemale götürmeye çal r : Ba aramay nca feryada ba lar. bizi a r aksülâmellere sürüklememeli.
lham var. Buna mukabil öyle söyler Neyzen Tevfik: "Çözemez kimse bu dünya denilen kördü ümü/ Yaratan . Onu..Üstada göre: Bin safsata bir m sra bercesteye de mez ndimde esatir-i Felâtun hezeyand r.. bu marazi iir anlay na iltifat etmemek cesareti gösteren say l ayd nlardan biridir. "Hayat mezarlar n çözdü ü dola k bir yumakt r" diyordu. bilir ancak onun içyüzünü/ Bir delikten ç karak bir deli e girmekteyiz/ Önü zulmet.586-594. "Efsane söylediler uykuya dald lar" diyor." Bu sözlerin hiçbiri mutlak olarak ele al nmamal elbette. sonu zulmet. air o hümad r ki iki âleme pinhan Bir cevvi Mükaddesde hafiyyuttayyarand r. s. imdi hat rlayamad m bir yerde "Hayat" der Levi Strauss. Allah kat nda bir imtihan olarak niteleyenler de var. suale sualle cevap vermek. hayat konusundaki görü lerinizi alarak ba lamak istiyorum. Hepimizin söyledi i bir efsane var. Midhat Efendi. tabiî ay klama kanunuyla aç klayanlar da. Hepimiz bir efsane söyleyip uykuya dal yoruz. Hüsamettin Aslan' n. Bu. izninizle. Bence.. ünlü mütefekkir ve edebiyat tarihçisi-ele tirmeni Cemil Meriç (1917-1987) ile yapt röportaj..mi im gündüzünü. Sokrat.. Sizce nedir hayat n anlam ? Cemil Meriç: Hugo'nun bir sözünü not etmi tim. Zor sualler bunlar.. 1986. meziyet ve zaaflar yla Pierre Larousse un (1817-1875) ikiz karde idir CEM L MER Ç SÖYLE Cemil Meriç Röportaj "Nesillerin Miras " Türkiye Kültür ve Sanat Y ll . Bir airde mutlak hakikat aramak yanl . . H. bütün dü üncelerinin . Türkiye Yazarlar Birli i Yay n . Ankara 1986. sorular ma. Bu suale cevap verilmez. hace -i evvel. air sözü.. Hayyam. Münker Nekir sualleri gibi. "bir bunal mlar serisidir". Amma ki bu tarif olunan airi mahir Nadir bulunur cevheri nayab zamand r. yani hayat .Aslan: Üstad m.
. Zavall çocuk. bazen bir im ek p r lt s gelir.Aslan: Ebediyet neden sümüklü böce in izleri kadar aldat c olsun? "Senin türben kelimeler. Gökalp. Durkheim' yani modern dü ünceyi tercih etti. Tarihin martt .Aslan: Kültürler. Talat Pa a'ya ve ttihat Terakki'ye mesela. ister istemez kar la aca m z bir sual i areti! Ziya Pa a'n n dedi i gibi "Halledemedi bu lügaz n s rr n / Bin kafile geçti ulemâdan. Gazali böyle bir meseleyle kar la t nda tekkeye ko ar. Bütün öhretler yaland r! Ebediyeti öhret manas na kullan yorum. beni o konu turuyor" derdi. Ölmeden onbe gün önce günlü ünde u soruyu soruyor kendisine: "Tanr 'ya inan yor muyum? Evet. Memleketten memlekete de i mez. Bu konuda bizi biraz ayd nlat r m s n z? Akl ma gelmi ken söyleyeyim."(Bu Ülke. zaman zaman da kusar. bilmiyorsun ki. ntihar kap y açm yor. im ek p r lt s geçti inde daha koyu bir karanl n içinde kal r insan. syf. ster istemez intihar edecekti.demon'dan geldi ini söyler. Bat 'n n sofra art klar yla geçinen bir zatt r. insan n can n Rabbi'ne emanet etmesidir' diyor. Her devirde dalkavukluk yapm t r. Ziya Gökalp. Elindeki imkanlarla ba ka çaresi yoktu. slamiyet. O. füzelâdan. duvarlardan. Napolyon mu. onlar at t r r. Sahtekârd r. Mesele bir tercih meselesi. nanm yor musunuz ebediyete? Cemil Meriç: Ebediyet diye bir ey yok yeryüzünde. sizin de ayn tercih problemiyle zaman zaman kar kar ya olabilece inizi dü ünüyorum. Herkesin bir demon'u var. ka da. yani ebediyet. Mahiyeti meçhul bir korku. meselenin ça r mlar beni Tanp nar'a götürüyor. H. "Benim bir demon'um var. Somutla t rarak anlatmak mümkün de il. Cemil Meriç: Ölüm." H. benim bütün hayat m boyunca kendime sordu um sorular. Belli anlarda do ar airin içine bunlar. O da Mavi Sakal' n K rk nc Odas 'n aç yor. Gökalp minnac k bir adamd r. S k s k bu meseleyle ben de kar kar ya geldim ama korkak oldu um için intihar edemedim. Ziya Gökalp'le Gazali aras nda mahiyet fark var. Ben dü ünceyi bir bütün olarak ele al r m. Gazali de ildir. ebediyet sümüklü böce in izleri kadar aldat c . gazetelerden ve insanlar n yüzlerinden" diyordu Ba kald ran nsan adl kitab nda.182) diyorsunuz. ayd nlat r insan . oysa Gökalp bunal mlar n çözmek için intihara ba vurur. "Bu dünyada her eyden ölüm ak yor." Cemil Meriç: Ziya Gökalp. Marks m ? H. Kimse verememi . Hiç bir zaman cevap veremedim.Aslan: Ölüm hakk nda ne dü ünüyorsunuz? Ölümün sizdeki tedaileri nedir? Benim akl ma Camus geliyor. Asl nda bu sorular. Yukar daki m sralar böyle anlamal y z. H. Peyami Safa'n n çekti i ruh çilesini çekmemi tir. Burada öhret söz konusu. Ben. genellikle içlerinde ya ad klar insanlar n bunal mlar n çözen kurumlar yaratm lar. Bu büyük meçhul beni ürküttü. 'Ölüm.Aslan: Ölümden korkar m s n z? Cemil Meriç: Aksini söyleyemem. nsan n fikrî ölçülerini de i tirmesi bence bu. nsan ayd nland n zanneder. Yuvarlan rken t rnaklar n ka da geçirmek istiyorsun..
uygulama imkan ba ka. nan p inanmad m bilemiyorum. ntihar beni dâûss la gibi takip etmi tir. do u ile bat . H. nsanla ilgili hiç bir problem basit de il. müslüman bir çevrede do dum. Cemalettin Efgani ile Ali eriati iç içe bu külliyatta. Zaman zaman inand m. Sol diyalogdan kaç yor. Halbuki ayd n olmak ba ka ey. Kim ne kadar inan r bilinmez. nan yorum da inanm yorum da. Bu problemde o kadar meçhul var ki. "Benim trajedim u birkaç sat rda. Mesela Necip Faz l' severim ama Do an Avc o lu'nu sevmem. Bu sorumlulu un idraki ba ka. çatlam aynalarda seyreden ve bunun verdi i ac yla k vranan bir ayd n diyebilir miyiz sizin için? Arkas ndan sözkonusu parçalan n z n ülkemizle ilgili yanlar sökün ediyor. Ben daima intihar dü üncesi içinde ya ad m. Eklektik bir dü ünür.. Ayd n olman n insana yükledi i büyük sorumluluklar var.(2) Her ayd n bir parça eklektik olmak zorundad r."Sa okumuyor. Mesela R za Tevfik. Akla fazla önem veri im. bn Haldun'la Marks. bilemiyorum. Hayyam' n dedi i gibi. Ancak ne kadar inan p inanmad m n cevab n mah er günü bilebilece im.Aslan: Yön'le payla t klar n z? Cemil Meriç: Önce pozitivizm. Tanr sorusuna cevap veremem. Yön de bir taraf m benim. E er Tanr olmazsa. kendini parçalanm . H.bir adamd . Tanp nar bahtiyar bir adamd . Bunlar matematik birer realite de il ki. laiklikle din. Bunlar kaypak kavramlar. Ama ne kadar inan yorum.Aslan: Cemil Meriç külliyat nda el at lmayan dü ünce devi yok gibi. Bo una ba r yorum. Üçüncü bir hal çaresi yok..Aslan: Geçmi te sosyalist olman zla Yön aras nda bir ba kurulabilir mi? Cemil Meriç: Ben hiç bir zaman sosyalist olmad m. Tevfik Fikret zaman zaman bir anlamda Yön'cüdürler.Aslan: "Kimim ben?" diye soruyorsunuz günlü ünüzde kendinize ve insan kanser edecek . bir masal anlatt k ça da lar m za ve geçip gidece iz. Camus'nun yapt da bu. Müslüman m. H. Bilhassa materyalist hiç olmad m. Tanp nar benden ayd nl k görüyor ve 'Evet' diyor. Bir parça eklekti im. Belki ben ayd n olman n sorumlulu unu idrak ediyorum ama icaplar na ne kadar uyuyorum bilemem." Nas l oluyor da hem Büyük Do u kadrosundan hem de Yön kadrosundan olabiliyorsunuz?Neden buna mecbur hissediyorsunuz kendinizi? Cemil Meriç: Bu kelimeleri tarif etmeden kullanmak hata. ya inanacaks n ya intihar edeceksin.(1) Sisyphos Efsanesi'nde söyledi i gibi. nsan çok meçhullü bir problemdir. Noktalayaca z bir gün. sevebileceklerim(yani sosyalistler) dilsiz. imdiyse intihar bile edemeyecek haldeyim. Bu soruya cevap vermi . Cevdet Pa a'yla Weber. ntihar tam bir hal çaresi oluyor o zaman. Evet derseniz biter. nançlar m n bir k sm yla da öyle. nsan bütündür. Yani idealizmle materyalizm. H. dilimi konu anlarla(yani sa c larla) konu acak lak rd m yok" -parantez içleri soruyu soran n. Bence zorlu ve çetin bir yürüyü bu. hayat bir curcuna oluyor. Mesela dilimle Büyük Do u'ya mensubum. Ben Türkiye'de gerçekten sosyalist olabilece ini sanm yorum.
bir anlamda ki ili inizi en çok etkileyen kitaplardan biri oldu unu söylüyorsunuz. Babama okuttum. Gökalp'in bir Delf kâhinine benzedi ini sizden ö rendiler. Ancak. Russell. Bütün hayat m etkileyen bir tesiri olmam t r. Belli bir ça da etkilemi tir beni. benim üzerimde de il. Bulû ça nda. Pratik hayatta kendilerini ya ayabilmek imkan n sa lam yor bize. Gericilik nedir. Okumakla olmak neden aynile sin? Bir dü ünceyi ö renmek ayn zamanda bir ya ama biçimini ö renmektir. ruh dünyas nda kötü akisler yapt . Do ru. "E er yüzde yüz tutarl ysa. orada sözünü etti iniz Türk ayd nlar yla sizin aran zdaki fark nedir? Bu ülkede Peygamber'den 'Muhammed' diye söz etmiyor musunuz? Bir bat l n n konu ma veya yazma biçimi bu. Yobaz en güzel taraflar m zla biziz. Mesela Cumhuriyet'te . yan na itti" eklinde beyanlar n z var. H. Hemen arkas ndan." diyorsunuz.inas davran beni ister istemez gericilerin kuca na de il. Ama babam için ayn eyi söyleyemem. o dü ünce sistemi toptan tutars zd r ya da ilmî de ildir. sa nedir? Yeni Devir gazetesi hangi çizgidedir? Müslümanl k nedir ki böyle söylüyorsunuz? Cemil Meriç: Yeni Devir pek ciddi bir intiba b rakmam t r üzerimde. Babam hac yd ve mûtekit bir insand . San r m. "Solun kadir na. H. kimlik bunal mlar n okuduklar kitaplarda çözümleyen binlerce insan n -sa c ." Bu tespit. solcu.a rl ktaki bu soruyu öyle cevapland r yorsunuz: "Hayat n Türk irfan na adayan münzevi ve mütecessis bir fikir i çisi. Cemil Meriç: Biraz fazla alt n çizmi im "Madde ve Kuvvet"in. Çeli kileriniz son tahlilde normal olarak da kabul edilebilir." Sene 1974. Çeli ki bu. ilk defa rastlanan güzel bir kad n n insan üzerindeki etkisi bu. Büchner'in "Madde ve Kuvvet" adl kitab n n dü ünce dünyan z . bu yamal bohçada. biz. "Bir dü ünce sistemi" der. idealist veya materyalist olmalar bir ey de i tirmez. Sözün geli i öyle yazm m. bir dü ünür için yukar daki cevab n z yeterli mi? Kimsiniz siz? Kimlik söz konusu oldu unda sorulacak bütün sorulara cevap verebilecek birdü ünür mü yoksa arafta bir yaln z m ? Cemil Meriç: Arafta bir yaln z m. Evlad m. "Bat Felsefesi Tarihi"ndeydi. yani hem yalan hem do ru bunlar. Oysa günlü ünüzde. Elimden gelse herkese okurdum bu yaz y . Üzerinde resim var diye eve gelen kibritlerin resimli kapaklar n y rtard . Kitaplar n zdan birinde. slamiyet'in size aç klamad ey neydi de bu kitaba dört elle sar ld n z? Kaderiniz bence. slamiyet le ilgili olarak yazd n z hepsi birer manifesto niteli indeki yaz lar n z geliyor akl ma.kaderleriyle aynile iyor. Onun üzerinde tesirli oldu bu kitap. Türkiye gibi Ortado u'nun göbe indeki bir ülkede. Eserlerinizde bu türden yüzlerce ifade gösterebilirim. o ya ama biçimini icra etmek de il. Peki ama hocam. Ru en E ref'in 'Diyorlar ki' adl kitab n esas alarak yazd n z 'Diyorlar ki' ba l n ta yan yaz n z dü ünüyorum. görüyorsunuz. Hayat ma âmil de ildir. Onsekiz ya nda bir insan çarpar elbette.Aslan: Umrandan Uygarl a adl kitab n zdaki müthi makalenizi. kelimeler hiç bir ey ifade etmiyor. Benim ça da lar m. "Yobaza dü manl k tarihe dü manl k. okuduklar m z.Aslan: Günlü ünüzde yazd klar n zla kitaplar n zda yer alan dü ünceler aras nda çeli kiler var.
çizgide de i meden kalan tek unsur dü ünme biçiminiz yani diyalektik yöntem.29) Müslüman sosyalizmi pek itibar görmüyor bugün Türkiye'de. sf. yani hayat vard . Onun ' slamî Sosyalizme Do ru' adl bir risalesini okudu unuzu belirtiyorsunuz. Ailem ve çocuklar m için de öyle. Benim yükselmek gibi bir amac m olmad ."(Bu Ülke.Aslan: "Otobiyografileri hep üpheyle kar lar m. Ortodoks marksizme ate püskürüyor yaz lar n z. Genç Cemil Meriç'ten olgun Cemil Meriç'e uzanan. Tehlikeli bu. ha in bir adamd r Marks. Rodinson. Merakl okuyucular. sayfalar na bakabilirler. Ortodoks olmayan marksist dü ünürler ise daima tam not al yor sizden. Politikan n dili gizliliktir. "Önce eylem vard " diyorsunuz. Marks'tan daha çok severim. Do ru. dövü ken. yine de marksist dü ünceyle bir çok eyi payla yorsunuz. slamiyet aç s ndan. Cemil Meriç: Hay r. Bilgi problemine bak aç n z marksizmden izler ta yor. dipnot). ara t rma nesnesi maddedir. Bunlar n ba nda dü ünme biçiminiz var bence. mtiyazl bir mevkii yoktur. En masumlar . . Tarihin en namussuz. Bilginin kayna n n materyalist aç klamas bu. Talleyrand yükselmek istiyordu. H. Marks' n da hatalar vard r. Halbuki hayat n kendisi daima yeniye müteveccihtir.366. H. erif Mardin'e kar savunabiliyorsunuz. Bu sözünüz bana gençli inizin Tar k Mümtaz' n hat rlat yor. H. Çünkü hiç bir siyasi hareket içinde bulunmad m. Marks da bn Haldun ve Farabi gibi büyük dü ünce adamlar ndan biridir. Bilhassa polemik içinde ve dü manlar yla sava arak dü ünen bir adamd r. kitaplar n zda s kça vurgulad n z slamiyet sözkonusu oldu unda çeli kilerden birini do uruyor. ihtiyar nazeninler gibi a r bir tuvaletle ç kar tarih kar s na. çünkü vahyi d arda b rak yor. maddi gerçeklik vard .. Bir ey daha var: 'Umrandan Uygarl a'da(sf. Schumpeter ve di erleri. Be inci Bask . bilimin nesnesi. Dü ünen bir adamd r. Umrandan Uygarl a adl kitab n z n 231-261. Gerici benim. Proudhon'u.197) Sizin otobiyografiniz için de geçerli mi ayn ey? Cemil Meriç: Benimki için geçerli de il.(Bu Ülke. Musevi as ll d r ve bunun dü üncelerine büyük etkisi vard r. Ma aradakiler adl kitab n z n 391. Dü ünen hiç bir insan tarafs z olamaz. Marks' . evet. slamiyet. sizce yaln zca bir dü ünme biçimi. Talleyrand bir politikac yd .Aslan: Marksizme yakla m n z oldukça farkl . Eskinin devam n ister sa . Modern bilimin bu ilkeye dayand n kabul ediyorum.(3) Dü ünürken ve yazarken. Saint-Simon'u. en zeki adamlar ndan biridir. Sa mezarl k bekçisi.yazmay tercih ederdim.. O da bir insand r ve hatalar vard r. bende de i meden kalan diyalektik de ildir. Ama bu dü ünce biçimi. Tehlikeli. di er sosyalistler gibi. Önce eylem vard . Ayr ca. "Ben Müslüman sosyalistim" demi tiniz. Sert. Ancak. lmî namusumu az çok muhafaza etmi imdir. n a ise yorum demektir ve tart maya aç kt r.Aslan: Mülkiyet kar s ndaki tavr n z nedir? Daha önceki bir konu man zda. insan dü üncesine sayg d r. Proudhon'u yazarken ya ad n z iç hazz geliyor akl ma. K rk Ambar adl eserinizde. Sa 'a antipatim yok. syf. Ben insan dü üncesini bn Haldun gibi ikiye ay r yorum: n a ve haber. Talleyrand do ru söylüyor galiba: Dilin görevi hakikati gizlemektir. Haber'e oldu u gibi inan l r..
H. H. Bir uuralt tesir. H. Mülkiyet toplumundur.Aslan: En belirgin özelliklerinizden biri.. H. H. yani gözlerimin kapanmas ndan önce de .Cemil Meriç: Sosyalizm Türkiye'de ya amak için slamî bir veçheye bürünmek zorundad r. Cemil Meriç: Ben bu kutupla maya kar y m. Gurur darg nl klar ve benzeri eylerden do an ayr l klar.Aslan: Stendhal eline kalemi al r.Aslan: Ama bugün bunun tam tersi ortaya ç k yor.(4) slamiyet de sosyalizm gibi dü üncede bir devrimdir. dil konusundaki hassasiyetiniz de il mi? Cemil Meriç: Bir yazar olarak dili muhafaza etmeye çal r m. do ru mu bu sizce? Cemil Meriç: Olabilir. ilham gelmesini beklermi yazarken. lham da beklemem.Aslan: Cemil Meriç. Yazd klar m kadar yaz biçimim de önemlidir. Edebiyata tercümeyle geçtim. H. Siz nas l yazars n z? Cemil Meriç: Özel bir merasime tâbi de ildir. Kutupla ma yobazl kt r. Türk nesrine Frans z sentaks n getirdi. H. bizden sonra geleceklerin de hakk vard r. Yaz lar n zda konu ma cümleleri a rl kta. H. Onda. Frans zca'yla o kadar çok temas m oldu ki. Birbirlerine yakla mal d rlar. kendim yaz yorken de. Hayat m n manas bu. Topluma faydal oldu u sürece yararl d r. Bu konuda titizim. Mülkiyet daima tahdit edilmelidir. Yani herkes kendi zevki için tüketim yapamaz..Aslan: Türk Sa ' na ve Türk Sol'una tavsiyeleriniz nelerdir? Cemil Meriç: Türkiye'de sol'un sa la mas . Mülkiyet konusunda Saint-Simon gibi dü ünüyorum. Ben fark na varmadan bir etkisi olmu olabilir Frans zca'n n. Sa la sol aras nda büyük bir fark yoktur.Aslan: iirin tornas ndan geçmi bir dü ünürün üslubu diyebilir miyiz? Cemil Meriç: Y llarca iir yazd m. bizden önce gelenlerin de. bütün hüviyetimdir. Benli im. Konu uyorsunuz. Dikte ettirmenizden mi geliyor bu özellik? Cemil Meriç: Üslubum.Aslan: Yaz lar n z ba ka birine dikte ettiriyorsunuz.Aslan: Üslubunuz efendim? Cemil Meriç: Üslubum kendimdir. deniyor. yaz l yor. sa ' n solla mas gerekir.
P narba lar tutulmu tu. Kad n vazifeleriyle üstündür.Aslan: "Bir kad nla yeme e mi ç k yorsunuz" der Nietsche. Yahya Kemal. "Sak n k rbac n z yan n za almay ihmal etmeyin. Halbuki. Fevziye tam bir aile kad n .böyleydi. Tam bir erkek de ildi çünkü tam bir insan de ildi. ngilizce ö renimine dört ya nda ba lam t r. Hayat mdaki önemli varl klardan biri kad n. H. geline evlenme teklif eder. Kar m çok severim. Naz m. Hayat m n en mükemmel arkada .Aslan: Üstad m. Son derece fedakârd r. Onlardan daha büyük olamayaca m hissettim. mükemmel bir anneydi. Erkek kad n e itli i yoktur. H. sadakatiyle. Talihsiz bir izdivaç yapt . Dâhi bir salak. Kad n erkekten daha yüksektir bana göre. Talihim benim." Cemil Meriç: Budala. Salakt hazret. Delirdi zaten. H.Ebubekir soyundan geliyor. Hastal mda bana gösterdi i efkat emsalsizdir. Vazife taksimi vard r. Hz.Aslan: Kad nlara bak aç n z nedir? Cemil Meriç: Büyük bir sayg ve sonsuz bir sevgi. Mente o ullar boyundand . nesirde bana rakip olabilecek bir zirve yoktu. H. nsan insan yapan a kt r. Çok mükemmel bir . Fedakârl yla. nsanl n yüzünü a artan bir fedakârl k. ya ayanlardan Lamia. Necip Faz l. iiri neden b rakt n z? Cemil Meriç: Sevdi im airler vard . di eri kitap. Küçüklük duygusundan ileri geliyor onun bu özelli i. Ana mektebini ve Arnavutköy K z Koleji'ni birincilikle bitirmi tir. nsanlar aras ndaki biricik insani his. Davet edildi i dü ünde. Kad n bahsinde hiç bir zaman tatmin olmam t r. Roma'y Roma yapan asil ve büyük kad nlardan biriydi. Fark nda olmad bir zaaf vard kad na. Hasan Âli Yücel döneminde ba ar l ö rencilerin diplomalar n Roosevelt imzalard . H. Daima rahmetle anar m. Diplomas nda Roosevelt ve Hasan Âli'nin imzalar var. Kar m öldükten sonra onun yerini ancak Lamia Han m doldurabilirdi. H.Aslan: Lamia Han m'dan sözeder misiniz? Cemil Meriç: Son derece sevdi im ve son derece sayd m müstesna bir insand r. nsanlar aras ndaki yerini bulamam t r.Aslan: A ka inan yor musunuz? Cemil Meriç: Elbette. Sakin bir zevceydi. " nsan n tanr olmad n n tek belgesi göbekalt d r" diyor bir yerde de.Aslan: Kad nlar bahsinde hayat n zdaki en büyük yeri i gal eden kad n kimdir efendim? Cemil Meriç: Ölenlerden kar m Fevziye. Sanm yorum. Mükemmel bir hocad r. K rk y l n üzerinde bir beraberli imiz oldu onunla. a k.
Talihim bu. Türkülere özel bir zaaf m yok.Aslan: Hangileri mesela? Cemil Meriç: u anda s ralayamam. Farketmez. H. H. H.Aslan: iiri b rak n z n tarihini hat rl yor musunuz? Cemil Meriç: Acaba b rakt m m ? Söyleyemem ki bunu. H. Çünkü mesuliyet yoktur. Tanp nar' n ö rencisidir. Ac lar insan ruhunu biliyor. Herhalde Mo ollar'dan kalma bize. bir ülkede" Cemil Meriç: Evet. H. H. Liberal ve demokrat m. En kötü yan m z müsamahakâr olamay m z. .Aslan: Yaz lar n zdan birinde "Dü üncenin kuduz köpek gibi kovaland ya ad m zdan söz ediyorsunuz. Bedbahtl k içinde bahtiyar m. Sevdi im insanla birlikte dinledi im müzi i severim.Aslan: Ne tür müzikten ho lan yorsunuz? Cemil Meriç: Umumiyetle alaturkay severim.Aslan: Büyük yazar olmak için sizin hayat çizginize benzer bir yolu katetmek gerekir mi? Cemil Meriç: Gerekir. Sevdi im bir insanla dinlemeliyim müzi i. Ac çekmeyen.Aslan: Sizin için demokrat diyebilir miyiz? Cemil Meriç: Elbette evlad m. H.Aslan: K z n z efendim? Cemil Meriç: K z m mükemmel ve emsalsiz bir evlatt r.ngilizce hocas d r Lamia. H. ster otobüs müzi i olsun ister klasik. Nesri iir haline getirmeye çal t m.Aslan: Liberal terimini hürriyet anlam nda m kullan yorsunuz? Cemil Meriç: Evet. Ama sevdi im türküler de var. Re at Nuri ile akrabad rlar.Aslan: Ayd nlar m z konusunda söyleyecekleriniz var m efendim? Cemil Meriç: Bu konuda söyleyece imi söyledim galiba. Türkiye'de ayd n yoktur. insan olamaz. Gerçek bir demokrat m. Ta ma suyla de irmen döndürüyoruz. H.
Günde üç paket. H.Aslan: "Her kitapta kendimizi okuruz. . Çabuk k zar m. bu binlerce insandan yaln zca birer tanesi birbiriyle kayna r ve anla r. Hassas bir kad nd . Lüzumundan fazla hassas m. H. Çok zengin bir masal dünyas vard ve masallar anlat rd bana. Be karde iz. Hayvanlar çiftle ir. Babam n dedesi Dimetoka müftüsüydü. Ümit'in pi irdiklerini de severim. imdi içmiyorum. Annenizden hat r n zda kalanlar neler? Cemil Meriç: Muhterem bir han md annem. Neden kendimizle yatar z her kad nda? Cemil Meriç: Kad nla bir parça bize yak n oldu u ve bizi sevdi i için yatar z. Ba tan a a zaaf m. Sonra b rakt m. söyleyeyim: Annemdir" der Abraham Lincoln. Yani bunlar teke irca edebiliriz. Neden ba ka bir varl a de il de kad na? Cemil Meriç: Hayat mda iki önemli varl k var: Kad n ve kitap.Aslan: Bir denemenizde kitaplar kad nlara benzetiyorsunuz. Aynile irler. Bilhassa bulgur ve etle yap lan yemekleri. Kad n ve erke in bir araya gelmesinde. Bütün yemeklerini severim Lamia'n n. Her insanda binlerce insan vard r. belli bir ölçü içinde kad nlara zaaf m var. En son olarak da hastalan nca b rakt m. Kad n da insan kitap da insan. Bende de var ayn hassasiyet ve bu.H. kendimizle yatar z her kad nda" diyorsunuz. Okumaya dü künüm. H.Aslan: "Bana okudu unuz kitaplar n en güzelinin hangisi oldu unu soruyorsunuz. Her insan gibi. insanlar birle ir. Bu yüzden biraz mar k büyümü üm. Benim soyad m asl nda Hocazâde'dir. Soyad Kanunu'yla de i tirildi. H.Aslan: Kitab kad na benzeten ba ka bir dü ünür hat rl yor musunuz? Cemil Meriç: Hat rlam yorum. Lamia'n n yüzünden tekrar ba lad m. lk mektebi bitirmi ti annem. Ailenin ya ayan tek erkek evlad benim. çabuk sevinirim.Aslan: Sevdi iniz yemekler neler? Cemil Meriç: Lamia'n n pi irdi i yemeklerin hepsini severim.Aslan: Zaaflar m diyebilece iniz özellikleriniz neler efendim? Cemil Meriç: Çok. kisi de insan. H. Bu soyad Haf z dris Efendi'den geliyor. tekle ir. H. Babamla akrabayd lar. annemin bendeki etkisidir. çabuk dar l r m.Aslan: Sigarayla aran z nas l? Cemil Meriç: On yedi ya mdan bu yana sigara içerdim.
rfan biziz. edebiyatta ise birbirine ayk r çe itleri ba da t ran geni s n rl zevki ifade eder. 3. Hakan Ula ' n notu: 1. sizin söylemek istedi iniz bir ey var m ? Cemil Meriç: Her cevap noksan..Aslan: Neden Fransa'da? Cemil Meriç: En çok Frans z kültürüyle temas halinde oldum.Cemil Meriç. geçmi ten bugüne idi. Ancak "Hind Edebiyat "n çok severim. Altm küsur y ld r Frans zca'yla u ra yorum. "Umrandan Uygarl a"n n tersi. H. Yeni bir kitap haz rl yorum. nsanlar n severim.Aslan: Kitaplar n za çocuklar n z hissiyle bakt n z oluyor mu? Cemil Meriç: Fazlas yla elbette. Sonradan "Bir Dünyan n E i inde" ad yla bas ld . nsanlara verebilece im mesaj bu.Aslan: Kitaplar n z aras nda tercih yapabilir misiniz? Cemil Meriç: Yapamam. kültür Avrupa.. Hayat m n bütün tecrübesi.Aslan: u anda seyahat etme imkan n z olsayd hangi ülkede olmak isterdiniz? Cemil Meriç: Fransa'da. "Bu Ülke"yi de severim. H.Aslan: Lamia Han m yüzünden? Cemil Meriç: O içiyordu çünkü. yeni kitab m bugünden geçmi e. Bat 'dan Do u'ya gibi bir ey. Cevaplamak ay klamakt r.Eklektizm: Felsefede. ba ka bir yerde "O'nsuz bir sosyalizm hatta O'nsuz bir Bat dü üncesi . Kafam n gönlümün çocuklar . "Umrandan Uygarl a". H. Dü üncelerim tohum halinde "Bu Ülke"dedir. H. Lamia'yla O'nun memleketi olan am'a da gitmek isterdim mesela. Onlar da çocu um. uyu abilir tezleri toplay p uyu amayanlar n bir yana b rakma e ilimini. H. 2.H. "Kültürden Irfana" olacak ad .Aslan: Benim sormad m.Aslan: Yeni bir çal man z var m ? Cemil Meriç: Evet.1960 y l nda bir otomobil kazas nda ölen Albert Camus'nun intihar etti ine inan l r. H.
iradesini. deseydim.. anar izm de.) .... önyarg lar n kal n duvarlar arkas nda hep ayn teraneleri tekrarlar.. Faiz bir sömürü arac d r. Peki ama: Mülkiyet nedir? sorusuna niye ayn ekilde. Bat n n bütün doktrinleri içinde slamiyet'e en yak n olan felsefedir.Pierre Joseph Proudhon için "Bir Facian n Hikâyesi" kitab nda da öyle yazar: "Proudhon ça m z n en büyük dü ünce adamlar ndan biri. Proudhon.. Ülkemizde sa ." Not: Yukar daki röportaj Cemil Meric Dü ünce platformuna ta yarak sizlerle payla mam z sa layan forum üyelerimizden Hakan Ula Bey e ükranlar m z sunuyoruz."Mülkiyet Nedir?" kitab yla ünlenen Proudhon'un bu konudaki görü üne bakal m: "Kölecilik nedir? sorusuna cevap vermek durumunda kalsayd m ve tek kelimeyle: Cinayettir. H rs zl kt r. Ülkemizde sol.. yani bu ikinci sorunun asl nda birincinin de i ik bir biçiminden ba ka bir ey olmad n hemen anlatabilmekten emin olarak. Oysa Proudhon ayd nl a ko an her insan için de erli bir k lavuzdur. slamiyet de bir nomokrasi(kanun hâkimiyeti) dir. I te devrimlerin giri kap s . Gerçek sosyalizmi. Ne eme in. slamiyet için vahiy yani ilâhi eriat..... dolay s yla da mülkiyetin nedensiz bir sonuç oldu unu iddia ediyorum." 4. ne mülkle tirmenin ve ne de yasan n mülkiyeti yaratamayaca n .. Yaln z. cevab n veremiyorum?. anar izm için nomos(kanun) mâ eri ak ld r. üstada göre. Kilisele en sosyalizmin hür tefekküre tahammülü yoktur. Türk Edebiyat Vakf Çar amba Sohbetleri Türk Edebiyat Dergisi (Türk Edebiyat Vakf ¶n n geleneksel olarak düzenledi i "Çar amba Sohbetleri" ne Ahmet Kabakl ¶n n davetlisi olarak kat lan Cemil Meriç¶in yapt konu ma ve di er kat l mc larla aras nda geçen sohbetler.. emekten do mayan her kazanc mahkum eder. Niçin k nanacakm m bundan dolay ? Mülkiyet h rs zl kt r!. Proudhon'un temsil etti i anar izm.. bu dürüst ve samimi insana kulaktan dü mand r. gerçek demokrasiyi bütün buutlar ile tan mak isteyenler kilisenin afarozuna u ram bu yavuz ve samimi yol göstericiyi tan mak zorundad r. ki ili ini çekip alabilme gücünün ölümüne bir erk oldu unu ve bir insan köle haline getirmenin onu öldürmekten farks z oldu unu ispatlamak için uzun boylu konu maya ihtiyaç kalmaks z n anla l rd dü üncem.tasavvur edilemez" diye and -anar izmin babas say lan. insandan dü üncesini.
Konu man n mahiyeti hakk nda da bir fikrim yoktu. gönlü olan. serbestî halinde ya ayan bir ak nc lar toplulu u. Tanzimat'tan sonra Bat 'yla temas ettik. gaziler" toplulu udur. Fénelon'un hikmet ve siyasetle dolu olan eseri veliahta siyaset ö retmek için kaleme al nm t ve hikâye sadece bir süsten. Nitekim senelerce eser. bir cazibeden ibaretti. Yani bir nevi Kelile ve Dimne. Bu bir tesadüf eseri de il. idare sanat n ayd nlatan bir eser istiyordu. bir nevi siyasetname ar yordu. Edebiyat insan dü üncesini.. Yusuf Kâmil Pa a bu eseri müzeyyen üslûpla Türkçe'ye kazand rd . Bu imtihan sadece k ymetli dostumun arzusuna uymak için yerine getirmeye çal aca m. ko tum geldim. mütemadi bir co u halinde. edebiyat saray önce iki hücrelik: Bir. insan duygular n en mükemmel ekilde ifade etme sanat . edebiyat bir bütün. "Bat n n manevi fetihlerinden faydalanma arzumuzu" isabetle ba latt k. Bana bu kadar güzide bir mecliste sadece dinleyicilik dü erdi. Yoksa Télémaque'in romanla hiçbir alâkas yoktu. . muhterem Ahmet Kabakl Beyefendi'ye te ekkür ederim. Tehlikeli bir macerayd bu. Bugün de bu te hisim bütün s cakl yla devam etmektedir. Ferman buyurdular.Cemil Meriç: Efendim. Kabul buyurursunuz ki bu kadar güzide bir mecliste hiçbir haz rl k yapmadan konu mak çetin bir imtihand r. "fâtihler. Her eyi kucaklayan bir sanat. Mekteplerde okutuldu ve nesiller için bir üslûp hocas mahiyetini ta d . Filhakika. bir nesir hücresi. Konu mam bir cesaret olacak. Edebiyat kâ anesi. Edebiyat Vakf 'nda yap lacak bir konu man n edebiyata taalluk etmesi bence münasip olur. Nesir. nazm n yan nda bir parça daha fakir. kabiliyetini ilk ke fedenlerden biri s fat yla iftihar duymu tum. y llarca önce serefyab olmu . dili ve muhtevas bak m ndan büyük ra bet gördü. Cemil Meriç: Bu kadar nadide. Ahmet Kabakl : Esta furullah. Fransa'dan yap lan ilk tercüme Yusuf Kâmil Pa a'n n Télémaque tercümesi. Çünkü Türk milleti heyecan duyan. Kâmil Pa a insanla cemiyet aras ndaki münasebetlerin hududunu çizen. naz m hücresi. dünyam z geni letmek istedik. "Bu itibarla. Birçok kazançlar n yan nda birçok felâketler de mukadderdi. bu kadar güzide bir toplulukla kar lanaca m ummam t m. Bu itibarla en küçük bir haz rl a imkân bulmadan. Büyük âirler yeti tirmi iz. Fakat Bat kar s ndaki susuzlu umuzu. As rlardan beri naz m hücresi a z na kadar dolu. Efendim.. Ahmet Bey'in iltifatlar na da bilhassa te ekkür ederim. sadece gönlümden emir alarak huzurunuzda bulunuyorum. Frenklerin tabiriyle "sanatlar n sanat .
Bu. Nitekim iki roman yazm t r: ntibah. Geni halk kitlelerine hitap eden. Daha çok romana. Bütün dünya irfan na çevirmi lerdi. Bat y bütünüyle tan mak bilhassa tefekkür sahas ndaki fetihlerinden haberdar olmak arzusundayd . ahika idik. Rousseau'nun çtimaî Mukavele'sine e ilir. okumaya al t ran. fakat onun romanc l geni tabakalar irfan bak m ndan zenginle tirmek gayesini güden. komünizm vs. Bir kelime ile edebiyat o ça için sadece bir e lence de ildir. Bizim dikkatimiz Bat 'n n sadece dikenlerine yapraklar na tak ld . Rüzgâr n tesadüfen önümüze serpti i birkaç kuru yaprakla u ra t k. bir Tunuslu Hayreddin. Ben öyle san yorum ki büyük fikir buhran m z n kaynaklar ndan biri de bu siyasî irfan eksikli idir. bir insan yaratmak sanat yla u ra r. gibi izm'ler. Çünkü iirde biz büyük bir merhale idik. Tanzimat devrinde tan mak istemi tik. Osmanl fazla ciddi ve vakurdu. Bat ya teslim olmak de ildir. Bu sebeple insanla cemiyet. Cezmi. hiçbir ciddi mütefekkirin alâkas n çekmezdi.. hikâyenin imkânlar ndan faydalanarak kendini okutturmak isteyen bir te ebbüstü. Nam k Kemal. Bir kelime ile günümüzün insan . Osmanl 'n n Bat 'dan alaca herhangi bir edebiyat nevi yoktu. Nam k Kemal ve Ziya Pa a da öyle. Tanzimat' n ba ar s zl yla birlikte son buldu. Osmanl lar elbette ki dünyan n en büyük idarecileri. . Bu itibarla kültürü bütün olarak ele alan Osmanl cemiyeti siyasî kültüre de ehemmiyet vermi ti. do rudan do ruya siyasî irfan m z n yoklu undan faydalanm lard r. Marksizm bütün sahte cazibesi ve sahte ilimcili iyle kafalar istilâ etti. Plutark' n birçok yaz lar n tercüme ettirip. Tanzimat devrinde Bat fethedilecek bir ülkedir. Osmanl kay ts z de ildi. maceran n cazibesinden istifade eden ikinci derecede bir nevi idi. Montesquieu'nün Kanunlar n Ruhu adl eserine e ilir. Bu bo lu u doldurmak için elbette ki izm'lere ihtiyaç vard . Biz Bat 'y bütün olarak tan mad k. iktidar problemlerini konu alan kitaplar Osmanl tecessüsünü tahrik ediyordu. Küffar n topraklar n nas l fethetmi sek. Üçüncü Murat zaman nda Machiavelli'nin me hur Hükümdar' defalarca Türkçe'ye kazand r lm t . Ormanla hiç me gul olmad k. hikâyeye yani vakit geçirmeye dald k. meçhul de ildi. Bat 'da da öyleydi. Roman ise bir e lence unsuruydu. Bat 'da kendi susuzlu unu giderecek eserler ar yordu. okumu tu. Tanzimat devrinde Nam k Kemal de roman yazm . Sezar' n Galya seferlerini tercüme ettirmi . Birçok siyasetnameler elden ele dola yordu. Bir Cevdet Pa a. günümüzün en entelektüeli ark' de Garb' da tan mayan acayip bir mahluktur.. Emile'i Türkçe'ye kazand rmaya gayret eder. en büyük medeniyetini yaratan insanlar. 1960'lardan sonra Türkiye'yi salg n bir hastal k gibi istilâ eden Marksizm.Efendim. Tabiat yla bu. anar izm. Yani a açla me gul olmad k. Haddizat nda Osmanl Bat l la mas diye bir ey yok. Ondan sonra Bat 'n n bu çe it eserleri kar s nda daha az tecessüs gösterdik. Daha sonraki Osmanl padi ahlar da dünya tefekkürüne bigâne kalmam lard . Balzac'a kadar Bat 'da roman ciddiye al nmaz. Bat iirinin bize verece i bir ey yoktu. fikriyat n da fethetmek arzusunu duyuyorduk. Bu itibarla bak lar n bütün dünyaya çevirmi lerdi. o ça n belli ba l mütefekkirleri tefekkürü bir bütün olarak ele al rlar. Ziya Pa a. Fatih'in tecessüsü de fetihleri gibi cihan ümuldu. insanla devlet.
Çünkü dünyada yaln z ya am yoruz.Evvelâ insan dü üncesi bir bütündür. Biz Asya ile yani kendimizle me gul de iliz. Do rudan do ruya ders olarak okutulur. Elbette Machievelli de Avrupal d r ve Avrupa'n n siyaseti ahlâktan ay ran. Bu söz bir cinayet fetvas d r ve Machiavelli'ye de il. Bütün büyük fikir adamlar . Machiavelli'den zaman m za kadar Avrupa'y i gal eden. Asya ile Avrupa insan beyninin iki yar m küresidir. Yani Machiavelli nas l bir cemiyetin adam d r. Bu söz ona ait de ildir. Avrupa insan n n saadet ve felâketine sebep olan tarihi vakalar bilmedi imiz gibi bu tarihi vakalar n semeresi olan nazariyeleri de bilmiyoruz. insan sadece menfaatlerine esir bir robot. Asya'y tan madan Avrupa'y tan maya.. büyük ke ifler yapm bir insan toplulu udur. Biz Avrupa'n n pisliklerini. Osmanl n n bir valisi bile Machiavelli'den çok daha iyi biliyordu insan ruhunu ve insan . bir siyasî edebiyat dersi vardir. Bu itibarla sadece kula m za üflenen formüllere ba l robotlar haline geli imiz siyasî kültürümüzün eksikli inden kaynaklanmaktad r. dünyay da tan mak mecburiyetindedir insan. irfanla alâkam z kalmad . fakat bu çeviriler ciddi bir bilgiyle ku at lmad için hakikî de eriyle tan nmam t r. Dü man olarak da tan mak mecburiyetindeyiz. Tarihimizi unuttuk. tiraf ederim ki üniversitelerimizde de ciddi bir siyaset kürsüsü yoktur. neyi temsil etmektedir. M s rl Mehmet Ali Pa a Machiavelli'yi tercüme ettirmi . nas l yeti mi tir. büyük fetihlerde bulunmu . Elbette ki irfan. Fakat kendini tan mak formülü son derece kucaklay c bir formüldür. mülevvesat n . bir homo politikus olarak vas fland ran bir insan n mü ahedelerini billurla t r r. Fakat buna mukabil Bat 'y da tan mad k. Nitekim rivayet edilir ki. Gerçi ecdad m z. Fatih'ten itibaren daha do rusu Selçuklulardan itibaren dü ünceyi bir bütün olarak alm lar. bilhassa Servet-i Fünun devrinden itibaren unutulmu tur. kendini tan makla ba lar. Meselâ Machiavelli. Bu söz Fransa'ya Avrupa'ya as rlarca tahakküm eden Cizvit tarikat n n kurucusu olan bir din adam na aittir. Fransa'da bir siyasî kültür. Bu ekilde tefekkür olmaz.. Rönesans'tan beri tefekkürde büyük merhaleler alm . Meselâ Machiavelli'ye atfedilen "gaye vas talar mübah k lar" sözü bile haf zalar m za yanl geçmi tir. insanla devlet aras ndaki münasebetleri dikkatlerine tevcih etmi lerdir. eserinin de eri nedir. Biz kimiz. adeta hastal klar n ithal eden bir kumpanya haline girdik. Fakat bu son zamanlarda. bütün büyük ara t r c lar talebelerin kültürüne malzeme olarak haz r ve aç kt r. dost olarak da. adamlar na okutmu ve yirminci sayfaya kadar dayanabilmi . Hiçbir kitap haz rlanmam t r. Fakat Marks'tan evvel tan nmas gereken adamlar var. Avrupa'y tan madan Asya'y tan maya imkân yoktur. Kendini tan mak dü man n da tan makt r. adiliklerini alan. bunlar hiçbir zaman anlat lmam t r. Dü man veya dost Bat . dilimizi unuttuk. nas l bir tarihten geldik. elbette ki Marks' da tan mal d rlar. Bu itibarla politikayla u ra acaklar. Ignagio de Loyola'a aittir. "Bu gâvurun bize ö retece i bir ey yoktur" demi . Kendini tan mak için çevreyi. Gerçi Machiavelli defalarca çevrilmi . hangi hakikatlere k tutmaktad r. hangi kavgalar n neticesinde bu hale geldik.
ihtilâl hakk ndaki büyük tefsirler. nsan ilimleri geli tikten sonra roman n sahas kalmam . Tarihimiz boyunca bu tezad ya ad k.. Bugün Marksizmin kazand budalaca itibar ve dü künlük do rudan do ruya bu bo lugun eseridir. neyi temsil ettikleri. Memleketimizde bir siyasî edebiyat do mam t r. Bütün samimiyetiyle tan m yor tabiî. Yani roman ölmektedir ve ölecektir. Do u'ya ait büyük siyaset eserleri hepimizin meçhulüdür. sosyoloji. Roman Roman ancak. daha sonra Frans z ihtilâli. psikanaliz i ler. kendi ölçülerimiz içersinde biz de yapmak mecburiyetindeyiz. mektep kitab olarak okutulur. Çok daha ciddi i lerle u ra an Türk slâm ayd nlar . ihtilâli haz rlayan mütefekkirler. büyük tahliller okutulur. bizi nas l istismar edece ini biliyor. Fakat bugün politikaya at lan insanlar n elbette ki bütün politika üstatlar na ihtiyaçlar vard r. slâmiyetin romana kar gösterdi i alâkas zl k sebepsiz de ildir. Zaten Do u'da ve Bat 'da en büyük hazine olan Binbir Gece yetmi tir. Bugün bir siyasetname. antropoloji i ler vs. Tilki aslan tan maz. Bu itibarla büyük idarecilerin ihtiyac yoktu. Elbette ki geri toplumlarda büyük yeri olan fakat netice itibar yla ilerleyen bir toplumun itibar etmeyece i bir edebiyat nevidir. kar s na ç kacak ilk mütefekkiri. Onun i tigal sahas . muhtevas kalmam . ilme verdi i de erden ileri gelmektedir. kahramanl temsil ettik. roman demek haline geldi. biz aslan z. Avrupal neden bahsetti ini biliyor. hangi artlar içinde do duklar . Yani bir roman merak istilâ etti bizi. kendi dünyas ndaki fikirleri kaynaklar ndan ba layarak zaman na kadar geçirdi i bütün dönemeçler içinde bilir. Halbuki edebiyat demek roman demek de ildir. Sadece Avrupa'n n ikinci derecede müelliflerini ve ikinci derecede eserlerini ald k. so uk dü ünceyi. Bizde roman do may sebepsiz de ildir. . onun bildi i eyler bizi esir etmek için kâfidir.. Evvelâ on alt nc as rdan ba layarak mutlakiyeti savunanlar. Ö renmedikçe. Ayn cinsten insanlar birbirlerini tan r. nas l bahsetti ini biliyor. Edebiyat m z n en fakir taraf siyasî edebiyatt r.. Çünkü Avrupal tilkidir. edebi k ymeti olan kalabal k üzerinde büyük etki yapan. Fakat bizim de esir olmamam z için mutlaka ayn bilgilerle mücehhez olmam z gerekir. Nihayet birinci dünya sava ve sonras n n mütefekkirleri. dü ünceye neler getirdikleri de uzun uzad ya anlat l r. O hileyi. Fakat ç plak olarak okutulmaz. bir Kelile ve Dimne. Yani bir Frans z. hikâyeler yetmi tir.. Roman sadece sinema gibi aylak tecessüsleri avlayan bir nevidir. feragati. so uk kanl dü ünceyi tan d . ilk izm'i yegâne reçete telâkki edecektir. Hiçbir temayül fark gözetilmeden. Edebiyat demek. nsanlar tan yor ve tarihi tan yor. psikiyatri i ler. Bu itibarla onlar n yapt n . Çünkü roman n konusu insand r. geni kalabal klara seslenen bir edebiyat nevidir. Biz vefay . Halbuki yirminci asr n ba lar nda Fransa'da demin de belirtti im gibi bir siyasî edebiyat dersi vard r.cemiyetlerini. tarihin ak na istikamet veren kitaplar. Ayr ca roman yazmaya itibar etmemi lerdir. nsan tabiat n psikoloji i ler. Tilki ve Aslan Avrupa'n n bize göre üstünlü ü de fikre. Yorumlar yla beraber okutulur. K ssalar. romanla u ra mak ihtiyac n duymam lard r.
tek siyasetçisi Marks de ildir. sedire uzanarak. lim bu vazifeyi yapmaktad r. Bu yazar. Çünkü mesele insan ruhunun karanl klar na k serpmektir. limler geli tikten sonra psikoloji bir ilim hüviyeti kazand ktan sonra roman neyi halledecek. nsanlar tekâmül ettikçe ciddi bir olgunluk devresine geldikçe. Fakat bu mutlak de er de ildir. Sadece üslubuyla kendini okutan bir edebiyat türüdür. sigaran z yakar. bulan kt r. Bu üslubu psikoloji ve psikanaliz de gösterebilirse elbette ki roman n yerini alabilir. psikolog da de ildir. vakit öldürmeye yarayan birer parazit tür haline gelecektir. neyle me gul olacakt r? Çünkü ilim demek laboratuar demek. henüz ilimler geli medi i zamana mahsus bir edebî türdür. cemiyetlerin münasebetlerine ve insan ruhuna k tutan bir ilimdir. nsan tan mam z kolayla t rm t r. Romanc tarihçi de ildir. kahvenizi içer okursunuz. Marksizm bir ideolojidir. Psikoloji geli tikten sonra roman n sahas kalm yor. Siyasî Edebiyat Roman n d nda insan inceleyen bir ba ka ilim de siyaset ilmidir. sosyoloji de yapmaktad r. deoloji ilmi de içine al r. roman okumak ihtiyac ortadan kalkacakt r. limler. siyaset ilmini tan makt r. roman taht ndan indirmektedir. Marks belli bir devirde belli bir cemiyetin belli meselelerine k tutmaya çal m bir fikir adam d r. Belki de yirmi birinci as rda romana hiçbir ihtiyaç kalmayacakt r. insan vicdan na e ilen bir yazard r. Maalesef biz masal dinlemeye al m insanlar z. büyük fedakârl a ihtiyac olmad için odan za çekilip. Psikolojinin. onlar konu turmak mesuliyetten kaçmakt r. Demek ki vaktiyle roman büyük hizmetler etmi tir. çünkü cahiliz. Fakat bu kültür ciddi de ildir.Roman buhranlar içinde ç rp nan bir ça a. nsanlar olgunla t kça romana itibar azalacakt r ve azalmaktad r. Roman tecessüsümüze hitap etti i için. sosyolog da de ildir. Romanla televizyon ve sinema aras nda büyük bir benzerlik vard r. Elbette de eri vard r. Yani dünyan n tek dü ünce adam . m uhayyel ah slar ç kartmak. Bu i te evvelâ Avrupa'n n yapt klar n bilmekle mükellefiz. Bunlar n hepsi bizi tecessüsümüzden yakalayan ve sadece vakit geçirmeye yarayan. ilimler geli inceye kadar çok i yapm t r. Bu sayede kültür de edinebilirsiniz. sosyolojinin kayna nda roman vard r. çat k çehresi ho umuza gitmemektedir. fakat ilmin yan nda ba ka aldatmacalara da ba vurur. Masallarla oyalan yoruz ve ilmin ciddi sesi. Roman "ben"e tutulan. insanla cemiyetin. Romanc sadece ilimlerin geli medi i bir ça da insan uuruna. Roman itibardad r çünkü mesuliyetimiz yoktur hepimiz mesuliyetten kaçar z. Siyaset. Dü üncelerimizi ba ka kahramanlara söyletmek. Marks'tan sonra da gelmi ve gelecektir. oysa mutlak olarak politika ilminin getirece i a muhtac z. Bu itibarla siyaset ilmiyle yak ndan ilgilenmemiz ve ona edebiyat n bir dal olarak itibar etmemiz lüzumlu ve faydal olacakt r. deolojilerden kurtulman n tek çaresi ilmi tan mak. Roman itibardad r. Marks'tan önce çok daha büyük adamlar gelmi . ilim demek kendine mahsus bir dil demek. "ben"in garip taraflar na tutulan bir aynad r. ciddi de iliz. .
yenmek yenilmek aç s ndan ö rendi imizi ifade eder. büyük dü ünce adamlar n n tevazular da o ölçüde büyük oluyor. nas l bir çevrede do dular." Yavuz'un cevab öyle: "Bre mel'un. edebiyat m z. Bir gün bir yabanc yla arabada giderken. ben seni çoktan azat ederdim. Frenklerin politika ilmine kar . nas l ifade ettiler. bir Fatih rastgele yeti mi de ildir. senden daha iyisini yerine koyamam. sonra kendi siyasetnamelerimizi bilmeye. imdilik maruzat m bundan ibarettir. aff n z dilerim. Onu yeti tiren bir anne vard r. pek tabiî. ahlâk n d nda bir politika olur mu. Tedbirleri alacak olan. Bunun için de evvelâ mevcudu bilmekle mükellefiz. radyodan verilen on alt nc asra ait bir musiki dikkatimizi çekti. Halbuki bizim medeniyet tarihini bilmemiz gerekti ine i aret eder. Büyük devlet adamlar yeti tirmi iz.Bat 'ya kar kendimizi müdafaa etmek için mutlaka siyasî edebiyat kurulmas na muhtac z. Muhteval bir sohbeti bize lütfettiler. bunlar üzerinde dü ünmeye. neyi. Bat olacakt r. Evvelâ Bat 'y tan maya. Bat insan bugün insan ve cemiyet problemlerini son derece iyi bilmekte ve bu problemlere kar son derece uyan kt r. . Yavuz Selim'e bir gün veziriazam der ki: "Beni azat edin. Tarihçi kendisine "Bu camii kimler yapt ?" diye sormu . Kelile ve Dimne'den ba layarak kendi siyasî eserlerimizi birer birer ele al p nas l bir toplumda. Cahit Atasoy: Efendim." Yine." Bizim mimarîmiz. "Bu camii sizler yapamazs n z. Böyle bir insan n yeti mesi mühimdir. Bu yabanc sanatkâr n eser hakk ndaki kanaati öyleydi: "Muhte em bir üslûp. bir Yugoslav tarihçisine Süleymaniye Camiini gezdiriyormu . Size lây k bir konu ma yapamad m. Hepsi mücessem ve hepsi yüksek. insand r. Ahmet Kabakl : Efendim. Meselâ Abdülhak inasi Hisar Bo aziçi Mehtaplar 'nda dert yanar: Tarihi. Efendim. resmimiz zirveye yükselmi tir. olmaz m ? Bütün bu meseleleri ayd nlatmal y z. Bu bak mdan. tedbir alacak komple insan yeti tirmek meselesi çok mühimdir. siyaset ilmi çareler arama. tedbirler almak mânâs nda midir? Cemil Meriç: En geni mânâda insanlar idare etme sanat d r. Hemen arkas ndan ilâve etmi . musikîmiz. Onlar n büyük tecrübeleri. ster istemez bu konularda metot olarak hocam z." Yine Hamdullah Suphi Bey bir konferans nda anlatm t . büyük ba ar lar vard r. bizim slâmî bir politika ilmi kurmam z artt r. Cemil Atasoy: öyle bir ey akla geliyor. Kendilerine müte ekkiriz. tahliller yapmaya muhtac z. Sizin ani kararlar n z kar s nda bir gün benim de boynum gidebilir. Devletle fert aras ndaki münasebetleri en iyi ekilde yürütmek sanat d r. ahlâkla münasebetleri nedir. çoktan boynunu vurdururdum ama.
" htilâlden iki sene sonra Fransa'da tekrar bir mahkeme kurulur. yanma hadisesinin bir oksidasyon oldu unu havada oksijen diye bir gaz n bulundu unu ke feden. iade-i itibar ettirir ve muhte em bir cenaze töreni tertip eder. dünyan n gelmi geçmi en büyük kimya âlimlerinden biri. Bugün de bilindi i gibi dünyan n her yan nda tütünü muhafaza için bu metot kullan l r. Kendi gayreti ve kazanc yla buray . tefekkürüne bir yerde müdahale eder ve onun patolojisini de tetkik eder. Bu mukayeseyi yapabilmeniz için bunlar arzettim. hocalar var. Lavoisier bir metot bulmu tu. Be erî ilimlerin en mühimidir. "Bu ba kesmek için. Tütünlerin k r lmas n önlemek için. Tarih tekerrürdür. Buras dünyadaki bütün ilim adamlar n n ziyaretgâh . O zamanlar kurulmu olan bir ziraî te kilât n ve Frans z barut komisyonunun âzas . Onu vefat ndan iki sene sonra g yaben muhakeme eder. Onu beraat ettirir. Lavoisier (Lavuaziye). Mara âlim olma merak ve iddias nda ama sadece nutuk atma merakl s . Tütünü satan kendi olmad na göre böyle bir suçlama yersizdi. bir i gal gücüdür. Bu Lavoisier'nin mahkemesinde âzalardan Mara da bulunmaktayd . Psikiyatriyi kuru bir t p dal zannedenler vard r. metabolizma denen hadiseyi. Kendisinin Paris'te laboratuar var. Yine Lavoisier. bir an yetti. Baz lar na göre Osmanl . htilâl mahkemesinin cevab udur: htilâlin âlimlere ihtiyac yok. tham edildi i suç da u: Tütünü nemlendirip a rla t rma. Son derece de vatansever bir adam. Neticede idama mahkum edilen Lavoisier. Ayr ca Cemil Meriç üstad m za bir noktada çok te ekkür ederim. O ya ta o ba ta nas l birkaç dil bilmektedir? Bunu ifade etmek istiyordum efendim. Lavoisier Ayhan Songar: Cahit Bey'in konu mas bana baz eyler hat rlatt . Bir de kendi cemiyetimize bakt m zda aradaki fark görmü oluyoruz. Mahkemeyi kuran da ihtilâli yapan cumhuriyet idaresidir. diyebilirim. onlar nemlendiriyordu. fakat böyle bir ba tekrar meydana getirmek için as rlar kâfi gelmeyecektir. Psikiyatri insan dü üncesine.bir çevresi var. ilim adamlar na aç k tutmaktad r. Ahmet Kabakl : Bizim mütefekkirler aras nda da Süleymaniye'yi bizim yapmad m z eklindeki kanaat alm yürümü tür. Ne yaz k ki kendi tarihçilerimizden baz lar da bu dü üncededirler. Daha sonra giyotinle ba kesilen Lavoisier için bir tarihçi unlar söylüyor. Adeta Lavoisier'nin hat ras ndan ve Frans z milletinden özür diler. Be erî ilimleri sayarken psikiyatri üzerinde de durdular. Mensubu bulundu um meslek nam na da . Bir ufak tarih bilgisi arzetmekle zannediyorum baz mukayeselere imkân verece im: Frans z htilâli Lavoisier'nin kafas n kesmi tir. bir tecrübeyi tamamlamak için iki gün mehil ister. insan diline. Frans z ihtilâlinde Lavoisier tevkif edilir. yani organizmada al nan besinlerin kullan lmas n ilk tetkik edenlerden ve bugün de geçerli birçok teorileri ortaya koyanlardan biri.
Say n Cemil'e bu mü ahedeleri bak m ndan ayr ca te ekkür ederim. ideolojilerin ve politik çeki melerin bir f rt na gibi dünyaya hakim olmas ndan ileri gelmektedir. hiçbir ey olmasa. Bugün ça m zda. geni bir saha. felsefe sadece papatyan n sap olarak kald . di er be erî ilimlerin ilerlemi olmas ndan ziyade. antropolojinin. üstad m za be erî ilimlerin geli mesinden ziyade. tavsiye edilen romanda ideoloji varsa kap makta. Ancak ben muhterem hocam z n roman konusundaki dü üncelerine i tirak edemeyece im. ideolojik muhteva ta yor ise okundu u ve itibar edildi i aksi halde okunmad maalesef ac bir gerçektir. yine ayn as rda psikoloji istiklâllerini ald lar. Tahir Kutsi Makal: De erli ilim adam m z say n Cemil Meriç'i iftiharla dinledik. ben de ayn konuyla ilgili olarak konu mak istiyorum. sosyolojinin konular na girmekle birlikte o güzeli aramaktad r. .. Nitekim günümüzde sadece roman n de il. dilin imkânlar n en güzel ekilde ortaya koymak. Bu bak mdan roman ve sanat belli zümrelerin nazar nda itibars z hale getiren ideolojiye bula m olmas d r. stifade ettik. tiyatroyu bir sanat eseri gibi incelemesi gereken talebeler. ne psikoloji. Yani felsefe. Yani bir papatyan n yapraklar n n kopu u gibi. böylece felsefeden koptular. edebiyat fakültemizde roman . u halde say n üstad m z sanat n ilerde ya amayaca n mi ifade etmek istiyorlar? Ahmet Kabakl : Roman var. as rda Auguste Comte'tan sonra sosyoloji. Cemil Meriç: Roman n garip bir kaderi var.. Necmettin Hac emino lu: Efendim. limler yava yava geli tiler. Bu konuda hocam z n görü lerini de alaca z elbette. Demek ki roman okuyucusu var. Bu itibarla ben. fizi i de metafizi i de kucakl yordu. sosyal ilimler yüzünden be eri meseleleri ele almak vasf n kaybetse. ideolojilerin istilâs yüzünden roman n hedef ve mahiyet de i tirdi ini arzetmek istiyorum. Fakat benim kanaatime göre kaybedi sebebi. roman eski itibar n hakikaten kaybetmi tir. istiklâllerini ald lar. romanc k var. hedef de i tirmi tir. Roman. Ama roman n sanat oldu unu kabul etmek gerekmez mi? Psikolojinin. 19. Bugün kendi cemiyetimizde. Siyaset tarihi. edebiyat tarihi elbette yaz lacakt r. Eski Yunan'da ilimler geli meden hepsi birden felsefenin içindeydi. tiyatronun. ideoloji yoksa alâka göstermemektedir. sadece dili güzel kullanmak mümaresesini (maharetini) temin için dahi vazgeçilmez bir sanat eseridir. Geli mi kapitalist ülkelerde romanlar insanlara ho vakit geçirtici vasf n devam ettirmektedir. resmin. Roman da zaman m zda be eri ilimler geli meden hüviyetlerini kazanmadan önce hepsini kucakl yordu. Bir tecrübe sahas yd . ideolojik sebeplerle yaz lmasa. hürriyet sahas . fakat roman muhteva de i tirmi . iirin de ancak ideolojik hedefler güdüyor ise. Bugün felsefe denince. ne de sosyoloji anla l yor. iiri.
Bu yeme ihtiyaç yok. akla da aç kt r. Bu. fazla yumuldu u yemdir. Fakat ben uzak bir istikbalden bahsederek. Romanda üslûp ne kadar aran l rsa. Bir ilim adam ndan bekledi imiz ciddiyeti. Fakat be eri ilimler geli tikçe roman n muhtevas azalmaktad r. ilimlere yard mc oldu u. Yani Balzac'la sosyoloji mü ahhas olarak ilim hüviyetini kazan r. Bir psikologun bir kitap yazarken ilmî haz rl klara ihtiyac vard r. Yoksa roman n cemiyetlerde büyük hizmetler gördü ü. Halbuki gerçekten olgunla an bir cemiyette roman. heyecanlar bütünüyle psiko-sosyoloji romana girer. roman n hem felâketi. Roman ve Deneme Roman n esasen hikâye k sm n atarsan z. Meselâ bir Kemal Tahir ç k yor. be eri ilimlerin büyük eserler vermedi i ülkelerde elbette roman ya ayacakt r. Roman roman yapan faktörlerin ba nda üslûp gelir. konusu da belli de ildir. Müsaade buyurursan z u nokta üzerinde durmak istiyorum. Bu itibarla roman n muhte em bir hudutsuzlu u var. Sanat eseri. emperyalist bir edebiyat türüdür.Edebiyat nevileri içersinde kanunu olmayan tek nevi romand r. Felsefenin ba na gelen ak bet. meselâ Balzac bütün cemiyeti roman n konusu yapt . Bir toplumu çamurdan ve kandan rüyalar yla. Çünkü deneme de üslûp endi esiyle kaleme al n r. Deneme ile roman aras nda tek fark birisinde bir maceran n olu udur. mistik taraflar ve çirkin taraflar yla. Büyük romanc lar n hepsi büyük üslûpkârlard r. roman n ba na da gelecektir diye dü ünüyorum. hayat romana sokan Balzac't r. denemede de o kadar aran l r. lmî mahiyetin . Fakat bu sanat eseri bir maceraya dayand için. hti am . Yaln z u var: Bugün bizim gibi. yerini meselâ denemeye b rakabilir. Osmanl toplumunu romanla t r yor. Sayfas da belli de ildir. maddesiyle. Macera nispeten çocuk kavimlerin. be eri ilimlerin geli medi i. nsanlar söyleyeceklerini aç ktan aç a söyleyebilirler. hem ihti am . Kemal Tahir bu dü üncelerini yaz olarak. sanat eseridir. bence istikbalde ayn itibari göremez. Yani hikâyenin yerine ilim geçecektir. okuyucuyu tecessüsünden yakalad için. felsefe gibi birçok ilimleri emzirdi i gerçe ini kabul etmiyor de ilim. belki yar n ihtiyaç kalmayacakt r dedim. nsanlar hikâye dinlemekten usanacaklard r. Her türlü cesarete aç kt r. çocuklu kavimlerin fazla itibar ettikleri. Buyurdu unuz gibi roman roman yapan en belli ba l taraflar ndan biri üslûptur. Adeta sorumsuzluk fetvas veriyor. Roman oldu mu kar la m yor. nsan n hareketlerini tayin eden saikler. denemedir. Haddizat nda Fransa'da yeti en tek büyük sosyolog bence Balzac'd r. çünkü. Yani cinnete de aç kt r. Bütünüyle mutlak kucaklamak kabiliyetinde. deneme olarak kaleme alsa birçok itirazlarla kar la r. katiyyeti romanc dan beklemiyoruz. ihtiraslar. Romandan maceray ç kar rsan z bu fark ortadan kalkar. Roman büyük hürriyet veriyor yazara. Endi eleriniz son derece yerindedir.
Darwin de böyleydi. kesin. as rda ayn itibari. televizyon geçiyor. Elbette "güzel". roman. Bu sadece bir faraziyedir. Büyük romanc say lan Kemal Tahir'in de üslubu k r k dökük. bu kadar alelâde vakalar tecessüsümüzü tahrik ediyor. Roman okunuyor. Roman n hususiyeti. diyorum. endi eye sezad r. Yani Türkiye'de roman. Roman n yerine sinema geçiyor. Roman. Roman okutan macerad r. Bu eserde. insandaki bu iptilan n köklerine inilmi tir. Romanc elbette çok muhteremdir ve çok büyük i ler yapmaktad r. Bir parça muhayyele al t r yor ve insan realiteden uzakla t r yor.. Sarlken romanlar n bas lmas n . Bu kadar münferit. denemedir. cinler. edebiyat n ezelî konusudur. bir laboratuar adam kadar. Saint Theresa gibi bir azize evvelâ övalye romanlar yazmakla ise ba lad . belli bir zaman için roman n yerine oturabilir. hikâye insanlar n zaaf d r. deli dolu bir üslûptur. Akla s mayan maceralar. Deneme roman n bütün üslûp ustal klar n kendinde toplamak mecburiyetindedir. Hele bizim gibi ilmin tad n ciddi olarak tatmam cemiyetlerde roman n ba araca çok i vard r. okunan tek ey olmas . yaz lmas n kesinlikle yasak etti. alâkay görece ini tahmin etmiyorum. Hayat n H ristiyanl a vakfeden. Roman n gösterdi i bütün cesareti deneme de gösterebilir. üslûp s fat na bile lây k de ildir. Kemal Tahir vak'alardaki cazibe yahut ideolojik sebeplerle okunmaktad r.daha suland r lm sekli. lim kitab hiç okunmaz. Vaktiyle övalye romanlar vard . bir parça tembelli e al t r yor insanlar . Tabiî okuyucunun kültür seviyesini de dikkate almak lâz m. büyü. Don Ki ot da bu iptilây önlemek için kaleme al nm t r. Bu belli vakalarla okuyucuyu sürüklemesidir. Fakat Sarlken bir taraftan romanlar yasak ederken bir taraftan da gizli gizli roman okuyordu. roman oldu u için okunuyor. Çünkü onun da s n rlar kat' olarak çizilmi de ildir. Ben de çok okudum roman ve hâlâ okumaktay m. Bütün ciddiyetimize ra men hepimizin kültür temelinde romanlar n . Denemeci. Her yazar edebiyat çerçevesi içinde güzel yazmaya mecburdur. deneme okunmuyor. Devler. Don Ki ot bu romanlar n tenkidini yapmak için sahneye ç kar ld . Sizin de buyurdu unuz gibi ya ideolojinin elindedir yahut sadece h rs z polis hikâyesi haline gelmi tir. S hhatli bir toplumun romana ihtiyac yoktur. meselâ 21. Bütün büyük adamlarda roman okumaya kar bir alâka vard r. Roman manast rlara da girmi ti. Yani Kemal Tahir bir üslûpkâr de ildir. Cervantes'ten daha önce fermanlar ç kar lm t .. Bugünkü roman hakk nda böyle bir mahkumiyet karar m yok. sahih konu ma mecburiyetinde de ildir. insan belli vakalar içersinde göstermesidir. Yani deneme. Roman n zaman zaman bir cemiyetin edebiyat g das haline gelmesi. Romana gösterilen itibar bir yerde marazi bir itibard r. Ben roman n. Ispanya'n n ve Avrupa'n n yeti tirdi i en büyük yazar olan Theresa bile roman yazmak zaaf ndan kendini kurtaramam t r. Deneme roman n yerine pekâla geçebilir. Vaizler kilisede romanlar aleyhinde konu tular. Roman n cemiyeti nas l tahakkümü alt na ald ortaya konmu tur. Bunlar hiçbir edebî de erleri olmamas na ra men bütün dünyay istilâ etmi ti. Peyami gibi kaç romanc var? Demek ki. edebiyat eseri oldu u için okunmuyor. Yaln z yegâne edebiyat türü olmas . roman ça m z n büyük edebiyat türüdür.
Birisi mimarlar. Bat yla Do u aras nda ba l ca u fark var: Do uda hikmet-i ameliye ba l alt nda toplanan edebiyat nevileri çoktur ve hepsinin de temelinde ahlâk vard r. kalbi ve ruhu bir yana b rakan. Ve Asya'n n siyasî dü üncesinin temeli olmu tur. Bat 'dan çok daha evvel. normatiftir. harç gibi cans z bir malzemedir. Siyasetnamelerden söz edilmi ti. Tabiî Hint'te bu yoktur. Bu itibarla bizim siyasetnamelerimizle Bat n nkiler aras nda fark vard r. Yani geni kalabal klar sadece tarihin malzemesidir. Kutadgu Bilig Nermin Pekin: Efendim. do rudan do ruya ilimdir. Yani sanat de ildir siyasetname. Biz ahlâkl bir kavimiz. Fakat unu hemen kaydetmeliyim. ciddiye s rt n çeviren bir toplulukta romanlar n çok fazla alâka görmesi de temenniye ayan de ildir. Bat l lar n siyasetnamelerinden önce Kutadgu Bilig adl eserimiz var. Müslümanl kta önce ahlâk. Hint'te Kelile ve Dimne'nin ahlâk ç r lç plak bir ahlâkt r. cemiyet nas l refaha kavu turulur gibi bir gayeye dayan r. Bu siyasetnameler so ukkanl . Bat 'n n gayesi hiçbir zaman mukaddes olmam t r. Yani Bat . Mustafa Kafal : Kutadgu Bilig'deki hususiyetin ark için de ayr bir mümtaz yeri . Bizde bütün siyasetnameler mükemmel insan nas l yeti tirilir. Bat 'n n gayesi evvelâ kendi insan na boyun e dirmek. Bizdeki Kutadgu Biligler. Fakat bizim gibi hikâye dinlemeye merakl . Bizim. di eri tarihin malzemesi. Türkçe'ye Hümayunname ismi alt nda tercüme edilmi tir. Bat n n siyasetnamelerinde böyle bir kay t yoktur. Arapça'ya defalarca tercüme edilmi (Kelile ve Dimne). idare edenler. Biz Müslüman z. Kum gibi. elbette mevzundur. Buyurdu unuz gibi Kutadgu Bilig de çok de erli bir kitapt r. Acaba bu konuda Say n Cemil Meriç'in dü ünceleri nelerdir? Cemil Meriç: Han mefendi. Machiavelli insan ikiye ay r r. Asya dü üncesinin tesiri alt nda geli mi tir. slâmiyet vard r. Yani mükemmel insan vard r. Bu eser Farsça'ya. ilk eski siyasetname Hz. çok okunmu tur. ben biraz mevzuu de i tirece im. Romanc n n kocakar hikâyelerine yana mamas ve eserini hiçbir ideolojiye alet etmemesi elbette temenniye ayand r. önce din vard r.oynad rol büyüktür. Yani Bat 'da siyasetname akl n çi . K ymetli dostum Kutsi Bey'i tenzih ederim. Eser okutmak gayesiyle san yorum. Büyük romanc lar da öyle yap yorlar. insan zaaflar yla ele alan kitaplard r. Hem de manzum olarak yaz lm t r. sa'dan bin y l önce yaz lm t r. insan bir hekim so ukkanl l ile incelemeye çal an. mü ahhas bir ekilde kaleme al nm . Söyleyeceklerim bundan ibarettir. her türlü zarafetten mahrum sesidir. Ama insan n mükemmelle mesi de il de nas l idare edilece i esast r. sonra dünyaya boyun e dirmektir.
Gazeteyle dergi aras nda bir fark yoktu. Despotluk asla yoktur. Dergi ve Kitap Gültekin Sâmanoglu: Efendim ben Say n Cemil Meriç'ten gazeteler. Ben ahsen zaman n. saadet vard r. telkin etmek. meselâ bir hürriyet. Onun yerine so uk. yine ya anaca ndan eminim. Hak. Her ne kadar bugünkü Türkçe'ye "Saadet Veren Bilgi" diye çevrilmi se de aranan saadet. Cemil Meriç: Efendim. çok güzeldi. günün artlar sebebiyle kitaplara vakit ay ram yorum. televizyon s bir kültürü yaymakta ve ciddi kültüre kar duyulan alâkay da azaltmaktad r. Zaman m zda gazeteler bir ticaret meta halindedir. Bat 'da. irfan gazeteye hapsettiniz mi haysiyetini . Kutadgu Bilig'de aranan ey. Bütün bunlar elde edebilmek için bir mücadele vasat yarat lmaktad r. kat ve despot bir hava vard r.vard r. Yani devlet anlat lmaktad r. Yaln z. Bat 'da eserlerde bir samimiyet bulamazs n z. de erli hocam z n bir sohbet yapmalar n rica edecektim. ark'ta ve Türk slâm dünyas nda ilim hürdür. Sadece belli haberleri istenilen ekilde aktarmak. cemiyet hayat nda. ya anan bir eyin kaleme al n vard r. Hedefi. Üstad m za burada te ekkür etmek isterim. Zaman zaman kaybedilse dahi. okuyucuyu bir nevi medyum haline getirmek. ideal olan bir nizam n tespiti. Kitap okumak bana zor geliyor. Halbuki Türk slâm dünyas nda bunlar idealize edilen eyler olmay p ya anan eylerdir. Ancak gazetelere s nabiliyorum. Yani bir aray de il. nizam getirecektir ve saadet öylece bulunacakt r." imdi böyle olunca. baz belli dü ünceleri kabule mecbur edilen bir insan. Bat 'da büyük bir âbide meydana getirilir. Ayr ca Kutadgu Bilig'deki hususiyet de udur: dealize etmek yerine. bir H ristiyan dünya. gazete.. O nizam anlat lmaktad r. Dü ünen de il. lim adamlar . onun hakk nda ferman verilmesi katiyyen söz konusu de ildir.. Hegel. Meselâ bir Süleymaniye'de samimiyeti. Bat ayr bir dünya. orada çal an eme inin kar l n alm t r. al kanl klar n n esiri haline getirmek ve mümkün oldu u kadar dü ündürmemek. Sanatkâr gönlüyle gelmi ve orada bir âbide meydana getirmi tir. nizam içinde bulunmaktad r. Kitle haberle me araçlar . Devlet oldu u zaman. Türkiye'yi idare edecek olan nesillere daha kötü bir ekilde intikal edecek. gazete için "sabah duas " diyor. ça m z n insani alâkas parçalanan ve bir nevi afyonke haline getirilen insand r. Bu bak mdan. uyand rmak. despotlukla. bizden sonraki nesillere. bir adalet mefhumu daima aranan eylerdir. gazeteler de bir nevi endüstri müessesesidir. sanatta. nizamd r. Valéry'nin politikay tarifi öyledir: "Politika insanlar kendilerini ilgilendiren meselelerle u ra maktan al koymak sanat d r. edebiyatta görmek mümkün. Bu konuda bir makalesini okumu tum. O zamanlar gazete bir kültür ta y c s yd . dergiler ve kitaplar aras ndaki münasebet hakk nda bilgi rica edece im. Bu müessese kendi istedi i biçimde hakikati biçimlendirir. Tabiî bu durum. ilimde muhtard r ve hürmet görürler. slâm Türk dünyas nda apayr bir ruh var. Görebildi im kadar yla. Bizim dünyam zda bir ilim adam n n katledilmesi. fazileti.. hakkaniyet de öyle. Bütün bu de erleri. Devlet. hürriyeti rahatl kla görmek mümkündür.. kland rmak de ildir. Gazete. ama kamç yla. Hakikati belli ölçülerde kal plar içine dökerken ayn zamanda dü ünceye de yer veriyor. idarede.
Birçok büyük adamlar n. Gazete tefrikac l geli tikten sonra roman bütün dünyay istilâ etmi tir. slogan yazma mecburiyetinde. Bir Ahmet Kabakl 'n n gazetede yaz yazmas . Grafoman. Ayn zamanda gazete bir hastal n da ta y c s oluyor. ndeks yapmak gibi bir tak m mükellefiyetler yükler yazara. gazeteleri didik didik eder. Dergi daha geni imkânlar önümüze serer. Bu arada birkaç fikir adam n n oraya dü en yaz lar da ruhumuza sevinç vermektedir. dergi daha geni soluklu. o bak mdan sürükleyicidir. Ahmet Kabakl için bir fedakârl kt r. Çünkü yirminci asr n bir mecburiyetidir bu. Umumiyetle ça m zda en fazla yay lan hastal klardan biri de yaz yazmak hastal d r. Ne yapal m ki gazetede okumak mecburiyetinde kal yoruz. Kitap ise daha çat k ka l . Gürültüden ibarettir. Dergiye gelince. Roman n geli mesinde gazetelerin rolü büyük olmu tur. Gündelik hayat n incir çekirde ini doldurmayan vakalar üzerine e ilmekle de erli vaktimizi öldüren bir mekanizma. çok okur. Yani gazete fanidir. Gazeteleri kültürün ba l ca kayna telâkki etmek yanl t r. bo altmak için eline kalemi al r. Bu hastal k. daha smokinli dü üncedir. mutlaka yaz yazmak mecburiyetinde. trajiktir fakat reeldir. yaz yazmak hastal . ancak belli bilgiler elde etmek için okunur. Haddizat nda roman da. kitaplar yay mlanm olan yazarlar n yaz lar n n bir k smi dergi sayfalar nda kalmaktad r. Birçok insanlar kitap yazmak ve bast rmaktan mahrumdurlar. Yazamazsa. Bu bak mdan. Kitap ise fikri . Bu sloganperestli in kayna da grafomanidir. Tefekkürün kalesidir. donmam genç ve gerçek dü üncedir. her türlü dü ünceye aç kt r. Bu itibarla dergi gazeteyle kitap aras ndad r. gider cami duvar na slogan yazar. Bir tak m mecburiyetler bir insan olmas gerekenden ba ka ekle sokmaktad r. daha geni imkânlar olan ve istikbale kalacak olan bir nesir vas tas d r.kaybeder. Gazete ciddi bir rehber ve güvenilir bir kaynak olmaktan uzakt r. Böylece dolar. Ama çok sevdi imiz insanlar bu hareketin içindedirler. Dü üncenin gerçek ta y c s d r. Çünkü gazetenin bir günlüktür ömrü. ster istemez bu harekete kat l rlar. bizim için de onu gazetede okumak bir fedakârl kt r. Gazete sigara gibi içilecek. limon gibi s k l p bitecektir. Kitaba. Çünkü Ahmet Kabakl gazeteci de ildir ve olamaz. F kralar n. Hiçbir ey yazamazsa. haberlerin hepsinin ömrü bir günlüktür. Bu bilgiler de politikan n konusunu te kil ediyor. dergiler kütüphanelerin en ciddi. mutlaka dergilerine e ilmek mecburiyetindeyiz. Bu bak mdan gazetede romandan daha fazla tehlike mevcut. Eline kalem alan. irfan adam d r. Bir kültür adam d r. Bu hazindir. gazete de bir kaçma mekanizmas d r. en zinde malzemesidir. A rl k merkezi belli dü üncelerin telkin edilmesidir. Dergi bir memleketin fikir aynas d r. ciddi kitaba ay rd m z zamanla gazetelere ay rd m z zaman aras nda yap lacak mukayese son derece aleyhimizdedir. Ço umuz üç dört gazete birden okuruz. Fakat bunun d nda bir posad r gazete. Bir memleketin irfan n tetkik etmek için.
Bu uur ayd nlar kat nda gerçekle tikten sonra nesilleri uurland rmak daha kolayd r. evet politikayla alâkal d r. izm'lerin. ne gibi tedbirler almam z gerekir? Ayr ca ben siyasî edebiyat m z n da bir folkloru oldu una inan yorum. Karanl kta dövü olmaz. atalar m z n olmad halde. arzedebildim mi? Siyasî Kültür ve Ayd nlar Cemal Ertek: Efendim. Evvela ayd nlar n uurlanmas lâz m. Halk m z n aras na maalesef. kaditle tirir. Biz gelecek nesillerin iyi yeti mesi için evvelâ kendimizi iyi yeti tirmeliyiz. Evvelâ sunu kabul etmek lâz m: Tedbirin de terbiyeye ihtiyac vard r. Hele bu sene çocuk y l olmas münasebetiyle çocuklar m z n beyinlerinin. Maksizm'e kar aç lacak cihat mutlaka ilme dayanmal d r. Bu konular n da i lenmesi lüzumuna inan yorum. i i nereye getirmi ler. Bu itibarla yap lacak i büyüktür. Bilmiyorum. buyurdu unuz gibi adeta afyon yutturularak y kanmalar n mü ahede etmemiz kar s nda bir tohumu nas l ekmemiz lâz m gelir. "çirkefe ta atma sana da s çrar". Türkiye siyasetin içine kendi insiyatifiyle de il adeta sürüklenerek girmi tir. Bunlar teslimiyet ve acz ifade eder. Polisiye tedbirlerle veya hüsnüniyetle yap lacak bir i de ildir bu. nsanl k bu konuda nereye varm siyaset sahnesinde boy gösteren fikir adamlar neler bulmu lar. politika esnaf n n ekme ine ya sürer. siyasî kültürün olgunla mas . Avrupa'n n tasallutuna kar kendimizi sa lam bir hisarla ku atmak mecburiyetindeyiz. "sana dokunmayan y lan bin ya as n". "bükemeyece in eli öp" vs. fakat politika ilmiyle alâkal de ildir. Bu itibarla ben siyasî edebiyat n mekteplerimizde okutulmas na taraftar m. Maksizm'e kar ayn ilmi cihazla ç kmak mecburiyetindeyiz. Evvelâ siyaset adamlar n . gibi tamam yla siyasî literatürle ba da t r labilecek baz deyimler s zm t r. Siyasî edebiyat n bo lu una varmadan önce bu noktalar n belirtilmesi gerekiyor. hocalar yani ayd nlar terbiye etmek lâz m. ters ideolojilerin körpe dima larda ye ermemeleri için.. Ben bunlar siyasî folklor olarak isimlendiriyorum. . tarihimizi tan mak.. sonra yap lan tahripleri önlemek. Bir nevi teslimiyet telkin eden bu sloganlarla mücadele etmek gerekir. Biz nesilleri yeti tirece imiz gibi. Birçok sömürücünün. Buyurdu unuz gibi halk n aras nda "darb-i mesel" ad alt nda. Dü ünceyi bir bütün olarak almak ve izm'leri bu bütün içinde görmek mecburiyetindeyiz.mumyala t r r. Kendimizi tan mak. Hocam zdan bu konudaki dü üncelerini rica ediyorum. Evvelâ biz ayd nlar n terbiye edilmesi lâz md r. Cemil Meriç: Çok mühim bir yaraya parmak bast n z. Hepimizin siyaset literatürü son derece s d r. Bunlar kalabal dü ünmekten al koyar. Bütün bunlar n bilinmesi gerekiyor. Yani ayd nlar da kendileri olmal d rlar. Çünkü hepimizin bilgisi s d r. Marksizm'in yay lmas na sebep olan siyasî kültür bo lu unun doldurulmas için çocuklar n e itimine alfabeden ba lamak gerekti ine inan yorum. Marksizm'e kar en iyi ilâç yine izm'lerdir. Bildi imiz ölçüde muzaffer oluruz. Biz fildi i kulede de iliz. adeta afyon gibi yutturulan bir nevi slogan edebiyat . kendimizi de kurtarmak mecburiyetindeyiz. "Suya sabuna dokunma" gibi sloganlar elbette bizim dünyam z n mahsulü de ildir.
Evvelâ kendimizi tan mal y z. Bilmek. k sa da olsa erhetmeniz talebiyle getirdim. Ayd n meselesi. Bat c l k.. dilimiz yok. Nesilleri ayd nlatacak olan.. Milliyetçilik mevzuuna Bediüzzaman Hazretleri yer yer eserlerinde temas ediyor. Bunun da tek çaresi bilmek ve okumakt r. say : 32. 40 milyon Robinson halindeyiz.Sordu unuz suali tam mânas yla cevapland racak durumda de ilim. te bunlar n herbirinin kendine . olan tarzlar yla. Türkiye'ye Bediüzzaman bu meselelerin alevlendi i. mü terek bir tefekkür dünyas yaratmal y z. Bu vas fta insanlar n genç nesilleri dü ünmesi imkâns z. slamc l k gibi. Cemil Meriç'le söyle i "Bir ayd n n namusunu muhafaza etmesi son derece güçtür" Cogito. Evvelâ genç nesillerin yeti mesi bir devlet meselesidir. Sonra birçok alternatifler. daima slâm' n büyük emridir. Mü terek bir dil. kalem sahiplerinin ve cemiyetin meselesi. siyaset ilmidir. Kimse kimseyi anlam yor. 2002 Safa Mürsel: Bugün ihtiyac ma ve cehaletime binaen sizin huzurunuza milliyetçilik meselesini. aralar nda nüans ayr l Türkçülük. kompleks bir hüviyete kar t bir ortamda gelmi . Osmanl c l k. ortaya at lm .
Barbar istilalar ndan sonra Avrupa'da dilleri ayn. Burada kan. Avrupa'n n farikas daha önce de söyledi im gibi kavgad r. Darü'l-iman hidayete eren. tek vicdan halinde birle mi tir. renk. Gerçi zaman zaman Araplar. her an birbirleriyle kavga etmi ler. ayn memleketin insanlar . Avrupa bu vahdeti hiçbir zaman gerçekle tirememi . Bu H ristiyanl k ciddi bir vahdet unsuru olamam . Kurey kabilesi vb. muharebedir. do rudan do ruya bat dan ithal edilen bir mefhumdur. Fakat belli bir süreden sonra bütün insanl k Osmanl idaresi alt nda tek kalp. Misaka dahiloldu u andan itibaren her insan bütün teali imkanlanna ayn derecede sahiptir. kayna mam lar.: Millet mefhumu. slamiyet bütün insaniyete amildir ve biliyorsunuz ki k talar ikiye bölmü tür: Darü'l-Harp. Me rutiyet döneminde veya Cumhuriyet'ten hemen sonra slam dü üncesiyle ba da t ramad içinde s n fland rm . vahdaniyyete inanan. slamiyet'i kabul etmi insanlann ülkesidir. milliyetçilik görü lerini kendi anlay Cemil Meriç. gibi birtak m gruplar üstünlükler pe inde ko mu lar. . nazariyeleri olmu .has. Darü'l-iman diye. kafatas gibi mefhumlar hiçbir ey ifade etmezler. hatt zat nda unsuriyet hissini kolay kolay kaybetmemi ler. Üstat II. Gerçi H ristiyand r bunlar. ayn kavmin insanlar da birbirleriyle kavga etmi . menfaatleri ayn birtak m kavimler peydahlanm t r. Yaln z birbirleriyle de il. Bu insanlann aras nda hiçbir fark yoktur. bütün müesseseleri ekillendirmeye matuf görü leri.
Ama akl ba nda iken insan anlatmaya hiç lüzum görmez. kuca m z açm z. tek kalp olu tad r. Fakat bu tarih Osmanl 'n n çocukluk devridir. Evet O uzlardan geliyoruz. man na sad k kalm . Avrupa'ya teveccüh ettikten sonra Avrupa yeni bir Truva at daha sokmu içimize. Milliyetin hiçbir kökü yoktur. Osmanl da lüzum görmemi bunlara. slamiyetin mitolojisini . Fakat kendi ba lar na kal nca yine birbirlerini tahrip etmekten vazgeçememi ler. bunay nca anlatmaya ba lar z. Bu parçalama hareketi epeyce muvaffak olmu . Evvela himayemiz alt ndaki kavimleri k k rtm . Büyük tarihimiz var. Ortodoks kilisesine ba l Rumlar . slam'a kar Haçl seferlerinde hep beraber çarp m lar. Bu kavmiyet. a a yukan men e birli ine dayanan kavmiyet belli zamanlarda hafiflemi . Biz Misaka dahil olan bütün kavimlere karde muamelesi yapm z. mü terek dü man olan Osmanl ya kar .mücadeledir. Ruslar . s n f hakimiyetini kurmu ve bizi yok etmek için te ebbüslere giri mi . kitap sahibi milletleri korumu uz ve üç k tada hükümran olmu uz. kendi aralar ndaki rekabet de büyük rol oynam t r. Milliyet. Avrupa kuvvetlenmi . Yani hiçbir zaman bir slam vahdeti gibi bir H ristiyan vahdeti te ekkül etmemi . Bu te ebbüslerinde muvaffakiyete eri memesi elbette CenabHakk' n bir lütfudur. Bulgarlar . Yani tefrika olmasayd Avrupa ile daha güç mücadele edebilirdik. Bu hükümranl parçalamak için Avrupa zaman zaman te ebbüslere giri mi . yani lisan birli ine dayanan. Hiçbirimiz gençken çocukluk devrinden bahsetmeyiz. aralar ndaki tefrika. imdi Osmanl 'n n yani slamiyet'in zaferlerinin bütün s rr tek vücut. Osmanl 'da hiçbir eye dayanmaz. iktisadi fetihler yapm . Fakat burada. S rplar k k rtm ve parçalamaya ba lam Osmanl 'y .
Zaten Avrupa'da uurlu olarak milliyet fikirleri. Mesela I. kendi varl n n uuruna vard r r Fransa'y . Hakikatte milletler sadece ba ka milletlere kar mücadele verdikleri zaman milliyetçidirler. haysiyeti. Silinmi iman n içinde. ayn öfkeyi ayn y rt c l izhar eder. Zaten bu kan nda vard r. Çünkü erefi. H ristiyan kavimleri içinde belli bir yer i gal etti ini o zaman ciddi olarak fark eder. faziletler getirmi . Fakat bunlar erimi slamiyet'in içinde. 1789'dan sonra ihtilali yapan Fransa bütün Avrupa'ya kar mücadele vermek zorundad r. bu d a kar kendini müdafaa mecburiyeti. Ayr bir dili oldu unu. ayr bir tarihi oldu unu idrak eder. ngilizler. ktidara geçen burjuvazi kendi d nda kalan içtimai s mflar yabanc gibi sömürmeye ba lar. Cihan Sava 'nda bu çok görüldü. zaferleri slam' n eseridir.benimsemi . büyüklü ü. Alman kapitalizmiyle Frans z kapitalizmi ortakt lar. Endüstri kurulu lar olan . Kendisi de toprak aristokrasisine kar ayaklanm t vaktiyle. kendi içlerinde 1789'dan yani burjuvazi iktidara geçtikten sonra ba lar. Fakat bu co rafyadan gelen milliyetçilik zamanla daha geni bir menfaat birli ine ink lab eder. Bunun d nda milliyetçi de ildirler. Tabii dünyaya kar da dü mand r. Bu defa da kendine kar cephe alan i çi s n f na kar ayn k zg nh . Almanlar. Kendi mitolojik tarihine itibar etmemi . Elbette birçok hasletler.
Men einde bu bir Avrupa oyunuydu. Baz arzu edilmez hadiseler geçti.tarif u: Mazide ortak zaferleri olan. fakat bizden ayr lm ülkelere kar kendi menfaatlerimizi korumak mecburiyetindeyiz. bir bayrak alt nda toplanmak zorundayd lar. fakat sonunda bir mecburiyet oldu. Var lan ve bizim de kabul edece imiz -ister istemez. ayn eylere inanan.birçok yer bombaland nda kapitalizm. Elbette Türk insan kendini korumak zorundad r. kapitalizme yard m etti. Onlar aynld lar bizden. slamiyet'te olamaz milliyetçilik. Elbette ki belli hudutlar içinde ya ayan. Bu birinci k sm i in. Alman ayd nlar yla Frans z ayd nlar aras nda tart ma konusu olur. Bir nefis müdafaas olarak milliyetçilik zarurettir. Fakat zeval devrimizde en kuvvetli taraf m z. Bu kopu tan sonra biz de ister istemez kendimize çeki düzen vermek zorunda kald k. Bu imam yok etmek için bilumum vesilelere müracaat edildi. ikinci k sm da u. Kendini korumak için de belli bayrak alt nda. Milliyetin birçok tarifi var. dü man telkinlerle husumet beslemekte olan karde imiz. dü man olduk. Rusya'ya kar . Bizde milliyetçilik do rudan do ruya Avrupa'dan ithal edilmi mehfumdur. ayn eyleri isteyen . imamm z yok edilmek istendi. Avrupal için milliyet sadece belli ölçüler içinde geçerlidir. Baz sava lar geçti aram zda. Bat 'ya kar . belli dili konu an insanlar kendi hüviyetlerini d dünyaya kar hayk rmak. Katiyyen tarihimizde yoktur. slam olduklan halde bize husumet besleyen as rl k telkinlerle. çe itli propagandalar neticesinde dinda lar m zla aram z bozuldu. Almanlar n Alsace Lorraine'i i galinden sonra hukuki ve felsefi bir mesele olarak ortaya ç kar. imdi çe itli telkinler. Bu vesilelerden birisi de milliyetçilik hikayesidir. prensipler etraf nda birle mek zorundad r.
Milleti millet. ayn gaye u runda mücadele eden insanlar içtimai bir s n f te kil ederler. al nteri harcayanlar mazide de ayn gaye u runda çal m olanlar. istikbalde de ayn gaye u runda çal acak olanlar karde tirler. akl vard r. Çal anlar karde tirler.nat k olu udur yani insan n kafas vard r. Onun gibi dünya proleteryas da tek millettir. Vicdan vard r. Bu arzu mü terek inan lardan gelir. Madem ki. bütün milletlere aç k sadece dü ünce birli ine dayanan. dü üncesi vard r. Ona göre ayn eylere inanan.menfaatleri mü terek. Birisi ideoloji olarak bu as rda sosyalizm sahneye ç km ve bütün dünyada enternasyonaller kurulmu . Enternasyonal. smi üzerinde milletleraras . beynelmilel. kafas na k veren inançlar d r. Bunlar biyolojik faktörlerdir ve hiçbir mana ifade etmezler. Kendi menfaatleri u runda daima kendi insan n istismar eder. Sosyalizm slamiyet'ten haberi olmayanlar n slamiyetidir. Yani Said-i Nursi Hazretleri "bugün unsuriyet ça geçmi tir" derken iki manada hakl d r. Bunu kuvvetlendiren kan. istikbalde ayn çat alt nda. Bu arzu tarihten gelir. o halde hatt zat nda milliyeti yapan en kuvvetli faktör imand r. yapan birlikte ya amak arzusudur. Bu içtimai s n f rk ba lar yla ba l de ildir birbirlerine. kader birli ine dayanan bir topluluk demektir. dil gibi ba ka unsurlar da vard r. madem ki. Çal anlar yani ayn gaye u runda emek. Burjuvazi zaten bu karde li i gerçekle tirmi tir. Fakat insan insan yapan. Sovyet Rusya da bunu . Dünyan n bütün proleterleri karde tirler. Sosyalizmin inanc budur: Bütün dünyada buIjuvazi bir tek millet vaziyetindedir. inançt r. ayn bayrak alt nda ya amak isteyen insan toplulu u. bütün hayat n belli bir istikamete sürükleyen iman d r. insan e ref-i mahlukat yapan hayvan.
Sosyalizm Bat dü üncesi içinde en son sahneye ç kand r. Sömürenler bir bütündür. Almanlar. imdi nazari olarak sosyalizm milletlerüstüdür. Sosyalizm insanl ikiye böler: Sömürenler. talyanlar. . muhterem oldu unu. Mü terek dü mana. sömürülenler. Demek ki milletlerin d nda milletleraras bir milletten bahsetmek mümkündü.gerçekle tirdi ini iddia ediyordu o zamanlar. beynelmilelcili i samimi olarak tatbik ettikleri zannediliyordu. ezilen bütün insanl k tek bir bütündür. nas l bir aldatmaca oldu u belli olmam t . Millet gibi birtak m suni tasniflere katiyen iltifat etmez. Ac çeken. O dönemde henüz ne gibi mecra takip edece i. Frans zlar. ayn derecede aziz oldu unu. kimsenin kimseyi istismar etmeyece ini ileri sürer. ngilizler. Sömürenler de bir bütündür. bir taraftan da orta s n f iktidara geçer. Vaktiyle 1789'da milliyet hisleri bir taraftan kuvvetlenirken. ddias budur. Sovyetlerin sosyalizmi. Amerikal lar. bir spanyol i çisi ayn insand r. imdi de mümkün bir yerde. Franco iktidara geçerken spanya'da. Milletleraras cepheler kuruldu. Bütün insanlara hukuki e itlik sa lan r. En yenisidir. Enternasyonale ba l yd . Bunun d nda sömürenler vard r. Hiç olmazsa nazari olarak. Enternasyonal kurulmu tu ve bütün Avrupa proleteryas III. Bunu yaparken insanlar n ayn haklara sahip oldu unu. Ruslar. Ve bu cephelerde bütün Avrupa insan sava t . Yani bir talyan i çisiyle. bir Frans z i çisi. fa izme kar dövü tü. iki dünya sava t birbiriyle. lll.
Bunlar slamiyet'e benzeyen gerçek bir vahdet kuramam t r. H ristiyanl k bunu kabul etmi tir. hiç olmazsa nazari olarak. çok büyük facialara mal olmu tur. mparatorluklar kurmu tur: Roma-Cermen mparatorlu u. nsanl a çok büyük ac lara. Bunlar n üçü de bütün insanl k için harekete geçtiklerini iddia ederler. Bu çok dikkate lay k bir eydir. liberalizm ve sosyalizm. milliyetçilik tarihi kanla yaz l d r. Bu ne kadar gerçekle ebilir. fert hodbinli i. Ayn milletleraras mahiyeti sosyalizm de ta r. Nitekim o zamanki anayasada gerekçesi de insan ve vatanda haklan beyannamesidir. Charlemagne mparatorlu u. Sadece vatanda haklar de ildir.Fakat sonra hadiseler. Milletler daha sonra ç km t r ortaya. aile hodbinli i. milliyetçilik. Bu itibarla zannedildi i gibi milliyetçilik. Harice kar bir müdafaa silah d r. Yani Frans z ihtilali insanl k nam na yap lm oldu unu iddia ediyordu. nsan ve vatanda haklar d r. Ve do rudan do ruya amentüsü de insan ve vatanda haklan beyannamesidir. Bat bir H ristiyan vahdeti kuramam t r. neresi yaland r ayn mesele. Bat 'n n buldu u en son hakikat de ildir. hayat ba ka. Fakat Bat 'da bir ideoloji hüviyetiyle tarih sahnesine ç kan üç ideoloji var. servet seviyesi ba ka insanlar n birbiriyle anla amayaca n ispat etti. menfaatler bu ideolojinin mümkün olmayan esaslara istinad etti ini çünkü dili ba ka. H ristiyanl k. Bu itibarla Said-i Nursi Hazretleri'nin . dini ba ka. liberal burjuvazi ve sosyalizm bunu kabul etmi tir. Kuramam t r ama daima milletin d nda daha yüksek bir cemaat oldu unu kabul etmi tir. Frans z ihtilali de kendini bütün insanl n ihtilali olarak takdim etti. milli hodbinlik ekline de gelmi tir.
H ristiyanl k içtimai. Bu itibarla bugün ister istemez bir devletimiz var ve bu devlet milli bir devlettir. kendilerini "millet" olarak anlatm lar. Mazideki kudretimiz hat ra olarak da ya asa ayakta durmam z mümkün k lm t r. Bu iki dünyan n birbirleriyle anla mas na imkan ve ihtimal yoktur. Bunlann kar s na biz sadece slam olarak Ç km z. Fakat .söylediklerine ben de kat l r m. ark lar m z var. Yani bizi Osmanl 'dan tecrit ederek. Yani din olmadan esasen milliyet olmas na imkan yoktur. Fakat hepsinden evvel dinimiz var. Din olmayan yerde milletten bahsetme imkan yoktur. mutaas p bir ekilde. H ristiyanlar tarihin belli merhalesinde milli egoizmleri sahneye ç karm lar. Cumhuriyet'in en büyük hatas bu olmu tur. Ama bugün dü manlarla çevrilmi . uurumuzdan idrak m zdan ve ahsiyetimizden bunu ç karmaya imkan yoktur. zafer kazanm z. Yaln z bu istifade ba naz bir ekilde. ster istemez ba kalar na kar kendi varl m z müdafaa etmek için millet unsurundan da istifade etmek zorunday z. As rlarca Müslüman olarak ya am . Yaln z imdi bu hudutlar içinde baz noktalan i aret etmek gerekiyor. Bir kere slamiyet'le. yobazl k eklinde olmayacak. Bu itibarla tarihe dayanmayan. aldat lm vaziyetteyiz. fikri ve tarihi yap s bak m ndan tamamen birbirine z t iki dünyad r. dinden de tecrit etti ini zannetmi ve dinden tecrit edilen bir kalabal n da ya ayabilece ini zannetmi . bizim de edebiyat m z var. bütün efendili imize. Elbette bizim de dilimiz var. çe itli ihanetIere u ram . mukaddese dayanmayan bir milliyetçilik kurulamaz. bütün alicenapl m za ra men hançerlenmi .
Nitekim tarihin hiçbir devrinde hiçbir topluluk dinsiz ya ayamam t r. Elimizde olmayan sebeplerden dolay dostlar m z kaybettik. . Dinsizlik bir hastal kt r. Fert dinsiz olabilir. Bu itibarla bir topluma yap lacak en büyük kötülük onun dini inançlar yla oynamakt r. melun. Din ki damarlar m zdaki her zerre kanda. Y rt c . Said-i Nursi 930'da hakl yd . dinimize göredir. vücudumuzdaki her zerrede mevcut. millet gibi adeta kabile devrinin bakiyesi olan bir hisle ayakta tutulamaz. bütün hayat m za istikamet veren sevgiler. Bu . Bir mukaddesler manzumesi olmad kça hiçbir topluluk ayakta duramaz. Bu itibarla dini tesanüd etraf nda dinden gelen. Himaye etti imiz milletleri kaybettik. mü terek ac lar çekmekten. undan hakl de ildir: Toplum maziden çok farkl bir yap ta yor. Çünkü bir yerde bizim dilimiz de dinimizin bir parças d r. hem dinamik bir kuvvet olarak. mukaddesatt r. tarihten. Bütün sembollerimiz. imand r. fert ate olabilir. mü terek facialara maruz kalmaktan gelen Avrupal manas yla. bugün hakl de ildir. bir milletten bahsedilebilir. Fakat unutmamak gerekir bunun en kuvvetli istinadgah dindir. bundan tecrit edilen Türk insan .mazideki ihti am nerede. riyakar. bugünkü facia nerede? Cumhuriyetin en büyük hatas -hatta bir parça ttihat ve Terakki'nin de. Toplum dinini kaybetti i andan itibaren vah i bir hayvan sürüsüdür. hem hat ra olarak. en adi canavardan daha tehlikeli bir sürüdür.Türk milletini dinin d nda mütalaa etmektir. Fakat toplum olamaz.
lk daire ailedir. slamiyet büyük bir dairedir. Hunlar n. Mo ollarla akraba yapm . sekiz cilt halinde yazm . C. Güya bizi Osmanl 'dan ve slamiyet'ten kurtarmak için Hunlarla. M s r'dan gelen bir koloninin devam oldu unu söyleyecek kadar bilgisizdir bu konuda. Ebediyete kadar uzar.f rt na ortas nda da lan sürüyü bir araya toplamak için ister istemez tarihi hat ralara dayanmak. Bu milliyetçilik hareketi iki kaynaktan geldi bize. Birisi bat kayna . anla abildi imiz insanlar elbette bize daha yak nd r. Hakikatte bu tarihen hiçbir zaman sabit olmam t r. Bütün insanl a amildir. Fakat kendi dilimizi konu an. Osmanl 'ya dü mand r. Leon Cahun.: imdi efendim. En son tarihler Hunlardan "medeniyetin kendilerine yaln z harabeler borçlu oldu u Hunlar" diye . Kendisi hariciyeye. Elbette bütün Müslüman karde lerimiz ayn de erdedir.M. Bat ' dan gelen bu tehlikeli fikir birkaç isim etraf nda toplanabilir. merkezleri bir olan dairelere bölünebilir. Ondan sonra millettir. Ve mesela ÇinIilerin. çok eski bir mazimiz oldu unu. Ondan sonra slamiyet'tir. De Guignes slamiyet'e. Bütün insanl kucaklas n. Ve Avrupa. Mo ollar n çocu u oldu umuzu. Vambery. onun bizi karde yapt bu kavimleri lanetle yad eder. De Guignes 18. Arzu ederiz ki slamiyet en büyük daire olsun. Josephe De Guignes. as rda ya am . Frans z polisine mensup bir adamd r. Fakat bu daire daha küçük dairelere müttehid-ül-merkez. o devrin kifayetsiz bilgileriyle Çin uzman d r. Hepsini kucaklas n. De Guignes bizi bizden fazla dü ünmü tür. onlardan faydalanmak zorunday z.
20. ayn ruh iklimi içindeler. Bütün Türkçülerin üzerinde birle tikleri isimlerin ba l calar ndan biridir Leon Cahun. Süleyman Pa a De Guignes'yi nereden tan d ? Nas l tan d ? Hangi karanl k kaynaktan geliyor De Guignes'yi tan mas ? Belli de il. O kadar budalad rlar ki Çin medeniyeti ile uzun zaman temas etmi ler. çünkü Osmanl kendi d lar nda. Dostturlar çünkü ayn medeniyet camias . Hunlarla. Diyor ki "Türkler hiçbir medeniyet kurmam lard r. Türkiye'de milliyetçili in kayna d r bu kitap.bahseder. Eserinde De Guignes'den parçalar nakletmi tir. De Guignes'den Süleyman Pa a bahsetmi tir.Kerim'i oluyor. Vambery do rudan do ruya casustu zaten. as r sonu. Bu kitap Türk milliyetçili inin Kuran. Asya Tarihine Giri diye bir kitab var. Osmanl 'ya hem dostturlar. Vizigotlarla. Leon Cahun Yahudidir. 19. tan mad De Guignes' den ö rendik. Tatarlarla. m z atalar m zIa münasebetlerimizi Bir di eri de Leon Cahun'dur. Rusya'dan gelen Türkler. hem dü man. Bilakis y karlar. imdi bir de Rusya' dan gelen Türklerin telkinleriyle kuvvetleniyor bu hakikat. Kuramazlar da. Medeniyet tahripçileri. Sadece y km lard r". Dü ünce kabiliyetleri yoktur bunlar n. y rt c . Önsözünü tercüme ettim onun. Ostorogotlarla vs. K r m' dan ayr ld ktan sonra . Fakat bu medeniyeti bir türlü nakledememi lerdir. hunhar bir sürü olarak bahseder. ismini bilmedi imiz birçok milletlerle. Ondan sonra Ziya Gökalp'in tavsiyesi ile Hüseyin Cahit tercüme etmi . Dü mand rlar. asnn ba nda ya am t r.
cans z.onlarla bir münasebetimiz kalmad . Ziya Göka1p budala bir adamd tam manas yla. Rusya'da yeti mi ler. Büyük milliyetçi. Evvela Selanik'te pohpohlad lar. emellerine alet etti. Enver'e. Mustafa Kemal'in çok sevdi i adamd ve bütün emellerine sadakatle hizmet etti. ttihad Terakki. Ve Milliyetçi hareket Türk Yurdunda. Yaln z dedi im gibi bu öyle bir milliyetçilik ki içi bo alm . Yusuf Akçura. A ao lu Ahmet'i anlatmak bütün Rusya'dan gelen Türkleri anIatmak için kafidir. Politikan n bütün büyüklerine. Türk Yurdu etraf nda halka1anm . milliyet nazariyecisi oldu. Ziya Gökalp ayran budalas yd . Yusuf Akçura biliyorsunuz Tarih Kurumu'nun ba kan oldu Mustafa Kemal devrinde. parçaland ülke.Allahs n. Talat'a. Milletvekiliydi. Türk Yurdu etraf nda geli mi tir. . Cahil bir adamd . kans z. daha çok Türk motifi üzerinde durmu lard r. Binaenaleyh. Hepsi ayn vaziyetteler. Prototipidir onlar n. Zaten "cihanda sulh. aynca A ao lu Ahmet -garip bir milliyetçimiz-. Osmanl 'n n y k l nda onun büyük rolü vard r. hareket kabiliyeti olmayan bir milliyet. hissesi vard r. Said-i Nursi'nin büyük bir ihtimalle bid'at erbab diye yad ettikleri aras na bunlar da girer. slam faktörü üzerinde de il. büyük söz sahibi olmak arzusuna kap lm lar. çünkü Rus terbiyesi görmü ler. Burada yeni bir vatan bulmu lar. Mustafa Kemal'e sen -ha a. sen Peygambersin diye kasideler yazd . Bu itibarla Türkler slam medeniyetinde. A ao lu budala de ildi. Son derece ümmiydi. Haris bir adamd . Tarih tasfiye etti Osmanl 'y . Cumhuriyet devrinde milliyetçili e san mak mecburiyetti. Orada Türklük gururlar k r lm . Fakat bu vatanda söz sahibi olmak.
Yani elbette slamiyet'i tahkim etmek. Ayr lmaya de il. Bu itibarla ben ahsen bunlar n bugünkü cemiyette çok faydal olaca na da inanm yorum. Said-i Nursi Hazretleri'nin bütün yaz lar n belli ba l klar etraf nda toplamal . tahsir etmek. mümkün oldu u kadar mü terek unsurlar bulup birle mek laz m. Adem kelimesi hangi ciltlerde. s cak bir tebessüme çok ihtiyac m z var. bütün dünyada yaln z z. inançt r. Fakat ay rmaktan. indeksIemeli. alfabetik olarak yazar. Bizim için bir dayan ma unsuru oldu u ölçüde kavmiyetimizi müdafaa edece iz. Herkesin dü man oldu u bir dünyada ya yoruz. kelimelerin alt n çizer. kaybettirilen insanlar n mütearr z olmas na. nanc n kaybeden. A a yukar bütün büyük adamlar için . Yani insanlar damgalayarak ay rmak de il.yurtta sulh" formülü ile ifadesini bulan bir sulhperverlik bahis mevzuu idi. birle meye ihtiyac m z var. Diyelim ki ilk kelime Adem. mutlak olarak teslim oldu umuz bir ça . Bu insanlann hepsi bizim. mufassal bir lugatçesini yapmal . dinamik olmas na zaten imkan yoktu. Herkes dü man. Biri. Yaln z z. yaralay c olmaktan hazer ederim. Cihanda sulh. yurtta sulh olmas n da ne olsundu? O devrin fikir hareketleri karmakar kt r. Birincisi dindir tabiat yla. ay r c olmaktan. Ama kavim ikincidir. rasin ve metin hale getirmek bilhassa ayd nlar aras nda vazifemizdir. Ne olursa olsun birle meye ihtiyac m z var. sayfa 500' de. hangi sayfalarda ve niçin geçer? Cilt 3. Dosta. Kavmi yapan dindir. bütün külliyat n tarar.
Madrabazl k yapm t r. Bütün söyledikleri yanl t r. Türkköri kelimesi Türk perestliktir. Ben hiç kimsenin münaka a edemeyece i eyleri ele tirdim. Türkköri bu manaya hiç gelmez. tabii herkesin bir parça sübjektif taraflar vard r. nerelerde ne söylemi ? Ne kadar söylemi ? Bunun daha mufassal da olur. Ben Ziya Gökalp'in baz yazd klar n ele tirdim. Bunlar dünyada mevcut bütün lügatlarla ve vesikalarla ispat ettim. Türkolojidir diyor. Çok geni tecessüslü olan mustarip ve yaln z bir adamd . Tasavvur . Herkesin kitab n n indeksi vard r. Buyrun can m hata etmi olabilirim.ayn eyi yapm lard r. Devlet-i Aliyye'nin çökü tarihi. yokolu tarihi 1826'd r. Bu ordu nas l kurulacak? Bu orduyu kurmak için Bat ' dan hocalar getiriyoruz. okumay çok kolayla t nr. Baz eyler var ki münaka a edilemez. z nd k de ildir. O biraz güç. Türkiyat. Yeniçeri topa tutulduktan sonra yeni bir ordu kurmak laz m. Faraza Said-i Nursi Hürriyet hakk nda. Gazali'nin Gazeliyat' n ondan okudum. Türk perestlik diyor. Dil Best-i Mevlana's çok güzeldir. Etüd yapmak isteyince onu da kolayla t nr. Bir yerde çok faydaland m Abdullah Cevdet'ten. Niçin bunu yapt m anlatt m. Çok faydal bir i olur. Türkiyat da. Hiçkimse a z n aç p cevap vermedi. Mülhid de ildir. Bitirdim hikayeyi. Baz eyler var ki münaka a edilir. Herkes k zd . okumay ve anlamay kolayla t r r. Abdulluh Cevdet'e gelince. Bu. n allah hata etmi imdir.
Yani bu adam n hikmet-i vücudu bizi yemektir. Avrupa da bizi anlamad . hiçbir zaman anlayamad k Avrupa'y . De il mi ya? Keseriz. Kuca m z aç yoruz. ona bakacak. mahvetmektir. Yiyece imiz hayvan anlamaya mecbur de iliz. insan deli olur. misyonerler de geliyor. Bunlan da getirtmeye ba l yorlar Avrupa' dan. Yabanc mektepler aç l yor. Anlamas na ihtiyaç yoktu çünkü. Çünkü kar daki tilkidir. anlamak mecburiyetinde de de il. "gel bizi yeti tir" diyoruz. Orduyu slah etmek için. Orduyla beraber müteahhitler de geliyor. Bal klar n. vesairesi vard r. Hayat n n yegane gayesi bizi yemek olan bir medeniyetten. Halbuki biz dü man dost telakki ediyoruz. Onlar da bizi öyle. Mühendishane-i Bem aç l yor. Avrupa'yla kayna yoruz. Hiçbir zaman anlayamay z. koyunlar n hissiyat n merak etmeyiz. Politika esnaf da geliyor. Burada tabii biz ma lup olaca z. nas l kesilir bu. Mü avirler getirtiliyor Bat 'dan ve Mühendishane-i Bahri. Tabii adam gelince bize hizmet etmek için gelmiyor.edin. i adamlan da geliyor. Avrupa bizi yemek istiyordu. bizi tetkik ediyor Avrupa. malzemesi vard r. mal rem . Bat mektepleri aç l yor. As rlarca mücadele etti imiz. Avc n n hayvan tetkik etti i gibi. Mekteb-i harbiye aç l yor. Kesif bir taarruz ba l yor. ordumuzu yeti tirmek için hoca istemek ne demektir? Yani bundan büyük felaket tasavvur edebilir misiniz? Ordunun techizat vard r. tarihte gazalar m z olan ve onu hidayete getirtmek için sel gibi kanlar ak tt m z bir dü mana el aç yoruz. yeriz. Bizi anlamak niyetinde de il.
dünyam za sokuyoruz.: Bu dü ünceleri beyan eden kay tlar var. çöküyor: Fakat çökü orduda ba lam t r. Robert Kolej'den ç km adamlar bilir. C. Bat dilini yaln z kendi adamlar bilir. Avrupa bizi nereden y kaca n . Medeniyet bir bütündür.M. Bat dilini bilen adam n dürüst ve namuslu olmas na imkan yoktur. tesadüfen bilir. hilafeti d ardan y kmak mümkün de ildir. Viyana'ya giden ordu de ildir elbette. çeriden kendi adamlar na y kt r yor. yol bu. lk çürüyen ve ilk yok edilen bu ordu. Çok iyi biliyor ki. emellerimizi onlara tahakkuk ettirmek. Osmanl 'ya ihanet etmek için d andan kuvvet kullanmak mümkün de ildir. temelleri ortadan kalk nca.: Bediüzzaman Hazretleri'nin ifade etti i bir ey var. Kendi içinden adamlar bulmak.: Okuyanlar kendi adamlar d r. Orada "En büyük dü man m z slamiyettir. Haluk mamo lu: Bu beyanlar n ifade eden kaynaklar var m ? C. slamiyeti n haline gelir" diyorlar. Hilafeti y kt ktan sonra dava kazan lm t r. bina çökecektir. kald nrsak Osmanl toz y H. lk bat l la an müessese ordudur. ngiliz müstemlekat naz r Gladston Kur'an' kald rmal y z diyormu . nas l y kaca n biliyor. Bat 'da. aç kça söylüyorlar. malat hatas d r. Bunun d nda Türkiye'de Bat dilini bilen adam yoktur. Mesela misyonerlerin yazd kitaplar var. Fakat bu okuyanlar kendi dillerini biliyorlar. . Tek dü man hilafet müessesidir.M. Yani Bat dilini bilip Bat 'dan .
. deoloji kitapta durdu u gibi durmaz. hakikatte ideolojiler insana göre ekillenir. hikaye bu. Niçin.M. yükseliyorsun. ne yaps n? Deli midir adam? Pek az deli ç km t r binaenaleyh. sokaktaki adam Frans zca ö renince sadrazam oluyor. Menfaatlar na ayk r d r. Binaenaleyh. isterseniz sosyalizm diyelim. Tecrit edemeyiz.kopmak akla hayret verecek bir i tir. geri bir toplumda gerçekle ti komünizm. imdi. okuma yazma bilmeyen bir toplumda. ister istemez bu toplumun iç dünyas komünizmin ekillenmesinde müessir olacakt . mücadele etsin? Sebep yok. Çünkü komünizm yoktur henüz. Dü man olmak için sebep yok. imdi.: Tilki medeniyetini (bizi yutmak isteyen medeniyet) komünizm de kendi bünyesinde kurmu mudur acaba? C. O kavim de sana yard m ediyor. Bu Tanzimattan beri böyle. Çünkü Bat dilini bilince bütün mevkiler size aç kt r. komünizmde de vard r. Arka oluyor. ne diye Bat 'yla muharebe etsin. Bilince de o kavimden olur. H.: Efendim. Bu itibarla kapitalizmde olan kepazelikler. Komünizm. Sadrazaml a kadar ç kacak adam. Yani rastgele adam. . Bir kavme benzemek dilini bilmek demektir. Tatbikatla toplumun bütün ruh dünyas na kök salar. mkan yok çünkü. Rusya' da nüfusun yüzde 80'i köylü idi ve köylünün içinde okuma yazma bilen yoktu. Bilmiyoruz ne oldu unu.
ne kadar hain. Devlet oldukça komünizm olamaz. Komünizme geçmesi için devletin ortadan kalkmas laz m. O s ralarda sosyalizm emekleme ça ndad r. tabiata ve Allah'a daha yak nd r. yeni kurulmu tur. Bu palavradan ibaret. Biz komünist diyoruz. Yani gayr-i ilmi ve gayr-i ciddidir. ne kadar insanl k d . Yani kâfi derecede medeni de ildir. Bu rüya kar s nda Bediüzzaman Hazretleri'nin dü ünceleri var. . Sosyalist olmak iddias ndad r. Teorik olarak ve pratik olarak yoktur. Aç ktan aç a sempati ile bak yor memlekete. Elbette. H. bugün tatbik edilen ekliyle Rusya'da. Devlet yoktur komünizmde.M. Rus insan cahil oldu undan. sosyalizm.Komünizm diye bir ey yoktur dünyada. kisi de Avrupa menbal d r. Komünizm merhalesi hiçbir yerde tatbik edilmemi tir. bir doktrindir sosyalizm. Rusya sosyalizmi tatbik etmek suretiyle günün birinde komünizme geçmek iddia ve arzusundad r.: Rüyadaki hitabe son derece mühim bir hitabedir. Buna Rusya bir Rus misti i getirmi tir. ne kadar namussuz. Devlet ortadan kalkar. kapitalizmin bütün kepazeliklerine vâristir Yani bunlar ay rmak mümkün de ildir. Sair kendinde bütün doktrinlerin hatalar n ta r sosyalizm. Ve bir rüya olarak caziptir. Yani kapitalizm as rlardan beri imtihandan geçmi . Komünist de ildir Rusya. yontulmam oldu undan. Nas l bir cemiyet olaca n bilemeyiz komünist cemiyetin. ondan sonra komünizm merhalesi gelir.: Rüyadaki hitabede geçen be menfi esas Makyavelist prensipler mi dir? C. Fakat doktrin olarak.
Sosyalizme nazar.müsamaha ve efkatle bakmaktad r. Bu hareket insan . istedi i gibi ya amas . bütün insanlar n mülk sahibi olmas demektir. tasvir etti iniz gibi bir dünya dü ünülmüyor. Kapitalizme yüzde yüz has md r. her tür lü istibdattan kurtulmak demektir. günahlar ndan s y rmas ve Asya'y . Bu hitabe son derece dikkate lay kt r. Ve hürriyet demek her türlü zulümden.bir dü ünce oldu unu ispat etmi tir. devriyle uyu maktad r. Hakikatte Marx' n kominizm dedi i ey de Bediüzzaman n 5. C. ezenle ezilenin mücadelesini remizle tirir. Kapitalizm Asya'y yemektedir ve Asya'y yok etmektedir.: imdi efendim. Marksizm de. Bu hazret milletleraras bir mücadeleyi de il s n flararas . Asya için bir felakettir. dost yapan bir harekettir. Safa Mürsel: Fakat Marksizmde. son derece. Bugünkü ekliyle . hareket olmu tur. kafadaki istikbal var. Malikiyet demek. Herkesin mülk sahibi olmas . De erlendirilmedi o hitabe. mazlum Asya'y yine slamiyet'in rehberli inde fakat sosyalist bir temayülle idare etmesi arzuya ayand r. Bu arada yeni bir dünya uyan yor. Hiçbir bask olmamas d r. Yeni bir ink lap olmu tur. insana dü man yapan bir hareket de ildir. istikbal var.M. komünizm de budur. esir Asya'y . neticesine var yor. her türlü bask dan. bir kitaplarda. bir de ya anan realitenin getirece i tahmin edilen. slamiyet'in bu harekete ba olmas .
Hiçbir zaman hiçbir hakka ve hürriyete sahip olamazlar. Devlet. kavgas z bir cemiyete. Bir rüyad r sosyalizm ve böyle dü ünülüyor. herkesindir. Tatbikat nereye götürür? Belli. Program. Komünist merhalede her ey. ne kadar üretiyorsan z.sosyalizmin insanlar hürriyete. Sosyalizmin ilk merhalesinde ölçü herkese ehliyetine göredir. saadete. daima bir bask alt ndad r. emel bu. Fakat daha ilerdeki merhalede herkes . o kadar yiyeceksiniz. ahenkli bir cemiyete götürece i söylenemez. Bu iktidar. Bu makine ortadan kalk nca hürriyetsizlik kalmayacakt r. sahip olanlar n devletidir. alt ndakileri ezer. Mal mülkü olan s n f n iktidar d r. Kâ t üzerindeki emel bu de il. devlet s n fl bir cemiyette hakim s n f n emellerini destekleyen ve ezilen s n flara nefes ald rmayan bir makinedir. merhale u ekilde tarif edilir: Esaret tünelinden hürriyet dünyas na ç k . Fakat Marx' n söyledi i bu 5. çünkü devlet bir esaret müessesesidir. esarete. o ekilde artacak ki devlete ihtiyaç kalmayacak herkes fail-i muhtar olacak. imdi fail-i muhtar de ildir. Peki ehliyetin ölçüsü nedir? Ehliyetin ölçüsü el sanat d r. ne kadar çal yorsan z. Daima hakim s n f n yan . emel bu de il. Bu makine ortadan kalkacakt r. hürriyetsizli e götürüyor. Fail-i muhtar oldu u devirde yeniden hürriyet dünyas na geçilecektir. Herkes ehliyetine göre yiyecek. çat maya. Has bir dü ünce adam n n da böyle bir netice tasavvur etmesi dü ünülemez. Ne yap yorsan z. Ama rüya bu de il. Halbuki istihsal o ekilde düzenlenecek. "Her ey herkesindir" ne demek? imdi u formül dü ünülüyor.
Üretim planlan nca.: Bediüzzaman'la. u kadar bak r. Anar izmin de bu. kudretine göre üretecek ve her insan ihtiyac na göre yiyecek. u kadar eker.M. Irmaktan herkes tenekesini doldurur. yap lan istihsal tabii olarak Kad köy ahalisinin istedi i gibi ya amas na kâfi gelir. Anar izm de ayn eyi söylüyor. Ne zaman gerçekle ece ini. Fakat sosyalizmin ümidi. Her insan istedi i kadar yiyecek. Her insan 5 saat çal acak. Hiçbir al n teri bo a harcanmad kça. Liberalizm bunu gerçekle tiremedi ve gerçekle tiremez de. S. imdi üretimin gayet bolla t n dü ünün. ideal sitede. u kadar çinko. Bu ekilde istihsal vas talan zaten bütün cemiyetin oldu una göre herkes her eye sahiptir ve herkes ihtiyac na göre mü terek has ladan faydalanacakt r. Bunlar tabiat yla evlad m birer rüya. düzene sokulunca. stihsal bir rmak gibi. Marx' ayn eyleri isteyen kimseler olarak . Diyelim ki istihsal yiyece imizden fazlaysa kimsenin tutup daha fazla zahire iddihar etmesine ihtiyaç yoktur. Bu 100. u kadar arpa. Mesela Kad köy 100. içece i suyu al r. Esasen bütün doktrinlerin gayesi de bu bir yerde. arzusu bu.000 ki ilik bir memleket.ehliyetine göre üretecek. akl n emrine girince kimse kimseyi istismar etmeyecek. u kadar demir. Bunun için suyu kurutmas na ve küplere doldurmas na lüzum yoktur. Mesela burada 3 ki iyiz.000 ki inin ya amas için ne laz m? u kadar bu day. nas l gerçekle ece ini kimse bilmiyor. rmak kadar boIdur.
iktidan ele geçirmi tir. Proleter diktatörlü ünün as l sebebi u: Burjuvazi. Marx' n sadece zaman n icab olarak kulland proleterya diktatoryas luzümsuz bir gevezelikten ibarettir . gerek spanya'da. Diyor ki. bir insan n birçok insan . Proletarya diktatoryas . yava yava iddetini kaybetmekte ve gerek talya'da. Geni nüfuzu ve kudreti olan bir s n ft . Proletarya diktatoryas bir gaye de ildir Marx'ta. Proletarya diktatoryas na ihtiyaç yoktur prensibi yerle mi tir.: Proletarya diktatörlü ü zaruri bir merhaledir.mütalaa etmek mümkün mü? C. Burjuvazi bütün imkanlara sahiptir. burjuvazinin getirdi i anar izme son vermek ve müstakbel cemiyeti kurmak için zaruri bir ameliyat. Binaenaleyh geni halk tabakalar n n. bir insan n belki bütün insanlar n. çal anlar n haklar n n istirdad için mutlaka bir iddete ihtiyaç vard r. Marx' n bütün eserlerinde bir defa geçer proletarya diktatörlü ü. Ve bu köprü de proletarya diktatoryas d r. Marx' n ya ad dünyada bu juvazi y rt c bir kuvvetti. istedi ini yapmaya ve istedi inden ba ka bir ey yap lmamas na kadirdir. bugün bunun yanl oldu u bütün sosyalistler taraf ndan kabul edilmi tir.M. Ba ka çaresi olmad için bunu söylemi tir. dünyay sömürmesi nas l önlenebilir? Önlenmesi için iddete ihtiyaç vard r. geçilecek bir köprüdür mecburi olarak. Bu iddet. gerek Fransa'da. Nas l bütün insanl k istihsal vas talar na sahip olur? Bir insan n bir insan .cerrahiyedir. Avrupa'n n sosyalist ülkelerinde proletarya diktatoryas kalkm t r. Hastal tedavi etmek için kullan lan bir b çakt r. Ama bugün o s n f yava yava tasfiye edilmekte.
Marx ise do rudan do ruya insaniyete dayanarak söylüyor. Ba kas na ba l olmamakt r. ayn zamanda iktisadi bir kendi kendini gerçekle tirmedir. Hürriyet yaln z nazari de ildir. Kendi eme ine. O devirde öyleydi. kendini insan olarak idrak etmesi ve bunu yaparken de hiçbir bask ya maruz kalmamas d r hürriyet. Yapabilmek de iktisadi kalk nmadan sonra olur. Bediüzzamanla tel'ifte. proleterya diktatoryas n . ben nas l hür olabilirim? Liberal kapitalist cemiyette insanlar n hür olmas n n imkan yoktur.: Serbestlik anlay u: Hatt zat nda. Kimse kabul etmiyor. toplumun menfaatlar çerçevesi içinde. nas l davranaca z? C. siz ekme imi veriyorsan z. Bediüzzaman Hazretleri bunlan slamiyet'e dayanarak. elbette dayand klar temeller de ayr . Halbuki istihsal vas talar n n cemiyete mal oldu u bir ülkede istihsalin son derece geni ledi i. bu devirde böyledir. S. Marksistler bile kabul etmiyorlar. Elbette kullan lan kelimeler ayr .M. Ben size ba l ysam.M. kendi kafas na ba l olmakt r.bugün. Tabii. Diyorlar ki Marx bunu bir kere söylemi tir ve belli bir zamana münhas r söylemi tir. "Cümlenin maksad bir amma rivayet muhtelif" gibi. bütün imkanlar yla ya amas . Hürriyet ifahi bir kelimeden ibaret de ildir. Yapmak de il yapabilmektir.: Serbestlik anlay nda. insan n bütün melekelerini geli tirmesi. farkl de il. Her istedi ini yapabilmektir. De i mi bir hükümdür diyorlar. nsan akl na güvendi i . Fakat netice itibariyle ikisinin de istedi i. Hürriyet. kimsenin kimseye tahakküm etme imkan kalmayan bir ülkede elbetteki herkes hür olacakt r.
Çok daha sa lam. Vas talar elbette birbirinden çok farkl d r. nsan akl bunlar gerçekle tirecek. K lar m ? K lmaz m ? gnacio De Loyola'n n gaye dedi i i'la-y Kelimetullahd r. Machiavelli ile alakas yoktur bu sözün.için bunlar söylüyor. Fakat netice itibariyle gaye çok yak nd r. S. S. kullan lan vas talar n farkl olaca n kabul edebilir miyiz? C. çok daha derin kökleri var. Bediüzzaman semavî naslara dayan yor. Çok mühim benim için bu. Bir söz vard r: "Vas talar gayeyi me ru k lar".M. Dikkatinizi çekiyorum. Ama gerçekle tirilmesini istedi i ve dü ündü ü hürriyetlerle. gerçekle tirmezse insan n kendisi yok olacak.: Bunlar n ikisinin ayn olmas na imkan ve ihtimal yok.M.M.: Burada bir eyi düzeltmek için araya girece im.: Arada farkl l kabul bak m ndan.: Bu neticeye giderken. .M. Machiavelli'nin zannediyorsunuz. vas talar . Marx' n gerçekle tirilmesini istedi i ve dü ündü ü hürriyetler aras nda bir fark yoktur. neticeler kadar önemli tutmak icabetmez mi? C. Bu sözü Cizvit mezhebini kuran gnacio De Loyola söylemi tir. çok yak nd r. Çünkü hareket noktalan çok farkl . Vas talar gayeyi me ru k lar. Bunu yanl biliyorsunuz hepiniz.
bu neticeye uygun olarak ayn derecede nezih olmayabilir vas talar. Binaenaleyh bunu da biz soysuzla t rm . temiz yollardan gidilir. dinidir. C.: Evet. Elbette vas talar da dü ünülecek. ilahi nizam n kurulmas için vas talar me rudur diyor. O zaman ne yapaca z? S. Bir sual daha var. yani ona göre bütün insanl a saadet getirecek olan bir inanç sisteminin ya amas için vas talar me rudur diyor. bozuk hale getirmi iz. imdi bir yerde u var. temiz bir davaya. Hud'a ay p bir ey de il mi? Ama "el harbu hud'amn" diyor. Vas talar her zaman arzumuza uygun olmayabilir. Halbuki bunu matbuatta falan n iktidara geçmesi için vas talar me rudur diye yaz yorlar. 'lâ-y Kelimetullah için hud'a bile caizdir diyor. Gaye cihan umuldür. kilisenin ya amas .: Yani gerçekle tirilmesi istenen neticeleri tahsil etmeye müsait olmayabilir.H ristiyan dininin birli i ve H ristiyan kilisesinin ya amas bahis mevzuudur. imana dayan r. Hakl d r. Mesela yine Hazret-i Muhammed'e atfedilen "el harbu hud'atün" sözü. Böyle bir ey yok. Elbette dü ünülecek vas talar. Ne kadar kullan l r bu vas talar? stisnai olarak bir defaya . Ben de öyle dü ünüyorum. Fakat. Burada gnacio De Loyola'n n "gaye vas talar me ru k lar" hikayesine gelip dayan yoruz. Elbette büyük bir davaya. H ristiyan dininin. Bilhassa insanl k bahis mevzuu olunca.M.M.
Tarih vard r. Peyami teknik olarak usta bir . Çe itli ülkelerden gelen. Gaye insanl n saadetidir. harpte. Kemal Tahir için hapishane iyi bir laboratuard r. gaye haline geliyor.M. Osmanl vard r. iç dünyas na. Daha do rusu ferdin içine. Peyami'de yaln z bir kesiti vard r. Türk insan n n istidatlan vard r. . çe itli istidatlar olan insanlarla daha yak ndan tan t . Kulland n. Peyami'de yoktur. Kemal Tahir'de sosyal hayat vard r. kan dökmek de. Tahlil sahas çok geni tir Kemal Tahir'in. vas talar ön plana geçiyor. gidilmesi gereken bir yer olarak telakki edilmeye ba lan yor ve bütün felaket ba l yor o zaman. Vas ta bir köprü iken. iç bunal mlanna çevrilmi tir. iddet de kullan labilir. Belki Rusya'n n en büyük felaketi budur. çe itli meseleleri olan. stanbul'un belli bir muhiti vard r. H. Bu itibarla romanlar psikolojiktir. iç istidatlar na. bunu kaç defa kullanacaks n? Bu kullan lmaya ba lad ktan sonra insan iradesini kaybediyor. Bazen vas talar.mahsus. Yani en büyük tehlike udur. Kemal Tahir'de Anadolu vard r. O halde. zulüm de. Peyami Safa'da yaln z stanbul vard r. Kendi ya am n anlat r.: Peyami'nin üstünlü ü sadece üslubudur.: Peyami'nin üstünlü ü nerden geliyor? C.
Bat l la may ç plakl etinde ya am ve a a yla. ac lanyla. kurtulu sava na. smail Safa. Kemal Tahir'e göre. ve bu bir tarafa b rak l rsa o da . Yani roman n s n rlar n . Belli bir kurulu düzenin müdafiidir. hasta bir adamd r. Kemal Tahir. teknik olarak.yazard r. Kurt Kanunu'nda girmi tir. bir ç rp n t r. yap lan rezilIi i. O da Opperman' n taklitçisidir hatt zat nda. Bir st rapt r. Kemal Tahir'in romanlar bütün Türkiye'de geçer. men e olarak smail Safa'n n o ludur. bir mahallede geçer. üçüncü derecede bir airdir. Osmanl 'n n kurulu undan itibaren meseleleri kovalam . do rudan do ruya tarihimizin son derece mühim hadiselerine e ilmi . Me rutiyet ayd n d r. alan çok dard r. bütün rezilIikleri görmü tür. Türk roman n n s n rlann geni letmi tir. Mesela bir ink lab n ba lar na. Hapishaneyi. bir çiledir. devrinde. II. Peyami. Peyami'nin romanlar bir odada geçer. Mesela bir Serbest F rka rezaletine. bütün kepazelikleri. yukan ilk defa olarak Türkiye'de nas l bir oyuna geldi imizi. Dü ünce ufkunu Ziya Gökalp çizmi tir. Mukayese edilirse Peyami belli bir yerin adam d r. Ziya Gökalp'in d na bir ad m atmam t r. Peyami. Peyami esasen. ikinci. nas l bir açmaza girdi imizi söylemi tir.
gayet iyi olmu . "Allah zaferinizi müzdad eylesin".ngiliz filozofu. Boer sava lan son derece mühim insanl k tarihinde. "Boerler bir ngiliz subay grubunu pusuya dü ürup öldürdüler" diye cevapl yor birisi. Bir alay korsan. kraliçenin ni an n böyle zalim. " ngilizlerin. Bunun için Abdülhamid Han' daima tel'in eder. Herbert Spencer . Gerçek bir budalayd smail Safa. Mukayese olsun diye söylüyorum." Boer sava na girdikten sonra. Boerleri tahrip ediyorlar. Osmanl 'ya da dü mand r. O s rada Boer muharebesi oluyor. Kendi mukaddeslerini. Hayat n zehirlemi bu hadise. hayat ndan memnun ya amaktad r ve Kraliçenin ni amna mazhard r. "Çok iyi olmu " diyor Spencer. geberdiler. "Ne oldu" diyor Spencer. ngiliz sömürgecili inin müdafaas n yap yor. böyle namussuz bir hükümetin ni an n ben istemem diye reddetmi tir. Boerler aras nda ne i i vard . kendi ülkelerini müdafaaya m gittiler? 'la-y Kelimetullah için mi çarp yorlar. gittiler. Bu arada smail Safa o zamanki arkada lar yla ngiliz Sefaretine gidiyor.hastayd . Spencer. memnun de il. Kulüpte otururken subaylar geliyorlar. ngiliz sefaretinde. ngilterelilerin çok sevdi i ve sayd bir adamd r. "Boerleri yendiniz. tahrip ettiniz mel'unlar " diyor. Peyami'nin hayat nda bir facia vard r. ngiliz gazetelerinde yay mlam yor bu ve tabiat yla Abdülhamid Han . Abdülhamid Han sürgün etmezse ölmeyecekmi gibi. Abdülhamid Han ile beraber. Boerler masum ve mazlum bir kavimdir. Hadiseyi anlatt m m bilmiyorum? ngilizler.Londra'da müreffeh. müthi cam s k l yor Spencer' n. babas n n Sivas'ta ölmesi. istila ediyorlar. müteessirler.
Peyami'yi çok severim ve ac r m. Hastayd evvela. Adeta bir kalem e k yas idi. Paray veren Peyami'yi kullanabilirdi. H rç n bir adamd . Mütemadiyen çal mak. Kendisinden çok de ersiz. Büyük i tihâlâr vard . Peyami kalemiyle hayat n ya amak mecburiyetinde kald . mzal . Birçok eyleri . Dünya nimetlerine dü kündü. birçok eyleri yapmayabilirdi. silinmeyen akisler b rakm t r. o s rada belli bir zümre taraf ndan desteklenen fikirlerin destekleyicisi oldu.: Ayn eyleri Kemal Tahir için de söylemi tiniz. Ben. Peyami büyük bir zeka idi. hepsini de. O devirde ya ayanlar aras nda en zekisi idi. hepsi vali oldu. imzas z. Peyami'nin aile facias yla me gul. Kendini bo a harcad ve harcamak mecburiyetinde idi. adamlar n hepsi milletvekili oldu. hepsi elçi oldu. Sanki bütün tarih. Birçok eyleri görebilirdi. beynini satarak ya amak mecburiyetinde idi. mukayese edilemeyecek kadar de ersiz. Basit bir adamd r smail Safa. Fakat bunlar n hiçbirini tatmin edecek imkana sahip de ildi. namütenai yaz yazd . nans n. her entelektüel gibi. Osmanl hakk ndaki hükmü daima smail Safa'n n nefy hikayesiyle beraber gitmektedir. smail Safa'n n ak betiyle me gul. H.bundan müthi rahats z oluyor. Büyük ac lar çekti. inanmas n. Yapt . kazanan bir adam da de ildi. . Tutup. Lükse dü kündü. Bunlar n içinde smail Safa en ahmaklar d r ve en cahilleridir. Peyami'nin ruhunda bu.
yapmayabilirdi diye.
C.M.: Kemal Tahir 1910 do umludur. Kemal Tahir o neslin bütün vehimlerini ta yordu kendinde. 1936'da genç bir adamd . Dergi ç kard lar, mahkum oldu. Onüç sene yatt içerde. Gençli inin en güzel y llar n hapishanede geçirdi. Çorum Hapishanesi'nde, Malatya Hapishanesi'nde. Hapishaneden hapishaneye dola t . Fakat kuvvetli bir iradesi vard . Yenilmedi ve y k lmad , çal t .
1953'te hapisten ç kt
nda çok güç durumdayd . Onüç sene hapishanede
yatm bir adam n, hapishaneden ç kt ktan sonra polis nezareti alt nda kalmas mukadderdi. Eski arkada lan terk ettiler. bulma imkan yoktu.
Zaten hapishaneye ginneden önce de avukat katipli i yap yordu. Galatasaray' bitirememi ti, tahsili yoktu. Bir ara ye' se dü tü ve Mayk Hammer tercümeleriyle ya ad . Bu taraf üzerinde durulmad Kemal Tahir'in. Halbuki durulmaya lay k bir taraft r. Senelerce Mayk Hammer tercümeleri yapt . Hayata küskündü, kafay çekiyordu boyuna. Fakat teslim olmad ve yolunu buldu. Tabii birçok tavizler vennek zorunda kald cemiyete. Mecburdu vermeye. Uydurma dilin çok aleyhinde oldu u halde. T.D.K.'den ödül ald . Yunus Nadi'den ödül ald . Bunlar bir adam için çok kirleticidir. Çirkin eylerdir. Kemal Tahir'e katiyyen yak maz. Fakat mecburdu. E er ödül almasayd , öteki romanlann bast rmak imkan da bulamazd . Yani Kemal Tahir bu alçal , merdiven yapt ister istemez. Ba ka hiç çaresi yoktu. Hakikatte Kemalistler taraf ndan kabul edildi. Kabul ettirmek için de
kendini baz eyler yapmak istedi. Ba ka çaresi yoktu. Ne memur olabilirdi ne mal mülkü vard ; nas l ya ayacakt ? Ve bunlar en az yapt hatt zat nda. Asgarisini yapt .
Bir ayd n n namusunu muhafaza etmesi son derece güçtür. Bir yerde en güç ey ayd n n namuslu olarak ya amas ve ölmesidir. Adeta mümkün de ildir.
H. .: çtimaî s n f ne demektir? çtimaî s n f n adam olmayan ahsiyetler yok mudur? slam toplumu bünyesinde de içtimaî s n f olabilir mi?
C.M.: slamî toplumun sinesinde içtimaî s n f olmaz. çtimaî s n flann kurulmas na engeldir slamiyet. Zekat müessesi, istirdat müessesesi, müsadere müessesesi büyük sevretlerin do mas n , büyümesini önlemi tir. Fakat art k slamiyet'in hakim oldu u bir durumda ya am yoruz. Bu itibarla bugünkü cemiyette de, Avrupa'da oldu u gibi içtimaî s n flar te ekkül etmi tir. Avrupa'da oldu u kadar uurlu ve kesin çizgileriyle birbirinden ayn m s n flar olmasalar da, vard r.
çtimaî s n f kelimesi tabiat yla çok müphem ve Bat ' dan getirilmi bir mefhum. Bizde içtima s n flar yoktu ama içtima zümreler ve tabakalar mevcuttu. Bilhassa 23'ten sonra.
H. .: çtima tabakayla, içtima s n f ne demektir?
C.M.: çtima tabaka zarurettir.
bölümünden do ar, bir bürokrasi vard r.
Mesela, bir memurlar zümresi vard r, bir i hayat ile u ra an bir zümre vard r. Serbest meslek sahipleri vard r. Geni halk tabakalan, köylüler vard r. Bunlar n hepsi birer tabakad r.
H. .: Lonca te kilatlan içtima tabakalara misal olabilir mi?
C.M.: Olabilir tabii. Evet, tabalar seyyaldir, kat hududlan yoktur. Belli leri görmek için belli insanlar n biraraya gelmesi, servet durumlar birbirine yak n insanlar n biraraya gelmesi, ya ay durumlar birbirine yak n insanlar n biraraya gelmesi, içtimaî tabakalar te kil eder. Tabakalar vard bizde de. Bir kere ehir burjuvazisi vard . Bunlar n hepsi yak t rma kelimelerdir. Evvela bunu kabul ediyorum da, ifade kolayl için kullan yorum. Mesela, Peyamii; hayat boyunca, zengin tabakan n ve iktidann emrinde oldu. Hiçbir zaman halkla me gul olmad ve hiçbir zaman halk kendini alakadar etmedi. Daima Halk Partisi'nin içinde ya ad ve daima Halk Partisi'nin menfaatlar na uygun bir platformda kald .
Bir de geni halk tabakalann , yani çal anlan, ezilenleri, st rap çekenleri, çilesi olanlan dü ünmek vard . Kemal Tahir böyleydi. Geni manada halk n yan ndayd . dare edenlerden çok idare edilenlerin yan ndayd . Bürokrasiden çok, çal anlann yan ndayd .
Kemal Tahir hiç bir içtima kavgada yer almad . Yani ne mümindir, ne sosyalisttir, ne fa isttir. Rengi hürriyette olmad . Kendi içine gömülü, kendi mahpesinde, kendine ark lar söyleyen insan olarak kald .
H. .: Siz kendinizi nereye yerle tiriyorsunuz?
C.M.: Evvela bu suale kaçamak bir cevap verece im, sonra meseleyi rgalayaca m. 1848'de, Fransa'da içtimaî s n flar çoktan te ekkül etmi tir. Ve ihtilal olmu tur. 1848 ihtilali, demokrasi hayat nda mühim bir merhaledir. Bizimkilerin sosyal devlet dedikleri bir devlet te ekkül eder. 1789'a nazaran çok daha ileri bir merhaledir 1848. 1848' de imdiki ifadeyle sosyal demokratlar iktidard r, a a yukar . Birçok hizipler var. O s rada
Lamartine de hariciye vekilidir. La Martine'e sorarlar "siz sa da m s n z, solda m s n z?" "Ben tavanday m" der. Ben de tavanday m imdilik. Fakat tavanda olunmaz evlad m. Bu yanl bir ey tabiat yla.
H. .: Bu kaçamak olan cevab n zd .
C.M.: Evet. Ben gençli imi içtimaî s n flar n kal pla mad
bir devirde
ya ad m. Bugün benim için Türk insan bir bütündür. Hangi siyas mezhebe mensup olursa olsun, hepsini çocu um, karde im telakki ederim. Aldananlar, gaflet içinde olanlar, hakikat arayanlar kim olursa olsun benim dostlu uma güvenebilirler. Ben hakikat arayan adam m. Hakikat mücerret midir? Yani
Türkiye'deki bütün tabakalann üzerinde birle meleri gereken hakikatlar vard r. E er bu hakikatlar. ya ay olarak avam. Tek kelimeyle Müslüman olmak istiyorum. belli bir emekli maa m var. H. Nemrudlar n yan nda olunmaz. . sömürülenler diye gruplan p bu gruplarda yer almam z gerekir mi? .: ahsiyetli adam olabilmek için. Ya ay tarz e er s n flar n tayininde bir mikyas olabilirse.: Elbette halk n yan nda olunulmal .s n flar n d nda bir hakikat var m d r? S n flar n d nda hakikat vard r. C. Hiçbir namuslu adam Nemrud'un ve Firavun'un yan nda olamaz.M. dünya üzerinde. "Fikren ve me reben havas tabakas ndan. Hiçbir eye ihtiyac m yok. . hiçbir ihtiras m yok. H. Bu itibarla do rular n s n f nda ve do ruluk için çal yorum. Kanaatkar bir adam m. bütün Türk ve slam dünyas n ilgilendiren hakikatlarsa. Gafili uyand r r. Do ru yolda olan te vik eder. Ben bu hakikatlan arayan. destek olur. kitaplar mdan ba ka hiçbir eyim yok." Böyle bir ey. Bütün s n flar için hakikat olan eyler vard r. bu hakikatlar yaymaya çal an bir adam m. sömürenler.: Bediüzzaman Hazretleri'nin öyle bir sözü var. herkes için faydal d rlar. Elbette Firavunlar n. u ya da bu s n ftan de il de bir slam hangi s n ftansa o s n ftan olmak istiyorum.
M. i tirak ederler. Cenab.C. en sola kadar herkese hitab ederim ve herkesle dostlu um vard r. Sadece do ru bildi im eyleri söylerim ve söylemekle mükellef telakki ederim kendimi. Do rudan tarafay m.: Uzun kavgalardan. : Bat ve slam medeniyetleri hayata ne vermi lerdir? Neticesi ne olmu tur? nsana nas l bakm lard r? C. ezilenlerden tarafay m. kim hakl ysa. Zalimlerin yan nda de ilim hiçbir zaman. Yani en sa dan. kim gadre u ram sa. etmezler. onun yan nday m.: slam'da insan mukaddestir. Hiçbir menfaatim. Ben herkese hitab ederim. kim zulüm çekiyorsa. H. bir parça. Adeta ben mezarlardan seslenirim. Yaland r tarafs zl k ve bir yerde namussuzluktur.Hakk' n halifesidir. Bizatihi insan ve insan hayat mukaddestir. uzun f rt nalardan sonra 60 ya na gelen bir adam. Tarafs z olmak bu demektir asl nda. ilme vakfetmi bir adam olarak hepsinin d nda kalmak. be enmezler. Adeta haklar n n bir k sm n ona devretmi . Hakk ndan mahrum edilenlerden tarafay m. hiçbir ey tarafs z de ildir. hiçbir dü üncem yok. kitaba. Fakat benim vazifem. nsan. Yoksa. kim mahrum edilmi se haklar ndan. Bat 'da böyle bir ey . tavanda yer alabilir. hayvan. Böyle olunca da. Be enirler. insan n insan öldürdü ü dünyada tarafs zl k ne demek? Mazlumlar n yan nday m elbette. Nas l tarafs z olunabilir? Birbirinin bo az na sar lm bir dünyada. hayat n dü ünceye.M.nat kt r ve e ref-i mahlukatt r.
Ve kapitalizm. Darwin "hayat kavgas " der. Bu itibarla insan hayat mukaddestir. fert kendi milletini sömürür. insan için kurttur. nsanlar n birbirine yard m d r. nsana ait olan her ey mukaddestir. cihan çap nda bir sömürü medeniyetidir. ötekiler ölüp gider. bir haysiyeti yoktur. En iyi intibak edenler ya arlar. Bir hayvan olarak incelenmesi gerektir. Di er hayvanlar için cari olan kanunlar. Bat ' da bir ümmet yoktur. Ölüp gitmesi mesele de ildir. insan için de caridir. di er toplumlarla sava söz konusudur. insan herhangi bir hayvan de ildir. Bat tarihi bir sömürü tarihinden ibarettir. Bunu çe itli doktrinler. i tiyaklar yla. çe itli isimlerle yadederler. Ve bu kavgay bütün hayvanlara. Bat 'da ya aman n kanunu kavgad r. Ama hep ayn d r. Sadece slamiyet gibi. fert ba ka milletleri sömürür. Bat ' da insan kendi ferdiyetine mahpustur. s n f kavgas d r. nsan da bunlar n içindedir ve insan da hayvand r. Fert.yok. Halbuki. Ayr ca bir izzeti. Yani Bat ' da ilim dedi imiz ey de desakralizasyon. baz dinler. bir haleyle süslemi tir insan . Evvela ferdin fertle sonra ferdin toplumla. . Bat 'da insan. Bat ' da tarih. Hayat kavgadan ibarettir. te bu iklimde do mu tur kapitalizm. fert ferdi sömürür. amipten file kadar. Fert hayvand r: insiyaklar yla. Bat 'da. s n flar n taammümüdür. Halesinden terit edilmelidir. toplumu sömürür. tabakalar n taammümüdür. Do u' da tarih. nsan tabiat n bir parças d r. balinaya kadar bütün canl lara te mil eder. slamiyet'te insan n imtiyazl bir yeri vard r. sonra toplum halindeki ferdin.
insan için koruyucudur. bir toplulukla birdenbire temas ediyorlar ve yeniliyorlar. bir kurt i tihas na sahip. feragatkârd r. bir kurt kadar y rt c . arslan medeniyetine galebesidir. Ac yan. melektir. huda. rezillik tabiidir. insan insan için kurttur. Bizim için muharebe bir i'la-y Kelimetullah'd r. . adilik. Bat için muharebe bir kazanç vas tas d r. Bizim için insan. Ötekisi insana hürmet eder. Bat n n bize kar galebesi. Vakurdur. insana inanan. Bat 'da. insana ait her eyi tebcil eder. seven. ikiyüzlülü ü eref telakki eden. Silahlar ayr çünkü. Bu iki medeniyetten birisi madde dünyas nda tabiat yla büyük fetihler yap yor. imtiyazl bir mahluk olarak gören cemiyetle.insan kudsiyetinden tecrit etmekten ibarettir. dünyay idare vas tas haline getiren. Yani tilki medeniyetinin. Hiçbir ey mukaddes de ildir Bat insan için. Bütün felsefeleri bu mihver üzerinde kurulmu tur. ötekisi yapam yor. Bütün tarih bu prensiplerden hareket edilerek in a edilebilir. Bunda bütün mesele urada. Yenilmeleri mukadder. Ve birdenbire tarih kar kar ya getiriyor bu iki medeniyeti. insan e ref-i mahlukat telakki eden. Birisi için hile. Bütün iç ve d mücadeleleri bu mihvere dayan r.
Haluk mamo lu. farika: ay rmaç hazer etmek: çekinmek lçtimai s n flar. Eski bir kay t oldu undan sorular n birço u duyulamam t r. toplumsal s n flar Iddihar etmek: biriktirmek Istirdat: geri alma mufassal: ayr nt l mülhid: dinsiz mütearr z: sald rgan rasin: sa lam amil: kapsayan tahkim etmek: peki tirmek teali: yücelme. Cemal U ak. ayr l k. yükselme tebcil etmet: yüceltmek tecessüs: bilseme tefrika: ayr lma. Bu konu ma s ras nda Safa Mürsel.* Bu söyle i 11 ubat 1977'de Rü dü Onduk taraf ndan kasete al nm t r. Halil Aç kgöz'ün bulundu unu biliyoruz. bölünme tesanüd: dayan ma .
vahdet: birlik .
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.