Türk Dokumalarında Ağaç Motifi
Türk Dokumalarında Ağaç Motifi
Sultan YURTERİ
Yard. Doç. Dr. Filiz Nurhan ÖLMEZ
38. ICANAS (Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi) Bildirilerinden
Yaşamın başlangıcı ve süregelmesinde hava, su, toprak kadar önemli bir rol üstlenen ağaç, insanoğlunun inanç dünyasında neredeyse Tanrısal bir varlık olarak kabul edilmiştir. Bu kapsamda, geleneksel Türk dinindeki Yer-Su inancı içerisinde ağaç kültü önemli bir yer tutmuştur.
Türk mitolojisinde kutsal olarak kabul edilen ağaçların belli özellikleri olup, bir ağacın kutsal olarak görülebilmesi için mutlaka bu özelliklerden en az birini taşıması gerekir. Bu özelikler esas itibarıyla Gök Tanrı’nın sıfatları olup şunlardır;
Tanrı’nın tekliğini temsil eden yalnız ağaç;
Türk inanç sistemi “birlik” ya da “teklik” üzerine kurulmuştur. Tanrısal olarak nitelendirilen ağaç da “yalnız ağaçtır”. Türk halkları coğrafyasına bir bütün olarak bakıldığında, kutsal ağaçların bulundukları bölgelerde tek olduğu görülecektir.
Tanrı kutunu temsil eden “Bayterek”;
Üç âlemi birleştirdiğine inanılan, gövdesinden akan kutsal sıvı (su, süt vs.) ile hanlara bitmez tükenmez güç, kuvvet, ölümsüzlük bahşeden, koruyup kollayan ağaç “Bayterek”, hayat veren, yaşatan, esirgeyen tanrıyı temsil eder.
Sığınılan tanrıyı temsil eden gölgeli ağaç;
Türk düşüncesinde tanrı, sığınılan ve zorda kalanlara yardım eden, yüce varlıktır. Tanrı’yı temsil eden kutsal ağaç da gölgesine sığınanları koruyan, kollayan tanrısal bir varlık olmalıdır. Büyük -Azametli- Kaba Ağaç; Türk düşüncesinde tanrı, uluların ulusu, sahiplerin sahibi, azametlilerin azametlisidir.
Türk inanç sisteminin en önemli parçası olan kutsal ağaç yada hayat ağacı, bütün ağaçlardan daha büyük, heybetli, gösterişli ve uzundur. O, bütün ağaçları bünyesinde barındırır, “Han ağaç”tır, Dede Korkut kahramanlarının ifadesiyle “Kaba ağaçtır”.
Meyvesiz ağaç;
Türk inanç sisteminde her şeyi yaratan tanrı, yaratılmamıştır. Doğmamış ve doğurmamıştır, aynı zamanda sonu da olmayan yüceler yücesi varlıktır.
Yapraklarını dökmeyen ağaç;
Tanrı başlangıcı ve sonu olmayan, ölümsüz ve sonsuzdur. Tanrıyı temsil eden varlık da sonsuz olmalıdır. Yaz kış yapraklarını dökmeyen ağaç, bu özelliğiyle tanrının ebediliğini, sonsuzluğunu temsil etmektedir.
Ruhları cennete ve cehenneme götüren ağaç;
Üç alemi birleştiren ağaç, ruhlara aşağı yada yukarı giden yolu göstermektedir. Kutsalı temsil eden ağaç, ruhları cennete yada cehenneme gönderme kudretine sahiptir.
Ağacın bazı Türk topluluklarının türeyiş mitolojilerine konu olduğu görülmektedir. Çin kaynaklarına göre bazı Türk boylarının hakanları, türeyiş mitolojisinde de Uygurların, ağaçtan türediklerinden bahsedilmektedir.
Oğuz Destanlarında Kıpçakların ağaçtan türedikleri anlatılmaktadır. Söz konusu Türk mitolojilerinde ağacın ana rahmi fonksiyonu üstlendiği dikkati çekmektedir.
Altay Şamanizmi’nde beş kutsal unsur vardır; ateş, demir, toprak, su ve ağaç. Altay mitolojisinde, Ağaç Han, Han adı ile vasıflandırılarak tanrılaştırılmış olup, toprağı ve ağaçları temsil etmekte, korumaktadır.
Altay Türklerinin kayın ağacına taptığını, kayın ağacının kutsal kabul edilerek adına kurbanlar kesildiğini belirtmektedir. Altay Şamanlarının inanmalarına göre, kayın ağacı Tanrıdan ayrılmıştır, bu nedenle kayın ağacına yıldırım düşmez. Şamanlar hastaları iyi etmek için gayret ederlerken yanlarında kayın ağacı bulundurmakta, Şaman davulunda kayın ağacı, sedir ağacı ve onun yanında meral resmi yer almaktadır. Davulun tokmağı sedir ağacından yapılmakta olup, meral derisi ile kaplanmaktadır.
Abakan Türklerinin dini törenlerini dört kutsal kayın ağacının yanında yaptıklarını belirtmektedir. Şaman dualarında kayın ağacı için “altın yapraklı, yetmiş yapraklı, mübarek kayın ağacı” gibi tabirler geçmektedir. Bir inanışa göre de kayın ağacının altmış kökü vardır. Ayrıca Sümerlerin büyük tapınaklarının tanrıların sarayı olduğu, tanrıların buralarda aileleri ile birlikte yaşadığı, ancak tanrıların buralara gelmesi için kokusundan çok hoşlandıkları sedir ağacı yakıldığı aktarılmaktadır.
Eski Türklerde çam (Fusuk), kavak, meşe, dut, söğüt, elma ve ardıç ağaçları da kutsal kabul edilmiştir. Türk dünya görüşüne uygun olarak evin temelini atmadan önce ağaç dikilir.
Türk kültüründe ve inancında önemli bir yeri olan ağaç kültünün izlerine dokumalarda da rastlamak mümkündür. Pazırık’ta 7. Kurgan’dan çıkarılmış, M.Ö. V. yüzyıla tarihlendirilen, keçeden bir çocuk önlüğünde, deri aplike ile işlenmiş hayatağacı motifi bulunmaktadır.
Türk süsleme sanatlarında bitkisel motiflerin ayrı bir yeri olup, kullanımlarına göre başlıca dört grup altında incelenmektedirler. Bunlar; çiçekler, yapraklar, ağaçlar ve yemişler ile meyvelerdir. Bu gruplardan en önemlisi olan ağaçlar incelendiğinde, Türk süsleme sanatında en sık rastlanan ağaç motiflerinin servi ağacı, hurma ağacı, hayat ağacı, meyveleri belirtilen meyve ağaçları ve çiçek açmış ağaçlar oldukları görülmektedir.
Türk Dokumalarında Ağaç Motifi Reviewed by Türk Asya on Salı, Aralık 16, 2014 Rating: