Siyasette akrabalık ilişkileri başlıklı içeriğimizde, dünya üzerinde devlet büyükleriyle birlikte akrabalarının veya yakınlarının da yüksek makamlarda olduklarını örnekleriyle beraber sunmaya çalışacağız.
Avrupa’da, Amerika’da ve diğer ülkelerde, devlet büyüklerinin, kendi akrabalarını önemli pozisyonlara getirmeleri, kimi zaman eleştirilse de dünya genelinde normalleşen bir durumdur. Dünya siyasetinde yüksek mevkilere gelen akrabalar ve yakın aile bireyleri, çoğunlukla geldikleri ilk günden itibaren eleştirilmektedir. Bu durumun olumsuz örnekleri çok olsa da, yetkinlik ve işini hakkıyla yapmak açısından olumlu örnekleri de vardır.
Dünya ve Türkiye tarihinde, sadece devlet başkanları olarak değil, daha alttaki bürokrasi hatta siyasi partilerde de bu durumun örnekleri oldukça fazladır. Dikey ilişki olarak babadan oğula geçen mevkiler ya da yatay olarak başkanlar veya devlet büyükleri görevdeyken üst makamlara getirdikleri yakın akrabalar geçmişten günümüze kadar süregelen bir durumdur.
Dünya’dan Örnekler
Amerika Birleşik Devletleri
ABD’de devlet başkanlarının, yüksek makamlara ya da kendilerinin yanına akrabalarını getirmeleri, çok eskiye dayanmaktadır. Bu durum, Amerika Birleşik Devletlerinin ilk başkan yardımcısı John Adams’dan günümüzdeki başkanı Trump’a kadar bir gelenek olarak süregelmiştir.
1967 yılında, akrabaların istihdamına dair kanun çıkarılmış ve bazı kısıtlamalar getirilmiştir. Bu kanuna göre, hükumet yetkililerinin akrabalarını yönetim mevkilerinde işe almalarına izin verilmemektedir. Ancak yasada bazı pozisyonlarla ilgili de boşluklar bulunmaktadır.
John Adams, oğlunu Prusya bakanı olarak atayarak önünü açtı. Daha sonra oğlu John Quincy Adams, ABD’nin altıncı başkanı oldu. Baba John Adams, birçok akraba üyesini farklı federal görevlere atandı ve kayın biraderine de Massachusetts’teki çok iyi ödeme yapılan posta görevlisi pozisyonu verdi. Oğlu’nun kayın pederi ise, Washington’da, Senato’dan basit bir çoğunluk oyu bile almamasına rağmen, pul müfettişi olarak atandı.
ABD’de en uzun süreyle görevde kalan ve 32. başkan olan Franklin Rosevelt de, aile üyelerinden birkaçını önemli görevlere getirenlerden olmuştur. Oğlu James, 1937 yılında Rosevelt’in sekreteri oldu. Kızı Anna, resmi bir görevi olmamasına karşın 1943’te Beyaz Saray’a taşındı. Burada anne ve babasının işlerini idare etti.
35. Başkan John F. Kennedy, kardeşi Robert Kennedy‘i saygın bir vekil pozisyona getirmiştir. Siyasette akraba rolünün olumlu bir örneği olan Robert Kennedy, Harvard ve Virgina Üniversitelerinde eğitim almış alanında uzmanlaşan bir avukattı. Adalet Bakanı olarak ve Başkan abisinin danışmanı olarak görev yapmıştır. Daha sonra senato üyeliğine seçilmiş ve başkan adaylığı sırasında öldürülmüştür. 1814 yılından beri en genç vekil olan Robert Kennedy, göreve ilk geldiğinde deneyim sahibi olmamasına rağmen başarılı biri olarak hatırlanmaktadır.
43. Başkan George W. Bush, 41. Başkan George H. W. Bush’un oğludur. Başkan olmadan 5 yıl Teksas eyaletinin valiliğini yapmıştır. Babadan oğula geçen başkanlık, aile üyelerinin ve önemli destekçilerinin belirli mevkilere getirilmesini sağlamıştır.
45. ve şimdiki başkan olan Donald Trump da bu geleneği sürdürenler arasında yer almıştır. Trump, kızına ve damadına önemli görevler vermiştir. Kızı Ivanka Trump‘ın resmi bir görevi yok ancak Beyaz Saray’da bir ofisi bulunmaktadır. Ayrıca görevi federal çalışanlarla aynı etik kurallara bağlı olarak resmi nitelikli belgelere ulaşımı sağlanmaktadır. Damadı olan Jared Kushner ise Başkan Trump’ın başdanışmanı unvanına sahiptir.
Amerika Birleşik Devleti başkanlarının siyasette akraba ilişkilerine yönelik tutumları bir gelenek haline gelmiştir. Buna yönelik bir yasanın bulunması, yüksek makamlarda akraba istihdamının normal karşılanan bir durum haline gelmesiyle birlikte çok etkili olmamaktadır.
Avrupa’dan ve Diğer Ülkelerden Örnekler
Amerika Birleşik Devletleri kadar yaygın olmasa da, siyasette akraba ilişkileri Avrupa’da ve diğer ülkelerde de görülmektedir.
Fransa‘da aile üyelerini işe almak, gerçek istihdamı sağladığı sürece yasal ve normal karşılanan bir durumdur. 2007 ve 2012 yılları arasında cumhurbaşkanlığı yapan Nicolas Sarkozy, kendi döneminde oğlu Jean Sarkozy‘i Haut De Seins’de Meclis Grup Başkanlığı pozisyonuna getirmiştir. 2002 ve 2007 yılları arasında Fransa başbakanı olan François Fillon, eşi Penelope Fillon‘u, parlamenter danışmanı olarak işe almıştır. Ancak daha sonra Penelope Fillon’un hiç yapmadığı bir iş için para aldığını iddia edilmiş ve bu nedenle tepki çekmiştir.
İtalya’nın eski başbakanı olan Silvio Berlusconi, üç dönem başkanlık koltuğuna oturmuştur. İsmi sıkça özel hayatıyla gündeme gelen Berlusconi’nin, partisindeki birçok kadın milletvekilliyle yakın ilişkisi bulunmaktaydı. Bu vekillerin, Berlusconi sayesinde milletvekili koltuğuna geldikleri ve söz sahibi oldukları düşünülmüştür.
Küba’da 1976’dan 2008 yılına kadar devlet başkanı olan Fidel Castro, Küba Devriminin önderi olarak anılan bir isimdir. 2016 yılında hayatını kaybeden Fidel Castro, ölümünden önce sağlık sorunlarının artması nedeniyle, başkanlık yetkilerini, başkan yardımcısı görevinde olan kardeşi Raul Castro‘ya devretmişti. Halen görev yapan Raul Castro, siyasette akrabalığın bir diğer örneğidir.
Arjantin‘de, 2003’ten 2007 yılına kadar başkan olan Nestor Kirchner, başkanlık süresi bitiminde yerini eşi Cristina Kirchner‘e devretmiştir. Cristina Kirchner ise, 2007 ile 2015 yılları arasında başkanlık görevini sürdürmüştür.
Azerbaycan‘da eski cumhurbaşkanı olan Haydar Aliyev‘den sonra oğlu İlham Aliyev, 2003 yılında Azerbaycan Cumhuriyetinin Başbakanı tayin edilmiştir. Ardından birkaç ay sonra yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Cumhurbaşkanı seçilmiştir. İlham Aliyev, cumhurbaşkanı olduktan sonra eşi Mihriban Aliyeva‘yı cumhurbaşkanı yardımcılığına getirmiştir.
Türkiye‘de ise siyasette akrabalık ilişkisinin bir örneği olarak, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan‘ın damadı olan Bakan Berat Albayrak, 2015 seçimlerinde milletvekili olarak seçilmiştir. Daha sonra Ahmet Davutoğlu başbakanlığındaki 64. Hükümetin, Türkiye Cumhuriyeti Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığına bakan olarak tayin edilmiştir.
Türkiye Cumhuriyeti tarihinde politikada akrabalık ilişkileri olarak bir diğer örnek, İnönü ailesidir. Türkiye Cumhuriyetinin ilk başbakanı ve daha sonra ikinci cumhurbaşkanı olan İsmet İnönü, 1973’te vefat etmiştir. Oğlu Erdal İnönü ise, babası gibi siyasete atılmış ve 1993 yılında kısa süreliğine başbakan olmuştur. Daha sonra başbakan yardımcısı ve dış işleri bakanlığı yapmıştır.
Sekizinci cumhurbaşkanı olan Turgut Özal, 1983 ile 1989 yılları arasında başbakanlık yapmıştır. Daha sonra cumhurbaşkanı olmuş ve 1993 yılında görevindeyken vefat etmiştir. Turgut Özal’ın oğlu Tevfik Ahmet Özal, 1999 yılında babası gibi siyasete atılmıştır ve Malatya’dan bağımsız milletvekili seçilmiştir.
Örneklerde görüldüğü üzere, çeşitli ülkelerde devlet başkanları sayesinde, akrabalar veya aile üyeleri, önemli mevkilere gelmiştir. Yüksek makamlara gelen yakınlar, kendi alanında uzman olmadıkları ve getirildikleri mevkinin hakkını vermedikçe çok fazla tepki çekmiş ve bazı durumlarda cezalar dahi almışlardır. Ancak yeterlilik bakımından getirildikleri işi yapmaya ehil olan, yetenekli aile üyeleri veya yakınları, diğerleri gibi olumsuz tepki almamıştır. Siyasette görev alan aile üyeleri, yakın akrabalar ya da herhangi bir devlet yetkilisi, işini hakkıyla yaptığı müddetçe olağan şekilde karşılanmışlardır.