Mardin, farklı dinlerin, dillerin, kültürlerin ve ırkların bir arada yaşadığı ve her köşesinde derin tarih kokan eşsiz bir şehirdir. Şehir, kendine özgü mimari dokusu, taş yapıları ve ünlü mutfağıyla Türkiye’nin en çekici yerlerinden biridir. Mezopotamya’nın en eski yerleşim bölgelerinden biri olan Mardin, köklü tarihiyle Sümerler, Akadlar gibi birçok eski topluluğa ev sahipliği yapmıştır. Şehrin ismiyle ilgili birçok farklı hikaye bulunmaktadır. En yaygın rivayete göre, bölgede yaşayan Mard Boyu’nun şehre “Mardiyon” adını verdiği ve bu ismin zamanla “Mardin”e dönüştüğüdür. Mardin’i keşfetmenin en harika yolu Mardin Kalesinden tarihe bir bakış atmaktır!
Mardin, gerçekle hayalin iç içe geçtiği, rengarenk karakterini sarımtırak evlerinin ardında gizleyen bir şehir. Bu kent, taş rengine boyanmış gibi görünse de aslında bin bir renkten oluşan zengin bir yapıya sahip. Dünya literatürlerinde adı geçse de her kültürü bilmeyenlerin bile Mezopotamya dediğinde duyduğu derin saygı, bu şehrin özel bir yere sahip olduğunu anlatmaya yetiyor. Mardin’i keşfetmek, bir insanın gözlerine bakıp derinlere inmek gibi bir his uyandırıyor.
Mardinliler, ovayı seyrederek gündüzün zerafetini, gece ise büyüsünü yaşarlar. Şehrin yükseklerinde konumlanmış kayalıklara inşa edilmiş kaleye “Kartal Yuvası” adını vermişler. Kaleye tırmandığınızda sadece parıldayan evlerini değil, aynı zamanda Mezopotamya Ovası’nın sonsuzluğunu da karşınızda görürsünüz.
Evliya Çelebi’nin Anlatımı ile…
Mardin Kalesi’nin köklü bir geçmişi bulunuyor. Bu nedenle, Mezopotamya’ya ziyarette bulunan her uygarlığın, savaşlarda yaşanan zaferleri, hayal kırıklıklarını ve yıkımları çok yakından biliyor. Kale, Sümer, Asur, Babil, Roma ve Bizans gibi eski uygarlıkların yanı sıra Artuklu, Selçuklu ve Osmanlı gibi Müslüman medeniyetlerin de izlerini taşıyor. Mardin Kalesinin adı, ünlü seyyah Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesinde de yer alıyor.
Mardin Kalesi, Evliya Çelebi’nin “Dara’nın Tahtı” olarak adlandırdığı ve bir efsaneye dayandığı rivayet edilen önemli bir yapıdır. Makdisi’nin İslam tarihini anlattığı aktarımında, o dönemde Şahika Dağı adıyla bilinen yere, Hazreti Yunus Peygamberin kişisel olarak kaleyi inşa ettirdiği anlatılır. Yunus Peygamber, kışları Musul yakınlarındaki bir şehirde yaşarken, yazları Mardin’deki bu kaleye komşu bir mağarada ibadet etmiş. Efsaneye göre, Yunus Peygamber burada, insanları yiyen bir ejderhayı öldürmüş ve bu kudreti sayesinde 3000 kişi inanmış ve ona komşu dağlarda yerleşmiş. Dağın ejderha anlamına gelen “Mar” ismi nedeniyle, kente de Mardin denmiş olabilir. Ancak bazı kaynaklar, Mardin’in Süryanice “Marde”den türediğini ve “Kaleler” anlamına geldiğini iddia eder.
Mardin Kalesinin Tarihi
Efsaneler tarihin özünde yer alır, değil mi? Başka bir rivayet de 4. yüzyıla kadar uzanıyor. MS 330’da, Şad Buhari adında bir hükümdar, Mardin Kalesi’ne yerleşir. Bu hükümdar, kaleye geldiğinde hastadır ve ölümün eşiğindedir. Ardından mucizevi bir şekilde iyileşmeye başlayınca, kaleye bir saray inşa ettirir ve hayatının 12 yılını burada geçirir.
Perslerin ve Babil’den çağrılan insanların Mardin bölgesine yerleşmesiyle M.S. 442’ye kadar süren bir kalkınma hareketi başlar. Zenginlik ve refah ile dolu yılların ardından veba salgını gelir ve kaledeki herkes hayatını kaybeder. Kalenin lanetlendiğine ve içine girenlerin öleceğine inanan yerel halk, veba salgınından sonra neredeyse 100 – 200 yıl boyunca kaleye adım atmaz. 795 yılında ise Timur, kaleyi üç kez kuşatır ancak almayı başaramaz.
Zaman 10. yüzyıla doğru ilerlediğinde, 976 yılında Hamdaniler adı verilen bir Arap Hanedanlığı, unutulmaya yüz tutmuş kaleye binalar ekleyerek korunaklı bir yapı haline getirir. Kale, o dönemde bugünkü formunu büyük ölçüde kazanır. Kaledeki cami, mahzen, hamam ve ambar kalıntıları, 10. yüzyılda Artuklular dönemine aittir ve bu tarihten sonra kale, her medeniyet için önemli bir merkez olma özelliğini sürdürmüştür.
Mardin Kalesi’nin Mimarisi
Ovanın 1200 metre üzerinde inşa edilen kale, tırmanılabilir bölgelere yüksek surlarla korunmuştu. Bu surların çoğu, 19. yüzyılın başlarına kadar ayakta kalmış olsa da günümüzde genellikle temel kalıntılarıyla varlığını sürdürüyor. Surlardaki güney kulelerinden biri, zamanın etkilerine direnerek ayakta kalmış ve hala yerinde duruyor.
Kale, uzun tarihi süresince Timur’un üç kez kapısından dönmesine ve ele geçirilememesine rağmen sağlam bir yapıya sahip. Geniş bir alana yayıldığı için giriş ve çıkışlar altı kapı aracılığıyla sağlanmış. Kale, uzun direnişlere kolayca dayanabilmesinin nedeni olarak Evliya Çelebi’nin belirttiğine göre ambarlarının ve su sarnıçlarının dolu olmasıymış.
Mardin Kalesi, son olarak 218 yıl önce kullanıldıktan sonra 2015’te Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından kazılar yapılarak restore edildi. Gerçekleştirilen kazılarda, Osmanlı Dönemi’nden önceye ait yapı kalıntılarıyla birlikte yaklaşık 300 adet sikke, gülle, zırh, ok uçları ve seramik kaplar bulundu. Ancak kale girişindeki aslan heykelleri yağmalandığından günümüze ulaşamadı. Mardin Kalesi, ne yazık ki 1980 yılından bu yana Hava Radar Kıta Komutanlığı’na bağlı ve halkın ziyaretine kapalı. Ancak kaleye yakın konumda bulunan Zinciriye Medresesinden kaleyi tüm ihtişamıyla seyredebilir ve bu noktadan en güzel fotoğrafları çekebilirsiniz. Geceleri, Mardin Kalesi’nin güney tarafından bakıldığında, eteğindeki evlerin ışıkları gökyüzündeki yıldızlarla karışıyor gibi bir manzara sunuyor.
Mardin Şehir Surları
Mardin Surları, yedi bin yıllık zengin tarihi ve kültürel birikime sahip, bin yıllık tarihi restorasyon çalışmaları sonucunda yeniden ziyaretçilerine açıldı. Mardin, uzun süreçte farklı dinleri, dilleri, ırkları ve Mezopotamya geleneğini barındırarak zengin bir tarih birikimine sahip bir kent olarak bilinir. Surların restore edilmesi, bu zenginlikleri kültürel ve mimari açıdan daha da öne çıkarmıştır.
Mardin Surları, medeniyetlerin uzun yıllar boyunca oluşturduğu kalıntılarla dolu, tarihin izlerini taşıyan bir yapıdır. Bu sur, tarihin kahramanlarından biri olarak, ziyaretçi çekme ve onları etkileme konusunda geniş bir alanı kapsamaya ve faaliyet alanını genişletmeye odaklanmaktadır. Mardin surları, medeniyetlerin birleştiği ve buluşma noktası haline gelmiş kalıntılarıyla turistik değeri olan bir alandır. Toplum ve ulusal düzeyde desteklenmesi gereken kültürel miras konularının önemli bir örneğini sunmaktadır.
Mardin surları, yoğun yağışların etkisiyle zarar görmüş ve KUDEP tarafından yeniden inşa edilerek belediyelerin teknik destek ekibi tarafından restore edildi. UNESCO’nun dikkatini çeken surların restorasyonu, tam 2 ay süren bir süreçti. Bu surlar, dünya genelinde turistik değerleriyle öne çıkan, tanıtım olanaklarıyla daha da zenginleşen önemli bir yapıdır.
UNESCO, turistik değerlerin korunması ve küresel tanıtımı açısından oldukça kritik bir role sahiptir. Mardin Surları da teknik destek ve uzmanların yardımıyla hızla gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları sayesinde bu alanda önemli bir ivme kazanmıştır. Bu süreçte KUDEP, son derece etkili ve duyarlı bir hizmet modeli sunmuştur.
Mardin Surları, teknik ve hizmet alanında Mardin Belediyesi tarafından yürütülen ulusal ölçekli UNESCO kapsamındaki tarihi ve kültürel mirası koruma çalışmalarına hedeflenen bir hizmet anlayışıyla katılarak hızlı bir restorasyon süreci başlatmıştır. Mardin Surları, kültürel zenginlik ve çeşitlilik sunarak teknik uzmanlık gerektiren her anı titizlikle işleyen bir ekip ve ekipman özellikleriyle yerel ve uluslararası düzeyde tanıtım imkanı sunmuştur. Bu yaklaşım, kültüre katkı sağlayan ve öne çıkan hizmetler arasında yer almakta.