Diğer bölümlerde tütünün bitkisel, fiziksel, kimyasal yapısı, birçok nitelikleri, işletme ekonomisinde önemi, harmancılıkta kullanım şekilleri, biraz külü, dumanı, nikotini, sağlık ile ilgili sorunlarına kadar değindik. İsterseniz şimdi ülkemiz tütün menşeileri hakkında bir de toplu bilgiler sunalım.
Anavatanımızın topraklarında beşik ninnilerini dinleyerek yetişen, yalın geçmişe kadar en ünlü tütün tiplerinin başında gelen tütünlerimize biraz da övgü düzelim. Yeni blend sigaralar heveslilerine öz güneşimizin altında pırlanta gibi parlayan terli, kınalı ellerin yetiştirdiği tütünleri anlatalım. Hele de son yıllarda yok ve var olma savaşı veren tütünlerimizi bu savaşta yalnız bırakmayalım. Müstakbel tütün teknolojisi mühendisi, harmancılar olarak umarım sizlerde benim düşüncemden yanasınız.
Ülkemizde tütün üretim bölgelerinde bulduğu uygun toprak ve iklim koşulları belirgin farklar göstermektedir. Bu itibarla her bölgede birbirinden değişik özellikler taşıması ve kalite değerleri de yüksek olan çeşitli menşeiler oluşmuştur. Çünkü menşeilerimizin kalite değerleri ile üretildikleri bölgelerin ekolojik koşulları arasında sıkı sıkıya bir ilişki vardır. Türk tipine (oriental) mensup olan tütünlerimiz, genellikle üretildikleri bölgelerin isimleriyle tanımlanmaktadır. Bu üretim bölgeleri ve üretilen menşeileri şöyle sıralayabiliriz.
- Ege Bölgesi : İzmir tütünleri
- Karadeniz Bölgesi : Samsun, Bafra, Alaçam, Sinop, Taşova, Tokat, Erbaa, Niksar , Gümüşhacıköy, Trabzon, Artvin ve Pazar tütünleri
- Marmara Bölgesi : Bursa, İzmit, Düzce, Hendek, Balıkesir ve Edirne tütünleri.
- Doğu ve Güneydoğu Bölgesi : Yayladağ, Bitlis, Adıyaman, Malatya, Bahçe ve diğer Doğu ve Güneydoğu tütünleri.
Ege Bölgesi : Anadolu’muzun batı kısmını başlıca Çanakkale boğazı dışından itibaren Ege denizinin Akdeniz’le kucaklaştığı Antalya, Burdur ve Kütahya’ya kadar derinleşen oradan Balıkesir istikametinde tekrar Ege denizi ile birleşen Akdeniz ve Akdeniz’in kara iklimi hakim olduğu bir çerçeve içindeki kalan bölgedir. Tütün üretimi için iklim ve toprak koşullarının fevkalade uyumlu olduğu bu bölgede, dünyaca ünlü ve piyasalar
da en fazla rağbet gören aromalı tütünler yerleştirilmektedir. Zaten ülkemiz tütüncülüğünde Ege bölgesi her yıl gerçekleştirdiği % 60 ‘ın üzerindeki üretim alanı, miktarı ve ihracat payıyla ilk sırayı almaktadır.
Bu bölgede göze çarpan en önemli husus, üretilen tütünlerim yeknesak ve standart bir durum arz etmesidir.
Karadeniz Bölgesi : Ülkemizin Sinop, Samsun, Doğu Karadeniz bölgesinde Trabzon ve Artvin, orta iç kısmında Tokat ve Amasya illerini kapsayan alanları içine almaktadır. Bu bölgenin iklim ve toprak yapısı oldukça farklıdır. Orta ve iç kısımların toprakları şöhretli tütün menşeilerinin üretimi için gayet elverişlidir. Bu itibarla hemen belirtmeliyiz ki memleketimiz tütünleri içinde asil karakterli Bafra, Samsun, Alaçam, Sinop,
Gerze, Taşova ve Gümüşhacıköy basması tütün menşeileri bu bölgede üretilmektedir.
Zira Karadeniz bölgesinin doğu kısımlarının ılımlı iklimi, bol yağışları ve tütün üretimine elverişli toprakları iri kıtalı semi oriental grubuna ait tipik özellikleri olan Trabzon ve Artvin menşeilerinin ortaya çıkmasına sebeptir. Puroluk tütünlerden Pazar menşeii tütünü de bu bölgede yetiştirilmektedir. Tütüncülükte içimi açısından Karadeniz bölgesi üretim alanı ve miktarı bakımından ikinci sırada yer almaktadır. Son yıllarda ise üçüncü sıraya düştüğü de müşahede edilmektedir.
Marmara Bölgesi : Bu bölgenin tütünleri Marmara denizinin etrafındaki elverişli sahalarda yetiştirilen tütün menşeileridir. Marmara bölgesi,Ege ve Karadeniz bölgesi arasında kaldığından menşeilerin bazıları Karadeniz bazıları ise Ege menşeilerine yaklaşmaktadır. Bölgenin iklimi ve toprak nevileri çok farklıdır. Örneğin, Karadeniz bölgesinde de olduğu gibi menşeilerde bir yeknesaklık bulunmamaktadır. Bu yüzden menşeiler başlıca üretildikleri ilçelerin, yörelerin isimlerini taşır. Örneğin; Hendek, İzmit, Balıkesir, Edirne, Bursa ve Düzce gibi. Ancak İzmit menşeinin hemen hemen üretimden kalkmış durumda, Balıkesir ve Trakya tütünlerinin de üretimleri oldukça düşmüş olduğunun harmancılık açısından bilinmesi ve bu hususu devamlı göz önünde bulundurulmasında yarar vardır.
Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi : Bu bölgemiz üretim alanı ve miktarı bakımından bölgeler arasında son yıllarda ikini sırada yer almaktadır. Doğu bölgesi tütünlerinden yetiştirdiğimiz mıntıkalar umumiyetle dağlık ve rakım itibariyle yüksek yerlerdir. Bölgede iklim şartları sert, kışlar uzundur. İklim bakımından tamamıyla kara iklimi şartlarının hüküm sürdüğü bu bölgede yetiştirilen tütünler de diğer bölgeler tütünlerinden ayrı bir karakter arz eder. Önce çok sayıda menşe vardır. Bir taraftan küçük kıtalı yaşmaklı tiplerin yanı sıra, diğer taraftan iri kıtalı az ve yaşmaklı tiplerde bulunmaktadır. Sığırdili yaprak formlu ve benzeri populasyonlar oldukça yaygındır. Menşe karşılığı olan bu populasyonlar izahına çalıştığımız 3 bölgemizin tütünlerinden gerek fiziksel ve gerekse harman özellikleri bakımından oldukça farklılık göstermektedir. Öyle ki, içim ve koku yönünden bir nebze Virginia tipi tütünlere benzemektedir. Fakat gerek üretim şekli ve gerekse kurutulma tarzı bakımından tütünler
Amerikan tütünlerinden farklıdır. Nargile içiminde kullanılan Tömbeki tütünün üretimi yegane bu bölgenin güneyinde yapılmaktadır. Son zamanlarda Doğu Bölgesi GAP projesi kalkınma mevzuatında çalışmalara kanalize edilirken bölge ve tütüncülüğünü inkişafı için Virginia ve Burley tütünleri yetiştiriciliği de düşünülmelidir. Zira bu bölge için tütüncülük hayati bir mevzuu teşkil etmektedir.
Buraya dek tütün üretim bölgelerine ait genel bilgiler sunduk. Şimdi de menşeilerin özellikleri açıklamasına yani kısmen menşeilere ait toplu bilgilerin verilmesi üzerinde durulmasına geçelim.
Ege bölgesi tütün menşeleri:
İzmir : İzmir menşeleri Ege bölgesinde üretilmekte ve dış piyasada İzmir tütünü namı ile tanınmaktadır. Ekolojik üretim alanları İzmir, Manisa, Muğla, Aydın; Denizli ve kısmen Balıkesir mıntıkalarıdır.
Umumiyetle ufak kıtalı, zenepsiz (yani sapsız basma tipi) dir. Genişliklerinin uzunluklarına göre nispeti 1.1/2.2 dir. Karınlıca, açık sarı, yeşilimsi, sarı renkli ince damarlı ve kıvırcık görünüşlüdürler. Kuvvetlice nesice sahip ve bünyeleri manipülasyona ve mekanik etkenlere ve fermantasyona dayanıklıdırlar. Uç yaprakların bazılarında soyluluğu belirten kahverengi benekler görülür. Tütünler yavaş ve tatlı içimli ve kokulu olması gibi çok üstün özellikleriyle dünyada ve Türk tipi tütün menşeileri arasında emsali olmayan bir niteliktir. Bu yüzden İzmir menşeinin tatlılık ve koku özelliklerinden yararlanılması için gerek iç tüketim gerekse Amerikan Blend tipi sigara harmanlarında geniş çapta kullanılmaktadır. Sert karakterli harmanların sertlilik hassının tadili, yavan içimli harmanları tatlılaştırması ve nötr harmanlara koku niteliği kazandırmak amacıyla hep İzmir tütünleri tercih edilmektedir. Menşein üstün vasıfları yabancı alıcılar tarafından da iyi bilinmektedir ki, İzmir tütünlerinin % 90’ı ihraç edilmektedir.
Menşe pipo tütünü harmanlarında da kullanılmaktadır. İzmir tütünlerinin en aromalı olanları Gavurköy ve Akhisar çevresinde yetiştirilmektedir.
Ödemiş, Tire, Bayındır, Ovakent ve Kiraz ekim alanlarını içine alan mıntıkaların tütün menşeilerini Liğda tütünü olarak adlandırılır. Bunlar renk bakımından daha açık tonlu, daha ince dokulu ve yaprak boyutları da daha büyüktür.
Ege bölgesi İzmir tütün menşeileri, nikotin ve protein ihtivasının düşüklüğü, indirgen şeker içerik oranlarının ise yüksek olması itibariyle ünlüdürler. Nikotin içeriği ortalama % 1 civarında olup bazı ürünlerde ise % 0.25-0.30 a kadar düşmektedir. Tütün yapraklarının higroskopisitesi çok yüksektir.
Bölgenin toprak özellikleri çok farklı bir manzara sergilemektedir. Tütün sahaları genellikle kumsal, volkanik ve ovllavial karakterdedir. Bazı yerlerde ise kumsal ve killi kumsala rastlanmaktadır. Toprakların üst tabakası incedir. Özellikle gri ve kırmızı kahverengi toprak renkleri yaygındır. Toprağın tekstürü kumlu ve killidir. Tanecikler birbirine bağlı olup, kum tanecikleri görünür ve bu yüzden de kolayca parçalanırlar.
Bölgenin tüm toprakları düşük asitlidir.
Ege bölgesinin iklim ortamı Akdeniz iklimi niteliği taşır. Genellikle yazlar sıcak ve tütünün yetiştiği zaman içinde de yağışlar fazla değildir. Bu dönemde sıcaklık ortalaması 22.8 derece, yağış miktarı ise metrekareye 97 milimetredir. Havanın ortalama nispi nemi ise % 57 dir.
Üretici tarafından 50 - 60 kilo ağırlığında kalıp denilen dizi dengi tarzında işlenen bu tütünler gerek Tekel gerekse diğer firmalar tarafından satın alındıktan sonra işlenerek 45 -60 kg ’luk standart tonga şekline getirilirler.
Harmancılık ve genel tütüncülüğümüz açısından İzmir tütünlerinin büyük önemi olduğundan bir defa daha vurgulamak amacıyla sonuç olarak bu tütünlerin içim özelliklerini, fizyolojik etki gücünü çok yavaş, lezzetini çok tatlı ve aromatik kokulu olarak tanımlayabiliriz. Zira çok yavaş ve çok tatlı içim niteliği deyimi ancak İzmir tütünleri için doğru ve geçerli olabilir.
İzmir tütünlerinin renkleri bilhassa açık sarı ve sarı olması nedeniyle harmanlarda renk ahengi sağlamak için uygundur. Ayrıca bu tütünler harmanlara verilen katkı maddelerini absorbe etmesi ve koruyabilmesi özelliklerini taşıması bakımından blend tipi sigara ve pipo tütünü harmanları için yararlı bir tütündür.
Karadeniz Bölgesi Tütünleri :
Samsun- Maden : Dünyaca tanınan çok şöhretli Türk tipi tütünlerin içinde asil bir karaktere sahip bir menşedir. Bu tütünün üretim ekolojik alanı, Samsun’un kıyı dağları tarafından korunmuş Maden, Dere, Evkaf oymakları ile Havza’da içine alan mıntıkalardır.
Menşein, yaprakları küçük boyda, zenep biçimi dar, formu ise ovaldir. Yaprak dokusu çok ince, elastikiyeti yüksek, damarları ise güçlükle belirlenecek derecede narindir. Yaprak yüzeyi parlak, açık kırmızıdan kırmızıya giden renkte olup Maden menşei, yüksek nitelikli tütünlerde arzu edilen tüm tütün niteliklerini taşır. Asil bir Türk tipi tütün olan Samsun- Maden menşeinin fizyolojik içim etkisi yavaş, lezzeti tatlı ve kendi başına içilebilir ahenkli bir içim vasfı vardır.
Maden tütünlerinin nikotin oranı düşüktür. Ekseriyetle ortalaması % 1’in altında olup, indirgen şeker oranı yüksektir. Menşein yanma derecesi iyidir. Dokusunun ince olması nedeniyle sigara randımanı yüksektir.
Havza tütünleri adı altında toplanmış olan Evkaf ve Vezirköprü menşei tütünleri çeşit ve kalite özellikleri açısından Maden tütünlerine çok yakındır.
Üretim alanları, madde bakımından fakir yapıdaki dağlık, yaka karakterindeki meyilli ve hafif meyilli arazilerden oluşmaktadır. Topraklar zayıf bünyeli, koyu kahverenkli, kumlu, kum içinde tabaka tabaka ince ve orta çakıla rastlanan, kireç içeren yapıdadır. Üst toprak tabakasının derinliği 8-15 cm dir. Strüktürü genelde killi, killi kumsala yönelik orta kum taneciklerinden ibarettir. Tütünün yetişme döneminde sıcaklıkların ortalaması 21.6 derece, metrekareye düşen yağmur miktarı 172.6 mm dir. Nispi nem ise % 74 tür.
Üretici, tütünlerini 15-20 kg’ luk Rumeli tarzında yığmaktadır. İşlenmiş tütünler ise 20-25 ‘ er kg ağırlıkta küçük tongalar olarak satışa arz edilir.
Sonuç olarak Maden tütünleri hakkında daha bir şeyler söylemek gerekiyorsa muhakkak bu tütünlerin yetiştirilmesinde üreticilerimizin uzun yıllardan gelen tecrübe ve dikkatini dile getirmeliyiz. Ancak onların itina ,özen ve katkısıyla Maden menşeii böyle yüksek nitelikli bir menşe olmuştur. Bugün yüksek kalitede bir oriental tipi sigara harmanının Maden tütünü olmaksızın yapılması her zaman isabetli olamaz. Maden tütünleri yalnız başına içildiklerinde dahi doyurucu, tatlı, aromatik kokulu ve tatlı bir içim verirler. Gerek yaprak gerekse kıyılmış durumda ve içim esnasında tütünlerden kendilerine özgü, hoşa giden ve hafif aromalı bir koku duyulmaktadır. Bu yüzden Amerikan blend sigara harmanlarına katılmaları mümkündür.
Samsun - Canik : Bu tütünler Samsun’un iç kısımlarında Maden ve Çarşamba arasındaki Canik oymağında yetiştirilmektedir. Üretim alanları başlıca Yeşil ırmağın oluşturduğu deltaların batı yakasıdır.
Canik tütünlerinin yaprak boyutları küçük, sap biçimleri geniş yaşmaklı, yaprak formu ise sığırdiline benzer biçimdedir. Tütünlerin doku yapılışları ince, damarları gayet narin, hikroskopisiteleri yüksek, yaprak dayanıklılığı iyidir. Renkleri açık kırmızı . İçim tadı tatlı, kokusu ise kendilerine özgü hafif baharlı olmak üzere belirli bir aromaları vardır. Bilhassa menşeilerin içinde Sıtmasuyu varyetesinin aromalı kokusu çok kuvvetlidir.
Bu nedenle Canik tütünü Dünyada en kokulu tütünlerden birisi olarak sayılır. Lüks sınıf sigara harmanları için satın alınır. Menşein yanma niteliği ve sigara randıman iyidir. Ayrıca harmancılıkta kupaj değeri çok yüksektir.
Canik tütünleri orijinal sigara harmanlarında özellikle tatlılık, tokluk, güzel koku, yanma ve randıman sağlamak için kullanılmaktadır.
Bu menşein tatlı içimli olması nedeniyle puro harmanlarına muhtelif oranlarda karıştırılması lüzumludur. Menşe iyi gelişmemiş puro dolguluklarının içimlerini düzgünleştirir ve tatlılaştırır. Blend tipi sigaralar ve pipo tütünü harmanları için de yararlıdır.
Canik tütünlerinin nikotin içeriği % 1.25-1.40 arasındadır. Çarşamba tütününün kalite ve tat niteliği de Canik ’e yakındır. Canik oymağı ile
Çarşamba ve Samsun arasında kalan bölgedeki Çakıllı ve Merzifon’un yaka karakterdeki meyilli üretim alanları toprakları ve kahverengi orman topraklarıdır. Maden’in topraklarına benzer. Tütünün yetişme ve olgunlaşma süresinde ortalama sıcaklık 21.5 derece, yağış miktarı metrekareye 218 mm dir. Nispi nem ise % 75 dir. Çarşamba ovasında ekolojik ortam hemen hemen aynıdır. Yalnız yağış miktarı 46 mm daha fazladır.
Gerek üretici gerekse işlenmiş tütünlerin denklenmeleri Maden tütünlerinde olduğu gibidir.
Bafra : Bafra tütün menşeilerinin ekolojik alanı Orta Karadeniz’in Bafra ile Alaçam üretim noktalarıdır. Bu tütünler Türk tipi tütünlerin içinde asaletin timsali, dünyanın en şöhretli menşeileri olarak kabul edilmektedir.
Bafra tütününün yaprakları küçük ve kısmen orta boyda, zenep kısmı dar yaşmaklı, formu biraz orta (kalbi andıran) dar ovaldir. Nesiçleri ince, elastikiyeti ve dayanıklılığı yüksektir. İnce damarlı ve nazik bünyelidirler. Yaprak yüzeyleri az, kenarları ise fazla dalgalıdır.
Yaprak rengi kırmızı ve koyu kırmızı arasında değişmekte, görünüşleri parlaktır. Bafra’ların renk yönünden bir özelliği vardır. O da kök kısımlarının yani zenebe yakın yerlerin diğer kısımlara göre daha koyu renkte olmalarıdır. Böyle bir niteliği olan tütünler, karanfil köklü deyimiyle de nitelenir.
Bu tütünlerin sigara randımanları yüksek, yanma yetenekleri ise çok iyidir. Tütünlerin içimleri sırasında tatlılık ve koku vasıflarının ahenkli bir biçimde birleşmesi, hoşa giden düzgün ve kaliteli bir içimi meydana getirir. Sigara harmanlarındaki rolleri Samsun tütünleri kadar önemlidir. Tek menşe olarak ta içilebilirler.
Kaliteli sigara harmanları için gerekli bir tütün olduğu yabancı tütün uzmanları tarafından da taktirle kabul edilmiştir. Dış alıcılar özellikle lüks harmanların içim kalitesini ıslah etmek ve tok içimli harman çeşitleri yapmak için satın alırlar. Çünkü Bafra menşeinin yüksek ve birinci sınıf harmanlarda sert ve yavaş içimli tütünlerin uyumlu biçimde bağdaşmalarını sağlayarak yapıtlarda içimin dengeli olmasını meydana getirir.
Alaçam menşei Bafra’dan biraz daha farklıdır. Yaprak ayası yüzeyi daha dalgalı ve kabarıktır. Kuru tütünlerin doku yapısı kalınca olup degüstatif niteliği Bafra’dan daha düşüktür.
Bafra menşeinin Nikotin ihtivası % 0.8-1.2 civarındadır. Bu tütünlerin üretim alanları oldukça dalgalı meyilli olup topraklar başlıca kahverengi podzolik orman topraklarından ibarettir. Toprağın üst tabakası koyu grimsi, kahverengi, killi kireçli taneciklerden oluşur. Toprak derinliği 7-15 cm ‘i aşmaz. Vejetasyon döneminin ortalama sıcaklığı 21.4 derece, yağış miktarı metrekareye 250 mm’ dir. Havanın nispi nem oranı ise % 76 dir.
Bafra menşei Blend tipi sigara harmanları için uygun bir tütündür.
Bu tütünlerin en asil vasıflı olanları Kızılırmak’a inen yakalarda üretilir. Bilhassa Örencik, Kozaklı, Tosköy, Martıkale köyleri tütünlerinin aroma nitelikleri çok belirgindir.
Tütünlerin gerek üretici gerekse ticari işleme ve denkleme tarzları aynen Samsun tütünlerinde olduğu gibidir.
Sinop : Sinop menşeii üretim alanları Orta Karadeniz’in Sinop ve Gerze civarıdır.
Yaprak şekillerinin Bafra menşeine benzerliği çok büyüktür. Fakat Bafra gibi o kadar fazla oval değildir. Boyutları küçük ve orta, formu hafif oval ve dardır. Renkleri başlıca açık kırmızı ile kırmızı renk tonlarını içerirler. Yaprak dokusu, nazik, ince ve yüksek elastikiyet niteliklidir. Bünyesi ise ince damarlıdır. Aya yüzeyi Bafra çeşidi gibi dalgalı değildir.
Sinop tütününün Bafra’ya göre belirgin kokusu olmasa da yine tatlı ve doyurucu içimlidir. Sert ve yavaş içimli harmanların arasında denge sağlamak amacıyla bir imla tütünü olarak kullanılır. Aynı zamanda yanma niteliği ve sigara randımanı da yüksektir.
Sinop menşeii, Karadeniz bölgesi tütüncülüğünün her ne kadar az bir bölümünü teşkil etmekte ise de harmancılıkta önemi büyüktür. Bu arada
Gerze menşei Sinop’a nazaran daha tercih edilir.
Sinop ve Gerze üretim alanlarının toprağı kahverengidir. Toprağın esas terkibi alt kısımlarındaki killi toprakların üstündeki kireçlerle karışmasından oluşmaktadır. Zayıf bünyeli güzlek toprakların rengi koyu gri , kahverengidir. Profilleri sığ, bünyeleri tanecikli ve kireçlidir. Üretim alanlarının ekolojik şartları, yetişme dönemindeki ortalama sıcaklık 21.2 derece, metrekareye yağış miktarı ise 172.6 mm , nispi nem ise % 74 olarak gerçekleşmektedir.
Üreticinin ve alıcıların denkleme şekli aynı Samsun tütünlerinde olduğu gibidir. Ancak Sinop ve Gerze menşeilerinin Bafra ve Alaçam menşeileriyle karıştırılıp Bafra Blend adı altında siparişler icabı işlendiği de olmaktadır.
Trabzon : Bu menşe Doğu Karadeniz’in kıyı bölgeleri, Trabzon ve Akçaabat ekim sahalarında üretilmektedir. Yaprakları büyük boyutlu ve geniştir. Ülkemizin en büyük yapraklı semi oriental tütünleridir. 50 cm uzunlukta ve hatta daha büyük boyutta ki yapraklara da rastlanmaktadır.
Yaprak dokuları ince, elastikiyetleri iyi derece, higroskopisiteleri yüksek, renkleri kırmızı, bakır kırmızısı ve koyu kırmızı arasında değişmekte olup renk tonları parlaktır. Trabzon tütünü harmanlara renk kazandırır, renk görünüşünü ıslah eder. Bu yüzden küçük yapraklı ve kırık tütünlerden oluşan Trabzon menşeii tütünlerin, harmanları bağlamak ayrıca saçaklılık kazandırmak için kupaj olarak ve aynı zamanda harmanın yavaş, yavan içim niteliğini dengelemek dolayısıyla harmanları doyurucu duruma getirmek için harmanlara katılması kaçınılmazdır.
Menşein yanıcılığı ve sigara randımanı yüksektir. Nikotin ihtivası % 3.5 -3.85 arasında değişir. Eskiden menşei de nikotin oranı bilinçli olarak teksel bitkiler seçmeleriyle yükseltilmiştir. Çünkü daha önce sert içimli oriental tip sigara harmanlarının özünü başlıca Trabzon menşeii tütünler oluşturuyordu. Fakat Amerikan ve Virginia blend tipi sigara harmanlarında sertlik derecesinin zamanla yavaş içime doğru eğilim göstermesi neticesinde bu gün artık Trabzon menşeii önemini oldukça yitirmiştir.
Menşein total indirgen şeker maddesi % 3 tür. Bu oran çok düşüktür.
Trabzon’un doğusunda bulunan Artvin ‘de daha değişik nitelikte tütün üretilmektedir. Bu menşein yaprak boyutu orta ve kısmen büyüktür. Yaprak rengi ise açık sarı ile bakır kırmızısıdır. Artvin, Ardanuç, Şavşat ve Borçka’ da üretimi yapılan bu tütünlerin nikotin oranı Trabzon çeşidine göre daha düşüktür. Örneğin, 1.5-2 civarındadır.
Bu menşeilerin fizyolojik içim gücü doyucu olmalarına karşın sertlik etkileri daha düşüktür. Yanma ve sigara randıman niteliği Trabzon menşeii ayarındadır. Bu itibarla harmanlarda Trabzon menşeinin yerine rahatlıkla kullanılabilmektedir.
Trabzon menşei üretim bölgesi arazileri meyilli ve az meyilli yakalardan oluşmaktadır. Toprakları kumlu, volkanik ve aluvial sınıflarındandır. Üst profilin toprak terkibi killi-kumsaldır. Renkleri gri-kahverengi olan bu topraklar asitli karakterdedir.
Tütünlerin yetişme döneminde ortalama sıcaklık 21.3 derece, metrekareye yağış ortalaması 217 mm ve nispi nem ise % 76 civarındadır. Azotça zengin, kuvvetli ve derin profilli topraklarda, aynı zamanda tütünlerin gelişmesi döneminde yağışların yeterli ve elverişli olduğu bu bölgede neden iri kıtalı, ince nesiçli, kırmızı renkli, nikotin ihtivası yüksek tütünler yetiştiğini anlamak elbette kolay olmaktadır.
Üretici, tütünlerini İskenderiyekari tarzı sıra pastal olarak yığar. Alıcılar tarafından işlenen tütünler ise Amerikan Grad esasına göre tasnif edilerek 30 kiloluk tonga haline getirilir.
Taşova : Menşei Orta Karadeniz bölgesinin güneyinde Erbaa, Niksar, Taşova ve Tokat ekim sahalarında yetiştirilmektedir. Bu tütünler form itibariyle ovalce, omuzlu, zenepli ve orta kıtalı olup renkleri açık sarı ve bazen de kırmızıdır.
İçimleri çoğunlukla yavaştır. Lezzetleri tatlıdır. Harmanlarda yavaşlık, tatlılık ve sigara randımanı için kullanılır. İhtivasında % 1.00 gibi düşük nikotin bulunması sebebiyle harmanların sertliklerini kısman izole ederler ve harmanlarda imla materyali olarak aranmalarının başlıca sebebidir.
Dolayısıyla içim karakteristikleri Orta Avrupa’nın zevkine oldukça yakınlık göstermesi nedeniyle tütünler pek önemsenmeye başlanmıştır. Virginia ve Amerikan Blend ve oriental tipi sigara harmanları için fevkalade uygun bir menşedir.
Tütünlerde doku ve damar yapıları esnek ve dayanıklıdır. Higroskopisite niteliği iyidir. Ayrıca yanma dereceleri ve sigara randımanı yüksektir.
Tokat ve çevresinde üretilen diğer bir tütün menşeii de Tombaş tütünüdür. Aslında Tombaş adıyla isimlendirilen tütün Tokat çeşidinin bir varyetesidir. Menşein yaprakları orta boyda, sap şekli dar yaşmaklı, formları itibariyle hafif omuzlu olup Bursa tütününe benzerler. Ancak nesiçleri daha kalınca, elastikiyetleri ve kuvvetleri daha yüksektir. İçim karakteristiği Taşova menşeinin aynısıdır.
Taşova menşei üretim sahası içinde Erbaa tütünlerinin nitelik dereceleri dada üstündür. Erbaa tütünleri Yeşilırmak ile Kilit arasındaki sınırlanan yaka ve düz meyilli topraklarda üretilir.
Taşova menşeinin yetiştirildiği bölgenin arazileri hafif meyillidir. Toprak yapıları bir birinden pek farklı olmayan 2 grupta mütalaa edilmektedir.
Birincisi, kestane renkli ve diğerleri de kahverengi podzolik orman toprakları olarak tanımlanır. Her iki grup toprak türünün yüzey profili killi, tanecikli ve kireçli olup derinliği sığdır.
Üretim dönemindeki ortalama sıcaklık 17.8 derece, metrekareye yağış ortalaması 80.1 mm, nispi nem ise % 54 tür.
Üretici, tütünlerini 30 kg ‘luk İskenderiyekari tarzı sıra pastal olarak işler. Alıcı işlemesi ise Amerikan Grad esasına göre tasnifi yapılarak 25-30 kg ’luk küçük tonga şeklinde yapılır.
Basma tütünü (Gümüşhacıköy) : Bu tütünün tarımı Orta Karadeniz bölgesinin Gümüşhacıköy ekim sakasında yapılmaktadır. Tütünler Yunanistan’dan değişim yoluyla gelen göçmenlerin beraberinde getirip ziraatını yaptıkları basma tipi tütünlerdir. Memleketimizin bir çok yerinde denemesi yapılan basma tütünleri en iyi yetişme ortamını Gümüşhacıköy mıntıkasında bulmuş ve İskece basma tütünleri seviyesinde bir mahsul vasfını kazanmıştır.
Sahilden oldukça uzakta bulunan bir arazinin hafif meyilli, orta derecede kuvvetli topraklarında yetişen basma tütünleri yavaş, tatlı içimi ve aromalı kokularıyla ün yapmışlardır.
Yaprak boyutları küçük, zenep kısmı yaşmaklıdır. Basma tütünlerine has morfolojik özellik taşır, bitkiye oturtulmuş şeklindedir ve bağlanışı da sapsızdır. Menşein doku ve damarları ince, esnek ve dayanıklıdır. Yaprak yüzeyi dalgalı ve kenarları kertiklidir. Elle yoklandıklarında yumuşak adeta kadife kumaşa dokunmuş gibi bir etki yapar.
Sigara randımanları ve higroskopisiteleri orta derecedir. Nikotin ihtivası % 1 civarındadır. Bu yüzden tütünlerin içim fizyolojik etkisi yavaş, lezzetli ve biraz kokuludur. Amerikan ve Virginia blend sigara harmanları için uygun bir tütündür.
Üretildikleri bölgenin topraklarının bünyelerini oluşturan elementler başlıca açık vadilerde kilin birikmesi, kireç ve bazalt ana kayaçların ayrılışından sonra değişikliğe uğraması neticesinde meydana gelmiştir. Üst tabakanın kalınlığı orta derecededir. Toprağın rengi başlıca kırmızı kahverengi veya açık kahverengi olup strüktürü kil ve kireç taneciklerinden oluşmaktadır.
Tütünün gelişme süresinde ortalama sıcaklık 19.7 derece, yağış ortalaması metrekareye 96.9 mm ve nispi nem ise % 58 dir.
Basma tütünlerinin ekolojik alanları Gümüşhacıköy ile Gümüş , Maden ve Ovacık mıntıkalarıdır.
Üretici, tütünlerini hususi bir ihtimamla basma tarzı 15-25 kg’luk Rumelikari tarzda işler. Tütünler alıcı tarafından Amerikan Grad esasına göre tasnif edilerek 25 kg’ luk küçük tonga haline getirilir.
Pazar : Ülkemizde puroluk tütün harmanlarında dolayısıyla puro yapımında kullanılmaktadır. Pazar tütün menşeii Doğu Karadeniz bölgesinde Rize’nin Pazar ilçesi çevresinde başlıca Kuzey Anadolu dağlarının denize doğru uzanan yakalarında üretilmektedir.
Pazar menşeii Amerikan Viskonzin çeşidinin tohumundan üretilmişse de bölgenin ekolojik koşulları ve ayrıca uygulanan değişik tarımsal yöntemlerin etkisiyle çok değişikliğe uğramıştır.
Yağışların bol ve havanın nispi nem oranının yüksek olduğu bir ekolojik ortamda üretilen Pazar tütünlerinin yaprak boyutları büyüktür. Hafif genişleyen uzunlukta olan yaprakların dokusu fevkalade ince ve elastiktir. Basınca çok dayanıklıdırlar. Yaprağın orta damarları kalınca olmasına rağmen, tali damarları ince, belirsiz ve yaprak ayası kadifemsi bir yumuşaklığa sahiptir. Orta damara göre yan damarların açıları büyüktür.
Yaprak rengi genelde açıktan koyu kahverengiye bazen de yeşil kahverengiye bakar
Pazar menşeinin koku ve lezzeti tam bir puroluk tütüne özgü niteliktedir. Lezzeti doyurucudur. Yakına kadar Pazar tütün menşeinin puro imalatında sargı ve dolgu materyali olarak kullanılmasına rağmen bugün kullanım oranı çok azalmıştır. Gerek üretiminde gerekse teknolojik işlemlerde pek çok gerekli uygulamaların yapılmaması nedeniyle stoklar artmıştır. Oysa aslında Pazar tütününün doku elastikiyetinin çok yüksek oluşu ve yan damarların orta damarla oluşturdukları açıların genişliğinin 90 dereceye yakın olması, tütünün puro sargısı olarak kullanımı için olumlu bir doku niteliğine sahip olduğunu göstermektedir. Tütün külünün rengi beyaz ve topludur. Nikotin ihtivası % 1- 1.5 civarındadır.
Puro tütünü Pazar menşeinin üretim sahaları, kırmızı renkli yanardağ kayaçlarının podzolik kumlu topraklarıdır. Toprağın üst horizonu sığ, strüktürü killi-kumludur. Asit reaksiyonludur.
Yetişme döneminde ortalama sıcaklık 21.1 derece, metrekareye yağış ortalaması 783.5 mm gibi oldukça yüksek ve nispi nem yüzdesi ise % 80 dir.
Ekici tütünlerini 20-25 kg ‘luk İskenderiyekari tarzında yığar. İşlemden geçen tütünler 30 kiloluk İskenderiyekari tarzında denklenir.
Marmara Bölgesi Tütün Menşeileri :
Bursa : Bu menşe Marmara bölgesi içinde bazı sahaların , Marmara denizini kuşatan Bursa, İnegöl, Orhangazi, Kemalpaşa, Mudanya, İznik, Karamürsel, Bilecik, Yenişehir ve kısman Söğüt ile Geyve ekolojik üretim sahalarında yetiştirilmektedir.
Bursa tütününün yaprakları büyük, orta ve kısmen küçük boyda, sap biçimi dar yaşmaklı, yaprak formu ise omuzlu, yürek biçimindedir. Yaprak dokusu hafifçe kalın, elastikiyeti ve basınç dayanıklılığı iyidir.
Renkleri kırmızı ve açık kırmızı arasında değişmektedir. Açık renkli yaprakların tadı daha yumuşaktır. Koyu kırmızı tonlu yaprakların tadı ve fizyolojik etkisi doyurucu ve toktur. Bu menşein kayısı kokusunu andıran kendisine özgü bir kokusu vardır.
Bursa menşeii harmanlarda tatlılık, saçaklılık, randıman ve sertlik kazandırmak bakımından kullanılır. Menşei her tip sigara harmanıyla uyum sağlar. Bu yüzden her çeşit harmanlarda büyük oranlarda başarıyla kullanılmaktadır. Amerikan ve bilhassa Alman blend tipi harmanlarda olduğu gibi, pipo tütünü harmanları için de elverişlidir. Tütünler harmanların lezzetini zenginleştirmek için rağbet görürler.
Kimyasal bileşimlerinde nikotin miktarı % 0.90-1.00 arasında, total indirgen madde % 12 ve protein azotu % 1.40 dolayındadır.
Bursa tütünleri ekim sahalarının toprak yapısı ve iklim koşulları oldukça farklıdır. Meyilli yakalarda yetiştirilen tütünlerin toprakları, küçük taneciklerden ve kireçli elementlerden oluşmuş kahverengi, zeytini kahverengi orman topraklarından oluşmaktadır. Toprağın üst tabakası hafif kahverengi, grimsi tanecikli ve killidir. Nötrden alkaliğe doğru bir eğilim reaksiyonu gösteren toprağın üst yüzey tabakasının derinliği 8-15 cm dir.
Tütünün yetişme sürecinde ortalama sıcaklık 21 derece, yağış miktarı metrekareye 111 mm, havanın nispi nemi ise % 60 tır.
Üretici, tütünlerini 15-25 kg’ luk Rumeli tarzı sıra pastal olarak denkler. Daha sonra tütünler Amerikan Grad esasına göre 20-25 kg’ luk tonga tarzında işlenir.
Düzce : Bu tütünler Marmara bölgesinin Düzce, Üskübü ve Çilimli noktalarının denizden oldukça uzakta bulunan yaka ve yarı yaka arazilerinde yetişmektedir. Ekim sahalarını büyük kısmı genellikle Düzce ovasını sınırlandıran sahaların doğu, kuzey ve kuzeybatı terasları ve yamaçları oluşturmaktadır.
Düzce tütünlerin yaprak boyutları orta ve küçüktür. Formaları geniş ve elipstir. Dokuları çok ince, esnek ve dayanıklıdır. Orta ve yan damarları adeta görülemeyecek kadar belirsiz inceliktedir. Yaprak ayasının yüzeyi dalgalı, kenarları ise oymalıdır. Renkleri parlak açık sarı ve açık kırmızıdır.
Düzce menşeinin içimi yavaş, lezzeti tatlı ve aromalı kokuludur. En kaliteli Türk tipi tütünler arasında ön sıraları işgal etmekte ve her sigara tipi harmanları ıslah edici bir menşe olarak kullanılmaktadır. Tatlılaştırıcı eleman olarak puro dolgu harmanlarına tütün olarak başarıyla iştirak etmektedir.
Menşein yanma derecesi çok iyi, sigara verimleri çok yüksek ve higroskopisite niteliği iyidir. Fakat fazla nemlendirmeye karşı dayanıksızdır. Bu itibarla tütünlerin bakım işleri kusursuz yapılmalıdır. Aksi takdirde kısa zamanda kızışıp bozulurlar.
Üskübü’ de yetiştirilen bazı tütünlerin yaprak yüzeylerinde benekler görülmektedir. Bunlar menşein aromalı varyeteleridir.
Düzce tütünleri en az nikotin ihtiva eden tütünler sınıfında yer almaktadır. Nikotini % 0.6- 0.70 tir.
Üretim alanlarının toprakları ince, kumsal ve kireçli, hafif alkalik karakterli ve zeytuni renktedir. Toprağın üst tabakasının derinliği 8-15 cm arasındadır. Renkleri gri kahverengi ve kahverengidir. Yapıları genellikle taneciklidir ve kolayca parçalanırlar. Topraklar tütün üretimi için ideal niteliktedir.
Üretici, tütünlerini 30 kg’ luk İskenderiyekari tarzında denkler. İşlemede Amerikan Grad esasına göre tasnif edilen tütünler 20-25 kg’ luk tonga olarak denklenir.
İzmit : Bu menşe Marmara bölgesinin İzmit, Pamukova ve Geyve ekim sahalarında üretilmektedir.
Menşein yaprakları küçük ve kısmen orta boydadır. Form yapılışı hafif omuzlu, ovaldir. Yaprak dokusu ince ve dayanıklıdır. Keza damarları belirsiz olan yaprakların rengi açık kırmızı, kırmızı olup renk tonları parlaktır.
İçimlerinin etkinlik gücü doyurucu ve lezzetleri tatlıdır. Harmanlara başlıca tokluk, tatlılık, yanma ve randıman yüksekliği için katılırlar. Her tip harmanlara uyum sağlarlar. Ayrıca tütünlerin higroskopisiteleri çok iyidir.
Evvelce değişik populasyonlardan oluşan İzmit tütünleri, yapılan ıslah çalışmaları sonunda tek tip yani bir menşe haline getirilmiştir. İzmit tütünleri ekseriyetle Bafra menşeine benzetilmektedir. Halbuki bu menşein yaprak boyutları daha büyük, formu da daha geniş ve ovaldir. Kırmızı renkli yaprakların lezzeti diğerlerine nazaran oldukça bariz tatlıdır. Genel değerlendirmelere göre bu menşein lezzeti Bafra’lardan daha tatlıdır.
Geyve ekim sahalarında üretilen tütünler İzmit tütünlerine benzemektedir. Fakat biraz daha küçük boyutlu, daha geniş formlu olup aynı zamanda çok daha kokuludurlar.
Üretim sahalarının toprakları başlıca kireçli ve oluvial yapıdadır. Tercihleri başlıca kumsaldan kile doğru değişim göstermektedir. Üst tabakanın derinliği 20-30 cm dir. Toprağın rengi , gri kahverengi ve kahverengi kırmızıdır. Üretim süresince ortalama sıcaklık 21.8 derece, yağış ortalaması metrekareye 290.8 mm, nispi nem ise % 68 dir.
Üreticiler, tütünlerini 15-25 veya 25-30 kg ağırlığında Rumeli tarzı sıra pastal halinde yığar. Daha sonra alıcılara tarafından Amerikan Grad esasına göre tasnif edilen tütünler 20-25 kg’luk tonga olarak denklenirler.
Hendek : Marmara bölgesinin diğer açıklamaya değer bir çeşidi de Hendek ‘tir. Menşe Düzce’nin kuzeyinde bulunan Hendek kasabası ve çevresindeki köylerin ekim sahalarından üretilmektedir.
Hendek çeşidi Trabzon tütünleri tohumundan elde edilmiş olmasına rağmen daha ziyade Artvin tütünleriyle benzerlik gösterir. Yaprakları diğer menşeilerle kıyaslandığında çok kolay ayırt edilebilir.
Yaprakları büyükçe kıtalı, açık kırmızı ve kırmızı renktedir. Dokusu kalınca, elastikiyeti ve yanmaları fevkalade iyidir. Sert ve az tatlı içimlidir.
Genelde tatlı sert içimli harmanlara bir taraftan renk ıslahı diğer taraftan randımanı arttırmak için katılırlar. Hendek tütünleri % 1-1.5 nikotin içeriği ile sert ve doyurucu içimli tütünler grubu içinde yer alır. İçim karakterleri ve renk durumu yönünden Virginia blend sigarası harmanlarına dolguluk madde olarak katılabilir. Aynı zamanda bu tütün, kıyılmış tütün halinde el ile sarılarak içilen sigara için en elverişlisidir.
Hendek çeşidi, bölgede sulanarak yetiştirilen nadir bir tütündür. Üreticiler iyi ve maharetli müstahsillerdir. Geçimlerini başlıca tütünden sağlarlar.
Üretim sahalarının toprakları, kahverengi orman topraklarıdır. Üst tabakası hafif bünyeli, genelde gri kahverengi veya kahverengidir. Tanecikli ve killidir. Tütüne reaksiyonu nötrden alkaliğe doğru bir çizgide seyreder. Üst tabakanın profil derinliği 3- 15 cm dir.
Üretim döneminde ortalama sıcaklık 21.8 derece, metrekareye ortalama yağış 219.66 mm ve nispi nem % 68 tir.
Üretici, tütünlerinin İskenderiyekari tarzında yığar. İşlemde tütünler ufak tonga tarzında Amerikan Grad esası üzerine maniple edilmektedir.
Balıkesir : Balıkesir menşeini üreten belli başlı tütün üretim noktaları, Agonya, Balıkesir, Gönen, Yenice, Biga ve Susurluk’tur. Bu menşein yaprakları orta ve kısmen büyükçe, sap biçimi zenepsiz kabakulak ve form itibariyle de geniş elipstir. Yaprak dokuları ince , orta ve yan damarları fark edilemeyecek derecede belirsiz ince, esnek ve mukavim bünyelidir. Renkleri itibariyle ise sarıdan kırmızıya bakan tütünlerdir. İçim karakterleri tatlı-sertten serte kadar varan bu tütünlerin sigara verimleri yüksek olup harmanlara özellikle sertlik, saçaklılık ve renk vermek için katılırlar.
Bu menşein Gönen çevresinde yetiştirilenlerin yaprak boyutları daha küçüktür. Yaprak ayasının üst kısmının genişlemesi ve renklerin açık kırmızı ile kırmızı oluşu nedeniyle diğerlerinden farklılık gösterirler.
Agonya tütünlerinin ise çok ince dokuları ve kendilerine özgü kokuları vardır.
Balıkesir menşeii tütünlerin özelliklerini özetlemek gerekirse, sigara randımanlarının yüksek ve her çeşit harmanlara uyumlu olduklarını belirtebiliriz. Zaten bu vasıflarından dolayı da her çeşit harmanda tercih edilmektedirler.
Balıkesir menşeii tütünleri dış piyasada Gönen ve Agonya olarak tanınmaktadır.
Balıkesir tütünlerinin hafif bir yükselme gösteren nikotin içeriği % 1.5 kadardır. Total indirgen madde % 12 ve protein azotu ise % 14 civarındadır.
Bu tütünlerin yetiştiği topraklar, yaka karakterindeki meyilli arazilerdir. Topraklar gerek üst tabakası itibariyle gerekse gri kahverengi ve kahverengi renkleri bulunan orman topraklar temsil ederler. Yüzey profilleri killi olup karakterleri nötr ile hafif alkalik arasındadır. Profil derinliği 8-15 cm ‘dir.
Üreticiler, tütünlerini yaprakların büyüklüğüne göre 15-30 kg’luk Rumeli tarzında yığar. Harman ihtiyaçlarına göre işlemleri Amerikan Grad nevi esası üzerinden yapılır. Ticari ambalaj şekilleri 20-25 ve 30 kg ‘luk tonga ünitesidir.
Edirne : Bu tütünler ülkemizin Trakya bölgesinde üretilir. Marmara bölgesine dahil olan bu mıntıkanın tütün yetiştirme noktaları Kırklareli, Edirne, Uzunköprü , Babaeski, Tekirdağ ve Çorlu’nun tütün tarımı yapılan ekim sahalarını içine alır.
Edirne menşeii tütününün yaprakları çoğunlukla orta boyda, zenep biçimi geniş yaşmaklı kabakulak, formu elipstir. Aslında Edirne tütünleri günümüzde ıslah edilmiş kabakulak varyetesi olarak kabul edilmektedir.
Yaprakların rengi kırmızı rengin tüm tonlarıdır. Yaprak dokusu kalınca, elastikiyeti ve yanma yetenekleri ise orta derecededir. İçimleri hafifçe olup tatlıya giden bir sertliktedir. Nikotin oranı, Trabzon tütünlerinden sonra en fazla olan çeşittir. ( % 1.5 -2.50) Menşein kendisine özgü, hoşa giden, baharatlı bir kokusu vardır. Harmanlara sertlik, saçaklılık ve randıman vermek için katılır. El sigarası harmanları için de elverişlidir.
Edirne tütünleri dış görünüşleri itibariyle her ne kadar Balıkesir tütünlerine benzerlik gösterseler de başlıca karakteristik özellikleri açısından çok farklılıklar mevcuttur.
Bu tütünün yetiştirme alanları, Trakya bölgesinin zayıf bünyeli, dağlık ve yaka karakterindeki meyilli ve hafif meyilli arazileridir. Diğer taraftan tütünün üretimi süresinde etken olan ekolojik şartlar çok katıdır. Kışlar soğuk, yazlar ise kurak ve sıcak geçer. Dolayısıyla bu koşullar tütünün büyümesine de izin koymuştur. Kalınca dokulu olan Edirne tütünleri basınca karşı oldukça mukavimdir.
Yetiştirildiği toprakların rengi kahverengi, gri kahverengi veya sarı kahverengidir. Profilleri kumlu-killi veya kolayca ufalanabilen kilden oluşmaktadır. Yüzey horizonu derinliği 16-25 cm olup, nötr ve hafif alkalik reaksiyonludur. Ekolojik koşulların şöyle sınırlar içinde seyrettiği saptanmıştır. Üretim sürecinde sıcaklık ortalaması 21.7 derece, metrekareye yağış ortalaması 104.8 mm ve nispi nem ise % 65 tir.
Üretici, tütünlerini yaprak büyüklüklerine 15-25 kg’luk Rumeli tarzında yığar. Ticari amaçla işlemede tütünler 25’er kiloluk tonga biçiminde maniple edilmektedir.
Doğu ve Güneydoğu Üretim Bölgesi Menşeileri :
Tütünlerin bölgede yetiştirildiği mıntıkalar umumiyetle dağlık ve rakım itibariyle yüksek yerlerdir. İklim şartları sert, kışlar uzuncadır. İklim bakımından tamamıyla kara iklimi şartları hüküm sürer. Bu itibarla üretimi yapılan tütünler de diğer bölgelerin tütünlerinden ayrı bir karakter arz eder.
Bu karakter ayrılığı sebebiyle tütünleri iri kıtalı Virginia ve Burley’ lere benzemektedir. Lakin gerek zirai üretim şekli gerekse kurutma şekilleri itibariyle Doğu ve Güneydoğu tütünleri benzetilmeye çalışılan Virginia ve Burleylerden tamamıyla farklıdırlar. Bu tütünlere ancak semi oriental tütünler demek daha doğru olacaktır.
Üretim alanlarda yetiştirilen tütün menşeilerinin kalite değerleri ve ayrı ayrı harmanlarda sigara, pipo, puro ve enfiye mamulleri istihsalindeki harmanlardaki rolleri dikkate alınarak menşeilerin daha önemlilerinin değerleri aşağıda açıklamaya çalışılmıştır.
Bitlis : Bitlis tütün çeşidi, Doğu Anadolu bölgesinin Van gölüne uzak olmayan Bitlis mevkisini ve Muş üretim alanlarını içine alan Güneydoğu da Şemdinli’ye kadar uzanan bir kesimde üretilmektedir. Bölgenin dağlık olması itibariyle tütün yetiştirme sahaları oldukça kısıtlıdır.
Bitlis tütünün yaprakları orta boyda, zenep kısmı geniş yaşmaklı olup yaprak formaları geniş elips şeklindedir. Renkleri umumiyetle açık sarı ve parlaktır. Bazen açık kırmızı renklere de rastlanır. Doku yapıları kalınca, elastikiyetleri iyidir. Yanma yetenekleri yüksek, sigara verimleri ve higroskopisiteleri orta derecededir.
İçimlerinin fizyolojik etki gücü tokça, lezzetleri tatlı ve kendisine özgü taze biçilmiş ot kokusunu andıran, hoşa giden güzel bir kokuları vardır.
Menşei harmanlara, tatlılık, koku ve renk sağlar. Menşein indirgen şekeri % 25 ‘lik yüksek bir ihtiva ile ülkemiz tütün menşeileri içinde ön sırayı işgal etmektedir. İçim karakteristiği bakımından diğer bölgelerde üretilen tütünlerimize göre Bitlis menşeii değişik bir içim zevki vermektedir. O tek başına içilebilen nadir menşeilerimizden birisidir.
Bitlis menşeii her çeşit harman tiplerine uyumlu kullanılabilen tütündür. Ayrıca pipo tütünü harmanları içinde elverişlidir.
Yukarıda da belirttiğimiz gibi, tütünlerin yetiştirildiği araziler yaka karakterindeki, kahverengi orman toprakları olan meyilli alanlardır. Toprağın üst tabakası 8-15 cm olup kil taneciklerinden oluşmuş hafif profilli ve nötr topraklardır.
Tütünün yetiştirildiği dönemde ortalama sıcaklık 20.1 derece, ortalama yağış metrekareye 36.9 ve nispi nem ise % 46 dır.
Ekici, tütünleri 30 kg’luk İskenderiyekari tarzında denkler, sonra işlemlerde aynı tarzda ve aynı ağırlıkta ambalajlanır.
Bitlis’in güney kesiminde üretilen Şemdinli tütünlerinin yaprak boyutları da keza orta büyüklükte olup, zenep kısımları geniş yaşmaklı kabakulak biçimindedir. Yapraklar yıkarı kısımlarında genişler ve form itibariyle elipstir. Bu tütünlerin dokuları ve damarları daha narindir. Kendilerine özgü kokuludurlar. İçimleri çok doyurucudur. Nikotin ihtivası % 1.5 - 2 arasındadır.
Adıyaman : Bu tütün Doğu bölgesinin Adıyaman, Pertek, Malatya , Akçadağ, Siverek, Kahta ve Hozat mıntıkalarında üretilir.
Yapraklar orta ve kısmen büyük boydadır. Zenep şekli geniş yaşmaklı (kabakulak), yaprak ayası ucuna doğru orta ve geniş ölçüde genişler. Bu Adıyaman orijinin formlarıdır. Malatya ve Akçadağ civarında üretilen Adıyaman menşeilerinin formları sığırdiline benzemektedir.
Menşein renkleri çoğunlukla sarı ve kısmen açık kırmızı ile kırmızı arasında değişmektedir. Bilhassa yaka ve yarım yaka alanlarda üretilene tütünlerin yaprak görünüşleri parlak olur.
Adıyaman menşeinin doku yapısı orta derecede kalındır. Yan damarların narin olmasına karşın orta damar gözü ısıracak kadar kalın ve belirgindir. Zaten bu yüzden pipo üretiminde Adıyaman tütünlerinin orta damarları çekilmektedir.
Menşein yanma derecesi ve higroskopisiteleri ise yüksektir.
İçi fizyolojik etkisi gücü sertçe, taamı tatlıdır. Çeşidin kendisine özgü (Virginia tütününü andıran kokusu) ve hoşa giden bir kokusu vardır.
Harmanlarda sertlik, tatlılık ve koku yönünden yaralanılır. Bilhassa kaliteli tütün yaprakların içim özellikleri Virginia tütünlerinin içimine pek benzemektedir. O halde Bitlis menşeii ile uygun oranda karışımlarla blend sigara harmanlarında Virginia tütünü ihtiyacını karşılamak için daha geniş çapta kullanılması en doğru olmayacak mıdır.
Adıyaman tütünleri geniş yelpazeli uyumları nedeniyle her çeşit blend harmanlarında rahatlıkla kullanılabilmektedir. Hala büyük miktarda pipo tütünü harmanlarında yer almaktadır.
Menşein kimyasal yapısındaki nikotin miktarının oranı % 1.70- 2 arasındadır. Total indirgen madde ihtivası % 15 olup menşeilerimiz arasında en düşük % 1 dolayında protein ihtiva eden tütünümüzdür. Adıyaman menşeinin en seçkin, en makbul tütünleri Bulam, Besni, Kahta ve Çelikhan ‘da yetiştirilmektedir. Malatya ve Akçadağ çevrelerinde yetişen çeşitler ise fiziksel özellikleri yönünden dolayısıyla harman nitelikleri ve kalite değerleri bakımından daha düşüktür.
Adıyaman tütününün üretim arazileri yaka ve yarı yakadır. Toprağın üst tabakasının rengi gri kahverengi veya kahverengidir. Genelde killi tanecikli, kolayca parçalana ve fazla kireçli yapıdadır. Profil derinliği 8-15 cm dolayındadır. Ekolojik ortam koşulları , ortalama sıcaklık 24.6 derece, ortalama metrekareye yağış 26 mm ve nispi nem ise % 33 ‘tür.
Üretici, tütünlerini 30 kg’luk İskenderiyekari tarzında denk yapar. İşlemeleri de bu tarzda yapılır. Tabii istek üzerine tonga tarzında denklenmelerinde de hiçbir sakınca yoktur.
Yayladağ : Yayladağ çeşidi Anadolu’nun güney bölgesinde Yayladağ, Antakya, Altınözü ve çevresindeki ekim alanlarında üretilir.
Yaprak boyutları orta büyüklüktedir. Yaprak şekli fazla yaşmaklı, karınlı ve sivri uçludur. Yüksek oranlarda reçine içerdikleri kolayca sezilir. Doku yapıları orta kalınlıktadır. Orta damarlar kalınca, yan damarlar incedir. Elastikiyetleri ve basınca mukavim vasıfları iyidir. Renkleri sarı, açık kırmızı ve kırmızıdır. Altınözü’nde üretilen tütünlerin renkleri daha açıktır. Yanma yeteneği iyi olan Yayladağ menşeinin içimi tatlı ve serttir.
Menşein kullanımı gerek sigara gerekse pipo tütünü üretimi içim çok uygun ve elverişlidir. Hala Yayladağ pipo tütünü harmanlarında % 50 olan tütün fazla miktarlarda güvenle kullanılabilmektedir. Menşein kendisine özgü baharat kokusu vardır. Çiğneme tütünü yapımına da çok uygundur.
Yayladağ tütünlerinin kimyasal bileşimindeki nikotin miktarı oranı % 1, total indirgen madde % 15 ve protein azotu % 12 dolayındadır.
Bu tütünlerin en yüksek vasıflı örnekleri Yayladağ ’ın dağlık arazilerinde yetiştirilir. Sahaların toprakları genelde süzek ve oluvial tiptedir. Üst tabakanın derinliği 20- 30 cm olup, gri kahverengi veya açık zeytuni renkler arasında değişir. Profilleri kaba kil ve kireçten oluşmuştur.
Tütünlerin yetişme iklim koşulları, ortalama sıcaklık 25.4 derece, metrekareye yağış ortalaması % 98.5 ve nispi nem ise % 68 dir.
Üreticiler, tütünlerini Adıyaman menşeinde olduğu gibi yığar ve işlerler.
İskenderun : Akdeniz kıyısında İskenderun ili çevresinde ekim sahalarında, dolayındaki menşeilerden değişik nitelikler taşıyan İskenderun tütünleri üretilmektedir.
Bu menşein yaprakları orta büyüklükte olup, omuzlu Bursa tütününe benzer. Kalp biçiminde, kalın dokulu, kırmızı veya koyu kırmızı renktedirler. İçim lezzeti doyurucu ve tatlıdır. Tütünler bilhassa orta sınıf tütün mamulleri kullanımı için çok elverişlidir. Nikotin içeriği % 2 dir. Bu yüzden içim etki gücü Yaylada menşeinden daha serttir.
Mardin : Bu tütünlerin ekolojik üretim alanları Mardin ve Gurs çevresidir. Üretim miktar olarak fazla değildir. Menşein yaprakları orta büyüklükte, yaprakların zenep kısmı geniş yaşmaklarıyla adeta gövde üzerine oturtulmuş gibi sığırdili formundadır. Doku yapıları oldukça kalındır. Yaprak renkleri, açık sarı ile açık kırmızı arasındadır. İçim gücü oldukça sert, fakat hoşa giden kokuludur. Çoğunlukla harmanlarda Adıyaman tütünleri yerine kullanılmasına rağmen tamamen Adıyaman niteliklerini taşıdığı söylenemez. Bu tütünler başlıca sigara ve puro yapıtları harmanlarında kullanılmaya elverişlidirler.
Silvan : Silvan, Bismil ve Beşiri ekim sahalarında üretilmektedir. Genelde bu sahalar ırmak kenarlarının oluşturduğu kumsal yapıdaki toprakları kapsar. Yaprak büyüklükleri orta ve büyük boyutludur. Zenep biçimi orta yaşmaklı, form itibariyle ise geniş ve ovaldir. Yaprak bünyesinin doku ve damarlılık durumu oldukça bariz kalınlıktadır. Diğer menşeilerde olduğu gibi orta damarları kalındır. Zaten orta damarın kalın olması morfolojik özelliği tüm Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesi menşeilerinin ortak özelliğidir.
Yaprak renkleri, sarı kırmızı, açık kırmızı ve kırmızıdır. İçimleri oldukça sert ve tatlıdır. Sigara harmanlarına tokluk, doyuruculuk sağlamak amacıyla katılır.
Bahçe : Bu tütünler Bahçe civarında tütün üretimi yapılan arazilerde yetiştirilir. Aslanda Çelikhan çeşididir.
Bahçe tütünlerinin yaprakları orta boyda, zenep şekli geniş yaşmaklarla sarılı olup, form itibariyle sığırdiline benzerler. Renkleri açık kırmızı ve kırmızıdır. Dokuları ve damarları ise kalıncadır. Bölgenin en sert içimli tütünleri unvanını taşırlar. Bu yüzden harmanlara sertlik kazandırmak için katılırlar.
Doğu ve Güneydoğu Üretim Bölgelerinde Diğer Tütünler :
Bu bölge tütünleri arasında gerek fizikselsel gerekse harman özellikleri bakımından yeknesaklık olmadığını önceden de ifade etmiştik. Tabii bunun başlıca medeni birbirinden uzak ve ekolojik koşulları değişik üretim noktalarında üretilmeleridir. Aynı zamanda Anadolu’nun doğu sınırlarını aşmak suretiyle Suriye, Irak, Pakistan, Hindistan, Çin vb. Asya içlerinde çoğunlukla bu bölge tütünlerine benzeyen varyetelerin yetiştirilmiş olması Doğu ve Güneydoğu tütünleri menşeilerimizin ülkemize Asya yolu ile girmiş olması tahmini kuvvetlendirmektedir. Çoğunlukla bölgenin tütünlerini Virginia’ lara benzetmekteyiz. Belki de bunun temelinde tohumunun Amerika’dan getirildiği ve Asya’da mahallileştirildikten sonra Anadolu’ya geçtiği ve bu suretle Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde yaygınlaştığı düşünceleri de yatabilir. Her şeye rağmen sonuçta bu bölge tütünlerinin harmancılıkta çok önemli tütünler olduğunu ve aşağıda incelemesini yaptığımız yine bazı değişik karakterdeki ve değişik tütün yapıtları için kullanılan tütün menşeilerinin harmanlardaki rolünü geçemeyiz.
Tömbeki : Tömbeki tütün çeşidi İskenderun ilinin Samandağ ve Arsuz bucağının Meydun ve Ekver köyleri üretim sahalarında yetiştirilmektedir.
Keza Konya ilinin Hadım ilçesinde de Tömbeki menşei ziraatı yapılmaktadır. Tömbeki tütünleri nargile ile içilen tütün menşeiidir.
Dokusu kalın, boyutu büyük olan yaprakların renkleri diğer tütün çeşitlerinden farklıdır. Sarı renkte olan yaprakların yüzeyleri üzerinde adete serpiştirilmiş halde kahverengi benekler vardır. Bu görünümünden dolayı tömbeki tütünü için kaplan postu deyimi de kullanılır. Orta damar kalın, yan damarlar ise bariz kalıncadır. Yaprak yüzeyleri kabarcıklıdır. Esnekliği ve yanma yeteneği azdır. Tatlı ve çok sert içimlidir. Kendisine özgü kokusu vardır. Kimyasal yapısındaki nikotin oranı % 3, total indirgen madde % 9 ve protein azotu % 2 dolayındadır.
Üretici ve ticari ambalaj şekli 30-40 kg’luk İskenderiyekari tarzı denk şeklidir.
Tömbeki tütünü başlıca İran, Irak, Suriye, tüm Arabistan’da , az miktarda Türkiye ve Yunanistan’da üretilmek ve kullanılmaktadır.
Hasankeyf : Gaziantep ve çevresinde üretilen bir menşedir. Son yıllarda ekimi ve yetiştirilmesi oldukça küçülmüş hatta nerede ise yok olmaktadır. Hasankeyf tütünleri Nicotiana cinsinden Rustica tütününün bir varyetesidir. Bu gün çeşidin Sovyetler Birliğinde üretilen Mahorka tütünü ile aynı menşeiden olduğu tahmini kesinleşmiştir.
Gaziantep bölgesinin yazları çok sıcak, nispi nem oranı ise düşüktür. Fakat derin profilli toprakların azot madde içeriği zengindir.
Hasankeyf tütünü sakınla hasat edilir. Menşein yaprakları çoğunlukla büyük boyda, sap şekli orta yaşmaklı, formları ise elips biçimindedir.
Renkleri yeşilimsi, koyu ceviz, maun arasında değişmektedir. Doku ve damar yapıları kalındır. İçimlerinin fizyolojik etki gücü serttir. Lezzetleri acıdır. Zaten bu tütünler içilerek değil de çiğneme tütünü ve enfiye yapımında kullanılır. Ülkemiz tütün menşeleri arasında en fazla % 3-6 arasında nikotin içeren tütündür. Üretici tütünlerini İskenderiyekari tarzında denkler.
Bucak : Bucak ve köylerinde yetiştirilen bu tütünlerin aslı dejenere olmuş Virginia Bixi Bright tütünleridir. Üreticinin tarım ve kurutma işlerinde gereken koşulları yerine getirmemesi sonucunda tütünler asıl niteliklerini kaybetmiş ve neticede tamamen değişik, düşük kaliteli bugünkü Bucak tütünü meydana gelmiştir.
Tütünün yaprakları büyük ve orta boyuttadır. Karın kısmı hafifçe geniş olmasına rağmen yaprak biçimi sığırdilidir. Renkleri sarı, kırmızı ve koyu kırmızı arasında değişmektedir. Doku ve damarları orta derecede kalındır. İçimin fizyolojik etki gücü doyurucu, lezzeti ise az tatlıdır. Genelde orta kalite sınıfına giren harmanlarda kullanılır.
Sonuç :
Böylece Doğu ve Güneydoğu bölgesinde yetişen menşeilerin asıl karakterleri Oriental tip tütünlerine göre farklı özellikte olan bir menşe topluluğu mevcudiyetini görmekteyiz. Fakat buradaki ekim alanlarında üretilen menşeilerin, varyetelerin, en kaliteli pipo tütünleri ile Tömbeki , enfiye ve çiğneme tütünü yapıtlarına yararlı tütünler olduğunu göz ardı edemeyiz. Harmancılık bakımından değerlendirdiğimizde zaten ülkemiz Türk tipi tütün menşeleri cennetidir. Fakat çeşitli niteliklerde olan bu kadar bol çeşit karşısında seçim yaparak sigara ve diğer yapıt harmanlarını düzenlemek hem çok kolay hem de aynı derecede çözümlenmesi güç olan bir uğraştır. Harmancının her menşe tütünün fiziksel ve harman özellikleri konusunda gerçek bilgili olmaları ve bunların harmanlarda uygun biçimde kullanılması ayrı bir zevk ve yaratıcılık işidir. Bu hususta harmancılığa yardımcı olmak amacıyla ülkemizde halen üretimde olan tütün menşeileri hakkında toplu bilgiler sunduk.
Tütün Menşeilerimizin Fiziksel ve Kimyasal Özelliklerine Ait Tablo
1 - Ege Bölgesi tütünleri :
|Fiziksel Özellikleri
||Kimyasal Özellikleri


|Menşei
||Damar Oranı
||Kalınlık
||S.Randımanı
||T.İ. Madde
||P.Azotu
||Nikotin


|İzmir


15-19
|0.145
||800-950
||15-21
||0.90-1.40
||0.40-0.90


2-Karadeniz Bölgesi tütünleri:
|Fiziksel Özellikleri
||Kimyasal Özellikleri


|Menşei
||Damar Oranı
||Kalınlık
||S.Randımanı
||T.İ. Madde
||P.Azotu
||Nikotin


|S.Maden


16-18
|0.90-1.1
||1000-1200
||9-12
||1.5-1.6
||0.70-1.50


|T.Canik
||16-18
||0.94-1.1
||1000-1200
||7-8
||1.7-1.8
||1.45-1.65


|Evkaf
||17-19
||0.95-1.1
||950-1150
||9-12
||1.6-1.8
||0.80-1.10


|Bafra
||17-19
||0.95-1.1
||950-1100
||9-12
||1.6-1.8
||0.80-1.20


|G.Hacıköy
||16.5-18.5
||1.12-1.14
||850-950
||10-12
||1.5-1.8
||1.20-1.60


|Trabzon
||27-29
||0.90-0.98
||1000-1300
||2-4
||1.5-1.7
||3.50-4.50


3 - Marmara Bölgesi tütünleri:
|Fiziksel Özellikleri
||Kimyasal Özellikleri


|Menşei
||Damar Oranı
||Kalınlık
||S.Randımanı
||T.İ. Madde
||P.Azotu
||Nikotin


|Bursa
||17-21
||0.114
||950-1100
||10-14
||1.30-1.60
||0.80-1.20


|İzmit
||18-21
||0.115
||950-1100
||9-12
||1.40-1.50
||0.80-1.30


|Düzce
||13-15
||0.094
||1100-1250
||14-17
||1.50-1.70


0.40-0.70
|Hendek
||17-20
||0.113
||1000-1200
||8-11
||1.40-1.60


1.10-1.50
|Agonya
||19-26
||0.093-1.15
||950-1150
||9-13
||1.40-1.60


1.00-1.50
|Gönen
||19-26
||0.093-1.15
||950-1150
||9-13
||1.40-1.60


1.00-1.50
|Yenice
||19-26
||0.93-1.15
||950-1150
||9-13
||18.104.22.168


1.00-2.50
|Edirne
||24-26
||0.116
||950-1000
||8-13
||1.40-1.60


1.50-2.50
4- Doğu ve Güneydoğu Bölgesi tütünleri:
|Fiziksel Özellikleri
||Kimyasal Özellikleri


|Menşei
||Damar Oranı
||Kalınlık
||S.Randımanı
||T.İ. Madde
||P.Azotu
||Nikotin


|Adıyaman-Malatya


26-30
|0.142-0.123
||820-1000
||12-15
||0.90-1.20
||1.50-2.00


|Silvan
||31-50
||0.125-0.145
||800-950
||14
||1.10
||1.2


|İskenderun-Y.dağ
||20-24
||0.127-0.132
||800-950
||12-18
||1.20-1.70
||1.2-2.5


|Bitlis-Muş-Şemdinli
||22-27
||0.124-0.128
||850-950
||15-25
||0.90-1.20
||1.2

