Türkiye İnsan Hakları Vakfı, başta İnsan Hakları Derneği (İHD) ve Türk Tabipler Birliğinden (TTB) insan hakları savunucularının, işkence ve diğer kötü muamele gibi ağır insan hakları ihlallerinin yoğun ve kitlesel olarak yaşandığı 12 Eylül 1980 askeri darbesi döneminde işkenceye maruz kalmış kişilerin tedavi ve rehabilitasyonuna yönelik neler yapılabileceğine dair yürüttükleri çaba ve arayışların sonucunda, İHD ve 32 gerçek kişi tarafından 1990 yılında kurulmuştur. TİHV, kurulduğu yıllarda karşılaştığı pek çok zorluğa rağmen kısa sürede gönüllü çalışma ve profesyonelliğin dengeli bir bileşimini kurarak örgütlenmeyi başarmıştır. Bugün itibariyle, işkence görenlere ve yakınlarına tedavi ve rehabilitasyon hizmeti sunan, işkencenin etkin bir biçimde belgelenmesi ve önlenmesine ilişkin çalışmalar yürüten, uluslararası tanınırlığı olan bir sivil toplum kuruluşudur.
TİHV Ne Yapar?
Günümüzde Ankara, Diyarbakır, İstanbul ve İzmir’de Tedavi ve Rehabilitasyon Merkezleri ile Cizre’de Referans Merkezi bulunan TİHV kurulduğu yıldan bugüne kadar yaklaşık 15.000 işkence ve diğer kötü muameleye maruz kalmış kişiye ve yakınına tedavi ve rehabilitasyon hizmeti sunmuştur. 2008 yılından beri vakıf ayrıca, merkezinin olmadığı ancak ağır insan hakları ihlallerinin gerçekleşmiş olduğu yerlere de gezici sağlık ekipleri aracılığıyla ulaşmaya çalışmaktadır. Multi-disipliner ve bütüncül bir yaklaşım çerçevesinde tedavi ve rehabilitasyon hizmeti sunan TİHV, işkenceye maruz kalmış kişilerin insan onuruna yaraşır şekilde yaşamalarına, fiziksel-ruhsal-sosyal açıdan tam bir iyilik haline ulaşabilmelerine katkı sağlamak için önemli çalışmalar gerçekleştirmiştir. İşkence izlerinin belgelenmesi ve işkence görenlerin tedavisi konusunda adeta bir okul işlevi gören TİHV, sunduğu tedavi ve rehabilitasyon hizmetinin niteliğini artırmak amacı ile ulusal ve uluslararası düzeyde çeşitli eğitim, bilimsel araştırma ve etkinlikler gerçekleştirmiştir. Ayrıca tedavi ve rehabilitasyon hizmetlerimiz zaman içerisinde, işkence gören kişilerin hak arama çabasına katkıda bulunmak ve işkencede hesap verilebilirliği arttırmak maksadıyla imkânları dahilinde hukuki destek sağlamak gibi onarıcı yöntemlerle de beslenmiştir.
İşkencenin Belgelenmesinde İstanbul Protokolü
TİHV, işkencenin etkin belgelenmesi, soruşturulması ve önlenmesine ilişkin tek uluslararası belge olan ve 2000 yılında BM Genel Kurulunca kabul edilen “BM İşkence ve Diğer Zalimane, Gayri İnsani veya Aşağılayıcı Muamele ve Cezanın Etkin Soruşturulması ve Belgelenmesi Kılavuzunun (İstanbul Protokolü)” hazırlanmasında öncü bir rol oynamış ve Türkiye ile diğer ülkelerdeki sağlık ve hukuk alanında çalışanlara yönelik, işkencenin etkin soruşturulması ve belgelenmesine katkı sağlamak amacıyla düzenlenen İstanbul Protokolü Eğitimlerinin organizasyonunda önemli bir görev üstlenmiştir. TİHV’in de katkılarıyla gerçekleşmeye devam eden yerel ve uluslararası İstanbul Protokolü eğitimleri sayesinde, şimdiye kadar binlerce sağlık ve yüzlerce hukuk çalışanı bu konuda yetkinlik kazanmıştır. 2008 yılındaysa Adlî Tıp Uzmanları Derneği ve Türk Tabipleri Birliğinin katkılarıyla, işkencenin tıbbî olarak belgelendirilmesine ilişkin bu kapsamda dünyada bir ilk olan İşkence Atlası yayınlanmıştır.
TİHV, başta işkence görenlerin talebi üzerine işkence iddialarının desteklenmesini sağlamak üzere hazırlanan alternatif adli tıp raporlarında olmak üzere, işkence ve diğer kötü muamele kapsamındaki tüm çalışmalarında, hazırlanmasında öncülük ettiği BM İşkence ve Diğer Zalimane, Gayri İnsani veya Aşağılayıcı Muamele ve Cezanın Etkin Soruşturulması ve Belgelenmesi Kılavuzunu (İstanbul Protokolü) esas alır.
Ayrıca TİHV, kuruluşundan bugüne kadar işkencenin önlenmesi amacıyla yerel ve uluslararası düzeyde gerekli mekanizmaların kurulması ve var olanların etkinleştirilmesine yönelik lobi ve savunuculuk çalışmaları yürütmüştür. İşkence ve diğer kötü muamele yasağının ihlali başta olmak üzere insan hak ve özgürlükleri ihlallerine ilişkin çok sayıda rapor ve yayın hazırlamıştır.
Türkiye’de işkence ve diğer kötü muamele biçimleri ile ağır/ciddi insan hakları ihlallerinin yarattığı sürmekte olan toplumsal travma ile baş etme konusunda da çalışmalar yürütmekte olan TİHV, bu alanda 2000 yılından beri ulusal ve uluslararası eğitim, panel, sempozyum, vb. etkinlikler düzenleyerek toplumsal travma ile baş etme programını birbiri ile ilişkili üç ana başlık (hakikat, adalet ve onarım) çerçevesinde ele almaya çalışmaktadır.