Herkesin korkuları, endişeleri vardır, ama insanların çoğu bunları belli bir düzeyde tutmayı becerir. Ruhsal duyarlılık uyum sağlamayı önleyecek kadar abartılı olduğunda, yaşam bir karabasana dönüşür.
Nevroz, birçoğu aşırı anksiyeteyle nitelenen günlük dilde de genellikle sinirlilik, huysuzluk anlamında kullanılan, bir grup küçük çapta ruhsal rahatsızlığa verilen addır. Anksiyete, doğrudan hissedilip ifade edilebileceği gibi, bastırılıp onu gideren bir davranış kalıbına da dönüştürülebilir. Ancak anksiyeteyi bastırma amacıyla oluşsa bile nörotik davranış, kişinin yaşam biçimini, hatta ailesinin yaşamını altüst edecek boyutlara ulaşabilir.
Bütün nevrozların ortak özellikleri, kişilik bütünlüğünün bozulmamış olması ve davranışlar ile belirtilerin, kabul edilebilir sınırlar içerisinde kalmasıdır.
Nevroz tipleri
En yaygın nevroz tipi, bir nesne ya da duruma karşı yoğun ve abartılı korku biçiminde ortaya çıkan fobidir. Korkulan nesne genellikle zararsızdır, ama fobik kişi onun zararlı olduğunu düşünüp ölçüsüz bir korkuya kapılır.
Anksiyete nevrozunda ise, yaygın bir tedirginlik ve gerginlik duygusunun bütün yaşamı olumsuz yönde etkilemesi söz konusudur. İlginç olan, bazı nevrotiklerin bu gerilimi sevdiklerini, lunaparktaki araçlar gibi, heyecanlı ve ürkütücü bulduklarını söylemeleridir.
Ancak gerilim yaratan bir dış etken devreye girdiğinde anksiyete başa çıkılmaz hale gelebilir ve insan kolayca ruhsal çöküntü içine düşebilir.
Anksiyete, obsesif-kompülsif nevroz tipinde de görülür, ama bu durumda ki-i tedirginliğinin, sıkıntısının bilincinde olmayabilir. Bu nevrozda, ‘‘evden çık-nadan önce ocağı söndürdüm mü?” biriminde takıntılı kuşkular ya da ‘‘oğlum çocuk parkında oynamaya giderse bir yeri incinebilir, başına tatsız bir şey gelebilir, ama gitmezse de arkadaş edinmeyi hiç öğrenmeyecek’ gibi kısır düşünceler bilinci zorlar, yaşamı etkiler. Bu nevrozun bir başka yanı, insanda akla pek uygun gelmeyen bazı şeyleri yapma içdürtüsünü uyandırması ya da sürekli hoş olmayan durumların oluşacağı düşüncesini doğurmasıdır. Kişi obsesyon ve kompülsiyonların akla uygun olmadığını bilir, ama onlardan kurtulamaz.
Kişinin kendi bedeni ve beden işlevleriyle olağandışı biçimde ilgilendiği, hastalanma endişesi içinde yaşadığı hipokondri (hastalık kuruntusu) de sık görülen bir nevroz türüdür. Bir bakıma bu hasta olma korkusu, yani bir fobidir. ° Bütün bu nevrozların altındaki anksiyete oldukça açıktır. Nevrastenik nevrozlarda (kronik bitkinlik. Halsizlik) ise, anksiyete, yorgunluk ve ilgi yoksunluğuna eşlik eden bir sinirlilik hali olarak dışavurur.
Histerik nevrozlarda anksiyete daha gizlidir; belirtiler bellek yitimi, uyurgezerlik, bayılmalar, çoğul kişilik, duyu yitimi, hattâ bazı vakalarda körlüktür. Bölgesel duyarsızlık ya da inme belirtileri olabilir.
Zihin, gözlerin gördüğünü görmeyi, bedenin hissettiğini hissetmeyi reddeder.
Belirtileri belli bir olay sonucu ortaya çıkan depresyonlar da “nevroz” olarak sınıflandırılırlar.
Nevroz kimlerde olur
Nevrozların çok çeşitli biçimler alabilmelerine karşılık, araştırmalar, çoğunun belli tipteki insanlarda görüldüğünü ortaya koymaktadır. Bu kişiler ortalamaya göre daha duygusaldırlar. Dolayısıyla strese daha büyük tepki gösterirler; daha kolay, daha yoğun korku duyarlar; ve daha derin suçluluk duyguları içine girerler. Sonuç olarak, başkalarının omuz silktiği duygusal sorunlar ve gerilimler, onları, gerekenden fazla etkiler.
Nedenler
Bazı insanların sinir sistemlerinin, doğuştan kolay uyarılabilir olduğunu gösteren kanıtlar vardır. Bir kişinin duygusallığı, biraz da elinde olmadan sahip olduğu bir özelliktir; coşkulu ve duyarlı olma aileden gelebilen niteliklerdir.
Duygusal anne-babalar, çocuklarına da aşırı bir duygusallıkla yaklaşırlar ve çocuklar büyüdüklerinde doğal olarak onların bu özelliklerini taklit ederler. Öte yandan yaşamda karşılaştıkları olaylar da onları özellikle böyle davranmaya itebilir. Çocuklukları ve yetişkinlikleri son derece olağan biçimde geçmiş olsa bile, çeşitli olaylar karşısında aşırı tepki gösterecek ve yaşamlarındaki bazı olayları sarsıcı deneyimler olarak göreceklerdir. Nörotik kişilik bu yolla oluşur.
Doğuştan gelen yatkınlık, çocukluk yaşantısı ve günlük yaşamın stresleri, bir araya gelerek, nevrozun nedenlerini oluştururlar.
Tedavi ve sonuç
Birkaç kuraldışı durum dışında aşağı yukarı bütün nevrozlar davranış değiştirme tedavisine olumlu yanıt verirler. Tedavinin temeli, anksiyeteyi ve duygusal aşırılığı hafifletmeye, nörotik edime karşıt davranış ve tutumları ödüllendirmeye, nörotik davranışın kendisini engellemeye dayanır.
Tedavi süresince hasta, yeni davranışlarının kendisine kazandırdıkları ile nörotik hareketlerin olumsuz sonuçlarını gözler, hisseder ve yaşar.
Psikanalitik tedavide ise, nevrozu yaratan iç çalışma ortaya çıkarılıp çözüm yaratan nevrozlar daha kolay iyileşirler, davranış değiştirme yöntemiyle nevrozların aşağı yukarı hepsinde başarılı sonuç alınır, inatçı durumlar azdır; ayrıca iyileşme çoğu zaman kalıcı niteliktedir.