Aristoteles ardından oluşan Peripatikler’in felsefe okulu, felsefe ile siyasetin arasında denge kurmayı amaçlamıştı. Büyük İskender’in zamanından itibaren Hellen ve Romalı hükümdarlar inşa ettikleri eserlerde bile bu hedefe ulaşmaya çalışmışlardır. İmparator Traianus’un Roma’da inşa edilen forum’unun, kütüphane ve mezardan oluşan bir yapı grubu olarak pek tanınmayan İskenderiye’deki Ptolemaios Museion’un geleneğine uygun olması bu düşünceyi yansıtmaktadır. Bu girişim Anadolu’da da birçok yerde taklit edilmiştir. Efes’teki Prokonsül Celsus’un vakfı olan Kütüphane ve Mezarı’nın yanında Tıp ve felsefi retorikler etüdlerine yer veren, böylelikle bir çeşit üniversite işlevi gören Efes’in Serapeion’u da bu gruptan sayılırdı.
Traianus’un İskender’in dini siyasal karışımı felsefesini taklit etme isteği, özellikle konumu itibarıyle Bergama’da Zeus Philios ve Traianus için inşa edilen tapınakta daha belirgin bir şekilde görülmektedir. Tapınağın Bergama’nın ünlü kütüphanesine yakın olmasına özen gösterilmiştir ve Traianus’un dostu olarak bilinen C.Antius Aulus Quadratus’un ithaf yazıtında belirtildiği gibi Kült faaliyeti MS.113-114 yıllarında, henüz Traianus döneminde iken başlamıştır.
Buna benzer olarak Efes’te Hadrian tapınağı olarak bilinen yapının kabartmalarında da Traianus’un yaşamı idealize edilmiş bir şekilde betimlenmiş ve İmparator’un mutlak üstünlüğüne yönelik düşüncelere yer verilmiştir.
Trainus Sütunu ve Tuna Nehri Üzerinde Yaptırdığı Köprünün Kabartması
İmparator Traianus, general ve yönetici olarak kendisini Büyük İskender’e benzetir ve bu nedenle programlı bir fetih ideolojisi izler: Dacia , Danubius(Tuna), Arabia , Mesopotamia. Nitekim 108 -109 yıllarında yaptırdığı kabartmalarda kendisini İskender’e benzetir. Yönetim ideolojisi burada kendisini zafer felsefesi ile birleştirir ve “Yenilmez ve Fatih İmparator” ünvanını alarak gerek rölyeflerde, gerekse sikkelerde kendisini göstermeye başlar: Zafer felsefesini inşa ettirdiği eserlerinin kabartmalarıyla Roma’da, sikkelerle de Roma İmparatorluğu toprakları üzerinde yaymıştır. Aynı şekilde Traianus forumunda yer alan Traianus Sütunu da Daker’ler üzerindeki Zaferini 100 kabartma ile betimlemiş ve bir Mezar Anıtı olarak düşünülmüştür. Sütunun kaidesi mezar odası olarak inşa edilmiştir. Bu sütunun yanında yer alan Ulpia basilikasının, ki Ulpius Traianus’un ikinci ismidir, iki yanında iki kütüphane bulunur.
Cicero’ya göre “ Kralın ruhu Corpus’a ilham verir” ; dolayısıyla imparator, böylece felsefi dünyanın ve dünyevi gücün merkezi noktasını oluşturur.
Plinius’a göre, Mezar ve Kütüphane yapı kompleksi Roma’dan Bitinya ve Ionya’ya yayılır. Nitekim, aynı zamanda Traianus tapınağı mimari sorumlusu olan Celsus, kendisine de bir mezar ve kütüphane yaptırır. Mezar, kütüphanenin içindeki exedra’nın altındadır.
Domitian zamanında yapılmaya başlanan Efes Serapeion’u, Traianus zamanında değişikliğe uğrayarak yapımı bitirilir ve yazıtlardan öğrenildiğine göre yine kendisinin Zafer Felsefesi gereği, Traianus zamanından itibaren bir Tıp ve Felsefe okulu olarak hizmet etmeye başlar.
Serapeion, önünde büyük bir kült alanı, girişinde 14 m yüksekliğinde 8 monolit sütun bulunan ve üzeri beşik tonoz ile kapatılmış çift duvarlı bir yapıdır. Her iki duvar yapısında da kitapları koymak için Celsus kütüphanesindeki gibi nişler bulunur. İç duvar nişlerinin ortasında ince su kanalları bulunur. Batı duvarının ortasında bir exedra kült yeri olarak görülür. Serapeionun her iki tarafında ise iki adet Auditoria’nın olduğu tahmin edilmektedir.
Şafak ŞALLI
30 Aralık 2003 Salı