Transkript
1 HASAN KOCARIK YÜKSEK LİSANS TEZİ KİLİS 7 ARALIK ÜNİVERSİTESİ TARİH ABD 2013 T.C. KİLİS 7 ARALIK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH ANA BİLİM DALI HAZARLARDA DEVLET YÖNETİMİ YÜKSEK LİSANS TEZİ HASAN KOCARIK KİLİS TEMMUZ 2013
2 i T.C. KİLİS 7 ARALIK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH ANA BİLİM DALI HAZARLARDA DEVLET YÖNETİMİ YÜKSEK LİSANS TEZİ HASAN KOCARIK Tez Danışmanı: Yrd. Doç. Dr. Hamza ALTIN KİLİS TEMMUZ 2013
3 i T.C. KİLİS 7 ARALIK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH A.B.D. Hazarlarda Devlet Yönetimi HASAN KOCARIK Bu tez tarafımızca okunmuş, kapsamı ve niteliği açısından bir Yüksek Lisans tezi olarak kabul edilmiştir. Jüri Üyeleri (Unvanı, Adı ve SOYADI) Yrd. Doç. Dr. Hamza ALTIN (Danışman) Yrd. Doç. Dr. Erdinç GÜLCÜ (Jüri Başkanı) Yrd. Doç. Dr. Ali GÜRSEL (Üye) İmzası Sosyal Bilimler Enstitüsü Onayı SBE Müdürü (Unvanı, Adı ve SOYADI)
4 ii T. C. KİLİS 7 ARALIK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜ NE Bu belge ile bu tezdeki bütün bilgilerin akademik kurallara ve etik davranış ilkelerine uygun olarak toplanıp sunulduğunu ve bu kural ve ilkelerin gereği olarak, çalışmada bana ait olmayan tüm veri, düşünce ve sonuçları andığımı ve kaynağını gösterdiğimi beyan ederim.( ) (imza) Hasan KOCARIK
5 iii ÖZET HAZARLARDA DEVLET YÖNETİMİ KOCARIK, Hasan Yüksek Lisans Tezi, Tarih ABD Tez Danışmanı: Yrd. Doç. Dr. Hamza ALTIN Temmuz 2013, 152 sayfa Hakanlığa ad veren Hazarların Türk olduğu ve Orta Asya'dan geldikleri kesindir. Hazarları diğer Türk devletlerinden ayıran iki önemli özellik vardır ki bunlar Hazarların Museviliği seçen ilk ve tek Türk boyu olması ve tabi ki konumuzun özünü barındıran devlet yönetimindeki farklılıklarıdır. Hazarların devlet yönetimi Batı Göktürk kağanlığından miras kalmakla birlikte Hazarlara has bir özellik taşımaktadır. Bu sistem de, Hazar Hakanı devletin var olma sebebi, Hakan Bek in iktidar dayanağıdır. Ancak Hazar hakanı devlet yönetimine katılmaz, icra yetkisi yok denecek kadar azdır. Onun yerine ülkeyi yöneten, seferlere çıkan, savaşlar yapan Hakan Bek yani Hazar Kralıdır. Hakan Bek bu yetkileri Hazar Kağanı yerine uygular. Bu sistem değişikliğinin ne zaman ve nasıl olduğu tam olarak bilinmemekle birlikte, Göktürk Devleti zamanında oturan ama yönetmeyen kağanların bir diğer adıyla ev kağanlarının varlığını bilmekteyiz. Buradan yola çıkarak Hazarlardaki bu sistem değişikliğinin Göktürklerden gelen bir anlayışın tezahürü olduğu kanısına varmaktayız. Bu yönetime çifte krallık demek mümkün ancak Cassel'e göre, Hazarlar da ki çift yönetim sistemi ile Satranç oyunu arasında büyük benzerlik vardır. Satranç oyununda Şah ve vezir vardır, Şah tek başına durup etrafındaki hizmetkârları taraflarından korunur, gücü azalır. Ancak adım adım ilerleyebilir, vezir ise tahta üzerinde en güçlü olanıdır. Bütün tahtaya o hâkimdir. Fakat vezir yenildiğinde oyun bitmediği halde Şah, mat edilince oyun biter. Hakan satranç tahtasındaki Şah'a, Beg ise Vezir'e benzer, bütün yetkiler Beg'in olduğu halde, devleti, Hakan temsil eder. Anahtar kelimeler: Türkler, Hazarlar, Devlet Yönetimi, Kafkasya, Ortaçağ, Hazar Denizi
6 iv ABSTRACT STATE MANAGEMENT in KHAZARS KOCARIK, Hasan M. A. Thesis, Department of History Supervisor: Assist.Prof. Dr. Hamza ALTIN July 2013, 152 pages It is certain that Khazars who named the Khan state are Turk and came from Central Asia. There are two features that make Khazars distinguishable from other Turkish governments; one is the Khazars are the first and only Turkish tribe opting for Judaism and the differences in state management, which at the same time make up the core of this study. Heritaged from the Western Gokturks, though, the state managament in Khazars has traits peculiar to Khazars. In this system, the Khan of the Khazars is the reason for the existence of the government and the power source of Khan Bek. However, Khazan Khan isn't involved in the state management and has almost no execution authority. The one who governs the country, attends to battles and fights on his behalf is Khan Bek i.e.the King of the Khazars. That is, Khan Bek uses these authorities on behalf of the Khan of Khazars. Although we do not definitely know when and how this shift in the system happened, we are aware of the existence of home Khans, who would hold the throne but not govern, in Gokturk times. Based on this, we believe that the system shift in Khazars is a result of Gokturk view. According to Cassel, there are great similarities between mutual ruling system in the Khazars and chess. In chess, there are the King and Vizier. While standing alone, The King is protected by its servants around and loses power. Although the King can only move step by step, the Vizier is the strongest one on the board. The Vizier holds the control over the board. However, the game doesn't end by the defear of the Vizier; rather, when The King is checkmated. The Khan is similar to The King in chessboars whereas the Beg to Vizier; that is to say, The Khan represents the country while The Beg holds all the control. Keywords: Turks, Khazars, State Managament, Caucasia, Middle age, the Caspian Sea.
7 v ONAY.. i ETiK KURALLARA UYULDUĞUNA DAİR BEYAN....ii TÜRKÇE ÖZET... iii İNGİLİZCE ÖZET (ABSTRACT)... iv İÇİNDEKİLER..... v ÖNSÖZ... vii KISALTMALAR... viii KONU ve KAYNAKLAR... 1 GİRİŞ... 2 BİRİNCİ BÖLÜM HAZAR TARİHİNE KISA BİR BAKIŞ Siyasi Tarih Coğrafi Konum-Hazar Coğrafyası Hazar Adı ve Menşei Devletten İmparatorluğa Altın Çağ-İmparatorluk Dönemi Duraklama ve Çöküş Dönemi Hazarlarda Kültür ve Medeniyet Dil ve Sanat Hazarlarda Din...36 İKİNCİ BÖLÜM HAZARLARDA DEVLET YÖNETİMİ Hazarlarda Yönetim Anlayışı Kut Anlayışı Aşina Boyu Hazarlarda Merkez Teşkilat Hakan (Kağan- İmparator)...58
8 vi Hakan Bek (Melik- İşa- Kral) Başkent Hazar Sarayı Hazar Meclisi Hazarlarda Ordu Hazarlarda Taşra (Yerel) Teşkilatı Yerel Yöneticiler Şehir ve Kasabalar Hazarlarda Vergilendirme Hukuk ve Adalet Hazarların Yönetim Yapısı Kabar (Kavar) İsyanı İkili Üst Yönetim Modeli Hazarların Tarihteki Yeri ve Önemi SONUÇ KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ
9 vii ÖNSÖZ Büyük devletler kuran ecdadımız, büyük ve şümullü medeniyetlere de sahip olmuştur. Bunu aramak, tetkik etmek, Türklüğe ve cihana bildirmek bizim için birer borçtur. Türk çocuğu ecdadını tanıdıkça daha büyük işler yapmak için kendinde kuvvet bulacaktır. diyor büyük önder M. K. ATATÜRK. Biz de büyük önderin bu sözünden yola çıkarak Türk tarihinin bir parçası olan Hazar tarihini ve özellikle de tez konusu olarak Hazarlarda Devlet Yönetimi ni seçerek bize düşen bu borcu ödeme gayretindeyiz. Türk tarihini araştırırken yazılı kaynakların sınırlılığı Hazar tarihi içinde geçerlidir. Hazarlar arkalarında neredeyse hiç kaynak (Kısa ve uzun mektup hariç) bırakmadan tarih sahnesinden çekilmişlerdir. Çalışmamız da bizi zorlayan en önemli husus bu olmuştur. Ancak araştırmacıların Hazar tarihi üzerindeki ciddi çalışmaları bu noksanlığı gidermede önemli bir adım olmuştur. Hazar tarihi hakkındaki bilgilerimizi Arap, Bizans, Macar, Ermeni, Çin ve diğer komşu devlet ve halklardan öğrenmekteyiz. Hazar tarihini aydınlatan kroniklerin başında İslam seyyah ve coğrafyacıları gelmektedir. Onları Bizans kaynakları, Çin kaynakları ve kısa-uzun mektupları izlemektedir. Kaynaklar bazı noktalarda birbirleri ile çelişse de yeni bulgular çıkıncaya kadar doğru kabul etmekle birlikte temkinli yaklaşmak zorundayız. Bu çalışma ile amacımız Hazar tarihi ile ilgili olan mevcut değerli ve dağınık bilgileri bir kapak altında toplamak Hazarlarda Devlet Yönetimini bilinen bilgiler ışığında derleyip ve objektif bir değerlendirme ile yeniden ortaya koymaktır. Bu çalışmanın Türk ve Hazar tarihine, ilim dünyasına, yeni araştırmacılara ışık tutacağı ve meraklılarına katkı sağlayacağı kanaatindeyiz. Tez çalışmam da yardım ve desteklerini esirgemeyen tez danışmanım değerli hocam Sayın Yrd. Doç. Dr. Hamza Altın a, Tarih bölüm hocalarıma, Sosyal Bilimler Enstitüsü ve Türk Tarih kurumu çalışanlarına, çevirilerde yardımlarını gördüğüm İngilizce Öğretmeni Fatma Uyar a, İlahiyatçı Hammut Bağ a ve Rusça Öğretmeni Mümin Doğu ya her konuda yanımda yer alan aileme teşekkür eder, saygılarımı sunarım. Hasan KOCARIK Temmuz-2013/Kilis
10 viii KISALTMALAR Uluslararası Türkçe Adı geçen eser op.cit. a.g.e. Adı geçen makale a.g.m. Baskı ed. B Bakınız be. bkz. Belleten Bl. Cilt vol. C. Çeviren Trans.by Çev. Çok yazarlı eserlerde ilk yazardan sonrakiler et.al. vd. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Ansiklopedisi GÜ.SBE İA Milattan Sonra AD MS Milattan Önce BC MÖ Sayı S. Sayfa/sayfalar p./pp. s./ss. Türkler Ansiklopedisi Tarih Araştırmaları Dergisi Türk Tarih Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları Türk Kültürü Dergisi Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi Yeni Türkiye Yayınları TA TAD TTK TTKY TKD TDAD TDVİA USAD YTY Yüzyıl Century Yy/yy
11 1 KONU ve KAYNAKLAR Çalışmamızın adı Hazarlarda Devlet Yönetimi dir. Bu başlık altında Hazarların devlet yönetimini tüm yönleriyle ortaya koymaya çalışacağız. Devlet yönetimlerini devlet anlayışlarını taşıdıkları özellikleri ve diğer yönetim modelleriyle olan benzerlikleri ve farklılıklarını değerlendireceğiz. Hazar tarihini incelemek oldukça zordur. Çünkü Hazarlardan kalan kaynaklar sınırlı ve azdır. Hazarlar hakkındaki bilgilerimizi komşu kavim ve devletlerin tuttuğu kayıtlardan, dönemin seyyahlarının seyir notlarından ve yine o dönem de yaşamış müelliflerin kaleme aldığı eserlerden öğreniyoruz. Ne yazık ki ister Doğulu isterse Batılı olsun, bu kaynakların tarafsızlığından şüphe ile bakmak zorundayız. Araştırmamızı da bu perspektif içerisinde değerlendirmeliyiz. Dönemin kronikleri arasında Bizans, Arap, Ermeni, Gürcü, Macar, Rus, Çin, Pers gibi milletlerin dillerinde yazılmış eserlere rastlıyoruz. Hazarlardan bize kalan Kral Joseph in kaleme aldığı (Kısa Mektup), Endülüs teki Yahudi vezir Hasdai nin aynı krala yazdığı (Uzun Mektup) a bir cevap olarak yazılmıştır. Bu Mektuplar aynı zamanda Hazar Yazışmaları olarak da bilinmektedir. Bunun dışında Hazarlara ait vesikalar yoktur. Yine dönemin Arap seyyah ve müelliflerinin (İbn Fadlan, Mesudi, Gerdizi, İstahri, Taberi gb.) verdiği bilgilerde Hazar tarihine katkı sağlamaktadır. Bir başka müellif ise Ermeni tarihçi Kalankatlı Moses dir. O da Hazar tarihi üzerine notlar tutmuştur. Bizans tarihçileri arasında Th. Thepohanes de Hazar tarihi açısından önem arz etmektedir. Bir de Cambrige Belgeleri isimli bir kaynak vardır. Bu kaynakta bizim araştırmalarımıza ve mukayeselerimize katkı sağladı. Bütün bu birinci el kroniklerin yanında 20.yy dan bu yana araştırmacıların kitap ve makaleleri bizim başucu kaynaklarımız arasında yer almıştır. Burada bütün bu kaynakları sıralamayız ama bir kaçının ismini zikretmekte fayda vardır. Hazar tarihi üzerine Arkeologlar, Antropologlar, Sanat Tarihçileri, Türkologlar önemli eserler ortaya koyarak Hazar tarihini aydınlatmaya çalışmışlardır. Bu mütehassısların yabancı olanları arasında V.V. Grigoriev, L. N. Gumilev, M. İ. Artamonov, J. G. Frazer, L. Rasonyi, A. Alföldi, O. Pritsak, v. F. Minorsky, K. Czegledy, C. Zuckerman, gb. isimleri saymak mümkündür. Yerli mütehassıslar arasında ise İ. Kafesoğlu, Z. V. Togan, H. İnalcık, B. Ögel, A. N. Kurat, M. U. Yücel, Şerif Baştav, Ş. Kuzgun gb. isimleri başta sayabiliriz. Hazarlar ve Hazar tarihi geçmişten günümüze kadar hep artarak ilgi ve araştırma konusu, odağı olmuştur. Hazarların Yahudiliği devlet dini yapmaları, devlet yönetiminde uyguladıkları sistem hep dikkat çekmiştir. Bu yönetim modeline kimileri Çifte Krallık kimileri İkili Teşkilat kimileri de İkili Üst Yönetim olarak adlandırmıştır. Bizde çalışmamız da Çifte Krallık ve İkili Teşkilat isimlendirmesinin tarihi eksikliği ve yanlışlığı üzerinde durarak İkili Üst Yönetim adlandırmasını tercih ettik.
12 2 GİRİŞ Doğuda Hazar Denizi'nden, batıda Tuna nehrine kadar uzanan, Altay bozkırlarının bir nevi devamı niteliğindeki Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlar (Güney Rusya Bozkırları) tarih öncesi ve tarihi devirlerde birçok kültüre ve kavime ev sahipliği yaptı. Bu bozkırın Orta Çağ'da ki ev sahipleri ise hiç şüphesiz tarihin her devrinde kendini gösteren ve büyük siyasi teşekküller kuran Türk'lerin bir kolu olan Hazarlardır. Doğudan ve kuzeyden gelen savaşçı kavimlerin geçiş sahası olan Derbend seddinin kuzeyindeki bu istikrarsız bölgede, nihayetinde güçlü bir devlet, daha doğrusu bir kağanlık kurmayı başaran Batı Türklerinin yönetici uruğu Aşina'nın sadık hizmetkârları Hazarlar; devlet teşkilatları, askeri organizasyonları, ticari yapıları ile büyük bir hâkimiyet alanına sahip oldular. Adları Bizans, Çin, İran, Arap, Ermeni, Süryani, Gürcü kaynaklarında daha evvel geçmesine rağmen Hazarlar, gerçek anlamda, kağanlık statüsüne haiz olduktan sonra güçlü bir devlet olarak sahnede yerlerini aldılar. Kuruluş devrinin ardından devlet kısa sürede imparatorluğa dönüştü. VII.-XI. asırlar arasında Karadeniz'in kuzeyinde büyük bir siyasi teşekkül oluştular. Dönemin büyük devletleri olan Bizans, Sasani, Çin ve Araplara denk bir güce ve kudrete sahip oldular. VIII. ve IX. asırlar tam bir Hazar hâkimiyetini göstermektedir. Bu dönemde Hazarlar ile Bizans ve Arap mücadeleleri yaşandı. IX. yüzyılın içinde iç is isyan özelliği taşıyan Kabar ya da diğer adıyla Kabar İsyanı gerçekleşti. Bu isyanın çeşitli nedenleri olmakla birlikte Hazar tarihi derinden etkiledi. Bu isyan kimilerine göre dini ve kimilerine göre ise siyasi niteliklidir. Üçüncü görüşe göre hem din hem de siyasi faktörler bir arada sayılmaktadır. İsyanın tam tarihi, ne kadar sürdüğü ve çıkış sebebi ne yazık ki tam olarak bilinmemektedir. Kral Obedya nın reformları bu döneme denk düşmektedir. Bu olaylarla beraber Hazarların resmi din olarak IX. yüzyılın içerisinde Museviliği seçtiği kesindir. Böylece Hazarlar bölgede istiklallerini koruyarak güçlendiler. Hazar tarihinin bu önemli konusunda tam bir açıklık hala yoktur. Yeni çalışmalar yeni araştırmalar devam etmekte ve merak konusu olmayı sürdürmektedir. Bizler yıllar yılı Hazarları Musevi Türkler ve devletleşememiş bir Türk boyu olarak bildik, okuduk. Hâlbuki Hazarlar sadece siyasi bir teşekkül kurmakla sınırlı kalmayarak, kültür ve medeniyet tarihimize de katkı sağladılar. Bugünkü Türk dünyası araştırmacılarına,
13 3 tarihçilere göre Türk boyu vardır. Böyle bir sayı hakikaten çok büyük ve geniştir. Hazarlarda bu geniş tarihin önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Hazarlar, X. asırdan itibaren iç ve dış nedenlerden dolayı devlet güç kaybetti ve yavaş yavaş yıkılma sürecine girdi. Son olarak Rus ve Peçenek darbeleri ile siyasi hayatlarını siyasi teşekkül dışında devam ettirmek zorunda kalan Hazarlar; jeopolitik, geopolitik konumları ile siyasi varlıkları ile ekonomik faaliyetleri, dili ve dini özellikleri ve en önemlisi de devlet yönetimleri büyük önem arz eden ve araştırılmaya değer bir devleti olarak karşımızda durmaktadır. Biz üzerinde az durulan, dağınık bilgiler taşıyan bir konuda çalışma yapma gereği duyduk. Hazar Devleti'nin tarihi hakkında kısa bir malumat verdikten sonra Hazarlarda Devlet Yönetimi üzerinde ayrıntılı olarak duracağız. Hazarlarda Devlet Yönetimi adlı çalışmamız ile bu noksanlığı gidermeyi amaçlamaktayız. Çalışmamızın ilim dünyasına, yeni araştırmacılara ve konunun meraklılarına katkı sağlayacağı, örnek olacağı kanaatindeyiz.
14 4 BİRİNCİ BÖLÜM 1.1. HAZAR TARİHİNE KISA BİR BAKIŞ Siyasi Tarih Coğrafi Konum-Hazar Coğrafyası Hazarların yerleşim sahası Don-Volga (itil-idil) Kafkasya üçgenini içine alıyordu. 1 Hazar coğrafyasını anlatırken yanındaki komşu ülkelerden de bahsetmekte fayda vardır. Bilindiği gibi birçok milletlerden ve ülkelerden oluşan Kafkasya'yı tarihi araştırmalarda başka milletleri veya devletleri dışlayarak ele almak mümkün değildir. Kafkasya geniş anlamda sadece Kafkas ötesi değil aynı zamanda bozkır, Ön Kafkasya bölgesini de kapsar. Kafkasya doğal coğrafi şartlar, birçok milletler ve dinler bakımından zor bir bölgedir. Kafkasya da herhangi bir milletin tarihini Kafkasya nın genel tarihini dışlayarak yazmak mümkün değildir. 2 İslam coğrafyacılarından Mesudi, Kafkasya hakkında özetle şu bilgileri vermektedir. Mesudi, Kabh (Kafkas) dağının, büyük bir dağ olduğunu ve geniş bir alanı kapladığını seyir notlarına düşmektedir. Kafkasya birçok halkı ve ülkeyi barındırır. Bu dağda yetmiş iki millet yaşar ve her milletin kendi hükümdarı ve diğerlerine benzemeyen dili vardır. Dağda kollar ve ovalar yer almaktadır. Bab el- Ebvab (Derbent ) şehri de bu kollardan biridir. Bu şehri İran şahı Anuşirvan kurarak şehirle Hazar Denizi arasında bir sur yaptırdı. Bu sur denizin içine doğru bir mil kadar sokulur ve Tabersaran (Tabasaran) kalesine kadar kırk fersah kadar derelerden tepelerden ve çukurlardan geçerek Kabh (Kaf ) üzerinde uzanır. Bu sur üzerinde her 1 Laszo Rasonyi, Tarihte Türklük, Çev. Metin K, TTKY, Ankara, 1993, s K. Gadijiyev, Geopolitika Kavkaza, Medunarodnie Otnoşeniya, Moskova, 2003, s.11.
15 5 üç milde ve bazen güzergâhın durumuna göre daha az veya daha çok mesafede demir kapı yapılıdır. 3 Her kapının arkasına o kapıyı gözeten bir halk yerleştirildi. Bütün bunlar bu dağa komşu olan Hazar, Alan, Türk kabileleri, Serir (Avar) vd. saldırılarına karşı koymak için yapıldı. Bu devletler dışında Mesudi, komşu ülkeler olarak ayrıca Sirvan, Layzan, Laks, Hayzan, Bulgar, Burtas, Kurç (Gürcistan), Gumik ve Zirikeran (Zerihgeran) hakkında da bahsetmektedir. Serir ülkesinin başkenti Hunzahtır. Hükümdara ise filan şah denir. Serir altın taht anlamına gelirdi. 4 Burada hem başken isminin Hazar kelimesine yakın oluşu hem de serir kelimesinin altın taht anlamını taşıması ve daha sonraki Hazarlarda gördüğümüz Hazar Hakanı nın altın tahtta oturması ve tepesinde altın nar olan bir Hakanlık çadırında yaşaması düşündürücüdür. Bu bağlamda bir Serir ve Hazar bağlantısının var olması kuvvetle muhtemeldir. Sasani devletinin son hükümdarı Yezdigerd kendisi gelinceye kadar Serir hükümdarına hazinelerini ve mallarını korumasını emretti. Hükümdarın bin iki yüz köyü vardır. Bu köylerden istediğini kendisine köle olarak alabilir. Serir sarp ve sarp olduğu kadar da müstahkem bir ülkedir. Kafkasya vadilerinden biridir. Hazarlara karşı başarılı saldırılar gerçekleştirirler. Başarının sebebi Hazarların ovada onların ise dağda yaşamalarıdır. 5 Ramazan Şeşen, Gerdizi yi kaynak göstererek Serir hakkında şu bilgileri vermektedir: Serir de yirmi bin köy vardır. Dağları ve çiftlikleri bulunur. Hazar ülkesinden Serir ülkesine on iki fersah uzaklık bulunmaktadır, önce bozkırlar sonra büyük bir dağ ve büyük bir ırmak gelir. Üç gün yürüdükten sonra hükümdarın kalesine ulaşılır. Bu kale bir dağın başında olup 4x4 fersah genişliğindedir. Duvarları taştandır. Bunların hükümdarlarına Avar derler. Serir ülkesinin sağında Cendan (Cidan olabilir) denen bir ülke vardır. Bu ülke halkının üç dini bulunur. Cuma günü Müslümanlarla camiye giderler ve Cuma namazı kılarlar. Cumartesi günü Yahudilerle havraya giderler. Pazar günü ise kiliseye giderler. Niçin böyle yaptıkları sorulduğunda bu üç din mensupları bir birleriyle ihtilaf halindedirler. Herkes ben hak üzereyim diyor. Biz her üç din mensuplarına uyuyoruz. Belki hakkı birinde buluruz derler. Serir ülkesinden çıkılıp üç gün dağlarda, çayırlarda yürüdükten sonra el-lan (Daryal,Alan) ülkesine ulaşılır. Bu ülkede ormanlar, ırmaklar ve dağlar mevcuttur. Dağın tepesinde Babü l-lan denilen kale inşa edilmiştir. Bu dağın altında düz bir yol 3 Mesudi, Müruc ez-zeheb (Altın Bozkırlar), Çev. Ahsen B, Selenge Yayınları, İstanbul, 2004, s Mesudi, a.g.e., s Mesudi, a.g.e., s
16 6 vardır. Buranın etrafı yüksek dağlarla çevrilidir. Gece ve gündüz bin adam nöbetleşe bu kaleyi korurlar. 6 Yukarıda bahsedilen bu ülkeler için Murad Eldarov, bunların Kafkas Albanya devletinin yıkılmasıyla ortaya çıktığını söylemektedir. Göçebe halkların Dağıstan Hazar denizi çevresinde siyasi birliği kurup saldırmaya başlaması ve güney bölgesinin Sasani İran a katılmasıyla Kafkas Albanya sı yavaş-yavaş dağılmaya başladı. Bu devletin dağılmasıyla özellikle dağlık bölgelerde yeni devletçikler oluşmaya başladı ve Serir, Derbent, Laks Filan, Sandan, Tabasaran, Zerihgeran, Kaytag ve Gumık gibi ülkeler ortaya çıktı. Yeni oluşan devletlerden Derbent stratejik açıdan çok önemli bir konuma sahiptir. İlk önce Sasaniler daha sonra Araplar Derbent i doğu Kafkasya da yönetim merkezi olarak kullandı. 7 Komşu olan Tabasaran devleti Sasaniler ve Arapların şiddetli sömürgesi altında kaldı. Bunun için yerli halk Tabasaran olsa da etnik farklılıklar vardı. Günümüzde Lezgilerin yaşadığı Laks ülkesi güney Dağıstan daki Samur nehri ve bugünkü Azerbaycan devletinin kuzey bölgelerini kapsıyordu. Derbent in kuzeyinde ovalık dağ yamaçlarının olduğu yerde Kaytag devleti vardı. Kaytag ın batısında dağlara doğru uzanan bölge Zerihgeran a (Kubaçi) aitti. Zerihgeran zırh yapanlar anlamına gelmektedir. Gumık (Tuman) ise Dağıstan ın merkez bölgesini kapsıyordu. Burada simdi Lak milleti yaşamaktadır. Sandan ise bazı araştırmacılara göre bugünkü Akusa-Dargo bölgesini kapsamaktaydı. Serir ülkesi şimdiki Avarların yaşadığı bölgeyi kapsamaktadır. Serir ülkesi IX.- X. Asırlarda komşu ülkelerin topraklarını sınırlarına katarak genişledi. 8 Yukarıda geçtiği gibi Mesudi (ö.956) Serir de ait bin iki yüz köy mevcut olduğunu söylerken Gerdizi (1053) ise bunun yirmi bin olduğunu söylemektedir. 9 Burada Gerdizi herhalde sonraki dönemi anlatmaktadır. Tarih boyunca Kafkasya (Hazarya da) sadece etnik bakımından değişmekle kalmadı aynı zamanda Kafkas landsaftlarında da değişiklik oldu. Gumilev e göre ikinci yüzyıla kadar ki Volga deltası bugünküne benzemiyordu. Çünkü o dönemde dağ ile tepeler arasındaki kuru bozkırlar sonraki zaman dilimine göre daha güneydeki Hazar Denizine dökülen Volganın tertemiz sularıyla yıkanıyordu. Volga suyu o dönemde daha azdı ve 6 Ramazan Şeşen, İslam Coğrafyasılarına Göre Türkler, TKAE Yayınları, Ankara, 1998, s Murad Eldarov, İslamiyetin Hazarlar Arasında Yayılması, EÜ.SBE. YLT, Kayseri, 2006, s.5. 8 Eldarov, a.g.e., s.5. 9 Şeşen, a.g.e., s
17 7 bugünkü mansabında değil, Aktube ve Bozan üzerinden daha doğuya dökülüyordu. II.-III. yüzyıllarda Atlantik siklonları, güzergâhlarını kuzeye doğru değiştirdiler. Yağmurlar bozkırın zamanla çöle dönüşen kesimini yıkamaya son vererek, Volga Oka nehirleri arasıyla bol sulu kama sahillerini beslemeye başladı. Özellikle kış yağışları dikkat çekecek ölçüdeydi. Nemli kar kütlelerinin erimesi sonucu, ilkbahar taşkınları meydana geliyordu. Güneyde yaklaşık Buzaçı yarımadasına (bugünkü Mangıslak) kadar uzanan şimdiki delta da o zaman şekillendi. 10 Sığ sular kılçıklı büyük balıkları beslemeye başladı ve nehir kollarının sahilleri gür ormanlarla kaplanarak, tepeler arasındaki vadiler ise yemyeşil çayırlarla bezendi. Bu tabii değişiklik bölge halkına da yansıdı. Bozkırlı Sarmatlar, Büveklerin sığır sürülerine rahat yüzü göstermediği hayvanların yemediği hatta iğrendiği rutubetli otlarla kaplı nehir sahilleri terk etti. Bunun üzerine Hazarlar, simdi su seviyesi altı metre daha düşük olan Hazar sahillerine saçıldılar. Balık yönünden zengin nehirler su kuşlarını avlamak için bereketli topraklar buldular. Hazarlar, beraberinde nar fidanları da getirerek ve tabiatın bir lütfü olarak edindikleri yeni vatanlarına diktiler. Ancak şiddetli kış dikilen nar fidanlarının işini bitirdi. Onların yerine Dağıstan türleri tekrar-tekrar dikildi, çünkü Terek ve Volga Hazarları arasında ilişkiler kopmadan sürmekteydi. 11 Düşmanlarla çevrili olan Hazar ülkesi tabii bir kale idi. Hazarlar, çok ihtiyaç duymalarına rağmen bozkıra çıkma riskini almıyorlardı. Bozkırda yaşamadığı için Hazarlar göçebe değillerdi. Fakat onlar tabiatın sunabileceği nimetlerin ancak fazla olan kısmını balık, nar ve bahçe meyvelerini toplayabiliyorlardı. Gumilyev buna homeostaz (yani tabiat-canlı dengesi safhasında bulunması) demektedir. O dönemde Volganın aşağı akımlarında yaşayan etnoslar, homeostaz ( halkların kendi etnik özelliklerini yaşadığı coğrafyada komşu halklar ile birlikte canlı tutması) idi. 12 şeklinde açıklama getirmektedir. Murat Eldarov ise yüzyıllarda ırmağın taşmasının sadece aşağı tabakalarda olduğunu söylemektedir. Yukarı Volga da ise su taşmasının herhangi bir izi olmamaktadır. Hatta 8. yy. a kadar küçük yerleşim birimleri ve şehirler oluşmaya başladı. Arkeolojik araştırmalara göre Hazar denizinde aşırı su yükselmesi daha 10 L. N. Gumilev, Eski Ruslar ve Büyük Bozkır Halkları C.1, Çev. Ahsen B, Selenge Yayınları, İstanbul, 2003, s.45, Gumilev, a.g.e., s.45, Gumilev, a.g.e., s.45,46.
18 8 sonraları 14. yy da başladı. 13 Dağlık bir bölge olan Kafkasya topoğrafik bakımından çok farklı özellikler sergiler. Büyük Kafkas dağlarını güney-kuzey doğrultusunda aşan en önemli iki geçit Daryal ve Derbenttir. Daha güneyde Küçük Kafkas dağları ve aralarında küçük ovalar geniş çöküntüler ve dik yamaçlı volkanik tepeler bulunmaktadır. Trans Kafkasya bölgesinin batısındaki Kolhi ile doğusundaki Kura ve Aras havzaları verimli tarım topraklarına sahiptir. 14 Kafkasya, Hazarlar, Bizans ve Sasani devletleri daha sonra da Müslüman Araplar için stratejik açıdan çok önemliydi. Asya ve Avrupa yı birbirinden ayıran bu bölgeden önemli ticaret yolları geçiyordu. Kuzey Kafkasya da muhtelif su ve kara anayolları uzanıyordu. Bu yollarla Hindistan a ve Uzak Doğu ya gitmekle beraber daha çok Dogu ülkeleriyle ticari ilişkiler sağlanıyordu. Ticaret malları, Kuban ve Don nehirleri veya kara yoluyla Volga ya, Dnyeper e ve daha kuzeylere sevk olunmaktaydı. Don nehri ise Maniç, Kuma nehirleri ve gölleri sebebiyle ve Hazar deniziyle birleşirdi. Bu iki temel harici ticaret yolu, kara ve su, Kafkasya yı kuzeyden güneye ve güneyden kuzeye doğru ayıran dâhili kara ticaret yoluyla tamamlanırdı. Bu yollardan biri Büyük Kafkas dağ silsilesi ortasındaki Daryal Geçidi"nden diğeri de Hazar denizi sahili boyunca Derbentten geçerdi. Kara deniz sahili dağlık ve karadan geçilmesi zor olduğu için önemli bir rol oynamıyordu. Güneyden kuzeye ve kuzeyden güneye giden bu iki ana hat, Kafkasya nın en eski kara ticaret yollarını teşkil ediyordu. 15 Dağıstan da yüksek dağlar ancak muayyen birkaç yerinden geçilebilinirdi. Dağıstan ın güney doğusundaki Derbentle batısındaki Daryal geçitleri bunların başındaydı. Tekerlekli vasıtalar ancak bu iki geçitten geçebilmekteydi. Yayaların zorlukla geçebilecekleri birkaç geçit daha vardır ki; onlar da bu iki geçit arasında yer almaktadır. Tarihte Albanya ve Kaspien kapıları diye adlandıran bu geçitlere Araplar kapılar kapısı anlamına Babu l Ebvab dediler. 16 Bu geçitler şunlardır: Babu l-ebvab, Babu l-alan, Babu l-sahib-üs- Serir(Babu l - Kılan Sah), Babu l - Sadran, Babu l-lazka, Babu l- Karuyan (Çaruyan), Babu l -Sol, Babu l- Filan Sah, Babu l -Aran Sah, Babu l -Barka, Babu l - Tadoran, ve Babu l- Tabasaran Şah. Bu geçitlere Ebvab denmesinin sebebi 13 Eldarov, a.g.e., s Davut Dursun, Kafkasya, İslam Ansiklopedisi, TDV, İstanbul, 2001, s Ahmet Canbek, Kaskasya nın Ticaret Tarihi (Eski Çağlardan XVII. Yüzyıla Kadar), Kuzey Kafkasyalılar Kültür ve Yardım Derneği Yayınları, İstanbul, 1973, s Eldarov, a.g.e., s.8.
19 9 muhtemelen dağların mahdut geçit yerlerinde eskiden yapılan surlar ve bu surlarda kapıların bulunmasıydı. Ne zaman ve kimler tarafından yapıldıkları kesin olarak bilinmeyen ve şimdi Derbent alanındaki surlardan başka izleri hemen-hemen kalmayan bu kapı ve surları yapanlar hakkında değişik rivayetler vardır. Başta Mısır Firavunlarından Sezostris olmak üzere Zülkarneyn, Sasani hükümdarlarından Kubat ve Nusirvan isimleri bunlar arasında geçmektedir. Arapların Babu l-ebvab (Kapıların Kapısı) dedikleri Derbent e İran lılar Derbent-i Hazaran, Türkler de Demir kapı diyordu. Hazar denizi ile Kafkas dağları arasına düşen bu geçidin bir buçuk kilometre olan en dar yerinde Derbent şehri kuruldu. Şehrin etrafı dört sıra surla tahkim edildi. Bu surlar denizden itibaren Tabasaran dağlarına doğru uzanmakta olup 8 12 metre genişliğinde idi. 17 Bundan başka denize doğru çift mendirek halinde uzanan iki set daha inşa edilerek, bu suretle şehrin limanı da emniyet altına alındı. Daryal geçidi ise Dağıstan ın batı sınırındadır. Araplar bu geçidi Babu l-alan diye adlandırıyordu. Oğuznamelerde ise Kapulu Kara Derbent Ağzı olarak geçiyordu. Vladikafkas dan Tiflise kadar uzunluğu yaklaşık 230 kilometredir. Eskiden bu geçidin Gürcistan dan kuzeye doğru olan geçiş yerinde Arapların Kalatu l-alan dedikleri bir kale vardı. Bu kalede bulunan küçük bir kuvvetin, geçidi büyük kuvvetlere karşı müdafaa ettiği de rivayet edilmektedir. Derbent ve Daryal geçitlerinin arasında Avar geçidi vardı. Babu s-sahibu s-serir, Taht Sahibinin Kapısı ve Geylan Şah Kapısı adları verilen bu geçit, Buynaksk, Avar ve Ansok (Unsokolo) istikametini takip ederek Gürcistan da Kahitya ya gidilen yol üzerindedir. Geçit üzerinde uçurumlar, şelaleler, yüksek yamaçlarda kurulmuş köyler ve muhtelif eserler vardı. Çok eski zamanlardan kalmış, kimler tarafından yapıldıkları tespit edilememiş kuleler, Hibat bölgesinde Rumazul-Habal (Rumların Mezarı) denilen bir yer vardır. Zakatala dan kuzeye doğru dağlara girdikten sonra, bir kolu Turusurulu üzerinden Gazi-Kumuk bölgesine, bir kolu da Ansuh gölgesinde Avar geçidine çıkan bir patika üzerinde Karuyan (Çaruyan) geçidi vardı. Daryal ve Avar geçidi arasında Çeçen bölgesinden Gürcistan a çıkan patika üzerinde de Mamisuk geçidi vardır. Nüfuzu Derbent ten Volga ve Don nehirlerine kadar olan Hazarlar bu geçitleri rahatlıkla kullanabiliyorlardı. Ancak bazı geçitler Hazarlar için pek güvenli değildi. Yukarıda geçtiği gibi Serirliler Hazarlara 17 Eldarov, a.g.e., s.8.
20 ettiler. 18 Müslümanları, Bizanslıları Yermuk ta ve Farsları Kadısiye ve Nihavend de 10 saldırıyorlardı. Bu geçitler Hazarlar dışında Araplar, Sasaniler ve diğer ulusların da ilgisini çekiyordu. Sasaniler bu geçidi kontrol altına almak için Derbent Kalesini inşa mağlup ettikten sonra Kafkas ötesine gözlerini diktiler. Müslümanlar Nihavend Savaşından (642) hemen sonra Derbent e kadar vardılar. Buradan Hazarları ve Bizanslıları çıkartıp Albanya yı kendilerine bağladılar. Bu geçitler Araplar için de kuzeye açılan kapıydı ve kimse bundan vazgeçmeye razı değildi Hazar Adı ve Menşei Hazar adı; bu isim Arapça'da el'-hazar; İbranice'de Hazar, Kozar; Latince'de Chazari, Gazari; Grekçe'de Khazaroi; Rusça'da Kozar; Gürcüce'de, Hazari şeklinde; Çince'de, Ko-sa ve Ka-sat şeklinde kullanılır. 20 Bunlar: Hazar kelimesinin anlamı konusunda belli başlı iki farklı görüş vardır. Birinci Görüş: Kelime, 'gez anlamına gelen kaz kökünden türemiştir. Kazar, gezer anlamına gelmekte olup, Anadolu Türkçesi'nde serbest dolaşan, bir yere bağlı olmayan demektir. Bu anlamıyla Hazar (Kazar, Gazar, Gezer) kelimeleri, göçebe ve göçer manasını ifade eder. Ayrıca Rusça da da Kazar ve Macarca'da Huszar atlı manasına gelişi ve bu kelimelerin Hazar kelimesine benzeyişleri yeni bir takım düşüncelere yol açar. İkinci Görüş: Kelime küçük ve çekik gözlü manasına gelir. İslam orduları VII. yüzyılda Ermenistan a girince küçük ve çekik gözlü, çok cengâver bir milletle karşılaşıyorlar. Sahih hadis kitaplarında bulunmayan ve Ebu Hüreyre'nin Hz. Ömer'den rivayet ettiği bir Hadis-i Şerif'te Hz. Muhammed (s.a.v) Hz. Ömer'in sorusuna cevaben, küçük gözlü bir kavim eğer Acemlerin seddini geçerse Allah, onlara hidayet verecek duyurdu. 21 Hazar adının göçebe ve serbest dolaşan manasına gelmesi, küçük ve çekik gözlü manasına gelmesinden daha uygun olur zannımızca. Çünkü Hazar kelimesi, İslam orduları Ermenistan a gitmeden önce batılılar tarafından kullanılıyor ve 18 Eldarov, a.g.e., s Gadjiyev, a.g.e., s İbrahim Kafesoğlu, Hazar Hakanlığı, Türk Dili Kültürü, Ankara s Şaban Kuzgun, Hazar ve Karay Türkleri, SE-DA Yayınları, Ankara 1985, s.14.