Yaşadığımız ülke Türkiye’de uzun yıllardır sistem içi çekişmenin yol açtığı yüksek siyasi tansiyon hiç düşmüyor. Maalesef etnik, dini ve mezhepsel birçok farklılığın bir arada yaşamaya çalıştığı ülkede süren çekişmeden dolayı, toplumun büyük çoğunluğu ister istemez kendisini bu kavganın tarafı olmak zorunda hissediyor. Kuşku yok ki ülkeyi yönetenlerin uygulamaları bu tartışmaya zemin sunuyor. Zira iktidarı ele geçiren tarafın diğer tarafı veya tarafsız insanları baskı altına almaya yönelik uygulamaları, bu tartışmanın sürgit devam etmesine yol açıyor. Bu durum ise ülkenin gerçek anlamda demokrasi ile buluşmasını engelliyor. Maalesef Türkiye’nin 31 Mart 2024 tarihinde yapılacak yerel seçimlere hazırlandığı bu günlerde, toplum yine sistem içi tartışmalara hapsedilmekte ve iki taraftan birini seçme zorunluluğu ile karşı karşıya bırakılmaktadır. Ne yazık ki, bu durum bir kez daha yerelde toplumun katılımını esas alan yerel demokrasinin hayata geçmesini engelliyor. Söz gelimi seçime katılan partiler, bir kez daha herhangi bir kenti yönetecek yerel yöneticilerin seçileceği yerel seçimde ilgili belde, ilçe veya ilde yaşayan üyelerinin seçtikleri adaylarla yarışa girmek yerine, yukarıdan atama ile belirledikleri adayları seçtirme yarışına girmeye hazırlanıyorlar. Bu yöntemle parti yöneticileri, halkın beklentilerine cevap verecek kişi veya kişileri değil kendilerine yakın bulduklarını aday olarak belirlemektedirler. Bu yöntemle aday belirlemenin bir diğer nedeni ise; parti yönetimlerinin ilgili kentin sorunlarına vakıf aday yerine popülist aday belirleme arayışında olmalarıdır. Bu politika ile özellikle büyük kentler için kent yaşayanlarının değil, sistemin ihtiyaç duyduğu kişilerin aday olarak belirlendiği su götürmez bir gerçektir. Özellikle sağ siyasi partiler tarafından genelde insan odaklı yönetim anlayışından uzak, sermayeye rant sağlamayı benimsemiş kişiler aday olarak belirlenmektedirler. Elbette yerel yönetimlerde demokrasi eksikliği, aday belirlemedeki anti demokratik yöntemlerle sınırlı değil. Zira merkezi yönetime bağlı mülki amirler ile güvenlik birimlerinin sınırsız ve denetlenemez yetkilerle donatıldığı il, ilçe ve beldelerde seçilecek yerel yöneticilerin kentleri yönetme de inisiyatifsiz bırakıldıkları bilinen bir gerçektir.
Halbuki yerel seçimler, yerelden merkeze doğru gerçek bir demokrasinin gelişmesinin olmazsa olmazıdır. Bu özelliğinden dolayı, insanların yaşadıkları kentleri yönetmeye aday olanları belirleme olanağına sahip olmaları oldukça önemlidir. Maalesef Türkiye hızla 31 Mart 2024 tarihinde yapılacak olan yerel seçimlere hazırlanırken, seçime giren partilerden sadece Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi (DEM) 90 yerleşim yerinde adaylarını yaklaşık 100 bin üyesinin oy kullandığı ön seçimle belirledi.
Türkiye’nin Avrupa ile Asya kıtaları arasında yer alan coğrafyada bulunması, ülkeyi Batı’ya yakın tutmak isteyenlere fırsat sunuyor olsa da geçmişten gelen Doğu’ya bağlılık, dini inanç, felsefi düşünce ile kültürel bağlar Türkiye toplumunun doğu toplumu olma özelliğini geride bırakmasını engellemektedir. Dolayısıyla Türkiye her ne kadar çağdaş dünya normlarını uygulama iddiasında olsa da bu yönde demokratik, hukuki, ekonomik ve sosyal gelişmesini tamamlamış değildir. Kuşkusuz bunun en önemli nedeni, yurttaşlarının yeterli demokrasi bilinci ile haklarını talep edecek örgütlülüğe sahip olmamalarıdır.
Kuşkusuz geçmişten bugüne ülkeyi yönetenlerin, halkı dışarıda tutan ve onun ihtiyaçlarından ziyade küçük bir azınlığın çıkarına olan politik hat üzerinde siyaset yapmaları, yurttaşları kendi katılımlarını esas alan gerçek bir demokrasiyi talep etmekten alıkoyuyor. Elbette bu durum toplumun emekçi büyük çoğunluğunun örgütlenmesini ve mücadele etmesinin önünü kapatıyor. Ne hazindir ki, yönetenlerin anti demokratik uygulamalarının yol açtığı örgütsüzlük, en çok dağınık bir kitle olan emekliler ile emekli dul ve yetimlerini vurmaktadır. Hiç şüphesiz bu durum, uzun yıllardır ülkede izlenen politikanın ülkeyi getirdiği noktadır. Bu nedenle, yaşananları açıklayabilmek için özellikle Türkiye’nin 1950’li yıllardan bu yana eklemlenmeye çalıştığı Batı kapitalizminin kendisine dayattığı ithalata dayalı ekonomik modelin işgücü ihtiyacını karşılamak üzere, kendi toprağında yaşayan köylüyü toprağından koparmasına ve potansiyel işgücü olarak metropollerde yaşamak zorunda bırakmasına ilişkin politikasını irdelemekte yarar var.
Evet, Türkiye 1950’li yıllardan itibaren eklemlenmeye çalıştığı Batı kapitalizminin ihtiyaç duyduğu ucuz işgücünü karşılamak üzere tarımda çalışan nüfusu azaltmayı hedefledi. Türkiye’yi yönetenler, ilk yıllardan itibaren bu hedefe ulaşmak için şehirlere göç ettirdikleri köy nüfusunu kentlerin kenar mahallelerinde gelişmemiş sanayinin yedek işgücü olarak tutmanın yol ve yöntemlerini bulmaya yöneldiler. Bunun için 1960’lı yılların başından, 2000’li yılların başına kadar kentlere göçmüş insanların kendi olanakları ile gecekondu yapmaları teşvik edildi ve oluşan gecekondu mahallelerine kamu hizmetleri verildi. Kısacası köyden kente göçenlerin, kent merkezlerinin dışında oluşturdukları, sistemin adına varoş dediği kenar semtlerde yaşamaları teşvik edildi. 1980’li yıllarda, başta ABD ile İngiltere emperyalist Batı’nın uygulamaya koyduğu yeni liberal anlayışın Türkiye’yi de etkisine almasıyla birlikte, kent yoksullarının yaşadıkları kenar mahalleler, kent rantı sağlayacak alanlar haline geldi ve sözde kentsel dönüşüm projeleri ile bu gecekondu mahallelerine peş peşe el kondu. Böylece zamanında köy nüfusunun fazla olduğu yönündeki propagandayla köyden kente göç ettirilen, mesleki eğitim almamış, vasıfsız işgücü olarak, gelişmemiş sanayi de karın tokluğuna çalıştırılan bu insanlar, zamanla emekli olsalar da yatırım yapılmayan, köylerine dönmediler/dönemiyorlar.
Öte yandan bilim ve teknolojide yaşanan gelişme ve bu gelişmenin insanın hizmetine sunduğu tıbbi olanaklar, bir yandan insan ömrünü, dolayısıyla ortalama yaşama süresini uzatırken, diğer yandan ise doğum kontrol yöntemleriyle doğurganlığın azalmasına yol açtı. Dolayısıyla dünyayla paralel olarak Türkiye’de de artık daha çok yaşlı birey yaşıyor. Bir başka değişle ülkenin nüfusu gün geçtikçe yaşlanıyor. Kuşkusuz dünyada ki bu demografik dönüşümün sağlık ve sosyal güvenlik sistemlerine olumsuz etkilerinin olması kaçınılmazdır. Ancak gerek dünya genelinde süren tartışmalar gerekse tek tek ülkelerde sosyal güvenlik ve sağlık alanlarında yapılan düzenlemeler, çıkarılan yasalar, konunun özellikle genç nüfusa sahip az gelişmiş ülkeler açısından abartıldığını göstermektedir. Bu tartışmalarda amacın, yaşlı nüfusu korumak ve onu rahatlatmak olduğu ileri sürülse de asıl amaç, sağlık ve sosyal güvenlik alanlarına yatırım yapacak olan uluslararası sermayenin yatırım yapmasının önünde engel olarak duran kamu sağlık ve sosyal güvenlik sistemini tasfiye etmektir. Bu politikanın amacı, bireyler ve kuşaklar arası dayanışmayı ortadan kaldırarak, yerine her bireyin yaptığı yatırıma endeksli hizmet alabileceği, özel sağlık ve özel bireysel emeklilik sistemini ikame etmektir.
DB ve IMF gibi uluslararası finans kuruluşları, 1980’li yıllardan itibaren içinde Türkiye’nin de bulunduğu ülkelerin yönetimlerini sosyal güvenlikte dönüşüme zorlayan raporlar hazırlayıp, kredi vermenin şartı olarak dayattılar. Bu kuruluşlar, ülkeleri bağımlı hale getiren sözde kurtarma programları ile borçlandırırken, hükümetleri sosyal güvenliği amacından uzaklaştıran ve sağlığın piyasadan satın alınmasına yol açan yasal düzenlemeleri yapmaya ikna ettiler. Bütün bu düzenlemeler, gençliklerinde çalışmış, değerler üretmiş, vergi ve prim ödeyerek yaşlılığında kendisine maaş ödenmesi ve sağlık hizmeti verilmesi haklarını kazanmış olan yaşlı insanları, güvencesiz bıraktı ve sıkıntı içinde yaşamalarına yol açtı.
Ne yazık ki, özellikle pandemi sürecinde insanlık, kamunun sağlık hizmeti sunmaktan çekilmesinin acı sonuçlarını yaşadı. Zira pandemi sürecinde, içinde Avrupa’nın gelişmiş bazı ülkelerinin de bulunduğu dünyanın birçok ülkesinde, sağlık sisteminde yaşanan yetersizliklerden dolayı, yaşlı insanların ölüme terk edildiklerinin acı örneklerini yaşayarak gördü.
Halbuki 2002 yılında yapılan Uluslararası Yaşlanma Asamblesi sonrasında yayınlanan yaşlanma 2002 eylem planının amacı, “Her yerde insanların güvenli ve saygın bir şekilde yaşlanmalarını ve toplumlarında bütün haklara sahip birer vatandaş olarak yaşlanmaya devam etmelerini garanti etmek” olarak ifade edilmiş ve “unutulmamalıdır ki, her yaşlı birey toplum içinde aktif olma ve aktif yaşlanma şansına sahip olmalıdır.” şeklinde açıklanmıştır. Kuşkusuz burada belirtilen güvenli ve saygın yaşlanma önemli bir hakkın tespitidir. Bu tespitten hareketle, her ülkenin genel ve yerel yönetimlerinin yaşlı insanların zorlanmadan bu hakka ulaşmalarını sağlayacak tedbirleri almaları ve gerekli teşkilatı kurmaları gerekir.
Bir yazı dizisi olarak hazırlanan, “Yerel Seçimler ve Emekliler” başlıklı yazı devam edecek. Bir sonraki bölümde buluşuncaya kadar hoşça kalın.