Vitaminler, vücuttaki normal metabolik süreçleri ve dengeyi sürdürmek için gereklidir. Bireylerin vitamin ihtiyaçları; vücut özellikleri, büyüme hızı, fiziksel aktivite, gebelik gibi faktörlerden etkilenir. Vitaminlerin eksiklikleri farklı zaman dilimlerinde kendini hissettirir. B vitamini bileşiklerinin eksikliği günler içinde fark edilirken C vitamini eksikliği haftalar içinde ortaya çıkar ve 5 ila 6 ay içinde ölümle sonuçlanabilir.
Anne adayının sağlıklı ve dengeli beslenmesi, kendi gereksinimlerini karşılaması yanında vücudundaki besin öğeleri ile ilgili depoları dolu ve dengede tutmak, aynı zamanda fetüsün normal büyümesi için gerekli enerji, besin öğelerini sağlayabilmek ve gebeliğin sorunsuz bir şekilde devam etmesi için önemlidir.
Eğer gebede yetersiz beslenme beraberinde kansızlık (anemi) gelişirse, doğacak bebek düşük doğum ağırlığı, büyüme geriliği ve zekâ puan düşüklüğü gibi sorunlar yaşayabilir. Ayrıca gebelik döneminde folik asit, vitamin B12, A vitamini, D vitamini veya antioksidan vitaminlerin (E ve C vitamini) eksiklikleri bebeğin büyüme ve gelişme sorunlarına ayrıca preeklampsi (gebelik zehirlenmesi) veya gebelikte diyabet gibi istenmeyen durumların ortaya çıkmasına neden olabilmektedir.
C vitamini eksikliği gebelik zehirlenmesi oluşumu için bir risk yaratabilmektedir. Hatta hastalık ve ölü doğum risklerinde de artışa neden olabilmektedir. Yetersiz beslenmiş olan gebe kadınların normal beslenmiş kadınlara göre daha yüksek oranda erken doğmuş bebek (prematür) sahibi oldukları bilimsel çalışmalarda ifade edilmektedir. Bu duruma ek olarak gebelikte yetersiz vitamin alımı bebeğin sadece doğumdan önce değil doğduktan sonra da sağlığında kalıcı sorunların oluşum riskini arttırmaktadır. Ülkemizde ise TNSA 2008 verilerine göre annelerin ilk gebeliğinde kendiliğinden düşük oranı %14.6, ölü doğum ise %3.5 olduğu, bu durumların altında yeterli besin ve vitamin alımının olmadığı görülmektedir.
Dünya sağlık örgütü (DSÖ) raporları ve Türkiye’ye özgü beslenme rehberinde vücut ağırlığının kontrolü ve yeterli- dengeli beslenme için günde en az 5 porsiyon meyve ve sebze tüketilmesi önerilmektedir. Ülkemizde meyve ve sebze tüketiminin bundan daha az olduğu belirtilmektedir. Besinleri yanlış saklama, hazırlama ve pişirme işlemleri buna eklendiğinde C vitamini kayıplarının arttığı, yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olduğu gözlenmektedir. Gebelik döneminde beslenmede günlük 90 mg C vitamini ile 15 mg E vitamini alımı önerilmektedir.
C vitamini suda çözünen bir vitamindir. Vücudun mikroplara karşı direnç sağlamasında, kan damarlarının sağlam kalmasında, E vitamini ve folik asidin vücutta kullanımının kolaylaştırılmasında, yağ asitlerinin taşınmasında katkı sağlar. Stres, sigara, alkol ve bazı ilaçlar C vitamini düzeyini azaltmaktadır. C vitamini kemik gelişimi, dişlerin, cildin ve eklemlerin sağlıklı gelişebilmesi, dokuların yenilenmesi, yaraların iyileşmesi ve bağışıklık sisteminin güçlü kalmasında etkin rol oynar.
Gebeler için kullanılması elzem olduğu bilinen ve önerilen Folik asit, B9 vitamininin sentetik bir formudur. Hücre bölünmesinde önemli fonksiyonları sayesinde büyümeyi sağlar. Folik asit, fetüsün sinir sisteminin gelişmesini sağlar ve akyuvar kan hücresinin yapımında da rolü vardır. Hamilelik, bebeklik, ergenlik gibi hızlı büyüme dönemlerinde yeterli düzeyde tüketilmesi son derece önemli bir vitamindir. Kalp krizi, felç ve bunama riskini azaltır. Damar sertliği yapan maddeyi de azalttığı belirtilmiştir
Özellikle gebelikte folik asit eksikliği; doğacak bebeklerde nöral tüp defekti dediğimiz omurgada kapanma bozuklukları, dudak ve damak yarıkları, doğuştan kalp anomalileri/hastalıkları, gebelikte düşükle sonuçlanması, erken doğumlar, kansızlık (anemi) ve annede gebelik zehirlenmesine (preeklempsiye) neden olmaktadır. C vitamini kullanımı folik asitin emilimini artırabilir ve yukarıda bahsedilen sorunların görülme oranlarını azaltabilir. Bu nedenle gebeliğin planlanmasından 3 ay öncesi ve gebelik süresince yeterli miktarda folik asit ve beraberinde C vitamini alınması önerilebilir.
Portakal, greyfurt ve limon gibi turunçgiller grubu olan meyveler folat bakımından zengin içeriğe sahip besinlerdir. Bir büyük portakal yaklaşık olarak günlük folik asit ihtiyacının %14’ünü karşılayan 55 mikrogram folat içerir. Bu meyveler aynı zamanda C vitamininden zengin olmaları nedeniyle bağışıklık sisteminin güçlendirilmesine katkıda bulunmaktadır. Folik asit suda çözünür bir B vitamini türevi olduğu için, vücudun yağ dokularında depolanamaz. Bu nedenle vücutta kullanılmayan fazla folik asit idrar yoluyla atılır. Folik asit açısından zayıf bir diyet sadece birkaç hafta sonra kan seviyelerinde düşmeyle sonuçlanır. Folik asit eksikliği ile sonuçlanabilecek yukarıda saydığımız birçok farklı durumun gelişmesine, anne ve bebek sağlığına olumsuz etkilerin görülmesine neden olur.
C vitamini folik asit ve demir emilimini kolaylaştırarak kansızlık yani demir eksikliği gelişmesinden korur. Aksi halde demir eksikliği gebeleri, doğacak bebeği ve emziren kadınları olumsuz etkileyen önemli bir sağlık olacaktır. Gebeliğin ilk 3 ayında demir eksikliği erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve bebek ölümlerinde artışa yol açmaktadır. Gebe kadınlarda plazma hacmi arttığı için anne karnındaki bebeğin de demir gereksinimi artmaktadır. Ayrıca demir emilimini engelleyen fitat içeren tahılların anne tarafından bilinçsizce tüketilmesi, barsak parazitlerinin olması, sık doğumlar ve doğum aralıklarının kısa olması (2 yıldan az), aşırı çay ve kahve tüketimi gibi durumlar da demir emilimini olumsuz etkilemekte ve demir yetersizliği nedeni ile kansızlık (anemi) gelişimine zemin hazırlamaktadır. Türkiye’deki bir araştırmada gebelerin %4.5′inde kansızlık, %40.3′ünde demir eksikliği, %10.9′unda ise hem vitamin B12 hem de demir eksikliğinin olduğu belirlenmiştir. Eğer demir içeren besinler tüketilirken folik asit ve C vitamini kullanılırsa besinlerdeki demirin emilimi, dolayısı ile biyoyararlılığı artacak böylece kansızlık önlenecek, anne ve doğacak bebeğin demir depoları dolacaktır.
Vitamin C’nin vücuttaki görevleri;
Kimyasal reaksiyonlarda kimyasal indirgen madde ve koenzim olarak görev yapar.
Kofaktördür
Özel metabolik işlevleri vardır
Bağ dokularından olan kollajenin sentezinde, kollajenin yapımında görev alır. Kollajen vücudumuzdaki bağ dokusu, kıkırdak dokusu, tendon gibi yapıları bir arada tutmada oldukça önemli bir proteindir.
Önemli bir antioksidandır,
Besin desteğidir
Hastalıkları önler; Tek başlarına bir şey yapamazlar,
Bazı vitaminlerin, demir ve kalsiyumun vücutta kullanılmasında yardımcıdır. Folik asit ve demir emilimini kolaylaştırır, böylelikle kansızlık gelişmesinden korur.
Kan damarlarının kuvvetli olmasını sağlar.
Vücudu enfeksiyonlardan ve bakteri toksinlerinden korur.
Steroid hormonların sentezinde görev alır.
Aminoasitlerin metabolizmasında gereklidir.
Kanser hastalığını önleyici etkisi vardır.
C vitamini yara iyileşmesinde görev alır
Sağlıklı diş eti oluşumunda ve kolay çürük oluşmasını önlemede oldukça önemlidir.
Sinir dokusundaki transmitterlerin ve hormonların üretiminde, karnitin sentezinde ve diğer besinlerin emilimi ve kullanımında çok önemli bir yeri vardır.
C Vitamini yetersizliğinde;
Diş, etlerinde kanama, dişlerde anormallikler, yorgunluk, isteksizlik, eklem ağrıları ile seyreden skorbüt hastalığına neden olur. Sık enfeksiyona yakalanma, ateşli hastalıklara dirençsizliğe neden olur.
Eksikliğinde; megaloblastik anemi, çarpıntı, nefesin kesilmesi hissi, yorgunluk, huzursuzluk, başağrısı, ishal, kilo kaybı, kırmızı dil belirtileri ortaya çıkar. Rahim ağzı kanserin riskinin, C vitamini yetersizliğinde arttığı bildirilmiştir. C vitamini alımı ile rahim ağzı yapısındaki bozulmaları önlemede de etkilidir.
Günlük C vitamini ihtiyaç miktarı 75-90 mg’dır. Emzirme dönemi, yanıklar ve ateşli hastalıklarda ihtiyaç duyulan C vitamini miktarı 5-10 kat artırılabilir. Besinlerde doğal olarak bulunan folat için küçük yaş grubundaki günlük olarak tüketimi önerilen miktarlar şu şekildedir:
Yenidoğan- 6 ay arası bebeklerde: 65 mikrogram
7-12 ay arası bebekler için: 80 mikrogram
1-3 yaş arası çocuklarda: 150 mikrogram
4-8 yaş arası çocuklarda: 200 mikrogram
9-13 yaş arası çocuklar için: 300 mikrogram
14-18 yaş arası çocuklarda ise: 400 mikrogram
DSÖ, gebelerde fetüsün nöral tüp defekti ile dünyaya gelmemesi için günlük olarak 400-800 mikrogram folik asit alınmasını önerir. Gebelik takibini gerçekleştiren hekimler tarafından gebelere reçetelendirilen demir-folik asit takviyeleri, yaklaşık olarak 1 miligram folat içeriğine sahiptir ve bu günlük ihtiyacın karşılanması için yeterli kabul edilir.
Erken membran rüptürü (doğumun erken başlaması, amnionkesenin erken açılması), açısından risk taşıyan gebeler, C vitamini ve beta-karoten desteğinden fayda görebilir.
C vitamini demir emilimini arttırır. Folik asitin vücutta deposu olmadığı için bağırsaktaki mikroorganizmalar tarafından da sentez edilmektedir. Vücutta görev yapabilmesi için C vitaminine ihtiyaç vardır. Kemiklerin büyümesi durur ve kemik mineralini yitirir, osteoporoz ortaya çıkar. Gebelerin, emziren kadınların ve çocukların günlük beslenme sürecinde yereli miktarda C vitaminine gereksinimi yüksektir bu yadsınamaz. Önemli olan bu ihtiyacın özenle karşılanmasıdır.
Sonuç olarak; Vitamin C, vücuttaki çeşitli biyokimyasal ve fizyolojik süreçler için gerekli olan esansiyel olan bir mikrobesin elemanıdır. C Vitamininin vücudun yapısal işlevlerinde, hastalıkların önlenmesi ve tedavisinde önemli bir rol oynamaktadır. Birçok meyve ve sebzede bulunan C vitamini, insan vücudunda sentezlenemediğinden dışarıdan diyetle alınması gerekmektedir. Gebelerin, emziren kadınlar ve bebeklerin sağlıklı olmaları için bu eksikliklerin giderilmesi, doğru besleme önemlidir. Farklı besin gruplarından besinler tüketilmesi vitamin ve minarelerin de çeşitliliğinin sağlanması gereklidir.
Prof. Dr. Özgür Alparslan, Dr. Öğr. Üyesi Hatice Acar Bektaş,
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi, Ebelik Bölümü
***
KAYNAKLAR
Baysal A. Beslenme. Hatiboğlu Basım ve Yayım San. Tic. 11. Baskı,2007:426-429.
Berti C, Biesalski HK, Gärtner R, Lapillonne A, Pietrzik K, Poston L, et al. Micronutrients in pregnancy: Current knowledge and unresolved questions. Clin Nutr, 2011; 30: 689-701
Czeizel AE, Dobó M, Vargha P. Hungarian cohortcontrolled trial of periconceptional multivitamin supplementation shows a reduction in certain congenital abnormalities. Birth Def Res (Part A), 2004; 70: 853-61.
Gadhok AK, Sinha M, Khunteta R, Vardey SK, Upadhyaya C, Sharma TK, Jha M. Serum homocysteine level and its association with folic acid and vitamin B12 in the third trimester of pregnancies complicated with intrauterine growth restriction. Clin Lab, 2011; 57 (11-12): 933-8.
Hwang JY, Lee JY, Kim KN et al. Maternal iron intake at midpregnancy is associated with reduced fetal growth: results from Mothers and Children's Environmental Health (MOCEH) study. Nutrition Journal. 2013;12(38):1-7
Jacob, RA. ve Sotoudeh, G. (2002). Vitamin C function and status in chronic disease. Nutr Clin Care 2002,5,66-74.
Kabaran S, Ayaz A. Maternal ve fetal sağlık üzerinde B12, folik asit,A, D, E ve C vitaminlerinin etkileri, Turk Hij Den Biyol Derg, 2013; 70(2): 103-12.
Kabaran S, Samur G. Maternal Obezite ve Gebelik. Beslenme ve Diyet Dergisi, 2010; 38 (1-2): 45-52.
Karabulut A, Şevket O, Acun A. Iron, folate and vitamin B12 levels in first trimester pregnancies in the Southwest region of Turkey. J Turk Ger Gynecol Assoc. 2011; 12(3): 153–156.
McArdle HJ, Ashworth CJ. Micronutrients in fetal growth and development. Br Med Bull, 1999; 55: 499-510.
McNulty H, Scott JM. Intake and status of folate and related B-vitamins: considerations and challenges in achieving optimal status. Br J Nutr, 2008; 99: 48-54.
Position of the Academy of Nutrition and Dietetics:Nutrition and Lifestyle for a Healthy Pregnancy Outcome. Journal of The Academy of Nutrition And Dietetics. 2014;114:1099-1103.
Scholl TO, Johnson WG. Folic acid: influence on the outcome of pregnancy. Am J Clin Nutr, 2000; 71: 1295–300.
Türker A, Yüksel O, Beslenmede Vitaminlerin Önemi, November 2020.
Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması-2008. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü Ankara, Türkiye. http://www.hips.hacettepe.edu.tr/tnsa2008/data/TNSA2008_ana_Rapor-tr.pdf
Uğur, H., Eker, S., Çatak, J. & Yaman, M. (2020). Vitamin C ve Hastalıklar Üzerine Etkisi. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, (19), 746-756.