4. KİMLİK VE KÜLTÜRLEŞME
1.4. Dini Kimlik
yetiştirmenin Türk ve Müslüman olarak kalabilmek için gerekli olduğunu ifade eden bir katılımcı (Erkek, 62, Mamuşa) “Her zaman olduğu gibi bundan böyle de Müslümanlık ve Türklüğümüzle övünürüz. Atalardan böyle gördük. Çocuklara da bunu öğretiyoruz.
Böyle düşünmeseydik 105 senedir Türk ve Müslüman kalamazdık” sözleriyle milli şururun ontolojik bir ihtiyaç olduğunu ifade etmiştir.
Kimliğini “Türk” olarak ifade etmekle birlikte “Osmanlı’dan burada kalan Evlad-ı Fatihan, Sultan Murat torunu” gibi ifadelerle pekiştiren bir katılımcı (Erkek, 34, Prizren) Türklük bilinci için çevresinde sergilediği aktivizmi ve çocuğu milli bir bilinçle yetiştirmedeki çabasını şu sözlerle dile getirmiştir:
“Bunu özellikle söylüyorum. Osmanlı bu toprakların bekası için şehit vermiş bir Sultanı.
Özellikle gençleri, çocukları toplayıp Sultan Murat türbesine götürüyorum. Türklük bilinçleri için. Bizim Türklüğümüz oradan geliyor. Çocuğumu yetiştirirken milli duygularla yetiştiriyorum. Sen kurtsun diyorum ona.”
Türkiye’den Kosova’ya gelen bazı kimselerin Kosova Türklerinin mücadelesini anlayamadıklarını çok milli davranmakla itham edildiklerini dile getiren bir katılımcı ise (Kadın, 54, Prizren) “Biz olmamız gereken şekilde davranıyoruz. Yoksa ya göç ederdik ya da asimile olurduk. Özellikle [dominant milletle] aynı dini paylaştığımız için milliyetçi olmasaydık asimile olurduk” sözleriyle muhataplarını eleştirmiştir.
Bu mücadele çok farklı alanlarda sürdürülmekte ve dile getirilmektedir. Sözgelimi bazı katılımcılar ne Türkiye’den ne de bulundukları ülkedeki kurum ve kuruluşlardan her hangi bir maddi destek görmemelerine rağmen sosyo kültürel alanda bizzat kendi kaynaklarını kullanarak faaliyetler yürütmekte olduklarını belirtmişlerdir.
ve kendilerini Arnavut olarak ifade dört kişi içerisinden birisi ise “Bu bizden daha fazla Türk” diyerek “Türküm dinimi değişmem” diyen kişiyi işaret etmiştir.
Bu cevaba şu şekilde açıklık getirmek mümkündür. Balkanlarda özellikle Kosova ve Makedonya özelinde zaten kişilerin gayr-i Müslim veya Müslüman olduğu millet kimliği ile eşleştirildiği için bu ülkelerde özellikle Türkçe konuşan kişilere Müslüman mısın diye sormak rencide edicidir. Bir katılımcı (Erkek, 87, Üsküp) bu konuya
“Balkanlarda Müslüman mısın diye sormak ayıptır” sözüyle açıklık getirmiştir. Yani Sırp veya Makedon denilince Hristiyan; Arnavut, Türk veya Boşnak denilince ise zaten Müslüman olduğu anlaşılmaktadır. Bu mevzuda Kosova’daki çok az bir nüfsa sahip olan Katolik Arnavut’lar istisnadır. Bazı katılımcılar hem Türkiye’ye gittiklerinde hem de Türkiye’den bazı Türklerin Makedonya’ya geldiklerinde Müslümanlıklarının test edilmesi karşısında rencide olduklarını da ifade etmişlerdir.
Ayrıca yukarıda aktarılan Arnavutlar tarafından dile getirilen “Bu bizden daha fazla Türk” ifadesi de dil, din, kültür, gelenek görenek ve sair olgular temelinde meydana gelen kültürleşme sürecinin neticesinde onların da Türk kimliğinden uzak kalamadıklarını ima etmektedir. Türkçe biliyor olmaları, Müslüman olmaları ve Türkiye’yi anavatan olarak görüyor olmaları, gelenek, görenek ve örf-adet bakımından Türk kültürünü yaşıyor olmaları anlamına gelmektedir. Nitekim kendilerini Arnavut olarak tanıtmalarına rağmen Türkiyedeki televizyon kanallarını, haberleri Türkçe izleyen ve Türkçe konuşan çok büyük bir nüfusun var olduğu hem Makedonya’da hem de Kosova’da resmi rakamlarla ifade edilen bir gerçektir. Kosova’da sayısı çok az olan
‘Katolik Arnavutlar’ haricinde Makedonya ve Kosova’daki Arnavutlar Türklerle birlikte Müslüman olarak bilinmektedir. Bu bakımdan Arnavutlar hem kültürel olarak hem de ümmet bilinciyle Türk kimliğine ve Türkiye’ye yakınlık duymaktadırlar.
Kosova’da Arnavut bir taksici (Erkek, 45, Prizren) Türk kimliğine olan yakınlığınu ifade ederken arabasındaki Türk bayrağını görenlerin “Sen Türk müsün ki bunu arabana asıyorsun?” diyenlere “Kalbim çekiyor, kalbim istiyor” şeklinde cevap verdiğini hatta bu yüzden bazılarıyla tartıştığını aktarmıştır. Türk askerinin Kosova savaşındaki fedakârlıklarına ve Türkiye’nin bugün de devam eden yardımlarına rağmen halkın Türkiye’ye ve Türklere gereken değeri vermediğini belirtmiştir.
Kosova ve Makedonya’da katılımcıların genelinde Türk milli kimliği yüksek bir bilinçle zikredilirken ümmet bilinci de Müslüman olmaktan duyulan gururla birlikte dile
getirilmektedir. Kosova ve Makedonya’da din ve millet kimliğinin birleştiği gözlemlenmekle birlikte özellikle iki katılımcı tarafından bunun genellenmemesi gerektiği ifade edilmiştir.
Araştırmanın en yaşlı katılımcısı (Erkek, 87, Üsküp) bir yandan “Balkanlarda Müslüman mısın diye sormak ayıptır” derken diğer tarfatan da “Türk Müslüman demektir” yargısını kabul etmediğini ifade etmiştir. Buna rağmen Türklerin bir şekilde İslam’ın dışında kalamadığını da belirtmiştir. Bunun özellike bir cenaze namazı veya bir sünnet düğünü gibi ritüellerle ispatlanabileceğini ifade etmiştir. Yine Kosova’dan bir katılımcı (Erkek, 70, Prizren) bu genellemeyi kabul etmediğini “Türküm, Turancıyım.
Benim için dünyada Türk var Müslüman Türk diye ayıramazsınız.” sözleriyle ifade etmiştir.
Bu bakış açısı Balkanlar’da Türk kimlik ve kültürünün bir yönünü ifade etmekle birlikte; Hristiyan Türkler konusunda ayrı bir izah ihtiyacı doğurmaktadır. Bugün Gagavuzya ve Bulgaristan gibi bölgelerde Hristiyan olmakla birlikte Türkçe konuşan ve milli kimliklerini Türk olarak ifade eden Türkler de mevcutturlar. Bu bakımdan Kosova ve Makedonya’da olmasa da, Balkanlar genelinde “Türk Müslümandır” genellemesi istisnaları da olması sebebebiyle “kısmen” doğru bir genelleme olarak karşımıza çıkmaktadır.
Kosova’da bir katılımcı ise (Erkek, 40, Mamuşa) Türk kimliğinin İslam’ın ruhuyla harmanlanmış bir millet kimliği olduğunu ve araştırma evreni bağlamında zikredilen din-kimlik bütünleşmesini şu sözleriyle dile getirmektedir:
“Türküm derim, başka da bir dil bilmem zaten. Ben Osmanlı’dan Balkanlarda kalan Osmanlı torunlarından Türkoğlu Türküm. Bu kimliğimle doğdum. Allah’ın izniyle bu kimliğimle yaşayacağım. Bizim anladığımız milliyetçilik içerisinde dinin, İslamın ruhu da var. Din-kimlik bütünleşmiş. Mesela Bosna’da Boşnak deyince Müslüman sayılır. Türk de böyle. O yüzden Sırp Boşnağı öldürünce Türk öldürdüm diyor. Bizimkisi bir ceset milliyetçiliği değil, ruhuyla birlikte bir milliyetçilik.”
Kosova ve Makedonya Türkleri genellikle milli kimlik bilincini dile getirirken dini kimliği de beraberinde vurgulamaktadırlar. Makedonya’da bir katılımcı (Erkek, 45, Üsküp) “Türk denildiğine biz de Türkçülük ve İslamcılık yapışık bir kimlik” sözüyle bu durumu izah etmiştir. Makedonya’da Türk kimliğini bir millet kimliği olarak tanımlayan bir katılımcı ise (Kadın, 75, Üsküp) Türk kimliğinin İslam diniyle olan bağını “Türk dendi mi düşünürsün ki o Müslüman olsun ve biz hiç çekinmeden bile bile
Makedonların olduğu ortamda özellikle söyleriz Türküm diye” sözüyle açıklamıştır.
Kosova’da “Biz hala onun bayraktarıyız” sözüyle Türkleri geçmişte olduğu gibi bugün de İslam’ın bayraktarı ve Müslümanların hamisi olarak gören bir katılımcı (Kadın, 54, Prizren) “Biz de milli ve dini değerler atbaşı gider. Hepsi bir şekilde harmanlanmış. Kosova’da Müslümanlığın en iyi şekilde yaşatıldığı yer Prizren’dir.
Türklükle birlikte Müslümanlık da yaşatılır, korunur, savunulur” sözleriyle Kosova’da Türk milletinden olmanın ve İslam ümmetinden olmanın bir aradalığına;
bütünleşmesine dikkat çekmiştir.
Yine Balkanlarda Türk kimliğinin bir “üst kimlik” olarak teşekkül etmiş bir millet kimliği olduğunu ve İslam’dan ayrılamayacağını ifade eden başka bir katılımcı da (Erkek, 37, Üsküp) “Osmanlı dönemindeki anlamı bu, din-kimlik anlamında bütünleşmiş. Türk ve İslam’ı ayıramazsınız. Şamanizmin olması tasavvufu kabul etmeyi kolaylaştırmış. Gök Tengricilik İslam’ı kabul etmeyi kolaylaştırmış” sözleriyle Türk kimliğini çok geniş bir coğrafyada ve çok uzun bir tarihi seyir içerisindeki oluşumuna işaret etmiştir.
“Bizlerde Türk demek İslam demektir” genellemesini yineleyen bir katılımcı (Kadın, 46, Priştine) İslam dininin millet kimliğini yaşama ve yaşatmaya engel teşkil etmediğini aksine Türklüğü de İslam’ın koruduğunu şu sözlerle dile getirmiştir:
“Şunu da çok samimi söylüyorum: Bizim Türklüğümüzü koruyan da dinimize bağlılığımız olmuştur. Hele Yugoslavya’da kamuda çalışabilmek için, bürokraside olmak için dini kimliğinizi çok fazla yansıtamazdınız. Çok şükür dili ve dini koruduk. Türkü ve İslam’ı birbirinden ayırmıyoruz.”
İslam dini sadece Türklüğü korumakla kalmamış, Türk’ün İslam’ı idrak ediş tarzında da Türklüğü görünür kılmıştır. Bir katılımcı (Erkek, Priştine, 47) “Türk gelirken sadece askeriyle gelmedi. Banyosu, tuvaleti, sofra adabı, düğünü, namaz kılışı her şeyiyle geldi” sözüyle bu hususa işaret etmiştir. Her ne kadar günümüzde Kosova ve Makedonya Türkleri “Türk yok”, “Osmanlı çekilince Türk kalmadı” gibi ifadelerle karşılaşsalar da milli kimliğiyle bütünleşen dini yaşantısıyla, şuruu, duruşu, konuşması ve terbiyesi ile İslam dini Türkü ve Türklüğü günümüzde de fark edilir kılmaktadır.
Çünkü onun kendine özgü olan dini-milli bilincinin etkileyici bir üslubu vardır. Bir katılımcı (Kadın, 46, Priştine) bu hususu şu sözlerle dile getirmiştir:
“Sabah gelince abdestim ile Kuran’ımı okur, Türk kahvemi içerim. Ramazanda kim gelirse gelsin buraya bir bardak su gelmez. Bu benim kültürüm, geleneğim, bunu herkes yapamaz. Ne kadar derlerse desinler dinimizle, dilimizle, kültürümüzle bu var. Bir de şekil olarak duruşu, konuşması, terbiyesi fark edilir her ne kadar Türk yok burada deseler de. Mesela makam şoförüm benden öğrenir Besmele’yi, arkadaşım da etkilenir.”
Kimliğini ifade ederken “Türk demek Müslüman demek; ama ben Müslüman Türkü daha çok severim.” ifadesini kullanan bir katılımcı (Erkek, Gostivar, 33) ise
“Akıncıların, Osmanlıların torunlarıyız. Müslüman Türk evladıyım. Bunula gurur duyuyorum. Çünkü şu anda İslam âleminin tek hamisi biziz” sözleriyle Türklerin İslam konusundaki tarihi misyonunun hala devam ettiğini dile getirmiştir.
Katılımcılar dini ve milli kimliği ifade ederken rkçılık ve şoven duygulardan uzak bir çizgide harmanlanan din ve millet kimliğinin birlikteliğine dikkat çekmişlerdir.
Kosova’da bir katılımcı (Erkek, 36, Prizren) Türk milli kimliğinin mensuplarını
“Vatansever, devletçi, milliyetçi, vatan için kendini feda eden” şeklinde tarif ederken
“Irkçı, şoven değil, devlete ümmete bağlı” sözleriyle millet ve ümmet dengesine işaret etmiştir.
Kosova ve Makedonya’da iki katılımcı özellikle din ve millet kimliğinin seçimle mi yoksa tarihi veya coğrafi faktörlerin etkisiyle mi belirlendiği tartışmasına dikkat çekmişlerdir. Kosova’da bir katılımcı (Erkek, 70, Prizren) bu bakış açısını Hoca Amet Yesevi’ye isnad edilen “Din seçimdir, millet kaderdir” sözüyle açıkamıştır.
Makedonya’dan bir katılımcı ise (Erkek, Gostviar, 32) “Dini kimliğim Müslüman, Milli kimliğim Türk. Bu ırkçılık değil. İnsan kendi seçimiyle Türk doğmuyor; ama İslamiyet ise kendi sorguladığım araştırdığım kimlik” sözleriyle milli kimliği verili bir kimlik olarak dini kimliği ise araştırmalar neticesinde benimsenen bir seçim olarak gördüğünü ifade etmiştir.
Tarihi evreler içerisinde ümmet bilincinin kuvvetlenmesiyle ortaya çıkan asabiye sonucunda zaman zaman millet bilincinin feda edilmesine de şahit olunmuştur.
Kosova’dan bir katılımcı (Erkek, Prizren, 70) nüfus sayımlarında belli bir dönemde 1951-53 arası Türkler arasında hepimiz Arnavut yazılırsak Kosova cumhuriyetini daha rahat kurarız bilincinin hâkim olduğunu ve bunun “Benim kalbim Türk; ama Sırplara karşı Arnavut yazılıyorum” sözünde ifadesini bulduğunu aktarmıştır. Yine başka bir katılımcı (Kadın, 46, Prizren) eşinin dedesinin Türk olmasına rağmen Kiril alfabesine
karşı, dönemin İslam ve Türk karşıtlığıyla tanınan bakanı Alexander Rankoviç’e karşı millet kimliği yerine ümmet üzerinden örgütlenmeyi tercih ederek Müslüman Arnavut tarafına geçtiğini ifade etmiştir. Yine Makedonya’da katılımcılardan birisi (Erkek, Üsküp, 37) şu anda ailecek taşıdıkları soy ismin sonundaki –i harfinin dedeleri tarafından bu niyetle eklenerek ümmet üzerinden örgütlenmek adına Arnavutlaştırıldığını ifade etmiştir.
Günümüz’de Türk, Arnavut ve Boşnak gibi unsurlar arasında ümmet kimliğiyle oluşan kardeşlik duygusu canlılığını korumaktadır. Makedonya’da bir katılımcının (Erkek, Gostivar, 66) aktardığı bir hadise bu konuda önemli bir örnek teşkil etmektedir.
Makedonya’da Türklüğün önemli merkezlerinden birisi olarak kabul edilen Gostivar şehrinde bulunan ve Gostivar’da bazı katılımcıların “Türkün Tapusu” olarak ifade ettiği Saat Cami’si yanında bulunan Saat Kulesi’ne haç dikileceği mevzu bahis olduğunda Türkler, Arnavutlar ve bütün Müslümanlar birlik olup; “Sanmasınlar ki burası Pirlepe’dir. Gerekirse helikopterle yıkarız” diyerek biraraya gelmişler ve tepkilerini ortaya koymuşlardır.
Bununla birlikte Kosova ve Makedonya Türklerinin sürekli “Burada Türk mü var ki?”, “Nerden Türksün?” gibi ve bir katılımcının da belirttiği (Erkek, 61, Gostivar) üzere camide bile gündelik hayatta “Neden Türkçe konuşuyorsun, Türkler gitti Osmanlıyla birlikte” şeklinde ifadelerle muhatap olmaları dini Türkçe yaşama konusunda da milli kimliklerini öne çıkarmalarına sebep olmaktadır. Burada kastedilen dinin Türkçe yaşanması camide vaazların ve Cuma hutbelerinin Türkçe olması anlamına gelmektedir.
Özellikle Kosova Türkleri Prizren şehir merkezinde sayısı 40’ı bulan bir sürü cami olmasına rağmen tek Türkçe Cuma hutbesi okunan Sinan Paşa Camîi’nden Türkçe Cuma hutbesinin kasıtlı ve sistematik olarak kaldırılmaya çalışıldığını belirterek bu konudaki şikâyetlerini dile getirmişlerdir. Prizren’de bulunan Maraş ve Levişa isimli bir kaç camide ise Arnavutça, Boşnakça ve Türkçe olmak üzere iki veya üç dilde hutbe ve vaazların verildiği sınırlı sayıdaki camilerin varlığından da bahsedilmiştir.
Türkiye’nin bu konuda Kosova Türklerine sahip çıkmasını ve dini kimliğin sürdürülmesi için bunun gerekli olduğunu, Türklerin de burada var olması gerektiğini dile getiren bir katılımcı (Kadın, 60, Prizren) “Dini getiren Türk; ama sadece bir camide zar zor Türkçe Cuma hutbesi var” sözüyle sitemde bulunmuştur.
Yine başka bir katılımcı (Erkek, 70, Prizren) Balkanlarda Müslüman milletler arasında da Türklere düşmanlık beslendiğini ifade etmiştir. “Müslümandır, 5 vakit namaz kılar; ama Türke/Türkçe’ye saygısı yok. Bir cami var zaten oradan da Türkçe vaazı, hutbeyi kaldırmaya çalışıyorlar. Yahu o kıldığın namazı sana getiren Türk be. Bu nasıl iş, nasıl bir vefasızlık” sözleriyle mensubu olduğu ümmetin fertlerine olan sitemini dile getirmiştir.
Bu mevzuda Türkiye’den görevlendirilen bir din görevlisi (Erkek, 42, Prizren) Türkiye Diyanet İşleri’nin de gereken hassasiyeti göstermediğini ifade etmiştir. Gerekli mercilere bu mevzuda bir rapor dahi yazdığını; fakat muhatap alınmadığını belirtmiştir.
Özellikle Sinan Paşa gibi hem Kosova Türklerinin hem de Türkiye’den turist ve bürokrat düzeyinde ziyaretçi akınına uğrayan merkezi camilerde görevlendirilen kişilere Türkiye Diyaneti adına koordinatörlük düzeyinde görevlerin yüklenmesi sebebiyle caminin boş kaldığını ve doğal olarak da işgal girişimine maruz kaldığını belirtmiştir.
Gerçekten de onlarca camide hâkim milletin dilinde hutbe ve vaaz varken sistematik ve planlı olarak Sinan Paşa Cami’sinden Türkçe hutbenin kaldırılmaya çalışılıyor şeklinde ifade edilmesini abartılı bulduğumuzu ifade ettiğimizde katılımcılar bu konunun çok ciddi olduğunu ve abartı olmadığını ifade etmişlerdir.
Bu konuda daha tarafsız olacağını düşünerek geçici olarak orada bulunan ve görev süresinin bitmesine birkaç ay kalan aynı din görevlisine (Erkek, 42, Prizren) tekrar müracat ettiğimizde durumun gerçekten çok ciddi olduğunu ifade etmiştir.
Katılımcı,“Eğer Türkiye’yi ve Türkleri seven, Türkiye’nin burada yaptığı yardımların değerini kıymetini bilen az da olsa halk içerisinde bir kesim olmasa bu ortam insanı ırkçı yapar” sözleriyle sorunun ciddiyetini izah etmiştir. Üstelik aynı din görevlisi Kosova’da bulunduğu süre zarfında “Türkiye’yi ve Türkleri seven, Türkiye’nin Kosovo’da yaptığı yardımların değerini kıymetini bilen kesim” arasında da yavaş yavaş tavandan tabana; aydınlardan halka yayılan bir Türkiye ve Türk aleyhtarlığının gözlemlendiğini belirtmiştir.
Yine Makedonya’da bunun sistematik ve kasıtlı olarak yapıldığını ifade eden bir katılımcı (Erkek, 32) araştırma sürecinde Gostivar civarındaki köyleri ziyaret ederken ilerleyen zamanlarda Arnavut köyünün cemaati gelip de düzenimize karışır, Türkçe vaaz, hutbe konusunda sorun yaşarız çekincesiyle Türk köyünden diğer köye cami yapılması hususunda maddi destek verildiğini aktarmıştır.
Kısacası günümüz şartları içerisinde Kosova ve Makedonya’da dini kimlik doğal olarak ümmet bilinci ve milli kimlik bir katılımcını da belirttiği gibi “at başı”
gitmektedir. Türk olmak, Müslüman olmak ve nihayetinde diğer unsurlarla aynı ümmetten olmak birbirinden keskin sınırlarla ayrılmış bilinçler değildir. Bununla birlikte Kosova ve Makedonya Türklerinin ecdadın Balkanlara Türkçe getirdiği İslam dinini kimlik ve kültürde olduğu gibi Türkçe yaşamakta ısrarlı oldukları görülmektedir.
Bir katılımcının (Erkek, 66, Prizren) bu konudaki görüşleri bu mevzunun özeti niteliğindedir:
“Türküm. Osmanlı kökenli bir ailenin çocuklarıyız. Dilimiz, kültürümüz, sevdamız Türk’tür.
Müslümanım da; ama Müslüman Türküm. Burada Müslüman Arnavut da var. Arnavut kardeşimiz; ama ben duamı yaparken Türkçe yapmak istiyorum. O da Arnavutça yapsın.”
Farklı katılımcıların görüşlerinden yapılan alınıtlardan anlaşılacağı üzere Kosova ve Makedonya Türkleri milli bilinçlerinin yanında dini kimliklerinin önemine ve sahip oldukları ümmet bilincine de vurguda bulunmaktadılar. Tarihi süreçler içerisinde Kosova ve Makedonya Türklerine has olarak gelişen milli ve dini kimliğin çok farklı hatta karmaşık denebilecek dinamikleri vardır. Buna rağmen Kosova ve Makedonya Türkleri bu dinamikler arasında ikiliğe düşmeksizin kısmen dini ve milli kimliğin bütünleşmesi olarak ifade edilebilecek özgün bir milli ve dini bilinç inşa etmişlerdir.