COVID-19 geçirmiş bazı kişilerde sağlık sorunları akut hastalıktan aylar sonra da devam etmektedir. Ortaya çıktıkları veya devam ettikleri döneme bağlı olarak, Long COVID veya Post COVID söz konusu olabilir. Bu makalede şimdiye kadar öğrenilen uzun vadeli sonuçları hakkında bilgi edinebilirsiniz.
Bir bakışta
- Akut COVID-19 hastalığı, uzun süreli fiziksel ve zihinsel bozukluklara neden olabilir.
- Şikayetler SARS-CoV-2 enfeksiyonundan sonra 4 haftadan daha uzun süre devam ediyorsa veya başka türlü açıklanamayacak yeni şikayetler ortaya çıkıyorsa bu durum Long Covid; COVID-19 sonrası durum 12 haftadan fazla sürüyorsa bu durum Post COVID olarak tanımlanır.
- Long COVID olan birçok insan dayanıksızlık, yorgunluk ve bitkinlik yaşadığını (kronik yorgunluk) belirtmiştir.
- COVID-19'u ağır şekilde geçirenlerin, hastalığı hafif veya semptomsuz seyreden kişilere göre Long COVID geliştirme olasılığı daha yüksektir.
- Tedavinin amacı şikayetleri hafifletmek ve yaşam kalitesini iyileştirmektir.
Not: Bu yazıdaki bilgiler bir doktor muayenesinin yerini tutamaz ve kişinin kendi kendine teşhis yapabilmesi veya tedavi etmesi için kullanılmamalıdır.
Long COVID nedir?
Diğer bulaşıcı hastalıklarda olduğu gibi, COVID-19'a yakalanan insanlar da enfeksiyonun başlamasından sonra haftalar veya aylar boyunca uzun vadeli sağlık sorunları yaşayabilir.
Akut enfeksiyondan sonra semptomlar 4 haftadan daha uzun süre devam ederse veya başka bir açıklaması olmayan yeni belirtiler ortaya çıkarsa, buna Long COVID denir. 12 haftadan uzun süre sonra hala şikayetler varsa, buna Post COVID-19 sendromu veya Post COVID denir.
COVID-19'u ağır geçiren kişilerin Long COVID geliştirme riski daha yüksektir. Ancak hastalığın hafif seyretmesi veya semptomsuz enfeksiyon da uzun vadeli sonuçlara yol açabilir.
Long COVID, bir Korona enfeksiyonundan sonra hem yetişkinlerde hem de çocuklarda ortaya çıkabilir.
Long COVID olan insanlar çeşitli fiziksel ve zihinsel semptomlar yaşadıklarını belirtmiştir. Bu rahatsızlıklar yaşam kalitesini düşürecek, günlük yaşamı zorlaştıracak, çalışma hayatını ve sosyal yaşantıyı etkileyebilecek kadar şiddetli olabilir.
Şikayetleri mümkün olduğunca hafifletmek ve COVID-19'un uzun vadeli sonuçlarından etkilenen insanların yaşam kalitesini ve dayanıklılığını arttırmak için erken ve amaca uygun danışmanlık ve tedavi önemlidir.
Long COVID nasıl anlaşılır?
Long COVID olan insanların açıkladığı semptomlar bireysel ve çok çeşitlidir. Bu insanların çoğunda aynı anda birden fazla semptom görülmüştür.
Yorgunluk ve hızlı yorulma (kronik yorgunluk olarak da tanımlanır) en sık görülen semptomlar arasındadır.
Long COVID'i olan insanlar sıklıkla çabuk yorulma ve nefes darlığı gibi şikayetler bildirmektedir. Birçoğu ayrıca sınırlı konsantrasyon ve hafıza bozukluğu yaşar (halk arasında beyin sisi olarak da bilinir).
Buna ek olarak akut SARS-CoV-2 enfeksiyonu geçtikten sonra aşağıdaki semptomlar ortaya çıkabilir:
- Kas zayıflığı ve kas ağrısı
- Koku ve tat duyusu bozuklukları
- Kalıcı öksürük
- Uyku bozuklukları, dinlendirici olmayan uyku
- Depresyon ve anksiyete gibi psikolojik sorunlar
- Artan saç dökülmesi
- Göğüste ağrı ve hissedilebilir çarpıntı veya kalp teklemesi
- Kalp ve dolaşım hastalıkları, örneğin yüksek tansiyon
- Mide-bağırsak sorunları
Bazı kişilerde akciğerlerin, karaciğerin, böbreklerin veya kalbin işlevi de bozulur. Örneğin kalp kası iltihabı, diyabet veya tromboembolizm, yani kan pıhtıları nedeniyle damar tıkanıklığı, oluşabilir.
Önemli bilgi: Long COVID olan birçok insan genel anlamda fiziksel ve zihinsel olarak eskisine göre çok daha az dirençlidir. Bazıları da kronik yorgunluk sendromu kriterlerini karşılayan semptomlar geliştirir. Kaç kişinin gerçekten etkilendiği henüz belirsizdir.
Long COVID nasıl oluşur?
Long COVID, COVID-19'un patojeni olan koronavirüs SARS-CoV-2 ile enfeksiyonun bir sonucu olarak ortaya çıkar.
Long COVID'in tam olarak nasıl oluştuğu henüz tam olarak bilinmemektedir. Uzmanlar çeşitli faktörlerin rol oynadığını varsaymaktadır. Bunlar birlikte ya da tek tek etki edebilir.
Bir yandan, Korona enfeksiyonundan sonra, vücutta öncelikle kan damarlarını ve dolayısıyla çeşitli organ sistemlerini etkileyen enflamasyon süreçlerinin oluşmaya devam ettiğinden şüphelenilmektedir.
Otoimmün reaksiyonlar da Long-COVID gelişimini etkileyebilmektedir. Bu durumda bağışıklık sistemi vücudun kendi hücrelerine saldırır.
Öte yandan kan hücrelerindeki değişikliklerin, damar, sinir ve bağışıklık sistemlerinin fonksiyon bozukluklarının yanı sıra çoğunlukla en küçük damarların kan pıhtıları tarafından tıkanmasının (mikrotromboemboli) hastalığın oluşumuna katkıda bulunabileceğine dair belirtiler vardır.
Long COVID'in görülme sıklığı nedir?
Long COVID'in görülme sıklığıyla ilgili veriler çok çeşitlidir.
Bu diğer şeylerin yanı sıra şunlara bağlıdır:
- İncelenen hasta grubunun özellikleri ve büyüklüğü
- Takip süresinin uzunluğu
- Kaydedilen semptomların sayısı, türü ve sağlıksal kısıtlamalar
Mevcut verilere göre, hastanede tedavi edilen her 100 yetişkinden yaklaşık 8 ila 41'i ve hastanede tedavi edilen her 100 çocuktan 2 ila 4'ü, akut SARS-CoV-2 enfeksiyonunun azalmasından çok sonra bile çeşitli semptomlar göstermektedir. Hastanede tedavi görmesi gereken kişiler arasında bu, her 100 yetişkinden 38'ini ve her 100 çocuktan 25'ini etkilemektedir.
Mevcut bilgilere göre, kadınlar erkeklerden daha sık Long COVID geliştiriyor gibi görünmektedir. Çocukların ve ergenlerin Long COVID'e yakalanma olasılığı yetişkinlere göre daha düşüktür. Ancak, bu henüz kesin olarak açıklığa kavuşturulmamıştır.
Hangi faktörler Long COVID riskini artırır?
Tam olarak hangi faktörlerin Long COVID riskini artırdığı henüz tam olarak araştırılmamıştır.
Güncel bilgilere göre, şiddetli bir COVID-19 seyri olan kişiler daha uzun süreli sağlık sorunları yaşama eğilimindedir.
Ayrıca yaş ve cinsiyet gibi faktörler de Long-COVID gelişimini etkiler.
Bilinen risk faktörleri şunları içerir:
- Enfeksiyonun başlangıcındaki yüksek viral yük
- Otoantikorların varlığı: Bunlar yanlış yönlendirilmiş bir bağışıklık sistemi nedeniyle ortaya çıkar ve vücudun kendi dokusuna yönelir.
- Epstein-Barr virüsünün yeniden aktivasyonu: Bir enfeksiyondan sonra virüs vücutta kalır. Zayıflamış bağışıklık sistemi nedeniyle yeniden etkinleşebilir.
Long COVID nasıl seyreder?
Şimdiye kadar, Long-COVID hastalarını uzun süreli gözlemleyen yalnızca sınırlı sayıda çalışma yapılmıştır.
Ancak semptomların hangi koşullarda gerilediği veya sürdüğü ya da ciddi organ komplikasyonlarının ne ölçüde ortaya çıktığını bilmek önemlidir.
Bu faktörlerin belirlenmesi, Long-COVID ile yaşayan insanlara erken ve hedefe yönelik yardım sağlamak için çok önemlidir.
Long COVID nasıl önlenir?
Long COVID'den korunmanın bugüne kadar bilinen tek yolu koronavirüs SARS CoV-2 enfeksiyonunu önlemektir.
TMM+H (temizlik, maske, mesafe + havalandırma) kuralına bağlı kalmaya ek olarak buna COVID-19 aşısı dahildir.
Tam aşılamanın Long-COVID semptomlarının sıklığını ve şiddetini azaltabileceğine dair çeşitli çalışmalardan elde edilen kanıtlar mevcuttur. Aşı, daha önce SARS-CoV-2 enfeksiyonu geçirmiş ve Long-COVID semptomları gösteren kişilerde de olumlu etki gösterebilir. Ancak şimdiye kadar bu bağlantı kesin olarak kanıtlanmamıştır.
Long COVID nasıl teşhis edilir?
Uzmanlar, Long-COVID teşhisi için ilk önerileri geliştirdiler. Bunlar, tıbbi bakımı iyileştirmek için sürekli olarak geliştirilmektedir.
Klinik tabloyu diğer hastalıklardan net bir şekilde ayırt etmek henüz mümkün olmadığı için Long-COVID teşhisi koymak şu anda zordur. Ayrıca, örneğin hastalık semptomsuz ilerlediği veya test kanıtı olmadığı için önceki bir SARS-CoV-2 enfeksiyonuyla bağlantı her zaman kesin olarak bulunamaz.
Bir COVID-19 hastalığı biliniyorsa, doktorlar hastalığın akut döneminde hangi semptomların ortaya çıktığını ve şu anda hangi semptomların devam ettiğini soracaktır.
Ayrıca, hangi yeni sağlıksal kısıtlamaların ortaya çıkıp çıkmadığını ve enfeksiyondan önce ortaya çıkan semptomların hastalık sonucunda kötüleşip kötüleşmediğini de sorgularlar.
Amaç, tüm fiziksel ve zihinsel şikayetleri ve bunlardan kaynaklanan kısıtlamaları kayıt altına almaktır.
Görüşme sırasında ayrıca sorulabilecek sorular şunlardır:
- Günlük yaşam ve çalışma hayatının etkilenip etkilenmediği ve ne ölçüde etkilendiği
- Sosyal izolasyon hissinin olup olmadığı
- Anksiyete veya depresyon belirtileri gibi psikolojik semptomların ortaya çıkıp çıkmadığı
- Zihinsel ve fiziksel fonksiyonların kısıtlanıp kısıtlanmadığı ve ne ölçüde kısıtlandığı
Semptomların tipine ve şiddetine bağlı olarak veya şikayetlerin net olmadığı durumlarda uzman doktor muayenesi gerekebilir.
Önemli bilgi: Long COVID'in doğru teşhis edilebilmesi için, semptomların nedeni olarak başka bir hastalıktan şüphelenilmemesi önemlidir.
Long-COVID nasıl tedavi edilir?
Şu anda Long-COVID için özel bir tedavi yoktur. Doktorlar ve araştırma ekipleri, uygun terapi konseptlerini geliştirmek için yoğun bir şekilde çalışmaktadır.
Rahatsızlıkları mümkün olduğunca hafifletmek ve Long COVID olan insanların yaşam kalitesini ve dayanıklılığını arttırmak için erken ve amaca uygun tıbbi danışmanlık ve tedavi hizmetleri önemlidir.
Bunlar bireysel semptomlara ve yaşam koşullarına uygun şekilde tasarlanır. Buradaki önemli bir amaç, semptomların kronikleşmesini önlemektir.
Fiziksel veya zihinsel bozuklukların türüne ve şiddetine bağlı olarak çeşitli önlemler sağlık durumunu iyileştirmeye yardımcı olur. Örneğin:
- Ağrı tedavisi
- Fiziksel ve ruhsal (bilişsel) egzersiz
- Uyku hijyeni desteği
- Stresi azaltmak için yöntemler
- Psikoterapötik destek
Hangi organ sistemlerinin etkilendiğine bağlı olarak özel tedavi de gerekebilir.
Long COVID olan insanların günlük yaşamlarında hastalıkla daha iyi başa çıkmayı öğrenmesi de önemlidir. Eğitimli bir personelin verdiği bireysel destek buna yardımcı olabilir.
Long COVID'de hangi rehabilitasyon seçenekleri mevcuttur?
Eğitimli, disiplinlerarası bir ekibin uyguladığı rehabilitasyon, Long COVID olan insanların gücünü geri kazanması ve daha üretken olması için yardımcı olur.
Rehabilitasyon yatarak veya ayakta gerçekleştirilebilir. Ayrıca kısıtlamaların şiddetine bağlı olarak çalışma yaşamına katılım için tedavi sonrası bakım ve hizmetlerden faydalanma seçeneği mevcuttur.
Yasal kaza sigortası belirli koşullar altında COVID-19'u meslek hastalığı veya iş kazası olarak tanır. Koşulları karşılayan kişiler Long COVID nedeniyle rehabilitasyon önlemlerinden yararlanmak istemeleri halinde sigorta şirketine başvurabilir.
Long COVID ile günlük yaşamda nereden destek alabilirim?
Kendi kendine yardım grupları, Long COVID olan insanlara ve yakınlarına bilgi ve danışmanlık hizmeti ve kişisel deneyimlerini paylaşma gibi olanaklar sağlar.
COVID-19 kendi kendine yardım gruplarıyla ilgili ayrıntılı bilgileri Nationale Kontakt- und Informationsstelle zur Anregung und Unterstützung von Selbsthilfegruppen (NAKOS)'un (Kendi kendine yardım grupları için teşvik ve destek ulusal iletişim ve bilgilendirme merkezi) web sitesinde bulabilirsiniz.
Ayrıca klinikler ve hastaneler Post COVID danışma saatleri sunar veya hastaların kendini tanıtarak danışmanlık hizmeti alabileceği Post COVID polikliniklerine sahiptir.
Almanya'daki Post COVID-19 ayakta tedavi kliniklerine genel bir bakışı, Initiative Long COVID Deutschland'ın web sitesinde bulabilirsiniz.
Long COVID hakkında daha fazla bilgiyi nerede bulabilirim?
Bir korona enfeksiyonunun uzun vadeli sonuçları hakkında daha fazla bilgi Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung (BZgA) ve Robert Koch-Instituts (RKI) web sitesinde bulunabilir.
- Al-Aly Z, Bowe B, Xie Y. Long Covid after Breakthrough COVID-19: the post-acute sequelae of breakthrough COVID-19.
- Bundesministerium für Arbeit und Soziales. Long-COVID: Leistungen zur Rehabilitation. Aufgerufen am 12.10.2021.
- Deutsche Gesellschaft für Pneumologie und Beatmungsmedizin e.V. (DGP). Post-COVID/Long-COVID. S1-Leitlinie. Version 1.0. AWMF-Registernummer 020-027. 07.2021.
- Deutsche Gesellschaft für Pneumologie und Beatmungsmedizin e.V. (DGP). Long-/Post-COVID-Syndrom. Leitlinie für Betroffene, Angehörige, nahestehende und pflegende Personen. AWMF-Registernummer 020-027p. 09.2021.
- Maltezou HC, Pavli A, Tsakris A. Post-COVID Syndrome: An Insight on Its Pathogenesis. Vaccines 2021, 9, 497. doi: 10.3390/vaccines9050497. PMID: 34066007. PMCID: PMC8151752.
- Nalbandian A, Sehgal K, Gupta A et al. Post-acute COVID-19 syndrome. Nat Med. 2021 Apr;27(4):601-615. doi: 10.1038/s41591-021-01283-z. Epub 2021 Mar 22.
- National Institute for Health and Care Excellence. COVID-19 rapid guideline: managing the long-term effects of COVID-19. NICE guideline [NG188]. 12.2020.
- Nittas V, Gao M, West EA et al. Long COVID through a Public Health Lens: An Umbrella Review. Public Health Rev. 2022 Mar 15;43:1604501. doi:10.3389/phrs.2022.1604501. PMID: 35359614; PMCID: PMC8963488.
- Osmanov IM, Spiridonova E, Bobkova P et al. StopCOVID Research Team. Risk factors for post-COVID-19 condition in previously hospitalised children using the ISARIC Global follow-up protocol: a prospective cohort study. Eur Respir J. 2022 Feb 3;59(2):2101341. doi:10.1183/13993003.01341-2021. PMID: 34210789; PMCID: PMC8576804.
- Robert Koch-Institut (RKI). Coronavirus SARS-CoV-2: Gesundheitliche Langzeitfolgen. Stand 19.04.2022. Aufgerufen am 04.07.2022.
- Su Y, Yuan D, Chen DG et al. Multiple early factors anticipate post-acute COVID-19 sequelae. Cell. 2022. Mar 3;185(5): 881–895.e20. doi: 10.1016/j.cell.2020.01.014.
- Sudre CH, Murray B, Varsavsky T et al. Attributes and predictors of long COVID. Nat Med 27, 626–631 (2021). doi: 10.1038/s41591-021-01292-y.
- UK Health Security Agency. The effectivness of vaccination against long COVID. A rapid evidence briefing. 02/2022.
- World Health Organization (WHO). A clinical case definition of post COVID-19 condition by a Delphi consensus. 10/2021.
Robert Koch-Institut (RKI) ile birlikte hazırlanmıştır. Tarih: