Erikson da Freud gibi Psikanalitik kuramın temsilcilerindendir. Ancak Erikson, Freud’dan farklı olarak sosyal etkileri de kuramına dahil etmiştir. Erikson Psikososyal gelişim üzerinde durmuştur. Erikson Psikososyal gelişim kuramında üzerinde durulan temel noktalar biyolojik gelişim ve sosyal çevredir. Özellikle kişilerarası ilişkiler oldukçça büyük bir öneme sahiptir. Bu kişilik gelişimi dönemler halinde gerçekleşir.
Erikson Psikososyal Gelişim Dönemleri
Temel Güvene Karşı Güvensizlik (0-1 Yaş)
Erikson Psikososyal gelişim kuramının ilk dönemidir. Yaşamın ilk yılında kazanılması gereken temel duygu güven duygusudur. Çocuk ve anne baba arasında süreklilik, tutarlılık ve aynılık çocukta temel güven duygusunun gelişmesine katkıda bulunur. İhtiyaçlarının giderildiğini görürse ve annesinin sevgisi ve ilgisi de bu duygunun gelişmesini sağlar. Ancak bunların tersi olursa çocukta güven duygusu değil, güvensizlik duygusu gelişir. Bu dönemi olumsuz geçiren çocuklar ileride çekingen, kaygılı, kararsız ve karamsar insanların gösterdiği özellikleri gösterebilirler.
Özerkliğe Karşı Kuşku ve Utanç (1-3 Yaş)
Çocuk bir yaşından sonra yürümeye ve yavaş yavaş konuşmaya başlar. Bu özelliklerin edinimiyle çocuk daha özerk olmaya başlar. Çocuk bazı davranışları kendisi gerçekleştirmeye çalışır. Kendi kendine giyinme, yeme, tuvaletini yapma gibi davranışlar sergilemek ister. Çocuk bu davranışlardan çok haz alır. Ebeveynlerinin kendisine karışmalarını istemez. Eğer ebeveynler çocuklarını özerk bırakırlarsa çocuk, özerk, iç denetimli, kendi sorumluluklarını üstlenebilir şekilde yetişir. Ancak çocuğun özerk olma isteğine rağmen bağımsız davranışlara izin verilmezse çocuk, bağımlılık duygusu, utanma ve şüphe duygularını edinirler. Burda şüphe duygusu ile kast edilen çocuğun kendi kapasitesine olan şüphesidir. Erikson Psikososyal gelişim kuramının ikinci dönemi olan Özerkliğe Karşı Kuşku ve Utanç dönemi 1 ve 3 yaşları arasında gerçekleşir.
Girişimciliğe Karşı Suçluluk (3-7 Yaş)
Çocuklar bu dönemde belirli amaçlara yönelik belli davranışlar sergilerler. Çevreyi araştırırlar, dili kullanır ve yeteneklerini geliştirmeye çalışırlar. Bu dönemde çocuğun sorduğu sorulara açık cevaplar verilmeli ve çocuğun araştırmaları engellenmemelidir. Çocuğun giriştiği işlere olanak tanınmalıdır. Böylelikle girişimlerinden sonra çocuk daha sosyal olmaya ve potansiyelinin farkına varmaya başlar. Bu dönemde desteklenen bireyler girişimcilik duygusu geliştirirken, desteklenmeyen, cezalandırılan, eleştirilen çocuklar ise suçluluk duygusu geliştirirler. Erikson Psikososyal gelişim kuramının üçüncü dönemi olan Girişimciliğe Karşı Suçluluk aşaması 3 ve 7 yaşlar arasında gerçekleşir.
Başarıya Karşı Yetersizlik Duygusu (7-11 Yaş)
Bu yaşlarda çocuklar okula başlarlar ve ilgileri akademik konulara kayar. Önceleri tamamen oyunla ilgilenen çocuklar bu dönemde artık sosyal ve akademik konulara da ilgi gösterirler. Çocuk bu dönemde başarılı olmak ve takdir görmek ister. Çocuğa başarının getirdiği hazzı yaşatacak, kendi kapasitesine göre olan görevler ve etkinlikler verilirse çocuk bunlarla başarı duygusunu geliştirecektir. Ancak takdir edilmeyen, diğer çocuklarla sürekli kıyaslanan çocuklar ise başarı duygusu yerine yetersizlik duygusu geliştireceklerdir. Erikson Psikososyal gelişim kuramının dördüncü dönemi olan Başarıya Karşı Yetersizlik Duygusu 7 ve 11 yaşlar arasında görülür.
Kimlik Kazanmaya Karşı Kimlik (Rol) Karmaşası (11-17 Yaş)
Ergenlik dönemiyle birlikte çocuk yetişkinliğe geçiş aşamasına girmiş olur. Birey bu dönemde kimlik arayışına girer. Bu arayışla birlikte kendine özgü değerler edinir. Kendine özgü düşünce biçimi geliştirir ve sosyal, politik ve ekonomik konulara olan ilgisi artar. Böylelikle ergenlik dönemi birey için hem kendini bulması hem de içinde bulunduğu topluma karşı olan rollerini belirlediği bir dönemdir. Bu rollerin belirlenememesi ise kimlik karmaşası olarak adlandırılır. Bireyin bir role bağlanamaması ve diğerlerinin etkisi altında kalmasıyla kimlik karmaşasına düşen ergen kararsızlıkla mücadele eder. Bireyin bu dönemde meslek seçimi ve değerler için belli kararlar alması gerekmektedir. Bu dönemde ayrıca benmerkezcilik tekrar başlar. Bu, ergenin alacağı kararları da etkiler. Erikson Psikososyal gelişim kuramının beşinci dönemi olan Kimlik Kazanmaya Karşı Kimlik (Rol) Karmaşası 11 ve 17 yaşlar arasında görülür.
Bu dönemde ergen Marcia’ya göre 4 farklı kimlik statüsü geliştirmiştir. Bunlar başarılı kimlik, ipotekli kimlik, dağınık kimlik ve moratoryum kimliktir. Bu kimlik statüleri için daha fazla bilgiyi aşağıda bulabilirsiniz.
Yakınlığa Karşı Yalıtılmışlık (20-40 Yaş)
Birey için bu dönemde meslek, değerler gibi öğeler belirlenmiş ve arkadaşlık, dostluk gibi ilişkiler önem kazanmaya başlamıştır. Bireyi karşı cinsle oluşturulan ilişkiler ve evlilik düşünceleri meşgul eder. Birey dostluk ilişkileri ve evlenmeye yönelik ilişkiler kurmaya çalışır. Bu ilişkileri isteyen ve bunlar için çalışan birey eğer bu konuda başarısız olursa diğerleriyle yakın ilişkiler kurmakta zorlanır. Birey bu zorlanma sonucu yalnızlığa düşer ve diğerlerine karşı yalıtılmış bir hale gelir. Bireyin anlamlı ilişkiler içine girememesi yalnız kalmasına, kalabalıkların içinde bile yalnız kalmasına neden olabilir.
Önceki dönemde belirlenmemiş bir kimlik algısına sahip olan gençler bu dönemde oldukça sıkıntılar yaşayabilmektedirler. Ancak belirginleşmiş bir kimlik algısına sahip olanlar sorumluluk alabilirler, paylaşmaya açıktırlar ve kendi kimliklerinden emin bir şekilde anlamlı ilişkilere hazırdırlar. Erikson Psikososyal gelişim kuramının 6. dönemi olan Yakınlığa Karşı Yalıtılmışlık dönemi 20 ve 40’lı yaşlar arasında görülür.
Üretkenliğe Karşı Durgunluk (40-65 Yaş)
Birey orta yaşlarını kapsayan bu dönem toplum için yararlı işler yapabilme, üretken olma gibi özellikler önem kazanır. Birey için mesleği ve işi artık sağlamlaşmış ve kesinleşmiştir. Edindiği tecrübeleri yeni kuşaklara aktarma, anne ve baba olma, çocuk yetiştirme ve üretme eyleminde bulunmak bu dönemin temel özelliklerindendir. Buradaki üretkenlik kavramıyla bahsedilen aynı zamanda yaratıcılık kavramını da kapsamaktadır.
Bu dönemde birey her alanda üretken olmaya çalışır. Üretken olamayan bireyler ise işe yaramama ve çevreye karşı kayıtsızlık gibi duygularla baş etmek zorunda kalırlar. Erikson Psikososyal gelişim kuramının 7. dönemi olan Üretkenliğe Karşı Durgunluk aşaması 40 ve 65 yaşlar arasında görülür.
Benlik Bütünlüğe Karşı Umutsuzluk (65 ve Üstü)
Bu dönem yaşlılık dönemi olarak da adlandırılmaktadır. Bu dönemde birey geçirdiği hayatla hesaplaşmaya başlar. Birey sağlıklı, saygın ve iyi şekilde tanımlayabileceği bir yaşam geçirmişse bu dönemde tüm sınırlılıklara rağmen daha mutlu ve huzurludur. Birey geçmişini sorguladıktan sonra geçmişini kabul edip, yaptıklarından tatmin olmuşsa benlik bütünlüğüne ulaşır.
Birey aynı zamanda ölüm gerçeğini de sağlıklı bir şekilde ele alabilir ve baş edebilir. Fakat pişmanlıkları ve keşkeleri çok olan bireyler ise hayatını boşa geçirdiğine ve diğer umutsuz duygularla umutsuzluğa düşer. Ölüm gerçeğini kabul etmekte zorlanır ve bu dönemi kötü geçirebilir. Erikson Psikososyal gelişim kuramının 8. ve son dönemi olan Benlik Bütünlüğe Karşı Umutsuzluk aşaması 65 yaş ve üzeri olan kişilerde görülür.
Kimlik Statüleri
Marcia Erikson’un kuramına göre çalışmalar yapmış ve 4 kimlik statüsünü ortaya atmıştır.
Başarılı Kimlik Statüsü
Başarılı kimlik statüsündeki bireyler rol karmaşası aşamasını başarıyla tamamlamış ve bir kimliğe güvenli bir şekilde bağlanmıştır. Kendine özgü değerler edinmiş ve mesleğini seçmiştir. Bu süreci kendi bağımsız tercihleriyle tamamlamıştır.
İpotekli Kimlik Statüsü
Bu kimlik statüsünün diğer adı da bağlanmış kimlik statüsüdür. Birey kendine verilen değerleri sorgulamadan kabul etmiştir. Bu nedenle rol karmaşası yaşamamış, ailesi ve başkaları tarafından kendine ne verildiyse olduğu gibi almıştır.
Psikososyal Moratoryum
Ergenin kimlik karmaşası sırasında buna ara vererek ertelemesidir. Birey sorunları ve karmaşayı olduğu gibi rafa kaldırır. Bu sorunları rafa kaldırsa da arayış devam etmektedir. Psikososyal moratoryomunun en temel özelliklerinden biri de budur. Bağlanma ertelenmiştir ancak arayış devam eder.
Dağınık Kimlik Statüsü
Birey henüz bir kimliğe bağlanmamıştır ancak bağlanmayı da umursamamaktadır. Bir kimliğe bağlanmaktan sürekli olarak kaçınır. Bundan kaçındıkları gibi bir arayışta da bulunmazlar. Kararları sürekli değişir. Bu nedenle bu bireyler sürekli olarak grup değiştirirler ve devamlı sosyal ilişkiler kuramazlar.
Erikson’un Ortaya Attığı Kimlik Statüleri
Erikson da bu kimlik statülerine ek olarak ortaya iki kimlik türü daha atmıştır. Bunlar;
Gölgeli Kimlik
Bireyin ailesinin baskısıyla istemediği kimliğe bağlanmasıdır. Baskı altında belli tercihleri yapmak ve değerler sistemine uymak zorunda kalması ergenin gölgeli kimlik değiştirdiğine işarettir. İpotekli kimlikle farkı, gölgeli kimlikte baskı ve zorlama vardır ancak ipotekli kimlikte bu yoktur. Birey ipotekli kimlikte gönüllüdür.
Ters Kimlik
Ergenin ailesinin beklentilerinin tam tersi şekilde bir kimliğe bağlanmasıdır. Bireyin ailesi tarafından kabul görmediği düşüncesi hakimdir. Bireyin değersizlik duyguları bu kimlik statüsüne hakimdir. Birey değer görmediği için kötü bir kimlik statüsüne bağlanır. Erikson’a göre birey diğerlerinin gözünde hiçbir şey olmaktansa kötü biri olmayı tercih eder.
Erikson’un Psikososyal Gelişim Kuramı Temel Özellikleri
1. Aşamalı Oluşum İlkesi
Gelişim dönemleri aşamalar halinde ilerler. Bir genetik plan vardır ve bu plana göre hareket edilir. Her özellik uygun zamanda ve bütün olarak ortaya çıkar. Erikson Psikososyal gelişim kuramını aşamalara ayırmıştır ve bu aşamalar arasında geçişler vardır.
2. Organ İşlev Biçimi
Freud’a göre bir dönemin öne çıkan bir özelliği vardı. Örneğin oral dönemde ağzın öne çıkması gibi. Ancak Erikson Psikososyal gelişim kuramına göre öne çıkan organ tüm vücuda yayılır. Bütün vücut organları kullanılır.
3. Toplumsal İşlev Örüntüsü
Her dönemde birey kendine özgü organların işlev biçimiyle toplumla sürekli olarak etkileşim içindedir.Örneğin önceleri bebek sadece çevrenin kendisine yiyecek vermesi ile yaşarken daha sonra yiyecekleri başkalarından kendisi almaya başlar.
4. Psiko-Sosyal Dönemler
Erikson bireyin her dönemde o döneme özgü olan bir krizden geçerek o döneme özgü belli bir sorunu çözdüğünü ve bir özellik kazandığını söyler. Örneğin oral döneme denk gelen döneme temel güvene karşı güvensizlik dönemi der ve bu dönemde bireyin çözemi gereken sorun temel güvenlik duygusudur.
Erikson Psikososyal Gelişim Kuramı konusu burada sona erdi.
Bir önceki konu olan Savunma Mekanizmaları konusu için tıklayın.