Günümüzde, ağrı tedavi ve bakımı ile ilgili tüm gelişmelere karşın ameliyat sonrası ağrı vücudun iyileşme sürecinde olumsuz etkiler yaratarak önemli bir sorun olma özelliğini korumaktadır (21). Literatürde, giderilmeyen ameliyat sonrası ağrının (8), hastalarda endişe, anksiyete, hemodinamik değişiklikler (kan basıncı, nabız değeri, oksijen düzeyi ve solunum sayısı), bilinç düzeyi değişiklikleri ve ağrının kronikleşmesi gibi birçok komplikasyona neden olduğu bildirilmektedir (7, 8). Ağrının, çok yönlü ve karmaşık doğası ve tamamen bireysel bir deneyim olması, tarifini, açıklanmasını, anlaşılmasını ve kontrolünü zorlaştırmaktadır (24). Bu bağlamda ameliyat sonrası nitelikli ağrı kontrolünün sağlanmasında cerrahi hemşirelerine önemli sorumluluklar düşmektedir. Cerrahi hemşirelerinin ağrıyı doğru bir şekilde tanılamaları, farmakolojik olmayan yöntemlerin ağrıyı giderme üzerindeki etkilerini değerlendirmeleri ve sonuçlar doğrultusunda farmakolojik yöntemlerle birlikte bu yöntemleri de kullanarak ağrıyı dayanılabilir sınırlar içinde tutmaları gerekmektedir (2).
Bu bağlamda araştırma, akciğer ameliyatı olan hastalarda farmakolojik olmayan ağrı giderme yöntemlerinden biri olan el masajının, ameliyat sonrası ağrı şiddeti ve yaşam bulguları üzerine etkisini belirlemek ve sonuçlar doğrultusunda hemşirelik uygulamalarına ilişkin önerilerde bulunmak amacıyla yapıldı.
Deney grubundaki hastaların ağrı şiddetinin masaj sonrası tüm izlem zamanlarında kontrol grubundaki hastalara göre istatistiksel olarak önemli düzeyde daha düşük olduğu ancak 5. dakikada görülen farklılığın istatistiksel açıdan önemli olmadığı saptandı. Ayrıca deney grubundaki hastaların ağrı şiddetinin el masajı uygulaması ile birlikte 5. dakikadan itibaren düzenli bir şekilde düşüş gösterdiği ve 90. dakikada masaj öncesi seviyesinden çok daha düşük olduğu belirlendi. Bu sonuçlar istatistiksel olarak da önemli bulundu. Bu bulgular doğrultusunda el masajının akciğer ameliyatı olan hastalarda ameliyat sonrası ağrıyı azaltmada etkili olduğu belirlendi.
Bu sonuçla, araştırmanın “Akciğer ameliyatı sonrası el masajı uygulanan
hastaların ağrı şiddeti, masaj uygulanmayan hastaların ağrı şiddetinden düşüktür” hipotezi doğrulanmaktadır.
Literatür incelendiğinde, sadece el masajının ameliyat sonrası ağrı ve yaşam bulgularına etkisini inceleyen herhangi bir çalışmaya rastlanmadı. Ancak el masajı ile
birlikte uygulanan ayak masajının ameliyat sonrası ağrı ve yaşam bulgularına etkisini inceleyen çalışmalar (4, 23) yer almaktadır.
Kale, göğüs cerrahisi uygulanan hastalar ile yaptığı çalışmasında, ameliyat sonrası 3. günde uygulanan el ve ayak masajının ağrıyı istatistiksel olarak önemli düzeyde azalttığını belirlemiştir (8). Asadizaker ve arkadaşlarının kalp ameliyatı olan hastalar ile yaptıkları çalışmada, deney grubundaki hastalara ameliyat sonrası 1. gecede 20 dakika el ve ayak masajı (her bölgeye 5’er dakika) uygulanmış, kontrol grubundaki hastalar ise 20 dakika dinlendirilmiştir. Deney grubundaki hastaların masajdan hemen ve 24 saat sonra, ağrı şiddetinde istatistiksel olarak önemli düzeyde azalma olduğu belirlenmiştir (20). Yine Kaur ve arkadaşları da açık kalp ameliyatı sonrası 1., 2. ve 3. günlerde deney grubundaki hastalara sabah ve akşam olmak üzere günde iki defa, 20 dakika el ve ayak masajı (her bölgeye 5’er dakika) uygulamış, masajdan hemen sonra hastaların ağrı şiddetinde istatistiksel olarak önemli düzeyde azalma olduğunu saptanmışlardır (24). İrani ve arkadaşları sezeryan ameliyatından 4 saat sonra el ve ayak masajı uygulamış ve hastaların ağrı şiddetini masajdan önce, hemen sonra ve 90 dakika sonra tekrar değerlendirmiştir (19). Yine Abbaspoor ve arkadaşları sezeryan ameliyatından 1.5-2 saat sonra el ve ayak masajı uygulamış ve hastaların ağrı şiddetini masajdan önce, hemen sonra, 60. ve 90. dakikalarda değerlendirmişlerdir (21). İrani ve arkadaşları ve Abbaspor ve arkadaşlarının çalışmalarında da her bölgeye 5’er dakika uygulanan el ve ayak masajının, ameliyat sonrası ağrıyı azaltmada etkili olduğu belirlenmiştir (19, 21). Bu araştırma bulguları literatürü destekler niteliktedir.
El masajı sadece ameliyat sonrası ağrıyı değil, huzur evinde yaşayan yaşlı bireylerin ağrısını (25) ve uzun dönem bakım alan hastaların kronik ağrısını azaltmada da (56) etkili olmuştur. Erol ve arkadaşları, huzurevinde yaşayan yaşlı bireylerle yaptığı çalışmada, baş, boyun, omuz, sırt, bel, kol, bacak ve ayak ağrısı olan yaşlılara haftada 3 gün, 6 hafta boyunca 10 dakikalık el masajı uygulamış ve masajdan önce, hemen sonra ve 30 dakika sonra yapılan ağrı şiddeti değerlendirmesinde ağrının istatistiksel olarak önemli düzeyde azaldığını belirlemişlerdir (25). Bu araştırma sonuçları, el masajının sadece ameliyat sonrası ağrılarda değil farklı ağrı türlerinde de olumlu sonuçlar verebildiğini göstermektedir.
Ameliyat sonrası ağrının azaltılmasında, farklı masaj türlerinin de etkili olduğu yapılan araştırmalarla gösterilmiştir (57, 58). Bauer ve arkadaşları, kalp ameliyatı sonrası 2. ve 4.günlerde hastaların gereksinimlerine göre baş, boyun, omuz, sırt, kollar, eller, bacaklar ve ayaklara uygulanan 20 dakikalık masajın ağrı şiddeti, anksiyete ve
gerginlik üzerine etkisini inceledikleri çalışmada, ağrının masaj sonrasında istatistiksel olarak önemli düzeyde düşüş gösterdiğini belirlemişlerdir (59). Dion ve arkadaşları göğüs cerrahisi uygulanan hastalara, ağrıyan bölgelerine (sırt, boyun veya omuz) istekleri doğrultusunda 20 dakikalık masaj uyguladıktan sonra ağrılarının istatistiksel olarak önemli düzeyde azaldığını belirlemişlerdir (60). Ucuzal, meme ameliyatı olan hastalarda ayaklara 10’ar dakika masaj uygulamış ve deney grubundaki hastaların ağrılarının masaj sonrasında istatistiksel olarak önemli düzeyde azaldığını belirlemiştir (16).
Ameliyat sonrası ağrı üzerinde farklı masaj türlerinin etkinliğini değerlendiren bu çalışmaların hepsinde, masajın ağrıyı giderme mekanizması kapı kontrol veya endorfin teorisi ile açıklanmıştır. Literatürde de masajın ağrıyı giderme mekanizması Melzack’ın kapı kontrol teorisi ve endorfin teorisine dayandırılmaktadır. Bu teorilere göre, ciltte bulunan ve masaj ile uyarılan mekanoreseptörler ve dokunma duyusu lifleri, substansia gelatinosa hücrelerini uyararak (kapı kapanır), T hücrelerine uyarı geçişinin inhibe edilmesine ve böylece ağrı duyusunun engellenmesine neden olmaktadır (43). Substansia gelatinosa hücreleri uyarıldığında, endojen opioid olan endorfin salınımı olmakta ve endorfin ağrı iletiminde rol oynayan P maddesinin salgılanmasını engelleyerek, ağrı uyarılarının aktarılmasını engellemektedir (5, 29). Bu araştırma bulguları ve diğer çalışmaların sonuçları el masajının ameliyat sonrası ağrıyı gidermede etkili olduğunu göstermektedir. El masajı ile birlikte hastaların ağrı şiddetinde azalma yaşanması, Melzack’ın kapı kontrol teorisi ve endorfin teorisi ile açıklanabilir.
Ağrı, bireyleri rahatsız eden bir duygu olmasının yanı sıra, vejetatif ve otonomik refleks yanıt olarak kan basıncı, nabız ve solum değerlerinde değişikliklere de neden olmaktadır (13, 29, 36). El masajı ve farklı masaj türlerinin ağrı şiddetinin yanı sıra yaşam bulgularında da değişiklikler yaptığını gösteren çalışmalar bulunmaktadır (8, 25,). Bu bağlamda, araştırmada el masajının ameliyat sonrası ağrı üzerine etkisinin yanı sıra yaşam bulgularına olan etkileri de incelendi.
Deney grubundaki hastaların, ortalama sistolik ve diastolik kan basıncının masaj sonrası 5. dakikada biraz yükseldiği ancak sonraki saatlerde istatistiksel olarak önemli düzeyde düzenli bir düşüş gösterdiği belirlendi (p:0.001) (Tablo 4-5 ve 4-6). Kontrol grubundaki hastaların, hem ortalama sistolik (p:0.012) (Tablo 4-5), hem de diastolik (p:0.031) (Tablo 4-6) kan basıncının tüm izlem zamanlarında artma ve azalmalar göstererek düzensiz bir değişim izlediği ve son izlem zamanında ilk izlemden daha
yüksek olduğu belirlendi. Bu araştırma sonucunda el masajının ameliyat sonrası sistolik ve diastolik kan basıncını düşürdüğü belirlendi.
Literatürde, el masajının ameliyat sonrası kan basıncı üzerinde etkili olduğunu gösteren çalışmalara rastlanmadı. Ancak el masajının kronik ağrılı hastaların kan basıncı değerlerinde (25) ve el-ayak masajının (9) ve yalnızca ayak masajının (16) ameliyat sonrası hastaların kan basıncı değerlerinde etkili olduğunu gösteren çalışmalara ulaşıldı. Erol ve arkadaşlarının huzur evinde yaşlılara yaptıkları el masajı sonrasında, ortalama sistolik kan basıncı değerlerinin tüm ölçüm zamanlarında istatistiksel bir azalma gösterdiği, ortalama diastolik kan basıncı değerlerinin ilk ölçüm zamanında istatistiksel bir değişim göstermediği ancak son iki ölçüm zamanında istatistiksel olarak önemli bir azalma gösterdiği belirlenmiştir (25). Değirmen sezeryan ameliyatı sonrası her bölgeye 5 dakika olmak üzere el ve ayak masajı yapmış ve hastaların ortalama sistolik ve diastolik kan basıncı değerlerini masajdan önce ve masajdan 60 dakika sonra değerlendirdiğinde her iki değerde istatistiksel olarak önemli bir azalmanın olduğunu belirlemiştir (18). Bauer ve arkadaşları ise, kalp ameliyatı sonrası farklı bölgelere (baş, boyun, omuzlar, kollar, eller, bacaklar, ayaklar) yapılan 20 dakikalık masajların ortalama sistolik ve diastolik kan basıncı değerlerinde istatistiksel olarak önemli düzeyde değişiklik oluşturmadığını belirlemişlerdir (59). Abdelaziz ve arkadaşlarının meme kanseri nedeniyle ameliyat olan hastalara 20 dakika (her ayağa 10’ar dakika) ayak masajı yaptığı çalışmada, hastaları masajdan sonra 1. ve 2. saatlerde değerlendirmiş ve ortalama sistolik-diastolik kan basıncı değerlerinde istatistiksel olarak önemli bir azalma olduğunu belirlemişlerdir (58).
Genellikle kan basıncı değerlerinin yüksek olduğu, yoğun bakım hastaları (26) ve huzurevinde yaşayan bireylerle (22) yapılan çalışmalarda, uygulanan farklı tür masajların ortalama kan basıncı değerleri üzerinde farklı etkiler oluşturduğu belirlenmiştir. Jamati ve arkadaşları, yoğun bakım hastalarına hemşireler ve hasta yakınları tarafından 30 dakika tüm vücut masajı uygulatarak yaptıkları çalışmada, masajdan sonra 1., 2., 3. ve 4. saatlerde hastaları değerlendirmiş ve her iki grupta da ortalama sistolik kan basıncı değerinde azalma, diastolik kan basıncı değerinde artma olduğunu ve bu değişimlerin istatistiksel olarak önemli olduğunu belirlemişlerdir. Benzer olarak Azimi ve arkadaşlarının, genel yoğun bakımda tedavi gören hastalara, hasta yakınları tarafından uygulanan tüm vücut masajı sonrasında, masajdan sonra 1., 2., 3. ve 4. saatlerde hastaları değerlendirmiş ve deney grubundaki hastaların sistolik
kan basıncı değerinde istatistiksel bir azalma olduğunu, diastolik kan basıncında istatistiksel olarak önemli bir değişim olmadığını belirlemişlerdir (7). Hajbaghery ve arkadaşları, koroner yoğun bakım hastalarında 60 dakikalık tüm vücut masajının etkisini incelediği çalışmada, masajdan 30 dakika önce ve masajdan 15 dakika sonra hastaların kan basıncı ölçümlerini yapmış; ortalama sistolik kan basıncı değerinde istatistiksel olarak önemli olmayan bir azalma, diastolik kan basıncı değerinde ise istatistiksel olarak önemli bir azalma olduğunu belirlemişlerdir (27).
Bu araştırmada ağrıdan etkilenen diğer bir parametre olan nabız değerleri de incelendi. Ameliyat sonrası el masajı uygulanan deney grubundaki hastaların, ortalama nabız değerlerinin, ölçüm zamanları içerisinde azalış ve artışlar gösterdiği ancak bu değişimlerin istatistiksel olarak önemli olmadığı saptandı (p: 0.186) (Tablo 4 7). Kontrol grubundaki hastaların, ortalama nabız değerlerinin, tüm izlem zamanlarında artış ve azalışlar gösterdiği ancak bu değişimlerin istatistiksel olarak önemli olmadığı saptandı (p: 0.090) (Tablo 4-7). Huzurevindeki bireylere el masajı uygulayan Erol ve arkadaşlarının çalışmasında ilk ölçüm zamanında ortalama nabız değerindeki değişim istatistiksel olarak önemli bulunmazken, son iki ölçüm zamanındaki değerlerde görülen azalmanın istatistiksel olarak önemli olduğu belirlenmiştir (25)
Literatür taramasında farklı masaj türlerinin farklı hasta gruplarında nabız değerlerini azalttığını gösteren çalışmalara rastlanmıştır. Yoğun bakım hastalarına uygulanan vücut masajı sonrasında ortalama nabız değerinin azaldığını gösteren çalışmalar da yer almaktadır (7, 26). Hajbaghery ve arkadaşları koroner yoğun bakım hastaları ile yaptıkları çalışmada, tüm vücut masajından önce ve sonra yapılan değerlendirmede, hastaların ortalama nabız değerlerinde istatistiksel olarak önemli düzeyde azalma olduğunu belirlemişlerdir (27). Benzer hasta grubu ile çalışan Jamaati ve arkadaşları da, vücut masajı sonrasında, ortalama nabız değerlerinde istatistiksel olarak önemli bir azalma olduğunu saptamışlardır. Çınar ve arkadaşlarının huzurevindeki bireylere 3 gün sırt masajı yaptıkları çalışmada, hastalar masajdan önce, hemen sonra, 15. ve 30. dakikalarda değerlendirilmiş ve ortalama nabız değerlerinin her 3 günde istatistiksel olarak önemli düzeyde azalmalar gösterdiği belirlenmiştir (22).
Bu araştırmada, el masajının ortalama nabız değeri üzerinde etkili olmadığı saptandı ancak diğer çalışmalarda farklı hasta gruplarında uygulanan el masajının (25), el ve ayak masajının (18), ayak masajının (58), sırt masajının (22, 25) ve tüm vücut masajlarının (7, 26) ortalama nabız değerlerini azalttığı veya artırdığı saptanmıştır. Bu
sonuç, masajın her zaman nabız değerleri üzerinde aynı etkiyi göstermediğini ve bunun farklı hasta gruplarından, masaj türlerinden veya masaj uygulayan bireylerden kaynaklandığını düşündürmektedir.
Ameliyat sonrası giderilemeyen ağrı nedeniyle artan komplikasyonlardan biri olan solunum sıkıntısı ameliyat sonrasında en sık karşılaşılan sorunlardan biridir.(7). Ameliyat sonrası ağrı, cilt insizyonu ile başlayarak, kaslarda ve periferik sinirlerde harabiyet oluşmasıyla en üst düzeye ulaşabilen patolojik bir durum olmasının yanı sıra, stres yanıtta artış meydana getirerek nöroendokrin işlevlerde ve solunum fonksiyonlarında düzensizliklere neden olmaktadır (11). Bu bağlamda, masaj ile ağrının azalması sonucu solunum değerlerinde de düzelme olabileceği düşünülerek bu araştırmada hastaların solunum değerleri de incelendi.
Araştırmada, el masajı uygulanan deney grubundaki hastaların ortalama solunum değerlerinde tüm izlem zamanlarında düzenli bir azalma olduğu ve bu azalmanın istatistiksel da olarak önemli olduğu belirlendi (p:0.001) (Tablo 4-8). Kontrol grubundaki hastaların ise ortalama solunum değerlerinin bazı izlem zamanlarında artış gösterdiği ancak bu artışın istatistiksel olarak önemli olmadığı saptandı (p:0.188) (Tablo 4-8). Erol ve arkadaşlarının huzurevinde el masajı uyguladıkları çalışma sonucunda, 2. ve 3. haftalarda hastaların ortalama solunum değerlerinin ölçüm zamanlarında (masajdan hemen sonra ve 30.dakikada) istatistiksel olarak önemli düzeyde azaldığı belirlenmiştir (25). Bu araştırma ile benzerlik gösteren bu çalışma sonucu, aynı grup hastalar olmasa da el masajının ortalama solunum değerlerini azaltıcı etkisi olduğunu düşündürmektedir.
Bauer ve arkadaşlarının kalp ameliyatı olan hastalara el ve ayak masajı uyguladıkları çalışmasında, masaj sonrası hastaların ortalama solunum değerlerinde istatistiksel olarak önemli azalmaolduğu belirlenmiştir (59). Farklı hasta gruplarına uygulanan farklı masaj türlerinin ortalama solunum değerini azalttığı (16, 22, 26, 27,61) veya etkili olmadığını (58) gösteren çalışmalara da literatürde rastlanmaktadır.
Bu araştırma sonuçları doğrultusunda, sistolik ve diastolik kan basıncı ve solunum değerinde azalma olduğunun, nabız değerinde değişim olmadığının belirlenmesi sonucunda “Akciğer ameliyatı sonrası el masajı uygulanan hastaların
kan basıncı, nabız ve solunum sayısı masaj uygulanmayan hastalardan düşüktür”