Çözüm Odaklı Yaklaşım Steve De Shazer tarafından geliştirilmiş olan bir psikolojik danışma kuramıdır. Çözüm Odaklı Yaklaşım Tekniklerini aşağıda açıklamaları ve örnekleriyle birlikte bulabilirsiniz.
Temel Çözüm Odaklı Yaklaşım Teknikleri
Soru Sorma
Sorular açık uçludur ve olumsuz bir yanıtın verilmesine olanak vermemektedir. Soruları genellikle seans başında veya ev ödevi kontrolü yaparken kullanırlar. Çözüm odaklı terapistler bunlarla birlikte ilk iletişimi kurmada ve bir müdahale aracı olarak da iletişimi kullanırlar.
Örnek: Seans başında danışanın kişisel bilgilerini almak için danışmanı Ahmet’e “Bana biraz kendinizden bahseder misiniz? Bu seanstan en büyük beklentileriniz neler?” sorularını sorması.
Problemi Normalleştirme
Danışanların kaygılarını gidermek ve normal yaşamın zorluklarıyla yaşayan bireyler haline getirmek amacıyla kullanılır. Bu teknik danışanların problemlerini daha sakin bir biçimde ele almalarına ve bu problemi yaşayan bireylerin normal dışı olmadıklarını fark etmelerine yardımcı olur.
Örnek: Eşinden boşanmış, işinden atılmış bir danışan danışmada “Kafam karmakarışık, kendimi kandırılmış, mutsuz ve bitkin hissediyorum” şeklinde durumunu özetlemektedir.
Danışman: Son dönemde pek çok şey yaşamışsın.
Danışan: Evet, hepsi üst üste geliyor.
Danışman: Kızgınlığını anlıyorum. Şu an kızgın olman çok normal. Senin yerinde başkaları da olsa benzer tepkiler gösterirlerdi.
İltifatlar
İltifat, danışanın başarılarını ve güçlü yönlerini onaylamak demektir. Danışandan yolunda giden konularla ilgili davranışlarını aynen devam ettirmesi, istenilen sonucun alınmadığı tutum ve davranışların durdurulması ve de yerine farklı bir yöntem denenmesi istenir.İltifatların gerçekçi ve davranışa dönük olması önemlidir.
Örnek:
Danışman: Bana bazı şeylerin olduğu zamanlardan bahseder misin? Her bir ders için dosyan var ve daha iyi notlar alıyorsun. Başarılı olup onur listesine girmek gibi durumlar olabilir. Bunlardan herhangi birini gerçekleştirdiğin bir zaman oldu mu? Bana bunlardan bahseder misin?
Danışan: Daha önceden hep onur listesindeydim.
Danışman: Gerçekten mi? Demek onur listesindeydin. Müthiş. Bu oldukça zor olmalı. Onur listesinde olmak için neler yapman gerekiyor?
Danışan: İyi davranışlara sahip olman gerekir. Bütün çalışmalarını tamamlaman gerekir. Davranışların ve notların iyi olmalı.
Danışman: Bunu tekrar yapabilirsin eğer istersen. Çünkü bunu yapabilecek kadar zekisin.
Mucize Sorusu
İlk oturumda amacın oluşturulması için kullanılır. Mucize soru tekniği ile danışana sahip olduğu güçlü yanları, olumlu özellikleri ve kaynakları fark ettirilerek kendileri için gerçekçi hedefler belirlemeleri sağlanmaktadır. Mucize soru, genellikle şöyle sorulur: “Eğer mucize olsaydı ve sorunun gece uyuduğunda çözülüverseydi, bu sorunun çözüldüğünü nasıl anlardın ve değişen ne olurdu ?” Bu sorudan sonra danışanlar, sorunlarının ağırlığına rağmen “değişen ne olurdu ?” sorusunun yanıtını vermek için düşünmeye teşvik edilir. Mucize kavramını kavramsallaştıramayan küçük danışanlarla çalışırken kullanılmamalıdır veya soru biraz değiştirilerek kullanılmalıdır.
Örnek: Boşanmış anne-babasının tekrar bir araya gelmesini isteyen Zeynep’e;
Danışman: Eğer bu gerçekleşirse, sende nasıl bir farklılık yaratır?
Zeynep: Bütün ailem tekrar birlikte olurduk.
Danışman: Peki, bütün ailenin bir arada olması, senin için ne sağlardı?
Zeynep: Ailemin bir parçası olduğumu hissederdim.
Danışman: Öyleyse senin için amaç, kendini ailenin bir parçası gibi hissetmek!
Dereceleme Soruları
Danışanın bireysel görüşünü, diğer insanlara ilişkin görüşünü ve başkalarının kendi görüşünden etkilenip etkilenmediğini tartışmak için kullanılır. dereceleme soruları ikinci ve daha sonraki seanslarda kullanılır.
Örnek: Daha iyi bir iletişim için terapiye gelmiş bir çifte olan Ayşe ve Ahmet’e Danışman: “Şimdi problem ve amaç için bir ölçek uygulaması yapmak istiyorum. 0 ile 10 değerleri arasında bir ölçek düşünün. Bu ölçekteki 0 değerini sürekli kavga ettiğiniz, hiç anlaşamadığınız durumları; 10 değerini de, bir mucizenin gerçekleştiği ve sorunlarınızın tamamen çözüldüğü an olarak düşünün. Terapiye gelmeden önce işler kötü giderken kaç puan verirdiniz?” diye sorar. Danışanlardan yanıtlarını alır. Sonra şimdi terapi başarılı olup sonlandığında kaç puan sizi tatmin eder? diye sorar. Danışanda ilerleme varsa bunu nasıl başarmıştır? Ölçekte bir numara daha yukarı gidebilmesi için ne yapması gerekmektedir? gibi sorularla danışanın verdiği yanıtlar tartışılır.
Kestirme Görevi
Probleme ilişkin olarak istisnaların çok nadir olduğu durumlarda kullanılır. Danışanlardan bazen gün içinde bir ara durmaları, bir sonraki gün problemin yaşanıp yaşanmayacağını veya istisna durumun ortaya çıkıp çıkmayacağını tahmin etmeleri istenir.
İleriye Dönük Sorular
Problem çözüldüğünde işlerin nasıl olacağını hayal edebilme yeteneği insanlar için güçlü bir kaynaktır. Bu teknik sayesinde danışan, sorununun çözüldüğü bir gelecekte yaşamının nasıl olacağına ilişkin fikir sahibi olur.
Örnek: Ailesiyle iletişim problemleri yaşayan Ali’ye terapist ailenle yaşadığın sorun çözüldüğünde sen ve diğer kişiler için durum nasıl olacak? Diye soru yöneltir. Danışanın verdiği yanıtlarla danışana sorunun çözüldüğü bir gelecek hayal ettirilir.
Problemin Ne Olduğunu Bulma
Danışman danışanın probleminin ne olduğunu danışandan duymak için bu tekniği kullanır.İlk seansta kullanılır. Danışman, danışan problemini anlatırken sessizce dinlemeli, yorum yapmamalı ve ara sıra başı ile danışanı onaylamalıdır.
Örnek: Alkol problemi olan bir danışana.
Danışman: Bugün seni buraya getiren sebep nedir?
Danışan: Bilmiyorum. İçme problemine bir çözüm bulabileceğini umarak geldim.
Danışman: Haftada kaç kere içiyorsun?
Danışan: Her gün
Dışsallaştırma
Danışman problem ve danışan arasında bir boşluk oluşturmaya çalışır. Problem dışsallaştırılınca bazen güçlenip bazen zayıfladığı üzerine düşünmek daha doğal ve kolay bir hale gelir. Dışsallaştırma da problem benim yerine problem problemdir mantığı vurgulanır.
Örnek: Sürekli mükemmeliyetçi olduğunu ifade eden Erdem’e danışman “Ben mükemmeliyetçiyim” yerine “Mükemmeliyetçilik hayatımı zorlaştırıyor.” şeklinde kendini ifade etmesini istemesi.
İlk Seansta Verilen Görev
İlk seansın sonunda danışanın amaçlarını netleştirmesi amacıyla verilen bir çeşit ev ödevidir. Genellikle ilk oturumda verilir. Bu teknik ilk oturum ile ikinci oturum arasını kapsar.
Örnek: Danışman danışana “Bir dahaki karşılaşmamıza kadar senden gözlem yapmanı istiyorum. Bu süre boyunca hayatında ya da ilişkilerinde gördüğün ve hep olmasını istediğin şeyler hakkında düşün. Bunları bir sonraki oturumda bana anlatabilirsin” der. İkinci oturumda danışanlara, ne gözledikleri ve gelecekte nelerin olmasını istedikleri sorulur.
Jenerik Görev
Amaçlar saptanır saptanmaz, danışandan bir hafta süresince ne yaptığını izlemesi istenir.
Örnek: Deniz çok heyecanlı ve aceleci olmasının kendini rahatsız ettiğini ve yorduğunu söyler. Danışman ise Deniz’e bir hafta süresince kendisini daha rahat ve sakin hissetmesini sağlayan şeylere dikkat etmesini ister.
Örüntüleri Kırma
Şikâyetin örüntüsünü değiştiren hemen hemen her şey yararlı olabilir. Örüntü ile ilişkili beden davranışı, mekân, süre, zamanlama gibi faktörler değiştirilerek şikayet örüntüsü üzerinde oynanmaya çalışılır.
Örnek: Enes öfkesini kontrol etmekte zorlanmaktadır. Kişisel deneyimlerini yazmayı sevmeyen Enes’e danışmanı, ailesine söylemek istediği şeyi onlara söylemeden önce yazmasını ister. Onların söylediği herhangi bir şey onu sinirlendirmeye başladığı an doğrudan odasına gidecek ve şikâyetlerini yazacaktır. Daha sonra da yazdıklarını ailesine verecektir.
Sürpriz Yapma Görevi
Genellikle çiftler ve aileler ile kullanılır. Danışanı aile üyelerini ya da eşlerini şaşırtacak birkaç şey yapmaya yöneltilir.
Örnek: Danışmanı Ayşe ile görüşüp haftaya kadar anne-babasını mutlu edecek bir sürpriz yapmasını ancak sürprizin ne olduğunu onlara söylememesini ister.
Gelecek seans anne-baba Ayşe’nin sürprizinin kendilerine kek yapmak olduğunu doğru biçimde tahmin etmişlerdir.
Yaz, Oku, Yak Tekniği
Bitirilmemiş işlerin bitirilmesi amacıyla kullanılır. Bu teknik özellikle hayatımızda olumsuz hislere sahip olduğumuz ölmüş veya hayatta olan birine karşı etkilidir. Obsesif ya da depresif düşünceler için yararlıdır.
Örnek: Sevdiği kişiyle evlendirilmemiş Leyla terapide sevdiğiyle evlenmesine müsaade etmeyen babasına karşı yoğun bir öfke duyduğunu ifade etmiştir. Danışandan babasına bir mektup yazması, bu mektupta ona söylemek istediği her şeyi söylemesi, mektubu o anı yaşıyormuşçasına okuması ve sonra yakması istenmiştir.
Farklı Bir Şey Yapma
Problemi çözmek için hayatında bir şeyleri değiştirmenin gerekliliğine vurgu yapar. Danışandan problem durumda neler yaptığını düşünmesi istenir. Değiştirebildiği herhangi bir şeyi değiştirmesi istenir. Bu değişim zamanlama, yer, söyledikleri, beden dili gibi herhangi bir alanda olabilir.
Örnek: Okuldan eve dönen kızıyla her gün tartışmaktan şikayet eden bir anneden, kızı eve döndüğünde farklı bir şey yapması ve kızının verdiği tepkileri dikkatli bir biçimde izlemesi ve mümkünse not etmesi istenir. Anne beden dilini, söylediklerini veya konuştuğu ortamı değiştirebilir.
Yapılandırılmış Kavga
Bu teknik çoğunlukla çiftlerle kullanılır. Tekniğin kullanış amacı şikâyetin örüntüsünü değiştirmektir. Danışman aşağıdaki maddeler gibi kavga etmeleri için yönerge verir;
- İlk olarak kimin başlayacağını belirlemek için yazı tura atın.
- Kazanan,10 dakika boyunca karşısındaki tarafından durdurulmadan konuşma hakkını kazanacaktır.
- Sonra diğer kişi 10 dakika boyunca aynı şeyi yapacaktır.
- Tekrar yazı tura atmadan önce 10 dakika sessizlik
Çözüm Odaklı Hipnoz
Hipnoz ile problemin çözülmesine yarayan beceriler telkin edilir.
Örnek: Danışmanı, danışanı Yasin’ i hipnotize eder ve kendisini ailesine sakin bir şekilde cevap verirken görmesini ister. Yasin ise ailesinin kendisine sakin davrandığını ve kendisini önemsediğini fakat bunun kendisine yabancı geldiğini ve espriler yaparken gördüğünü söyler.
Çözüm Odaklı Yaklaşım Teknikleri konusu burada sona erdi.
Diğer müdahale tekniklerini görmek için tıklayın.
Kaynaklar
Murdock, N. L. (2013). Psikolojik Danışma ve Psikoterapi Kuramları ( F. Akkoyun, Çev.). Ankara: Nobel.
Gerrig, R. J. ve Zimbardo, P. G. (2013). Psikolojiye Giriş Psikoloji ve Yaşam ( G. Sart, Çev.). Ankara: Nobel.
Gladding, S. T. (2013). Psikolojik Danışma (N. V. Acar, Çev.). Ankara: Nobel.
Hackey, H. ve Cormier S. (2008). Psikolojik Danışma İlke ve Teknikleri: Psikolojik Yardım Süreci El Kitabı (T. Ergene, S. S. Aydemir Çev.). Ankara: Mentis Yayıncılık. (Orijinal eser 2005 yılında basılmıştır.)