Refleks Arkı Nedir?
Asapsal hakimiyet, hem tek bir nöron seviyesindeki fizyolojik vakaları hem de asap hücresi sistemleri arasındaki entegrasyon vakalarını içeren karışık bir fenomendir. Omurgalılarda en kolay nöral hakimiyet refleks arkı aracılığı ile muvaffak olunur. Bir motor nörona bağlanan bir duyu nöronu, asap sistemindeki en kolay devreyi oluşturur. Bu tipten devreler, acele alana gelmesi gereken tavır tepkilerini hakimiyet eden […]
Asapsal hakimiyet, hem tek bir nöron seviyesindeki fizyolojik vakaları hem de asap hücresi sistemleri arasındaki entegrasyon vakalarını içeren karışık bir fenomendir. Omurgalılarda en kolay nöral hakimiyet refleks arkı aracılığı ile muvaffak olunur.
Bir motor nörona bağlanan bir duyu nöronu, asap sistemindeki en kolay devreyi oluşturur. Bu tipten devreler, acele alana gelmesi gereken tavır tepkilerini hakimiyet eden refleks arklarında görülür. Misalin, acil gidişat tepkilerinde ve balansın otomatik olarak korunmasında olduğu gibi. Öbür bazı devreler, mide gibi uzuvların çalışmasını duyarlı bir şekilde tertip ederler misalin bir yerel refleks arkı, mide içindeki tazyiki ölçerek, transmitter olarak kullandığı azot oksit aracılığı ile mide
REFLEKS ARKI
duvarlarını uygun şekilde rahatlatır. Bu kısımda omurgalılardaki uzun erimli refleks arklarının organizasyonunu araştıracağız.
Bir acil vaziyetin tepkisine iyi bir misal geri sürükleme refleksidir. Sıcak bir cisme değdiğimizde, elimizi otomatik olarak geri sürükleriz. Bu yanıtta yer alan duyu nöronları, elden omuriliğe uzanırlar. Bunların hücre gövdesi, omuriliğin yanıbaşında ve dosal tarafına yakın yer alan dorsal kök gangliyonunda ya da spinal gangliyon bulunur. Aksonlar omuriliğin arka tarafından girerler ve omuriliğin gri maddesinde bulunan motor nöronların dendritleri ya da hücre gövdeleriyle sinaps yaparlar. Motor nöronların aksonları ise omuriliğin ventral alt kısmından çıkıp adalelere giderler. Bu reflekste, alakalı duyu hücrelerinden kaynaklanan eforlu bir sinyal hem fleksör adalelerin kasılmasını hem de ekstensör adalelerin inhibe olmasını sağlar. Böylece, bu kritik motor yanıt, acının şuurlu olarak idrak edilmesinden mesul sinyal ki refleks yolunu omuriliğinde terkeder inceleme edilmek üzere beyne erişmeden alana gelmiş olur.
İyi öğrenilen bir refleks olan diz kapağı refleksi balansın otomatik olarak korunmasını sağlayan devrelere iyi bir misaldir. Hekimler, hastanın dizkapağına özel bir lastik çekiçle vurarak bu tepkiyi kumpaslı olarak test ederler. Duyu personelleri, belirli bir adalenin ne derecede gerildiğini ölçebilen gerilme reseptörleridir. Adalenin karşı koymak zorunda olduğu efor -burada bir bacağın üzerindeki ağırlık- çoğaldıkça adale gerilir ve reseptörler bu gerilmeyi duyu nöronları aracılığı ile omuriliğe sinyal olarak bildirirler. Bir evvelki misalde olduğu gibi, bilgi hem inceleme için beyine hem de ani tepki için motor nöronlara iletilir. Bu devredeki motor nöronlar, aktive edilen gerilme reseptörlerinin yer aldığı adaleyi hakimiyet eden, motor nöronlardır.
Reseptörlerden gelen sinyaller, motor nöronun impuls çıkartma süratini artırırlar ve adaleler -bu gidişat için ekstensörler- çekiç başının doğurduğu ek “yükü” karşılamak için kasılırlar. Bu tip bir otomatik ayarlama, olumsuz geri bildirime bir misaldir. Gelen duyu sinyalinde bir farklılık, kendi kendini düzenleyen bir tepki doğurur ve bu yolla farklılık ortadan kaldırılarak sistem sıradan vaziyetine döner. Bu misalde ekstensör, adalenin gerilme reseptörlerinden gelen sinyallere bir tepki olarak kasılması, adalenin boyunun kısalmasına ve böylece reseptörü uyaran gerilmenin ortadan kalkmasına ve duyu sinyalinin kesilmesine yol açar. Diz kapağı refleksi organizma farkında olmadan otomatik olarak konumlanmayı postür ayarlar.
Bu çok kolay refleksleri bir model olarak kullanarak omurgalıların spinal refleks arklarıyla alakalı muhtelif genellemeler yapabiliriz:
1. Emin bir refleks arkında duyu bilgisini omuriliğine taşımak üzere hiçbir zaman birden fazla nöron bulunmaz ama bu bir nöron uzun olmalıdır tabi ki aynı işlevi yapan buna eş çok rakamda nöron yan yana bulunabilir.
2. Duyu nöronunun hücre gövdesi daima omuriliğin dışında, bir dorsal kök gangliyonunda yer alır.
3. Duyu nöronlarının aksonları, omuriliğe daima dorsal sırt tarafından girerler.
4. Motor nöronların aksonları omuriliğin daima ventral alt tarafından çıkarlar. Diz kapağı refleksinde rol oynayan duyu ve motor nöronları, aynı asap içinde; fakat ters güzergahlarda impuls taşıyarak yer alırlar.
Hem duyu hem de motor lifleri taşıyan asaba, karmaşık asap denir. Omurilik ile iletişimli olan tüm asaplar karmaşık asaplardır. İnsanda bu asaplar 31 çifttir ve bunların her biri omiriliği terk ettikten sonra tekerrür tekerrür dallanarak, bedenin başın altında kalan bir hayli bölgesine asap veren, daha minik asapları oluştururlar. Öbür yandan bazı asaplar, omuriliğe bağlanmak yerine doğrudan beyine bağlanırlar. İnsanda bu kraniyal asaplardan 12 çift bulunur. Bunların kimileri yalnızca motor, kimileri yalnızca duyu, kimileri de karmaşık asaplardır.
Bedenimizde çok az rakamda refleks yolu yalnızca iki nöron kapsar. Genellikle en azından bir internöron, duyu nöronu ile motor nöron arasında yer alır ve devrede çok daha fazla rakamda internöron bulunabilir. Bu internöronların rakamı, bir tepkinin ne kadar süratli verilmesi gerektiği ile ne kadar duyu entegrasyonu ve adale koordinasyonu gerektiği arasındaki balansa bağlıdır.
Usta yakalanması ehemmiyetli olan şudur ki bir refleks arkı, ister az rakamda ister çok rakamda nöron kapsasın, öbür asap yolları ile iki tip iletişim yapar. Birincisi beyine daima bilgi iletir ve buradan tepkiyi önleyici ya da artırıcı komutlar çıkartılır. Misalin hekimin dizinizi vuracağını öğrenirseniz ve tepkiyi modifiye etmek üzere zorunlu komutları vermek için yeterli zamanınız da varsa, şuurlu olarak tepkiyi inhibe edebilir ya da mübalağalı olarak verebilirsiniz.
İkinci tip iletişim öbür refleks arklarıyla olanlardır. Bir an için geri sürükleme refleksinin elde değil de ayakta alana geldiğini düşünün. Üryan ayakla yürüyorsunuz ve sağ ayağınızı bir dikene bastınız. Ayaktaki sızı reseptörlerinden çıkan impulslar, duyu nöronları süresince süratle yukarıya, omuriliğe iletilirler, burada uygun motor nöronları uyarırlar ve alta, bacak adalelerine fleksörleri uyarmak, ekstensörleri inhibe etmek üzere impulslar sevk edilir. Aynı zamanda internöronlar omuriliğin karşı tarafında öbür bacakla alakalı bazı devrelere de ileti yollarlar. Bunun neticesinde üzerine binmesi beklenen fazla yükü karşılamaya müteveccih olmak üzere, bu bacakta refleks bir gerilme alana getirilir. Sağ ayak yerden kaldırılırken, sol bacaktaki gerilme reseptörleri, yük aşırısını daha iyi karşılamak için kendi devrelerindeki hakimiyeti ele alırlar. Fakat tek bacak üzerinde balansı sağlamak için yeni bir problem ortaya çıkar. Bilekteki adaleleri de kapsayan ek refleks arkları aktive olurlar ve böylece vaziyeti karşılamak üzere bir dizi bağımsız devre işe karışır.
Bunlar olurken, şüphesiz, internöronlardan kimileri beyine bilgi iletirler. Bilginin bir kısmı beyinin genel şuurumuzla alakalı kısımlarına giderek, dikene basan bireyin daha “geniş çerçeveli bir cingözlülük” ve dikkat gidişatında olmasını sağlar ki buna, duyarlılaştırma harekâtı denir. Öbür bazı iletiler de beynin şuurlu motor hakimiyetini koordine eden bölgesi olan serebelluma sevk edilir. Şayet refleks arkları gidişata uygun değilse ya da başka bir tavır gösterilmek üzereyse serebellum, adalelere giden komutları işleyip zorunlu tepkilerin verilmesini sağlar.
Refleks devreleri muhtelif kolay tepkileri hakimiyet ve koordine edebilir ve bazı tutumların otomatik ince ayarını yapabilir. Bu tutumlardan biri olan yürümede hareketler, beden ağırlığı ritmik olarak yer değiştirdikçe kesintisiz olarak ayarlanmalıdır. Bir Hayli hayvanda, daha karışık tavır şekilleri değişik yollardan orijin alır.