Abdurehim Gheni Uygur – bitterwinter.org
Şiir ve eğitim yoluyla ulusal bir Uygur vicdanı oluşturmaya çalışan bir yazar, doksan yıl önce Çinli bir diktatör tarafından idam edildi.
Dün, 13 Mart, dünyanın dört bir yanındaki Uygurlar, 1933’te Sheng Shicai hükümeti tarafından trajik bir şekilde başı kesilen ünlü Uygur şairi Abdulhaluk Uygur’un ölümünün 90. yıldönümünü andı. Şair, hayatını Uygur halkının özgürlüğüne adadı.
Abdulhaluk Uygur, 9 Şubat 1901’de bölgeyi MS 848’den 1369’a kadar yöneten İdikut Uygur hanedanının eski başkenti Turfan’da doğdu. Abdulhaluk Uygur, iyi eğitimli bir ailenin çocuğuydu. 5 yaşında zaten okuma yazma biliyordu ve 12 yaşında bir dini okula gitmeye başladı, burada Arapça ve Farsça öğrendi ve klasik şairlerle de tanıştı.
1916’da dedesi Micid Hacı ile iş için Rusya’ya gitti ve bu fırsatı Rusça öğrenme fırsatı buldu. Turfan’a döndükten sonra bir Çin okuluna gitti, burada dili öğrendi ve Çin klasik ve modern edebiyatı hakkında belirli bir bilgi edindi. Hayatının bu noktasında cehalete karşı savaşmaya ve çabalarını bilime dayalı bilgi yoluyla Uygur toplumunu reforme etmeye adamaya karar verdi.
1923’te Abdulhaluk Uygur, ünlü Uygur reform öncüsü Mehsud Muhiti ile birlikte Rusya’ya ikinci kez gitti. Üç yıl boyunca farklı bilim dallarında öğrenim gördü ve araştırmalar yaptı. Bu dönemde Puşkin, Tolstoy ve Gorki’nin eserlerini okuma fırsatı buldu. Rus Ekim Devrimi’ni izleyen siyasi durum onu çok etkiledi.
1926’da Rusya’dan döndükten sonra “Yeni Eğitim” olarak bilinen eğitim reformunu başlattı. Bir yayınevi kurdu, gazete ve dergiler basıp dağıttı. Faaliyetleri, bölgenin sözde valisi Çinli savaş ağası Sheng Shicai tarafından hemen kısıtlamalarla karşılaştı. Ancak Abdulhaluk faaliyetlerini hiçbir zaman durdurmadı. Arkadaşları ve reformcu arkadaşlarının işbirliğiyle, ertesi yıl Yingi Sheher kasabasında bir “Yeni Okul” açmasını sağlayan bir Uygur eğitim fonu kurdu. Kısa süre sonra Kuwuk kasabasında ve bir yıl sonra da Turfan’da bir okul daha açtı.
Bu yıllarda Abdulhaluk Uygur, bölgedeki Uygur halkını uyandıran devrimci şiirler yazarken, aynı zamanda Çinli savaş ağaları arasında endişelere yol açtı. Sömürge hükümeti onun şiirlerini yasakladı ve insanların onları okuması yasaklandı. Kasım 1932’de Abdulhaluk Uygur en devrimci şiirleri olan “Oyghan” ve “Gul Achil”i Uygur dilinde beyaz kumaş üzerine yazdı ve sokaklara asarak Uygurları Çin sömürge işgalcilerinin vahşetine karşı çıkmaya çağırdı.
Aralık 1932’nin başlarında, Turfan ve Kumul’daki Uygur çiftçiler, Uygur anavatanında Çin’in yıllarca süren acımasız baskısına son verilmesi çağrısında bulunarak Çinli işgalcilere karşı silahlı ayaklanmalar başlattı.
Uygurların acımasız bir katili olarak anılan Sheng Shicai, ayaklanmayı bastırmak için Kumul’a gitti, ancak silahlı çatışmada başarısız oldu. Urumçi’ye geri çekilirken, Rozi Molla adlı bir hainin yardımıyla Abdulhaluk Uygur ve arkadaşlarını tutukladı. 13 Mart 1933’te, 32 yaşındaki vatansever şair Abdulhaluk Uygur, Turfan sokaklarında on yedi kişiyle birlikte Sheng Shicai tarafından acımasızca başları kesildi.
Abdulhaluk Uygur, ölümünden hemen önce, kılıç boynundayken bile dimdik durdu ve Çince ve Rusça olarak Çin karşıtı sloganlar attı: “Özgürlük !!!”, “Bağımsızlık !!!”
Şairin kana bulanmış, yürek burkan şiiri “Oyghan” (Uyanış) ve kurtuluşa adanan “Gül Achil” şiiri bugüne kadar Türk milletinin gururunun, milli vicdanının ve ilham desteğinin bir parçası olmaya devam ediyor.