Yazımızda bahsedeceğimiz farklı ülkelerde kullanılan farklı elektrik priz yapılarına, yurtdışına seyahat eden kişiler rastlayacaktır. Özellikle ilk defa yurtdışı seyahati gerçekleştiren kişiler gittikleri yerlerdeki priz uyumsuzluğu nedeniyle elektronik cihazlarını şarj edemeyerek, uyumlu bir cihaz veya aparat elde edene kadar bir süre mağduriyet yaşayacaktır.
Bu durum sadece gittiğiniz ülkede bir otel odasında değil, o ülkenin havalimanında da karşılaşacağınız bir durumdur. Elektronik bir cihazınızı şarj etmek istediğiniz, prizde iki deliği olan yuvarlak çıkışlar, iki delikli veya üç delikli dikdörtgenimsi çıkışlar görebilirsiniz.
Dünyanın dört bir yanındaki evlere elektrik sağlaması amacıyla son 140 yılda binlerce sistem inşa edildi fakat hâlâ Dünyada bulunan 750 milyon insanın her 10 kişiden biri olacak şekilde elektriğe erişemiyor. Elektriğe ulaşan %90’lık kesim için konuşacak olursak; bu kesim, 15 farklı türde ev tipi elektrik prizi kullanıyor.
Elektrik Prizleri Nasıl Çalışır?
Yukarıda üç farklı tipte fiş tipi ve bu fiş tiplerine uygun elektrik prizleri görüyorsunuz, bunların neden aynı olmadığını anlamak için; bir fişin nasıl çalıştığını bilmemiz gerekiyor. Bir prizde genel olarak ifade edilen; sağ taraf “sıcak“ taraf sol taraftaki yuva ise “nötr“ taraftır. Bu yuvaların isimleri her ülkedeki yerel halk dilinde değişiklik gösterebilir fakat önemli olan bu alanların ne işe yaradığını bilmektedir.
Bir lambayı prize takıp açtığınızda, elektrik akımının akmasına ve lambayı yakmasına izin veren bir devreyi tamamlar. Akım, “sıcak” taraftan lambanın içinden akar ve “nötr” tarafa geri döner. Çıkışın ortasında yer alan üçüncü açıklığa ise “toprak” denir. Fişte bir sorun olursa veya taktığınız elektronik cihazdaki bir kablo gevşerse, sizi elektrik çarpmasından korumaya yardımcı olur. Bu özelliğe topraklama denir. Topraklama, normalde onu taşıyan tellerden elektrik akımı kaçarsa, onu merkez açıklıktan toprağın derinliklerine gömülü bir çubuğa götürür.
Akımı kablolardan geçirmek için elektrik sistemleri voltaj denen bir basınç yaratır ve voltaj ne kadar yüksek olursa, basınç o kadar yüksek olur.
Elektrik Şebekesinin İnşası
Thomas Edison, George Westinghouse ve Nikola Tesla gibi mucitler sayesinde ilk modern iletim şebekesi, 1880’li yıllarda ABD’de kurulduğunda; evlere verilen voltaj 110 volttu. O günün şartlarında elektrik ile çalışan şeyler özellikle ışıklar, en iyi 110 voltta çalışıyordu. Ancak zamanla diğer ülkelerde elektrik şebekelerini kurarak bazı iyileştirmeler yapmaya başladılar. Avrupa’daki bu şirketler, 110 volt yerine 220 voltta güç sağlamanın maliyetinin daha ucuz olduğunu fark ettiler.
Elektrik şirketleri; daha yüksek bir voltajda aynı gücü daha az akımla sağlayabildi ve daha az akım, daha ince kablolar kullanılmasına izin veriyordu. Elektrik kabloların için kullanılan bakır kablolar pahalı olduğu için, daha yüksek voltaj, paradan tasarruf sağlanmasına imkân verdi.
Elektrik Prizlerindeki Yenilikler
Elektrik şebekesi inşaları ve evlere daha yüksek voltajda güç sağlama yeniliklerini, yıllar içerisinde elektrik prizlerindeki değişimler izledi. İnsanlar fişin prize daha güvenli oturmasını sağladıklarını düşündükleri; yuvarlık pimlerin olduğu fişler ile bir başka yeniliğe adım attılar.
Elektrik şebekelerinin ilk adımını atan ABD’de ilk başta topraklama pimi bulunmayan ve sadece iki tırnaktan oluşan girişler vardı. Yapılan çalışmalar ile 1920’lerde topraklama pimi keşfedildi ve ardından bu gelişme için diğer birçok ülke hemen adım attılar. Ancak topraklı fişlerin bir alternatif olmaktan çıkıp, kural haline gelmesi 1971’li yılları buldu.
Farklı ülkelerde farklı elektrik prizlerinin olma nedenine gelecek olursak; bu yenilikleri ülkelerin farklı zamanlarda benimsemelerini gösterebiliriz. Aslında Dünya’da elektriği olan her yerin tek bir küresel standardı benimsemesi, farklı fiş tiplerinin önüne geçecekti. Fakat bu standardı hali hazırda kullanmayan ülkelerin; satış noktalarını, bina inşa etme biçimlerini ve hatta belirli aletleri üretme biçimlerini değiştirmeleri için milyarlarca dolar harcamaları gerekecekti ve bu ülkeler parayı bu standarda harcamak yerine başka şeylere harcamayı tercih ettiler.
Sonuç olarak, ülkeler küresel bir standart fikrini destekleyebilir, ancak hiç kimse kendi standartlarını değiştirmek istemez. Bu nedenle, yakın gelecekte bir seyahate hazırlanıyorsanız, gideceğiniz ülkedeki prizlere uyumlu olan adaptörlerinizi veya ek aparatlarınızı yanınıza almayı unutmayın.