Kızıl Kmerler 1975’te iktidarı ele geçirdiğinde Yath Run sadece dokuz yaşındaydı.
Pol Pot’un güçlerinin zaferi, Yath Run’ın ebeveynlerinden ayrıldığını ve Kamboçya’nın kırsal kuzeybatı Battambang eyaletindeki bir çocuk çalışma kampına gönderildiğini gördü.
On yıllar sonra, Yath Run’ın öfkesi, onu ailesinden ayıran ve politikaları ve tasfiyeleri dört yıldan kısa bir sürede iki milyon insanın ölümüne yol açan rejime karşı dinmedi.
Phnom Penh’deki Kızıl Kmerler Savaş Suçları Mahkemesi’nin Perşembe günü verdiği ve eski rejim devlet başkanı Khieu Samphan’ın soykırım ve insanlığa karşı suçlardan müebbet hapis cezasını onaylayan nihai kararı öncesinde yaptığı konuşmada, hapiste geçirilen bir ömür yeterli değildi.
56 yaşındaki Yath Run, “200 veya 300 yıl hapis cezasını hak ettiler ve cesetleri bile hapis cezaları bitene kadar kelepçeli olmalı” dedi.
Kızıl Kmer liderlerinin cezası ölümle de devam etmeli; akrabalarından hiçbirinin – hatta çocukların bile – cenazelerine katılmasına izin verilmemesi gerektiğini söyledi ve hükümetin sadece rejimin liderliğinin kalıntıları için belirli bir mezar yeri belirlemesini önerdi.
Cenaze töreni yapmalarına izin verilmemeli çünkü rejimleri sırasında masum insanlar katledildi ve cesetlerinin yatacak tabutları yoktu” dedi.
Khieu Samphan’ın temyiz başvurusunun, savaş suçları mahkemesinin resmi adı olan Kamboçya Mahkemelerindeki (ECCC) Olağanüstü Daireler tarafından reddedilmesi, BM destekli mahkemenin 16 yıllık çalışmasının nihai kararı oldu.
Mahkeme, mahkumiyetini ve müebbet hapis cezasını “altta yatan olayların trajik doğası ve Khieu Samphan’ın yol açtığı zararın boyutu da dahil olmak üzere tüm koşullar ışığında” onayladığını söyledi.
Bazıları, mahkemeyi beş kıdemli Kızıl Kmer liderini suçlamak için on yıldan fazla bir süre aldığı ve 330 milyon dolardan fazla harcadığı ve sadece üçünü başarılı bir şekilde mahkum ettiği için eleştirdi. Diğerleri, Kamboçya’da Kızıl Kmerlerin kabusundan kurtulma çalışmalarının mahkemenin yasal çalışmalarını tamamladıktan çok sonra da devam edeceğini söylüyor.
Pol Pot rejiminin 91 yaşındaki eski devlet başkanı Khieu Samphan, parmaklıklar ardında rejimin hayatta kalan tek üst düzey lideri.
Rejimin kendine özgü ‘Kardeş No 1’, Pol Pot, adalete teslim edilemeden 1998’de öldü.
‘2 Numaralı Kardeş’ olarak bilinen ve rejimin baş ideologu Nuon Chea, insanlığa karşı suç ve soykırım suçlarından mahkeme tarafından iki müebbet hapis cezasına çarptırıldı. 2019 yılında öldü.
Eski Kızıl Kmer dışişleri bakanı Ieng Sary, insanlığa karşı suç işlemekle suçlandı, ancak 2013’te davası tamamlanmadan önce sağlık sorunları nedeniyle öldü.
Rejimin eski sosyal eylem bakanı ve Pol Pot’un baldızı olan eşi Ieng Thirith de suçlandı, ancak daha sonra akıl sağlığı gerekçesiyle yargılanmaya uygun olmadığına karar verildi. 2015 yılında öldü.
Daha çok ‘Duch’ olarak bilinen Kaing Guek Eav, Phnom Penh’deki S-21 hapishanesi ve işkence merkezinde işlenen vahşet nedeniyle 2010 yılında insanlığa karşı suçlardan hüküm giymişti. Duch 2020’de öldü.
sıkıntılı anılar
Kamboçya Dokümantasyon Merkezi tarafından yürütülen yeni bir araştırmaya göre, Kızıl Kmerlerin çöküşünden 40 yıldan fazla bir süre sonra, hayatta kalanlar hala o döneme ait anılarından rahatsız oluyorlar. [DC-CAM]ülkenin önde gelen araştırma kurumu, Khmer Rouge döneminin olaylarını arşivliyor.
Ağustos 2021 ile Ağustos 2022 arasında hayatta kalan 31.000’den fazla kişiyle yapılan bir ankete göre, ankete katılanların yüzde 87’si geçmişe dair sıkıntılı anıları olduğunu bildirdi.
DC-CAM Direktörü Youk Chhang, bu hatıraların hayatta kalanlarda “yankılandı” ve “araştırmaya katılanların yüzde 25’i, kırk yıldan fazla bir süre önce olmasına rağmen hala bu dönemin kabuslarını gördüklerini bildirdi” diye yazdı.
Savaş suçları mahkemesinin sonucunu yansıtan Youk Chhang, sürecin hayatta kalan her biri için kişisel olduğunu, ancak yasal sürecin Kamboçyalıların olanlarla ilgili daha açık olmasına izin verdiğini söyledi.
Bu açıklık onların kendi kişisel ve kolektif geçmişlerine daha derinden bakmalarına izin vermişti. Kümülatif olarak, bunun insanların sorunları daha açık bir şekilde ele almaya istekli olmalarına neden olduğunu ve bunun gelecekte Kamboçya’ya yardımcı olacağını söyledi.
DC-CAM ayrıca, ankete katılanların yüzde 47’sinin mahkemenin çalışmalarını takip ettiğini, yüzde 51’inin ise izlemediğini tespit etti. Mahkeme hakkında ne düşündükleri sorulduğunda yüzde 81 gibi şaşırtıcı bir oran “iyi/memnun” yanıtını verirken, “iyi değil/memnun değil” yanıtını verenlerin oranı yüzde 8’dir.
Mahkemenin bireye ve daha geniş topluma katkısının ne olduğu sorulduğunda, ezici yanıt “adalet” oldu.
Eğitim aynı zamanda “genç neslin Kızıl Kmerlerin tarihini hatırlamalarına yardımcı olmanın ve böyle acımasız bir rejimin geri dönüşünü önlemenin” en önemli yolu olarak kabul edildi.
Mutabakat
Olağanüstü Adalet: Hukuk, Politika ve Kızıl Kmer Mahkemeleri kitabının yazarı Craig Etcheson, “Benim için ortaya çıkan en önemli şey, mahkemenin ulusal uzlaşma üzerindeki etkisiydi” dedi.
2006’dan 2012’ye kadar mahkemenin eş-savcı ofisinde de müfettiş olan Etcheson, mahkeme sürecinin Kamboçya toplumunda yeni konuşmalar başlattığını söyledi.
Etcheson, ebeveynlerin nihayet 1970’lerin sonundaki olaylar hakkında çocuklarıyla konuşabileceklerini söyledi. Daha önce olanlar hakkında neden konuşamadıklarını ve ayrıca neden belirli şekillerde davrandıklarını açıklayabilirler, dedi.
Al Jazeera’ya verdiği demeçte, mahkeme “ülkenin her köşesine ve kuytusuna” ve “toplumsal bölünmelerin ötesine” ulaştı.
TV yayını, yol gösterileri, sanat sergileri ve performanslar aracılığıyla mahkemenin amacını açıklamak için sosyal yardım vardı.
Rejim döneminde Kamboçya tarihiyle ilgili önemli modüllerin okul müfredatına eklendiğini ve yaklaşık 100.000 Kamboçyalı mahkemenin işlemlerini ziyaret ettiğini söyledi.
2006-2009 yılları arasında mahkemenin halkla ilişkiler dairesi başkanı olan Helen Jarvis, Kamboçya’nın kırsal bölgelerine savaş suçları mahkemesi hakkında bilgi dağıtmak için ilk kez seyahat ederken, insanların nasıl tepki vereceği konusunda gergin olduğunu hatırladı.
Kızıl Kmerlerin eski sıradan üyeleri, hareketin 1990’ların sonlarında sona ermesinden bu yana şehirlerde, kasabalarda ve köylerde sessizce yaşıyorlardı, çünkü savaşçılara hükümete kaçma ya da tutuklanma seçeneği verildi ve askeri kaleleri olarak Phnom Penh’in yetkisini kabul etti.
Jarvis, “Başlangıçta çok tereddüt ettim, nasıl karşılanacağımızı merak ettim,” diyerek şaşkınlığına ekledi, ekibinin bu geziler sırasında bir kez bile düşmanlık veya olumsuzlukla karşılaşmadığını ekledi.
“Bence en başından beri özellikle kırsal topluluklarda coşkuydu. Ancak bence bunu gerçekten iyi yapmak için yeterli finansmana sahip değildik” dedi.
Kitlesel suçların işlendiği bir ülkede ulusal personelin uluslararası BM personeliyle işbirliği yaptığı ilk hibrit savaş suçları mahkemesi olan mahkeme, halka erişimi ve mağdurların yasal takibata katılımıyla hatırlanacak, ancak kendisinin de hiçbir şey hissetmediğini söyledi. İlk planlamada bölgeye yeterli finansman veya personel sağlanmıştı.
“Gerçekten ironik – bunlar iki büyük boşluktu. Ama bana göre en önemli miras onlar oldu.”
ilerlemek
Mahkemenin başarılı olup olmadığı sorulduğunda, DC-CAM’den Youk Chhang, soykırımla uğraşırken ve iki milyon insanın ölümünü tartışırken “başarı”nın asla kullanılacak bir kelime olmadığı konusunda uyardı.
Mahkeme sürecinin en önemli kısmının, hayatta kalanların yargılamaya dahil edilmesi olduğunu belirterek, mahkemenin “insanların katılmasına, hemfikir olmasına ve aynı fikirde olmamasına” ve “kişisel olarak kapatmaya” izin verdiğini de sözlerine ekledi.
“Bazılarının mahkemeyi sevmemesine rağmen, insanların kendilerini ifade etmelerine izin verdi. [their criticism] – bu da mahkemeyi daha sağlıklı kılıyor” dedi.
Mahkeme adalet, kovuşturma ve mahkumiyet açısından önemli olsa da, Youk Chhang soykırımdan sonra yapılacak daha çok şey olduğunu söylüyor.
“Mahkeme tarih dairesi veya danışmanlık hizmeti değildir” dedi. “Mahkeme gittikten sonra devam eden şey bu.”
Genç Khlout Sopoar, BM destekli savaş suçları mahkemesinin Kamboçya’daki çalışmalarına başlamasından bir yıl sonra doğdu.
Sopoar, rejim ve sonrasında yaşayan önceki nesillerin acılarını veya travmalarını asla yaşamadı.
Yine de 15 yaşındaki öğrenci, suçların büyüklüğü, cezaları ve uzlaşılması gerektiği konusundaki kararlarında çok netti.
Rejimin hayatta kalan son kıdemli lideri Khieu Samphan’ın ömür boyu hapis cezasını hak ettiğini söyledi.
Ve rejimin hayatta kalanları mahkemenin sunduğu adaleti kabul etmelidir.
Sopoar, “Kızıl Kmer rejimi tarafından işlenen vahşetin çok büyük olduğunu düşünüyorum” dedi.
Ancak mağdurlar cezayı kabul etmeli” dedi.
Sopoar ve milyonlarca Kamboçyalı için yasal işlemlerin sona ermesi, ilerlemek için bir zaman olduğunu gösteriyor.