Bilişsel terapi yaklaşımı kelime anlamı olarak ele aldığımızda; bilişsel “düşünmek, analiz etmek” kelimesini çağrıştırıyor. Terapiyi ise “tedavi” olarak ele alabiliriz. Yani bu yaklaşıma göre psikolojik problemlerin anlaşılması, analiz edilmesi ve çözümlenmesinde bizim duygulara, düşüncelere ve davranışlara odaklanmamız gerektiğini vurgular.
Bu yaklaşıma göre; düşüncelerimiz, duygularımız ve davranışlarımızla doğrudan bağlantılıdır. Dolayısıyla herhangi bir durumu analiz edebilmek için özellikle düşüncelere ve davranışlara, kontrol edebileceğimiz noktalara, odaklanırsak belli sorunları da çözümleme şansımız olacağı düşüncesini desteklemektedir.
Bilişsel davranışçı terapi (BDT) çocuk ve ergenlerde psikopatolojilerin tedavisi ve önlenmesinde sık kullanılan, kanıta dayalı bir terapi yöntemidir. BDT insan davranışlarını, psikopatolojilerini temel olarak bilişsel ve davranışsal kuram çerçevesinden açıklamaya çalışır. Düşüncelerimiz, duygularımız ve davranışlarımız arasındaki ilişkiye vurgu yapar. Yapılandırılmış, amaca yönelik bir terapi yöntemi olmasına rağmen terapotik ilişkiyi de önemser. Çocuk ve gençlerde psikopatolojilerin tedavisinde uygun teknikler kullanılarak uygulandığında oldukça etkilidir. Anksiyete bozuklukları, depresyon, yıkıcı davranış bozuklukları, dışa atım bozukluklarının tedavisinde kullanılabilir.
BDT insan davranışlarını, psikopatolojilerini temel olarak bilişsel ve davranışsal kuram çerçevesinden açıklamaya çalışır.
BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI YAKLAŞIM
- DAVRANIŞÇI YAKLAŞIM
Davranışçı yaklaşımı benimseyen kuramcılara göre, insan psikolojisinin konusu insan davranışlarıdır ve kuramsal amaç, davranışı tahmin ve kontrol etmektedir. Tekrar eden olumsuz davranışlar varsa bu davranışların incelenmesini öngörür. Deneysel alt yapısı bulunan bu kuram ölçülebilir ve gözlenebilir davranışlara odaklanmaktadır.
İç gözlemin kullanılmasının bilime aykırı olduğunu söyleyen Ivan Pavlov, Skinner ve Watson davranışçı kuramın öncüleri olmuştur.
Davranışçı yaklaşıma göre, psikolojik rahatsızlıkların tümü aslında yanlış kazanılmış huylar topluluğudur. Uyumsuz davranışlar öğrenilmiş davranışlardır. Bu davranışların üzerine odaklanıp sağaltım teknikleri uygulanırsa iyi sonuçlar alınabilir.
Bilişsel-davranışçı terapilerin merkezinde davranışsal teknikler vardır. Terapi ile ilgili görüşler Pavlov ve Skinner tarafından oluşturulan klasik ve edimsel koşullanma ilkeleri üzerine oluşturulmuştur. Davranışçı yaklaşım, spesifik davranış bozukluklarının çözümü için öğrenme prensiplerine başvurulmasını belirtir. Çünkü davranışlar “deneme-yanılma, sosyal öğrenme, modelleme ve taklit gibi birçok yolla öğrenilir.
Davranışçı terapinin amacı uygunsuz davranışları ortadan kaldırarak etkili davranışları öğretmek, bu davranışı etkileyen faktörlere odaklanmak ve sorun olan davranışlarla ilgili neler yapılacağını bulmaktır.
Bunun için önce kişinin açıkça gözlemlenebilen davranışıyla ortaya koyduğu sorunu saptanır. Bireyin değiştirmesi amaçlanan davranış örüntüsü belirlendikten sonra, bu davranışın hangi durumlarda ortaya çıktığı ve davranışın sürdürülmesinden hangi etmenlerin sorumlu olduğu araştırılır. Bundan sonraki adım ise, kişinin edindiği yanlış davranışlarını değiştirilebilmesi için etkili olabilecek gevşeme eğitimi, sistematik duyarsızlaştırma, pekiştirme, model olma ve yüreklendirme gibi tekniklerin seçilmesi ve sistematik bir biçimde uygulanmasıdır.
DAVRANIŞ KURAMININ TEMELLERİ:
- Gözlenebilir ve ölçülebilir davranışlar üzerine odaklanma.
- Nedensel olaylara ve şimdiye odaklanma
- Deneysel, mantıklı ve nesnel şekilde davranışı betimlemeye odaklanma
- Davranışçılığın merkezindeki inanç, pozitif tepkilerin doğru kullanımı yoluyla davranışların değiştirilebildiğidir. Pavlov’ un deneyi burada etkilidir.
- Davranışsal amaçları başarmak için aşamalı olarak genişletilen kısa süreli ve kolay görevler söz konusudur. Sistematik duyarsızlaştırma olarak da adlandırılır.
- İlk değerlendirme üzerine odaklanma
BİLİŞSEL YAKLAŞIM
Tutum değiştirme modelidir. Davranışçı kuramın bir parçası olup sosyal öğrenme kuramına dayanır. Çevreyi yorumlama ve algılama sonucu davranışların oluştuğunu savunur. Yanlış algılama ve düşünceler sonucunda uygun olmayan davranışlar meydana gelir. Akıl ve duygular davranışları şekillendirir.
Bilişsel yaklaşım, irrasyonel inançlar, otomatik düşünceler, bilişsel yapılar ve yaşamın kişisel kuralları şeklinde tanımlanan bilinçli olunmayan süreçlerin olduğunu varsaymakta ve bunlar üzerinde çalışmaktadır.
Terapinin birinci odağı; fonksiyonel olmayan duygu, düşünce ve davranışları değiştirmektir.
Aaron Beck 1976 yılında bilişsel terapiyi keşfetmiştir. Bireyin nasıl hissettiğinin ve davrandığının temelinde düşüncelerinin olduğunu savunur. Bilişsel modelinin metodu bilişsel yeniden yapılandırmadır.
BİLİŞSEL TERAPİ YÖNTEMLERİ
- Bilişsel Teknikler
- Otomatik düşüncelerin tanımlanması ve açığa çıkarılması
- Otomatik düşünce kayıtları
- Otomatik düşünceleri doğrulama ve gerçekliği test etme
- Olumsuz inançların tanımlanması
- Olumsuz inançların değiştirilmesi
- Davranışsal Teknikler
- Aktivite programlama
- Beceri ve memnuniyeti oranlama
- Ruhsal durum izleme skalası
- Derecelendirilmiş görevler
- Bilişsel ve davranışsal provalar
- Aktivite izleme skalası
- Ev ödevi
- Gevşeme Teknikleri
- Tedavi protokolü
- Nüksü, kötüleşmeyi önleme
BİLİŞSEL TEKNİKLER
Başa çıkma beceri programları: Düşünce durdurma, Bilişsel yeniden yapılandırma, Stres aşılama, Meditasyon ve rahatlama, Biofedback
BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI YAKLAŞIMIN SOSYAL HİZMET MÜDAHALELERİNDE UYGULANIŞI
Sosyal hizmet mesleği, insanların iyilik durumunu geliştirmek için insan ilişkilerinde sorun çözmeyi, güçlendirmeyi ve özgürleştirmeyi amaçlayan ve bunu yaparken de birçok teoriyle bilikte insan davranışlarına ilişkin teorilerden yararlanmaktadır.
Bilişsel davranışçı yaklaşıma göre sosyal hizmet uzmanı Ellis’in bahsettiği olumsuz ve gerçek dışı düşünceleri, yani Beck’in deyimiyle otomatik düşüncelerin değiştirilmesini amaçlar
Bilişsel davranışçı sosyal hizmet uygulaması, müracaatçıların düşünce ya da davranış tarzlarını değiştirmeye odaklıdır.
BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI TERAPİ EĞİTİMİNE;
Psikolog, PDR, sosyal hizmet uzmanı ve psikiyatri hemşireliği unvanına sahip profesyoneller ve Aile Danışmanları, Psikoterapistler, Psikiyatristler, Aile Hekimleri başvurabilir.
Lisans eğitimi farklı olup da bu eğitime başvurmak isteyenler; Psikoloji, Klinik Psikoloji, Uygulamalı Psikoloji ve Psikolojik Danışmanlık alanlarında yüksek lisansını tamamlamaları gerekmektedir.
Bilişsel Davranışçı Terapi, aşağıda sayacağımız birçok sorunda aktif olarak kullanılabilmektedir.
- Anksiyete bozuklukları
- Obsesif kompulsif bozukluk
- Panik bozukluk
- Travma sonrası stres bozukluğu
- Yaygın anksiyete bozukluğu
- Depresyon
- Cinsel işlev bozuklukları
- Çift tedavileri ve aile terapileri
- Alkol ve madde kullanımı gibi bağımlılıklar
- Yeme bozuklukları
- Somatoform bozukluklar
- Sosyal fobi
- Özgül fobiler
- Tik gibi çeşitli davranış problemleri
- Yeme bozuklukları
Ayrıca aşağıda yer alan diğer durumlarda da tedaviye katkı sağladığı gözlemlenmiştir:
- Şizofreni
- İki uçlu bozukluk (Bipolar bozukluk)
- Öfke kontrolü
- Kişilik bozuklukları
- Ağrı kontrolü
- Çeşitli sağlık sorunlarına uyum sağlama
- Uyku bozuklukları
Bilişsel Davranışçı Terapiler uzman ve tecrübeli bir ekiple uygulanması gereken bir yöntemdir.