HALKLA
İLİŞKİLER
SEMPOZYUMU - 87
ANKARA ÜNİVERSİTESİ BASIN-YAYIN YÜKSEKOKULU TÜRKİYE VE ORTA DOĞU AMME İDARESİ ENSTİTÜSÜ
ANKARA ÜNİVERSİTESİ BASIN - YAYIN YÜKSEKOKULU YAYINLARI: 10 TÜRKİYE VE ORTA DOĞU AMME İDARESİ ENSTİTÜSÜ YAYINLARI: 221
BYYO
965Jk -VB
HALKLA İLİŞKİLER
SEMPOZYUMU • 87
Ankara, 20-21 Nisan 1987
\U05
ISBN 975-482-001-5
©Copyright: A.Ü. Basın - Yayın Yüksekokulu, 1988
Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü, 1.988
A.Ü. SİYASAL BİLGİLER FAKÜLTESİ VE BASIN - YAYIN YÜKSEKOKULU BASIMEVİ, ANKARA - 1988
S U N U Ş
ÜNİVERSİTELER İLE KAMUSAL VE ÖZEL KURULUŞLARIN BİLİMSEL İŞBİRLİĞİNE BİR ÖRNEK OLAN BU YAYININ OKUYUCUYA YARARLI OLMASI DİLEĞİYLE.
III
T E Ş E K K Ü R
Sempozyumun gerçekleştirilmesinde, aynı süre içinde açık tutulan "Anadolu Basınından Örnekler Sergisi"nin hazırlanmasında, bu yapıtın yayımlanma- sında emeği geçen ve katkıda bulunan A.Ü. BYYO ile TODAİE'nin akademik ve idarî personeline, Sem- pozyuma bildiri sunarak, oturum başkanı ve tartış- macı olarak katılanlara, Basın-Yayın ve Enformas- yon Genel Müdürlüğü ile Anadolu Basın Birliği ve Türkiye Halk Bankası ile Ankara Ticaret Borsası yetkililerine, ayrıca BYYO öğrencileri ile A.Ü. SBF ve BYYO Basımevi çalışanlarına içtenlikle teşekkür ederiz.
IV
İÇİNDEKİLER
AÇILIŞ OTURUMU BAŞKAN: Prof. Dr. Nermin ABADAN-UNAT
(Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi) 3 KONUŞMALAR :
• Prof. Dr. Tarık SOMER
(Ankara Üniversitesi Rektörü) 5
• Prof. Dr. Nuri TORTOP
(TODAlE Genel Müdürü) S
• Prof. Dr. Ferruh DİNÇER
(Ankara Üniversitesi Basın-Yayın Yüksekokulu Müdürü) 11 BİRİNCİ OTURUM
HALKLA İLİŞKİLERİN DOĞUŞU, GELİŞİMİ VE KURUMSALLAŞMASI BAŞKAN : Prof. Dr. Özcan ÖZAL
(Ege Üniversitesi Basın- Yayın Yüksekokulu Müdürü) 19 BİLDİRİLER:
• Betûl MARDİN
Halkla İlişkilerin ABD'de Gelişimi ve Avrupa'ya Girişi 21
• M. Alâeddin AŞNA
Halkla İlişkilerin Türkiye'de Benimsenmesi 27
• Dr. Mehmet TURAÇ
Türkiye'de Halkla İlişkiler Eğitimi Nasıl Olmalıdır? 31
• Doç. Dr. Yücel ERTEKİN
Halkla İlişkiler ve Meslekleşme Olgusu 35
TARTIŞMA 47 İKİNCİ OTURUM
TÜRKİYE'DE HALKLA İLİŞKİLER UYGULAMALARI VE SORUNLARI BAŞKAN: Prof. Dr. özdemir AKMUT
(Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi) 53 V
BİLDİRİLER :
• Dr. Selçuk YALÇINDAĞ
Kamu Sektöründe Halkla İlişkiler Uygulamaları ve Sorunlarının Genel
Görünümü 55 tt Prof. Dr. Osman TEKİNEL
Üniversitelerde Halkla İlişkiler Uygulamaları 85
© Yard. Doç. Dr. Hikmet SEÇİM
Hastanelerde Halkla İlişkiler ve Sağlık Hizmetleri Temel Kanun Tasarısı 97
TARTIŞMA 111
ÜÇÜNCÜ OTURUM
ÖZEL SEKTÖRDE HALKLA İLİŞKİLER UYGULAMALARI VE SORUNLARI BAŞKAN : Prof. Dr. Osman TEKİNEL
(Çukurova Üniversitesi Rektör Yardımcısı) 117 BİLDİRİLER:
• Sunuk PASİNER
özel Sektör ve Halkla İlişkiler 119
• Kemal DOĞANCALI
Bankacılıkta Halkla İlişkiler Uygulamaları 125 TARTIŞMA , 131
DÖRDÜNCÜ OTURUM
HALKLA İLİŞKİLERDE ARAÇLAR VE ARAŞTIRMA BAŞKAN: Prof. Dr. İsmet GİRİTLİ
(Marmara Üniversitesi Basın-Yaym Yüksekokulu Müdürü) 133 BİLDİRİLER:
• Doç. Dr. Aysel AZİZ
Halkla İlişkiler ve Sözlü Basın 135
• Doç. Dr. Oya TOKGÖZ
Gazetecilik-Halkla İlişkiler İlişkisinde Yazılı Basının Rolü ve Önemi 141
• İbrahim ÇAMLI
Halkla ilişkilerde Araştırma Yöntemleri-Teknikleri ve Sınırları 147
• Yard Doç. Dr. Mehmet KÜÇÜKKURT
Halkla İlişkilerde Araştırma Yöntemleri ve Değerlendirme 155
TARTIŞMA 173
BEŞİNCİ OTURUM
HALKLA İLİŞKİLERDE KURAMSAL SORUNLAR BAŞKAN: Doç. Dr. Ömer BOZKURT
(TODAİE Öğretim Üyesi)
BİLDİRİLER:
• Dr. Haluk GÜRGEN
Halkla İlişkiler Faaliyeti Olarak Sosyal Reklamlar 177
• Dr. Muharrem VAROL
Siyasal Alanda Halkla İlişkiler 187
• Doç. Dr. Niyazi ÖKTEM
Halkla İlişkilerin Sınırları 191
• Dr. Birkân UYSAL-SEZER
Bir Halkla İlişkiler Kuramı Olabilir mi? 197
PANEL
TÜRKİYE'DE HALKLA İLİŞKİLERİN GELİŞMESİ İÇİN YAPILABİLECEKLER
BAŞKAN: Prof., Dr. Nuri TORTOP
(TODAİE Genel Müdürü) P 225 KONUŞMACILAR:
• Ruhman AKİL 227
® M. Alâeddin AŞNA 231
• İbrahim ÇAMLI 232
• Doç. Dr. Yücel ERTEKİN 233
• Doç. Dr. Niyazi ÖKTEM 233
• Canan USMAN 234
• Dr. Birkân UYSAL-SEZER 235
TARTIŞMA 237 DEĞERLENDİRME VE KAPANIŞ
• Prof. Dr. Ferruh DİNÇER 241
vn
AÇILIŞ OTURUMU
BAŞKAN:
Prof. Dr. Nermin Abadan-UNAT
Prof. Dr. NERMİN ABADAN - ÜNAT
Çok değerli Ankara Üniversitesi Rektörü, öğretim üyeleri, Sayın, A.Ü. Basın-Yayın Yüksekokulu Müdürü Prof. Dr. Ferruh Dinçer Bey, de- ğerli gençler:
Bu onurlu görev bana nasıl teveccüh edildi diye düşünürken, kendi kendime dedim ki, herhalde, Ferruh Bey, eski SBF Dergilerini karıştırıp, 1955 yılında "halkla ilişkiler" üzerine yazmış olduğum makaleyi görmüş olacak. Belki, ondan dolayı bana bu görevi verdi. Fakat, "halkla ilişkiler"
kavramını, belki, tesadüfen yaşım dolayısıyla, ilk ben yazdıysam da, programa baktığınız zaman görüyorsunuz ki, ondan sonra o kadar çok de- ğerli bilim adamı ve araştırıcı bu hususta yapıtlar vermişlerdir. Kavram çok çabuk gelişti, serpildi, ürünlerini verdi ve bu sempozyumda, bunla- rın gayet güzel bir şekilde, kronolojik sıra ile gelişimini ve getirdiği so-
runları göreceğiz. ı Şimdi, gündemimiz gereğince, ilk konuşmayı yapmak üzere, A.Ü.
Sayın Prof. Dr. Tarık Somer'i rica ediyorum.
3
HALKLA İLİŞKİLER SEMPOZYUMU - 87
Açış Konuşması: 20 Nisan 198?
Prof. Dr. Tarık Somer Ankara Üniversitesi Rektörü
Sayın Davetliler,
Üniversitemiz Basın Yayın Yüksek Okulu ve Türkiye ve Orta Doğu Amme idaresi Enstitüsü tarafından ortaklaşa tertip edilen "Halkla ilişkiler Sempozyumu - 87"nin açılışında sizlere hitap etmek benim için bir gurur vesilesidir. Sempozyumun ülkemize ve milletimize hayırlı ve uğurlu olmasını, ekonomik ve sosyal hayatımızın gelişmesine katkılarda bulunmasını içtenlikle dilerim.
Bir şahsın veya kuruluşun çevresiyle olan münasebetlerini açıklığa kavuşturmak veya bu münasebetleri geliştirmek amacıyla yürüttüğü faaliyetlerin tümüne "Halkla ilişkiler" diyoruz. Bu konu şüphesiz tari- hin derinliklerine kadar inmektedir. Bununla beraber, uygulama alanı ge- niş ve bağımsız bir konu haline gelişi, I. Dünya Savaşından sonralara rastlar.
19. Yüzyılın başlarında Amerika'daki gazetelerin pekçoğu para kar- şılığında yazılar yayınlayarak bazı şahıs ve kuruluşların haber sütunla- rında reklamlarını yapardı. Değersiz bir kişi övülür, seçimde kazandırılır, hisse senetleri alınmak istenen kârlı bir şirketin iflas etmekte olduğu et- rafa yayılarak panik yaratılırdı. Emlâkçılar, demiryolu şirketleri, politi- kacılar ve finans gurupları bu etik ve terbiye dışı yollardan geniş ölçüde faydalanıyorlardı. Para karşılığında yalan yanlış haberler yayınlatmak ve bundan sayısız çıkarlar sağlamak o kadar yaygınlaştı ki, 1890'larda ti- cari kuruluşlar ve politik dernekler "Yazışma Bürosu" adı altında kendi bünyelerinde birer büro kurmayı faydalı ve lüzumlu gördüler. 1900'larda New York'ta bu işleri tezgahlayan veya yürüten reklam menajerleri bir- denbire artmağa başlamıştı. Bunların çoğu eski gazetecilerdi. Halkın han- gi haberlerden hoşlandığım bildikleri için, reklam uğruna haberler uy- 5
duruyor ve bunları para karşılığında serbestçe yayınlıyorlardı. 1909'da Amerikan Gazeteciler Birliği'nin yaptığı bir etüdde, bu faaliyetlerde bu- lunan 757 kişi tesbit edilmişti. Bununla beraber, gazetecilerin aldığı pa- ralar, yayınladıkları sansasyonel haberler dolayısıyla gazete tirajmdaki artış, tatlı geliyor, neticede bu uygulama Amerika ve İngiltere'de sürüp gidiyordu.
20. Yüzyılın başlarında ticaret ve finans kuruluşlarının bu tutumuna karşı çıkıldığını görüyoruz; halka yalan ve yanlış haberler vererek şahsi çıkar sağlayanlara müsaade edilmemesi kararma varılmıştı. Buna karşı şiddetli tepkiler oldu. Mesela, Banker George F. Baker "ben istediğimi yaparım. Benim yaptığım halkı ilgilendirmez" demişti. Meşhur milyarder J.P. Morgan, "ben halka hiçbir şey borçlu değilim" ifadesinde bulunmuş- tu. Demiryolları kralı William H. Vanderbilt, "halkın canı cehenneme"
diyecek kadar ileri gidebilmişti. Halk ve iş çevreleri arasındaki bu çekiş- me meclis tahkikatlarına kadar vardı. Bu arada Henry Clews, yazdığı bir makalede, bankacılık ve sigortacılıkta gizlilik politikasına son verilmesi gerektiğine işaret ederek, bu gizlilik politikasının "halkın hissiyatını hiçe saymak anlamına geldiğini" belirtmişti.
Halkla ilişkilere ve kamuoyuna önem vermiyen zihniyet 20. Yüzyı- lın ilk senelerinde iflas etmiştir. Nitekim, 1906 yılında antrasit kömür ocakları işleten bir şirketler gurubuna müşavir tayin edilen Ivy L. Lee, gazetecilere şöyle söylüyordu; "Ben her olayı, her konuyu sizlere bütün açıklığı ile bildireceğim; bundan sonra gizlilik diye birşey tanımıyorum".
Bu sözlerle Lee, yeni bir inanç ve akıma öncülük etmiş oluyordu. Artık bütün iş kazaları, olaylar, işçi ve işverenle ilgili kararlar, anında gazete- lere bildiriliyordu.
1923 yılında Edward L. Bernays'ın yayınladığı "Kamu Oyunun Kris- talleşmesi" adlı kitabı, haber ve reklam fonksiyonlarını, sosyal sorumlu- luk duygusunu ve etik kurallarını dile getiren önemli bir eserdir. Bu ki- tap, "Halkla İlişkiler" tabirinin yerleşmesine öncülük etmiştir.
II. Dünya Savaşı sırasında ingiltere ve Amerika Hükümetleri tarafın- dan halkla ilişkiler daireleri kurulmağa başlanmış, bu dairelere müdür- ler tayin edilmiştir. Savaştan sonra Üniversite ders programlarına "Halk- la ilişkiler" derslerinin konulduğunu görüyoruz, ilk halkla ilişkiler okulu da Boston Üniversitesinde 1947 senesinde açılmıştır.
Şu hususu önemle belirtmek gerekir ki, halkla ilişkilerin ardında önemli bir felsefe yatar; bu da halk oyunun en üst düzeyde otorite oldu- ğu ve önem taşıdığı felsefesidir. Böylece, halkla ilişkilerin esas amacı, her türlü işlemde veya olayda iyi niyetin yerleştirilmesi, doğrunun dile geti- 6
rilmesi ve bu geleneğin yaşatılmasıdır. Herhangi bir olayın veya faaliye- tin açıklanmasında tahrif veya kısıtlama asla düşünülemez. Bu inanca bağlı kalan Amerika Birleşik Devletleri, Watergate ve İran'a silah satışı olaylarını kamu oyuna açıklanmaktan kaçınmamış, bu arada acaba dış politika veya milli güvenlik yara alır mı diye düşünmemiştir. Bu örnek- ler de gösteriyor ki, herhangi bir kuruluşun tasarladığı bir işin ilerde en az tenkide maruz kalabilmesi için önceden iyi planlanması ve kusursuz biçimde yapılması gerekir. Bu suretle halkla ilişkiler bir ilerleme, gelişme ve kontrol mekanizması durumundadır. Zira, bir işin önceden iyi yapıl- masını sağlamak, sonradan çıkacak özürleri kapatmak için tedbir aramak- tan veya bahane bulmaktan çok daha sağlıklı ve tutarlı bir yoldur. Her- hangi bir kuruluş, herhangi bir konuda bir uygulama düzeni kabul etmiş ve yürürlüğe koymuş ise, bunu oldu bitti haliyle çevresine benimsetmek yoluna gitmemeli, bunun yerine, çok daha önceden uygulamanın halkın kabul edebileceği ve benimseyebileceği tarzda olmasına özen gösterme- lidir. Gazetecilikte, bir gazetenin halk tarafından benimsenmesi, haber- lerin ilgi çekici olmasına, halk tarafından tasvip görmesine bağlıdır. Halk, neyi, niçin ve nasıl ister soruları, basının en çok ilgilendiği ve sürekli araş- tırmak zorunda olduğu sorular arasındadır.
Her sınai kuruluş işçinin gönlünü kazanmak zorundadır. Zira, işçinin morali ve işinden memnuniyeti, üretimi ve ürün kalitesini tayin eden bir faktördür. O kuruluşun çevresiyle olan ilişkileri, mahalli idarenin o müesseseye karşı tutumunu belirliyecektir. Hiçbir halkla ilişkiler prensi- bi, normalin altında bir işçi ücretini veya çalışma şartlarını hedef alamaz.
Bir kuruluşun aldığı kararlar derhal açıklanmak, işçi ve personele bildi- rilmek durumundadır. Aksi takdirde konu üzerinde yapılan tahminler ve çıkartılan dedikodular çok acı olaylara yol açabilmektedir. Şirketlerin iş ve işçi politikaları, gelir ve giderleri, geleceğe matuf planları, halkla iliş- kilerin normal faaliyetleri içinde olup, açıklanmak zorundadır.
Halkla ilişkiler, her türlü haber ve bilgileri söz, yazı, resim, bülten, ilan, makale, reklam, video, film, radyo, televizyon ve grafik gibi araç ve metodlarla ilgililere zaman kaybetmeden ulaştırmak zorundadır. Maa- lesef bu uygulamayı ülkemizde gerekli titizlik ve sür'atle yerine getire- miyoruz. Bu konuda çok şeyler öğrenmek ve öğretmek zorundayız. Mev- cut eksikliğin çok zararlarını görüyoruz. Zira, yurt içinde ve yurt dışında kötü niyetli kişiler ve kuruluşlar, yaydıkları yalan haberlerle ve dediko- dularla psikolojik savaşta başarılı olmaktadırlar. Geçmiş tarihimiz, ülke- sine iyi niyetlerle hizmet edenlerin sürgüne gönderilmesi, hükümetlerin iyi ve faydalı kararlarının kötü gösterilmesi, kasıtlı propagandalarla grev ve boykotların düzenlenmesi gibi acı olaylarla doludur. Şu hususu da be- lirtmek isterim ki, halkla ilişkilerde zayıf kalan bir milletin, uluslararası
ilişkilerde başarılı olması düşünülemez. Yabancıların bizi tanımayışı, ne- ticede uluslararası kararlarda pek çok sonuçların aleyhimize tecelli edişi, halkla ilişkilerde geç kalışımızın, yetersiz kalışımızın tabii birer sonucu- dur. 1923'den beri, değil Atatürk ilkelerini dünyaya tanıtmak, fesi çıkar- tıp şapka giydiğimizi bile yeterince duyuramamışız, Hâlâ dünya karika- türleri Türkleri püsküllü fesle göstermektedir.
Sanayileşmemiz, dünya pazarlarına açılmamız, turizmde başarı sağ- lıyabilmemiz, halk ve hükümet ilişkilerinde gelişmeler kaydedebilmemiz İçin büyük önem taşıyan halkla ilişkiler konusunda Sempozyum - 87'nin tertip edilmiş olmasının, büyük faydalar sağlıyacağına ve sık sık tekrar- lanması gerektiğine samimiyetle inanıyorum. Sözlerime son verirken, Sempozyumda görev alan arkadaşlarıma teşekkür ederek başarılar diler, siz sayın davetlilere en içten saygılarımı sunarım.
8
Prof. Dr. Nuri TORTOP'un Konuşması
Sayın Başkan, Sayın Rektör, değerli konuklar, sevgili öğrenciler; Ba- sm-Yayın Yüksekokulumuzun girişimi ve TODAÎE'nin işbirliği ile ger- çekleştirilen bu sempozyuma teşriflerinizden dolayı teşekkürlerimi suna- rım. Bu sempozyumun gerçekleştirilmesinde ilk girişim B.Y.Y.O. Müdü- rümüz Sayın Prof. Dr. Ferruh DÎNÇER tarafından başlatılmıştır. Bunun için ben kendilerine ve diğer emeği geçen BY.Y.O. mensuplarına ve Ens- titümüz öğretim üyelerine teşekkür ediyorum.
Halkla ilişkiler konusu, Türkiye'de daima yönetimin iyileştirilmesi, kamu yönetimi reformu konularıyla birlikte ele alınmıştır. Nitekim 1962 yılında geniş kapsamlı olarak gerçekleştirilen ilk Merkezi Hükümet Teş- kilatı Araştırma Projesi'nde, kısaca ismine MEHTAP dediğimiz projede, halkla ilişkilere değinilmiş ve Türkiye'de yönetimin iyileştirilmesinde halkla ilişkilerin katkısına yer verilmiştir. Yine 1971 yılında yapılan ida- renin yeniden düzenlenmesiyle ilgili çalışmalarda ve hazırlanan projede halkla ilişkilere daha çok yer verilmiş, özellikle bu projede, Türkiye'de halkla ilişkiler konusunun çeşitli biçimlerde değişik isimler altında yürü- tüldüğü, bu konuda bir birlik beraberliğin yaratılması gerektiği vurgulan- mış ve halkla ilişkiler eğitiminin Türkiye'de gereği gibi yer almadığı be- lirtilmiştir. Bu konuda kurumlar arasında bir işbirliği sağlanması teklif edilmiştir. O yıllarda, 1971'li yıllarda yapılan bu önerilerin büyük ölçüde gerçekleştiğini görüyoruz. Bir defa, Devlet Memurları Kanunu'nda, istis- nai mevkilerle ilgili; valilik ve büyük elçilikleri sıralayan 59. maddede, değişiklik yapılarak, basın ve halkla ilişkiler müşavirlikleri de istisnai mevki olarak eklenmiştir. Yine, eğitim konusundaki o tekliflerin gereğini yerine getirmek için, o yıllarda mevcut olan gazetecilik yüksekokulları,
"gazetecilik ve halkla ilişkiler" yüksekokulları haline dönüştürülmüştür.
1982'den sonraki YÖK'ndan sonra, bilindiği gibi, bütün bu okullara aynı isim, "Basın Yayın Yüksekokulu" ismi verilmiştir. Bu okullar bünyesin- de Halkla İlişkiler ayrı bir bölüm olarak ve ağırlıklı derslerle yer almıştır.
Bir başka gelişme de, kalkınma planlarında ve özellikle planların ge- liştirilmesinde halkla ilişkilerin payının belirtilmesi ve halkla ilişkilere geniş yer verilmesidir. Nitekim, 1985-1989 yıllarını kapsayan 7. Beşyıllık
9
Kalkınma Planı'nda, hem plan hedefleri ve stratejisinde ve hem de planın kendisinde, "tanıtma ve kamuoyunu aydınlatma" başlığı altında halkla ilişkilere geniş yer ayrılmıştır. İçinde bulunduğumuz 1987 yılını kapsa- yan 1987 Uygulama Programında da, yine aynı başlık altında, tanıtma ve Kamuoyunu aydınlatma faaliyetlerinin nasıl yapılacağına ait bazı direk- tifleri görüyoruz. Bunlar arasında en önemlisi, planda ve programda Tür- kiye'de halkla ilişkiler eğitimine yer verilmesi, özellikle kamu kuruluş- larının bu alanda eğitim yapmalarına değinilmesidir. Devlet Personel Dairesi ve T.O. Amme İdaresi Enstitüsünün işbirliği ile bu programın ger- çekleştirileceği de yine planda yer almaktadır. Nitekim, Enstitümüz ge- çen yıllar çeşitli kamu kuruluşlarında çalışan halkla ilişkiler uzmanları için bir kaç seminer düzenlemiş bulunmaktadır. Bir başka gelişme, 1984 vılmda çıkarılan KHK ile halkla ilişkiler hizmetlerinin düzenlenmesidir.
202 sayılı KHK, bildiğimiz gibi bakanlıkların nasıl teşkilatlandırılacağına dairdir. Orada, her bakanlıkta basın ve halkla ilişkiler müşavirlikleri ku- rulabileceği vurgulanmıştır. Daha sonra 203 Sayılı KHK ile de, Başbakan- lıkta basın ve halkla ilişkiler müşavirlikleri birbirinden ayrılmıştır. Söz konusu kararnamede, basın müşavirinin ve halkla ilişkiler müşavirinin neler yapacakları ayrı ayrı belirtilmiştir. Dışişleri ve Milli Savunma Ba- kanlıkları hariç, diğer bakanlıklarda, 202 Sayılı KHK'yi izleyen 203 ve 204 Sayılı KHK'lerle basın ve halkla ilişkiler müşavirliği yardımcı birim olarak yeralmıştır. Basın ve halkla ilişkiler müşavirliklerinin görevleri, bu bakanlıkların teşkilat kanunlarında belirtilmiştir. Basın ve halkla iliş- kiler müşavirlerinin görevi, bu alandaki faaliyetleri kurumlarında plan- lamak ve belirtilen ilkeler çerçevesinde halkla ilişkiler faaliyetlerini yü- rütmek olarak belirtilmiştir. İki bakanlık istisna demiştim. Bunlardan Dışişleri Bakanlığı ile Milli Savunma Bakanlığında, onların teşkilat ka- nunlarında basın ve halkla ilişkiler müşavirliği yoktur. Dışişleri Bakan- lığında 5 müsteşar yardımcısından birisi bakanlık sözcüsü olarak görev- lendirilmekte ve basın ve halkla ilişkiler görevleri bu sözcü tarafından ye- rine getirilmektedir. Milli Savunma Bakanlığında ise, teşkilat kanunun- da olmamakla birlikte, bir şube müdürlüğü ki, ismi "Basın, Protokol ve Halkla İlişkiler Şube Müdüriüğü"dür, basın ve halkla ilişkiler görevini yürütür. Bu gelişmelerden gördüğümüz gibi, Türkiye'de 1962'li yıllarda Mehtap projesinden bu yana, gerek halkla ilişkiler eğitimi alanında, ge- rekse teşkilatlanma alanında büyük gelişmeler olmuştur. Düzenlenen bu
?empo?.yumun bu gelişmelerin değerlendirilmesinde ve değerli uzmanla- rın fikir alış verişinde bulunmalarında katkısı olacaktır. Konunun ne gibi aksak yönleri bulunduğu, Türkiye'de bu konuda neler yapılması gerekti- ği konularında da sempozyumun büyük katkıları olacağını umud ediyo- rum. Bendeniz bu duygular içinde sempozyumun başarılı geçmesini diler- ken hepinize saygılar sunuyorum.
10
Prof. Dr. FERRUH DİNÇER A.Ü. Basın-Yayın Yüksekokulu Müdürü
Sayın Başkan, Sempozyumun değerli konuşmacıları, Sayın konuklar, A.Ü. Basın-Yayın Yüksekokulu'nda bir yılı aşan görevim içerisinde ge- çirdiğim heyecanlı günlerden birini yaşıyorum. Bu nedenle Sempozyumda görülebilecek eksikliklerle birlikte benim de hatalarımın hoşgörülmesini diliyorum.
Konuşmama başlamadan önce, Basın-Yayın Yüksekokulu'na bugüne kadar yapmış olduğu değerli yardımları ve yakın ilgileri için A.Ü. Rek- törü Prof. Dr. Sayın Tarık SOMER'e ve bu sempozyumun düzenlenmesin- de verimli bir işbirliği ortamı yaratarak tüm olanaklarını bize açan TODAİE Genel Müdürü Prof. Sayın Nuri TORTOP'a burada bulunanla- rın huzurunda içtenlikle teşekkür etmek istiyorum. Türkçemizde çok gü- zel bir söz var; "bir elin nesi var, iki elin sesi var" diye. Benim o kadaı çok elim var ki, bu ellerin en büyüğünü Rektörden, daha sonra rektörlük yönetiminden ve çok çok sıcak elleri de müdürlüğünü yapmakta olduğum Yüksekokulumdaki öğretim elemanlarından, sevgili öğrencilerimden ve işbirliği yaptığımız kurumların yöneticilerinden alıyorum. Bu sıcak ilgi ve işbirliği olmasa, sanıyorum ki, temeli halkla ilişkilerle pekiştirilen bu tür olaylar gerçekleşemeyecekti. Bu nedenle, bugün, burada bulunmamızı sağlayan tüm ilgililere teşekkür etmeyi bir borç kabul ediyorum.
Halkla ilişkilerin tarihsel süreç içerisinde günümüze kadar gelişi, öne- mi ve Türkiye'deki durumu konusunda, Sayın Rektör ve değerli Genel Müdürümüz bilgi sundular. İzmir Halkla İlişkiler Seminerinde bir konuş- macı Türk toplumunda halkla ilişkilerin önemine değinmiş; Türklerin dünya üzerinde hiç bir millette görülmeyen sevgi bağlarına sahip oldu- ğunu, halkla ilişkilerin ana öğesini sevginin teşkil ettiğini; o halde, "Tür- kiye'de değil de, nerede halkla ilişkilerden bahsedilebileceğini" sormuştu.
Konuşmacı devamla, "Aslında, biz, yılların ötesinden, halkla ilişkileri en iyi uygulayan bir milletiz; ne var ki, birçok şeyde olduğu gibi, bunun kuramsal ve kurumsal yönlerini ithal etmişiz" demişti. Bu yoruma katıl-
mamak mümkün değil. Sanıyorum 16-17 bildiride bu konulara sık sık U
değinilecek. Ben çok kısa bir geçmişten örnek vermek istiyorum. Neden bu toplantıyı düzenledik?
Geçtiğimiz (1986) ekim ayında Halkla İlişkiler Derneği'nin İstanbul toplantısına basın-yayın yüksekokulu müdürleri ve ilgili öğretim üyeleri katıldı. Orada, halkla ilişkilerin Ülkemizde uzun bir geçmişi olmasına kar- şın arzu edilen, beklenen sonuçların henüz alınmamış olduğu üzüntüyle belirtildi. "Biz profesyoneller, siz teorisyenler ile el ele verelim ve halkla ilişkileri Batıda olduğu gibi, hızla gelişmekte olan Ülkemizde de gerçek anlamıyla yerleştirelim, kabul ettirelim" denildi.
Bu öneriden hareketle, hatırlanacağı gibi, Kasım 1986'da İzmir'de ve bir hafta önce (Nisan 1987) yine İzmir'de ve bugün ve yarın da burada halkla ilişkiler toplantıları düzenledik. İstanbul'daki ilk toplantıda bir ko- nuşmacı çok duygulanmış ve "Bu toplantı o kadar önemlidir ki, bin kilo- metrelik yola atılan ilk adımdır" demişti. Ben de, olaya "sevgi bağı" açı- sından baktığımda mesafeyi gerçekten bin kilometre görüyorum. Ancak, mesafeyi koşanların 100 km.lik hıza ulaştıklarını hissedebiliyorum. Uma- rım ki, bu 1000 kilometrelik yol 100 km/saatlik hızla aşılır ve ip göğüs- lenir.
Şüphesiz ki, bildirilerde konu derinliğine incelenecektir. Ben İzmir' deki toplantıdan esinlenerek bir iki noktaya değinmek isterim. Gazetele- re de intikal etmişti, çok yerinde bir eleştiri ile üniversitelerde halkla iliş- kiler eğitiminin arzu edilen düzeyde olmadığı söyleniyor. Objektif bir de- ğerlendirme ile bu görüşe katılmamak elde değil. Bunu biliyor ve kabul ediyoruz. Esasen, bir süredir basın-yayın yüksekokullarında eğitim ve öğ- retimin yeniden düzenlenmesi konusunda yapılagelen toplantılarda bu sorun önemle ele alınmıştır. Burada bulunan E.Ü. Basın-Yayın Yüksek- okulu Müdürü Prof. Dr. Sayın Özcan ÖZAL'm İzmir'de de belirttikleri gibi biz bu eksikliği biliyoruz. Yüksekokulumuzun Siyasal Bilgiler Fakül- tesi'ne bağlı olduğu ilk yıllarda gazetecilik ve halkla ilişkiler iki ayrı bö- lüm halindeydi. Daha sonraki düzenlemelerle bu iki bölüm birleştirilmiş- tir. Yine İzmir'de üzerinde ısrarla durulmuştu. Neden kamu kuruluşların- da "basın ve halkla ilişkiler" gibi iki ayrı işlev bir başlık içinde yan yana kullanılıyor? Oysa, basın, halkla ilişkilerin bir öğesidir, ona hizmet eden bir iletişim aracıdır. Asıl olan halkla ilişkilerdir. Ben, değerli basın men- suplarının, burada göründüklerinden çok daha ötede, halkla ilişkiler ko- nusuna değer vereceklerini, ilgi duyacaklarını ve belki de bunu yaptıkça, gelecekte hizmetlerini de beklenen ölçüde değerlendirebileceklerini zan- nediyorum.
Sayın Başkanım, belirtmiş olduğunuz makalenizi okumadım. Aslında burada bu açılış oturumunda, Prof. Dr. Nermin ABADAN-UNAT'ı başkan 12
olarak görmek bizim için "basın ve bilim ahlâkı açısından" yerine getiril- mesi gereken bir görevdir. Çünkü, Değerli Hocamız Yüksekokulumuzun Müdürlüğünü yapmışlardır. Bizi yetiştiren büyüklerimizi unutmadığınız ölçüde, gelecek nesillerin de kendilerine hizmet edenleri hatırlayacakları- na inanıyoruz. Bu sözlerimle egoistik bir yorum yapmak istemediğime inanmanızı diliyorum. Bu bağlamda, değerli hocama bu sempozyumda görev kabul ettikleri için huzurlarınızda içtenlikle teşekkür ediyorum.
Sayın Başkanımız mutlaka hatırlayacaklardır, dışarda bir sergimiz var; "Anadolu Basınından örnekler Sergisi". Bu serginin gerçekleşmesinde emeği geçenlerin başında Basın-Yayın ve Enformasyon Genel Müdürü Sayın Tuncer TOPUR Bey ile Anadolu Basın Birliği Başkanı Sayın Lüt- fü AKÇAN geliyorlar. Kendilerine teşekkür ediyorum. Umarım ki, bu ilk örnek giderek çoğalacak ve daha yaygın ve yararlı hizmetleri sizlere sunma olanağına sahip olacağız.
Huzurlarınızdan sevgi ile ayrılıyor, sempozyumun sağlıklı sonuçlar getirmesi inancı ile tüm konuşmacılara ve katkıda bulunanlara başarılar diliyorum.
Prof. Dr. NERMİN ABADAN-UNAT
Sayın Prof. Dr. Ferruh Dinçer'e gösterdikleri kadirşinaslık için ger- çekten teşekkür ederim. Şahsın sözkonusu olması önemsiz, fakat gerçek- ten, meşalenin bir kuşaktan diğerine geçerken unutulmaması gerekir. Bu bakımdan kendilerine karşı özel bir minnet duygusu taşıyorum.
Bir küçük noktayı belirtmeme izninizi rica ediyorum : Sayın Prof.
Dinçer, basın ve halkla ilişkiler şubelerinin eskiden ayrılmış olması ya- hut tekrar ayrılarak, halkla ilişkilere gereken önemin verilmesi dileğin- de bulundu. Bu dileği, ben, can-ı gönülden desteklerim. Çünkü, kitle ile- tişimi araçları çeşitli özellikler taşıyan özerk bir konudur. Halkla ilişkiler gibi, daha çok onları değerlendiren ve bunu bilimsel bir yaklaşım içinde gerçekleştiren bir faaliyet de başka bir konudur. Bu vesileyle bir noktaya daha değinmek istiyorum: Bilindiği üzere, dünyanın her yerinde halkla ilişkiler, hem özel sektörün halka verebildiği ölçüde hizmet ve katkılarını yansıtmaya yardım eder, hem de, kamu sektörü bu yöntemlerle yapmış ol- duğu hizmeti kamuoyuna duyurur. Demokratik süreci bu şekilde güçlen- dirir. Bugünlerde, basında yer yer bazı kişilerin, biz bundan sonra PİAR'- cılık yapacağız dedikleri gözüme çarptı. Şimdi, bilmeyenler olabilir, PİAR, İngilizce'de Public Relations'ın kısaltılmış biçimidir. Özellikle Amerika'da hayat çok hızlı geçtiği için, insanlar, kısaltılmış harflerle konuşmaktan hoşlanırlar. Bizim Türkçe'de de çok güzel bir terim yerleşti: "halkla iliş- kiler". Temennim şudur ki, halkla ilişkilere sahip çıkalım ve PİAR'ı de- ğerli hizmetler yapan bir kuruma bırakalım. O da onun özel tanıtma is- mi olsun. Bu, benim başkan olarak, özür dileyerek yaptığım küçük bir katkıdır. Hepinizi sevgilerimle selamlayarak bu oturumu kapatıyorum.
BİRİNCİ OTURUM
HALKLA İLİŞKİLERİN DOĞUŞU, GELİŞİMİ YE KURUMSALLAŞMASI
BAŞKAN:
Prof. Dr. Özcan Ö Z A L
Prof. Dr. ÖZCAN ÖZAL
Sayın konuklar, sevgili öğrenciler, halkla ilişkilerin, dünyada geliş- mesine paralel olarak ülkemizde de önem ve gerekliliği gittikçe anlaşıl- maktadır. Bunun sonucu olarak da, özel kuruluşlar ve kamu kuruluşları konuya ilgi göstermektedir. Bugün için belki değil ama, ileride bu kuru- luşlarm tümünde halkla ilişkiler ünitelerinin mevcut olabileceğine inanı- yoruz. Ancak, halkla ilişkiler alanının gelişmesi, gerek üniversitelerin ge- rekse diğer kuruluşların konu ile ilgili çalışmalarına bağlı bulunmaktadır.
Bugün, A.Ü. BYYO ile TODAİE bu görevin bir bölümünü de bu sempoz- yumla yerine getirmiş bulunmaktadırlar. Bu nedenle her iki kuruma te- şekkür ediyoruz... Sizleri saygı ile selamlayarak birinci oturumu açıyo- rum.
19
HALKLA İLİŞKİLERİN ABD'DE GELİŞİMİ VE AVRUPA'YA GİRİŞİ
Betûl MARDİN
Günümüzde dünyanın en büyük Halkla İlişkiler Şirketlerinden biri olarak değerlendirilen Burson Marsteller'in tanıtım kitapçığı şu sözlerle başlıyor:
"Dünyanın her bölgesindeki merkezlerimizde Halkla İlişkiler hizme- tini aynı standartta vermeye çalışıyoruz. Büyük şirketlerden hükümetle- re, hayır cemiyetlerinden öğretim kurumlarına kadar 400 ayrı müşterimiz var.
Borsalardan İngiltere'deki Avam Kamarasına, moda ve kozmetik fir- malarından hükümet temsilcilerinin konuşmalarına kadar her yerde biz varız.
Sorunları çözmek için olaylara daima çok yönlü yaklaşırız. Tüm per- sonelimiz iletişim kuramları, hukuk, medeni kanun, çözümleme, ekonomi, işletme, pazarlama gibi konularda eğitim görmüş ya da pratikte bilgilen- miştir. Ayrıca personelimiz tüm bu niteliklerin yanı sıra değişik yapı ve kültürlerden gelmekte, tüm farklı kültürlerle iletişimimizi sağlamaktadır."
Günümüzde böylesine geçerli bir meslek halini almış olan halkla iliş- kilerin gerçek başlangıcı aslında insanlığın başlangıcıyla aynı zamanda- dır. Ancak son yüzyılda Halkla İlişkiler çeşitli iletişim araçlarının kulla- nıldığı yeni bir bilim dalı haline gelmiştir.
Halkla İlişkiler'in ABD'de Gelişimi:
Amerika Birleşik Devletlerin'de tanıtım olayı toplumun tarihinden de daha eskidir. (Amerikalılar mesaj göndermenin önemini Kızılderili- lerin duman sinyallerinin getirdiği sonuçlardan öğrendiler.) Yapılan araştırmalara göre, Amerika'nın tanıtmaya yatkınlığı 1644'de Doğu kıyı- sında yerleşen guruplara dayanır. İlk sistemli bağış toplama veya fon kurma çabaları 1641'de o devirdeki ufak Harvard Üniversitesi'nin İngil- tere'ye gönderdiği misyoner ekiple başladı. Bu misyonerler İngiltere'ye
21
vardıklarında Harvard hakkında bilgi içeren bir tanıtım mektubuna veya bir kitapçığa ihtiyaçları olduğunu anladılar. Bu kitapçık basılmadıkça yardım toplamaya başlamayacaklarını bildirmeleri üzerine Harvard yöne- ticileri Massachussets'de metinleri hazırladılar ve daha ucuz olacağından baskısı Londra'da yapılan kitapçık misyonerler tarafından kullanıldı, iş- te, adı "ilk Meyvalar" olan bu tanıtım materyali halkla ilişkiler tarihin- de kabul edilen ilk broşürdür. Günümüzde milyonlarca basılan bu broşür- ler şirketler aracılığıyla hedef kitlelere gönderilmektedir.
Amerika'da halkla ilişkiler tekniği ve silahlarının politik anlaşmaz- lıklarda kullanımı gene çok eski bir geçmişe dayanır, ingiltere'ye karşı yürüttükleri Bağımsızlık Savaşı döneminden öncelerde bile kamunun fi- kirlerini etkilemek ve yönlendirmek için sürekli olarak kampanyalar dü- zenlenmiştir. Devrin ileri gelen devlet adamlarından Samuel Adams ve arkadaşları toplum desteğinin ne denli önemli ve etkili olduğunu anladık- larından bunu çeşitli yönlerde değerlendirdiler. Hayal gücüne dayanan, ilgi çekici, cesur, hatta acımasız bir üslupla kaleme alınan yazılar, açık ve kapalı yerlerde yapılan ateşli konuşmalar, özel olaylar ve kolay akılda kalacak .simgesel sloganlar, sızıntı haberler ve fısıltı gazeteleri ile kamu- yu etkilediler. Adams "Toplumun büyük çoğunluğu mantığından çok duy- gularıyla yönlendirilir." fikrinden yola çıkarak çalışmalarını sürdürdü.
Amacına hizmet edecek bir olay olmadığı zaman bile kendine yeni olay- lar yaratan bu ekip bugünki halkla ilişkiler mesleğinin prensipleri göz önünde tutulursa, ağırlıklı olarak propaganda yapmaktaydı.
Halkla ilişkilerin gelişmesinde bir başka dönüm noktası 1787-88 yıl- larında Alexander Hamilton, Madison ve Ray tarafından önce gazetelere gönderilen 85 mektubun sonradan kitap halinde yayınlanmasıdır. "Feda- ralist" adı altında toplanan bu mektuplar anayasanın kabulünde önemli bir rol oynadı. Devrin ünlü devlet adamı, hukukçu ve ekonomist Hamil- ton'a göre toplumun bir konuda fikri yoksa bu boşluğu gerçek bilgilerle doldurmak gerekiyordu. Dolayısıyla Hamilton yalnız anayasayı sunmakla kalmadı, onun anlaşılması ve kabulü için de büyük çaba harcadı. Tarihçi Allan Nevins'e göre tarihin en başarılı halkla ilişkiler örneklerinden biri
genç Amerika'nın anayasayı bu denli içtenlikle kabullenmesidir.
Başkanlık seçimlerinde halkla ilişkiler kampanyalarının düzenlenme- si ise 19. y.y. başlarında Andrew Jackson döneminde başladı. Halk ara- sında okuryazarlığın hızla yayılması politikaya olan ilgiyi de arttırdı. Do- ğan yeni demokrasi bireye güç ve haklar kazandırdı. Kibar sınıfın "ayak- takımı" diye nitelendirdiği gurup da demokrasi istiyordu. Seçimlerin ge- tirdiği fırtınalı günlerde Başkan adayı Andrew Jackson kendisine bir ba- sın danışmanı tuttu: Amos Kendall... Fikirlerini iletmede pek başarlı ol- 22
madığından tüm politik kampanya sırasında ve daha sonra da kamuoyu- nun mimarisinde Kendall'ın stratejisinden ve uzmanlığından yararlandı.
Bu sırada özel sektör bankacıları gazete sahiplerine kredi vererek basını etkileme yollarını aramaya başladılar. Fakat tüm bu faaliyetler Jackson-Kendall çalışmalarının yanında sönük kaldı.
Halkla ilişkilerin çağdaş içeriği ve terimleri 19. yüzyılın genç Ame- rikasında henüz bilinmiyordu. Ancak bu yüzyılda "tanıtım" açısından üç olay gelişti: 1. Basın ilişkilerinin önemi kavrandı ve basın sözcüleri işe alındı, 2. Reklamcılık gelişti, 3. işveren çevrelerini eleştiren guruplar sa- yesinde sosyal reformlara gidildi ve tanıtımında yeni yöntemler gelişti.
Bu konuda örnekler vermek gerekirse; Amerika'nın efsane kahra- manlarından Daniel Boone'un hikayesi Kentucky'e yerleşimi sağlamak amacı ile buradaki toprak sahiplerinden biri tarafından uyduruldu. Dave Crockett ise Başkan Jackson'un muhalifleri tarafından ortaya çıkarıldı.
Barnum Sirki'nin kurucusu Phineas Barnum ile başlayan artist ve sanat- çı tanıtımı basın sözcülerinin kudretini bir kez daha kanıtladı.
1810-1891 yılları arasında yaşayan Barnum tüm hayatı boyunca hal- kın isteklerini ortaya çıkmadan önce tasarlayıp halka sunduğunu söyler- di. Denebilir ki, Barnum'un yarattığı her olay halkla ilişkiler mesleğinde bir kilometre taşıdır. "Başarılı iseniz taklitçileriniz çoğalır." diyerek bu sahne adamının başlattığı akımın ardından tanıtım olayları çığ gibi sah- ne dünyasına ve oradan sosyal yaşama girdi. Kitap satışlrı için imza gün- leri düzenlendi. Devlet tahvilleri ünlü yıldızlar tarafından satıldı... Deni- ze indirilen gemilerin burnuna yıldızlar, ünlü kişiler şampanya vurdu...
vs.... vs... Ve olaylar basın sözcüleri tarafından gazetelere yansıdı.
Çağdaş politik kampanya tekniklerinin gelişmesi de yine 19. yüzyılın son dönemine rastlar. Yüksek doğum oranı ve göçler yüzünden sürekli artan seçmen sayısı karşısında destek sağlamak amacıyla yeni yollar aran- maya başlandı.
1888 kampanyası süresince gazeteler büyük ölçüde kullanıldı. Seçim propagandası, artan baskı teknikleri ve ucuz kağıt temini ile geniş tirajlı basın organlarında seçim haberleri yayınlandı. Bu kampanya esnasında yalnız bir eyalette, adayın 300.000 litograf baskı portresi yine 300.000 ro- zetle birlikte seçmenlere dağıtıldı ve aday evinin verandasında Temmuz' dan Kasım'a kadar her gün saatlerce oturarak 200.000 kişiyle konuştu ve sonuçta seçimi kazandı.
işte 1890'lı yıllarda uygulanan afişli, bültenli, resimli, rozetli, basın sohbetli seçim kampanyası o denli başarı kazandı ki, radyo ve TV gibi
da öldüğünde bir Alman Şirketine danışmanlık yaptığı için eleştirilmek- teydi.
Ivy Lee ile birlikte duyulan bir ikinci isim ise halen hayatta olan Edward Bernays'dır. Tarım mühendisi olan Bernays önceleri tarımla ilgi- li bir dergide çalıştı ve bir tesadüf sonucunda halkla ilişkiler çalışmaları- na başladı. 1917 ile 1925 yılları arasında, en ünlüsü Bernays'm "Kamuoyu- nun Kristalleştirilmesi" adını taşıyan 28 kitap yazıldı. Bernays üniversite-
de halkla ilişkiler dersi veren ilk uzmandır.
Renkli bir kişiliğe sahip olan Bernays ünlü tenor Caruso'dan ilaç sa- nayine, salamdan sabuna, II. Dünya Savaşında Seferberlik Komitesine kadar çeşitli kuruluşlarda danışmanlık yaptı. Halen 95 yaşında olan ve kendisini "imaj mimarlığına" adayan Bernays kendini "kamuoyunu oluş- turma mühendisi" olarak tanıtır.
Halkla ilişkilerin Avrupa'ya Girişi:
tik kez ingiltere'de, Başbakan L. George'nin 1912'deki seçim kampan- yasında halkla ilişkiler yöntemlerine başvuruldu.
ingiltere'de bilinen ilk bilinçli halkla ilişkiler uzmanı Sir Stephen Tarrents'dir. Yine ingiltere'de halkla ilişkiler sözcüğü ilk kez 1932 yılında kullanıldı.
1939-1945 yıllarında yani II. Dünya Savaşı sırasında devlet tarafından yürütülen kampanyalar da halkla ilişkiler mesleğinin yerleşmesini sağla- dı.
1946 yılında COI (Merkez Informasyon Bürosu) kuruldu. Hükümetin tanıtımı bu merkezden yapılmaya başlandı.
Kanada'da 1940'da, Fransa'da 1946'dan itibaren (La Maison de Vevre:
Cam Evi), Hollanda'da 1948'de, Norveç'te 1949'da mesleki faaliyetler baş- ladı. italya, Belçika, İsveç ve Finlandiya'da, 1950'den itibaren, Orta Ame- rika, Güney Amerika, Avustralya, Japonya, Yeni Zellanda ve Güney Af- rika'da ise 1950-55 yılları arasında Halkla İlişkiler mesleği yayılmağa baş- ladı.
.rı ;;u T ı >ai tiKii-
-
riqo .-b'im tv İ^Iiti ı p<ı
26
HALKLA İLİŞKİLERİN TÜRKİYE'DE BENİMSENMESİ
M. Alaaddin AŞNA
Sayın başkan, değerli dinleyiciler. Halkla ilişkilerin Türkiye'de be- nimsenmesi konu olarak bana söylendiğinde, konuyu, Türkiye'de başla- ması ve kabul görmesi anlamına aldım. Yani bir çeşit Türkiye'de geliş- mesi. Önün için, müsaade ederseniz, olaya o açıdan bakacağım. Dış ülke- lerde gelişme konusunu Betûl arkadaşım anlatmaya çalıştı. Konuşması- nın sonuna doğru Avrupa'ya geçtiğinde görüldü ki, bazı ülkelerde halkla ilişkilerin 1950'lerin sonuda başladığı ortaya çıkıyor. Türkiye bu bakım- dan öbür ülkelerden çok geri değil. Amerika'da 1920'lerde çağdaş anlam- da halkla ilişkiler başlıyor. 1950'lere doğru Avrupa'ya geliyor. 1960'larda dünyanın çeşitli ülkelerinde yaygınlaşıyor... Türkiye'deki gelişimi 1960'lı yıllarda başlıyor. Aslında, 1960 öncesinde de kamu kuruluşlarının, bugün halkla ilişkiler diye tanımlanan birtakım çalışmaları var. Örneğin, Dış- işleri Bakanlığı Enformasyon Genel Müdürlüğü 1950'li yıllardan itibaren çalışan bir birim ve yaptığı çalışmalar halkla ilişkiler. Milli Savunma Ba- kanlığı ve Genelkurmay Başkanlığının sadece Ankara'da değil, İstanbul' da bile "basın irtibat bürosu'', "yayın ve temsil şubesi", "basın ve halkla münasebetler daire başkanlığı" gibi isimlerle anılan birimleri olmuş...
Çağdaş anlamda halkla ilişkiler dediğimizde, bunu, üniversitelerde öğrenci arkadaşlarımıza 4 adım kuralı diye anlatıyoruz: Bilgi toplama - araştırma, planlama, uygulama ve değerlendirme gibi. Bütün bunları içi- ne alan bilimsel anlamda halkla ilişkiler çalışması, Türkiye'de 1960'dan sonra, 27 Mayıs'tan sonra kurulan ya da organize edilen kamu kuruluşla- rında görülüyor. Bunlardan birincisi de 1961'de 91 Sayılı Kanunla kuru- lan DPT, 3 yıl sonra da DPT ve SSYB ortaklaşa bir nüfus planlaması ya- pıyorlar. Nüfus planlaması genel müdürlüğü kuruluyor. Bu ikisinde de kuruluş yıllarında halkla ilişkiler üniteleri var. Birincisinde, planlı kal- kınma fikrinin halka tanıtılması, benimsetilmesi ve desteklenmesi amaç- lanıyor. İkincisinde, nüfus planlaması ya da doğum kontrolü veya aile planlamasının halka tanıtılıp benimsetilmesi amaçlanıyor. Görüyoruz ki, her ikisi de ihtiyaçtan, yani şartların zorlanmasından çıkıyor. Türkiye'de belirgin bir plan fikri, planlı kalkınma fikri yok. Daha evvel bir takım planlı kalkınma girişimleri olmuş elbette. Ama yarıda kalmış. Bilimsel 27
olarak planlı kalkınmaya gidilecek. Planlı kalkınma halktan belirli feda- kârlıkların istenmesini gerektiren bir çalışma. Dolayısıyla, halk desteği olmadan olmaz. Nüfus planlaması, doğum kontrolü eşler arasındaki bir olay, siz bunu devlet gücüyle yapamazsınız. Eşlerin karar vermesi lazım....
Öyleyse bunun halka benimsetilmesi, kabul ettirilmesi, bunu bir ihtiyaç zorlaması haline getirmek gerek. Bunu da halkla ilişkiler çalışmasıyla ya- pacaksınız. Bütün bunlardan şu çıkıyor : Mardin arkadaşımın Amerika' dan verdiği örneklerde görülüyor ki, Rockefeller bu kadar sıkışmasaydı, kendi toplumunda bile pis kapitalist nitelemelerine maruz kalmasaydı ve Amerikan kapitalizminde bir hareket başlamasaydı, halkla ilişkilere ihti- yaç duyulmayacaktı. Ivy Lee'yi yanında müşavir olarak çalıştırmayacak- tı O zamanın parasıyla bin dolar (o zamanlar bin dolara Teksas'm yarı- sından fazlası satın alınırdı) maaş vermeyecekti. Halkla ilişkiler çalışma- sı, şartların zorlamasıyla meydana gelen bir çalışma. Şartlar deyince şun- ları anlıyoruz: demokrasinin yönetimi açık hale getirme, yönetimlerin halka dayanarak lıerşeyin üstesinden gelebilecekleri inancı yönündeki ge- lişmesi. Öle yandan, açık ekonomi dönemine geçilmesi ve haberleşmenin gelişmesi ve böylece gizliliğin sürdürülemeyecek hale gelmesi. Ekonomik rekabet de, özel sektörde halkla ilişkiler ihtiyacını ortaya çıkarmış. Yanı halkla ilişkiler bir toplumsal zorlamanın sonucu olarak ortaya çıkan bir meslek. Oyle olduğu içindir ki, Türkiye'de her alanda olduğu gibi, kamu sektöründe başlamış, devlet öncülüğünde Türkiye'ye gelmiştir. Çoğu alan- da olduğu gibi boynuz kulağı geçtiğinden, özel sektörde gelişmiş kamu sektöründe güdük kalmıştır. Bunun en önemli sebebi de, özel sektörün mali olanaklarının kamu sektörüne göre daha geniş olması ve gelişme- leri daha yakından izleme avantajına ya da esnekliğine sahip olmasıdır.
Özel sektörde gelişmiştir de iyi mi olmuştur? Bence hayır. Çünkü dejene- re olmuştur. Çünkü, Türkiye'de halkla ilişkiler mesleği öyle hale gelmek- tedir ki, gerçek tarifinden uzaklaşmakta ve halkla ilişkiler bir protokol- cülük ya da teşrifatçılık, görevi olmaktadır. Bunun sebebi, aslında, zorun- luluğun getirdiği halkla ilişkilerin bir moda olarak benimsenmesidir. Zen- gin Ahmet Bey "benim arkadaşım zengin Mehmet Bey'in halkla ilişkileri var, haydi benim de olsun" diyor. O zaman Hasan Bey de "bende de ol- sun" diyor. Fakat Hasan Bey halkla ilişkilerin ne olduğunu bilmediği için halkla ilişkiler biriminin başına getirdiği elemanları da ince eleyip sık dokumuyor. İşin uzmanını çalıştırmaya da gerek görmüyor. "Bizim ba- canak boşta, işi gücü yok, boşta gezmesin, bizim holdingin halkla ilişkiler müdürü yapalım" diyor.
Bir başkası, o birimi kapatıyor, yahut reklamcılığa bağlıyor, onun bir parçası yapıyor. Ya da satış müdürlüğünün bir parçası yapıyor. Böylece, halkla ilişkiler mesleği, ileri gitmesi gerekirken, geri gidiyor. Şimdi, bu 28
geri gidişin bir sebebi patronlarsa... bir başka sebebi yeterli halkla iliş- kiler elemanı bulunmayışıdır. Bu ne demek? Türkiye'de beş tane yüksek- okul var. Gazetecilik, Rd. Tv. yanında halkla ilişkiler mesleğine adam ye- tiştiriyor. Yüzlerce mezun veriyorlar. Hâlâ da eleman yok ne demek? Şu demek: Türkiye'de sadece bizim meslek alanımızda değil, her alanda eği- tim sorunun bir sonucu olarak, liseden iyi yetişmiş elemanlar bu okulla- ra gelmedikleri için, bu okullar dört yıl boyunca onlara birşey veremiyor.
Çünkü, halkla ilişkiler mesleği biraz da yapısal güçlüğe dayanan, yani sağlam bir kumaşın üzerine inşa edilmesi gereken bir eğitim sistemi ge- rektirir. Halkla ilişkiler eğitimine başladığınız zaman Türkçe'yi çok iyi biliyor olmalısınız. Çok iyi yabancı dil, sosyoloji, psikoloji, sosyal politika tarih vs. biliyor olmanız gerekir. Bunlar eksikse, o dört yıl içinde gazete- ciliği halkla ilişkileri, Rd - Tv'yi tanımakla başarılı bir mezun olamıyor- sunuz. Diploma alıyorsunuz, ama, liseden gelen açıklarınız o dört yıl bo- yunca devam ediyor. Benim A.Ü. BYYO'nun ilk halkla ilişkiler hocası olduğum söylendi. Eklemek istiyorum ki, TODAÎE'nin de ilk halkla iliş- kiler elemanıyım. Burada bu güzel semineri düzenleyen bu iki önemli ku- ruluşun da başlangıçta içinde olma gururunu ayrıca taşıyorum.
Bunu şunun için söylüyorum: O yılları hatırlıyorum, ilk BYYO me- zunlarını, 1967-1968 mezunlarını. Bu arkadaşlarımız arasında şimdi çok başarılı olan kişiler var. Gerek halkla ilişkilerde gerek gazetecilikte, tele- vizyonda, ve gerekse öğretim alanında. Benim ilk sınıfım, yanılmıyorsam 20-25 kişiydi. Bunların hepsi başarılıydı. Hepsi iyi yerlerde çalıştılar. Ne oldu da, ben şimdi eleman sıkıntısından bahsediyorum. Olan, bizim eği- tim sistemimizin her yıl daha bozulduğu. Ayrıca, ben bu gelişimi hocalı- ğım devam ederken her yıl gözlerimle görebildim. O nedenle bu muka- yeseyi yapabildim. îyi yetişmiş öğrenciler şimdi BYYO'larını seçmiyorlar.
Bu önemli neden de, Türkiye'de yabancı dil eğitiminin yeterince önemsen- memesi. Halkla ilişkilerde yabancı dil hayati önem taşıdığı için bir başka zorluk, sıkıntı da ordan geliyor.
Diyeceğim şu ki, Halkla İlişkiler mesleğinin başlatılmasında Türkiye hiç de geri kalmamıştır. Buna ihtiyaç görülmüştür, eleman yetiştirilmeye başlanmıştır. Başta petrol şirketleri olmak üzere, çok uluslu şirketler ko- nuya önem vermişler, merkezlerinden esinlenerek, onları model alarak öncülük etmişlerdir. Çok uluslu şirketlerin hemen arkasından Koç, Ecza- cıbaşı, Sabancı gibi büyük holdinglerin olaya eğilmeleri halkla ilişkiler mesleğine katkı sağlamıştır. Halkla ilişkiler elemanları 1972'de bir dernek kuracak sayıya ulaşmışlardır. Dergiler çıkartmışlardır. Bu mes- leki gelişme, sonradan olayı moda gibi gören patron ve yöne- ticilerin himmetleriyle... bir yandan da mesleğe gelen, yani piyasaya yeni arz edilen elemanların azlığı ve yetersizliği yüzünden bir bocalama
devrine girmiştir. Bu bocalama devrinde, halkla ilişkiler bir teşrifatçılık kurumu haline geliyor demiştim. Bu endişemin Türkiye dışındaki ülkeler- de de görüldüğünü söylemeden geçemeyeceğim. Bu endişelerden dolayı- dır ki, public relations deyimi bile bazı ülkelerde kaçılan deyim oldu.
Özellikle Amerika ve İngiltere'de şirketler, artık public affairs deyimini yani kamu işleri deyimini kullanıyorlar. Çünkü public relations yapan adamların bir kısmı gerçekten teşrifatçılık yapıyor. Hakikaten kokteyl düzenliyor, parti yapıyor, işte bu kadar diyor. Bir kısmı da lobicilik ya- pıyor. Halbuki lobicilik, public relationscıların sevdikleri iş değil. Kara- ladıkları, kötümsedikleri bir iş. Onun için public affairs deyimini kulla- nıyorlar ve public relations'ı kendi mukadderatıyla başbaşa bırakmak gi- bi bir eğilim var dünyada. Türkiye'de de bu dejenere oluş devam eder- se, önümüzdeki yıllarda belki de, halkla ilişkiler deyimini bırakacağız.
Sevgili hocam, Abadan-Unat PİAR deyimini kullanmayın, halkla ilişki- ler deyimini kullanın, çünkü yerleşti diyor. Haklılar, ama ben halkla iliş- kiler deyimini sevmiyorum, kişisel olarak: Çünkü, halkla ilişkiler dediği- miz zaman ne olduğunu bir türlü anlatamıyoruz. Onun için de bir ilişki var, halk public kelimesinden tercüme edilmiş. Ama public halk değil.
Belki de, onların public relations'ı bırakmaları gibi, halkla ilişkileri tek başına bırakıp bir deyim arama telaşına düşeceğiz.
Özetle, 25-30 yıl içinde halkla ilişkiler olumlu bir başlangıç yaptı, hız- la yükselen bir grafik çizdi. Bana öyle geliyor ki, bocalama devrini de geçmiş düşüşe başlamıştır. Yani grafik aşağı inmektedir. Bu son sözleri söylerken genç arkadaşlarım kulaklarını tıkasınlar, sadece öğrenci olma- yanlar bu sözümü dinlesinler ve tedbir almaya çalışsınlar... Neden öğrenci arkadaşlarım kulaklarını tıkasınlar?, Çünkü morallerini bozmasınlar...
Onlar mezun oluncaya kadar şartlar düzelir belki. Ayrıca, halkla ilişkiler mesleğinin onlardan bekledikleri var: Kendileri üstün nitelikli elemanlar olarak mezun olurlarsa ve piyasaya girip de, piyasadaki alaylıları kenara itebilir, halkla ilişkiler mesleğine sahip çıkarlarsa, o zaman halkla iliş- kilerde bu tehlike de ortadan kalkabilir. Çünkü, biliyorum ki, basın-yaym gazetecilik-halkla ilişkiler okulu kurulurken çok iyi elemanlar yetiştirmek amaçlçanmıştı. Bunu yapmak da bu genç mezunlara düşüyor. İlk mezunlar bunu yaptılar. Fakat son sıralarda iyi eleman yetişmediği için alaylılar geri dönebildiler. Bunu önlemek genç arkadaşların elinde.
30
TÜRKİYE'DE HALKLA İLİŞKİLER EĞİTİMİ NASIL OLMALIDIR?
Dr. Mehmet TURAÇ
Yaşadığımız çağın şartları nedeniyle günlük hayatımızın vazgeçilmez bir parçası haline gelen halkla ilişkiler, Basın-Yayın Yüksekokullarımız- da, gittikçe daha fazla önem kazanarak okutulmaya başlanmış olup, öğren - cilerin de çok ilgi duydukları ve ilerde meslek olarak tercihan seçmek is- tedikleri bir dersdir.
Kamuoyunun gittikçe artan etkisi, iletişim metodlarındaki gelişme ve yenilikler, endüstri ve ticaretteki iç ve dış rekabet, artık, halkla ilişki- leri günümüzün en önemli bir konusu haline getirmiştir.
Yeni bir ilim dalı olması ve Türkiye'den önce dışarda gelişmesi nede- niyle, referanslarımızın çoğu da yabancı yazar ve uygulamacılardır. Ülke- mizde bu sahada çalışan, hâlen çoğu pratikten yetişen veya başka sahalar- dan gelmiş, sayıları yüzü geçmeyen halkla ilişkiler uzmanına karşılık, dı- şarda, yarısı Avrupa ve Amerika'da olmak üzere, 1 milyona yakın bu mes- lek mensubu vardır. Demek ki, Türkiye'de de bu sahada kalifiye elemana ihtiyaç vardır ve üniversitelerimizin bu ihtiyacı karşılamak için çalışma- ları doğru ve yerindedir.
Peki öyle ise, neden 4 yıllık bir Gazetecilik ve Halkla İlişkiler eğiti- mi gören arzulu ve bilgili bu gençler hayatta isetdikleri meslek dalların- da çalışarak başarılarını sürdüremiyorlar?
Bence bunun çeşitli nedenleri var.
Birincisi, bazı öğrencilerin bu eğitim dalını ilk veya öndeki tercihler olarak değil de, yedek veya son çare olarak seçmeleri ve yüksek tahsil ol- sunda ne olursa olsun diye okulumuza gelmeleridir. Buna karşılık, bu mesleğe hevesli ve mutlaka gazeteci veya halkla ilişkiler uzmanı olmak isteyenler ise bu eğitimi görme şansına sahip olmasalar bile bu sahalara yönelmekte ve arzu ve gayretleriyle başarıya ulaşmaktadırlar.
31
Ancak sınıfın % 10'u 1. veya 2. tercihi olarak halkla ilişkileri, yanı bi- zim BYYO'yu seçmiştir. 15. tercih olarak seçenler bile vardır.
Bir ikinci sebep ise, bu branşlarda özel eğitim, bilgi ve kültürün öne- mini anlamamış ve Halkla İlişkileri yalnız ağırlama sanan bazı iş sahip- lerinin bu göreve özel nitelik ve diploma aramadan, hiç ilgisi olmayan
kimseleri getirmeleri, onların da bilgisizlikleri nedeniyle bu işi yaparım sanıp üstlenmeleri.
Bu öğrenciler içinde meslek lisesinden, marangozluk bölümünden, tesfiye bölümünden gelenler var. İmam Hatip Okulu mezunları var. Dil biliyor musunuz deyince arapça diyorlar. Bu işin gerektirdiği geniş ge- nel kültür ve yabancı dil bilgisinin önce liselerimizde, sonra yüksek okul- larımızda verilemediği de maalesef acı bir gerçektir. Bu arada ekono- mik nedenler de, gençlerimizi derslerinin yanısıra, para kazanmaya zor- lamakta iş ve ders arasında bölünen öğrenciler derslerine gereği kadar kendilerini verememektedirler. Sonuç olarak da derslerinde arzulanan ba- şarıyı gösteremeyip, özlenilen, aranılan nitelikte mezun olamamaktadır- lar. Yeni gelen öğrencilere ticari bir mektup yazın deseniz yazamıyorlar.
Sonra pek çok hemşire okulu mezunu var. Kendi branşında yükselmemiş, gelmiş basm-yaym okuluna. Halbuki Amerika'da çocuklar ortaokulda is- tedikleri alanı seçip onda ilerliyorlar. Belki de bizim eğitimimizdeki ak- saklık bu % 10 dediğim, kalifiyeyi ortaya çıkarıyor. Eskiden otuz kişiye teker teker hitap ediyorduk. Şimdi 200 kişilik sınıflar, bu bakımdan eği- tim hem öğrenci, hem de öğretici için zor oluyor.
Nedenlerden en önemli birisi ve belki en önemlisi de, pratik çalışma- ların bu meslekte her meslekten fazla önemli olmasına karşılık, öğrenci- lerimizin pek az bir süre için, o da müesseselerin keyif ve isteğine bağlı olarak staj yapabilmeleridir. Teorik olarak mesleğiyle ilgili bilgileri mü- kemmele yakın bir düzeyde öğrenen bir Basın-Yayın Yüksek Okulu öğ- rencisinin pratik bilgisi genelde sıfırdır. Nasıl bir doktor pratik hastahane çalışması yapmadan, bir hâkim, bir avukat mesleki stajım bitirmeden çalışma hayatına atılamıyorsa, bizim mezunlarımızın da meslekleriyle il- gili pratik çalışma yapmadan iş hayatında gerektiği ve beklenildiği gibi başarılı olmaları beklenemez. Bunun için iki yol vardır : ya ders programla- rında değişiklik yapılarak staj ders yılı içinde, yapılır. Zira yaz aylarında çoğu Anadolu'dan gelen öğrenciler memleketlerine dönmekte ve orada staj imkânı bulamamaktadırlar. İstanbul'da kalıp staj için seçilen ve stajyer kabul etmiş müesseselere devam etmiş olsalar bile, bu devrenin ilgililerin yaz tatiline rastlaması dolayısiyle, bu pratik çalışma sembolik olmadan öte- ye gidememektedir. Yahut da yukarıda bahsi geçen diğer meslek dalların- da olduğu gibi, mezun olduktan sonra 6 ay veya 1 yıllık mecburi stajı bu
32
dalları kendilerine meslek seçenler için mecburi kılmak gerekir. Bu saha- da iş arayan değerli mezunlarımızın karşısına çıkan 2 önemli engelin biri yabancı dil, diğeri ise pratik tecrübe noksanlığı olmaktadır.
Öğrencilerimin çoğu ile, mezun olmalarından sonra da okulda kurdu- ğumuz samimi ilişkileri ve diyalogu devam ettirmekte ve iş sahibi olma- larına yardımcı olmaya çalışmaktayım. Maalesef bu konuda tam bir ba- şarı elde edemediğimi de üzülerek itiraf etmek isterim.
Zira genellikle müessese sahibi veya kendilerini işe alacak yönetici- ler, Halkla İlişkilerin ne olduğu tam manasiyle bilemedikleri gibi, aday- larda da ne gibi nitelikler aramaları gerektiğinden habersizdirler.
Basın-Yayın Yüksek Okullarımızın gayeleri, programları ve mezun- ları hakkında her fırsatta her yerde bilgi vermek, onları tercihlerinde doğru istikamette yönlendirmek, hem iş sahiplerinin, hem mezunlarımızın, hem de memleketimizin menfaatine olacaktır. Bu maksatla Basınla ve Halkla İlişkiler Dernekleriyle işbirliği şartdır. Halkla İlişkilere duyulacak ihtiyaç belirlenip şekillendikçe yeni iş sahaları açılacak, hâlen köşeleri tutmuş eski Halkla İlişkiler uzmanları da işlerinin daha da iyileşeceğine şaşırarak şahit olacaklardır. TRT kanalıyla, konferans, toplantı ve seminer- lerle, basında makalelerle, şahsi temaslarla, herkese Basın-Yayın Yük- sekokulları olarak neler yaptığımızı devamlı olarak duyurmalıyız. Hatta iş sahipleriyle iş arayan eski mezunlarımız arasında irtibat kurulması, kendi- lerine ihtiyaçlarına uygun kalifiye eleman tavsiye edilmesinde de başarılı bir rol oynayabiliriz.
Resmi çevrelerin de günün şartlarına uyarak "Türkiye'yi Tanıtma Vakfını" kurmuş olmaları, şimdiye kadar gereksiz bir tevazu ile ve haklı olmanın verdiği gururla susan devletimizin, bu suskunluktan çıkararak, Dünya Kamuoyu ve Oluşturucularına geç de olsa hitap etmeye karar ve- rip uygulamaya geçmesi, tezimizi kuvvetlendirmekte olup, iyi yetişmiş ele- manlara ihtiyacın her gün biraz daha artacağına bir işarettir.
Üniversitelerimizin de bu çalışmalara destek olması, Halkla İlişkiler Dernekleriyle birlikte gerek fikir ve planlama gerek media ve eleman yö- nünden Vakfa hizmet etmeleri, Türkiye için yapabileceğimiz en iyi ve en faydalı hizmet olacaktır. Dünya üzerinde bu yolda o kadar çok ve ba- şarılı örnek var ki, Amerika'yı yeniden keşfe kalkmaktansa başarılı uygu- lamaların Türkiye'ye uyanlarını adapte ederek kullanmak bize hem za- man kazandıracak, hem de israfı önleyecektir.
Halika İlişkilerde 17 yıllık Üniversite görevimin yanısıra, 27 yılı aşan mesleki çalışmalarımın çok büyük bir kısmı çok uluslu bir şirketin Halkla İlişkiler şubesi müdürü olarak geçmiştir. Bu konuda edindiğim çeşitli tec-
rübeleri derslerimde uygulamalı olarak öğrencilerime aktarmakta, imti- han sorularını ise aktüel Halkla İlişkiler Problemlerinin halledilmesi mak- sadiyle öğrencilerimin teorik bilgilerini pratik sahada kullanmalarını sağ- layacak şekilde seçmekteyim. Neticeler beni çok memnun edecek derece- de olumlu.
Halkla İlişkiler metodunu eksiksiz olarak "01ay"a göre uygulamakta, ön araştırma, plânlama, olaya ve probleme yaklaşım, hedef kitle, eleman ve media seçimleri, sonuçları değerlendirmeleri çok başarılı.
O halde, bu gençlerin değerlendirilmemelerinde bizler de kabahatli- yiz. Ortada mezunlarımıza yani Halkla İlişkiler elemanlarına ihtiyaç varken, elimizde de memleket şartlarına göre en iyi şekilde eğitilmiş genç- ler mevcutken, Türkiye'nin de gerek Milletlerarası, gerek yurt-içi tanıtma ve Halkla İlişkiler yönünden büyük sorunları varken ne duruyoruz?
Hep birlikte un, yağ ve şeker mevcutken helvayı yapmamız gerekiyor.
Başlangıçta Mengenli ahçılar kadar başarılı olmasak da, şartlar bizi zorla- yacak, zamanla becerimizi arttıracaktır.
Üniversitelerimiz konunun özelliği dolayısiyle pratik çalışma ve lisan derslerine daha fazla önem vererek bunlara ayrılan zaman ve gayelere
uygun öğretim elemanlarını arttırmak suretiyle problemin hâllinde büyük rol oynayabilirler.
Bu yolda gönüllü olarak baştan beri koşuşup duran bir avuç eski Halkla İlişkiler uzmanının bekledikleri ne şöhret ne de paradır.
Bu gençler, daha iyi yetiştirilip, gaye ve maksada uygun Halkla İliş- kiler uzmanı olarak başarılı olduklarında, biz eski P.R.cılar bayrak yarı- şında kendimizden sonra koşacak elemanlara, Türkiye'nin geleceği için en iyi şartlarla, içimiz rahat işi devredeceğiz. Bu, bizler için mutlulukların en büyüğü olacaktır.
Türkiye, halkla ilişkiler sayesinde, tanıtma sayesinde, muhakkak, gü- nün birinde lâyık olduğu yere kavuşup ilerler.
34
HALKLA İLİŞKİLER VE MESLEKLEŞME OLGUSU
Doç. Dr. Yücel ERTEKİN TODAİE Öğretim Üyesi
t
Bu bildirinin konusu esas olarak meslek kavramı ve halkla ilişkilerin meslekleşme yönünde ne gibi gelişmeler sağladığı ve bu meslekle ilgili olarak ortaya çıkan temel noktalarla birtakım araştırmaların vurgulan- ması olarak özetlenebilir! Bu nedenle önce "meslek nedir?" sorusu üzerin- de durulacak, meslekleşmeyi etkileyen başlıca etmenler (faktörler) kısaca
belirtilecek ve ondan sonra da halkla ilişkilerin meslekleşme yönündeki görünümü çözümlenmeye çalışılacaktır. Kuşkusuz, tüm bu açıklamalar ve kavramların tanımlanması az veya çok güçlüklerle doludur ve kendi için- de birtakım sınırlılıkları da birlikte getirmektedir. Bu gerçeğin özellikle yeni bir meslek olarak hakla ilişkiler alanında gözönünde tutulması ge- rektiğini öncelikle belirtmek isterim.
Meslek
Meslek, bir kişinin hayatını kazanmak ve geçimini sağlamak için sü- rekli olarak üzerinde çalıştığı iş veya fikir alanı olarak anlaşılabilir. Bu, mesleğe daha çok ekonomik yönden ağırlık veren bir tanımdır. Aslında her mesleğin bu yönü pek fazla açıklamayı gerektirmeyecek kadar açıktır.
Oysa meslek aynı zamanda sosyal, kültürel ve teknik bir bütündür. Sos- yolojik anlamda meslek, belirli faaliyet alanları etrafında yoğunlaşmış ve biçimlenmiş insani ilişkiler bütünüdür. Mesleki ilişkiler kendilerine özgü ve bu ilişkileri düzenleyip ayarlayan ve kolaylıkla akıp gitmelerini sağla- yan birtakım normlar, değerler ve tutumlar geliştirirler. Meslek ahlakı, mesleki değerler sistemi ve mesleğe bağlı tutumlar bütünü bunlardandır.
Meslek, kişinin bedeni özellikleri, davranışlar, tutumları, duyguları ve düşünceleri üzerinde olduğu gibi, eğilimleri ve kişilik özellikleri üzerinde de belirleyici etkiler yapar. Bu nedenle mesleğin hem tanımlanmasında hem de onun yer ve zaman içerisindeki farklılıklarında bu olgunun gözö- nünde bulundurulması gerekmektedir. Bu bakımdan mesleği, sosyo-kül- türel, ekonomik ve teknik özelliklere sahip belirli bir alandaki spesifik
35
işler ve faaliyetlerin bir bütünü olarak tanımlamak mümkündür. Meslek terimi çoğunlukla kapsamına giren ondan daha dar anlamlı terimlerle de karıştırılmaktadır. Örneğin, iş, zenaat, san'at, kariyer ve profesyon gibi terimler onunla karıştırılanların başında gelmektedir.1
Genellikle meslek karşılığı olarak dilimizde "uğraş" sözcüğü de kul- lanılmaktadır. Ancak bu sözcük tam bir mesleki faaliyeti anlatmaktan uzak görünmektedir. Uğraş daha dar kapsamlıdır. Oysa meslek, belirli bir öğrenim ve tecrübe sonunda kazanılan bilgi ve beceriler yoluyla, belirli kurallara uyularak yapılan çalışmalar olarak tanımlanabilir. Öğrenim se- viyesi ve tecrübe açısından meslekler arasında farklılıklar vardır. Meslek deyimiyle daha çok belirli bir işin, belirli ayrıntılara inilerek yapılması sözkonusu olabilir. Buna karşılık uğraş deyimi daha dar kapsamlı olarak anlaşılabilir. Özellikle sanayide çok kısa sürede öğrenilen ve çok dar bir çerçeve içinde sınırlanabilen çalışma türlerine meslek yerine uğraş demek daha uygundur. Her işkolu içinde birbirine benzeyen meslekler ve uğraş- lar vardır.2 Belirli ve tek amaca ulaşmak için yapılan faaliyeti anlatan iş kavramı da meslek kavramından daha dar kapsamlıdır. Kişinin başkala- rıyla ilişki kurmadan ve kendi başına yaptığı, sosyal kabullenme görme- miş ve piyasa değeri de bulunmayan iş ve faaliyetler mesleki sayılmazlar.
Çünkü meslek, kişinin başkalarıyla işbirliği ederek geçimini sağlamak ve toplum içinde yerini almak için sürekli olarak yerine getirdiği faaliyet- ler bütünüdür.8
Herhangi bir uğraşın meslek olarak nitelenebilmesi için üzerinde du- rulması gereken birtakım noktalar şöyle sıralanabilir:
1. İşin sosyal niteliği nedir?
2. Meslek yapısının çözümlenmesi, geçirdiği değişim ve bunun ne- denleri nelerdir?
3. Bu uğraşın kurumsal içeriği ile ilgili olarak üzerinde durulması gereken noktalar neler olabilir?
4. Uğraşın toplum içindeki diğer işlerle ilişki biçimi, sosyal tabaka- laşma, yaşam biçimi ve öteki etmenlerle olan bağlantısı ne düzeydedir?
5. Toplumda belirli bir meslek adamı olarak oynadığı rol nedir?
Yapılan görevin incelenmesiyle ortaya çıkarılan birtakım ölçütlere göre irdelenmesi, nasıl bir sonuç vermektedir? Ayrıca uğraş kalıpları ve
1 Eyüp Kemerlioğlu, Erzurum'da Meslekler ve Sosyal Tabakalaşma, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erzurum, 1973, s. 28-33.
2 Ferhat Şenatalar, Personel Yönetimi ve Beşeri İlişkiler, İstanbul: istanbul Üni- versitesi Kitabevi, 1978, s. 73.
3 E. Kemerlioğlu, a.g.e., s, 36.
36
süreklilik burada üzerinde en çok durulması gereken noktalar olmalıdır.
Mesleğin bir geçim kaynağı olarak durumu nedir, bunun tartışılması ge- rekir. Acaba sosyal statüde değişim meslekte, saygınlıkta, yetki, görev ve sorumluluklarda, gelir ve refah düzeyinde ne gibi farklılıklar yaratmak- tadır? Bu değişkenlerin birinde veya birkaçında meydana gelen yükselme ya da alçalma, genellikle öteki değişkenlerde de bir farklılık meydana ge- tirebilir mi?4 Özellikle hakla ilişkilerin yeni bir meslek olarak gelişmesin- de, yukarıda değinilen noktaların açıklığa kavuşturulması, bu sorulara doyurucu yanıtlar verilmesi gerekir.
Bir Meslek Olarak Halkla ilişkiler
Bugün birtakım yazar, araştırmacı ve yöneticiler halkla ilişkileri bir meslek hem de toplum içinde önemli etkilere sahip bir meslek olarak gör- mektedir. 1961 yılında birleşen ve büyük bir örgüt olan PRSA (Public Relations Society of America) ve APRA (American Public Relations Association) halkla ilişkiler mesleği ile ilgili standartlar ve uyulması ge- reken ahlâki kuralları saptayarak meslekleşmeyi güçlendirmektedirler.
Öte yandan birçok kişi ve kuruluş ise henüz halkla ilişkilerin bir meslek düzeyine yükselmediği kanısını taşımaktadırlar. Dictionary of Occupational Titles, halkla ilişkileri bir meslek olarak ele almakta ve yönetsel uzman- lık alanlarından biri olduğunu kabul etmektedir."
Her meslek gibi hakla ilişkiler mesleği de zamanla ilgi alanını geniş- letmektedir. Bu alanın zaten oldukça geniş olduğu, birçok kesim ve uy- gulamayı kapsadığı bilinmektedir. The International Public Relations- Social Science Research Center'm yayınladığı bir gelişme raporunda de- ğinildiği gibi, halkla ilişkiler uzmanı ister bağımsız olarak ister bir kuru- mun danışmanı olarak çalışsın, hizmet verdiği yönetimle davranış bilim- lerinin verilerinden yararlanma konusunda önemli bir aracılık görevi yük- lenmiştir. Bu aracılık, verilerin uygulama alanına iletilmesinde kendini göstermektedir.6 İşte bu noktada halkla ilişkiler uzmanlarının değer yar- gıları önem kazanmaktadır. Gerçekten, genel olarak halkla ilişkilerde üç ayrı değer sisteminin varlığından söz edilmektedir. Bu değer sistemleri teknik, yanlı (taraf tutan) ve karşılıklı olmak üzere üç türdür. Teknik nitelikteki değer yargıları mesajın düzenlenmesi, doğru olarak iletilmesi, uygun kitlelerin saptanması (seçilmesi) ve bu sürecin ne denli etkili ol-
4 Herbert Goldhamer, "Social Mobility," International Encyclopedia of the Soclal Sciences, C. 14, New York: Colier and McMillan, 1968, s. 429.
5 Dictionary of Occupational Titles 1965, Vol. II, Occupational Classification, Third Edition.
6 Roy J. Leffingwell, "Social Sciences Commentary", Public Relations Quarterly, Spring 1977, s. 16.