Çeşitli nedenlerden dolayı Protestan çevrelerde erken dönem Hristiyanlık üzerine yapılan çalışmalar artmaktadır. Örneğin ekümenik diyalog, Kilise’nin tarih boyunca yaşadığı büyük bölünmelerden önceki Hristiyan yazarların ortak zeminine geri dönülmesini gerektirmektedir. Ayrıca, ibadet ve ruhani disiplinlere artan ilgi bazı Protestanları Kilise’nin daha eski ve litürjik biçimlerine doğru hac yolculuğuna çıkarmıştır. Uzun süredir devam eden Hristiyan uygulamalarına karşı son zamanlarda ortaya çıkan meydan okumalar, Kilise’nin geçmiş yıllarda neyi neden öğrettiğine dair bir ilgi uyandırmıştır. Ve sansasyonel televizyon programları ve eski geçmişi yeniden yorumlayan fırsatçı yazarlar aracılığıyla Ortodoks Hristiyanlığa yönelik meydan okumalar, hepimizi Kilise’nin ilk birkaç yüzyılında gerçekten neler olup bittiğini araştırmaya sevk etti.
Bununla birlikte, bazı konular asla ağarmaz ve azalmaz. Bunlardan biri de her daim gündemde olan zenginlik ve mal-mülk meselesidir. Günümüzde haberlerde her gün ekonomik etikle ilgili haberler yer almaktadır: yaşanabilir ücretler ödemekten ve sosyal haklar sunmaktan kaçınmak için yarı zamanlı çalışanların ve yasadışı yabancıların işe alınması uygulaması; yöneticiler ve çalışanlar için dengesiz ücret skalaları; doğal afet mağdurlarına yardım; güvenlik, tıbbi bakım ve emeklilik konusunda kâr odaklı politikalar; ulusal sağlık hizmetleri; kişisel ve ulusal borç; yoksullar için programlar; gelişmekte olan ülkelere yardım; yaşlıların bakımı; adil ticaret uygulamaları; vergi ödemeleri – ve liste uzayıp gitmektedir.
Hristiyanlar için, Kutsal Kitap’taki çok sayıda pasaj, farklı zamanlarda ve farklı kültürlerde de olsa, bu tür konulara değinmektedir. Ancak burada sorulan soru şudur: -Kilise’nin ilk dört yüzyılında Hristiyanlar Kutsal Yazıların zenginlik ve yoksullukla ilgili öğretilerini nasıl yaşıyorlardı?” Aşağıdaki makale büyük ölçüde betimleyici olmakla birlikte, ilk Kilise babalarının zenginlik, mal mülk ve bağışla ilgili görüşlerinin bazı teolojik ve etik gerekçelerini de sunulan başlıklar altında incelemektedir.
Eklesioloji: Şefkatli Bir Topluluk Olarak Kilise
İlk Hristiyanlar, ortak bir dizi inanç ve uygulamaya bağlı bireyler topluluğundan çok daha fazlasını oluşturmuşlardır. Kendilerini tanımlamak için ‘aile’, ‘beden’ ve ‘üçüncü ırk’ (Yahudiler ve Yahudi olmayanlardan sonra) metaforlarını kullanan şefkatli bir topluluktu. Böyle bir görüşe göre, mali bağışlar hayırseverlik (insanlığı geliştirmek için bağış yapmak), ondalık (bir rahipliği desteklemek için Tanrı’ya bir pay vermek) ya da vergilendirilebilir geliri azaltmanın bir yolu (gelir vergisi bir 19. yüzyıl icadıdır) değildi. Daha ziyade, aile üyelerinin kendi samimi ve sevgi dolu toplulukları içinde yaptıkları bir şeydi. Vücudun parçalarının tüm vücudun refahını güvence altına almak için yaptığı şeydi.
Romalı Clement (1. yüzyılın sonları) kilisenin Mesih’in bedeni olarak karşılıklı boyun eğme, diğer üyelere her türlü armağana göre verme yoluyla korunduğundan bahsetmiştir. Kişinin sahip olduğu. Sahip olduklarımız (güç, zenginlik, bilgelik, alçakgönüllülük, saflık) Mesih’in bedeni için kullanılmak üzere Tanrı’nın bir armağanı olarak görülür. Örneğin zenginler Kilise’deki yoksulların ihtiyaçlarını karşılamalı, yoksullar da kendilerine ihtiyaçlarını karşılayabilecek kardeşler veren Tanrı’ya şükretmelidir (Korintlilere 1. Mektup, XXXVIII). Justin Martyr (2. yüzyılın ortaları) varlıklı Hristiyanların muhtaçlara (hastalara, dullara, yetimlere, yabancılara) yardım etmek için ortak bir fona gönüllü olarak para verdiklerini ve topluluğun toplantılarında yiyecek paylaştıklarını belirtir (1. Apoloji, 67). Tertullian (2. yüzyılın sonları/ 3. yüzyılın başları) Hristiyanların yoksulları doyurmak, ölüleri gömmek, yetimler, yaşlılar, gemide kazaya uğrayanlar ve Hristiyan mahkûmlar için ayda bir kez gönüllü adak adadıklarını ve aşırıya kaçmak yerine açları doyurmak için ortak yemekler düzenlediklerini söyler (Apoloji 39). Üçüncü yüzyılın ortalarında Roma piskoposu olan Cornelius, Roma’daki kilise tarafından 1.500’den fazla dul kadına ve zor durumdaki kişiye bakıldığını kaydeder (Eusebius, Ecclesiastical History, 6.11). Bu sırada Roma imparatoru Demetrianus kiliseye zulmetmekteydi. Cornelius’un arkadaşı ve Kuzey Afrika’daki Kartaca piskoposu olan Cyprianus, imparatorluğun açgözlülüğüne ve kilisenin yaptığı gibi muhtaçlara (diğer şeylerin yanı sıra) yardım etmedeki başarısızlığına dikkat çekerek kiliseyi savundu (‗Treatise V, An Address to Demetrianus’). 4. yüzyılın ortalarında, mürted imparator Julian, MS 312’de Hristiyan imparator Konstantin’in yönetiminde Hristiyanlığın zaferinden sonra imparatorluğu Roma dinine geri döndürmeye çalıştı. Julian, Yahudilerin ve Hristiyanların yoksullara ve muhtaçlara, hatta kötülere ve mahkûmlara yardım etme konusundaki örnek ve itibarlarından etkilenmişti. Yahudilerin hiç dilencisi olmamasının ve Hristiyanların hem Kilise içinde hem de dışında yoksulları desteklemesinin utanç verici olduğunu belirtti. Ancak Roma dinine mensup olanlar bunu yapmıyordu ve pek çoğu yardıma muhtaçtı (Mektup 22). Julian’ın yorumlarında, Kilise’nin yoksullara yardımının ‘iman evinden’ başladığını, ancak ihtiyacı olan herkese yayıldığını görüyoruz (bkz. Gal. 6.10).
Kilise’nin tüm uluslardan alınmış bir halk (üçüncü bir ırk) olarak anlaşılması, yurttaşlıklarının cennette olduğu anlamına geliyordu (Pavlus’un dediği gibi, Phl. 3.20). Dolayısıyla, Hristiyanlar yeryüzünde yabancı ya da göçmendi (bkz. 1 Pt. 1.1, 17; 2.11) ve böyle bir kimliğin mantıksal sonucu, kişinin yabancı bir ülkede mal biriktirmemesidir (Hermas, Similitudes, 1).
Yaratılış: Tanrı’nın Verdiği Kaynaklar Paylaşılmalıdır, Sahiplenilmemelidir
Hristiyanların özel mülkiyete sahip olmaya devam ettiklerine dair çok sayıda kanıt olsa da (kilisede yoksullara yardım edebilecek varlıklı insanlar vardı), topluluğa ve birbirlerinin ihtiyaçlarını karşılamaya yapılan vurgu bazı 4. yüzyıl Hristiyanlarının özel mülkiyet kavramını eleştirmesine yol açtı. Bu, Kilise’nin ötesine geçerek özel mülkiyet kavramını Tanrı’nın bir bütün olarak insanlığa yönelik amacıdır. Bazıları zenginler ve yoksullar arasındaki bölünmeyi doğal görmemiştir: Tanrı herkes için bol kaynaklara sahip bir dünya yaratmıştır, kaynakların birkaç kişi tarafından yağmalanması için değil. Chrysostom şöyle demiştir: ‗…Kişi herhangi bir şeye sahip olmaya, onu kendine mal etmeye kalkıştığında…. sanki doğanın kendisi hoşnutsuzmuş gibi çekişme başlar’ (Homily XII on 1 Tim. 4: Migne, PG 62,563f). Nazianzuslu Gregory yoksulluk ve zenginlik ile özgürlük ve kölelik arasındaki bölünmeleri Düşüş’ün bir sonucu olarak görmüştür. Benzer şekilde Ambrose da şöyle demiştir;
“Doğa her şeyi insanların ortak kullanımı için yaratmıştır.”
Gregory’nin arkadaşı Büyük Basil varlıklı bir ailede doğmuş, ancak mirasını yoksullara dağıtmış ve diğer şeylerin yanı sıra, Caesarea bölgesinde (öncelikle cüzamlılar için) bir hastane olan Basilias’ı kurmuştur. Servetin kişiye dilediği gibi kullanması için verilmediği konusunda ısrar eder. Aksine, kişi sadece acil ihtiyaçlarını karşılamak için gerekli olanı almalı ve geri kalanını başkalarına vermelidir. Bu şekilde hiç kimse zengin ve hiç kimse de fakir olmayacaktır (Migne, PG 31,276f). Sahip olunan mallar kişiye başkaları için kullanılmak üzere ilahi bir armağan olarak veriliyorsa, böyle bir armağanı başkalarından esirgemek hırsızlıkla eşdeğerdir. Basil, aç insanın yiyeceğini esirgemenin, çıplak insanın pelerinini istiflemenin ve muhtaç insanın parasına sahip olmanın hırsızlık olduğunu söyler (Serm. Super. Luc. Xii, 18). Dolayısıyla, kişi zenginlikte aşırıya kaçtığı ölçüde sevgiden yoksundur (Sermon to the Wealthy, Migne PG 31, 277C-304C).
Dördüncü yüzyıla ait böyle bir görüş, İskenderiyeli Clement’in 2. yüzyıldaki bakış açısını yansıtmaktadır,
“Bu nedenle, -Malım var, hem de bol bol var: Öyleyse neden zevk almayayım?” ifadesi ne insana ne de topluma uygundur. Ama sevgiye daha layık olan şudur: -Çünkü böyle biri -komşunu kendin gibi seveceksin‖ buyruğunu yerine getiren biri- mükemmeldir. Çünkü bu gerçek lükstür, hazine değerindeki zenginliktir. Ama aptalca arzular uğruna çarçur edilenler israf sayılır, harcama değil. Çünkü Tanrı bize, iyi biliyorum ki, kullanma özgürlüğü vermiştir, ama sadece gerektiği kadar; ve kullanımın ortak olmasını kararlaştırmıştır. Birçok kişi yoksulluk içindeyken, birinin lüks içinde yaşaması korkunç bir şeydir. Birçok kişiye iyilik yapmak, lüks içinde yaşamaktan ne kadar daha yücedir! Ne kadar akıllıca
İnsana para harcamak, mücevherlere ve altına para harcamaktan! Süslü dostlar edinmek, cansız süsler edinmekten ne kadar daha yararlıdır! (The Instructor, 2.13; krş. 3.6).
Böylece bağışlar Kilise içindeki ihtiyaç sahipleriyle sınırlı kalmıyordu. Justin (Apology 1.14), Hermas (Shepherd, II) ve İskenderiyeli Clement (Quis divis salvus, xiii) bunu açıkça söylemişlerdir.
Lütuf: Zenginlik, Muhtaçlara Verilmek Üzere Tanrı’nın Bir Armağanıdır
Karşılaşılan bir başka argüman da servetin Tanrı tarafından kişinin kendisi için değil yoksullar için kullanılmak üzere verildiğidir. Bu görüş, hayır işlerinin kişinin gelecekteki ödülü için önemli olduğu fikrine bile bağlanır. Chrysostom tüm servetin Tanrı’dan geldiği görüşünü düzeltir, zenginin fakire fakirin zengine olduğundan daha fazla ihtiyacı olduğunu savunur ve Tanrı tarafından servet verilenlerin bunu muhtaçlar için kullanması gerektiğini açıklar (Homily XXXIV). Ambrose paranın kötüye kullanılmasını (Yahuda örneğinde olduğu gibi) lütfun kötüye kullanılması olarak görmüştür (Ruhban Sınıfının Görevleri Üzerine, XVI).
Etik 1: Kilise’nin İşleri Hayırseverliği İçerir
Bu konuda çok şey yazılabilir, ancak birkaç kelime yeterli olacaktır. Chrysostom (4. yüzyılın sonları), Yakup 2’nin duygularını yankılayarak, dışarıda bir başkası soğuk ve kötü giyinmişken, Mesih’i onurlandırmak için ipek giyinilmemesi gerektiğini belirtmiştir. Bir kardeş açlıktan ölürken Efkaristiya masasındaki altın kadehlerin ne işe yaradığını sormuştur (Evangelium S. Matthaei, hom. 50:3-4: PG 58, 508-509). Jerome hayır işlerinin kilise binalarını süslemekten daha iyi olduğunu belirtmiştir (Epistle 130). Bu, 4. yüzyılda onun zamanında ciddi bir mesele gibi görünüyordu. Amida Piskoposu Acacius (5. yüzyıl), 7.000 Persli esiri kurtarmak için 420 vazo satmıştır. Ambrose (4. yüzyıl), Hippo Piskoposu Augustine (4. ve 5. yüzyıllar) ve Kartaca Piskoposu Deogratias (5. yüzyıl) esirleri fidye karşılığı serbest bırakmışlardır. Dahası, yoksullara Kilise tarafından yardım edilmiştir. Roma Piskoposu Cornelius (3. yüzyılın sonları) 1.500 kişiye yapılan yardımı denetlemiştir. Dördüncü yüzyılın sonlarında Antakya’daki kilise 3.000 kişiyi desteklemiştir.
Etik 2: Yoksullara Vermek Ahlaki Bir Gerekliliktir
İlk kilise, yoksullara yardım etmeyi sadece yapılacak güzel bir şey olarak değil, ahlaki bir gereklilik olarak görmüştür. Bu şekilde, yoksullara yardım etmek yakın bir topluluk içindeki bakımın ötesine geçerek ihtiyacı olan herkese yayılabilirdi. Yahudilik kişinin Yahudi kardeşlerine karşı hayırseverliği öğretirken (bkz. Tobit 1.3), İsa düşmanlara karşı bile sevgiyi öğretmiştir (Mt. 5.43ff; Lk.10.29ff). Pavlus Galatyalı Hristiyanlara herkese, özellikle de iman ev halkına iyilik yapmalarını söylemiştir (Gal. 6.10).
Yeni Ahit yazılarından sonra günümüze ulaşan en eski Hristiyan belgelerinden biri Didache’dir. Eser, biri yaşama diğeri ölüme götüren iki yolu tarif ederek başlar. Ölüme götüren yol yoksullara karşı merhametsiz olanlar içindir (5.2), oysa yaşama götüren yol ihtiyaç sahiplerine karşı cömertliği içerir (1.4-5; 4.5, 7). Gerçekten de, Hristiyanlar sahip oldukları şeyleri kendilerine ait olarak değil, diğer inananlarla paylaşacakları bir şey olarak görmelidirler (4.8).
- yüzyılın başlarında yazılmış olan Aristides’in Apolojisi MS 124 yılında imparator Hadrianus’a hitaben yazılmıştır. Yazar, Hristiyan olmayanları (Yahudilerden bahsediyor olamaz) ‗…yoksullara karşı merhametsiz, … muhtaçları geri çeviren, sıkıntı çekenleri ezen, zenginlerin savunucusu, yoksulların adaletsiz yargıcı’ olarak nitelendirir (5.2). Hristiyanlar ise yoksullara karşı merhametlidirler, tutsakları serbest bırakırlar, ölüleri gömerler ve benzeri şeyler yaparlar (XIV). Daha sonra, Hristiyanları tanımlayan muhteşem bir pasajda yazar şöyle der,
[Hristiyanlar] birbirlerini severler, dul kadınlardan hürmetlerini esirgemezler; yetimi, kendisine kötü davranandan kurtarırlar. Sahip olan, sahip olmayana övünmeden verir. Bir yabancıyı gördüklerinde onu evlerine alırlar ve onunla kardeş gibi sevinirler; çünkü onlara bedenden sonra kardeş demezler, ruhtan sonra ve Tanrı’da kardeş derler. Yoksullarından biri dünyadan göçtüğünde, her biri kendi gücüne göre ona bakar ve gömülmesine özen gösterir. İçlerinden birinin Mesih’inin adı yüzünden hapse atıldığını ya da acı çektiğini duyarlarsa, hepsi kaygıyla onun ihtiyacını karşılar ve onu kurtarmak mümkünse serbest bırakırlar. Ve aralarında yoksul ve muhtaç biri varsa ve yedek yiyecekleri yoksa, muhtaçların yiyecek eksikliğini gidermek için iki ya da üç gün oruç tutarlar [bkz. Apostolik Anayasalar V.XX]. Tanrıları Rab’bin kendilerine buyurduğu gibi adil ve ölçülü yaşayarak Mesihlerinin emirlerini büyük bir dikkatle yerine getirirler” (XV).
MS 130 civarında, kimliği bilinmeyen bir Hristiyan Diognetus’a Mektup’u yazmıştır. Ona göre Tanrı’yı taklit eden kişi, ‘komşusunun yükünü üzerine alan kişidir; hangi açıdan üstün olursa olsun, eksiği olan bir başkasına yardım etmeye hazır olan kişidir; Tanrı’dan aldığı her şeyi muhtaçlara dağıtarak [onun yardımlarını] alanlar için bir tanrı haline gelen kişi, Tanrı’yı taklit eden kişidir’ (X).
Etik 3: Zenginlik ve Mülkiyet Tehlikelidir
Kilise Babalarının birçoğu zenginlik ve mal mülk konusunda eleştirel davranmıştır. Bunu yaparken, Yeni Ahit’te zaten bulunan öğretiyi yinelemişlerdir: İsa’yı takip etmek isteyen zengin adam (Mk. 10), zengin adam ve Lazarus (Lk. 16), cennette hazineler biriktirmek (Mt. 6), paranın tüm kötülüklerin kaynağı olduğunu ve dünyadan hiçbir şey alamayacağımızı fark etmek (1 Tim. 6.7, 10; krş. Polycarp, Filipililer 4), vb. Dolayısıyla, Kilise Babalarında benzer ifadeler bulduğumuzda, bunun nedeni zulüm gören Hristiyanların yoksulluklarına dini bir açıklama aramaları değil, Kutsal Kitap üzerinde düşünmeleridir.
- yüzyılın ortalarında Hermas ‘kötü lükse’, ‘birçok çeşit yiyeceğe düşkünlüğe ve zenginliğin savurganlığına’ karşı uyarır, çünkü insanları en kötü yapan eylemler bunlardır (Çoban II, 8. Emir). Daha sonra Hermas, İsa’nın ekici benzetmesine atıfta bulunarak (Mt. 13.3ff; dünyanın kaygıları, dikenler gibi, ekilen tohumların bazılarını boğdu) zenginler ve çok fazla işe dalmış olanlar için tövbenin zor olduğunu söyler (Çoban III, Dokuzuncu Benzetme, bölüm 20).
Tertullian (2. yüzyılın sonları ve 3. yüzyılın başları) soyulduğumuzda rahatsız olmamamız gerektiğini öne sürerek mal mülk konusundaki görüşlerimize meydan okur. Hristiyanlar dünyayı hor görmeli ve parası olmayan İsa’nın her zaman yoksulları haklı çıkardığını ve zenginleri kınadığını hatırlamalıdır. Tertullian, Hristiyanların tüm kötülüklerin kaynağı olan zenginliği aramaması gerektiği sonucuna varmıştır (Sabır Üzerine 7).
Etik 4: Doğru Tutumla Verin
Son olarak, ihtiyaç sahiplerine verirken doğru tutuma da sahip olunmalıdır. Ambrose (4. yüzyıl) sevgisiz bir şekilde ya da başkaları tarafından övülmek için cömertçe bağışta bulunmayı kınamaktadır. Bazı günahların kefaretini öderken düşüncesizce kiliseye bağışta bulunan ve daha sonra servetlerini geri kazanmaya çalışan bazı kişileri bilir (Tövbe Üzerine II.9.83-86).
Sonuç
Bu kısa makale, Kilise’nin ilk dört yüzyılında Hristiyan yazarlar tarafından servet ve mülkiyet üzerine yapılan teolojik ve etik tartışmalara sadece kısmi bir bakış sunmaktadır. Gönüllü vermenin önemi, doğru tutumla verme ve zenginlik üzerine teolojik bir bakış açısı geliştirme kaygısı (kilise bilimi, yaratılış, lütuf) nedeniyle belirli bir ekonomik sistemi desteklememektedirler. Bağış etiği, kısmen doğaya dayansa da, büyük ölçüde Hristiyan Kilisesi’nin özel inanç ve uygulamalarına bağlıydı ve bu nedenle herkes için geçerli değildi. Yeni Ahit yazıları, Kilise Babaları arasında bu konular üzerine düşünmek için açıkça birincil kaynaktır.
Alıntı yapılan yazarlar servet ve mal mülk konusunda oldukça tutarlı bir bakış açısı sunarken, yazıları aynı zamanda Hristiyanlar arasında çeşitlilik olduğunu da göstermektedir. Özellikle MS 312’den sonra İmparatorluk giderek daha fazla Hristiyan olmuş; Kilise zenginleşmiş; Hristiyanlar iktidar mevkilerine yükselmiş ve Kilise yoksulluk, bekârlık ve iffet yemini edenler için bir ahlak, diğer herkes içinse başka bir ahlak geliştirmiştir.
Bu makale, daha önceki Hristiyan yazılarının bugünkü tartışmalar için uygunluğuna dair bir notla başlamıştır. Okuyucular, zenginlik ve yoksullukla ilgili daha önceki yazıları ekonomik açıdan naif bulup reddetme konusunda olduğu kadar, Patristik alıntıların günümüzün sosyo-ekonomik ve siyasi gündemleri için kullanılması konusunda da dikkatli olmalıdır. Aksine, ilk Hristiyanların argümanları, inançları ve uygulamaları bizi İsa’nın ve Yeni Ahit yazarlarının bu önemli ve ilgili konudaki öğretilerinden başlayarak daha fazla araştırma yapma zorunluluğuyla karşı karşıya bırakmaktadır.
Ancak yukarıdaki alıntılardan çıkarılabilecek bir sonuç, ilk Hristiyanların mal ve mülkü inançları için bir ödül olarak görmek şöyle dursun, bir kayıtsızlık meselesi olarak bile görmedikleridir. Zenginliği en kötü ihtimalle yıkıcı, en iyi ihtimalle de muhtaçlar için kullanılacak bir armağan olarak görmüşlerdir. Sırf bunu yapabilecek imkânlara sahip olduğu için (ister bireyler ister Kilise olsun) kendini zevke kaptırmak, ilk dört yüzyıldaki Hristiyan yazarlar tarafından Mesih’e iman edenler için imkânsız bir olasılık olarak görülüyordu. Böyle bir yol Tanrı’nın hoşuna gitmez ve yıkıma yol açar.