Hayatta kalana bağlılık, belirli bir şeyde, ağırlıklı olarak o şeyi başaranlar baz alınarak (hayatta kalanlar) orantısız bir şekilde değerlendirilmenin yapıldığı bir seçim ön yargısı türüdür.
Böylesi durumlarda “Başarısız olanlar” veya “Hayatta kalamayanlar” görmezden gelinir.
Hayatta Kalana Bağlılık
X bir kişisinin nereye baksa; televizyonda, dergilerin kapaklarında, konser programlarında ve internetteki hayran sitelerinde, sosyal medyada rock müziği yıldızlarını gördüğünü düşünün. Sayısız görünen bu gitar kahramanlarının başarısından yola çıkarak kendisinin de bir rock müziği yıldızı olacabileceğinin hayallerini kurması durumunda ne olurdu? Er ya da geç onlar gibi başarılı olabilir mi?
Cevap aslında basit; böyle bir şeyi başarmanın olasılığı çok ama çok düşüktür. Neredeyse pek çokları gibi başarısız müzisyenler mezarlığına gömülecektir. Oysa bu mezarlıkta her yerde gördüğü şov sahnesine kıyasla on bin kat fazla müzisyen var. Bunca şeye rağmen yine de hiçbir haberci bu başarısızların hikayelerini görmüyor ya da umursamıyor.
Hayatta Kalana Bağlılığın Ortaya Çıkışı
Hayatta kalma ön yargısı terimi ilk olarak Abraham Wald tarafından ortaya atıldı. II.Dünya Savaşı’nda Müttefik uçaklarının üsse güvenle dönebilmesi için Wald’ın da içinde bulunduğu bir araştırma grubu oluşturuldu. Uçakların nasıl daha iyi korunabileceğini belirlemeye çalışan grubun ilk yaklaşımı, üsse dönen uçakların en fazla hasar aldığı yerleri değerlendirmek olmuştu.
En kötü durumdaki alanları belirledikten sonra, bu yerleri güçlendirmeyi deneseler de sonuç hüsran olmuştu. Ancak Abraham Wald, en ağır hasarı alan uçakların üsse dönemeyenler olduğunu öne sürdü ve o yönde bir güçlendirme yaparak başarıya ulaşmışlardı.
Dışarıdan bakan biri olarak, bundan kurtulmak kolay bir şey değildir. Başarı ihtimalinizin ne kadar da küçük olduğunu görmek istemeyiz sanki. Derler ki; “Her başarılı olanın arkasında yüz başarısız olan gizlidir.” Bu böyle devam edip gidecektir.
Ancak ne hikmettir ki sayısı çok azken bile biz yine de başarılı olanları sıklıkla duyarız ve yazarlıkla başarıya ulaşmanın ne kadar da küçük bir olasılık olduğunu göremeyiz.
Hayatta Kalan Biriyseniz
“Hayatta kalan”lardan biri olduysanız hayatta kalana bağlılık iyice flulaşan bir hale gelir. Başarınız ancak ve ancak şanstan ibaret bile olsa diğer başarılılarla ortak noktalar keşfedip bunları belirledikten sonra “başarı unsurları” olarak gösterirsiniz. Başarısızlar mezarlığını ziyaret ettiğinizde onların da bu sözde “başarı unsurlarını” uyguladıklarını görmemeniz işten bile değil.
İngilizce aslı “Survivorship Bias” olarak bilinen bu yanılgı da hayatta kalmayan veri noktalarını görmezden gelip salt hayatta kalan gözlemlerden oluşmuş veriler dikkate alındığında etkisi iyice artar.
Bir veri kümesinde hangi veri noktalarının eksik olabileceğini göz önünde bulundurup önemli gözlemleri ihmal etmeyen doğru veri kaynaklarını kullanarak ön yargı önlenebilir.
Diagoras‘a birtakım resim tabletleri gösterilir; üzerlerinde, dua eden ve ardından meydana gelen gemi kazasından sağ salim kurtulan müminlerin resimleri yer almaktadır. Bunun anlamı, dua etmenin insanları boğulmaktan koruyacağıydı. Diagoras sorar: “Peki dua edip, sonra boğulanların resmi nerede?“
Başarı ihtimalinin, gerçekte olduğundan daha yüksek bir şekilde algılanması nedeniyle hayatta kalana bağlılık farkında olmadan pek çok kişinin zihninde yaşamaktadır. Bundan kurtulmak istiyorsanız, bu düşünce işi her zamanki gibi bizzat size düşer.
Bir zamanlar için umut vaat etmiş projelerin, yatırımların ve kariyerlerin mezarlıklarını bulup bunları olabildiğince sık ziyaret edin. Hüzünlü ve umut kırıcı bir ziyaret olur ama sağlıklıdır.
Kaynak ve detaylı bilgi için;
Siyah Kuğu, Nassim Nicholas Taleb
Dubben, Hans-Hermann; Beck-Bornholdt, Hans-Peter: Der Hund, der Eier legt – Erkennen von Fehlinformation durch Querdenken, rororo, 2006, S. 238.