GİRİŞ
Çemen bitkisi, boyotu, buyotu, çemen otu adlarıyla da adlandırılır. Kelebekçiçekligiller familyasından, 10-50 cm boyunda, tarımı yapılan, 1 yıllık otsu bitki. Çiçekleri sarımsı beyaz, bazen hafif pembe renkli, meyveleri düz veya biraz kıvrık, 5-11 cm uzunlukta ve 10-20 tohumludur.
Bu makalede çemen bitkisinin (Trigonella foenum- graecum L.) verim ve morfolojik özellikleri, yetiştiriciliği, kullanım alanları, besin içeriği ve hasadıma dair bilgiler verilmeye çalışılmıştır.
BÖLÜM 1 ÇEMEN BİTKİSİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ
1. Çemen Bitkisinin Tanımı ve Önemi
(Trigonella foenum-graecum L.) Legüminosae familyasının Papilionaceae alt familyasına ait tek yıllık otsu bir bitkidir. Halk arasında” buy otu” olarakta ünlenmiştir.
Çemen bitkisinin Geniş adaptasyon yeteneğine sahip olması, özellikle toprak isteği bakımından kanaatkâr olması ve baharat, ilaç ve kozmetik gibi daha birçok alanda kullanımının olması Ç E M E N İ N rekabetçi-güçlü yönlerini oluştururken buy(Çemen) bitkisini de baharat bitkileri içerimde önemli bir yere taşımaktadır.
2. Çemen Bitkisinin Anavatanı ve Tarihsel Gelişim Süreci
Çemen bitkisi günümüzden 4000 yıl önce Mısır’da ekilmeye başlamış ve zamanının bitki deseni içerisinde yer almıştır. Çemen, Mısır’ın en kıdemli kültür bitkisi olduğu gibi, Hint uygarlığını Hintlilerce paylaştığı Hint tarımında önemli bir yeri olduğu adının Sanskritçede kayıtlı bu olduğu tespit edilmiştir.
Gen merkezi Güney Avrupa ve ülkemizi de içine alan Akdeniz havzası ve Batı Asya’dır. Çemen Doğu Akdeniz’den Orta Asya ve Etiyopya’ya kadar doğal olarak yetişmektedir.
3. Çemenin Bilimsel Sınıflandırılması
Alem: Plantae (Bitkiler)
Bölüm: Magnoliophyta (Kapalı Tohumlular)
Sınıf: Magnoliopsida (İki Çenekliler)
Takım: Fabales
Familya: Fabaceae (Leguminosae)
Alt Familya: Papilionaceae
Cins: Trigonella
Tür: Trigonellafoenum-graecum
|Alem||Plantae (Bitkiler)|
|Bölüm||Magnoliophyta (Kapalı Tohumlular)|
|Takım||Fabales|
|Sınıf||Magnoliopsida (İki Çenekliler)|
|Familya||Fabaceae|
|Alt Familya||Papilionaceae|
|Cins||Trigonella|
|Tür||T. foenum graecum L.|
|Çemen||Trigonella foenum-graecum L. (Fabaceae);|
Çemenin yetiştiriciliği yapılan iki türü bulunmaktadır. Bunlardan birisi ülkemizde de tarımı yapılan Trigonella foenum- graecum L. türüdür. Diğeri ise Trigonella caerule L. (Mavi çemen)’dir.
Trigonella cinsinin 50’ye yakın türü bulunmaktadır. Övünülecek ve geliştiricek bir zenginlikten bahsetmek gerekirse bu ÇEMEN türlerden 45‟i Türkiye’ de tabi olarak yetişmesidir.
4. Çemenin Besin İçeriği
Yapılan tahlil ve araştırmalarda Çemen tohumlarının % 25.5 protein, % 7.9 yağ, % 48 yararsız karbonhidrat, % 20 müsilaj madde ve % 4.8 diosgenin veren saponin içerdiği kayıt altına alınmıştır.
Çemen tohumunun embriyosunda diosgenin adı verilen saponozitin maddesi keşfedilmiştir. Çemende saponozitin varlığının anlaşılmasından sonra bitki Avrupa, Amerika ve Doğu Afrika’da yaygınlaşmaya başlanmıştır.
Buy tohumları valin, fenilalanin, lisin, glisin, aspartik asit, glutamik asit, serin ve lösince aminoasitlerden zengin olduğu tespit edilmiştir.
Çemen Tohumlarının Kimyasal Ve Mineral Besin Değerleri çizelge halinde aşağıda sunulmuştur.
|Besin İçeriği||Miktarı||Birimi|
|Nem||4,3||%|
|Ham Protein||27,3||%|
|Ham Yağ||6,7||%|
|Ham Lif||6,7||%|
|Nitrojen||51,2||%|
|Kül||3,8||%|
|Na||49||mg/100 g|
|K||1306||mg/100 g|
|Fe||22,5||mg/100 g|
|Ca||158||mg/100 g|
|P||415||mg/100 g|
|Mn||1550||mg/100 g|
|Zn||9,9||mg/100 g|
|Cu||331||mg/100 g|
Çemen tohumunun kimyasal kompozisyonu içerisinde tohumlarında sabit yağ oranının %7-10 olduğu ve %0,02’de uçucu yağ bulunduğu ortaya konulmuştur. Tohumda yağ ile birlikte %27 protein, %30-38 müsilaj bulunur. Tohumdaki bulunan müsilajdan dolayı tohumlar çabuk şişerler.
Çemen tohum Yağının Besin Değeri
Çemen tohumu yağında önemli miktarda fito kimyasallar, mineral maddeler ve vitaminler bulunmaktadır. Bunlar; %52 oleik asit ile %40 linoleik asit, uçucu yağ, azotlu bileşikler, fitin, kolin, rutin, nikotin amid, kumarin, kül (%3-4), flavonoid, müsilaj (%30), trigonellin (%1), eholine, sentionine ve cerpaine alkaloitleri ve yağlı embriyosunda hidroliz sonucu diosgenin (%0,8-2,2) veren steroidal saponinler (%5-7) ve Vitamin A, B ve C, kalsiyum, demir ve diğer minerallerdir.
5. Çemenin Tüketim ve Kullanım Alanları Nelerdir?
Çemenin çeşitli kullanım alanları vardır. Çemen özellikle tıp, gıda, eczacılık ve kozmetik gibi sektörlerde yaygın olarak tüketilmektedir. Çemen bitkisinin halk hekimliğinde de kullanımı mevcuttur.
Bitkisinin hem tohumları hem de vejetatif (yeşil) kısımları (genç dönemde yaprakları insan beslenmesinde) kullanılır.
Tohumları öğütülerek mutfaklarda baharat karışımlarında, soslarda, turşularda ve et ürünlerinde kullanılmaktadır.
Pastırma işletmecilerinin hammadde kalemlerinden biri de çemen karışımıdır. Çemenin pastırma imalatında kullanılmasının nedeni pastırmayı olası mikroorganizma bulaşlarından korumak ve aynı zamanda pastırmaya lezzet, tat ve aroma kazandırmaktır.
Çemen Yeşil gübre olarak toprak ıslahında hasat sonrası sapları hayvan beslemesinde kullanılmaktadır. Çemen aynı zamanda bir münavebe bitkisi olarakta yetiştirilebilir.
Gıda endüstrisinde şekerlemeler, şurup, alkolsüz içecekler, çeşni ürünleri ve şekerli sosların karışımında kullanılır.
Çemenden elde edilen özüt ve oleorezin ise alkollü içecekler, jelatin, pudinkler, cikletler, şekerli kremalarda ve turşularda kullanılır.
6. Üretim Miktarı Ve Ekonomik Önemi
Türkiye’de üretilen çemen tohumu en çok baharat olarak tüketilmekte ve ardından ise ihracatı yapılmaktadır.
Üretim Alanları, Üretim Miktarları ve Verim Çizelgesi
|YILLAR||EKİM ALANI (da)||ÜRETİM (ton)||VERİM (kg/da)|
|2010||1.651||200||121|
|2011||1.055||141||134|
|2012||640||67||105|
|2013||1.678||195||116|
|2014||1.974||218||110|
|2015||4.296||491||114|
|2016||8.232||914||111|
|2017||14.499||1.521||105|
|2018||7.182||745||104|
|2019||6.035||645||107|
Kaynak: TÜİK, 2020
2019 Yılında Çemen Yetiştiriciliği Yapılan İller Çizelgesi
|İller||Alanı (da)||Üretim Miktarı (ton)||Verim ( kg/da)|
|Karaman||1.800||214||119|
|Çorum||1.193||110||92|
|Sivas||979||94||96|
|Samsun||740||85||115|
|Yozgat||560||57||102|
|Konya||288||35||122|
|Kayseri||204||25||123|
|Amasya||216||21||97|
|Tokat||45||3||67|
|Afyonkarahisar||10||1||100|
|Toplam||6.035||645||–|
Kaynak: TÜİK, 2020
Çemen yetiştiriciliği yıllar itibari ile incelendiğinde yıllara göre ekim alanının uç noktalarda azalıp çoğaldığı görülecektir. Bu ekiliş alanlarındaki geniş band çemen fiyatının yıllara göre değişkenlik sergilemesinden ve iklimsel değerlerden özellikle yağıştan ileri gelmektedir.
Yetiştiricilik Alanları
Çemen Dünyada yaygın olarak yetiştiriciliği yapılan bir bitkidir.
Hindistan, Fas, Mısır, Cezayir, Türkiye, İtalya, İspanya, Fransa ve Yunanistan’da ve Amerika’da tarımı yapılmaktadır.
Çemen Türkiye’de de istenilen oranda yetiştiriciliği ve üretimi yapılmasa da öteden beri tarımı yapılan kökenleri Anadolu olan bir bitkidir.
Çemen Türkiye’de Konya, Kayseri, Çankırı, Ankara, Gaziantep, Kahramanmaraş, Afyon, Şanlıurfa ve Hatay, Çankırı, Karaman, Çorum yetiştiriciliği en çok yapılan illerdir.
Çemenin Kıymeti
Çemen üretim ve ekiliş alanı açısından ülkemizde istenilen kültüre ulaşamamıştır. Çünkü çemen tüketimi ve kullanımı halk arasında yeterince yayılmamıştır. Ülkemizde çemenin dışsatımı da istenilen durumda değildir. Bütün bu olumsuzlukların sebebi bitkinin tanıtımının yeterince yapılamamasıdır. Çemen bitkisinin kullanım alanlarının genişletilmesi ve bu bitkilerden elde edilen ürünlerin standartlarının daha da iyileştirilmesi ile tıbbi ve aromatik bitkilere karşı son yıllarda artan ilgiden çemeninde hissesine düşeni alacağı ve dışsatım ile üretim miktarının hak ettiği düzeye ulaşacağı ifade edilmektedir.
7.Çemen Tarımında Ekilen Çeşitler
Türkiye’de Trigonella foenum-graecum L. türünün tarımı yapılmaktadır. Trigonella foenum-graecum’un açılımı Tirigonella üçgen şekilli soluk çiçek demektir. Foenum graecum ise Yunan samanı anlamına gelmektedir.
Ülkemiz çemenin doğal yetişme alanı olmasına rağmen tohum ıslah çalışmaları çok ileri seviyede değildir. Çemende geliştirilen tohum çeşitlerimizde bulunmaktadır. Bu çeşitlerin özellikleri ve adları aşağıda verilmiştir.
-
Berkem Tohum Çemen Çeşidi.
Geliştirici kuruluş Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesidir.
-
Gürarslan Çemen Tohumu Çeşidi
Özelliği kışlık tabiatlı
Geliştirici kuruluş A.Ü. Zir. Fakültesi.
-
Çiftçi Çemen Tohumu Çeşidi
Geliştirici Kuruluş Geçit Kuşağı Tar. Arş. Ens. Müdürlüğü
Çemen bitkisinin Sağlık Yararları
Çemen tohumlarından elde edilen boya kozmetik ürünlerin boyanmasında ve afrodizyak olarak da kullanıldığı bilinmektedir. Halk arasında çemenden, tahriş giderici, bağırsak yumuşatıcı, gaz giderici, sindirimi kolaylaştırıcı, süt arttırıcı, göğüs yumuşatıcı, balgam söktürücü olarak yararlanılmakla beraber, ateş düşürücü, bronşit, boğaz ağrısını giderici, yara iyileştirici ve kan şekerini düşürücü özelliğinden dolayı şeker hastalığında ve kanser tedavisinde kullanılır.
BÖLÜM 2 ÇEMEN OTUNUN BOTANİK ÖZELLİKLERİ
Çemen ülkemizde 30 veya 60 cm arasında boylanabilmektedir. Çemen dikine büyüme özelliğine sahip olduğu gibi yere yatık olarakta gelişmesini sürdürebilmektedir. Çemenin vejetasyon süresi 105 veya 140 gün arasındadır. Ancak bu süre güzlük ekimin yapıldığı Akdeniz Bölgesinde 210 günü bulmaktadır.
1. Çemenin Gövde ve Sap Yapısı
Gövde birinci gelişme evresinde tüylü olup, daha sonra çıplak bir yapıya dönüşmektedir. Çemen gövdesi koyu yeşil renktedir.
Çemen bitki sapları yuvarlağa yakın ve içi dolu değil boştur. Yan dallar yaprak koltuklarından çıkmaktadır.
2. Yaprak
Yonca yaprağına çok benzeyen çemen yaprakları, 5,3 mm uzunluğunda kısa bir sap üzerinde üç yaprakçıktan oluşmaktadır. Yaprağı oluşturan yaprakçıklar ters yumurta ve/veya mızrak formunda 10-40 mm uzunluğunda ve 8- 15 mm genişliğindedir. Yaprakcıkların şekli dipte, ortada ve yanlarda farklı olabilmektedir. Dip yaprakçıklar kama formuna dönüşmektedir. Orta yaprakçıklar ise uzun sapçıklıdır. Yandaki yaprakçıklar ise sapsız bağlanmışlardır. Her üç yaprakçık formunda yaprakçık tabanı düz kenarlı, üst kısımlar ise ince dişlidir. Ancak yoncanın aksine orta damar uzantısı belirgin değildir. Kulakçık oldukça iri ve üçgenimsi, mızraksı bir formdan yumurta formuna kadar değişik şekiller göstermektedir.
3. Çiçek
Çemen çiçekleri açık sarı veya beyaz renktedir. Baklagil çiçek durumunun temel özelliklerini gösteren çemen çiçekleri 10-18 mm uzunluğunda tek veya çift (ikili) olarak yaprak koltuklarında sapsız olarak oluşmaktadır. Çiçeklenmeden sonra 10 gün içinde meyve bağlamaktadır. Bu çiçekler meyve bağlayıp olgunlaşınca her biri 10 veya 20 adet sarı veya kahverengi minik tohum taşıyan tohum zarfına dönüşmektedir.
4. Kök
Çemen tek yıllık kazık köklü bitkidir. Kök sistem olarak fazla derine gitmeyen bir yapıya sahiptir. Çemen diğer baklagillerde olduğu gibi köklerinde yüksükler taşır. Köklerinde bol miktarda nodoziteler oluşur.
5. Bakla Ve Tohum
Baklalar 5- 11 cm uzunlukta 0,5-1 cm genişliğinde olup, kıvrık ve sivri uçlu olup, baklalar ortalama 6-20 adet arasında tohum taşır.
TOHUM;Çemen tohumları 3-5 mm boyundadır. Dış görünüşü sert, köşeli, üzeri ince pürtüklüdür. Tohumda renk; kirli sarıdan koyu kahverengiye kadar değişen renklerdedir.. Tohumları parmaklar arasında ovuşturulduğunda özel çemen kokusu hissedilir. Tohumun kendine ait özel kokusu,3-Hydroxy-4,5-Dimethyl-2(5H)-Furanon bileşiminden ileri gelmektedir..
BÖLÜM 3 ÇEMENİN EKOLOJİK İSTEKLERİ
1. İklim İsteği
Çemen “En” leri olan bir bitkidir. Çemen kuraklığa ve sıcağa en dayanıklı bitkiler içindedir. Çemen ılıman iklimlerde iyi gelişim sağlayan bir bitki olarak kayıtlara adını yazdırmıştır. Çemen bitkisinin hem yazlık hem de kışlık ekilişleri vardır. Türkiye’de sıcak bölgelerde, erken ilkbaharda veya kışlık olarak ekilirken soğuk bölgelerde ise yazlık olarak ekimi yapılmaktadır.
Kuraklığı ve sıcaklığa dayanımı iyi olmasına rağmen fazla kuraklıkta gelişmesi geriler. Çünkü neme karşı hassasiyeti bulunmaktadır. Kışa dayanma gücü zayıftır. Bu nedenle soğuk bölgelerde yazlık üretim yapılır. Ilık iklim bitkisi olduğu için düşük sıcaklıklarda gelişmesi gerilemektedir.
Sıcaklık İsteği; Bitki 18 -27 °C sıcaklıklarda iyi gelişimi göstermektedir. Optimum tohum üretimi için, düşük nem gereklidir.
2. Toprak İstekleri
Drenaj problemi olmayan, yeterli neme sahip, gevşek, kireçli topraklarda yüksek verim vermektedir. Toprak pH 5,3-8,2 arasında olmalıdır. Toprak bünyesi itibariyle isteği ise su tutma kapasitesi iyi olan orta ve ağır bünyeli topraklar Çemen yetiştiriciliğine uygun bulunmaktadır.
Çemen Münavebe Bitkisi: Çemen bitkisi aynı zamanda, ince saplı yapısı ve toprakta iyi çözünmesi nedeniyle iyi bir yeşil gübre ve münavebe bitkisidir. Yorgun topraklarda kışlık çemen ekilişi yapılarak toprağın üretken hale gelmesi sağlanabilir.
BÖLÜM 4. ÇEMEN BİTKİSİNİN TEKNİK YETİŞTİRİCİLİĞİ
1. Çemende Toprak Nasıl Hazırlanır?
Ekim sonrası merdane geçirmek güçlü bir çıkış için tavsiye edilmektedir. Çemen tohumu tarlaya mibzerle veya elle ekilebilmektedir.
2. ÇEMEN Bitkisinin Ekimi
-
Çemenin Sonbahar Ekimi
Kışları çok soğuk geçmeyen, don olayı olmayan yerlerde ekim işlemi sonbaharda yapılır ki bu ekim tabiatına kışlık ekim de denilmektedir. Güzlük ekimlerde Ekim tarihi 15 Ekim ve 15 Kasım arasında yapılmalıdır.
2. Çemenin İlkbahar Ekimi
İklimi sert geçen bölgelerde ilkbaharda yapılır. Ekim ilkbaharda mümkün mertebe erken davranılarak Mart ayı veya en son Nisan ayı ortasına kadar yapılmalıdır. İlkbahar ekimine yazlık ekimde denilmektedir.
Baharlık ekimlerde ekim tarihi 1 Mart, 15 Mart, 1 Nisan ve 15 Nisan ) arasında uygulandığında en erken ekilen çemenin veriminin ve hasat indeksinin ( tohum/sap oranı) daha iyi olduğu ve geç ekimlerde verim azalması meydana geldiği tespitleri vardır. Burada geç ekimlerde sap ve yeşil aksamın daha fazla olduğunu da belirtmek gerekir.
Ekim Sıklığı
Sıra arası 20-25 cm mesafe ile ekim yapılmalıdır.
Ekim Normu
Dekara 2-2,5 kg ekim normu uygundur. Diğer bir kaynakta dane üretimi için 2-4 kg/da, yeşil aksam ot üretimi için 5-8 kg/da tohumluk kullanılmaktadır.
3. ÇEMEN Tarımında Gübreleme
N Gübrelemesi
Bakteri aşılaması verimi artırır. 4.5 kg/da azot dozu uygundur. Çok fazla azotlu gübre uygulaması bitkinin aşırı büyümesine yol açtığı için çemen tohum verimini düşürmektedir. Çemenin azot ihtiyacı mercimeğe benzemektedir.
Fosfor Gübrelemesi
Çemen tarımında 6-9 kg/da P2O5 dozu yeterlidir. Türkiye’de tarım topraklarının büyük çoğunluğu fosfor yönünden fakirdir. Bu nedenle bol ürün alınabilmesi için topraklara fosforlu gübre uygulaması zorunluluktur (Kacar ve Katkat 2009). Bitkiler için fosfor, optimum bir büyüme, çiçek ve tohum oluşumu için önemlidir.
4. ÇEMEN Tarımında Sulama
Çemen bitkisi fazla sulama istememektedir. Çiçeklenme aşamasına kadar bir defa ve çiçeklenmeden sonrası 2. Gelişme döneminde özellikle olgunlaşmaya başladığı dönemde dane dolumu için ikinci bir sulama daha yapılmalıdır. Burada hemen belirtelim ki çemenin suya en hassa olduğu dönem çiçeklenme öncesi- meyve tutumu evresidir. Sulama suyu yağmurlama şeklinde verilir.
Çemen bitkisi nemi çok sevmediği için fazla sulama istemez. Çiçeklenme dönemine kadar bir kere su ihtiyacı karşılanmalıdır. Bu nedenle yağışların yetersiz olduğu durumlarda yağmurlama şeklinde sulama yapılmalıdır. Çiçeklenme sonrası ve özellikle olgunlaşmaya başladığı dönemde dane dolumu için bir sulama daha yapılmalıdır.
ÇEMENİN Çapalanması ve Bakımı
Çemen bitkinin çıkış ve 3-10 yaprak döneminde çapalama yapılır. Sezon yağışlı olursa ot gelişimi durumuna göre ot çapalaması veya otların elle çekimi yapılabilir. Yabancı ot mücadelesi elde edilen ürünün kalitesini ve miktarını doğrudan etkilemektedir.
ÇEMEN Hasadı Nasıl Yapılır?
Bitkilerin sararıp kuruması hasat olgunluğuna geldiğinin göstergesidir. Hasat elle ve biçerdöverle yapılabilmektedir. Biçerdöverle hasatta çemen bitkisine uyumlu tabla ve yükseklik ayarları yapılmalıdır.
Hasatta Dane Döküm Sorunu Varmı?
Çörekotu, kişniş vb. bitkilerin hasadında geç kalınırsa dane kaybı sorunu yaşanır. Çemen bitkisinin hasadında dane dökülmesi hasat olgunluğuna gelen bitkilerin baklaları hemen çatlamadığı için yaşanmamaktadır.
Çemenin Elle Hasadı
Çemen elle ağustos- eylül aylarında hasat edilebilir. Elle hasatta kademeli olarak olgunlaşan meyveler toplanır, güneşte kurutulur. Kuruyan kapçıklar sopa ile dövülerek tohumlar meyvelerden dışarı çıkarılır ve kurutulur.
Çemen Tohumunun Saklanması
Hasat ve harman edilen çemen tohumları serin ve kuru şartlarda % 12 nemde saklanmalıdır. Kurutulan tohumlar öğütülerek unu (tozu) üretilerekte muhafaza edilir. Otu için ekildiğinde ekimden sonraki 90-120 günde biçime gelir.
Verim
Çemen tohum verimi (112.8 kg/da)- 266 kg/da arasında seyretmektedir. Çemen bitkisinin biyolojik verimi 343,4 kg/dekardır.
KAYNAKLAR
Arslan, N. 1994. Tohumluk miktarı ve sıra arası mesafenin çemenin bazı özelliklerine etkisi. Ankara Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 3:(1) 63–71, Ankara.
Akgül, A. 1993. Baharat bilim ve teknolojisi, gıda teknolojisi derneği yayınları. No.15, Ankara.
Abdelgani, M. E., Elsheikh, E. A. E.and Mukhtar, N. O. 1998. The effect of rhizobium inoculation and chemical fertilization on seed quality of fenugreek. Food Chemistry, Vol 64, pp.289-293.
Ahmadiani, A. 2004. Volatile constituent from the oil of Trigonella foenum-graecum L. Journal of Essential Oil Research.
Anonim. 2009. Tarım istatistikleri özeti 1989-2008, TÜİK Yayınları, Ankara.
Anonim. 2011. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK verileri), Ankara.
Arslan, N., Tekeli, S. ve Gençtan, T. 1989a. Değişik yörelere ait çemen (Trigonella foenum-graecum L.) populasyonlarının tohum verimleri. VIII. Bitkisel İlaç Hammaddeleri Toplantısı Bildiri Kitabı Cilt. II: 93-97, İstanbul.
Arslan, N., Tekeli, S., ve Gençtan, T. 1989b. Farklı ekim zamanlarının çemen bitkisinin verimine etkisi. VIII. Bitkisel İlaç Hammaddeleri Toplantısı Bildirileri. 19-21 Mayıs 1989, İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi, İstanbul.