4.1.1. Müzik Albümlerinin İncelenmesi
188.8.131.52. İçeriği Yansıtan Albüm Kapakları
“Punk, toplum içinde egemen olan normların statükocu konumuna karşı, 20. yüzyılın son çeyreğinde oluşan estetik, politik, sosyal ve felsefi devrimdir. O, hem özel hem de kamusal alanlardaki tüm sorunlara çözüm olarak “do it yourself” kendin yap konseptiyle, anarşiyle ve nihilizmle (hiççilik) tanımlanan bir tepki hareketidir.” (Öztuna, 2006: 24)
Temel anlamıyla Punk kültürüne mensup bireyler, no future (gelecek yok) sloganıyla, egemen güçler başta olmak üzere burjuva, kapitalizm gibi durumlara karşı çıkmaktaydılar. Ayaklanma, bireyselcilik üzerine kurulu Punk kültürünü geniş kitlelere yaymak için Punk müzik önemli oynadı. Sex Pistols gurubu da İngiltere’deki yerleşik değerler ve kültürel nesnelerle dalga geçmekteydi. “God Save The Queen” (Tanrı Kraliçeyi Korusun) isimli albüm kapakları da (Resim 6) yaptıkları müziğin içeriğini birebir yansıtan, punk kültürünün temelleri üzerine kurulmuş, başarılı bir kapaktır. Kraliçenin ağzına ve gözlerine çekilen siyah bant, suçluların yüzünü gizlemek için kullanılan bir yöntemdir. Kraliçeyi ve hiyerarşiyi çok sert eleştirirken, albümün ismi ile de ironik bir gönderme yapmaktadır. Yine, kapakta kullanılan tipografi de Punk kültürünün anlayışını yansıtan, fanzine mantığı ile oluşturulmuş harflerden meydana gelir. Gazete ve dergilerden kesilen harf ya da kelimeler bir araya getirilerek kolaj tekniği ile yazı yazılmıştır.
Sex Pistols’ın 1977 tarihli Never Mind The Bollocks albüm kapağı Jamie Reid tarafından tasarlanmış, tamamen tipografik bir albüm kapağıdır. (Resim 7) punk kültürünün “Kendin Yap” felsefesi ile bağdaşan kapakta kolaj kullanılmış ve çok
yönlü bakış açısı, üst üste bindirme, parçalama bölme, yeniden bir araya getirme gibi teknikler denenerek farklı ve gelenekleri tümden yıkımcı bir tavır sergilemiştir. Bu kapak denemesi, daha sonra çıkacak olan yüzlerce albüm kapağına örnek teşkil etmiştir. Punk müziğin en önemli temsilcilerinden biri olan Sex Pistols, Punk kültürünün yayılmasında çok etkili olmuştur.
Bu kapaklardan da görmekteyiz ki, dönemin popüler kültürü olan Punk, insanlar üzerinde etkili olmuş bir akımdır. Tipografide de kolajı ve hareketli tipografiyi tetiklemiş ve yayılmasında etkili olmuştur.
1975 tarihli Pink Floyd albümü Wish You Were Here (Keşke Burada Olsaydın) ise, Hypgonosis (Storm Thorgerson, & Aubrey Powell) tarafından tasarlanmış en iyi kapak örnekleri arasında yer alır. (Resim 8) Bu albümde, Pink Floyd kadrosundan ayrılmış olan Syd Barrett yoktur. Onun yokluğu gurubun müziğini etkilemiştir ve parçalarda yokluğu hissedilmektedir. Bu yüzden kapakta da Barrett’in yokluğu vurgulanmaktadır. Kapaktaki fotoğraf, ilişkilerin bitişini simgelemektedir. Ateş ise ilişkideki incinmeyi ve kırılmayı temsil etmektedir. Çok samimi olmayan, öylesine yapılan el sıkışma ise, ilişkilerdeki samimiyetsizliğe ve sıradanlığa yapılan bir gönderme. Sağ tarafta yer alan köşesi yanmış kağıt üzerine dikey yazılan yazı da ilişkilerdeki samimiyetsizliği ve özensizliği yansıtırcasına, samimiyetsiz ve özensiz duruyor köşede.
1979 tarihli Supertramp albümü “Breakfast in Amerika” (Amerika’da Kahvaltı) da içerikle birebir örtüşen başarılı kapaklardan. (Resim 9) Kapak tasarımcısı Mike Doud. Fotoğraf ise Aaron Rapoprt’un objektifinden. Gurubun Amerika’ya yerleştikten sonra çıkardığı ilk albüm olması sebebi ile Amerika’ya yabancı gözlerin Amerika hakkındaki görüşleri, Amerika’nın hızlı tüketen tavrı, albümün ana teması. Kapakta kullanılan portakal suyu tutan özgürlük anıtı illüstrasyonu ve arkada görülen kahvaltı malzemelerinden oluşmuş şehir görüntüsü, albüm içeriği hakkında bilmemiz gereken her şeyi anlatıyor. Kullanılan tipografi ise, yine dönemin popüler tarzını yansıtan bir yazı karakteri ile oluşturulmuş. 1970’lerin
sonu ve 1980’lerin başındaki hayata bakış ve seçicilik, tercih edilen yazı karakteriyle örtüşmekte.
b) 1980 – 1990:
1986 tarihinde yayınlanan “Licenced To İll” adlı Beastie Boys albümünü ele alacak olursak, (Resim 10) albümün teması, hızlı yaşa genç öl temelli Rock n Roll hayat tarzının sanatçılar üzerinde bıraktığı kalıcı psikolojik hasarlar üzerine kurulu. Tasarımcı Steve Byram, fotoğraf World B. Omes. Albüm iç hesaplaşmalardan bahsediyor. Kapağı inceleyecek olursak, kapakta havada uçmakta olan bir uçağın kuyruk kısmını görmekteyiz. Kuyruğun üzerinde de Beastie Boys yazısını görmekteyiz. Yani herkesin bildiği ve dışardan gördüğü gibi hızlı yaşayan Beastie Boys imgesi. Fakat kapağı açtığımızda kapağın içinde uçağın geri kalan kısmını görmekteyiz. Uçağın ön tarafı yere çakılmış ve paramparça. Yani aslında dışardan bakıldığında çok mutlu ve hızlı yaşıyormuş gibi görünen rock starlarının içerden bakıldığında aslında birer enkaz olduklarının imgesi. Kapağın son mesajı da, tamamını açıp dik olarak baktığımızda karşımıza çıkıyor. Bütüne bakıldığında uçağın aslında penis şeklinde olduğunu görüyoruz. Burada da Rock n Roll felsefesinin “Sex, Drugs and Rock n Roll” üçlemesine gönderme yapan tasarımcının, içerikle birebir örtüşen başarılı bir kapak tasarımı yaptığını görmekteyiz.
d) 1990 – 2000
1996 Tarihli Beck albümü “Odelay” ın kapak tasarımı Beck Hansen ve Robert Fischer tarafından yapılmış (resim 11). Kapak fotoğrafı Ludwig’e ait olan bu tasarım, aslında plak şirketinin sıkıştırmalarına dayanamayarak alelacele yapılmış bir iş. Kapağın en başarılı yanı, engelin üzerinden atlamaya çalışan “şey”in ne olduğunun uzun süre tartışılmasıydı. Sonuçta komandor da denilen bir tür Macar çoban köpeği olduğu anlaşılmıştı. Albümle ilgili bir diğer ironi ise adı ile ilgili. Albüme düşünülen isim, İspanyolca “hadi, devam” gibi bir anlama gelen “Andale!” olarak düşünülmüş. Fakat kelimeyi yanlış anlayan teknisyen, tüm kasetlerin üstüne “Odelay” basınca albümün adı da Odelay olarak kalmak zorunda kalmış. Kapakta seçilen yazı karakteri tam da 1990’ların ruhuna uygun formda. Çok köşeli, kalın ve
tırnaklı font seçimi, kapak görseliyle uyum içerisinde ve içerikle ilgili ipuçlarını taşımakta.
Nirvana’nın 1991 tarihli “Nevermind” albümü hem kapak olarak hem de içerik olarak müzik tarihine geçmiş bir albümdür (Resim 12). Robert Fischer imzalı kapağın fotoğrafı Kirk Weddie’ye ait. Grunge müzik yapan Nirvana, Grunge felsefesinin ortaya çıkışını ve temellerini bu kapakla çok iyi özetlemiş. Kapakta, suyun altında bir bebek görmekteyiz. Bebek, oltanın ucuna takılmış doların peşinden gitmekte. Kapak bize, yitirilmiş ve paraya endekslenmiş hayatların, şartlanmış şekilde parayı nasıl takip ettiğini ve para için göze aldıklarını anlatıyor kısaca. Tasarımcı da kapağını şöyle tarif ediyor. “Çıplak bebek, Kurt Cobain’in masumiyetini, su, onun tamamen yabancısı olduğu dünyayı, dolar da yaratıcı hayatının rock dünyasına girişini temsil ediyor.” Kapağın tipografisine bakacak olursak, Nirvana logosundaki dik başlı, asi ve asil duruşu fark edebiliriz. Nirvana’nın müziğinde anlattığı karşı koyuş ve başkaldırı adeta logoda kendisini hissettiriyor. Albümün adı olan “Nevermind” da su altındaki çocuğun umursamaz tavrı gibi. Grubun dünyayı algılayışı ve dünyaya bakışı gibi dağınık, dalgalı kararsız ve biraz da umutsuzdur.
1995 tarihli Bjork albümü “Post” da içerikle birebir örtüşen başarılı albüm kapaklarından (Resim 13). Tasarımcısı Paul White. Fotoğraf ise Stephane Sednaoui’ye ait. Albüm, Bjork’ün kendisini yapayalnız ve soyutlanmış hissettiği bir dönemde, evinden uzaklaşarak bestelediği şarkılardan oluşuyor. “O zamanlarda hissettiklerimi sevdiklerime postalamak istedim” diyor. Albüm kapağında da Bjork’ü zarf şeklinde bir gömlekle görüyoruz. Kendisini yani duygularını postalamaya hazır halde duruşu, ifadesi ve bakışıyla albümün içeriğini bize çok başarılı bir şekilde yansıtıyor. Arkada kullanılan renkler ve şekiller de o dönem yaşadığı karışık duyguların somutlaşmış hali gibi.
1990’lı yılların en önemli kapaklarından birisi de hiç şüphesiz Pink Floyd’un 1994 tarihli “The Division Bell” albümüne ait (Resim 14). Albüm kapağının fotoğrafı Tony May ve Rupert Truman’a ait. Tasarımcı ise Storm Thorgerson.
Albümün içeriği, insan ilişkilerindeki iletişimler, çocukluk anıları ve kişisel iç dünyalar üzerine kurulu. Kapakta, birbirine bakan ve konuşan 2 adet kafa görmekteyiz. Bu kafalar birleşince, tek bir kafa olarak da algılanmakta. Bu kafalar iletişimin sembolü. Arkadan gelen araba farları ise, 2 ağız arasındaki etkileşimi yani konuşmayı simgeliyor. Tek kafa olarak bakıldığında da dişlerin yerini alıyor. Kafaların metalden yapılmış olması ile de ilişkilerdeki soğukluk ve sertlik anlatılmak istenmiş.
d) 2000 ve sonrası:
2000 sonrasında çıkan albüm kapakları içerisinde geçmiş yıllara göre çok da etkili kapaklar olmadığını görmekteyiz. Radiohead’in 2000 tarihli “Kid-a”, (Resim 15) 2001 tarihli “Amnesiac” (Resim 16) ve 2003 tarihli “Hail To The Thief” (Resim 17) albüm kapakları, 2000’li yıllarda çıkmış en iyi kapaklara örnek olarak gösterilebilir. 2000’li yılların ruhunu yansıtan, yayınlanmamış başarılı kapak tasarımlarına da rastlamaktayız. Berk Kızılay tarafından transeptic adlı bir gurup için tasarlanmış albüm kapağı (Resim 18), trans ve dans müzik etkilerini fazlasıyla hissettiriyor. Süleyman Ceylan tarafından Alkanzi için tasarlanmış kapağa baktığımızda ise (Resim 19) her haliyle bir rap albümü olduğunu anlıyoruz. Gamze Kaplan tarafından tasarlanmış bir seri kapak da içerikle bütünleşen iyi örnekler arasında gösterilebilir. (Resim 20) her kapak, tasarımcısından izler taşımakta fakat içerikten kopmadan, müzik hakkında bilgi vermekte. Kendisini ifade edebilen, pazarlama stratejilerini dikkate almış, ticari olma kaygısıyla estetik değerleri göz ardı etmemiş, başarılı albüm kapak örnekleri.
2000’li yıllarda Türkiye’de yayınlanmış albümlere genel olarak bakacak olursak, albüm kapaklarının çoğunda, sadece sanatçının portresinin kullanıldığı, sorunlu tipografilerle dolu kötü örneklerle karşılaşıyoruz. (Resim 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27)