Uyanış: Büyük Selçuklu dizisinin takipçileri, Sultan Melikşah’ın ölümüyle sarsıldı. 38 yaşında hayatını kaybeden I. Melikşah, Büyük Selçuklu Devletinin en önemli hükümdarları arasında yer alıyordu.
Saltanatının ilk dönemlerinde, Sultan Alparslan zamanında da 2 kez isyan eden ancak affedilen amcası Kavurt, yeniden isyan etmişti. Bu isyan bastırılarak Kavurt yayının kirişiyle boğdurularak idam edilmişti.
Karahanlılar ülkesine sefer başlatan Melikşâh, Semerakant’a kadar olan bölgeyi ele geçirmeyi başarmıştı. Her iki hanedanın arasında akrabalık kurulurken, Gazneliler ise aynı akıbete uğradı. Gazneliler, Melikşâh’ın yüksek hâkimiyetini kabul etmek durumunda kalırken, Kutlamış’ın oğlu Süleyman Şâh’ı Anadolu’ya göndererek bu ülkeye emîr olarak atadı.
Kutlamış-oğlu Süleyman Şâh kısa zaman içerisinde baştan aşağı bütün Anadolu’yu ele geçirmeyi başardı. İzmit başkent olmak üzere (1077) Anadolu Selçuklu Hanedanı’nın temelini atmıştı. Melikşâh döneminde Selçuklu İmparatorluğu en geniş sınırlarına ulaşmış oldu.
Doğuda Tanrı Dağları ve Seyhun Nehri’nden batıda Boğazlar ve Akdeniz’e, kuzeyde Kafkas Dağları’ndan güneyde Hint Denizi’ne dek hâkimiyet sürmeyi başarmıştı. Melikşâh zamanının en önemli iç olaylarından birisi de Hasan Sabbah’ın lideri olduğu Batınî hareketidir.
MELİKŞAH NE ZAMAN VE NASIL ÖLDÜ?
Hasan Sabbah, Alamut Kalesi’nde kurduğu yalancı cennetiyle bir tarikat kurmuş, tarikatına mensup olan birçok fedailerle Müslüman ve Türk ileri gelenlerine karşı suikastlar düzenlemiştir. Saltanatının son senelerinde Batınîler’le uğraşan Sultan Melikşâh 38 yaşında zehirlenerek öldürüldü.
MELİKŞAH’TAN SONRA KİM SULTAN OLDU?
Melikşâh’ın vefatından kısa bir zaman sonra Vezir Nizam’ül-Mülk de Batınîler tarafından öldürülmüştü. Şeklen Horasan ve Irak'taki Büyük Selçuklu Sultanları’na bağlı olmak üzere Kirman Selçukluları, Anadolu Selçukluları ve Suriye Selçukluları olarak İmparatorluk parçalandı.
Melikşâh’ın ardından yerine 5 yaşındaki oğlu Mahmud tahta çıkarken, Berkyaruk onu tanımadığını ilan etti. Berkyaruk da 1104’te hayatını kaybetti. Yerine kardeşi Muhammed Tapar (1105-1118) Isfahan’da tahta çıktı.
Tapar’ın ardından Selçuklu Devleti’nin son büyük hükümdarı Sultan Sançar (1118-1157) tahta çıktı. Karahanlılar’ı, Gurlular’ı, Harezmşahlar’ı yeniden vergiye bağlamayı başardı. Halifenin siyasî gücü ele geçirme çabalarına yeniden son verdi, O’na sadece dinî görevleri bıraktı. Fakat, Karahıtaylar’a 1141 yılında Katvan’da yenildi.
Bu mağlubiyet, Sultan Sançar için bir dönüm noktası olmuştu ve bir daha hiç toplanamadı. 1153’te ayaklana göçebe Oğuzlar’a tutsak oldu. 3 senelik esaretin ardından kurtarılan Sultan Sançar 1157’de 72 yaşında hayatını kaybetti.