Telmih; tarihi bir olayın, bir peygamber hikâyesinin, efsanelerin, ünlü bir kişinin, inançların, ayet ya da hadislerin, atasözlerinin şiir içinde açıkça kullanılmamak kaydıyla sezdirilerek hatırlatılması yoluyla yapılan bir edebi sanattır. Kelime anlamı olarak da zaten hatırlatma, anlatılmak istenen şeyi ima yoluyla belirtme, açıkça söylememedir. Kelimelerle güzel oyunlar yapabilme sanatıdır da denilebilir.
Telmih Nasıl Yapılır?
Çağrışıma dayalı olan bu edebi sanat yapılırken sözün kaynağı söylenmez. Anlatılan olay ile telmih yapılan olay arasında mutlak bir benzerlik olmalıdır. Alakasız konularda telmih yapmaya çalışırsanız okuyucu anlayamaz. Telmih yaptığınız olayı ya da kişiyi uzun uzun anlatmak yerine birkaç sözcükle özlü bir anlatım yapmalısınız.
Ayrıca hitap ettiğiniz kesimin anlayacağı telmihler yapmalısınız. Dudakları Bedahşan… örneğinde görüldüğü gibi, eğer Afganistan’da bulunan Bedahşan kentinin kırmızı yakutlarıyla meşhur olduğunu bilmiyorsanız bu telmihi anlamanıza imkân yoktur. Şair burada sevgilinin dudağını kırmızı bir yakuta benzeterek telmih yapmıştır.
Telmih Sanatının Geçmişten Günümüze Malzemeleri
Telmih; Türk, Arap ve Fars edebiyatlarında sıklıkla yapılan bir sanattır. Türk edebiyatı ilk telmih malzemeleri İslamiyet Öncesi Dönem’e aittir. Alp Er Tunga, Oğuz Kağan gibi destanlarla başlayan telmih sanatı sonraları sözlü geleneğin ürünleri olan efsane kahramanları Leyle ile Mecnun, Aslı ile Kerem, Ferhat ile Şirin gibi telmihlerle devam etmiştir.
Yunus Emre, Mevlana, Hacı Bektaşi Veli gibi mutasavvıfların kıssaları; Kerbela Olayı, ehli beytin ve peygamberlerin kıssaları da edebiyatta sıklıkla kullanılmıştır.
Yeni edebiyatta ise Mehmet Akif Ersoy, Yahya Kemal Beyatlı gibi isimler sıklıkla telmih sanatını eserlerinde icra etmişlerdir. Örneğin Mehmet Akif’in Çanakkale Şehitlerine adlı şiirinde Bedr’in aslanları ifadesi, Bedir Savaşı’na atıfta bulunur ve bu başarılı bir telmih örneğidir.
Telmih Sanatının Toplum Kültür Geleneğine Katkısı
Telmih sanatı şiir için estetik bir işlev olarak görülse de altında daha derin işlevler barındırmaktadır. Sanatçılar, toplum geçmişini eserlerinde yaşatmayı ve bunu nesiller boyu aktarmayı kendilerine ilke edinmişlerdir. Telmihe söz konusu olan olay veya kişiler nesiller boyu aktarılarak toplum hafızası güçlendirilmiş ve bir milleti, kültürü oluşturan unsurlara sahip çıkılmıştır.