Günümüzde küreselleşmeye yönelik yaklaşımları Held, McGrew, Goldbaltt ve Perraton’ı izleyerek ‘aşırı küreselleşmeciler’, ‘kuşkucular’ ve ‘dönüşümcüler’ şeklinde üçlü bir sınıflamaya tabi tutabiliriz.99
Aşırı küreselleşmeciler, radikaller olarak da anılmaktadırlar. Bunlara göre, endüstri uygarlığının bir ürünü olan ulus devlet, küreselleşme sürecine paralel olarak önemini yitirmiştir. Artık küresel piyasa politikanın yerini almaktadır; çünkü piyasa mekanizması hükümetlerden daha rasyonel çalışmaktadır. Bir diğer ifadeyle, aşırı küreselleşmecilere göre, piyasalar artık devletlerden daha güçlüdür. Dünya toplumu geleneksel ulus devletin rolünü almaktadır.100 Devletlerin otoritesindeki bu gerileme ise diğer kurumlar ile birliklerin ve yerel /bölgesel otoritelerin artarak yaygınlaşması şeklinde görülebilir. Birçok neo-liberal için küreselleşme, ilk gerçek küresel uygarlığın habercisi olarak değerlendirilmektedir. Aşırı- küreselleşmeci bakış açısına göre, küresel ekonominin yükselişi, radikal yeni dünya düzeninin bir delili olarak yorumlanacak, küresel düzeyde kültürel karışım, küresel yayılma ve ulus devletin ölümü olarak yorumlanmaktadır. Bunun yanında, ülkeler arasında uluslararası işbirliği kolaylaşmıştır; artan küresel iletişim alt yapısı sayesinde değişik ülkelerin halkları, ortak çıkarlarını daha çok farkına varmakta ve bunun sonucunda da küresel bir uygarlığın doğuşu ortak bir zemin oluştuğunu iddia etmektedirler.101
Radikaller, küreselleşmenin tamamen gerçek olduğunu iddia etmekle yetinmiyor, sonuçlarının istinasız her yerde hissedileceğini söylüyorlar. Global çarşı 1960’lı ve 1970’li yıllara kıyasla çok daha gelişkin durumda ve ulusal sınırları yıkıp geçiyor. Uluslar eskiden sahip oldukları egemenliğin, siyasetçiler de olayları etkileme yeteneklerinin bir kısmını kaybettiler. Siyasal liderlere artık hiç kimsenin fazla saygı duymaması yada söyleyecekleri
99 BOZKURT, Veysel; “Küreselleşme Kavramı, Gelişim ve Yaklaşımlar” , Küreselleşmenin İnsani Yüzü, (Der.: V. BOZKURT), İstanbul, 2000, s. 18.
100 HABLEMİTOĞLU, Şengül; Küreselleşme Düşlerden Gerçeklere, İstanbul, 2004, s. 19. 101 BOZKURT, “Küreselleşme Kavramı, Gelişim ve Yaklaşımlar” , s. 19.
şeylere aldırmaması şaşırtıcı değildir. Ulus devlet çağı sona erdi. İş ve işletme konularında yazan Japon Kenichi Ohmae’nin belirttiği gibi, uluslar artık basit birer ‘kurgu’ düzeyinde kaldı. Ohmae gibi yazarlar 1998 Asya krizinin ekonomik sıkıntılarının, küreselleşme gerçeğini tüm çıplaklığıyla ortaya serdiğini düşünüyorlar.102 Ohmae’nin fikirlerine bakıldığı zaman karşımıza çıkan yeni dünya düzeni tüm tarih boyunca görülmemiş ve düşünülmemiş büyük bir yenilik getirmektedir. Aslında Ohmae’nin savunduğu fikirlere bakıldığı zaman, bunların bir Adam Smith-David Ricardo çizgisinde görüşler olduğunu, sadece devletlerin kendi avantajlarını ve tüketicilerin avantajlarını ön plana çıkarmaları önermesinin ters yüz edilip uluslararası şirketler ve tüketiciler için bunların ön plana alındığı görülebilir.”103 Böyelec tüketim iştihasının kabarması ve tüketimin amaç haline getirilmesi gayesi taşınmaktadır.
Küreselleşme karşıtları, radikal/aşırı küreselleşmecilerin tam karşısında yer almakta olup, şüpheciler olarak da nitelendirilmektedir. Şüpheciler küreselleşmeye kaygıyla yaklaşmakta, yaşadığımız dünyada hiçbir şeyin yeni olmadığını ifade etmektedirler.104 Giddens’a göre, şüpheciler
daha çok siyasal solda, özellikle eski solda toplanıyorlar. Şüphecilere göre, küreselleşme nosyonu, refah sistemlerini ortadan kaldırmak ve devlet harcamalarında kısıntı yapmak isteyen serbest piyasacıların ortaya attığı bir ideoloji. Gördüklerimiz ise olsa olsa yüz yıl önceki dünyanın bir tekrarından ibaret. Para ticareti dâhil olmak üzere yoğun ticaretin yapıldığı, açık bir küresel ekonomi on dokuzuncu yüzyılın sonunda da vardı.105 Hirst ve Thompson’ın “küreselleşme sorgulanıyor” adlı çalışmalarında bu konuya daha açık ifadelerle netlik getiriyorlar. Küreselleşmenin radikaller tarafından üretilen bir mit olduğunu savunan Hirst ve Thompson, küreselleşmeye daha ılımlı şüphecilikle yaklaştıklarını söyleyerek, bu konuda üç temel sonuç öne
102 GIDDENS, Elimizden Kaçıp Giden Dünya, s. 21.
103 KARADELİ, Cem; “Küreselleşme ve Dünya Düzenleri”, Küreselleşme ve Alternatif Küreselleşme, (Der.: C. KARADELİ), Ankara, 2005, s. 8.
104 HABLEMİTOĞLU, Küreselleşme Düşlerden Gerçeklere, s. 20. 105 GIDDENS, Elimizden Kaçıp Giden Dünya, s. 19-21.
sürmektedirler:“Birincisi, yeni küresel ekonomiye ve bunun uluslararası106
ekonominin önceki hallerinden farkına ilişkin genel kabul görmüş bir modelin olmaması; ikincisi, yönelimlerin karşılaştırılabileceği açık bir modelin yokluğunda, sektörlerin süreçlerin uluslararasılaşmasının örneklerini, gelişigüzel bir şekilde, küresel, otonom piyasa güçleri tarafından idare edilen bir ekonominin büyümesinin kanıtı gibi gösterme eğilimi; üçüncüsü de, tarihsel derinliğin eksikliği, mevcut değişiklikleri hem öncesiz ve biricik hem de gelecekte uzun süre varolacaklarmış gibi gösterme eğilimidir.”107
Bu grubun taraftarları, küreselleşmeyi, kapitalizmin savaşçı olmayan işleyiş mantığı yada jeo-ekonomik emperyalizm olarak değerlendirirken küreselleşmenin, beklenilmeyen bir olgu olmadığını, sadece bu sürecin aşırı küreselleşmeciler tarafından abartılarak bir efsane haline getirildiğini öne sürmektedirler. Dünya ekonomisi geçmişte olduğundan daha az bütünleşmiştir. Bunun yanında ulusal hükümetler, uluslararasılaşmanın edilgen mağdurlar olmamalıdırlar.108
Dönüşümcüler ise, ulusal hükümetlerin otoritelerini ve güçlerini yeniden yapılandırdığını iddia ederler. Hem aşırı küreselleşmecilerin ‘egemen ulus devletin sonunun geldiği’ iddialarını, hem de küreselleşme karşıtı şüphecilerin ‘hiçbir şey değişmedi’ tezini reddetmektedirler. Evrenselci aydınlanma düşüncesi ile modernitenin bir türevi olarak değerlendirdikleri küreselleşme sürecinin, ulusal hükümetlerin gücünü yeniden yapılandırdığını savunmaktadırlar.109 Dönüşümcüler küreselleşme konusunda, şüphecilerden çok radikallere yakın durmaktadırlar.110 Dönüşümcülere göre, küreselleşme birçok açılardan yeni ve ciddi bir gelişmedir. Ancak aynı zamanda uzun bir tarihsel sürecin parçasıdır ve kendi içerisinde fazla sayıda çelişkili durumları da barındırmaktadır. Dönüşümcüleri endişelendiren, küreselleşmenin nelere öncü olabileceği ve ne tür bir dünya düzeninin habercisi olacağıdır.111
106 HIRST ve THOMPSON, Küreselleşme Sorgulanıyor, s. 27. 107 A.g.e., s. 27.
108 HABLEMİTOĞLU, Küreselleşme Düşlerden Gerçeklere, s. 23. 109 A.g.e., s. 24.
110 GIDDENS, Elimizden Kaçıp Giden Dünya, s. 20.
Samuelson’a göre, “küreselleşme iki taraflı keskin bir kılıçtır; iktisadi büyümeyi hızlandıran, yeni teknolojiyi yaygınlaştırıp, zengin ülkelerde olsun, yoksul ülkelerde olsun, yaşam düzeyini artıran bir araç, aynı zamanda, ulusal hükümranlığa tecavüz eden, yerel kültür ve geleneği aşındırıp iktisadi ve toplumsal istikrarı tehdit eden son derece tartışmalı bir süreç.”112 Çoğumuz Samuelson’ın söylediği gibi, hem küreselleşmeyi büyük bayraklarla karşılarız hem de bu kelimeyi duyar duymaz, küreselleşmeye karşıt bir şeyler söyleriz. Bu aslında insanın tabiatında olmakla birlikte; bir süreç içinde gelişen bu olguya karşıt ve taraftar fikirler küreselleşmenin doğasından kaynaklanmaktadır. Çünkü küreselleşme, kimilerine göre faydalı oldu ve gelecek vaat etti, kimilerine de büyük hasarlar verdi. Tabi burada fayda ve zararı kurumsal olarak düşünmek lazımdır.
Bauman, küreselleşmeyi tersine çevirebilmek için yapılacak hiçbir şey olmadığını belirtmektedir. Ya küreselliğin yanında olabiliriz ya da ona karşı çıkabiliriz. Küreselleşmeyi, ay tutulmasına karşı çıkmak ya da taraftar olmanın bir sonraki ay tutulmasını engellenemeyeceğinin örneğine benzeten Bauman, kısaca küreselleşmenin kaçınılmaz olduğunu ifade etmektedir. Ancak bu kaçınılmazlık durumu karşısında sessiz kalınmaması gerektiğini vurgulamaktadır ve bu sessizliği insanlık açısından ahlaki bulmadığını ifade etmektedir.113
Bauman, küreselleşmenin kaçınılmazlığı yanında, mutlaka bir şeyler yapmak gerektiğini ve bir nehir nasıl ki geri akıtılamıyorsa burada asıl meselenin nehri temiz tutmak olduğunu; nehirden nasıl faydalanılması ve hangi kanallara aktarılması gerekiyorsa; küreselleşme için de aynı durumun söz konusu olduğunu, dolayısıyla küreselleşmenin getirdiği faydaların eşit olarak dağıtılması gerektiğini vurgulamaktadır. Netice olarak; Bauman, küreselleşmeye karşı küresel çözümlerin bulunması gerektiğini söylemektedir.114 Bauman, dünyada bir küreselleşme olgusu yaşanırken,
112 SAMUELSON, Robert J.; “Küreselleşmenin İki Tarafı”, NPQ Türkiye, Cilt:2, Sayı:4, 2000, s.
62.
113 BAUMAN, Zygmunt; “Küreselleşmenin Etik Mücadelesi”, NPQ Türkiye, Cilt:3, Sayı:3, 2001, s.
36.
buna mukabil küresel tedbirlerin alınmadığını ifade ederken, bu noktada küreselleşmeye karşı olduğunu ifade etmektedir. Ulus devlet yapısını; sosyal, kültürel, ekonomik, askeri, dünyanın “tasarlanmış hanesi” olarak tanımlamakta ve uluslararası şirketlerin bu düzeni bozduğunu, önlerine çıkan engelleri yıktığını, kendi amaçları doğrultusunda ilerlemek için, ekonomik açıdan gereksiz ve bu nedenle de gayri-meşru gördüğü diğer tüm amaçları yok saydığını yada by-pass ettiğini vurgulamaktadır.115 Bu açıdan küreselleşmeye egemenlerin menfaatini gerçekleştirme yolu olarak bakılabilir.
Sen’e göre, dünya her ne kadar, eskisinden daha varlıklı ise de dünyamız aynı zamanda olağan üstü yoksunluklar ve akıl almaz eşitsizlikler dünyasıdır. Bu yüzden, Sen, Seattle, Melborn, Quebee, Cenova ve diğer kentlerdeki küreselleşme karşıtları göstericilerinin aslında küreselleşmeye karşı çıkmadıklarını, dünyanın her yerinden gelen bu insanların şikâyetlerini dile getirmek için geldiklerini ifade etmektedir. Dolayısıyla da “küreselleşme karşıtı protestolar küreselleşme ile ilgili değil”dir şeklinde yorumlamaktadır.116
Sen, küreselleşmenin yeni olmadığını yada batılılaşma olarak algılanmaması gerektiğini ifade etmektedir. Küreselleşme, herkesin algıladığı gibi çılgınlık da değildir. Sen, sorunun dolaylı yada dolaysız biçimde eşitsizlik olduğunu; küreselleşmenin marjinal değişim olmadığını ifade etmektedir. Sen için, önemli olan, küreselleşmeden herkesin bir şeyler kazanıp kazanmadığıdır. Sen, burada küreselleşmenin adaletsiz bir şekilde geliştiğini, bu noktada küreselleşmeye karşıtlığını ifade ederken, bütün gelişmelere rağmen, küreselleşmenin kaçınılmaz olduğunu, ancak herkesin yararına bazı düzenlemelerin yapılması gerektiğini ifade etmektedir. Sen’in bu açıklamaları emperyalist dünya güçleri için anlamsız kalmaktadır. Çünkü, küreselleşme ekonomik kaynaklı üstü örtülü günümüzün hukuki olarak serbestleşmiş bir sömürü yoludur. En azından bugün böyledir.117
115 A.g.m., s. 38.
116 SEN, Amartya; “Küreselleşme Üzerine On Tez”, NPQ Türkiye, Cilt:3, Sayı:3, 2001, s. 39-40. 117 A.g.m., s. 40-41.
Went, “ABD eski çalışma bakanı Robert Reich ve Japon iş dünyası Gurusu Ohmae gibi yazarlar için küreselleşme her şeyi değiştiren, ulus devletlerin ve sendikalarının ona karşı hiçbir şey yapamayacakları yada çok az şey yapabilecekleri kesin bir eğilimdir. Kısmen tepkisel olarak Ellen Meiksins Wood (‘Bugün genel olarak kullanıldığı anlamıyla küreselleşme, solun boğazını sıkan en ağır ideolojik engeldir’) ve David Gordon gibi yazarlar küreselleşmenin etkileri, önemi ve yeniliğini güçlü bir biçimde sorgulamaktadırlar. Bu yazarlar, diğer konuların yanı sıra şirketlerin gerçekten ‘özgür’-kendi seçtikleri zamanda yine kendi seçtikleri yere harekette serbest olmadıklarını yada dünya ekonomisinin on dokuzuncu yüzyılın sonrasında en az bugünkü kadar uluslararasılaşmış olduğunu vurguluyor. Küreselleşme sözcüğüne birçok farklı anlam yüklediğini ve onun artık ideoloji haline geldiğini söylüyorlar.”118 Burada iki farklı grup görüyoruz: radikal görüş ve karşıtlar cephesi. Yukarıda da ifade edildiği karşıt yada olmamak temel düşünceyi değiştirmiyor; küreselleşme, kaçınılmaz bir süreç olarak takdim ediliyor.