Karadenizde dağların denize paralel olması hepimizin Türkiye Coğrafyası dersinde ilk öğrendiğimiz konulardan biridir. Kaçkar Dağlarının özeline inecek olursak, bu paralel dağlar Rize ile Artvin’in Erzurum ile il sınırını oluşturur. Derslerde öğrendiğimiz bir diğer konu ise, nemli havanın dağlarla karşılaşması sonucu yükselmesi, ancak dağları aşamamasından dolayı kuzeyin bol yağışlı ve zengin bitki örtüsüne sahip olması, dağların güneyinde ise nemin ve yağışın daha az olmasıdır. Kaçkar Milli Parkı’nda yapacağınız doğa yürüyüşleri sırasında bu olayı gözlemleme olanağınız vardır.
Trans denen ve bir yerden başlayıp başka bir yerde biten yürüyüşlerin bazısı Rize veya Artvin il sınırında başlayıp, 3000 metre dolaylarındaki geçitlerden geçip yürüyüşe başlanan illerden bir diğerinde son bulur. Geçitler, dağların insanın geçmesine olanak veren az sayıdaki yerlere verilen isimdir. Bu geçitler çoğu zaman il sınırlarını da oluştururlar. Geçidin doruk noktasına ulaştığınızda çoğu zaman, ki havanın yükselmesine zaman tanımak için bu saatin öğleden sonra olması gerekmektedir, bir avucunuzu güneş ısıtırken, bir diğeri sisler içinde kaybolur. Sisleri izlediğinizde, yükselip bir girdap yaparak geldikleri yere geri döndüğünü görürsünüz. Bu aynı zamanda doğa karşısında insanın acizliğinin kanıtıdır. Bu an öyledir ki, fotoğraflarla anlamdırılamaz. Yaşamak gerekir. Zaten fotoğraflarda da ışık farklılığından dolayı çıkmaz. En azından bugüne kadar çekmeyi ben beceremedim.
Doğu Karadeniz’in dağları, vadileri ve gölleri buzul oluşumudur. Kaçkar Milli Parkı, bu oluşumların en canlı örneğidir. Deniz ile ona paralel dağlar arasında sıra sıra buzul oluşumu vadiler vardır. Her vadi bir duvar, yani dağ ile başlar. Dağdan ilk önce cılız bir buzul suyu aşağıya, denize doğru süzülür. İlerledikçe süzülen diğer sularla birleşir. Çay olur kuvvetlenir dere olur. Fırtına vadisinde olduğu gibi deniz ile buluşana kadar çağlar. Önünde engel tanımaz, akar gider. Fırtına deresi Ayder’in bulunduğu vadideki dere ile Çat vadisindeki derenin buluştuğu Çamlıhemşin’den (1) başlar. Karadeniz’deki her dere gibi deniz ile son bulur. Çamlıhemşin küçücük bir ilçe merkezine sahiptir. Tek bir caddesi vardır. Caddenin sağ ve sol tarafında karşılıklı tek sıra binalar bulunur. Sağ taraftakilerin arkasında dağlar olduğu için ikinci sıraya izin vermez. Sol tarafta ise engel tanımaz Fırtına olduğu için tek sıra yapı vardır. Burası Lazların ve Hemşinlilerin yurdudur. Her iki kültürün de ortak yaşadığı bir yerdir.
Sanıldığının aksine Doğu Karadeniz’deki herkes Laz değildir. Hatta Trabzon’da bile Lazlara ait bir yerleşim yoktur. Lazların yerleşimleri Rize Pazar’dan başlar. Türkiye’deki yerleşimleri Artvin Borçka’da son bulur. Ancak Gürcistan’da da yaşayan Lazlar vardır. Hatta, antik dönemdeki başkentleri Archeopolis Batum’dan yaklaşık 2,5 saat uzaklıktadır. Lazların yaylaları bir bölümü ise Kaçkar Milli Parkı’nın sınırları içerisindedir. En batıda Avusor Yaylası ile başlar. Borçka’ya kadar yer yer vadilerinin içerisinde, yer yer ise dağların sırtlarında yaylalar devam eder. Borçka’da ise artık Gürcü yaylaları başlar. Borçka Gürcistan sınırında olmakla beraber, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı Gürcülerin de yaşadığı bir bölgedir. Avusor’un batısında ise Hemşin Yaylaları vardır. Bu yazı özellikle Lazların yaşadığı yerleri içerecek. Zamanla Hemşin ve Gürcü kültürleri ve yaşadıkları bölgelerle ilgili yazılarla devam edeceğim.
Avusor artık bir turizm merkezi olan Ayder’den 11 km. yukarıdadır. Bu 11 km.’lik yolculuk yaklaşık 1 saat 45 dakika sürer. Asfalt yolun Ayder’den hemen sonra bitmesi, yolun dar ve 1400 metrelik irtifa farkı boyunca döne döne yükselmesi süreyi uzatır. Kaçkarlar’daki birçok yayla gibi Avusor da aşağı ve yukarı olmak üzere iki yayladan oluşur. Yukarı Avusor’un rakımı 2800 m.’dir. Amatör bir şoför için riskli ve tehlikeli olan yol, orada yaşayan için günlük rutinin bir parçasıdır. Yol boyunca bölgeye hakim ağaç türü olan Doğu Karadeniz Göknarı (Abies Nordmanniana), Doğu Ladini (Picea Orientalis), Sarıçam (Pinus Sylvestris) görülür. Fırtına’dan başlayan yolculuk 1600 – 1800 m. rakıma kadar yeşili ile insanı büyüler. Büyük şehirlerde beton ve son zamanlarda gökdelen gölgelerinde yaşamaya alışmış biz şehirliler için büyüleyici bir atmosferi vardır. Sisle ve sissiz olarak, iki farklı yüzü vardır bu coğrafyaların. 1600 – 1800 metre arası buraların ağaç sınırıdır. Bu rakımın altı ağaçlarla kaplıyken, bu rakımdan sonrası ağaçsızdır. Ağaç sınırının yukarısında kalan bölgelere Alpin denir, ki yaylalar da alpinlerde olur. Çünkü bu alanlar hayvanların yayılması ve otlanması için geniş alanlara sahiptir. Ağaçsız olan bölgeler birçok çiçek türünü de barındırır. Kaçkarlar için en yaygın görülen tür Rhododendron olarak isimlendirilen ormangülleridir. Mevsime göre çiğdem, orkide ve ismini bilemediğimiz birçok tür görülür. Bu türler arasında çiğdemin farklı bir yönü vardır. Eski zamanlarda insanlar yaylalara göçmek için beyaz çiğdemi beklerlermiş. Beyaz çiğdemler görüldüğü zaman, yaylalara gitme zamanının geldiğini anlarlarmış. Yaylalardan göçmek için ise haberci sarı çiğdemler olurmuş. Açtıkları zaman köylere toplu göçler başlarmış. Ama azalan yaylacılık, normalde haftalar süren göçler araçlarla beraber birkaç saatte yapılabildiği için bu toplu göç geleneği günümüzde pek görülmez. Avusor Yaylasının özgün bir diğer yanı ise, kendi elektriklerini kendilerinin üretmesidir. Yıllarca önce yaylaya elektrik verilmesi için başvurmuşlar, ama geçen yıllar boyunca olumlu geri dönüş alamamışlar. Bunun üzerine kendi elektriklerini üretmeye karar vermişler. Aşağı yaylaya bir tane, yukarı yaylaya ise iki tane dinamo inşa etmişler. Elektrik üretimi için derelerin gücünü kullanmışlar. Yani bildiğimiz hidro elektrik santrallerinin ilk örneklerini yapmışlar. Yaptıkları direkler ve aldıkları elektrik kabloları ile elektriğin dağıtımı tüm yaylaya yapmışlar.
Yaylacılık ve toplu göç geleneğine devam eden yaylalardan biri Didingola’dır. Birçok yayla gibi U profilli tekne vadide bulunur. Didi Lazca büyük, gola ise yayla demektir. Büyük Yayla’da da, birçok yaylada olduğu gibi, ortasından dere geçer. Ama diğer yaylalardan ayrılan asıl özelliği evleridir. Evlerin her biri bir diğerinin manzarasını kesmeyecek şekilde inşa edilmiştir. Ayrıca evlerin hepsinin ön yüzü güzelce traşlanmış küçük kare taşlarla düzgünce inşa edilmiştir. Ahşap ve taş karışık mimarileri birçok yayladaki evlerden farklıdır. Yaylaya ilk adım atıldığında fark edilmese bile, uyumundan dolayı insan kendisini huzurlu hisseder. Ayrıca yolunun olmaması bir diğer özelliğidir. Orada yaşayanlar için işleri zorlaştırsa da, güzelliğinin bozulmamasını sağlamıştır. Çünkü yolun gittiği birçok yaylaya kolaylıkla yapı malzemeleri taşındığı için yaylanın bütünlüğünün bozulmasına sebebiyet vermektedir. Bu yayladakilerin toplu göçe devam etmelerinin asıl nedeni hayvanlarıdır. Çünkü yaylaya göç mevsimi başladığında köylerinden çıkarak kademeli olarak yaylaya çıkarlar. Bu sayede taze otlar yiyen hayvanların sütleri ve o sütlerden yapılan peynirler de daha güzel olur.
Buzul oluşumların Kaçkarlar’a hediye ettiği bir diğer güzellik ise göllerdir. Bu göllerin birçoğunun buzul aşındırma olduğu sanılır. Buzulların derinlemesine aşındırmasıyla yani terimsel ismi ile sirk gölü olan göller, bölgede çok azdır. Bunlardan en sık ziyaret edilen iki tanesi Kaçkar zirve rotasında bulunan Deniz Gölü, bir diğeri ise Altıparmak Dağları’nın zirvesinde de görülebilen Libler Gölü’dür. Bunlar dışında kalan göllerin büyük birçoğunluğu moren set gölüdür. Örneğin Avusor’da Kemerli Kaçkar’ın çanağında kalan Büyük Göl yada Didingola ile Egrisu arasında kalan Lelvani Gölü en belirgin iki örnektir. Buzulların aşındırması ile kopan büyük kayalar buzullarla beraber aşağıya doğru kayıp bir set oluştururlar. Oluşan set eriyen buzulların suyunu toplar ve ortaya moren set gölü çıkar. Moren buzulların aşındırması ile kopan kayalara verilen isimdir. Moren set gölleri de sirk göllerine göre derinlikleri daha azdır.
Dış çevrenin insanın ruh halini etkilediği tartışmasız bir gerçektir. Nasıl ki dini bir yapıya girdiğimiz zaman engin genişlikten dolayı içimize huzur doluyor veya bazen de çaresiz hissediyorsak; sürekli değişken hava durumu, sert – hırçın koşulların da bölge insanının ruh halini etkilediği bir gerçektir. Bundan dolayı Doğu Karadeniz’de yaşayan insanların bölgenin değişken havası gibi çabuk sinirlenen, gürleyen, patlayan bir ruh halleri vardır. Ancak bu hırçınlıklarından sonra aynı Karadeniz’de olduğu gibi fırtınadan sonra dingin bir hava kaplar. Bağırırcasına konuşma alışkanlıkları da zorlu arazi koşullarından dolayı birbirine uzak evlerde yaşarken; sisten birbirlerini göremez, derenin seslerini bastırmasını engelleme çabasından geldiği düşünülebilir. Bu insanların antik dönemlerden beri bölgede yaşadıklarını düşünürsek çevre koşullarının ruhlarının bir parçası olmasına şaşmamak gerekir. Lazların kökeni Kolkhislilere kadar götürülür. Kolkhis aslında bölgenin antik dönemdeki ismidir. Burada yaşayanlar bölgenin ismi ile anılmıştır. Herodot’un (II, 104) anlatıma göre Kolkhisliler köken olarak Mısırlıdır. Mısır kralı Sesostris (MÖ. 1908 – MÖ. 1875) çıktığı bir seferde bölgeye kadar gelmiş Thraklar ve İskitlilere karşı mücadelen barışı ile çıktıktan sonra ordusunun bir kısmını burada bırakmış. Kolkhislilerin Mısır ordusundan bölgeye bırakılan askerler olduğunu söyler Herodotos. Ayrıca kanıt olarak derilerinin karalığını, saçlarının kıvırcıklığı ayrıca Mısırlılar gibi sünnet olmalarını öne sürer. Herodotos’un bu söyledikleri bilim dünyasında henüz ispatlanmamıştır. Ancak MÖ. I. yy.’da yaşamış olan Romalı ünlü mimar Vitrivius Kolkhislilerin ağaçlardan evlerde yaşadıklarını söyler. Günümüzde de durumun böyle olmasının kültürel devamlılıktan ziyade, ağacın bölgede çok bulunmasından dolayı yapı malzemesi olarak tercih edilmesidir.
Bölge insanından ilk kez Roma imparatoru Antoninus Pius (MS. 138-161) döneminde Laz olarak bahsedilmektedir. İmparotorun yıllıklarında Pacorus adlı birinin Lazilerin kralı olarak atandığından bahsedilir. Procopios MS. VI. yy.’da yazdığı metinde Lazilerin Roma döneminde, Roma kontorolünde Kolkhis’e yerleştirildiklerini ve Roma’nın doğu ucunda Roma İmparatorluğunun sınırlarını koruduklarından bahseder. Bizans imparatoru Justinianos (Hükümdarlığı 1 Ağustos 527 – 13/14 Kasım 565 arasındadır.) döneminde ise bölgeden Lazika olarak bahsedilir. Osmanlıların da benimseyeceği ve günümüze kadar gelen bu isim ilkçağın Kolkhisidir aslında. Ancak Lazların kökenine ilişkin tartışma antik dönemde de yapılmıştır. Yine Procopios’a göre Kolkhisliler Lazi olamazdı. Çünkü onlar Phasis nehrinin (Rioni Nehri) karşısındaydılar. MS VI. yy.’da yaşamış olan Bizanslı tarihçi Agathias ise “Lazika’da yerleşik olanlar, eskiden Kolkhiler olarak bilinirlerdi ve bu Lazlar ile Kolkhiler de aynı halktır. ”Prokopius Lazların başkenti Archeopolis için ise: “… son derece sarp bir yamaçta kuruludur ve yukarısındaki dağlardan aşağı doğru akan bir akarsuyun üzerindedir. İki kapısı vardı; biri aşağı tarafa vadiye doğru açılır, bu kapı erişilmez bir konumda değildir ve pek kolay olmasa da belli bir noktaya kadar dışarıdan ulaşılabilir. Ancak, yukarı taraftaki kapı, dik bir rampaya açılır ve dışarıdan yaklaşabilmek son derece zordur.” diye yazmıştır.
Bölgenin antik çağlardan beri zenginliklerin kaynağı olduğu kesindir. Argonotların yolculuğunda bölgenin zenginliğinden faydalanmak isteyen maceraperestlerin mitolojik hikayesi anlatılır. Bu hikayeye ithafen Batum’da dev bir heykel yapılmıştır. Bölgenin zenginliğine ilişkin gerçek hikayeler ise Bizans zamanına Lazika savaşlarına dayanır. Bizanslılar bölgede yönetimi altına aldıktan sonra önemli ihtiyaç malzemeleri olan tuz, tahıl ve şarap gibi ürünlerden fahiş vergiler almışlardır. Bu durumdan bunalan Lazlar MS. 542 yılında Sasani Kralı Hüsrev’den yardım istemişlerdir. Yapılan savaşları Lazlar kazanmış, ancak bu sefer de Sasani egemenliği altına girerler. Sasanilerin uyguladıkları yüksek vergiler neticesinde 549 yılında Laz kralı Gubaz Bizans’tan tekrar yardım istemek zorunda kalır.
Farklı zamanlarda farklı krallıkların, imparatorlukların egemenliği altında yaşasalar da; Lazlar kendi kültürlerini korumayı başarabilmişlerdir. Bunun en büyük örneği ise dilleridir. Lazların dili Güney Kafkas Dil Grubu’nda yer alır. Günümüzde ise bu dili korumak için çeşitli dernekler faaliyet göstermektedir. Bunun yanında, Boğaziçi Üniversitesi’nde seçmeli ders olarak da Lazca okutulmaktadır.
Kaçkar Milli Parkı’nı ziyaret edenleri etkileyenlerin başında, bölgenin bitki örtüsü geliyor. Umarım bu yazıdan sonra bir noktadan dağlara ya da vadiye bakarken, doğanın yüzyıllarca sürdürdüğü itinalı çalışmayı hisseder ve bir de bu yönüne hayran olursunuz.
(Karadeniz’in oluşumu ve tarihi ile ilgili yazıyı http://yildirimozan.com/dogu-karadeniz-olusumu-ve-tarihi linkinden okuyabilirsiniz.)