Halk takvimi olarak bilinen ve Anadolu insanının yüzyıllar süren deneyimi sonunda elde edilmiş gözlemlere dayanarak oluşturulmuş halk takvimi, ay hareketlerine bağlı olarak oluşturulduğu için yılın şaşmaz takvimleridir.
2020-2021 kış döneminde her ne kadar kış mevsimine uymayan, yağışsız ve sıcak günler yaşasak da, halk takvimindeki sayılı gün fırtınalarının etkisini yine de hissedebiliyoruz.
Halk takviminde Ocak ayını, yani en yaygın adı ile zemheri ayını ve bu aydaki sayılı günleri derledik:
Ocak Ayı: Adını, eski tip mimarilerde bulunan ve içerisinde, ısınmak, ısıtmak amaçlı ateş yakılan ocak kısmından alır. Karadeniz yöresinde “Büyük Ay”, “Donar Ay”, “Kalender Ay’ı” olarak da adlandırılan Ocak ayı, Orta Anadolu’da “Zemheri” genel adıyla bilinir.
21 Aralık ile 31 Ocak tarihleri arasındaki 40 günlük dönem, “zemheri” olarak bilinir. 40 gün sürdüğü için de, Arapça’da 40 anlamına gelen “Erbain” olarak da adlandırılmıştır. Zemherinin, yani Erbain’in tamamına yakın bölümü Ocak ayı içerisinde yer alır.
Zemheri: Kış mevsiminin en çok hissedildiği ve soğukların en şiddetli olduğu zamandır. Aralık ayının son haftasında başlar ve Ocak ayının sonunda biter. 40 gün sürdüğü için Arapça’da 40 anlamına gelen “erbain” olarak da adlandırılır.
Zemheri, aşırı soğukların olduğu günler olarak bilindiği kadar, aynı zamanda kuru ayazların da yaşandığı günlerdir. Öyle ki, 24 gün süren ve ara ara etkili olan zemheri fırtınalarından çok etkilenen Anadolu insanı, “Zemheride kar yağmasından kan yağması iyi” deyişini söylemiştir. Zemheri günlerinde ince giyinen kişiler için de “Zemheri zürafası” deyimini türeten Anadolu halkı, tarımsal olarak da zemheride sürülen tarlanın bol ve bereketli ürünler vereceğini belirten “Zemheride sür de çalı ile sür” deyimini türetmiştir.
Ocak ayı içerisinde beklenen sayılı gün fırtınaları ise şu şekilde:
9 Ocak zemheri fırtınası
12 ocak kış fırtınası
14 ocak karakancaloz fırtınası
24 ocak şiddetli kış fırtınası
30 ocak ayondon fırtınası
Ocak Ayı ve Zemherinin soğukluğunun dayanılmazlığını anlatan atasözlerimiz de vardır.
Zemheride kar (yağmur) yağmadan kan (zehir) yağması iyi: Kara kışın çekilmezliğini anlatır.
Zemheride yoğurt isteyen cebinde bir inek taşır: Olmadık zamanda canı bir şey çeken kimse, onu sağlayacak şeyi hazırlamak zorundadır.
Zemheride sür de çalı ile sür
Tarlanın zemheride sürülmesi, o tarladan daha bol verim alınmasını sağlar. Bu nedenle tarlayı dikkatli bir şekilde zemheride mutlaka sürmek gerekir.
Ağustosta gölge kovan, zemheride karnın ovar.
Vakit ve fırsat varken (yazın) çalışmayan, tembel tembel oturan, keyfini düşünen kimse, fırsat kaçtıktan sonra, çalışmanın zor olduğu günlerde (kışın) geçim sıkıntısı çeker; perişan olur, aç kalıp yoksul düşer.
Ağustosta beyni kaynayanın, zemheride kazanı kaynar.
Sıcak yaz günlerinde tarlada çalışan kişi, gerekli besinini sağlar. Böylece soğuk kış günlerinde geçim sıkıntısına düşmez.