Ebu’l Vefa Biyografisi
Ebu’l Vefa el-Buzcani, 10 Haziran 940 tarihinde İran, Buzgan’da dünyaya gelmiştir. Tam adı ‘Ebu el-Vefa Muhammed bin Yahya bin İsmail bin el-Abbas el-Büzcani’dir.
İlim tahsiline amcasının yanında adım atmıştır. 959 senesinde Bağdat‘a gitti ve ölene kadar da orada kaldı. Şerefüddevle’nin sarayında yaptırdığı rasathanede çalışan alimIer içinde yer aldı. Matematik başta olmak suretiyle, ömrünün büyük kısmını astronomik gözlemler yapmak, yaratı telif etmek ve ders vermekle geçirdi.
Ebu’l vefa matematik ve bilhassa trigonometri üstünde emek harcamalar yapmış oldu. Trigonometrinin altı esas oranı arasındaki trigonometrik ilişkileri ilk kez ortaya koymuştur. Bu oranlar günümüzde aynen kullanılmaktadır. Batlamyus‘un ve Diophantus‘un eserlerini inceleyip açıklamış, astronomi sahasında ise Ay’ın hareketleri üstüne emek harcamalar yapmıştır.
Yıldızların eğimlerinin kati ve doğru bir halde ölçülebilmesi için bir duvar oktantı geliştirdi. başka trigonometri çizelgelerinde hesaplamalar yapmak için gelişmiş metotlar üretti ve küresel trigonometrideki bazı problemlerin çözümü için yeni yöntemler keşfetti.
Ebu’l vefa, 1 Temmuz 998 tarihinde 58 yaşlarında Bağdat‘ta ölmüştür.
Ebu’l Vefa’nın matematik tarihinde ortaya koyduğu ilk trigonometrik özdeşliklerden bazıları şunlardır:
Sin(a+b) = sin (a)cos(b)+cos (a)sin(b)
cos (2a) = 1-2sin² (a)
sin(2a) = 2sin (a)cos(a)
küresel trigonometride sinüs teoremini de aşağıdaki benzer biçimde açıklamıştır:
(Sin(A))/(sin (a)) = (sin(B))/(sin (b)) = (sin(C) )/( sin (c))
Ebu’l Vefa, Habeş el Hasib ve El Mervezi benzer biçimde mühim matematikçileri izleyerek tanjant ve sekant fonksiyonlarını tanımladı. Sekant kaşifi olarak çoğu zaman Copernicus bilinirse de meşhur bilim tarihçilerinden Monte Candon ve Carra de Vaux’un araştırmaları sonucu bu buluşun Ebu’l Vefa’ya ilişkin olduğu tespit edilmiştir.
Ay üstündeki bir kratere O’na ithafen Abul Wafa adı verilmiştir.
Kitapları :
– Kitab’ul Kamil: Trigonometri ve astronomiden bahseden meşhur eseridir. Birinci bölümde yıldızların hareketinden ilkin bilinmesi ihtiyaç duyulan meseleler, ikinci bölümde yıldızların hareketlerinin incelenmesi, üçüncü bölümde yıldızların hareketlerine arız olan şeyler anlatılmaktadır. Eserin yazma bir nüshası Paris National Kütüphanesi’nde 1138 numarada kayıtlıdır. Yaratı Sedilot tarafınca çeviri edilerek basılmıştır.
– Kitab’un fi Amel-il Mistarati ve’l Pergarvel Gunye
– Kitabab ma Yahtacu-İleyh-İl-Küttab vel Ummal min İlm-il-Hisab
– Kitabün Fahirün bil Hisab
– Kitab’ün fi’l İlmi Hisab’il Musellat
– Kitab’ün fi’l Felek
– Kitab’un Zic-iş Şamil
– Kitab’un fi’l Hendese
– Kitab’ul Medhal ila Aritmetik
– Tefsir-ii Harezmi fi Cebri ve’l Mukabele
Kaynak:Yaşam öyküsü.info