Merkez Bankası yetkilileri, sadece gerçekleşen enflasyonu değil, daha önemlisi gelecek enflasyon hakkındaki beklentileri de iyi yönetmeye çalışırlar. Enflasyon korkusu, genelde enflasyon yaratmaya yettiği için, politika üretenler, ekonominin psikoloğu gibi davranmalıdırlar.
Beklentileri idare etmek söz konusu olduğunda, laf üretip eyleme geçmemek olmaz.
Enflasyon korkusu içindeki tüketici ise daha çok harcama yapıp, daha az birikime yönelecektir ki, bu da talep çekişli enflasyona neden olur.
Mal ve hizmetler için yapılan harcamalar fiyatları yukarı çektiğinde talep çekişli enflasyon meydana gelir. Başka deyişle, toplam talep, toplam arzdan fazladır. Talep çekişli enflasyonu körükleyen gelirdir; o yüzden bunu durdurma çabaları, tüketicinin gelirinin düşürülmesini veya tüketiciye harcamak yerine biriktirmesi için daha fazla teşvik verilmesini içermelidir.
Ekonomistler ve politika üretenler, enflasyona çok dikkat ederler. İsabetli politikayı belirlemek için belli enflasyon ölçülerini ihmal etmeyi tercih etmek zorundalardır.
TÜFE, pazar sepeti yöntemidir. Yani ortalama gıda, giyim, barınma, enerji, ulaşım fiyatları ile şehirli ortalama bir tüketicinin aldığı sağlık hizmetlerinin bedelini ölçer. TÜFE’yi anlamak için, size binlerce değişik kalemden oluşan bir alışveriş listesi verildiğini düşünün. Sizden her bir kalemin fiyatını araştırıp yazmanız ve sonra da onları toplamanız istenmiş olsun. Listenin toplam bedeli, ortalama fiyat seviyesini yansıtır. Daha sonra, aradan bir sene geçince yine aynı listeyi aldığınızı ve süreci tekrarladığınızı düşünün. Liste toplamındaki artışlar, enflasyonu yansıtır.
ÜFE, TÜFE’ye benzer fakat tüketici fiyatları yerine üretici fiyatlarını ele alır. ÜFE, bütün yerli mal ve hizmetlerin üretimini içerir. TÜFE’nin aksine ÜFE, bir üreticiden diğerine satılan malları da kapsar. ÜFE’deki değişimler, TÜFE’de gelecekte oluşacak değişimlerin de ön göstergesidir. Tüketici fiyatları değişmeden önce üretici fiyatları değişir.
Manşet TÜFE, pazar sepetinin tümünü içerirken çekirdek TÜFE, daha dengesiz olan gıda ve enerji fiyatlarını hariç tutar. Örneğin, Merkez Bankası politik kararlarını verirken , çekirdek kişisel tüketim harcamalarına (PCE) dikkat eder. Sadece mısır ve benzin fiyatları arttı diye faiz oranlarını yükseltmek istemez.
Kamu sektörü veya yabancı sektör pekiştiği noktada ise talep çekişli enflasyon süreklilik gösterir. Düşük vergiler veya müsrif hükümet harcamaları, talep çekişli enflasyonu azdırır. Merkez Bankasının para arzına hükmetmekteki başarısızlığı da talep çekişli enflasyonu kötüleştirir.
Talep çekişli enflasyon sınır dışına da yayılabilir. Örneğin, ÇİN ve HİNDİSTAN’ın ekonomik büyümesi, sadece bu ülkelerdeki fiyatlara baskı uygulamakla kalmayıp, ithalat talepleri arttığı için dünya çapında fiyatları da etkiler.
Ekonominin pek çok kesiminde yürek burkan değişimler yaşanırken, talep çekişli enflasyon, gelecekteki bir enflasyon beklentisini pekiştirir ve ücretliler bunun etkisini telafi etmek için daha yüksek nominal ücretler talep ederler. Politika üretenler, enflasyon beklentilerini yönetmeyi beceremezlerse daha yüksek bir enflasyon beklentisi ekonomik bilince yerleşir. Bu yüksek enflasyon beklentisiyle, eskisi kadar çıktı üretemez ve eskisine göre daha yüksek fiyatlarla karşı karşıya kalır.
Serra Aytaç / [email protected]