Süspansiyon sisteminin vazgeçilmez bileşeni olan amortisörler hakkında, detaylı bilgiler vereceğiz bu yayınımızda. Amortisör nedir, amortisörün görevi nedir, amortisör tamiri yapılır mı, amortisör fiyatları ve benzeri gibi çok merak edilen konular hakkında sizi aydınlatacağız.


İçindekiler
Amortisör nedir?
Amortisörün görevi nedir?
Amortisörün bozulduğunu nasıl anlarız?
Amortisör patlarsa ne olur?
Amortisör bileşenleri nelerdir?
Amortisör çeşitleri
Amortisör tamiri yapılır mı?
Amortisör fiyatları
Amortisör ne zaman değişir?
Amortisör değişimi nasıl yapılır?
Amortisörler, araçların üretilmesinin ilk gününden itibaren kullanılmasına rağmen, araç sürücüleri tarafından tam olarak kavranamamışlardır. Otomobilini seven ona tutkuyla bağlı olan kişiler bile arabalarındaki amortisörleri ihmal eder ve çoğu zaman göz ardı eder, bu durum aracın sürüş konforunu ve kullanım performansını düşürür.
Daha da kötüsü, bir kazadan kaçınmak için gerekli olabilecek ciddi manevralar sırasında, aşınmış amortisörler size yeterli hamleyi yapma fırsatı vermeyecektir. Bu kadar öneme sahip olan amortisöre gereken özeni göstermemiz gerekiyor.
.
Amortisörler bir aracın tekerleklerinin aşağı yukarı hareketini kontrol eden bir süspansiyon bileşenidir. Amortisörler bir miktar şok emilimi sağlasa da şok emme işi çoğunlukla yaylar tarafından gerçekleştirilir. Amortisörler, aracın gövdesinin yoldan sıçramasını engelleyerek, yayların tek başına gerçekleştireceği aşırı ve dengesiz yaylanmayı kontrol altına alır.
Amortisörler temel olarak iki şey yapar. Yayların ve süspansiyonun hareketini kontrol etmenin yanı sıra, amortisörler ayrıca lastiklerinizi her zaman zeminle temas halinde tutar. Hareket halindeyken ya da duruyor vaziyetteyken lastiklerinizin alt yüzeyi, aracınızla yol arasında temas halinde olan tek kısımdır. Bir lastiğin toprakla teması kesildiğinde veya azaldığında, sürüş, yönlendirme ve frenleme kabiliyetiniz ciddi şekilde tehlikeye girer.
Daha detaylı olarak anlatmak istersek
Amortisörler teknik olarak, süspansiyonunuzun kinetik enerjisini (hareketini) alarak ve daha sonra ısı değişim mekanizması yoluyla atmosfere yayılan termal enerjiye (ısı) dönüştürerek çalışır. Ama teknik detayda anlatılan kadar karmaşık bir mekanizma değil.
Belirtildiği gibi, amortisörler temel olarak yağ pompalarıdır. Bir piston çubuğunun ucuna bir piston takılıdır ve basınç tüpündeki hidrolik sıvıya karşı çalışır. Süspansiyon yukarı ve aşağı hareket ederken, hidrolik akışkan piston içindeki deliklerden (küçük delikler) geçirilir. Delikler pistonun içinden yalnızca az miktarda bir sıvıya izin verdiğinden, piston yavaşlar ve bu da yayı ve süspansiyon hareketini yavaşlatır.
Amortisörler otomatik olarak yol koşullarına uyarlar çünkü süspansiyon ne kadar hızlı hareket ederse, amortisörler o kadar fazla direnç sağlar.
Aracınızın sürüş kalitesinin ve performansının eskisi gibi olmadığını düşünüyorsanız, amortisörleriniz nasıl kontrol edeceğinizi bilmek sizin için çok faydalı olacaktır. Amortisörlerinizi kontrol etmek cidden çok kolaydır. Bu işlemi kendi başınıza yapabiliyor olmak sizi gereksiz yere servise gitme zahmetinden kurtarır.
1 Arabanıza ön taraftan bakın. Aracınız düz bir yüzeyde çok muntazam durmalıdır herhangi bir sağa, sola, öne ve arkaya yatıklık söz konusu olamamalıdır.
Aracınızın olması gereken süspansiyon yüksekliğini biliyorsanız, yüksekliği ölçebilirsiniz. Aracınızın tekerleğin üst kısmı ile çamurluk arasındaki mesafesi olması gereken en az değerin altında ise aracınızın amortisörlerinde problem olabilir. Bunun için aracınızı servise götürmeniz ve detaylıca kontrol ettirmeniz gerekecektir. Size en yakın servisleri Otolye’de bulabilirsiniz.
2 Amortisörlerin gücünü test etmek için aracın kaputuna baskı uygulayın. Bu yapacağınız test kesinlikle teknik bir test değildir. Kişisel olarak gözle muayene edebileceğiniz bir uygulamadır.
Aracınızın ön tarafına geçin ve dizinizi tampona ellerinizi kaputa koyarak araca ağırlığınızı verip çekerek aracın esnemesini sağlayınız. Bu işlemi birkaç kez yaparak aracın iyi bir şekilde esnemesini sağlayın ve gözle inceleme yapın. Aracınız dengeli bir süspansiyon mu sağlıyor yoksa kontrol dışı zıplama mı sergiliyor. Kontrol dışı zıplama sergiliyor ise amortisörlerde yıpranma ya da arıza durumu söz konusu olabilir. Daha detaylı bir analiz için aracınızı servise götürüp kontrol ettirebilirsiniz.
3 Amortisörü ve bağlantı bileşenlerini inceleyin. Amortisörleri göz ile incelediğinizde amortisör tüplerinde sızan sıvı var mı ya da halk arasında terleme dediğimiz hafif ıslanma durumu var mı bakınız. Amortisörlerde göreceğiniz her ıslanma amortisörden kaynaklı olmayabilir aracınız yolda seyir halindeyken ıslanmış bir amortisör sizi yanıltabilir. Gözlemlerinizi kesinleştirmek için aracınızı servise götürmeniz çok doğru bir hamle olacaktır.
4 Sürüş esnasında hissedilen konforsuzluk. Bu aracı sürerken hissedebileceğiniz bir kontrol yöntemidir. Aracınız bir çukur, tümsek ya da yola bağlı kavisli bir zeminden geçerken normalden fazla yaylanma yapıyor ve bu işlem uzun sürüyorsa amortisörlerde problem var demektir. Bu gibi konforsuzluk hissedilen durumlarda 3 numaralı gözlem yöntemini kullanıp amortisörlerinizde sıvı kaçağı var mı kontrol edebilirsiniz.
Amortisör güvenli ve konforlu bir sürüş sağlamak için en önemli süspansiyon bileşenlerinden birisidir. Amortisörlerden biri ya da birkaçının patlaması (arızalanması) ciddi sıkıntılar ortaya çıkaracaktır. Bozuk amortisörler düşük hızlarda (en fazla 30 km hız) size herhangi bir güvenlik problemi yaşatmayacak sadece konforsuz bir sürüş yaşatacaktır. Fakat yüksek hızlarda yolun yapısına göre yaşayacağı zıplamalar size çok ciddi güvenlik sorunları yaşatacaktır. Çok fazla zıplayan bir aracın yol ile olan bağlantısı dengesizliğe uğrar, aracı düz bir istikamette tutmak baya zor hale gelecektir. Fren yaptığınızda aracınızın sağa sola çekecektir. Viraj alırken aracınızı çok zor kontrol edersiniz. Bunların hepsi çok üzücü can ve mal kayıplarına sebep olabilir. Bozuk, patlak ya da arızalı bir amortisörün varsa bilin ki araç üzerindeki kontrolünüz azalmıştır.
Amortisör tek başına bir yedek parça olmasına rağmen montajında kullanılan ve bağlandığı bileşenler vardır. Bunları bilmek önemlidir. Bu bileşenleri sıralayalım.
Amortisörler bu parçalarla içli dışlı ayrılmaz bir bütün oluşturur.
Otomotiv tarihi boyunca çok farklı tasarım ve mekanizmaları bulunan amortisörler kullanılmıştır. Fakat günümüzde 4 çeşit amortisör kullanılmaktadır
İkiz tüplü amortisörler
İkiz tüp tasarımı genellikle en ucuz ve yaygın olarak kullanılandır. Bunlar binek otomobillerin normal amortisörlerdir. Adından da anlaşılacağı gibi, iki tüplü bir amortisörde iki tüp vardır. Birisi dış amortisör gövdesi, diğeri pistonun hareket ettiği iç silindir. Pistonun içindeki küçük çaplı delikler veya deliklerin artısında iç ve dış borular arasındaki özel valfler yağ akışını kısıtlayarak kontrol altında tutar.
İkiz tüplü amortisörlerin performansları çok engebeli yollarda kullanım sağlandığında belirgin hale gelir. Bu tarz bir kullanımda pistonun hızlı hareketi, yağın aşırı ısınarak köpürmesine neden olabilir. Bu fiziksel oluşum amortisörün süspansiyondaki görevini tam olarak yerine getirememesine sebep olabilir. Sonuç olarak ikiz tüplü amortisörler normal kullanım için idealdir fakat daha engebeli bir arazide kullanım gerçekleştirecekseniz ağır hizmet tipi çift tüplü amortisörler kullanmak daha doğru olacaktır. Ağır hizmet amortisöründe daha sağlam piston milleri ve pistonlar kullanılmaktadır. Bununla birlikte köpürmeyi engelleyecek özelliklere sahip sıvı kullanılır.
Mono tüp şokları
İkiz tüp amortisörde ortaya çıkan ısı, yapısı gereği amortisör borularının arasında sıkışmaya meyillidir. Yaşanan bu durum tekerleklerin yukarı aşağı kontrollerinde zayıflamaya yol açar. Mono (tek) tüp amortisör, tek bir tüp içinde hareket eden mekanizma doğrudan havaya temas eden bir piston kullanır. Bu tasarımsal mekanizmanın genel avantajları ve dezavantajları:
Mono tüp amortisörler, engebeli yolarda ve zor koşullarda oluşan ısıyı amortisör iç mekanizmasından daha kolay atarak yüksek performans sağlar.
Mono tüp amortisörlerin üretim maliyetleri yüksektir. Amortisör içinde muhafaza edilmesi gereken sıvının oluşturduğu basınç çok fazladır. Bu yüzden kullanılan contalar ve sızdırmazlık elemanları çok kaliteli olmalıdır.
Gazla doldurulmuş mono tüp amortisörler
Amortisörün performansının düşmesine sebep olan yağdaki kabarcık ve köpürmeler gaz doldurulmuş amortisörlerle en aza indirilmiştir. Bu tarz amortisörler de yağ haznesinin üzerinde yüksek basınçlı bir azot odası vardır. Bu yüksek basınçlı gaz, amortisör çok hızlı bir şekilde hareket etse dahi yağda kabarcık ve köpük oluşmasını en aza indirecektir.
Gaz ile doldurulmuş amortisörler çok pahalıdır. Bu tip amortisörler genel olarak arazi araçlarında kullanılmaktadır. Daha çok engebeli ve zorlu arazilerde seyahat eden araçlar gazla doldurulmuş amortisörler sayesinde daha etkin bir süspansiyon sağlar.
Dahili tüple desteklenmiş amortisörler
Amortisörlerde hattın tepesi, dış rezervuar tasarımıdır. Öncelikle ultra yüksek performans ve yarış uygulamaları için tasarlanan bu şoklar, bir hortum aracılığıyla aracın farklı bir yerine monte edilmiş bir yağ deposuna bağlanan küçük, hafif bir şok gövdesi kullanır. Harici bir rezervuar şokunun amacı:
Daha iyi yol tutuşu için direksiyondaki ağırlığı azaltın
Depodaki yağ için daha iyi soğutma sağlayın
Sıcak yağın contaları üflemeden genişleyebilmesi için rezervuar içinde önemli bir hava alanı sağlayın
Yağ, şok gövdesine doğru hareket ederken, mükemmel bir ayarlanabilirlik sağlar.
Dış rezervuar şokları çok pahalıdır ve gerçekten sadece aşırı yüksek performanslı uygulamalarda gereklidir.
Amortisörlerde birkaç çeşitlilik söz konusudur. Bunların amortisör çeşitlerinden bazıları tamir edilebilirken bazıları ise tek kullanımlıktır. Basit mekanizmaya sahip ucuz amortisörlerin tamirleri mümkün olsa dahi değiştirmek daha mantıklıdır. Fakat elektriksel sisteme sahip amortisörleri bazı durumlarda tamir ettirmek yenisini almaktan daha hesaplı olacaktır. Amortisörleri tamir ettirmek çok ciddi bir iştir, tamir yöntemi ile amortisörlerinizdeki problemi çözecekseniz bunu işin ehline yaptırmanız gerekir.
Amortisör fiyatları birçok kritere göre değişiklik gösterecektir. Aracınızın marka modeli ve satın alacağınız amortisör markasına göre fiyatlar baya değişecektir. Amortisör teknolojisinin gelişimi ile birlikte yeni nesil amortisörlerin fiyatları normal standart amortisörlerin fiyatlarına göre baya pahalıdır. Buna ortalama bir fiyat skalası vermemiz gerekirse 60 tl ile 5.000 tl arasında bir fiyat piyasadaki birçok aracın amortisör fiyatını kapsayacaktır. Aracınıza uygun amortisör fiyatlarını karşılaştırma yaparak inceleyebilirsiniz.
Amortisörler uzun süre dayanabilecek şekilde tasarlanırlar. Tabi bu hiç bozulmayacakları anlamına gelmez. Peki o zaman amortisörler ne zaman değişir?
Amortisörlerin periyodik olarak bir değişme süreleri yoktur. Amortisörler arızalandıkları ya da işlevlerini yitirdikleri zaman değiştirilirler. Düzenli olarak yapacağımız kontroller amortisörde oluşabilecek arızaları bize önceden bildirecektir.
Bazı durumlarda, amortisörün dış yüzeyinde oluşan yağ sızıntısı ya da yağ birikintisi amortisörün ömrünü doldurduğunu gösterir.
Aracın süspansiyonunun devreye girdiği zamanlarda kontrolsüz zıplaması ve bunun uzun sürmesi amortisörün artık görevini yerine getirmediğine işaret eder.
Aracınızı kullandığınız yolların durumu amortisör ömrünü doğrudan etkileyen faktörlerdendir. Normal şartlarda bir amortisörün ömrü 130.000-180.000 km arasındadır, ancak 90.000 km kullanılan bir amortisörün, yeni amortisör kadar performans göstermeyeceğinin de altını çizelim.
Amortisörler tam anlamıyla teknik olarak test edilmesi için araç üzerinden çıkartılıp test makinasına bağlanması gerekir. Bu işlem hem ciddi bir emektir hem de vakit gerektirir, sökme takma ve amortisörü test etme masrafından bahsetmiyorum bile. Amortisörleri gözle ve araç kullanırken yaptığınız testlerle değişip değişmeyeceğini belirlemeniz sizin için daha efektif olacaktır.
Amortisörleriniz bozuk değil fakat uzun süredir aracınızda takılıysa bu gibi durumlarda da amortisörlerinizi yenilemek çok faydalı olacaktır. Uzun süre kullanılmış amortisörlerin yerine yeni amortisörler takmak aracınızda bir yenilenme canlanma hissiyatı yaratacaktır. Aracınızın yol tutuşu, viraja girişi ve çıkışı frenleme yapıldığındaki dengesinde hissedilir bir değişim göreceksiniz. Bu değişim tatmin edici seviyede olacaktır.
Arabanızın amortisörlerini değiştirmeniz gerekiyor ve bunun için servise para vermeyip kendiniz yapmak istiyorsanız bu yazımız size yardımcı olacaktır. Fakat amortisör değişimi kolay bir iş değildir. Bazı amortisör tiplerinin değişimi için bazı özel aparatlar gerekmektedir, bunları edinmeniz ya da ödünç almanız gerekecek. Özel aparat maliyetine girmek istemiyorsanız ve değişimin zor olacağını düşünüyorsanız size en yakın serviste amortisörlerinizi değiştirebilirsiniz. Amortisörler bir otomobilin performansı ve konforu için esastır, dengeli ve yumuşak bir sürüş sağlar. Gelin şimdi amortisör değişimi nasıl yapılır adım adım anlatacağım.
1 Yeni amortisöre ihtiyacınız olduğundan emin olun. Çukurlardan, tümseklerden ve bozuk zeminlerden geçerken aracınızın eski kadar konforlu olmadığını, yaptığını ses yaptığını ve dengesiz bir esneme olduğunu hissettiyseniz muhtemelen amortisörleriniz aşındığının ve değişmesi gerektiğinin işaretidir. Amortisörlerinizin arızalı olup olmadığını test etmek için birkaç kolay adım izlemeniz gerekecek. Bu adımları “amortisörün bozulduğunu nasıl anlarız?” bölümünde paylaşmıştık.
2 Yeni amortisörler satın alın. Aracınız ile uyumlu doğru amortisörlerin satın almak için arabanızın şasi numarasını kullanınız.
3 Aracınızı uygun bir yere kaldırın. Aracınızı düz bir zemine park edin. Değişim yapacağınız amortisör lastiklerindeki bijon somunlarını gevşetin. Aracınızı kriko yardımı ile kaldırın ve altına kriko sehpası koyunuz, bu güvenlik önlemidir ve olmazsa olmazdır. Aracın lastiklerini sökün ve amortisöre ulaşın. Ön amortisörlerin üst bağlantıları motor bölmesindedir, arka amortisörlerin üst bağlantıları bagaj bölmesindedir. Bu bağlantı yerlerini önceden bulmanız ve keşif yapmanız sizin için önemlidir.
4 Amortisör bağlantılarını kontrol edin ve pas sökücü püskürtün. Amortisör sökmenin en zor kısımlarından biri bağlantı cıvatalarını ve somunlarını sökmektir. Uzun süre müdahale edilmeyen bu bağlantı noktaları dış etkenlere maruz kalarak zaman içerisinde çürüme, kaynama ve deforme olmaya meyillidirler. Bu yüzden pas sökücü v.b sıvılar püskürterek sökme işlemi gerçekleştirilecek bağlantı noktalarını temizlemek önemlidir. Temizleme sıvısını püskürtüp 5 dakika bekleyiniz.
5 cıvataları amortisör kulesinden çıkarın. Birçok araç modelinde arka amortisörlerin kule cıvataları bagaj kaplama kumaşının altındadır. Bu bağlantı yerlerine ulaşmak için kumaşı ve astarı kaldırmanız gerekecektir. Bu anlattıklarımızın haricinde bagajda kumaş altında olmayan bağlantı yerleri olabilir. Bunun için araç marka modelinizi yazarak internette arama yapabilir ve doğru noktayı bulabilirsiniz. Ön amortisörleri sökecekseniz motor bölgesinde kenarlarda üst bağlantı noktalarını göreceksiniz. Açık alanda bu bağlantıları göremiyorsanız ön camın altında bulunan su ızgarasının altında olma ihtimali yüksektir. Amortisör üst bağlantı cıvatalarına ulaşmak için su ızgarasını sökmeniz gerekir.
6 amortisörü süspansiyondan çıkarın. Amortisörü süspansiyona bağlayan somunu sökmek için cırcır ya da anahtar kullanabilirsiniz. Tepede bulunan somunu çıkarmak için aynı işlemi uygulamanız gerekecek.
7 Amortisörü alt ve üst cıvatalardan çıkarın. Amortisörleri cıvatalardan çıkartmak şaşırtıcı derecede zor olabilir, özellikle de amortisörler bir tutma braketi ile monte edilmişse ve paslıysa. Biraz sağa solo itip çekerek çıkarmaya çalışın bu yaptığınız hamle yeterli olmazsa tahta bir takozu bağlantı yerine yaslayıp çekiç ile vurarak çıkarmaya çalışın.
Sık görülen problemlerden biri, askı rotunun somununu gevşetmeye çalışırken cıvata ile birlikte döndüğünü görürsünüz. Kilitleme pensesi kullanabilir veya somunu bir anahtarla gevşetirken pense ile dönmesini önleyebilirsiniz.
8 Yeni amortisörü süspansiyon bağlantısına geri takın. Amortisörü kısaltmak için biraz baskı uygulamanız gerekebilir. Bunun dışında cıvataları doğru konumlara yerleştirmek için süspansiyonu yukarı kaldırmak için yardıma ihtiyacınız olacak.
Buraya kadar anlattıklarımız kendi başına bağlantıya sahip amortisörler için geçerliydi. Şimdi helezon yayı ile bir bütün olarak sökülen amortisörlerden bahsedelim. Bu tarz tasarımların sökülmesi ve yay ile birbirinden ayrılması zor olan kısımdır. Helezon yayı ve amortisörü birbirinden ayırmak için özel bir aparata ihtiyacınız olacak. Bu aparatın adı amortisör çektirme aparatı olarak geçer. Aparat yaylarının uç boğumlarına kanca ile takılır. Daha sonra aparat mengene görevi görerek yayı sıkıştırır. Bu sıkıştırma sonucu amortisörün üst bağlantısı boşa çıkar. Üst bağlantı sökülerek amortisör yayın içinden çıkarılır. Daha sonra yeni amortisör yayın içine takılır ve üst bağlantı somunu tekrar takılır. Bu işlemler bitirdikten sonra amortisör çektirme aparatı gevşetilir ve helezon yayı açık konuma getirilerek amortisör üst takozuna düzgün şekilde bastırılır. Daha sonra bileşik şekildeki yay ve amortisörün süspansiyona montajı gerçekleştirilir.
9 Diğer bileşenleri takın. Daha önce çıkardığınız askı rotunu tekrar takıp cıvatalarını sıkın. Bagajda ya da motor bölmesinde söktüğünüz amortisör üst vidalarının bağlantısını gerçekleştiriniz. Bu vidaları sıkarken dikkat ediniz ve önerilen sıkma tekniği ile çok fazla güç uygulamadan sıkınız.
10 Tekerleği takın. Bütün bağlantılar ve bileşen parçaların montajı yapıldıktan sonra tekerlekleri aksa takıp bijon somunlarını eliniz ile sıkınız. Daha sonra krikoyu kaldırıp aracın altından güvenlik kriko sehpasını çekiniz ve krikoyu indirerek aracın altından alın. Bu işlemlerden sonra bijon somununu anahtar ile sıkınız ve işlemi bitiriniz.
4 Gerekirse, diğer 3 amortisörü de değiştirmek için aynı adımları dikkatlice ve titizlikle gerçekleştiriniz. Amortisörler genellikle aynı anda yıpranırlar, herhangi bir kaza sonucu amortisörünüzü değiştirmiyorsanız diğer amortisörlerin de değiştirme zamanı gelmiş demektir. 4 amortisörü aynı anda değiştirmek aracınızın mevcut dengesini en üst seviyede tutar. Aksi halde yeni amortisörle eski amortisör arasında dengesizlik olacaktır.