Raşit Efendi Yazma Eser Kütüphanesi
- Önem : Kayserili Mehmed Râşid Efendi tarafından XVIII. yüzyıl sonlarında kurulan kütüphane
- Yer : Kayseri
Raşid Efendi Kütüphanesi ile ilgili bilgilerin çoğu kütüphanenin vakfiyesinden edinilir. Râşid Efendi, zamanında kütüphanesine üç hâfız-ı kütüb tayin etti. Bu hafız-ı kütüblerin başka işlerle meşgul olmayıp devamlı şekilde kütüphanede bulunmaları için oldukça yüksek ücret ödedi. Merkezi alanın dışında kalan kütüphanelerde personel maaş ödemelerinin altı ayda bir yapılması durumu bu kütüphanede çalışan personel için de geçerli oldu. Maaş bilgisinin yanı sıra vakfiyede hâfız-ı kütüblerin izinlerinin düzenlenmesi ve uygulanması için takip edilecek usul üzerinde de ayrıntılı biçimde durulduğu görülür. Hafız-ı kütübün hac vb. yolculuklar için bir yıl gibi uzun süre yerinde olmaması durumunda yerine bir vekil tayin edilmesi kararı verildi. Kütüphane personeline izin verilmesi yetkisi vakıf mütevellisine bırakıldı. Tatil ve çalışma günlerinin de belirtildiği vakfiyeye göre cuma ve salı günleriyle iki dinî bayramda üçer gün dışında kütüphane açık olacaktır. Güneşin doğuşundan bir saat sonra açılacak ve batışından bir saat önce kapanacak olan kütüphane ayrıca öğle ve ikindi namazlarında tatil edilecektir.
Kare şeklinde kubbeli bir okuma salonu ile camiye açılan uzunca bir koridordan oluşan kütüphanenin yapımının ardından Raşid Efendi kütüphanenin koleksiyonunu hazırladı. Kitapların üzerlerinde bulunan vakıf mührü kitapların 1796 yılında hazırlandığı bilgisini verir. Diğer kütüphanelerde olduğu gibi burada da dışarıya kitap verilmesi yasaktı ve bu konu vakfiyede belirtilen kurallar arasında idi. Râşid Efendi kütüphanede çalışan öğrencilerin kullanmaları için Kayseri’ye yazı takımları gönderdi. Râşid Efendi Kütüphanesi’nin kitap mevcudu 943 adetti. Zamanla yapılan bağışlar ve diğer kütüphanelerden buraya nakledilen koleksiyonlar ile yazma kitap sayısı 1469’a ulaştı. Günümüzde ise bu sayı çok daha fazla durumda. Vakfiyede belirtilen konulardan biri de vakfın gelirlerinden bir kısmının eskiyen kitapların onarımı için kullanılabileceği idi.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Erünsal, İsmail E., Râşid Efendi Kütüphanesi, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2007, c.34, sf. 462-463
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Acemi Oğlanlar
Osmanlı Devleti'nde Kapıkulu ocaklarına asker yetiştiren Acemi Ocağı’nda yetişen kişiler olarak karşımıza çıkan acemi oğlanları, Osmanlı Beyliği’nin gelişmesiyle Rumeli’de esir alınan Hristiyan ailelerin çocuklarından devşirilerek devlet hizmetine kazandırılırlardı. Yeniçeri, cebeci, topçu, arabacı, kapıkulu süvarileri, acemi oğlanlarının arasından çıkmaktaydı. Acemi oğlanları ilk olarak esir alındıkları dönemde at gemilerinde çalıştırılırken fetihlerin artması üzerine askerlikte kullanılması uygun görüldü. Bunun üzerine esirler hem Türk örf ve adetlerini hem de İslami kaideleri öğrenmeleri için Anadolu’da Türk aileleri yanına verilmeye başlandı. Bu süreçten geçen kişiler daha sonra Acemi Ocağı’na teslim edilir ve başların ak börk giyerek acemi oğlanı olurlardı. Daha çok Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan, Arnavutluk, Bosna-Hersek gibi Hristiyan toplulukların ağırlıklı olduğu yerlerden devşirilirlerdi. Kişilerin Acemi Ocağı’na girmesi için çeşitli koşullar mevcuttu. Sığırtmaç ve çoban çocuklarıyla kel, köse, doğuştan sünnetli ve ayrıca Türkçe bilen ve sanatkâr olanlar alınmazdı. Kanuna göre ailenin tek oğlu da alınmazdı. Devşirilecek çocukların 10 ile 20 yaşlarında olanları öncelikle seçilirdi.
-
Fahir İz
Eski ve yeni Türk edebiyatı tarihi alanında yaptığı araştırmalarla uluslararası tanınırlık kazanan Fahir İz, İstanbul’da dünyaya geldi. Babasının görevi dolayısıyla ilköğrenimine Ankara Sultanisi’nin ibtidai kısmında başladı, ortaöğrenimine İstanbul’da İtalyan Lisesi ile Saint Michel Fransız Lisesi’nde devam etti. Galatasaray Lisesi’nden mezun olduktan sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’ne girdi. Hocası Reşit Rahmeti Arat’ın sağladığı burslarla yaz tatillerinde Berlin’e gitti. 1941 yılında “Abdülhak Hâmid’in Dili ve Üslûbu” adlı teziyle doçentliğe yükselen İz, 1943’te Halide Edip ve Adnan Adıvar’ın aracılığıyla İngiltere’ye gitti. 1943-1948 yıllarında Londra’da School of Oriental and African Studies’te, 1948-1949’da Oxford Üniversitesi’nde, 1950-1954 arasında yine School of Oriental and African Studies’te öğretim üyeliği yaptı. 1954’te İstanbul Üniversitesi’nden aldığı davet üzerine Edebiyat Fakültesi’ne profesör olarak döndü. New York ve Tübingen’de, Kanada Montreal Üniversitesi’nde Türk edebiyatıyla ilgili dersler ve konferanslar verdi. 1963-1966 yıllarında İstanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü müdürlüğü, 1965-1969 arasında Regional Cooperation of Development başkanlığı yaptı. 1971’de emekliye ayrıldıktan sonra Chicago Üniversitesi’nden aldığı bir davetle oraya giderek Türk edebiyatı dersleri verdi. Boğaziçi Üniversitesi’nden emekli oldu ve İstanbul’da vefat etti.
-
Yunus Emre
Tarihi kişiliği menkıbelerle iç içe giren Yunus Emre’nin destansı hayatına dair ilk ve en geniş malumat Uzun Firdevsi’nin yazdığı sanılan Vilayetname-i Hacı Bektaş-ı Veli’de yer almaktadır. Ancak hakkındaki bilgiler çeşitli kaynaklardaki farklı görüşler nedeniyle tutarsızdır; fakat genel bir kanaate de varılmıştır; buna göre Yunus, Orta Anadolu’da Sakarya nehri çevresinde bir yerde doğmuş ve Nallıhan’a yakın Emrem Sultan’daki zaviyede Tapduk Emre Dergahı’nda yaşamıştır. Kaynaklar bu bölgede yaşayan başka bir Yunus’un varlığından söz etmemektedir. Şiirlerinde isminin önüne “Aşık, Biçare, Koca, Tapduklu, Miskin, Derviş” gibi sıfatlar getiren Yunus Emre; Bursa’da yaşayan Aşık Yunus’un ismi de bazı müellifler tarafından “Aşık Yunus, Yunus Emre” şeklinde anıldığı için bu iki şair tarih boyunca birbirine karıştırılmıştır. Bektaşi geleneğinde Yunus ümmi kabul edilmektedir. Medrese öğrenimi görüp görmediği, icazet alıp almadığı hususu açık değilse de Yunus’un iyi bir tahsil gördüğü bilinmektedir. Onun ilmi ilham-ı rabbani ile elde ettiği ilahi aşk ve ahlaktan ibarettir. Bu da ancak bir mürşid-i kamilden öğrenilebilir. Dolayısıyla Yunus’un da öğrenimini yetiştiği tekke ve çevre içinde düşünmek gerekir.
-
Bernard Lewis
Ortadoğu ve İslam tarihi üzerine yaptığı çalışmalarla bilinen ünlü İngiliz şarkiyatçı Bernard Lewis İngiltere’de dünyaya geldi. Londra’da yaşayan orta sınıf bir Yahudi ailenin çocuğu olan Lewis, küçük yaşlardan itibaren yabancı dillere ve tarihe ilgi duymuş, bu yönde eğitim alarak Londra Üniversitesi Doğu ve Afrika Araştırmaları Bölümü’nü tamamlamıştır. Takip eden yılda Paris Üniversitesi’nde eğitim alarak Semitik İncelemeler Kürsüsü’nden mezun olan Lewis, henüz yirmili yaşların başlarındayken Latince, Yunanca, Eski Ahit İbranicesi ve Arapça’ya merak saldı, yüksek lisans eğitimi sırasında da Farsça ve Türkçeyi de öğrendi. Dillere ve tarihe gönül veren tarihçi, doktorasını İslam tarihi konusunda yaptı. 1937-38 akademik yılında Kraliyet Asya Derneği’nin verdiği burs sayesinde Ortadoğu’ya ilk seyahatlerini gerçekleştirdi. İlk durağı olan Mısır’da Arapça’nın yanı sıra halk Arapçası denilen Âmmiceyi de öğrenen Lewis, Kahire Üniversitesi’nde bir süre okutmanlık yaptı.
-
Müderris
Osmanlı ilmiye teşkilâtında kadılık ve müftülükle birlikte oluşan üç temel görevden biri olan müderrislik, medreselerde çeşitli dersler veren hocaları nitelemek üzere kullanıldı. Müderris kelimesi herhangi bir ilim dalı anılmadan mutlak olarak kullanıldığında fıkıh hocası kastedilirdi; hadis, kıraat, tasavvuf ve nahiv gibi ilimleri öğreten kimseler için de genellikle şeyh kelimesi kullanılırdı. Medreselerin bir kurum niteliği kazanmaya başladığı Selçuklular döneminde müderrisler Dîvân-ı Vezâret’ten çıkan ve Nizâmülmülk’ün imzasını taşıyan bir menşurla tayin edilirken daha sonraları bizzat sultanların ve halifelerin tevkīi ile de tayin edildiler. Medrese sisteminin ortadan kalkmasından sonra da yüksek dereceli okullarda görev yapan hocalar için bu unvan sürdürüldü. XIX. yüzyılda açılan Batı tarzındaki eğitim kurumlarının hocaları da müderris unvanıyla anıldı. Müderrislik aynı zamanda ulemâ mesleği olduğundan zamanla belirli hiyerarşik kademelenmeyi de sağladı ve XVI. yüzyıl ortalarından itibaren gelişen yapısıyla ilmiye teşkilâtındaki yerini aldı. Bir müderrisin aslî görevi medresede ders vermek ve az sayıdaki öğrencileriyle ilgilenmek ve onları ilme teşvik etmekti. Ayrıca medrese içinde asayişin ve çalışma ortamının sağlanması da onun görevlerindendi.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun