Rubai Nedir?
Bentlerle Kurulan Nazım Biçimleri
Tek Dörtlükler
Tek bir dörtlükten oluşan divan edebiyatı nazım biçimidir. Kendine özgü ölçüsü vardır. Kafiye şeması a-a-x-a şeklindedir. (Birinci, ikinci ve son mısra birbiri ile uyaklı; üçüncü mısra serbesttir.)
Not: Rubailer kafiye şeması ve tek dörtlükten oluşması yönü ile Halk Edebiyatında mani nazım biçimine benzemektedir.
Bağımsız üçüncü mısrasına Hasi (hadım) adı verilir. Terane, dü-beyt, çar- mısra, çehar-mısra terimleri rubai yerine kullanılmıştır.
Rubailerin kendine özgü ölçü ile yazıldığını söylemiştik. Bunlar 24 tanedir ve ahreb ve ahrem diye ikiye ayrılır. Her grupta 12 ölçü kalıbı bulunur. Ahreb kalıbındakiler mef’ulü; ahrem kalıbındakiler ise Mef’ulün olarak başlar. ( Türk Edebiyatında ahreb kalıpları kullanılmıştır.) Rubailerde her birden çok kalıp kullanılabildiği gibi farklı kalıplar da kullanılabilir. Rubainin bağımsız mısraı en güçlü düşünceyi dile getirmek için söylenir. Bu sebeple kalıbı da ayrı tutulur. Yani dört dizeden bir, iki ve son dizelerin kalıpları aynı; üçüncü dizenin kalıbı farklıdır.
Örnek Rubai Kalıpları
Edebiyatımızda en yaygın kullanılan rubai kalıpları:
mef'ûlü mefa'ilün mefa'ilü fa'ûl
mef'ûlü mefa'ilün mefa'ilün fa'
mef'ûlü mefa'ilü mefa'ilü fa'ûl
mef'ûlü mefa'ilü mefa'ilün fa'
Rubailerde Konu Tema
Rubai nazım biçimi Türk edebiyatına İran edebiyatından geçmiştir. Çok farklı konularda yazılabilir. En çok felsefi ve tasavvufi konularda yazılmıştır. Şairin dünya görüşü, doğa ve insan algısı, maddi veya manevi aşkı rubailerde anlatılmıştır.
Rubainin Tarihsel Gelişimi
İlk rubailer Türk edebiyatında 14. Yüzyılda yazılmaya başlanmıştır. 17. Yüzyıl şairlerinden Azmizade Haleti ile aynı yüzyıl şairlerinde Nabi rubai biçimini kullanan ilk şairlerdir.
Rubailer kısa oluşları ve buna bağlı olarak özlü söyleyişleri ve mana derinlikleri sayesinde günümüze kadar canlılığını koruyabilmiştir.
Not: Rubai türünün en önemli temsilcisi XI-XII. Yüzyıl şairlerinden Ömer Hayyam’dır. Rubailerinde dünya, varlık, yokluk, hakikat, devlet ve toplum gibi konuları işlemiştir.
Not: Dört dizesi de birbiri ile uyumlu olan rubailere rubai-i musarra denilir.
Örnek:
Esrarını dil zaman zaman söyler imiş
Hengame-i gamda dastan söyler imiş
Aşk ehli olup da mihnet-i hicrane
Ben sabr iderin diyen yalan söyler imiş
Azmizade Haleti
Günümüz Türkçesiyle
Gönül, sırlarını zaman zaman söylermiş.
Gama düştüğü zaman destan söylermiş.
Aşık olup da ayrılık acısına,
Ben sabrederim diyen yalan söylermiş.
Örnek:
Ol göz ki yüzün görmeye göz dime ana
Şol yüz ki tozun silmeye yüz dime ana
Şol söz ki içinde sanema vasfun yoh
Sen bad-ı heva dut anı söz dime ana
Kadı Burhaneddin
Günümüz Türkçesiyle
O göz, yüzünü görmezse ona göz deme.
Şu yüz, ayağının tozunu silmezse ona yüz deme.
Ey put kadar güzel sevgili, vasfının olmadığı sözü,
Değersiz tut; ona söz deme.