Üstünlükle neyi kastettiğinize bağlı.
Sadece zekanın insanları daha üstün kılacağını düşünmüyorum. Zaten insanların diğer canlılardan daha üstün olduğunu savunacak çoğu kişi de bunu sadece zekadan dolayı söylemez. İnsanlar bilimle, sanatla, felsefeyle uğraşabiliyor; uygarlıklar kurabiliyor, ahlaki kavramlar üzerinde düşünüp ahlaki gerekçeleri tartarak eylemlerde bulunabiliyor, dahası insanlar muhtemelen diğer hayvanlardan çok daha fazla ve yoğun duyguya, genel olarak da çok daha zengin/detaylı bir zihinsel yaşantıya sahip. Hayatta kalma açısından, dayanıklılık açısından ve bir takım 'yerel' fiziksel/zihinsel yetenekler açısından bizden daha üstün varlıklar olabilir. Ancak genel olarak bir varlığı değerli kılan şeyler her neyseler insanlar olarak bunlara daha fazla sahibiz ve bu da objektif bir şeymiş -yani sadece bizim kayırmacılığımızdan kaynaklanmıyormuş- gibi görünüyor. Bir insanla başka bir hayvan yangında mahsur kalsa kimin kurtarılmasının daha makul olacağı çok daha bariz görünüyor.
Sadece zekanın neden yetmediğine bir örnek vereyim. Diyelim ki Dünya'ya uzaylı bir varlık geldi ancak bizlerin IQ testlerinde kullandıkları dışındaki zihinsel yetilerden hiçbirine sahip değil. Üstelik bu varlığın IQ puanı da hepimizden daha yüksek olsun. Böyle bir varlığın insandan daha değerli olduğunu düşünmezdik. Mesela ahlaki fail olmamak, yani ahlaki nedenleri tartarak ahlaki kararlar verememek ve pek çok duyguya sahip olamamak bu varlığın çok büyük bir handikapı olurdu bizlere kıyasla. Ama bahsettiğim çok sayıdaki yetiye bizlerden çok daha fazla/efektif bir şekilde sahip olan bir varlık olsaydı onun insanlardan çok daha değerli olacağını söyleyebiliriz. İnsanlar bir bakıma bunu Tanrı için söyler mesela. Var olması durumunda Tanrı herhangi bir insandan çok daha değerli olurdu.
Rasyonalite (ya da düşünme) kapasitesinin değersel açıdan özel bir yeri olup olmadığına dair bir tartışma gerektiriyor bu soru. Diğer hayvanların bizden üstün yanları gerçekten var; bazıları bizden çok daha hızlı koşabiliyor, bazı hayvanların kısa süreli hafızası bizden daha iyi, bazıları uçabiliyor vb. Peki akıl kapasitesinin bunlardan ayrı olduğunu (ve bir bakıma, nihai olarak üstün olduğunu) düşünebilir miyiz? Bence bu gayet olası görünüyor. Neden?
Akıl kapasitesi demek, neden ve sonuçları değerlendirebilmek, ahlaki sorumluluk alabilmek, yaratıcı aktivitelerde bulunabilmek, değer üretimi yapabilmek, entelektüel araştırmalarda bulunabilmek demek. İçsel yahut araçsal değeri olan şeylere ulaşmada ve ortaya çıkarmada, dahası bunu bilinçli olarak yapmada asli rolü var. Diyelim, yaşama kapasitesi sonsuz gibi görünen Su Ayıları (Tardigrada) ile ortalama 80 yıl gibi çok kısıtlı bir ömre sahip insanı nasıl karşılaştırıp insanın daha üstün olduğunu söyleyebiliriz? Su Ayıları'nın sonsuz ömrü olsa da, bu ömürlerinde değer yaratımı ve keşfine dair herhangi bir şeyi (özellikle bilinçli olarak) yapmamalarından dolayı. Sokrates'e atfedilen "Sorgulanmayan yaşam, yaşamaya değmez" sözü (biraz dramatik olsa da) duruma uygun bana kalırsa.
Bunu insanmerkezcilik değil bu arada, akıl merkezcilik. Eğer en az bizim kadar zeki uzaylı türleriyle karşılaşırsak, onların hayatının da en az bizimki kadar değerli olduğunu söylemek hiç abes kaçmaz.