Pırlantaları ayırt etme
Gerçek anlamda verim elde edebilmek için aynı madenden çıkmış olsalar bile taşların çeşitli kalitelerde olması gerekliliği gayet açık bir durumdur. Doğal elmaslar çok çeşitli formlarda, boyutlarda ve renklerde bulunabilirler ve genellikle bu durum “İşlenmemiş Cevher” olarak adlandırılır. Ham elmasların kalitesi berraklık açısından tamamen berraktan opağa kadar olabilir, renk açısından tamamen renksizden her türlü renge kadar olabilmektedir. Büyüklüğü ise mikroskobik boyuttan 3106 karata kadar (değerli taş kalitesinde bulunan en büyük ham elmas) olabilmektedir. Ham elmaslar bu nedenle farklı kalite, renk, boyut, değer gibi gruplara ayrılarak kategorize edilmektedirler. Diğer kriterler kristal yapılarına göre işlemleme faktörleri olarak devreye girerler.
Ham elmasın en önemli kategorizasyonu parlatılmış elmaslarınkinin aynısı yani 4C kavramıdır:
- Karat (Carat): Ağırlığı, boyutu
- Kesim (Cut) veya biçim: Kristal şekli
- Renk (Colour)
- Berraklık (Clarity): Saflık (Değerli taş/Değerli taşa yakın/Atık/Kırık)
De Beersın DTC (Elmas ticaret şirketi) (bakınız Kitap 1) madenlerinde elde edilen hasılatı 5000 farklı gruba, kriter olarak adlandırılan kombinasyonlara göre ayırmaktadırlar. Ayırma merkezleri sadece Londra’da bulunmamaktadır; bu merkezler ayrıca İsviçre’de (Lucerne), Botswana’da (Gaborone), Namibya’da (Windhoek) ve Güney Afrika’da (Kimberley) da bulunmaktadır.
Önceleri bütün elmasların ancak %20’si dekoratif işlemler için yani “değerli taş kalitesinde” olarak kullanılabilmekte idi. Geri kalan elmaslar endüstriyel elmaslar olarak (matkap kafaları, aşındırıcı tezgahlar vs.) kullanılmaktadır.
1980’lerde elmasların diğer %20’si de “değerli taşa yakın” kalitede olarak tanımlanmıştır ki bu elmaslar genel olarak Hindistan’da parlatılmaktadırlar. Düşük maaşlarda çalıştırılma söz konusu olduğu için, daha düşük kalitedeki elmaslar genellikle Hindistan’da işlenmektedirler. Şimdilik en düşük kalitelerdeki elmaslar “atık” ve “kırık” olarak iki gruba daha ayrılmışlardır.
Ham elmas üretimi
Elmasın üretilmesi için gerekli teknikleri kullanmak, yüksek seviyede deneyim gerektirmektedir. Bir ham elmasın parlatılmış bir elmasa dönüştürülerek onun bir mücevherin parçasının olmasının sağlanması için büyük bilgi birikimi ve çeşitli tekniklerin bir arada kullanılması gereklidir.
Elmasın ana hatlarının ayarlanması için elmasın işlenirken konuya hakim olunması çok önemlidir. Taşın üzerinde çalışılmadan önce ham elmasın iyiden iyiye incelenmesi ve üzerinde çalışılması gereklidir. Ham elmasın analizi ve taşın üzerinde nasıl çalışılması gerektiğine karar verebilmek için uzun sürede elde edilmiş kristalografi ve emprüteler üzerine deneyim birikimi gereklidir.Bu noktada işleyen kişinin karar vermesi gereken konu taşın hangi şekilde parlatılacağıdır; pırlanta kesim, oval, damla, zümrüt kesim veya başka bir şekilde mi? Bir elması parlatma işleminde olabilecek en yüksek kaliteyi elde edebilmek için ham elmasın şekline, ağırlığına, saflığına göre farklı parlatma teknikleri kullanılabilmektedir. En önem teşkil eden konu ise ham elmasın parlatılmış elmastan parlak bir mücevhere dönüşürken oluşacak ve neredeyse ağırlığının yarısına denk gelen, ağırlık kaybıdır.
Üretim prosesinde kullanılan farklı işlemler:
- Bölme yada biçme işlemi (eğer gerek varsa)
- Kesme işlemi
- Parlatma işlemi olarak tanımlanmışlardır.
Ham Elması bölme veya biçme işlemi
Taşın biçimi ve parlatma şekli hakkında karar verildikten sonra taşın biçilmeye uygun yönleri Hindistan mürekkebi ile işaretlenir. Eğer bu işaretleme gerekli değilse veya mümkün değilse tecrübeye dayanan göz kararı ile kesim gerçekleştirilir.
Bölme ve biçme tamamıyla farklı özelliklerdeki işlemler olmasına rağmen ikisi de aynı amacı taşımaktadır: mükemmel bir nihai ürün elde etmek. Ham taşı bölmek yada biçmek her zaman gerekli değildir. Eğer ham taşın formu müsaitse kesme işlemi direkt olarak gerçekleştirilebilir.
Ham elması bölme işlemi
Bu işlem geçmişten bu güne değişim göstermemiş ve halen aynı yöntemlerle gerçekleştirilmektedir. Kristalin formu ne olursa olsun 4 adet klivaj yönü vardır. Elmas bir ahşap parçası ile kıyaslanarak büyüme çizgileri olup olmadığının kararına varılır.
Ahşapta da olduğu gibi elmasın bölme işlemi de büyüme yönleri boyunca gerçekleştirilmektedir. Bölme işlemi için gerekli ekipmanlardan biri elmasın yerleştirileceği yaklaşık 25 cm. olan özel bir çimento başlığıdır. El ile işleme yapan bölme uzmanı, elmas üzerinde işaretleme işleminin yapıldığı yere bir çentik açar ardından bir çubuk üzerine yerleştirilmiş kesici bir elmas kullanır. Çentik açmak için lazer ışını da kullanılabilmektedir. Çentik belirli bir derinliğe ulaştıktan sonra ucunda kesici elmas olan çubuk kesilecek elmasa dikey doğrultuda yerleştirilir.
Bölme işlemini gerçekleştirecek kişi ardından eline bir keski alarak klivaj yönüne uygun olarak ve keskinin keskin bölümünü aşağıya yönlendirerek elması iki parçaya böler. Bu görünürde kolay olan prosedür çok yüksek deneyim ve çelik gibi sinirler gerektirmektedir.
Ham elması biçme işlemi
Biçme işlemi bölme işleminin yerini almaktadır. Bölme işlemi büyüme yönünde yapılırken, biçme işlemi tam ters yönde yapılmaktadır. Modern makinelerde bu işlem için fosfor diskler kullanılır. Bu disklerin merkezleri bir yağ ve elmas tozu karışımı ile kaplanır. Ardından disk dakikada 4500-6000 devirde dönmeye başlar. Daha sonra taş hareketli bir kola bağlı bir çift tutucu arasına kenetlenir. Bu işlemden en iyi verim, diske bağlantı yerine taşın iyi bir şekilde yerleşmesi sağlanarak ve uygulanan basıncın değiştirilerek işlemin gerçekleştirilmesi sonucu alınır. Fakat biçme işlemi yavaş gerçekleşen bir prosestir, disk taş üzerinde saatte 1 mm. Derinliğinde kesme işlemini gerçekleştirir. Bıçkıhaneler genellikle bağımsız olarak ve bu konuda özellikle geliştirilmiş halde çalışmaktadırlar. Atölyede genellikle 100 kadar makine ve teçhizat bulunur. Bu makineler genellikle diziler halinde sıralanmıştır ve operatörün aynı anda 20 makineyle birlikte ilgilenebilmesini sağlamaktadır.
Modern teknoloji sayesinde elmasın lazer ile biçilmesi de mümkün olmaktadır. Bu yöntemin en önemli avantajı biçme yönünün aranmasına gerek kalmamasıdır. Lazerle yapılan işlemde büyüme yönünün hesaba katılmasına gerek kalmadan istenilen her yönde ve pozisyonda taşı biçme işlemi uygulanabilmektedir. Taşlar bir kere kullanışsız olarak tanımlanırsa diğer işlemler de bu etiket dikkate alınarak yapılır.
Elmas Bruting işlemi
Bruting prosesi boyunca ham taş, pırlanta kesim veya diğer kesim biçimlerinden birine şekillendirilir. Bruting işlemi genellikle kuyumcular tarafından da kullanılmakta olan normal torna tezgahlarında yapılmaktadır. Bruting işlemini gerçekleştirecek olan kişiye taş, bölme işlemi ardından veya elmas bıçkıhanesinden sonra gelmektedir. Ayrıca bu işlem eğer taş önceki işlemleri gerektirmiyorsa direkt olarak ham elmastan başlanarak da gerçekleştirilebilir. Pırlanta kesim olacak taşlar için bruting işlemi genellikle makine tarafından ve SUPERBRUTER cihazının yardımı ile gerçekleştirilir.
Elmas, torna tezgahına vidalı olarak bulunan koni biçiminde şekillendirilmiş bir tutucu içerisine konur.
Pratikte iki taş aynı anda kesilmektedir, ilk elmas kesildikten sonra kesici alet görevinde kullanılmış diğer elmas da kesilmeye başlanır.
Bazen parlatılmış bir elmasın kemer kısmında “doğal” olarak bilinen küçük parçacıklar halinde ham elmas parçaları kalmış olabilir. Üretici için bu durum, ham elmasın parlatma işleminin maksimum çapta ve ağırlıkta gerçekleştirildiği anlamına gelmektedir. Elmas işçisi için ise fasetlenmiş taşın yönlenmesi hakkında bilgiler verir ki bu da taşın yeniden kesilmesi gibi bir durum söz konusu olduğunda gerçekten önemlidir. Doğal bir taşta büyüme yönleri yani “grain”ler ayırt edilebilmektedir. Diğer durumlarda trigonlar da doğal bir taş üzerinde oluşum gösterebilmektedirler.
Pırlanta Parlatma işlemi
Parlatma işlemi büyük miktarda deneyim gerektiren bir işlemdir. Yanlış bir manevra içerden ve
dışarıdan hasara yol açabilir hatta taşın mahvolmasına bile neden olabilir.
Parlatıcının kullandığı aletler insanlar zamanla geliştirmenin yolunu buldukça yüzyıllar geçtikçe bir takım değişiklere uğramışlardır. Elmas çapı yaklaşık 30 cm. ve kalınlığı 2-3 cm olan dökme demir bir tabla üzerinde parlatılmaktadır. Parlatma diski dakikada 3000 devir dönmekte ve elmas tozu ise kaplanmış haldedir. Kesilmiş taşlar operatör koluna bağlı tutucuya yerleştirilir. Bu tutucular taşın yeniden yerleştirilmesine gerek kalmaması için bir çok yöne doğru dönebilmektedir. Açıkça belli olmaktadır ki 57 faset oluşturmak özellikle minik taşlarda, o kadar da basit bir işlem değildir. Elmasın üst kısmının doğruluğunun iyice kontrol edilmesinden sonra fasetlerin oluşturulma işlemi başlar. Bu işlem taşın büyüme yönünde gerçekleştirilmektedir.
Modern elmas işlemleme cihazları (HRD – Comdiam)
Günümüzde, beklenildiği gibi, elmas üretimi için en yeni teknolojiler kullanılmaktadır. Güçlü lazerler, diğer bütün cihazlar arasında bölünme işlemine maruz kalacak taşın üzerine çentik açılması için kullanılmaktadır. Ayrıca lazer cihazları geleneksel biçme ve kesme makinelerin yerini sıklıkla almaya başlamıştır. Bu yöntemin en önemli avantajı elmasın büyüme çizgileri yönünün hesaba katılmasına gerek kalmamasıdır. Bilgisayarla desteklenmiş sistemler işlemlerde hassaslığı ve kısa sürede üretimi sağlamaktadırlar.
Elmas Bilimsel ve Teknik Araştırma Merkezi (WTOCD) ve Comdiam sayesinde HRD, elmasın daha kısa sürede ve daha verimli bir şekilde üretilmesi üzerine çok çeşitli yüksek teknolojilere sahip cihazlar geliştirmiştir. Ham elmasın analizlerinin daha kolay yapılabilmesi için (MERLIN), taşın modellenebilmesi için (SOLID), bruting prosesini hızlandırmak için (SUPER BRUTER) ve son olarak kesim işlemini otomasyona çevirmek için (OCTOPUS) çözümler geliştirilmiştir. Ayrıca prosesleme stratejisini belirlemek için yazılım programları (EXCALIBUR, BRILLIANT & QUADARC) geliştirilmiştir.
Elmas işleme cihazı Merlin
MERLIN cihazları ham taşların analizi ve işaretleme işlemini kolaylaştırmak amacıyla geliştirilmiştir. Bilgisayar destekli bir sisteme sahip olan bu cihazlar el ile işaretleme sistemine de sahiplerdir.
Operatörün ham elmasa uygun pırlanta kesim veya diğer fantezi kesimlerde bir elmas biçimi bulabilmesi için ham elmasın dış yüzeyi 3 boyutlu olarak taranır. Ardından bilgisayar işlem sonunda maksimum ağırlığın sağlanacağı olasılıkları hesaplar. En son fiyat listeleri ile de karşılaştırılarak ham elmastan elde edilecek karın maksimize edilmesi sağlanır.
Bir karar verildikten sonra taş işaretleyicinin altına en düz, en uygun çizginin taşın doğru bölgesine gelecek şekilde yerleştirilir. İşaretlenmiş bölge bölme işlem yüzeyini veya tabla kemer pozisyonunu işaret edebilir. Yüzey boyunca ilerleyen bir faset söz konusu olduğunda dahi işaretleme işlemi gerçekleştirilebilir.
Elmas işleme cihazı Solid
SOLID, klasik 2D (2 boyutlu) lazer makinesini, 3D (3 boyutlu) elmas işleme cihazına dönüştürülmesi için geliştirilmiştir. Taş ilk olarak üç boyutta taranır (Scanner) ardından bilgisayar parlatma işlemi için optimum oryantasyonu hesaplar (Optimiser). Bu işlem minimum ağırlık kaybı hesaplaması ile birlikte taşın sonradan işleme tabi tutulmasını da kolaylaştıran olasılıkları belirler. Sonuç olarak bu proses 3 boyutlu olarak klasik lazer ile otomatik olarak gerçekleştirilir.
Böylesi bir cihazın avantajları çok fazladır ancak bunlardan bir kaçı:
- Yüksek iş hızı
- Elmas kristalinin büyüme yönünden bağımsız işlemleme
- Malzemenin yeniden işlemlenmesine imkan sağlanması
- Aynı pozisyonda tutup işaretleme yaptığı için işlemde hassaslık
- Tam otomatik proses
Elmas işleme cihazı Süperbruter
SUPERBRUTER pırlanta kesimli ürünlerin kesimi için geliştirilmiş yarı otomatik bir sistemdir. Taşın yuvarlaklaştırılması onun değerli taş kalitesinde olmayan düşük kalite bir elmas ile kesilmesi suretiyle olmaktadır. Şimdiye kadar Süperbruter 0.01 – 10 karat aralığındaki yuvarlak tablalı yani pırlanta kesim taşlar için uygun olmaktadır.
Süperbruterin avantajları:
- Mükemmel yuvarlaklıkda kemer kısmı,
- Kesin bir çap büyüklüğü optimizasyonu,
- Geleneksel kesim sistemine göre %4 kar getirisi,
- En karlı işlemi sağlayan tam otomize proses; bir kişi bir çok cihazla aynı anda ilgilenebilmektedir.
Octopus
OCTOPUS pırlanta kesimli ürünler için geliştirilmiş otomatik bir parlatma cihazıdır. Yarı-hazır taşın kesin ve doğru olarak taç kısmının yapılması için parlatıcıya gitmeden önce hazırlanması için geliştirilmiştir. OCTOPUS iyi yapılandırılmış bir sisteme sahip olup eğer gerekli ise taşın büyüme yönünü tayin edip o yönlerde parlatma gerçekleştirebilmektedir.
Cihaz ismini üzerinde bulunan sekiz adet yönlenebilen tutucu nedeniyle almıştır. Bu tipik mekanizasyon 2 milin ayaklar ve tutucular için 8 adet kombinasyonu sayesinde gerçekleşmektedir.
Yazılım araçları: Excalibur
WTOCD çok çeşitli yazılım programları geliştirmiştir ancak burada sadece Excalibur’dan bahsedilerek konular sınırlanacaktır. Bu yazılım programı karar verme aşamasında yardımcı olmaktadır. Elmasın değeri bir taraftan 4C kuramı ile verilirken, diğer taraftan arz talepteki formlar ve günlük varyasyonların etkileri ile belirlenmektedir. EXCALIBUR, gerekli parametrelerin ve son fiyat listesinin sistemine verilmesi ardından, taşın değeri hakkında bütün olasılıkları ve en uygun stratejiyi belirlemektedir. Daha sonra sonuç 3 boyutlu olarak bilgisayar ekranında simüle edilmektedir.
Etiketler: ham elmas, parlatılmış elmas