Demokrat Partinin ortaya çıkışı iç ve dış gelişmelerin sonucu olarak iki kategoride ele alınabilir. Dış gelişmeler olarak, İkinci dünya savaşından sonra dünyanın, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) önderliğinde Batı Bloku ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) önderliğinde Doğu Bloku olmak üzere iki kutuplu bir yapıya ayrılması şeklinde ifade edilebilir. Türkiye de bu doğrultuda seçimini yaparken Batı bloğu tarafında kalmayı tercih etmiştir. Ancak bu zamana kadar dünyada hüküm sürmekte olan şeflik ya da tek parti yönetimlerinin demokratik yönetimlere sahip Batı tarafından yenilmiş olmaları Türkiye’nin bu noktada siyasal bir açılım yapmasını kaçınılmaz kılmıştır. Bu durum şöyle açıklanabilir:
“Şeflik sistemlerinin hâkim olduğu İtalya ve Almanya, demokratik ülkeler tarafından yenilgiye uğratılmış olduğundan Türkiye’nin de şeflik sistemiyle, en azından Batılı kamuoyları ve ülkeleri tarafından kabulü mümkün değildi. Aynı şekilde SSCB 7 Kasım 1945 yılında süresi bitecek olan Türk-Sovyet Dostluk ve Saldırmazlık Anlaşmasını, “savaş sonrasında ortaya çıkan köklü değişiklikler nedeniyle feshedeceğini” bir notayla Türkiye’ye bildirmiştir. Türkiye bunu reddetmişse de Türkiye’nin SSCB karşısından askeri olarak çok zayıf kalmasından dolayı, Sovyetler isteklerinde daha da ileri giderek, Boğazlarda üs ve Doğu Anadolu’dan toprak talep ederek Türkiye’ye, 24 Eylül 1946 tarihinde ikinci bir nota daha vermiştir. Türkiye, notanın tehdit algısını SSCB nin İran’dan da henüz çekilmemesinden dolayı çok ciddiye almıştır.” (Şeyhanlıoğlu, 2011: 108)
Dolayısıyla Demokrat Partinin kuruluşundaki dış faktör bu şekilde ifade edilebilir. Bu gelişmenin yanı sıra içerideki gelişme ise, Karma Komisyonda beş ay görüşüldükten sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) ne sunulan Toprak Reformu Kanunuyla ilgili oluşan muhalefet olarak belirtilebilir. Çünkü bu tasarının görüşülmesi sırasında Demokrat Partinin doğuşu net olarak gözlemlenmektedir. Tasarı hakkında meclisteki görüşmeler sırasında, Cumhuriyet Halk Partisi içinde önemli bir muhalefet gücünün var olduğu dikkatlerden kaçmamaktadır. Zira oluşan bu muhalefetin başını çekenler bir zaman sonra Demokrat Partiyi kuracak kadrolar olan Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü, Refik Koraltan, Emin Sazak, Cavit Oral ve Damar Arıkoğlu gibi kişilerdir (Şeyhanlıoğlu, 2011: 111).
Bu kanuna karşı geliştirilen muhalefetle temelleri atılan Demokrat Partinin buradaki “siyasal liberalizasyon”, “teşebbüs hürriyeti” gibi benimsediği prensipler yukarıda değinilen muhafazakârlığın unsurları arasında saydığımız otorite-mülkiyet kavramındaki anlayışa paralel düşmektedir. Zira muhafazakârlıkta, toplumsal düzenin devamlılığı ve otoritenin korunmasında insanların bireysel olarak sahibi oldukları varlıklarının olması önemi vurgulanmıştır.
Bu bağlamda Demokrat Partinin devletçiliği, “özel teşebbüs ve sermaye faaliyeti ve tasarrufların devlet tarafından nizamlanması, özel teşebbüs menfaatleri ile genel menfaatin korunması zaruretinden ileri gelmektedir. Bizim devletçiliğimiz iktisadi şartlarımızın ihtiyaçlarımızın çizdiği yoldur.” (Demokrat Parti Seçim Programı 1946: mad.17) şeklinde yorumlaması buraya örnek verilebilir. Bir başka deyişle Demokrat Parti, özel teşebbüsün faaliyetlerine önem atfederken devleti de özel teşebbüse bu istikamette yeni ve güvenli iş sahaları oluşturma, piyasa güvenliğini sağlama ve devlet ile özel teşebbüsün karşılıklı bir yardımlaşma içerisinde faaliyetlerini sürdürmesi gibi görevlerle konumlandırarak yukarıda birbirine bağımlı işlenen otorite-mülkiyet yaklaşımına denk düşen bir anlayışı benimsediği söylenebilir (Demokrat Parti Seçim Programı 1946: mad.42 ve diğerleri).
Bununla birlikte DP nin, ezanın yeniden Arapça okunmasını sağlaması, din adamlarının yetişmesi gerekliliğini savunarak yüksek İslam enstitülerini açması muhafazakârlıkta önemli bir sosyal yapıştırıcı olarak görülen din anlayışına paralel düşmektedir. Ayrıca bu dönemde başta İstanbul olmak üzere pek çok tarihi yapının restore edilerek geri kazanılma çabası, 1950 yıllarına kadar Türk okullarında klâsik batı müziğinin öğretimi yerine geleneksel Türk müziği, örf ve ananelerinin öğretilmesine başlanması DP yi muhafazakâr felsefedeki gelenek ve tarih anlayışıyla açıklanabilir.
Son olarak DP nin toplum ve özgürlükler noktasında da muhafazakâr felsefenin ortaya koyduğu özgürlük anlayışıyla denk bir yol çizdiği söylenebilir. Zira muhafazakârlıkta bir düzen vurgusu vardır ve insan doğası olumsuz yorumlandığından bireysel özgürlük biraz daha ikinci plâna itilmiş gibidir. Adnan Menderes’in düşünceleri bağlamında DP nin de buna benzer bir perspektifte olduğu düşünülebilir. Zira bununla ilgili Menderes’in “Dünyanın her tarafında hürriyet rejimleri hürriyetleri ifrata götürmek suretiyle yıkılır… Hürriyet düşmanlarının kullandıkları en müessir silah ve taktik çok kere hürriyet aleyhtarlığı değil tam aksine taraftarlığı suretiyle anarşi muhiti yaratarak… Memlekete el koymaktır. (…) Hürriyet mefhumunu bizim anladığımız manada çok ulvi bir gaye olarak değil fakat sadece alelade bir vasıta hatta milli bünyenin ve hatta hürriyet nizamının bir tahrip vasıtası olarak kullanıp bizi sahip olduğumuz hürriyet nimetinden mahrum etmek isteyenlere bu memlekette asla fırsat verilmeyecektir.”(Şeyhanlıoğlu 2011: 290-291)ifadeleri örnek verilebilir.
Anavatan Partisi (ANAP) ve Muhafazakârlık
1974 te patlak veren petrol krizi sonucu, devlet eliyle çekip çevrilen ekonomiler içine düştükleri dar boğazdan çıkamayınca bu durumun üstesinden yine özel teşebbüs, serbest ekonomi anlayışıyla gelinilmeye çalışılarak liberal politikalar yeniden benimsenmiş ve yayılma imkânı bulmuştur. Dünyada yaşanan bu ekonomi temelli gelişmeler sadece mali olmakla kalmamış aynı zamanda toplumsal, siyasal ve sosyo-kültürel dönüşümü de beraberinde getirmiştir. Bu bağlamda siyasal terminolojide de değişmeler olmuştur. Geleneksel olarak tanımlı ideolojik kavramlar, bu yeni şartlar veçhesinde yeniden incelenme ve tanımlanma ihtiyacı duymuştur.
Bu terminolojide yeniden anlamlandırılan kavramlardan biri de “Yeni Sağ” olarak ifade edilen ve kökenlerini neo-liberal ve neo-muhafazakârlığın oluşturduğu terminolojidir. Yeni sağı oluşturan argümanlardan bir tanesi olan neo-liberalizmin politik uyarlamasını ABD de Reagan, İngiltere’de de Thatcher ortaya koymuştur. Reaganizm ve Thatcherizm olarak da ifade edilen bu politikalarda, kamu harcamalarının azaltılması, istikrarlı bir para politikasının uygulanması, özelleştirme, vergi oranlarının indirilmesi ve tarafsız bir vergi politikası uygulanması gibi politikalar gözlenmektedir (Aktan, 1994: 116). Kavramı oluşturan ikinci argüman olan neo-muhafazakâr görüşteyse yeni liberalizmin söylemlerine (bireyi siyasal, sosyal ve ekonomik boyutlarıyla bireyci bir yaklaşımı temsil etmesi, bu bağlamda bireyin özgür bırakıldığında kendisi için en uygun olanı bulacağını öngörmesi, sosyal adalet, sosyal güvenlik gibi kavramların yapay olduğu vb. ifadelerinde olduğu gibi) meşruluk kazandırmakta ve özellikle böyle bir sistemin politikalarının uygulanmasından ortaya çıkabilecek sosyal sorunları yumuşatacak kurumları önermek suretiyle liberalizme destek oluşturmaktadır (Aksoy, 1998: 6).
Bu argümanlardan hareketle Yeni Sağ siyasetin özünde, ekonomik serbestlik, demokrasiye dayalı yönetim ve minimal düzeye indirgenmiş devlet doktrini vardır. Dolayısıyla sosyal refah devleti yerini ekonomik devlete, devletçilik yerini bireyciliğe, kamu örgütlenmeleri yerini sivil toplum kuruluşlarına bırakmaktadır. Aynı şekilde bu dönemde devlet, üretme ve işletim yerine, denetim ve düzenleme rolünü üstlenmektedir. Yani yeni sağ hareket genel olarak siyasette devletin muhkem varlığını özellikle ekonomik alandan başlayarak mümkün olduğunca hayatın her alanında küçültmeye; devletin etkisinden çıkan alanlarda özel işletme ve sivil toplum kuruluşlarını hâkim kılmaya yönelerek yeniden yapılandırmayı doğrudan sivil ve özel girişimin eliyle yapmayı hedeflemektedir. Bu yönelişleri ile de kendine göre “rasyonel bir siyaset tarzı” ortaya koymaktadır.
Türkiye’de de yeni sağ hareket 1980 li yıllarda felsefi, liberal ve muhafazakâr unsurlarıyla birlikte ivme kazanmaya, onun değerlerini somut siyasal amaçlar haline dönüştürmeye başlamıştır. Dünyada bu dönemde İngiltere’de Thatcher, ABD de Reagan yönetimleri ile siyasal pratikte karşılığını bulmaya başlayan bu hareketin ülkemizde taşıyıcısı Turgut Özal ve onun liderliğindeki ANAP hükümeti olmuştur.
Türkiye’de 1970 lerde yaşanan krizin bir uzantısı olarak ortaya çıkan toplumsal sorunlar sonucunda yaşanan 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi, 1970 öncesi siyasi parti ve politikacıları siyasetten uzaklaştırmış, bu süreçte toplumu da depolitize edecek önlemleri almıştır. Bu dönemde ANAP “sivil” temsil niteliğinin yanı sıra, darbe yönetimince de benimsenen ekonomik programı (24 Ocak Ekonomik Kararları ve uzantıları) ile önemli bir güç kazanmıştır. Türkiye’de askeri darbelerin açtığı zemin üzerinde inşa edilen ve Özal (ANAP) hükümetlerinin nezdinde cisimleşen yeni sağ hegemonyası toplumsal yaşamın her alanında kendisini hâkim kılmayı başarmıştır. Sağın değişen iktidar stratejisi ve söylemi “piyasa”, “cemaat olarak din” , “millet” ve bu üç unsura dayalı sivillik anlayışı ile zaman zaman devlet ve bürokrasi karşıtlığı olarak ortaya çıkan muğlak bir siyasi liberalliği eklemlemeye çalışmıştır (Safi, 2005: 171-178).
Sonuç olarak darbeyle yönetime el koyan askeri yönetim en kısa süre içinde yeni bir anayasanın hazırlanmasını ve genel seçimlere gidilerek normal siyasal düzene dönmek istiyordu. (Özdemir, 1995: 457).Kasımda yapılan seçimlere üç parti girmiştir. Bunlardan biri emekli general Sunalp’in Milliyetçi Demokrasi Partisi (MDP), sağı işgal ediyordu; diğeri Turgut Özal’ın ANAP ı merkezi tutuyordu (Eylül 1980 den önce var olan bütün siyasal eğilimleri temsil etme iddiasında olsa da) ve İsmet İnönü’nün eski özel kalem müdür Necdet Alp, CHP nin bıraktığı boşluğu doldurma umuduyla Halkçı Partiye önderlik ediyordu. Burada merak edilen husus, cuntanın neden Anavatan Partisini kapatmayarak seçim mücadelesini denetim altında tutup sadece iki partiye izin vermediğidir. Öyle anlaşılıyor ki, Batıdan, özellikle de finans çevrelerinden aldığı destek Özal’ı kurtarmıştır (Ahmad, 1999: 223).
Başlangıçta Özal’ın seçimleri kazanacağını kimse düşünmüyordu. Şartlar Sunalp için elverişli olmakla birlikte Özal’ın serbest faiz yönlendirme ve kullanmalarına izin verilen bankerler tarafından orta gelirli pek çok aileyi dolandırmaları sonucu itibarının zarar görmesi buna neden olarak gösterilebilir. Ancak Sunalp’in beklendiği gibi bir önder olamaması ve halk tarafından benimsenmeyişi Özal’ın beklentilerin aksine seçimi önde götürmesine ve oyların %45,15 ini almasına sebep olmuştur (Ahmad, 1999: 224). Fakat bu durum Özal’ı meşrulaştırmaya yetmiyordu. Çünkü iki ana parti (SODEP ve Doğru Yol Partisi (DYP) seçimlerin dışında tutulmuştu. Dolayısıyla 1984 te yapılacak belediye seçimlerinde Özal’ın kendisini ispat etmesi gerekiyordu.
Belediye seçimlerinde Özal, oylarında küçük bir gerileme olsa da yerini sağlamlaştırdı. Bu durum muhalif basın tarafından seçim sonuçlarının Özal’a verilen güvenoyu olarak kabul edildi. Bunlara ilaveten soldaki parçalanma Özal için bir sorun teşkil etmezken, Süleyman Demirel’in arkasında yer aldığı DYP nin temsil ettiği sağdan gelen tehditle Özal’ın baş etmesi gerekiyordu. Özal bu tehditle, sağın üç eğilimini birleştirdiğini söyleyerek başa çıkıyor ve bu söylem de partiye felsefi bir nitelik kazandırıyordu. Yani ANAP, AP kadar muhafazakâr, MSP gibi geleneklere bağlı (İslamcıların parolası), MHP gibi milliyetçiydi ve hatta sosyal demokratlar gibi o da sosyal adalete inanıyordu (Ahmad, 1999: 227).
Dolayısıyla ANAP, liberal-sağ, mukaddesatçı sağ, milliyetçi sağ ve demokratik sol yaklaşımların dördünü de yani merkezdeki sağ ve solu temsil ettiğini öne sürerek siyasete girmiştir. ANAP aslında, merkezin asker eliyle oluşturulmasına bir tepkidir ve bu tepki ülke sathında yankısını bulmuştur. Bu yönüyle ANAP a 1983 te toplamda %45,1 lik oy vermiş kesimin Türkiye’nin muhafazakâr çekirdeğini oluşturduğunu söylemek mümkündür (Göka, vd. 2003: 310). Yani, darbecilerin merkezi suni, birer sağ ve sol partiyle oluşturma gayretleri halk tarafından tepki görmüş ve halk bu tepkisini tercihini ANAP tan yana kullanarak göstermiştir.
20 Mayıs 1983 te 37 arkadaşı ile kurduğu ANAP ile Özal, yeni-sağın Türkiye sahnesindeki başrolünü oynamaya başlamıştır. Özal, yeni kurulan ANAP ı kamuoyuna, “ANAP, TC. Anayasası, İnsan Hakları Beyannamesi, Siyasal Partiler Kanunu ve diğer Kanunların esas sınırları içerisinde faaliyet gösteren bir siyasi teşekküldür…. Milliyetçi, muhafazakâr, sosyal adaletçi ve rekabete dayalı serbest Pazar ekonomisini esas alan bir siyasi partiyiz…. Burası bir hizmet kapısıdır. Milletimize en iyi şekilde hizmet edebileceğimize inanıyor, Yüce Allah’ın gayretlerimizde bize yardımı olmasını diliyoruz…" şeklinde takdim etmiştir (ANAP Parti Programı, 1992: 1-2).
Turgut Özal ve ANAP’ın muhafazakâr düşüncenin neresinde olduğu ile ilgili şunlar söylenebilir. Muhafazakâr düşünce yukarıda da belirtildiği gibi ılımlı tedrici değişimi savunan yeniliklere tamamen kapalı olmayan bir muhtevaya sahiptir. Gerek partinin programında gerekse Özal’ın düşüncelerinde benzer bir yaklaşım görülür. Zira onun açısından muhafazakâr olmak, toplumsal, kültürel ve ahlâki değerlere, örf ve adetlere, gelenek ve dine saygılı olmak ve aynı zamanda tutucu, mutaassıp ve yeniliklere kapalı olmamaktır (Duman 2010: 261).
Bununla beraber tarihte yer edinmiş Türk büyükleri ve onların bıraktıkları eserlere sık sık atıfta bulunması Özal ve partiyi muhafazakârlığın gelenek ve tarih yaklaşımı ile denk düşürürken yapılan eserlere tarihten şahsiyetlerin isimlerinin verilmesi de bunun örneği olarak sunulabilir (döneminde İstanbul’a yapılan ikinci köprüye Fatih Sultan Mehmet adının verilmesi gibi). Ayrıca muhafazakârlıkta toplumu bir ailenin bireyleri gibi görmek ve bu bağlamda aileye önem verme durumu görülür. Bu anlamda Özal da Başbakanlığa bağlı Aile Araştırma Kurumu, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik fonu gibi kurumlar kurarak ve Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma gibi yasalar çıkararak toplumun temel direği olarak gördüğü aile yapısı ve gençliği güçlendirmek istemiştir. Buna ilaveten muhafazakârlığın din anlayışıyla uygun olarak parti programında “… Devletin ilk ve orta öğrenim kurumlarında dini eğitim ve öğretim yapılması için gerekli tedbirleri almasını zorunlu görürüz.” İfadesi yer almaktadır. Nitekim 1970 yılında 40 imam-hatip lisesi varken bu sayı 1980 yılında 149 a 1988 de ise 383 e yükselmiştir (Duman 2010: 263).
Özal’ın serbest ekonomi anlayışı, Türkiye’yi dışarı açma, ülkeye sermayenin gelmesi için çeşitli girişimlerde bulunması muhafazakârlığın otorite mülkiyet kavramlarıyla açıklanabilir. Zira muhafazakârlıkta toplumda herkesin bir tuğlası olduğu inancı mülkiyet anlayışı ile açıklanabilirken devletin bu anlayış karşısında teşvik eden ve koruyucu olarak müdahil olmasını esas gören bağlamda kurulu otoriteye de bağlılık ve sadakat gösterilmesi söz konusudur. Ayrıca otorite anlayışıyla ilgili Özal’ın geleneksel olarak Türk Kamu yönetiminde baskın görünen bürokrasi hegemonyasını ortadan kaldırmak seçilmişlerin atanmışlar üzerinde olduğunu ortaya koymak gibi bir çaba içerisinde olduğu söylenebilir. Bu Özal’ı demokratik olmakla nitelendirilebilir kılmakla beraber muhafazakâr felsefenin otorite anlayışına da uygun düşürmektedir. Zira muhafazakârlıkta toplumun benimseyeceği bunun içinde dini, gelenek ve geçmiş bilinci yerinde olan bir gücün yönetimde olmasına dair yaklaşımı Özal’ın bu çabasıyla da paralel düşmektedir.
Son olarak Özal ve ANAP ın, toplum ve özgürlükler noktasında muhafazakâr felsefenin anlayışıyla çok da fazla örtüşmeyen bir çizgide olduğu düşünülebilir. Zira muhafazakâr düşüncede insan doğasına yönelik bakış açısının olumsuzluğundan kaynaklanan sınırlı bir özgürlük anlayışı varken gerek Özal’ın söylemleri gerekse partinin programında kabaca özgürlüklere yönelik yaklaşımın daha çok bireyi serbestleştirmeyi esas alan bir muhtevaya sahip olduğu görülmektedir. Bunun nedeni olarak Özal’ın ekonomik gelişmişlikle demokrasi ve özgürlüklerin gelişimini doğru orantılı bir durum şeklinde yorumlaması gösterilebilir. Çünkü ona göre bir ülkenin ekonomik gelişmişliği arttıkça o ülkede demokrasi ve özgürlükler de artacağı gibi pratik çözümleri bulmak da kolaylaşacaktır.
Burayla ilgili Özal’ın 1989 da Genel Merkez binasının açılışında yaptığı konuşmanın şu bölümü bu kısımda Özal ve ANAP muhafazakârlığının bir özetini vermesi bakımından nakledilerek sonlanabilir: “Bizim muhafazakarlığımız, bazılarının tanıdığı, düşündüğü gibi tutuculuk değildir. Bizim muhafazakarlığımız adetimize, tarihimize ve inançlarımıza saygıdır. Ve bu adet ve ananelerimizden devre uyan iyilerini en iyi şekilde muhafaza etmektir. Muhafazakarlık kavramının, bazı maksatlı ve demagog çevrelerce tutuculuk olarak lanse edilmesi ve bu anlayışın sahiplerinin bir aşağılama sembolü olarak sunulması hem ANAP tarafından kabul edilmeyecek bir durumdur. Hem de ülkemizin gerçekleri bakımından da kabulü olmayan bir nitelemedir. ANAP olarak muhafazakarlığı millet olmanın, binlerce yıllık tarihi birikimin ve devlet geleneğinin sahibi olmanın, geçmiş ve günümüz coğrafyasında ortak bir kaderi paylaşmanın kaynağını ve dayanağını oluşturan değerler bütününün korunması olarak algılıyoruz.” (Dursun 2004: 196).
AK Parti ve Muhafazakârlık
Türk siyasal hayatına kabaca bakıldığında, siyasal partilerin ortaya çıkışları, bunlar içerisinden iktidara uzanabilenleri, yaşanan değişim ve dönüşümler hem iç hem dış dinamiklerle ifade edilebilir olsa da bir ayrıntı önemlidir. O da yaşanan süreçler ne olursa olsun Türk siyasal hayatında niteliği aynı ve daim olan bir boşluğun varlığı gözlemlenmektedir. Bu, muhalefet boşluğu olarak yorumlanabilir. Zira her dönemde gerek tek başına olsun gerekse koalisyon olarak olsun hep yöneten bir siyasi güç bulunabilir olmasına rağmen bu gücü dengeleyebilecek, onu balanse edebilecek bir muhalefet sıkıntısı her zaman olagelmiştir. Bu bağlamda iktidar partilerinin kısa sürede söylemlerinde radikalleşmeye, tek tipleşmeye buradan hareketle de giderek otoriterleşmeye kaçabildikleri ifade edilebilir. Bu durumu günümüz siyasal konjonktürü içerisinde de görmek mümkündür.
Burayı somutlaştırmak adına şöyle bir tablo sunulabilir; DP nin iktidar olması öncesinde siyasal bir tıkanıklığın yaşandığı ifade edilebilir. DP nin ortaya çıkışı yukarıda ifade edildiğinden burada tekrar edilmeyecektir. Az evvel ifade edilen muhalefet boşluğunu örneklemesi bağlamında DP nin ilerleyen iktidarları döneminde otoriterleşen bir nitelik kazandığı söylenebilir. DP döneminin darbeyle son bulmasından sonra parçalanan siyasal yapı sonraki yıllarda da kendinden bekleneni veremeyen ve güven kaybeden bir özellikte cereyan etmiş bu arada yaşanan muhtıralar ve darbeler toplumsal atmosferi olabildiğince germiş ve bu parçalı yapıdan sıkılan millet “çareyi” Özal’ın liderliğindeki ANAP ta bulmuştur. Fakat bu da uzun vade de kalıcı çözümler üretmemiş Özal’ın cumhurbaşkanı olmasından sonra ANAP millet nezdindeki “olumlu imajını” koruyamamıştır ve sonunda 1990 lı yıllara gelindiğinde yine Türk siyasal hayatı parçalı, kendi içinde birleşemeyen bir özellik göstermiştir. 1994 yılına gelindiğindeki siyasi manzara bu yorgunluk ve bıkkınlığın hâkim olduğu bir havada yerel seçimler gerçekleşmiştir. Buraya 1994 yerel seçimlerinde RP nin seçim kampanyalarını yürüten ajansın başkanı Mustafa Çelik’in “… hangi partiye oy vereceğini sorduğum bir taksi şoförünün ‘Refah Partisinden başka parti mi kaldı?” (Çelik, 1994: sayı 5) şeklindeki cevabı seçmenin RP ne ve mevcut partilere nasıl baktığını açıklaması bakımından örnek verilebilir.
Aynı şekilde 2002 öncesindeki toplumsal konjonktür ve içinde bulunulan durumun benzer bir tepkisellikle AK Parti de karşılığını bulan bir netice ortaya çıkardığını söyleyebiliriz. Dolayısıyla, 1994 yerel seçimleri öncesindeki siyasi bölünmüşlük nasıl ki RP nin yükselişine sebep oluşturmuşsa 2002 öncesinde yaşanan ekonomik kriz,1999 da meydana gelen Marmara depremi, koalisyon ortaklarının uzlaşmazlığı gibi hususlar da yine seçmenin düzen karşıtı, bıkkın bir duruş sergileyerek bir çıkış aramasına vaki olmuş ve bu dönemde AK Parti bu arayışın adı olarak tek başına iktidar olmuştur. Bu süreci ve dönüşümü Ağırdır, “Önce Susurluk... İlk kez insanlar, devletin de basit çetelerle gündelik hayatta cinayet dediğimiz meselelerin içinde olduğunu gördü. Sonra peşinden 28 Şubat var. Peşinden Marmara depremi var. Ve 2000 ekonomik krizi var. 2001 ekonomik krizi var. Yani o beş yıl pişmiş, olgunlaşmış bir şeyin ya da suyun buhara döndüğü bir beş yıl. Seçmen bütün bu birikimle AK Partiyi çok onayladı diye olmayabilir ama eskileri tasfiye etmek amacıyla, hayata bir cevabı yok bu insanların, bu partilerin diyerek, diğerlerini yok etmek amacıyla sandığa gittiği bir seçim.” ( Ağırdır, 2014: Çankaya Yokuşu 5. Bölüm) ifadeleriyle belirtmektedir.
Kendini “muhafazakâr demokrat” olarak tanımlayan AK Partinin, muhafazakârlığını yukarıda verilen muhafazakârlığın unsurları bağlamında ele almadan önce şöyle bir kategori belirlenebilir. 2002 ile 2010 yılları arasında AK Parti ve muhafazakârlık ile 2010 dan günümüze muhafazakârlık söylem ve yaklaşımındaki değişim ve dönüşüm. Zira 2002 ile 2010 yılları arasına kabaca bakıldığında gerek seçim dönemlerinde olsun gerek hareketin lideri ve bu zaman zarfında başbakan olarak Recep Tayyip Erdoğan’ın söylemlerinde olsun daha çok Burke’nin ifade ettiği gibi toplumun üyelerini birbirine sıkı sıkıya bağlayacak olan ortak değer, dini vurgu ve hassasiyetlere yönelik söylem dili hakim iken 2010 dan sonra özellikle de 7 Haziran ve 1 Kasım seçimlerine gidilirken bu söylem dilinde düzenin muhafazası, istikrarın devamı gibi daha çok kurulu/kurulmaya çalışılan düzeni korumaya yönelik söylem ve yaklaşımlar gözlemlenmektedir.
Adı geçen zamanlardaki söylem değişikliği şöyle örneklenebilir. Yukarıda muhafazakârlığın toplum ve özgürlük yaklaşımında güvenlik ve düzen kavramına özgürlüğe nazaran daha çok atıf yapıldığını vurgulamıştık. Zira muhafazakâr düşünceye göre otorite düzensizlikte bile düzen sağlar. Muhafazakârlar insan doğasını kusurlu bulduklarından sınırlı bir özgürlük anlayışı ortaya koymuşlardır. 2002 seçim beyannamesinde AK Partinin toplum ve özgürlüklere daha evrensel bir bakış sunduğu görülürken 2011 seçim beyannamesinin tanıtımını Başbakan olarak sunan Erdoğan’ın daha çok güvenlik odaklı bir çerçeve çizdiğini görmekteyiz. Zira 2002 seçim beyannamesin de “İnsanlar doğuştan, devredilemez ve vazgeçilemez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. İnsanlığın ortak değeri olan temel hak ve özgürlükler, devlet idaresi altında onurlu bir hayat sürebilmenin ön şartıdır "İnsanı yaşat ki devlet yaşasın" düşüncesinden hareket eden PARTİMİZ, bütün politikalarının merkezine insanı koymuştur Demokrasinin nihai amacı, başta düşünce, inanç, eğitim, örgütlenme ve teşebbüs özgürlüğü olmak üzere, bütün sivil ve siyası özgürlükleri güvenceye almak ve insanların korku ve endişeden uzak olarak yaşamalarını sağlamaktır.” şeklinde bir özgürlük anlayışı ortaya konulurken, 16.04.2011 tarihinde Başbakan olarak Erdoğan’ın 2011 genel seçim beyannamesinin kamuoyuna tanıtımını yaptığı konuşmada, “…Özgürlükle güvenlik arasındaki denge aynı şekilde büyük bir hassasiyetle muhafaza edilecek, özgürlüğün teminatı güvenliktir. Güvenlik daha fazla özgürlükle güçlü hale gelirse anlamlı olur. Özgürlüklerden taviz vermeden demokrasi ve hukuk çerçevesinin dışına çıkılmadan terörle, suçla mücadele kararlılıkla devam edecektir. Özgürlük, güvenlik dengesinin ilk defa bir siyasi parti beyannamesinde ele alındığını burada vurgulamak isterim.” yer alan ifadeleri 2002 den günümüze doğru gelinirken ortaya konan muhafazakârlık anlayışında bir değişim ve dönüşümün yaşandığını bize göstermektedir. Benzer vurgunun haziran 2015 genel seçimlerine gidilirken cumhurbaşkanı olarak Erdoğan’ın meydanlarda ifade ettiği düzen ve istikrar söylemlerinde de görmek mümkündür.
Buna ek olarak yukarıda anlatılan muhafazakârlığın otorite ve mülkiyet, din ve gelenek, tarih anlayışının AK Partide de benzer kabul gördüğü söylenebilir. Zira muhafazakâr felsefede “herkesin toplumda bir tuğlası olduğu inancı” ile belirtilen mülkiyet anlayışına duyulan kabul görürlük aynı zamanda otoriteye de sadakatin gösterilmesinin yolu olarak vurgulanır. Bu bağlamda AK Partinin seçim beyannameleri olsun program ve tüzüğü olsun mümkün mertebe devletin piyasaya olabildiğince az müdahil olduğu özel sektör ağırlıklı bir ekonomi anlayışı ortaya koyduğu söylenebilir.
Geleneğin muhafazakârlığın önem verdiği kavramlardan biri olduğunu ve mana derinliğini tarihsel birikimden aldığını yukarıda ifade etmiştik. Çünkü muhafazakârlığa göre insan, sınırlı bir akla sahip olduğundan toplumun tarihten, tecrübeden, dinden ve gelenekten bağımsız olarak salt akla dayandırarak mükemmelleştirmeye çalışmak imkânsızdır. 2002 yılından günümüze gelindiğinde bu söylemin AK Parti ve özellikle hem başbakanlığı hem de cumhurbaşkanlığı boyunca Erdoğan’ın sık sık kullandığı görülmektedir. Yapılan eserlere Osmanlı padişahlarının, önemli Türk-İslam düşünürlerinin adının verilmesi (üçüncü köprüye Yavuz Sultan Selim’in adının verilmesi) köprünün temelinin dualar ve Kur’an okutularak atılması, sultan II. Abdülhamit’in devleti yönettiği Yıldız Sarayı’nın cumhurbaşkanının isteği üzerine restore edilerek cumhurbaşkanlığı çalışma ofisi olarak kullanılmak istenmesi gibi ve daha pek çok husus gelenek, tarih ve din üçgeninde muhafazakâr düşüncenin unsurlarıyla açıklanabilir.
Bunun yanında medya ve TV dizi ve programlarında topluma güçlü bir gelenek (nasıl bir kökten ve nereden geldiğini anlatan) yayınların sıklıkla görülmesi de aynı başlık altına sokulabilir. Burada en iyi sunulabilecek örnek ciddi bir reyting rekoru olan Diriliş Ertuğrul ve Filinta Bin Yılın Şafağında adlı diziler ile Pelin Çift İle Gündem Ötesi adlı programlardır. Zira bu programlarda hep tarihimize özgü bugüne kadar çok da konuşulup tartışıldığına şahit olmadığımız gündem başlıklarının konuşulduğunu görmek toplumun tarihine, geleneğine, geçmişine dönüp bakmasını sağlamaya yönelik bir çaba olarak görülebilir. Bunun da on beş yıllık AK Parti iktidarının ortaya koyduğu kimlik ve felsefesi ile açıklamak makul görülebilir.
Bir başka husus da AK Parti ve muhafazakârlık başlığı altında izah ettiğimiz Türk siyasal hayatındaki muhalefet boşluğu iddiamızdır. Bu iddiayı ortaya koymamızın nedeni şu soru üzerine ortaya koyacağımız tartışmadan ileri gelmektedir. Türkiye’de sağ parti olup iktidara gelen partilerin zaman içerisinde otoriterleştikleri bu bağlamda da muhafazakâr söylemle iktidara gelen her parti zaman içerisinde otorirterleşir mi sorusudur. Ve AK Parti bu sorunun neresindedir. Zira hakim paradigmada toplumun giderek muhafazakârlaştığı bunun da iktidardan kaynaklandığı ve iktidarın böyle bir çaba içerisinde olduğu ve bunda yer yer başarılı olduğuna dair kanıdır.
Burada otoriterleşmeye örnek olarak, Osmanlıcanın öğrenilmesi ve öğretilmesi hususunda Erdoğan’ın “…Siz isteseniz de istemeseniz de Osmanlıca öğrenilecek ve öğretilecek.” (Erdoğan 2014: elektronik kaynak) ifadesi ve benzer ifadeleri ile eğitim sisteminde dört artı dört artı dört değişikliği yapılarak çoğu okulun imam-hatipleştirilmesi girişimi ve bunun halk nezdinde “evladımı imam-hatibe göndermek zorunda mıyım” tepkisi verilebilir. Ancak şu da unutulmamalıdır ki iktidara hakim olan görüş neyse yönettiği toplumu da bu görüşü benimsemeye zorlayacak adımlar atması ya da bu yönde girişimler ortaya koyması geçmişte de görülmüş bir durumdur. Dolayısıyla sadece buraya bakılarak otoriterleşme ya da hakim söylemle giderek muhafazakârlaşan bir Türkiye olduğu kanısı çok da doğru bir yaklaşım olmayacaktır. Hatta giderek muhafazakârlaşmadan ziyada giderek muhafazakârlıktan ve değerlerden uzaklaşma olduğu da iddia edilebilir. Ertit bu durumu şu başlıklarla açıklıyor. Biz çalışmanın kapsamını aşacağından burada uzun uzun bunun tartışmasını yapmayacak sadece hakim söyleme bir farklılık getireceğini düşündüğümüzden kısaca bu tespite yer vereceğiz. Ertit’e göre çoğunluğunu muhafazakârların oluşturduğu bir toplumun “muhafazakârlaştığını” iddia etmek için yeni kuşakların eski kuşaklardan daha dindar olması, eşcinselliğin görünürlüğünde azalma olması, evlilik öncesi flört sayısında azalma olması, doğaüstü olan güçlere olan inançlarda artış yaşanması ve vücut hatlarının belli olmayacağı şekilde kıyafetlerin tercih edilmesi ve medya dilinin muhafazakârlaşması gibi dönüşümlerin (Ertit 2015: 59) görülmesi gerekir. Türkiye toplumuna baktığımızda ise burada ortaya konan göstergelerin tersi yönünde gelişmeler yaşandığı görülür. Örneğin binlerce insan onur yürüyüşü adıyla toplanarak eşcinsel yürüyüşü düzenleyebilmekte görünürde daha kapalı kıyafetler tercih ediliyor gibi görünse de vücut hatlarını belli eden kapalı görünümlü ama dar kıyafetlerin göze çarptığı bir durumun olduğu, yazılı görsel medyada yer alan bazı programların (kız ve erkeklerin aynı ev konarak birbiriyle tanışmaları ve ilişki kurmalarına dair programlar ile izdivaç programları gibi) medya dilinin muhafazakârlaşmasından çok uzak olduğu ve buraya dayanarak da bir muhafazakârlaştırma çabası olduğu iddia edilebilse de bunun pratikte çok da mümkün olmadığı görülmektedir.
Muhafazakârlığın unsurları ve tipleri bağlamında çalışmaya konu olan DP, ANAP ve AK Partinin bu unsur ve tiplerin neresinde olabileceğini iki farklı tablo ile şöyle gösterebiliriz:
Özel sektörü teşvik, devletin sadece koruyucu olarak müdahalesi
Geleneksel bürokrasi anlayışının yerine seçilmişlerin atanmışların üzerinde olduğu anlayışı (muhafazakârlıkta dini, gelenek ve geçmişini bilen toplum tarafından kabul görmüş bir otoritenin olması gerektiği anlayışı ile paralel)
Özel sektörü teşvik, devletin sadece koruyucu olarak müdahalesi
-7 Haziran ve 1 Kasım seçimlerinde daha çok dikkati çekmiş olmasına paralel olarak gündemde de yer alan “başkanlık sistemi” tartışmaları ve bu tartışmalar ekseninde “istikrar, düzen” ve bunların “korunmasının” çoğunluğun uygun göreceği bir otoritede toplanması söylemi
Toplum ve Özgürlük
Toplumun güvenliği birey özgürlüğünden önce gelir anlayışı muhafazakâr anlayıştaki özgürlük yaklaşımına paralel düşmektedir.
Herkesin devredilmez hak ve özgürlüğü kabul edilmekle beraber devlet nizamı denilerek güvenlik eksenli özgürlük.