Türk Edebiyatında Cereyanlar / Prof. Dr. Ahmed Hamdi Tanpınar
Modern Türk Edebiyatı Bir Medeniyet Kriziyle Başlar
Bugünkü Türk edebiyatında mevcut cereyanları inceleyebilmek için birkaç büyük realite üzerinde durmak ve bilhassa, bu edebiyatın, bir medeniyet değişmesinin neticesi olarak doğduğunu göz önünde tutmak gerekir. 1826'da, Yeniçerilerin ortadan kaldırılmasıyla başlayan ve 1839'da Tanzimat Fermanıyla devlet müesseselerinin ve cemiyet bünyesinin yavaş yavaş Avrupalılaşmasına varan ve sırasıyla 1876'da Birinci Meşrutiyet, 1908'de İkinci Meşrutiyet devrelerini idrâk eden bu medeniyet krizi, 1923'te Cumhuriyet'in ilânı, Ankara'nın başkent oluşu, Atatürk inkılâpları gibi kesin manzaralı safhalarla Türk cemiyetinin bugünkü durumuna kadar gelir. Bu hâdiselerin ve tarihlerin yanı başında İmparatorluğun dağılması (1918), lâisizm ve halkçılığın devlet programlarında yer alması, kadın hürriyeti gibi mühim vâkıaları da saymak lâzımdır. Bütün bu hâdiselerde Modern Türk Edebiyatı aşağıdaki bahsedeceğimiz ideolojiler etrafındaki mücadeleleriyle mühim bir rol oynadığı gibi bazen de bizzat hazırladığı bu vâkıaların kuvvetle tesiri altında kalmıştır.
Ziya Gökalp'ın Türkçülüğün Esasları adlı kitabında Cumhuriyet'in ilânından sonra yeni bir terkip şeklinde verdiği bu ideolojiler, Medeniyetçilik, İslâmcılık ve Türkçülük cereyanlarıdır. Her biri cemiyetin ayrı bir realitesini karşılayan bu ideolojilerin etrafındaki mücadele belki de Modern Türk Edebiyatının asıl tarihini yapar. Alelâde hayat modalarından (kıyafet, yaşama tarzı ve eğlence) öğretime (yeni mektepler) ve bilginin şekil ve seviyesi (yeni ve müspet ilim) nihayet zihniyete kadar giden bu medeniyet değişmesinin doğurduğu bir yığın ayrılıkların ve meselelerin yanı başında, imparatorluğun dağılması neticesine varan ve belki de bu sosyal değişiklikleri çabuklaştıran büyük siyasî hâdiselerin ve harplerin de tesirini unutmamalıdır. Filhakika bu siyasî hâdiseler arasında 1911-1913 Balkan Harbi, o zamana kadar az sayılı bir zümrede taraftar bulan Türkçülük ve Milliyetçilik fikirlerinin gelişmesine ve yayılmasına sebep olduğu için saf Türkçe yazmak cereyanına yol açmıştır. 1914-1918 Cihan Harbi'nin tesirleri ise daha büyük olmuştur.
Bu harpte münevver sınıfın uğradığı büyük kayıp, Şark kültürüne ve eski dile bağlılık noktasından gelecek nesillerin terbiye şartlarını kökünden değiştirmiştir. Filhakika bu devirden sonra üç gramere (Türk-Arap-Fars) birden dayanan eski dil öğretimi sistemi bir türlü evvelki şeklini alamamıştır. Kadının büyük şehirlerde iş hayatına girmesi de bu muharebe ile başlar. Gerek bu muharebe, gerek onun sonunda başlayan İstiklâl Muharebesi yüzünden Türk münevveri ve dolayısıyla edebiyatı beş asırdan beri âdeta devamlı şekilde şehirlisi olduğu İstanbul'dan çıkar. Millî savaştan sonra Ankara'nın hükümet merkezi olması ise edebiyatımızın gerek dil, gerek zihniyet bakımından değişmesine sebep olur. Edebiyatımıza bugün hâkim olan Anadolucu realizmi ve halkçılık mistiğinin başlıca âmillerinden biri bu hâdisedir. Bugünkü Türk şiirinin mühim bir sayısını Ankaralı şairler yapar. Atatürk inkılâplarıyla gelen değişiklikler yüzünden edebiyatımız şu veya bu fikir etrafında geniş bir anket halini almıştır. İyi bir dikkat bu edebiyatın mevzu itibarıyla hemen hemen bütün memleket coğrafyasına dağıldığını bize gösterir. Bütün bunlar bahsettiğimiz siyasî hâdiselere kendiliğinden bağlanırlar.
Dil Değişimi ve Doğurduğu Meseleler
Medeniyet değişiminin hakikî bir kriz halini aldığı saha şüphesiz dildir. Hakikatte, Türk edebiyatında İslâmlaşma devrinden başlayarak bütün tarihi boyunca devam eden bir dil meselesi vardı. Bilhassa 14. asırdan sonra Fars ve Arap edebiyatlarının ve bu dillerin gramerinin tesiri altında kalan ve şairden şaire çok keyfî bir şekilde bu dillerin lügatini kullanan Divan şiiri (Farslardan aldığımız şekilde kullandığımız aruzla yazılan ve medrese tahsili görmüş yüksek tabakaya mahsus bir zümre edebiyatı) teşekkül edince bu dil meselesi, Garp milletlerinin edebiyatlarında pek az görülecek şekilde birbirinden büyük farklarla ayrılan bir zümre ve tabaka edebiyatlarının doğmasına sebep olmuş ve hemen hemen Cumhuriyet devrine kadar süren bir zevk ayrılığını beslemiştir. Bu ayrılığın derecesini anlatmak için yüksek tabakanın Araplardan gelen aruz vezniyle şiir yazdığını, halk ve tekke edebiyatlarında ise İslâmlaşmadan evvelki vezin olan hece vezninin devam ettiğini söyleyelim.
Şifahî halk edebiyatıyla, yüksek tabaka arasında teşekkül eden bu zümre edebiyatlarını Garptaki Trubadourlara çok benzeyen ve onlar gibi Anadolu içinde kasaba kasaba gezen saz şairleriyle, tekkelerde halkın anlayabileceği dinî ilâhîler ve nefesler yazan mutasavvıf halk şairleri diye başlıca iki sınıfa ayırabiliriz.
Her Orta Çağ edebiyatında mevcut olan, bu zümrelere mahsııs edebiyatın asıl mühim tarafı, 19. asrın ortasına kadar gelmesidir. Hakikatte, eski medeniyetimiz birçok müesseselerde İslâm Ortaçağı'nı sona kadar devam ettirmiştir, demek yanlış olmaz.
Fakat asıl mühim olan şey bu zevk ayrılığı değildi. Yüksek tabaka edebiyatçılarının medrese kültürüne, İran zevkine bağlılıkları yüzünden Türkçe nesrin teşekkül etmemiş, hattâ Türk-gramerinin ve herkesçe kabul edilmiş bir lügatin tespit edilmemiş olmasıydı. 18. asrın ortasına kadar Türkçenin ilim dili olarak kullanılmaması da bu neticeyi doğuran âmiller arasındadır.
İşte Tanzimat'tan sonra evvelâ yeni mekteplerin açılmasıyla öğretimin Türkçe'ye dönmesi, sonra da gazeteciliğin başlamasıyla, bu dil meselesi günün meselesi olmuş; bir taraftan Garp dillerindeki edebî örneklerin tesiriyle düşünce ve hayat görüşü genişler ve değişirken, öbür yandan da memlekette yine Garp tesiriyle başlayan tarih hareketlerinin etrafında ve bahsettiğimiz hâdiselerin tazyiki altında millî şuurun yavaş yavaş uyanışıyla Türkçe değişmeğe başlamıştır. Öyle ki, hürriyet ve rejim meseleleri, halkçılık gibi büyük dâvalar istisna edilirse, hattâ bu dâvaların yardımcısı olarak Tanzimat münevverlerinin Garp düşüncesinin eşiğinde ilk karşılaştıkları büyük mesele bu dil meselesi olmuştur, denebilir.
Filhakika ilk büyük işareti veren Şinasi'nin (1826-1871), çıkardığı Tasvir-i Efkâr gazetesi, etrafında uyandırdığı halkçı dil hareketi, onun peşinden gelenlerin getirdikleri yeni edebiyat anlayışı, bütün gayretler daha ziyade dili İslâmî Şark medeniyetinden gelen, dışarıdan çok cazibeli, hakikatte açıklıktan ve eşya ile gerçek temastan mahrum, terbiyesini daha ziyade şiirle yapmış ve onun yarı cansız unsurlarıyla dolu, teşrifatlı bir yazı dilinin itiyatlarından, keyfî bir kelimecilik iptilâsından kurtarmakla hülâsa edilebilir. O kadar ki, istenirse bütün bu hareketler, insanı ve dünyayı dilin içinde yeni baştan aramak diye vasıflandırılabilir. Bu gün dahi muhtelif istikametlerde Türk düşüncesi kendi dilinin içinde yerleşmeye çalışmaktadır.
Söylemeğe hacet yok ki, dil meselesinin kültürümüz için en ehemmiyetli noktası ilmî ve bilhassa felsefî terimler meselesidir. Unamuno'nun "Metafizik metalinguistik'tir" sözü bugün için düşünce hayatımızın programını verebilir. Filhakika on üç asırdan beri muhtelif lügatlerin arasında dolaşan Türk düşüncesi ancak Türkçenin içinde kendisini bulabileceğine inanmıştır.
Bittabiî, bu kadar geniş ve köklü harekette lüzumsuz ve müfrit hareketler de olacaktır. Nitekim çok genç neslin bazı tecrübeleri dildeki yeniliği ve millîleşmeyi, millî hayatın kendisi olan süreklilik için bir tehlike addedilecek şekle kadar getirmişler, yâni halkın dilinin çok ötesine geçmişlerdir. Bunlar tabiatıyla zamanla durulacak aksülâmellerdir.
Garp Tefekkürünün ve Edebiyatının Tesiri
Burada zaman meselesinden de bahsetmemiz icap eder. Tanzimat'tan sonra Avrupalı şiir, roman, hikâye, tiyatro, tenkit ve deneme, hattâ eski vakanüvislerimiz içinde hakikaten lezzetli ve büyük muharrirler bulunmasına rağmen tarih gibi nevileriyle yeniden başlayan bu edebiyat, bu nevilerin tercüme ve telif Türkçe'de ilk görüldükleri tarihten itibaren (1859-1861) ancak yüz senelik bir vâkıadır. Bu kısa zamanın modern Türk edebiyatında kendisine mahsus, tesirleri devamlı bir şekilde takip edilmesi mümkün olabilecek tam bir gelenek yaratmaya yetişemeyeceği aşikârdır. Garp medeniyetinin yirmi beş asırlık miraslarına ve gittikçe ve birdenbire hızlanan bir edebî çalışmanın mahsullerine birdenbire açılan Türk edebiyatında, nesillerin dışardan getirdikleri şeylerle ayrılmış hissini verirler. Bu itibarla her edebiyatta tabiî olan filiation'u bu yüz sene içinde ancak yukarıda bahsettiğimiz büyük memleket meseleleri etrafında takip mümkündür, demek hatalı olmaz. Kaldı ki, dildeki değişiklikler çok defa en yakın nesilleri birbirine kapamıştır.
Burada da dil meselesi kendiliğinden öne gelir. Filhakika bu geniş örnekler karşısında çırpınışında en müspet iş, dilin değişen insanla beraber bu yeni düşünce ufuklarına nesilden nesle intibakı keyfiyetidir.
Dili o kadar çabuk ve iradî şekilde değişen, realite ile münasebeti Garplı örneklerden yeni yeni öğrenen, bütünüyle yeni baştan kurulmasına çalışılan bir güzel sanatlar sistemi içinde (minyatüre karşı Garplı resim ve desen, hiç mevcut olmayan heykel, bizdeki zengin geleneklerine rağmen mimarî, musikî ve dekoratif sanatlar) kendisini idrâke çalışan bu yeni edebiyatta, bütün cemiyet hayatında olduğu gibi, elbette ki dışarının tesirine karşı mazi ile münasebetler ve millî kaynaklar meselesi sık sık mevzubahis olacak ve bir yığın kolay veya imkânsız terkiplerin peşinde koşulacaktı.
Millî Kaynaklar
Hakikat şudur ki, Tanzimat'tan beri Türk cemiyeti ve Türk insanı nasıl hayatındaki ikiliğin doğurduğu bir benlik buhranı içinde kalmışsa, Türk edebiyatı da bu cinsten bir ikiliğin tesiri altındadır. Filhakika Garp'tan seçtikleri örnekler karşısında çok acemi ve ürkek bir elle ilk denemelerini yapan, fakat yüzlerini Şarka çevirir çevirmez kendilerini asırlarca işlenmiş miraslarla birdenbire zengin ve usta bulan ilk yenileşme devri muharrirlerinden bugünün şartları içinde maziyi kendilerine çok uzak gören gençlere kadar bu yüz senenin yetiştirdiği nesillerin hemen hepsinde bu iki dünyalı olmanın verdiği huzursuzluğu, bir nevi vadedilmiş toprak ümidine benzeyen bir yerini yadırgamayı ve aramayı görmemek mümkün değildir.
Sırf edebî cereyanlar yönünden bakılırsa bu yüz sene içinde Türk edebiyatının Garp edebiyatlarında ve bilhassa Fransız edebiyatında mevcut bütün cereyanları uzak ve yakın fasılalarla, muntazam surette takip ettiği görülür. Fakat böyle tek cepheli bir inceleme bizi hiçbir zaman bu edebiyatın, asıl meselelerine götüremez. Bu itibarla onları tarihî çerçevesi içinde ele almayı tercih edelim.
Yeni Türk edebiyatını kurmak için gayret eden ilk iki neslin (1825 ve 1840 sıralarında doğanlar: Şinasi, Ziya Paşa, Nâmık Kemal) zevk ve gayretleri hemen hemen aynıdır. Bu iki neslin ikisi de 17. asır Fransız klâsikleriyle beraber 18. asır Fransız filozoflarının ve gene Fransız romantiklerini okumuşlardır. Kendilerinden sonra gelen 1850 nesli ile beraber vücuda getirdikleri edebiyatta şiir ve tiyatroda az çok romantizme bağlı göründükleri halde hikâyede daha ziyade sırrını lâyıkıyla çözemedikleri realizme yaklaşmak isterler. Bununla beraber asıl yaptıkları iş Türkçenin genişlemesi ve insanın değişmesi olmuştur.
Bahsettiğimiz bu üç neslin sonuncusundan olan Abdülhak Hâmit'in (1852-1937) ölen karısı için yazdığı Makber isimli büyük şiirinin asıl mânâsı kader karşısında davranışı değişen bu insandır. Bu büyük poeme'in bir yığın unsurunu, hattâ azap ve şüphelerini bile eski İslâm şiirinde bulmak mümkündür. Fakat davranışı yenidir ve 19. asırdır. 1860'tan sonra doğanların nesli daha ziyade Fransız realistlerinin ve hattâ natüralistlerinin tesiri altında görünür. Yavaş yavaş memlekete giren müspet ilmin etrafında bir çeşit buhran uyanır. Voltaire ve Victor Hugo'nun iki denemesiyle Türk romanını natüralist örneklere açan Beşir Fuat Bey'in belki de bu buhran yüzünden intihar ettiğini ve bir çeşit bilgi mistiği ile cesedini Tıbbiye mektebine hediye ettiğini burada zikredelim. Dostu Ahmed Midhat Efendi'ye yazdığı bir mektupta son dakikasına kadar kendi ölümünü müşahede eden Beşir Fuad'ın bu intiharı Türk münevverinin 19. asrın sonuna doğru içinde bulunduğu ruh halinin bir cephesini verir. Madalyonun öbür yüzünü ise onun biyografi olan dostu Ahmed Midhat Efendi'de (1844-1912) buluruz. Filhakika bu muharrir uzun yazı hayatının büyük bir kısmını İslâmiyetle modern ilmi birleştirmeğe ve elinden geldiği kadar pozitivist felsefeyi cerhe sarf etmiştir. Onun bir nevi düşman gibi gördüğü Schopenhaure'a o çocukça hücumları, ifade ettiği mânâ itibarıyla devrinin en dikkate değer şahsiyetleridir.
Asrın Başında
1908'den sonraki devirde Türk edebiyatı, biraz da Abdülhamid devri istibdadının neticesi olan bu estethime'den ve bedbinlikten çıkar ve imparatorluğu sarsan hâdiselerin ve köklü meselelerin içine girer. Bizzat Fikret (1867-1915) bile dargın psikolojisine rağmen Rübab-ı Şikeste'nin ikinci tabına koyduğu şiirleriyle, hemen arkasından neşrettiği Halûk'un Defteri'nde (Halük oğlunun adıdır) bu aksiyonun içindedir.
Filhakika bu sonuncu kitap ideolojik sahada medeniyet ve terakkî fikriyle, türlü tefsire müsait bir atheisme'in sarih bir beyannamesidir. Tarih-i Kadim manzumesinde daha da kat'îleşen onun bu atheisme'ini, vezin, manzume anlayışı, hattâ kelime itibarıyla daha sade olmasına rağmen dil bakımından onun tesiri altında olan Mehmed Âkif'in (1873-1936), Şark'ın kendi değerini muhafaza etmek şartıyla uyanmasını isteyen İslâmcılığı karşılar. Fikret yukarıda bahsettiğimiz Garpçılık ve medeniyetçilik ideolojisini temsil eder. Türkçenin sadeleşmesine çok hizmet eden ve Millî Marş'ın şairi olan Mehmed Âkif ise terakkî fikrinden hiç ayrılmayan fakat Garp ile münasebetin muayyen hadlerde kalmasını isteyen İslâmcılık ideolojisinin mümessilidir.
Bu iki kutbun dışında bu senelerin edebiyat panoramasını da İstanbul'da 1909'da kurulan Fecr-i Âti grubu ile Selânik'te Genç Kalemler mecmuasını çıkaran gençler mühim bir yer tutarlar. Pek az devam eden Fecr-i Âti cenacle'inin edebiyatımızda, bazı Garplı örnekler (şiirde symbolisteler, hikâyede Maupassant, tiyatroda İbsen) teklifinden başka bir rol oynadığı iddia edilemez. Bununla beraber başlangıçta symbolistelerin kuvvetli tesiri altında bulunan Şair Ahmed Hâşim'le Yakup Kadri Karaosmanoğlu (doğumu 1888) ve Refik Halit Karay (doğumu 1888) gibi romancıları, sonradan Türk Ocağı'nı kurarak cemiyet ve fikir hayatımızda büyük rol oynayan Hamdullah Suphi Tanrıöver'i (doğumu 1886) ve şöhretli Türkolog Profesör Mehmet Fuat Köprülü'yü (1890) ilk defa bu cenacle'de tanırız.
Tıpkı Fecr-i Âti gibi yeni örnekler üzerinde duran ve şiirde symbolisteleri tercih eder görünen, fakat dilde ve prosodie'de halka ve hattâ ırk kaynaklarına dönmeyi teklif eden Genç Kalemlerin hareketi memlekette ve hâdiselerde bulduğu akislerle daha ehemmiyetlidir. Bu ehemmiyet aşağıda üzerinde duracağımız Ziya Gökalp'ın bu mecmuaya girişi ile bir kat daha artar. Filhakika bu Türk filozofu bu mecmuanın asıl kurucusu hikâyeci Ömer Seyfeddin'in (1884-1920) halka yakın, sâde bir dil prensibini bütün bir sistem haline getirir.
Bu devire umumî bakışı tamamlamak için, bu arada daha Abdülhamid zamanında hece vezniyle Türk Sazı adlı bir şiir kitabı çıkaran Mehmed Emin Yurdakul (1869-1944) ile ilk eserlerini bu senelerde veren büyük kadın romancımız Halide Edip Adıvar'ı (doğumu 1886) saymamız icap eder. Bunlardan birincisi Türk Ocakları'nın millî dil ve millî vezin dâvasında ilk tecrübeyi yapan şairidir. Daha ziyade düşünce tarafı galip olan bu şair, milletlerin hürriyeti ve sosyal adalet fikrini ve bunlara bağlı dâvaları Türk cemiyetinde ilk defa halkın kullandığına yakın bir dille anlatan bir eserin sahibidir. Yazık ki Emin Bey, Türk şiirinin çok zengin ve zevkli geleneğine tamamıyla yabancı idi. Halide Edip Hanım'a gelince, kadın hürriyeti, Türkçülük ve yenilik fikri gibi dâvalarda büyük rol oynamıştır. Onun Seviye Talip adlı romanı kadın dâvasının, Yeni Turan'ı nasyonalist idealin ve halkçılığın kitaplarıdır. 1921 yılına kadar Türk edebiyatında roman nevinin en yeni ve şahsî mahsulleri olan Son Eseri, Mev'ut Hüküm adlı romanları değerler karşısında daima dikkatli ve az çok muhafazakâr olan bu hürriyet ve yenilik âşığının kaleminden çıkar.
Nihayet bütün bu adlara o zamana kadar ancak kapalı muhitlerde tanınan halk ve tekke edebiyatının bazı mahsullerini toplayan ve yayan Dr. Rıza Tevfik Bey'i de ilâve etmek lâzımdır. Rıza Tevfik, Servet-i Fünun'da şiirle başlamıştı. Onun Anadolu'dan ve Rumeli'den topladığı türküler ve nefesler (chants mystiques), Mehmed Emin Bey'de Türk şiirinin mazisiyle alâkasız, âdeta şahsî ve eksik bir icat gibi kullanılan hece vezni tecrübelerine yeni bir istikamet verir. Rıza Tevfik'te büyük bir temessül kabiliyeti ve doymaz bir tecessüs vardı. Ayrıca kendisi de Bektaşîydi, yazdığı koşma ve nefesler gibi bu veznin klâsik şekillerini de yeniden canlandırır. 1913 yılında Edebiyat Fakültesi'nde Profesör olan Fuad Köprülü'nün yine o yıllarda 14. asrın büyük mutasavvıf şairi Yunus Emre üzerinde yaptığı tetkikler de bu cereyanı, tarihini meydana çıkarmak suretiyle kuvvetlendirir. Böylece eski klâsik şairlerin ayrı bir çeşni gibi zaman zaman kullandıkları, sade dil taraftarlarının aruz veznine karşı sadece saf Türkçe'ye ait bir aksülâmel vasıtası gibi aldıkları hece vezni birdenbire meydana çıkan geniş ve köklü bir edebiyatın belli başlı hususiyetlerinden biri olur.
Bununla beraber bu devirde en sarih teklifler Ziya Gökalp'la 1913'te Paris'den dönen Yahya Kemal Beyatlı'dan gelmektedir.
Diyarbakır'da yetişmiş, Baytar Mektebi'nde okumuş olan Ziya Gökalp'ın (1875-1924) fikrî hayatı belki de sıkı Müslüman aile terbiyesiyle biyolojiye ve tecrübî ilimlere dayanan tahsilinin neticesi olan dinî bir buhranla başlar. Zira Bey kendisini intihara kadar götüren bu buhrandan Bergson'un eseriyle kurtulur. Fakat asıl şahsiyetini Fransız Sosyologu Durkheim'in eseriyle temastan sonra teşekkül eder, diyebiliriz. Filhakika bu eseri iyice tanıdıktan sonra onu gittikçe artan bir vuzuh içinde bütün cemiyet meselelerini ele almış görürüz. 1904'te Ziya Bey, Selânik'te çıkan Genç Kalemler mecmuasındaki gençlere katılır ve Türkçülük cereyanının şefi olur. Kendisini îttihat ve Terakkî Fırkası'nın fikrî lideri yapacak olan siyasî hayatı da hemen biraz sonra başlar. Tanzimat'ın başında, Avrupa'daki Türkoloji tetkiklerinin neticesi olarak münevverlerimiz arasında filizlenen tarihçi ve dilci Türkçülük hareketine asıl şuurlu istikametini veren odur. Onun daha Genç Kalemler'de çıkan ilk büyük manzumesi Turan şiirinde unutulmuş bir ecdat dinine döner gibi keskin bir eda vardır. Ziya Bey'in bu ilk devirde en büyük gayreti kendi idealiyle cemiyetimizin had realiteleri arasında münasebeti tanzimle geçer denebilir. Filhakika tamamıyla İslâmiyete ait olan ve devletin teşekküllerinden birini veren hilâfet müessesesiyle, zaruretiyle anasırcı olan imparatorluk realitesinin yanı başında Türkçülük ancak onlarla karşılaşan üçüncü bir realite gibi yer alabilirdi. Ziya Bey, milliyet fikrinin hayattaki tabiî yeri üzerinde ısrarla durarak bütün bu tezattan hayatımızın kendisi olan bir sentez vücuda getirmeğe çalışır.
Dışarıdan belki de yalnız bir makale gibi görünen bu eserin (makaleler, kitaplar, şiirler) asıl ehemmiyeti, hemen bütün düşünenlerdeki bir buhranı kendisinin de yaşamasıdır. Onda hiçbir şeyden vazgeçemez ve her şeyi kendi ana fikri içinde eritmek ister gibi bir hal vardır. Bununla beraber Ziya Bey feda edecek bir şey bulmuştur. Filhakika sentezini Tanzimat'tan sonra ve bilhassa 1856 Islahat Fermanı'yla doğan Osmanlıcılık ve Türkçülük antitezleri üzerine kuruyordu. Cumhuriyet devrinde Ziya Bey'in fikirleri hilâfet ve Osmanlı İmparatorluğunun ortadan kalkmasıyla diyalektiğinin zayıf taraflarından kurtulur ve daha bütün olarak meydana çıkar. Millî Mücadele yıllarında hayatımıza o kadar büyük tesir eden ve hakikatte Türk milliyetçiliğinin ilmihâli gibi bir şey olan Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak (1918) eseri bu sefer Türkçülüğün Esasları şeklinde genişler. Atatürk inkılâplarında Ziya Bey'in getirdiği aydınlığın büyük payı olmuştur. Ziya Gökalp'in fikirlerini sadece müphem ve 20. asır için imkânsız Osmanlıcılık idealini karşılıyor sanmamalıdır.
Büyük Durkheim mektebi gibi o da bir tarafıyla Marxisme'e cevap veriyordu.
Ziya Bey'in aksiyonunun ikinci kısma 1917'de çıkardığı Yeni Mecmua'daki makaleleriyle başlar. Birinci Cihan Harbi'nin bu korkunç yıllarında Ziya Bey yukarda bahsettiğimiz cemiyet mistiğinin en had devrindedir. Bazı şiirlerinde cemiyet duygusu ferdi inkâr eden imperatif halini alır:
Gözlerimi kaparım Vazifemi yaparım.
Ben sen yokuz biz varız
Şunu da söyliyelim ki bu devirde Ziya Bey'in milliyetçiliğinde Alman romantizminden ve bilhassa Fichte'den gelen unsurlar vardır.
Türk medeniyet tarihine, İslâm fıkhına getirdiği yeni ve müphem aydınlıklara (memleketimizin yetiştirdiği son yeni fıkıhçılardan biridir), millî hayatı içinden tanzim edecek mahiyette geniş aksiyon programlarına rağmen Ziya Bey'in asıl aksiyonu dil meselelerinde olmuştur, denebilir.
Şiirle başlayan Ziya Bey'in Kızıl Elma ve Yeni Hayat adlı şiir kitaplarında topladığı manzumelerde o kadar tuttuğu hece vezninin nâdir olsa da devrinde en güzel ve plâstik mısralarını verdiğini ve bu örneklerin kendisini takip eden hececi nesil üzerine Mehmed Emin Bey'den fazla tesir ettiğini de ilâve edelim. Şurası da var ki Halük'un Defteri şairi hayatının sonunda çocuklar için yazdığı küçük manzumelerde bu çalışmanın yolunu hazırlamış gibidir.
Yeni Mecmua ve Diğer Edebiyat Organları
Ziya Gökalp, 1917 senesinde biraz da resmî imkânların yardımıyla Yeni Mecmua adlı büyük edebiyat organını kurdu. Sırasıyla Servet-i Fünun, Genç Kalemler, Türk Yurdu mecmualarından sonra Edebiyatımızda büyük tesir bırakan organlardan biri de hemen hemen o devir Türk elite'ini toparlayan ve Ziya Bey'in başyazıları dışında hiçbir ideolojik gaye güder görünmeyen bu mecmuadır. Filhakika, Yeni Mecmua'da Yahya Kemal, Yakup Kadri gibi müstakiller, o zaman sürgünde bulunduğu halde mecmuaya iştiraki temin için affedilip İstanbul'a getirtilen Refik Halit gibi muhalifler, ve yeni yeni yetişen gençler yazıyordu. Şayanı dikkattir ki, bu mecmuaya Türkçülük dolayısıyla Ziya Bey'in yakın arkadaşı sayılacak Türk Yurdu muharrirleri fazla iştirak etmezler. Ziya Bey ayrıca Türkoloji hareketlerine büyük bir hız veren Millî Tetebbülar Mecmuası'nı da kurmuştu.
Yeni Mecmua'nın yerini mütareke yıllarında Yahya Kemal'in çıkardığı Dergâh mecmuası aldı. O zaman Malta'da bulunan Ziya Bey, yurda avdetinden sonra cumhuriyet rejimimizin ideolojisinde o kadar yeri olan Küçük Mecmua'yı çıkarır.
Bu mecmualar yeni edebiyatımızda çok mühim rol oynamışlardır. Bu bahsi burada kapatmak için 1930'dan sonraki edebiyat ve fikir hayatımızda Yakup Kadri'nin Ankara'da çıkardığı Kadro mecmuasını, bugünkü edebiyatın inkişafına yukarıda saydıklarımız kadar hizmet eden ve tıpkı Serveti Fünun gibi kendi neşriyatından bütün bir kütüphane kuran Varlık mecmuasını da zikredelim.
Şark Ufuklarında Vuzuh1
Yahya Kemal'in (1884-1959) yaptığı iş büsbütün başka türlü oldu. Paris'te kaldığı on sene zarfında Ecole des Sciences Politiques ve Sorbonne'da bilhassa Albert Sorel, Albert Vandal, Emil Bourgeois'dan tarih okumuş ve Louis Renaut'dan Hususî Beynelmilel Hukuk'u, Charles Dupuy'den Umumî Beynelmilel Hukuk'u görmüştür. Fikirlerinin teşekkülünde bir zamanlar hayran olduğu Jaures kadar milliyet fikirlerinin mürşitlerinden Albert de Mun'un da bu gençlik yıllarında tesiri olduğunu kendisi söyler. Yahya Kemal dokuz sene süren bu tahsil zamanında Jean Moreas'ı şahsen tanımış ve bu şairin etrafına toplanan gençlerle dost olmuş, Birinci Dünya Harbi'nden evvelki fikir ve sanat hareketlerini yakından takip etmişti. Daha o devirde Türkçülüğü benimseyen Yahya Kemal aldığı sıkı tarih ve realite disipliniyle Türk tarihi ve Türk dili üzerinde düşünmüştü. Memlekete döndükten sonra Türk Ocağı'nda ve beraber oturdukları Büyük Ada'da Ziya Gökalp'la yaptığı münakaşalarda fikirlerinin birçoğunu ona da kabul ettirmişti. Yahya Kemal'in esas fikrini "millî hayat, dokunulmaması yahut kendi tabiî gelişmesine müdahale edilmemesi lâzım gelen bir sentezdir." şeklinde hülâsa edebiliriz. Ona göre Türkçülük dâvası, Türkiye meselesidir.
1071'deki Malazgirt zaferiyle yeni bir vatanda yeni bir millet doğmuştur. Bu milletin dili ve kültürü bu yeni vatanın malıdır. İkliminden ve tarihinden gelen birtakım hususiyetlere sahiptir. Ziya Gökalp diyalektiğinin dayandığı antitez olan Osmanlıcılığa verilen ehemmiyeti reddediyor, Türkçülüğü ve sade dille yazmayı Türk tarihinin gelişmesinin tabiî bir neticesi addediyordu. Yahya Kemal'e göre ırk dahi tarihin bir terkibidir. Bir şiirindeki "Irkın seni iklimine benzer yaratırken" mısraı ile kadın güzelliğini, hattâ bütün estetiğini bu tarihî vetireye bağlar. Yahya Kemal bu fikirleri, Fransız edebiyatı profesörlüğü yaptığı üniversitedeki derslerinde Ahmet Haşim, Yakup Kadri, Falih Rıfkı ve Bergson felsefesini memleketimizde tanıtan Prof. Mustafa Şekip Tunç ve üniversite talebesi olan gençlerden bir ekiple beraber 1922 senesinde çıkarmağa başladığı Dergâh mecmuasında yazdığı makalelerde, daha sonra muhtelif gazete ve mecmualarda çıkan, yazı, beyanat ve bilhassa hususî. konuşmalarında formül haline getirmiştir. Dil bahsinde "Evde ve sokakta konuşulan Türkçeyi" bir had gibi alıyor, şiirin her türlü verbalisme'in ve şairane davranışların dışında sade kendisi olmasını istiyor, edebiyatımızın Garp edebiyatları karşısındaki vaziyetini de "mektepten memlekete dönmek" sözüyle tasrih ediyordu.
Hemen yalnız aruzla yazan bu şair vezni bir çeşit âlet, daha doğrusu poetique action'ın emrinde bir vasıta gibi telâkki ediyor ve şiirin hece ve aruz dâvalarının üstünde bir derünî âhenk meselesi olduğunu söylüyordu. O daima "edebî ekol" fikrinden kaçmış ve bilhassa nazariyelerin esere müdahalesini istememiştir. Ona göre şiir, dille düşüncenin, yahut insanın geniş ve tam uygunluğudur.
Fikirlerinin heyeti umumiyesi toplanırsa Mallarme'ye, hattâ Valery'ye yaklaşan bazı çizgilere rağmen edebiyatımızı yenileştiren ve devrine o kadar tesir eden bu şairin daha ziyade Neo-classicisme'e yakın olduğu anlaşılır.
Filhakika tesiri de böyle oldu. Bir taraftan Tanzimat'tan sonraki şiirin romantik şişkinliklerini ve şairane davranışlarını teşhir etti, diğer taraftan da eski şiirin asıl güzelliğinin şemalaşmış hayâllerde, belâgat oyunlarında ve o çok çalışılmış kelimeciliğinde olmadığını, bu güzelliğin daha ziyade şairlerin söyleyiş tarzında ve seslerinde (intonation) aranması gerektiğini anlattı. 16., 17. ve 18. asır şairlerinden (Bakî, Fuzulî, Nailî, Nedim ve Galip'ten) ve halk şiirimizden seçtiği her konuşmasında tekrarladığı mısralarla eski şiirin ve millî dehanın dayandığı lirizmi gösterdi ve bu cins eserlerle Garp şiirinin arasında öyle sanıldığı gibi büyük bir fark olmadığını anlattı. Kendi şiiri de dionisiaque neşesi ve melânkolisiyle, geniş sesiyle çok saflaştırdığı diline ve temlerinin büsbütün yeniliğine rağmen, bizzat değerlendirdiği bu eski şiirin bir devamı hissini verir. Böylece onun eserinde elli senelik bir kopuştan sonra Türk şiiri büyük ve esaslı çizgilerinde tekrar birleşmiş olur.
Yahya Kemal sadece yaşayan realiteye dikkatiyle dili yenileyen adamdır.
Lügatini büyük bir zevkle süzdüğü eski dildeki manzumelerinde (gazeller ve rübâîler) Türk zevkinin ve Türk tarihinin belli başlı merhalelerini terennüm etti. Bir kısmı İstanbul'un semtlerine ithaf edilen bu şiirlerin en büyük bir özelliği gazel şeklini bir çeşit sonnet haline getirmesi, yâni tek bir tem'in iyi teksif ve tanzim edilmiş müzikal şekli yapması ise, diğer özelliği de Şark zevkini hiç rahatsız etmeden çok Garplı bir imaj dünyasıyla konuşmasıdır.
Yeni dille yazdığı manzumelerde imaj hususunda o kadar tutumlu olan bu şair bu manzumelerde tam bir cömertliktedir. Şark şiirinin büyük bir tarafını yapan şarap ve musiki meclisi ve dionisiaque neşe ona bu şiirlerde bazen müphem şekilde mistik bir kâinat görüşünü anlatmak fırsatını verdiği gibi, bazen de tarihî vetire'si içinde göstermek istediği âlemin mutlakını yakalamak imkânını verir. Yahya Kemal'in hayâl dünyası deniz ve alkol etrafında toplanabilir. Bu apollonien şair alkolün hallerini şiir halinin daima bir başka şekli addetmiş ve onda bazen kendisi olmanın imkânını veya büyük ve zarurî kaçışların kapısını görmüştür. Denize gelince, tıpkı İstanbul'un peyzajı gibi onun şiiri hemen her noktasından denize açılır. Deniz onda bazen hürriyet idealinin dönülmez yoludur, bazen de derinliklerine atılarak "dar varlığımızın hendesesinden" kurtulacağımız cemiyetin kendisi ve çok defa da imkânsıza susamış insan ruhunun eşidir. Bunların dışında (bu sefer İstanbul'un denizi ve Boğaz suları) hâfızamızın kendisi olur ve bütün geçmiş zamanı, kendi hâtıralarımız içine alır. Boğaz körfezlerindeki durgun sularda bütün bir mazi saltanatı, bizim geçmiş günlerimiz ve sevdiğimiz kadın çehreleri mehtapla beraber yüzerler. Çünkü bu mutlakçı şair için içtimâî veya ferdî hayat, bütün rüyalar daima mevcutturlar. Her büyük şair gibi Yahya Kemal'de de ölüm düşüncesi daima vardır, bazı şiirlerinde ölüm ebediyetin kendisi mutlak değerlerimizle başbaşa kaldığımız yerdir. Bazen de ona en çıplak bakışla bakmasını bilir, o zaman "anne toprağın yaşama maceramızdan" sonuna kadar habersiz olduğunu düşünür ve insana sarılır. Bir konuşmasında "insanın ufku insandır." diyen şair için hakikî ebediyet insan hâfızasındadır.
Yahya Kemal, şiiri ve şahsiyetiyle son devir edebiyatımızda en derin tesiri yapmıştır denebilir. O tam zamanında gelmiş ve birçok meseleye beklenen cevabı getirmiştir. Bununla beraber bu tesir dil ve muayyen zevk seviyesinde kalmış, hiçbir zaman vezin meselesine girmemiştir. İlhamı ve düşünceleriyle ona en yakın olanlar bile, aruz veznini onun şiirine mahsusu bir âlet gibi kabul etmişler ve asıl mücadele hece vezniyle serbest mısra veya manzume arasında olmuştur. Filhakika ilk nüvesi Türk Ocağı etrafında teşekkül eden ve çoğu aruz vezniyle başlayan ilk hececiler grubu (Enis Behiç, Faruk Nafiz, Orhan Seyfi, Halit Fahri ve Yusuf Ziya) sonuna doğru tamamıyla heceyi tercih ederler.
Ahmet Haşim
Şiiri ve sanatı büyük dâvaların dışında ve daha kendi başına bir şey olarak alan ve daima hayatın haşiyesinde ferdî fantezisini kovalar görünen Ahmet Haşim'in (1883-1933) eseri hiçbir zaman Yahya Kemal'inki kadar geniş kütlede akis bulmamıştı. Bu şairin Fransız symbolistelerine yakınlığını yukarıda söyledik. Filhakika fikirlerinin asıl zemini ilk devirlerde daha ziyade Fransız münekkidi Remy de Gourmant'a bağlıdır. Bununla beraber Piyale adlı şiir kitabının başına yazdığı güzel mukaddemede son devir Fransız münekkitlerinden Abbe Bremond'un anladığı şekilde bir saf şiire yaklaşmış görünür. Şiirin her türlü yapı fikrinden uzak, müphem ve daha ziyade musikiye yakın olmasını isteyen bu şair hiçbir zaman tam bir dil zevkine erişmedi, fakat daima büyük bir hayâlci kaldı. Daha saf bir Türkçe ile yazdığı, o tek bir hayâlin etrafında bir mücevher gibi toplanan küçük manzumelerinde Uzak Doğu resmini ve hattâ primitif kabile sanatlarını andıran garip bir expressionisme vardır. Bununla beraber gençlik üzerindeki asıl tesiri kronikleriyle oldu. Çok sevilen ve tadılan bu kroniklerde şair, yeni yetişenlere 1926 yıllarının o çok tatlı ve karışık modernisme'ini, müphem ve tesadüfle dolu bir şekilde olsa bile yeni resmin zevkini tanıttı ve daha rahatça takip edebilecekleri kendilerine daha yakın yollar gösterdi ve bilhassa çok hür bir fantezinin sahibi olmanın çok tehlikeli zevkini öğretti.
Asrın Başında Doğanlar
1901'de doğan Kemalettin Kamu, Ömer Bedrettin gibi şairler üzerinde Faruk Nafiz'in (1898) bariz bir tesiri olmuştur.
Ali Mümtaz, Necmettin Halil Onat, Ahmet Hamdi Tanpınar gibi Dergâh mecmuasında yetişen şairlerle bu mecmuaya sonradan iltihak eden Ahmet Kutsi Tecer ve ilk eserlerini 1923'ten sonra neşreden Necip Fazıl Kısakürek, Yedi Meşale adı altında toplanan şairler grubu ve nihayet Ahmet Muhip Dranas, Cahit Sıtkı Tarancı gibi 1908 seneleri etrafında doğan şairler hep hece veznini tercih ettiler.
Bunlardan Ahmet Kutsi Tecer ilk devrinde bilhassa eski halk şiirinin en toplu şekli olan koşma üzerinde durmuş ve onu redif2 denilen kafiye sisteminden kurtararak modernleştirmiştir. Ahmet Kutsi Tecer'in kader sezişleriyle dolu ürpertili ve çok renkli koşmaları, Rıza Tevfik'in tıpkı tıpkısına eski saz şairlerimiz gibi kullandığı bu şekli tamamıyla değiştirmiştir. 1931'de Sivas'a maarif müdürlüğü ile giden Tecer, orada halk şiiri ananesini daha yakından tanımış ve folkloru yeni bir iklim gibi keşfetmiştir. Ankara'da uzun zaman idare ettiği Ülkü mecmuasında başlayan ve oradan muhtelif şekilde bugünkü nesle yayılan folklor ve halk şiiri zevki, şiir dilimize yeni imkânlar açmıştır. Yazılan "Bozulmaz" adlı tek perdelik piyesinde köylü hayatının dekorunda ilk şiirlerindeki kader duygusuna dönen Kutsi Tecer'in Köroğlu adlı büyük trajedisi de bu addaki halk destanından gelir. Köşe Başı adlı piyesi Amerika'da hususî şekilde oynanmış ve iyi tenkit almıştır. Tecer'in bütün yeni edebiyatımızda derin şekilde duyulan bir kaynağa bağlama ihtiyacına cevap verenlerden biri olduğu muhakkaktır. Halk şiir ananesiyle münevver zümrenin çalışmalarını ilhamında birleştiren halk şairi Veysel'i efkârı umumiyeye tanıtan da odur.
Ahmet Hamdi Tanpınar kendi şiir dilini rüya nizamının hâkim olmasını istediği bir estetiğin içinde aramıştır. "Abdullah Efendinin Rüyaları" adlı hikâyesi bu estetiğin bir tarafını verir. Bu şair diğer hikâye ve romanlarında yukarda bahsettiğimiz medeniyet buhranını ve onun doğurduğu zihniyet ikiliğini tema olarak alanlardandır. Beş Şehir adlı denemesi bugünkü meseleleri arasından mazi ile kaynaşma çarelerini arar. Hece vezninde aruzun sesini bulmağa çalışanlardandır.
Tamamıyla yerli ve yetiştiği devre ait tesirlerle başlayan Necip Fazıl Kısakürek çok yüklü bir irsiyetin gizliden gizliye idare ettiği bir istidatla 1926 ile 1940 yılları arasında oldukça geniş bir tesir bırakan bir eser verdi. Ben Ve Ötesi'nde topladığı şiirleri, vehimlerle, korkularla dolu bohem bir ferdiyetçilikten yavaş yavaş tam sesini bulamadığı bir mistisizme doğru yükselir. Tiyatro eserlerinde (Tohum, Bir Adam Yaratmak, Parmaksız Salih) daha iyi görülen İbsen, hattâ Stridberg'den gelme bir coşkunluk ve ferdiyetçilik (1923'ten 1940'a kadar bu muharrirler ve şimal tiyatrosu sık sık Türk tiyatrosunda görülüyordu) bir türlü idare edemediği ve imajlarının saflığını zoraki hamlelerle bozduğu bir modernizm, mistik şiirlerinin havasında da görülür. O da koşma şekliyle başladı ve yavaş yavaş, kafiyenin delâletiyle yürüyor hissini vermesiyle bazı sürrealist tecrübeleri uzaktan hatırlatan bir manzume şeklini ve dilini buldu. Konserto adlı büyük şiirinde ilhamının geçtiği yolların hemen hepsi toplanmış gibidir.
Serbest Manzume
Büyük bir nazım kolaylığına sahip olan ve şekil endişelerine coşkun bir lirizm'i ve belâgati tercih eden Behçet Kemal Çağlar'ın sanatı daha ziyade yukarıdan beri bahsettiğimiz saz ve halk şairleri ananesine bağlıdır. Atatürk İnkılâplarını başından beri kendisine ilham kaynağı yapan bu şairin bugünkü Türk şiirinde ihmal edilmez bir yeri vardır.
İlk manzumesi Yeni Mecmua'da çıkan Nâzım Hikmet (doğumu 1902) de şiire hece vezni ile başlar. İstiklâl Savaşı yıllarında yazdığı birkaç manzume ile dikkati çeken bu şair biraz sonra gittiği ve 1926 yılına kadar kaldığı Rusya'dan yeni bir şiir anlayışıyla döndü. Bir nevi Constructivisme'le hülâsa edebileceğimiz bu anlayış bir taraftan şiir sanatının tabiatında mevcut olan şekle ait bütün kaide ve şartları reddediyor, diğer taraftan istenen tesiri elde etmek için her türlü dil oyununu kabul ediyordu. Sırasına göre sentimantal ve dramatique olan ve destan unsuru kadar hicve hikâyeye de yer veren, eski mısra parçalarından ata sözlerine, gazete havadislerine kadar bütün hazır dil unsurlarını içine alan bu şiir hakikatte klâsik anlayışın belli başlı şekil unsuru sıfatıyla reddettiği kafiyeye dayanıyor, onun tekrarları ile asıl sürprizini yapıyordu.
Millî zaferin ve Atatürk İnkılâplarının getirdiği heyecan ve ideolojik hava içinde (Garp emperyalismine aksülamel ve halkçılık) bu geniş ve her sınıfa hitâp imkânı olan eser, bilhassa Hazer ve Salkım Söğüt gibi solcu ideolojinin dışında kalan ve daha ziyade dil kudretiyle dikkati çeken manzumeleriyle hemen herkes tarafından sevildi ve mektep kitaplarına kadar girdi. Bugün, Rusya'ya kaçtığı için Türk tâbiiyetinden düşürülen bu şair için bizim burada teslim etmemiz gereken tek gerçek, şiir dilini genişletmiş olması ve bütün bir konkret âleme açmasıdır. O iyi ve sağlam bir dil makinesi kuranlardandır. Politika sahasına girmeden yapılacak belli başlı tenkit ise şiiri kendi tabiatının dışına çıkarması ve bütünüyle daha ziyade nesre ait gayelerin emrine vermesidir. Vasıtalarını rahatça seçen ve hitabetten sinemaya kadar (Einstein'in asıl eserini verdiği ve şöhretini yaptığı yıllarda Rusya'da bulunan Nâzım'ın şiirinde bu sinema tesiri bilhassa üzerinde durulması gereken noktadır) bütün imkânları kullanan bu şairin 1926 ile 1940 arasındaki şiirde büyük bir tesir olduğu iddia edilemez. Bu devirde onun eseri daha ziyade halkçılık fikrinden daha sert ve engage ideolojilere giden bazı hikâyecilere yol açmış görünür.
Ahmet Muhip Dranas (D. 1908) mısra zevkinin büyük bir yer tuttuğu sensuelle ve taze bir lyrisme'le şiire başladı. Baudelaire'le Veflaine'in ışık tuttuğu bir yolda kendisine asıl şahsiyetini bulduracak iklimler aradı. Ağrı Dağı için yazdığı büyük manzumede belki de asıl istediği şeye, geniş dile ve aydınlığa kavuştu. Türk şiirinde daima tesirini göreceğimiz modern resim bu şaire ilhamında yardım eder.
İlk şiirlerinde kendi şuuraltını alaca karanlık bir âlem gibi yoklayan Cahit Sıtkı Tarancı'da (19101956) daha bu devirden itibaren saz ve tekke şairlerinden gelen bir taraf vardır. Genç yaşta ölümüne çok acıdığımız bu şair ikinci devre şiirlerinde (CHP Şiir Mükâfatını kazanan) (Otuz Beş Yaş) Verlaine'in kıvrak lirizmine varmasa bile, ona çok yakın bir duyuşa erer. Tarancı'nın şiiri daha ziyade örtülü bir merhametin ifadesi olan bir intimisme'in, bir iyileşme sıtmasına benzeyen küçük ihsasların ve saadet hülyalarının şiiridir. Bu intimisme ve ürpermeler ölüm düşüncesiyle yazdığı şiirlerde bir çeşit büyük ses kazanır, hattâ denebilir ki ilk şiirlerinden biri olan ve halk şiirimizle temastan doğmuş hissini veren Sanatkârın Ölümü manzumesinden beri onun şiiri ölümün aynasında küçük ve dağınık tuşlarla bütün hayatı ve insan kaderini toplar. Ahmet Muhip'in şiirindeki step'e mukabil Cahit Sıtkı'da bu ölüm korkusu vardır.
Onun bu intimisme'ine bugünkü Türk şiirinde, hattâ en yeni hayat şartları tasavvur eden şairlerde bile türlü şekilde rastlayacağımızı, bazen onu çok daralmış bir dünya gibi ve bir nevi inkârdan gelen küçük adam saadetleri halinde bulacağımızı şimdiden söyleyelim.
Ressam Bedri Rahmi Eyüboğlu'nun serbest nazım diyeceğimiz tarzda yazdığı şiirlerde bu intimisme yeni bir şekil alır. Şairin modern resim tecrübesinden ve bilhassa ressam gözünden gelen bir yığın hayâl ve yaklaştırma bu şiirin bir tarafını vücuda getirir.
Andre Gide ve Dünya Nimetleri
Şurası da var ki 1938'de tercüme edilen Les Nourritures Terrestre'in bu devir şiir mahsullerinde büyük tesirleri olmuştur. Filhakika yukarıdan beri saydığımız sebeplerle yerli kültür bağları zayıflamış, değerler karşısında az çok şüpheci, içtimâî müeyyidelerin baskısından şu veya bu sebeple az çok kurtulmuş gençliğe aslından veya dağınık tercümelerinden tanıdıkları bu muharririn ve bilhassa bu eserin dünya nimetlerinin, dış dünyanın ve kendi ferdî hayatlarının kapısını açtığı, yaşama kelimesinin onlar için mânâsını değiştirdiği ve yanlış bir tefsirle biraz da kendi hayatlarına ve ilk göze çarpan realiteye hapsettiği muhakkaktır. Bu devrin şiir mahsullerinde hemen daima rastlanan sensualite'yi, onların peşinde koşan hedomisme'i ve başıboş ferdiyetçiliği başka türlü izah kabil değildir. Bununla beraber Türkiye'de tam mânâsında bir Gideisme olmamıştır. Bu muharririn ne bütün zevahirin dışındaki ahlâkî endişeleri, ne de kendine mahsus şüpheciliği ve criticisme'i, hattâ ne de klâsik üslûbunun tesirleri gençlerin eserlerine girmiştir. Daha iyisi 1935-1940 yıllarının edebiyatımıza ondan sadece birkaç yıkıcı tavır geçtiğini söyleyelim.
Bedri Rahmi'nin şiirinin bir tarafını bu hayat iştihası yaparsa, öbür yanını da gittikçe ağır basan bir populisme meydana getirir. Filhakika bu şairde başından itibaren görülen saz ve halk şiirinden ve bilhassa halk dilinden gelme unsurlar sonuna doğru eserin hâkim vasfı olurlar. Bedri Rahmi Eyüboğlu bu tecrübeyi son zamanlarda büsbütün kilim ve diğer halk sanatlarındaki motiflerin ve stylisation'un emrine vermek suretiyle resmine de nakledecektir.
Daha ziyade karışık sentaksı, daima bitirilmemiş hissini veren cümleleri, ifade atlamaları ile az çok müphem görünen, ihsaslarında bir çeşit naivite'yi arayan Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın her türlü mükemmellik fikrinden prensip itibarıyla uzak şiirleri bu devrin daha başından itibaren dikkati çekerler. Bu şairin kendisine mahsus olan o kolaylıkla izah edilemeyecek kadar keyfî dil ve kelime sevgisi, koyu ve sızlanan realizmi, çok basit kırık çizgilerle elde ettiği expressionisme'i onun eserini öbürlerinden kuvvetle ayırıyordu. Dağlarca'nın bazı şiirlerinde insan hakikaten sadece kelimelerden yapılmış bir dünyada yaşar.
Fazıl Hüsnü Dağlarca bu dil ve kelime sevgisiyle, ve dilin mantıkî tarafını ihmal eden hususî ifade ekonomisiyle bu devir şiirinin saydığımız hususiyetlerini az çok değişik bir terkipte verir. Bununla beraber bu şiirin nesil arkadaşlarından asıl ayrıldığı taraf ilk eserlerinden beri kendinde mevcut olan acıma hissi, insana, hayvana ve eşyaya neşre çalıştığı subjektivite'dir.
Orhan Veli ve Yeni Populisme
Bununla beraber şiirdeki populisme'in asıl mümessili Orhan Veli Kanık (1914-1950) olmuştur. İlk şiirlerini hece vezniyle yazan, aruza Hayyam rübaisini tercüme edecek kadar hâkim olan Orhan Veli, İkinci Dünya Harbi sıralarında yazdığı serbest şekilli birkaç şiirle Supervielle'e yaklaşmış görünür. Bu tecrübeden sonra arkadaşları Oktay Rıfat Horozcu ve Melih Cevdet Anday ile çıkardıkları Garip adlı şiir kitabıyla birdenbire yukarıdan beri saydığımız temayüllere, istenirse bir çeşit değer buhranı denebilecek olan yeni bir istikamet verir.
Orhan Veli'nin asıl yaptığı şey 1910'dan sonra doğanların şiirlerinde gördüğümüz hususiyetleri bir sınıfın adamında toplamasıdır. Onun hiçbir romanesque'i olmayan ve yalnız nasırlarından şikâyet ederek yaşayan ve ölen kahramanı Süleyman Efendi her türlü idealisme'in ve diğer hierarchie'sinin dışında ilk doğmuş insan, yahut bilinmeyen ameliyelerden geçmiş ve trancendental'le her türlü alâkasını kesmiş bir mahlûk gibi sadece var olmakla yetinir.
İşte 1940'tan sonra yetişenlerin nesrinde ve şiirinde en çok rastlanacak şeylerden biri de bu alibi (asıl benliğin yokluğu) olacaktır. Daha ziyade safderunluğuyla şaşırtan ve hoşa giden bu açık inkâr, Orhan Veli'nin birbiri ardınca yazdığı birkaç manzumede hayatın bütün şekillerine doğru genişler. Fakat bu manzumelerin aldırışsız ifadelerine fazla aldanmamalıdır. Hakikatte derunî hayatı olmayan, mesuliyet hissinden mahrum, klişe kelimeler ve ödünç hislerle yaşayan bir sınıf insana karşı tevcih edilmiş bir hicve benzeyen bu inkârın altında Orhan Veli'nin asıl teklifleri vardır. O, edebiyatın ve şiirin diliyle ve gayeleriyle değişmesini istiyordu. Ve bunun için etrafında döneceği insanı arıyordu. Süleyman Efendi bu arayışın ilk merhalesi oldu ve şiirden şiire onun çehresi değişti. Yalnızlığında mahpus insanın yerine bütün kibar modaların gafili, her türlü erişme hırsından mahrum, kendi hayatını başka türlüsünü tasavvur etmeyecek kadar ciddiyetle kabul eden ve daha ziyade İstanbul külhanbeyi ile Anadolu efendisinin arkasında bir halk çocuğuna benzeyen bir insan aldı. Hakikatte onun, şiirlerinde bulduğu bu adamlar veya tipler şiirin evolution'unda, gecikmiş romana karşı bir galebesine çok benzer. Filhakika roman ilerde de göreceğimiz gibi ancak Hüseyin Rahmi'de ve o da komik anekdot şeklinde bu tipin üzerinde durabilmişti. Orhan Veli ise sentimentalite'sini o kadar sevdiği ve benimsediği şehirli türkülerinden onu hayatının trajedisiyle yakalamıştı.
Şair ilk denemelerinde bir nevi muhakeme ile ve dıştan bir şey gibi kabul ettiği bu tipi yavaş yavaş içten de benimseyecek, ona temessül edecektir. Son şiirlerinden biri olan çok dokunaklı İstanbul Türküsü'nde kendi ferdî hayatını doğrudan doğruya ona söyletecektir. Bu şiir için yapılabilecek en ciddî tenkit fazla şakada kalması, okuyucunun hayretini fazla istismar eden bir safderunluğu hemen hemen tek vasıta gibi kullanmasıdır. Filhakika onda daima mürahık bir taraf vardı. Bununla beraber Orhan Veli sadece bu şiirlerle kalmamış "İstanbul'u Dinliyorum" gibi manzumelerinde ve daha doğrudan doğruya konuştuğu birkaç küçük şiirde içten gelen türküyü hiçbir makalenin bozmadığı asıl şiire varabilmiştir.
Şurasını da söyleyelim ki Orhan daima zevkli kalmış, hattâ cüretlerine bir çeşit çocuk saflığı katmasını bilmiştir. Hoca Nasrettin Hikâyelerinin, La Fontaine tercümelerinin ve diğer Fransız şairlerinden yaptığı tercümelerin başarısı dilin bir damarını bulduğunu gösterir.
İkinci Dünya Harbinin facialarına ilk şiirlerinde büyük yer veren ve bazı şiirlerinden hakikî ressam gözüyle doğmuş olduğu anlaşılan Oktay Rıfat'la Melih Cevdet'te de aynı özelliklere rastlanır. Şu farkla ki Orhan'da alayla karışık olan hiciv (Orhan daima şehir çocuğudur) bu iki şairde daha keskin ve realizm daha kuvvetlidir. Bu sonuncusunun "Ana" adlı şiiriyle hakikî şekle doğru gittiğini ve şiirine yeni bir symbolisme aradığını da söyleyelim. Bu üç şairin yaptığı iş (yukarda saydıklarımızın çoğu burada beraberdir) bilhassa edebiyatımızı şairane modalardan kurtarmak ve bir de dilimizde ilk aruz denemelerinden itibaren Türk şiirinin hâkim vasfı görünen musikalite'yi sarsmak olmuştur, denebilir.
Resim Zevki ve Sinemanın Tesirî
Filhakika 1940'tan sonra yetişen gençlerin çoğunun şiirinde herhangi bir ritm endişesine rastlamak bile mümkün değildir. Bütün anti-intel-lectualisme'ine rağmen bir tarafıyla çon zihnî (cerebral) olan bu şiire daha ziyade göz hâkim olacaktır. Bu noktada memlekette gittikçe inkişaf eden resmin tesirini de kaydetmek lâzımdır. Bilhassa 1930'dan itibaren çok genişleyen, sırasıyla D Grubu, 10'lar, Tavanarası ressamları gibi teşekkülleri doğuran resim hareketleri, mekteplerde resim öğretiminin aldığı yer Türk şiirini modern resmin birçok hususiyetlerine açmıştır. Modern resmin zenginliği, abstraction'u, çok defa ihsasta kalmaktan hoşlanan ve yalnız ânı yaşamakla iktifa eden genç şairlere kolaylıkla benimseyebilecekleri bir zevk hazırlıyordu. Filhakika bu devrin şiirinde (bilhassa İkinci Cihan Harbi'nden sonraki şiirde) beyaz perde sanatının da gittikçe artan bir tesîri vardır.
Manzumelerinin yürüyüşü ve örgüsü, hattâ sentimentalite'si ve trajique'i doğrudan doğruya bu sanata bağlı görünen bazı şairlerin dışında (bu cins şairlerde Üçüncü Adam gibi bazı filmlerin, Walt Disney masallarının ve Charlie Chaplin'in tesirleri daima aranabilir) bile imajdan imaja geçişsiz atlayışları, kelimeyi her türlü poetique prestijinden sıyırıp çıplak bırakmak suretiyle âdeta bir objet yapmalarıyla sinema daima az veya çok hâkimdir. Bununla beraber Türkiye'de doğrudan doğruya sinema estetiği üzerinde pek az durulmuş olmasına rağmen bu tesirin mevcudiyeti ancak devir dediğimiz büyük etki ile izah edilebilir.
Dışarı Tesirler
Tanzimat'tan beri memleketimizde dışarıdaki edebiyat hareketlerini daima yakından takip eden bir münevver kitlesi vardır. İkinci Cihan Harbi yıllarında ise Devletin giriştiği Klâsikleri ve modern muharrirleri tercüme hareketleriyle bu alâka bir kat daha artmıştı. Yukarda saydığımız şairlerin çoğu ilerde sayacağımız şair ve romancılarla beraber bizzat bu tercüme hareketlerine iştirak etmişlerdir.
Nihayet İkinci Cihan Harbi'nden sonra dışarıdan okunan muharrirler ve sairlerin tamamıyla değiştiğini de söyleyelim. Bir evvelki neslin o kadar çok okuduğu Valery, Proust, Gide gibi şair ve muharrirlere mukabil bu devirde Apollinaire, Blaise Cendrars, Philippe Soupault, Max Jacob, Aragon ve Eluard, hattâ Prevert, H. Michaux; Amerikalılardan Edgar Allan Poe, Whitman, İngilizlerden T. S. Eliott gibi şairler okunur ve tercüme edilir. Bu şiir tercümelerinde Maarif Vekâleti'nin yayımladığı Tercüme Dergisi'nin büyük hizmeti olmuştur. Şiirden romana ve bilhassa tiyatroya doğru genişleyen bu hareket bugün yirmi yaşında olanların yetişmesi üzerinde şüphesiz büyük bir tesir yapmıştır.
Eski Değerlerin Peşinde
İkinci Dünya Harbi yıllarında şöhretini yapan şairler arasında oldukça sıkı bir şiir nizamını bırakmayan Ziya Osman Saba ile Baki Süha Ediboğlu'nu, serbest şekilde yazan Cahit Külebi ve Behçet Necatigil'i de sayalım. Cahit Külebi doğduğu memleketin (Sivas) daüssılalı peyzajı arasından, Yunus Emre'den beri Anadolu halk şiirinin en içten unsuru olan gurbet hissini tazelemeğe çalışan şairdir. Reiner Maria Rilke'den M. L. Brigge'nin Notları'nı Türkçeye çeviren Behçet Necatigil, şiirinin karakteristiğini yapan tam bir şekil ve dil inkârı içinde, insanın tek kaderi gibi gördüğü ve sessizce razı olduğu bir yalnızlık hissini anlatır.
Biraz evvelki nesilden Asaf Halet Çelebi'yi de bizde lettrisme ile karışık bir çeşit surrealisme'i deneyen bir şair olması itibarıyla sayalım.
Cumhuriyet devrinden sonra yetişen şairler arasında Necati Cumalı bir masal havası içinde realiteyi yakalamağa çalışır. Daha sonraki şairlerden surrealiste tecrübelere çok yakın olan Özdemir Asaf, Cocteau'nun aynalarını hatırlatan bir dünyada en küçük hareketlerini bile dağıtan bir şiirin peşindedir. Hızını dildeki telkin imkânlarından alan Nevzat Üstün de hemen hemen aynı şekilde göz hapsine aldığı derunî varlığını verecek şiiri arar.
Bu saydığım hususiyetleri yukarıdan beri üzerinde durduğumuz yeni dil ve öztürkçe mihveri etrafında kalmak şartıyla kâh romanesque, kâh engage tarafı galip gelmek şartıyla yeni yetişenlerin hepsinde bulabiliriz. Yeni dil dâvasını şiddetle tutan denemeci ve münekkit Nurullah Ataç'ın tesirinin bu son nesil üzerindeki hâkimiyetini de burada belirtmek gerekir. Dildeki yeniliği syntax'a kadar götüren Ataç bugünkü edebiyatımızın büyük fikir kımıldatıcılarındandır.
Bununla beraber bugünkü şiir neslimi sadece kendisini modernisme'e vermiş zannetmemelidir. Gençler arasında şiirin içe ve dışa ait bir nizam meselesi olduğuna inananlar bulunduğu gibi bilhassa halk şiirinin tradition'unda kendilerini arayan büyük istidatlar da vardır.
Yeni Türk hikâye ve romanı, nev'in hususiyetlerinden gelen ufak tefek ayrılıklarla şiirin gelişmesini takip eder; filhakika o da hiç olmazsa başlangıçta Garplı ustaların örnekleriyle yerli hususiyetler arasında acele terkiplerin peşinde koşacak, gittikçe saflığını ve nizamını kazanan bir dilde ve politik imkânların müsaadesi nispetinde ele alabildiği meselelerde istikrarını ve şahsiyetini arayacaktır.
Müslüman Şark edebiyatlarının bir tarafı daima karakter peşindeydi. Karagöz, Orta Oyunu, Meddah hikâyeleri gibi halk sanatlarımız, daha ziyade halk komedisi sahasında kalmak şartıyla az çok karakter sanatlarıydı. Eski tarihçilerimizin en parlak sayfalarını belki de bu karakter görüşü vücuda getiriyordu. Bu itibarla insanı yakalamak, romancılarımız için belki de güç bir şey değildi. Bütün güçlük hayatın kendisini yakalamak o contrepoint'ı bulmaktı. Ayrıca ne dilde, ne de gelenekte psikolojik tecessüsün yeri olmadığı gibi, dilin kendisi de realite'nin içinde koşan sanatların tecrübelerinden, hattâ realite ile ciddî bir temastan gelen sarahatten ve rahatlıktan mahrumdu.
Bu vâdide, eski dilin ve Şark nesir sanatlarının zaafını hiçbir şey Garplı mânâda hikâye denemeleri kadar iyi gösteremez. Lisan, insanlar arası en basit münasebetlerin lügatine kadar dinî terbiyenin tesiri altında idi. Fakat asıl nesri ve düşünceyi boğan şey daha ziyade sarahatsiz üslüp oyunları ve Şark'a mahsus sıfat iptilâsıydı. Vâkıa eski muharrirlerimiz arasında bu çifte tesirden kurtulan ve en samimî halk diliyle yazan muharrirler de vardı. Ve bunlar eski edebiyatımızda başlangıçtan sonuna kadar büyük bir gelenek teşkil ediyorlardı.
İşte Tanzimat'tan sonra gelen muharrirler, resmî edebiyatın pek de farkına varmadığı bu geleneğe baş vurarak dili tazelemeğe çalıştılar ve imkânları nispetine Avrupalı yazış tarzını Türkçe'ye soktular.
Burada ilk Türk romancılarının çalışmasından bahsedecek değiliz. Sadece yukarıda adı geçen Ahmed Midhat Efendi'nin olduğu gibi aldığı konuşma diliyle, yeni Türk hikâyesinin temelini üst üste çıkardığı eserlerle kurduğunu yâni edebiyatı yaşanan hayatın hudutlarına kadar genişlettiğini, yine yukarda bahsettiğimiz Namık Kemal'in bir mukaddemesinde (întibah romanının eksik mukaddemesi) söylediği gibi hikâye dilini ve descriptif üslübu kurmağa çalıştığını belirtelim. Aynı zamanda işe başlayan bu iki muharrirle, psikolojik roman, vaka romanı, tarihî roman, ideolojik roman ve onların etrafında bütün beşerî alâkalar bir yığın acemilik arasında Türkçeye girer. Şurasını da söyleyelim ki bu muharrirlerin memlekete getirmek istedikleri hikâye ve roman nevi üzerinde yazdıkları yazılar tefekkürün bu devirde ne kadar iptidaî olduğunu gösterir. Filhakika, üniversite ve hattâ liselerin açılmasından çok evvel işe başlayan yeni Türk edebiyatı kendisini besleyecek fikrî çalışmadan tamamıyla mahrumdu.
Geçen asrın sonunda yetişen Serveti Fünun (1865'ten sonra doğanların etrafında toplandığı mecmuanın adı) romancıları memlekete realist roman tekniğini ve psikolojik araştırmayı getirmişlerdi. Yukarıda Halit Ziya Uşaklıgil'in Mai ve Siyah'ından bahsetmiştik. Bu muharririn yine Concourt kardeşlere az çok yakın olan Aşk-ı Memnü adlı romanı sadece realist teknik ve psikoloji itibarıyla bakılırsa her zaman için mükemmel sayılabilecek bir eserdir. Yazık ki bu mükemmel teknik yine yukarıda bahsettiğimiz bovarysme ve esthetisme'de mahpustu. Bazı küçük hikâyelerinde hayatı o kadar iyi yakalamasını bilen ve küçük insanların talihine şefkatle eğilen yazar, büyük romanlarında sadece kendi tahayyül ettiği bir realitenin peşinde (isterseniz, bir hayâlî dünya özleyişinde) realist iddialı bir üslüp makinesi kurmuştu. Onun yanı başında ve tam zıt kutupta eserlerini veren Hüseyin Rahmi Gürpınar'da ne bu idealisation ve ne de bu üslüp hevesi vardı. O sıkı sıkıya yerli hayata bağlıydı. Fakat Hüseyin Rahmi'nin alaturka-alafranga hadleri arasında kalan müşahedesi, yahut mizahı insana yabancıydı. Hemen hiçbir eserine sevginin sıcaklığını koyamamıştı. Şahıs ve karakter repertuarı yukarıda bahsettiğimiz halk sanatlarına çok bağlı olan bu muharririn eserlerinde şu veya bu sebeplerle eskinin içinden çıkamayanlar gülünç ve biçare, yeniye doğru gidenler ise tabiatıyla sakat ve yarımdırlar. Bu yüzden daima cemiyetin meseleleriyle meşgul olmasına rağmen hiçbirine hakikî bir derinlik koyamamış, çok sağlam yapılı romanlarında bir yığın kuklayı oynatmaktan ileriye gidememiştir, denebilir.
Hüseyin Rahmi ilk romanlarında -sonradan doğrudan doğruya polis ve tefrika romanına düşer-belki de memleketteki hürriyetsizlik dolayısıyla sadece gülünç zıtları karşılaştırmakla iktifa ediyordu. Bu yönden bakılırsa onun romanlarında bilhassa göze çarpan şey işsiz yahut işin terbiyesini lâyıkıyla alamamış bir cemiyetin hercümercidir. Fakat itiraf edelim ki bu tarzda bir görüşü daha ziyade tenkidin bir tefsiridir. Her halde bu tatlı muharririn halkımıza okuma zevki aşıladığı ve onun komiğinde mevcut olduğu inkâr edilemez.
Edebiyatın İstanbul'dan Çıkışı
1908'den sonra Türk edebiyatının asıl büyük hususiyeti Refik Halit, Yakup Kadri gibi muharrirlerle yavaş yavaş olsa da bilhassa hikâyenin İstanbul'dan ve imparatorluk merkezinden memlekete doğru açılmasıdır. Arada geçen zaman zarfında bir önceki neslin realisme'i daha sıkı sanat terbiyesi haline girmiştir. Fakat tecrübeyi asıl keskinleştiren şeyler bizzat meşrutiyet inkılâbının getirdiği hayat şekillerine dikkat, ideoloji buhranları, zihniyet farklarının bariz şekil alışı ve nihayet Balkan Harbi ve onu takip eden hâdiselerdir.
Bu yıllarda Türk hikâyesi Türkçülük cereyanını daha başından benimsemiş olan Ahmet Hikmet'le (1870-1927), yine Servet-i Fünun neslinin en genç muharriri olan ve "Hayat-ı Hakikiye Sahneleri" adlı eserinde belki de konuşma Türkçesinin ilk başlangıcını veren Hüseyin Cahit Yalçın (1875-ölüm tarihini bilemeyeceğim) istisna edilirse dört adın etrafında toplanır. Bunlardan Ömer Seyfeddin, Genç Kalemler mecmuasındaki hareketi uyandıran muharrirdir. Balkan Harbi fâcialarına dair yazdığı Bomba, Kırmızı Zambak hikâyeleriyle asıl şöhretini yapar. Ziya Gökalp'ın çıkardığı Yeni Mecmua'da, halk dilini seven bu muharrir bu ideali halk hayatına ve zihniyetine, hattâ halk hikmetine doğru genişletmeğe çalışır. Efruz Bey adlı kahramanıyla içtimâî tenkidin hudutlarına kadar varır. Ayrıca bir nevi destan havası vermeğe çalıştığı tarihî hikâyeler yazar. Bir iki roman tecrübesine rağmen küçük hikâyede kalışı, mizahının daima Farsa kaçışı, tenkitlerini, bir türlü idare edemediği bu mizahın arkasından yapmaya çalışması, hudutlarını tâyin edemediği anti-intellectualisme'i ve şüphesiz çok genç yaşta ölümü saf Türkçeye gidenlerden biri olan bu muharririn eserinin muayyen bir seviyede kalmasına sebep olur.
Halide Edip Adıvar, yukarıda söylediğimiz gibi yeni Türk romanını 1908 ve 1920 yılları arasında tek başına temsil etmekle kalmaz, o kadar cesaretle ve faydalı şekilde katıldığı İstiklâl Savaşı yıllarında ve ondan sonra da Garp vilâyetlerini (Vurun Kahpeye), Doğu Anadolu'yu (Zeyno'nun oğlu) keşfeder.
Küçük hikâyelerinde millî dayanışın sırlarını açar. Son eserleri içinde (1935'ten sonra) aslı İngilizce yazılan Sinekli Bakkal, edebiyatın ve resmin bize ait şark olarak tanıdığı yerli bir dekor içinde ( II. Abdülhamid devrinin çok melez ve içten çok şarklı havası ve dekoru) fantastik kahramanlarıyla kaybedilmemesi lâzım gelen değerlerin ve yeni, kurtarıcı düşüncelerin sentezini veren güzel, romanesque tarafı bol bir geçmiş zaman rüyasıdır. Biraz sonra Yolpalas Cinayeti ve Döner Ayna'da tatlı ve hüzünlü rüya İkinci Cihan Harbin'den hemen evvel ve daha sonraki yıllarda gençliğin geçirdiği değer buhranının sıkı tenkidi olur.
Memleket Hikâyeleri ve Realisme
Fecr-i Âti'den Refik Halit Karay'ın sanatı Maupassant'a çok yakındır. 1917'de sürülmüş olduğu Anadolu'dan döndükten sonra Yeni Mecmua'da neşrettiği memleket hikâyelerinde 1910 senelerindeki hikâyelerinin nihilisme'inden sıyrılarak daha köklü bir müşahedeye döner. Refik Halit görmesini bilen ve gördüğünü verebilen muharrirlerdendir. İlk romanı olan İstanbulun İçyüzü, Octave Mirebeau realizmine yaklaşan bu muharririn asıl özelliğini saf ve sağlam Türkçesinde ve kuvvetle verdiği bazı Anadolu peyzajlarında ve insanında aramak icap eder.
İdeolojik Roman
Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun geçtiği yol daha karışık ve sanatı daha serttir. Bir Serencam'da topladığı ilk hikâyelerinde baştaki büyük hikâye olmasa onu daha ziyade Maupassant realisminde görürüz, Vâkıa onun eserlerinde Boule de Suif muharririnde gelen bir taraf daima devam edecektir. Buna mukabil çok renkli ve ışıklı bir Mısır rüyası olan asıl Serencam hikâyesi esir bir kızın macerasında bize ilk Türk romanının geleneği acıklı bir esaret mevzuuna götürür. Daha bu ilk kitapta ve onu takip eden hikâyelerde realite'ye ancak bir fikrin arasından bakan, insanı ancak bir idealle tamamlandığı zaman kabul eden Yakup Kadri'yi bulmak mümkündür. 1917'de Yeni Mecmua'da neşrettiği Rahmet hikâyesi o zamana kadar daha ziyade ideolojik dâvaların emrinde görünen realizmi yumuşatır. Yazar birdenbire tenkidin, teşhirin öbür yüzünü, acımayı keşfeder. Rahmet, gözün yerine kalbin gelmesi, muakelelerin ve kızışların yerini duygunun ve mazi bağlılığının almasıdır. Bu hikâyenin hemen arkasından ve sanki bir set yıkılmış gibi Erenlerin bağrından ve okun ucundan adlı mensur şiirlerle şair Yakup Kadri'yi karşımızda görürüz. Bu yıllar Yakup Kadri'nin sanatının malzemesi ve sırrı üzerinde en çok düşündüğü yıllardır. Halk edebiyatımızı ve tekke şiirini bir kaynak gibi bulmuştur.
Rahmet'in getirdiği hidayetin fazla devam etmemesine memnun olalım. Çünkü bu muharrirde asıl olan mücadeledir. Ve bu mücadele sayesindedir ki Yakup Kadri hep aynı realist zemin ve Flaubert'ten gelen bir taraf esas olmak üzere teknik itibarıyla birbirinden değişik romanlarla modern Türkiye'nin âdeta sosyal kroniğini yapmıştır. İlk romanı olan ve İmparatorluğun dağılmasını anlatan Kiralık Konak'tan İkinci Cihan Harbi'nin sonunda Cumhuriyet rejiminin tam bir tenkidi olan Panorama'lara kadar bu eser roman nev'ini 19. asır ortasından 1930 senesine kadar geçirdiği safhaların hemen hemen büyük bir kısmını takip etmiştir. Filhakika onun roman tekniğinde Maupassant, Flaubert ile Aldous Huxley ve Jules Romains'i (Les Hommes de Bonn Volente), büyük eserinin bir cildini dilimize tercüme ettiği Proust'tan gelme bazı üslüp endişeleriyle ve Maurice Barres ve Matherlinck'ten gelen şeylerle beraber görürüz. Yakup Kadri doğduğu memlekete (Manisa) ait hikâyelerden başlayarak edebiyatımıza Anadolu'yu getiren muharrirlerdendir. Zengin hikâye tecrübesinde romanlarının şahıs ve karakter repertuarını hazırlayan bu muharrir Ankara'da çıkardığı Kadro mecmuasında (1932-1933) Atatürk inkılâplarının içtimaî ve ahlâkî plânda mücadelesini yapmıştır. Maurice Barres ve Matherlinck gibi muharrirleri de edebiyatımız onun vasıtasıyla tanımıştır.
İddiasız Realizm
1918 Mütarekesi'nden sonra yazdığı Çalıkuşu'ndaki temiz Türkçesi ve Bursa peyzajları, yerli karakterleriyle kendisini tanıtan Reşat Nuri Güntekin'in (1892-1958) eseri de bütün Anadolu'yu içine alan geniş bir ankete benzer. O da yukarıda bahsettiğimiz zihniyet ikiliği üzerinde durmuştur. Yeşil Gece ve Miskinler Tekkesi romanları bu zihniyet farkını en canlı örnekleriyle verir. Tiyatroda da çok velüt olan Reşat Nuri, Zola'dan Albert Camus'a kadar bir çok Fransız yazarlarını tercüme etmiştir.
Asrın başında doğanlardan Peyami Safa'nın romanlarında da bu zihniyet farkı ve memleketteki değerler buhranı sptiritualiste bir tercihle ön safa gelir. Mauriac'tan Engerek Düğümü'nü tercüme eden bu muharririn eserleri arasında Dokuzuncu Harbiye Koğuşu, Fatih-Harbiye romanlarını, birincisini yaşanmış bir ıstırabın hikâyesi olarak, ikincisini Şark ve Garp meselesini belki en had noktası olan musikide alması itibarıyla zikredelim. Matmazel Noralya'nın Koltuğu'nda muharrir eski meselelerini ve hayat tecrübelerini daha spirituelle bir plâna nakleder.
Yakup Kadri ile Hâşim'in neslinden olan Abdülhak Şinasi Hisar, belki de yazı hayatına çok geç başladığı için daima hâtıralarında kalmıştır. Fahim Bey ve Biz adlı büyük hikâyesinde bile bu hâtıra çeşnisi vardır. Bu hikâyenin tek bir kahramanı etraftaki akisleriyle alan tekniği şayanı dikkattir. Boğaziçi Mehtapları ve Boğaziçi Yalıları gibi eserleri edebiyatımızın cemiyet meseleleriyle dolu havasına bir mazi hasreti ve notu getirmiştir.
İçtimâî Realizm
Yeni Mecmua'da Dostoievski'nin Beyaz Geceler'inin (1918), Dergâh'ta Gorki'nin Arkadaşım adlı hikâyesinin tercümeleriyle başlayan edebiyatımızdaki Rus hikâyesi tesiri bilhassa 1930 ve 1940 seneleri arasında yeni bir safha açar.
Memduh Şevket Esendal'ın Gorki ile Çehov ve Maupassant'a çok yakın hikâyelerine bir çeşit enstantane demek hiç de hatalı olmaz. O, Çehov'un "Güzel hikâye yazmak için yazdıklarımızın başını ve sonunu atınız" nasihatını aynıyla tutmuşa benzer. Ayaşlı ve Kiracıları adlı büyük romanı yeni kurulan Ankara'nın havasında memleketteki seviye ve zihniyet farklarını kuvvetle gösteren bir eserdir. Bu hiç mütearrız görünmeden her söylemek istediğini söyleyen realizmi bugünkü edebiyatımız en canlı taraflarından birini borçludur. Filhakika ilerde bahsedeceğimiz Sait Faik gibi genç nesil hikâyecilerinin çoğunun eseri yerli tesir olarak ona bağlıdır tarzında bir iddia hiç de mübalâğalı olmaz. Kuyucaklı Yusuf ile "İçimizdeki Şeytan" muharriri Sabahattin Ali'de bu içtimâî realizm daha keskinleşir. Muharririn bazı hikâyelerindeki trajik vision ve karşılaşmalara daha sonraki nesillerde çok nadir olarak rastlanır.
Halikarnas Balıkçısı adıyla yazan Cevat Şakir'in sanatının özünü daha ziyade deniz sevgisinde ve yaşanan şeylere bağlılığında aramalıdır. Filhakika o her şeyden evvel bütün bir mitoloji arasından gördüğü Ege denizinin şairidir.
Sait Faik
Sait Faik Abasıyanık'ta bu deniz sevgisi insan sevgisiyle beraber yürür. Genç yaşta ölen bu hikâyecide neviler bir daha karışır. Filhakika Lüzumsuz adam muharririni hikâyeci olduğu kadar ve belki daha fazla şair saymak da mümkündür. Onun kahramanlarının çoğu girift cemiyet makinesinden kendiliğinden fırlayıp çıkmış, yahut bu makinenin içine girmeyi hiç tecrübe etmemiş (yersiz) insanlardır. Büyük dalgaların sürüklediği yosunlar gibi hayat kıyılarına bilmeden gelirler, yıldız ışığı, dalga köpüğü, iyot kokusu içinde çalkanırlar.
Keskin bir sensualisme ve her teminde onu karşılayan âfete uzvî bir azap ve buhran, bir nevi can sıkıntısı ve bütün bunların arasından gelen küçük temasların saadeti, hemen hemen konusuz ve yapısız bu hikâyeleri beslerler. Sait Faik galiba yalnız tabiatın çocuğuydu. Tabiatı parça parça keşfettikçe mes'ut oluyordu. En trajik hikâyesinde bile bu yüzden bir aşk nağmesi edası vardır. Bu muharririn yukarda saydıklarımızla beraber Panait Istrati ile olan münasebeti üzerinde durulacak noktalardan biridir. Her halde bu düzensiz, sadece küçük ihsaslardan örülmüş hikâyelerin bilhassa kendi nesli ile edebiyatımızda başlayan yaşama sevincine cevap verdiği muhakkaktır.
İkinci Dünya Harbi başlarında edebiyatımızda beliren ve genç nesil üzerinde kuvvetli tesiri görülen Steinbeck ve Hemingway tesirine yabancı kalmasına mukabil eserinde Camus'un L'Etranger (Yabancı) sini hatırlatan bazı benzerlikler bulmamak kabil değildir. Son hikâyelerinde ise açıktan açığa surrealisme'e doğru gider. 1945 ile 1950 arasındaki Türk hikâyeciliğinde şimdi Amerika'da olan Dr. Fikret Ürgüp'ün getirdiği bu Sur-realiste çeşniye burada yer vermemek imkânsızdır.
Yeni Bir Realizm
Son on senenin asıl karakteristik eserlerini daha ziyade toprak ve ziraatin makineleşmesi gibi meselelerin doğurduğu, gittikçe keskinleşen içtimâî realizmde toplanmış görmek daha yerinde olur. Belki de yukarda bahsettiğimiz Steinbeck ve Amerikan romanı tesiri gençlere bu meselelere
yaklaşmak imkânını vermiştir. Bu son on senenin en büyük hususiyeti yukarda bahsettiğimiz gibi edebiyatın Anadolu'ya yerleşmesi daha doğrusu mıntıka mıntıka Anadolu'nun kendi muharrirlerini yetiştirmesidir. Filhakika 1908'den sonra yetişenlerde olduğu gibi muharrir artık memleket içinde seyahat etmez belki yetiştiği memleketin şartlarını arar. İşte Orhan Kemal, Yaşar Kemal, Samim Kocagöz, Kemal Bilbasar'ı kendilerinden evvelkilerinden ayıran teknik, üslüp, hattâ fikrî seviye itibarıyla aralarındaki farkları bir çeşit hâlislik telâkki eden hususiyet budur. Bu saydığımız isimlerden Orhan Kemal daha ziyade Adana havalisinin ve oradaki içtimâî şartların romancısıdır. Ve şüphesiz teknik itibarıyla içlerinde en sağlamı odur.
İnce Memed'iyle 1955 yılı roman mükâfatını alan Yaşar Kemal'in sanatını sâdık bir röportajla hülâsa etmek mümkündür. O da çocukluğunu geçirdiği Anadolu'nun cenup taraflarının romancısıdır. Yaşar Kemal'in bir hususiyeti de köylüyü iyi tanıması ve bilhassa folklora yakından âşina olmasıdır. İlk terbiyesini Ankara'da çıktığını yukarda söylediğimiz Ülkü mecmuasında yapar.
Bu son on sene içinde şöhretini kuran hikâyeciler arasında acayibin, realizminde o kadar yer tuttuğu Haldun Taner'i, Ali adlı büyük hikâye kitabıyla 1956 Türk Dil Kurumu sanat mükâfatını alan Orhan Hançerlioğlu'nu, üslüp endişesi ile nesil arkadaşlarından ayrılan Tarık Buğra'yı sayalım.
Bu üç muharririn üçü de kuvvetli bir sosyal tenkitle insanın ferdî hayatını beraberce yürütürler.
Bugünkü Türk Sahnesi
Burada Türk tiyatrosunun geçirdiği safhalardan bahsedecek değiliz. Tanzimat'la gelen nevilerin içinde yerli eser itibarıyla bir bakıma en zayıf kalanı belki de bu sanattır. Halbuki yeni edebiyatın ilk nesilleri, aynı zamanda bir eğlence olması itibarıyla halkın hayatına çarçabuk giren tiyatroda fikirlerini yaymak için en tabiî vasıtayı görmüşlerdi. Filhakika bu ilk devirdeki (1865-1885 seneleri arasında) edebî mahsullerin çoğu oynatmak imkânlarının azlığına, mühim eserlerin hükümet tarafından şiddetle takip edilmesine rağmen tiyatro eserleridir. Yine bu devirde, hattâ daha evvelden, ilk ecnebî kumpanyalarının memleket içinde temsil vermeğe başladıkları tarihten itibaren (1840), Shakespeare ve bilhassa Moliere tesirleri edebiyatımıza girmişti. İki defa Başvekil olan ve Türkçülük hareketlerine yazdığı bir lügatla önderlik eden Ahmet Vefik Paşa'nın (1823-1891) yaptığı Moliere tercüme ve adapteleri etrafında bir temsil mektebi değilse bile, bir tiyatro anlayışı teşekkül etmişti. Filhakika öteden beri mevcut olduğu anlaşılan halk komedisi böyle bir çalışmaya daha fazla imkân veriyordu.
Buna rağmen Türk sahnesinin asıl inkişafı 1914 yılında başlar, demek daha doğru olur. O yıl içinde memleketimize gelen ve Cihan Harbi yüzünden ancak birkaç ay İstanbul'da kalan Fransız sanatkârı Antoine'ın idaresi altında şimdiki Şehir Tiyatrosunun başlangıcı Darülbedayi kuruldu ve memleketteki dağınık imkânlar muayyen bir anlayışın etrafında toplandı. Bu ilk ciddî teşebbüsü, 1923'ten sonra Türk kadınının sahneye girmesi, Ankara Konservatuar'ında bir tiyatro mektebinin açılması ve nihayet Ankara Devlet Tiyatrosu'nun kuruluşu tamamladı. Bugün modern tiyatronun bütün problemlerini benimsemiş, geniş repertuarlı, hiç olmazsa dışarıyı adım adım takip eden bir Türk sahnesi vardır. Ve daha mühimi ve ümitlisi, tiyatro sevgisinin gençlere ve bilhassa yüksek tahsil, hattâ lise gençlerine geçmesi, onların arasında çok ciddî sahne teşebbüslerinin başlamasıdır.
Yazık ki, yerli tiyatro eseri henüz çok azdır. Yukarda ismi geçen Reşat Nuri Güntekin, Ahmet Kutsi Tecer, Necip Fazıl Kısakürek, Ahmet Muhip Dranas (Nâzım Hikmet de bu isimlerin arasındadır) gibi yaşı kırktan yukarı olanlar istisna edilirse, bilhassa genç nesillerde tiyatro yazanlar çok azdır. Hattâ tiyatro hayatımız için o kadar ümit verici olduğunu söylediğimiz genç teşekküllerin (Cep Tiyatrosu ve Yeni Tiyatro gibi) etrafında bile bu vâdide asıl yaratmanın kendisi olan böyle bir çalışmaya rastlanmıyor.
Meseleler
Tiyatrodaki bu kısırlığı bir tarafa bırakalım. Yukardan beri verdiğimiz izahattan da anlaşılacağı gibi, bugünkü, Türk edebiyatında, bilhassa şiir, roman ve hikâyede modern dünya edebiyatlarında görülen bütün cereyan ve modalar hemen hemen mevcuttur. Türk edebiyatçıları nesilden nesle artan bir hızla yaşadıkları zamana katılmağa çalışıyorlar. Birkaç nesil evvelinde sadece bir özenti gibi görünen bu devir ile birleşme keyfiyetini bugünkü nesiller için müşterek bir ruh halinin tabiî bir neticesi addetmek en doğrusudur.
Bu mühim vak'anın yanı başında belki daha ehemmiyetli olan ikinci bir vak'a vardır ki o da bu edebiyatın cemiyetimizin realiteleriyle olan sıkı münasebeti şu veya bu şekilde olsa da Türk insanının ve meselelerinin etrafında dönüşüdür. Bu bakımdan Türk edebiyatı hayatın anahtarını eline geçirmiştir demek hatâlı sayılmaz. Bununla beraber bu edebiyat için henüz en mühim iç meselelerini halletmiştir de denemez.
Bu meselelerin başında şüphesiz ki mazi ile olan münasebet gelir. Halk edebiyatı ile, halk dili ile olan geniş bağlarına rağmen genç nesiller eski kültürün büyük bir tarafına ve bu yüzden de o kadar peşinde koştuğu insanın bir tarafına hemen hemen yabancıdır. Bilhassa Cumhuriyet'ten beri büyük bir inkişaf gösteren tarih etrafındaki hareketlere, zaman zaman resmî hayata hâkim olan tarih mistiğine rağmen, bugünkü edebiyat nesilleri kendilerini âdeta tarihin dışında görmektedirler. O kadar zengin ananesi olan folklorun büyüsü onlara meselâ şiirde altı asırlık bir gayretle elde edilmiş olan şeyleri ve bilhassa eski klâsik şiirin asıl zaferi olan geniş ve dolgun sesi unutturmuş gibidir. Dildeki sadelik hareketlerinin, dili kendi mantığı dışında bir kullanışa doğru akması, hakikî bir ihtiyacı karşılamadan yapılan tasfiyeler dili plâstik imkânlarından mahrum ettiği gibi, muayyen konuların üzerinde ısrarı ve muayyen zaviyelerden bakması da âdeta yeni bir conventionnel'i doğurmuştur. Bilhassa çok renkli ve kendi başlarına bütün bir güzellik olan halk ifadelerinin olduğu gibi ve ısrarla kullanılması şaire kendi eserinde ferdî olmak imkânını pek az bırakmakta ve hattâ dili ve düşünceyi muayyen bir seviyede kalmak tehlikesini düşürmektedir.
Bütün bunlara hiçbir garp edebiyatında görülmeyen bir ifratla veznin ve gelenekten gelen şiir şekillerinin terk edildiğini de ilâve etmek icap eder. Dildeki esaslı değişme yüzünden dönülmesi güç olan aruz vezninin yerine gelen hece vezni kâfi derecede işlenmeden istidatlı gençler tarafından bırakılmış gibidir. Şiir tekniğindeki bu ihmal, yahut dile ve geleneğe karşı bu sorumsuzluk, şairi çok defa satıhta buldukları ile yetinmeğe götürmekte, hiç olmazsa şiirin mucizesini sadece tesadüfe bırakmaktadır. Biraz evvel söylediğimiz muvazaayı doğuran âmillerden biri de bu keyfîliğin kendisi olsa gerektir. Bütün bunlar çok değerli bir yığın eserin asıl hitap etmeğe çalıştığı kitleye gerektiği gibi yayılmasına engel olmaktadır. Halbuki cemiyetimiz, türlü kültür tabakalarının mevcudiyetine rağmen şairlerini ve muharrirlerini daima ciddiye almış bir cemiyetti.Bu noksanların içinde bizce en mühimi bize anahtar vazifesini görecek olanı, dışardan bakılınca o kadar çeşitli bir manzara arz eden bu çalışmaların arkasında hakikî bir tefekkürün yokluğudur. Sembolizmden existansialism'e veya popülizm yahut içtimâî realizm'e kadar bugünün edebî mahsullerini sınıflandırabileceğimiz hemen hepsi edebiyatımızda garplı yol açıcılarının dili ile, onların yaptıkları münakaşalarla girmiş bulunuyor. Daha müsait şartlar içinde yetişen ve bir çeşit entellektüel kudrete sahip olan evvelki nesillerin asıl tecrübelerini millî mücadele devirlerinde yapmış olmaları ve sadece millî dâvalara kapanmış olmaları belki de bunun sebebidir. Büyük bir okuyucu kitlesine dayanmamaları, dışardan gelen cereyanların ağır basması yüzünden hareketleri yarım kalan bu nesildeki gecikme yüzündendir ki bugünkü edebiyatımızda nesil farkları başka memleketlerden çok bariz şekilde görülür.Gençler arasında tam mânası ile toplu bir çalışmanın yokluğu, hattâ bahsettiğimiz cereyanların kendi adları etrafında toplanmış olmaması da bu sebeplere bağlanabilir.
Bugünkü edebiyatçılar sadece mecmualar etrafında toplanıyorlar diyebiliriz.
Bu hususta bir fikir verebilmek için yukarıda bahsettiğimiz Yeni Mecmua ve Dergâh'tan sonra bugüne kadar yalnız iki mecmuanın muayyen bir edebiyatçı grubunu muayyen nazariye ve endişeler etrafında toplanmış olduğunu söyleyelim. 1929 senelerinde çıkan Yedi Meş'ale'den sonra hakikî ve insicamlı bir iş birliği Orhan Veli ve arkadaşlarının çıkarttığı Yaprak (1944) mecmuasında görülür.
Yukarıda bahsettiğimiz genç tiyatro teşekküllerini o kadar ümitle karşılamamızın sebebi de, böyle bir anlaşmaya hep beraber yapılacak sanat yolculuğuna imkân verebileceğini düşündüğümüzdendir.
Bütün bu mülâhazalar, bugünkü Türk edebiyatının dilde, düşüncede realite ile derin münasebet ve memleketi görme ve yoklamadaki başarılarını övmemize elbette mâni olamaz.
1 Itri adlı manzumesinde millî şuur ve sanatın münasebetini "başlıyor şark ufuklarında vuzuh" mısraıyla anlatır.
2 Redif sistemi, gerek klâsik İran ve gerek bizim halk şiirimizde lirik devreden gelen bir kafiye şeklidir. Bu sistemde manzumenin şekline göre beyit veya kıt'ayı daima tekrarlanan aynı kelime bitirir. Asıl kafiyeyi bu tekrarlanan kelimeden evvelki kelimelerin hece ve ses uyarlığı vücuda getirir. Bu kafiye şeklinin doğuşunda her iki dilin nahiv hususiyetlerinin bir payı vardır.