İlki dışişleri akademisi olan Theresianum’da oldu. “Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı ve Habsburg hanedanları” konuluydu. Ancak 1791 Ziştovi Barış Antlaşması’yla biten 2.5 asırlık savaşlar 1914’te tarihin cilvesi iki müttefik yarattı. Monarşinin yıkılmasından sonra asırlarca birbirini yiyen Habsburg ve Osmanlı hanedanının vârisleri Avrupa soyluları içinde en yakın dostlar haline dönüştüler. Son veliaht Otto von Habsburg gerçekten Türk taraftarı bir politikacıydı, Avrupa Birliği Parlamentosu’nda da bu tavrıyla en öne çıkan oydu.
TÜRKÇEYİ DİNLİYORLAR
İkinci konferansımı Yunus Emre Enstitüsü’nde verdim; Çanakkale Harbi üzerine. Bir şey yine dikkatimi çekti, geçen yıllarda Türkçe konferansı dinlemekten sıkılan gençler artık daha rahat dinliyorlar. Demek ki Türkçe okuma alışkanlığı yerleşiyor. Bence bu tip enstitülerin en büyük faydası Türkçeyi Türk olmayanların arasında yaymak kadar, oradaki Türk nüfusun gençlerine de dili ve edebiyatı sevdirmek olmalı. Bu konuda biraz ilerleme gördüm.
Ben Avusturya’yı bilinçli olarak ilk defa 1971 Ekimi’nde gördüm. Eğitim bursu almıştım ve Viyana Üniversitesi’nde Oryantalistik ve Slavistik bölümlerine devam ediyordum. Ünlü hocamız Andreas Tietze’nin ABD’den geldiği yıldı. Eski Avrupa bilgini ve entelektüelinin son temsilcilerinden sayılır; Türkoloji bilgisi kadar Bizantoloji ve Yunan araştırmaları, Slav araştırmaları konusunda da derindi. Slavistik’teki profesör F.V. Mares bilimsel kişiliği ve hocalığı yüzünden kürsü başkanlığına getirilmişti, hatta bu nedenle Avusturya Cumhurbaşkanı süratle onun vatandaşlık statüsünü tasdik etmişti. Üniversitede çok değerli hocalar vardı, talebeler henüz bugünkü kadar kalabalık değildi. Türk öğrenci tek tüktü. Şehir ise tam anlamıyla ölüydü. Nüfusun yüzde 70’inin 60 yaş üstü olduğu belliydi. İhtiyar nüfusun tüketimi sınırlıydı. Onun için pırıl pırıl dükkânlar da yoktu. Gece saat 10.00’da tiyatro, opera veya konserden çıktığım zaman şehrin en kalabalık semtleri bile farelerin dahi dolaşmaktan korkacağı kadar ıssızdı. Fakat asayiş berkemaldi. Hayat yine kafelerde geçerdi. Ben “Koratan” adlı Katolik bir talebe yurdunda kalıyordum. Yanı başımızdaki kafeye “Dullar kafesi” denirdi. Oradaki ihtiyarlardan son asrın Avusturya tarihinin çok ilginç yanlarını dinlemek şansına sahip oldum.
TRAMVAY PAHALIYDI
Hayat sadeydi ve bol yürünüyordu, çünkü tramvay pahalıydı. Metro da yoktu. Müzeler canlıydı ve her şeye rağmen “Lawrence of Arabia” veyahut Pasolini’nin “Decameron”u gibi filmleri Türkiye’de izleyememişken orada görme şansım vardı. Opera devrinin en güzel yıllarını yaşamıyordu herhalde ama benim talebe kartıyla gidebileceğim bir yerdi ve şüphesiz ki yine de muhteşemdi. Tiyatroları unutamıyorum; çünkü Almancanın en yüksek kalitesi olan Prag Almancası, Burg tiyatrosunun diliydi, bugün artık onu boşuna aramayın, ancak teyp kayıtlarında bulabilirsiniz.
TALEBE ŞEHRİ
Bugünkü Viyana bir talebe şehri olmak yolunda. O günden bugüne nüfus sadece üçte bir artmış. Bir zamanlar yüksekokul olan müstakil kurumlar ayrı, tam teşkilatlı üniversiteler halinde. O zaman da kozmopolit bir nüfus vardı ama kıyıda köşede oturan doğu Avrupalı entelektüel mülteciler veya Yugoslavya’dan gelen yabancı işçiler ki halkın “Çuşlar” lakabıyla çok tenkit ve hücumuna uğruyorlardı ve henüz göze batmayan Türk işçiler vardı. Bugün durum değişti. Şehir gece gündüz ışıl ışıl, her yer mağazalarla dolu. Klasik fakir kahveler dışında şehir merkezindeki eski kafeler dolu ve lüks devam ediyor. Operada yer bulana aşkolsun ama şehir tiyatroyla dolu. Kozmopolit alt orta sınıftan Doğu Avrupalı özellikle Polonyalı Slovak kalifiye işçi sınıfının doldurduğu bir şehir. Daha evvel zor ayin yapan bazı kiliseler Polonyalılara da hizmet veriyor ve dolmaya başlamış.
İSTANBUL Üniversitesi’nin tartışmasız güzel, renkli arkeoloğu ve eski şark dilleri hocası 6 Mart’ta uzun hayatını tamamladı. Birkaç senedir cemiyet hayatı içinde değildi, telefonla dahi temas kurulamıyordu. Gelen hastalıkların seyri kendine önceden bildirildiği için, arkeolojinin zeki ve gerçekten haşarı delikanlısı toplumdan kaçmayı gözlemişti, anılarda öyle kalmalıydı. Muhibbe Darga, Kafkas asıllı bir soydan geliyor. Dedesi mabeynciydi.
HİTİTÇE ÖĞRETİRDİ
Yaşamında Almanca ve Fransızcayı çok etkin kullanırdı. Bildiğimiz kadarıyla bu ülkelerde uzun boylu oturmuş değildir. Hiyeroglif ve çiviyazısı uzmanıydı ve İstanbul Üniversitesi’nde Ön Asya arkeolojisi yanında Hititçe öğretirdi. Hitit kaynaklarına müracaat ederek kaleme aldığı en popüler eserlerinden biri “Eski Anadolu’da Kadın”dır. Genel okuyucuyu ilgilendiren bu eser yanında “Karahna Şehir Kült Envanteri” gibi eski Şark dinleri ve dillerini uzmanlarını çok ilgilendiren araştırmaları da vardır.
MUŞ’TA ÖĞRETMEN
Onu gören “Bu ne zaman çalışıyor” diye sorardı. Doğrusu aradaki çok ölçülü kayıpları ve kapanmalarıyla yeterince eser ve monografi ortaya koymuştur. Helmuth Theodor Bossert ve Prof. Dr. E. Bosch’un dersleriyle genç yaşında eskiçağ dünyasına girdi. Doktorasını kısa zamanda tamamladı. Sebebi malum değil; bir ara İstanbul’u terk etti ve Elazığ ve Muş’ta lise hocalıkları yaptı. Doğu Anadolu’yu romantik anılarla terk eden kuşağının tipik öğretmenlerinden oldu. 1959’da Edebiyat Fakültesi’ne döndü. 1965 yılında doçent, 1973 yılında da profesör oldu.
FIRAT’TA 12 YIL
GEÇEN hafta 25 Şubat Pazar günü Ürdün Amman’da Arap Düşünce Forumu’nda bir toplantı vardı. Türkiye-Ürdün ilişkileri bu toplantıda konuşulan ama bütünü kaplamayan bir konudur. Arap ve Ortadoğu dünyası bu tip ilişkileri artık tek tek ele alacak durumda değildir. Çünkü olaylar ve umumi gelişmeler ülkeleri ve kavimleri birbirinin içine iteledi. Bir kesinlik var, İsrail ve ABD hakikaten değişik bir Ortadoğu haritası istiyor. Suudi veliahtının son darbesinden sonra Suudi Arabistan, ABD ve İsrail’in tamamen yanında ve her şeye rağmen eski iktisadi kudreti ve zenginliği yok. ABD, Arap Ortadoğusu’nun artık pek hoşlanmadığı sadece Suriye’ye yönelmiş değil, Kürt hareketine de bitişik bir politika güdüyor.
SINIRLI UZLAŞMA
Rusya ise Suriye’de yer sahibi. Donanmasının Akdeniz üssü olacak bu bölgede ABD ile fazla çatışma niyetinde değil (Rusya’nın Libya’daki donanma üssü girişimleri de gizli değil ve başarıya ulaşabilir.) Rusya’nın ses çıkarmadığı ve ABD’nin İsrail’le birlikte çok arzu ettiği manzara ise şu anda Kuzey Irak’a sıkışıp kalmış hükümranlığı sınırlı Kürt unsurların Akdeniz kıyısına çıkması. Bu sadece Türkiye’yi değil, Arap Ortadoğusu’nu, hatta bizzat Esad Suriyesi’ni bile rahatsız edecek bir gelişme. İsrail ve ABD ile Arapların uzlaşma potansiyeli Biladüşşam yani (Suriye-Lübnan-Ürdün) ve Bağdat-Basra bölgesinde son derece sınırlı. Yeni gelişmelere göre bu uzlaşamayan tarafa Suudi Arabistan girmiyor.
PRENS HASAN FARKI
Ortadoğu dünyasının problemleri sadece sınırlardan ibaret değil. Hiç şüphesiz ki göçmen sorunu başta geliyor. Kendisi dahi parçalanma işaretleri veren Lübnan’da 1 milyon, Ürdün Haşimi Krallığı sınırları içinde 1.5 milyon Suriyeli göçmen var. Ürdün’de birkaç milyonla ifade edilen Filistinlilerin hepsi hâlâ bir yere rahatça oturmuş ve hayatlarını kampların dışına taşıyabilmiş değiller. Asıl önemli sorun ise şu: Maalesef ihtiyar Ürdün Nehri, Ürdün ve İsrail arasındaki su paylaşımı sorunlarına hizmet edecek takatte değil. Bölgenin en önemli sorunu bu. Birtakım dertlerin diplomat masalarında ve savaş alanında çözülebilmesi mümkün görünmüyor. Yapılacak şey en başta idaresi dağınık, gelirleri kontrol edilemez, coğrafi yönden parçalanmış vakıfların bir araya getirilip idare edilmesi. Kudüs vakıflarının yönetimi Ürdün Haşimi Krallığı’nın hanedanına daha doğrusu uluslar arasında saygın yeri olan Prens Hasan’a verildi. Türkiye de ilk defa olarak bu konuda tek elden bir yönetimi kabul etti. Bu isabetlidir. Prens Hasan çok bilgili, çevrilmesi mutlaka gerekli Ortadoğu medeniyetine hatta doğu Hıristiyanlığına ait kitaplar kaleme almış ve değişik gruplarla çalışmaya alışkın bir kişiliktir. Şüphesiz Kudüs vakıflarının parçalanmış bir dünyadaki kavgadan çok akil adamların girişimi ve uzlaşması, sabrı ve çalışkanlığıyla çözümlenebilir.
KARAKTER ŞEHRİ
Amman Ortadoğu’nun en karakter sahibi şehirlerinden. Filistin bölgesinin beyaz kireçtaşı yapılan acayip malzemelerle gölgede bırakılmamış, yüksek binalara iltifat edilmiyor ve ta ilkçağlardan beri tahayyül ettiğimiz 19. asırda gravürlerle bolca tasvir edilen manzara Ürdün’de süregidiyor. Birkaç günlük Ürdün konaklamasıyla görülecek Madaba, Nebo Dağı Kilisesi gibi dini abideler, Ceraş, Petra gibi Roma medeniyetinin kalıntıları, Ürdün çölünün gündüzü ve gecesi insanı dinlendiriyor ve Ürdün güzel bir ülke. Hem Akabe’de dalarsınız hem tarihi turlar atarsınız ve Ürdün görünmekten de öte hissedilecek bir coğrafya olduğu için ne kadar gitseniz doymazsınız.
TANZİMAT-I Hayriye ilan edilmişti. Memleketin seviyeli ve kanunları yorumlayan, vergileri usulüne göre koyup toplayan idarecilere, maliye memurlarına, asıl önemlisi büyük devletlerden olan Osmanlı Devleti’nin Avrupa uyumuna (Concert of Europe) dahil olan Dışişleri’ni besleyecek diplomatlara ihtiyacı aniden ortaya çıkmıştı. 1859’da (bizim araştırma tespitimize göre 1858) Sultan Abdülmecid’in kurduğu okul, II. Abdülhamid devrinde yüksekokul seviyesine çıktı. Mülkiyeli iki padişahın(!) hem imparatorluğun son yarım asrını hem de Cumhuriyet’i besleyen kadroları çıkaran bu kurumu meydana getirmesi bir önemli adımdır. Benzer kurumlar başka ülkelerde de vardır. Fransa’nın büyük okullar denen Siyasi İlimler Okulu ve Ecole Normale Superieure’u bilinen örnektir. Bu elit okullar aristokrasinin değil akıllı gençlerin seçkinleri oluşturduğu eğitim kurumlarıdır.
1943’TEN BERİ
Sovyet Rusya İkinci Dünya Savaşı’nın yeni müttefikleriyle oluşmaya başlayan dünya sistemi içinde ancak dünyaya açık ehil diplomat kadroları yetiştirmekle bu süreci götürebilirdi. Stalin dışişleri örgütünde Çar zamanından kalan memurları dahi kullanmıştır. Hatta Vyaçeslav Molotov’dan önceki dışişleri halk komiserleri Georgiy Çiçerin ve Maksim Litvinov bu eski ekolden çıkma tiplerdi. MGIMO (Moskova Uluslararası İlişkiler Devlet Enstitüsü-State Institute of International Relations) 1943’ten beri Rusya’yı ve Sovyetler Birliği’nin diğer ülkelerini idare edecek insanları yetiştirdi. İlham Aliyev MGIMO’ludur. 1948 mezunu Vladimir Vinogradov Rusya Bilimler Akademisi üyesidir. Daha lüks denecek sınıfları, zengin kütüphanesi, diplomasi, ekonomi ve işletme bölümleriyle MGIMO insanı yeniden talebeliğe özendiren bir dünya müessesesi. Burada Türk öğrenciler de okuyor. Bizim Dışişleri’ne uzanmalarına fırsat kalmadan hepsi uluslararası şirketlerde veya eğitim kurumlarında görev alıyorlar.
YENİDEN YAPILANDI
Bu hafta salı günü büyükelçi Andrey Karlov’un anısına tertiplenen bir seminer ve tören için oradaydık. Büyük devletlerin kadrolarının nerelerden yetiştiği ve yetişmesi gerektiği anlaşılıyor. Türkiye’de Tanzimat’ın padişahı ve devlet adamları bunu Mülkiye’yi kurmakla geçekleştirmişlerdi. Stalin de bu ihtiyacı hissetmiş ki İkinci Dünya Savaşı’nın ortasında MGIMO’yu kurmuştu. Bugün bir ihtiyaç olarak yeniden yapılandırıldı. Öğrencinin yetişmesinden, davranmasından seçkinlere dahil oldukları belli.
MAHZUN MÜLKİYEM
1826’da Yeniçerilik lağvedildikten sonra modern orduyu kurmak hayli zaman aldı. Arada Kütahya’ya kadar ilerleyen Mısır’ın diktatör valisi Mehmed Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa neredeyse tahtı gasp edecek diye bakılırken Rusya’nın yardımı istendi. İngiltere, Fransa’nın desteklediği Mısır’a karşı gereken tedbiri aldı. 19. asırda büyük devlet istemediğini yaptırmayandır. Hele hele İngiltere istemediği hiçbir şeyi yaptırmamıştır.
ERKâN-I HARP
1833 Hünkâr İskelesi Antlaşması’yla Boğaz’a yerleşen Rusya geri çekildi. Fransa, Mısır’ı desteklemekten vazgeçirildi. Mısır bir kral naipliği gibi otonom bir hıdivlik halinde düzenlendi ama bazı tarihçilerin kolayca söyledikleri gibi “Mısır, Osmanlı İmparatorluğu’ndan fiiliyatta tamamen bağımsız olmuştu” ibaresi çok da geçerli değildir. En azından Mısırlıların girdiği Suriye-Filistin toprakları yeniden Babıâli’nin idaresine bırakıldı. Mısır’ın yaptığı tipteki reformalar şiddetle hatta daha da öne geçerek takip edildi ama asıl önemlisi ordunun ıslah edilerek kurulmasıydı. Bu meyanda 1840’larda modern ordunun esası olan kurmaylık, erkân-ı harp sınıfı da kuruldu.
YUMUŞAMA ETKİSİ
Feroze A. K. Yasamee, okunmasını tavsiye ettiğimiz “Abdülhamid’in Dış Politikası” adlı kitabında “teknolojik yönden Batılı büyük devletlerin gerisinde kalsa ve dış mali itibarı azalsa da Osmanlı ordusunun komutanlık düzeyi ve teknik bilgi bakımından etrafıyla baş edecek durumda olduğunu” haklı olarak belirtiyor. Evvela Kudüs’teki kutsal yerlerin idaresi yüzünden Rusya ile çekişmemiz, ardından Avusturya ve Rusya’ya karşı ayaklanan Polonyalı ve Macar vatanseverler ordusunun Rus General İvan Paskieviç karşısında yenilgiye uğramasıyla Macar Lajos Kossuth ve Polonyalı general Jozef Bem (sonraki Murad Paşa) kuvvetlerinin imparatorluğumuza sığınması ve asla Avusturya ve Rusya’ya iade edilmemesi gibi sebeplerle Rusya ile savaşa sürüklendik. Doğrusu İngiltere ve Fransa bu meydan okumayı hem desteklediler hem de savaş çıktığında müttefik olarak genç İtalya’nın yakın gelecekteki kurucusu Piemonte Krallığı’nın katılımıyla Türkleri desteklemeye koştular.
Kırım Savaşı İngiltere ve Fransa kuvvetlerine çok pahalıya da mal oldu. Orduların can kaybı yüksekti, İstanbul halkı ilk defa pek iyi gözle bakmadıkları İngiliz ve Fransızların kendileriyle birlikte savaştıklarını, öldüklerini veya yaralıların Selimiye Kışlası’na gelişini gördüler. Artık yürekler yumuşamıştı. 1856 Paris Barışı’ndan önce durumdan istifade eden Avusturya, Batılı devletleri Osmanlı İmparatorluğu’nun ıslahatı için Viyana’da topladı. Viyana Antlaşması gayrimüslim tebaa için ıslahat tedbirlerini öneriyor ve 1839 Tanzimat Fermanı’nın vaat ettiklerini yetersiz görüyor ve tebaanın eşitliği konusunda da yeterli tedbirlerin alınmadığını ileri sürüyordu.
Tartışmalar Osmanlı hâkimiyetinin bu gibi taleplerle zedeleneceği noktasında ilerliyordu. Babıâli haklıydı. Hiç kuşkusuz 19. asrın dünyasında layıkıyla diplomasinin ustası sayılan Mehmed Emin Âli Paşa ve Keçecizade Fuad Paşa antlaşma metninde devletlerin bu gibi müdahalelerinin kurumlaşarak ve senede bağlanarak yer almasını engellemeye çalıştılar, bunda büyük ölçüde de başarılı oldular. Ama istenenlerin de bir ölçüde yerine getirilmesi gerekiyordu. Bazı hükümlerde, mesela yabancıların serbestçe arazi alması hatta vakıf sisteminin değiştirilmesi gibi müdahaleler kısmen gerçekleşti. 1860’ların sonunda imparatorluğun her yerinde arazi alan yabancıların yanı başında vakıfların satışı esası da kabul edildi fakat ilginç olan bu son hüküm çok geniş ölçüde tatbik edilmemiştir. Bazen inançlar kanunların önünde yürür.
BU yıl Sultan II. Abdülhamid’in 100. ölüm yıl dönümü. Yakın zamanlarda Sultan Abdülhamid’in ölüm yıl dönümlerinde bazı kuruluşlar sempozyum veya panel tertiplerdi. Bunlardan İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü kayda değer bir giriş başlatmıştı. Sempozyumdan evvel Sultan II. Mahmud Türbesi’ni ziyaret etmek istediklerinde padişahın yanında defnedilen torunu II. Abdülhamid Han nedeniyle türbenin kapalı olduğu bildirilmişti. Enstitü Müdürü Profesör Mübahat Kütükoğlu’nun itirazı nedeniyle Bakan Namık Kemal Zeybek türbeyi açtırdı. Oysa Divanyolu’ndaki Sultan II. Mahmud Türbesi, etrafındaki kabirlerle sadece hanedana değil imparatorluğun son zamanındaki seçkin Türklerin oluşturduğu bir tür seçkinler mezarlığı haline dönüşmüştü.
ANNESİNİN ADI TİRİMÜJGAN
Sultan II. Abdülhamid 21 Eylül 1842’de doğdu. Sultan Abdülmecid’in ve Tirimüjgan Kadınefendi’nin oğludur. Baba da anne de müstesna güzellikte insanlardı ama ikisi de veremliydi. Annesi Tirimüjgan, oğlunun gelecekteki padişahlığına yetişemeden veremli olarak dünyadan ayrıldı. 11 yaşındaki şehzade Abdülhamid Efendi ve kız kardeşi Cemile Sultan çok geçmeden babalarını da kaybedeceklerdi. Onları Abdülmecid Han’ın anneliğe tayin ettiği Perestû Kadınefendi yetiştirdi. Şehzade Abdülhamid sağlığına dikkat eden, içine kapanık, hatta sarayda âdet olmayan yüzme, jimnastik gibi sporları yapan bir gençti. Arapça ve Farsça’yı bilen şehzade, zamanın iyi hocalarından olan Ethem ve Kemal Paşalarla Mösyö Gardet’ten Fransızca, Guatelli ve Lombardi’den musiki öğrendi. Garp musikisini alaturka musikiden daha çok sevdiği açıktır ama alaturka musikiye ve musikişinaslığa karşı da bir saygısızlık göstermedi.
ŞEHZADEYKEN MISIR VE AVRUPA’YI GEZDİ
Babasından sonra tahta çıkan amcası Abdülaziz ki bizim tarihçilerin çizdiği portrenin dışında oldukça meziyetleri olan musiki ve resmi iyi bilen bir padişahtı, bu akıllı şehzadeyi sever ve yakınlık gösterirdi. Gene amcanın validesi Pertevniyal Valide Sultan da Abdülhamid Efendi’ye yakınlık gösterdi. Saltanatı sırasında İstanbul’un dışına çıktığı pek vaki değil ama Sultan Abdülaziz zamanında Mısır ve Avrupa’yı heyete dâhil olarak gezdi. Bugün milli saraylara dâhil olan aslında kendisinin yaptırdığı Maslak Çiftliği’nde iş adamı olarak ziraat ve madencilikle uğraştı. Şehzade pek görülmeyen biçimde kendi servetini yapmıştı.
MÜTEVAZI HAYATI SEVERDİ
Devrin hükümdarları arasında görüldüğü üzere tıpkı Franz Joseph hatta inanması zor III. Alexander gibi sade giyim ve mütevazı hayatı severdi. Birinci sınıf değil sınıf üstü bir marangozdu. Sağda solda müzelerde teşhir edilenler onun bu zanaat dalındaki sanatçılığa ulaşan yeteneğini gösteremez. İstanbul Müftülüğü’nün Şer’iyye Sicili arşiv dolaplarını muhakkak görmek lazım. Abdülhamid beklenmeyen olaylarla saltanata çıktı. Önce Abdülaziz Han ha’l edildi ve ardından şüpheli intiharı söz konusu oldu. Erken tahta çıkan, zekâ ve yetenekleri itibariyle bütün Avrupa hanedanlarının bile hayran olduğu Sultan V. Murad çok çabuk ruhi bir hastalığa düçar oldu ve üç ay sonra o da ha’l edildi.
KADIKÖY’de Ayrılık Çeşmesi Sokağı, Taşköprü Caddesi ve Hasan Paşa Sokağı arasında kalan üçgen; Ayrılık Çeşmesi Mezarlığı ve Namazgâhı’dır. Anadolu’ya sefere çıkan kervanlar son soluğu burada alırlar; hatta rivayete göre yola çıkanların son çayı, içtikleri kahve, son kafayı çektikleri yer de bu civardaymış.
YAĞMALAMIŞLAR
Her şeye rağmen geçmiş yılları hatırlayanlar buradaki taşların nefasetini, kadın mezarlıklarının ve gömülen birtakım ehli tarik veya memurun şahidelerini hatırlarlar. Bugün dahi kalıntılar görülüyor ama tam yağmadan geçmiş. Yakın zamanlara kadar mezarları zamanın ihmali yok ederdi. Baş taşları çöken toprakla yana yatar veya devrilir ama doğrusu kimsenin taş yağmaladığı söylenemezdi. Aşağı yukarı 50 yıldır bu taşlar antika meraklılarına, evvelen yabancılara, bilahare bu işi zevk edinen yerli görgüsüzlere devrediliyor. Camilerin restoratörlerine dikkat ediniz. Mezar taşlarını sözde numaralarken kırıp koyuyorlar, kolay taşınsın diye. Sonra da eksikliği fark edilmesin diye manga düzeniyle estetikten yoksun bir şekilde arka arkaya diziliyorlar.
SÖZDE KORUNACAK
Bu şimdi gözümüzün önündeki Ayrılık Çeşmesi Mezarlığı’nda bu nizama bile dikkat edilmediği açık. Birtakım adamlar istedikleri taşları götürmüş, birtakımı kırılmış. Hatta fotoğrafta da göreceğiniz gibi şahidenin birinin yazıları yarı yarıya okunamıyor, ters çevrilerek yere sabitlenmiş. Güya korumak için lavabo altlığı ile kapatmışlar. Genelde yeni kabirlerin konuşlandığı mezarlıklar gibi değil, aksi takdirde birtakım blok mermerler de olurdu. İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne ait olan ve Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun 13 Ekim 1968 tarih 42/31 sayılı kararıyla sözde korunacak bu tarihi beldenin hali perişan.
TOPLUMUN GÖSTERGESİ
SURİYE sorunu çıktığı vakit yoğunlaşmamız gereken başlıca nokta Hatay sınırındaki Halep Türkmenleri dediğimiz büyük gruptu. Adlarını bile doğru dürüst telaffuz etmediğimiz, garip coğrafi mahal ve köy adlarıyla isimlendirdiğimiz bu grup maalesef ilgimizin dışında kaldı. Hatta o zamanki Dışişleri’nde hâkim bir grubun ve onların çevresinden “Türkmenlerin Şii olduğu, dolayısıyla Esad’ın Nusayri hükümetine yakın oldukları” gibi hafif suçlama ve saçmalama sesleri de duyulduydu. Suriye kıyıları, Hatay’ın güneyi ve Lazkiye arasındaki bölgenin Nusayrileriyle, Şii mezhebin yakınlığını tartışanların bilgisizliği bir yana dış politikada bu gibi yanlışları ortak hale getirmenin vahameti çok açıktı.
MASA BAŞI TASARIM
Şu anda durum ortada: Suriye Türkmenleri Rusya’nın nüfuz bölgesinin bitişiğinde. Özgür Suriye Ordusu ve Türk Silahlı Kuvvetleri’nin kontrolündeki bölge YPG’lilerden temizlenmiş. En azından etkileri azaltılmış durumda. Sınırın içerisindeki El-Bab son operasyonlarda ele geçirildi. Afrin ve Menbiç bir arada kontrol altında tutulursa YPG’nin etkisi azalacak. ABD ise temelde DEAŞ korkusuna rağmen tezini çok abarttığı için ters bir konuma düşüyor. Dış politikada bazen doğru sandığınız notayı seçmek virtüöz olmanıza yetmez. Abartıya veya hafife kaçarsanız yanlışı bulursunuz. Türkiye’nin ve hatta Suriye’nin çekindiği bir unsurun, yani YPG’nin temsil ettiği kuvvetin bölgenin içinde, buranın tarihi coğrafyasında yeri yok. Bunu isteyenler sadece Amerika ve belki bölgenin çok renkli olmasından hoşlanacak İsrail. İsrail’in talebinde kendince bir mantık var, Amerika’nın mantığı ise sadece masa başı tasarımına dayanıyor.
‘SURİYE’Mİ VARDI?
Çok yakın zamana kadar Ortadoğu aslında öyle tekrarlandığının aksine çok karışık bir kıta değildi. Osmanlı Suriyesi’nin adı Suriye değildi. Çünkü tarihte Suriye diye bir coğrafi bir birlik ve kimlik yoktur. Aynı şey Irak için de geçerlidir. Irak ve Suriye, Sir Mark Sykes’in temsil ettiği Britanya ve Georges-Picot Fransası’nın çizdiği çıkar bölgeleriydi (Sykes-Picot Anlaşması). Çölün üstünde cetvelle hat çizmek suni bir dünya yaratmaya çalışmaktır. Suni bir siyasal birlik kolonyalizmin çıktığı hiçbir yerde kolay yaratılmadı. Hindistan alt kıtasında milyonlarca insan birbirini karşılıklı olarak kesti, Pakistan ve Hindistan ortaya çıktı, derken Batı Pakistan ve Doğu Pakistan da birbiriyle çatışarak ayrıldı. Dünyanın en büyük demokrasisi denen Hindistan’da ise sistem yürüyor ama huzur o kadar kolay sağlanmıyor. Afrika’daki çizimler gerçeğe uymuyor, Ortadoğu’daki Gertrude Bell çizgilerinin de yaşaması mümkün değil. En büyük sorun PKK-YPG’nin Akdeniz’e doğru yayılma isteği. Böyle bir yayılma gelecekteki Ortadoğu’yu daha da çok karıştıracak.
Mazideki Suriye Halep ve Şam eyaletlerinden oluşuyordu. Tarihi büyük Suriye veya Bilad-ı Şam denen bölge Lübnan’ı da içeriyordu. Osmanlı döneminde Lübnan, bugünkü Lübnan’ın dağlık kesimi olan temelde Dürziler ve Marunilerin birlikte yaşadığı Cebel-i Lübnan ve her çeşit Hıristiyan ve Müslüman’ın bulunduğu Beyrut vilayetiydi. Beyrut vilayeti, bugünkü İsrail’in Hayfa’sını da içerirdi. Siyonist göç başlamıştı ama henüz hiçbir siyasi sağlamlaşma başarısı yoktu. 1918’ten ve bilhassa Hitler’in Avrupa’da yarattığı dehşetten sonra Yahudiler buraya sığınmaya başlayınca dengeler değişti. Ortadoğu bu sarsıntının tesirinden kurtulmak için başka bir şoku arıyor.