|YENİ CAMİ,TEZE CAMİ, HACI YUSUF TAŞ CAMİİ (2)|
Son elli yıldır eski ve yeşil kentlerin dramını, onlardan biri olan Malatya’da yaşıyor. Hem de iliklerine kadar, tarıma elverişli yeşil alanlar çok katlı mimari rant uğruna tarihin en acımasız tahribatına, ağaçların gözyaşlarıyla tanıklık ediyor. Tarihteki yeşil Malatya yok artık dense yeridir.
Caminin suyu etrafı bağlık ve bahçeli olduğundan cünüt harıklarından ve kaynak sular toplanarak caminin kapısının önündeki duvarından boydan boya bulunan taş oluktan aralıklı kırka yakın demir borulardan devamlı su akmaktaymış. Suları binlerce kişinin abdest tazelediği tarihsel bir kaynak olmuştu.Şimdi çeşmelerinden akan su şehir şebekesinden akmaktadır.Caminin avlusunda bulunan taş havuzun başka bir yerden sökülüp getirildiği söyleniyor.
Musalla taşı caminin sol tarafında, cenaze namazı yakın zamana kadar bu camide kılınmaktaydı. Cenaze işleri ve cenaze namazları artık Yeşiltepe mahallesinde bulunan Şehir Mezarlığı yapılmaktadır..
Eskiden buzdolabı yokken,şişe suyu henüz piyasaya çıkmamışken,caminin giriş kapısının önünü dönünce sol köşesindeki oluktan buz gibi gürül gürül su akarmış.Oluğun üstünde zincirle bağlı tasla insanlar su içer,serinler. Yine cami duvarında siyah perde gerip sulu fotoğraf çeken,fotoğrafçılar ve caminin ön tarafında faytoncular sıra sıra dizilir müşteri beklermiş. 1950’lili yıllarda çarşıda demirci Maniyel, marangoz Serkiz, yemenici Karabet,küpçü Meryem , Gazla çalışan traktör satan Hosrav. Türk, Kürt, Ermeni, Süryani birlikte komşuluk ve ticaret yaparlarmış.Yıllar içinde Ermenilerin çoğu İstanbul ve yurt dışına gitmişler.
Malatya eski şehir merkezinin orta noktası olarak da kabul edilen Teze Cami şehre gelenlerin uğrak noktalarından biri olma özelliğine hala sahip. Cami gece iç mekân ve kubbe aydınlatılması ile her mevsim ayrı bir görsel şov vermektedir. Ziyaretçilerin, fotoğraf çektiği mekânların başında gelmektedir.
Caminin doğu kısmında iki kestane ağacı, batı kapısının önünde yaşlı üç çınar ağacı belki de cami ile aynı yaşta. Camiye arkadaşlık ediyorlar. Çınar ağaçlarının tescilli olup olmadığını bilmiyorum. Bu yaşlı çınarlar yıllardır şehirde olayları izleyen sessizce bir tanık durumundadır. Dev bir şemsiyeyi andıran tepesiyle sıcak yaz günlerinde güneşe siper olurken gölgesi en serin köşedir ulu çınarın. Yazın Cuma namazında cami içine sığmayan yollara taşan cemaate gölgelik yapmaktadır. Bu ağaçların gölgesinde yıllardan beri yapılan sohbetler ve sosyal aktiviteler, cami avlusunun vazgeçilemeyen geleneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Gölgesinde çaylar, soğuk sular içilir. Yaprakların rüzgârla oynaşması, kuşların konması. Şadırvanın etrafında kumruların hu hu sesleri, Cuma hutbesini, iç ezanını ve kâmetini kulak tırmalamayan hoparlörlerle ortalığı velveleye vermeden imam ve müezzinin ezan sesini dinleyen insanları mistik bir âleme götürür.
Camilerin altlarına dükkânlar yaptıkça, avluları ufaldıkça, betonlaştıkça ne insanlar nede kuşlar uğruyor. Huzur evleri çoğalıyor. Camiyi cami yapan, ruhaniyetini andıran, kendisine çeken şeylerden en mühimi ağaçlar, güller ve gülüşen çocuk sesleri yoksa gelecek nesiller adına korkun. Her restorasyon yapılmasında tamamen betonlardan oluşan ve çimen dahil bir yeşilliğin kalmadığı taşlardan oluşan bir avlunun insan ruhuna söyleyeceği ne var?
Caminin bahçe duvarına bitişik kaldırımın üzerinde iki derme çatma dükkân caminin genel görüntüsünü kirletmekte ve yaya yolunu engellemekte. Eskiden teze caminin arkasında Gençlik parkı bir vaha gibiymiş.Yüksek ağaçların altında halkın buluşma yeri , ,cami tarafında küçük küçük tuhafiye dükkanları varmış.2004 yılında Belediya başkanı Cemal Akın zamanında bu park yıkılarak meydan haline getirilmiş .Park yıkıldıktan sonra adı bir süre ‘soykan Parkı )ile anılmış. 2007 yılında da Malatya Belediyesi il genel meclisi kararı ile Yeni cami meydanı olarak anılmaya başlanmış.
Ancak şimdi de camini görüntüsünü kapatacak şekilde kalıcı ekmek büfesi,çeşitli zamanlarda da geçici olarak ta olsa, siyasi parti, cemaat ve vakıfların kermeslerinin yapılması için çadırlarının kurulması. Göze hoş gelmemektedir. Meydan da yürüme alanlarında büyük saksılar içinde minyatür ağaçların etrafında oturma yerlerinin olması, meydandan geçen insanlar özellikle kadınlar rahatsız olmakta, Yürüme alanını engellemekte…
Yürüme alanın altında beton bahçe içinde bantlarda cami cemaati, emekliler, birbirlerini bekleyenler ve alış veriş yapıp yorulanların havuzun etrafında minyatür ağaçların ve gül çardaklarının altında yazın zemin taş olduğundan hamamın göbek taşı gibi ısınan parkta terleyerek soluklanıyorlar !!!
Teze Camii’nin çevresinde bulunan kuyumcu, sebze- meyve hali, kasap- balıkçı pazarı, mısır çarşısı, ayakkabıcı, sobacı, demirci, bakırcı, tavacı, peynirci, kadayıfçı- tatlıcı, zahireci , şire pazarı, tuhafiyecilerden oluşan esnaf çarşıları arı kovanı gibi kaynıyor. Malatya’nın kalbi burada atıyor. Malatya kâğıt üzerinde Büyükşehir olsa da. Malatya’da çarşı kültürü hala devam ediyor. Halk Battalgazi, Yeşilyurt’ta ilçesine alışamadı. Toplumsal hafıza karıştı desem yeridir.
Teze cami yıkılmadım ayaktayım dese de restorasyon için bir süre bekleyecek.Seyyar satıcılar, teşbihçiler, esansçılar, bazen bitkisel ilaç satıcılar, boyacılar, simitçiler, işportacılar, cami çevresini ve avlusunu dolduranlar, cami cemaati, Teze caminin tez zamanda onarılarak yapılmasını .Yeni camiden ezanlar okunmasını, ibadetlerini burada yapacakları günleri dört gözle beklemektedirler.. .