RAGIP EFENDİ'NİN 1913-1922 YILLARI SİBİRYA ve TÜRKİSTAN
HATIRALARI
Bu makale, Türk Dünyası Tarih Dergisi, Kasım 2003, S.203, s.41-44 arasında yayımlanmıştır.
Sadi BAYRAM
Kayserili Ragıp Efendi, 1889'da başlayan hayatı 29 Ekim 1950'de sona ermiş, medrese hayatından sonra Seferberlik ilânı sebebiyle tegmen olarak orduya katılmışi Sarıkamış hârekâtı esnansında kışın en şiddetli zamanında Ruslar'a esir düşmüş, Sibirya'ya esir kamplarına gönderilmiş, oradan Türkistan'a geçerek Cemal Paşa maiyetine girmiş, Afgan Kralından üstün hizmet nişanı almış ve 1922 yılının son ayında İstanbul'a dönmüş, İstiklâl Madalyası almış, ilim tahsili yaparken subayolarak orduya katılmış, gazilik ünvanına sahip adsız kahramanlarınızdan biridir.
Kayserili Ragıp Güven Efendi, hatıralarını Osmanlıca olarak kaleme almış, Kebikeç yayınları arasında 1996 yılında kısaltılarak bin adet yayımlanmıştı. Oğlu Ahmet Emin Güven tarafından eski harflerden günümüz türkçesine aktarılarak, bazı yerlerine de açıklamalar ilave etmek, belge ve fotograflarla da genişletmek, ilk baskıdaki hataları düzeltmek suretiyle ' Yaşam Öyküm- Kayserili Başkâtipzâde Teğmen Ragıp Bey'in Eğitim, Savaş, Tutsaklık-Kurtuluş Anıları ' adıyla Anakara'da Mayıs 2003 tarihinde bin adet basılmıştır.
Eserde; Osmalı İmparatorluğunun son döneminde eğitim, kültür, etik, siyaset, Alman hayranlığı, İttihat Terakki, medreselerim dejenere oluşu ve sebebleri, Kafkas savaşları, Erzurum'un düşüşü, Ermenilerin Ruslarla işbirlikleri, halkın şehirleri terk ederek göçleri, o zamanki yollar ve durak hanları, yoksulluklar, esir edilişi, Moskova üzerinden Sibirya kamplarına yolculuğu, Bolşevik ihtilâli, halkın durumu ve perişanlığı, gida ve yiyecek yokluğu, Alman, Macar esirlerin durumu ve ahlaki ve kültürel durumları, Büyük Turan Mücadelesi, Hindistan'ın İngilizlerden kurtarılması için Cemal Paşa emrine girmesi, gizli görevle Taşkent, Buhara, Herat Kabil seyahati, Afgan ordularının eğitilmesi görevi, Afgan Kralından liyâkât Nişanı alması, Enver Paşa'nın Türkistan'a gelişi, Kabil'den Türkmenistan, Aşkabat, Bakü, Gürcistan yolu ile 29 Ekim 1922'de İstanbul'a gelişi anlatılır, bunlarla ilgili belge niteliğindeki belge ve fotograflara yer verilir.
Ragıp Bey, eğitim yıllarında Arapca, Farsca ve Fransızca öğrenmiş, esaret hayatında Almanca, Macarca ve Rusca öğrenmiş, daha sonra Türkçenin Tatar, Çağatay, Türkmen ve Kırgız lehçelerinde uzmanlaşmıştı...
1895 yılında Mahalle mektebinde öğrenime başlamış, 1897'de İbtidaiye, 1901-1907'de Rüşdi ve İdadi Mektebi, Hatuniye Medresesi, Dayısı Hatuniye Medresesi Müderrislerinden Halit Efendi ve Dedesi âlim Hacı Enver Efendiden dersler almış, Dedesinin ' Büyük balık büyük gölde olur ' sözü uyarınca tahsiline devam için İstanbul'a gönderilmek üzere hazırlıklara başlanır. Dedesinden İstanbul'daki dostlarına tavsiye metubu ister Ragıp Efendi. Dedesi : ' Oğlum, sen çocuksun , aklın o kadar ermez. Eger ben sana bir tavsiye mektubu verirsem, sen ona güvenirsin. Yaratılmış olan insanlardan ne fayda ve tardım düşünülebilir ki. Ben seni şimdi Cenab-ı Rabb'ül-Alemine tavsiye ediyorum. Cenab-ı Hak, her zaman her yerde yardımcın olsun. Bundan büyük tavsiye olmaz ' der. Ragıp Efendi İstanbul'a gelir ve aile dostlarından Hacı Bekir Efendi'nin delâletiyle Temyiz Azası ve İslâm Hukuku Müderrisi B.Hamdi Efendi aracılığı ile sadece öğretim görevlilerinin ikâmetine mahsus olan Sultan Bayezıt Medresesinde tahsis edilen odaya yerleşir. Bütün gücünü derslerine verir. 1913 yılında Medreset'ül-Kuzat imtihanını kazanır, Kadı Ragıp diye anılmaya başlanır.
9 Ağustos 1914'de Padişah Mehmed Reşat Seferberlik fermanını yayınlar. Ragıp Efendi otomatik olarak Harp Okuluna alınır. İlimle, adaletle, hele hele dini eğitimle askerlik mesleği birbiri ile bağdaşmazlığını,subaylar arasında aşırı Alman hayranlığını, dine karşı tavırlarını gören Ragıp Efendinin morali bozulur. Orhaniye Kışlasında bir ceza nöbetinde şu şiiri yazar :
' Bir Anı Teessür '
Talih-i bed-baht bu kerre bizleri kahr eyledi
Eyleyip asker beni halimi teşdid eyledi.
Medrese hem mekteb-i kuzatta da daim iken
Mekteb-i re's-ül aşrı bizlere mesken eyledi.
Es'salat-ı imad'ü-d-din dahi buyrulmuş iken
Tathir-i silahı da salata tercih eyledi.
Düreri Gürer vü Gevheri tedkik eder iken
Evhen'ü-l beyt'e nigehban hem nöbetçi eyledi.
Her evkat-ı hamsede Hak'ka ibâdet farz iken
Öğle vaktin ta'lim ü ta'dad için hazf eyledi
Bir emirde sa'y-ü gayret hem ibâdet lâzımken
Bir Yezidi kâfiri devlete nazır eyledi.
Medresemde meded Allah ya ilâhi der iken
Mekteb-i zindana hadim hem esir eyledi.
Şer'i Ahmed'le Nur'ü- hamd-i karir'ü-l-ayn iken
Akıbet Avrupa kanununu rehber eyledi.
İlm-ü irfan hem kemâle ragıb-ı naçiz iken
Ragıbı mahrum edip mahv-ü perişan eyledi.
Bu şiir de bize Ragıp Efendi'nin o günkü ruh haline göstermesi açısından önemlidir.
Altı aylık temel eğitimden sonra diplomalarını alarak Mülâzım-ı Sani rütbesiyle 28 Şubat 1915'de 30 arkadaşı ile Şeyhülislam Hayri Efendi Fetvasına uygun olarak Kafkas Savaş Bölgesine gönderilir. 14 Nisan 1915'de zorlu bir yolculuktan sonra Erzurum'a ulaşır. 26 Nisan 1915'de savaş alanına girer.
30 Nisan 1915'de bir mağara kovuğu olan makamında ilk askeri raporunu Komutanına bir şiirle gönderir:
Mağaradan Bir Sadâ,
Hahiş-i ilm ü kemalle medrese-i irfana çekildim
Bir muhalif rügâr esti kuh ü beyabana çekildim
Ben nice giryan etmeyeyim ki mahvoldu ömr-i şitaban
Şimdi de bir garüı vahşette menzil-i ukbaya çekildim
'Cephede sükûnet var 'sa da elbette yok gibidir
Affet Kumandanım şimdilik ben Tur-i Sinaya çakildim
Düşman-ı dinin ordusunu mahv için her an bi-dar iken
Asker siperinde, Ragıp'sa çille-i tubaya çekildim.
3.Nolu Karakol Komutanı Ragıp
Günümüz türkçesi ile anlamı : Bilgi edinip olgunlaşma yolunu yeğleyerek bunları öüretecek medreseye çekildim. Rüzgâr ters esmeye başlayınca, dağlara, çöllere çekildim. Ben neden ağlamayayım, koşarak geçen ömür berbat oldu. Şimdide ilkel bir m ağarada sanki öbür dünya durağına çekildim. Savaş alanı durgun gibi ise de, her an çatışma çıkabilir. Bağışla Komutanım, ben şimdilik Sina Dağına vicdanımla söyeşiye- çekildim. Din düşmanlarımızın ordusunu yenip bitirmek için, her an uyanık olarak, erler siperinde, Ragıp da hayâl çilehanesine çekildi.
16 Şubat 1916da Rus Kafkas Ordusu Komutanı Genral Yudeniç Erzurum'a girmiş, cephede büyük şehitler verilmiş, açlık, soğuk, gıdasızlık Osmanlı ordusunu perişan etmiş, ayakkabı , palto, iç çamaşırı gibi giysiler az olduğundan, Osmanlı ordusunu tabiat şartları esir almış, moral bozukluğu, lojistik takviye yapılamadığı sebebiyle Rus Ordularına karşı geri çekilme başlamıştır. 5 Haziran 1916 günü Başkumdan , Erkân-ı Harbiyeüi Umum iye Reisi Enver Paşa cephede teftişte bulunmuş, askrlerle konuşmuarak moral vermeye çelişmış, Ragıp Efendi de uzaktan Enver Paşa'yı korumakla görevlendiilmiştir.
Civardaki Ermniler Ruslarala işbirliğinde olup, onlara yön göstermiş, köylüler aş, vasıtasız, hayvanları elinden alınmış olarak topraklarından başka illere göçe mecbur kalmışlar, yollarda çocuklar ve yaşlılar ölüm mahkum edilmiş, erkekleri savaşta olan kervanlar, tabiat şartlarına boyun eğmek zorunda kalmışlar, karlar kanlanmış, bir çok ocak sönmüştür.
8 Temmuz 1916'da esarety hayatı başlar, 11 Temmuz'da Rus süngüsü altında Karahalil Ağa Hanına, 15 Temmuz'da işgal altındaki Erzurum'a, 25 emmuz 1916'da Sarıkamış yakınındaki Hamamlı Beldesi'ne, 10 Eylül'e Sarıkmış, Kars'a, trenle 24 Eylül'de Bakü, 25 Eylül'de Moskov'ya ulaşır.
5 Ekim'de Moskova'dan hareketle, 7 Ekim'de İvanova, 8 Ekim 1916'da Makaryef, 23 Şubat 1917'de kızaklarla Grasnoyarsk'a hareket etmiş, 24 Şubat1917'de trenle Viyetka, Bulonzo, Permi, Yekateringburg, Omsk, Nikolayeski,Tayga,Marinsky, Bogotol, Açensky ve nihayet 6 Mart 1917'de esir kampı Grasnoyarsk.
Esaret günleri, Alman, Macar esirlerle kaynaşma, Almanca, Macarca öğrenme, tifus hastalığı, Rusca mecburi durumunu anlatabilme, Bolşevik İhtilâli, acı ve ızdırap günleri...
Bolşevikliği görünüşe göre benimsemiş İlyas ve Mehmet Beyler, diğer iki arkadaşla beraber Türk esirleri kurtarmak amacıyla çeşitli yollar ararlar. Ruslar, Bolşevikliği yaymak için özellikle Türk subaylarından yararlanmak istemeleri, ve 4 Mayıs 1920'de Türk esirlerinden bir kısmını Türkistan'a göndermek için çalışmalara başlarlar. Bir kısım Başkurt Türkleri de çocuklarinı eğitmek amacıyla bazı esirleri davet ederler. Arif Bey de bazı arkadaşları ile bu amaçla Başkurt illerine dağılır.
Bolşevikler propaganda projelerini gerçekleitirmek üzere Türk esirlerden en güvendikleri Yüzbaşı Ali Rıza Efendi'yi yetkili olarak görevlendirirler. Ragıp Efendi de bolşevikliği bensimser gözükerek esaretten kurtulmak ve Türkistan'a gitmek üzere Ramazan Bayramı'nın ilk perşembe günü Grasnoyarsk'tan Türkistan'a 17 Haziran 1920 yolculuk başlar.
Açhensky, Çernoverinsky ( Novochernorechensky), Bogotol, Makalinde, Marinsky,Tayga, Novosibirsk, Omsk, Petropavlovsky, Kurgan, Şumiha, Çeylyabinsky, Tutuluvya, yolu ile Ural Dağları etekleri, Asya ile Avrupanın ayrıldığı çizgi, Ufa, Rajevsky, Samara, Orenburg'a ulaşır. Orada İsl'am Cemiyeti ve kütüphanesini ziyaret eder, Akbulak, Kazanlinsky, Bayguşa, Perovsky, Yesi, yolu ile 20.08. 1920'de Taşkent'e ulaşır.
Cemal Paşa; Türkiye ve Mazlum Doğunun Kurtuluşu uğraşısını, Sovyetlere Karşı savaşarak yürütmek üzere Büyük Türkistan'a geçmiştir. Afganistan Ordusunu eğitmek görevini de üstlenerek, Emanullah Han'dan para yardımı görmüştür. Memlekete dönme hazırlıkları başlarken Osmanlı Bahriye Nazırı Cemal Paşa Taşkent'e gelir. Esir Türk Subayları ile bir görüşme yapmak ister. Ragıp Beye yakınlık duyarak güvendiği subaylardan biri olur ve sırdaşı olmasını ister.
Yapılan plana göre Bolşeviklere karşı, Hindli müslümanları teşkilatlandırıp, İngilizler'e karşı isyan hazırlanacaktır. Semerkand, Buhara, Herat'a yolculuk yapar ve 5 .11.1920 Cuma günü Kabil'e ulaşır. Afgan Emiri'nin huzuruna çıkar. Cemal Paşa ile görüşür. Bu arada Türkiye'den Yüzbaşı Abdurrahman Bey Kabil'e elçi olarak gelir. Görüşmelerde bulunur.
Fergana, Duşanbe, Şirabad, Üçkurgan, Gerbaba, Herat'ta ileri gelen insanlarla görüşmüş, bolşevikler de onları yakından takip ederek gözhapsine almışlar ve 18 .07. 1921'de tekrar Kabil'e ulaşmışlardır. Cemal Paşa, memlekete dönüp Mustafa Kemal ile görüşmeye karar vermiş; İttihad-ı İslâm, İngiliz emperyalizmini yıkmak, Büyük Turan v.s. gibi düşüncelerin asla gerçekleşemeyeceğini ortaya koymuştu. Cemal Paşa, Moskova üzerinden Avrupa'ya gitmek üzere yaverleriyle birlikte Kabil'den ayrılır. 26.06.1922'de Fahri Paşa Büyükelçimiz olarak göreve başlar. Cemal Paşa'nın Tiflis'de yaverleriyle birlikte Ermeniler tarafından şehit edildiği haberi gelir ( 21.07. 1922 gece oteline dönerken yaveri Teğmen Süreyya Bey, Binbaşı Nusret Bey ile birlikte Yovkodifoky sokağı köşesinde Ermeni Komitacılarından Kerekin Lalayan ve Sergo Vartanyan tarafından şehit edilir ), 15-16 gün sonra da Enver Paşa'nın Belcivan'da Ruslarla yaptığı çarpışmada şehit olduğu haberi ulaşır.
Ragıp Efendi, Kayserili Uşşakizade Memduh Bey vasıtasıyla memleketinden ve ailesinden haber almaktadır. 9 Ekim 1922'de Dil-Güşa Sarayında Türklerin başarısı şerefine bir şölen düzenlenir ve davete İran, Rus, İtalyan, Fransız Elçileri ve Türk subayları da hazır bulunur.
20 Ekim Cuma günü Emir, Iyd-gâh'da bizzat hutbe okur ve Türkleri öven bir konuşma yapar. Daha sonra da Türkiye Büyük Millet Meclisi ile yapılan andlaşmayı tek tek okuyarak halkına bilgi verir, Türk Bayragına sarılı andlaşmayı öpüp başına koyar ve türkçe olarak ' Ben şimdiye kadar Türklerin dostuydum, derdim. Şimdi ise, Türklerin bir fedaisi oldum ' diyerek sözlerini tamamlar.
Ragıp Efendi, 29 Ekim 1922 Pazar sabahı Kabil'den ayrılarak, Herat, Pervaz, Cehl-i Duhreran, Merv, Aşkabad, Gızılayrat, Gazancık, Çil yolu ile Hazer Denizi kıyılarına ulaşır. Karl Maks Vapuru ile Bakü'ye geçer. Gence, Karabağ, Şamhur, Tiflis yoluyla Gürcistana' oradan da Batum'a ulaşır. İyonya adlı bir Fransız Vapuru ile İstanbul'a doğru yola çıkarak esaret hayatı noktalanır.
30 Haziran 1942'ye kadar ülkesine hizmet eder ve 29 Ekim 1950'de hayatı noktalanır.