Hayatımızın dönüm noktalarından biri de; mutlu olabileceğimiz, sürdürülebilir, tatmin edici bir meslek tercihinde bulunmak ve buna uygun bölümlere yönelmektir. Bu yazıda, üniversite tercih sınavları yaklaşırken meslek seçimimizde etkili olan yönelimlerden bahsedeceğiz.
Meslek tercihi genel anlamda bir anda karar verilen bir durum olmanın aksine; sorgulamalı, vazgeçmeli ve kanaat getirmeli gelişimsel bir sürecin ürünüdür.
Meslek tercihine ilişkin pek çok kuram bulunmakta, bu kuramlar meslek tercihlerini farklı temellere dayandırmaktadır.
Gingzberg ve Arkadaşlarının Gelişim Kuramı: (1951)
Gingzberg, Ginsburg, Axelrad ve Herma yaptıkları araştırmalarla meslek seçimini gelişimsel bir süreç olarak değerlendirmiş, meslek tercihini büyük oranda geriye dönülemez bir süreç olarak nitelendirmiştir.
Birey, 7-11 yaş aralığında hoşlanacağı, keyfi, hayali seçimlerde bulunur. Bunu özdeşim kurarak yapar çünkü gerçekleri değerlendirebilecek gelişimsel düzeye ulaşmamıştır.
11-17 yaş aralığında kendi kapasitesini, ilgi alanlarını, değerlerini sorgular ve dış gerçekleri algılar. 17. yaşa yakın somut ve gerçekçi tercihler yapması gerektiğinin farkındadır, iş hayatı konusundaki bilgilerini artırır ve tercihlerini belirginleştirir.
17-23 yaş aralığında mesleği hakkında daha belirgin davranışlarda bulunur. Bilgi ve yaşantı edinir, iş olanaklarını araştırır, mesleğine bağlanır veya kendisine daha uygun bir alanı kesinleştirir.
Super’in Benlik(Öz) Kuramı (1953)
Super’a göre meslek seçimi bireyin kendini algılama biçimidir. Birey kendisi hakkındaki algılarını birbiriyle anlamlı bütünler haline getirerek kendine uygun bir mesleğe yönelir. Bu algı, ömür boyu devam eder. “ Ben çok yetenekliyim, çok güzel şarkı söyleyebiliyorum. Bu nedenle müzisyen olabilirim.” diye düşünen bireyin güzel sanatlar bölümünü seçmesi benlik algısıyla ilişkilendirilebilir.
Roe’nun İhtiyaç Kuramı: (1957)
Roe, kuramını anne-baba tavrı ve Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi’ne dayandırmıştır. Birey, sürekli olarak karşılanan ihtiyaçlarını ya da az düzeyde karşılanan ihtiyaçlarını güdülenme sebebi olarak görmez. Hiç karşılanmayan ihtiyaçları, bireyi doyumsuzluğunun derecesine bağlı olarak o ihtiyacı karşılamaya iter. Bilinçdışında güdüleyici etken halini alan bu ihtiyaç, meslek seçimini etkiler. Ailenin “Çocuğun üzerine aşırı düşme”, “Çocuğa soğuk davranma”, “Çocuğu kabul etme” tutumları da meslek seçiminde önemli rol oynar.
Psikanalitik Kuram: (1963)
Savunma mekanizmalarındaki “Yüceltme” mekanizmasının meslek tercihine yansımasıdır. Bu kurama göre meslek tercihi bilinçdışı gereksinimleri doyurma yolundadır. Örneğin, saldırganlık eğilimi olan bireyin bunu toplumun kabul edeceği bir şekilde yaşamak için kasaplık, boksörlük gibi bir alana yönelir.
Sosyal Öğrenme Kuramı: (1976)
Bu kurama göre meslek seçimi, bireyin sosyalleşme süreci içinde birçok etkenin karşılıklı etkileşimi ile oluşan karmaşık bir süreçtir. Bu süreci etkileyen dört önemli etken vardır. Genetik donanım (bireyin kalıtımla getirdiği özellikler, yetenekler), çevresel koşullar (eğitim olanakları, fırsatlar, ailenin sağladığı kaynaklar), öğrenme yaşantıları ve performans becerileridir.
Holland’ın Mesleki Tipoloji Kuramı: (1959)
Holland’a göre birey, tanımladığı 6 kişilik tipinden birine sahiptir ve ona uygun mesleklerden birini seçer. Mesleki doyum, bireyin kişilik tipi içinde yer alan özelliklerin bu tiplere uygun olarak tanımlanan iş çevresine uyumu ile pozitif ilişkilidir.
Holland’ın kuramı ilk şekliyle bir meslek seçimi kuramıyla ileri sürdüğü 6 tip ve bunlara bağlı 6 meslek ortamından oluşmaktaydı. Ancak daha sonra kendi yönettiği, kayda değer araştırmaların sonunda kuramını biraz değiştirmiş ve meslek seçimi ile ilgili davranışların dar kapsamını genişleterek 6 tipi, sadece meslek seçimi için değil; genel yaşam yönelimleri için örüntülendirmiştir.
Holland’ın Tipoloji Kuramında yer alan altı kişilik tipine dair özellikler şu şekilde belirtilmektedir:
Gerçekçi (Realistic) Tip:
Etraflarında bulunan fiziksel etkinliklere odaklanmayı önemserler. Çeşitli alet ve makinaları kullanmayı ve hayvanlarla ilgilenmeyi severler. Teknik becerilerinin yüksek olması nedeniyle aletlerle ilgilenme, araç kullanma ve tamir etme gibi işlere yönelirler.
- Teknisyenlik, mühendislik, beden eğitimi öğretmenliği, sporculuk, veterinerlik…
Girişimci (Enterprising) Tip:
İnsanları yönetebilecekleri ve ikna becerilerini kullanabilecekleri iş ortamlarına yönelirler. Finans ve ekonomi iş alanlarında riske girebilecekleri ve kazanç getirecek iş ortamları isterler.
- Satıcı, pazarlamacı, gazeteci, politikacı, bankacı, sigorta acentesi…
Araştırmacı (Investigative) Tip:
Matematik ve bilimsel konularla ilgili problemlerle uğraşmayı severler. Çeşitli problemler karşısında özgün çözümler üretirler. Araştırmacı tipler, analitik düşünme gerektiren mesleklere yönelirler. İnsanları yönetmek ve yönlendirmek yerine problemlere odaklanarak çözümler üretmeyi tercih ederler.
- Biyolog, genetik bilimci, matematikçi, kimyager, bilim insanı…
Sosyal (Social) Tip:
İnsanlarla iletişime geçilebilecek, iş birliği yapılabilecek ve başkalarına yardım edilebilecek iş ortamları önemlidir. Seçmek istedikleri mesleklerin insanlara bir şeyler öğretebilmek, insanları etkileyebilmek ve onlara ilişkin sorumluluk alabilmek gibi özellikleri olmasını isterler.
- Psikolojik danışman, halkla ilişkiler uzmanı, öğretmen, sosyal hizmetler uzmanı…
Sanatçı (Artistic) Tip:
İş hayatında özgürlük ararlar. Bulundukları iş ortamında, müzik, resim ve artistik faaliyetler içeren yollarla kendilerini özgürce ifade etmeyi tercih ederler.
Yazar, ressam, aktör, müzisyen, mimar, heykeltıraş…
- Geleneksel (Conventional) Tip:
Çalışma ortamında aradıkları özelliklerin arasında organizasyon ve planlama yapma önemli bir yer tutmaktadır. Hesap tutmak ve rapor düzenlemek onlar için ideal etkinliklerdir. Bu tipler çalıştıkları iş ortamında hesap makinası, fotokopi makinası ve dosyalar bulunmasını önemserler.
- Veznedar, kütüphane görevlisi, postacı, muhasebeci, asker, polis, memur, hâkim, savcı…
Bu yazıda değinmediğimiz daha pek çok mesleki yaklaşım kuramı bulunmasının yanı sıra mesleki yaklaşım kuramlarının da eleştirilen, geliştirilebilir yönleri olduğu unutulmamalıdır.
Yazıyı, henüz tercihlerini netleştirmiş biri olarak okuduysan kendine şu soruyu sormanı öneririm:
“Neden bu bölümü, bu mesleği, bu alanı tercih etmeye karar verdim? Seçimimde kararlı mıyım?”
Hala netleşmeyen tercihlerin varsa da, aklının köşesine takılıp seni tercihlerinden uzaklaştıran o etkenin içsel mi, çevresel mi olduğuna karar verip onu çözümledikten sonra karar vermeni tavsiye ederim.
Sağlıcakla… 🙂
KAYNAKÇA:
Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, Cilt 2, Sayı 6, 1995 / Mesleki Gelişim Kuramları Üzerine Bir Eleştirel Değerlendirme- Binnur YEŞİLYAPRAK, Gazi Ünv.
Pegem Akademi Yayınları 2015 / Rehberlik ve Özel Eğitim / Mesleki Danışma Kuramları
Matematiksel