Sultan Melikşah devrinde meydana gelen mühim vakalar içinde Hasan Sabbah’ın Alamut Kalesi’ni ele geçirerek Bâtınîliği yaymaya emek vermesi ve Selçukluların bunlara karşı yürüttüğü mücadeleler de yer almıştır.
Batınilik, İslâm’ın iki temel deposu olan Kur’ân ve Sünnet’in zâhirî anlamlarını bir tarafa bırakarak, söz mevzusu bu kaynakların ifadelerinde gizli saklı anlamlar aramak suretiyle İslâm dışı inanç ve fiilleri İslâm’ın bünyesine sokmaya çalışan bir fırkaydı.
Şiîler Hz. Ali soyundan altıncı İmam Ca’ışık Sadık’tan sonrasında yerine büyük oğlu İsmâil’in imâm olmasına karar vermişlerken, tam anlaşılamayan nedenlerden dolayı vazgeçilerek minik oğlu Musa’nın imâm belirleme edilmesi Şiîler içinde ayrılığa niçin oldu. Böylece İsmâil’i destekleyenlere İsmâilî denmeye başlanmış ve Yedi İmâmcılar anlamına gelen Seb’iyye Şiâsı ortaya çıkmıştır. Bu kolun mensupları İslâm dünyasında oldukca kan dökmüşler ve ihtilâlci özellikleri ile tanınmışlardır.
İsmâilîlik Bâtınîlik ile aynı ya da Bâtınîliğin içinde kabul edilmiştir. Bu düşüncede olanlar Mısır’ı ele geçirerek burada Fâtımî Devleti isminde olan bir siyasî yapılanma içine girmiştir. Selçuklular devrinde Fatımîler, bilhassa Halife Mustansır (1036–1094) döneminde, topraklarını Mısır’dan Suriye’ye kadar genişleterek Sünnî–Abbasî Devleti’nin başkenti olan Bağdâd’ta bile kısa süre de olsa hâkimiyetlerini kabul ettirmişler ve Hicâz bölgesine egemen olmuşlardır. Bâtınîler Fâtımî Devleti’nin desteğiyle çağrı ve propagandalarını daha kuvvetli bir halde gerçekleştirmeye başlamışlardır.
Aslolan adı el–Hasan b. Ali b. Muhammed olan Hasan Sabbâh’ın babası Rey’de yaşayan Ali b. Muhammed adlı bir Şiî idi. Bundan dolayı kendisi de 17 yaşına kadar İsnâaşeriye (Oniki İmâm) mezhebine bağlı olarak yaşadı. Hemen sonra Fâtımîlerin Irak Baş Dâîsi ibnu Attâş’ın yardımıyla İsmâilî eğitimi alması için Mısır’a gönderildi. Burada bulunmuş olduğu sırada Halife el– Mustansır ile de görüşen Hasan Sabbâh, halifenin kendisinden sonrasında veliaht belirleme etmiş olduğu Nizâr’ın taraftarlığını yapmış oldu. Sadece Mustansır’ın minik oğlu Ahmed el–Mustalî halife olunca İsmâilîler, Nizârî ve Musta‘lî olarak ikiye ayrıldı. Hasan Sabbâh’ın Nizâr’ı tercih etmesi sebebiyle taraftarlarına Nizârî–İsmâilî yada Nizâriye denildi.
Hasan Sabbâh gizli saklı olarak yürüttüğü Batınî faaliyeti neticesinde Sultan Melikşâh’a tâbi ve Kazvin civarlarında el–Burz dağları üstünde kurulmuş olan Alamut Kalesi’ni ele geçirerek burada 4 Eylül 1090 tarihinde Nizârî–İsmâilî Devleti’ni kurdu. O, kendisine bağlı olmayan bölgeleri tahrip ettiriyor, halkını öldürtüyor ve elverişli bölgelere yaptırdığı yeni hisarlara kendi adamlarını yerleştiriyordu.
Sultan Melikşah 1091–1092 yıllarında Vezîr Nizâmül–Mülk ile birlikte Alamut Kalesine asker sevkedip burayı kuşattıysa da başarıya ulaşmış olamadı. Bundan sonrasında Hasan Sabbâh üstüne Alamut ve Rudbâr iktâı sahibi Yoruntaş gönderildi. Yoruntaş Alamut kalesini kuşattığı sırada ansızın ölünce (1091) kuşatma da neticesiz kaldı.
Sultan Melikşâh Batınîler üstüne bu kez büyük bir ordu ile Emîr Arslantaş ve Emîr Koltaş’ı gönderdi. Emîr Arslantaş Alamut’ta Hasan Sabbâh’ı kuşatmış (Haziran–Temmuz 1092), Emîr Koltaş ise Kûhistan’da bulunan Hüseyin Kâinî’yi sıkıştırmıştı.
Batınîler bir gece baskını ile (Eylül 1092) Arslantaş’ı yenik ve geri çekilmeye zorunlu ettiler. Sultan bu kez Emîr Kızılsarığ’ı Bâtınîler’le savaşım için görevlendirdi. Sadece ilkin Vezîr Nizâmü’l– Mülk’ün Ebû Tâhir Arrânî isminde bir Bâtınî fedâisi tarafınca öldürülmesi, sonrasında da Sultan Melikşâh’ın şüpheli bir halde ölümü, Bâtınîler’e karşı yürütülen mücadelenin yarım kalmasına sebep oldu (1092).
Sultan Melikşâh aşırı Şiî–İsmâiliye mezhebine mensup bir zümre olan Karmatîler‘le de savaşım etmişti. Sultan tarafınca 1077 senesinde el–Ahsa ve Bahreyn’deki Karmatîler üstüne gönderilen Artuk Bey, adı geçen bölgeleri itaat altına aldı.
Kaynak: Selçuklular Zamanı – PROF. DR. MUHARREM KESİK