BAE, genelde çöl düzlüklerden ibaret bir araziye sahiptir. El-Ayn emirliği topraklarının bir kısmıyla Umman Denizi kıyısındaki Fuceyre emirliğinin Haceru'l-Garbi dağlarının eteklerindeki topraklar tarıma elverişlidir. Petrol gelirlerinin ülke ekonomisine katkı sağlamaya başladığı 1970’li yılların başında 15.000 hektar olan ekilebilir alan, içinde bulunduğumuz dönemde 260.000 hektara çıkarılmıştır (BAE’nin toplam alanının % 3.1’ine tekabül etmektedir.).
Ülkenin zor iklim koşullarından dolayı, tarım sektörünün GSYİH’ye katkısı %2 civarındadır. Başlıca tarım ürünleri hurma, sebze, karpuz, kümes hayvanlarının eti sütü ve yumurtasıdır. % 4’lük bir alanda hurma ağaçları ve kuraklığa dayanıklı bitki çeşitleri yetişmektedir. Ülkeye yayılmış 40 milyondan fazla hurma ağacından elde edilen mahsül bir kenara bırakılırsa, meyve olarak sadece limon ve mango üretilen BAE’de sebze yetiştiriciliği dağlık ve nispeten mevsimsel yağış alan sınırlı bölgelerde yapılmaktadır. Ancak, ülkede çiftçilikle uğraşan işgücünün fazla olmasından dolayı, sektör hem federal devletten hem de yerel yönetimlerden önemli miktarda teşvik almaktadır. Devletin tarım sektörüne olan desteğinin siyasi gerekçelerle devam etmesi beklenmektedir. Gıda fiyatlarındaki artış nedeniyle ve gıda arzını sağlayabilmek için Sudan ve Pakistan gibi ülkelerde yatırımlar yapılmaktadır.. Nüfusunun % 80’i ülkeye geçici çalışma amacıyla gelmiş yabancılardan oluşan BAE’nde toprakların önemli bölümünün tarıma elverişli olmaması nedeniyle yerel üretim imkanları sınırlıdır. Gıda ihtiyacınınn % 90’ı ithalatla karşılanmaktadır.
Ülke topraklarının % 87’sine sahip olan Abu Dhabi Emirliği, ülke genelindeki toplam 6.313 seranın ve 22,797 adet tarım çiftliğinin büyük bölümünü elinde bulundurmaktadır. Çevre ve Su Bakanlığı (MEW) tarım, orman ve balıkçılık politikalarını tespit etmekte, sulu tarımı yaygınlaştırmak amacıyla ülkenin sınırlı su kaynaklarının artırılması ve yönetimine yönelik çalışmalar yürütmektedir.
Tarım arazilerinin büyük kısmı halka ait olup devlet az sayıda çiftlikte deneme üretimi yapmaktadır. Yabancı firmalar azınlık hissesi temelinde yerli firmalar ile ortaklık oluşturmak suretiyle tarım sektöründe faaliyet gösterebilriler. Abu Dhabi hükümeti tarım sektörünü geliştirmek üzere yerel halka arazi dağıtmakta, üretim için gerekli olan gübre, tohum ve su gibi ihtiyaçları tedarik etmektedir. Hükümet mahsulün bir kısmını destekleme alım fiyatı üzerinden satın alarak nihai tüketiciye, belediyeye ait perakende satış birimlerinde, tarla fiyatı baz alınarak bu ürünleri sunmaktadır.
Al Ain şehrinde 1987’den beri faaliyet gösteren sebze ürünlerini paketleme ve işleme fabrikası yerel tarım ürünlerinin bir bölümünün değerlendirilmesine hizmet etmektedir. Fabrikanın 500 tonluk dondurulmuş ürünler ve 60.000 tonluk domates salçası işleme kapasitesi bulunmaktadır.
Abu Dhabi merkezli Foodco tesislerinde un üretim-işleme tesislerinin kapasitesi günlük 200 tondan 800 tona yükseltilmiştir. Sözkonusu fabrikada 50 farklı çeşitte hayvan yemi üretimi (kümes, deniz ve diğer besi hayvanlarına yönelik) yapılmaktadır. Foodco’nun ayrıca pirinç, tuz, şeker ve yemeklik yağ gibi bazı temel ürünlerin tedariğine yönelik portföyü bulunmakta; Orta Doğu ve Körfez bölgesinde bir çok ülkeye dondurulmuş beyaz et, kırmızı et ve sebze tedariği yapmaktadır.
Dubai Yatırım Şirketi tarafından 1995’de kurulan Sofralık Yağ Üretim tesisi İsviçreli CAM Group ile ortaklık biçiminde Jebel Ali serbest Bölgesinde yıllık 1.500 ton kapasite ile faaliyet göstermektedir.
Hayvancılık, İthalat ve İhracat
Hayvancılıkta keçi, koyun, deve, inek ve at yetiştiriciliği ön plana çıkmakla beraber kümes hayvancılığı ve yumurta üretimi için kurulan çiftliklerin tüketim ihtiyacına cevap vermekten uzaktır. Tarım alanında tüketici ihtiyaçları dikkate alındığında, taze süt talebinin % 83’ü, yumurta talebinin %38’i, et talebinin % 28’i ve beyaz et ihtiyacının ise sadece % 18’i yerli üretimle karşılanabilmektedir.
Körfez Ülkelerinde petrol rezervlerinin keşfedilmesini takiben, büyük ölçüde göçmen işçi hareketinden kaynaklanan bir nüfus artışı meydana gelmiş, buna paralel olarak gıda maddelerinin ithalatı da artmıştır. Gıda ihtiyacının % 90’ı ithalatla karşılanmaktadır. Her ne kadar ülke toprakları tarıma elverişli değilse de hayvancılık yapılması için bir engel bulunmamaktadır.
Kümes hayvancılığı doğal olarak yapılamamasına karşın kurulan çiftliklerle üretim düzenli olarak artmaktadır. Son yıllarda üretim artmasına karşın, ülkedeki üretim yerel talebin ancak % 20’sini karşılamaktadır. Ülkede yumurtadan çok tavuk eti üretimine ağırlık verilmektedir.
BAE’de altı büyük ve dört adet küçük tavuk çiftliği ve ülkenin her bölgesinde çok sayıda küçük çiftlikler bulunmaktadır. Çiftlikler tavuk eti yanında yumurta ve canlı tavuk satışı da yapmaktadır. Ülkede kümes hayvanı çiftliklerinin artması çoğunlukla kıyma, köfte, köri gibi dondurulmuş ürünler veren yerel et işleme endüstrisinin ve hayvan yemi üreten firmaların gelişmesini sağlamıştır.
İthal ve yerel üretim ürünleri arasında büyük fiyat farkı bulunmaktadır. İthal ürünlerin perakende satış fiyatı yerel ürünlerin 2/3ü kadardır. Dondurulmuş tavuk fiyatı da taze tavuğun 2/3ü kadardır. Uluslararası piyasa fiyatlarının değişken olması, ürünlerin çabuk bozulabilmesi nedeniyle ithalatçılar haftalık veya aylık olarak sınırlı miktarda ürün ithal etmeyi tercih etmektedir.
BAE yerel halkının beyaz ete talebi beyaz etteki az kolesterol nedeniyle yüksektir. Tüketiciler daha çok dondurulmuş veya taze tavuk eti satın almayı tercih etmektedir. Ülkede üretilen tavuğun elle ve İslami kurallara uygun olarak kesim yapıldığı yönündeki düşünce, ürünlerin yerel halk tarafından yüksek fiyata rağmen daha fazla tercih edilmesine yol açmaktadır. Tavuk budunun toptan fiyatı düşük olduğundan ailelerden çok, hastane, restoran, ordu gibi kurumlar tarafından tercih edilmektedir. Kemiksiz tavuk ise (göğüs eti gibi) daha çok Arap/Lübnan restoran ve kafetaryaları tarafından satın alınmaktadır. Ülkeye gelen turist ve ziyaretçilerin fazla olması ile restoran ve otellerin fazlalığı da önemli bir etkendir.
Dünyadaki en büyük et ve et ürünleri ithalatçısı olan Körfez Bölgesi’nde talebin büyük kısmı tavuk eti ve ürünlerinedir. Kişi başına ortalama 50 kg yıllık beyaz et tüketimi ile BAE ilk sırada gelir. Kuş gribi nedeniyle hızlı bir düşüş gözlense de hastalığın etkilerinin azalmasıyla talepte tekrar canlanma başlamıştır.
İthalat donmuş, taze veya soğutulmuş olarak yapılmaktadır. İthalat yapılan en önemli ülkeler Brezilya, Suudi Arabistan, ABD, Fransa ve Danimarka olup, özellikle tavuk budu ithalatında ucuz fiyatıyla ABD öne çıkmakta, ürünlerini restoran, kafe ve hazır yemek şirketlerine satmaktadır. Danimarka ve Brezilya ürünleri özellikle yabancılar tarafından az su içerdiği için tercih edilmektedir. Fransız menşeli tavuk etleri çok fazla su içerdiği gerekçesiyle ülke pazarındaki popülerliğini kaybetmiştir.
İthal ürünlerin % 15’i Körfez Ülkelerine, İran’a, Kuzey Afrika’ya ve Asya ülkelerine re-export edilmektedir. Ülke içi talep yüksek olduğundan ihracat miktarı çok düşüktür. İhraç edilen ürünlerin çoğu kıyma, köfte gibi işlenmiş ürünlerdir. Tavuk eti ihracatı konusunda, miktar veya fiyat açısından herhangi bir kısıtlama bulunmamaktadır. Hemen her türlü canlı hayvan ithalinde gümrük vergisi muafiyeti uygulanmakta, işlenmiş ürünlerde ise % 5 GV alınmaktadır.
Balıkçılık ve inci avcılığı, BAE gıda sektörünün geleneksel olarak önemli bir kısmını oluşturmaktadır.
Perakende Sektörü
BAE perakende sektörü hacmi 3,5-4 milyar ABD Dolar ve senelik gelişim oranı ise % 10 civarındadır. Her geçen yıl piyasaya yeni katılan gelişmiş mağaza zincirleri ile rekabet artmaktadır.
BAE nüfusunun % 75’ini barındıran Abu Dhabi, Dubai ve Sharjah’da yaşayan tüketiciler büyük ölçekli perakende zincirlerinden alış veriş etme eğilimindedir. Diğer emirliklerde yaşayan tüketiciler ise daha ziyade mini marketler ve bakkal türü küçük perakende birimlerini tercih etmektedirler. Hipermarket, mağaza zincirleri ve süpermarketlerin BAE gıda piyasasındaki payı % 50 gibi önemli bir seviyede bulunmaktadır.
BAE’ye özgü bir gelişme ise genelde emirlik yönetiminin bir iştirakı olarak ortaya çıkmış Kooperatif mağazalarıdır. Yerli sermaye gruplarının katılmasıyla gelişmişlerdir. Kooperatif türü mağaza zincirleri, faaliyetlerinin ilk dönemlerinde daha ziyade düşük gelir grubuna ait tüketicilere hitap ederken, daha sonra cazip yerleşkelerde büyük ölçekli mekanlarda, ürün çeşitliliğini artırarak ve cazip fiyat sunarak ülke perakende piyasasındaki paylarını % 30’a çıkarmışlardır.
Kooperatif türü büyük perakendeciler dışında genelde zincir mağazalar gıda ürünleri için kendi ithalatlarını doğrudan yapmakta veya yerel ithalatçı firmalar aracılığı ile ürünleri tedarik etmektedirler. Perakendeciler zaman zaman tek bir marka için bir konteynıra tekabül etmeyecek daha ufak miktarlı siparişler verebildikleri gibi, ürünlerin depolanması ve lojistiği için ithalatçı, toptancı ve distribütör firmadan destek talep etmektedirler.
Başta Hintli, Pakistanlı, Bangladeşli, Filipinli ve İranlı olmak üzere nüfusunun % 80’i göçmenlerden oluşan BAE’de farklı tüketim kalıpları ve tercihlere hitap edecek biçimde çok çeşitli gıda ürünlerini market raflarında bulmak mümkündür. Gıda ürünlerinin vergiden muaf veya düşük gümrük vergisine tabi olması yanında KDV benzeri vergi uygulamalarının bulunmaması ürün fiyatlarının diğer ülkeler ile mukayeseli olarak düşük seviyede kalmasını sağlamaktadır.
Ülkenin coğrafi konumu ve kolay ulaşım olanakları itibariyle pek çok pazar ile yoğun ticaret içinde bulunması yanında, gıda sektöründe ihtiyaçların % 90’ının ithalat yoluyla karşılanması nedeniyle, pazarda tedarikçi firmalar açısından çok yoğun bir rekabet yaşanmaktadır. Tüketim ömrü nedeniyle hızlı bozulabilir ürünler Körfez veya Ortadoğu bölgesinden temin edilirken, uzak mesafelerde bulunan ülke firmaları uçak kargosunu da kullanarak pazarlama yapmaktadır.
Bazı ürün grupları için pazardaki tedarikçi ülkeleri gösteren verileri içeren tablo aşağıda yer almaktadır.
ÜRÜN ADI
EN BÜYÜK TEDARİKÇİ ÜLKELER
KÜMES HAYVANLARI
Net ithalat: 350.000 MT
1.BREZİLYA % 70
2.SUUDİ ARABİSTAN % 10
3.ABD % 8
4.FRANSA %6
SÜT TOZU
Net İthalat: 70.000 MT
1.HOLLANDA % 30
2.YENİ ZELLANDA % 22
3.DANİMARKA % 8
4.HİNDİSTAN % 10
KIRMIZI ET
Net ithalat: 130.000 MT
1.HİNDİSTAN % 70
2.AVUSTRALYA % 10
3.YENİ ZELLANDA % 5
PİRİNÇ
Net ithalat: 650.000 MT
1.PAKİSTAN % 40
2.TAYLAND % 35
3.HİNDİSTAN % 15
ÇİKOLATA VE KAKAO ÜRÜNLERİ
Net ithalat: 18.850 MT
1.TÜRKİYE % 13 (düşük fiyat grubu için)
2.İNGİLTERE % 12.7
3. FRANSA % 12.2
ŞEKERLEME ÜRÜNLERİ
Net ithalat: 20.000 MT
1.ÇHC % 10 (düşük fiyat grubu için)
2.TÜRKİYE % 10
3.ENDONEZYA % 9.6
TAZE MEYVE
Net ithalat: 650.000 MT
1.PAKİSTAN % 23
2.HİNDİSTAN % 22
3. İRAN % 12
Re-Eksport Ticareti
Dubai, dünyanın üçüncü büyük re-export merkezi konumunda olup Körfez Ülkelerinin yanı sıra Hindistan, İran, Irak, Pakistan, Doğu-Kuzey Afrika ve Uzakdoğu ülkelerine açılan bir kapıdır ve yaklaşık 2 milyar nüfusa hitap etmektedir. Her yıl 70 civarında fuar düzenlenmekte olup dünyanın sayılı, bölgenin ise en önemli ve büyük fuarları durumundaki bu fuarlara, başta yukarıda sayılan bölge ülkeleri olmak üzere tüm dünyadan binlerce işadamı katılmakta ve fuar süresince büyük hacimli iş bağlantıları yapılmaktadır.
Petrol, petrokimya ürünleri ve gaz ihracatı dışındaki ülke ihracatının önemli bir bölümü serbest bölgelerden yapılmaktadır. Lojistik, idari ve mali avantajlar sunan serbest bölgelerde faaliyet gösteren firmalar lisans, acenta tayini ve yerli ortak gibi zorunluluklardan muaf olduklarından özellikle yabancı firmalarca tercih edilmektedir.
İthalat Düzenlemeleri
Ülkede genel olarak uygulanan gümrük vergisi % 5'tir. Bu oran alkollü içkiler için % 50 ve tütün ürünleri için % 100’dür. Bununla beraber işlenmiş gıda ile ilaç ürünlerini kapsayan bir takım mal grupları için (Dubai Gümrük İdaresine ait http://www.dxbcustoms.gov.ae/Content/Rules+and+Regulations internet adresinden muaf ürünler listesine ulaşılabilir) gümrük vergisi alınmamaktadır. (Hemen her türlü canlı hayvan ithalinde gümrük vergisi muafiyeti uygulanmakta, işlenmiş ürünlerde ise % 5 GV alınmaktadır.) Ayrıca Körfez İşbirliği Konseyi (GCC) üyesi ülkelerden yapılan ithalattan (en az % 40'ının GCC üyesi ülkede üretilmesi şartı ile) gümrük vergisi alınmamaktadır.
Gıda mallarında standartlar mahalli talepler doğrultusunda Tarım ve Sağlık Bakanlıkları ile Belediyeler Genel Sekreterliği'nin oluşturduğu Komite tarafından belirlenmektedir. Gıda mallarının markalanma ve etiketlenmesinde Körfez Standardı (GS 9/1995) uygulanmaktadır.
BAE'nde tüm ithalatçıların lisans almaları zorunludur. İthalatçı ancak lisansında belirtilen malları ithal etmeye yetkilidir. BAE piyasasında dağıtım faaliyeti, ithalat yapılıp perakendecilere toptan mal vermek şeklinde olduğu gibi, doğrudan ithal ettiği malları perakende satmak şeklinde de olmaktadır.
Ülke piyasasında faaliyet gösteren firmaların büyük çoğunluğu yabancı ortaklı firmalardır. Yasal zorunluluk nedeni ile firmanın % 51’inin yerli ortağa ait görünmesine karşın, bu firmalar fiili olarak tamamen yabancı firmalardır. Dolayısıyla tamamen ithalata dayalı olarak çalışan bu firmalar kendi ülkelerinden mal getirdikleri gibi, diğer ülkelerden de ithalat yapabilmektedirler. Gıda maddeleri çoğunlukla toptancılar tarafından ithal edilmektedir. Son zamanlarda büyük alışveriş merkezlerinde açılan büyük marketlerin kendileri de doğrudan ithalat yapıp, ithal ettikleri malları perakende olarak satmaktadır.
BAE'nde mal satmanın en yaygın yolu acenta vasıtası ile satıştır. BAE'nde acenta ve dağıtıcı arasında bir ayrım yapılmamakta ve her iki terim "ticari acenta" şeklinde ifade edilmektedir. Acenta, BAE vatandaşı veya BAE vatandaşlarının tamamına sahip olduğu bir şirket, ya da yabancıların hissesinin % 49'u geçmediği bir limited şirket olabilir. Her bir Emirlik için ayrı acentalık sözleşmesi yapmak gerekmektedir. BAE ölçeğinde acentalık izni verilmemektedir. Ancak tüm BAE için her bir emirlikte temsilcisi bulunan ana acenta ile sözleşme yapılabilir. Bundan dolayı Acentanin tüm BAE için genel acenta olması ve hedef pazar olarak düşünülen emirliklerde temsilcilikleri bulunmasına önem verilmelidir. Acentaların sözleşmelerini bulundukları emirliklerin ticaret ve sanayi odaları ile, Ekonomi ve Ticaret Bakanlığı'na tescil ettirmeleri gerekmektedir. Sadece BAE vatandaşları veya tamamıyla BAE vatandaşlarının sahibi olduğu firmalar yerel acenta olarak tescil ettirebilirler. Sözleşme süresinin bitmiş olması fesih nedeni değildir. Acentalık sadece ana firma ile acentanın karşılıklı anlaşması ile feshedilebilir.
Gıda Ürünlerinde İthalatında Genel Kurallar
Etikette ürün ve marka adı ile birlikte oransal olarak azalan sırada katkı maddeleri ve içindekiler yer almalıdır.
"E" numarası olan katkı maddeleri, tüm hayvansal yağların menşei, metrik ölçüme göre net ağırlık üretim ve son kullanma tarihleri, menşe ülke imalatçının unvanı ve adresi, varsa özel muhafaza ve hazırlama talimatları bulunmalıdır.
Ürünün orijinal etiketi dışında mutlaka Arapça dilinde düzenlenmiş etiketi bulunmalıdır.
Üretim tarihi (gün/ay/yıl) ambalajın ayrılmaz bir parçası olduğundan, ya etikette basılmış olmalı veya mahfazaya işlenmiş olmalıdır.Yapışkan etiket (sticker) plastik baskı vb. metotlar kabul edilmemektedir.
Diet ürünleri, sağlık ve bebek gıda ürünleri gibi bazı özel kategoriler için etiket üzerinde vitamin ve mineral değerlerine ilişkin ayrıntılı bilgilerin yer alması şarttır.
Gıda ürünlerini ilgilendiren diğer bir standart ise (GCC GS 150/1993) 118 adet ürün için ithalat esnasında üretim ve son kullanma tarihleri itibariyle rafta kalabileceği sürenin yarısının aşılmamış olmasına ilişkin zorunlu uygulamadır.
Gıda içeren tüm şişe, kutu, paket v.s., üretim ve son kullanma tarihini içermek zorundadır.
İlgili ülkenin sağlık kuruluşu veya yerel yönetimden sağlık sertifikası bulunmalıdır.
Aktif bileşeni et olan ürünlerde helal sertifikası gereklidir.
Tarımsal ürünler ve çiçekler için Tarım Bakanlığı’ndan karantina testi ve bitki hijyen raporu bulunmalıdır.
Kitap, dergi, sureli yayınlar, video ve kasetler gibi basılı ürünler tarife ücretine ek olarak gümrük incelemesinden ve sansürden geçer.
Paketleme listesi her bir ürün için, paket sayısı, ağırlık, boyutlar gibi tanıtıcı detayları içermelidir. Her bir kutu için ayrı bir liste konulması tavsiye edilir.
Nakliye belgeleri uluslarası nakliye kuralları kapsamında düzenlenmelidir.
Menşei sertifikası uluslarası nakliye kuralları kapsamında düzenlenmelidir. Menşei sertifikası bulunmayan ürünlerden fatura başına 200 Amerikan Doları gümrük cezası uygulanır.
İslam karşıtı yayınlar, müstehcen resim ve fotoğraflar ile silah, cephane, hayvan derisi ithali yasaktır.
Ticari amaçlı çiçek, tohum ve diğer tarımsal ürünlerin ithalatı Sağlık Bakanlığı’nın özel iznine tabidir.
Ticari amaçlı ilaç ve gıda ürünleri ithalatı Yerel Yönetim/Sağlık Bakanlığı iznine tabidir.
Marka ve diğer açıklamalar İngilizce ve Arapça olmalı ve paketin en az üç tarafında yer almalıdır.
Sanayi
BAE’de GSYİH’nin % 48,6’sına sahip sanayi seköründe başlıca alanlar petrol, petrokimyasallar, balıkçılık, alüminyum, çimento, gübre, ticaret gemileri tamiri, inşaat malzemeleri, tekne yapımı, el sanatı, kimya, metal, ağaç ürünleri ve mobilya, tekstil, gıda, içecek ve tütündür.
Sharjah Emirliği’nde sanayi yatırımı maliyeti diğer emirliklerden %35 daha ucuz olup sanayi yatırımlarının %50’si burada bulunmaktadır.
BAE’de imalat sanayi hidrokarbona dayalı olmakla birlikte diğer bazı imalat sanayi alt sektörleri de büyümektedir. Sektöre yapılan yatırımlarla yaklaşık 3000 civarında fabrika kurulmuş, çoğu Asyalı göçmenlerden oluşan 200 bin üzerinde kişiye iş imkanı sağlanmıştır. Sektördeki sanayi kuruluşlarının çoğu kimyasal maddeler, ev aletleri, kağıt, gıda, giyim ve yedek parça üretimi yapan hafif sanayi kuruluşlarıdır. Emirlikler ve ülke bazında özel sektör katılımının artırılması için adımlar atılmış, özel sektör işletmelerine Emirates International Bank aracılığıyla yatırımcılara düşük faizli kredilerden yararlanma imkanı sunulmuştur.
Son yıllarda önemli bir sektör haline gelen alüminyum üretiminde Dubai Hükümetinin sahip olduğu Dubai Alüminyum dünyanın ilk on alüminyum üreticisi arasındadır. Üretimin büyük kısmı ihraç edilmekte olup kalanı diğer sektörler tarafından kullanılmaktadır.
Ülkede uygulanan en başarılı politikalardan birisi serbest bölgelerin geliştirilmesi olup, bunların içinde en gelişmiş olanı ise 1985 yılında Dubai’de kurulan Jebel Ali Serbest Bölgesi’dir. Günümüzde 100’den fazla ülkeden 3 000’in üzerinde firmaya ev sahipliği yapmakta olan Jebel Ali Serbest Bölgesi (JAFZ), yeni yatırımcıları çekmeyi sürdürmektedir. Yatırımcılara gümrük tarifelerinden ve vergi kontrollerinden muafiyet sağlanmanın yanı sıra, kaliteli bir alt yapı hizmeti de (Jebel Ali Havaalanı gibi) sunulmaktadır. Serbest bölgedeki sanayi yatırımlarının büyük kısmı, hafif sanayiye ve son aşama montaja yöneliktir (özellikle elektronik gibi alanlarda). Ayrıca birçok yabancı şirket bu bölgeyi ana dağıtım merkezi olarak kullanmaktadır. Jebel Ali Serbest Bölgesi’nin başarısı, Dubai’de ve diğer emirliklerde yeni serbest bölgelerinin kurulmasını teşvik etmiştir. Dubai’deki serbest bölgeler kadar kaliteli bir altyapı hizmeti sunulmasa da Ajman, Fujairah, Sharjah, Umm al-Qaiwain ve Ras al-Khaimah’ta da serbest bölgeler bulunmaktadır. Abu Dhabi’deki serbest bölgeler ise, Dubai’de hali hazırda kurulu olan serbest bölgelere rakip olamamaktadır. BAE’de imalat sanayi hidrokarbona dayalı olmakla birlikte, diğer bazı imalat sanayi alt sektörleri de büyümeye başlamıştır. Sektöre yapılan yatırımlarla yaklaşık 2 500 civarında fabrika kurulmuş, çoğu Asyalı göçmenlerden oluşan 200 000’in üzerinde kişiye iş imkanı yaratılmıştır. Ayrıca, Alüminyum üretimi son 20 yıldır önemli bir sektör olarak ön plana çıkmış olup, Dubai hükümetinin sahip olduğu Dubai Aluminium (Dubal) şirketi, sektördeki üretimin çoğunu gerçekleştirmektedir. Dubai hizmet sektörünün ve teknolojinin merkezi olmayı hedeflerken, Abu Dhabi rekabet gücü yaratan sektörlerin (ucuz enerji ve iş gücü kaynaklarına erişimin kolay olmasının da etkisiyle) ağır sanayi ve imalat sektörleri olduğuna inanmaktadır.
Otomotiv BAE’de otomotiv üretimi bulunmamaktadır. İç pazarda satılan ya da re-export edilen taşıtlar ithal edilmektedir. BAE pazarı 1,4 milyon taşıttan ibarettir. Sektör yıllık %10 büyümektedir. Pazarın en büyük tedarikçisi Japonya’dır. Avrupa ve Amerikan arabaları ikinci ve üçüncü sırayı paylaşmaktadır. BAE motorlu taşıtlar piyasasına hakim imalatçılar; Toyota, Nissan, Honda, Mitsubishi, Mercedes, Range Rover, Walkswagen, Ford ve GMC’dir. Dubai, BAE taşıt stokunun yaklaşık %50’sine sahiptir.
Hesaplamalara göre, Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) bölgesinde satılan dört çekerli araçların (Jeep) %70’i Suudi Arabistan ve BAE’dedir.
Motorlu taşıtlar pazarına yönelik olarak BAE’de oto finans piyasası da oluşmuştur. Taşıtların 2/3’ü taksitli finans yoluyla satılmıştır. Altı yıla kadar uzanan ödeme vadeleri sözkonusudur. BAE’de 15 ticari banka ve 3 uzman kuruluş oto finans hizmeti vermektedir.
Motorlu taşıtlar alt sektörü, tamirat ve bakım ile yedek parça ve aksesuarlar ticaretinden müteşekkildir. Bu kapsamdaki Dubai firmalarında ortalama yedi kişi istihdam edilmektedir. Bahsekonu alt sektör firmaları küçük ölçekli olup, en fazla on eleman çalıştırmakadır. İthal edilen oto yedek parça ve aksesuarlarının %65’i diğer ülkelere re-export edilmektedir. Sektör ürünleri, Dubai’nin ençok re-export ettiği ürünler sıralamasında onuncu sırada yer almaktadır. Ortadoğu, Afrika ve Doğu Avrupa önde gelen re-export pazarlarıdır.
KİK bölgesindeki yüksek yaşam standardı, yükselen petrol fiyatı ve bu çerçevede hızla büyüyen milli ekonomiler ile artan nüfus bölgedeki otomotiv sektörünün gelişmesinde itici güçlerdir. Bölgedeki siyasi gelişmeler, Irak’taki durum gibi, BAE’den yapılan motorlu taşıtlar re-exportu üzerinde etkili olmaktadır. Bununla birlikte, oto yedek parçaları ve aksesuarları pazarını taklit/sahte ürünlerden korumak için önlemler alınmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bahsekonu taklit ürünler piyasada %30 oranında pay sahibi olmuştur.
Business International Monitor (BMI) verilerine göre 2010 yılında BAE’de satışı gerçekleşen toplam araç sayısı 402.053 iken, 2011 yılında ise toplam 448.569 araç satışı gerçekleşmiştir. 2012 yılında ise bu rakam 455.102 olmuştur.
Dubai’de her yıl düzenlenen Automechanika Gulf (www.automechanikagulf.com) Fuarı, oto yedek parça ve aksesuarları açısından Avrupalı imalatçı firmaların katılmayı tercih ettiği uluslararası sektörel fuardır.
Petrol ve Doğalgaz Sektörü
BAE, toplam 97,8 milyar varil rezerv ile dünya petrol rezervinin %10’una sahiptir. OPEC içindeki dördüncü büyük petrol üreticisidir. Günlük petrol üretimi yaklaşık 2.6 milyon varildir. Petrol rezervlerinin yaklaşık % 94’ü Abu Dhabi (92,2 milyar varil), % 4’ü Dubai (4 milyar varil) ve % 1’i de Sharjah Emirliği (1,5 milyar varil) sınırları içerisindedir. Ras Al Khaimah Emirliği’nde de 100 milyar varil petrol rezervi bulunduğu tahmin edilmektedir.
Bu Hasa petrol sahasının kapasitesini günlük 480.000 varile çıkarmak için 300 milyon dolarlık bir proje gündemdedir. Ayrıca Asab petrol sahasının kapasitesini günlük 280.000 varilden günlük 310.000 varile çıkarmak için bir proje daha düşünülmektedir.
Abu Dhabi’nin enerji politikası, 1988 yılında Federal Petrol Bakanlığı’nın görevini devralarak kurulan ve Abu Dhabi Emiri’nin başkanlık ettiği Petrol Üst Konseyi tarafından belirlenmektedir. Abu Dhabi’de özellikle denizde yeni rezervlerin keşfi ve mevcut rezervlerin geliştirilmesi yönündeki çalışmalar sürdürülmektedir. Diğer emirliklerdeki petrol ve doğalgaz faaliyetleri ise oldukça kısıtlıdır. Dubai’nin petrol üretimi 1980’lerin başından beri azalmaktadır. Sharjah’ta ise denizdeki Mubarak ve kıyıdaki Sajaa alanlarında doğalgaz üretimi gerçekleştirilmektedir.
Business International Monitor (BMI) tahminlerine göre 2010-2020 yılları arasında petrol üretiminin %22.9 oranında artarak günlük 3.50 milyon varile ulaşması beklenmektedir. Petrol tüketiminin ise aynı dönemde %28 oranında artarak günlük 872.500 varil olarak gerçekleşmesi tahmin edilmektedir.
BAE’de toplamda 5 petrol rafinerisi bulunmaktadır. Bunlardan iki tanesi Abu Dhabi’de, bir tanesi Dubai’de, bir tanesi Fujairah’ta ve bir tanesi de Sharjah’ta bulunmaktadır. Abu Dhabi’deki Ruwais rafinerisi BAE’nin en büyük rafinerisidir.
Toplam Kapasite (günlük/varil)
Ruwais
400.000
Jebel Ali
120.000
Abu Dhabi
85.000
Fujairah
80.000
Sharjah
71.300
Toplam
756.300
Ruwais ve Jebel Ali rafinerilerini geliştirme projeleri gündemdedir. Ruwais rafinerisinin 8.46 milyar dolarlık bir yatırımla 2014 yılına kadar tamamlanması öngörülmektedir.
2008
2009
2010
2011*
2012*
Petrol Rezervleri (milyar varil)
97.8
97.8
97.5
96.5
95.6
Petrol Üretimi (‘000 günlük/varil)
2.936
2.599
2.630
2.705
2.780
Petrol Tüketimi (‘000 günlük/varil)
475
455
470
480
492
Petrol İhracatı (‘000 günlük/varil)
2.461
2.144
2.160
2.225
2.288
Petrol İhracatından Sağlanan Gelir (milyon dolar)
81.208
43.607
61.491
64.472
69.838
Kaynak: Business International Monitor (BMI)
(*) BMI tahmini rakamları BAE, Ortadoğu petrol üretiminin %10.58’sini, Ortadoğu petrol tüketiminin %6.33’ünü karşılamaktadır.
Diğer taraftan BAE, dünyanın en büyük beşinci doğalgaz kaynaklarına sahiptir. 6,4 trilyon m3 olan rezervlerin dünyadaki toplam rezervler içindeki payı ise % 3,4 civarındadır. Rezervler mevcut üretim seviyesini 200 yıldan fazla karşılayabilecek durumdadır. Doğalgaz rezervlerinin de %90’ından fazlası Abu Dhabi’dedir. Ülke rezervleri Abu Dhabi (196 Tcf), Sharjah (10,7 Tcf), Dubai (4,1 Tcf) ve Ras Al Khaimah (1,1 Tcf ) emirliklerinde bulunmaktadır.
2010-2020 yılları arasında doğalgaz üretiminin %40 oranında artarak 70 milyar m3’e çıkması beklenmektedir.
2008
2009
2010
2011*
2012*
Doğalgaz Rezervleri (milyar m3)
6.432
6.432
6.400
6.370
6.350
Doğalgaz Üretimi (milyar m3)
50.2
48.8
49.0
50.5
52.0
Doğalgaz Tüketimi (milyar m3)
59.5
59.1
61.6
64.6
67.5
Doğalgaz İhracatı (milyar m3)
9.3
17.3
12.6
14.1
15.5
Doğalgaz İhracatından Sağlanan (milyon dolar)
3.296
4.021
3.943
4.558
5.322
Kaynak: Business International Monitor (BMI)
(*) BMI tahmini rakamları BAE’nin Ortadoğu doğalgaz üretiminin 2015 yılında %8,6’sını gerçekleştirmesi beklenmektedir. Ortadoğu doğalgaz tüketiminin ise 2014 yılında %15.37’sini karşılaması öngörülmektedir.
Petrol ve doğalgazın en önemli müşterisi Japonya’dır. BAE’yi oluşturan her bir Emirlik, nüfusu, doğal kaynakları ve yerleşim alanlarına göre farklılık gösteren ticari ve ekonomik yapı içindedirler.Petrol ve doğalgaz kaynakları açısından zayıf olan Dubai ve diğer Kuzey Emirliklerinin en önemli gelir kaynağı turizm, ticaret ve re-export’tur.
BAE’de 2000 yılından beri elektrik üretimi %50, tüketimi ise %70 oranında artmıştır. Artan talebi karşılamak adına, elektrik sektöründe 8 yıl içerisinde toplam 8 milyar dolar yatırım yapılacaktır.
Abu Dhabi Hükümeti dünyanın en büyük hidrojen enerji santralini yapmayı hedeflemektedir. Bunun için ilk aşamada yapılan yatırım 15 milyar dolardır.
BAE’de elektrik üretimi 2011 yılında 83.31 TWh (Terawatt saat ) iken, bu rakamın The World Factbook rakamlarına göre 2012 89.4 TWh olması beklenmiştir.
Dubai’de su ile ilgili projelere 7 milyar dolar harcanırken, Sharjah’ta 1.17 milyar dolar, Ajman’da 357 milyon dolar ve Furjairah’ta 856 milyon dolar harcanmaktadır.
Turizm
Abu Dhabi Emirliği de turizme yönelik yatırım projelerini yürürlüğe koymuş, sahip olduğu Etihad Havayolları şirketinin filosunu genişletme ve uçuş mesafelerini artırma yoluna gitmiştir. Mevcut iki adasını turizm projelerine açmış, belirli yatırım bölgelerinde yabancılara 99 yıllığına kiralama (leasing) yoluyla mülkiyet hakkı tanımıştır.
Abu Dhabi Emirliği, GSYİH’ye %22 katkıda bulunan turizm sektörünü geliştirmeye yönelik büyük çaplı projeler gerçekleştirmiştir. 2006–2018 yılları arasında Saadiyat Adası’nda 9 km’lik plaj üzerine 5 yıldızlı oteller inşa edilmesi planlanmıştır.
Körfez Bölgesinde global kriz öncesinde başlatılan toplam 273 milyar dolar değerindeki turizm yatırımları içerisinde Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) % 85’lik paya sahiptir. BAE’de devam eden turizm yatırımları 558 milyon metrekarelik bir alana yayılmış olup, tüm Körfez bölgesindeki turizm amaçlı inşaat alanı dikkate alındığında BAE’nin payı % 75’e tekabül etmektedir.
Global kriz öncesi planlamalara göre, 2018 yılına kadar tedrici olarak tamamlanması hedeflenen turizm yatımlarının % 50’sine tekabül eden 122 milyar dolarlık bölümü Dubai emirliğinde, 83 milyar Dolarlık bölümü ise Abu Dhabi emirliğinde gerçekleştirilmesi öngörülmüştür. 2012 yılında yaklaşık 9 milyon turist ağırlayan BAE’de Dubai emirliğinde faaliyette bulunan mevcut 415 otel ve geçici konaklama tesisindeki 40.000 adetlik yatak sayısının yeni yatırımlar neticesinde, 2015 yılı sonuna kadar 100.000 seviyesine çıkarılması ve turizm sektörünün 2017 yılına kadar 1,7 milyon kişilik ilave istihdam oluşturması planlanmıştır.
2012 Yılında BAE’ye gelen Turistlerin Bölgelere Göre Dağılımı
Bu çerçevede, Körfez İşbirliği Konseyi üyesi ülkeler içerisinde yeni turizm yatırımlarından % 75’lik pay alan BAE’de hızla gelişen turizm sektörünün ihtiyaçları paralelinde, gerek konaklama tesislerinin gerekse restoran türü işletmeler ile turistlerin ziyaret ettiği alışveriş ve eğlence merkezlerinin tarım-gıda sanayi ürünlerine olan ihtiyacı da sürekli artmaktadır.
BAE’ye 2011 yılında 8.2 milyon turist gelmiştir. Bu sayı 2012 yılında %8 oranında artarak 9 milyon olmuştur.
Dubai Cruise Terminal Şubat 2010 yılında açılmıştır. Emirlik, 120 gemiye ve 325.000 yolcuya ev sahipliği yapmayı hedeflemektedir. Abu Dhabi ise gelen turist sayısında 2010 yılında %10, 2011 ve 2012 yıllarında %15 oranında artış gerçekleşmiştir. 2015 yılına kadar hedeflenen sayı ise 3 milyondur.
2012 yılında, reel turizm gelirleri bir önceki yıla göre % 6,2 büyümüş olup; 2013 yılı için turizm gelirlerinde % 3,3 artış tahmin edilmektedir. 2011 yılının sonunda, Dubai’de yerleşik emlak şirketi “Meraas” 2,2 milyar BAE Dirhemi tutarında yeni bir film stüdyosu projesini duyurmuştur. 2012 yılı itibariyle Abu Dhabi’de 128 otel ve otel apartman bulunduğu, oda sayısının ise 22.079 olduğu tespit edilmiştir. Artan turizm yatırımları ile mevcut otel ve otel apartmanlara yönelik turist talebini artırmayı hedefleyen Abu Dhabi Hükümeti, uluslararası konferans, fuar, sanat etkinlikleri vb. projelerle Abu Dhabi’ye yönelik ziyaretçi sayısını artırmaya çalışmaktadır.
Hizmetler Sektörü
Dubai Ticaret ve Sanayi Odası tarafından yapılan piyasa araştırmasına göre Dubai hizmetler sektörü pazarlama, ticaret, lojistik, gayrimenkul/menkul ve finansal (leasing) kiralama ile teknik hizmetlerden oluşmaktadır. Pazarlama hizmetleri içinde reklam ve halkla ilişkiler % 41, doğrudan pazarlama % 26 ve pazar araştırması faaliyetleri % 14, finansal kiralama (leasing) hizmetleri içerisindeki oto kiralama % 56, makina ve ekipman kiralama % 16 oranında pay almaktadır. Hizmetler sektöründe faaliyet gösteren firmaların % 79’luk kısmı orta ve küçük ölçekli, % 21’lik bölümü oluşturan geniş ölçekli firmalar ise 50 den fazla personel istihdam etmektedir. Mevcut haliyle Singapur ve Hong-Kong’tan sonra dünyanın 3. büyük re-export merkezi olan Dubai, Körfez Bölgesi, Ortadoğu, Kuzey ve Doğu Afrika, İran ve Hindistan’ı da içine alan ve 2 milyar nüfusa hitap eden, her türlü ticari faaliyetler için bir üs konumundadır.
Bankacılık BAE Merkez Bankası 1980 yılında Federal Kanun’la kurulmuştur. Merkez Bankası, ticari bankaların kredi işlemlerini, faiz oranını, maximum borç verme limitlerini denetlemektedir.
Ticari bankalar; çek, bono, döviz ve değerli metaller ticaretine ilişkin işlemleri yapmaya yetkilidir. Ulusal ticari bankalar, 40 milyon dirhem (10,8 milyon dolar) ödenmiş semaye ile kurulabilmektedir. Yabancı banka ise en az 50 milyon dolar sermaye ile kurulabilmektedir. Yabancı bankannın merkezinin bulunduğu ülkede minimum 10 yıldır faaliyette olması gerekmektedir.
Uluslararası ödemelerde akreditif işlemi mümkündür. Yabancı bankalar karları üzerinden % 20 oranında gelir vergisine tabi olup, bir yabancı bankanın ülke içindeki şube sayısı Merkez Bankası tarafından 8 ile sınırlandırılmıştır. Aktifleri bakımından büyük bankalar; National Bank of Abu Dhabi, National Bank of Dubai, Abu Dhabi Commercial Bank, Dubai İslamic Bank, Emirates Bank International ve özel Mashreqbank’tır. Başlıca yabancı bankalar ise; HSBC, Citibank, Standard Chartered Bank’dır.
Modern bankacılık uygulamalarının mevcut olduğu BAE’de uluslararası döviz transferi serbesttir. Merkez bankası’nın düzenlemesine tabi olan piyasadaki diğer aktörler ise; finansal kuruluşlar (kredi verirler ancak mevduat kabul etmezler) finansal aracılar (broker) ve döviz bürolarıdır. Sektöre hâkim olan kısa ve orta vadeli (7 yıla kadar) krediler iç piyasadan, uzun vadeli krediler ise uluslararası piyasalardan temin edilmektedir. Ulusal bankaların yanı sıra piyasada İslami bankalar da (National Bank of Sharjah, Amlak Finans ve Orta Doğu Bankası) hizmet vermektedir. “Sukuk” adı verilen İslami tahviller, BAE piyasasında alınıp satılmakta, geleneksel bankalar da İslami bankacılık taleplerine cevap verebilmek amacıyla bünyelerinde İslami bankacılık departmanları oluşturmaktadır. Yabancı bir kişinin BAE bankalarında hesap açtırabilmesi için istihdam ve ikamet vizesine sahip olması gerekmektedir. Pasaportunun yanısıra, sponsorun-işverenin düzenleyeceği “No Objection Certificate” de bankalarca aranılan bir belgedir.
Ticari bankaların yanı sıra, 2000 yılından bu yana Abu Dhabi’de (www.adsm.ae) ve Dubai’de (www.dfm.co.ae) birer ulusal borsa faaliyet göstermektedir. Ülkenin önde gelen ulusal bankalarının hisseleri anılan borsalarda işlem görmekte olup, bu iki borsanın işlemleri 2004 yılında elektronik ortamda birbirine bağlanmıştır. Eylül 2005’te ise Dubai Uluslararası Finans Merkezi bünyesinde faaliyete geçen Dubai Uluslararası Finans Borsası (DIFX) (www.difx.com), bölgenin finans merkezi olma hedefi kapsamında kurulmuş olup, serbest bölge statüsündedir. Bankalar sadece Cuma günü kapalıdır.
Finans Abu Dhabi ve Dubai’de iki ulusal borsa faaliyet göstermektedir. Ülkenin önde gelen ulusal bankalarının hisseleri anılan borsalarda işlem görmektedir. Dubai’de ayrıca uluslararası finans merkezi de bulunmaktadır. Bölgenin finans merkezi olma hedefi kapsamında kurulan Dubai International Financial Centre (www.difc.ae) 26 Eylül 2005 tarihinde faaliyete geçmiştir ve serbest bölge statüsündedir.
Altyapı BAE’nin deniz, hava ve kara ulaşım ağı, tüm bölgeye yüksek standartlarda hizmet sunmakta olup, özellikle Dubai’deki Jebel Ali ve Rashid Limanlarında büyük hacimli kargo işlemlerine hizmet verilmekte, yine Dubai Havalimanı da hem yolcu hem de kargo taşımacılığında Ortadoğu Bölgesinin en önemli merkezi konumunda bulunmaktadır. Özellikle Jebel Ali serbest bölgesi ve limanı, tüm Körfez ülkeleri içerisinde deniz taşımacılığının en önemli lojistik merkezi durumundadır. Jebel Ali Limanı Singapur ve Hong Kong’dan sonra üçüncü en kalabalık limandır. Dünyanın önde gelen 125 deniz taşımacılığı firması Dubai’ye uğramaktadır.
BAE, 2008 yılı Mart ayında kamuya ait beşinci havayolu şirketi Fly Dubai’yi kurmuştur. Şirket 2009 yılı ortalarında uçuşa başlamıştır. Şu ana kadar ülkede bulunan havayolları şirketleri; Emirates (Dubai), Air Arabia ve RAK havayolları (Sharjah)’dır. Uluslararası Dubai Havaalanı’ndan ise günde 100 farklı noktaya 300 uçuş bulunmaktadır. Bunun dışında ülkede toplam 42 havaalanı (8 tanesi uluslararası havalimanı), 4.080 km’lik karayolu ve 58 ticaret gemisi bulunmaktadır.
Enerji Bakanlığı’nın açıkladığı 2008–2010 Planı, su ve elektrik altyapısını ulusal düzeyde düzenleyici öneriler içermektedir. Özellikle özel yatırımı destekleyen bu öneriler aynı zamanda petrol, mineral, su ve enerji kaynaklarına yönelik kapsamlı bir araştırma öngörmektedir. Ayrıca ülke Birleşmiş Milletler İklim değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ve Kyoto Protokolü gibi global forumlara dahil olmayı planlamaktadır.
Business International Monitor’a göre altyapı sektörünün değeri 19.48 milyar dolara ulaşacaktır. Bunda Abu Dhabi Emirliği’nin ve Dubai’deki ulaşım projelerinin (Green Line metro projesi, Al-Maktoum uluslararası havalimanı projesi ve Dubai Havalimanının genişletilmesi) payı büyüktür. Kuwait National Bank verilerine göre, GCC ülkelerindeki projelerin %45’i BAE’de gerçekleşmektedir. Buna göre, BAE’deki planlanan ve devam etmekte olan projelerin toplam değeri 926 milyar dolardır.
Abu Dhabi’deki ulaşım departmanı ulaşım ağının gelişmesi için 2010-2015 yıllarını kapsayan 5 yıllık bir kalkınma planı hazırlamıştır. Buna göre, ülkenin ilk Dubai ve Abu Dhabi arası hızlı treni yapılacaktır. Ayrıca, Khalifa Limanı ve sanayi bölgesine liman tesisi yapımı, Abu Dhabi metrosu yapımı, taşımacılık için demiryolu koridoru ve yeni karayolları yapımı da planlanmaktadır. Abu Dhabi ulaşım departmanının bu plan çerçevesindeki bir diğer önemli projesi ise BAE ile Suudi Arabistan arasına otoyol yapımı projesidir.
Ayrıca Abu Dhabi’ye 15 tane sanat okulunun yapımı gündemdedir. Proje 408 milyon dolar değerindedir ve Musanada tarafından yürütülmektedir.
Bölgede en çok yabancı yatırım çeken ülke BAE’dir. Bu yatırımların büyük bir çoğunluğu ise altyapı alanında yapılmaktadır. Altyapı projelerinin geliştirilmesi için yapılan harcamalarının %30’u ise Dubai tarafından gerçekleştirilmektedir.
BAE’de inşaat ve altyapı alanlarında yapılan toplam yatırım 2015 yılında 124.8 milyar dolar olması beklenmektedir.
Müteahhitlik Sektörü
Dubai Emirliği’nde toplam ekonomik aktivitenin % 50’den fazlası gayrimenkul-inşaat sektörüne bağlıdır. 2011 yılında, BAE körfez ülkeleri içinde 319,1 Milyar ABD Doları ile en büyük emlak ve inşaat sektörü proje değerine sahip olan ülke olmuştur.
Sharjah, Ajman, Umm Al Quwein, Ras Al Khaimah ve Fujairah emirlikleri de tüm dünyada yaşanan krizden etkilenmekle birlikte, emirliklerin inşaat ve genel ticari faaliyetleri Dubai’deki kadar yoğun olmadığından, krizin etkisi de buralarda nisbeten daha hafif hissedilmektedir.
Dubai’nin, Körfez Bölgesinin ve Ortadoğunun ticaret ve turizm açısından cazibe merkezi haline gelmesine bağlı olarak kentte inşaat sektörü de büyük bir atılım yapmış ve müteahhitlik projelerinde kontrolsüz bir patlama yaşanmıştır. Şehirde liman, havalimanı, metro, karayolları, köprüler, enerji, su arıtma ve atık değerlendirme tesisleri, tema parkları ve eğlence alanları, sanayi bölgeleri, oteller, toplu konut bölgeleri, alışveriş merkezleri gibi parasal değeri yaklaşık 300 milyar doları bulan yüzlerce proje birbiri ardına uygulamaya sokulmuştur.
Yüksek talep nedeniyle, son 5 yılda Dubai’deki konut ve işyeri kiraları ve fiyatları, hemen her yıl ikiye katlanarak astronomik seviyelere ulaşmış, bankaların çoğunlukla yurt dışı kaynaklardan temin ettikleri finansmanları, adeta birbirleriyle yarışır hale gelmiştir. Bankaların, müşterinin borç ödeme potansiyelini göz ardı ederek hemen herkese % 5-10 peşinatlı, 20-25 yıl vadeli kredi açmaları spekülatif amaçlı gayrimenkul talebini kamçılamıştır. Özellikle son dönemde yüksek petrol gelirlerine sahip olan Körfez ülkeleri ve Rusya, Kazakistan gibi Orta Asya ülkeleri vatandaşları, kısa vadedeki büyük getirisi ve uygun banka kredileri nedeniyle, projeler daha kağıt üzerinde iken toplu alımlar ve satışlar yaparak piyasanın balon yapmasına yol açmış olup inşaatlar tamamlanana kadar gayrimenkuller 8-10 kez el değiştirebilmektedir.
Global krizin etkileri ilk önce finans sektöründe hissedilmiş olup, BAE para birimi dirhemin dolara karşı sabit kur uygulamasının kaldırılacağı yönündeki spekülasyonların sona ermesi ve yabancı yatırımcıların kendi ülkelerindeki krizden dolayı paralarını geri götürme isteğinin etkisiyle, 2008 yılı son çeyreğinde, ülkede faaliyet gösteren bankalardan yurt dışına, yaklaşık 55 milyar doları tutarında sıcak para çıkışı yaşanmıştır. (ülkedeki sıcak para tutarının % 90’ı) BAE Merkez Bankasının piyasalara 32,7 milyar dolar tutarında likitide enjekte etmesine rağmen, yurt dışından borçlanma imkanları da büyük oranda kaybolan bankalar, bir yandan yeni kredi açmayı durdurur veya zorlaştırırken diğer yandan personel çıkarmalarına başlamıştır. Kredi imkanlarının daralması ve piyasadaki hakim alıcı unsurlar olan yabancıların geri çekilmesiyle gayrimenkul alım talepleri bir anda sıfırlanmış ve fiyatlar 4 ay içerisinde % 60 civarında düşmüştür. Bu düşüş şehirdeki inşaat faaliyetlerini durma noktasına getirmiş ve yüzlerce proje ya tümüyle iptal edilmiş veya ertelenmiştir. Halen metro inşaatı dışında Dubai’de, krizden etkilenmeyen proje yok gibidir, bitmeye yakın inşaat faaliyetleri bile yavaşlatılmış durumdadır.
İptal edilen veya ertelenen projeler arasında, deniz doldurularak yapılmasına başlanan ve üzerinde 1 milyon civarında insanın yaşaması planlanan Palm Deira, Palm Jebel Ali, Dünya ve Kainat adaları ve Waterfront adacıkları, Dubai’nin bir bölümünü ada haline getirecek ve etrafında yerleşim birimlerinin yer alacağı 75 km uzunluğunda, 75-150 metre genişliğinde ve 6 metre derinliğindeki Arabian Canal projesi, 1 km yüksekliğindeki dünyanın en uzun gökdeleni, Disneyland’ın 8-10 katı büyüklüğünde bir eğlence merkezi olması öngörülen Dubailand projesi ve yeni bir fuar alanı inşa edilmesi gibi her biri milyarlarca dolar değerindeki çok sayıda proje bulunmaktadır. Yine çok sayıda otel, alışveriş merkezi, villa, işyeri ve toplu konut projesi de ya tümüyle iptal edilmiş ya da belirsiz tarihlere kadar askıya alınmış durumdadır.
BAE, halen Körfez’in en dinamik, tüm Ortadoğu ve K. Afrika Bölgesinin politik ve ekonomik olarak en istikrarlı ülkelerinden biridir. Dubai dünyanın üçüncü, bölgenin ise en önemli re-export merkezidir. İş ve ticaret potansiyeli, yüksek standartlarda hizmet veren ulaşım, finans, iletişim, konaklama, eğlence sektörleriyle Dubai, yerli ve yabancı firmaların körfeze ve diğer bölge pazarlarına girebilmek için kullandıkları bir üs halindedir. BAE’yi oluşturan tüm emirlikler, enerji, arıtma tesisi, liman, havalimanı, karayolları, serbest bölge ve sanayi bölgeleri gibi büyük ölçekli alt yapı projelerini her zaman desteklemiştir.
BAE’de yerel ortakları aracılığıyla ihale alan yabancı firmalardan, ABD ve İngiliz firmaları çoğunlukla altyapı ve sanayi ihalelerini üstlenmiş, Hindistan, Çin, Güney Kore ve Avustralya firmalarının da sektörde ağırlıklarının olduğu gözlenmiştir. Projelerin yapım ve tasarım aşamasında görev alan teknik müşavirlik firmaları, ihalelerin yönlendirilmesinde ve projede kullanılacak malzeme seçiminde son derece belirleyici olurken, müteahhit firmanın hareket imkanı ve malzeme seçme serbestisi yok denecek kadar azdır. BAE’de teknik müşavirlik alanında, yine ABD ve İngiliz firmalarının yanı sıra Fransız ve Avustralya fırmalarının etkinliği bulunmaktadır.
Diğer taraftan, önceki yıllarda BAE müteahhitlik sektöründe yoğun bir rekabet yaşandığından, firma karları, Rusya veya Orta Asya ülkelerine kıyasla düşük seviyelerde kalmıştır. Normal şartlarda kamu ihalelerinde hakedişlerin ödeme süreleri ortalama 3 ile 6 ay arasında değişmekte, sözleşmeler genelde FIDIC (International Federation Of Consulting Engineers) formlarında olmakla birlikte, bu ana hatlar çerçevesinde, proje karakteristikleri ile yerel kanun ve düzenlemeler doğrultusunda farklı düzenlemelere de gidilebilmektedir.
BAE’nin kamu ihalelerinde ortak bir uygulama bulunmamakta, her emirlik veya kurum, kendi kriterleri çerçevesinde ihale edebilmektedir. İhalelere katılabilmek için bakanlıklar, belediyeler, elektrik ve su idareleri gibi kuruluşlara kayıt yaptırılması gerekmekte, akabinde bu kurumlarca ihaleye katılacak firmaların ön yeterlilik şartları ve geçmiş performansları dikkate alınarak sınıflama yapılmakta ve firmalar genel olarak ihalelere davetiye usulüyle çağrılmaktadır. BAE’de bire bir ilişkiler, her zaman önemini korumaktadır.
Abu Dhabi’de 2012 – 2013 döneminde yaklaşık 42.000 ünite konutun piyasaya arz edilmesi hesaplanmaktadır. Söz konusu yeni arz ile mevcut arz stoğunun Abu Dhabi’de kısa vadede konut satış fiyatları ve kiralar üzerinde aşağı yönlü bir baskı oluşturmaya devam edeceği beklenmektedir. Ofis piyasasında hem Dubai’de hem Abu Dhabi’de mevcut olan arz fazlası sebebiyle yeni ofis inşaatı projeleri ertelenmekte, iptal edilmekte ya da küçültülmektedir. 2012 – 2013 döneminde Abu Dhabi’de 1 Milyon M2’nin üzerinde bir ofis stoğunun arz edilmesi planlanmakta olup, bu durumun ofis kiraları ve fiyatları üzerindeki aşağı yönlü baskıyı devam ettireceği beklenmektedir. BAE’deki inşaat sektörünün toplam değerinin 2011 yılında 20.6, 2015 yılında ise 27.0 milyar dolar olması beklenmektedir. İnşaat sektörünün GSYIH içerisindeki payı %7’dir.
Abu Dhabi’de 7 milyar dolar değerinde bir uluslararası havalimanının yapımı devam ederken, Dubai’de de dünyanın en büyük havalimanlarından biri yapılmaktadır.
Hizmet ve Ürün Pazarına Giriş BAE’de müteahhitlik sektörüne giriş için en çok tercih edilen yol, emirliklerden birinde kayıtlı bir L.L.C. (Limited Liability Company) şirketi kurmak olmaktadır. Mevzuat gereği yabancılar şirketin tamamına sahip olamamakta, yerli bir sponsorun devreye girerek şirketin en az yüzde 51’nin BAE vatandaşlarına ait olması gerekmektedir. Uygulamada sözkonusu yerli sponsor/ortak formalite icabı, kağıt üzerinde ortak gözüküp, yabancı şirketden belirli bir ücret ya da kar payında talep edebileceği gibi, özellikle sektörde tecrübesi ve piyasa payı olan yerli firmalarla ortaklığa gitmek her zaman için tercih edilmesi gereken öncelikli bir yöntemdir.
Kullanılacak malzemelerin kalite ve standartı teknik müşavirlik firmalarınca tesbit ve kontrol edildiğinden, müteahhit firmaların malzeme temininde tercih serbestisi son derece kısıtlı olmakta ve belli ürün gruplarına bağlı kalmaktadırlar.
Ülkede yapı malzemelerinin büyük kısmı Dubai limanları kullanılarak dış piyasadan tedarik edilmekte, ana ithalatçılar geniş dağıtım ağı ve Dubai, Abu Dhabi ve Sharjah’daki depoları vasıtasıyla BAE çapında dağıtım yapmaktadır. Sektörde Çin ve Hindistan ürünlerinin ve firmalarının belirgin bir ağırlığı olmakla birlikte, tüm dünyadan malzeme ithali yapılabilmektedir. Türkiye, bu ülkeye inşaat demiri temininde en büyük tedarikçi olup, çimento, mermer-doğal taş, seramik ve cam gibi sektörlerde de potansiyelimiz bulunmaktadır. Ülkede kamu alımları için açılan ihalelere yalnızca yerli firmalar katılabildiğinden yabancı firmalar ancak yerli bir temsilci üzerinden teklif verebilmektedir. Bu ihalelerde yerli ürün kullanımını teşvik etmek için, muadili ithal ürünlere karşı yerli ürünlere % 10 fiyat avantajı sağlanmaktadır. Malzeme seçimi danışmanlık ya da mimarlık firmalarının kriterleri doğrultusunda gerçekleştiğinden, büyük projelere malzeme temininde belirleyici olan bu firmalara ulaşılması, etkin bir tanıtım stratejisi izlenmesine bağlıdır.
Büyük kısmı Hindistan veya uzakdoğu ülkelerinden gelen çok sayıda işçinin barınma, ulaşım ve sağlık harcamaları müteahhitlik firmaları için önemli bir gider kalemi oluşturmaktadır. Türk firmaları mühendis ve teknik eleman ihtiyaçlarını Türkiye’den karşılamaya çalışmakta ancak yabancı dil bilgisi eksikliği nedeniyle bu her zaman mümkün olamamaktadır.
BAE’de çalışan işçiler toplu halde, çölde kurulu 5-10 bin kişilik işçi kamplarında barınmakta, düşük hayat standartları ve sıcak iklim şartlarına alışık olmayan Türk işçileri, bu ülkede uzun müddet kalamamaktadır. Son yıllarda işçilerin yaşam kalitelerinin yükseltilmesini amaçlayan idari düzenlemeler yapılmış olup, bu da müteahhitlik firmaları için maliyet artışı anlamına gelmektedir.
BAE müteahhitlik sektörüne yapı malzemeleri pazarlayabilmek için piyasa şartlarına ve mevzuata hakim, teknik müşavirlik ve mimarlık bürolarıyla yakın ilişki içerisinde bir temsilciliğin bulunması, kamu ihalelerinden pay alabilmek için ise güçlü bir yerel ortakla hareket etmek her zaman faydalı olmaktadır. Ortadoğu ülkeleriyle ticarette ikili ilişkiler büyük önem taşıdığından, iş fırsatlarından yararlanmak ve tanıtım yapmak için bölgeye ziyaretlerin artması, uygun temsilci veya ortak bulmak için zaman harcamanın göze alınması şarttır.
BAE’de müteahhitlik ve müşavirlik firmaları sınıflara ayrılmış olup emirliklere göre farklı kategorilere bölünmektedir. Dubai’de firmalar 3 kategoriye ayrılmış olup, 3. kategoridekiler zemin + 4 kata kadar, 2. kategoridekiler zemin + 12 kata kadar, 1. kategoridekiler ise sınırsız kata kadar inşaat yapma yetkisine sahiptir.
BAE’de ithalattan alınan gümrük vergisi, bazı gıda maddeleri ve son dönemde çimento ve demir-çelik için % 0, sigara, alkol hariç diğer bütün ürünler için % 5’dir. Devlet projeleri için kullanılacak malzemeler ise gümrük vergisinden muaftır. Ülkede KDV, gelir vergisi, kurumlar vergisi gibi herhangi bir vergi türü uygulanmamakta, ancak belediye ve diğer idari birimler çeşitli adlar altında harç almaktadır.
Ülkede inşaat sektöründe uzun yıllar boyunca İngiliz standartları geçerli olmuş, son 3 yıldır ise Dubai belediyesi yine bu standartları baz alarak kendi standartlarını oluşturmaya çalışmıştır. Piyasada halen İngiliz standartları ve muadilleri geçerliliğini sürdürmektedir.
Şirket Kurulması Dubai’de müşavirlik ve müteahhitlik sektörü ile ilgili mevzuat Ekonomik Kalkınma Departmanı (www.dubaided.gov.ae) ve Dubai Belediyesi tarafından düzenlenmektedir. Yabancı gerçek veya tüzel kişilikler, bir veya birden fazla BAE vatandaşını/şirketini ortak yapmaksızın ülke içerisinde ticari şirket kuramamaktadır. Yabancılar için en uygun şirket türü “Limited Liability Company (LLC)” olup, yabancı ortağın payı en fazla % 49 olabilmektedir. Asgari kuruluş sermayesi Dubai’de 300 bin dirhemdir (82 bin dolar). Dubai’de şirket kuruluşu için ilk başvuru mercii Dubai Ekonomik Kalkınma Dairesi olup (www.dubaided.gov.ae) ticaret lisansının alınmasını müteakip Dubai Ticaret ve Sanayi Odasına (www.dcci.ae) üye olunmaktadır. Şirketin iştigal alanına göre ilgili kurumlardan da izin belgesi alınmaktadır.
Ticari Firmalar Yasasının 314. maddesine göre, yabancı şirketlere BAE’de şube ya da temsilcilik açma imkanı da tanınmıştır. Kuruluş sermayesi ve yerel ortak bulma zorunluluğu bulunmamaktadır. Sadece “yerel hizmet ajanı” unvanıyla yerel bir şahsın, vize düzenlenmesi ve bazı kamu işlemleri için istihdam edilmesi zorunluluğu getirilmiştir. Yerel hizmet ajanı, firmanın finansal yükümlülük ve yönetiminden sorumlu tutulamaz. Şube veya temsilciliğin yapabileceği ticari faaliyetlerde LLC oluşumuna kıyasla uygulamada epey sınırlama sözkonusudur. Şube ya da temsilcilik açılışında ilk müracaat Ekonomi Bakanlığına yapılmakta, bilahare lisans için Dubai Ekonomik Kalkınma Dairesine ve üyelik için Dubai Ticaret Odasına müracat edilmektedir.
Yabancı şirketler, BAE’de ticari acenta/distribütör tayin etmek suretiyle iç piyasada aktif pazarlama ve satış imkanına sahip olabilmektedir. Ticari Acentalık Kanunu uyarınca, sadece BAE vatandaşı ya da % 100 BAE sermayeli firma ticari acenta olabilmektedir. Ticari Acenta ya da ana dağıtıcı Federal Ekonomi Bakanlığı’na kayıt edilmektedir. Yabancı şirket, BAE geneli için olabileceği gibi Emirlikler bazında da acenta tayin edebilmektedir.
Ülkede sanayi tesisi kurulması için de en az % 51 oranında “yerel ortaklık şartı” bulunmaktadır. İlk başvuru mercii Maliye ve Sanayi Bakanlığı’dır. Petrol ve doğalgaz gibi hammadde üretimine yönelik şirket faaliyetleri, istinai olarak, yerel ortak şartından muaf tutulmuştur.
Kurulacak LLC-Limited Liability Company, en az 2 en çok 50 ortaklı olabilmektedir. Hisselerin her biri 1.000 Dirheme bölünmüş olup, ödenmiş olmalıdır. Birleşik Arap Emirlikleri’nde kurulacak şirketlerle ilgili mevzuatı düzenleyen 1984/8 nolu Federal Yasada yapılan değişiklik neticesinde Limited Şirketler için anılan yasanın ilgili maddesinde mevcut olan 150.000 Dirhem tutarındaki asgari zorunlu sermaye şartı kaldırılmıştır. Bu çerçevede, BAE’de 1 Haziran 2009 tarihinden itibaren kurulacak Limited şirketler başlangıç sermaye oranlarını ihtiyaçları dikkate alınmak suretiyle kendileri belirleyeceklerdir.
Yönetim kurulu genel kurulca belirlenip, azami 5 kişi olmakta, diğer taraftan BAE nezdinde akredite olan bir denetçi atanması şartı bulunmaktadır. Kararlar oy çokluğu ile alınmaktadır. Genel kurulda her ortak şirketteki hissesi oranında söz sahibi olmaktadır. Bu şirket türü yabancı yatırımcıların en çok tercih ettiği şirket türüdür. Şirketin yönetim kontrolünü yabancılar ellerinde tutabilmek için bazı tedbirler alabilmektedir.
Şirket Kurmaksızın Ticari Faaliyet a- Ticari Acenta Tayini (Commercial Agent): Ticari Acentalığı düzenleyen 1981 tarihli ve 18 sayılı Federal Kanun uyarınca; yabancı bir şirket, BAE vatandaşını yada %100 BAE sermayeli bir firmayı ülke genelinde yada belirli Emirliklerde ticari acenta tayin edebilmektedir. Acentalık; ilgili ürünün pazarda dağıtımını, satışını ve ilgili hizmetin verilmesini kapsamaktadır. Acentalar oncelikle Ekonomi Bakanlığında (Commercial Agencies Committee) tescil olunmaktadır.
Ticari Acentalık Sözleşmesi süreli yapılmaktadır. Sözleşmede; tarafların detaylı kimlik bilgileri, ürünün adı, sözleşmenin başlangıç tarihi ile geçerlilik süresi, sözleşmeyi süresinden önce sona erdirecek özel şartlar, acentanın yetki bölgesinin (tüm BAE olacağı gibi sadece bir Emirlik de olabilmektedir.) belirtilmesi gerekmektedir.
Ayrıca ürünün patenti Ekonomi Bakanlıgında tescil edilmektedir. Acentalık anlaşması öncesinde 4-6 ay gibi bir geçiş süresi tanınarak firmanın BAE pazarındaki performansının gözlenmesi genelde tercih edilen bir yoldur.
Hassas konu olan "acentalık anlaşması" oncesinde, ürün üzerindeki hakların korunması yollarının belirlenmesi amacıyla Ataşeliğimizle yada avukatlık şirketi ile temasa geçilmesinde yarar bulunmaktadır.
b- Şube ve Temsilcilik Açma (Foreign Company Branch & Representative Office):Yabancı şirketler, Ekonomi Bakanlığından uygunluk alarak ve isimlerini Bakanlıktaki Yabancı Şirket Tescil kısmına kaydettirerek şube (foreign company branch) ve temsilcilik ofisi (representative office) açabilmektedir. Bilahare, Dubai’de Department of Economic Development (DED) lisans düzenlemekte ve Ticaret ve Sanayi Odasına üyelik kaydı yapılmakta, kuruluş sermayesi gerekmemektedir.
"Temsilcilik Ofisi" ile, sadece ilgili ürün ve hizmetin promosyonu/reklamı yapılabilmektedir. İhracat, ithalat ve iç piyasada satış gibi ticari faaliyetler sözkonusu değildir. "Şirket Şubesi" yoluyla ise, yabancı firmaya sadece sicilinde kayıtlı ürününün ticaretini yapmasına imkan tanınmıştır. Her iki haldede, yıllık belirli bir ücret ödemek suretiyle, “yerel bir hizmet görevlisi" (local service agent) istihdam etmek zorunluluğu bulunmaktadır. Bu kapsamda, bir BAE vatandaşı yerel hizmet görevlisi (service agent) olarak atanmaktadır.
"Servis agent" statüsünün "ticari acenta-commercial agent-" kavramı ile karıştırılmamalıdır. Zira; "Service Agent"; şirketin idarisine karışamaz ve mali konularda herhangi bir sorumluluğu/yetkisi yoktur. Görevi kamu ihalelerini takip etmek ve ilgili belgeleri teslim etmek, vize alımı veya işçi kartları çıkartılmasını temin etmek yada reklam, kampanya ve reklam ve pazarlama (promotions) faaliyetleri gibi konularda yardımcı olmaktır. Bu çerçevede, yerel hizmet görevlisinin (local service agent), ticari acentayla (commercial agent) karıştırılmaması gerekmektedir.
Müteahhitlik Firmaları Müteahhitlik sektöründe faaliyet gösteren yabancı firmalar; L.L.C., yabancı şirket şube açılımı veya joint venture şeklini tercih etmektedir. Ancak, ülkede hukuksal açıdan sağlam varlık göstermek isteyen firmalar LLC şirket türünü tercih etmektedir.
Müteahhitlik firmaları, Federal Kanunun 4’cü maddesine göre Müteahhitlik Sınıflandırma ve Ruhsatlandırma Komitesi tarafından sınıflandırılmaktadır. Sınıflandırma, firmanın daimi teknik peronel durumu, iş tecrübesi, tamamlamış olduğu işlerin durumu ve performansı gibi kirterler dikkate alınarak yapılmaktadır. Firmaların BAE’de alabilecekleri işlerin boyutu ve inşaatın kat yüksekliği gibi hususlar bulundukları sınıflara göre tesbit edilmektedir. Bu bakımdan birinci sınıf müteahhitlik belgesine sahip yerli firmalarla ortaklık yaparak piyasaya girmek her zaman için avantajlı olmaktadır. Sınıf yükseltmek için firmanın en az bir yıl mevcut kategoride iş yaptıktan sonra tüm finansal ve teknik şartları sağladığını belgelendirmesi ve son 3 yılda tamamlanmış 10 projenin bilgilerini Dubai Belediyesine ibraz etmesi gerekmektedir. Müteahhitlik firmalarının ortaklarının mühendis-mimar olma şartı yoktur ancak firmada, en az 3-5 yıllık tecrübeye sahip ve ülkesindeki meslek odasına kayıtlı en az 1 mühendisin istihdam edilmesi gereklidir.
Müteahhıtlik sınıflandırma veritabanına kaydını yaptırmak isteyen her yüklenicinin, Dubai belediyesine bağlı Komite sekreterliğine sunması gereken dökümanlar:
• Ana şirketin kuruluş sertifikası – kuruluş tarihini beyan etmek süretiyle
• Ana şirketin Ticari Ruhsatı – İnşaat sınıfını belirtmek süretiyle
• Çalışacak teknik ve idari personelin nitelikleri, özgeçmişleri, ikamet belgeleri
• Şirketin iş referansında bulunan 3’ü tamamlanmış en az 6 proje
• Firmanın sınıf belgesi
• Firma tarafından kullanılan ekipmanların değeri, adedi ve tipi
• Firma tarafından tamamlanmış proje ve bina bazındaki işleri
• Devam etmekte olan projelerin durumu
• Firmaya bağlı yurtdışındaki şubelerin isimleri.
• Yerel hizmet ajanın bilgileri, ofis şefinin bilgileri.
• Firmada çalışanların toplam adedi
Çalıştırılacak nitelikli personelin bilgileri, yapılacak işin mahiyeti ve kullanılacak malzeme, makina ve araçların tipi, adedi, değeri vs. beyan edilmesi zorunludur. İş bitirme, inşaat ruhsatı ve yöneticinin eğitim durumunu gösteren belgelerin yabancı ülkedeki BAE elçiliği ve o ülke Dışişleri Bakanlığınca tasdik edilmesi gerekmektedir.
Teknik Müşavirlik Firmaları Teknik müşavirlik firmalarının tüm ortakları, yeterlilikleri onaylanmış mühendisler olmalıdır. Mesleğin düzenlemesi, ruhsat ve yetki verilmesi, geliştirilmesi, araştırılması ve idaresinde yetkili merci Dubai Belediyesi bünyesindeki Komitedir. Komitenin görevi mesleği uygulamak için gerekli kayıt ve ruhsat işlemlerini yapmak, meslekte çalışan kurum ve kişilerin bilgilerini toplamaktır. Komiteye kayıtlı olmayan kişilerin müşavir/mimar/mühendis ünvanını kullanmalarına izin verilmemektedir.
Firmaların kayıt işlemleri ve buna bağlı onay prosedürü Dubai Belediyesi tarafından yapılmakta, ruhsat ise Dubai Ekonomik Kalkınma Dairesi (DED) tarafından verilmektedir. Bu iki kurum bir bütün olarak çalışmaktadır, bir kurumun onayı olmadan diğer kurumun işlem gerçekleştirmesi mümkün değildir.
Sicil kaydı başvurusunda, meslek sahibinin birden fazla mühendislik firmasına sahip olmaması, ortak olarak ayrı bir firmada çalışmaması, kötü bir şöhreti olmaması şartı aranmakta, ilave olarak mühendislik alanında tanınmış üniversitelerin birinden BSc diplomasına sahip olması, mezuniyetten sonra asgari 5 yıllık (yerliler 3 yıl) tecrübeye sahip olması, yabancı meslek sahiplerinin BAE’de ikamet etmesi ve yılın en az 9 ayını burada geçirmesi gerekmektedir.
Dubai’deki teknik müşavirlik firmaları 4 gruba ayrılmaktadır.
Yerli Müşavirlik Firması:Yerli müşavirlik firmasında, ortaklar tamamen BAE vatandaşıdır ya da yabancı ortağın payı % 49’u geçmemektedir. Bu tip firmalar, yerli ve yabancı ortakların sayısına göre kategorilere ayrılır.
Ortaklaşa Müşavirlik Firması: Yerli müşavirlik firması ile yabancı müşavirlik firmasının, sofistike müşavirlik işlerini yürütmek üzere ortaklaşa kurduğu firmadır. Yabancı firmanın ilgili ihtisas dalında, BAE’de veya yurtdışında en az 10 yıllık tecrübeye sahip olması gerekmektedir.
Uzman Müşavirlik Firması:Uzman müşavirlik firması, sektörde özel bir ihtisas alanında müşavirlik hizmetleri veren firmadır. Bu firmanın fonksiyonları resmi kurumlara ve yukarıda bahsedilen müşavirlik firmalarına danışmanlık hizmeti sunmak ve fikir vermekle sınırlıdır. Uzman müşavirlik firması kurmak üzere ruhsat başvurusu yapanların, özel bir mühendislik ihtisas bölümünden bilimsel derece ve diplomaya sahip olması, ilgili özel ihtisas bölümünde en az 15 yıllık tecrübeye ve işleri şahsen yürütecek vasıflara sahip olması gerekmektedir.
Yabancı Müşavirlik Firmasının Şubesi:Özel bir ihtisas alanında uzmanlaşmış yabancı bir müşavirlik firması Dubai’de şube açabilir. Bu şubeye verilen ruhsat, uzmanı oldukları müşavirlik çalışma alanıyla sınırlı olup yerli firmalarca yapılabilen işleri kapsamamaktadır.
Yukarıda bahsedilen tüm firmalarda, müşavirlik mesleğini icra edebilmek için Dubai Ekonomik Kalkınma dairesi (DED) ve Dubai Belediyesi tarafından yapılacak kayıt ve ruhsat işlemleri zorunludur. Firmaların Dubai Ekonomik Kalkınma Dairesinden ruhsat alabilmeleri için önce Dubai Belediyesinden onay almaları gereklidir. Kanunun 89, maddesinin 12.2 fıkrasına istinaden, ruhsat sahibinin mesleği icra edebilmesi için, başka firmaya sahip veya ortak olmaması veya aynı anda birden fazla şirkette çalışıyor olmaması şarttır.
Firma Tescili İçin Gerekli Şartlar
Tescil başvurusunda bulunan herkes aşağıda verilen şartları yerine getirmelidir
• Teknik yeterlilik ve hukuki ehliyete sahip olmak
• İyi bir unvana sahip olmak
• Daha önceden suç işlememiş ve ceza almamış olmak
• Mezuniyet sonrası asgari 3 yıllık iş tecrübesine sahip olmak
• BAE Mühendisler odasına üye olmak
• Bina inşaatı veya inşaat malzemesi ticareti yapan bir firmasının sahibi ya da ortağı olmak.