MUĞLA KARABAĞLAR YAYLASI VE DÜĞEREK’TE BAŞLATILAN KÖMÜR ARAMA SONDAJI HAKKINDA
DR. EŞREF ATABEY
Jeoloji Yüksek Mühendisi / email@example.com
27 Ağustos 2019 tarihinde basında yer alan haberlere göre; Maden Tetkik Arama (MTA) Genel Müdürlüğüne, Muğla’nın Menteşe ilçesinde, Karabağlar Yaylası ve Düğerek’i içine alacak şekilde 6.626 hektar alanda kömür arama ruhsatı verildiği ve söz konusu alanda MTA’nın taşkömürü arama sondajları başlattığı belirtilmektedir.
Konuyu sağlıklı bir şekilde anlayabilmek için önce kömür nerede bulunur? Muğla Ovası’nda kömür olasılığı var mıdır? Jeolojisi ve durumuna bakalım.
Muğla Ovası’nın durumu: Muğla şehir merkezinin kurulduğu ova Kuveterner dönemi ve günümüzde son halini almış bir karstik çöküntü havzası/ovasıdır. Bu büyük çaplı karstik çöküntü alanlarına polye denir. Ovayı çevreleyen Muğla şehrinin de kısmen üzerinde kurulduğu kayalar, 3.Jeolojik zaman Mesozoik dönemi 175 ile 65 milyon yıl arası Orta Jura-Kretase yaşlı kireçtaşı ve rekristalize kireçtaşı kayalarından oluşmaktadır (bakınız jeoloji haritası). Muğla polye ovası; Muğla şehir merkezinden geçen kuzeybatı-güneydoğu yönlü Muğla Fayı’nın kontrolünde, bloğun güney kanadının çökmesi sonucunda oluşmuş, kuzeybatı-güneydoğu yönünde uzanan bir ovadır (bakınız fay haritası). Bunun anlamı şudur. Ovada yapılacak bir sondajda, derinlerde! Jura-Kretase yaşlı kireçtaşı kayalarına ulaşabilir. Muğla polye ovası 13 milyon yıldan beri, Orta Miyosen-Pliyosen’den Kuvaterner döneminde de devam ederek çökmesini sürdüren bir ovadır. Dört yönden taşınan moloz, kayaç parçaları, çakıl, kum, çamur karışımı malzemeden oluşan bir alüvyon ovasıdır.
Taşkömürü ve linyit kömürü: Türkiye’nin tek taşkömürü havzası Zonguldak Havzası’dır. Türkiye’de bunun dışında Diyarbakır-Hazro ve Antalya-Kemer’de küçük taşkömürü yatağı tespit edilmiştir. Taşkömürü oluşumu Karbonifer-Permiyen dönemi 359 ile 251 milyon yıl arası yaşlı formasyonlarda bulunmuştur.
Linyit kömürü sahaları ise yaygın olup, genellikle Tersiyer Dönemi Eosen, Oligosen, Miyosen ve Pliyosen yaşında (55.8 ile 5.3 milyon yıl yaş aralığı) olan gölsel ortam havzalarında bulunur.
Muğla Karabağlar’da kömür araması: MTA tarafından Muğla Yatağan, Milas yöresindeki linyit kömürüne yönelik aramalar ve yataklar 1960’lı yıllardan başlayarak 1990’lı yıllara kadar tamamlanmış ve rezervler tespit edilmiştir. MTA’nın linyit envanterinde Muğla polye ovasında (Karabağlar’da) herhangi bir linyit tespiti ve yatağı görünmemektedir (bakınız kömür sahaları haritası). Basında yer aldığı haliyle taşkömürü arama sondajı yapıldığına ilişkin haberde bir hatalı bilgilenme olmalı.
Yukarıda belirttiğim üzere, taşkömürü oluşumu için Muğla polye ovası (Karabağlar) jeolojik olarak uygun değildir. Alüvyon kaya biriminde taşkömürü oluşmaz. Bahsedilen sondaj, linyit kömürü araması için olmalıdır.
Muğla Ovası bir karstik çöküntü alüvyon ovası olduğundan, muhtemel kömür oluşumu için uygun kaya birimi derinlerde Jura-Kretase yaşlı kireçtaşı kayaları üzerinde çökelmiş Miyosen-Pliyosen yaşlı gölsel kaya biriminde olacaktır. Eğer ekonomik kömür rezervi olsaydı, MTA geçmiş yıllarda Yatağan, Milas yöresi ve bu havza dahil yaptığı çalışmalarda ortaya koymuş olmalıydı. Muğla Ovası yüzey jeolojisine bakıldığında linyit kömürü oluşumuna uygun kaya birimi bulunmamaktadır. Ovada yapılacak sondajla belki çok küçük alanda ekonomik olmayan oluşumlara/zuhurlara rastlanabilir.
-Özellikle 1970’li yıllarda MTA, Yatağan-Milas Havzası’nda kömür aramaları ve rezervleri üzerine yoğun çalışma yapmıştır. Oralarda tespit edilen linyit rezervleri, acaba Muğla Karabağlar’da eğer varsa tespit edilemedi mi?
-Karabağlarda yapılan sondaj ile ekonomik bir linyit rezervi beklenmekte midir?
-Yüzey jeolojisi, havza analizi, jeofizik yöntemler sonucunda derinde kömürün varlığı beklentisiyle mi sondaj yapılmaktadır?
-Kömür oluşumu için gölsel bataklık ortamı ovanın derinliklerinde tespit edilmiş midir?
-Yapılan sondaj, doğrudan kömürün geometrisini ortaya koyma amaçlı mıdır? Yoksa stratigrafik, istikşaf, havza analizine yönelik bir sondaj mıdır?
-Dört tarafı Jura-Kretase yaşlı kireçtaşı kayaları ile sınırlanmış, bir karstik çöküntü havzasında ne kadar rezerv beklenmektedir?
-Peki ekonomik rezerv bulundu diyelim, işletmesi nasıl olacak? Farz edelim ki 100-200 m derinde kömür tespit edildi, kömürü çıkarmak için en az 500 m çaplı ya da daha geniş bir çukur oluşacak ve sonuçta pasa dağları açığa çıkacaktır.
-Ekonomik kömür bulundu diyelim, işletmeye geçilecek mi? İşletmeye geçildiğinde bu durum Muğla Ovası’nın ortadan kaldırılması/yok edilmesi anlamına gelmez mi? Muğla şehir merkezi, Sıtkı Koçman Üniversitesi vd. yerleşkeleri kaldırılacak mı?
-Açık kömür ocaklarının çevreye, fauna ve floraya, havaya ve yer altı sularına, canlılara verdiği zararlar zaten ortada iken, bu nasıl önlenecektir?
-Muğla ilinin kuzey bölümü, Menteşe, Yatağan, Kavaklıdere, Bodrum, Milas ve Ula, su kıtlığı çeken yerlerdir. Muğla polye ovası en önemli su rezervlerinden birisidir. Kömür işletmeye geçildiğinde bu su rezervleri yok olmayacak mı?
MTA web sayfasında; ‘’Aydın-Muğla Neojen Havzaları kömür aramaları’’ projesinin yer aldığı görülmektedir. Sanırım Karabağlar-Düğerek’teki sondaj da bu proje kapsamında yapılıyor olmalı.
Farklı bir konumu ve kendine has özelliği olan Muğla polye ovası Karabağlar-Düğerek Mevkii’nde, neredeyse şehrin merkezinde MTA’nın kömür arama sondajları başlatma mantığı anlaşılamamıştır. Jeolojik, çevre, turizm, sosyo-ekonomik yönden, halk sağlığı yönünden bakıldığında uygun bulunmamaktadır.
Kaynaklar
Atabey, E. 2013. Muğla ili tıbbi jeolojik unsurları ve halk sağlığı. Muğla Belediyesi yayını-13.
MTA. 2009. Türkiye Yer Altı kaynakları (illere göre). Yerbilimleri ve Kültür Serisi-5, Ankara.
MTA. 2010. Türkiye Linyit Envanteri. Envanter Serisi-202, ISBN: 975-605-4075-76-8. Ankara.