İslâm mâbedlerinde halifelerin, hükümdarların, kralların veya bu iki niteliği şahsında birleştiren devlet liderlerinin maiyetleriyle birlikte namaz kılmasına için bulunan birimler maksûre veya mahfildir. Aslında İslâma göre özüne ters düşen ve gerek sonsuzlukta gerekse ilk üç halifenin zamanında görülmeyen bu durum Hz. Ömer’in camide şehid edilmesi üzerine emîrü’l-mü’minînin canını güvenlik altına almak için kullanılmaya başlanmıştır.
İlk defa Hz. Osman’ın Medine’deki Mescid-i Nebevî’de maksûre olarak adlandırılan, yerde ve çevresi kuşatılmış bir durumda namaz kılmayı âdet edindiği daha öncelerden beri kaydedilmiştir. Halifeliğin sona ermesi ve Emevîler’in saltanatlığı fesh ederek halifelik-hilâfetle birleştirmeleriyle iyice güçlenen bu rejim, daha sonraları Emevîler’in ardından İslâm dünyasında hâkimiyet kuran diğer hânedanlarca da devşirilmiştir. Bir diğer adıyla Minber olan üzerinde hutbe okunulan merdivenli yapıdır.
İmamın cemaatin önünde namaz kılarken kıble tarafındaki duvarın ortasındaki girintili yer anlamına gelen yerdir. Çoğulu “mehârîb” adıdır. Bu alanın savaş âletine benzetilerek mihrap denilmesi, şeytan ve kötü düşünce ve arzularla savaş yeri kabul edilmesindendir.
İmamların belli zamanlarda çıkıp vaaz verdikleri camideki özel yere kürsü denir.
Mahfil Tezyinatı
- Ahşap İşçiliği
Mahfili’nin güzelliği örneği Bursa Ulu Caminde vardır. Mahlifi’nin taşıyan sekizgen sütun başlıkları ile her bir yüze denk gelen tek sıra akantus bitkisinden oluşturuldu. Mermer yerleştirilen sütunların başlıklarına korkuluklarda denk gelen panolar tekniğinde çalışılmış olup lakin sonradan da üzerine koyu kahverenginden boya sürülmek suretiyle detayları şuan kaybolmuş bulunmaktadır. Günümüzdeki yapılan camiler ile yıllar önce yapılan camilerdeki en büyük fark mermer yapısından gelir.
- Kalemişleri
Müezzin mahfilinin en önemli unsurları şüphesiz ki merdivenin kuzey yüzünde ve yan aynalığında bulunan kalemişleridir. Mesela Bursa Ulu Cami Bursa’ya seyahat eden Evliya Çelebi Ulu Cami mahfili hakkında “Ve bir nakışlı müezzin mahfili vardır ki, güya cennetlerden çıkagelmiş mahfildir” ifadesini kullanır. Cami Mermer yapımları özel kalem işleriyle düzenlenmiştir. En büyük ve en güzel örnektir.
Hünkâr Mahfillerinin
Sanatın ayrıca mimarlık tarihinin de geçmişinde yaygın bir kullanım alanına sahiptir. Maksure-hünkâr mahfili kelimesi, hünkâr mahfillerinin ortaya çıkışıyla ve ilk örnekleriyle hünkâr mahfillerinin Selçuklu ve Osmanlı mimarlığındaki gelişimini anlatılır.
Toplanılacak yer ve toplantı yeri anlamına gelen mahfil terimi ile cami harimi içinde özel konuma sahip alanlar ile tanımlanmaktadır. Mahfil olarak isimlendirilen mimari kuruluşlar, etrafı parmaklıklarla çevrili veyahut yerden yüksek olarak yapılmıştır. Genel olarak da farklı işlevlere uygun olaraktan biçimlendirilmiş müezzin, bey-hünkâr ve kadınlar mahfili olmak üzere üç ayrı mahfilden söz etmek mümkün olmasıyla beraber hünkâr mahfilleri denir. İslamın doğuşunda Hz. Muhammed zamanında inşası yaptırılan Mescid-i Nebevi bulunmayan maksure-hünkâr mahfilleri ile halifelere karşı gerçekleştirilen suikast olaylarında sonucunda bir zorunluluk haline gelip doğmuştur. Devleti yönetenin hayatının korunmasına
yönelik bir mecburiyetten ortaya çıkan cami içerisindeki bu birimlerin dinin siyasallaşma döneminde özellikle 11.yy-12.yy’da yaygınlık kazanıyor. Anadolu’da ozamanlar Selçuk’lu zamanıydı ve inşa edilen camilerde görülmeye başlanıyor.
Osmanlı Sultanları tarafından inşa edilen camilerinde tamamında yer alan hünkar mahfilleri önemli mimari kuruluşlar halini almışlar ve asıl gelişmesini de Osmanlı mimarlığının özelliğini göstermiştir. Osmanlı’nın zamanında başkenti olan illerdeki camilerde inşası yapılmış hünkâr mahfilleri ve inşa edildikleri zamanın mimari ayrıca tasarım anlayışını en iyi şekilde yansıtan birimlerle olmanın yanında ise çeşitli sembolik ögelerle de donatılarak, siyasi otoritenin cami içerisindeki yansıması halinde olmuştur. Günümüzdeki yeni inşası olan bütün camiler İstanbul mermer sanayi ile yapılmaya devam eder.