Savaş filmleri haklı ile haksızı, doğru ile yanlışı birbirine eşitlemek, gerçeği manipüle etmek için oldukça müsait bir alan. Bin tane kara propaganda aracıyla yapılamayan tek bir film sahnesiyle yapılabilir. Örneğin Vietnam gerillalarının insanları öldürüp toplu mezarlara tıktığını, güçlü savaş karşıtı mesajlara sahip olduğu düşünülen birçok filmde görmek mümkün. Savaşın dehşetine saklanarak yapılan bu ahlaksızlık bizlerin gözünde Naziler ile Sovyet askerlerini, Iraklı direnişçiler ile ABD askerlerlerini eşitlemek istiyor.
Başarılı bir yönetmenlik ancak ahlaksız bir sanatçılığın sonucu olan bu örneklerden ziyade bizler Hollywood dışı savaş filmlerinin 5 iyi örneğinden oluşan bir liste hazırladık.
1- Roma Città Aperta (1944)
İtalyan yeni gerçekçiliğinin ilk örneği olan ve profesyonel oyuncular kullanılmadan çekilen film Nazi işgali altındaki Roma’da geçiyor. Direnişçilere, papazlara, çocuklara, kadınlara odaklanan filmin belli bir kahramanı bulunmuyor. İşgal döneminde yaşanan sıradanlaşmış dehşeti, İtalyan halkının sabırlı direnişini, düşkün tiplemeleri anlatan film, olayları “herkesin” gözünden görmemizi sağlıyor.
Senaryosu henüz işgal döneminde yazılmaya başlanan filmin yönetmenliğini Roberto Rossellini yapıyor.
2- İvanovo Detstvo (1962)
Sovyet yönetmen Andrei Tarkovsky’nin 1962 tarihli ilk uzun metrajlı çalışması olan film İkinci Dünya Savaşı’nda Kızılordu için casusluk yapan İvan isimli çocuğun yaşadıklarını anlatıyor.
Rüya-bilinçaltı meselesine odaklanan film, çatışma göstermeden de savaş filmi çekilebileceğinin mümkün olduğunu gösteriyor.
İleride Tarkovsky sinemasının ana damarını oluşturacak öğelerin birçoğunu filmde görebiliyoruz. Orman ve nehir çekimleri, rüya sahneleri, yıkıkdökük yapılar, hristiyanlığa dair metaforlar ile görüntülerin ustaca kullanılışı, filmi hem Tarkovsky sineması içinde hem de savaş filmleri bağlamında ayrı bir yere koyuyor.
3- La Battaglia Di Algeri (1965)
1965 yılında İtalyan yönetmen Gillo Pontecorvo’nun yönettiği film Cezayir Ulusal Kurtuluş Savaşı’nı anlatıyor. Keskin bir gerçekçilikle belgeselvari çekilen film Cezayir devrimini mercek altına alarak devrim, ulusal kurtuluş, sömürge gibi konular hakkında görsel bir veri sunuyor.
Belirli bir kahramanın olmadığı filmde ciddiyetle kurtuluş için çalışan çocukları, öfkesini örgütlü mücadeleye kanalize eden Ali gibi gençleri, önderleri, aydınları, kadınları ve film seti haline gelmiş bir kenti görüyoruz.
Politik sinemanın ve savaş filmlerinin temel taşlarından olan film ses efektleri ve müziğin ustaca kullanılmasıyla da öne çıkıyor.
4- İdi İ Smotri (1985)
Sovyet yönetmeni Elem Klimov’ın 1985’te çektiği İdi İ Smotri, İkinci Dünya Savaşı sırada Nazi işgali altındaki Belarus’u anlatıyor. Filmin kahramanı henüz ergenliğe yeni girmiş olan Florya isimli bir çocuk.
Nazilerin bir çocuğa yaşattıkları üzerinden ilerleyip sağlam bir faşizm eleştirisi inşa eden film, birçok psikolojik öğenin kullanılmasıyla diğer savaş filmlerinden sıyrılıyor.
Ancak film asıl başarıyı faşizm eleştirisi yaparken “ortalama” sinema seyircisinin alıştığı üzere melodrama sapmaması ve izleyiciyi rahatsız etmek ile tiksindirmek arasındaki ince çizgiyi aşmamasında gösteriyor. Film boyunca diğer kahramanların neredeyse hiç ateş etmemesi de savaş filmi yapmak için mutlak şekilde savaşı oyunlaştırmanın gerekmediğini gösteriyor.
5- Letyat Zhuravli (1957)
Viktor Rozov’un kendi yazdığı oyunundan uyarladığı ve Sovyet yönetmen Mikhail Kalatozov tarafından çekilen Letyat Zhutavli (Turnalar Uçarken) sıra dışı çekimleriyle sinema tarihinde bir kırılma noktası. Film, Sovyet sinemasının en iyileri arasında sayılıyor.
Film Moskova’da yaşayan birbirlerine aşık iki gencin İkinci Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte birbirlerinden ayrılmasını ve başlarından geçenleri konu alıyor.
Kurgu, görüntülük ve oyunculuk konusunda hala çoğu noktada aşılamamış olan film Sergei Eisenstein’ın kamera hareketleri ve yakın plan çekimleri ile Dziga Vertov’un montaj tarzını yeni bir üslupta birleştiriyor.