TC
YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILÂP TARİHİ ANA BİLİM DALI ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILÂP TARİHİ YÜKSEK LİSANS
PROGRAMI
YÜKSEK LİSANS TEZİ
12 MART 1971 ÖNCESİNDE ANT DERGİSİ
SONGÜL AYDIN 04701013
Tezin Enstitüye Verildiği Tarih: ………..
Tezin Savunulduğu Tarih: ………..
Tez Oy birliği / Oy çokluğu ile başarılı bulunmuştur.
Unvan ad Soyadı İmza
Tez danışmanı:
Jüri üyeleri:
İSTANBULOCAK 2008
ÖZ
12 MART 1971 ÖNCESİNDE ANT DERGİSİ Songül AYDIN
Ocak, 2008
1960 darbesi demokratik olmayan bir girişim olmasına rağmen Türk siyasi hayatının liberalleşmesini sağlamış paradoksal bir harekettir. 27 Mayıs 1960 sonrasında adeta yeniden doğuş dönemi yaşayan Türk soluna paralel olarak gelişen Türkiye İşçi Partisi (TİP), 1968’e kadar büyük bir ivmeyle devam etmiştir. Kitleselleşen Sol hareket, 1968 yılında öğrenci hareketleri ve Çekoslovakya olayı ile bölünmüş olmakla beraber, TİP’nin bu olaylarda ki parlamentarist tavrı nedeniyle de bir kırılma yaşamıştır. Bu süreçte başlayan soldaki bölünmeler dünyadaki Marksist gelişimle paralel olmadığı gibi Marks’ın yorumlarının da ülke içerisinde daha farklı algılanması, TİP’in pasifsizimi ve gençliğin bir örgüt disiplini içerisinde yönlendirilememesi solun bir daha toparlanamamasına neden olmuştur. Söz konusu dönemde, 1967–1971 yılları arasında yayınlanan Ant dergisi o dönemin sol basını içerisinde önemli bir rol üstlenmiş bağımsızlıkçı, özgürlükçü ve bilimsel sosyalizmi savunmuş ve Türkiye’de sosyalizm bilincinin gelişiminde azımsanmayacak bir rol üstlenmiştir. Aynı zamanda ülke gündemini etkileme ve son dönemlerde sol kadroların siyasal eğitimini gerçekleştirmede önemli katkılarda bulunmuştur.
1960’lı yılların ikinci yarısında Soğuk Savaşın yumuşamasının etkilerinin hızla hissedildiği, öğrenci hareketlerinin ivme kazandığı, solun Batı dünyasında yeniden irdelendiği ve klasik soldan farklı kavramların yer aldığı bu süreçte Ant yine yerli solun pratiklerini fazlasıyla hissettiren ve devam ettiren bir anlayış benimsemiştir.
Söz konusu dönemin problematiklerinden yola çıkarak yapılan bu çalışmada Ant dergisinin Türkiye Solunun tartıştığı dönemin sorunsallarından, Adalet Partisine Bakışı, CHP ve Ortanın Solu, Türkiye İşçi Partisi, Üniversite Gençliğinin Siyasallaşması, İşçi Hareketleri ve Doğu Sorunu ile ilgili makaleler tematik olarak incelenmiştir. Ant Ve Dış Politika bölümünde ise yine tematik bir yaklaşımla Kıbrıs Sorunu, Ortadoğu, ABD Ve NATO, SSCB, Çekoslovakya ve Çin konuları ele alınmıştır.
Anahtar Kelimeler: Sosyalizm, Marksizm, ANT, Kapitalizm, Faşizm,
ABSTRACT
ANT JOURNAL BEFORE 12 MARCH 1971 Songül AYDIN
January, 2008
The military coup in 1960 was an anti-democratic attempt, yet it is at the same time an action that ensured the liberation of Turkish political life. The development of Turkish left which almost underwent a period of revival after May 27, 1960 continued its mission with a great acceleration and along with student activism that took place in 1968 and Czechoslovakia event, owing to parliamentary approaches of Turkish Labor Party (TLP) to such incidents, the party experienced a breaking period. The divisions in the left were not parallel to the Marxist developments in the world and misperceptions of Marx’s interpretations in the country, pacifism of TLP and the inability to channel the youth in a disciplined organization caused the left not to recover again. The process interrupted by the coup in March 12, 1971 continued its way in the drunkenness of 1974 amnesty. Unable to solve the problems it had, the left could not gain its strength again and led to the continuation of this situation until today.
During the period in question, the journal ANT was published between 1967 and 1971 and it took an important role in the left press by advocating independent, liberal and scientific socialism and thus contributed to the development of consciousness of socialism in Turkey. At the same time it affected the agenda of the country and realized the political education of the left in the later periods. In the second half of the 1960s, when the tensions of the Cold War were eased and student activism accelerated, left was examined again and when concepts different from classical left took place, Ant adopted an understanding which made people feel national practices of the left.
Considering the problems of the period when Turkish Left was under discussion, this study aimed at analyzing the journal Ant by examining the published articles thematically. Basically Ant’s view of the Justice Party, the Republican Public Party and the discourse of left of the middle, the Turkish Labor Party, politicization of university youth, laborer movements and problem of the East were among the topics investigated. In the section titled as Ant and Foreign Policy, again with a thematic approach Cyprus problem, the Middle East, the United States of America and NATO, Union of Soviet Socialist Republics, Czechoslovakia and China.
Keywords: Socialism, Marxism, ANT, Fascism, Capitalism.
İÇİNDEKİLER TEZ ONAY SAYFASI
ÖZ ... iii
ABSTRACT... iv
İÇİNDEKİLER... v
KISALTMALAR…... vii
1. GİRİŞ... 1
1.1Araştırmanın Amacı... 1
1.2.Çalışmanın Planı ……… 3
2.TÜRKİYE’DE 1960’LARA KADAR SOL’UN TARİHSEL GELİŞİMİ…... 5
2.1.İmparatorluk Döneminde Sol ve Siyasi Örgütlenmeler ... 5
2.2. İmparatorluk Döneminin Sol Yayınları………. 7
2.3. Cumhuriyet Döneminde Sol ve Siyasi Örgütlenmeler (1920-1960)……... 9
2.4. Cumhuriyet Döneminde Sol Yayınlar ……….. 12
3. ALTMIŞLI YILLARDA TÜRKİYE’DE SOL ………... 15
3.1. Altmışlı Yıllarda Türkiye Siyaseti………... 15
3.2. Türkiye İşçi Partisi ………... 16
3.3. Yön Dergisi ………... 19
3.4. Milli Demokratik Devrim Hareketi ……….. 21
3.5. Altmışlı Yıllarda Sol Yayınlar ... 23
4. ANT DERGİSİ……… 25
4.1. Derginin Kuruluş Koşulları………... 25
4.2. Yayın Politikası ve İlkeleri... 27
4.3. Derginin Kadrosu ve Yazarları ……… 28
4.4. Derginin Özellikleri ………. 29
4.5. Yayın Süreci ………. 33
4.6. Siyasi Etkisi ………. 36
5. ANT’IN TÜRKİYE SİYASETİNE BAKIŞI………... 37
5.1. Ant Dergisinin Adalet Partisi’ne Bakışı ………... 37
5.2. CHP ve “Ortanın Solu” ………. 45
5.3. Türkiye İşçi Partisi ……… 53
5.4. Işçi Hareketleri ………... 61
5.5. Öğrenci Hareketleri ………... 66
5.6. Doğu Sorunu ………. 77
6. ANT’IN TÜRK DIŞ POLİTİKASINA BAKIŞI ………. 89
6.1. Kıbrıs Sorunu ……… 89
6.2. Ortadoğu ………... 98
6.3. ABD ve NATO ………. 105
6.4. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ……… 113
6.5. SSCB’nin Çekoslovakya’ya Müdahalesi ……….. 116
6.6. Çin ………. 120
7. SONUÇ ……… 124
KAYNAKÇA ……….. 131
EKLER ………. 135
Ek 1. Doğan Özgüden’in “Niçin Ant” Başlıklı Makalesi ………... 135
Ek 2. Doğan Özgüden’le 19 Aralık 2007 Tarihinde İnternet Ortamında Yapılan Görüşme ……… 137 Ek 3. Ant Yayınlarının Kitap Listesi ……….. 145
Ek 4. Ant’ın İçeriğinden Seçmeler ……….. 149
Ek 5. Ant Dergisine Ait Kapak Resimlerinden Seçmeler... 156
ÖZGEÇMİŞ... 157
KISALTMALAR
ABD :Amerika Birleşik Devletleri
AKEL :Anorthotikon Komma tu Ergazomenu Lau (Çalışan Halkın İlerici Partisi)
AP :Adalet Partisi
CHP :Cumhuriyet Halk Partisi
DDKO :Devrimci Doğu Kültür Ocakları DP :Demokrat Parti
FKF :Fikir Klüpleri Federasyonu MDD :Milli Demokratik Devrim
NATO :North Atlantic Treaty Organization SSCB :Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği TBMM :Türkiye Büyük Millet Meclisi
TEKSP :Türkiye Emekçi ve Köylü Sosyalist Partisi TİP :Türkiye İşçi Partisi
TKP :Türkiye Komünist Partisi TSP :Türkiye Sosyalist Partisi
1. GİRİŞ
1.1. Araştırmanın Amacı
Türkiye’de 1960 yılından itibaren gelişen siyasi ve kültürel çeşitlilik dönemi ile birlikte sosyalizm kavramı ilk kez açıkça telâffuz edilmeye başlanmıştır. Gerek Cumhuriyet Halk Partisi (CHP), gerekse Demokrat Parti (DP) döneminde yoğun biçimde baskı altında tutulan, nefes aldırılmayan sol düşünce, bu göreli özgürlük döneminde Türkiye İşçi Partisi (TİP) ve Yön dergisi etrafında toplanan aydınlar arasında yüksek sesle ifade edilmiş ve gelişmeye başlamıştır. 1961’de işçi sendikalarının liderleri tarafından kurulan Türkiye İşçi Partisi, Mehmet Ali Aybar’ın başkan olması ile birlikte işçi sınıfının örgütlendirilerek politik aktörlerden biri olmasını hedeflemiştir. Yön ise, Doğan Avcıoğlu’nun yönettiği, Türkiye’nin kalkınma ve ilerleme sorunlarına cevap arayan, hemen hemen dönemin tüm entelektüellerinin yazdığı etkili bir siyasi dergidir.
Bu dönemde Türkiye’de sol ve sosyalist düşüncenin yaşadığı sorunların başında Marksist literatüre egemen olunamaması ve demokrasi kültürünün içselleştirilmemiş olması gelmiştir. Dolayısıyla kavram karmaşasıyla da bulanıklaşan oldukça yoğun teorik tartışmalar yapılmıştır. Daha çok dergiler üzerinden yürütülen temel tartışma konuları sol, sosyalizm, Türkiye’deki düzenin tahlili, solun örgütlenme biçimi, devrim yöntemi gibi konulardır. Bunların yanı sıra Sovyetler Birliği ve Ortadoğu’daki Arap-İsrail çatışması başta olmak üzere dünyadaki gelişmeler ilgiyle izlenmiştir. Sol, sosyalizm, Marksizm gibi düşüncelerin özellikle üniversite gençliği arasında benimsenip yaygınlaşmasıyla birlikte gelişen, devrimde izlenecek yola ilişkin tartışmalar, 60’lı yılların sonunda radikal anlayışı da beraberinde getirecektir.
Türkiye İşçi Partisi ise 1965’te yapılan seçimlerde meclise girme şansını kazanmış, ancak izlediği politika neticesinde solun gelişiminde öncü olma fırsatını iyi değerlendirememiştir. Sol çevrelerde hâkim olan anti-amerikancı yaklaşım ile Sovyetler Birliği’ne duyulan fikirsel yakınlık, 1968’de başlayan gençlik hareketinin de dinamiğini oluşturmuştur. Dönemin iktidar partisi Adalet Partisi’nin izlediği
Amerika Birleşik Devletleri yanlısı politika, sol çevreler tarafından şiddetle eleştirilmiştir.
Böyle bir ortamda, 1967 yılında yayımlanan ve kendisinin “bilimsel sosyalist bir dergi” olduğunu vurgulayan Ant dergisi yayın süreci boyunca, sol ve sosyalizm tartışmalarının bir tarafı olarak, bu doğrultuda okurunu eğitmeye, sol güçleri TİP’in etrafında toparlamaya ve solun işçi sınıfı partisinin öncülüğünde gelişmesini sağlamaya çalışmıştır. TİP’in resmi yayın organı olmamakla beraber, TİP yöneticilerinin basın bildirileri ile kongre kararlarına çok geniş yer vermiş ve partiyi en son sayısına kadar desteklemiştir.
1960’lı yılların ikinci yarısında meydana gelen sosyalizm tartışmaları ve devrimde yöntem tartışmaları derginin ana konularını oluşturmuştur. Dergi Türkiye’nin iç ve dış siyasetini bağımsız, anti-emperyalist ve sosyalist bir yaklaşımla değerlendirmiş ve yorumlamıştır. Bu bağlamda Ant’ın temel amacı, tüm solcuları “bilimsel sosyalist” teori etrafında birleştirmektir. Öncelikle işçilerin bilinçlenmesi ve örgütlü bir güç haline gelmesi için gerek TİP, gerekse DİSK’in örgütsel sorunlarına büyük önem vermiştir. 1968’le birlikte siyasetin öznesi olmaya başlayan gençliği de eğiterek, sol düşünce etrafında bilinç kazandırmak misyonunu üstlenmiştir. İktidarın sosyalistler üzerindeki baskılarına yer vererek, kamuoyu oluşturmaya çalışmıştır.
Dönemin önemli tartışmalarından olan feodalite- ATÜT (Asya Tipi Üretim Tarzı) ve SD (Sosyalist Devrim)-MDD (Milli Demokratik Devrim) tartışmalarında sosyalist devrim tezini sonuna kadar savunmuştur.
Bu çalışma, 1967–1971 yılları arasında yayımlanan Ant dergisinin 1960’lı yılların ikinci yarısında gelişen sosyalizm tartışmalarındaki yerini ve dönemin sorunlarına nasıl bir sosyalist perspektiften yaklaştığını belirlemek amacıyla yapılmış ve bu doğrultuda aşağıdaki şu sorulara yanıt aranmıştır:
1. Ant dergisinin “bilimsel sosyalizm” ve “sosyalist devrim” anlayışı ve yorumu nedir? Asya Tipi Üretim Tarzı, Milli Demokratik Devrim tezleri karşısında ne düşünmektedir?
2. Ant dergisi, işçi hareketi ve sendikacılık ile üniversiteler ve öğrenci hareketine nasıl yaklaşmaktadır?
3. Ant dergisi ekonomik, sosyal ve ulusal açıdan Doğu sorununa nasıl bakmaktadır?
4. Ant dergisi ile TİP arasındaki ilişki nasıldır? TİP içinde meydana gelen ayrışmalar dergiyi nasıl etkilemiştir?
5. Ant dergisi başta CHP, DP gibi “düzen partileri”ni ve izledikleri siyaseti nasıl değerlendirmekte, CHP’nin “ortanın solu” söylemine nasıl yaklaşmaktadır?
6. Ant dergisi’nin dış politika konusundaki temel yaklaşımı nedir?
Yukarıda belirtilen sorulara yanıt verebilmek için Ant dergisinin 1967–1971 yılları arasında yayımlanan tüm sayıları incelenmiş ve makaleler dikkate alınarak, çözümlenmeye çalışılmıştır. Haber niteliğinde olan yazılar ile 1970 Mayıs’ından itibaren, “Ant Sosyalist Teori ve Eylem Dergisi” ismiyle aylık olarak yayımlanan 13 fasikül bu çalışmaya konu edilmemiştir.
1. 2. Çalışmanın Planı
Türkiye’de 1967–1971 yılları arasında yayımlanan Ant dergisi “bilimsel sosyalizmi”
ve işçi sınıfının bilinçlendirilmesi yoluyla sosyalizmin geleceğini savunmuştur. TİP ve lideri Mehmet Ali Aybar’ı destekleyen yazılara yer vermesi nedeniyle, sağ düşüncenin egemen olduğu basın organları tarafından TİP’in temsilcisi olarak algılanmıştır. Bu nedenle bu çalışmada derginin siyasi eğilimi, iç ve dış olaylara ilişkin yaklaşımı, TİP’in politik seyri ile sol içindeki yarılmalar da göz önüne alınarak değerlendirilmiştir. Ant’ın sosyalizme dair stratejisi ise, işçi sınıfının aşağıdan yukarıya örgütlenerek bilinçlenmesini gerçekleştirmek ve işçi sınıfının iktidarı ele geçirmesini sağlayacak alt yapıyı oluşturmaktır. Bu yaklaşımıyla da, işçi sınıfının dışında sosyalizme ulaşma yolunu arayan Yön’cülerin ve Milli Demokratik Devrim tezini savunanların karşısında yer almıştır.
Bu nedenle bu çalışmada, Ant dergisinin bilimsel sosyalizm anlayışı ve dönemin sorunlarını nasıl yorumladığı araştırılacaktır. Dergide yer alan makalelerin incelenmesinde, derginin, dönemin sorunsallarına olan yaklaşımı konusunda yoğunlaşılarak derginin bilimsel sosyalizm düşüncesinde tutarlı olup olmadığına dair sorulara da cevap aranacaktır.
Çalışmanın giriş bölümünde araştırmanın amacı ve çalışma planı yer almaktadır.
İkinci bölümde çalışmanın art alan bilgisini oluşturmak amacıyla, İmparatorluk ve Cumhuriyet döneminden itibaren Türkiye’de sosyalizmin ve sosyalist hareketlerin
tarihsel geçmişi verilerek, sosyalizm düşüncesinin gelişimi üzerinde durulmuştur.
Aynı bölümde, bu tarihsel süreç içerisinde sol düşüncenin iktidar ve kitlelerle olan ilişkilerine de değinilmiştir. Üçüncü bölümde, Türkiye’de 1960’lı yıllarda sosyalizm tartışmalarıyla beraber, sosyalizme nasıl varılır, varmak için ne yapılmalıdır, Türkiye toplumunun sınıfsal yapısı nedir gibi sorulara cevap aramak için sosyalizme varış yöntemlerine dair argümanlar ortaya koyulmaya çalışılarak, ülkenin siyasi yapısına değinilmiştir. Dördüncü bölümde ise Ant dergisinin çıkış nedenleri, şekilsel özellikleri, yazar kadrosu, misyonu ve siyasi etkisi gibi alt başlıklardan oluşmaktadır.
Beşinci bölümde, Ant’ın Türkiye siyaseti ve sol düşünceye dair yaklaşımı ve yorumları üzerinde durulmuş ve iktidarla olan ilişkileri ortaya koyulmuştur. Altıncı bölümde ise, derginin Türkiye dış politikasına bakışı “bilimsel sosyalist” teorinin izleğinde değerlendirilmiştir. Sonuç bölümü ise, bu çalışmadan elde edilen veriler ışığında, Ant dergisiyle ilgili genel bir değerlendirmeden oluşmaktadır.
2. TÜRKİYE’DE 1960’LARA KADAR SOL’UN TARİHSEL GELİŞİMİ
2.1. İmparatorluk Döneminde Sol ve Siyasi Örgütlenmeler
Osmanlı coğrafyasında modernleşmenin bir parçası olarak algılanan sosyalist düşünce, daha çok gayrimüslim aydınlar üzerinden gelmiştir. Fakat I. Meşrutiyet’in ilanından sonra görece daha gelişmiş ve Batı ile bütünleşmiş olan Balkan topraklarının kaybedilmesiyle birlikte, geri kalan coğrafyada sosyalizmi gerçekleştirecek işçi sınıfının olmaması sosyalist hareketin kök salmasını ve derinleşmesini engellemiştir1. Dolayısıyla Türkiye’de sol hareket ancak II.
Meşrutiyet’ten sonra ortaya çıkabilmiştir. II. Meşrutiyet, Osmanlı’da geçici de olsa düşüncenin özgürleşmesini sağlamış, liberal fikirlerle birlikte sol düşüncenin de ortaya çıkması ve gelişmesi için elverişli koşulları yaratmıştır. Nasıl ki Batı’da çağdaş sol hareket 1789 Fransız Devrimi’nin ertesinde geliştiyse, Türkiye’de de modern sol 1908–1925 döneminde doğmuştur.
II. Meşrutiyet’in ilanı ile birlikte gelen özgürlük ortamı geniş bir nedenler dizisinin sonucunda gerçekleşmiştir. Gözle görülen etkenlerin başında on yıldır yoğunlaşan bir aydın muhalefeti ve onunla sıkı sıkıya bağlı olarak Ordunun tutumu gelmektedir2. Bu dönem, aslında ekonomik altyapısı tamamlanmamış bir düzenin üzerinde milliyetçi burjuva hevesi ile yükselmiştir3. Fakat bütün bu eksikliklerine rağmen, devletin siyasi ve ekonomik gelişiminin yanı sıra, işçi sınıfı hareketleri ve sosyalist hareketin gelişimini olumlu yönde etkilemiştir.
1908–1913 arasında geçen beş yıl, Osmanlı toprakları üzerindeki işçilerin ve sol (sosyalist) aydınların ilk siyasal örgütlenme adımlarını attıkları dönemdir. Osmanlı İmparatorluğu’nda tüm çağdaş fikirler gibi sosyalizm de, Türk-Müslüman kesimden önce Ermeniler, Makedonlar, Bulgarlar, Rumlar ve Selanik Yahudileri arasında
1 Mete Tunçay, “Cumhuriyet Öncesinde Sosyalist Düşünce”, Türkiye’de Siyasi Düşünce, Cilt 1 / Tanzimat ve Meşrutiyet’in Birikimi, ed. Murat Gültekingil, Tanıl Bora (İstanbul: İletişim Yayınları, 2004), 309.
2 Mete Tunçay, Türkiye’de Sol Akımlar 1 (1908–1925), 2. bs. (İstanbul: BDS Yayınları, 2000), 21.
3 age, 22.
filizlenmiş ve gelişmiştir4. Bu nedenle, çok etnili ve çok dinli Osmanlı toplumsal yapısında sosyalist hareketin gayrimüslim unsurların yoğun olarak yaşadığı Rumeli ve çevresinde faal olması doğaldır. Gayrimüslim aydınların sola yönelmelerindeki en önemli faktör Batı’ya daha çok açılmış olmalarıdır. Özellikle de Selanik ve çevresi işçi hareketi ve sol örgütlenmelerin merkezi haline gelmiştir.5 Örgütlenme çabalarının yoğun olduğu kentler arasında Manastır, Drama, Kavala gibi Rumeli kentleriyle İstanbul ve İzmir bulunmaktadır.
Mete Tunçay’a göre, daha çok işçi eylemleri ve yayın faaliyetleri şeklinde kendini gösteren Osmanlı’nın ilk yıllarındaki solculuğu iki dönemde ele almak gerekmektedir. İlki, 23 Temmuz 1908 tarihinde Hürriyet’in ilanı ile 11 Haziran 1913 tarihinde Mahmut Şevket Paşa’nın öldürülmesine kadar geçen ve göreli bir özgürlük ortamının yaşandığı ve İttihat ve Terakki’nin iktidar olmasıyla kesintiye uğrayan 5 yıllık dönemdir. İkincisi ise, 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’nin imzalanması ile 1 Kasım 1922 yılında Saltanatın lağvedilmesi arasındaki dört yıllık dönemi kapsar. Her iki dönemde de İstanbul, Selanik ve İzmir gibi önemli şehirlerde gerçekleştirilen işçi eylemleri ve yayın faaliyetleri sol hareketin özünü oluşturur6. İlk beş yıllık dönemde örgütlenme çalışmalarına büyük ölçüde Bulgar, Rum, Ermeni ve Yahudi sosyalistleri önayak olmuştur. İstanbul’da Osmanlı aydınları arasında
“solcu” veya kendilerini sosyalist olarak adlandıran ilk çevreler de bu dönemde ortaya çıkmıştır. Bu ilk dönemin temel özelliği, ekonomik-sendikal amaçlı örgütlerle sosyalist çevreler ve örgütler arasındaki sıkı ilişki ve bunların özellikle Rumeli bölgesinde iç içe geçmiş olmasıdır7.
İlk sosyalist parti olan Osmanlı Sosyalist Fırkası, 1910 yılının Eylül ayında Hüseyin Hilmi ve arkadaşları tarafından kurulmuştur. Her ne kadar adı “sosyalist” ise de, gerçekte Osmanlı Sosyalist Fırkası, sosyalist olmaktan çok liberal bir örgüt görüntüsü sunmaktadır. Nitekim programında yer verilen taleplerin çoğu ekonomik sistemden çok siyasal özgürlüklerle ilgilidir. Bununla birlikte işçilerin çalışma koşullarının ve örgütlenme olanaklarının iyileştirilmesi için de bazı maddeler
4 Tunçay, “Cumhuriyet Öncesinde Sosyalist Düşünce”, Türkiye’de Siyasi Düşünce, 296.
5 Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi, Cilt 6 (İstanbul, İletişim Yayınları, 1988):
1841.
6 Tunçay, “Cumhuriyet Öncesinde Sosyalist Düşünce”, Türkiye’de Siyasi Düşünce, 298.
7 Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi, Cilt 6, 1841.
konulmuştur. Programlarında yer alan “solcu bir anlayışa yakın sayılabilecek vergi reformu, millileştirme, barışçılık gibi konularla ilgili maddeler ise, aslında kendiliklerinden sosyalist bir düzen getirebilecek unsurlar değil ancak uygulanırlarsa ortamı değişime hazırlayabilecek önerilerdir”8.
Diğer taraftan, sosyalizmin Osmanlı modernleşmecileri tarafından bir kavram olarak algılanmadığı görülmektedir. Bunun çeşitli nedenleri vardır. Bunların başında, söz konusu çevrenin öncelikli amacının, liberalizm olarak da adlandırılabilecek anayasacılık, kısacası padişahın mutlak iktidarının sınırlandırılarak devletin kurtarılması olmasıdır. Aynı dönemde Avrupa’da siyasi mülteci olarak yaşayan Ruslarla, Jön Türklerin siyasi eğilimleri karşılaştırıldığında, Rusların önceliğinin Çarlığın çökmesini sağlamak, Osmanlı aydınlarının önceliğinin ise devletin kurtarılması olduğu görülmektedir9.
Şerif Mardin’e göre, Türkiye sosyalizmi ve Marksizm, her ne kadar aydınlar tarafından gerçekleştirilmişse de, “şeriat kümesi” olarak adlandırılan halk katmanının yaklaşımlarına uygun olarak Osmanlı-İslami eşitlikçilik fikrini içeriyordu10.
Kısacası, Osmanlı aydınlarının büyük çoğunluğu, imparatorluğun içinde bulunduğu dağılmaya karşı çözüm olarak Rus aydınları gibi sosyalizmi değil, İslam ve Türkçülük felsefesini tercih etmiş ve bu yolla devleti kurtarmak istemiştir.
2.2. İmparatorluk Döneminin Sol Yayınları.
Sol basının ortaya çıkışı II. Meşrutiyet’le birlikte başlamıştır. Daha önceleri basında tek tük sol eğilimli yazılara rastlanmaktadır. Namık Kemal’in İbret adlı gazetesinde Avrupa’daki işçi olaylarını anlatan ve sosyalizmle ilgili, haberler veren yazılar yer almıştır, ama bunlar İbret’i “ilk solcu gazete” olarak kabul etmek için yeterli değildir11.
Türkiye’de sosyalist olduğu iddiasıyla yayımlanan ilk gazete İzmir’de yayınlanmıştır. Gazeteyi çıkaran Boykotaj cemiyeti, haftalık olarak yayınladığı gazetede padişahçı ve hilafetçi bir “sosyalizm” anlayışını savunmuş, dışarıda Batı kapitalizmine karşı iken, ülke içinde işçilerle sermayedarları uzlaştırmaya yönelik
8 Tunçay, Türkiye’de Sol Akımlar 1 (1908–1925), 32.
9 Tunçay, “Cumhuriyet Türkiye’si ve Marksizm”, http://www.obmuze.com/muzeninicinden.asp [10.05.2007]
10,Şerif Mardin, Türkiye’de Toplum Ve Siyaset, (İstanbul :İletişim Yayınları, 2004), 33.
11 Hıfzı Topuz, 100 Soruda Türk Basın Tarihi (İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1973), 69.
yayınlar yapmıştır. Sosyalist olduğunu savunan bu gazetenin adı Gâve’dir.* Gâve, İttihat ve Terakki’yi yücelten yazıları ile dikkat çekmiştir. 1909’da Selanik’te yayımlanan Amele ile 26 Şubat 1910’da İstanbul’da çıkan İştirak birer haftalık gazeteydi. Adı yayımladığı gazete ile özdeşleşerek “İştirak”* lakabı verilen Hilmi tarafından çıkarılan İştirak gazetesi, sansür nedeniyle sık sık kapatıldığı için ancak 33 sayı yayımlanabilmiş ve 9 Ekim 1912 tarihinde yayın hayatına son noktayı koymuştur.
İştirak gazetesinde Osmanlı İmparatorluğu’ndaki işçi eylemleri ile yabancı ülkelerdeki sol eylemlere dair haberlere yer verilmiştir. Bu gazete, aynı zamanda Osmanlı Sosyalist Fırkası’nın sözcülüğünü de yapmıştır12. İştirak gazetesinin kapatılmasının ardından İştirakçi Hilmi ve arkadaşları, bu kez de sadece birkaç sayı yayımlayabildikleri Sosyalist, İnsaniyet ve Medeniyet adlı gazeteleri çıkarmışlardır.
Bunların ardından uzun yıllar sol basına ait gazete çıkmamıştır. Fakat Mütareke’den sonra, 1919 yılında Sinop’tan sürgünden dönen İştirakçı Hilmi, yeni kurduğu Türkiye Osmanlı Fırkası’nın yayın organı olarak İdrak adlı bir gazete çıkarmaya başlamıştır. Ancak bu gazetenin ömrü de uzun olmamış, 28 Nisan 1919’dan 22 Temmuz 1919 tarihine kadar sadece 33 sayı yayımlanabilmiş ve ardından kapatılmıştır13.
2.3. Cumhuriyet Döneminde Sol ve Siyasi Örgütlenmeler (1920–1960)
Türkiye’deki sol akımın üç örgütsel temeli vardır. Biri, Mustafa Suphi’nin Eylül 1920’de Bakû’de kurduğu Türkiye Komünist Partisi’dir; diğeri Yeşil Ordu’dan kaynaklanan ve Aralık 1920’de üç Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) üyesinin katılımıyla Baytar Binbaşı Salih Hacıoğlu tarafından kurulan Türkiye Halk
* A. Cerrahoğlu “Gâve” kelimesinin anlamını şöyle açıklıyor:
“Dahhak -efsanede- zalimlik örneğidir. Saltanatı 1000 yıl sürmüş, 800 yıl zalimce halkı öldürmüş. 200 yıl omuzlarında İblisin hilesiyle beliren 2 yılan başına her gün 2 insan beyni sunarak acısını dindiriyordu. İsfahan’da GAVE adında bir demircinin iki oğlu da bu yüzden öldürülmüştü. O da meşin önlüğünü bayrak yaparak -ki buna farsçada DİREFŞ-İ GAVİYANİ derler- bütün halkı başına topladı. Cem’in oğlu Feridun Şah ilan edildi. Dahhak’ın Ordusu yenildi. Dahhak dağa kaçtı. Gave yetişerek onu öldürdü.”
A. Cerrahoğlu, “Osmanlı Döneminde İlk Sosyalist Yayınlar”, Ant, s. 4 ( Ağustos 1970): 83.
*İştirak, Arapça’da hem sosyalizm hem de komünizmin yerine kullanılan, ortaklamacılık, kolektivizm anlamlarını taşıyan bir sözcüktür.
12 Topuz, 100 Soruda Türk Basın Tarihi, 69.
13 Topuz, age ,70.
İştirakiyun Fırkası, üçüncüsü ise Şubat 1920’de Kurtuluş, 1921’de ise Aydınlık dergisini yayımlayan Doktor Şefik Hüsnü Değmer ve çevresi tarafından kurulan Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fıkrası’dır. Bunların dışında bir de Mustafa Kemal Paşa’nın Ekim 1920’de TBMM’de yer alan eski İttihatçı ve Yeşil Ordu üyesi milletvekillerine kurdurduğu resmi Türkiye Komünist Fırkası vardır. Ama bu parti, ülke içindeki sol akımları denetlemek amacıyla kurulmuştur ve ömrü üç ay sürmüştür.
Cumhuriyet döneminde ortaya çıkan sol hareketler Türkiye’nin Sovyetler Birliği ile olan ilişkileri çerçevesinde zaman zaman serbest bırakılmış, çoğunlukla da baskı altında tutulmuştur. 1920 Eylül ayında Bakû’de toplanan Doğu Halkları Kongresi’nde Türkiye hakkında konuşan kongre başkanı Zinovyev, Mustafa Kemal’in samimi bir padişahçı ve hilafetçi olduğunu düşünmesine rağmen, desteklemek gerektiğini savunmuştur. Zinovyev, bunun gerekçesi, “İngiltere hükümetine karşı her ihtilalci savaşı desteklemeye hazırız” diyerek izah etmiştir14. Asya’daki bağımsızlık hareketlerini ve burjuva demokratik devrimlerini destekleyen Sovyetler Birliği’nin, 1921’de TKP’nin kurucusu Mustafa Suphi ve arkadaşlarının öldürülmelerine rağmen Türkiye’ye destek vermeye devam etmesi erken Cumhuriyet döneminde solun gelişiminde önemli bir rol oynamıştır. Sovyet dış politikasına göre, Türkiye başarılı olduğu takdirde benzer durumdaki diğer gelişmemiş toplumlar cesaretlenir ve emperyalistlerin işini zorlaştırır, dolayısıyla Sovyetler Birliği’ne yönelik uluslararası emperyalist baskı hafiflerdi15.
1925 yılında baş gösteren Şeyh Sait İsyanı gerekçe gösterilerek çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu, sol üzerindeki baskıların da artmasını beraberinde getirmiştir. Bu dönemde her türlü muhalefet tasfiye edilmek istendiği için, Şeyh Sait Ayaklanması’yla hiçbir ilişkisi olmayan İstanbul’daki Aydınlık çevresi, Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası ve Şefik Hüsnü’nün etrafındaki TKP çevresinde yer alan birçok insan, bu kanun nedeniyle tutuklanarak İstiklal Mahkemesi tarafından ağır cezalara çarptırılmış ve bunun sonucunda Türkiye solu illegal bir döneme girmiştir16.
14 Taner Timur, Türk Devrimi ve Sonrası (İstanbul: İmge Yayınevi, 2001), 4.
15 Murat Belge, “Türkiye’de Sosyalizm Tarihinin Ana Çizgileri”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Cilt 8 / SOL, ed: Tanıl Bora, Murat Gültekinligil (İstanbul:İletişim Yayınları, 2007): 31.
16 Tevfik Çavdar, Türkiye’nin Demokrasi Tarihi 1839-1950, 3.bs (İstanbul: İmge Kitabevi, 1999), 326.
Türkiye’de sol hareketin gelişimine bakıldığında TKP’nin dünyada meydana gelen sol hareketlerden etkilenmiş olduğu görülmektedir. 1933’te Almanya’da Nazilerin iktidara gelmesi ve Alman Komünist Partisi’ni ortadan kaldırması, merkezi Sovyetler Birliği’nde olan dünya komünist partilerinin merkez organı olan Komintern’in sosyal-demokrat partilere bakışında önemli bir kırılmaya yol açmıştır. Komintern, bu olay üzerine faşizmi ciddi bir tehdit olarak algılamıştır. Bu olaydan sonra Türkiye’deki komünistlerin bir kısmının da, politik mücadeleye CHP içinde devam ettikleri görülmüştür. İllegal çalışmaya devam eden TKP üyeleri ise, 1946’ya değin küçük bir çekirdek kadroyu korumayı başarmıştır. Bu kadronun liderliğini Şefik Hüsnü Değmer yapmıştır. TKP dışında gelişen Kadro* dergisi çevresinde ise bu etkileşimleri görmek mümkün değildir.
İkinci Dünya Savaşı’nda “demokrasi cephesi”nin faşizme karşı zaferi, Türkiye’nin siyasal yaşamını da etkilemiştir17. 1946’da iki kutuplu dünyanın oluşmasıyla birlikte çok partili hayata geçme kararı alan İsmet Paşa liderliğindeki CHP iktidarı, kısa süre- de olsa siyasi bir özgürlük dönemi başlatmıştır. 1946 yılının ikinci yarısında sendikalarla birlikte bir dizi sol parti kurulmuştur: Türkiye Sosyalist Partisi (TSP), Türkiye Emekçi ve Köylü Sosyalist Partisi (TEKSP), İşçi Çiftçi Partisi, Türk Sosyal Demokrat Partisi, Sosyalist İşçi Partisi, Sosyal Adalet Partisi, Liberal Sosyalist Partisi. Liderliğini Şefik Hüsnü’nün yaptığı TEKSP, 20 yıldır yasadışı olan TKP geleneği dışındaki sosyalistleri bir araya getirmeyi başaran bir parti olmuştur.
TSP’nin liderliğini de Esat Adil Müstecaplıoğlu yapmıştır18.
Dolayısıyla 1946 yılı, Türkiye’de hem siyasetin çok sesli hale geldiği, hem de 1908’den sonra ilk defa geniş işçi kitlelerinin sendikalarda örgütlenmeye başladığı tarihsel bir dönüm noktası olmuştur. Fakat bu hareketli dönem çok kısa sürmüş, Demokrat Parti’nin muhalefet partisi olmasıyla sonuçlanan siyasi dönemin başlamasıyla birlikte, yine aynı yılın Aralık ayında bu sosyalist partiler kapatılmıştır19.
*Kadro dergisi 1932 ile 1935 yılları arasında basılmış ve dünya kapitalist sisteminin iç çelişkilerinden kaynaklanan buhran dönemi sırasında Türkiye’ye kapitalist olmayan yoldan sanayileştirme ve geliştirme amacından hareket ederek ortaya çıkmıştır. Kısacası sosyalizmi değil ulusal solculuğu Türkiye’de ilk kez dillendiren köklü ve sistematik olarak savunan bir hareket olmuştur. Kadro hareketinin ileri gelenleri; Şevket Süreyya Aydemir, Vedat Nedim Tör, Burhan Asaf Belge, İsmail Hüsrev Tökin, Yakup Kadri Karaosmanoğlu ve Mehmet Şevki Yazman’dır.
17 Ergun Aydınoğlu, Türkiye Solu (1960-1980) (İstanbul,:Versus Yayınları, 2007), 41.
18 age, 42.
19 age, 42.
Cumhuriyet rejimi her zaman sola karşı düşmanca bir tutum izlemiş, Truman Doktrini, Marshall Planı ve 1952’de NATO’ya girmesinden sonra Türkiye’nin aktif bir rol aldığı Soğuk Savaş* döneminde sosyalistlere sempati duyanları, komünistlerin işbirlikçisi ve vatan haini olarak algılamıştır. İki kutba ayrılan dünyada Amerika’nın, yani kapitalist ülkelerin yanında yer almanın sonucunda sosyalist avına çıkılmış, hem CHP’liler hem de 1950’de iktidar olan Demokrat Partililer solun ezilmesi konusunda hemfikir olmuşlardır. Bu görevi 1950’lerin başında yapılan toplu tutuklamalarla gerçekleştirmişlerdir20.
1950’li yılların başında, Sovyetler’in nükleer silah yapımından sonra ABD’de başlayan ve her türlü liberal siyaseti de tehdit eden McCarthy’ci yaklaşım Türkiye’de de kendisini hissettirmiştir. Genel aftan yararlanarak hapisten çıkmış olan Nazım Hikmet’in Sovyetler Birliği’ne kaçması ile birlikte anti-komünist rüzgâr gittikçe sertleşmiştir. O sırada Türkiye’nin ABD müttefiki olarak Kore’ye gönderdiği askerlerin ABD güçleri yanında çarpışarak şehit olması diğer yandan Türkiye’nin NATO’ya girişi anti-komünist ve anti-Sovyet akımların gittikçe güçlenmesine neden olmuştur. Bu sırada TKP’nin Avrupa sorumlusu olan Doktor Sevim Tarı’nın (Belli) Türkiye’ye dönüşünde TKP’nin lideri olan Zeki Baştımar’la görüşmeleri kontrol altına alınmış ve Sevim Tarı’nın Paris’e dönmek üzere yola çıkacağı sırada da tutuklanmasıyla 1951–1952 yıllarında cumhuriyet tarihinin en kapsamlı anti- komünist tutuklamaları da gerçekleşmiştir21.
Eylül 1950’de kurulan Demokrat İşçi Partisi, 1954 seçimlerinden sonra fiilen son bulmuştur. 1954–1957 yılları arasında Dr. Hikmet Kıvılcımlı’nın liderliğinde kurulan Vatan Partisi ise, Kıvılcımlı’nın tutuklanmasıyla sona ermiştir22.
1920’lerin başlarından 1960’lara kadar geçen süreç içerisinde TKP merkezli olan sol hareketin örgütsel kadrosunun birkaç yüz kişiyi geçmediği görülmektedir. Aynı kadronun entelektüel birikimi açısından olumlu bir değerlendirme yapma imkânı da yoktur. Elbette bu durumun birçok nedeni vardır. Sürekli baskı altında tutulan,
* “Soğuk Savaş kavramının siyasi terminolojide yer almaya başladığı süreç içerisinde ABD ile SSCB arasında çok gerilimli, düşmanca ilişkilerin var olduğu ve taban tabana zıt ideolojilerin çatıştığı demir perde görülmektedir. Bu gerilimli ilişkiler daha çok ekonomik baskı, propaganda ve silahlanma yarışı şeklinde kendini göstermiştir. Bu dönem Churchill’in 1946’daki konuşması ile başlamış ve 1989’da Berlin Duvarı’nın yıkılması veya kimilerine göre 1991’de SSCB’nin dağılması ile bitmiştir.”
20 Feroz Ahmad, Demokrasi Sürecinde Türkiye (İstanbul: Hil Yayınları, 1992), 43.
21 Çavdar, Türkiye’nin Demokrasi Tarihi 1839–1950, 36–37.
22 Aydınoğlu, Türkiye Solu (1960-1980), 43.
tutuklanan, yurtdışına kaçmaya zorlanan veya illegal yaşamak zorunda kalan parti kadrolarının hem örgütsel yapıyı güçlendirmeleri hem de kişisel gelişimlerini sağlayabilmeleri hiç de kolay değildir. Ayrıca iktidarların ezici baskısı nedeniyle Marksist eserlerin Türkçe’ye çevrilmesi önlenmiş, çevrilenler yasaklanmış, dolayısıyla parti kadrolarının teorik eğitimi birkaç Marksist metinle sınırlı kalmıştır23. Sol partiler, sürekli olarak iktidarların sert ve baskıcı uygulamalarına maruz kaldıkları için çok az sayıda aydın kadroya sahip olabilmiştir.
2. 4. Cumhuriyet Döneminde Sol Yayınlar (1920–1960)
Milli Kurtuluş Mücadelesi sırasında Kurtuluş (1919–1920) adlı dergi 5 sayı yayımlanabilmiş sol eğilimli bir dergidir. Türkiye Halk İştirakiyyun Fırkası’nın yayın organları olan Emek ve Yeni Hayat dergileri (1921–22)24 ile 1921–1935 yılları arasında Türkiye İşçi Çiftçi Sosyalist Fırkası’nın yayımladığı Aydınlık Fevkalade Amele Nüshası adlı dergi Cumhuriyet dönemindeki sendikal faaliyetleri yansıtmaktadır25. Bundan kısa bir süre sonra, yani 1924–1931 yılları arasında Sabiha-Zekeriya Sertel’in çıkardığı ve Türkiye’de Marksist düşünce ve yorumların tanınmasında rol oynayan Resimli Ay dergisi, sol basın içerisinde özel bir yere sahiptir. Nâzım Hikmet, ilk kez bu dergide yazmaya başlamış ve tanınmıştır26.
1930’lu yılların dergiciliğindeki temel yaklaşım popülizm olmasına rağmen, Sabiha Sertel’in çıkardığı fikir dergisi Projektör (Mart 1936), bu eksenin dışında kalmış ama sadece bir sayı yayımlanabilmiştir27. Projektör’den sonra çıkarılan sol eğilimli fikir dergisi Ses ise, Yusuf Ahıskalı’nın yönetiminde 1939–1953 yılları arasında yayımlanmıştır28.
İkinci Dünya Savaşı yıllarında demokratik ortamın oluşmasına katkıda bulunmak amacıyla çıkarılan sol dergiler ise şunlardır: Sokak (1940), Küllük (1940), Yeni İnsanlık (1940), Yürüyüş (1941), Yeni Edebiyat (1940), Hür Gençlik (1946).
Edebiyat çevrelerinin yayımladığı bu dergiler, aynı zamanda, Nâzım Hikmet’in
23 age, 43.
24Ali Engin Güran (derleyen), “Türkiye Halk İştirakiyyun Fırkası”, Belgesel Sosyalizm Serisi, s. 2, (İstanbul: Katkı Yayınları, 1975), 3.
25 Ali Engin Güran (derleyen), “Türkiye Halk İştirakiyyun Fırkası”, Belgesel Sosyalizm Serisi, s. 1, (İstanbul: Katkı Yayınları, 1975), 3
26 Hıfzı Topuz, Türk Basın Tarihi (İstanbul: Remzi Kitabevi, 2003), 390.
27 Zafer Toprak, Türkiye’de Dergiler, Ansiklopediler, 1849-1984 (İstanbul,:Gelişim Yayınları, 1984), 49.
28age, 52–53.
başlattığı “Toplumcu Gerçekçilik” akımının ilk yayın organları olarak da değerlendirilebilir. 1943–1944 yılları arasında Behice Boran yönetiminde yayımlanan Adımlar dergisi, ancak 12 sayı çıkabilmiştir.
Türk soluna yön veren önemli dergiler arasında yine Behice Boran yönetiminde çıkan Yeni Edebiyat dergisi (1941–1943), Yurt ve Dünya (1941–1945 ) ile (1977–
1980)29 arasında yayınlanmıştır. Bunlar, “bilimsel sosyalizme” inanan, bu doğrultuda yayın yapan ve dönemin ünlü solcularını içinde barındıran dergilerdir. Gün (1946), Yığın (1946), Dost (1946) ve Söz (1946) ise 40’lı yıllarda görülen sol eğilimli diğer dergilerdir30.
15 Mart 1945 ile Ağustos 1945 tarihleri arasında, Ant isimli on beş günlük bir dergi daha yayımlanmıştır. Sol eğilimli bu derginin yazarları arasında; Muvaffak Şeref, Sebahattin Eyüboğlu, Adnan Cemgil, Arif Damar, Enver Gökçe, Mehmet Kemal, İlhan Başgöz, Niyazi Berkes, Pertev Boratav ve Suat Taşer de bulunmaktadır. 1967–
1971 yılları arasında aynı adla yayımlanan ve bu çalışmanın konusu olan Ant dergisinde bu isimlere rastlanmamaktadır31.
1938–1945 yılları arasında sol çizgide yayınını sürdüren Tan gazetesinin başında bulunan Sabiha ve Zekeriya Sertel, 1945 yılında haftalık fikir dergisi Görüşler’i de yayımlamaya başlamışlardı. Aynı dönemde Esat Adil Müstecaplıoğlu, Sabahattin Ali ve Cami Baykurt tarafından Yeni Dünya gazetesi yayıma hazırlanmaktadır. Fakat 4 Aralık 1945 tarihinde iktidar ve sağ görüşlü bazı yazarlarca tahrik edilen sağcı öğrenciler tarafından Tan, Görüşler, La Turquie ve çıkarılma aşamasında olan Yeni Dünya gazetesinin büroları ve basımevleri, basılarak tahrip edilir ve bu yayınlar susturulur32.
1950’li yıllarda yönetimin Demokrat Parti’ye geçmesiyle beraber, bazı çevrelerde basın üzerindeki yasakların kalkacağı ve demokratik bir anlayışın egemen olacağı beklentisi oluşturmuştur. DP’ye yönelik bu beklentinin nedeni, 1946’da mecliste yapılan tartışmalarda DP sözcüsünün basın özgürlüğünü vurgulayan ve CHP’yi Tan
29 M. Orhan Bayrak Türkiye’de Gazeteler ve Dergiler Sözlüğü (1881–1993) (İstanbul: Küll Yayınları, 1994), 166
30 Topuz, Türk Basın Tarihi, 391- 393.
31 Topuz, Türk Basın Tarihi, 393.
32 Sağ görüşlü öğrenciler tarafından Cağaloğlu’nda sol kitaplar satan ABC ve Berrak kitapevlerinin vitrinleri ve kapıları kırılır, Tan basımevi basılarak dizgi makineleri ve rotatifler parçalanır, gazete kâğıtları bobinler halinde sokağa taşınarak yerlerde yuvarlanır, sonuçta Tan, Görüşler, La Turquie ve Yeni Dünya gazetelerinin basımı engellenir.
gazetesi olaylarından dolayı suçlayan sözleridir33. Fakat 1950–1960 yılları arasında iktidar partisi olan DP’nin basına karşı tutumu, CHP’ninkinden farklı olmamıştır.
Mehmet Ali Aybar’ın Zincirli Hürriyet’ i ile Aziz Nesin ve Sabahattin Ali’nin Marko Paşa adlı sol eğilimli dergileri bu dönemde yayın hayatına başlamış ve iktidara yönelik keskin ama mizahi eleştirileriyle tirajları hızla artmıştır. Bu durumdan rahatsız olan hükümet tarafından her iki dergi de kapatılarak, Mehmet Ali Aybar, Aziz Nesin ve Sabahattin Ali tutuklanmıştır. Daha sonra aynı dergiler değişik adlarla yayımlanmaya çalışılmış, ancak her seferinde kapatılmayla sonuçlanmıştır34.
Kıbrıs sorununda İngiltere’nin politikalarını benimsemiş olan Demokrat Parti iktidarı döneminde 6–7 Eylül 1955’te meydana gelen olaylar Türk istihbaratı tarafından organize edilmiştir. Basının provokasyonunun da katkısı ile toplumda aşırı milliyetçi davranışlar oluşmuştur. Olayların başlama nedeni, çok sonraları üst düzeyde emniyet birimlerinin başına gelecek olan bir kişinin yaptığı iddia edilecek, Atatürk’ün Selanik’teki evine bomba konulması olayıdır. Bu durum İstanbul’da duyulunca, daha önceden örgütlenmiş gruplar Yedikule, Kumkapı, Beyoğlu gibi bölgelerde bulunan azınlıklara ait ev ve işyerlerine saldırmışlardır. Saldırıya başka büyük grupların da katılmasıyla olaylar devletin kontrolünden çıkmıştır. Saldırı olayını kontrol altına alamayan hükümet, Ankara, İstanbul, İzmir’de sıkıyönetim ilan etmiş ve 6–7 Eylül olaylarına sebep olanların ise solcular olduğunu iddia etmiştir.
Olaydan hiçbir şekilde haberi olmayan Aziz Nesin, Kemal Tahir, Asım Bezirci gibi sol eğilimli düşünürler ve tanınmış solcular uzun süre gözaltında tutulmuşlardır.
Daha sonra hepsi aklanmışlardır, fakat hükümetin sol düşünceli kişilere karşı olan sert ve haksız tutumu bir kez daha kendini göstermiştir35.
33 Orhan Koloğlu, Osmanlı’dan 21. Yüzyıla Basın Tarihi (İstanbul: Pozitif Yayınları, 2006), 122.
34Topuz, 1973, 193.
35Tevfik Çavdar, Türkiye’nin Demokrasi Tarihi (1950’den Günümüze ), 3. bs. (İstanbul: İmge Kitabevi, 1999), 52–53.
3. ALTMIŞLI YILLARDA TÜRKİYE’ DE SOL
3.1. Altmışlı Yıllarda Türkiye Siyaseti
1950 yılların sonlarına doğru Adnan Menderes başkanlığındaki Demokrat Parti hükümeti bir hayli yıpranmış, yüksek öğrenim gençliğinin ve aydınların başını çektiği demokratik mücadele büyümüş ve ülke derin bir ekonomik bir bunalım içine girmiştir.
27 Mayıs 1960 tarihinde yapılan askeri darbe ile Demokrat Parti iktidarına son verilmiş, Cumhurbaşkanı Cemal Bayar ve Başbakan Adnan Menderes de dahil olmak üzere parti yöneticileri ve DP milletvekillerinin çoğu tutuklanmıştır. Bu darbede üniversite öğretim üyeleri, öğrenciler ve Ordu içindeki genç subaylar büyük rol oynamıştır. 1945 yılında devrime ihanet edildiğini ve 1945–60 döneminin gerici karşı-devrim yılları olduğunu düşünen 1960 yönetici kadrosu yeniden devletçiliği, planlamacılığı, sosyal adaleti ve demokrasiyi geliştirmek istemiştir36.
27 Mayıs 1960’da ülkenin idaresine el koyan Milli Birlik Komitesi (MBK) üyeleri, DP döneminde büyük baskı altında tutulan basının sorunlarını çözmek için öncelikle basınla ilgili kanunları değiştirmeye çalışmıştır. MBK 12 Ekim 1960’da çıkarmış olduğu 94 sayılı kanunla, 1954 yılında DP hükümeti tarafından yürürlüğe konulmuş olan “Yayın Yolu ile veya Radyoyla İşlenecek Cürümler Hakkındaki” 6334 ve 6732 sayılı kanunları iptal etmiştir. Bunun ardından, basın mensuplarının sık sık dile getirmeleri üzerine 29 Kasım 1960 yılında kabul edilen ve 5 Aralık 1960 tarihinde yürürlüğe giren 143 numaralı kanunla basın artık anti-demokratik uygulamalara maruz kalmaktan kurtulmuştur37. Bir süre sonra hazırlanan 1961 Anayasası’nın kabul edilmesinin ardından iktidar tekrar sivillere devredilmiştir.
1960’ların başı ilk kez büyük işçi eylemlerinin, topraksız köylülerin toprak işgallerinin, her çeşit siyasal ve toplumsal sorunun entelektüel tartışmasının yapıldığı bir dönem olmuştur. Soldaki yükseliş başta akademisyenler ve öğrenciler olmak
36 Stefanos Yerasimos, Azgelişmişlik Sürecinde Türkiye, 3. Cilt, 7. bs. (İstanbul, Belge Yayınları, 2005), 460–461.
37 Nuri İnuğur, Türk Basın Tarihi (İstanbul: Gazeteciler Cemiyeti, 1992), 367, 368.
üzere geniş bir kesimi de harekete geçirmiştir38. Bu gelişmeye karşı, Türkiye’de ilk kez bu dönemde devlet radyosundan anti-komünist sloganlar dillendirilmiş, Komünizmle Mücadele Dernekleri kurulmuş, İmam Hatip liselerinin sayısı arttırılmıştır39.
Kısacası 60’lar, Türkiye için hem sosyalizm fikrinin yaygınlaştığı ve kitleselleştiği
“aydınlanma” yılları hem de buna karşı devlet eliyle mücadelenin geliştirildiği yıllardır.
3. 2. Türkiye İşçi Partisi
TİP, 13 Şubat 1961’de “burjuva partilerinin yedeğinde gitmekten ve işveren çevrelerinin egemenliğindeki partilerden Meclis’e girmeyi de bir kadro ile de olsa istemekten, çok kez reddedilmekten bıkıp usandıklarını”40 söyleyen işçi sendikacıları tarafından kurulmuştur. Sendikacıların niyetleri ne olursa olsun TİP, Türkiye’nin ilerici işçi hareketi olarak doğmuştur. Başlangıçta işçiler ile onları temsil eden sendikacıların hâkim olduğu TİP, 8 Şubat 1962’de Mehmet Ali Aybar’ın genel başkan yapılmasıyla birlikte farklı kesimleri de bünyesine katmaya başlamıştır.
Geniş görüş yelpazesine sahip aydınlar, sosyalist gençler ve Kürtler bu farklı kesimlerin başlıca öğeleridir41.
20. yüzyılın başlarından itibaren bugünkü Türkiye coğrafyasında yasal olan ya da olmayan birçok sol örgüt kurulmuştur. Fakat bu uzun tarihsel dönem süresince, solun geleceğini etkileyen sadece iki sol örgüt vardır. Bunlardan biri, 10 Eylül 1920’de Bakû’de kurulan Türkiye Komünist Partisi, diğeri ise 13 Şubat 1961’de İstanbul’da kurulan Türkiye İşçi Partisi’dir. TİP’in en önemli özelliği kurucularının tümünün sendikacı olmasıdır. Türkiye sol siyasetine bakıldığında, Türkiye İşçi Partisi’ni diğer siyasi parti ve oluşumlardan ayıran en önemli özelliğinin, günümüze kadar görülmüş ilk ve son sosyalist kitle partisi olmasıdır. Fakat TİP’in kuruluşu sırasında kabul edilen parti programının hiçbir yerinde sosyalizm sözcüğü yer almamıştır. Ancak
38 Erik Jan Zürcher, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi (İstanbul: İletişim Yayınları, 2004), 370.
39 Yalçın Küçük, Türkiye Üzerine Tezler 1908–1998, c. 2, 3. bs. (İstanbul: Tekin Yayınevi, 1987), 258–549.
40 Kemal Sülker, 100 Soruda Türkiye’de İşçi Hareketleri, 3. bs. (İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1976), 158.
41 Murat Belge, “Türkiye İşçi Partisi”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 8, (İstanbul: İletişim Yayınları, 1983): 2131.
1966 yılında yapılmış olan Malatya Kongresi’nde TİP’in sosyalizmi hedeflediği ilk kez dile getirilmiş ve kongre kararı olarak da kabul edilmiştir42.
1908–1913, 1919–1925, 1945–1946, 1950–1951 tarihlerinde siyasi iktidarların geçiş dönemleri sırasındaki göreli yumuşama ortamlarında nefes alan ve bir dönemden diğerine geçerken örgütsel devamlılık ve kişiler düzeyinde kadro aktarmada yetersiz kalan Marksist sol, 1960’larda TİP’le daha önceki birikimin yüzeye çıkma şansını yakalamıştır43. 1960 ihtilali sonrasında TİP’in birdenbire sınıfa dayalı bir parti olarak ortaya çıkışı, zaten onun geçmişten gelen birikimden beslendiğinin de bir kanıtıdır.
Fakat aydınların büyük desteğini alan TİP’in seçmen desteği, solun en güçlü olduğu 60’larda bile birkaç yüz binle sınırlı kalmıştır. Buna rağmen, 1965 yılı seçimlerinde milli bakiye uygulamasının sayesinde 15 milletvekili ile Meclis’e giren ilk sosyalist parti olan TİP, oldukça etkili bir muhalefet yapmış ve kimi zaman ülke gündemini bile belirleyebilmiştir. Hükümetin Amerikancı politikaları karşısında, İncirlik üssünün kapatılması, NATO’dan çıkılması tartışmalarını ülke gündemine sokmuştur.
TİP ilk on yılında Mehmet Ali Aybar aracılığıyla toplumun tüm temel sorunları üzerinde yankılar uyandıran çalışmalar yapmış ve emekçilerin çıkarını savunan bir parti olarak var olmayı başarmıştır44. TİP, anayasa ve yasalardaki demokratik haklarını sahiplenerek mücadelesine devam etmiştir. Devrimin yakın bir gelecekte olmayacağını bilerek, emekçilerin umutları ve günlük hak mücadeleleri arasında işlevsel bir bağlantı kurmaya çalışmıştır.
Marksist çevrelerde 1960’ların ortalarından itibaren meydana gelen önemli tartışmalardan birisi, Türkiye’nin Marksist tarih anlayışı açısından hangi aşamada olduğudur. Mehmet Ali Aybar ve TİP’in ana grubu, Türkiye’nin demokratik yollarla gerçekleştirilmesi gereken sosyalist devrime hazır olduğunu düşünmektedir. TİP’in önderliğinde kurulacak Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu’nun (DİSK) Türk işçilerini örgütleyerek gittikçe artan bir sınıf bilinci ve siyasal uyanışa doğru götüreceğini ummaktadır.
Türkiye Komünist Partisi’nin eski yöneticilerinden Mihri Belli önderliğindeki grup ise, Türkiye’nin feodal özelliklere sahip bir Asyalı toplum olduğunu, bu nedenle proleteryanın fazlasıyla zayıf olduğunu ve devrimci değişimin de ancak aydınlar ve
42 Mustafa Şener, “Türkiye İşçi Partisi” Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Cilt 8/SOL, 359.
43 Orhan Silier, “TİP’in İkinci Dönemi” age, 433.
44 Silier, age, 438.
subaylar koalisyonu ile gerçekleşeceğini ileri sürmüştür. TİP ile Doğan Avcıoğlu yönetimindeki Yön dergisi ve Mihri Belli liderliğindeki Milli Demokratik Devrim tezini savunanlar arasındaki temel ayrım, “halkın kendisinin iktidara gelmesi”ni zorunlu görmesinden kaynaklanmıştır45. Ama 60’lı yılların ilk yarısında bu konuda aslında temelde çok büyük bir ayrım yoktur:
TİP ve Yön, sosyalizm düşüncesinde birleşmiş ve ‘kapitalist olmayan yol’ tezinde ulusal burjuvazinin yokluğundan yararlanmış iken başka noktalarda sert bir biçimde birbirlerinden ayrılmışlardır. Bu tartışmalar neticesinde sosyalist devrim mücadelesinde işçi sınıfının öncülüğüne ilişkin sorun ise arka plana atılmıştır. Çünkü TİP, seçimle iktidara gelebilmek için parlamentarist kaygılarla, emekçi kitlelere ve köylülüğe, işçi sınıfını unutturabilecek yoğunlukta önem atfetmektedir. Türkiye İşçi Partisi, “bilimsel sosyalizmin” gereği, bütün riskleri göz önüne alarak o güne kadar bastırılmış olan, Kürt halkının demokratik haklarının savunulmasını gündeme taşımıştır. Bu bağlamda yapılan Doğu Mitingleri hem bilimsel sosyalizmin gereğidir, hem de seçim potansiyeli açısından içerdiği önem neticesinde yapılmıştır. Yön ise daha büyük bir cesaretle, asker-sivil bürokrasinin “devrimci” geleneğini öne çıkartmıştır46.
TİP ile Yön arasındaki sosyalizme bakıştaki farklılaşma da 60’ların ikinci yarısında önem kazanmıştır. Ardından Milli Demokratik Devrim hareketinin toplumda ve özellikle gençlik içinde yer bulması ve kısa süre içinde iktidarı ele geçirme koşullarının var olduğuna duyulan inancın etkinlik kazanması, TİP içindeki tartışmaların yoğunlaşmasına ve zamanla kopuşlara neden olmuştur.
TİP içinde yoğun tartışmalara neden olan olaylardan biri de, yine sosyalizme bakışla ilgili olarak 1968 yılı Mayıs ayında Sovyetler Birliği’nin Çekoslovakya’ya yaptığı askeri müdahale konusunda yaşanan görüş ayrılıklarıdır. Zaten var olan parti içi muhalefet, bu olay nedeniyle Sovyetler Birliği’ni kınadığını açıklayan Aybar’a iyice yüklenmiş, bunun üzerine Aybar 1969 yılında genel başkanlıktan, 1971 başında da parti üyeliğinden istifa etmiştir.
45 Şener, age, 360.
46 Küçük, age, 568, 569.
3. 3. Yön Dergisi
61 Anayasası’nın da verdiği imkânla çok sayıda dergi yayımlanmaya başlanmıştır.
Bunlardan öncüsü ve en etkilisi, başında Doğan Avcıoğlu’nun bulunduğu ve 29 Aralık 1961 tarihinde çıkmaya başlayan Yön dergisidir. Bir aydın boşluğunu dolduran Yön dergisinin hitap ettiği, yazı ve bilgi aldığı tüm aydınlar TİP üyesi ya da TİP taraftarıdır, bu nedenle TİP ile Yön arasında 1965 yılına kadar karşılıklı etkileşim ve dirsek teması olmuştur.
Avcıoğlu, 1960’lı yıllarda anti-emperyalizm ve bağımsızlık şiarı çerçevesinde, hızlı kalkınma yoluyla azgelişmiş ülke olmaktan kurtulmanın yollarını aramıştır. Bu doğrultuda sosyalizm ile Kemalizmi birlikte yorumlayarak, “Sol Kemalizm”i teorileştirmiştir. “Sosyalizm” ilk kez Yön dergisi aracılığıyla açıkça telâffuz edilmiş, savunulmuş ve şöyle tanımlanmıştır: “Bütün insanların eşit, özgür, kardeşçe ve en iyi koşullarda, bir arada yaşayabilecekleri bir düzen.” Avcıoğlu’na göre, sosyalizme geçiş için ilk aşama “milli demokrasi”47 olmalıdır. Bu nedenle öncelikli olan anti- emperyalist ve anti-feodal mücadeledir. Sosyalizme bu yoldan varmak mümkün olabilirdi48. Avcıoğlu’nun bu fikirleri üzerinde yükselen Yön dergisi, Marksist düşüncelerin tartışıldığı bir yayın olmamakla birlikte, radikal ve sol düşüncenin dile getirildiği, geniş tabanlı fikir tartışmalarının yapıldığı bir platform niteliği taşımıştır.
Yön dergisini çıkaran aydınların bazıları, 1962’de Sosyalist Kültür Derneği’ni de kurmuşlardır49. Bu yaklaşımlarıyla Yön dergisinin, kuramsal açıdan Kemalizm, milliyetçilik, sosyalizm ve 3. Dünyacılık arasında gelgitler yaşadığı, pragmatik bir yaklaşım içinde hepsinden yararlandığı ve tutarlı bir teorik altyapıdan yoksun olduğu görülmektedir50.
Yön’ün fikrî önderliğini yapan Doğan Avcıoğlu’na göre, emperyalizmin işbirlikçiliğini yapanların dışında toplumun zinde kuvvetleri (bürokratlar, subaylar ve sivil aydınlar) ile burjuvazinin işbirlikçi olmayanları, gençliğin, işçilerin, köylülerin ve küçük burjuvazinin de katıldığı anti-emperyalist bir mücadeleyle sürmekte olan 2.
Milli Kurtuluş Savaşı’nı kazanacak, iktidarlarında ise siyasi ve iktisadi bağımsızlığı
47 Elçin Macar, “Doğan Avcıoğlu”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Cilt 2 / KEMALİZM, ed.
Murat Gültekingil, Tanıl Bora, (İstanbul: İletişim Yayınları, 2002), 162.
48 Macar, age, 163.
49 Kerem Ünüvar, “Fikir Kulüpleri Federasyonu (1965–1969)”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Cilt 8 / SOL, 823.
50 Ünüvar, age, 824.
gerçekleştirerek “kapitalist olmayan” yoldan hızlı bir kalkınma hamlesiyle sosyalizmin altyapısını oluşturacak bir toplumsal temel gerçekleştireceklerdi51.
1960’ların ilk yarısında Yön grubu tarafından formüle edilen anti-emperyalist ve bağımsızlıkçı yaklaşımın milliyetçilik ve Kemalizm’le ilişkilendirilmesi, Mihri Belli tarafından 1962 yılında Yön dergisinde yayımlanan yazılarla da desteklenmiştir. Bu tavır ileriki yıllarda ortaya çıkacak Yön-Milli Demokratik Devrim (MDD) ittifakının da habercisidir. Bu anti-emperyalist ve bağımsızlıkçı yaklaşım, 1961–1965 yılları arasında TİP içinde de “2. Milli Mücadele” anlayışı ile kendini ifade etmektedir. Bu nedenle Yön tarafından kullanılan milliyetçilik ve Kemalizm söylemlerinin, TİP’in söylemleri içerisinde de yer almış olması, TİP’in “gayri milli” olmak ve “memleketi Ruslara satmak” suçlamalarından korunmasında bir kalkan vazifesi görmüştür52. 1960’lı yılların ilk yarısında, gerek Yön dergisi çevresi gerek Mihri Belli gerekse de TİP’in izlediği siyasi çizginin ortak özellikleri vardır. Üçü de iktisadi ve siyasi bağımsızlığı kazanmak için emperyalizme karşı mücadele etmek gerektiğini savunmuştur. Aslında o dönemdeki sol hareketin ortak söylemi şöyle özetlenebilir:
“Solculuk ve sosyalistlik gerçek milliyetçilik ve gerçek Atatürkçülüktür.” Bunun nedeni, emperyalizme karşı çıkarak bağımsızlığı savunanların yalnızca solcular olmasıdır. Bu tavır daha çok 60’lı yılların ilk yarısı için geçerli olmuştur. Ama zaman zaman bu tavrı eleştirenler de çıkmıştır. Behice Boran, yazılarında “bilimsel sosyalizm mücadelesinde işçi sınıfının öncü rolünü” ısrarla savunarak Yön dergisini eleştirmiştir.
1965 seçimleri öncesinde Yön hareketi, siyasi arenada yer alan CHP’nin TİP ve Yön’le birlikte ittifak yapacağını, CHP’de örgütlü bürokrat ve askerlerin tepede yer alarak devleti idare edeceğini, TİP’in ise aşağıda geniş bir kitleyi örgütleyebileceğini, kendilerinin ise bu işin fikri önderliğini üstlenebileceğini beklentisi içinde olmuştur53. Bu nedenle sol içindeki her türlü ayrılığın ertelenmesi ve sol grupların Türkiye’nin bir numaralı sorununun emperyalizme olan bağımlılık olduğunu kabul etmesi gerektiğini savunmuştur.
51 Doğan Avcıoğlu, “Kalkınma Çağı”, Yön, s. 81( 1964): 5.
52 Gökhan Atılgan, “Türkiye Sosyalist Hareketinde Anti-Emperyalizm ve Bağımsızlıkçılık (1920–
1971)”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Cilt 8 / SOL, 684.
53Özgüden age, 685.
Sol çevrelerdeki bu birlik hareketinin en önemli referans kaynağı gerek devlet ve gerekse CHP içindeki anti-Amerikancı kesim ve tavır olmuştur. 1964’te İsmet Paşa hükümetinin Kıbrıs sorunu karşısındaki tutumu nedeniyle ABD operasyonuyla düşürülmesi ve ABD’nin Kıbrıs konusunda Yunanistan’ı desteklemesi, CHP, bürokrasi ve Ordu çevrelerinde anti-Amerikancı, milliyetçi bir düşüncenin oluşmasına neden olmuştur. Ant dergisinin kurucusu ve aynı zamanda başyazarı olan Doğan Özgüden, “60’lı yılların ilk yarısında sol yayıncılık, değil işçi sınıfının öncülüğünü siyasal harekete ağırlık koymasını dahi reddeden, Türkiye’ye Nasır veya Baas tipi asker-sivil bürokrat ağırlıklı bir rejim öneren yeni-Kadrocu Yön’ün güdümlendirmesi altındaydı” demektedir54.
3.4. Milli Demokratik Devrim Hareketi
1968 yılında Türkiye de gelişen öğrenci olayları ile Batı’da ortaya çıkan öğrenci olayları arasında önemli farklılıklar görülmektedir. Mayıs 1968 tarihinde Sorbonne üniversitesi öğrencileri Ortodoks Marksizm’den uzak, devrimci, fakat komünist olmayan saiklerle hareket ederken; Türkiye üniversitelerinde ki öğrencilerin saikları, Ortodoks olmamak veya Stalinizm’e karşı çıkmak değildir55. Aksine belirgin bir süreklilik ve milli devrimci eğilimler ön planda yer almıştır. Geçmişten kopamamaktan dolayı, 1968 yılında SSCB’nin Çekoslovakya’yı işgali, Türkiye’deki sol gruplar arasında derin ayrılıklara neden olmuştur. Bu yaşanan ayrılık sırasında, gerek TİP içerisinde yer alan, gerekse partinin sempatizanı olan gençlerin dinamizmi parti yönetimince sahiplenilmediği için, gençler kendilerini MDD içerisinde ifade etmişlerdir.
MDD’ciler olarak adlandırılan bu grupta yer alanların iddiası, Türkiye’nin yarı- sömürge olduğu ve feodal yapısı gereği sosyalist bir savaşımı yapacak durumda olmadığıdır. Yani kapitalizmin gerçek anlamda üretim ilişkilerini değiştirmediğini iddia ediyorlardı. Bu nedenle önce anti-feodal ve anti-emperyalist mücadele yapılmalı ve demokratik özgürlüklerle bağımsızlık sağlanmalıdır. Sosyalizme ise ancak bu demokratik aşamayı gerçekleştirdikten sonra ulaşmak mümkündür. Ayrıca anti-emperyalist savaş, devrimci hareketin “yerel” olmasını, yani “milli” olmasını
54Özgüden, age, 669.
55Murat Belge, “ Sol” ,Geçiş Sürecinde Türkiye, 3.bs ( İstanbul: Belge yayınları, 1990), 172
gerektiriyordu. Bu nedenle bu savaşa işçi sınıfından başka bütün öteki milli güçler de katılmalıydı. Bu değişik kitlelerin katılımıyla oluşan cepheyi “geniş cephe” olarak adlandırıyorlardı.
Dönemin Stalinci komünistleri ile MDD’ciler Türkiye’nin yarı bağımlı ve az gelişmiş ülke olması nedeniyle yapılacak devrimin, sosyalist karakterde değil, demokratik olması gerektiğini ileri sürmüşlerdir56. MDD’cilerle Yön’cüler arasındaki ayrılığın temel nedeni ise, “Milli Demokratik Devrim işçilerin öncülüğünde mi, yoksa ara tabakaların liderliğinde mi gerçekleştirmeli” sorusunda düğümlenmiştir.
MDD’ciler ilk kez düşüncelerini Türk Solu, Aydınlık gibi dergilerde savunmuşlardır.
Milli Demokratik Devrim denilen bu akım Fikir Kulüpleri Federasyonu’nun yönetimine de hâkim olmuş ve 1969’da Dev-Genç (Türkiye Devrimci Gençlik Federasyonu) diye bilinen Devrimci Gençlik örgütüne dönüştürülmüştür. MDD hareketinin tartışmasız lideri Mihri Belli ise, bu oluşumun manevi babasıdır57.
Dev-Genç olarak bilinen örgüt yarı öğrenci, yarı devrimci bir dernek olması nedeniyle heterojen bir yapıya sahiptir. Belli’nin Ordu’yla kurmak istediği ittifakı tehlikeye düşürmemek için parti kurmak istememesi, bu genç ve dinamik kitleyi disipline edememesine neden olmuştur. Bu nedenle 1969–70 yıllarında MDD gücünün doruğunda iken, isteği dışında bir dizi bölünme yaşamıştır.
İlk bölünme ise Belli’nin öne sürdüğü Türkiye’nin feodal olduğu kavramına karşı çıkan makalenin, Aydınlık dergisinde yayınlanmaması üzerine gerçekleşmiştir.
Ayrılanlar Proleter Devrimci Aydınlık adlı yeni bir dergi çıkartmışlardır. Bu grup kendi içerisinde bölünerek, biri diğerini işçi sınıfının öncülüğünden sapmakla suçlamıştır. Bu hareketin Doğu Perinçek’in liderliğindeki radikal kanadı daha sonra Mao çizgisi izlemiştir. Zira MDD’cilerin ordunun liderliğinde gerçekleştirmeyi düşündüğü devrim anlayışını sorgulamaları sonucunda karşılaştıkları, “Marksistlerin bu devrimde oynayacakları rolün ne olduğu” sorusunun cevabını Maoculukta bulmuşlardır. Bununla beraber Dev-Genç içerisindeki diğer muhalifler köylülerin siyasi olarak daha geri kalmış olduklarını düşündüklerinden değil darbenin yaklaştığını düşündükleri için daha radikal bir devrimci stratejiyi benimsemişlerdir.
Bu muhalifler 1970’ten itibaren, sadece siyasi ajitasyonun yeterli olmadığını, bunun yerine silahlı propaganda ve silahlı gerilla savaşının devrim sonucunu getireceğine
56 Aydınoğlu, age, 153
57 Belge, Sol, 172