Sıcaklığın arttığı bu yaz günlerinde orman serinliği herkes için adeta bir cennet. Yaşam döngüsünün en asli unsurlarından olan ormanlar en büyük oksijen kaynağımız. Mevsimlerin düzenlenmesi, suyun toprakta tutunması erozyonun önlenmesi, canlılar için önemli yaşam alanı olması gibi saymakla bitmez faydaları var. Tek bir yetişkin ağaç havadaki 1 ton karbondioksidi tek başına absorbe edebilir ve bir arabanın 4 bin kilometrede oluşturduğu karbon kirliliğini yok edebilme kapasitesindedir.
Hepimiz ormanda kısa bir yürüyüşü, kamp ve piknik yapmayı veya sadece oturup dinlenmeyi çok severiz. Fakat ormanların asli unsuru olan ağaçları ne kadar tanıyoruz? Türkiye’nin Ağaç ve Çalıları kitabının yazarı Necati Güvenç Mamıkoğlu, “insan tanırsa sever; severse korur.” demiş. Bu yazımızda ülkemizdeki ormanlarda yer alan ağaç türlerini tanıtacağız.
Ormanlarımızın yüzde 60’ını iğne yapraklı, yüzde 40’ını ise geniş yapraklı ağalar oluşturuyor. İğne yapraklı ağaçların en yaygın türü ise karaçam ve kızılçam iken geniş yapraklı ağaçların en yaygın türü ise meşe ağacıdır. Ağaçları tanıtmadan önce kısa kısa bir kaç bilgi vermekte yarar var. Ağaçlar böcek istilası gibi tehlike durumlarında birbirleriyle iletişim kurabilir. Bazı ağaçların kökleri 30 metre derinliğe kadar inebilir. Ayrıca ağaçların hafızası da vardır. Daha önce yaşadıkları don olaylarından aldıkları dersle sonraki dönemler için meyvelerini ve kendilerini koruyacak önlemleri alırlar.
İğne Yapraklı Ağaç Türleri
Sarıçam
Dünyadaki en güney sınır yayılışı Kayseri Pınarbaşı bölgesidir. Karadeniz kıyısında denize kadar inebilir. Türkiye’de ortalama 100-200 rakımlarında yayılım yapan Sarıçam’ın boyu 20-25 metreyi bulabilir. Dışardan narin ve ince yapılı gözükse de dona ve kuraklığa oldukça dayanıklıdır.
Karaçam
Ülkemizin hemen her bölgesinde görülen bir ağaç türü olan karaçam 400-2000 metre yüksekliklerde yer alır. Boyu 40 metreye, çapı ise 1 metreye kadar ulaşabilir. Gençlikte büyüme hızı oldukça yüksektir. Odunları sert dayanıklı ve reçineli olan karaçam dona ve kuraklığa dayanıklıdır.
Kızılçam
Batı Anadolu ve Akdeniz Bölgelerinde yaygın yayılışı görülür.Sıcak iklimi seven Kızılçam, soğuğa ve dona karşı oldukça hassastır. Kalın kabuklu olmasından dolayı yangınlardan en az zarar gören çam türüdür. Ayrıca reçinesinden yararlanılan tek çam türüdür.
Diğer İğne Yapraklı Ağaç Türleri
Toros Sediri, genel olarak Akdeniz ikliminin görüldüğü bölgelerde yetişen, 40 m.ye kadar boy, 2 m.ye kadar çap yapabilen genç iken piramit görünüşlü, yaşlılarda geniş, yassı tepeli, düzgün gövdeli güzel görünüşlü bir ağaç türüdür.
Ülkemizde Doğu Karadeniz, Uludağ, Kazdağı ve Toros Göknar’ı olmak üzere 4 çeşidi bulunur. Göknar uzun ve dolgun gövdeli ve sivri tepelidir.
Kafkasya ve Türkiye’de bulunan Doğu Ladini ülkemizde yayılımını Doğu Karadeniz’de yapar. Çoğunlukla 1000 metre üstü rakımda yayılım gösreten Doğu Ladini 60 metreden fazla boylanabilir ve 2 metre çap yapabilir.
En fazla yayılımını ülkemizde yapan Fıstıkçamı Batı Anadolu’da sıkça görülür. Boyu 25 metreyi bulan Fıtıkçamı, düzgün gövdeli ve şemsiye görünümündedir.
Dünya’da 60’dan fazla çeşidi bulunan Ardıç ağacı sıcağa soğuğa ve kuraklığa dayanıklı olması sebebiyle ülkemizde karasal iklimin görüldüğü yerlerde sıkça rastlanır.
Porsuk ağacı deniz iklimli Kuzey Batı Anadolu’da ve Toroslarda bulunur.Yaz-kış yeşil ağaççıklar şeklinde görülür. Boyları 20 metreye kadar uzarken 1 metre çapa da ulaşabilirler. Kırmızı renkli meyveleriyle park ve bahçelerde sıklıkla süs ağacı olarak kullanılırlar.
20’den fazla çeşidi olan Servi ağacının ülkemizde iki varyetası vardır. Sürekli yeşil ağaç veya çalı şeklinde bulunurlar. Özellikle cami avlularında ve mezarlıklarda süs bitkisi olarak da kullanılır.Dünya üzerindeki ormanlarının bir bölğmğ Akdeniz Bölgesinde yer almaktadır.
Geniş Yapraklı Ağaç Türleri
Meşe
Ülkemizin hemen her bölgesinde yetişen en yaygın geniş yapraklı ağaç türleridir. Çoğunluğu ağaç olmakla birlikte bazen boylu bir çalı gibi de görünebilir. Yaz kış yapraklarını dökmezler ancak yaprakları kışın sararır. Ülkemizde 18 çeşit meşe ağacı bulunmaktadır. Tozuna uzun süre maruz kalınması halinde vücutta kaşıntıya sebep olur.
Kayın
Ülkemizde Trakya, Karadeniz ve biraz da Ege ‘de yayılım gösterir. Boyları 30-40 metreyi bulan kayın ağaçlarının düz ve pürüssüz bir gövdesi bulunur. Genç sürgünleri ise tüylüdür. Deniz iklimini severler. Ilıman iklimli kıyı dağlarında yayılırlar.
Gürgen
Ülkemizde iki türü bulunan gürgen kışın yaprağını döken ağaç veya boylu çalı halindeki bitkilerdir. Trakya, Ege, Marmara Bölgesi, Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgesinde yayılış gösterir. Genellikle kuzey ve güney kıyı bölgelerimizin karışık ormanlarında bulunur.
Diğer Geniş Yapraklı Ağaç Türleri
Ülkemizde iki çeşidi bulunan Kızılağaç, Marmara çevresi, Batı Karadeniz ve Doğu Karadeniz’de sıkça rastlanır.Çoğunlukla boyu 20-30 m. ye ulaşan düzgün gövdeli ağaç, bazen de çalı halinde bulunur.
Ülkemizin değişik yerlerinda 10 doğal çeşidi bulunan Akçaağaçlar, çoğunluğu kışın yaprağını döken ağaç, bazıları ağaççık halindeki odunsu bitkilerdir. Adını beyaz ve sert olan odunundan alır.
Türkiye’de doğal olarak yetişen dört çeşidi bulunan Dişbudak ağaçları, Trakya, Doğu ve Batı Karadeniz Bölgesi, Marmara ve Ege Bölgesi’nde yayılış gösterir. Kırklareli-İğneada (Longos ormanları) ve Sakarya Subasar ormanlarında bulunur.
Ülkemizin Doğu sınırından başlayarak Karadeniz boyunca Belgrad ormanlarına kadar uzanan Kestane ağaçları dolgun gövdelidir. Boyları 25 metreye kadar ulaşabilir. Meyve olarak en çok Bursa ve çevresinde bulunur.
Çınar ağacı, ülkemizin hemen hemen bütün orman mıntıkalarındaki dere içlerinde, nehir yataklarında doğal olarak bulunduğu gibi şehirlerde yol kenarlarında, park ve bahçelerde süs bitkisi olarak rastlanır.
Huş ağacının ülkemizde doğal olarak yetişen 5 türü vardır.Doğu, Kuzey, Kuzeydoğu Anadolu’da yayılır.Gövdelerinin kar beyazı ince kabuğu en karakteristik özelliğidir.
Ihlamur ağacının ülkemizde 3 türü yetişir. Genel olarak, Marmara, Batı Karadeniz, orta Toroslar ve Kuzey Anadolu’da yayılış gösteren 20-30 m boyunda sık dallı, geniş tepeli bir ağaçtır.
Sığla ağacının dünya üzerindeki tek doğal yayılış alanı Türkiye’nin güney batısı ve Rodos adasıdır. Ortalama 15-20 m’ye kadar boylanabilen sığla, kalın dallı ve geniş tepeli bir ağaçtır.
Ülkemizde yetişen 4 türü ve 1 varyetesi bulunan kavak ağacı hemen her bölgede yetişir.
Bu yazının hazırlanmasında özellikle Orman Genel Müdürlüğü’nün hazırladığı “Asli Ağaç Türleri” kitabından yaralandım. Kitabı pdf olarak indirmek için tıklayınız.
Ayrıca ağaç tutkunları için Necati Güvenç Mamıkoğlu’nun Türkiye’nin Ağaçları ve Çalıları kitabını da öneririm.
Doğa kategorisinde daha fazla yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.