Sahra Çölü’ndeki sıcaklıklar, bir gecede ortalama 42°C (75° F) düşer. Kuzey Afrika’daki Sahra Çölü’ne günlük bir gezi planlıyorsanız; yanınızda bol miktarda su ve güneş kremi götürmeniz lüzumecektir.
Bunun sebebi, NASA’ya göre, Sahra’da sıcaklıkların gün süresince 38°C’ye çıkması ile güneşin batımıyla gece süresince ortalama -4°C’ye kadar inebiliyor olmasıdır.? Oradaki yerli hayvanlar ve bitkiler böylesine olağanüstü değişiklıklarla nasıl kafaya çıkıyor?
Üzerinde hayat sürdüğümüz gezegen olağanüstü bir yer. Ama bunların nasıl ya da namacıyla olduğunu hiç merak ettiniz mi? Dünya nasıl oldu? Hava halini nasıl ön görü edebiliyoruz? Fosiller nasıl oluşuyor? Depremlere sebep olan şey nedir ya da hangi hayvanlar karanlıkta parlar? “Incredible Earth” görkemli fotoğraflar ve anlaşılır diyagramlarla bu soruların yanıtlarını ve daha çoksını; dünyamız ile ilgili bilmeniz lüzumen her şeyi göstererek olağanüstü bir yolculuğa çıkarıyor!
Dünya topraklarının aşağı yukarı %35’ini kaplayan kuru bölgeler olan bu kurak çöllerin bu kadar ısınıp sonrasında çoksıyla soğumasının sebebi iki esas faktörün birleşimidir; kum ve nem. Bir termosun aksine kum ısıyı çok iyi koruyamaz. NASA’nın Pasadena, California’daki Jet İtki Laboratuvarı doğrultusundan yayınlanan bir 2008 raporuna göre, güneşten gelen ısı ve ışık kumlu bir çöle çarptığı vakit çölün üst katmanındaki kum taneleri ısıyı emer ve sonrasında havaya geri verir.
Gün süresince kumun güneş enerjisinden aldığı radyasyon havayı aşırı ısıtır ve sıcaklıkların artmasına namacıyla olur. Fakat geceleri kumdaki ısının fazlası süratle havaya geçer. Ve onu tekrar ısıtacak güneş ışığı olmadığından havaya süratle sunulan ısı, kum ve etrafsini eskisinden daha soğuk bırakır. Oysaki, bu argüman sıcaklıkta görülen bu derece kuvvetli bir düşüşü tek başına açıklayamaz. Sonuç olarak, tropikal bir kumsalda güneş battığında kışlık paltonuzu giymenize lüzum yoktur.
Sert sıcaklık değişiminin asıl sebebi, çöl havasının aşırı derecede kuru olmasıdır. Şili’deki Sahra ve Atacama Çölü gibi kurak çöllerde nem (havadaki su buharı miktarı) nerdeyse sıfırdır. Ve kumun aksine suyun şaşırtıcı ısı depolama kapasitesi vardır. Ve atmosfere yasenemasını engeller. Yüksek nem seviyesine sahip havanın ısınması amacıyla ise daha çok enerji lüzumir, yani bu enerjinin dağınık duruma gelmesi ve etrafnin soğuması amacıyla daha çok vakit lüzumir. Bu namacıylale, çöllerdeki nem eksikliği, bu kurak yerlerin süratli bir şekilde ısınmasına ve aynı vakitte süratle soğumasına yol açar.
Bu süratli sıcaklık dalgalanmalarına rağmen, çöl hayvanları çölün aşırı sıcaklık değişimlerine iyi adapte olmuştur. Arizona Eyalet Üniversitesi’nde çöl hayvanları üstüne uzmanlaşmış bir etraf fizyoloğu Dale DeNardo: “Bu hal onlar amacıyla oran olarak ufak bir mesele olma eğilimindedir.” diye ifade eder. “
Çöldeki en çok ve detaylı hayvan grubu olan sürüngenler, soğukkanlı oldukları ya da “ektotermik” oldukları amacıyla aşırı sıcaklık değişimlerine iyi adapte olmuştur, bu da sabit bir beden ısısını güvenliğini sağlamak amacıyla enerji harcamak mecburiyetinde olmadıkları manasına gelir. Başka bir deyişle, sürüngenler bu enerjiyi avcılık gibi diğer yerlerde kullanır. “Özellikle ufakken ısınmak ya da serinlemek amacıyla gidilecek fazlası değişik yer var.” der DeNardo.
Bununla birlikte, büyük sempatik memeliler ya da develer gibi endotermik memeliler, güneşten saklanamayacak kadar büyüktür ve beden sıcaklıklarının düşmesini sağlayamaz. Aksine, develer hem sıcak hem de soğuk koşullarda sabit beden ısılarını koruyarak hayatta kalır. DeNardo, bunu yağ ve kalın kürk şeklinde çok çok yalıtıma sahip olarak yaptıklarını, bu da onların gündüz çok çok ısı kazanmalarını ve geceleri çok çok kaybetmelerini önlediğini söyledi.
Bitkiler ise aşırı sıcaklıklara karşı daha savunmasızdır.
Buna karşılık çöl kuşları, insanların terlemesi ya da köpeklerin soluk alması gibi ısıyı bedentan uzaklaştırmak suretiyle suyu kullanarak buharlaşmalı soğutmayı bir dizi değişik yöntemle kullanır. Fakat su kaynakları arasında uzun mesafeler uçabilme ya da yiyecek toplama yetenekleri, diğer çöl hayvanları gibi suyu güvenliğini sağlamak konusu ile ilgili endişelenmelerine lüzum olmadığını ifade eder. DeNardo, “Ben buna hile diyorum zira bir çölün sınırlarını aslında deneyimlemiyorlar.” demiştir.
Bitkiler ise aşırı sıcaklıklara karşı daha savunmasızdır. DeNardo: “Bitkiler hareket edemedikleri amacıyla çok daha büyük bir zorlukla karşı karşıya kalıyor.” dedi. Bu namacıylale, kaktüsler gibi ikonik çöl bitkileri; kıymetli sularını avcılardan güvenliğini sağlamak amacıyla sivri uçlar ve toksinler gibi bir dizi savunma geliştirmiştir. Bununla birlikte, geceleri dondurucu sıcaklıklar bitkiler amacıyla ölümcüldür. Çünkü su donar ve dokuları içersinde genişler; bu da geri dönüşü olmayan zarara namacıyla olur. Bu namacıylale, bitkiler yalnızca hava ısısının geceleri birkaç saatten çok donma noktasının altına düşmediği “donma hattı” olarak tanınan bölgelerde büyür.
Fakat DeNardo: “Kesinlikle değişiklıklar göreceğiz.” dedi. “Çoğu çöl amacıyla, sıcaklıkta ortalama 1,7 ile 2,2°C arasında bir artış öngörüyoruz.”
Bununla birlikte, incelemelera göre “Geceler daha sıcak olacak ancak bu, günlerin daha sıcak olması kadar kötü değil.” diye ekler DeNardo. Bunun yerine asıl mesele, iklim değişikliğinin çöl canlılarının bel bağladığı senelik yağış sayısını etkileyebilmesidir. DeNardo: “İklim daha az tutarlı duruma gelecek, oran olarak ıslak seneler ve oran olarak kurak seneler olacak. Fakat fazlası yeteri kadar ıslak olsa bile, aslında kuru geçecek bir sene büyük problemlerin oluşması amacıyla yeterli olacaktır.”