Ortaokul 1.Sınıf (5.SINIF) ==> 1.ÜNİTE: Güneş, Dünya ve Ay ==> Yıkıcı Doğa Olayları
Kazanımlar
F.5.1.5. Yıkıcı Doğa Olayları
Önerilen Süre: 4 ders saati
Konu / Kavramlar: Yıkıcı doğa olayları ve korunma yolları
F.22.214.171.124. Doğal süreçlerin neden olduğu yıkıcı doğa olaylarını açıklar.
Depremler, volkanik patlamalar, seller, heyelanlar, kasırgalara ayrıntıya girilmeden değinilir.
F.126.96.36.199. Yıkıcı doğa olaylarından korunma yollarını ifade eder.
KONU: Yıkıcı Doğa Olayları
Yıkıcı doğa olayları can ve mal kayıplarına neden olan doğal afetlerdir.
Yıkıcı doğa olayları kısa sürede meydana gelir, insanlar tarafından önlenemez.
Yıkıcı doğa olaylarının nerelerden ve ne zaman olacağı tahmin edilebilmektedir, fakat kesin zamanı tam olarak bilinemediği için can ve mal kayıplarına neden olur.
Deprem, heyelan, çığ, sel, kasırga, volkan patlamaları yıkıcı doğa olaylarından bazılarıdır.
A- Deprem
Yer kabuğunda meydana gelen kırılmalar nedeni ile oluşan titreşimlerin dalgalar halinde yer yüzüne ulaşması ile depremler meydana gelir.
Kısaca yer kabuğunun yapısında oluşan sarsıntılara deprem (zelzele) denir.
Depremle ilgili kavramlar
Fay hattında meydana gelen kırılmalara ve çökmelere neden olur.
Ortaya çıkan titreşimler dalgalar yayılarak yer yüzünde sarsıntılara neden olur.
Depremler levhaların birleştiği yerlerde ve fay hatlarında meydana gelir.
1. Fay
Yer kabuğunda oluşan arazi kırığına fay denir.
2. Fay Hattı
Fayın başladığı ve bittiği noktalar arasındaki mesafeye fay hattı denir.
Fay hattında birçok fay bulunur.
3. Deprem Bölgesi
Fay hattı geçen, deprem oluşma ihtimalinin yüksek olduğu bölgeye deprem bölgesi denir.
Levha hareketleri ve volkan püskürmesi gibi depreme neden olan olayların gerçekleştiği yerlerdir.
4. Merkez (Deprem) Üssü
Deprem dalgalarının yer yüzüne en kısa mesafeden ulaştığı noktaya merkez üssü denir.
Merkez üssünde deprem en şiddetli hissedilir.
5. Odak noktası
Depremin yer altında meydana geldiği yere odak noktası denir.
B- Volkan Patlamaları
Yanardağ magmanın yer kabuğundan çıktığı yerlerdir.
Yanardağ patlamalarının aniden oluştuğu için insanların ölümüne neden olabilmektedir.
C-Sel
Toprağın üzerini kaplayan ve ani, düzensiz, büyük su taşkınlarına sel denir.
Akarsular taşıyabileceğinden fazla su ile yüklendiklerinde sel meydana gelir.
Fazla miktarda yağış meydana gelmesi, kar kütlelerinin aniden erimesi del oluşmasına neden olabilir.
Sel sonucu can ve mal kayıpları meydana gelir. Temiz su bulunamaz, tarım alanları zarar görür, ulaşım aksar.
D- Heyelan (Toprak kayması)
Toprak tabakasının eğimli arazilerde büyük kütleler halinde kaymasına toprak kayması (heyelan) denir.
Heyelan fazla yağış alan ve eğimli arazilerde görülür.
Heyelan bir anda gerçekleşmesinden dolayı can ve mal kayıplarına neden olmaktadır.
Toprağın suya doyması sonucu bir anda gerçekleşir.
Heyelan genellikle ilkbahar mevsiminde görülmektedir.
Ülkemizde Karadeniz Bölgesi en çok heyelanın görüldüğü yerdir.
E- Kasırga (Tayfun)
Bazen rüzgarların birbiri ile çarpışarak, kendi ekseni etrafında dönen girdap oluşturur.
Bunların en küçüğü şeytan kulesi, ortancası hortum, en büyüğü ise kasırgadır.
Kasırga ülkemizde görülmez. Okyanus kenarlarında, suyun sıcak ve havanın nemli olduğu yerlerde görülür.
Kasırga oluşması için okyanus suyu sıcaklığının 27 °C olması gerekir. Kasırgaların hızı 118 km/h’den fazladır.
Rüzgarlar esme hızına göre farklı isimler alırlar.
Kasırga(Tayfun) > Fırtına > Meltem > Yel
Rüzgar hızını göstermek için Beaufort (Bifort) ölçeği kullanılır.
Rüzgar hızının ölçülmesinde anemometre kullanılır.
Yıkıcı Doğa Olaylarından Korunma Yolları
Yıkıcı doğa olaylarından korunmak mümkündür.
Barınma alanlarının güvenli alanlara kurulması ve sağlam yapılması can ve mal kayıplarını azaltacaktır.
Depremden Korunma Yolları
- Binalar sağlam zemin üzerine yapılmalıdır, fay hatları üzerine yapılmamalıdır
- Binalar sağlam yapılmalıdır. Eksik ve çürük malzeme kullanılmamalıdır.
- Çürük binalar tespit edilerek yıkılarak yenileri yapılmalıdır.
- Bina içerisinde devrilebilecek eşyalar sabitlenmelidir.
- Deprem konusunda eğitimler verilerek insanlar bilinçlendirilmelidir.
Selden Korunma Yolları
- Binalar akarsu yataklarına yapılmamalıdır.
- Suyun akabileceği yağmur suyu
- Doğal bitki örtüsü ve orman korunmalıdır.
- Barajlar kurularak akarsular kontrol altına alınmalıdır.
Heyelandan Korunma Yolları
- Heyelan olabilecek alanlarda bina yapılmamalıdır.
- Heyelan olabilecek yerlere setler yapılmalıdır.
- Heyelan olabilecek yerlere uyarıcı levhalar yerleştirilmelidir.
Fırtınadan Korunma Yolları
- Fırtına uyarı sistemleri kurulmalıdır.
- Binalar fırtınaya dayanıklı yapılmalıdır.
- Binalarda sığınaklar yapılmalıdır.