Hitit metinlerinde Hurrice için hurlili deniliyordu. M.Ö. 2. bin yılda en çok konuşulan dil Hurrice (Hurca) idi. Son yıllardaki araştırmalar Hurrilerin Doğu Anadolu ve Kuzey Mezopotamya’ya M.Ö. 3. bin yılda geldiklerini göstermiştir.
Asyanik bir kavim olduğu kabul edilen Hurrilerin anavatanının Transkafkasya, Hazar ile Van Gölü arasında olduğu öne sürülmektedir.
M.Ö.3. bin yılda bu bölgeden güneye Mezopotamya’ya göç ettikleri sanılmaktadır. Hurrice de Kafkasya ile ilişkisi kurulmaya çalışılan Hattice gibi aglutine yani kelimelerin arka arkaya dizilen sonekleri (suffix) ile türetilmektedir. Türkçe ile Hurrice arasında kelimelerin anlam benzerliklerinden çok yapısal olarak benzerlik bulunmaktadır. Hurri kökenli Urartucada olduğu gibi, Hurrilerde de -ili eki ülke anlamına gelmekteydi. Urartular kendilerine, Bian ve ülkeleri Van bölgesine Bianili diyorlardı. Bazı araştırmacılar, -ili ekinin Kafkas dillerindeki Gürcüce ile bağlantısının olduğunu öne sürmektedirler. Ancak Türkçede de – ili ya da -eli eki ülke anlamına gelmektedir. Türkili= Türklerin Ülkesi anlamındadır.
Hurrice ile Türkçe arasında benzerliği olan bir ek de -ma ekidir. Türkçedeki gibi olumsuz emir ekidir.
Hurrilerin, Kuzey Mezopotamya’da M.Ö. 15. yy. da kurmuş oldukları Hurri-Mitanni olarak bilinen iki kesimli devletin; Mitannilere ait olan merkezi Waşşugani iken, Hititlerin Hanigalbat olarak adlandırdığı Hurrilerin merkezi ise Taidi idi. Henüz bu merkezler keşfedilmemişlerdir. Bu yerler Türkiye, Irak ve Suriye arasında çeşitli yerleşimlerde aranmaktadır. Türkiye’de Urfa Ceylanpınar ve Sultantepe’de, Kuzey Irak’da yukarı Habur vadisinde Tell-Fakhariya’da aranmıştır.
Erken Tunç Çağı Kafkasya’da bulunan Transkafkasya, Kura-Araks; Doğu Anadolu’da bulunan Karaz, ya da Erken Tunç Çağı Doğu Anadolu Keramiği; Suriye’de Kirbert Kerak gibi tanımlanan çanak-çömlek türünün Hurrilere ait olduğu kabul edilmektedir.
Anadolu’da Kültepe tabletlerinde Hurrice isimler geçmektedir. Bu belgelerden M.Ö. 2. bin yılın başlarında Hurrilerin Orta Anadolu’da varlığı görülmektedir.
Özellikle III. Hattuşiliş ve IV. Tuthalia zamanında kraliçe Puduhepa’nın etkisi ile Hurri kültürü Hitit dünyasını etkilemiştir.
Ayrıca, M.Ö. 1. bin yıl uygarlığı olan Urartu krallığını ortaya çıkaranlar Hurrilerin torunlarıydı.
Eskiçağ Uygarlıkları