NASA’nın Mars atmosfer uzmanı 10 ayda 222 milyon km yol katettikten sonra kızıl gezegene ulaştı ve başarılı biçimde yörüngeye oturdu. MAVEN (Mars Atmosphere and Volatile EvolutioN’dan türetilen MAVEN ismi uzman anlamına geliyor) uzayaracı Mars atmosferinin son birkaç milyar yıldaki evrimini inceleyecek ve kızıl atmosfere günümüzde neler olduğunu araştıracak.
Uzayaracı 35 saatte bir gezegenin çevresinde döneceği yörüngeye oturmadan önce yeterince yavaşlayabilmek için 33 dakika boyunca roketlerini ateşledi. Mars ile Dünya arasındaki 12 dakikalık fark sebebiyle bunun Dünya’dan kontrol edilebilmesi veya düzeltme yapılması mümkün değildi bu nedenle manevranın tamamı aracın bilgisayarı tarafından yönetildi.
MAVEN ilk aşamada yerleştiği 35 saatlik yörüngeden, bilimsel araştırmaların yapılacağı 4.5 saatlik yörüngeye inecek. Elips biçimindeki bu yörüngenin gezegene en yakın olduğu anda 150 km yükseklikte olacak ve böylece Mars atmosferinin üst kısmını inceleme şansı bulacak. Herşey yolunda giderse MAVEN’ın bir yılda (Dünya) 2.000 kez Mars atmosferinden örnek toplaması bekleniyor.
Peki MAVEN neyi araştıracak?
MAVEN, Mars birkaç milyar yıl önce daha kalın, sıcak bir atmosfere ve mikrobiyal yaşamı destekleyebilme ihtimaline sahipken nasıl oldu da bugünkü ince ve soğuk atmosferli bir gezegene dönüştü sorusunun cevabını arayacak. Bilim insanları güneş rüzgarlarının Mars’ın üst atmosferindeki hafif atomları gezegenden koparıp uzaya saçtığını düşünüyorlar (bkz: güneş rüzgarları Mars atmosferini kopartıyor). Bugün bu sürecin devam edip etmediğini inceleyecek olan MAVEN’dan gezegenin atmosferindeki gazların ve iyonların uzaya saçılmasıyla ve bunları tutma oranlarını ortaya çıkarması bekleniyor. Yani gezegenin atmosferinin geçmişte geçirdiği evrim ile bugünkü durumu incelenmiş olacak.
MAVEN Mars atmosferinin üst kısımlarını incelemek için tasarlanan ilk uzayaracı ancak Hint Uzay Araştırmaları Kurumuna ait bir başka sonda Mars’ı incelemek için hemen peşinden geliyor.
Geçtiğimiz hafta teknik sorunlar yaşayan NASA’nın uzayaracı Dawn (tan, şafak) cüce gezegen Ceres’e planlanandan daha geç ulaşacağı duyuruldu.
Aracın 11 Eylül’de güvenli kipte çalıştığı farkedilmişti. Işınım rüzgarına yakalanan uzayaracının, itki sağlamak için elektriksel alanlar kullanan iyon motoru devredışı kaldı ve tüm motor aktivitesi durdu. Kontrolcüler sorunu bulup çözdükten sonra motoru 15 Eylül’de yeniden çalışmaya başlayan Dawn’da bu kez de farklı bir sorun başgösterdi: Dawn’ın Dünya’ya sinyal yollayan ana anteni de devredışı kalmıştı.
Bu sorunun kaynağı bulunamadı fakat kontrol ekibinin ışınımın bilgisayar yazılımını etkilemesinden ortaya çıktığından şüphelendikleri problemin çözülmesi kolay olmuş: bilgisayara ‘reset atmışlar’. Geçtiğimiz hafta Mars gezgini’nin sabit diski zamanla bozulduğu için formatlanması gerekmişti. Dawn kontrolcüleri sorunu daha zahmetsiz çözmüş oldular.
Şimdi uzayaracı normal şekilde çalışıyor ve sorunsuz biçimde Ceres’e yol almaya devam ediyor. Yine de itki planında meydana gelen bu değişiklik Dawn’ın Ceres’in etrafındaki yörüngesine planlanandan bir ay geç olarak Nisan 2015’de girmesine neden olacak.
Dawn, Temmuz 2011 ve Eylül 2012 arasında dev asteroid Vesta’nın yörüngesinde kaldıktan sonra Ceres’e yönelmişti. Mars ile Jüpiter arasında bulunan asteroid kuşağındaki iki büyük cüce gezegeni incelemek için tasarlanan uzayaracından elde edilen veriler sayesinde Vesta’nın tamamen hidrojen ve hidroksilden oluştuğu keşfedilmişti. Yeni hedefi olan Ceres, aynı zamanda asteroid kuşağındaki en büyük cüce gezegen olma özelliğine sahip.
3 boyutlu yazıcılar yakın gelecek için büyük bir potansiyel vaadediyor. Yazıcıların fiyatlarının düşmesi ve çıktı maliyetlerinin azalmasıyla 3 boyutlu yazıcı ürünleriyle çok daha sık karşılaşabileceğiz. Firmalar, şimdilik binlerce dolar seviyesinde dolaşan 3B yazıcıların fiyat etiketini 250 dolara düşürmeye çalışılıyor. 3 boyutlu devrimin eğişindeyiz.
Bu devrim, şimdiden en uç karakolumuza ulaşmak üzere. NASA, ağustos ayında bir 3B yazıcıyı UUİ’ye göndereceğini açıkladı. Projenin adı Made In Space. Bildiğimiz made in Turkey gibi, uzayda yapılmıştır, üretilmiştir anlamına geliyor. Uzay Üretimi belki daha şık bir terim olur. Amaç ise, uzayda astronotların kullanacağı bazı gereçlerin, ikincil parçaların ve hatta mikro ölçekteki küp uydular olan küpsatların parçalarının 3B yazıcı ile üretilmesi.
3B yazıcılar, yerçekimsiz ortamda başarıyla çalışabilirlerse, önümüzdeki yıllarda uzay istasyonu ve daha önemlisi Ay ve Mars görevlerindeki mürettebatların ihtiyaç duyacağı kimi ekipmanın, Dünya’dan gelecek sonraki kargo seferini beklemeye gerek duymadan, yerinde üretilmesini sağlayabilir. Bu oldukça büyük bir atılım. Maliyetleri düşürecek ve uzaydaki kolonilerin, Dünya’ya olan bağımlılıklarını belli ölçüde azaltacak.
Peki biz, yörüngeye çıkma şansı henüz çok düşük olan yerdeki amatör astronomlar bu teknolojiden nasıl faydalanabiliriz? Amatör teleskop yapımıyla uğraşanlar, teleskobun ikincil parçalarının bir kısmını kenileri üretebilir: gözmerceği yuvası ve örümcek gibi. Ya da dürbünü üçayağa bağlamak için bir bağlantı parçası. Herşey maliyetlerin düşmesine, ve biraz hayal gücüne bakıyor.