Moskova'da ve Rusya'nın diğer bazı şehirlerinde ulusal bayram gününde, restore edilen T-34 tankları geçit töreni düzeninde yürüyecek ve 70 küsur yıl önce Nazi işgalcilerine korku aşıladıklarını, düşman savunmalarını kırarak ve müstahkem noktalarını yok ettiklerini hatırlatacak.
Ancak Haziran 1941'de, bir kara savaşında tank ordularının belirleyici rolünden yola çıkan General Guderian, liderliğindeki zırhlı araçların Polonya, Fransa, Hollanda, Belçika, Yugoslavya sahalarındaki başarılarının Sovyet topraklarında tekrarlanacağına inanıyordu. Bununla birlikte, anılarında Moskova yönündeki 1941 Ekim savaşları hakkında konuşan general, şunu kabul etmek zorunda kaldı:
"Savaşa çok sayıda Rus T-34 tankı atıldı ve tanklarımıza büyük kayıplar verildi. Tank kuvvetlerimizin şimdiye kadar vuku bulan maddi kısmının üstünlüğü kayboldu ve şimdi düşmana geçti. Böylece, hızlı ve sürekli başarı beklentisi ortadan kalktı. "
Guderian, olanlardan hemen sonuç çıkarmaya karar verdi: “Bu yeni durum hakkında bizim için bu yeni durum hakkında, T-34 tankının T-IV tankımıza kıyasla avantajlarını ayrıntılı olarak anlattığım ordu grubunun komutanlığına yazdım ve tanklarımızın tasarımını değiştirme ihtiyacını belirttim. gelecekte. Raporumu, Silahlanma Müdürlüğü, Silahlanma Bakanlığı temsilcileri, tank tasarımcıları ve tank yapım firmalarının temsilcilerinin yer alması gereken bir komisyonun cephemize gönderilmesi önerisiyle sonlandırdım. Ayrıca, bir T-34 tankının zırhına nüfuz edebilecek daha büyük tanksavar silahlarının üretiminin hızlandırılmasını talep ettim. Komisyon 2 Kasım'da 20. Panzer Ordusu'na geldi. "
Ancak komisyon üyelerinin bulguları Guderian için cesaret verici değildi. Şöyle hatırladı: “Cephe görevlilerinin, son derece olumsuz bir durumu mümkün olan en kısa sürede düzeltmek için T-34 ile tamamen aynı tankları üretme önerileri, tasarımcılardan herhangi bir destek alamadı. Tasarımcılar bu arada taklit etmekten değil, T-34'ün en önemli parçalarını, özellikle alüminyum dizel motorunu gerekli hızda üretmenin imkansızlığından utandılar. Ayrıca, gerekli hammaddelerin olmaması nedeniyle kalitesi düşürülen alaşımlı çeliğimiz de Rusların alaşımlı çeliğinden daha düşüktü. "
T-34 nasıl yaratıldı
14 Ekim savaşlarından önceki 1941 yıl boyunca, SSCB'deki zırhlı kuvvetler ve askeri üretim acınacak bir durumdaydı. Aralık 1927'de 200. Parti Kongresi'nde konuşan Askeri ve Denizcilik Halk Komiseri K.E. Voroshilov, SSCB'nin tank sayısı açısından (zırhlı araçlarla birlikte 70,5'den az) yalnızca Batı'nın gelişmiş ülkelerinin değil, aynı zamanda Polonya'dan da geride kaldığını bildirdi. Ayrıca zırhlı araçların üretimi için yeterli metal yoktu. Halk Komiseri şunları bildirdi: “Savaş öncesi seviyeye göre dökme demirin% 81'i,% 76'i çeliğin% XNUMX'sı, haddelenmiş metalin% XNUMX'sı - bu, geniş çapta gelişen bir ekonomi ve savunma ihtiyaçları için elbette yeterli değil ... Alüminyum, askeri işler için bu gerekli metal, elimizde Hiç üretmiyoruz. ”Savunma işletmelerinde“ Ivan Kalita zamanının arkaik kalıntıları ”ndan söz eden Voroshilov,“ onları gördüğünüzde şaşırıyorsunuz ”dedi.
20'lerin sonlarında, SSCB'de alaşımlı çelik eritilmedi. Üretim sürecini incelemek için Sovyet metalurjistleri yurtdışına gönderildi. Bunların arasında babam, Moskova Madencilik Akademisi mezunu Vasily Emelyanov (resimde) vardı. Almanya, Fransa, İtalya, İngiltere ve Norveç'teki uzun yurtdışı seyahatlerinde yabancı çelik üretimi hakkında, özellikle de ferroalyajların eritilmesi hakkında çok şey öğrenmeyi başardı. Memleketine döndükten kısa bir süre sonra, Chelyabinsk'te yeni oluşturulan ferroalyaj fabrikasına baş mühendis olarak atandı. Bu tesis, ülkemizin alaşımlı çelik üretimi sorununu bir bütün olarak çözmesini sağlayan benzer üç tesisten biriydi.
Bu tür çeliğe özellikle silah üretiminde ihtiyaç duyuldu. Bu nedenle, babasının deneyimi ve bilgisi askeri endüstride talep görüyordu. 1937'de SSCB savunma sanayisinin zırhı üretimi için karargah başkan yardımcılığına atandı. Bu arada, Sovyetler Birliği'nin sağladığı İspanya İç Savaşı silâh Cumhuriyetçiler, Sovyet tanklarının zayıflığını gösterdiler: Düşmanın 37 mm'lik topları kolayca onlara vurdu. Bu nedenle Sovyet ordusu, dayanıklı zırhla korunan tankların oluşturulmasını talep etti.
Bu gereksinimler uygulanmaya başlandı. Tasarımcı J.Ya. Kotin, KV ve IS serilerinden ağır tanklar yarattı. Daha önce, 185 Nolu Leningrad Fabrikasında, anti-top zırh korumasına sahip yüksek hızlı bir T-29 tankının tasarımı üzerinde çalışmalar başladı. Kısa bir süre sonra, 183 numaralı Kharkov fabrikasında benzer bir tank oluşturulmaya başlandı. Halkın Ağır Sanayi Komiseri G.K. Ordzhonikidze 28 Aralık 1936'da, 185 Nolu Leningrad fabrikasının baş tasarımcı yardımcısı Mikhail Ilyich Koshkin, tasarım bürosunun başında bulunduğu Kharkov fabrikasına gönderildi. Koshkin, genç tasarımcılardan oluşan bir ekiple birlikte, daha sonra T-34 olarak adlandırılan tankın tasarımını geliştirmeyi başardı.
31 Mart 1940'ta Savunma Komitesi, T-34 tanklarının seri üretimine başlama emri verdi.
Ve 17 Mayıs 1940'ta, bu tür iki tank, diğer Sovyet zırhlı araçlarıyla birlikte, Stalin ve diğer politbüro üyelerinin onları incelediği Kremlin'in Ivanovskaya Meydanı'na girdi. Stalin özellikle T-34 tankını sevdi ve ona "ilk kırlangıç" adını verdi.
Yakında bu tanklar, yakın zamanda düşmanlıkların sona erdiği Karelya Kıstağı'nda test edildi. Tanklar, "Mannerheim hattının" yamaçlarını, nadolby'yi, anti-tank hendeklerini ve diğer tahkimatlarını başarıyla aştı.
Ne yazık ki, T-34 M.I.'nin baş tasarımcısı. Koshkin, Kharkov'dan Moskova'ya tankları sürerken zatürreye yakalandı. Doktorlar ondan bir akciğer çıkardı, ancak bu hastaya yardımcı olmadı. Yetenekli tasarımcı 26 Eylül 1940'ta öldü.
Bu arada, tankların seri üretimine geçiş bir dizi öngörülemeyen zorlukları ortaya çıkardı. Babam anılarında şöyle yazdı: “Zırh korumasının seri üretimi için hangi teknolojinin, özellikle de tank kulelerinin benimseneceği henüz tam olarak belli değildi. Hafif tanklarda kuleler, çelik sacdan kesilmiş ayrı parçalardan kaynaklanmıştır. Parçaların bazıları dışbükey bir şekle sahipti ve preslere damgalanmıştı. Aynı teknoloji, ağır tankların üretimi için de benimsenmiştir. Ancak daha kalın zırh, kule parçalarını üretmek için daha güçlü pres ekipmanı da gerektiriyordu. Fabrikada bu tür presler vardı, ancak yetersiz miktarlarda. Peki, program artırılırsa ne olur? Basın ekipmanları bir darboğaz haline gelecektir. Ancak işler açıkça savaşa doğru gidiyor ve geçit törenleri için ağır tanklara ihtiyaç duyulmayacak, binlercesine ihtiyaçları olacak. Nasıl olunur? "
Babamın bir fikri vardı: tank kuleleri yapmak. Hemen hemen her metalurji fabrikasında, herhangi bir çelik atölyesinde kule dökmenin mümkün olacağına karar verdi. Zorluk diğer insanları buna ikna etmekti.
Babasına göre, “fabrikada makul ve cesur bir askeri temsilci olan Dmitrusenko belirdi. Hemen dökme tank kuleleri yapma teklifini kabul etti.
Kuleler döküldü ve ardından kaynaklı kulelerle birlikte test edildi. Babam şöyle yazdı: "Kaynak yapılan kulelerin çoğunda, dört veya beş mermi onlara çarptığında, kaynak dikişlerinde çatlaklar ortaya çıktı, döküm olanlar ise herhangi bir kusur göstermedi." Tekrarlanan testlerle benzer sonuçlar elde edildi.
Yakında babam bir politbüro toplantısına çağrıldı. Stalin, döküm taret üretimine geçmeyi öneren karar taslağına aşina olduktan sonra, Zırhlı Müdürlük başkanı Ya.N. Fedorenko: "Yeni kulelerin taktik ve teknik avantajları nelerdir?" Fedorenko, dökümhanelerde yapılabileceklerini, eski tip kulelerin üretimi için ise tek tek parçaların damgalanması için güçlü preslerin gerekli olduğunu açıkladı. Stalin, "Sana bunu sormuyordum," diye sözünü kesti. - Yeni kulenin taktik ve teknik avantajları nelerdir ve bana teknolojik avantajlarından bahsediyorsunuz. Askeri teçhizatla kim meşgul? " Fedorenko, General I.A. adını aldı. Lebedev.
"O burada mı?" Diye sordu Stalin. Lebedev koltuğundan kalktı. Stalin sorusunu ona tekrarladı. Babasına göre, “Lebedev tereddüt etti ve özünde Fedorenko'nun söylediklerini tekrar etmeye başladı. Stalin kaşlarını çattı ve öfkeyle sordu: “Nerede hizmet ediyorsunuz: orduda mı yoksa sanayide mi? Yeni kulenin taktik ve teknik avantajları hakkında üçüncü kez bir soru soruyorum ve bana sektöre hangi fırsatların açıldığını söylüyorsunuz. Belki endüstride çalışmaya gitsen daha iyi olur? " General sessizdi.
Kulelere geçme kararının verilemeyeceğini hissettim ve elimi kaldırarak konuşmak istedi. Bana hitap eden Stalin bir kez daha tekrarladı: "Taktik ve teknik avantajlar hakkında sorular soruyorum."
Baba cevap verdi: "Bunun hakkında söylemek istiyorum Joseph Vissarionovich" ve zırhlı kulelerin atış menzilinin sonuçlarını Stalin kartlarıyla verdi. Baba şöyle açıkladı: “Ayrı parçalardan kaynaklanmış eski kulede kırılganlıklar var - kaynaklı dikişler. Yeni kule bir monolittir, eşit güçtedir. Burada her iki tür için de bombardıman ile yapılan testlerin sonuçları verilmiştir. "
Stalin kartları dikkatlice inceledi, babasına iade etti ve "Bu ciddi bir düşüncedir" dedi. Durdu, odanın içinde dolaştı ve sonra yeni bir soru sordu: “Söyleyin bana, yeni bir kuleye taşınırken ağırlık merkezinin konumu nasıl değişecek? Araba tasarımcısı burada mı? "
Babasının anılarında adı geçmeyen tank tasarımcılarından biri ayağa kalktı. Tasarımcı, "Değişirse Stalin Yoldaş, önemsiz olur" dedi.
"Biraz mühendislik terimi değildir. Saydın mı? " Stalin sert tepki verdi. Tasarımcı sessizce, Hayır, yapmadım, diye yanıtladı. "Ve neden? Ne de olsa bu askeri teçhizat ... Ve tankın ön aksındaki yük nasıl değişecek? "
Tasarımcı, sessizce şöyle dedi: "Önemli değil." "Her zaman" önemsiz "ve" önemsiz "ne söylüyorsunuz? Söyleyin bana: hesaplamaları yaptınız mı? " "Hayır," tasarımcı daha da sessizce yanıtladı. "Ve neden?". Soru havada asılı kaldı.
Stalin, elinde bulunan karar taslağının bulunduğu sayfayı masaya koydu ve şöyle dedi: “Önerilen karar taslağını hazırlıksız olarak reddetmeyi öneriyorum. Yoldaşlara bu tür projelerle politbüroya girmemeleri talimatını vermek. Yeni bir proje hazırlamak için, Fedorenko'yu içerecek bir komisyon seçin, o - otomotiv endüstrisi S.A. Halk Komiseri'ne işaret etti. Akopov - ve o. " Stalin parmağını babasına doğrulttu.
Baba ve tasarımcı kederli bir halde konferans salonundan çıktı. Yolda, Savunma Komitesi aygıtının bir çalışanı olan General Shcherbakov onları yakaladı. O ve Komitenin başka bir çalışanı Savelyev, babasının Stalin'in yorumlarını dikkate alarak ve ekteki gerekli bilgilerle birlikte acilen yeni bir karar taslağı hazırlamasını önerdi.
Babam, günün geri kalanında ve bütün gece bunun üzerinde çalıştı. Sabah, gerekli tüm belgeler hazırdı. Akopov ve Fedorenko onları babalarıyla birlikte imzaladılar.
Birkaç saat sonra Stalin bu malzemeleri gözden geçirdi ve döküm kuleleri üretime sokma kararı aldı. Ve iki yıl sonra babam, T-34 tankı için döküm kulelerin geliştirilmesine katıldığı için ikinci derece Stalin Ödülü'nü aldı.
Savaşın başlamasından sonra
22 Haziran 1941'de ülkede 1100 T-34 tankı üretildi. Sovyet endüstrisi tarafından altı ayda üretilen tüm tankların% 40'ını oluşturdular. Ancak Sovyet birliklerinin geri çekilmesi, ülkenin tank üretimini tehlikeye attı. Tank fabrikaları aceleyle Urallara tahliye edildi. Babam da oraya gitti ve onunla birlikte I.V. Emelyanov Vasily Semyonovich'in "bir tank fabrikasında Devlet Savunma Komitesinin yetkili temsilcisi" olduğunu ve "tank gövdelerinin üretimi için programın aşırı doldurulmasını derhal sağlamakla yükümlü" olduğunu söyleyen Stalin.
Babamın gönderildiği Ural fabrikasında tank üretimi için ekipman kurulumu yeni başlıyordu. Normal koşullar altında, bu kurulumun dört ila altı ay sürmesi gerekirdi. Baba tesisatçılara gitti ve onlara şöyle dedi: "Almanlar Moskova'nın yakınında. Tanklara ihtiyacımız var. Atölyenin tam olarak ne zaman kurulacağını bilmemiz gerekiyor." Montajcılar bunu düşünmek için yirmi dakika istedi.
Babaları yanlarına döndüğünde ustabaşları dedi ki: "Birkaç şezlong setimiz olsun ... Uyumamıza gerek kalmayacak, aletlerimizi elimizde tutamadığımızda dinleneceğiz. Bize yemek odasından da yemek getirmemizi söyle, yoksa zamanı geldi çok şey kaybedilecek. İstediğimizi yaparsanız, düzenlemeyi 17 gün içinde bitireceğiz. "
Babasına göre, insanlar tek bir insan organizması olarak çalıştı. Kurulum 14 günde tamamlandı. İşçiler, güçlerinin inanılmaz çabası pahasına ekipman kurmak için son tarih olan teknik standartlara göre imkansızı karşıladılar. Ancak, babamın hatırladığı gibi, o zaman arkadaki bu tür işler istisnadan çok kuraldı.
Bu arada, T-34 ve diğer ağır Sovyet tanklarının görünümü ve başarılı eylemleri, Hitler'i, 60 ton ağırlığındaki Tiger tankının önceden geliştirilmiş bir modelinin ve ardından daha hafif bir tank olan Panther'in üretimine karar vermeye zorladı. Bununla birlikte, Guderian'a göre, Ocak 1942'de Hitler, "çok yüksek bir zırh penetrasyonuna sahip olan yeni kümülatif el bombasının gelecekte tankların önemini azaltacağına" karar verdi. Savaş koşullarında "kaplanların" testleri yalnızca 1942 sonbaharında Leningrad bölgesinde yapıldı. Sütunda hareket eden tüm "kaplanlar" Sovyet tanksavar topçuları tarafından yok edildi. Bu durum, bu tankların üretiminde yeni bir gecikmeye yol açtı.
Ancak Almanlar, T-34 tankındaki güvenlik açıklarından yararlanmaya çalıştı. Taret ile tankın gövdesi arasındaki kavşağa mermiler atılırsa, taretin sıkışabileceğini ve dönmeyi durdurabileceğini buldular. İmha edilen Alman tanklarında askerlerimiz, nereye nişan almaları gerektiğini gösteren T-34 tanklarının çizimlerini buldular.
Baba hatırladı: “Bu zayıf noktayı hızla ortadan kaldırmak gerekiyordu. Bu eksikliğin nasıl giderileceği fikrini ilk kimin ortaya attığını hatırlamıyorum. Teklif şaşırtıcı derecede basitti. Kulenin önündeki tankın gövdesine, kulenin dönmesine izin veren ve aynı zamanda sıkışma olasılığını ortadan kaldıran özel bir şekle sahip zırhlı parçalar sabitlendi. Hemen tüm gövdeler bu ek parçalarla üretilmeye başlandı ve bunları savaş araçlarına takmak için cepheye parça kitleri gönderdik. "
Almanlar, kule ile gövde arasındaki kesişme noktasında, tam olarak talimatları izleyerek mermilerle vurmaya devam etti. Muhtemelen çekimlerinin neden istenen sonucu vermediğini merak etmişlerdir.
Bu arada tank fabrikaları üretim sürecini iyileştirmeye devam etti. Babası anılarında şöyle yazıyordu: “Tankın zırhlı gövdesinde,“ görüş ”adı verilen uzun, dar yarıklı küçük ama önemli bir ayrıntı vardı. Sürücü, aynalardan oluşan bir sistem kullanarak bölgeyi görebiliyordu. Bu parçanın işlenmesi çok karmaşıktı. İlk olarak, yüksek mukavemetli çeliği delmek ve ardından yuvanın iç yüzeyini "parmak" olarak adlandırılan uzun özel şekilli bir kesici ile dikkatlice işlemek gerekiyordu. Savaştan önce, bu kesici Moskova fabrikası "Fraser" tarafından üretildi ve o zaman bile kıt bir alet kategorisine giriyordu. Ve sonra yeni bir zorluk ortaya çıktı: "Fraser" Moskova'dan tahliye edildi ve yeni yerde tüm ekipmanı bir araya getirmek ve üretimi kurmak için henüz zamanları olmamıştı. Fabrikamızda sadece iki parmak kesici vardı ve bunlardan biri aslında kullanılamaz durumdaydı. Tank gövdeleri, “nişan yarıklı” bir parça olmadan üretilemez. Herkese açıktı. Nasıl olunur? "
Babam uzun bir tartışmadan sonra, “birisi bu detayları yansıtmaya çalışmaktan yana konuştu. Hassas kalıplar yaparsak ve döküm tekniğini geliştirmeye çalışırsak, o zaman verilen ölçüler içinde kalmak mümkün olabilir ... Fabrikada mükemmel dökümhane işçileri vardı ”. Onlarla görüştükten sonra karar verildi: "Oyuncular, sadece al!"
İlk döküm parçaları başarılı oldu. Ancak şüpheler ortaya çıktı: "Ayrıntılar saha testlerine dayanacak mı?" Baba şunları yazdı: “Derhal çöp sahasına birkaç döküm parçası gönderildi. Depolama sahası tesisin yakınında bulunuyordu. Detayları tüm belirlenmiş kurallara göre çektiler. Sonuçlar harika! Bu, artık parmak kesicilere ihtiyaç olmadığı anlamına gelir. Sıkıcı diş ağrısı bir anda kesilmiş gibi herkes neşelendirdi ”.
Babam, “cepheden tankın hangi bölümlerinin iyileştirilmesi veya değiştirilmesi gerektiği konusunda sürekli talepler ve bilgiler olduğunu hatırladı.
Onarım için tanklar da gelmeye başladı. Bir defasında, önden gelen böyle bir tankı dikkatlice incelediğimizde, altta, sürücü koltuğunun yanında bir askerin “Cesaret İçin” madalyasını gördük. Şeritte küçük bir kan lekesi var. Tankın yanında duran herkes, komuta almış gibi şapkalarını çıkardı ve sessizce madalyaya baktı.
Hepsinin ciddi ve sert yüzleri vardı. "
Parçaların mekanik işlenmesinden sorumlu kıdemli ustabaşı Zverev biraz ıstırapla şunları söyledi: “Şimdi, beni baştan aşağı vururlarsa, daha kolay görünürdü. Utanç her şeyi içeriden yakar, sadece her şeyi doğru yapmadığınızı düşünürsünüz. "
Zverev ve diğer işçilerin tepkisi anlaşılırdı. Her şeyi "doğru" yapmak için yorulmadan çalışsalar ve tankları düşmanın mermilerine ve mermilerine karşı savunmasız hale getirmeye çalışsalar da, birçok tanker için ürünlerinin çelik tabutlara dönüştüğünü biliyorlardı.
Daha sonra Korgeneral V.V. tarafından araştırmasında alıntılanan veriler. Serebryannikov ifade verdi: bir tanker 1,5 savaştan fazla hayatta kalamaz. Ve bu tür savaşlar savaş boyunca durmadı.
Kursk Bulge'da Sovyet tanklarının zaferi
22 Ocak 1943'te Hitler, yeni zırhlı araçlar üretme çabalarını artırma çağrısıyla birlikte "Tank yapımındaki tüm işçilere" bir çağrı yayınladı. Bu çağrı, Almanya'nın modern silah teknolojisindeki üstünlüğünü kanıtlamak ve savaşta bir dönüm noktası sağlamaktı. Guderian, "Silahlanma Bakanı A. Speer'in tank üretimini genişletme yetkisinin, eski ama güzel Rus T-34 tankının sürekli artan üretimi karşısında Alman zırhlı kuvvetlerinin azalan savaş gücünün artan alarmına tanıklık ettiğini" yazdı. Hitler'in geliştirdiği "Kale" planına göre, 1943 yaz saldırısının ana gücü yeni tanklar "kaplan" ve "panter" olacaktı.
5 Temmuz 1943'te Kursk Bulge'deki savaşın ilk gününü anlatan Korgeneral N.K. Popel şöyle hatırladı: "Belki ne ben ne de komutanlarımızdan hiçbiri aynı anda bu kadar çok düşman tankı görmedim. Nazilerin 4. tank ordusuna komuta eden Albay-General Goth her şeyi sıraya koydu. 10 tanklık şirketimizin her birine karşı 30 tank hareket etti. - 40 Almanca ".
Alman taarruzunun başlamasından bir hafta sonra, 12 Temmuz'da, Prokhorovka yakınlarında II.Dünya Savaşı'nın en büyük tank savaşı başladı. 1200'e kadar tank ve kundağı motorlu silahlar buna katıldı. Prokhorovka yakınlarındaki savaşa katılan Yarbay A.A. Golovanov şöyle hatırladı: “Prokhorovka yakınlarında gerçekleşen tank savaşını anlatacak kelime veya renk bulamıyorum.
Küçük bir alanda (önden yaklaşık iki kilometre) yaklaşık 1000 tankın nasıl çarpıştığını, birbirlerini mermi dolu bombardımana tuttuğunu, zaten devrilmiş olan tankların ateşlerini yaktığını hayal etmeye çalışın ... , tanklar tanklara gitti.
Öyle bir kükreme oldu ki, zarları sıkıştırdı. Savaşın şiddeti kayıplar olarak düşünülebilir: 400'den fazla Alman ve en az tanklarımız bu savaş alanında yanmaya veya aracın içindeki cephanenin patlamasından sonra bükülmüş metal yığınlarında yatmaya bırakıldı. Ve hepsi bütün gün sürdü. "
Ertesi gün, Mareşal G.K. Zhukov ve Tank Kuvvetleri Korgeneral P.A. Rotmistrov savaş alanını geçti. Rotmistrov şöyle hatırladı: "Göze korkunç bir resim sunuldu. Her yerde bükülmüş veya yanmış tanklar, ezilmiş silahlar, zırhlı personel taşıyıcıları ve arabalar, mermi kovanları yığınları, tırtıl parçaları. Kararmış zeminde tek bir yeşil çim bıçağı bile yok. Bazı yerlerde, tarlalarda, çalılıklarda, baltalıklarda sigara içmek için hala zaman vardı. kapsamlı yangınlardan sonra soğumak için ... "Tanktan saldırı bu demek oluyor," dedi Zhukov, kendi kendine sanki enkazdaki "pantere" ve T-70 tankımıza çarparak bakıyormuş gibi sessizce.
Burada, iki on metrelik bir mesafede, "kaplan" ve otuz dördü ayağa kalktılar ve onları tutuyor gibiydi.
Mareşal gördüklerine şaşırarak başını salladı, hatta şapkasını çıkardı ve görünüşe göre düşmanı durdurmak ve yok etmek için hayatlarını feda eden düşmüş kahraman-tankçılarımıza haraç ödedi. "
Mareşal A.M.'ye göre. Vasilevsky, "Neredeyse iki aylık Kursk Muharebesi, Sovyet Silahlı Kuvvetleri için ikna edici bir zaferle sona erdi."
Guderian, "Kale saldırısının başarısızlığı sonucu, kesin bir yenilgiye uğradık. Böylesine büyük bir güçlükle ikmal edilen zırhlı kuvvetler, insan ve teçhizattaki ağır kayıplar nedeniyle uzun süre görev dışı bırakıldı. Savunma operasyonları için zamanında restorasyonları yapıldı. Müttefiklerin önümüzdeki baharda karaya çıkma tehdidinde bulundukları çıkarma durumunda Doğu Cephesi'nin yanı sıra Batı'daki savunma örgütlenmesi de sorgulandı.Söylemeye gerek yok, Ruslar başarılarını kullanmak için acele ettiler ve Doğu Cephesinde artık sakin günler yoktu. İnisiyatif tamamen geçti. düşmana ".
Hitler'in planları böyle gömüldü - "medeni" Avrupa'nın teknik üstünlüğüne dayanarak savaşta bir dönüm noktasına ulaşmak.
Alman taarruzunu engelleyen T-34 ve diğer Sovyet tanklarının kahramanca mürettebatı, Sovyet zırhının Alman zırhına üstünlüğünü kanıtladı.