1
GAZİ ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ İŞLETME EĞİTİMİ ANA BİLİM DALI BANKACILIK EĞİTİMİ BİLİM DALI
TÜRK BANKACILIK SEKTÖRÜNDE KREDİ RİSKİ VE YÖNETİMİ: TÜRKİYE GARANTİ BANKASI ÖRNEĞİ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Hazırlayan Aysel DEMİR
Ankara Kasım, 2013
2
GAZİ ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ İŞLETME EĞİTİMİ ANA BİLİM DALI BANKACILIK EĞİTİMİ BİLİM DALI
TÜRK BANKACILIK SEKTÖRÜNDE KREDİ RİSKİ VE YÖNETİMİ: TÜRKİYE GARANTİ BANKASI ÖRNEĞİ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Aysel DEMİR
Danışman: Doç. Dr. Seyhan ÇİL KOÇYİĞİT
Ankara Kasım, 2013
ii ÖNSÖZ
Bankaların temel ve en önemli faaliyeti kredi vermektir. Bu nedenle, bankalar açısından en önemli risklerden biri de kredi riskidir. Bankaların üstlendikleri kredilerin risk seviyesi, sahip oldukları kredilerin kalitesi ile doğrudan bağlantılı olduğundan, kredilendirme konusunda alınacak kararlar bankalar açısından büyük önem arz etmektedir.
Bankalar kredi riski yönetimi ile kullandırdıkları kredilerden geri dönüşü en uygun koşullarda maksimize etmeyi amaçlarlar. Bunun için kullandırdıkları kredileri tek tek ele alabilecekleri gibi tüm kredi portföylerinin risklerini de birlikte takip edebilirler. Kredi riski yönetimi bankanın tüm risk yönetimi içerisinde çok önemli bir yere sahip olmakla birlikte uzun vadede banka başarısı için çok gereklidir.
Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Bankacılık Eğitimi Bilim Dalı yüksek lisans tezi olarak seçmiş olduğum bu çalışmada bankalar açısından kredi riski yönetiminin önemi ve gerekliliği göz önüne alınarak kredi riskini ölçmeye ve yönetmeye dayalı bir yönetim anlayışının gerekliliği vurgulanmıştır. Türkiye’ de yapılan çalışmalara bakıldığında kredi riskine ilişkin çalışmalara rastlanılmak ile birlikte Türkiye Garanti Bankası’nın risk değişimlerinin izlendiği herhangi bir çalışmaya rastlanılmamıştır. Bu anlamda çalışmanın literatüre katkı sağlaması beklenmektedir.
Bu çalışmamın hazırlanmasında değerli görüş ve önerileri ile katkıda bulunan tez danışmanım Doç. Dr. Seyhan ÇİL KOÇYİĞİT ve bu süreçte her zaman yanımda olan aileme ve eşim Mustafa DEMİR’ e teşekkürü borç bilirim.
iii ÖZET
TÜRK BANKACILIK SEKTÖRÜNDE KREDİ RİSKİ VE YÖNETİMİ TÜRKİYE GARANTİ BANKASI ÖRNEĞİ
DEMİR, Aysel
Yüksek Lisans, Bankacılık Eğitimi Bilim Dalı Tez Danışmanı: Doç. Dr. Seyhan ÇİL KOÇYİĞİT
Kasım – 2013, 114 sayfa
Türk bankacılığında uzun yıllardır kredi riskine gereken önem verilmektedir. Ancak sektörde gelişen teknoloji ile birlikte artan rekabet risk alma açısından da bazı sonuçlar meydana getirirken, bankaların kredi stratejilerini gözden geçirmelerinin gereğini bir kez daha gün yüzüne çıkarmıştır. Bankalar kredi stratejilerini risk almaktan kaçınmak yerine iyi bir risk yönetimi üzerine kurmalıdırlar. Zira finansal kurumların başarılarının arkasında riskten kaçınmak değil güçlü bir risk yönetiminin bulunduğu kaçınılmaz bir gerçektir.
Çalışmada bu gerçekliğin ışığında bankacılık sektöründe kredi riskinin yönetimi ve bankacılık rasyoları ile kredi riski ölçümünün açıklanması amaçlanmıştır. Her ne kadar kredi riski ve yönetimi üzerine birçok çalışma var olsa da Türkiye Garanti Bankası A.Ş’ nin kredi risk değişimlerinin incelendiği bir çalışmanın bulunmaması çalışmaya ayrı bir önem katmakta olup; bu bağlamda literatüre katkı sağlaması beklenmektedir.
Bu çalışma beş bölüm şeklinde ele alınmış olup; birinci bölüm çalışmanın giriş bölümüdür.
Çalışmanın ikinci bölümünde risk kavramı incelenmiş ve bankacılık sektöründeki riskler gruplanarak tanımları yapılmıştır.
Çalışmanın üçüncü bölümünde kredi riski ele alınarak kredi riskinin tanımı, oluşumu, ölçülmesi ve kredi riskinin giderilmesinden bahsedilmiştir. Ayrıca kredi riskinin ölçülmesinde bankacılık rasyoları üzerinde durulmuştur.
Çalışmanın dördüncü bölümünde ise Türkiye Garanti Bankası A.Ş’ nin bankacılık rasyoları yardımıyla 2007-2012 yılları arasında kredi risk değişimleri
iv
incelenmiş ve Türkiye Garanti Bankası A.Ş’nin risk yönetimi hakkında bilgiler verilmiştir.
Çalışmanın beşinci bölümü ise genel değerlendirmelerinin yapıldığı “Sonuç ve Öneriler” bölümüdür.
Çalışmanın sonucunda, Türkiye Garanti bankası A.Ş’ de kredi riskinin uluslararası standartlara uygun bir şekilde ölçülüp izlendiği, tüm risk yönetimlerinin Basel II düzenlemelerine paralel bir şekilde devam ettiği görülmüştür.
v ABSTRACT
CREDIT RISK AND CREDIT MANAGEMENT IN TURKISH BANKING SYSTEM: THE CASE OF TURKIYE GARANTI BANK
Master, Department of Bank Education
Thesis Supervisor: Associate Prof. Dr. Seyhan ÇİL KOÇYİĞİT November – 2013, 114 pages
Attention has been paid to the credit risk of the Turkish banking sector for many years. However, the banks have needed to rethink their credit strategies once again because of the increasing competition in the banking sector with the improvement of technology that is causing some results in terms of risk taking. The banks should get organize a sound risk-management instead of remaining of taking the risk. Indeed, it is the inevitable fact that the success of financial institutions depends on taking risk and having a powerful risk management system.
In the light of this reality, it was aimed to explain the measurement of credit risk with the management of credit risk and the banking ratios in the present study. Although there are many studies on the management of credit risk and credit risk management, there is no study examining the credit risk switches of Türkiye Garanti Banks, and therefore it is expected to contribute to the literature with the investigation of Türkiye Garanti Bank A.Ş.’s credit risk switches.
This study is taken up in the form of five sections, the first section of chapter is introduction to the study.
The risks in the banking sector defined and grouped and the concept of risk have been examined in the second part of the study.
In the third part of the study the definition of credit risk by taking credit risk, formation and elimination of credit risk measurement have been discussed. It also focuses on credit risk measurement banking ratios.
vi
Turkey Garanti Bank is the fourth part of the study of the credit risk of changes in the years 2007-2012 were examined with the help of the banking ratios and Turkey, Garanti Bank’s risk management is explained in the forth chapter.
The “Conclusion and Recommendations” section is the fifth chapter that overall assessment of the study made.
As a result of this study, Turkey Garanti Bank A.Ş. in accordance with international standards, the credit risk is measured and monitored, all risk managements were continued in parallel with the Basel II regulations.
vii İÇİNDEKİLER Sayfa JÜRİ ONAY SAYFASI ... i ÖNSÖZ ...ii ÖZET ... iii ABSTRACT ... v İÇİNDEKİLER ... vii TABLOLAR LİSTESİ ... xi
GRAFİKVE ŞEKİLLER LİSTESİ ... xii
KISALTMALAR LİSTESİ ...xiii
BÖLÜM I GİRİŞ ... 1
BÖLÜM II RİSK KAVRAMI VE BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN KARŞILAŞTIĞI RİSKLER ... 3
2.1. Risk Kavramı ... 3
2.2. Bankacılık Sektöründeki Risk Çeşitleri ... 4
2.2.1. Finansal Riskler ... 5
18.104.22.168. Bilanço Riski ... 5
22.214.171.124. Kârlılık Riski ... 6
126.96.36.199. Sermaye Yeterliliği Riski ... 7
188.8.131.52. Kredi Riski ... 7
184.108.40.206. Piyasa Riski ... 7
220.127.116.11. Faiz Oranı Riski ... 8
18.104.22.168. Likidite Riski ... 11
22.214.171.124. Kur (Kambiyo) Riski ... 14
126.96.36.199. İşlemsel Risk ... 14
188.8.131.52. Menkul Kıymet Spekülasyonu Riski ... 16
2.2.2. Faaliyet Riskleri ... 16
184.108.40.206. İş Stratejisi Riski ... 16
220.127.116.11. Teknoloji Riski... 17
viii
2.2.3. İş Riskleri ... 20
18.104.22.168. Yasal Düzenleme Riski ... 20
22.214.171.124. Politik Riskler ... 21
126.96.36.199. Ülke Riski ... 21
2.2.4. Diğer Riskler ... 22
188.8.131.52. Genel İşletme Riskleri ... 22
184.108.40.206. Hisse Senedi Fiyat Değişim Riski ... 22
220.127.116.11. Karşı Taraf Riski ... 23
18.104.22.168. Takas ya da Teslim Riski ... 24
22.214.171.124. Yoğunlaşma Riski ... 24
126.96.36.199. Baz Riski ... 25
BÖLÜM III BANKACILIKTA KREDİ RİSKİ VE YÖNETİMİ ... 26
3.1. Kredi Riski ... 26
3.2. Kredi Riskinin Oluşum Süreci ... 28
3.2.1. Başlangıçtan İtibaren Var Olan Kredi Riski... 28
3.2.2. Sonradan Oluşan Kredi Riski ... 29
3.2.3. Sonradan Oluşan Kredi Riskinin Belirlenme Aşamaları ... 30
188.8.131.52. Kredinin Gecikmesi, Kısmen veya Tamamen Ödenmemesi/ Ödenememesi ... 31
184.108.40.206. Kredinin Vadesinin Uzatılması ve Yenilenmesi (Yapılandırma) ... 31
220.127.116.11. Kredinin İdari Takibe Alınması ... 32
18.104.22.168. Kredinin Kanuni Takibe Alınması ... 33
3.3. Bankacılıkta Risk Yönetimi ... 34
3.3.1. Bankacılıkta Risk Yönetiminin Amaçları ... 35
3.3.2. Bankacılıkta Risk Yönetiminin Önemi ... 36
3.3.3. Bankacılıkta Risk Yönetiminin Tarihsel Gelişimi ... 37
3.3.4. Bankacılıkta Risk Yönetimi Süreci ... 39
22.214.171.124. Risklerin Tanımlanması... 40
126.96.36.199. Risklerin Ölçülmesi ... 41
188.8.131.52. Risklerin Analizi ... 41
184.108.40.206. Risklerin İzlenmesi ve Raporlanması ... 42
ix
3.3.5. Bankacılıkta Kredi Riskinin Giderilmesi... 43
220.127.116.11. Kredi Riski Oluşmadan Önce Alınabilecek Önlemler ... 43
18.104.22.168.1. Mali Analiz ... 43
22.214.171.124.2. İstihbarat ... 44
126.96.36.199.3. Teminatlandırma ... 47
188.8.131.52. Kredi Riski Oluştuktan Sonra Riskin Giderilmesi... 49
184.108.40.206.1. Kredi Riskinin Devri veya Satışı ... 49
220.127.116.11.2. Teminatların Devri veya Satışı ... 50
3.4. Basel ve Kredi Riski Yönetimi ... 51
3.4.1. Uluslararası Ödemeler Bankası ve Basel Komitesi... 51
3.4.2. Basel I ve Basel II Uzlaşıları ... 53
18.104.22.168. Basel-I ve Basel-II Uzlaşılarının Benzer Yönleri ... 55
22.214.171.124. Basel-I ve Basel-II Uzlaşıları’nın Farklı Yönleri ... 55
3.4.3. Basel III ... 56
126.96.36.199. Likidite Karşılama Oranı ... 57
188.8.131.52. Net İstikrarlı Fonlama Oranı ... 57
184.108.40.206. Sermayenin Güçlendirilmesine Yönelik İlave Tedbirler ... 58
220.127.116.11. Kaldıraç Oranı ... 58
3.5. Kredi Riskinin Ölçülmesinde Bankacılık Rasyoları... 59
3.5.1. Riskin Sorunlu Alacakların Aktif İçindeki Payı İle Ölçülmesi ... 60
18.104.22.168. Brüt Sorunlu Alacaklar Tutarı / Toplam Aktif Tutarı Oranı ... 60
22.214.171.124. Brüt Sorunlu Alacaklar Tutarı/ Toplam Plase Edilebilir ve Faizle İlişkilendirilmiş Aktif Tutarı Oranı ... 60
126.96.36.199. Net Sorunlu Alacaklar Tutarı / Toplam Aktif Tutarı Oranı ... 60
188.8.131.52. Net Sorunlu Alacaklar Tutarı/ Toplam Plase Edilebilir ve Faizle İlişkilendirilmiş Aktif Tutarı Oranı ... 61
3.5.2. Riskin Gelir Tablosundaki Karşılık Giderinin Gelir Tablosu Tutarları ile Karşılaştırılarak Ölçülmesi ... 61
184.108.40.206. Dönemsel Karşılık Giderleri/Dönemsel Net Faiz Geliri Oranı ... 61
220.127.116.11. Dönemsel Karşılık Giderleri/Dönemsel Vergi Öncesi Kâr ... 61
18.104.22.168. Dönemsel Karşılık Giderleri/Dönemsel Net Vergi Sonrası Kâr ... 62
22.214.171.124. Karşılıklar Sonrası Net Faiz Geliri/Dönemsel Vergi Öncesi Kâr ... 62
126.96.36.199. Karşılıklar Sonrası Net Faiz Geliri/Dönemsel Net Vergi Sonrası Kâr ... 62
x
3.5.3. Riskin Müşteri Değerlilik Grublarındaki Tutarlarla Ölçülmesi ... 62
BÖLÜM IV KREDİ RİSKİ YÖNETİMİNE İLİŞKİN BİR UYGULAMA: TÜRKİYE GARANTİ BANKASI A.Ş ... 64
4.1. Araştırmanın Amacı ... 64
4.2. Araştırmanın Önemi ... 64
4.3. Varsayımlar ... 65
4.4. Kapsam ve Sınırlılıklar ... 65
4.5. Veri Toplama ve Çözümleme Yöntemi ... 66
4.6. Türkiye Garanti Bankası A.Ş’nin Tarihçesi ... 66
4.7. Türkiye Garanti Bankası A.Ş’nin Risk Yönetimi ve İç Denetim Organizasyonu .... 67
4.8. Türkiye Garanti Bankası A.Ş.Kredi Risk Analizi ... 72
4.8.1. Riskin Sorunlu Alacakların Aktif İçindeki Payı İle Ölçülmesi ... 72
188.8.131.52. Brüt Sorunlu Alacak Tutarı/ Toplam Aktif Tutarı ... 72
184.108.40.206. Brüt Sorunlu Alacak Tutarı/Toplam Plase Edilebilir Ve Faizle İlişkilendirilmiş Aktif Tutarı ... 74
220.127.116.11. Net Sorunlu Alacak Tutarı/Toplam Aktif Tutarı ... 76
18.104.22.168. Net Sorunlu Alacak Tutarı/ Toplam Plase Edilebilir ve Faizle İlişkilendirilmiş Aktif Tutarı ... 78
4.8.2. Riskin Gelir Tablosundaki Karşılık Giderlerinin Gelir Tablosu Tutarları ile Karşılaştırılması Yoluyla Ölçülmesi ... 80
22.214.171.124. Dönemsel Karşılık Giderleri/ Dönemsel Net Faiz Geliri ... 81
126.96.36.199. Dönemsel Karşılık Giderleri/ Dönemsel Vergi Öncesi Kâr ... 82
188.8.131.52. Dönemsel Karşılık Giderleri/ Dönemsel Net Vergi Sonrası Kâr ... 84
184.108.40.206. Karşılıklar Sonrası Net Faiz Geliri/ Dönemsel Vergi Öncesi Kâr ... 86
220.127.116.11. Karşılıklar Sonrası Net Faiz Geliri/ Dönemsel Net Vergi Sonrası Kâr ... 88
BÖLÜM V SONUÇ VE ÖNERİLER... 91
xi
TABLOLAR LİSTESİ
Sayfa
Tablo 2.1. Korunma Tipine Göre Baz Fiyat Riskinin İncelenmesi ... 25
Tablo 4.1. Brüt Sorunlu Alacak Tutarı/ Toplam Aktif Tutarı ... 73
Tablo 4.2. Brüt Sorunlu Alacak Tutarı/Toplam Plase Edilebilir ve Faizle İlişkilendirilmiş Aktif Tutarı ... 75
Tablo 4.3. Net Sorunlu Alacak Tutarı/Toplam Aktif Tutarı ... 77
Tablo 4.4. Net Sorunlu Alacak Tutarı/Toplam Plase Edilebilir ve Faizle İlişkilendirilmiş Aktif Tutarı ... 79
Tablo 4.5. Dönemsel Karşılık Giderleri/ Dönemsel Net Faiz Geliri ... 81
Tablo 4.6. Dönemsel Karşılık Giderleri/ Dönemsel Vergi Öncesi Kâr ... 83
Tablo 4.7. Dönemsel Karşılık Giderleri/ Dönemsel Net Vergi Sonrası Kâr ... 85
Tablo 4.8. Karşılıklar Sonrası Net Faiz Geliri/ Dönemsel Vergi Öncesi Kâr ... 87
xii
ŞEKİL VE GRAFİKLER LİSTESİ
Sayfa
Şekil 3.1. Bankacılıkta Risk Yönetimi Süreci... 40
Şekil 4.1. Garanti Bankası Risk Yönetimi ve İç Denetim Organizasyonu ... 68
Grafik 4.1. Brüt Sorunlu Alacak Tutarı/ Toplam Aktif Tutarı... 74
Grafik 4.2. Brüt Sorunlu Alacak Tutarı/Toplam Plase Edilebilir ve Faizle İlişkilendirilmiş Aktif Tutarı ... 76
Grafik 4.3. Net Sorunlu Alacak Tutarı/Toplam Aktif Tutarı ... 78
Grafik 4.4. Net Sorunlu Alacak Tutarı/ Toplam Plase Edilebilir ve Faizle İlişkilendirilmiş Aktif Tutarı ... 80
Grafik 4.5. Dönemsel Karşılık Giderleri/ Dönemsel Net Faiz Geliri... 82
Grafik 4.6. Dönemsel Karşılık Giderleri/ Dönemsel Vergi Öncesi Kâr ... 84
Grafik 4.7. Dönemsel Karşılık Giderleri/ Dönemsel Net Vergi Sonrası Kâr ... 86
Grafik 4.8. Karşılıklar Sonrası Net Faiz Geliri/ Dönemsel Vergi Öncesi Kâr ... 88
xiii
KISALTMALAR LİSTESİ
ABD : Amerika Birleşik Devletleri
ATM : Automatic Teller Machine (otomatik vezne makinesi)
BASEL-I : 1988 yılında kabul edilip, 1996 yılında revize edilen uluslararası ilk sermaye yeterliliği uzlaşısı
BASEL-II : 2004 yılında açıklanan ve Basel-I‟de ilave ve değişiklikler öngören sermaye yeterlilik uzlaşısı
BASEL-III : 2010 yılında açıklanan ve Basel-II‟de ilave ve değişiklikler öngören yeni sermaye yeterlilik uzlaşısı
BDDK : Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu
BIS : Banks of International Settlements (Uluslararası Ödemeler Bankası GAP : Vade Uyumsuzluğu ve Açık Vade Pozisyonu
GE : General Electric Corporation
GECF : Doğuş Grubu ile General Electric Consumer Finance KKB : Kredi Kayıt Bürosu
KKTC : Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti KOBİ : Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletme OECD : Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü RMD : Riske Maruz Değer
TBB : Türkiye Bankalar Birliği USD : Amerikan Doları
BÖLÜM I
GİRİŞ
Bankalar, faaliyetlerinden dolayı sürekli risk ile iç içe olan kuruluşlardır. Bütün ülkelerde her dönemde bankacılık sektörü ile ilgili riskler yaşanabilir. Çünkü finansal piyasalar var olduğu sürece, risk bu sistemin ayrılmaz bir parçası olarak daima varlığını sürdürecektir.
Günümüzde bankalar birçok faaliyette bulunsalar da asıl faaliyetleri kredi vermektir. Bu nedenle en yoğun olarak karşı karşıya kalıp yönetmek zorunda oldukları risk kredi riskidir. Kredi riski banka müşterisinin aldığı krediyi geriye ödeme sıkıntısına düşmesinden dolayı kullandırılan kredinin geri dönmeme durumudur. Kredilendirme işleminin oluşumu sırasında risk; kredinin banka için oluşturduğu tehlikeyi, yani kredinin geri ödenmemesi ile bankanın uğraması muhtemel zararı anlatmaktadır.
Bankalar ne kadar hassasiyet gösterirse göstersin kredilendirme aşamasında riski tamamen ortadan kaldırmaları söz konusu değildir. Özellikle son yıllarda gelişmekte olan ülkelerdeki banka sayılarında ve banka şubelerindeki artış ile oluşan rekabet ortamında bankaların ayakta kalabilmeleri karşı karşıya kaldıkları riskleri iyi yönetmelerine bağlıdır. Ayrıca dünya genelinde son yıllarda yaşanan krizlerin büyük bir çoğunluğunun bankacılık sektöründen kaynaklandığı düşünülürse kredi riski yönetimine ne derece hassasiyet gösterilmesi gerektiği daha iyi anlaşılır.
Nitekim günümüzde banka kredilerinin bir kısmının vadesinde ödenmemesi ve bir kısmının da tahsilinde yaşanan zorluklar, bu çalışmanın konusunu oluşturan kredi riski yönetiminin bankacılık sektörü açısından önemini net bir şekilde ortaya koyduğu gibi, konuya da güncellik kazandırmaktadır.
Bütün bu nedenler göz önüne alınarak çalışmanın konusu olarak bankalarda kredi riskinin ölçülmesi ve kredi riski yönetimi konusu ele alınmıştır. Çalışmamızın amacı; Türkiye Garanti Bankası A.Ş’ nin kredi riski değişimlerini incelenmesi ve bankanın risk yönetimi hakkında bilgi verilmesidir. Çalışmanın bankacılık sektöründe risk yönetimine ilişkin literatüre katkı sağlaması beklenmektedir.
Çalışmanın konusunun seçilmesindeki en önemli etken dünyada yaygınlaşan küreselleşme süreciyle gelişmekte olan ülkelerde bankaların ve şube sayılarının hızla artması sonucu oluşan rekabet ortamında bankaların sağlıklı kalabilmeleri, karşı karşıya kaldıkları riskleri iyi yönetebilmelerine bağlıdır. Bu sebeple çalışmada güçlü bir risk yönetiminin nedenli önemli olduğunun altı çizilmektedir.
Beş bölüm olarak ele alınan bu çalışmanın birinci bölümü giriş bölümüdür.
Çalışmanın ikinci bölümünde risk kavramı ile ilgili tanımlar yapılarak risk kavramı açıklanmaya çalışılmıştır. Bankaların maruz kaldıkları riskler; finansal riskler, faaliyet riskleri, iş riskleri ve diğer riskler adı altında dört grupta incelenmiştir.
Çalışmanın üçüncü bölümünde kredi riski ve kredi riski oluşum süreci açıklanmıştır. Bankalarda risk yönetiminin amaç ve önemi üzerinde durularak, risk yönetim sürecinin aşamaları ve bankacılıkta risk yönetiminin tarihsel gelişimi kısaca anlatılmıştır. Kredi riskinin ölçülmesi konusunda bankacılık rasyoları hakkında bilgiler verilmiştir. Basel I, II ve III Sermaye Yeterliliği düzenlemeleri hakkında genel açıklamalar yapılarak Basel düzenlemelerinin farklı ve benzer yönlerinden bahsedilmiştir.
Çalışmanın dördüncü bölümünde ise Türkiye Garanti Bankası A.Ş’ nin mali tabloları incelenerek 2007-2012 yılları arasındaki üçer aylık dönemler itibariyle bilanço, gelir tablolarından edinilen veriler ile bankacılık rasyoları kullanılarak Garanti Bankasının kredi risklerindeki değişiklikleri incelenmiş ayrıca Türkiye Garanti Bankası A.Ş’ nin risk yönetimi hakkında bilgiler verilmiştir.
Çalışma genel değerlendirmelerinin yapıldığı beşinci bölüm olan “Sonuç ve Öneriler” ile tamamlanmıştır.
BÖLÜM II
RİSK KAVRAMI VE BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN KARŞILAŞTIĞI RİSKLER
Bu bölümde risk kavramından bahsedilerek; bankaların maruz kaldıkları risk çeşitleri incelenmiştir.
2.1. Risk Kavramı
İşletmelerin temel amacı, var olan kaynaklarını en verimli şekilde kullanarak elde etmiş oldukları kârı maksimize etmektir. Kârlılığın artırılması ile ilgili alınan kararlar sürekli bir belirsizlik taşır. İşletmelerde bu belirsizlikleri gidermek için bir takım tahminler yapılır. Yapılan bu tahminlerdeki sapma ve aksaklıklar işletmeler için önemli olan risklerin ortaya çıkmasına neden olur. Risk gerçekleşmesi beklenen sonuç ile meydana gelen sonuç arasındaki sapmadır.
Risk kavramı ile ilgili birçok tanım yapılmıştır. Bunlardan bazıları şunlardır; Risk, istenmeyen bir durumun ortaya çıkmasıdır (Okka, 2005: 310).
Risk, belirsizlik koşullarında oluşan bir durumdur(Gürsoy, 2007: 199-221). Riski, hasar tehlikesi olarak da tanımlamak mümkündür. (Eker,2002: 4).
Risk, taraflarca kabul edilen veya istenilen yükümlülüklerin yerine getirilmemesi, beklenen olayların gerçekleşmesi ya da beklenmeyen durumların ortaya çıkmasıyla zarar edilmesi olasılığını ifade eder (Akman ve diğerleri,2000:105).
Risk, müşteri işletmenin mali tablolarında önemli düzeyde hata ve düzensizlik olmasına rağmen denetçinin bunlar hakkında olumlu görüş verme ihtimali ve mali tablolarda veya dipnotlarında yahut da özet denetim raporunda açıklanması gerektiği halde açıklama yapılmamasından kaynaklanan durumdur ( Kaval, 2003: 74).
Risk işletme açısından ele alındığında kazanç elde etme fırsatı olarak da görülebilir. Risk kavramı finansal yönden ele alındığında ise; bir işleme ilişkin bir maddi kaybın ortaya çıkması ya da bir giderin veya zararın ortaya çıkması ile sonuçlanacak ekonomik faydanın azalması olarak da tanımlanır (Yüzbaşıoğlu, 2003: 21).
Bankacılıkta ise risk, banka işlemlerinden elde edilecek beklenen getiri ile gerçekleşen getiri arasındaki fark olarak tanımlanmaktadır (Boyacıoğlu, 2003: 5).
Risk ile ilgili bütün bu tanımlar ele alındığında, olması beklenen bir sonuçtan farklı bir sonucun gerçekleşme ihtimalinin var olma hali anlatılır. Bankacılık sektörü açısından ele alındığında risk, bankanın zarara uğrama ihtimalini anlatmaktadır.
Bu sebeple banka açısından risk, sonuçlanan getirinin beklenen getiriden daha düşük olması durumunda söz konusudur. Bankanın politikalarında belirlenen hedeflerin gerçekleşmemesi ya da bankanın zararla karşılaşmasıdır.
2.2. Bankacılık Sektöründeki Risk Çeşitleri
Bankaların karşılaştıkları riskler çeşitli yazarlar, denetleyici ve düzenleyici otoriteler tarafından farklı şekillerde sınıflandırılabilmektedir. Örnek verecek olursak bu riskler, kredi riski, piyasa riski, operasyonel risk ve itibar riski olmak üzere dört kategoride sınıflandırılabileceği gibi, basit işlemler ile elimine edilebilen riskler, karşı tarafa transfer edilebilen riskler, aktif olarak yönetilen riskler şeklinde de sınıflandırılabilir (Mandacı, 2003: 69).
Çalışmamızda bankaların maruz kaldıkları riskler; finansal riskler, faaliyet riskleri, iş riskleri ve diğer riskler olmak üzere dört ana başlık altında incelenecektir.
2.2.1. Finansal Riskler
Hayatımızın her alanında var olan risk, finans piyasaları söz konusu olduğunda daha da fazla önem kazanmaktadır.
Bankalar, bir anlamda aracı kurumlardır. Bir tarafta fon arz eden diğer tarafta ise fon talep eden müşteriler arasında aracılık yaparlar. Bankalar, bu aracılık işlemlerini yerine getirirken alacakları her karar ya da uyguladıkları her strateji için diğer işletmelere göre daha yüksek risk üstlenmektedirler (Çerçi,2008:38).
Finans piyasalarında risk denildiği zaman yatırım araçlarının içerdiği riskten bahsediliyor demektir. Fakat devlet tahvili veya hazine bonosunu elinde bulunduran kişilere faiz ve anaparanın devletçe ödeneceği varsayılarak risk taşımadığı kabul edilir. Çünkü devletçe bunların karşılığı mutlaka ödenecektir. Ancak tahvil özel sektöre ait ve yüksek getirili bir tahvil ise risk büyüktür. Bu sebeple bir finansal ürüne sahip olunduğunda, finansal ürünü elde etme ile ilgili olarak belli düzeyde bir riskte alınmaktadır.
Bankacılık sektöründe riskler kaynaklarına göre aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir.
18.104.22.168. Bilanço Riski
Bilânçonun yapısı ile ilgili risklerdir. Başka bir şekilde ifade etmek istersek, aktif ile pasifin dengeli olmayışından kaynaklanır.
Özellikle maliyetli pasiflerle getirili aktiflerin faiz oranlarında, döviz kurlarında değişim olabileceği ve vade yapısının uyumlu olup olmadığı dikkate alınmadan, açık pozisyonlar yaratılarak pazarlanmış olmalarından; menkul kıymetler ve kredi portföyünün oluşturulmasında risk dağılımı ve risk farklılaştırılmasına önem verilmeyişinden; yeterli serbest sermaye olmadan riskli plasmanlar yapılması ve öz sermayeye göre fazla borçlanılmış olmasından kaynaklanır. Kısaca bilanço risklerinin nedeni iyi bir aktif-pasif yönetimi yapılmamasıdır (Babuşcu, 2005: 27).
Düzenli ve sürekli kontrol altında tutulduğu takdirde vade uyumsuzluğu kâr marjını artırır fakat riskli bir stratejidir.
Bu tarz risklerden korunmanın en kolay yolu doğru, belirgin ve planlı bir aktif-pasif yönetimidir. Bankalarda yönetim kurulu yasal zorunluluklar doğrultusunda bankanın aktifinin ne miktarda kredi, menkul ve iştiraklerden meydana geleceğini belirlemelidir. Bilançonun aktifinde meydana gelen büyümenin pasif tarafa nasıl fonlanacağının belirlenmesi çok önemlidir. Ayrıca kaynakların maliyetinin belirlenmesi, maliyetlerde meydana gelen dalgalanmaların takip edilmesi aktif-pasif yönetimi için önemli bir stratejidir (Çerçi,2008:38).
Bankalar bilanço yapısından dolayı meydana gelen risklerden korunmak için, ortak amaçlar doğrultusunda bir araya gelen piyasalar ile özel sözleşmeler, finansal araçların takası, diğer bankalar veya banka müşterileri ile yapılan vadeli faiz oranı sözleşmeleri yada finansal araçların gelecekte bir tarihte belli bir fiyattan alım/satım taahhüt işlemleri yapabilirler.
22.214.171.124. Kârlılık Riski
Kârlılık, bankanın aslında varoluş nedeninin yanında ayrıca kaldırabileceği riski veya sermayesini artırabilme kapasitesini gösteren önemli bir göstergedir.
Banka yönetiminin bankanın gelir kaynaklarını doğru belirleyebilme, bankanın faaliyetlerini doğru ve yüksek getirili alanlara aktarabilme kabiliyeti kârlılık riski kavramını tanımlamaktadır. Bankalar kârlı çalışıyor gibi görünüyor olsalar da bir bankanın kârlılık riskini ölçebilmek için, bankanın gerçek olarak yeteri kadar kâr edip etmediğine bakılır. Bunun için bankanın aktif büyüklükleri ile o kârı sağlamak için sahip oldukları sermaye ve sektörün kârlılık ortalamasının banka ile kıyaslanması gerekmektedir (Çerçi,2008:39).
Kârlılık riskinin kontrol edilebilmesi için, faiz dışı gelir ve giderlerin iyi belirlenmesi, gelir ve gider kaynaklarının iyi tahlil edilmesi, maliyetlerin nasıl azaltılacağı ve fonların daha kârlı alanlara nasıl aktarılabileceği özenle araştırılmalıdır.
126.96.36.199. Sermaye Yeterliliği Riski
Güçlü bir sermaye bankacılık sektöründe, güven ve istikrarın sağlanması ile olası tehlikelere karşı dayanıklılığın arttırılmasını sağlamak için gereklidir.
Ticari işletmeler açısından sermaye kredi verenleri koruyucu bir unsur olmakla birlikte finansal işlemlerde alternatif bir kaynak olarak görülmektedir. Çalışma konularından dolayı bankaların kaynaklarını kullanım biçimi ve kullandıkları alanlar sonucu bu risk büyük önem kazanmaktadır. Bu nedenle bankaların ihtiyaç duyulan sermaye miktarları, aktif ve pasif kalemlerin dağılımı, nakit akışlarının kârlılığına, yönetimin kalitesine ve özellikle rekabet açısından bankanın içinde bulunduğu ortama bağlıdır.
188.8.131.52. Kredi Riski
Bankacılık sektöründe en eski ve en temel risk kredi riskidir. Bankalar arasında en eski ve geçerli tanımı, müşteriye kullandırılan bir kredinin sorunlu hale gelmesi yani karşı tarafın sorumluluğunu yerine getiremeyerek krediyi geri ödeyememesidir.
Bankacılıkta kredi riskine ilişkin detaylı bilgiler üçüncü bölümde verileceğinden, bu kısımda kredi riski detaylı olarak anlatılmamıştır.
184.108.40.206. Piyasa Riski
Bu risk, bankaların sahip oldukları bir ya da birden fazla ticari varlığın işleme tabi tutulabileceği süre dâhilinde, piyasada meydana gelen beklenmeyen olumsuz dalgalanmaların neden olduğu kayıp ya da beklenenden az seviyedeki kâr halini ifade eder (Çelik, 2001: 62).
Piyasa riski herhangi bir zaman içerisinde meydana gelebilir. Piyasa riskini en aza indirmek, piyasa disiplinin sağlanmasıyla mümkündür. Piyasa disiplini; piyasadaki kurumlarla ilgili bilgilerin zamanında doğru ve şeffaf şekilde alınmasını içerir.
Bankacılık sektöründe piyasa disiplinin sağlanmasıyla birlikte, piyasadaki ilgili birimler, çok daha sağlıklı değerlendirmeler yapabilecekler ve böylece istenmeyen riskler en asgariye indirilebilecektir (Erçel, 2000: 135).
Piyasa riski ölçümünün temel öğeleri piyasa fiyat ve oranlarının oynaklığıdır. Piyasa riski, bağımlı ve bağımsız riskler olarak iki grupta incelenebilir.
Bağımlı riskler finansal araçların fiyatlarındaki hareketlilikten etkilenen risklerdir. Hisse senedi fiyatları, faiz oranları, döviz kurları ve paritelerdeki değişim bu risk kategorisinin etkenleridir (Bolgün ve Akçay, 2005:194).
Bağımsız riskler ise; temelde dalgalanma derecesi değişken ya da dengeli pozisyon risklerini ve doğrusal olmayan risk gruplarını kapsamaktadır.
Piyasa riski yönetiminde, fiyatlar piyasadaki likitide seviyesine göre değişiklik göstereceği için, bankaların karşılaşacakları risklerde artar ya da azalır. Likiditenin fazla olduğu dönemlerde faiz oranı düşeceğinden hisse senedi fiyatlarında artış görülebilir. Bunun yanı sıra ellerinde sabit fiyatlı borçlanma senedi olan bankalar faizlerin düştüğü dönemde alacaklı olmaları durumunda kâr, borçlu iseler zarar edebilirler.
Bütün bu nedenlerden dolayı bankaları piyasa riskini yönetebilmek için düzenli, planlı bir fon yönetimine ve aktif pasif yönetimine ihtiyaçları vardır. Bankalar ellerinde bulunan borç türevleri, pay senedi türevleri ve para işlemlerinde piyasa riskiyle karşı karşıya kalabilirler. Bu nedenle yeni finansal araçların gelişimini takip etmek, yeni araçlar hakkında geniş bilgi edinmek ve fiyatlandırmalarını doğru yapmak gereklidir.
220.127.116.11. Faiz Oranı Riski
Faiz oranı riski bankanın aktif ve pasifleri arasındaki bağlanma (Duration) farkının faiz oranlarındaki beklenmedik değişimler nedeniyle bankanın net faiz geliri ve ekonomik değerini olumsuz yönde etkilemesidir. Banka pasif hesaplarında genellikle uzun vadeli ve sabit faizli fonların bulunması, faiz oranlarının düşmesi nedeniyle banka maliyetleri piyasa faiz oranlarının üzerine çıkar. Benzer olarak, faiz oranlarının artması
sonucunda ise aktif hesaplarında yer alan sabit oranlı varlıkların getirisi piyasa değerinden daha düşük bir seviyede kalır. Faiz oranlarındaki değişimler, faiz ve faiz dışı gelirleri de etkilemektedir (Teker,2006:7).
Faiz oranlarında meydana gelen değişiklikler nedeniyle bankaların nakit akımlarında ortaya çıkabilecek sorunlar, olası gelir kaybı, özkaynak değerliliğinin azalması ve nakit giriş değerlerinde azalışlar meydana getiren riskler bu kategoriye girmektedir (Şakar, 2002b: 28).
Ülkemizde bankalar piyasalardan topladıkları kısa vadeli fonlarla uzun vadeli aktiflerini finanse etmektedirler. Bu sebeple kısa vadeli fonların faiz oranlarında meydana gelen aşırı yükselmeler bankaları olumsuz şekilde etkilemektedir.
Faiz oranı riskini beş grupta incelemek mümkündür (Eken, 1992: 48-52).
1. Gelir Riski: Faiz oranlarındaki değişime karşı hassas olan bir aktifin veya pasifin getirisinde meydana gelen değişikliktir. Diğer bir ifade ile net kâr marjındaki değişimdir. Bu risk Türk bankacılık sektöründe önemli bir risktir. Ülkemizde yaşanan krizler ve belirsizlikler nedeniyle sektördeki bankaların çoğunluğu kısa vadeli işlemlere yönelmektedir.
2. Fiyat Riski: Faiz oranlarındaki değişiklik ile ilişkili olarak sabit getirili bir menkul kıymetin piyasa fiyatında meydana gelebilecek olumsuz değişimlerdir. Faiz oranlarındaki hareketlilik faize karşı çok duyarlı olan aktif ve pasif kalemlerinin getirilerini etkilerken, faize karşı çok duyarlı olmayan ya da sabit getirisi olan bilanço kalemlerini de etkilemektedir. Fiyat değişimlerine neden olmaktadır. Kısaca fiyat riski bilançonun piyasa değerindeki değişimdir.
3. Yeniden Yatırım Riski: Aktiflerden elde edilen faiz gelirlerinin farklı faiz oranlarından yeniden yatırıma dönüştürülmesidir. Elde edilen gelirlerin daha yüksek ya da düşük faiz oranlarından yeniden yatırıma dönüştürülmesi sonucunda bankanın lehine bir kazanç olabilir ya da aleyhine bir kayba dönüşebilir.
4. Önceden Ödenme Riski: Uzun vadeli olarak yüksek faiz oranı ile verilmiş bir aktifin, kredi faiz oranlarının düşmesi nedeniyle vadesinden önce geri ödenmesi riskidir. Bu banka için bir kayıp bir risktir.
5. Temel Risk: Kredi ve mevduat faiz oranlarında meydana gelen değişimlerin, aynı oranda spot ve gelecek işlemlerin faiz oranlarına yansımaması riskidir.
Faiz oranlarında aşırı dalgalanmaların yaşandığı ve yüksek faiz oranlarının geçerli olduğu ülkelerde faiz riskinin yönetimi önemlidir.
Bankaların karşılaştıkları faiz oranı değişim riskini ölçmek ve yönetmek için farklı yöntemler geliştirilmiştir. Bunlar; Vade Uyumsuzluğu ve Açık Vade Pozisyonu (GAP) Analizi, Efektif Vade veya Ağırlıklı Ortalama Süre (Duration) analizi, Faiz Esnekliği Analizi ve Simülasyon Analizi yöntemleridir.
BDDK, faiz oranlarındaki hareketler sebebiyle bankanın alım satım hesapları içinde yer alan finansal araçların konumuna bağlı olarak etkisinde kalabileceği zarar ihtimali, faiz oranı riski olarak tanımlamıştır.
Genel olarak değeri faiz oranlarından etkilenen ya da faize dayalı türev ürünler ile faiz getirili menkul kıymetlerin piyasa faiz oranlarındaki değişimlerden etkilenmesi sonucu oluşan değer kaybı bu riski oluşturur. Bankacılık sektöründe bu riskin kabul edilmesi olağandır ayrıca iyi yönetildiği takdirde hisse değerlerinde bir artış ve kârlılık nedeni olabilir.
Faiz oranlarında meydana gelen değişmeler, bankalarda net faiz gelirlerini, diğer faize duyarlı gelirleri ve faaliyet giderleri üzerinde değişmelere neden olarak etkilemektedir. Ayrıca faiz oranlarındaki değişmeler, bankanın varlıklarını, yükümlülüklerini ve bilanço dışı araçlarının temel değerini de etkiler. Gelecekte ki nakit akımlarının bugünkü değeri faiz oranlarında meydana gelen hareketlilik sonucu değişime uğrayacaktır. Faiz oranını belli ölçüler dâhilinde tutmaya çalışan etkin bir risk yönetimi bankalar açısından güvenliği ve sağlamlığı anlamında oldukça önemlidir.
18.104.22.168. Likidite Riski
Likidite dar anlamda bir ekonomik varlığın istenildiği zaman herhangi bir zarara ya da kayba uğramadan paraya çevrilebilme derecesi diye tanımlanırken geniş anlamda işletme aktiflerinin daha kısa vadeli ve daha akışkan daha kolay paraya dönüştürülebilecek şekilde düzenlenmesi, aktif ve pasiflerin vadelerinin uyumlu hale getirilerek, dengeli bir finansman politikası izlenmesi anlamında kullanılan bir kavramdır.
Ticari bankalarda likitide denildiğinde bankanın nakit kullanımlarından bahsediliyor demektir. Likitide yönetimi ise banka bilançolarında likitide giriş çıkışlarının dengeli hale getirilmesidir.
Likidite riski, bankanın mevduat sahiplerinin yasal talepleri ile kredi müşterisinin taleplerinin karşılanma düzeyinin, bankanın kâr seviyesinde yaptığı değişikliktir. Beklenmeyen ve ani mevduat çekilmesi gibi olayların yarattığı nakit ihtiyacını karşılayabilmek için bankanın yüksek maliyetle kısa süreli borçlar almasına veya tam likit olmayan varlıklarını zarar ederek paraya çevirmek zorunda kalmasına likidite riski denmektedir.
Likidite riski işletmelerin finansal araçlarla ilgili kendi yükümlülüklerini fon yetersizliğinden ve fon bulmada karşılaştığı zorluklardan dolayı zamanında yapamamasından kaynaklanır (Çil Koçyiğit ve diğerleri, 2009: 110). Bankaların, vadesi gelen borçlarını ödemek, yasal yükümlülüklerini yerine getirebilmek ve bankacılık faaliyetlerini sürdürebilmek amacıyla yeterli miktarda likit (nakit mevcudu) bulundurmaları gereklidir. Bankaların faaliyetlerini sürdürebilmeleri için müşterilerinin gözünde güven duygularını kaybetmemeleri zorunludur. Bankaların yeterli seviyede likidite sahip olması gerekliliğinin temel olarak dört sebebi vardır (Başarır,2006: 18). Bunlar;
Toptan fonların yenilenmesi veya perakende fonların çekilmesi sonucu ortaya çıkan net fon açıklarının yeniden yerine konması zorunluluğu
Beklenen fon girişlerinin gerçekleşmemesi durumunda bu fonların karşılanması zorunluluğu,
Olası sorumluluklar doğması halinde ihtiyaç duyulan yeni fonları bulma zorunluluğu,
Bankanın yeni yatırımlara yeni işlere girme veya yönelme isteği
Bankaların karşılaşabileceği likidite riskleri tahsilâtlarda gecikme riski, re finansman (yeniden finansman pozisyonu) riski ve olağanüstü çekişler riski olmak üzere üç bölümde incelenebilir.
Tahsilâtlarda gecikme riski, kullandırılan kredilerin anapara veya faizlerinin vadesinde ödenmemesi yada gecikme ile ödenmesinin sebep olduğu riskleridir.
Yeniden finansman pozisyonu riski, kredinin vadesi, bunun için kullanılan pasiflerin vadesinden daha uzun olması halinde vadesi gelen mevduat geri ödemelerini ve yapılan kredi tahsislerini ödemeye yetmeyecek kadar yeni mevduat gelmemesi veya kredi kullanılamamasından kaynaklanan bir risktir ( Parasız, 2000: 193).
Olağanüstü çekişler riski, olağanüstü durumlar nedeniyle açılan kredi limitleri veya vadesi gelen mevduatın beklenenden çok daha hızlı bir şekilde çekilmeye başlaması sonucunda bankanın bu çekişleri ödeme güçlüğüne düşmesidir (Ziraat Bankası, 2000: 14).
Bankanın ihtiyaç duyduğu likidite miktarının tespit edilmesinde farklı yöntemler kullanılır. Bu yöntemler stok yaklaşımı, nakit akış yaklaşımı ve vade farkı yaklaşımı olarak üç gurupta incelenebilir.
Stok yaklaşımında temel bakış açısı, likidite seviyesinin belli oranlarla belirlenmesine çalışılmasıdır. Bu yaklaşımda gösterge olarak kabul edilen en önemli oranlar şunlardır (Atan, 2002: 29).
Krediler / Toplam Aktifler Oranı Krediler / Toplam Mevduat Oranı
Likit ve Likite Yakın Değerler / Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar Oranı Likit ve Likite Yakın Değerler / Ortalama Aktifler Oranı
Likit Ağırlıklı Aktifler / (Yabancı Kaynaklar+Gayri Nakdi Krediler+ Yükümlülükler Oranı)
Kredilerin toplam aktiflere oranı ile kredilerin toplam mevduata oranının yüksek değerlerde olması likidite yetersizliğini ifade etmektedir. Başka bir ifadeyle kredilerin ve borç olarak alınmış fonların yüksek seviyelerde olması likit olmayan bir durumu ifade eder.
Likit ve likite yakın değerlerin kısa vadeli yabancı kaynaklara oranlamasının birden büyük olması borçların ödenmesi için yeterli miktarda likitin var olması anlamına gelmektedir.
Likit ve likite yakın değerlerin ortalama aktiflere oranı ortalama olarak aktiflerin ne kadarlık kısmının likit ve likite yakın değerler için ayrıldığını göstermektedir.
Bu yaklaşımda nakit giriş ve çıkışlarına gereken önemi vermemektedir, ancak nakit giriş ve çıkışı likiditenin gerçek belirleyicisidir.
Nakit akış yaklaşımı, likidite rezervlerini depo olarak görür. Nakit giriş ve çıkışları arasındaki kısa süreli eksilmeleri karşılamak için bulundurulması gereken rezervleri belirler. Böylece nakit hareketleri arasındaki sapmalar hesap edilerek ihtiyaç duyulan likidite rezervi belirlenir. Bu yöntemde geçmişe ait verilerden yola çıkılarak gelecek yıllara ait tahminler yapılmaya çalışılır. Bankaların da içinde bulunduğu finansal sistemin yerinde tahminler yapabilmesi için istikrarlı olması şarttır.
Vade yapısı yaklaşımında, bankanın bilançosunda yer alan kısa ve uzun vadeli borç ve alacaklarının birbirini dengelemesini esas alınır. Bilanço kalemlerinin belli dönemleri içinde incelenmesi, aktif ve pasif kalemlerin vadelerinin takibi, döviz ve Türk Lirasının karşılıklı dökümlerinin incelenmesi ile likidite eksikliği veya fazlalığının tespit edilmesi ve bunlara karşılık alınması gereken tedbirlerin belirlenmesi hedeflenir.
Likidite yönetimi; yapısal likidite yönetimi ve işlemsel likidite yönetimi olarak ikiye ayrılabilir.
Yapısal likidite yönetimi, bankanın yatırım ve finansman hedeflerinin likidite ihtiyaçlarına göre düzenlenmesi, konu ile ilgili yasal düzenlemelerin esas alınması, bankalar ve banka dışı kurumlar ile antlaşmalar ve gerekli sigortaların yapılması sayılabilir.
İşlemsel likidite yönetiminde ise, üst yönetimin elde edilen kaynakların kullanımında ayıracağı miktarların alt ve üst limitlerinin belirlemesi, kaynakların kullanım şekil ve prensiplerinin tespiti ile bankanın alacağı stratejik kararlara ilişkin ihtiyaç duyulan kısa ve uzun vadeli nakit ihtiyaçlarının tespitine yer verilmektedir.
22.214.171.124. Kur (Kambiyo) Riski
Kur Riski döviz kurlardaki artış veya azalışların finansal araçlar üzerinde yaratacağı olumsuz etkilerdir (Çil Koçyiğit ve diğerleri, 2009: 110). Döviz kuru riski genel olarak beklenmeyen döviz kuru değişimlerinden ortaya çıkar ve bütün sektör ve firmaları etkiler. Genellikle uluslararası piyasalarda faaliyet gösteren firmaların, yurt dışıyla iş yapan firmaların, bankaların ve çok uluslu şirketlerin faaliyetleri sonucunda daha belirgin bir şekilde ortaya çıkmaktadır (Önal ve diğerleri, 2002: 22).
Döviz kur riski; bilançodaki yabancı para aktif ve pasifler arasındaki farkın kur oranlarındaki beklenmedik gelişmeler sonunda bankanın sermaye tabanı ve ekonomik değerini olumsuz etkiler. Ulusal paranın yabancı para karşısında değer kaybetmesi durumunda, aktifinde döviz fazlası olan banka, aynı döviz için daha fazla ulusal para elde edeceği için kâr; pasifinde döviz fazlası olan banka ise daha fazla ulusal para ödeyerek borçlarını kapatacağı için zarar edebilir. Ulusal paranın değer kazanması halinde ise, bunun tam aksi gerçekleşecektir (Anderson ve Fraser, 2000: 24).
126.96.36.199. İşlemsel Risk
İşlemsel risk bankanın iç kontrol ve denetimlerindeki aksaklıklar nedeni ile yapılan hata ve usulsüzlüklerin tespit edilememesi, banka personelinin sorumluluklarını yerine getirmeyerek zamana ve koşullara uygun hareket etmemesi, yönetiminde oluşan
hata ve aksaklıklar, terör saldırılarından kaynaklanabilecek zararlar, deprem, sel, yangın gibi doğal afetlerin meydana gelme ihtimali olarak ifade edilebilir. İşlemsel risk özellikle teknolojide, globalleşme ve finansal ürünlerde meydana gelen gelişmeler sonunda daha da bir önem kazanmıştır.
Teknolojinin hızla gelişimi ulaşım ve iletişimin daha süratle gerçekleşmesine neden olmuştur. Bu gelişim süreci sonunda piyasaların birbirleri ile daha rahat bir şekilde iletişim sağlama olanakları küreselleşmenin önünü açmıştır. Ulusal bankalar, yurtdışında ortaklıklar kurarak yeni şubeler açmış ve bankacılık faaliyetleri yapmaya başlamışlardır. Bankaların uluslar arası faaliyetlere geçmeleri sonunda, şirket kültürlerinin faaliyet gösterdikleri ülkelerin kültürlerinden etkilenerek değişim ve gelişim sürecine girmelerine neden olmuştur (Kara, 2009:3).
Farklı kültürlerden etkileşimin ürünü olarak bankaların organizasyonel yapılarında, risk algılarında ve denetim ortamlarında değişim yaşanmıştır. Bu kültür farklılıkları bankaların süreçlerini ve kontrol fonksiyonlarını yeniden düzenlemelerine neden olmuştur. Bu konu ile ilgili en çarpıcı örnek Avrupa bankalarında işleyiş banka içi yazılı kurallar ve prosedürler ile yapılmakta iken, Asya merkezli bankalarda işleyiş genellikle yazılı olmayan geleneksel kural ve işleyiş çerçevesinde yürütülmektedir. Çok belirgin bir farklılık olarak göze çarpan bu ayrımda Avrupa’da bir şube açarak Avrupa pazarına giren fakat işleyişini yazılı hale getirmeyen Asya merkezli bir bankanın başta personel hataları olmak üzere birçok risk ve hata ile karşı karşıya kalma ihtimali oldukça yüksektir (Kara, 2009:3).
Bu risklerden korunmak için küreselleşme ve gelişen teknolojinin etkileri ile yeni ve karmaşık finansal ürünler oluşturulmuştur. Bütün bu gelişmelerin sonunda bankaların hizmet anlayışları, sundukları ürün ve hizmetlerde ciddi değişiklikler yaşanmıştır. Değişim süreci ile birlikte hata yapma olasılıkları artmış, işlemlerin karmaşıklaşması da işleyişin kontrol edilebilirliğini azaltmıştır.
188.8.131.52. Menkul Kıymet Spekülasyonu Riski
Menkul kıymet riski bankanın özel ve kamu kesimi borçlanma araçlarına yatırım yapması yada hisse senetlerine yatırım yapması sonucu meydana gelen bir risktir. Hisse senetleri fiyatları borsadaki fiyat hareketliliğine bağlı olarak sabit bir fiyat sergilememektedir. Fiyatlardaki bu hareketlilikten dolayı bankalar yapmış oldukları yatırımlarından zarar görebilirler. Ellerinde bulunan yatırım araçlarını satmak istediklerinde satış zorluğu ve maddi kayıp yaşayabilirler. Gerçek dışı yani spekülatif hareketlere karşı bankalar portföy çeşitlendirmesine giderek bu tür bir riskin etkisini asgariye indirebilirler. Bunun için bankaların iyi bir fon yönetimine ihtiyaçları vardır.
2.2.2. Faaliyet Riskleri
Faaliyet riskleri, banka tarafından tespit edilen ve bankanın iş hacimleri, hata oranları ve iç teftiş dereceleri, gelir dalgalanması değişkenleri göz önüne alınarak ölçümleri sağlanan risklerdir.
Faaliyet risklerinin ölçülmesi, işletme riskinin oluşma olasılığı ve oluşması halinde uğranılacak zararın belirlenmesi gerekmektedir. Ancak faaliyet risklerinin yönetimi ile ilgili olarak, birçok banka, faaliyet risklerinin ölçülmesinde karşılaşılan yüksek maliyetler ve zorluklar nedeniyle, bu riskleri izlemeyi tercih etmektedir (Ziraat Bankası Araştırma ve Geliştirme Dairesi Raporu, 2000: 23).
Çalışmamızda faaliyet riskleri; iş stratejisi riski, teknoloji riski ve yönetim riski başlıkları altında incelenmiştir.
184.108.40.206. İş Stratejisi Riski
İş stratejisi riski, banka üst yönetiminden kaynaklanan ciddi riskleri ifade etmektedir. Yönetimin bankanın misyonu, vizyonu, hedef müşteri kitlesi, hedef pazar gibi konularda yapacağı hatalar sonucunda meydana gelen risklerdir. Bu nedenle bankalar her zaman gerek finansal gerek diğer risklere karşı uzun vadeli eylem planları
ve stratejiler geliştirmek zorundadırlar. Bu alanda yönetimin örgütlenme biçimi, etkinliği, değişen piyasa koşullarına uyum sağlama hızı gibi özellikleri bu riski kapsamaktadır.
220.127.116.11. Teknoloji Riski
Teknoloji riski, teknolojik ilerlemeler yüzünden hızlı teknolojik eskimelerin beraberinde getirdiği risktir. Teknolojik yatırımlar başlangıçta maliyetleri artırabilir (Çil Koçyiğit, 2011: 40). Yeni bir teknolojiyi satın almak ya da yeni bir ürün geliştirmek maliyeti yüksek bir olaydır. İşletmelerin satamayacağı bir ürün veya gelire dönüştüremeyeceği teknolojiye girmeleri sonları olabilir. Ancak her ne kadar teknolojik yatırımlar başlangıçta maliyetleri artırsa da uzun vadede ileri teknolojinin kullanılması sunulan hizmetlerin kalitesini ve dolayısıyla işletmelerin finansal performansını olumlu yönde etkileyeceği de unutulmamalıdır (Çil Koçyiğit, 2011: 40). Dolayısıyla kullanılması amaçlanan yeni teknolojinin güçlü ve zayıf yanları iyi incelemeli, ne getirip ne götüreceği iyi hesaplanmalıdır.
Teknolojideki hızlı gelişmelerle birlikte, dünya finans piyasaları ile uyum sürecine giren Türk bankacılık sektörü, gelişmiş ülkelerin bankacılık sistemlerinde yaygın bir şekilde kullanılan leasing, factoring, forfaiting gibi mali hizmetler; swap, forward, future, option gibi risk yönetim ürünleri ve internet bankacılığı hizmetlerini sunma aşamasına gelmiştir. Bankacılıktaki yeni uygulamalar sadece finansal alanla sınırlı olmayıp, teknik alandaki gelişmelerden yararlanmada, sektörde önemli bir düzeye ulaşmıştır (Parasız, 2000: 129).
Son yıllarda ülkemiz bankacılığının teknoloji kullanımında artan bir yoğunluk yaşanmaktadır. Bankalar uzun süredir müşterilerin hizmetinde olan ATM, POS, telefon ve bilgisayar bankacılığı gibi klasik teknolojik ürünlerini yeni ürünlerle ve yeni hizmet anlayışları ile hızla zenginleştirmeye çalışmaktadırlar. Bu doğrultuda, tüm bankaların vizyonunda elektronik bankacılık kavramı ilk sıralara yerleşmiştir. Bankalar müşterilerine 24 saat daha iyi hizmetler verebilmek “Çağrı Merkezleri”, “İnternet Bankacılığı”, “Müşteri İlişkileri Yönetimi” gibi yeni uygulamaları devreye koymaktadırlar (Keskin, 1999: 13).
Ticaret hayatı ve bankacılık sektörünün geleceği için büyük önem arz etmekte olan, elektronik ticaret alanındaki çalışmalar da, bankalar tarafından büyük bir özenle yapılmakta ve dünyada bu alandaki gelişmelerle yakından ilgilenmektedir.
Bankacılık sektöründe elektronik bankacılığın yaygınlaşması ile birlikte bankaların işlem hızları artmış, işlem hacimleri ve pazar payları da büyümüştür. Bilgisayar ağı ile donatılan banka şubeleri müşterilerine daha kolay ve seri hizmet sunarken bir yandan da müşteri hakkında yapmış olduğu istihbaratlar kolaylaşmış ve kredi değerliliği için gerekli olan bilgileri depolama imkânları doğmuştur. Ayrıca Bankamatikler sayesinde banka personelinin yükü azaltılmış banka işlemleri için mesai saati kavramı da ortadan kaldırılmıştır (www.ekodialog.com).
Finans sektörünün temelini oluşturan bankaların kesintisiz ve kaliteli bir hizmet sağlayabilmeleri ancak düzenli ve yoğun bir bilgi işlem teknolojisinin varlığı ile mümkündür. Bu tarz bir teknolojiden yoksun olan bankaların verimli ve sürekliliği olan bir hizmet sağlayabilmeleri mümkün değildir.
Teknoloji alanındaki hızlı gelişmeler sayesinde, bankacılık sektörü hedef ve planları doğrultusunda önemli banka içi planlama, enformasyon ve muhasebe sistemine ilişkin sorunları çok kısa sürelerde çözümleyecek karar ve uygulama olanaklarına sahiptirler. Böylece var olan durumun yanı sıra, gelecekteki kârlılık, risk ve likidite durumunda ortaya çıkabilecek değişmeleri, bazı göstergelerden yararlanarak bilinçli bir şekilde açıklığa kavuşturabilirler (Berk, 1998: 10-11).
Teknoloji alanında meydana gelen gelişmeler ve bankacılık sektöründe yaşanan tüm yenilikler sağlamış olduğu bütün bu olumlu gelişmelere rağmen, bu finansal tekniklerin ve ürünlerin uygulanması ve kurumsallaşmasında devlet desteği gereklidir. Bu gelişmeler ile ilgili mevzuat altyapısı oluşturulmaz ve devlet tarafından desteklenmez ise ekonomik istikrarsızlık nedeniyle sorunların ortaya çıkması kaçınılmazdır.
Bankaların bilgi teknolojilerinden yararlanarak sunduğu hizmetler güçlü bir bilgi işlem desteği ile daha kaliteli ve sürekli olur. Yalnız bilgi işlem sisteminde meydana gelebilecek hatalardan ve bu sistemlere dışarıdan gelebilecek olumsuz müdahalelerden
kaynaklanacak riskler azımsanamayacak kadar fazladır. Bu risklere örnek olarak banka kartlarında meydana gelen sahtecilik olayları, internet vasıtasıyla yapılan bankacılık işlemlerinde şifre kırılması yoluyla hesabına girilmesi gibi olaylar gösterilebilir.
18.104.22.168. Yönetim Riski
Yönetim, her şeyden önce iş ve faaliyet demektir. İşletmenin önceden belirlemiş olduğu amaç ve hedeflere ulaşabilmek için, çalışanlara iş yaptırabilme, yapılan işlerin etkili ve verimli olabilmesi için planlama, organizasyon, yönetme, koordinasyon ve denetim fonksiyonlarının yerine getirildiği bir süreçtir. Yönetim bir işletmenin başarısında etkin ve belirleyici bir rol oynamaktadır. Örnek verecek olursak aynı imkân ve kaynaklara sahip iki firmanın belirli bir zaman sonra birbirlerinden farklı sonuçlar elde etmeleri gösterilebilir.
Bankalarda yönetim riski genellikle diğer risk türlerini de doğrudan etkilemektedir. Örneğin maddi duran varlıklarla ilgili hatalı verilen bir yatırım kararı sabit maliyetleri artırarak finansal riske yol açmaktadır. Ayrıca hatalı yönetim kararlarının alınmasının kökeninde yöneticilerin kendi menfaatlerini, şirketin ve pay sahiplerinin çıkarlarının önünde tutması yer almaktadır.
Firmaların yönetimi, kaynakların ve zamanın etkin kullanımının sağlanması için hisse senedi sahipleri tarafından bu konuda uzman profesyonel yöneticilere bırakılmalıdır. Fakat şirket sahipliği ve kontrolünün birbirinden ayrılması yöneticinin kişisel menfaatlerini şirket çıkarlarının önünde tutmasına ve varlıkların yanlış kullanılmasına neden olabilmektedir. Finans kaynaklarında temsil sorunu olarak da ifade edilen bu risk firmaların büyük zararlar ile karşı karşıya kalmalarına neden olmaktadır.
İşletmelerin başarısında önemli rol oynayan yönetim riski kolay değerlendirilememektedir. Çünkü yönetsel kararların birçoğu nitel verilere dayanmaktadır. Gerek yönetim riskinin önemi gerekse de temsil sorunundan kaynaklanan zararları önlemek ve hissedarları korumak amacıyla bu risk türünün değerlendirilmesine yönelik bazı ölçütler geliştirilmektedir (Zaif, 2007: 20).
Bu standartlar tamamı ‘Kurumsal Yönetim’ ismiyle adlandırılmaktadır.
Ira Millstein tarafından geliştirilen ve büyük ölçüde kabul gören tanıma göre Kurumsal Yönetim, bir şirketin hak sahipleri ve kamuoyu menfaatine zarar vermeyecek şekilde mali kaynakları ve insan kaynaklarını kendine çekmesini, verimli çalışmasını ve bu sayede hissedarları için uzun dönemde kazanç yaratarak istikrar sağlanmasına olanak veren kanun, yönetmelik ve ilgili gönüllü özel sektör uygulamalarının bileşimidir (Gürer, 2005: 6).
Kurumsal yönetim uygulamaları finansal kaynakların etkin ve verimli kullanımı, işletme faaliyetlerinde sürdürülebilirlik, çıkar çatışmalarının önlenmesi, şirket performansının artması, birleşme ve satın alımlar sonrasında uyum kolaylığı, ulusal ve uluslararası piyasalarda rekabet gücünün artması, yabancı sermayenin çekilmesinde kolaylık gibi birçok faydalar sağlamaktadır. Bu saydığımız faydalardan yararlanabilmek için gerekli ilkelere uyum sağlanması gerekmektedir.
2.2.3. İş Riskleri
Aşağıda İş riskleri; yasal düzenleme riski, politik riskler ve ülke riski olmak üzere üç başlık altında incelenmiştir.
22.214.171.124. Yasal Düzenleme Riski
Bankalar açısından yasal risk; banka aleyhinde dava açılması, yargılama yapılması yada yapılan sözleşmeler nedeni ile bankanın durumunun olumsuz yönde etkilenmesidir. Ayrıca yanlış ve yetersiz yasal bilgi nedeniyle alacakların değer kaybetmesidir. Yasal düzenlemeler bankaların karlılığını artıran önemli bir etkendir. Fakat yasal düzenlemelerin çok sık olarak yapılması bankalar açısından olumsuzluk yaratabilir. Bankaların sık olarak değiştirilen mevzuatların getireceği maliyetleri iyi tahlil edip bunlara uygun uygulama kararlarının alınması gerekir.
126.96.36.199. Politik Riskler
Bir hükümetin bir bankaya olan borcunu ödememesine politik risk denir. Politik risk, özel sektör bankacılığı işlemlerine politik müdahale riskidir. Bu tür bir müdahale, faiz oranı veya döviz kuru kontrollerinden bir bankanın millileştirilmesine kadar uzanır. Örnek olarak Türkiye’de 1999 banka krizin de devletin bir bankanın bağlı olduğu holdinge borcunu ödememesi, holdingin de bankasından para çekmesi, bankanın sigorta fonuna devredilmesiyle sonuçlanmıştır (Parasız, 2007: 222).
188.8.131.52. Ülke Riski
Ülke riski ise sınır ötesi kredi ilişkisinde, kredi açılan ülkede meydana gelebilecek bazı olaylar sonucunda zarara uğrama ihtimali şeklinde tanımlanabilir ( Yörük, 1999:1).
Diğer bir tanıma göre ülke riski, en azından bir derecede borçlu bir ülke hükümetinin kontrolü altında olan fakat kesinlikle özel veya bireysel girişimin kontrolü altında olmayan olayların sebep olduğu sınır ötesi borç verme ilişkilerinde bir zarara maruz kalmadır (Nagy, 1979: 13).
Ticari risk ve ülke riski arasındaki fark, riskin gerçekleşme sebebinin borçlu ülke hükümetinin kontrolü altında olup olmaması üzerine odaklanmıştır.
Bir ülkenin sahip olduğu siyasi istikrarsızlık ve uluslararası diğer gelişmeler sebebiyle taşıdığı siyasi ve ekonomik riskin sermayenin değerini, maliyetini artırması ihtimalidir. Kredi talebinde bulunanlar için böyle bir durum karşısında daha yüksek faiz oranlarına katlanma durumu söz konusu olur. Yüksek faiz oranı nedeniyle ekonomik birimler sahip oldukları yatırım fikrini hayata geçirmekten vazgeçerler; çünkü yatırım risk taşıdığı ve geri dönüşü uzun vadede gerçekleştiği için ekonomik birimler bu krediyi kullanmada çekingen davranırlar (Ocakçı, 2009: 34).
Ülke riski, ülkelerin kredi notları baz alınarak belirlenmektedir. Kredi notu; ekonomik, sosyal politik ve çevresel faktörler dikkate alınarak belirlenmektedir. Ülke
riskinin ölçülmesi bağımsız rating kuruluşları tarafından yapılmaktadır. Rating kuruluşlarının ülke riskini bağımsız şekilde belirlemesi nedeniyle bu değerler uluslararası finans kurumlarınca daima dikkate alınmakta ve uluslararası fon akımlarını etkileyen en önemli etken olmaktadır (Atılal, 2008: 1).
2.2.4. Diğer Riskler
Çalışmanın bu bölümünde bankacılık sektörünün maruz kaldığı risk gruplarından dördüncüsü olarak ele aldığımız diğer riskleri; genel işletme riskleri, hisse senedi fiyat değişim riski, karşı taraf riski, takas yada teslim riski, yoğunlaşma riski ve baz riski olmak üzere altı başlık altında açıklanmaya çalışılmıştır.
184.108.40.206. Genel İşletme Riskleri
Genel işletme riskleri her işletmede karşılaşılabilecek hırsızlık, çalışanların bilerek yada bilmeyerek mevzuata aykırı davranmaları, yaptıkları işle ilgili hileler yapmaları, bankaların bilgisayar sistemlerine girilerek bankanın zarara uğratılması sonucu kaynaklanan risklerdir.
Bu risklerin bir kısmı suiistimalden doğan risklerdir ve evrensel bir biçimde tekrar tekrar denenen risklerdir. Bu riskler bankanın bilançosuna direk olarak yansıtılmaz. Riskin gerçek bir zarara dönüşmesi sonrasında gelir tablosunun olağanüstü gider ve zararlar kaleminde gösterilir (Ziraat Bankası, 2000: 25).
220.127.116.11. Hisse Senedi Fiyat Değişim Riski
Menkul kıymetler portföyünde veya mali duran varlıklar grubunda bulunan ve şirkete ortaklık veya kârından pay alma hakkı tanıyan menkul kıymetlerin (Hisse Senetleri, Gelir Ortaklığı Belgesi, Kâr-Zarara Katılım Belgesi, Yatırım Fonları, İştirakler, Bağlı Ortaklıklar, Bağlı Menkul Kıymetler gibi) şirketin dağıttığı temettü veya benzeri gelirlerin azalması sonucunda yada genel ekonomik durumda meydana
gelen olumsuz gelişmeler ile oluşan fiyat düşmeleri nedeniyle doğan zarar olasılığıdır (Kaval, 2000:27).
Bankalar kâr paylarını artırmak ve sermaye kazancı sağlamak, likiditesi yüksek menkul kıymetlerde kalmak gibi birçok nedenlerle hisse senetlerine yatırım yaparlar. Fakat hisse senetleri, sabit getirili menkul kıymetlere oranla daha fazla risk taşıyan yatırım araçlarıdır. Hisse senedinde getiri hiçbir zaman önceden garanti edilmemektedir. Şirketlerin tasfiyesi halinde alacaklılar alacaklarını hisse senedi sahiplerinden de talep etmektedirler.
Hisse senedi fiyatları sabit değildir. Borsadaki hareketlilik hisse senedi fiyatlarına da yansımaktadır. Fiyatlardaki bu değişim sırasında bankalar yapmış oldukları yatırımlarından dolayı zarar edebilirler. Bankalar bu yatırımlarını nakde dönüştürmek istedikleri zaman satış zorluğu ve maddi kayıpla da karşılaşabilirler. Bu nedenle bankalar da hisse senedi hareketlerinden kaynaklanan risklerini asgariye indirebilmek için elinde bulunan menkul değerlerinin çeşitlendirilmesi yoluna giderler.
Hisse senedi değişim riskinden korunmak için hisse senedinin ne zaman alınacağı, toplu ekonomik durum, sektör ve firmanın durumu göz önüne alınmalıdır. Ayrıca borsa endeks sözleşmeleri ve taahhüt sözleşmeleri bu riskten korunma yöntemleridir.
18.104.22.168. Karşı Taraf Riski
Saklama kuruluşlarınca kullanılan herhangi bir “karşı-taraf” borca girer veya başarısızlığa düşerse ve bu borç veya başarısızlık söz konusu saklama kuruluşu tarafından telafi edilirse, karşı-taraf riski ortaya çıkar. Bu risk, saklama kuruluşunun iş yaptığı herhangi bir diğer karşı-taraf, dış piyasalar ve brokerler gibi organizasyonları kapsayacaktır. Bu tip riskin kontrol edilmesi zordur. Bununla beraber, bazı sigorta poliçeleri böyle bir riske karşı yapılacak sigortaya izin vermektedir.
22.214.171.124. Takas ya da Teslim Riski
Bu risk, finansal işlemin takasının bazı aksaklıklardan dolayı geç gerçekleştirilmesi ya da hiç bir zaman gerçekleştirilmemesi olarak ifade edilebilir. Yanlış menkul kıymet işlemleri de bu riskin alanına girer. Bu riskleri asgariye indirgeyebilmek için, işlem sürecini hızlandırmak ve hatalı alım/satım işlemlerini ortadan kaldırmak üzere, saklama kuruluşları, kıymetleri kaydi şekilde tutarak menkul kıymetlerin fiziki dolaşımını engellemelidirler.
Vadeli işlemlerde vade bittiği halde, karşı taraf yükümlülüğünü yerine getirmemiş ve getirmeme ihtimali devam ediyor ise ve bu arada menkul kıymetin cari değeri, anlaşılmış takas fiyatının altına düşmüş ise bir zarar söz konusudur. Bu zarar olasılığı takas veya teslim riski olarak adlandırılır. Bu riskleri karşı taraf riskinden ayıran özellik, karşı taraf riskinde işlemin önceden tayin edilmiş vadesi dolmadan karşı tarafın yükümlülüğünü kendi durumundan dolayı yerine getirememe söz konusu iken, takas riskinde vadenin dolmuş olmasıdır. Ancak bu risk türünde, karşı tarafa yüklenemeyen, onun taahhüdünü yerine getirmeme gibi bir kastı olmadan, henüz taraflar edimlerini yerine getirememektedirler. Yani takas veya teslim riskinde, para henüz batmamakta, ancak gecikmeden dolayı taraflar ellerinde olması gereken aktifleri kullanamamakta ve bu arada fiyat düşmesi nedeniyle bir taraf zarar görmektedir (Kaval, 2000: 28).
126.96.36.199. Yoğunlaşma Riski
Bankanın öz sermayesinin büyük bir bölümünü aynı sermaye piyasası araçlarının ya da bir kişi veya kuruma bağlaması ayrıca fonlamayı aynı kişi ya da kurum üzerinden yapmış olmasından kaynaklanan riske yoğunlaşma riski denir. Bu risk ile ilgili olarak Basel komisyonu ve Avrupa Topluluğu öngörüleri birbirlerine paraleldir. Yoğunlaşma riskinin başladığı sınır veya sermaye tabanı %25 i kabul edilmektedir.
188.8.131.52. Baz Riski
Menkul kıymetin peşin piyasa fiyatı ile vadeli fiyatı arasındaki farka “baz” denir.
Peşin piyasa ile vadeli piyasalardaki fiyat değişimi birebir aynı ise baz sabittir. Ayrıca, vadeli işlem piyasalarında baz vadeye belli bir süre varken pozitif yada negatif olur, fakat vade sonuna doğru yavaş yavaş azalır ve vade sonunda sıfır olur.
Özellikle korunma amaçlı işlemlerde korunma dönemleri ile vadeli işlem sözleşmesinin vadesi uyuşmuyorsa o zaman baz riskinin varlığından söz edilebilir.
Tablo 2.1. Korunma Tipine Göre Baz Fiyat Riskinin İncelenmesi
KISA KORUNMA UZUN KORUNMA
Peşin fiyat vadeli işlem fiyatından daha az düşerse
Peşin fiyat vadeli işlem fiyatından daha az artarsa
Peşin fiyat artar ve/veya vadeli işlem fiyatı düşerse
Peşin fiyat vadeli işlem fiyatından daha fazla düşerse
Peşin fiyat artar ve/veya vadeli işlem fiyatı düşerse
Peşin fiyat düşer ve/veya vadeli işlem fiyatı artarsa
BÖLÜM III
BANKACILIKTA KREDİ RİSKİ VE YÖNETİMİ
Bu bölümde öncelikle kredi riski ve kredi riski oluşum süreci açıklanmıştır. Daha sonra bankalarda risk yönetiminin amaç ve önemi üzerinde durularak, risk yönetim sürecini oluşturan aşamalardan bahsedilmiş ve bankacılıkta risk yönetiminin tarihsel gelişimi kısaca anlatılmıştır. Son olarak kredi riskinin ölçülmesi konusunda bankacılık rasyoları hakkında bilgiler verilmiştir.
3.1. Kredi Riski
Kredi riski “banka müşterisinin yapılan sözleşme gereklerine uymayarak sorumluluğunu kısmen veya tamamen zamanında yerine getirememesinden sonucu bankanın maruz kaldığı risk’’ şeklinde tanımlanmaktadır (Bankaların İç Sistemleri Hakkında Yönetmelik, Md.3: v).
Kredi riski, kredinin tutarı ile sınırlı olarak algılanmasına rağmen aslında daha geniş bir kavramdır. Banka için karşı taraf olarak kabul edilen banka müşterisinin yükümlülüğünü yerine getirmemesi kredi riski olarak tanımlanmaktadır.
Bankalar kullandırdıkları her bir kredi için risk/getiri ilişkisini değerlendirmeli ve ayrıca kârlılık hesabı da yapmalıdır. Çünkü bankalar için kredi vermek hem risk almayı hem de kâr elde etmeyi gerektirir. Kullandırılan krediler, tüm maliyetler dikkate alınarak bankaların üstlendiği riskleri karşılayacak şekilde fiyatlandırılmalıdır.
Bankalar kredi riskine ilişkin hedef ve stratejilerini yazılı olarak belirlemek ve bu stratejilere uygun politika ve formüller geliştirmek zorundadır.
Bankaların yönetim kurulları tarafından alınabilecek risk ile kredi faaliyetleri için kullanılabilecek özkaynak seviyesi ve kredi işlemlerinden sorumlu yönetimin teknik bilgi ve kapasite seviyesine uyumlu olarak oluşturulan kredi riski stratejisi onaylanır. Ayrıca en az yılda bir olmak üzere dönemsel olarak, bankanın finansal