Bir Charlie Kaufman filmini anlatmaya çalışmanın dayanılmaz yükü omuzlarımda. Çağdaş Amerikan sinemasının en çetrefilli filmlerini yapan adamdan söz ediyoruz. Onun aklına açılan ufak bir kapı bulma imkanım olmadığına göre, işim hiç de kolay değil. Yazdığı senaryolar (Being John Malkovich, Adaptation, Eternal Sunshine of the Spotless Mind) bir gün hepimizin yaşlanacağı, hastalanacağı ve kim olduğunu unutacağı gerçeğini aşamayan bir adamın sayıklamaları gibi. Acımasız, yine de şefkatli bir varoluşçuluk var özünde. I’m Thinking of Ending Things de farklı değil. İstediğimiz kadar Charlie Kaufman’ın ayak izlerini takip edelim, bir şeyler muğlak kalmaya devam ediyor.
Belki de bu yüzden Iain Reid’in kendi içinde daireler çizen hikayesi Kaufman’ın damak zevkine uyuyor. Kitap, ruhundaki psikolojik gerilimi daha açık bir biçimde yansıtıyor. Sorunlu tek bir ruha sahip bir erkek ve kadının karanlık geçmişi yavaşça çözülüyor. Ama film bundan çok daha karışık, hatta hüzünlü diyebilirim. Bir kabustan yavaş yavaş uyanmaya benziyor. Dehşetini de kendini gerçekleştirememek, yalnızlık ve yaşlanmak gibi çok dünyevi, hepimizde olan korkulardan alıyor.
Filmin başında bir araba yolculuğuna dahil oluyoruz. Her şeyi bitirmek istediğini söyleyen Lucy ve Jake’le birlikte… Lucy’nin bitirmek istediği, ilişkilerine dair her şey mi, yoksa hayatına dair mi bilemiyoruz. Tıpkı onun gibi, Jake’i çözmekte zorlanıyoruz. Lucy, aklından “Çocuk atasıdır insanın” diye geçiriyor. William Wordsworth’ün Kalbim Yerinden Hoplar Gördüğüm Zaman şiirinden bir cümle. Tam da üstüne Jake, kadına Wordsworth’ü sevip sevmediğini soruyor. Yoksa Jake de tıpkı biz gibi onun bütün düşüncelerini duyabiliyor mu? Wordsworth’e aşina olmasa da Lucy kendi yazdığı bir şiiri okuyor. Şiirin adı Bonedog. Ama bu şiir onun değil, Eva H.D.’nin. Yoksa Lucy, Jake’e yalan mı söylüyor? Kesinlikle yolunda gitmeyen bir şeyler var, ama biz yola devam ediyoruz.
Jake’in ebeveynlerinin yaşadığı çiftlik evine vardığımızda işler daha da tuhaf bir hal alıyor. Başta ufak farklılıklar seziyoruz –göz açıp kapayıncaya kadar olup bitiyorlar. Peşi sıra onları çok daha büyükleri izliyor. Çocukluk anıları, aşk hikayeleri derken geçmiş ve şimdi birbirine karışıyor. Birinin televizyon kanalları arasında sürekli zap yapması gibi… Ekranda gördüklerimizi takip etmekte zorlanıyoruz.
Sahi, bir de ana karakterlerimizden bağımsız yaşlı bir adamı izliyoruz. Bir okulda temizlik görevlisi olarak çalışıyor. Uyanıyor. Çalıştığı liseye gidiyor. Gençliğini yad ederek çocukların prova ettiği Oklahoma müzikalini izliyor. Romantik komediler eşliğinde yemeğini yiyor… Bir şekilde hikayeyle, hatta doğrudan Jake’le bağlantısı var. Ama son yarım saat içerisindeki o müthiş teatral patlamaya kadar çözmemiz mümkün olmuyor. Filmin ilk dakikasından önümüze serilen ufak ipuçları netleşiyor. Sondaki dans sahnesinde, Jake ve Lucy’nin genç halleri bütün duygularını dansa aktarıyor. Buna müzikal tiyatroda “rüya balesi” deniyor ve Oklahoma müzikaliyle bağlantılı olduğunu tahmin ediyorsunuzdur. Güzel bir noktadayız, taşlar ufak ufak yerine oturuyor. Önce Wordsworth’ün şiirine dönüyorum, ne diyordu şiirde:
“Kalbim yerinden hoplar gördüğüm zaman
Gökyüzünde bir gökkuşağını:
Böyleydi başlangıcında ömrümün;
Şimdi yine böyle, büyüdüm adam oldum;
Yaşlanacağım zaman da böyle olsun,
Ya da bırakın ölüp gideyim!”
Çocuksu merak duygusu ve umut… İnsan, yaşlılığında bu ikisini yitirmektense ölmeyi yeğlemeli Wordsworth’e göre. Genç aşıklar dans ederken ortaya çıkan yaşlı görevlinin genç erkeği öldürmesi şimdi anlam kazanıyor. İçindeki gençliğe özgü umudu öldürüyor yaşlılığı. Ardından da kendini… Neden mi? Eva H.D.’nin şiirini hatırlayın:
“Eve dönmek feci bir yalnızlık.
Geldiğin yerin ezici basıncını
tebessümle anımsarsın
çünkü eve gittiğinde her şey kötüleşir.”
Etrafında insanlar olsun ya da olmasın, yalnızlık geçmek bilmiyor. Kendi düşüncelerinle bir başına, her gün sıradan bir hayatı tekrar ve tekrar yaşamak inanılmaz kasvetli olsa gerek. Yalnızlığının sebebi ne peki? Bu da David Foster Wallace hakkındaki konuşmada gizli. Burada yazılanlardan çok, onu yazan kişi önemli. David Foster Wallace için erkeksi cinsel öfkenin mesihi diyebiliriz. Jake gibi, kadınlarla iletişim kuramayan ya da sorunlu ilişkileri olan tüm erkeklerin kendini özdeşleştirdiği biri.
Buraya kadar tüm ipuçları bizi Jake’e ve onun karakteriyle ilgili noktalara götürdü. Peki ya Lucy, Lucia, Yvonne olarak gördüğümüz Genç Kadın? Onun varoluşundaki gizemi çözmemiz için elimizde neler var? A Woman Under the Influence filmiyle ilgili söyledikleri tabii. Söylediklerinin hiçbiri Genç Kadın’a ait değil. Ağzından çıkan her kelime, ünlü film yazarı Pauline Kael’in eleştirisinden alıntı. Filmdeki Mabel Longhetti karakterini “Rowlands şizofreniyi dışa vuruyor. Mabel gözlerimizin önünde parçalara ayrılıyor; yüzü karman çorman desek yeridir” diyor. Ama Genç Kadın’ın varlığı kendi şizofrenisinden öte, Jake’in şizofrenisinin dışavurumu. Kael’e göre A Woman Under the Influence filminde, “Mabel’ın çevresindeki insanların patolojik doğasını ortaya koyan ve böylece onun izolasyonunu gösteren detaylar; aksayan, yanlış anlara dönüşüyor.” Başka bir deyişle, başından beri her şeyi bitirmek isteyenin Genç Kadın gibi gösterilmesi bir aldatmaca. Cassavetes’in aksine, Kaufman ne yaptığının gayet bilincinde üstelik.
Gördüğünüz gibi, her şeyi bitirme düşüncesi Kaufman’ın tezgahından geçerken bolca teatrallik ve edebiyatla birleşiyor. Sonunda, karakterler okudukları ve gördükleri şeylerin toplamından daha fazlasıymış gibi gelmiyor. Asıl mesele de bu. Tıpkı Kaufman’ın Sycnecdoche, New York’u gibi. Philip Seymour Hoffman’ın canlandırdığı Caden Cotard’ı düşünün. Varoluşsal problemlerini “yüksek kültürün” ve büyüklük iddialarının arkasına saklayan, özünde hüsranla dolu bir entelektüel. Bu filmde hiçbir şeyin tesadüf eseri olmadığı aşikar. Yine de Jake’i canlandıran Jesse Plemons’un fiziksel olarak Hoffman’a benzediğini söylersem fazla uçmuş olur muyum? Tabii fiziki özelliklerinin ötesinde Jake, Caden’dan farklı. O, dünya görüşü küçük olan ebeveynleriyle, küçük bir kasabada büyümüş, entelektüel çabalarına rağmen küçük bir adam. Koca bir ömrü burada, bu küçük evde geçirmiş. Başarısızlıklarını üstüne basa basa hatırlatmasına rağmen, ev denildiğinde ısrarla aklına burası geliyor. Tüm detaylar, Jake’in çürüyen zihninin sonsuz karanlığında kaybolan Genç Kadın’ın perspektifinden yansıyor. Tıpkı onun gibi, aşina olduğumuz anlar yakalıyor ama onlara bir anlam vermekte zorlanıyoruz. Sonunda, Kaufman’ın belirsizlik denizine kendimizi bırakmamız gerektiğini anlıyoruz. Ne de olsa Kaufman, filmlerin anlaşılmaktan çok hissedilmesi gerektiğini sürekli söylüyor.
Herhangi bir Kaufman filminde olduğu gibi, I’m Thinking of Ending Things’teki unsurları özetlemeye çalışmak abesle iştigal olacak. Ama şunu vurgulamadan geçmek istemiyorum. Filmde; ölmeden hemen önce görülen o rüyada sıkışıp kalan, her şeyi baştan ve bu kez daha iyi biçimde yapabilmeyi umutsuzca dileyen birinin parçalanmış anılarını seyrediyoruz. Bu açıdan filmin yoğunluğu, ölüm ve yaşlanma hakkındaki düşünceleri ve ona paralel değişen imgeleri hayranlık uyandıran cinsten.