KARACİĞER DENİLEN KUSURSUZ ORGANIMIZ
Sizlere Bu yazımda Bedenimizin Biyokimya laboratuarı olan Karaciğer denilen mükemmel organı anlatmaya çalışacağım .
Karaciğerimiz hayran olunacak bir kimyasal unsurlar fabrikasıdır. Pek çoğumuz onun pahasını bilmeyiz ve onu yormak için elimizden geleni yaparız. Ama Karaciğer o derece güçlü ve kendisini müdafaasını bilen bir organdır ki , lakin dörtte üçü büsbütün yok olduktan sonra Hayatımız tehlikeye girer.Üstelik en ağır formda hasar gördüğünde bile , harika bir kendini yenileme ( rejenerasyon ) gücü vardır. Bedenimizin sadece en kıymetli biyokimya organı değil , tıpkı vakitte en büyük organıdır. Yükü erişkin insanlarda yaklaşık 1400 gramdır. Diafragma’nın çabucak altında ve Karın boşluğunun ( Cavum abdominis ) sağ çeyreğinde yer alır. Karaciğer atardamarı (arteria hepatica ) , karaciğerin sağ ve sol lobunu pak kanla besler. Oksijensiz kan ise sindirilmiş besinlerle dolu olarak karaciğerin toplardamarına (vena portae ) sarfiyat. Bu iki ana damar , tekrar tekrar bölünerek milyonlarca kılcal damara ( kapiller damarlar ) ayrılır. Bu kılcal damarlar da karaciğerin özel bahislerde uzmanlaşmış milyonlarca hücresi ortasında dolaşırlar. Muhakkak vazifeler yapmak üzere bir ortaya toplanmış hücre kümelerine lobül ismi verilir.
Sindirim süreci sırasında elde edilen tüm besinler ile oksijen , karaciğerin her hücresine taşınarak , onların biyokimyasal fonksiyonları için gereken hammadde sağlanmış olur.
Safra ( Öd ) üretimi , karaciğer hücrelerinin sayısız misyonlarından birisidir. Hücreler içinde üretilen safra , hücre kolonları ortasında dolaşan safra kanalına ( ductus choladicus ) boşaltılır sonra ana kanala aktarılan safra ya direkt doğruya oniki parmak barsağına (duodenum ) yada depolanmak üzere safra kesesine ( vesica fellae ) gönderilir. Safranın kimi bileşikleri benzerlik gösterir, bundan da karaciğer hücrelerinin plazmayı süzdüğü , makul büyüklükteki molekül ve iyonların geçmesine müsaade vererek daha büyük proteinleri tuttuğu anlaşılmaktadır. Başka safra bileşikleri , karaciğer hücreleri tarafından salgılanmaktadır. Bunlar ortasında yağ moleküllerini daha küçük parçacıklara ayıran safra tuzları ile biluribin renkli unsuru ( pigmenti) de vardır.
Alyuvarların olağan ömrü 120 gün kadardır. Bunlar hayatlarını noktaladıklarında , karaciğerin muhakkak hücreleri , meyyit alyuvarları parcalayarak , altın sarısı rengindeki Biluribin hususunu ( pigmentini ) açığa çıkartırlar şayet rastgele bir nedenle karaciğer kandan biluribin’i ayıramazsa , ya da safra kanallarında bir tıkanma – engelleme olursa ( yani safraya biluribin akarılamaz ise ) bu altın sarısı rengindeki pigmentin kandaki ölçüsü çoğalır ve bu fazla biluribin bedenin öteki dokularında ; öreneğin deride ve gözlerde toplanır ve onlara karakteristik sarı rengini vererek SARILIK :İCTERUS dediğimiz semptomun ortaya çıkmasına neden olur.
Safra tuzları , sindirim fonksiyonu sırasındaki misyonlarını yaptıktan sonra ortadan kaybolmazlar.Barsaklar tarafından emilerek karaciğer toplardamarı (vena portae) aracılığı ile yine salgılanmak üzere karaciğere getirilirler.Bu sirkülasyon bize sindirim sistemimizin yetkinliğini ispatlar.Vücudumuzdaki İstikrar o kadar hassas kurulmuştur ki çok küçük ölçüdeki safra tuzları ( 3-4 gram ) bile tekrar ilişkin olduğu yere geri dönebilmektedir.
Karaciğerimiz , meyyit alyuvarların parçalanması konusunda taşıdığı sorumluluğun yanı sıra kan plazmasına belli proteinlerle birlikte , kanın damarlarda pıhtılaşmasını engelleyen heparin isimli kimyasal maddeyi de sağlamakla yükümlüdür. Heparin ismini Karaciğerden ( Hepar ) alır. Heparin kanın pıhtılaşmasını pürüzler . Bu yüzden Tıpta pıhtı çözülmesinde ( tromboz ve emboli ) tedavisinde kullanılmaktadır.Ayrıca kan alma – verme süreçlerinde vericiden alınan kan heparinli kan toplama torbasında saklanmaktadır.Bu yüzden Heparin’in Tıbbi ehemmiyeti çok büyüktür.
Karaciğer birebir vakitte fibrinojen denilen maddeyide üretir. Fibrinojen bir Plazma Proteinidir ve Pıhtılaştırma olayında çok büyük bir değer taşımaktadır.
Sindirim sırasında kazanılan tüm besleyici hususlar , karaciğerin biyokimyasal fabrikasından geçerler, karbonhidratlar buraya geldiklerinde kolay şekerler halindedirler lakin karaciğerde derhal bedenin en büyük direkt güç kaynağı olan Glükoz’a dönüştürülürler Hücrelerin ani güce gereksinimleri varsa , karaciğer glükoz’un bir kısmını kana aktararak ihtiyacı olan hücrelere gönderir.
Karaciğerin , glükoz depolama özelliği olmadığından geriye kalan glükoz ölçüsünü daha büyük bir karbonhidrat molekülü olan Glükojen’e çevirir.Çünkü glükojen , karaciğer ve kimi iskelet kasları tarafından depo edilebilir.Eğer bütün glükojen depoları doluysa , karaciğer kalan glükoz’u yağa çevirerek , bedenin gerekli bölgelerine gönderir.İleride bedenin daha fazla güç ihtiyacı olursa ; bu yağlar ve glükojen derhal glükoza dönüşerek güç de kullanılır. Hatta ihtiyacın çok fazla olması durumunda karaciğer kâfi enerjiyi sağlayabilmek için proteinleri bile glükoz’a çevirmektedir lakin bu çok nadir ve küçük ölçülerde görülen bir olaydır. Bu süreç sırasında ortaya çıkan zehirli atıklar , karaciğer tarafından süratle Üre’ye dönüştürülür:normal ölçüdeki Üre zararsızdır .İdrar ve ter yolu ile bedenden dışarı atılır.
Karbonhidratlar ,proteinler ve yağlar üzerinde yapılan bu dönüştürme süreçleri bize biyolojik kimyasalların değişebilirlik özelliklerini kanıtlamaktadır lakin bu değişimlerin gerçekleşebilmesi için muhakkak kimyasal değişimler için makul kimyasal unsurlar vardır ve karaciğer bu değişimler için en uygun kimyasal hususları üretmekte usta bir organımızdır.
Karaciğerdeki depoların büyük bir kısmı glükojen’le doludur.Depolanan öteki unsurların başında A, D ve B 12 vitaminleri ile demir gelir.Karaciğer’in depaoladığı A Vitamininin farklı bir örneği kutup ayılarında görülür:Bol ölçüde balık yiyen kutup ayılarında A vitaminide çok fazladır. Şayet kutup ayısının karaciğeri , sağlıklı bir insan tarafından yenirse A vitamini fazlalığı zehirlenmeye hatta mevte bile yol açabilmektedir ( Bu Olay Enteresandır ve Eskimolarda görülmüştür.)
Karaciğer , beden tarafından parçalanamayan kimi zehirler de salgılar.Örneğin ilaçlanmış zerzevat ve meyve yiyen insanların karaciğerlerinde şaşırtan miktalarda bu etken unsurlar saptanmıştır. Striknin ( karga büken otu zehiri ) , çok kuvvetli ve öldürücü bir zehirdir.Nikotin ( sigarada , tütünde bulunan zehir ) , kimi Barbütüratlar ( Uyku İlçaları ,bazı sakinleştiriciler ve Anestezik İlaçlarda bulunan bir etken unsur ) ve kuşkusuz Alkol , karaciğeri tahrip eder. Gerçi karaciğerin alkol üzere zehirlerle gayret gücü inanılmaz fazladıre ama daima ve çok ölçülerde alınan alkol , bölünmekte olan karaciğer hücrelerine ziyan verir:böylece hücre yenilenmesi engellenmiş olur şayet bu durum çok aşırı ölçülerde ve çok uzun mühletler devam ederse , olağan karaciğer hücrelerinin yerini lifsi bağ dokuları alır ve SİROZ ismini verdiğimiz hastalık ortaya çıkar. Vaktinde tedbir alınmazsa karaciğerin fonksiyonları duracak , bunu sarılık izleyecek ve akabinde koma ve nihayet mevt gerçekleşecektir.
Bu türlü durumlarla karşılaşmamak için , karaciğerimizin ve bedenimizin bedelini düzgün bilelim .Alkolden uzak duralım .Karaciğerinizden en ufak bir rahatsızlığınız olursa çabucak Doktorunuza müracaatınız .
Sağlıklı günler dileği ile …
Uzman Dr.Ali AYYILDIZ
Veteriner Doktoru – İnsan Anatomisi Uzmanı Dr.