Önceki konu: Lipitler
Proteinler ve Vitaminler
3) PROTEİNLER
✔ Canlıların yapısında en fazla bulunan organik moleküldür.
✔ Yapısında C, H, O ve N bulunur. Bazılarında S ve P’da bulunabilir.
✔ Yapıcı – onarıcıdırlar. Zorunlu durumlarda enerji verici olarak da kullanılırlar.
✔ Enzim ve hormon yapısını oluşturduklarından düzenleycidirler.
✔ İnsan vücudunda depo edilemezler. Fazlası yağa dönüştürülerek depolanır.
✔ Sindirime uğrarlar. Sindirim sonucunda aminoasitleri oluştururlar.
✔ Monomerleri aminoasittir. Aminoasitler hücre zarından geçebilir.
✔ Genetik madde üzerindeki şifreye göre dehidrasyon sentezi ile ribozomda üretilirler.
Amino Asit
✔ Aminoasitler proteinlerin temel yapı birimleridir.
✔ Yapısında karbon atomuna bağlı üç grup bulunur. Bunlar;
amino grup (NH2),
karboksil grup (COOH) ve
radikal grup (R) tur.
✔ Ortamda birikmesi asitliği artırıp pH’ın düşmesine neden olur.
✔ Yapısında bulunan amino grup nedeni ile bazik, karboksil grup nedeni ile asit özellik gösterirler. Bu nedenle amfoter özelikte maddelerdir.
✔ Doğada 20 çeşit amino asit vardır. Aminoasitlerin birbirinden farklı olmasının nedeni radikal grup yerine bağlanan molekül çeşitidir.
✔ Doğada bulunan 20 çeşit aminoasitten 8 tanesi hayvanlar tarafından üretilemez ve dışarıdan hazır alınması gerekir. Tamamı ise bitkiler tarafından üretilebilir. Dışarıdan hazır alınması gereken bu aminoasitlere temel( esansiyel) aminoasit denir.
✔ Aminoasitler birbirine bağlanarak protein yapısını oluşturur.
İki amino asit birbirine bağlanırken birinin amino grubu ile diğerinin karboksil grubu arasında peptit bağı kurulur. Bu bağın kurulması sırasında da bir molekül su açığa çıkar. Bu olaya peptitleşme denir.
✔ İki amino asit birleşirse: Dipeptit
✔ üç amino asit birleşirse: Tripeptit
✔ çok sayıda amino asit birleşirse: Polipeptit oluşur.
✔ Üretilen polipeptitler işlevsizdir. Polipeptitlerin bu haline primer yapı denir.
✔ Proteinin görev yapabilir hale gelmesi için polipeptit üzerinde küçük değişiklikler yapılarak polipeptide üç boyutlu bir hal kazandırılır ve protein haline getirilmiş olur.
Primer --> Sekonder --> Tersiyer --> Kuaterner
✔ Polipeptitlerin yapısına hangi aminoasit çeşidinin hangi sırayla geleceği DNA tarafından belirlenir. Yakın akraba olan canlılarda DNA benzer olacağından proteinlerde benzer olacaktır.
✔ Proteinlerin birbirinden farklı olma sebepleri
Aminoasit sayısının farklı olması
Aminoasit sıralamasının farklı olması
Aminoasit çeşitlerinin farklı olması
Üretiminde görev alacak genetik madde bölgesinin (gen) farklı olmasıdır.
✔ Proteinler yüksek ısı, yüksek basınç, pH değişikliği gibi etkenler karşısında dayanıksızdır ve yapıları bozulur. Bu olaya DENATÜRASYON denir. Denatürasyona uğramış bir protein eski haline dönemez.
Proteinlerin Canlılar için Önemi
✔ Enzim ve hormonların yapısına katılır.
✔ Bağışıklığın sağlanmasında görev alır. (antikor)
✔ Doku onarımında kullanılır.
✔ Solunum gazlarının taşınmasında görev alır ve kana kırmızı renk verir. (hemoglobin)
✔ Kanın pıhtılaşmasında görev alır. (trombojen ve fibrinojen)
✔ Kanın ozmotik basıcını ve dokular ile kan arasındaki madde alışverişini düzenler. (albümin ve globülin)
✔ Kas kasılmasında görev alır. (aktin ve miyozin)
✔ Kas yapısında oksijen depolar ve kasa kırmızı renk verir. (miyoglobin)
4) VİTAMİNLER:
✔ Vücut metabolizması için gerekli olan ancak insan vücudunda üretilemeyen organik maddelerdir.
✔ Dışarıdan hazır olarak alınır ya da öncül maddelerden dönüştürülürler. (esansiyel)
✔ Sindirime uğramazlar. Monomerleri yoktur. Hücre zarından direkt olarak geçebilirler.
✔ Yüksek ısı, sıcaklık, metal ve hava ile temas durumlarında yapıları bozulur.
✔ Enerji verici değillerdir. Düzenleyicidirler.
✔ Enzimlerin yapısına katılarak koenzim olarak görev görürler.
✔ Suda ya da yağda çözünme durumlarına göre ikiye ayrılırlar.
SUDA ÇÖZÜNEN VİTAMİNLER:
✔ B ve C vitaminleridir.
✔ Suda çözünürler. Bu nedenle fazlası depolanamaz ve idrarla dışarı atılır.
✔ Eksiklikleri hemen ortaya çıkar.
YAĞDA ÇÖZÜNEN VİTAMİNLER:
✔ A, D, E ve K vitaminleridir.
✔ Yağda çözünürler. Fazlası karaciğerde ve yağ dokuda depo edilir.
✔ Eksiklikleri geç ortaya çıkar.
A VİTAMİNİ: Yağda çözünen vitamindir. Bitkilerden provitamin A olarak alınır; karaciğer ve incebağırsak hücrelerinde A vitamini haline dönüştürülür. Eksikliğinde gece körlüğü (tavuk karası) hastalığı görülür.
B VİTAMİNİ: Besinlerden enerji elde edilmesinde görev alan suda çözünen vitaminlerdir. Çeşitleri vardır. Eksikliğinde beriberi hastalığı, sinir sistemi bozuklukları, kansızlık, saç dökülmesi gibi rahatsızlıklar görülür. İnsan bağırsağında yaşayan bakteriler tarafından üretilebilir.
C VİTAMİNİ: Enzimlerin çalışmasına yardım eden suda çözünen bir vitamindir. Eksikliğinde yaraların geç iyileşmesi, metabolizma bozukluğu ve skorbüt hastalığı gibi bozukluklar görülür.
D VİTAMİNİ: Provitamin D olarak alınan ve deri hücrelerinde ultroviyole ışınların etkisi ile sentezlenen yağda çözünen vitamindir. Eksikliğinde çocuklarda raşitizm hastalığı, yetişkinlerde osteomalazi hastalığı görülür.
E VİTAMİNİ: Isıya karşı dayanıklı olan yağda çözünen vitamindir. Eksikliğinde kısırlık, karaciğerde bozukluk görülür.
K VİTAMİNİ: İnsanda bağırsakta yaşayan bakteriler tarafından üretilebilen yağda çözünen vitamindir. Eksikliğinde kanın pıhtılaşmasında gecikme ya da pıhtılaşmama görülür.
Sıradaki konu: Enzimler
Tablet Versiyonu
Özel Ders
Sorular (Proteinler)
1) Hem asit hem de baz özelliği gösteren; asit ve bazlarla tepkimeye girebilen maddelere amfoter madde denir.
Bir amfoter madde olan amino asitlere asit özelliği ve baz özelliği kazandıran gruplar aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Asit Baz
A) Radikal grup Karboksil grup
B) Karboksil grup Radikal grup
C) Karboksil grup Amino grup
D) Amino grup Radikal grup
E) Amino grup Karboksil grup
2) I. Glikoz --> Aminoasit
II. Yağ asidi --> Glikoz
III. Aminoasit --> Yağ asidi
Yukarıda canlı vücudunda gerçekleşebilen bazı dönüşüm olayları verilmiştir.
Verilen olaylardan hangisinin gerçekleşmesi sırasında tepkimeden azot çıkışı görülür?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III
D) I ve II E) II ve III
3) Tüm proteinler, aminoasitlerden oluşmasına rağmen birbirinden farklı yapı gösterir.
Aşağıdakilerden hangisi proteinlerin birbirinden farklı olma sebeplerinden biri değildir?
A) Genetik maddenin farklı olması
B) Aminoasit sıralamasının farklı olması
C) Aminoasit çeşitlerinin farklı olması
D) Aminoasitlerin bağlanma şekillerinin farklı olması
E) Aminoasit sayılarının farklı olması
4) Aşağıdakilerden hangisi proteinlerin canlı vücudundaki görevlerinden biri değildir?
A) Eşeysel hormonların yapısına katılarak düzenleyici olarak görev alır.
B) Solunum gazlarının taşınmasını sağlar.
C) Oksijen depolar.
D) Kanın damar dışında pıhtılaşmasını sağlar.
E) Bağışıklığın sağlanmasını sağlar.
Sorular (Vitaminler)
1) Aşağıdaki vitamin çiftlerinden hangisi bağırsak içinde yaşayan bakteriler tarafından üretilebilir?
A) A ve B B) C ve D C) B ve K
D) D ve E E) C ve K
2) I. A vitamini
II. B vitamini
III. D vitamini
IV. K vitamini
Yukarıda verilen vitaminlerden hangisi provitamin halinde alınıp karaciğer hücrelerinde vitamin haline getirilir?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) Yalnız IV
D) I ve III E) II ve III
3) Aşağıda verilen vitamin ve eksikliğinde görülen hastalık eşleştirmelerinden hangisi yanlış verilmiştir?
A) E vitamini – Üreme sisteminin çalışmasında bozukluk
B) K vitamini – Kanın damar içinde pıhtılaşmasında yavaşlama
C) A vitamini – Karanlıkta görememe
D) B vitamini – Sinir sisteminin çalışmasında bozukluk
E) D vitamini – Kemiklerde yumuşama