İnsan çok yönlü ve çok aktif bir varlıktır. Sosyal olmasının yanı sıra birçok iç ve dış etkene maruz kalmaktadır. Maruz kaldığı duruma, olaya ya da ortama göre de belli başlı olumlu ya da olumsuz duygular, tepkiler ve davranışlar göstermektedir. Bizler gün içerisinde birçok etkenle burun buruna kalmaktayız ve her birimizin bu etkenlere karşı gösterdiği tutum ve davranış birbirinden çok farklı düzeylerde kendini göstermektedir.
Öfke de böyle bir duygudur. Her insan öfkelenir ama her bir insanın öfkelendiği konular, tutumlar, davranışlar hatta ahlak anlayışı bile birbirinden çok farklıdır. Öfke, insanın özellikle hoşnut olmadığı durumlarda ya da engellenmiş hissettiği durumlarda ortaya çıkan bir duygu durumudur. Çoğunlukla öfke normal bir ve sağlıklı bir duygu olarak kabul edilmektedir, ancak her duygu ya da durumda olduğu gibi öfkenin de artması ve kontrol edilemez duruma gelmesi tehlikeli ve sakıncalıdır. Öfke, her zaman insanla beraber olan bir duygudur ve onunla nasıl yaşanması gerektiğinin öğrenilmesi son derece önemlidir.
Öfke Nedir?
Öfke istisnasız her insanın yaşadığı evrensel bir duygudur. Pek çok kişisel, sosyal ve toplumsal sorunun altında öfke vardır. Öfke içsel ya da dışsal durumlarla ortaya çıkabilmektedir. Öfke, birçok şeye duyulabilir. Bir insana, olaya ya da kendisine öfke duyulabilir. Öfke, psikolog Dr. Charles Spielberg’e göre “hafif bir rahatsızlıktan, şiddetli kızgınlık ve hiddete kadar değişebilen bir duygudur”. Fizyolojik ve biyolojik değişimler tarafından izlenebilir; öfkelenildiğinde, enerji hormonları adrenalin ve noradrenalin ile beraber kalp hızı ve kan basıncı da yükselir.
Öfke tamamen anlık bir duygudur. Kişisel deneyimlerin sonucunda bir olaya karşı öfkelenebilir ya da sadece kişisel şüpheler sonucunda da öfke hissedilebilir ve gayet normaldir. Öfke sadece olumsuz anlamlar taşımamaktadır, öfke yerine göre uyarıcı bir nitelik barındırabilir. Ancak öfkenin işe yarar ve olumlu hale gelebilmesi için kabullenilmesi ve kontrol altına alınması gereklidir. Öfke ile ne yapılacağı tamamen kişinin kendisine kalmıştır.
Öfke Ne Değildir?
Öfke, öncelikle bir bahane aracı değildir. Öfke sonucunda bireyin sergilediği her tutum ve davranıştan kendisi sorumludur, öfke ne kadar güçlü hissedilirse hissedilsin öfkenin sonucu yine bizzat öfkelenen insanı etkileyecektir.
Her ne kadar öfkelenilen konu öfke duygusunu körüklese de öfkenin sonucunda yapılan olumsuz davranışları haklı ya meşru hale getirmeyecektir. Biraz daha açmak gerekirse, hemen hemen her insan haksızlığa uğradığını düşündüğünde, başka biri tarafından bekletildiğinde, gelmek bilmeyen sıralarda beklediğinde öfkelenir ve tepki gösterme ihtiyacı duyar. Sayılan tüm bu durumlar gerçekten sinir bozucudur. Ancak bu durumlara nasıl tepki verdiğiniz son derece önemlidir ve öfke kontrolünü sağlayıp sağlayamadığınızın bir göstergesi niteliğindedir.
Bu gibi durumlarda öfkenizi şiddetli olarak gösterme eğilimi gösterip, örneğin sırf haksızlığa uğradınız diye o öfke ile karşı tarafa zarar veriyorsanız, bu öfkenizi yanlış yönlendirdiğiniz ve haklı durumundayken haksız duruma düştünüz anlamına gelmektedir. ‘’Öfkeyle kalkan zararla oturur’’ atasözü hala geçerliliğini tam da bu yüzden koruyabilmiştir.
En baştan beri anlatıldığı üzere, öfke bir bahane aracı değildir. Öfke intikam ya öç alma bahanesi de değildir. Öfke insanı haklı çıkarmaz, aksine haklı olsa da haksız hale düşürür. Öfkenizle başka insanları yönlendiremezsiniz.
Öfke Kontrolü
Öfke doğru şekilde insanın kendisine ve çevresine zarar vermeyecek şekilde tepki olarak ortaya çıktığı sürece olağan bir duygudur. Öfke sonucunda verilen tepkileri doğru analiz etmek son derece önemlidir. Bazı insanlar öfkelerini direkt bir şekilde ortaya çıkarır ve tepkilerini hızlıca belli eder. Bazı insanlar öfkelerini bağırarak, ortamdaki eşyalara zarar vererek gösterir. Fakat bu öfke kontrol edilmediği zaman çok yıkıcı etkilere sahiptir. Kişi çevresine ve kendisine zarar vererek büyük ve dönülmez yıkımlara neden olabilir. Bu öfke sadece fiziksel bir yıkım dışında sosyal yıkımlara da neden olabilmektedir. Öfke, insanın sosyal ortamından uzaklaşmasına ya da o ortamdan dışlanması ile sonuçlanabilmektedir.
Bazı insanlar ise bu sayılan tepkilerin tam aksine hiç tepki vermez. Öfkesini içinde biriktirir ve susar. Bu tarz insanlar genellikle tepki göstermekten korkar, çekinir ya da çevresindeki insanları öfkesiyle kırmaktan kaçınmaktadır. Bu tarz insanların öfkesi içerisinde birikir ve bu biriken öfke çıkacak farklı yollar ve bahaneler arar. Bu da büyük öfke patlamalarına neden olmaktadır. Bu insanlar genelde daha ufak olaylara daha büyük öfke tepkileri vermektedir. Bunun sebebi bardağın son damlasının taşmasıdır. Yani birikmiş öfkenin kendini dışarı vurma, patlama halidir. Günlük hayatta yaşanan ufak stresler toplandığında ve içe atıldığında bu tarz çıkışların olması çok normaldir.
Öfke Sırasında Ortaya Çıkan Tepkiler:
- Nefes alıp vermede düzensizlik
- Kalp atışlarının hızlanması ve kan basıncının artması
- Aşırı stres ve gerginlik hali
- Şiddet eğilimi
- Vücut savaş ya da kaç tepkisi için hazırdır
Öfke Kontrol Bozukluğu Nedenleri Nelerdir?
Öfke, çocukluk yaşlarından itibaren başlayan bir duygudur. Kötü çocukluk yaşayan, kötü tutumlara ve travmalara maruz kalan çocuklar ileride öfke kontrol bozukluk sorunu yaşar. Gene kötü ebeveyn, ebeveynler arasındaki karakter çatışması da ileride çocuğun öfke problemi yaşamasına neden olmaktadır. Öfke kontrol bozukluğu yaşayan insanlarda serotonin hormonunun çalışmasında bir sorun olduğu bilinmektedir. Öfke kontrolü, beynin ön bölgesinin bir işlevidir. Geçmişinde zorbalık, şiddet, taciz veya tecavüz gibi büyük travmalar yaşayan insanlar da öfke patlaması yaşamaktadır.
Epilepsi gibi bazı beyin hastalıkları öfke kontrol bozukluğu nedenlerinden olabilmektedir. Epilepsinin bazı türlerinde öfke patlamaları yaşanmaktadır. Bu öfke patlamaları tedavi edilmezse ileride büyük öfke kontrol sorunlarına yol açacaktır. Psikiyatride epileptik karakter olarak adlandırılan bazı insanlar, öfke anında ne yaptığını bilmez duruma gelerek, kendilerini kaybetmektedir.
Öfke Kontrolü Nasıl Sağlanır?
Öfke kontrolü, öfkeyi doğru şekilde yönlendirebilme becerisidir. Öfke kontrolü esnasında önemli olan şiddetten ve saldırganlıktan uzak bir şekilde, insanın kendisine ve çevresine zarar vermeden öfkesini ifade edebilmesidir. Öfke kontrolü için birçok yöntem ve teknik vardır. Ancak bu insanın kişiliğinden, yaşam tarzına kadar birçok faktör nedeniyle farklılık gösterir. Her yöntem her insana uymaz. İnsandan insana değişiklik gösterir.
Öfke kontrolü için, düşünme tarzını gözden geçirip değiştirmek başlangıç için harika bir yoldur. Öfke anında durum ve olaylar abartılmaya başlanır, öncelikle öfke anında neyi abartıp neyin mantıklı olduğu fark edilmelidir.
Genel yargı kalıplarını kullanılmamalıdır. Asla, her zaman, kesin gibi kalıplar öfke anınızda öfkenin meşru görünmesini sağlayacaktır. ‘’Kesin trafik vardır, asla yetişemeyeceğim.’’ şeklinde bir yargı o an öfkeyi daha da alevlendirecektir. Bunu öfke nedeni olan her konu üzerinde uyarlamak mümkündür.
Öfkelenmeden önce birkaç saniyeliğine de olsa durun ve derin bir nefes alın. Mantıklı olmak hele de öfkeliyken çok zordur ancak öfkeyi yenecek olan da mantıklı davranmaktır. Olaya ya da duruma karşı olumlu bir bakış açısı ile yaklaşmaya çalışın. Eğer empati kurabileceğiniz bir konuda öfkelendiyseniz -ki herkes bir yerlere geç kalabilir, sözünde durmayabilir- empati kurmak karşınızdaki insanı kırmanıza da engel olacaktır.
Öfkelendiğiniz konuyu bir problem gibi ele alabilir, onu o şekilde tanımlayarak çözmeye çalışabilirsiniz. Probleminizi çözmek için belli başlı çözüm yolları izlemek öfkenizi daha kolay yönlendirmenizi sağlayacaktır. Öfkeyi problem olarak ele alırken unutmayın ki bazı problemlerin çözümü sizde yoktur ve onu kabullenip görmezden gelmeniz gerekebilir. Öfke de böyledir görmezden gelme ve kaçınma seçeneklerini göz ardı etmeyin.
Öfke kontrolünü tek başına yönlendiremediğinizin farkındaysanız, uzman yardımı almaktan çekinmeyin. Öfkeyle kalkmayıp zararla oturmadığınız günlere.
Anahtar Kelimeler: Öfke, öfke kontrolü, öfke kontrol bozukluğu, stres, öfke patlaması, öfke nedir, insan
Kaynakça:
- Soykan, Ç. (2003). Öfke ve öfke yönetimi. Kriz dergisi, 11(2).
- Kökdemir, H. (2004). Öfke ve öfke kontrolü. Pivolka, 3(12), 7-10.
- http://www.noronpsikiyatri.com/psikiyatri/ofke-kontrol-bozuklugu-nedir/
- https://www.dbe.com.tr/tr/yetiskin-ve-aile/3/ofke-ve-bas-etme-yollari/