“ insan, pek acelecidir. “ (İsrâ/11) Zamanın bereketsizliği ve hızı gün geçtikçe bizi biraz daha sürüklüyor derin karmaşalara. Zulüm, kaos, …’sizlikler vs… Boğulmamız an meselesi nerdeyse. “Her şey çok hızlı, o yüzden hiçbir şey kökleşemiyor. Yer tutmak çok zor.” diyor yazar. Yer tutamıyoruz. Kiracı olarak yaşıyoruz hayatı. Yok bir gönül evimiz… Köksüz büyüyen duygularımız ise…
Günümüzde sosyal bilimler fizik kanunlarına yaklaşıldığı gibi ele alınmakta,fizik yasalarında elde edilen bilimsel bulgular sosyal bilimlere uygulanmakta. Haliyle sosyal bilimlere yaklaşımlar fizik yasalarının ileriliği düzeyinde kalmaktadır. Bilimsel yasaların sosyal bilimleri ve yönetim bilimlerini etkileme sürecini tarihsel süreciyle ele aldığımızda bundan 300 yıl öncesine Newton’a gitmemiz gerekmektedir. Batı düşüncesi kilise skolastiği ile olan mücadelesinin birazda doğal bir sonucu olarak bilimde pozitivist, hayata bakışta seküler bir düşünceye ulaşmıştır. Kilise dogmatiklerine olan güvenin sarsılması batıyı metafizik olanı red etmeye, hayatı anlamlandırırken sadece deney ve gözlem gibi somut yöntemlerle bilimden yararlanma yoluna itmiştir. Batının kendi tarihsel süreci içerisindeki çatışmalar ve kat edilen aşamalar sonucunda ulaşılan pozitivist yaklaşım fizik yasalarında kendini Newton fiziğiyle temellendirmiştir.
Newton, evreni mekanik bir saate benzetmiş, fizik yasalarının bir saat tekdüzeliğinde, mekanik,zorunlu bir neden sonuç ilişkisi içerisinde(determinist) işlediğini ortaya koymuştur. Bu katı determinist yaklaşımı Karl Marx bir nehirde yüzen balık örneğiyle izah eder. Balık nehrin tersine yüzebilir ama nehrin yatağını değiştirmeye gücü yetmez. Tıpkı bu şekilde insan hayatında ve doğada olan her şey katı doğa yasaları ile işler. Bu yasaların zorunlu sorucu olarak olaylar meydana gelir. Her şey artık bilimle açıklanabilmektedir, açıklanamayan olaylar ise henüz keşfedilememiş determinist doğa yasaları ile anlaşılabilecektir.
Herbert Spencer, bu anlayıştan yola çıkarak Darwin’in evrimci yaklaşımını sosyal bilimlere uyarlamış, devamında Darwin Evrim Teorisiniortaya atınca Spencer’in fikirleri Sosyal Darwinizm diye ifadelendirilmiştir. Sosyal Darwinizm ile fizik yasaları sosyal bilimlere uyarlanarak insan ve kainat anlaşılmaya çalışılmış. Türlerin kökenini açıklamada kullanılan Doğal Seleksiyon yöntemini Spencer, topluma uygulamış ve vahşi kapitalizmin temellerini atmıştır. Öyleki Spencer’e göre fakirlerin doğanın seçilimine karşı yenilmelerinden dolayı dışlanmaları gerektiği savunulmuştur. Marks, bu pozitivist determinist yaklaşımı sosyolojiye uyarlayarak bilimsel sosyalizmi, Freud ise Psikolojiye uyarlayarak Psikanalizi ortaya atmıştır.
Frederick Taylor ise Yönetim bilimlerinde ,Newton’cu dünya görüşünün evreni bir makine olarak anlayan tezini örgüt yönetimine mükemmel şekilde uyarlamıştır. Bu anlayışae örgütün işleyişi öne çıkarılmış, insanın ihtiyaçları tamamen arka plana atılmıştır. Öyleki Taylor’a göre işçiler/insanlar çalışmayı sevmeyen,tembellik yapan, işten kaçan, sıkı bir otoriteyle yönetilmeleri gereken varlıklar olarak görülmüştür. Taylor’un Klasik yönetim anlayışı uzun süre Yönetim bilimlerine egemen olmuştur.
Albert Einstein, Newton’dan yaklaşık 200 yıl sonra İzafiyet(görecelik) teorisini ortaya atarak Newton fiziğini sarsmıştır. Katı determinist görüşe görecelik vurgusu ile eleştiri getirilmesine sebep olmuş ve doğa olaylarının göreceli olabileceği ve doğrunun sanıldığı gibi tek bir doğru olamayabileceği, sanıldığı gibi basit bir neden sonuç ilişkisi içerisinde olamayacağı, sanıldığından daha komplike olabileceğini ortaya koymuştur. Aynı dönemlerde Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi ortaya atılmış ve insanın gereksinimleri göz ardı edilemeyecek bir varlık olduğu anlaşılmıştır.
İnsan ilişkileri yaklaşımı diye yönetim bilimlerinde aynı dönemlerde yeni bir yaklaşım gelişmiş ve bu yaklaşımda insanın birey olarak özgürleşmesi, kendini gerçekleştirmesi gerektiği ifade edilirken bunun örgüt yararına olacağı vurgulanmıştır. İnsanın gelişimini örgüt yararı için isteyen bu yaklaşımda bireyi örgütün/kurumun tahakkümünden kurtarmaya yetmemiştir.
Eğitim yönetimine ise bu modern pozitivist yaklaşımlar, toplumun kurumsallaşma/okullaşma yoluyla kapitalist sistemin tahakkümü altına alınması, bu amaçla katı,merkeziyetçi, bireyi okulun hedeflerine ulaşma sürecinde yok eden bir yönetim anlayışının hakim olması biçiminde yansımıştır. Okul yönetimi ve kurumlar hakim ideolojinin amaçlarını gerçekleştirmeye hizmet edecek insan tipi yetiştirmeye yönelmişler. Bu yönelişler merkeziyetçi,farklı olanı dışlayan,doğruyu mutlak bir teklik içinde buyurgan bir edayla dayatan bir karaktere sahip olmuşlardır. Eğitim yönetimi de bu özelliklere sahip olarak devlete itaatkar vatandaş ve kapitalist yönetici elite nitelikli iş gücü yetiştirme amacıyla çalışmıştır.
Kuantum fiziğiyle yüz yıl öncesinden başlayan keşifler 2000li yıllara doğru büyük ilerlemeler kaydetmiş ve yeni keşifler bu defa da Einstein fiziğini sarsmıştır. Işık fotonları ile yapılan kuantum deneyleriyle atom altı dünyada sanılanın aksine oldukça komplike ve rastlantısal bir yapının mevcut olduğu keşfedilmiştir. Daha doğrusu rastlantısal veya tesadüf diye adlandırılan durumun anlamlandırılamayan ve sistematik olarak açıklanamayan bir biçimde hareket eden parçacıklar dünyasının doğal işleyişi olduğu keşfedilmiştir. Bu keşifle birden doğrunun birden fazla olabileceği anlaşılmıştır.Şöyle ki ışık parçacıklarının oldukça dağınık bir şekilde hareket ettiği ve aynı parçacığın aynı anda iki yerde olduğu gözlemlenmiştir. Bu da üçüncü halin imkansızlığı ilkesini yıkmış ve makro dünya ya uyarlarsak örneğin bir insanın veya eşyanın aynı anda iki yerde bulunabileceği gibi zihnen açıklanamayan karmaşık bir durumun atom altı dünyada hakim olabildiği gözlemlenmiştir.
Sosyal bilimlere bu durum Kaos kuramı olarak yansımıştır. Hayatta belirsizliğin ve karmaşık bir yapının hakim olduğu, bir konuda birden fazla doğru olabileceği düşüncesi ortaya atılmıştır. Buda örgüt yönetimine hiçbir şeyin önceden ön görülemeyeceği, önceden koyulan ilke ve kurallarla oluşturulan merkeziyetçi,insanı ve örgüt çevresini hiçe sayan bir anlayışla ideal bir yönetim biçimine kavuşulamayacağını, ideal tek bir yönetim biçiminin bu karmaşık ve her an değişen dünyada ortaya koyulamayacağını savunan post modern bir anlayış oluşturmuştur. Bu durumda örgütler kendilerini her an değişen koşullarda yenileyebilen esnek bir formda yeniden oluşturmalıdırlar.
Thomas Kuhn, her yeni devrim niteliğindeki bilimsel keşiflerin bir öncekini sarsmasını gözlemlemiş ve bu durumu paradigma kavramı ile ortaya atmıştır. Paradigma en basit tanımıyla dünya görüşü,bir algı dayanağı veya bir perspektif olarak tanımlanabilir. Kuhn, bir paradigmanın egemenlik döneminde bu alana giren insanların bu paradigmadan başka alternatif paradigma ile tanışmadıkları için gittikçe paradigmanın, din gibi alternatifsiz ve sorgulanamaz hale geldiğini savunmuştur. Gerçektende Newton’dan Kuantum fiziğine kadar süregelen bilimsel devrimler bunu ortaya koymuş ve insanı maddeye indirgeyen modern duruma tepki olarak bireyi öne çıkartan Post Modern durum sosyal bilimlere hakim olmuştur. Tüm sosyal bilimlere hakim olduğu gibi son bilimsel gelişmeler ışığında ortaya atılan kaos teorisi yönetim bilimlerine de hakim olmuştur.
Yukarıda özetlediğimiz süreçle günümüzde her ne kadar Post Modern durum hakim olsa da Post Modern durumda aslında çürük bir temele dayanmaktadır. Kendisi de bilimsel devrimlerin paradigmatik dönüşümlere sebep olmasının bir ürünü olarak ortaya çıkan yeni Post Modern durum ,aynı şekilde gerçekleşebilecek yeni bir paradigmatik değişimle yok olmaya müsait durumdadır. Bu, yaklaşık üç yüz yıldır kendi kendini öğüten çarpık paradikmatik dönüşümler zinciri, insanı ve kainatı anlamlandırma çabasında bizleri hep bir çıkmaza veya sonu gelmez labirentler zinciri içerisinde kaybolmaya doğru götürecektir. Nihayetinde insanı varoluşsal çıkmazlara hapsedecek yaklaşımın sorunu, mutlak bilgiyi bilimsel bilgide arama çabasından kaynaklanmaktadır. Kanaatimce mutlak bilgiyi deney ve gözlem gibi pozitivist yaklaşımlarla fizik dünyasına hapseden bu yaklaşımın kendisindedir asıl sorun.
Sonuç olarak bu yaklaşım terk edilmelidir. Aksi halde bu yaklaşım bizi ya insanoğlunun yüzlerce yıldır olduğu gibi paradigmatik devinimlere mahkum edildiği, nesillerin varoluşsal çıkmazlarda zihnen katledildiği zamanın dehlizlerinde ileriye doğru taşıyacak ya da felsefi açıdan insanı mutlak bir agnostisizme mecbur bırakacaktır. Çözüm ise yöntemsel olarak dışlanan metafiziğin atıl halden kurtarılmasında aranmalıdır
Genel olarak bilim felsefesinde ve sosyal bilimlerde özelde ise Eğitim yönetiminde, Taylor’cu anlayışa alternatif olan, bireyi neredeyse ilahlaştıran Post Modern anlayışta çözüm olmayacaktır. Çünkü insanı mekanikleştiren Modern pozitivist yaklaşımlar ne kadar tefrit ise insanı birey olarak yücelten Post modern durumda bir o kadar ifrattır. Çözüm ise, determinist merkeziyetçi yaklaşımlar ile bireyci, öngörülemez, kaotik insan anlayışının ortasında aranmalı,iki yönün de inkar edilmediği dengeli bir yöntem geliştirilmelidir.
İvan İlich’in belirttiği kapitalist ve devlet ideolojisinin hegemonyasından kurtarılmış bir kurumsallaşma ve eğitim anlayışı, bu yeni çözümün, geleneksel-modern yaklaşımın tamamen dışlanmadığı parçasını oluşturabilir. Nitekim Modern yaklaşımlar insanı toplumun bir makine olarak görüldüğü çarkın dişlerinden bir parça gibi görerek aşırıya kaçmıştır. Aynı şekilde insanın tamamen toplumdan soyutlanabilen ve merkeze oturtulan bir birey olarak ele alındığı Post modern yaklaşıma alternatif olarak, insan-toplum ilişkisinin tamamen determinizme indirgenmeyen fakat inkar da edilmeyen bir biçimde ele alınması da çözümün bir diğer parçası olarak alternatif olabilir.