İsviçre… Çoğumuz bu ülkenin ismini duyduğunda zengin bir ülke olduğu, Alpleri, çakısı, çikolatası, peyniri, Swatch marka saati, bilim adamları, yemyeşil çimenleri akla gelir. Tabii olmazsa olmazı 1880 yılında Johanna Spyri tarafından yazılmış herkesin ismini duyduğu klasik eser olan Heidi’dir. Çoğumuz bu karakteri çizgi filmi sayesinde tanıdık. Hatırlayın, dağ bayır yalın ayak koşan bir kız. Arkadaşı Peter, Clara ile olan maceraları gözümüzün önünde canlanır. Her ne kadar biz bu hikâyeyi güzel bir hikâye olarak düşünsek de yazılma amacı çok farklıdır. Heidi, İsviçre’nin toplumsal tarihinde hatırlanmak istenmeyen bir gerçeğin simgesidir ve İsviçreliler için utanç kaynağıdır. Gelin hikâyeyi biraz daha inceleyelim.
18. Yüzyılın Sonları ve Verdingkinder Kavramının Gelişimi
İsviçre’de, 1789 yılında, Fransız İhtilali’nin aşıladığı insan hakları, eşitlik kavramları gün yüzüne çıktı ve 14 yaş altındaki çocukların çocuk işçi olarak çalıştırılması ülke genelinde yasaklandı.
Fakat ilerleyen zamanlarda nüfusun azlığı sebebiyle büyük bir iş gücü açığa çıktı. Bu soruna çözüm bulmak amacıyla devlet ile kilise bir araya geldi ve 1960’lı yılların başına kadar sürecek olan, belirlenmiş bazı çocukların çiftliklerde işçi olarak çalıştırılmasının önünü açtı.
Bu çalıştırılacak olan çocuklar Türkçe karşılığı “Sözleşmeli Çocuk” olan Verdingkinderlerdi. Verdingkinderler toplumsal tabakanın en alt düzeyinden seçilirlerdi. Devlete borcu bulunan ya da boşanan çiftlerin, fakir ailelerin çocukları; yetimler veya öksüzler; ailesi cezaevinde olan ya da kendisi suç işleyen çocuklar, devlet ve kilise vasıtasıyla, çalıştırılmak üzere başka ailelerin yanına satıldılar veya yerleştirildiler. Çocuklara kilise tarafından tek tip kıyafet ve bir çift ayakkabı verildi. Fakat zaman ilerledikçe ayak numaraları büyüdü ve haliyle ayakkabılarını giyemez oldular. Karda kışta her işe çıplak ayaklarıyla yetiştiler.
Bu olayın halk tarafından desteklenmesinin ve tepki gelmesinin temel sebebi ise kilisenin Verdingkinderleri suç işleyen, boşanan, fakir düşmüş ailelerden “Kurtarılmış Çocuk” olarak tanımlamalarıdır.
Kurtarılmış (!) Çocuk
Çoğu Verdingkinderin kaderi benzerdir. Fiziksel şiddete maruz kaldılar, aşağılandılar, işkence gördüler, salgın hastalıklara yakalandılar, tecavüze uğradılar hatta yaşamlarını yitirdiler. Ev dışında, ahırda veya bahçede yarı aç yarı tok yatıp kalktılar. Her gün küçücük bedenleriyle ağır şartlar altında çıplak ayaklarıyla çalıştılar. Hayvan bakımı, eşya taşıma, ev işleri ve daha fazlası… Ne kadar da kurtarılmış çocuklar öyle değil mi?
Hala Hayatta Olan Bazı Verdingkinderler O Zamanları Nasıl Anımsıyor?
Charles Probst: “Annem Verdingkinder olarak yanında çalıştığı çiftçi tarafından tecavüze uğraması sonucu doğdum. Başka bir bakıcı aileye verildim. Her gün saat 4’te kalktım, otları biçtim, ahırda yattım, yıllarca kıyafetsiz gezdim. Hasta olunca doktora götürülmedim. Cinsel saldırılara uğradım. Aç bırakıldım.”
Tori Honogger: “Dayak yedim, merdiven altında uyudum. Çiftçi beni dövdü. Karısı halime acımıştı. Yaralarımı temizledi. Beni yatağa yatırmak istedi. Ama çiftçi buna daha çok kızdı. Beni sürükleyerek dışarı attı. Günlerce ahırda kilitli tuttu.”
Peter Weber: “50 yıl öncesini hiç unutmadım. Ben insanlara olan inancımı kaybettim. Her gün bana yaptıklarıyla başa çıkmak zorunda kaldım.”
Verdingkinderler geçmişin aydınlatılması, toplumun gerçekleri görmesi, devletin resmi olarak özür dilemesi, tazminat ödenmesi için onlarca emek harcadılar. 2009 yılında seslerini duyurmak için düzenlenen “Verdingkinder Reden” sergisi ilk defa bilimsel çalışmalara, konferanslara, canlı tanıklıklardan oluşan açık oturumlara konu edilerek, sonra operaya ve ilk defa bir filme de uyarlanarak konu gündemde tutuldu. Konunun toplumda ilgi görmesi, ses getirmesi üzerine sergi 2016’ya kadar uzatıldı. Bu etkinlikler sonucunda 11 Nisan 2013’de İsviçre yönetimi resmi olarak özür diledi. Fakat tazminat konusundaki anlaşmazlık henüz giderilebilmiş değil.
Heidi de bir Verdingkinderdi!
Evet. Heidi de bir Verdingkinderdi. Fakat gerçek Verdingkinderlere göre çok şanslıydı. Yazar Johanna Spyri Heidi’nin Verdingkinder olduğunu doğrudan belirtmemiştir. Kitabı yazmaya başladığı zamanlarda gelebilecek olan baskılardan çekindiği için bize inceden mesaj veriyor.
Hikâyeyi hatırlayalım. Zengin ve engelli olan Clara ve ailesinin yanında giden bir kız, büyükbabasının yanından zorla alınmakta, özlem çekmekte, bir gün evine döneceği inancıyla yaşamakta. Tek bir kıyafeti vardır ve yalın ayak dolaşır.
İsviçre bu sebepten dolayı Heidi’yi tam anlamıyla benimseyemez. Hatta İsviçre’ye gittiğiniz zaman Heidi hakkında herhangi bir şeye rastlamanız HEIDILAND haricinde zordur.
Yazarımızın diğer yazıları için tıklayınız.