Bugün Dünya Çay Günü olunca aklıma bir anda Cemal Süreya geldi
“Şimdi diyorum; Şimdi, Bir deniz, Denizde vapur, Gökyüzünde martı, Semaverde çay olmalı. Bir de çaya yaren.”
Çay bir defa Türklerin genlerine işlemiş bile. Kahvaltılarımızın vazgeçilmezi, akşam üstü sohbetlerinin en güzel eşlikçisi, ister denize nazır, ister odun sobasının başında, belki aileyle belki de sevgiliyle ama şartlar ne olursa olsun çaya hakkını en güzel Türk insanı verir. İnce bellide tavşan kanı diye latif bir benzetme başka bir dilde var mıdır sizce? Ben hiç duymadım.
21 Mayıs’ta kutlanan Dünya Çay Günü çok genç bir aktivite ama tüm dünyada çeşitli organizasyonlar yapılıyor. Umarım, gelecekte, ülkemizde de keyifli etkinliklerle kutlanır. Bir düşünsenize, Karadeniz yaylalarında, kemençe sesleriyle, rengarenk giysilerle horonlu, halk oyunlu şenlikler olsa, hem köylü mutlu olsa, hem bölgenin tanıtımı yapılsa fena mı olur? Bir de tekrarla bunu her yıl, yap tanıtımını al sana hem Türkiye’nin reklamı hem de kazanç kapısı. (Girişimci turizmciliğim tuttu 😊 )
Huyumdur, bir yazı hazırlarken, her bilgiyi çeşitli kaynaklardan kontrol ederim. Amacım, gelişi güzel yazı yazmak değil, gerçek bilgiyi sizlerle paylaşmak. Araştırma yaparken, aslında çayın ne kadar ilginç yönleri olduğunu keşfettim.
Dünya Çay Günü Nedir?
Wikipedia’ya göre, Birleşmiş Milletlerin 2019 yılında aldığı bir kararla her yıl 21 Mayıs’ta Dünya Çay Günü kutlanıyor. Esas amacı, çayın hem tarihine dikkat çekmek hem de ekonomik etkileriyle kültürel önemi hakkında farkındalık yaratmak. Aynı zamanda, çay konusunda ortak etkinlikler düzenlemek ve tarımın insanlık için ne kadar önemli olduğunun altını çizmek. Bu fikrin mimarları, düşündüğümün aksine Çinli değil, Hintli.
Çayın Tarihi
Belki Dünya Çay Günü kutlanmaya başlayalı çok az zaman oldu, ama çayın tarihi, M.Ö 2737 yılına dayanıyor. Efsaneye göre, Çin İmparatoru Shen Nong, bahçede otururken, 1 çay yaprağının sıcak suya düştüğünü ve renk değiştirdiğini görünce merak eder. Kendi de bitki bilimci imparator bu tadı çok sever ve rivayete göre o bölgede kalarak sürekli çay içer. Ancak çayın daha önceleri, çiğnendiği ve tıbbi olarak ilaç niyetine kullanıldığı da kayıtlarda mevcut. Çay, Çin kültüründe o kadar önemli bir yere sahip ki uzun yıllar para yerine kullanılıyor. Zamanında, sadece el değmemiş genç kızların çay yapraklarını toplamasına izin var ve hatta bu kızların, hasat öncesi soğan, sarımsak vb gibi kokulu yiyecekleri yemeleri yasak.
Türklerin, çayla ilk tanışması MS. 479 yılına dayanıyor. Ticaretini yaptıkları bu bitkinin gün gelip, Anadolu’ya yerleştiklerinde, kültürlerinin böylesi önemli bir parçası olacağı hiç akıllarına gelmiş midir acaba?
Çayın Japonya’da önem kazanması, zen rahip Murato Shuko sayesinde. 15. yy’ın başında tasarladığı cha-no-yu, daha sonları bir sanat formunu alıyor.
Çayın hazırlanması da ayrı bir ritüel. Sadece yavaşça akan temiz ve taze akarsudan yapılmalı. Çaylar porselen kavanozlarda saklanmalı ve ışık almamalı. Buraya kadar bahsettiğim her şey yeşil çay için, çünkü Çinlilerin bildiğimiz siyah çayla tanışmaları 17. Yy’ı buluyor.
Avrupa’ya gelişi de 16 Yy olan çayın İngiltere’de popüler olması ise 1800’lü yıllarda. Önceleri sadece zenginlerin içeceği olan çay, İngiliz hükümetinin vergileri düşürmesiyle, cin sevdalısı işçilerin favorisi oluyor. Böylece İngiliz hükümeti de en büyük baş belalarından birinden kurtuluyor: sarhoş emekçi sınıfı!
İkindi Çayı kavramı da, öğleden sonraları hep karnı acıkan Bedford Düşesi Anna’nın bir buluşu. Günümüz deyimiyle kanaat önderliği yapan düşes sayesinde, siyah çay İngiliz sosyetesinde bir anda moda oluyor.
İngiliz Kraliçesi Anne ise, o kadar fazla çay içiyor ki o mini mini çaydanlıklar gözünü bir türlü doyurmuyor ve yerine büyük çan formunda gümüş çaydanlık yaptırtıyor. İşte bu kraliçe sayesinde, çay setleri ortaya çıkıyor.
İngiltere’de uzun yıllar kadınların kahve / çay salonlarına girmesi hoş karşılanmıyor ama Mr. Twinings girişmci ruhuyla bu büyük pazarı farkediyor. Dükkanının önüne park yeri yaparak, sosyetik kadınların faytonlarına servis yapıyor ve bu tabuyu yıkıyor. Bu özel çay salonu, Londra’da ve 300 yıldan bu yana aynı adreste faaliyette: 216 Strand.
Ülkelere Göre Çay Kültürü
Günümüzde, tüm dünyada sudan sonra en çok tüketilen içecek olan çay, başta Çin olmak üzere, bir çok ülkede bir kültür dinamiği.
Örneğin, Japonya’da kendine has özel ritüelleriyle, Japon Çay Seremonisi adında bir kavram var. Geleneklerine sıkı sıkıya bağlı olan Japonlar için, bugün hala bu seremoniler, gündelik yaşamın önemli bir parçası.
İngiltere’de çay saati neredeyse ibadet vakti kadar önemli. Günümüzün koşuşturmasında bile, İngilizler çaylarını asla ihmal etmiyorlar tabii içinde bolca süt olmak kaydıyla. Bunun benzerine Çukurova’da rastladım: Nogay Çayı. Adana ve civarına yerleşmiş olan Yörüklerin spesiyalitesi
İngiltere için o kadar önemli bir ekonomik faktör ki, Çin’in bu konuda tekelini kırmak için, 19. yy’ın ikinci yarısında Hindistan’da üretimi başlatan İngiltere. Hindistan ve Çin arasındaki opium (afyon) savaşları da bu çay ticareti ile doğru orantılı. Dünya Çay Günü için önderlik eden 5 kişinin Hintli olmasına şaşırmadım desem yalan olur.
İran ve Afganistan’ın resmi içeceği çayı Fas’ta sadece erkekler servis yapıyor. Çaydanlık, bardaktan yaklaşık 30 cm yukarıda tutuluyor ve havalandırılarak bardak dolduruluyor. Buraya yolunuz düşerse, şekersiz isteyin, çünkü şekersizleri bile bizim 2 kesme şekerlisine denk ama Fas Nane Çayı mide için birebir. Bu arada siz dur deyinceye kadar bardağınızı doldurmak gibi bir adetleri var ki Fas’ta kendimi çaydanlık gibi hissetmeye başlamıştım (neyseki mide ağrılarımdan eser kalmadı)
Rusya denince akla gelen tabii ki semaver ve Türk çayı gibi demlemek gerekiyor. Rusya’da misafire siyah çay ikram etmek, geleneğin bir parçası. 19.Yy’a kadar, Sibirya’da balyaları da para yerine geçiyor.
Amerika’da çayın tarihi apayrı. Bir dönem kahveyi tahtından eden siyah çay, yaşanan ekonomik kriz nedeniyle tahtını tekrar kahveye kaptırıyor. Bugün, dünyanın birçok yerinde sıcak tüketilirken, Amerikalıların %85’i buzlu çayı tercih ediyor.
Çay Hakkında 15 İlginç Bilgi
Sıcak sohbetlerin en güzel eşlikçisi hakkında gerçekten şaşırtıcı bilgiler var. İşte Dünya Çay Günü için derlediğim çay hakkında 15 ilginç bilgi
- Dünyada yaklaşık 1500’den fazla çeşidi var
- Yıllık 1,359,000 ton üretimle Çin dünyanın en büyük üreticisi olurken, ikincilik 979,000 tonla Hindistan’da
- Çin Fujian’daki 13 dönümlük Tenfu Tea Museum, dünyanın en büyük çay müzesi
- Yeşil çay içindeki taninlerin, kanı pıhtılaştırma özelliği var o yüzden kesik yaralara çok iyi geliyor
- Dünyanın en pahalı çaydanlığı 2 milyon 180 bin dolara alıcı bulan 18. yy Çin yapımı porselen çaydanlık
- Amerika’da 1 günde içilen çay 3 milyon litreden fazla
- Birleşik Krallık, yıllık tüketilen 65 milyar bardakla dünyanın en çok çay içilen ülkesi¹
- Taseografi yani çay falı ortadoğu ve uzakdoğu kültürlerinde sıkça karşılaşılan bir fal çeşidi.
- Dünyanın en pahalı çayı kilogramı 7000 dolarlık panda dışkısından yapılan Panda Dung
- Siyah çay Çin’de Kırmızı Çay olarak adlandırılıyor
- Dünyanın en pahalı 5 Çayı, Hong Kong Ritz Carlton Hotel’in ve çift kişilik bu keyif tam 8,888 dolar
- Poşet çayın mucidi Amerikalılar. Üzerinde 280 tane pırlanta işli poşet çayın rekor satış fiyatıysa 15,250 dolar
- Dünyanın en çok çay satan firması açık ara Lipton ve kurucusu İrlanda asıllı bir İskoç.
- Darjeeling sadece Hindistan’ın Darjeeling bölgesinde yetişen ağaçlardan üretilmek zorunda.
- Earl Grey ismini, 18. yy’da yaşamış 2. Grey Kont’u Charles Grey’den alıyor.
¹ Resmi Araştırmalarda, Türkiye verileri dikkate alınmamış. Ancak gayri resmi araştırmalarda, çayın en çok Türkiye’de tüketildiği bilgisi yer alıyor.
İşte böyle Değerli Okurlarım,
Dünya Çay Günü için, çay hakkında 15 ilginç bilgiyi de kaleme aldığım yazımın sonuna geldim. Saat şu anda sabahın 3’ü, sessiz sıcak bir mayıs gecesi. Elimde ince belli bir bardak, içinde mis gibi tavşan kanı sıcacık çay, kucağımda mırıldanan sarman kedim ve aklımda Aşık Veysel’in dizeleri
Benim sana verebileceğim çok bir şey yok aslında. Çay var içersen, ben var seversen, yol var gidersen…
Sevgilerimle,