Çokbacaklılar, Türleri ve Özellikleri!
Birincilağızlıların eklem bacaklılar dalını gerçekeklembacaklılar alt dalına giren bir sınıfıdır. Latince adı Myriapoda’dır. Bölütlü, ince bir gövde ve bir baştan oluşurlar. Her böyle bir çift ayak bulunur. ilk iki ayak bir çift çengele dönüşmüştür. Başta bir çift ipliksi duyarga, 3 çift ağız parçası ve iki çift çene kemiği bulunur. Baş, mercimek biçimli bir kapsülden meydana gelir. Duyargalar başın ön kısmına sokulmuştur; sadegöz grubu önde duyargaların arkasında, başın yanındadır. Geophilomorpha adlı takımın duyargası 14 parçalıdır fakat gözleri yoktur. Geri kalan 3 takımda duyarga parçaları değişir ve genellikle göz bulunur. Baş kapsülünün tabanı zehir çengellerinin ortak tabana ile örtülüdür. Bu çengellerin üstünde 2. çene kemiği vardır. Ondan sonra birinci çene kemiği, en sonunda da sarkık dudağın altında saklı olan alt çene görülür. Vücut, sırttan karna kadar düzdür, kütikül, böceklerin ki gibidir ve başka pigmentler olmaması halinde, proteinin etkisiyle vücuda kehribar rengi verir. Gövdenin her bölütü karın ve sırtta yer alan kitinle korunur. arka ayaklar, arka duyargalar gibi dışarı ve yukarı doğru dönüktür.
Son bacağı meydana getiren bölüt ile tek yumurtalık veya erbezinin deliğinin bulunduğu son karın bölütü arasında iki eşeylilik bölütü vardır. Dişilerde iki yardımcı sarkıntı, eşeyli niteliğini takviye eder. Sırt duvarının hemen yanında boru şeklindeki kalp yer alır. bağırsak, vücut boyunca uzanan basit bir borudan oluşur. Kısa ön ve arka bölümü kütikül ile örtülü olup bağırsağın ön, orta ve arka olmak üzere üçe böler. Bir çift Malpighi Kanalcığı bağırsak boyunca uzanıp, bağırsağın orta ve arka bölümlerinin birleştiği yerde bağırsağa girer. Ağızda 2 tükürük bezi açılır ve bacakların temizlenmesinde kullanılan bir salgı salgılanır. Çok bacaklılar yumurtalarını topraktan taret biçimindeki bir oyuğun içine bırakarak korurlar.
Çokbacaklılar 4 takıma ayrılırlar. Bunlar Lithobiomorpha ve Scutigeromorpha takımlarında 15 çift bacak bulunur. Scolopendromorpha takımının 21-23, Geophilomorpha takımının ise 35-177 çift arasında bacakları vardır. Bacakların sayısı daima tek sayıdır. 15 çift bacaklı iki takım birbirine çok benzerler. Yavrular yumurtadan, ergenliklerinden daha az sayıda bölütte çıkarlar, ergenlerin bölüt sayısını ulaşana dek her deri değişiminde yeni bölütler eklenir. Deri değişimi bundan sonra da olur. öbür takımlarda ise yavrular yumurtadan bütün bölütleri tam olarak çıkarlar.
Çvallahiok bacaklılar yürürken bacak dizileri dalgalanır, sadece 8 bacaktan biri her zaman yere basar. Bir yanın bacakları öbür yanım bacaklarının karşıt hareketini yaparak denge sağlarlar. Çok bacaklılar, tek kürekli bir kayıkçının, küreğini önce bir tarafta sonra öbür tarafta kullanılmasına benzer şekilde yol alırlar. En hızlı yürüyen saniyede 50 santim yol alan evçıyanı yani latince adıyla Scutigera’dır.
Çokbacaklılar, çiftleşme olmaksızın, yumurtaların dolaylı olarak spermayla aşılanması ile ürerler; erkekler spermayı özel dokunmuş ağlara bırakırlar, dişiler oradan alırlar.
Çokbacaklılar gündüzleri yapraklarda, toprakta, taşlar altında ya da ağaç kabuklarında dinlenirler; geceleri ise avlanmak için ağaçlara ve duvarlara tırmanırlar. Genellikle omurgasızları avlarlar. avlarını zehir cengellerinden çıkan zehirle hareketsiz hale getirirler. Zehirleri genellikle omurgalıları etkilemez. Fakat zehirleri ile avlarını yarı yarıya hareketsiz hale getiren çıyanın büyük türleri, omurgalılara saldırıp yerler. Çok bacaklıların zehiri insanlar da acı bırakırsa da normal koşullarda öldürücü değildir.
çok bacaklıların 2750 den fazla türü vardır. Ilıman bölgelerde yaşayan türlerinin boyu 3 ya da 4 santimi geçmez. Tropikal bölgelerdeki türler daha büyüktür. Brezilya’da yaşayan devçiyan yani Scolopendra Gigantea’nın uzunluğu 26,5 santim vardır. Avrupa’da yaşayan Himantarium Gabrielis Geo philomorph türünün uzunluğu ise 20 santim kadardır. Çoğu türler siyah ya da kahverengi olur, parlak sarı, yeşil ve mavi renkli türler de vardır.