Rusya’nın Dünyadaki Askeri Varlığı
Ayrılıkçı çatışmaların bir türlü son bulmadığı “Avrasya’nın Balkanları” olarak adlandırılan Güney Kafkasya’da Rusya hakimiyeti artarak devam etmektedir. Bölge ülkeleri üzerindeki baskısını son yıllarda askeri alanda arttıran Moskova, bölgesel güçleri de dikkate alarak yakın çevresinde bir savunma mekanizması icra etmiştir.
Bununla birlikte Rusya Kafkasya’daki müttefiki Ermenistan’ı, Gürcistan ve Azerbaycan’a nazaran adeta bir Garnizon’a çevirmiş durumdadır. Bu durum Rusya’nın hem bölgesel hem de küresel çıkarlarına hizmet etmektedir. Buna yönelik de Kafkasya dahil dünyanın birçok ülkesinde askeri üsler kurmuştur.
Üslerin temeli ise 1993 tarihli Karaganov Doktrini çerçevesinde atılmıştır. İlerleyen yıllarda ise belli Güvenlik Doktrinleri ile modernizasyon sağlanmıştır.
Gürcistan’da Rusya Askeri Varlığı
Rusya’nın buradaki askeri varlığına bakacak olursak; 1991-2000 yılları arası Boris Yeltsin döneminde Batum, Vaziani ve Ahılkelek’te askeri üsler kurulmuştur. Gürcistan’ın değişen iktidarı, Batı’ya yönelimler ve ayrılıkçı bölgelerin de etkisiyle ülkede Moskova kaynaklı karışıklıklar meydana gelmiştir.
1992 yılında başlayan Abhazya sorunu ve Rusya’nın bu bölgelere olan desteği Gürcü yönetimini rahatsız etmiş ve Gürcistan’daki Rus üslerinin tahliyesi/kapatılması istenmiştir. İlişkilerin kötüleşmesiyle 2007 yılında Batum ve Ahılkelek üsleri kapatılmıştır. Rusya’nın bölgedeki etkinliğinin ve tarihi Karadeniz politikasının önemi itibarıyla Abhazya ve Güney Osetya bağımsızlığını ilk tanıyan devlet olmuştur.
Bugün ise fiilen Gürcistan’ın elinden çıkmış bu iki bölgede Rusya askeri varlığını sürdürmektedir.
7.Rus Askeri Üssü olarak adlandırılan Abhazya’daki Gudauta üssünde 4.000 asker bulunmaktadır. Kara,hava ve deniz kuvvetlerinden oluşan birliklere her geçen gün sevkiyat yapılıyor, modernize ediliyor.
Karadeniz’e çıkışın kilit noktası olan Abhazya üssündeki “Bombora” hava üssü Kafkasya’da yer alan en büyük hava üstüdür. Poti ve Oçamçira Limanları ise deniz kuvvetlerinin faaliyetleri açısından Rusya için büyük öneme sahiptir. Yalnız bugün limanlar nezdinde sadece hücum botları bulunmaktadır.
17 Şubat 2010 yılında ise Rusya ve Abhazya üssün 49 yıl daha uzatılmasına yönelik anlaşma imzalamıştır.
Güney Osetya’daki 2.000 askerli 4.üs Osetlerin çağrısı ve isteği ile destek bularak kurulmuştur. Gudauta üssü ile birlikte yüzden fazla T-72B3 tank, BTR-82 A zırhlı araç ve çok sayıda silah, elektronik savaş sistemleri ve keşif sistemleri yerleştirilmiştir. Bölgede bulunan askeri üslerin ayrıca modernize edilerek Karadeniz etkinliğinin kaybedilmemesine dayanak olduğu söylenmelidir.
Azerbaycan ve Rusya’nın Askeri Varlığı
Rusya’nın Azerbaycan’daki askeri varlığı diğer Güney Kafkasya ülkelerine göre farklılık göstermektedir. Azerbaycan Devleti bünyesindeki Rus askeri üslerini Sovyetler Birliği’nin yıkılması ile kapatmıştır.
Bugün Rusya’nın Azerbaycan’da askeri olarak varlığını sürdürdüğü tek kurum Gebele Radar İstasyonu‘dur.
Azerbaycan’ın başkenti Bakü’nün 320 km. kuzeybatısında yerleşen Gebele bölgesinin Zaragon köyünde 210 hektarlık alanda SB’nin savunma bakanlığına tahsis edilmiştir. 1984 yılında tamamlanan istasyon, 20 Şubat 1985 yılında faaliyete başlamıştır.
Yeltsin dönemi gergin olan ilişkiler, Putin’in iktidara gelmesiyle yumuşama dönemine girmiştir. Bu anlamda Azerbaycan’ı ziyaret eden ilk Rusya devlet başkanı Putin olmuştur. Moskova-Erivan yakınlığı ve Azerbaycan’ın tehdit algılaması ile gerginleşen ilişkiler, istasyonun statüsünün belirlenmesinde gecikmeye neden olmuş ancak Putin ziyareti ardından bir açıklığa kavuşabilmiştir.
24-26 Ocak 2002 yılında Aliyev’in Moskova ziyareti ile Gebele’nin statüsü ve kullanma prensipleri hakkında anlaşma imzalanmıştır. Anlaşma Rusya’nın istediği askeri bir statünün aksine Analitik Bilgi Merkezi statüsünü kazanmıştır. İmzalanan anlaşma ile belli şartlar da getirilmiştir. Buna göre;
- Bakü’nün izni olmadan elde edilen bilgiler üçüncü devletlerle paylaşılmayacak,
- Elde edilen bilgiler Azerbaycan’ın bağımsızlığı ve güvenliğine karşı kullanılmayacak,
- Askeri personeller Rusya’da eğitilecek,
- Personel sayısı 1500’den fazla olmayacak,
- Toplam personelin 1/3’i Azerilerden oluşacak,
- Teknik alanda iki ülke arası işbirliği sağlanacak,
- Azerbaycan hava savunma sistemi modernleştirilecek.
Son maddeyle ilişkili olarak Gebele İstasyonu koruma görevinin Azerbaycan Hava Kuvvetleri tarafından yürütülmesine karar verilmiştir.
İstasyonun kurulmasındaki amaç güney bölgelerini kontrol altında tutmaktır. İstasyon Türkiye, İran, Çin, Hindistan, Pakistan, Afrika kıtasının bir kısmı ile Atlantik ve Hint okyanuslarının büyük bir kısmının kontrolünü elinde tutan bir güç platformu görevindedir. Netice itibarıyla Sovyet mirası Gebele’nin Rusya için büyük önem arz ediyor olması Azerbaycan’ın elinde bir “stratejik koz” olarak sayılabilir. Ayrıca ekonomik olarak büyük katkı sağlayan İstasyon’nun uyumlu ilişkiler olduğu sürece karşılıklı bir avantajı temsil ettiğini söyleyebiliriz.
Ermenistan Ve Rus Askeri Üsleri
Bölgede Rusya ile en sıkı ilişkilere sahip ülke Ermenistan’dır. Anlaşılacağı üzere askeri bağların kuvveti de bir o kadar sıkıdır demeliyiz.
Askeri yoğunluğu Ermenistan’a vermiş olan Rusya’nın ülkede 2 askeri üssü bulunmaktadır.Bunlardan ilki Gümrü Askeri Üssü, ikincisi ise başkent Erivan’da bulunan Erebuni Askeri Üssüdür.
Gümrü Askeri Üssü
Erivan’a 120km. uzaklıkta, ülkenin kuzeyinde yer alan ve Ermenistan’ın ikinci büyük şehri Gümrü’de konumlandırılmıştır. Üs bölgedeki Rus çıkarlarını küresel güçlere karşı koruyan en önemli üstür. 1953 yılında Ermenistan’a konuşlandırılan 7.Orduya bağlı 127.Tümen bünyesinde 102. Askeri Üs olarak oluşturulmuştur.
1 Eylül 1994 yılında yapılanan 102. Gümrü Üssü’nde, 13 savaş birliği, 17 yardımcı birlik, 84 adet topçu sistemi, 74 adet tank, 17 adet Piyade Muharebe Aracı (BMP), 148 adet Zırhlı Piyade Çatışma Aracı (BTR), yüksek sinyal stabilizasyonuna ve frekansına sahip modern navigasyon cihazları, mobil istasyonlar, BUK M1-2 ve Smerch sınıfı uçaksavar füzeler mevcuttur.
Ayrıca 2007 yılında kapatılan Batum ve Ahılkelek üslerinin donanımları 102.Gümrü Askeri Üssü’ne aktarılmıştır.Buradaki asker sayısının gösterilenden daha fazla olduğu tahmin edilmektedir.Üste Rusya ve Ermenistan’ın silahlı kuvvetlerinden oluşmuş bir Birleşik Ordu Grubu yer almaktadır.Askerler tatbikatların yanısıra, 30 Eylül 1992 tarihli anlaşma gereğince Ermenistan’ın Türkiye ve Iran ile olan sınırını da koruma yükümlülüğü altındadır.
Erebuni Askeri Hava Üssü
Erivan’ın 7 km. güneyinde bulunan Erebuni’de Rusya’nın 3624.Askeri Hava Üssü bulunmaktadır ve 1995 yılında oluşturulmuştur. Üs 102. Askeri Üs dahilinde faaliyet göstermektedir.
Bünyesinde MIG-29 savaş uçağı ve Mi-24 helikopterleri, 16 adet MIG-29 Fulcrum savaş uçağı,18 adet Mi-24P saldırı helikopteri ve Mi-8MT ve Mi-8MSV6 sınıfı askeri taşıma helikopteri, Ermenistan Hava Kuvvetlerine ait 2 adet Ilyushin IL-76M , 1 adet Airbus A319CJ uçağı, 12 adet Mi-24 ve 9 adet Mi-8 helikopteri bulunmaktadır.
Ermenistan, ayrıca 15 adet Sukhoi SU-25 yakın hedefe tasarlanmış saldırı uçağına, 6 adet L-39C Albatros jet eğitim uçağı, 1 adet MiG-25 avcı ve yüksek hızlı keşif uçağının da Ermeni hava kuvvetlerinin silah envanterinde olduğu bilinmektedir. Arzni askeri eğitim üssünde ise 9 adet Mil Mi-2 hava desteği sağlama amaçlı zırhlı taşıma helikopteri ve 10 adet Yak-52 eğitim uçağı bulunmaktadır.
Sonuç Olarak
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından bağımsızlığına kavuşan üç ülke Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan ülke bütünlüğünü korumak için kendi yapılanmalarını kurmuşlardır.
Balkanlardaki hakimiyetini NATO-ABD-AB üçlüsüne kaptıran Rusya yeni bir politika ile arka bahçesi Orta Asya ve Kafkasya’da gücünü artırma yolunu izlemiştir. Yükselen güçlerin bölgeye ilgi duyması Rusya’yı her daim tedirgin etmiş ve askeri yapılanmaların artırılmasına gidilmiştir. Bağımsız devletler olmalarına rağmen Moskova bahsedilen ülkeler üzerinde ciddi baskılar kurmaktadır.
NATO gibi batılı yapılanmalara yönelen Gürcistan’a neler olduğunu hatırlamak yeterli olacaktır. Karadeniz’e çıkışı bakımından elindeki fırsatı kaybetmek istemeyen Rusya Gürcistan’ın ayrılıkçı bölgelerine daima destek vermiş ve sınır güvenliğini garantiye almıştır. Öyle ki aslında Ermenistan sınırına yerleştirilen askerlerin amacı Türkiye’nin Kafkasya politikalarının uygulamasını sınırlamaktır. Fakat genel çerçevede bu durum NATO’ya karşı oluşturulmuştur.
Ayrıca 2007 yılında AKKA’dan çekilme kararı, Rusya’nın bölgeyi silahlandırmadaki serbestliğinin önizlemesi olmuştur. Azerbaycan’ın ABD-Rusya arası dengeli yaklaşımı Moskova’yı rahatsız etse de, geniş etki alanına sahip Radar istasyonu ile güney cephesinin kontrolünü de elinde bulundurmaktadır.
Türkiye’nin de içinde bulunduğu bu alan Ankara’nın soru işaretlerine neden olmaktadır. Anlaşılacağı üzere Rusya bir taraftan Türkiye ile ilişkileri yüksek düzeyde tutmaya çalışırken diğer taraftan köklü düşüncelerini gerçekleştirmek için her geçen gün yeni adımlar atmaktadır.
Kaynakça
İSMAYİLOV, Elnur, GAFARLI, Orhan, “Kafksya’daki Gelişmeler ve Türkiye”,2014
http://www.bilgesam.org/incele/170/-azerbaycan-rusya-iliskilerinde-gebele-radar-istasyonu-sorunu/#.W6Dwwvc8XqB
http://www.bilgesam.org/incele/1877/-ermenistan-daki-rus-askeri-usleri–bolgesel-guvenlige-tehdit/
https://tr.sputniknews.com/savunma/201707051029148836-rusya-ordusu-guney-osetya-denetime-basladi/
https://m.haberler.com/abhazya-osetya-ya-rus-ussu-3022704-haberi/
http://www.bilgesam.org/incele/171/-bagimsizlik-sonrasi-donemde-rus-gurcu-iliskileri/#.W6DyVvc8XqB
Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu, DEİK, Gürcistan Ülke Büteni,2012
Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu,DEİK, Azerbaycan Ülke Bülteni,2013
YILMAZ, Sait, Güney Kafkasya Raporu, Ekim,2017
https://www.gazeteduvar.com.tr/yazarlar/2017/11/14/kafkasya-kordugumunde-rusya-turkiye-ve-digerleri-1/
İSMAYILOV, Elnur, “Ermenistan’daki Rus Askeri Üsleri:Bölgesel Güvenliğe Tehdit”, Aralık, 2014
ASKER, Ali, “ Kafkasya’daki Silahlanma Rusya-Türkiye İlişkilerinin Neresinde”, Ekim, 2010