Rahim Tarım
Kitaplık dergisi
Kitaplık dergisi
Türk edebiyatında Servet-i Fünûn edebî topluluğu kadar birbiriyle bütün teşkil eden bir diğer edebî topluluk olmadığını söylemek pek de yanlış olmaz.
Servet-i Fünûn edebî topluluğu ve bu topluluğu oluşturan edebî simalar arasında her ne kadar şahsiyetten gelme farklılıklar varsa da onların başlangıçta bir araya gelmelerinde ortak duyuş, düşünce ve edebî zevki paylaşmalarının büyük rolü olmuştur. Servet-i Fünûncuların bu ortak yönlerini onların tahsilleri, yabancı dil bilgileri, yeni ortak formasyonları ile devrin siyasi ve politik atmosferiyle açıklamak mümkündür.
İçinde yaşadıkları devrin sosyal ve politik şartlarının toplumda yaratmış olduğu bezginlik, bu meselelerin rahatça konuşulmaması, Servet-i Fünûncuların eserlerinde de karamsarlık ve içe kapanıklık şeklinde kendini gösterir. Ayrıca onlar, izledikleri edebî akımların da tesiriyle Tanzimat Devri edebiyatçılarının aksine ferdî ve sanatı ön plana alan bir tavır sergilerler. Aşırı hassasiyet ise Recaizade Mahmut Ekrem’in onlara hazırladığı bir zemindir. Servet-i Fünûnculardaki bu içe kapanıklık, realiteden kaçış, aşırı hassasiyet, hayal-hakikat çatışması ve hakikatin ağır basmasından duyulan üzüntü ile toplumdan kaçma arzusu, şiirden hikâyeye, romana kadar onların eserlerinde önde gelen konular arasındadır. İçinde yaşanılan şartlardan memnun olmama ve toplumdan kaçış duygularının somut bir ifadesi ise onların ortaya atakları “Yeşil Yurt” projesidir.
Yeşil Yurt projesi hakkında Servet-i Fünûn edebî topluluğunu oluşturan edebî şahsiyetlerin hatıralarında bazı anekdotlara rastlamak mümkündür. Ancak bu hatıraların bazıları maalesef derlenip kitap hâline gelmedikleri için birbirini destekleyen veya ayrılan noktaları görebilmek ve hadiseyi ayrıntılarıyla ortaya çıkarmak mümkün olamamıştır. Bu sebeple de onların bu özlemleri, edebiyat tarihlerinde önceleri Yeni Zelanda’ya gitmek istedikleri, muvaffak olamayınca da Manisa’nın bir köyüne yerleşmeyi düşündükleri ancak bunun da mümkün olmadığı şeklinde kısa bir bilgiden ibaret kalmıştır. (...)
Servet-i Fünûncuların yetiştikleri, bir topluluk olarak ortaya çıktıkları ve eserlerini verdikleri devrin onların üzerinde ayrı bir tesiri olduğu açıktır. Bu devirde Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu şartlara genel olarak baktığımızda gerçekten karanlık bir manzara ile karşılaşırız. O yıllarda devlet, içten ve dıştan birçok baskıya maruz kalmakta; birbiri ardına kaybedilen savaşlar, yetersiz devlet adamlarının uyguladıkları basiretsiz dış politikalar yüzünden itibarını kaybetmektedir. Aydınlar ise bütün başarısızlıkları sadece padişahın şahsında gördüklerinden, onun ve dolayısıyla rejimin değişmesiyle her işin hâllolacağına inanmaktadırlar. Bu şartlar altında 1876 yılında parlamentoyu fesheden II. Abdülhamid, “İstibdad” adı verilen sıkı bir yönetim şeklini uygulamaya koymuştur. (...)