Transkript
1 i T.C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİM DALI HİZMET İŞLETMELERİNDE TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ PAKİZE PAŞAOĞLU TEZSİZ YÜKSEK LİSANS BİTİRME PROJESİ Tez Danışmanı: Prof. Dr. Abdullah EROĞLU ISPARTA
2
3 i ÖNSÖZ Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Anabilim Dalı, Tezsiz Yüksel Lisans Bitirme Projesi için yapılan bu çalışmada Hizmet İşletmelerinde Toplam Kalite Yönetimi incelenmiştir. Çalışmamda kalitenin tanımı, tarihsel gelişimi, toplam kalite yönetiminin tanımı ve bu konuda çalışanlar hakkında bilgiler vererek, hizmet işletmelerinde toplam kalite yönetiminin önemi ve nasıl uygulandığı hakkında bilgiler yer almaktadır. Bir buçuk yıllık eğitim sürem boyunca bana her zaman yardımcı olan değerli Hocam ve Danışmanım Sayın Prof. Dr. Abdullah EROĞLU na, derslerinde bizlerle paylaştığı bilgi ve tecrübeleri ile yardımlarını benden esirgemeyen değerli Hocam Sayın Doç. Dr. Şeref KALAYCI ya ve üzerimde emeği olan tüm hocalarıma teşekkür eder, saygılarımı sunarım.
4 ii İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ... i İÇİNDEKİLER... ii KISALTMALAR DİZİNİ... iv ŞEKİLLER DİZİNİ... v GİRİŞ BİRİNCİ BÖLÜM KALİTE VE KALİTE KAVRAMI 1.1. Kalitenin Tanımı Kalitenin Tarihsel Gelişimi Toplam Kalite Yönetimi Toplam Kalite Yönetimi nin Tanımı Toplam Kalite Yönetimine Katkısı Olan Önemli Kişiler Frederick Taylor William Edwards Deming Joseph M. Juran Dr. Armand V. Feigenbaum Philip E. Crosby Dr. Kaoru Ishikawa Toplam Kalite Yönetiminde Kalite Geliştirme Araçları Pareto Analizi Neden Sonuç Analizi Akış Diyagramı Serpilme Diyagramları Histogram Toplam Kalite Yönetimi İle İlgili Yaklaşımlar Kaizen Amaçlara Göre Yönetim Kalite Kontrol Çemberleri Tam Zamanında Üretim (JIT) Benchmarking Yönetime Katılma... 20
5 iii Sayfa İKİNCİ BÖLÜM HİZMET İŞLETMELERİNDE TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ 2.1. Hizmette Kalite Yönetim Açısından Kalite Çalışanlar Açısından Kalite Müşteriler Açısından Kalite Hizmet Kalitesinin Değerlendirilmesi Hizmet Kalitesinin Unsurları Güvenirlilik Karşılıklı Etkileşim Ulaşılabilirlik İletişim İtibar Güvenlik Nezaket Müşteriyi Anlamak Fiziksel Varlıklar ISO 9000 Kalite Yönetim Sistemi ISO 9000 in Tarihsel Gelişimi Standardizasyonun Faydaları Standardizasyonun Üreticiye Faydaları Standardizasyonun Üreticiye Faydaları Standardizasyonun Tüketiciye Faydaları SONUÇ KAYNAKÇA... 31
6 iv KISALTMALAR DİZİNİ TKY PUKÖ JIT : Toplam Kalite Yönetimi : Planla, uygula, kontrol et, önlem al. : Tam Zamanında Üretim
7 v ŞEKİLLER DİZİNİ Sayfa Şekil 2.1. Kalitenin Bağıl Önemi... 25
8 1 GİRİŞ 21. yüzyıla girdiğimiz şu günlerde sürekli değişkenlik gösteren rekabet ortamında geleceği görebilmek, buna göre yenilik yapabilmek veya yaratıcılığını en üst seviyede tutabilmek çok büyük önem taşımaktadır. Değişkenlik gösteren rekabet ortamında Toplam Kalite Yönetimi nin önemi daha çok kavranmakta ve Toplam Kalite Yönetimine yönelmeler hız kazanmaktadır. Günümüzde rekabetin artması, var olan koşulların ve imkanların iyileşmesi, insanların seçici hale gelmesi, teknolojinin hızla ilerlemesi sonucunda kaliteye verilen önem artmıştır. Gerek üretim, gerekse hizmet sektöründe kalite yönetimi vazgeçilmez olmuş, işletmeler sürekli iyileşme ve gelişme politikaları izleyerek ayakta kalmayan çalışır hale gelmiştir. Kalite anlayışı kişiden kişiye değişen bir kavramdır. Özellikle hizmet işletmelerinde kalitenin ölçüsü için net bir cevap verilememektedir. Tüketici isteklerine en iyi şekilde cevap verebilmek için kaliteyi artırmak ve daima yenilenmek gerekir. Rekabetin arttığı bu ortamda, kalite çalışmalarını plansız bir şekilde yapmak olumlu sonuçlar vermeyecektir. Bu durumda kalite çalışmalarını yöneten bir sisteme ihtiyaç duyulur. Bu sistem de Toplam Kalite Yönetimi dir. Toplam Kalite yönetimi, işletmelerin ayakta kalabilmesi ve rakiplerinden iyi olabilmesi için vazgeçilmez hale gelmiştir.
9 2 BİRİNCİ BÖLÜM KALİTE VE KALİTE KAVRAMI 1.1. Kalitenin Tanımı Kalite, Latince kökenli bir kelime olup, bir şeyin nasıl oluştuğu anlamına gelen qualitas sözcüğünden türemiştir. Anlam olarak ise kalite kavramı kullanım amacına göre farklılıklar göstermektedir. Birçok kişiye göre kalite; lüks, pahalı, ener bulunan, üstün olan, benzerlerinden ayrı, olumlu niteliklere sahip olan kavramları ile ifade edilmektedir. Kalite kişiye hitap eden bir olgu olduğu için tanımları da kişiden kişiye farklılıklar göstermektedir. Bazı yazarlar kaliteyi şartlara uygunluk derecesi bazıları da mal ya da hizmetin belirli bir ihtiyacı karşılayabilme derecesi olarak ifade ederler. 1 Japon yönetim bilimi ve kalite uzmanı Kaoru Ishikawa kaliteyi şöyle tanımlamaktadır: Dar anlamda kalite ürün kalitesi demektir. Geniş anlamda kalite iş kalitesi, hizmet kalitesi, iletişim kalitesi, proses kalitesi, firma kalitesi, hedeflerin kalitesidir (Ishikawa, 1995, 47). Kalite, mal ve hizmetlerin kullanıcısının bir yargısıdır. Mal ve hizmetlerin, müşterilerin veya kullanıcıların ihtiyaçlarını ve beklentilerini karşılama derecesidir. 2 Kalite, müşterilerin mal ve hizmetlerden beklediklerinin karşılanması, hatta daha fazlasının verilmesidir. 3 Benim için ise kalite, daha ucuza alamayacağım, daha iyisini bulamayacağım ürün ya da hizmettir. Aldığımız ürün ya da hizmetten daha iyisinin daha güzelinin olduğunu görürsek, elimizdekini beğenmez, yetersiz buluruz. Tabii ki her şeyin en iyisini en güzelini alamayabiliriz ama imkanlarımız ölçüsünde, verdiğimiz değer ile daha iyisini alabiliyorsak bizin için kaliteli olan odur. 1 Tamer KOÇEL, İşletme Yöneticiliği, Yönetim ve Organizasyonlarda Davranış, Klasik-Modern- Çağdaş ve Güncel Yaklaşımlar, 8. Basım, Beta yayınları, İstanbul, s Tamer KOÇEL, a.g.e., s Sıdıka PARLAK, İşletmelerde Toplam Kalite Yönetimi, Ekin Yayınevi, Bursa, 2004, s. 3.
10 3 Dünya çapındaki kuruluş ve uzmanların kalite ile ilgili tanımlamalarından bazıları şunlardır: Kalite, kusursuzluk anlayışına sistemli bir yaklaşımdır. Kalite kullanıma uygunluktur. (J. Joseph JURAN). Kalite, şartlara uygunluktur. Kalite, bedelsizdir, mutlaka kendini öder. (Philip CROSBY). Kalite kontrol uygulamak, en ekonomik, en kullanışlı ve müşteriyi daima tatmin eden kaliteli ürünü geliştirmek, tasarımını yapmak, üretmek ve satış sonrası servislerini vermektir. (Dr. Kaoru ISHIKAWA). Kalite, müşterinin gelecekteki beklentilerinin doğru tahminine göre yapılan yeniliklerdir. (W. Edwards DEMING) Kalite hiçbir zaman tesadüfi değildir; ona hep bilinçli çabalar sonucu ulaşılır. (John RUSKİN). Kalite; doğru ürün ya da hizmeti, müşterinin eline doğru zamanda ve doğru fiyatla koymaktır. (Charles A. Mills). Kalite, bir malın ya da hizmetin tüketicinin isteklerine uygunluk derecesidir. (Avrupa Kalite Kontrol Organizasyonu). Kalite, ürün ya da hizmeti ekonomik bir yoldan üreten ve tüketicinin isteklerine cevap veren bir üretim sistemidir. (Japon Sanayi Standartları Komitesi JIS) Kalitenin Tarihsel Gelişimi Kalitenin tarihi geçmişine baktığımız zaman M.Ö li yıllara kadar uzanan köklü bir geçmişe sahip olduğunu görüyoruz. Ünlü Hammurabi Kanunları nın 229. maddesinde şu ifadeler yer almaktadır: Eğer bir inşaat ustası bir ev yapar ve bu ev sahibinin üstüne çökerek ev sahibinin ölümüne sebep olursa o inşaat ustasının başı uçurulur. Bu ifadeden şunu anlıyoruz ki kalite ile ilgili çalışmalar ilkel de olsa Milattan önceki yıllarda başlamış ve günümüze kadar gelişerek devam etmiştir. Bu kanun, geçmişte kaliteye verilen önemin açık bir göstergesidir.
11 4 Türklerin de kaliteyle ilgili çalışmaları çok eski yıllara kadar uzanır tarihinde Sultan II. Beyazıd Han tarafından bir kanun çıkarılmış, bu kanunla kalitenin standartları belirlenmiştir. Dünyanın bugünkü anlamda ilk standardı olan Kanunname-i İhtisab-ı Bursa, bu gerçeği kanıtlayan yazılı en eski belgedir. Bu belgede boyama, ambalaj, kalite gibi unsurlar ile narh ve ceza hükümlerine yer verilmiştir. Osmanlı Devleti nde sanayi ürünlerinin standartlara uygunluğu ciddi şekilde izlenmiş, tespit edilen standartlar kadıların sicillerine kaydedilmiş, ülkenin uzak bölgelerinde bile bu standartlara uyulması istenmiştir. 13. yüzyılda, Ahi birliklerinin Ahilik felsefesinde kullandıkları müşteri velinimetimizdir kavramı, toplam kalite yönetiminin müşteri odaklılık kavramı ile birebir örtüşmektedir (Erbaşı ve Ersöz, 2004:29-30). Ahilerin böyle düşündüğü bu dönemde ABD ve İngiltere gibi ülkelerde müşteri, maaş çeklerimizi ödeyen kişidir anlayışı hakimdi. Ahi birliklerinin kurucusu Ahi Evran, esnafın denetlenmesine büyük önem verirdi. Denetlemelerde olumsuz bir durumla karşılaşırlarsa dükkan kilitlenirdi. Denetim sırasında kalitesiz üretim yapan esnafın sağ ayağındaki pabucu, işyerinin damına atılırdı. Bugün falan ustanın pabucu dama atıldı derlerdi. Bu sözler, o ustanın kalitesiz mal ürettiği manasına gelir ve müşterinin zararı ödenirdi. Ayrıca toplum tarafından o esnaf dışlanırdı. Günümüzde kullanılan pabucun dama atılması deyimi buradan gelmektedir (Temur, 1999:30). Endüstri devrimi öncesinde uygulanan kalite sistemini, küçük üretim tesislerinde bir veya birkaç işçinin hem üretip hem de kişisel üretim kalitesinden sorumlu olduğu bir kalite yönetim sistemi olarak tanımlayabiliriz. Endüstri devrimine gelindiğinde ise Taylor un kaliteyle ilgili düşünceleri ön plana çıkmıştır. Taylor un düşüncesinde önemli olan kaliteden ziyade üretimin fazlalığıdır. Bu modelin özünde işlerin parçalara bölünerek basitleştirilmesi ve çalışanların uzmanlaşması yatmaktadır. Birey ikinci plana itilmiş, iş süreçlerine katkıları ve üretkenlikleri ihmal edilmiştir. Birinci Dünya Savaşı ile seri üretimin daha da yığınsal olarak yapılması sağlanırken endüstriyel denetimin gerekliliği gündeme gelmiştir. İngiltere de 1919 yılında Teknik Muayene Kurumu kurulmuştur.
12 lu yıllarda kalite-kontrol uzmanı kavramı ortaya çıkmıştır. W. A. Shewhard ın kontrol çizelgelerinin kullanılmasıyla istatistiksel kalite kontrol dönemi başlamıştır. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Amerikan şirketleri ekonomik olarak kendilerini rakipsiz görmeye başlamışlar, bu yüzden kaliteyi ikinci plana itmişlerdir. Aynı anda dünyanın diğer bir köşesinde savaştan yenik olarak çıkan Japonya da ise, hayatta kalabilmek için ülke ekonomisinin Batı ile rekabet edecek düzeyde olması gerektiği anlaşılmıştır Shewhart 1931 yılında yayınladığı İmalat Sanayinde Kalite Kontrol adlı eserle kaliteye ilk defa bilimsel olarak yaklaşmıştır. Shewhard ın fikirlerinden yararlanarak çıkış yapan isim ise Edward Deming dir. Shewhard ın düşünceleri Deming i oldukça etkilemiştir. Japonya ise Deming ve Juran ın toplam kalite yönetimi ile ilgili çalışmalarına ilgi göstererek, ülkelerinde uygulamaya çalışmışlardır. Yapılan çalışmalarla küçük küçük fakat sürekli gelişmelerle, işletmelerde sürekli gelişme (Kaizen) felsefesi ortaya çıkmıştır. ABD de başlayan istatistiksel kontrol anlayışı, Japon sanayisinde yer bulmuştur da kurulan Japon Bilim Adamları ve Mühendisleri Birliği nde (JUSE) Dr. Ishikawa, kalite kontrol dersleri vermeye başlamıştır Toplam Kalite Yönetimi Toplam Kalite Yönetimi nin Tanımı Toplam Kalite Yönetimi üzerine bir tanımlama yapmadan önce, Toplam Kalite kavramını açıklayacak olursak; bir işletmede yapılan tüm işlerde müşteri isteklerini karşılayabilmek için gerekli olan yönetim, insan, yapılan iş, ürün ve hizmet kalitelerinin belirli bir sistem anlayışı içerisinde, tüm çalışanların katılımı ve fikir birliği sağlanarak ele alınması ve geliştirilmesidir (Şimşek, 2001: 78). Toplam kalite yönetimi genel bir yönetim felsefesidir organizasyonların yapısına, amaçlarına göre değişkenlik ve uyum gösterir. Sistemde çalışan her birey, önceden belirlenen ortak hedefleri paylaşarak üretilen malı ya da hizmeti müşterilerin beklentilerine en yakın düzeyde sunmalıdır.
13 6 Toplam kalite yönetimi, müşteri memnuniyetini işletmelerin varlığının belki de en önemli sebebi olan kâr olgusundan dahi önce gören bir yönetim felsefesidir. 4 Toplam: Herkesin katılımı. Kalite: Müşteri ihtiyaç ve beklentilerinin bütünüyle karşılanması. Yönetim: Kaliteli ürün/hizmet için tüm şartların sağlanmasıdır. Toplam kalite yönetimi, nihai ürün kontrolü yerine, prosesi; yani, ürünün ortaya çıkış sürecini iyileştirmeyi amaçlayan bir yaklaşımdır. Toplam kalite yönetimi, sıfır hata ilkesini temel aldığı için hammadde aşamasında başlayan, işletmeye girdi sağlayan, yan sanayicileri de kapsamına alan ve müşteri şikayetleri ile birlikte satış sonrası hizmetleri de içeren bir süreç niteliğindedir. Bu yönetim sistemi, bir kuruluşun tüm çalışanlarının ortak bir amaç ve hedefe yönelmesini, bu hedefe nasıl ulaşabileceklerinin de bilincinde olmalarını gerektirir. Toplam kalite yönetimi, uzun vadede müşterinin tatmin olmasını başarmayı, kendi personeli ve toplum için faydalı olmayı amaçlayan, kalite üretimine yoğunlaşmış ve tüm personelin katılımına dayanan bir kuruluş yönetim biçimidir. 5 Toplam kalite, maliyetleri sürekli düşürürken müşteri memnuniyetini kalıcı şekilde artırmayı hedefleyen insan odaklı bir yönetim sistemidir (Flood, 1993). 6 Toplam kalite bir örgütün başarısında anahtar rol üstlenen sürekli değişim sürecine uyum ve eğitimi ön plana çıkaran bir yönetim felsefesidir (Goetsch ve Davis, 2003). 7 Toplam kalite yönetimi bir felsefe olduğu kadar örgütlerin yönetimlerinde kullanılabilecek etkili, basit ve uygulanabilir kural ve yönergelerdir (Bank, 2000). 8 4 DOĞAN, Ö.İ. ve ERİŞ, E. D., Stratejik Toplam Kalite Yönetimi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2: , İzmir, 2000, s İsmail EFİL, Toplam Kalite Yönetimi ve Toplam Kaliteye Ulaşmada Önemli Bir Araç: ISO 9000 Kalite Yönetim Sistemi, Alfa Basın Yayın, İstanbul, 2003, s Hasan ŞİMŞEK, Toplam Kalite Yönetimi, Kuram, İlkeler, Uygulamalar, İstanbul, 2007, s Hasan ŞİMŞEK, a.g.e., s Hasan ŞİMŞEK, a.g.e., s. 43.
14 Toplam Kalite Yönetimine Katkısı Olan Önemli Kişiler Toplam kalite yönetiminin ortaya çıkmasında katkısı olanlar, sistemleştirilerek uygulanmasına öncülük edenler genel olarak birbirine yakın mesajlar vermişlerdir. Şimdi onlardan bazılarının toplam kalite yönetimi ile ilgili çalışmalarından bahsedeceğiz Frederick Taylor Üretim ve verimlilik konusuna profesyonel olarak yaklaşan ilk isim Taylor dur. Taylor, Bilimsel Yönetim adını verdiği teorisi ile işi analiz ederek küçük parçalara ayırmış ve buna göre iş tanımlarını geliştirmiştir. Taylor sisteminde bütün işlemlerin en basit ve standartlaştırılabilen götürü işlere bölünmesinin yanında, tek işe tek ve kolay değiştirilebilecek bir adım, bir işi düşünme, yapma ve denetleme aşamalarının ayrı kişiler tarafından yapılması ilkeleri yatmaktaydı. Bilimsel Yönetimin İlkeleri adlı eserinde Taylor yönetim teorisinin birkaç özelliğini şöyle açıklamıştır (Erol, 1993: 14,15). 1. Bir işin verimli bir biçimde yapılması isteniyorsa, eski alışılmış yöntemleri bir kenara bırakarak yeni yöntemler geliştirmeye çalışılmalıdır. Bu amaçla, zaman ve hareket etütlerine girişilmelidir. 2. İşi en iyi şekilde ve hızlı bir biçimde yapabilmesi için işgörenler özendirilmelidir. Belirli üretim miktarına ulaşan işgörenlere normal ücretler dışında prim ve ikramiyeler verilerek çalışmaya özendirilmelidir. 3. İşgörenlerin çalışmasını belirleyen kuralları kapsayan yöntemi uygulamak ve diğer çalışma koşullarını düzenlemek için tecrübeli ustabaşılar kullanılmalı, bilimsel yöntemlere aykırı hareket edenler cezalandırılmalıdır. Taylor a göre yönetimin sorumluluğu işgörenler ve yöneticiler arasında dengeli paylaştırılmalıdır. Tüm işgörenlerin bilimsel yöntemlerle seçilip eğitilmesi esasları, ekonomik kazancın artırılmasının sadece kapital ve işçilikle değil, aynı zamanda bilginin işte uygulanması ve sorumluluğun paylaşılmasıyla mümkün olacaktır. Ancak, Taylor daha sonraları iyice belirginleşen kritik bir sorunun da kaynağı olmuştur planlamayı iş geliştirmeden ayırmış ve çalışanı iş geliştirme sorumluluğundan uzaklaştırmıştır. 9 9 Erol, EREN. Yönetim ve Organizasyon, Deta Yayınları, İstanbul, 1993, s. 116.
15 William Edwards Deming Deming in toplam kalite literatürüne ve uygulamalarına kattığı oldukça önemli ve özgün kavramlar vardır. Shewhart tan öğrendiği ve daha sonra eklemelerle geliştirdiği istatistiki süreç kontrol çizelgeleri, değişkenliğin özel ve genel nedenleri, planla-yap-denetle-uygulama basamaklarına dayalı kalite planlama modeli ve toplam kalitenin 14 ilkesi Deming in çalışmalarındandır. 10 Deming, yöneticileri problemlerin değişkenliği ve nedenleri üzerinde yoğunlaşmaya odaklandırmıştır. Toplam kalite yönetimini dünyaya tanıtan isimdir. Toplam kaliteyi Japonlara öğretmiş ve Japon imalat sanayisinin gelişmesinde önemli rol oynamıştır. Deming adına, Japonya da her yıl Deming ödül töreni düzenlenmeye başlamıştır (Garvin, 1988). Deming, toplam kalite yönetimini kendi adını taşıyan 14 ilkeye dayandırmıştır. Bunlar sırasıyla; a. Hizmet ve ürünlerin geliştirilmesi için amaçlarda süreklilik sağlamak, b. Geleneksel yöntemlerin ayrı olarak yeni bir kalite ve sürekli gelişim felsefesi benimsemek, c. Kaliteyi yakalamak için teftişe bağımlılığı bırakmak, d. Yapılan işi sadece para ile ödüllendirmeye son vermek, e. Hizmet ve üretim sistemlerini sürekli geliştirmek, f. Mesleğin daha iyi icra edilebilmesi için sürekli eğitim vermek, g. Liderlik tesis etmek, h. Korkuyu yenmek, i. Bölümler arasındaki engelleri kaldırmak, j. Slogan ve nasihatlerden kaçınmak, k. İş kotalarını kaldırmak l. Çalışanların başarılarından dolayı gurur duymalarını engelleyen unsurları ortadan kaldırmak, m. Zengin bir eğitim ve kendini yenileme programı hazırlamak, n. Değişimi sağlayacak tedbirleri almak. 10 Hasan ŞİMŞEK, s. 63.
16 9 Deming, Japonlara geliştirmiş olduğu yöntemleri uygulamaları durumunda dünyada kalite devrimi yapabileceklerini söylemişti. Bu konuda Japonya daki konferanslarda şu sözleri söylemiştir: Eğer beni dinlerseniz beş yıl içinde dünyayı yakalayabilirsiniz, dinlemeye devam ederseniz dünya sizi yakalamaya çalışır (Tikici, 2004: 46). Buradan şunu anlıyoruz ki Japonlar Deming in bu sözlerini dikkate almışlar ve başarıya bu ilkelerle ulaşmışlardır. Deming, sistem içindeki değişimleri genel ve özel değişim nedenleri olarak iki gruba ayırmıştır. Genel değişim nedenleri, sistemin süreçlerinde yer alan değişkenlerden kaynaklanır. Özel değişim nedenleri, makine, işçi vb. faktörlerden kaynaklanmaktadır. Genel değişimin nedenlerini bulmak ve gidermek yönetimin sorumluluğundadır. Deming e göre çalışanlar ne kadar çalışırlarsa çalışsınlar, sistemin kalite düzeyini aşamayacaklarından, sistem içindeki sorunları bulup çözmek ilerlemenin ön koşulu olacaktır. Yönetim, genel değişim nedenlerini gidermedikçe söz konusu nedenler sistemde kalıcı olmaktadır. Özel değişim nedenlerinin ne zaman ortaya çıkacağı tahmin edilemese de sistemde çalışan kişiler tarafından belirlenerek giderilmelidir. Yönetimin işi, genel ve özel değişim nedenlerini anlayarak aralarındaki farkları belirlemektir (Deming, 1998). Deming sayesinde PUKÖ (planla, uygula, kontrol et, önlem al) döngüsü TKY nin temel ilkelerinden biri haline gelerek yaygınlaşmıştır. Bu döngüye Deming döngüsü de denilmektedir. PUKÖ Döngüsü nün açılımına bakalım: a. Planla: Hedefin saptanması, bu hedefin nasıl, kim veya kimler tarafından gerçekleştirileceği sorularına cevap vermektedir. b. Uygula: Planın uygulanması. c. Kontrol et: İstenen sonuca ulaşıp ulaşmadığının belirlenmesi. d. Önlem al: Eksik veya yanlış yapılanların belirlenmesi ve revize edilmesi manasına gelmektedir. Bu çevrimi ilk defa ortaya atan Dr. Shewhart tır. Ancak bunu özümseyerek Japonlara aktaran ise Deming olmuştur. Dolayısıyla bu çevrime Deming Döngüsü deniliyor.
17 10 PUKÖ Döngüsü, kalitede sürekli geliştirmeye yönelik sistematik bir yaklaşım olup, uygulama adımları şu şekildedir (Kazan ve Demirel, 2002: 48-56). Sürekli geliştirme için bir yaklaşımın planlanması. Planlanmış aktivitelerin uygulanması. Sonuçların kontrol edilmesi. Sonuçlara göre önlem alınması. Japon endüstrisinin gelişmesinde katkısı çok büyük olan Deming, Türkiye de de konferanslar vermiştir. Eğer ülkemizde de Deming in bu çalışmaları Japonya da olduğu kadar dikkate alınsaydı, hiç şüphesiz bugün birçok şirketin kalite uygulama seviyeleri ve yönetim anlayışları çok daha ileri düzeyde olurdu Joseph M. Juran 1924 yılında Minnesota Üniversitesi ni bitiren Juran, Bell Telefon Şirketi nde çalışmaya başladı. Böylelikle Shewhart ın süreç kontrol yöntemiyle tanıştı ve bu yöntemi bizzat uygulama fırsatı buldu yılında Japon sanayisinin güçlendirilmesi amacıyla Japonya ya davet edildi. Deming le aynı yıllarda Japon sanayisinin önemli şirketlerinin üst ve orta kademe yöneticilerine kalite kontrol konularında eğitimler verdi. Kalite konusundaki gerçek ününe 1950 lerde yazdığı Kalite Kontrol El Kitabı adlı kitabıyla ulaştı. Deming e benzer biçimde Juran da kalitenin temel sorumlusu olarak üst yönetimi görür. Juran a göre, kalite arayışına tepeden başlanmalıdır. Juran Üçlüsü olarak bilinen basit metodolojiyi kullanarak kalite arayışında bir başlangıç yapılabilir. Bu üçlü şunlardan oluşur: Kalite planlaması, kalite kontrol ve kalite iyileştirme. Juran a göre kalite yönetiminin başlangıç noktasını kalite planlaması oluşturur. Planlamadan sonraki aşamada, sürecin optimal bir etkinlikle çalıştırılabilmesi için, yönetimin devreye girmesi gerekir. Süreçler, planlamadaki bazı eksikliklerden dolayı bir takım kayıplarla çalışmaktadır. Yönetim gücü, sürecin doğasından gelen bu kayıpları tamamen giderememektedir.
18 11 Kalite kontrolü, kayıpların daha kötüye gitmesini engellemektedir. Oluşturulacak ekiple, kayıpların nedenleri araştırılarak, gerekli önlemler alınabilmektedir. Eğer kayıplar fazlalaşırsa, oluşturulan ekip düzeltici önlemler almalıdır. Alınan önlemlerle süreç, tekrar kalite kontrol aşamasını yaşamaktadır. (Juran, 1988) Dr. Armand V. Feigenbaum Feigenbaum un toplam kalite yönetimi literatürüne katkısı, diğer tüm kalite öncüleri gibi, kalitenin sadece üretim veya kalite kontrol birimlerinin görevi olmadığını; tam tersine kurumun tüm birim ve üst yönetim de dahil olmak üzere çalışanlarının ortak sorumluluğu olduğunu vurgulamasıydı. Feigenbaum a göre kalite herkesin paylaştığı bir bilinç olmak zorundaydı ve kalite konusunda yönetimin sorumluluğu diğer herkesten fazlaydı. 11 Feigenbaum, kalite sistemlerinin etkili bir biçimde kurulması ve yönetilmesinin kaliteye yapılacak yatırımların geri dönüş hızını belirleyeceğine inanarak, kalitesizliğin maliyetinin belirlenmesinin kalite için gerekli olduğunu düşünmüştür. 12 Feigenbaum kalite geliştirmede, şu yöntemlerin izlenmesi üzerinde önemle durmuştur: İnsan ilişkilerinin geliştirilmesi, İstatistiki veri toplama, Bilgilendirme için istatistiki gösterim tekniklerinin kullanılması, Dalgalanmaları azaltmak için istatistiki süreç kontrol ve ölçümlerinin kullanılması, İdeal yapının şekillendirilmesi ve gösterilmesi, Gelişmeyi sağlamak için işin organize edilmesi. 11 Hasan ŞİMŞEK, a.g.e., s Mehmet TİKİCİ,; E. Ülkü Kaya ve Sait Kırgın, Toplam Kalite Yönetimi Tekniği Olarak Kıyaslama, Nobel Yayın Dağıtım, İstanbul, 2004, s. 50.
19 12 Feigenbaum a göre ürünlerin kalitesi, üretime bağlı olarak şu üç aşamada yürütülmektedir (Feigenbaum, 1983: 28). a. Tasarım aşaması kalitesi: Bir ürünün üretime veya servise hazır hale getirilene kadar müşteri ihtiyaçları ile işletme içi veya dışı etkenlerin dikkate alınarak planlanması sürecini kapsamaktadır. b. Üretim aşaması kalitesi: Ürünün tasarım aşamasındaki planlara ve müşteri isteklerine göre üretilerek teslim edilme sürecini kapsamaktadır. c. Kullanım aşaması kalitesi: Ürünün müşteriye teslim edilmesi sonrasında verilen hizmetleri ve sonrasında müşteri şikayetlerinin değerlendirilmesi sürecini kapsamaktadır Philip E. Crosby Philip Crosby, toplam kalite alanında kalite maliyeti kavramını geliştirerek, toplam kalite felsefesine önemli katkılarda bulunmuştur. Crosby nin Kalite Bedavadır adlı kitabı şu ana kadar bir milyondan fazla satmıştır. Sıfır Hata, İlk Defa Yaparken Doğru Yap ve Beklentilere Uygunluk gibi toplam kalite literatüründe sloganlaşmış ilke ve kurallar Crosby tarafından geliştirilmiştir. Ona göre hata önlemeye ürün dizaynı aşamasında başlanır. Crosby e göre kalitede tek performans standardı sıfır hata dır ve organizasyonun kaliteyi sürekli olarak geliştirebilmesi için bazı şartlar gereklidir. Crosby kaliteyi düşük ve yüksek olarak değil, uygun veya uygun olmayan olarak sınıflandırmıştır. Ayrıca Crosby, on dört aşamadan oluşan kalite iyileştirme sürecinden bahsetmiştir. Bu on dört aşamayı şöyle sıralayabiliriz: 13 Yönetimin kendini adaması, Kalite iyileştirme ekibinin oluşturulması, Kalitenin ölçütlerinin geliştirilmesi ve ölçümlerin yapılması, Kalite maliyetlerinin belirlenmesi, Kalite konusunda bilinçlenme, 13 Aykut BEDÜK, Modern Yönetim Teknikleri, Gazi Kitapevi, Ankara, Mart, 2005, s
20 13 Düzeltici önlemlerin alınması, Sıfır hata programının uygulanabilmesi için bir komite oluşturulması, Yöneticilerin eğitimi, Sıfır hata günü, Hedef belirleme, Sorun-sebep-çözüm programı, Ödüllendirme, Kalite konseyi oluşturulması, Yeniden başlama ve programın sonsuzluğu Dr. Kaoru Ishikawa Kaoru Ishikawa, Japonya da TKY ne katkıda bulunan liderlerin başında gelmektedir. Japonya da kalite bilincinin yaygınlaşmasında önemli rol oynadı ve kalite çemberlerinin geliştirilmesinde önemli katkılarda bulundu. Kalite sorunlarının istatistiksel araçlarla çözülebileceğini savundu. Kalite her bir tasarım ve prosesin içinde yer almalıdır. Muayene yoluyla kalite yaratılamaz. Diyen Ishikawa ya göre TKY de başarıyı yakalayabilmek için yapılması gerekenleri şöyle sıralamıştır: Tüm organizasyonlarda kalite kontrol çalışmalarını yürütün ve tüm çalışanların katılımını sağlayın, Kalite kontrol eğitimle başlar, eğitimle biter. Kalite kontrol konusunda yoğun eğitim ve seminer programları uygulayın, Kalite kontrol çemberlerinin kullanımına önem verin, Kalite kontrol çalışmalarını, yönetim kurulu başkanı ve kalite konseyi tarafından yılda en az iki kez denetleyin, Problem çözmede istatistiksel araçları kullanın, Kalite kontrol faaliyetlerinin ulusal düzeyde yaygınlaştırılması çabalarına katılın, Organizasyonda radikal değişim için devrimci olun.
21 14 Ishikawa, TKY nin daha etkin olarak uygulanması amacıyla, sorun çözümünde çalışanların katkılarından yararlanmayı amaçlayan kalite çemberlerini geliştirmiştir. Kalite çemberleri ile işletme çapında kalite yönetimi sağlanmaya çalışılmıştır. Kalite çemberlerinin yanı sıra Neden-Sonuç Diyagramı ve Balık Kılçığı Diyagramı da Ishikawa tarafından geliştirilmiştir. Ishikawa kalitenin öğelerini dört grupta toplamaktadır: 1. Müşteri ihtiyaçlarının tatmini, 2. Müşterinin merkeze alınması, 3. Bilgi, süreç, hizmet ve amaç kalitesinin geniş boyutta düşünülmesi, 4. Tam kalite, tam fiyat ve tam miktar. Ishikawa müşteri şikayetlerini ürünlerin geliştirilmesi için kaçırılmaz bir fırsat olarak görmektedir. Kalitenin sağlanması için, müşteri şikayetlerinin dinlenmesini ve müşteri tatminini sağlayan çalışmaların teşvik edilmesini savunmaktadır. Ishikawa, hatanın daha oluşmadan önlenebileceğini, bunun için önleyici faaliyetlerin geliştirilmesini savunmuştur. Ishikawa ya göre hatasız üretim, tasarım sürecinde sorunların önlenmesiyle sağlanır (Ishikawa, 1995: 77) Toplam Kalite Yönetiminde Kalite Geliştirme Araçları İstatistiksel teknikler, üretim sürecinde meydana gelen problemlerin tespitinde ve çözülmesinde önemli bir yere sahiptir. İşletmelerce en çok bilinen ve kullanılan teknikler, Pareto Analizi, Neden-Sonuç Analizi, Akış Diyagramı, Serpilme Diyagramı, Histogaram Teknikleri dir Pareto Analizi Pareto Anelizi nde olaylar; sıklık, zaman ve önem sırasına göre grafik üzerinde sıralanır. Olayların sıklık sırasına göre sıralanması, hangi sorunun daha önce ele alınması gerektiği hususunda konu üzerinde çalışanlara yardımcı olacaktır. Pareto Analizi sorunların önem ve öncelik sırasına göre çözülmesine imkan tanır.
22 Neden Sonuç Analizi Sebep ve Sonuçlar arasındaki ilişkiyi grafiksel olarak gösteren bu araç, herhangi bir problemi doğrudan veya dolaylı olarak etkileyen sebep ve sonuçları belirlemek amacıyla kullanılır. Sebep sonuç diyagramları problemi oluşturan sebeplerin belirlenmesi ve çözüme ulaşmayı sağlaması açısından oldukça yararlıdır Akış Diyagramı Bir sürecin ana basamaklarını grafiksel olarak gösteren bir yöntemdir Serpilme Diyagramları Süreçlerin geliştirilmesinde ve hataların düzeltilmesinde sebep sonuç ilişkisi kurulur. Serpilme diyagramları da süreci etkileyen iki değişken arasındaki ilişkiyi göstermek için kullanılır Histogram Bir değişkene ait verilerin grafiksel şekille gösterimidir. Veriler grafiksel yöntemlerle histogramda görsel hale getirilir. Histogram tablosundaki sonuca göre, ürün için, kabul edilen ve edilmeyen aralık seçimi yapılır. Bu aralık seçimine göre, standart sapma, ortalama ve hedef genişliği gibi istatistiki verilerle belirlenen güven aralığında, ürünün üretilmesindeki sorunlar tespit edilerek, gerekli önlemler alınmaya çalışılır Toplam Kalite Yönetimi İle İlgili Yaklaşımlar Kaizen Geliştirme, iyileştirme ve bu sürecin sürdürülmesi anlamında kullanılan kaizen kelimesi, Japonya da değişim anlamını taşıyan Kai ve iyi anlamını taşıyan Zen kelimelerinin birleşiminden oluşmuştur ve kelimenin tam Türkçe si Daha İyi dir. Kaizen Japon örgütlerinin iş yapma tarzına yerleşmiş bir felsefedir Nurullah GENÇ, Yönetim ve Organizasyon,-Çağdaş Sistem ve Yaklaşımlar, Seçkin Yayıncılık, 2. Baskı, Ankara, 2005: 212.