İlhanlılar Devleti
- Önem : İran'da kurulan Moğol devleti
- Kurucusu : Hülagü Han
- Etkin olduğu yıllar : 1256-1353
Cengiz Han’ın torunu Hülagu Han tarafından İran’da kurulan başkenti Tebriz olan bir Moğol devletidir. Adını Hülagü’nün taşıdığı unvandan almaktadır. 1258’de Abbasileri ortadan kaldırıldı ve Irak Azerbaycan, Suriye’yi ele geçirildi. Aynicalut Savaşı’nda ise Memlükler tarafından yenilen İlhanlılar Fırat kıyılarına kadar çekildiler sonrasında Suriye, Filistin ve Kuzey Irak da kaybedildi. 1265 yılına gelindiğinde ise Hülagü’nün ölümü ile oğlu Abaka tahta çıktı. Bu sırada devletin sınırları Kafkasya’dan Belucistan’a ve Fırat’tan Amuderya’ya kadar uzanıyor, Ermenistan Krallığı ve Anadolu Selçuklu Sultanlığı da bağımlı devletlerini oluşturuyordu. 1282 yılında Abaka’nın ölümünün ardından Teküder tahta geçti. Fakat Argun onu öldürerek her ne kadar yönetime kendi geçse de kısa bir süre sonra öldü ve yerine Geyhatu geçti. Geyhatu döneminde Anadolu’daki ayaklanmalar bastırıldı, Türkmenler ve Abbasiler ile mücadeleler devam etti. Geyhatu öldürülerek yönetime sırasıyla Baydu ve Gazan geldi. Gazan İslamiyet’i devletin resmi dini ilan etti. Ayrıca maliyeyi ve posta teşkilatını düzenledi, isyanları bastırdı. 1304’te ise yerine kardeşi Olcaytu geçti. Olcaytu denge politikasını izleyerek ülkedeki barış ve huzuru devam ettirdi. Daha sonra tahta geçen Ebu Said Bahadır ise Şiiliği terk ederek Sünniliğe geçmiş ve İslam’ı yaymaya çalışmıştır. Varis bırakmadan genç yaşta ölen Ebu Said Bahadır’dan sonra ise İlhanlı Devleti’nde zamanla karışıklıklar çıkmış ve 1353’de de parçalandı.
İran'da İlhanlılar devrinde ticari hayat gelişmiş, Yakındoğu ile Uzakdoğu, hatta Avrupa arasında ulaşım ve haberleşme kolaylaşmıştır. Bu sayede ülke düşünce, sanat ve ticaret alanında yeni gelişmelere sahne olmuştur. Yakındoğu'nun ve özellikle Anadolu'nun Türkleşmesinde etkili olmuşlardır. Cengiz Han’ın torunları tarafından kurulan İlhanlı ve Altın Orda devletlerinin İslamlaşması ve Türkleşmesi Moğol istilasının olumlu yönünü teşkil eder. Kültür tarihine bakılacak olursa da askeri alanda Moğolların kabile sistemi yerine Türklerin onluk ordu sistemi kullanıldı. Toprak idaresi ise “dalay” ve “incü” divanları ile gerçekleşti. Para birimi olarak da dinar kullanıldı.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Mehmet Saray, İlhanlılar, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt.22, 2000
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Şevket Rado
Gazeteci, yazar ve yayımcı vasıflarının sonuna kadar hakkını veren ve bir ömrü bu uğurda harcayan Şevket Rado, Üsküp yakınlarındaki Rodavişte’de dünyaya geldi. Asıl adı Şevket Hıfzı olan Rado, ailesinin İstanbul’a göçmesinin ardından Vefa Ortaokulu’na başladığı öğrenimini Pertevniyal Lisesi’nde tamamladı. Henüz lise yıllarında gazeteciliğe merak salan ve okuldan artan zamanlarda gazetecilik yapan Rado, bu faaliyetini İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne başladığı zaman da sürdürdü. Kaydını Ankara Üniversitesi’ne aldırmasından sonra buradan mezun oldu. İstanbul’a döndüğünde Akşam gazetesinde fıkra yazarlığına başladı ve Akşam gazetesi serüveni tam 25 yıl devam etti. Bunun dışında liselerde sosyoloji ve edebiyat öğretmenliği de yapmış olan Şevket Rado, Gazetecilik Enstitüsü'nde yazı türlerine dair ders verdi.
-
Hüseyin Ali Muntazeri
1979 İran İslâm Devrimi’nin önde gelen liderlerinden Muntazırî yedi yaşından itibaren Fars edebiyatı ve Arapça öğrenmeye, on iki yaşında İsfahan’da din eğitimi almaya başladı. Dinî ilimler, edebiyat ve felsefe okudu. Tahsilini ilerletmek için gittiği Kum’da Hâcı Molla Sâdık ve Feyziyye medreselerine devam etti. Kum’da Humeynî’nin en yakın öğrencisi ve yardımcılarından biri oldu. İlmî çalışmaları yanında siyasî olayları da yakından takip etti. 1950’de petrolün millîleştirilmesinde, Humeynî’nin İran’ın kendi petrolünü kontrol etme hakkı olduğunu ve ülkenin iç politikasında yabancı etkisinin son bulmasını savunan düşüncelerine destek verdi. Çalışmalarını genelde Kum’da sürdüren Muntazırî, 1953’te Muhammed Rızâ Şah’ın tekrar İran’a dönmesinden sonra faaliyetlerini gizli yürüten rejim muhalifi hareketlerin içinde yer aldı. 1963’te şahın aşiret, ulemâ ve toprak ağalarını etkisiz hale getirmek için “ak devrim” adıyla bir reform programı ilân etmesinin ardından ülke çapında başlayan protesto hareketlerine etkin biçimde katıldı. Humeynî’nin Rızâ Şah karşıtı açıklama ve eleştirilerine şiddetini arttırarak devam etmesi sebebiyle Haziran 1963’te tutuklanması üzerine gerçekleşen protesto hareketlerinin önünde yer aldı.
-
Tarık bin Ziyad
Endülüs'ü fetheden İslam komutanı Tarık bin Ziyad Emevilerin İspanya'dan önce fethettiği Kuzey Afrika topraklarından esir alınarak İslam'a geçmesi sağlanmış ve kabiliyetiyle Kuzey Afrika valisi Musa bin Nusayr'ın dikkatini çekmiştir. Berberi asıllı Tarık, Müslümanlığı seçtikten sonra Musa bin Nusayr tarafından azad edilerek Kuzey Afrika’da gerçekleştirilen fetihlerde öncü birliklerin kumandanı tayin edildi ve başarılı hizmetlerde bulundu. 1492'ye kadar İspanya'da sürecek İslam Devleti'nin 7000 bin kişiyle gönderildiği bugün kendi adıyla anılan Cebelitarık bölgesinden başladığı fetihlerle temelini atmış ve 700 yılı aşkın süren İslam medeniyetinin kurucu unsurlarından olmuştur.
-
Dorothy Day
Açlar, unutulmuşlar ve mazlumlar için mücadele eden solcu bir aktivist olan Dorothy Day, Brooklyn’de dünyaya geldi. Çocukken sık sık seyahat etti. 1906 yılında San Fransisco’daydı. Yaşanan büyük depremden sağ kurtuldu. Ailesi dindar değildi. Hayatının ilk birkaç on yılında Day pek de dindar sayılmazdı. Genç bir kolej öğrencisi olarak sosyal politika ile ilgileniyordu. 1916 yılında okulu bıraktı. Radikal gazete The Call(Çağrı) için muhabir olarak çalışmaya başladı. 1920’lerde New York’taki radikal politik hareketlerin cazibesine kapıldı. Bohem bir hayat tarzı benimsedi. Çok ayıda sevgilisi oldu. Yasa dışı kürtaj yaptıran Day, daha sonra bundan büyük pişmanlık duydu. 1927 yılında hamile kalmasının ardından dini bir uyanış yaşadı ve Katolik oldu. Kilisenin kürtaj karşıtı tavrının coşkulu bir destekçisi oldu.
-
İbn Vafid
Tuleytula’nın (Toledo) köklü ailelerinden birine mensup olan İbn Vâfid’in adı Batı literatüründe adı Abenguefit, Albenguefit, Abennufit, Abel Nufit ve Abencenif olarak geçer. Geleneğe göre önce dinî ilimler okudu; özellikle fıkıh alanında belli bir seviyeye ulaştıktan sonra Kurtuba’ya (Cordoba) giderek hekim Ebü’l-Kāsım ez-Zehrâvî’nin derslerine devam etti. Tıpta daha çok Galen’in (Câlînûs), eczacılıkta ise Diskorides’in eserleri üzerinde yoğunlaştı. Felsefeye de yakın ilgi duyan İbn Vâfid’in bu konudaki çalışmaları günümüze gelmediğinden Aristo ve diğer filozofların doktrinleri hakkındaki düşüncelerini öğrenmek mümkün değildir. Ancak Latin Orta Çağı’nda “Abenguefit philosoph” diye anılmasına bakarak bu alanda önemli bir yere sahip olduğu söylenebilir. Öte yandan kaynaklarda İbn Vâfid’in zamanımıza ulaşmamış el-Mecmûʿ fi’l-filâḥa adlı tarım bitkilerine dair zengin muhtevalı eserinden övgüyle bahsedilmesi botanik alanında da başarılı olduğunu gösterir ve Zehrâvî’nin yanından Tuleytula’ya dönüşünde Emîr Me’mûn b. Zünnûn’un onu sarayının bahçesindeki süs bitkilerini düzenlemek üzere görevlendirmesi de bunu kanıtlar.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun