Türk tarihinde yazılmış en mühim yaratı nedir diye bir sual sorulsa kim bilir birçoğumuzun vereceği yanıt Divanü Lügati’t Türk adlı yaratı olacaktır. Eserin hem etkisi altına alan bir yazılış ülküsünüm olması hem içeriğindeki bilgiler o denli kıymetli ki yaratı, adeta yazıldığı periyodu aydınlatan bir fener gibidir. Biz bu yaratı yardımıyla 11. yüzyıl Türk kültürünü, dünyasını ve coğrafyasını bugün anlayabiliyoruz. Bunun yanı sıra yazar o dönem Türkçesini, özelliklerini, dil bilgisini, şiirleri, atasözlerini bir araya getirmesiyle bir Türkoloji başyapıtı oluşturmuş olur.
Divanü Lügatit Türk, Kaşgarlı Mahmud tarafınca ortalama olarak 1072 – 1074 yılları aralığında yazılmış ve devrin halifesi Ebü’l-Kasım Abdullah’a sunulmuştur. Eserin isminde geçen sözlük şu demek oluyor ki lügat kelimesine karşın kitabı yalnız bir lügat olarak değerlendirmemiz yanlış olur. Şundan dolayı bu yaratı kelime ve anlamlarından haricinde minimum bu bölüm kadar kıymetli başka bilgiler de içermektedir. Bilhassa eserin yazıldığı dönemde yaşayan Türkler hakkında detaylı data vermesi ve bir Türk haritasını muhteva etmesi eserin kıymetini katlayan niteliklerdir.
Divanü Lügati’t Türk’ün Yazılış Amacı
Eserin yazıldığı dönemde Türkler içinde Arapça ağırlık kazanmaya başladığı, edebiyat eserlerinin çoğunlukla Arapça yazıldığı görülür. Bu durumda rahatsız olan Kaşgarlı Mahmut, hem Türkçenin de minimum Arapça kadar köklü ve sistemli bir dil bulunduğunu göstermek hem de Araplara Türkçeyi öğretmek için bu kitabını kaleme alır. Kitabın yazılış amacını bu şekilde ele alacak olursak Kaşgarlı Mahmut’u bir Türk milliyetçisi olarak değerlendirmek mümkündür. Böylelikle millet teriminin Türklerde ne kadar eski bulunduğunu görmüş oluruz.
Divanü Lügati’t Türk’ün Özellikleri
- İslami dönem Türk eserlerinin ikincisi olan yaratı 1074 senesinde Kaşgarlı Mahmud tarafınca kaleme alınmıştır.
- Türk Edebiyatı’nda yazılmış ilk lügat olan Divanü Sözlük’it Türk, “Türk Dilinin Sözlüğü” anlamına gelmektedir.
- Kitabın giriş bölümünde yazar eserin yazılış amacını, kaç bölüme ayrılmış olduğu ve lügat hakkında genel bilgiler vermiştir.
- Yazar eserini Türkçenin de Arapça kadar köklü bir dil bulunduğunu göstermek amacıyla yazılmıştır. Bununla beraber Arapların bu köklü dili öğrenmelerine destek olmak benzer biçimde bir amacı da bulunmaktadır.
- Kaşgarlı Mahmut derlediği Türkçe kelimeleri bir araya toplamış ve sekiz değişik bölümde kullanıma sunmuştur. Bu kelimeler Türkmen, Oğuz, Çiğil benzer biçimde çeşitli Türk boylarının dillerinden alınmıştır.
- Kelimelerin Arapça karşılıkları verilmiştir. Bununla beraber kelimenin daha iyi anlaşılması için lüzumlu açıklamalar yapılmış, sözcüklerin halk içinde kullanım örneklerine de yer verilmiştir.
- Sözlükte ortalama olarak sekiz bin kelime bulunmaktadır. Türkçe kelimelerin yanı sıra çeşitli deyimler, atasözleri ve bugün bilebildiğimiz koşuk-sagu örnekleri eserin içeriğini oluşturmaktadır.
- Bir lügat kitabı olmasının yanında bir gramer, tarih, coğrafya ve edebiyat kitabı özelliği taşır.
- Bu yaratı bizlere 1.000 yıl önceki Türklerin yaşamları, kültürleri, inanışları hakkında mühim bilgiler sunmaktadır.
- Yapıt Karahanlı Türkçesi hakkında bizlere mühim bilgiler vermektedir.
- Kitap Arap alfabesi kullanılarak yazılmıştır.
- Eserde ek olarak devrin Türk boylarının ve komşularının yaşadıkları bölgelerle ilgili bir harita da yer alır.
Divanü Sözlük’it Türk’ün İçeriği
Bir lügat oluşturmak amacıyla yazılan Divanü Sözlük’it Türk’te kelime ve karşılıklarının haricinde başka bilgiler de yer almıştır. Eserde 7500 kelimenin Arapça karşılığına yer verilmiştir. Hem de bu kelimelerin Türk halkı arasındaki kullanımlarına da örnekler verilmiştir. Eserdeki kelimeler Karahanlı (Hakaniye) Türkçesiyle yazılmıştır. Divanü Sözlük’it Türk ile Türkçe kelimelerin tarih içindeki değişimleri ve kullanım alanları tespit edilebilmektedir. Eserin lügat olmasının yanında devrin Türk halkı hakkında, onların kültürleri, adetleri ve yaşayışları hakkında data vermesi oldukca daha önemlidir. Divanü Sözlük’it Türk bununla birlikte devrin Türk boylarının bir haritasını da ihtiva eder. Bu haritada Kaşgarlı Mahmud Balasagun’u merkez olarak almış ve Türk haritasını Balasagun merkezli çizmiştir.
Kaşgarlı Mahmud döneminde sözlü olarak yaşayan birçok Türk şiirini de kitabına dahil etmiştir. Böylelikle bugün bu şiirler hakkında data sahibi olabiliyoruz. Divanü Sözlük’it Türk’te bir oldukca mevzuda yazılmış şiir örneklerini görebiliyoruz. Bu şiirlerin bir kısmı hece ölçüsüyle bir kısmı da aruz ölçüsüyle yazılmıştır.
Divanü Sözlük’it Türk’te Kaşgarlı Mahmud döneminde yaygın olan birçok atasözünü de eserine dahil etmiştir.
Tüm bu tarz şeyleri ele aldığımızda bu eserin yalnız lügat kitabı değil; birçok data içeren, Türk zamanı, kültürü, yaşamı hakkında data veren oldukca mühim bir eserdir.
Divanü Sözlük’it Türk;
– İlk lügat,
– İlk dil bilgisi kitabı,
– İlk ansiklopedi,
– İlk şiir antolojisi özellikleri taşımaktadır.
Divanü Sözlük’it Türk’ün Bulunması
Türk dünyasında Divanü Sözlük’it Türk adlı bir eserin varlığı bilinir sadece oldukca uzun bir süre bu eserin bir örneği kimse tarafınca görülmemiştir. Eserin gün yüzüne çıkması 1915 senesinde İstanbul’da tamamen talih eseri şeklinde olmuştur. 1915 senesinde İstanbul Sahaflar Çarşısı’nda bir dükkana elinde eski ve yıpranmış kitapla yaşlı bir bayan gelir. İhtiyacı olduğundan oldukca eski zamanlardan kalma bu kitabı 30 altına satmak ister. O devrin aydınlarından Ali Emiri Efendi Sahaflar Çarşısı’nda gezerken bu kitabın satıldığını görür. Sahaflar Çarşısı’nda kimse bu kitabın Divanü Sözlük’it Türk bulunduğunun bilincinde değildir. Büyük bir coşku içine giren Ali Emiri Efendi, durumu sahafçılara çaktırmadan eseri kısa sürede tamamladığı 30 altın ile satın alır. Sonradan edebiyatçıların yapmış olduğu yoruma nazaran bu yaratı kitapçılar tarafınca bilinmiş olsaydı 30 altına değil minimum 30 bin altına satılırdı. Ondan sonra bu durumu arkadaşlarına özetleyen ve arkadaşlarının yardımıyla uzun sürecek bir emek verme sonrasında eseri yeniden düzenleyen ve yıpranmış yaprakları bir araya getiren Ali Emiri Efendi, Divanü Sözlük’it Türk bilim hayatına kazandırır.