Yahudiliğin Kadın Peygamberleri-3/ Niyet Hulda, Kısmet Şunamlı Kadın!
Bu yazımda hakkında pek az şey bildiğimiz kadın peygamber Huldayı yazacaktım ama... Huldanın yaşantısının yeniden doğuş üzerine kurulu olduğunu ve Peygamber Elişanın onun hayatında önemli bir rol oynadığını fark ettim.
Dolayısıyla yazının bu bölümüne Elişa ve Şunamlı Kadın ile başlamak zorundayım. Tora, olayları her zaman kronolojik sıra ile yazmaz. Olayların hangi düzende geçtiğinden daha önemli olan, birbirleri ile bağlantısı, birbirlerini nasıl tetikledikleri ve ileride birbirlerini nasıl etkileyecekleridir. Dolayısıyla Torada sözü geçenleri aktarmaya çalışırken, aynı durumla karşılaşmak doğal olsa gerek
Hatırlayacaksınız, Yahudilikte Peygamberlik ve Kehanet başlıklı yazı dizimizde acemi peygamberlerin mutlaka usta bir peygamberin yanında eğitim görmesi gerektiğini belirtmiştik.
Peygamber Elişa (ki adı, Tanrım kurtuluştur anlamına gelir), Peygamber Elinin (ki adı, yükselmek anlamına gelir ve nitekim biz fanilerin aklının almayacağı bir şekilde göğe yükselmek suretiyle bu dünyaya veda etmiştir) sadık öğrencisi oldu ve zamanı gelince onun yerine geçti. Bir önceki yazımızda sözünü ettiğimiz Koen Gadol Eliyi hatırladınız mı? Hani kadın Peygamber Hananın, oğlu Şmueli teslim ettiği muhterem zat. O Eli, bu Eli işte.
Tanahın Melahim II Kitabı, Yisahar kabilesine mensup Şunamlı (asıl adı Şunem olan ve Yisraelin kuzeyinde bulunan bir yer) bir kadının öyküsüne yer verir.
Elişa günün birinde Şuneme gider. Oradaki saygıdeğer bir kadın onu ısrarla yemeğe davet eder. Sonrasında Elişa, Şuneme her yolu düştüğünde onun evine uğrar. Bunun üzerine kadın, kocasına şöyle der: Ben Elişanın Tanrının Adamı, kutsal bir adam olduğunu biliyorum. Hep bize uğrar. Gel ona çatıda küçük bir oda yapalım ve içine yatak, masa, sandalye ve lamba koyalım. Bize geldiği zaman orada kalır.
Bir gün Elişa yine gelir ve çatı katındaki odada kalır. Sonra hizmetkârı Gehaziye Şu Şunamlı kadını çağır der. Kadın gelince Elişa, hizmetkârından ona şu sözleri söylemesini ister: Bizim için tüm bu zahmetlere girdin. Senin için ne yapılabilir? Senin adına krala ya da ordu komutanına söylenecek bir şey var mı?
Kadın, Ben halkımın arasında yaşıyorum der ve odadan çıkar.
Elişa bunun üzerine Gehaziye, Peki, onun için ne yapalım? diye sorar.
Gehazi, Aslında kadının çocuğu yok, kocası da yaşlı der.
Çağır onu der Elişa.
Kadın gelir ve odanın girişinde durur. Elişa, Gelecek yıl bu vakitte bir oğul kucaklıyor olacaksın, der. Kadın, Yapma efendim, hizmetkârını aldatma, Ey Tanrının Adamı! diye cevap verir.
Gerçekten de kadın gebe kalır ve bir sonraki yıl, tam da Elişanın kendisine konuştuğu vakitte bir oğul doğurur. Çocuk büyür ve bir gün tarlada işçileri çalıştıran babasının yanına gider. Babasına başım, başım! der. Babası hizmetkârına Onu annesine taşı diye buyurur. Çocuk öğlene kadar annesinin kucağında oturur, sonra da ölür. Kadın yukarı çıkıp çocuğu Tanrının Adamının yatağına yatırır; ardından kapıyı kapatıp çıkar. Kocasına Bana bir hizmetkâr ile dişi bir eşek ver, Tanrının Adamına kadar bir koşup döneyim der. Durumu bilmeyen kocası şaşırır: Neden bugün gidiyorsun ki? Roş Hodeş değil, Şabat değil. Kadın, Her şey yolunda diye cevap verir.
Sefaradların aftara olarak okuduğu bölüm burada sona erer. Ancak öykü aslında devam eder. Sefaradların öykünün geri kalanını okumama nedeni, olayın Kabalistik bir şekil almasından ötürüdür diye tahmin ediyorum.
Kadın hizmetkâra, Sen önden git ve ben söylemedikçe yolda asla durma, diye emreder. Karmel Dağına varırlar. Tanrının Adamı onun uzaktan geldiğini görünce, Gehaziye İşte, Şunamlı Kadın! der. Ona doğru koş ve senin için, kocan için ve oğlun için her şey yolunda mı, diye sor. Kadın Gehaziye her şey yolunda, diye cevap verir. Sonra Tanrının Adamının ayaklarına sarılır. Gehazi engel olmaya çalışır ancak Elişa, Ona dokunma çünkü ruhu acılı, Aşem benden gizledi, bana söylemedi der. Kadın sorar: Efendim, ben sizden bir oğul talep ettim mi? Size beni aldatmayın demedim mi? Elişa, Gehaziye konuşur: Derhal âsâmı al ve hemen git. Yolda biriyle karşılaşırsan ona selâm verme. Biri sana selâm verirse, karşılık verme. Âsâmı çocuğun yüzünün üstüne koy. Çocuğun annesi Elişaya Yemin ederim ki seni terk etmeyeceğim deyince, peygamber ayağa kalkar ve birlikte yola koyulurlar.
Önden giden Gehazi, Elişanın âsâsını çocuğun yüzünün üstüne koyar ama hiçbir ses çıkmaz. Elişaya geri döner ve Çocuk uyanmadı der. Elişa eve girer ve çocuğun, kendisi için ayrılmış olan yatakta, ölmüş olduğunu görür. Odanın kapısını diğerlerinin yüzüne kapar. Önce Tanrıya dua etmeye başlar, ardından çocuğun üzerine uzanır, ağzını çocuğun ağzının; gözlerini çocuğun gözlerinin; avuçları çocuğun avuçlarının üzerine koyar ve böylece çocuğun vücudunu ısıtmaya çalışır. Ayağa kalkar ve odanın içinde birkaç tur atar. Sonra yine çocuğun üzerine uzanır. Çocuk yedi kez hapşırır ve gözlerini açar. Elişa, Gehaziye seslenir ve Şunamlı kadını çağır, der.
Kadın gelince ona oğlunu al der. Kadın Elişanın ayaklarına kapanır. Ardından oğlunu alıp çıkar. Öykü burada sona erer. Kabalanın başeseri Zohara (1:7b) göre Şunamlı kadının oğlu, Peygamber Habakuktur.
Soracak ne çok sorumuz var, değil mi? Şunamlı Kadın deyip duruyoruz. Bir adı yok mu? Tek bildiğimiz, saygıdeğer bir kadın olduğu.
Bir kişiyi saygıdeğer yapan nedir? Toplumdaki yeri, parası, gücü ya da ünü mü? Öykümüzde, Şunamlı Kadının bunların herhangi birine sahip olduğuna dair hiçbir ipucu bulunmuyor. Kocasının durumu iyiymiş izlenimi uyansa da, kadının kendisine ait bir servetten bahis yok. Ünlü değil. Adını bile bilmiyoruz. Ancak evinde söz sahibi. Misafirperver ve iyiliksever. Bir tanrı misafiri ile kalıcı bir dostluk kuruyor. Peki, Elişanın Tanrının Adamı olduğunu nasıl anladı? Talmuda göre kadınlar, evlerine gelen ziyaretçilerin karakterini, içgüdüleri (bina) ile keşfeder. Elişanın kutsal bir kişi olduğunu anlamıştı çünkü onun içyüzünü görebilmişti. Zohara göre Elişa sabahları uyandığında, odası Gan Eden kokuyordu.
Elişa onun için ne yapabileceğini sorduğunda, Şunamlı Kadın Ben halkımın arasında yaşıyorum, dedi. Başka bir deyişle, halkımın arasında olduğum sürece hiçbir şeye ihtiyacım yok. Kişinin kendini halkı ile özdeşleştirmesi, büyüklüğünün bir işaretidir.
Yine Zohara göre, Elişanın kral derken asıl kastettiği, Kralların Kralıdır. Peygamber Tanrıdan senin için bir şey isteyebilir miyim? Senin için özel olarak dua edeyim mi? diye sormaktadır. Şunamlı Kadın ise Tanrının halkım için her vereceği, benim için yeterlidir, diye cevap vermektedir.
Şunamlı Kadının kısır olduğunu varsayacak olursak, verdiği cevap şaşırtıcıdır. Her kadın gibi çocuk istemesi son derece doğaldır. Eline fırsat geçtiği halde hiçbir talepte bulunmamaktadır. Öte yandan Elişa, kadının çocuk sahibi olmadığını bildiği halde neden onun için yapabileceği bir şey olup olmadığını sormaktadır? Belki de beklediği, kadının ricacı olmasıdır. Ancak kadın, konuyu hiç açmamaktadır. Tanrıya yürekten inanan bir kişi, Tanrının her yaptığının (ya da yapmadığının) kendi iyiliği için olduğunu bilir. Şunamlı Kadın kaderiyle barışıktı. Tanrının Adamından bir mucize istemek aklına bile gelmemişti. Dolayısıyla çocuk meselesini açmak, Elişaya kalmıştır.
İşte, sevgili okurlar, büyük kadınların kısırlık sorunu bir kez daha karşımızda... Tanrı, dürüst kişilerin isteklerini yerine getirir. Şunamlı Kadının çocuk istemekten kaçınmasına karşın, Elişa ona bir oğul sözü verir. Peki, Şunamlı Kadının tepkisi ne olur? Yapma efendim, hizmetkârını aldatma, Ey Tanrının Adamı! Ne sevinç, ne de şaşkınlık gösterisi... Şunamlı Kadın, çocuğu olsun diye, kuşkusuz senelerce dua etmiştir. Duaları kabul olunmayınca da acı çekmiştir. Ancak hayattan bezmek yerine, hayatına anlam katacak mitsvalar yapmaya koyulmuştur.
Ona müjdeyi veren Elişanın sözlerini temkinle karşılamaktadır. Neden peki? Çünkü Elişa ona gelecek yıl bir oğlun olacak yerine, gelecek yıl bu vakitte bir oğul kucaklıyor olacaksın demektedir. Bir çocuğu kucaklamak başka şeydir, ona sahip olmak başka şey. Bir peygamber bile, Tanrının istemediği bir şeyin sözünü veremez. Şunamlı Kadın o çocuğun yaşamayacağını bir şekilde hissetmişti.
Çocuk doğuyor, büyüyor ve annesinin eteğinin dibinden ayrılıp babasının yanında vakit geçirebilecek yaşa geliyor. Ancak başım, başım dedikten birkaç saat sonra, annesinin kucağında ölüveriyor. Ve Şunamlı Kadının sınavı böylece başlıyor. Önce peygambere ve kehanetine duyduğu güven sınanıyor. Son derece üzgün ve korkmuş olmasına karşın, kocasına hiçbir şey söylemeden Elişanın yanına gidiyor. Kendisini karşılayan Gehaziye hey şey yolunda, diyor. Davranışları ile de, yüz ifadesi ile de, hislerini asla dışa vurmuyor. Elişa olup bitenden habersizdir. Efendim, ben sizden bir oğul talep ettim mi? Size beni aldatmayın demedim mi? Şunamlı Kadın aslında soru sormamakta, Elişadan oğlunu kurtarmasını talep etmektedir. Bu, bir güven ifadesidir. Şunamlı Kadının, Tanrı ile peygamberine duyduğu inanç o kadar büyüktür ki, yeni bir mucizenin gerçekleşmesini istediği takdirde, olayın gizli kalmasının şart olduğunu bilmektedir. Olup bitenler duyulursa, mucizenin gerçekleşmesi mümkün değildir.
Şunamlı Kadın, peygamberin âsâsını kullansa bile hizmetkâr Gehazinin mucize gerçekleştiremeyeceğini hissetmektedir. Elişayı bırakmamasının nedeni budur: Yemin ederim ki seni terk etmeyeceğim.
Elişa mucizeyi nasıl gerçekleştirdi peki? Çocuğun dirilmesi için önce Tanrıya dua etti (muhtemelen Tanrının bazı isimleri ile bunların çeşitli kombinasyonlarını telaffuz etti). Sonra çocuğun üzerine yattı ve bedenini ısıtarak, içine yaşam soluğunu üflemeye çalıştı. Ancak bütün bu süreç zarfında çocuğu diriltme gücünün bir tek Tanrının Elinde olduğunun bilincindeydi. Elişa başarılı oldu ve çocuk hayata geri döndü. Şunamlı Kadın minnetini sözcüklerle dile getirmedi. Kalbi şükranla dolu ve Elişanın ayaklarına kapandı.
Şunamlı Kadına saygın bir kadın denmesinin nedeni, Tanrıya duyduğu güvendir. İyi de, adı neden belli değil? Öyküde belki de anlatılmaya çalışılan Elişanın onun evine adı, sanı, konumu ya da serveti yüzünden değil, kişiliği yüzünden gittiğidir. İsimsiz kalmasının nedeni, alçakgönüllülüğü de olabilir. Ayrıca kendisi için gerçekleştirilen mucizelerin duyulmasını arzu etmediğinden, isimsiz kalmayı tercih etmiş olabilir.
Peygamber Habakuk, annesinin inancının ürünüdür. Habakuk sözcüğünün kökünü oluşturan İbranice hovek sözcüğü, kucaklama anlamına gelir. Gelecek yıl bu vakitte bir oğul kucaklıyor olacaksın... Habakuk iki kere kucaklandı. Doğduğunda annesi, dirilmesi içinse Elişa tarafından (Zohar 1:7b).
Anlayacağınız, Şunamlı Kadın aslında isimsiz değil. İsmi, oğlunda yaşıyor.
Bir sonraki yazıda niyet yine Hulda. Kısmet?... Kutsal Olan bilir.
R. Holly Pavlov, Targum Press Inc.