“Var mı artıran, var mı artıran? Satıyorumm, satıyorum, saaattımmmmmm.” seslerinin yankılandığı müzayedeler de pandemiden olumsuz etkilenince sanal alemde online müzayede adı altında yeniden yapılanarak ortaya çıkan müzayede çılgınlığını detaylandırarak anlatmak istiyorum. Üç yıl önce Türkiye’de sanat eseri müzayedesi yapan, geçmişi, yeri yurdu ve piyasada olumlu ismi olan müzayede evlerinin sayısı iki elin parmağını geçmediği gibi, online müzayede yapan sadece birkaç firma vardı. Müzayedecilik ve galericilik doğrudan sermeye yatırımı gerektirmeyen bir aracılık hizmeti olduğu için satışlarda yaşanan düşüklük doğrudan bu firmaları büyük etkilemektedir. Şu an galericiler pandemi nedeniyle ciddi sıkıntı içinde düşerken galerilerin yerini online müzayedeler aldı, online müzayedeciler altın çağlarını yaşamaktadır. Sessizi, seslisi, hızlısı, çabuğu vb. Her taraf online müzayede!
Zaman serbest piyasa zamanı olduğu için galerici ve müzayedecilerin yanında dünün hevesli birçok sanatseveri de müzayedeciliğe soyundu. İşin sanat tarafına kimin ne kadar bakıp bakmadığı karıştı, iş varsa yoksa sadece bir ticari satış haline geldi.
Bu yazı içindeki olumsuz eleştirilerimde daha önceki yıllarda müzayedecilik yapan ve saygın bir ismi olanları bir kenara koyduğumu özellikle belirtirim. Kimin saygın olup olmadığı tamamen okuyucunun sanat ve sanat tarihi birikimi, piyasa bilgi düzeyi ve kişisel takdirlerine tabidir. Ben sadece konuyu gündeme getirerek tartışılmasına başlangıç oluşturmaktayım. Gerisi ilgi duyanların işi!
Geçtiğimiz günlerde Türkiye’de önemli bir sanatçı ile görüşmek üzere randevulaştık ve atölyesinde buluştuk. Daha sohbete başlamadan sanatçıya bir telefon geldi. Yaklaşık yirmi beş dakika süren telefon görüşmesinden anlayabildiğimin özeti şuydu; karşı tarafta bulunan ressam pandemi nedeniyle yapılmayan sergiler sonucunda resim satmadığını, bu nedenle ciddi ekonomik kayba uğradığını, sanat piyasasından uzaklaştığını, bu açığı da online müzayedelerle kapatmak istediğini ve bu sıkıntısını da anlatarak onun tecrübesinden yararlanmak istediğini yanında bulunduğum sanatçının ihtiyatlı ve tedbirli konuşmasından çıkardım. (*)
Karşı taraftaki ressamın ısrarla piyasada resimlerinin kendince geçerli bir fiyatının olduğunu, ilk defa bir müzayedeye katılabileceğini, müzayede başlangıç fiyatı veya düşük gerçekleşebilecek fiyatının daha önce oluşmuş fiyat çizgisiyle dengesizlik yaratacağını, eski alıcılarla ilişkisinin bozulacağını, bunun bir garantisi olmazsa müzayedeye katılmayacağını, ama ekonomik sıkıntının devam edeceğini yanında bulunduğum kişinin o ressama cevaben konuşmasından anladım.
Kısacası karşıdaki ressam piyasa, fiyat, satış, müzayede, başlangıç fiyatı vb. ticari terimlerle bir ticari ilişkiyi anlatırken, uzunca bir süren bu telefon görüşmesinde ne sanat, sanat eseri ne de sanatçılık üzerine konuşulmadı. Varsa yoksa; online müzayede!
Bir ressam sanat yerine uzun uzun satışla, müzayedeyle, piyasa ve müzayede başlangıç fiyatı gibi ticari terimlerle konuşuyorsa, sanat eserlerinin online müzayede aracılığıyla satışı konusuna sadece sanat cephesinden yaklaşmanın yetersiz olacağı düşüncesindeyim. Online müzayedenin bir sanat ilişkisinden daha çok bunun bir alım-satım ilişkisi olduğunun göz ardı edilmesi ile konuya yaklaşılması halinde gerçekçi bir sonuca da ulaşmak mümkün olmayacaktır. Bu nedenle ilk bölümde işin ekonomi ve piyasa tarafını detaylandırarak anlatmaya çalışacağım. Daha sonra sanat piyasasının özellikleri hakkında açıklamalarda bulunacağım. Sonuçta bir sanat eseri olarak nitelenen bir nesnenin online müzayedeler ile düşüncelerimi ileteceğim.
İktisat eğitimine başlayan öğrencilere ilk dönemde mikroekonomi dersi ve bu dersin ilk gününde de; arz ve talebin kesişmesinden fiyatın oluştuğu anlatılır. Bu teorinin özeti şudur; Pazarda alıcı ve satıcı karşılaşır. Satıcı; mal veya hizmeti satmak için pazara arz eder, alıcı da; ihtiyacı olan mal veya hizmeti satın almak için pazardan talep eder. Alıcı ve satıcının ilk aşamada akıllarında birer fiyat vardır. Alıcı ve satıcının arz ve talebinin kesişmesi halinde o mal veya hizmetin alım-satımı için o andaki fiyatı oluşur. Bu fiyat gelecek için referans olacak pazar fiyatını oluşturur.
Pazar dediğimiz yer artık fiziki mekân olmaktan çıkmış ve bu çağın temel teknolojisi olan dijital teknolojiye tabi olmuştur. Online müzayede bildiğimiz klasik canlı müzayedelere göre farklılıklara sahiptir. Artık her şey elimizin altında olduğu için mekâna bağlı olmadan hayata devam etme imkânımız bulunmaktadır.
Her şey arz-talep dengesiyle oluşuyor görünse de alıcı, satıcı, mal ve piyasa ve devletin piyasaya yaklaşımının özelliği sonucu;
Deneme fiyatı, Fahiş fiyat, Tavan fiyat, Taban fiyat, Daralı fiyat, Zincirleme satış fiyatı, Eksik fiyat, Alışılmış fiyat, Sübvansiyon fiyatı, Narh fiyatı, Uvertür (açılış) fiyatı, Net fiyat, Pey fiyatı, Gizli fiyat (zam), Konsinye fiyatı, Güdümlü fiyat, İkili (çifte) fiyat, Spot piyasa fiyatı, Kademeli fiyat, Lokomotif (vagon) fiyatı, Kdv’siz fiyat, Fabrika çıkış fiyatı, Tampon (hedging) fiyatı, Köprü fiyat, Tarife, Eskalasyonlu satış fiyatı, Torba (sepet) fiyatı, Rayiç fiyatı, Muhammen bedel, Kaparo, Piramit fiyatlar, Trampa fiyatı, Maktu fiyat, Ara fiyat, Depozitolu fiyat, Referans fiyatı, Prestij fiyatı… Bu liste detaylandırılarak devam eder.
Piyasalar; alıcı ve satıcı, kısaca piyasadaki oyuncu sayısına ve rekabetin durumuna göre monopol, oligopol, monopolcu rekabet ve tam rekabet piyasalara ayrılmaktadır.
Ekonomi diliyle konuşursak bir mal piyasaya girince satışa sunulduğu andan satılana kadar o pazarın kurallarına tabidir. Bazı sanatçı ve sanatseverlerin bir resmi “Mal” terimiyle anlatmama kızdıklarının farkındayım, ama burası piyasa ve piyasada da piyasa diliyle konuşulur. Sanat piyasası; derinliği olmayan, sığ, standart ürün satılmayan ve ortadaki satışa konulan malın da somut bir ihtiyacı gidermekten daha çok keyfe keder somut bir ürün olduğu, ortada bulunan malın kendi değeri dışında üretenin de (sanatçı) prestijinin toplamından bir tahmini değeri olduğu ve bu değerin de alım satımla fiyat olarak ortaya çıkması ile o çalışmanın sanat değerliliği ile bağlantısı olmayan bir piyasadır. Bir sanat çalışmasının sanat eseri niteliği piyasadaki fiyatına doğrudan bağlı değildir. Bir sanat çalışmasının çok yüksek fiyatla satılması onu doğrudan sanat eseri yapmaz. Sanat eseri değerlendirilmesi ile sanat eserinin piyasa alım-satım değerlendirilmesi farklı parametre ve olayların değerlendirilmesi sonucunda gerçekleşir.
Online Müzayedelerin Durumu:
Burada anlatmaya çalıştıklarım işini hakkıyla yapan firmalar dışındaki müzayedeciliğin ruhunu anlamayan ve bu dönemi n havasından yararlanarak para kazanmak isteyenler olup, ciddi firmaları bir kenara koymaktayım.
- Bir sektöre giriş ne kadar kolay, basit ve belge aranmadan yapılıyorsa o sektör zaman içinde kendi kendini yıpratır. Öncelikle şu soruyu sormak gerekir. Bu Online müzayede satışı bir sistematik yapıya oturtulmazsa en çok bu işten kim zarar görür?
- Sanatta ticaretin kaçınılmaz olduğuna ve ticaretin de serbest yapılması gerektiğine inanırım.
- Kendi içinde galerileri, müzayede ve online müzayede firmalarını sınıflandırmak mümkündür. Yaptığınız sınıflandırma doğrultusunda müzayede ve online müzayede firmalarının nitelik ve piyasada durumuna bakarak online müzayede ihaleye katılan sanatçının eserine daha seçici yaklaşmak gerekir. Her ressam her galeride sergi açıp çalışamadığına göre her ressam her müzayede firması ile çalışmaz.
- Galerileri sınıflandırırken hareket ettiğiniz kriterler online müzayedeler için de geçerlidir. Online müzayedeler nasıl sınıflanır? Bu soruya hala cevap arıyorsanız sanat piyasasındaki sanatçı, galerici ve müzayedeleri henüz öğrenmemişsiniz demektir.
- Piyasada bilinen ve kendini kanıtlamış önemli bir sanatçının en az bir çalışmasının bir müzayedede olması o müzayedenin prestijini artıracağı için o müzayede için önemli bir gösterge oluşturduğu düşünülür. Geçmiş dönemde kendini ispatlamış ve Türk resminde önemli yeri olan bir ressamın resminin tanımamış bir online müzayedede satılması için bir müzayedeye konulması ve sonucunda satılmasına ihtiyatla yaklaşırım. Bu gerçek bir satış mıdır? Yoksa fiktif bir işlem mi? Bu çalışma satılmışsa alıcı ve satıcı komisyonları için birer fatura düzenleneceği için buradan bunun gerçek satış olup olmadığına ulaşmak mümkündür. 323 nolu VUK Genel Tebliği ile mükelleflerin 7.000 TL aşan tahsilat ve ödemelerini 01.08.2003 tarihinden itibaren banka veya özel finans kurumları aracılığıyla yapmaları ve bu kurumlarca düzenlenen dekont veya hesap bildirim cetvelleri ile tevsik etmeleri zorunluluğuna ilişkin düzenlemeler resmi gazete ile kamuoyuna duyurulmuştur.
- Canlı müzayedelerde bir derece salonda bulunanlardan alıcı kalite ve niyetini bir derece anlamak mümkündür. Oysa online müzayedeleri sizin eliniz açık, ama eli kapalı ve görmediğiniz rakiple oynana bir pokere benzetirim.
- Online müzayedeye katılanlar veya web üzerinden izleyenler sadece ekranı görüyorlar ve arka planda fiktif tekliflerin nasıl oluşabileceğini bilemezler. Ticarette iş faturaya bağlanır ve ödemeler banka ile yapılır. Bu satışlar gerçekleşmiş midir?
- Piyasa bilinen ve orta düzeyde tanınırlığı olan ressamların resimlerinin online müzayedede test edilerek satılmakta ve satılan o resme yakın (benzer) resimler bir sonraki online müzayedede hemen satışa sunulmaktadır. Bir çeşit seri üretim tarzı resimlerle online müzayede yapan firmalar bulunmaktadır.
- Online müzayedeler için seri üretim yapan, daha boyası kurumadan online müzayedeye konulan resimler, ressamlar ve online müzayedeler gördük.
- Online müzayedelerde tek seçici ve düzenleyici bulunmakta ve kişiler de doğrudan satışa odaklı oldukları için satılabilirlik dışındaki unsurlar göz ardı edilmektedir.
- Piyasada bilinen belirli tüketim malı markaların online satış yapan firmalar ile bu firmaların bağlı olduğu grubun AVM mağaza satışlarındaki mal kalitesi arasında fark olduğuna şahit olmaktayız. Online müzayedede satışa konulan çalışmaların bir kısmının galeride satılmak üzere hazırlananlarla aynı özene, ayrıntıya ve titizliğe sahip olması gerektiği düşüncem; online müzayedelerde çıta düştükçe eser niteliğinde de düşme olabileceğini gözlemimden kaynaklanmaktadır.
- Son zamanlarda bir de hem sürümden kazanmak isteyen, hem de adını duyurmak isteyen online müzayede ressamları türedi.
Müzayede Satışına Konu Olan Çalışmaların Yeterliliği, Belge ve Bilgi Düzeni:
Türkiye’de birçok alanda olduğu gibi sanat piyasasında belge ve bilgi düzeninin olmaması; vergi sistemini yetersizliği ve devletin bu alanda bir belge sistemi kurmaktan kaçınmasına dayanmaktadır. Bugüne kadar galeri ve müzayede konusunda ciddi bir vergi denetimi olmaması devletin bu konudaki yaklaşımının sonucudur. Her ne kadar sanatçıların doğrudan gerçek kişilere sattığı satışların vergi kapsamı dışında olmasına rağmen bu fiiller sonucunda aracılık edenlerce elde edilen komisyonların vergiye tabi olacağı doğaldır. Bunu da az çok bu işlerden anlayan bir kişi olmam nedeniyle bir küçük uyarı olarak iletmiş olayım!
Geçmiş dönemlerde açılan sergiler; sergi kataloglarıyla desteklendiği için belge altına alınmaktaydı. Son birkaç yıl içinde birkaç galeri dışında basılı katalog alabilmek mümkün değildir. Birçok galeri web sayfası bile açtırmaktan kaçınarak tarihte yok olacak belgesiz sergiler açmaya devam etmektedir. Diğer taraftan ise online müzayedeler işlemlerini web üzerinden yürüttükleri için geriye yönelik arşivlerini incelemeye açık tutmaktadır. Birçok galerinin klasik galeri sergisi yapmaya devam ederken bir taraftan da bunu web ortamına taşımamasını anlamakta sıkıntı yaşamaktayım. Muhtemelen galericilerle online müzayedeciler arasında ciddi jenerasyon ve teknoloji kullanım düzeylerinde farklılık olacağı düşüncesindeyim.
Online müzayedelerde galeri satışına göre vergiye yönelik geride daha çok iz vardır. Buna rağmen Maliye teşkilatının yakında bu alana el atması halinde öncelikle resim alan ile resmi satılanın online müzayedeciye verdiği/aldığı komisyonların KDV’si üzerinden ciddi sıkıntılar doğma ihtimali yüksektir.
Online firmaların zaman içinde sektörden çekilmeleri ile web sayfaları da kapanacak ve bu arşivler de ortadan kalkacaktır. Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü’nün bir şekilde galeri ve müzayede firmalarını lisansa bağlaması ve bir arşiv sistemi oluşturmalarını zorunlu tutması gerekir.
Belge ve bilgi düzeni üzerinde ısrarla durmamın nedeni; telif haklarında yapılacak basit bir küçük düzenleme ile online müzayede satışları dahil her türlü müzayedede sanatçı haklarını korumak söz konusu olacaktır. Giderek artacağı tahmin edilen online müzayede satışları sanatçılara ek fon yaratma imkanı sağlayabilir.
Satın aldığımız bir kaç yüz TL’lik bir eşyanın kullanım esnasında sıkıntı yaratması veya garanti süresince satın aldığınız eşyanın standartların altına düşmesi halinde hemen aklınıza yasal yollardan hakkınızı aramak gelmektedir. Bu yola başvurmak sizin doğal hakkınızdır. Satın aldığınız resimde uygun koşullarda duvara asılmak ve saklamak koşuluyla kısa süre içinde sararma, çatlama, pullanarak dökülme olursa bu zararın giderilmesi veya onarılabilecek ise onarılması yükümlülüğü kimdedir?
Türkiye’nin ortalama milli gelirini usd 9.000.- kabul edersek, bu meblağa a) Galeriden, b) Online müzayededen c) Doğrudan ressamdan bir resim aldık ve üç ay sonra bu resimde çatlama ve boya dökülmesi oldu. Ne yapacağız?
Resim satışlarında böyle bir garanti yükümlülüğü olabilir mi? Olmak zorunda mı? “Haliyle satılmaktadır.” denmiş diye satıcı yükümlülükten kurtulur mu? Galerici ve müzayedeci bu işin neresinde? Suçu Çin malı boyalara atmak yeterli mi? Sanatçı bu işin neresinde?
Akla ilk gelen “Boya Kalitesi” olup, kalitesiz boya/malzeme ve uygun olmayan malzemenin kullanımı halinde ne olacak? Mahalle esnafı gibi “Biz kırk yıldır buradayız, belgeye gerek yok. Bizim sözümüz garantidir.” diyene mi inanalım?
Canlı ve online müzayedelerde “Eserin haliyle satışı” kuralı mevcuttur. Canlı müzayedelerde satılan çalışma birkaç gün öncesinden olduğu gibi lot öncesinde incelemeye sunularak o haliyle satıldığı ve satın alanın bunu kabul ettiği taraflarca bilinir. Online müzayedelerde bu mümkün olmadığı için yapılacak düzenleme ile eser ve satışa sunulanın bilgisinin uygunluğu hakkında bir ekspertiz raporun aranması gerekmektedir. Bu ekspertizin Kültür Bakanlığı’nca lisanslı olması esastır. Buradan hareketle online müzayede ile satışa sunulanın kalitesinin bir uzman denetimine tabi olmasının gerektiğini gündeme getirmek sanat konusunda çok mu sert bir tavır takınmak mıdır?
Bir sergi ile müzayede ve özellikle online müzayede fonksiyon, etki alanları ve içerik olarak farklıdır. Online müzayede bir kişisel serginin alternatifi olamaz. Biri fastfood, diğeri ise alakart mıdır?
Galerici sanatçıyı, sanatçı da galericiyi iş ortağı olarak görürse; aralarında çekişme yerine işbirliği oluşur. Ortada gerçek bir işbirliği varsa bu tür sıkıntılı dönemleri atlatmak için gerekli olan alternatif satış yöntemlerinin kuralları beraber konulur. Bu orta vadede her iki taraf için de fayda sağlayacaktır.
Müzayede firması tarafından kabul görüldükçe satılabilme kabiliyeti olan her ürün müzayedede satışa sunulabilir. Orada artık sanat değil satış esastır.
Yaşanan ekonomik krizden kurtulmak için galeri, sergi, sanatçı ve müzayede fiyatları arasında dengeli bir fiyat stratejisi oluşturmadan yapılan müzayedeler orta vadede en çok da sanatçılara zarar verecektir.
Netice:
Sanat piyasası dâhil belge ve bilgi düzeni olmayan tüm eylemlerin öncelikle kendine, daha sonra içinde bulunduğu yapıya zarar vereceğine inanırım. Belge ve bilgi düzeni nasıl sağlanır konusunda öncelikle vergi konusunu ilk sıraya almak gerekir. Online müzayedelerin bir kısmında da bu sorunun olduğunu tahmin etmekteyim. Belge ve bilgi düzeninin olmamasının yanında telif haklarımızda sanatçı haklarının müzayedelerde de korunur olmaması başlı başına sistemi sağlıklı çalışmadan uzak tutmaktadır. Müzayedelerin manipülasyona uygun yapılar içermesi nedeniyle müzayedelere ihtiyatlı yaklaşır ve her alışımı ciddi ciddi değerlendiririm. Müzayedeler gibi online müzayedeler de başlangıçta çok eleştirildi, ancak şimdilerde galerilerin kapalı olması sonucu resim alama ihtiyacı hisseden bir kesimce kabul görmüş görünmektedir. Bu kesimin ve özeliklerinin bir gün akademik çalışmalara konu olabileceğini düşünmekteyim.
Çok düşük fiyatlı resimlerde sahte resim riski olması düşük ihtimal olup, yüksek fiyatlı resimlerde fiziki görmeyi sağlayamadığınız için resmin dijital görseli ile uyumu veya sahteliği gibi bir risk ile karşı karşıyasınız. Satışa sunulan resmin meblağ büyükse görmeden almamakta yarar var.
Pandemi nedeniyle yaşanan olaylar sonucunda resim satışı hızla online galeri ve online müzayedelere evrildi. Bu değişim ve dönüşüm sürecinde belge ve bilgi düzeni kurulamadığı için birçok şeye havada kaldı. Devletin temel görevi yapısal düzenlemeler oluşturmaktır. Online müzayedeler de ciddi yapısal düzenlemelere muhtaçtır. Serbest ticaret desteklenmelidir, ama belgesizlik asla!
Sanatçıların ve sanatçı derneklerinin bir araya gelip telif haklarında değişik sağlanması için acilen girişimlerde bulunması gerekir. Her geçen gün sanatçılar haklarının kaybolduğunu izlemek zorunda kalmaya devam edecektir.
(*): Bu görüşmenin isim belirtilmeden bir yazıda kullanılacağı konusunda sanatçının bilgisi bulunmaktadır.