

AVAIAN INFLUENZA
(KUŞ GRİBİ)
VE
VETERİNER HALK
SAĞLIĞI
GİRİŞ
Avian influenza, halk arasında tavuk vebası veya kuş gribi olarak da
bilinen, Orthomyxoviridae familyasındaki viruslardan, influenza A
grubu virüslerin neden olduğu, kanatlı hayvanlarda solunum ve sinir
sistemine ait belirtilerle birlikte yüksek morbidite ve mortalite
hızı ile seyreden akut bulaşıcı bir hastalıktır. Hastalık çok büyük
ekonomik kayıplara yol açmaktadır.
Avian influenza 100 yıl önce ilk olarak İtalyada tanımlanan ve
dünyanın değişik yerlerinde de zaman zaman epidemiler şeklinde
ortaya çıkan bir hastalıktır. Hastalığın doğal taşıyıcısı göçmen su
kuşları -özellikle yaban ördekleri-dir. Su kuşları enfeksiyona
dirençlidir ancak, diğer kuşlar duyarlıdır. Evcil kanatlı
hayvanlardan tavuklar ve hindiler hastalığa oldukça duyarlı olup, bu
hayvanlarda epidemiler şeklinde ortaya çıkmaktadır.
Etken daha çok ördeklerden izole edilmekle birlikte hindi, tavuk,
sülün, evcil kaz, bıldırcın, tavus kuşu, muhabbet kuşu, martı,
bataklık kuşları, keklik, deniz kuşları, beç tavuğu ve papağan
cinslerinden de izole edilmiştir.
Hastalık tavuklarda 1871 de ilk defa saptanmış ve fowl plague
olarak adlandırılmıştır. Hastalık etkeninin virüs olduğu 1901 de
tespit edilmiş 1930 da insan influenza virüsü izole edilmiş, 1955 de
Schofer kanatlılarda influenza virüsünü izole etmiştir .
Aile : Orthomyxoviridae
Tür : Influenza
80-120 nm. çapında
Tip : A, B, and C
Tip belirlemesi virus zarfında yer alan M proteinlerinin antijenik
karakterlerine ve virus partiküllerindeki nücleoproteinlere göre
yapılır.
Influenza A virusu insan, domuz, tek tırnaklılar, kanatlılar ve
deniz memelilerinde hastalığa neden olur. Tipe bağlı olarak
insanlarda pandemik hastalık görülebilir.
Influenza B virusu yalnızca insanlarda hastalığa neden olur.
Influenza C virusu insan ve domuzlarda hafif enfeksiyona neden olur
ki bu durum nadiren görülür.
HPAI ve LPAI nın nedeni influenza A viruslarıdır.
Virus zarf gilikoproteinleri hemagglutinin (HA) ve neuraminidase (NA)
aktivitesine sahiptir. Bu durum A, B ve C viruslarının alt
tiplendirmelerinde kullanılır.
influenza A virusları için 16 değişik HA antijeni ( H1 H16) ve 9
değişik NA antijeni ( N1 N9 ) vardır. Daha önceleri 15 değişik HA
antijeninin olduğu bilinmekteydi. Son yapılan araştırmalarda yeni
bir alt H16 tipi 1999 da İsveç ve Hollandada yakalanan siyah başlı
martılardan izole edilmiştir. Ve 2005de bu çalışma yayınlanmıştır (
Fouchier 2005).
Influenza A nın 16 HA ve 9 NA alt tipleri kanatlılarda tespit
edilebilir. Ancak yalnızca H5 ve H7 alt tipleri HPAI ye neden
olur.
Virüs kümes şartlarında kolayca tahrip olmaktadır. Virüs deterjanlar
gibi lipid solventlere, formolin,
β-propiyolaktan,
dilue asitler, eter, sodyum deoksikolat, hidroksilamin, sodyum
deoksil sülfat ve amonyum iyonlarına, deterjanlara duyarlıdır.
Isıtma, yüksek pH ve izotonik olmayan karışımlar ve kurutma ile
inaktive olurlar.
Influenza virusları çevresel ortamda ve özellikle serin ve nemli
koşullarda uzun zaman sürelerinde canlılıklarını korurlar. Dışkı
materyalinde enfektivite 4°Cde 30-35 gün, 20°Cde 7 gün sure ile
muhafaza olduğu, ayrıca Influenza virusları çok fazla su kuşlarının
bulunduğu göllerden ve havuz sularından izole edilmiştir.
İnfluenza
virüsü karkaslarda ortam sıcaklıklarında yalnızca birkaç gün
canlılığını koruyabilirken, buzdolabı sıcaklıklarında 23 güne kadar
canlı kalır. Viremik safhada işlenen kuşlar virüs içeren kanları
veya dışkı materyali ile diğer karkasları bulaştırırlar. Paketleme
ve depolama sırasında oluşabilen damlama da enfekte karkaslardan
kontamine olmuş olmaları ihtimalinden dolayı önemlidir.
Influenza A virusu özellikle donduruluş materyallerde aktivitesini
uzun süre devam ettirir. 22ºC de 4 gün ve 0ºC de 30 gün canlı
kalır.
Yapılan çalışmalarda evcil ördeklerden izole edilen H5N1 in 37ºC de
6 gün canlı kaldığı anlaşılmıştır.
56ºC de 3 saat veya 60ºC de 30
dakikada , pH asidik ise ,etkili dezenfektanlarla yeterli temas
süresi sağlandığında Virusun inaktivasyonu aşağıdaki şartlarda
mümkün olur :
Tavuk vebası virüsü yumurta
ve ürünlerinde aşağıdaki sıcaklıklarda inaktive edilmektedir.


Ürün


Sıcaklık (°C)


Süre


Tüm yumurta


60


210 saniye


Tüm yumurta karışımları


60-61.1


372-210 saniye


Sıvı yumurta akı


55.6-56.7


372-210 saniye


%10 tuzlu yumurta sarısı


62.2


372 saniye


%10 tuzlu yumurta sarısı


63.3


210 saniye


Kurutulmuş yumurta akı


67


15 gün
AI viruslarının kantlı etlerindeki inaktivasyonu için ise merkez
sıcaklığın 70 °C ye ulaştığı bir işlemde 1 saniyelik süre, virüsün
kanatlı etinde inaktivasyonu için uygundur
Bulaşmada
göçmen kuşlar önemli rol oynamaktadırlar. Enfekte kuşların gaitaları
ve sekresyonları ile bulaşık yem, su, alet-ekipman, personel,
kuluçkahanede kırılan yumurtalar yayılım nedenleridir.
Hastalığın yatay bulaşması ( hayvandan hayvana) çok rastlanan
bulaşma şeklidir. Dikey bulaşma (tavuktan yumurta yoluyla civcive)
ile ilgili kesin bir kanıt bulunmamakla beraber enfekte hayvanlardan
elde edilen yumurtaların kabuklarında etkenin varlığı tespit
edilmiştir. Virusun hava yolu ile taşınması bir kaç kilometre ile
sınırlıdır. Ayrıca hastalık böcekler, kan emici sinekler ve
rodentlerle enfekte hayvanlardan duyarlı olanlara mekanik olarak
bulaşır. İnkubasyon periyodu birkaç saat ile iki üç gün arasında
değişebilmektedir.
İnfluenzavirus A H5N1, ilk kez 1961de Güney Afrikada
balıkçıllardan izole edilmiş olmakla birlikte, patojenitesi yüksek
kuş gribi çok daha önceden, ilk kez 1878de İtalyada
tanımlanmıştır. Kuş gribi virusunun doğal rezervuarı, yeşilbaş
ördeklerdir ve enfeksiyona en dayanıklı olan kuşlar da.bunlardır.
Virusları çok uzaklara taşıyabilmelerine ve dışkılarıyla
çıkarmalarına karşılık, yalnızca hafif ve kısa süren bir hastalık
geçirirler. Evcil ördeklerdeki enfeksiyon ise tıpkı tavuklar,
hindiler, kazlar ve benzeri kümes hayvanlarındaki gibi öldürücüdür.
Virus, enfekte yabanıl kuşların dışkılarıyla kümes hayvanlarının
arasına girebilir. Evcil kuşların serbestçe gezindikleri, yabanıl
kuşlarla aynı kaynaktan su içtikleri ya da taşıyıcı durumdaki
enfekte yabanıl kuşların dışkılarıyla kontamine olabilecek su
kaynaklarını kullandıkları yerlerde, .enfeksiyonun yabanıl kuşlardan
evcil kümes hayvanlarına bulaşma riski daha yüksektir. Canlı
kuşların sıkışık ve sağlıklı olmayan koşullarda satıldığı pazarlar
da bir başka yayılma kaynağı olabilir. Bulaşama aşağıdaki şekilde
özetlenebilir
Kuşlardan kuşlara bulaşma şekli :
Hayvanlar birbirine çok yakınsa hava yoluyla
Kontamine solunum sekresyonları yada dışkı ile direk temas ile
Vertikal bulaşmanın olmadığı bilinmektedir
Sürüler arasında bulaşmada rol oynayacak diğer faktörler ise :
İnkubatörlerde kontamine yumurtaların sağlıklı civcivleri enfekte
etmesi (OIE 2002)
Semptom görülmeyen enfekte hayvanların başka bir sürüye nakli.
Kontamine ekipman, yumurta tepsileri, yem kamyonları, personel
giysisi ve ayakkabıları gibi pek çok faktör yoluyla etkenin
taşınması ( APHIS, Beard 1998)
Enfekte yabani kuşlar ve yabani ördeklerle temas
Enfekte dışkı ile bulaşık içme suyu
Rodentlerin enfeksiyon etkenini bir yerden diğer yere taşıması
Çöplerde barına sinekler ( 1983 1984 yıllarında Pensilvanyadaki
enfeksiyona neden olan virusun taşıyıcıları olarak şüphelenilmiştir
) ( Beard 1998)
Hastalık bulaşıcıdır. 1 gram kontamine altlıkta 1 milyon kanatlıyı
enfekte edebilecek kadar HPAI virusu bulunabilir (APHIS).
Aşağıdaki faktörler nedeniyle kuş gribinin potansiyel biyolojik
silah olarak kullanılabileceği tehlikesi vardır :
-
Çok bulaşıcı bir hastalıktır
-
Yüksek mortalite oluşturur
-
Yüksek ekonomik kayıplara neden olur :
-
Fazla miktarda kanatlı ölecek yada imha idilecektir.
-
Tavuk ürünleri satışı olumsuz etkilenecektir.
-
Satışlar olumsuz etkileyeceğinden fiyatlar düşecektir.
-
Virus yüksek mutasyon özelliğine sahip olduğundan yeni suşlar
oluşacak ve başka hayvan türleri de enfekte olabilecektir.
-
Hong Kongda 1997 de görülen enfeksiyon hem insanların ve hemde
kanatlıların hastalanabileceğini göstermiştir.
Hastalığın saklayıcısı (rezervuar) göçmen su kuşları, özellikle de
yaban ördekleridir.
Etken,
bu hayvanların bağırsaklarında yaşar ve dışkılarıyla atılır. Enfekte
olan kuşlar, virüsleri dışkılarıyla, salyalarıyla, burun ve boğaz
akıntılarıyla etrafa yayarlar. Bunlarla temas eden duyarlı kanatlı
hayvanların hastalığa yakalanması sonucu da kanatlı hayvanlarda
büyük salgınlar ortaya çıkabilir. Kanatlı hayvanların avian
influenza virüsüyle bir temasının söz konusu olması halinde,
hastalığa yakalanma ve ölüm % 100 civarındadır. Hastalığın kanatlı
hayvanlardaki belirtileri hayvan türüne ve virüsün hastalık tipine
göre değişmekte olup hayvanlar genellikle belirtilerin ortaya
çıkmasından iki gün sonra ölmektedir.
Enfeksiyonun asıl kaynağının göçmen kuşlar olması, hastalığın
ülkeler ve kıtalar arası yayılmasının önlenmesinde oldukça büyük bir
engel olarak durmaktadır.
Hastalık insanlara, hasta veya hastalıktan ölmüş hayvanlara temasla,
enfekte kuşların dışkılarına, salyalarına, burun veya boğaz
akıntılarına temasla veyahut da enfekte materyallerinin havaya
karışması sonucunda solunumla bulaşabilmektedir.
İnfluenza A virüsünün H5N1 alt tipinin (serotip) insanlarda sebep
olduğu hastalıklarda ateş, boğaz ağrısı, kas ve eklem ağrıları,
öksürük, solunum güçlüğü ve viral pnömoni (zatürree)
görülebilmektedir.
Avian influenza etkenlerinin, genel olarak insanlar için hastalık
yapıcı özelliği bulunmamakla birlikte, hayvanlarla çok yakın teması
olan kişilerin hastalığa yakalanabildikleri bildirilmektedir. Ancak,
virüsün, yapısında mutasyonla meydana gelebilecek değişikliklerle,
insandan insana bulaşma niteliğine de sahip olabileceği
belirtilmektedir.
korkutan asıl husus da budur.
Bu cümleden olmak üzere, 2003 yılı Aralık sonlarında Güneydoğu
Asyadaki bazı ülkelerde görülen kuş gribinden sonra hastalanan bazı
kişilerde, bu ülkelerde kanatlılarda görülen kuş gribi etkeni olan
H5N1 alt tipinin tespit edilmesi ve bu kişilerin de tavuk
çiftlikleriyle alâkalarının olması, hastalığın insanlara da
bulaşabileceği keyfiyetini gündeme getirmiştir. Kesin olarak
kanıtlanmamakla birlikte, hastalığın insandan insana bulaşabilme
yeteneğini kazanabileceği ifade edilmektedir. İşte bundan dolayı
ilgili otoriteler çalışmalarını, H5N1 alt tipinin tetikleyici
olabileceğini düşündükleri ve bütün dünyayı etkileyebileceğini
tahmin ettikleri muhtemel bir grip salgınına (pandemi)
odaklamışlardır.
Ülkemizde bugüne kadar gerek insanlarda gerekse tavuklarda kuş gribi
vakası görülmemişti. Ancak, Manyasta görülen hindi ölümleri ve bu
hayvanlara ait numunelerden ilgili lâboratuvarca avian influenza
virüsünün H5 alt tipinin tespiti ve daha sonra referanslâboratuardan
H5N1 olduğunun belirlenmesiyle, kuş gribi artık ülkemizdeki kanatlı
hayvanlarda da görülmüş oldu.
Zaten, ülkemizin coğrafî özellikleri ve iklim yapısının, hastalığın
saklayıcısı ve taşıyıcısı durumunda olan göçmen kuşlar için uygun
bir yapı göstermesinden dolayı her zaman için bir riskin varlığı
düşünülmekte ve çalışmalar da bu çerçevede yoğunluk kazanmaktaydı.
Sonuç olarak bir pandemi çıkması durumunda, bütün ülkeler için bir
riskten bahsedilebilmektedir. Ancak, bunların sadece birer
değerlendirmeden ve tahminden ibaret olduğu, işin özünün muhtemel
bir pandemiye hazırlık amacı taşıdığı da bilinmelidir.
Kuş gribi virusları genellikle insanları doğrudan enfekte etmez ve
insanlar arasında dolaşmaz. İnsanda kuş gribi viruslarıyla oluştuğu
bildirilmiş doğal enfeksiyon sayısı çok azdır. Ancak gönüllü
çalışmalarıyla kuş kökenli kimi viruslarla enfekte edilmiş
insanlarda kısa süreli enfeksiyonların geliştiği de gösterilmiştir.
İnsanlardaki olguların enfekte kümes hayvanları veya kontamine
yüzeylerle temas sonucunda geliştiği düşünülmektedir. Kuş gribi
viruslarının insanlar arasında tutunabilmesine karşı bir dereceye
kadar etkili bir engelin bulunduğu açıktır. Bu engel, gen
segmentlerinden bir ya da birkaçıyla ilişkilidir.
İnsandaki olgular, kümes hayvanları arasında patojenitesi yüksek kuş
gribi salgınlarıyla eşzamanlı olarak görülmektedir. Çünkü kuşlardaki
enfeksiyonun yayılması, insanların direkt enfeksiyonu için doğacak
fırsatları artırır. Zaman içinde daha çok insan enfekte olup bunlar
bir de insana ve kuşa özgü influenza virus suşlarıyla aynı anda
enfekte olurlarsa, bu insanlar insandan insana kolayca bulaşmayı
sağlayacak insan genlerine sahip olan yepyeni bir alt tipin
yoğrulduğu bir hamur teknesi gibi işlev görebilir. Böyle bir olay,
bir grip pandemisinin başlangıcı da olacaktır.
H5N1 suşunun sağlık çalışanları, aile bireyleri, tavukçuluk yapanlar
ve tavuk imha ekiplerinde çalışanlarda insandan insana çok sınırlı
bir biçimde de olsa bulaşabildiği anlaşılmaktadır. Bu gruplarda
virusla enfeksiyonu gösteren H5 antikorları belirlenmişse de ağır
hastalık gelişen bir olguyla karşılaşılmamıştır. Tavukçuluk
yapanların %17sinde, tavuk imha edenlerin %3ünde, temaslı sağlık
çalışanlarının %3.7sinde, temas etmemiş sağlık çalışanlarının ise
%0.7sinde antikor saptanmıştır.
Kuşa özgü influenza virus H5N1 ile oluşan insan enfeksiyonunun
klinik gidişine ilişkin yayımlanmış bilgiler sınırlıdır. 1997 Hong
Kong salgınında hastalananlarda gripteki gibi tipik belirtiler
(ateş, boğaz ağrısı, öksürük ve kas ağrıları), göz enfeksiyonları,
pnömoni, akut sıkıntılı solunum sendromu (ARDS), lenfopeni,
karaciğer enzim düzeylerinde yükselmeler ve pıhtılaşma bozuklukları
gibi belirti ve bulgular bildirilmiştir. Salgın, gerek önceden
sağlıklı erişkin ve çocukları, gerekse kronik tıbbi sorunları
olanları etkilemiştir.
Şu anda hayvanlardaki bu kadar büyük ve yaygın bir kuş gribi
salgınının yanında insan vakalarının sayısının kısıtlı kalması kuş
gribi virüsünün kümes hayvanlarından insanlara geçişinin çok kolay
gerçekleşmediğini göstermektedir. Ayrıca bugüne kadar yapılan
araştırmalar henüz insandan insana etkin bir geçiş olduğunu
göstermemiştir. Ancak bununla birlikte virüs iki mekanizma ile
kolaylıkla ve hızla insandan insana geçme yeteneği kazanabilir.
Bunlardan birincisi insanlarda gelişen kuş gribi enfeksiyonu
sırasında halihazırda insanlarda dolaşan insan gribi virüsleri ile
aynı anda enfeksiyon olması durumunda her iki grip virüsü genetik
etkileşim geçirip daha önce insanlar arasında geçme yeteneği
kazanmış olan insan grip virüsünden rahatlıkla insandan insana geçiş
özelliğini alabilir. İkinci mekanizma ise insanda enfeksiyona neden
olan kuş gribi mutasyona uğrayıp yine insandan insana bulaşma
yeteneğine kazanabilir. Kuş gribinden asıl korku nedeni de budur.
Bulaşma Virüsün hava yolu ile taşınması bir kaç kilometre ile
sınırlıdır. Ayrıca hastalık böcekler, kan emici sinekler ve
kemiriciler vasıtasıyla enfekte hayvanlardan duyarlı olan hayvanlara
mekanik olarak bulaştırabilmektedir. Kuluçka süresi birkaç saat ile
2-3 gün arasında değişebilmektedir.
Avian influenza 100 yıl önce ilk olarak İtalyada tanımlanan ve
dünyanın değişik yerlerinde de zaman zaman epidemiler şeklinde
ortaya çıkan bir hastalıktır. Hastalığın doğal saklayıcısının göçmen
su kuşları -özellikle yaban ördekleri- olduğu belirtilmektedir.
Virüsün saklayıcıları enfeksiyona dirençlidir ancak, diğer kuşlar
duyarlıdır. Evcil kanatlı hayvanlardan tavuklar ve hindiler
hastalığa oldukça duyarlı olup, bu hayvanlarda hızlı fatalite ile
seyreden epidemiler şeklinde otaya çıkmaktadır.
Hastalık kanatlılarda hafif bir hastalık tablosu şeklinde veya
yüksek bulaşıcılık ve hızlı fatalite gösteren ciddî epidemiler
halinde karşımıza çıkmaktadır. Hastalık etkeni enfekte hayvanlarla
doğrudan veya dolaylı olarak temasta bulunan evcil kümes
hayvanlarına bulaşmakta ve bu hayvanlar da şiddetli salgınlara sebep
olabilmektedir. Hastalıkta morbidite ve mortalite hızları % 100dür.
Son yapılan araştırmalar, virüsün esasen düşük patojeniteye sahip
olduğu, ancak kanatlı popülâsyonu arasındaki kısa süreli dolaşımı
ile mutasyona uğrayarak yüksek patojenite kazandığı merkezindedir.
Kuş gribi virusları, kuşları ve daha seyrek olarak domuzları infekte
eder. İnfekte kuşlar, virusu tükürük, burun salgıları ve
dışkılarıyla yayarlar. Hollanda'da ev kedilerinde gösterilen
deneysel infeksiyon ve Tayland'da infekte kaplan ve leoparlardan
H5N1 viruslarının izolasyonu, kedigillerin de infeksiyonu
bulaştırabileceğini düşündürmektedir. Duyarlı kuşların infekte
nazal, solunumsal ve fekal materyalle temas etmesi sonucu infeksiyon
yayılır. Virus, hava yoluyla da yayılmakla birlikte, fekal-oral
geçiş en önemlisidir. Patojenitesi yüksek virusla ilgili
çalışmaların sonuçlarına göre, kontamine gübrenin 1 gramı 1 milyon
kuşu infekte etmeye yetecek miktarda virus partikülü içermektedir.
Patojenitesi yüksek kuş gribi virusları, çevrede özellikle düşük
sıcaklıkta uzun süre etkinliğini koruyabilir. Virus, gübrede soğukta
en az üç ay, suda 22°Cde 4 gün ve 0°Cde 30 günden fazla
etkinliğini koruyabilir.
Sağ kalan
kuşların H5N1 virusunu oral olarak ve dışkılarıyla en az 10 gün
çıkarabildiği bildirilmiştir. Bu da canlı kümes hayvanı
pazarlarındaki ve göçmen kuşlar aracılığıyla yayılmayı
kolaylaştırmaktadır. Virus, kuş dışkısının kontamine ettiği toz ve
toprak aracılığıyla, örneğin kontamine donanım, araçlar, yem,
kafesler ve giyecekler, özellikle ayakkabılarla bir çiftlikten
diğerine yayılabilir. Virusu, ayakları ve vücutlarında taşıyarak
mekanik vektör rolünü oynayan kimi hayvanlar, örneğin kemiriciler
de yayabilir. Bilgiler sınırlı olmakla birlikte, sineklerin de
mekanik vektör olabileceği düşünülmektedir.
Kuş gribinin, özellikle patojenitesi yüksek formla oluşan
salgınların, özellikle gelişmekte olan ülkelerde kümes hayvanları
endüstrisi ve çiftlik sahipleri üzerindeki etkileri son derece
yıkıcı olabilir. Kuş gribi salgınları bir ülkenin içine yayılacak
olursa, kontrol altına alınması çok güç olabilir. Örneğin 1992de
Meksikada patojenitesi düşük virusla başlayan salgın, oldukça
ölümcül bir biçime dönüşmüş ve 1995e dek kontrol altına
alınamamıştır.
Hastalık, ülkeden ülkeye canlı kümes hayvanlarının ticareti
aracılığıyla yayılabilir. Göçmen kuşlar da virusu uzaklara
taşıyabilir; geçmişteki patojenitesi yüksek kuş gribinin
uluslararası yayılımı böyle açıklanmaktadır.
İnsanda kuşa özgü influenzavirus A H5N1 infeksiyonu: Kuş gribi
virusları genellikle insanları doğrudan infekte etmez ve insanlar
arasında dolaşmaz. İnsanda kuş gribi viruslarıyla oluştuğu
bildirilmiş doğal infeksiyon sayısı çok azdır. Ancak gönüllü
çalışmalarıyla kuş kökenli kimi viruslarla infekte edilmiş
insanlarda kısa süreli infeksiyonların geliştiği de gösterilmiştir.
İnsanlardaki olguların infekte kümes hayvanları veya kontamine
yüzeylerle temas sonucunda geliştiği düşünülmektedir. Kuş gribi
viruslarının insanlar arasında tutunabilmesine karşı bir dereceye
kadar etkili bir engelin bulunduğu açıktır. Bu engel, gen
segmentlerinden bir ya da birkaçıyla ilişkilidir.
İnsandaki olgular, kümes hayvanları arasında patojenitesi yüksek kuş
gribi salgınlarıyla eşzamanlı olarak görülmektedir. Çünkü kuşlardaki
infeksiyonun yayılması, insanların direkt infeksiyonu için doğacak
fırsatları artırır. Zaman içinde daha çok insan infekte olup bunlar
bir de insana ve kuşa özgü influenzavirus suşlarıyla aynı anda
infekte olurlarsa, bu insanlar insandan insana kolayca bulaşmayı
sağlayacak insan genlerine sahip olan yepyeni bir alt tipin
yoğrulduğu bir hamur teknesi gibi işlev görebilir. Böyle bir olay,
bir grip pandemisinin başlangıcı da olacaktır.
H5N1 suşunun sağlık çalışanları, aile bireyleri, tavukçuluk yapanlar
ve tavuk imha ekiplerinde çalışanlarda insandan insana çok sınırlı
bir biçimde de olsa bulaşabildiği anlaşılmaktadır. Bu gruplarda
virusla infeksiyonu gösteren H5 antikorları belirlenmişse de ağır
hastalık gelişen bir olguyla karşılaşılmamıştır. Tavukçuluk
yapanların %17sinde, tavuk imha edenlerin %3ünde, temaslı sağlık
çalışanlarının %3.7sinde, temas etmemiş sağlık çalışanlarının ise
%0.7sinde antikor saptanmıştır.
Kuşa özgü influenzavirus H5N1 ile oluşan insan infeksiyonunun klinik
gidişine ilişkin yayımlanmış bilgiler sınırlıdır. 1997 Hong Kong
salgınında hastalananlarda gripteki gibi tipik belirtiler (ateş,
boğaz ağrısı, öksürük ve kas ağrıları), göz infeksiyonları, pnömoni,
akut sıkıntılı solunum sendromu (ARDS), çoğul organ yetmezliği,
lenfopeni, karaciğer enzim düzeylerinde yükselmeler ve pıhtılaşma
bozuklukları gibi belirti ve bulgular bildirilmiştir. Salgın, gerek
önceden sağlıklı erişkin ve çocukları, gerekse kronik tıbbi
sorunları olanları etkilemiştir.
Tüm hayvan ve insan influenzaviruslarının tanısında kullanılan hızlı
ve güvenilir testler bulunmaktadır. WHOnun Küresel Grip Ağında yer
alan birçok laboratuvarın, bu testleri yapmak için gerekli yüksek
güvenlik olanakları ve reaktiflerin yanı sıra, önemli ölçüde
deneyimi de vardır. İnsan gribinin tanısı için hızlı yatak başı
testleri de bulunmaktadır. Ancak bunların, en son olguların tam
olarak anlaşılabilmesi ve insan infeksiyonlarının doğrudan doğruya
kuşlardan mı ya da insandan insana mı yayıldığının belirlenmesi için
gereksinim duyulan testler kadar kesin bir bilgi vermeleri söz
konusu değildir.
Kimileri hem tedavide hem korunmada kullanılmakta olan antiviral
ilaçlar, influenzavirus A suşlarına karşı başka bir sağlık sorunu
olmayan erişkin ve çocuklarda klinik olarak etkilidir. Ancak
kullanımlarını sınırlandıran bazı yönleri vardır. Bunların kimileri
aynı zamanda pahalı ve stokları sınırlı ilaçlardır.
1996 yılına değin insandan kuş gribi virusunun (H7N7) izolasyonuna
ilişkin toplam üç olgunun kaydı bulunmaktayken, bu tarihten sonra
kuş gribi viruslarıyla oluşmuş insan infeksiyonlarının profilinde
çarpıcı bir artış olmuştur.
1997:
Hong Kongta, tavuklar arasında kuşa özgü influenzavirus A (H5N1)
infeksiyonu salgını çıkmıştır. Bu sırada 18 insan hastalanmış,
bunlardan 6sı ölmüştür. Olgulardan birinde çiftlikte bulunan,
17sinde ise pazarlarda satılan hastalıklı kuşlarla temas söz
konusudur. Salgını kontrol altına almak üzere 3 gün içinde toplam
1.5 milyon kümes hayvanı itlaf edilmiştir. Böylece dünyanın yeni bir
pandeminin eşiğinden döndüğü düşünülmektedir.
1999:
Hong Kongta iki çocukta kuşlardaki patojenitesi yüksek olmayan
influenzavirus A H9N2 infeksiyonu kanıtlanmış ve her iki çocuk da
iyileşmiştir. Hastalığın geçişinde kümes hayvanlarının rol oynadığı
düşünülmüş; ancak insandan insana geçiş olasılığı üzerinde de
durulmuştur. 1998-1999da Çinde başka insan H9N2 infeksiyonları da
bildirilmiştir.
2003:
Çinden yeni dönen Hong Konglu bir baba ve oğlundan kuşa özgü
influenzavirus A (H5N1) izole edilmiş, hastalanan baba ölmüştür. Bu
iki kişinin nasıl infekte olduğu tam olarak açıklanamamıştır. Öte
yandan adamın kızı da Çindeyken hastalanarak ölmüş, ancak bunun
H5N1 virusuna bağlı olup olmadığı belirsiz kalmıştır.
2003:
Şubat ayında Hollandada kuşlar arasında patojenitesi yüksek olan
H7N7 kuş gribi baş göstermiştir. Daha sonra tavuk çiftliği
çalışanları ve bunların aile bireyleri arasında konjonktivit ve/veya
gripal infeksiyon tablosu biçiminde bir salgın ortaya çıkmış ve bu
salgından etkilendiği düşünülen 260 kişiden 82sinde kuşa özgü
influenzavirus A (H7N7) infeksiyonu olduğu doğrulanmıştır. Üç olguda
insandan insana geçişle ilgili kanıtlar bulunmuştur. Ayrıca 260
kişiden 6sının H3N2 virusu yönünden pozitif olduğu gösterilmiş;
ancak bunların hiçbiri aynı zamanda H7N7 yönünden de pozitif olarak
bulunmamıştır. Bu salgın sırasında profilaktik antiviral ilaç
almamış ve infekte kuşlarla temas etmiş olan 57 yaşındaki bir
veteriner ARDS tablosundan ölmüştür. Salgını kontrol altına almak
üzere toplam 100 milyon olan kuş nüfusundan 30 milyonu bir hafta
içinde itlaf edilmiştir.
2003:
Aralık ayının ortalarında Hong Kongda bir çocukta H9N2 infeksiyonu
saptanmış ve çocuk iyileşmiştir.
2003-2006 kuş gribi salgını: 2003 Aralık ayının ortalarından beri,
Güney Koreden başlayarak Doğu Asya ülkelerinde tavuk ve ördeklerde
görülen patojenitesi yüksek kuş gribi salgınlarının sayısında artış
olduğu bildirilmektedir. Kimi yabanıl kuş türleri ve domuzlarda da
infeksiyonlar bildirilmiştir. Böyle patojenitesi yüksek kuş gribinin
çeşitli ülkelerde aynı zamanda ortaya çıkan salgınlarla birlikte
hızla yayılması, eşine hiç rastlanmadık bir durumdur ve veteriner
tababetin yanı sıra beşeri tababeti de yakından ilgilendirmektedir.
Kümes hayvanları arasındaki bu salgınların kaygı yaratmasının birkaç
nedeni vardır. İlkin, bu salgınların çoğunda H5N1 olarak bilinen
patojenitesi yüksek suşun belirlenmesi, insan sağlığı yönünden
özellikle kaygı kaynağı olmuştur. H5N1, yakın geçmişte iki kez tür
engelini aşarak insanlarda da ağır ve mortalitesi yüksek bir
hastalığa neden olmuş bir alt tiptir ve şimdi de başta Vietnam ve
Taylandda olmak üzere gittikçe artan sayıda insanı etkilemiştir.
İkinci ve daha da önemli bir neden, bugünkü durumun insanlarda yeni
bir grip pandemisine yol açması olasılığıdır. Bir kişi, hem kuş hem
insan viruslarıyla aynı anda infekte olduğu zaman, her iki türe özgü
influenzaviruslar, gen değiş tokuşu yapabilir. İnsan vücudunda
gerçekleşen bu gen değiş tokuşu tümüyle yeni bir influenzavirus alt
tipinin ortaya çıkmasına yol açabilir ki, bu virusa karşı doğal
bağışıklık, varsa bile, ancak çok az kişi için söz konusu olacaktır.
Ayrıca, her yıl halen dolaşımda olan suşlara karşı ve mevsimlik
salgınlar sırasında insanları korumak üzere hazırlanan kullanımdaki
aşılar, böyle tümüyle yeni bir influenzavirusa karşı etkisiz
kalacaktır. Yeni virus yeterince insana özgü virus geni de
içeriyorsa, yalnız kuşlardan insana değil, insandan insana direkt
bulaşma da olabilir. Bu durumda yeni bir grip pandemisinin başlaması
için gereken koşullar da sağlanmış olacaktır.
En kaygı verecek durum ise yüksek mortalitesi olan ağır hastalığın
art arda birkaç kez kişiden kişiye bulaştığının gösterilmesidir.
1918-1919 büyük grip pandemisi sırasındaki durum böyle olmuştur. 4-6
ayda tümüyle yeni bir influenzavirus alt tipi ortaya çıkmış ve iki
yıl boyunca baş gösteren çeşitli infeksiyon dalgaları halinde
yeryüzüne yayılmıştır.
Sonuç olarak, insan kökenli virustan insanlar arasında replikasyona
ve yayılmaya olanak veren gerekli gen(ler)i almış, ancak farklı bir
hemaglütinin yüzey glikoproteini olan, dolayısıyla insanların
immünolojik olarak yabancı olduğu yeni bir virus her an ortaya
çıkabilir. Bu durumda, tarım ve hayvancılık uygulamaları nedeniyle,
çok sayıda insan, domuz ve kuşun bir arada yaşadığı Uzakdoğuda
ortaya çıkacağının işaretlerini 20. yüzyılda vermiş olan bir
pandeminin başlaması hiç de sürpriz olmayacaktır.
Kuşlarda:
2004'ün ilk aylarında kümes hayvanları arasında Çin, Endonezya,
Güney Kore, Hong Kong, Japonya, Kamboçya, Laos, Tayland ve
Vietnamda saptanmıştır. Güney Kore ve Japonya'daki H5N1 salgınları
kontrol altına alınmakla birlikte, Vietnam, Tayland, Endonezya,
Kamboçya, Laos ve Çin'deki salgınların ne ölçüde kontrol altına
alındıkları belli değildir. Sonra Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü
(OIE)'ne, Endonezya (28 Haziran), Vietnam (1 ve 12 Temmuz), ve Çin
(6 Temmuz)'den patojenitesi yüksek kuş gribi (H5N1) bildirimleri
yapılmıştır. Bu salgın sırasında bugüne değin 100 milyonun üzerinde
kümes hayvanı ölmüş ya da itlaf edilmiştir. Salgın, 2004 Mart
sonlarına doğru geçici olarak kontrol altına alınmışsa da Haziran
2004 sonlarında Çin, Endonezya, Kamboçya, Tayland ve Vietnam'da
yeniden baş göstermiş ve Malezya'ya da sıçramıştır.2005'te ise
salgının görüldüğü ülkelere, Çin, Endonezya, Kamboçya, Tayland ve
Vietnam'ın yanı sıra Rusya, Kazakistan ve Moğolistandan sonra
Türkiye, Romanya , Hırvatistan ve Ukrayna da eklenmiştir.
Türkiye'de 15 Ocak 2006 itibariyle kanatlılarda H5N1 virusunun
pozitif bulunduğu 13 il vardır:
Iğdır, Erzurum, Şanlıurfa, Erzincan, Ağrı, Bitlis, Yozgat, Ankara,
Bursa, İstanbul, Van, Aydın ve Kars. Kuş gribi şüphesi olan iller
ise Muş, Ardahan, İzmir, Isparta, Konya, Karaman, Siirt, Karabük,
Sivas, Bayburt, Elazığ, Diyarbakır, Eskişehir, Muğla, Batman ve
Malatya'dır.
Hastalığın bulguları türlerin yaşına,cinsine, virus suşlarının
virulansı, çevre ve aynı anda seyreden bakteriyal hastalıklar
semptomların üzerine etkilidir. Virlülans her virüste olduğu gibi
konakçı virüs arasındaki ilişkiye bağlıdır. İnfluenza virüsü bir
kanatlı türü için patojen olduğu gibi başka bir kanatlı türü için
patojen olmaya bilir. Bazı hayvanlar ( yabani ördek, deve kuşu ve
diğer su kuşları ) klinik belirti göstermezler. Ancak konakçıdırlar.


Hayvanlarda Antemortem Bulgular:


Belirtiler


Karakteristik özellik


TAVUK


İnkubasyon süresi


3 7 gün


Klinik bulgular


Hasta hayvanlarda vücut ısısı yükselir, tüyler kabarır,
iştahsızlık, depresyon ve tüylerde kabarıklık, önce parlak yeşil
daha sonra beyaz sulu ishal vardır.
Öksürük, aksırık , hırıltı , aşırı göz yaşı salgısı
Yumurta üretiminde düşüş
Hasta hayvanların göz kapakları kapanabilir, konjuktiva şişmiş
ve kırmızı renktedir.
Sakal ibik ve gözlerin çevresinde karakteristik olarak ödem ve
siyanoz
Kloakada kan, karın boşluğu membran yüzeyinde peteşiyal
kanamalar
Conjunctiva da şişlik ve kanamalar
Ayak ve eklemler arasında yaygın kanamalar
Öksürük/aksırık
Denge kaybı
Sinir sistemi bulguları ( paralysis vb )


Komplikasyonlar


Yumurta veriminde durma, ve enfeksiyon başlangıcında fazla
miktarda yumuşak kabuklu ve şekilsiz yumurta
Canlı kalan hayvanlar güçsüzdür, haftalar sonra yumurtlamaya
başlarlar


Ölüm oranı (Mortalite)


Patojen virus suşlarında morbidite ve mortalite oranları %
100e ulaşır
Ölümler hemen yada semptomlar görüldükten engeç 1 hafta sonra
başlar. çoğunlukla 48 saat içinde ölümler başlar.


HİNDİLER


İnkubasyon süresi


3 7 gün


Klinik bulgular


Hasta hayvanlarda vücut ısısı yükselir, tüyler kabarır,
iştahsızlık, depresyon ve tüylerde kabarıklık, önce parlak yeşil
daha sonra beyaz sulu ishal vardır.
Öksürük, aksırık , hırıltı , aşırı göz yaşı salgısı
Yumurta üretiminde düşüş
Baş ve boyunda ödem
Hasta hayvanların göz kapakları kapanabilir, konjuktiva şişmiş
ve kırmızı renktedir.
İbik ve sakallarda şişme ve siyanoz
Karın boşluğu membran yüzeyinde peteşiyal kanamalar
Conjunctiva da şişlik ve kanamalar
Ayak ve eklemler arasında yaygın kanamalar
Öksürük/aksırık
Solunum yolu bulguları ( Trachea sorunlarına bağlı )
Denge kaybı
Sinir sistemi bulguları ( paralysis vb )


Komplikasyonlar


Yumurta veriminde düşme
Ani ölüm
Canlı kalan hayvanlar güçsüzdür, haftalar sonra yumurtlamaya
başlarlar


Ölüm oranı (Mortalite)


% 100 lere kadar varabilir
Hindilerin çoğu 3 10 gün içinde ölür


EVCİL ÖRDEK VE KAZLAR


İnkubasyon süresi


3 7 gün


Klinik bulgular


Yumurtacılarda görüldüğü
gibi depresyon, iştahsızlık ve ishal
Sinuslarda şişme, sinüzitiz
Genç hayvanlarda sinirsel
bulgular


Komplikasyonlar


Yumurta veriminde düşme
Ani ölüm
Canlı kalan hayvanlar güçsüzdür, haftalar sonra yumurtlamaya
başlarlar


Ölüm oranı (Mortalite)


% 100 lere kadar varabilir


Aeillo 1998, APHIS, Beard 1998, Capua 2001, OIE 2002,


Hayvanlarda HPAI Otopsi Bulguları


Kanatlı


Karakteristik özellik


Tavuklar


Patolojik bulgular virusun virulensine ve kanatlı türlerine göre
değişkenlik gösterir. Ölüm sertliği ölümü takiben hemen
şekillenir. Perakut hastalık nedeniyle herhangi bir lezyon
belirlenemezken ileri safhalarda;
Kaslarda şiddetli kanamalar,
Dehidrasyon,
Baş ve boyun bölgesinde subkutan ödemler,
Burun ve ağız boşluğunda irinli akıntı,
Konjuktiva'da şiddetli kanamalar. Bazen peteşiler de
görülebilir
Tracheanın lumeninde yoğun mukoz exudatı, ya da şiddetli
hemorajik tracheitis,
Ovaryumlar hemorajik yada nekroz nedeniyle koyu renkli olabilir
Pankreas da hemorajiler ye da peteşiler vardır.
Sternum'un iç kısmında serosada ve abdominal yağlarda, serosal
yüzeylerde ve vücut boşluğunda peteşiyal kanamalar,
Böbreklerde ağır kanamalar, bazen tubuluslarda ürat
birikintileri ile birlikte ovaryumlarda hemorajiler ve
dejenerasyon,
Proventrikulusun mukozal yüzeyinde, özellikle taşlık ile
birleşme yerinde hemorajiler,
Taşlık'ın iç tabakasında hemorajiler ve erozyonlar (ülserler),
Bağırsak mukozasındaki lenfoid dokularda hemorajik odaklar,
Yumurta tavuklarında yumurtalıklarda kanamalar veya nekrotik
odaklarla birlikte dejenerasyonlar,


Hindiler


Hindilerde; lezyonlar tavuklarda görülenlerle benzerdir, fakat
aynı derecede belirgin olmayabilir.


Evcil Ördekler


Ördekler; HPAI ile enfekte olabilir ve virusu saçabilir, klinik
semptomları ya da lezyonları göstermeyebilir.


Beard 1998, OIE 2002.
Fotoğraflar
TEŞHİS
Klinik semptom ve otopsi bulguları kesin teşhis için yeterli
değildir. Avian influenza, İnfeksiyöz bronşitis, enfeksiyöz
laringotracheitis, tavuk kolerası, Newcastle, mikoplazma
enfeksiyonları ve marek hastalığının birçok farklı formuyla
karıştırılabilir.Bu nedenle kesin teşhis için laboratuvara yeterli
sayıda hasta veya yeni ölmüş hayvan gönderilerek klinik ve otopsi
bulguları dikkatlice gözden geçirilir ve virus izolasyonu, serolojik
muayeneler ve histopatolojik uygulamalara başvurulur.
Avian Influenza hastalığına yönelik bir tedavi yoktur. Sürünün
direncini arttırmak için yem ve sularına vitamin, sekonder
enfeksiyonları önlemek için yeme antibiyotikler katılır. Hastalıktan
korunmak amacıyla dışarıdan sürüye kesinlikle hayvan katılmaması ve
dışarıdan içeriye ve içeriden dışarıya hayvan giriş ve çıkışlarının
durdurulması kuralına uyulması gerekir. Kümeslere yabani kuş ve
rodentlerin girişi engellenmeli, bakıcıların dışında kümeslere
kimsenin girişine izin verilmemeli, kümes girişlerine dezenfektanlı
küvetler konulmalıdır. Kümeslerin etrafındaki alanlar temizliği
kolay olan ve dezenfekte edilebilen malzemelerden yapılmalıdır.
Elde edilen bilgiler, hastalığın insanlardaki şeklinin, özellikle
hastalığın görüldüğü çiftliklerle ilgili olduğunu gösterdiğinden,
tavuk çiftliklerinde çalışanların korunma önlemlerini uygulamaları
(eldiven, maske, kişisel hijyen vb.) sağlanmalı, bu kişiler
hastalıkla ilgili olarak bilgilendirilmeli ve bilinçlendirilmelidir.
Virus 56°Cde 3 saatte, 60°Cde 30 dakikada etkinliğini
yitirmektedir. Virus dışkıda yüksek orandaki nem ve düşük ısıda
canlılığını daha uzun süre sürdürür. Enfekte gübrede 4°C de 30-35
gün, 20°C''de 7 gün, kış mevsiminde sulu dışkıda 105 gün canlı
kalır. Bu nedenle kümeslerin periyodik dezenfeksiyonu, temizliği,
havalandırması, gıda ve su hijyeni, kümes ısısı ve rutubeti, hayvan
bakıcılarının temiz tulum, dezenfekte edilmiş çizme ve eldiven
kullanmaları sağlanmalıdır.
Etken çevre koşullarında özellikle soğuk ve nemli ortamlarda oldukça
uzun bir süre canlılığını sürdürebilir. Ancak virusun dış çeperi
lipit içeren bir zarla çevrili olduğundan kolayca inaktive olur ve
stabil hale getirilebilir. Ultraviole ışınları ile inaktive
edilebilir. Enfektivitesi uygun dezenfektanlarla yok edilebilir.
Sıcak ve kuru ortamda, yüksek ve düşük pH derecelerinde inaktive
olabilir. Virus hasta hayvanların nasal sekresyonları ve dışkıları
ile etrafa saçılır ve kümes şartlarında 5 hafta kadar canlılığını
sürdürür. Dokularda, dışkı ve suda uzun süre canlı kalır. Bu nedenle
hastalığın kontrolünde en önemli problem gübredir.
Hayvan popülasyonlarında enfeksiyöz hastalıkların kontrolüne yönelik
olarak sabit kuralların geliştirilmesi, enfeksiyonun ortaya
çıkmasında çok sayıda değişkenin yer almasından dolayı oldukça
zordur. Bununla birlikte, kanatlı influenza hastalığında bazı temel
senaryolar düşünülebilir ve daha önceden yapılmış bazı gözlem ve
çalışmalar temel alınarak kontrolde yardımcı olabilecek prensipler
geliştirilebilir.
Kanatlı Influenza enfeksiyonu riskinin olması durumunda planlanması
gereken önemli bir çok aşama vardır. İlk aşamada, bölgede
enfeksiyonun ilk olarak görüldüğü popülasyon belirlenmelidir.
Enfeksiyona neden olan virüs yüksek düzeyde patojen bir virüs ise
enfeksiyonun ilk gözlendiği popülasyonun belirlenmemesi ciddi bir
problem oluşturmaz buna karşın virüs düşük düzeyde patojen ise söz
konusu popülasyonun belirlenmemesi ciddi bir probleme neden
olabilir.Bu nedenle, enfeksiyonun riski altında olan bölgelerde
düşük düzeyde patojen influenza virüsü kökenli enfeksiyonların
olabildiğince erken teşhisine yardımcı olacak özel gözetim
sistemleri geliştirilmeli ve uygulanmalıdır.
İkinci olarak, enfeksiyonun bölgede varolan endüstriyel kanatlı
popülasyonuna yayılıp yayılmadığı değerlendirilmelidir. Bu,
enfeksiyonun kontrolünde uygulanacak stratejileri belirleyecek
kişiler için sağlanması gereken çok önemli bir değerlendirmedir.
Kanatlı Influenza salgını popülasyonda tanımlandıktan sonra enfekte
çiftlerde, kesim hayvanlarının kontrollü ticareti veya itlafı
temelli eradikasyon uygulamaları geliştirilmelidir. Kesim
hayvanlarının itlafı yada kontrollü ticareti arasında verilecek bir
karar virüsün virüülansı ve bulaşıcılık düzeyi, enfeksiyondan
etkilenen popülasyonların civarında yer alan kanatlı çiftliklerinin
yoğunluğu, enfeksiyondan etkilenen hayvanların ekonomik değeri,
kesim itlaf uygulamasının biçimi, çiftçi ve üreticilerin yaklaşımı
gibi birçok parametreye bağlıdır. İtalyada düşük düzeyde patojen
influenza virüsü kökenli enfeksiyona yakalanan erken yaşta etçi
tavuklar, damızlıklar ve yumurtacılar itlaf edilirken kesim yaşına
yaklaşan ileri yaşta etçi tavuklarda kontrollü ticaret tercih
edilmektedir. Böylesi bir strateji çiftliklerde sınırlama
dönemlerinin kısaltılabilmesini olanaklı kılar (enfeksiyona
yakalanmış erken yaşta hindiler, damızlıklar veya yumurtacıların
çiftliklerde tutulması durumunda çiftlikte sınırlama dönemi aylara
kadar çıkabilir)ve dolayısıyla yeni kuşak kanatlıların yeniden daha
hızlı stoklanmasını kolaylaştırır.
Buna ek olarak, risk altında olan bölgelerde, canlı kanatlı,
taşıyıcı araç ve teknik personelin bir yerden başka bir yere
hareketi üzerine sınırlayıcı uygulamalar konulmalıdır. Enfeksiyonun
teşhisi ve kitle aşılama programının uygulama zamanı arasında geçen
süre ile aşılama programının etkinliği arasında ters bir ilişki
vardır.Enfeksiyonun teşhisi ve aşılama arasında geçen süre ne kadar
kısa olursa aşılama o kadar etkili olur.Bu nedenle herhangi bir
ülkede kanatlı influenza enfeksiyonunun kontrolünde aşılama olası
bir seçenek olarak düşünülüyorsa , enfeksiyonun teşhisi ile aşılama
arasında geçen süreyi kısa tutabilmek için ülkede aşı bankalarının
kurulması üzerinde durulması gereken önemli bir nokta olmalıdır.
Eğer aşılama korumada önerilen bir strateji ise aşı bankaları acil
kullanım için hazır hale getirilmeli ve aşılama programının
etkinliğinin değerlendirilebileceği, aşılı popülasyonda saha
virüsünün varlığının araştırılabileceği etkili kontrol stratejileri
geliştirilmelidir.
Virusun
yayılmasını engellemek ve sürüleri enfeksiyondan korumanının en iyi
yolu etkin bir biyogüvenlik programının uygulanması ile mümkündür.
Evcil kanatlılarla yabani kuşlar ve özellikle yabani ördeklerle
temasın olmaması gerekir .
Açıkta beslenen sürüler enfeksiyon riski altındadır. Bu nedenle her
türlü açıkta beslemenin engellenmesi gerekir.
Yabani su kuşlarının konakladığı göllerden elde edilen içme suyu
enfeksiyon etkenlerini taşıyacağından mümkünse kullanılmamalı,
kullanılacaksa mutlaka dezenfekte edilmelidir.
Bir başka sürüden diğerine hayvan transferi yapılmamalıdır.
Kümeslere giriş çıkış kontrol altına alınmalıdır.
Kümeslere gelen insanların koruyucu kıyafetler giymeleri
sağlanmalıdır ( çizme, kıyafet, eldiven, ağız maskesi ve şapka ).
Giriş çıkışlarda dezenfektanların uygulanacağı alanların inşa
edilmesi ve dezenfeksiyonun uygulanır olmasının sağlanması gerekir.
Temizlik ve dezenfeksiyon programına mutlaka uyulması gerekir.
Dezenfeksiyonda etkinliği kanıtlanmış dezenfektanların kullanılması
gerekir.
Dezenfektanların seçiminde dezenfektan-virus temas süresi ve
organik kirlilikte etkinliğini gösterecek bir ürün ye da
ürünlerin seçilmesi gerekir.
All in /All out programının tercih edilmesi gerekir.
Yalnızca görevli personel ve araçların işletmelere girişi
sağlanmalıdır.
Temizlenmiş ekipman ve araçların giriş ve çıkışına izin
verilmelidir.
Başka bir kümes veya çiftlikten ekipman transferi yapılmamalıdır..
Kuş gribinden etkilenen bölgelerde yapılması gerekenler
İnsanlar, zorunlu olmadıkça tavuklarla, ördeklerle veya daha başka
kümes hayvanlarıyla temas etmekten kaçınmalıdır. Kuş gribi virüsünün
bulaşmasını önlemenin en iyi yolu budur.
Çocuklar, kümes hayvanlarının
tutulduğu yerlerde oyun oynayabileceklerinden yüksek risk
altındadır. Çocukları ölü veya hastalıklı kümes hayvanlarından
kesinlikle uzak tutunuz.
Çocuğunuza şu temel
kuralları öğretiniz:
Hiç bir kuşa, kümes hayvanına,
bunların tüylerine, dışkılarına ve daha başka atıklarına kesinlikle
el sürülmemelidir.
Kuş veya kümes hayvanlarıyla
her türlü temastan sonra eller sabunla ve bol suyla iyice
yıkanmalıdır.
Kümes yakınlarında
oynanmalıdır.
Sağlıklı olduklarını
düşünseniz dahi, canlı veya ölü (kesilmiş veya daha başka bir
şekilde ölmüş) tavukları, ördekleri veya daha başka kümes
hayvanlarını bir yerden başka bir yere nakletmeyiniz.
Hastalık görülen bölgedeki
kümes hayvanlarına uygulanacak işlem bunlar bir başka yere
nakledilmeksizin aynı bölge içerisinde yapılmalıdır.
Hastalık görülen bölgedeki
kümes hayvanlarını ailenize yedirmeyiniz veya diğer hayvanlarınız
için yem olarak kullanmayınız. Bu hayvanların kesimi ve gıda olarak
tüketilmesi tehlikeli olabilir.
Eğer kuş gribi vakasının
görüldüğü bölgede istemeyerek bir kümes hayvanıyla temas ederseniz;
örneğin bir kanatlının gövdesine, dışkısına veya daha başka bir
hayvansal atığına eliniz değerse ya da kümes hayvanı dışkısıyla
kontamine olmuş (kirlenmiş) olmuş bir zemin üzerinde gezinirseniz:
bu şekildeki her temastan
sonra ellerinizi sabun ve bol suyla iyice yıkayın;
ayakkabılarınızı evin dışında
çıkarın ve üzerlerindeki tüm kir ve pislikleri iyice temizleyin ve
ardından ellerinizi yine iyice yıkayın; ve
7 gün boyunca günde en az bir
kez ateşinizi ölçün. Eğer ateşlendiğinizi tespit ederseniz
(>37.5°C), hemen bir doktora veya en yakın sağlık kuruluşuna gidin.
Hastalanan, kuş gribine
yakalandığından şüphe edilen veya ölü hayvanlara nasıl muamele
edilmesi gerektiğini bilmek hastalığı kontrol altında tutmanın ve
salgın şeklinde yayılmasını önlemenin en etkin yoludur.
Ölü veya hastalıklı kümes
hayvanlarına işlem uygulamak için bunlarla temas etmeniz kaçınılmaz
ise, hastalığın size de bulaşmamasını için kendinizi koruyacak
önlemleri mutlaka alın. Koruyucu yüz maskı, gözlük, tüm vücudunuzu
saran koruyucu önlük, lastik çizme ve eldiven gibi koruyucu giysiler
giyin. Eğer böyle koruyucu giysiler hemen el altında yoksa, pratik
ve basit önlem olarak ağzınızı temiz bir bez ile kapatın, koruyucu
gözlük takın ve el ve ayaklarınıza plastik torba veya poşet geçirin
ve bunların ağızlarını el ve ayak bileklerinize takacağınız bir bant
veya ambalaj lastiği ile iyice kapatın. Yıkanabilir bir önlük takın. Eğer hastalıklı veya ölü kümes
hayvanları veya kanatlılarla ilk kez karşılaşıyorsanız ve durumun ne
olduğundan tam olarak emin değilseniz hemen yetkili mercilere haber
veriniz ve bu hayvanlara uygulanacak işlemi bu konuda deneyimi olan
personele bırakınız (itlaf personeli, temizlik personeli v.s).
Kümes hayvanlarının
tutulduğu avluların ve kümeslerin iyice temizlenmesi hastalığın
yayılmasını önlemede yardımcı olur.
Eğer imkânınız varsa, kümes
hayvanlarının tutulduğu avlularını ve kümesleri deneyimli kişilere
temizletiniz.
Eğer bu mümkün değil ve
temizliği sizin bizzat yapmanız gerekiyorsa; gözlerinizi,
ellerinizi, ayaklarınızı ve vücudunuzun kir ve pisliklerle temas
edebilecek diğer kısımlarını korumak için yukarıda belirtildiği gibi
koruyucu giysi ve donanımlar giyiniz. Ölü kuşlar emniyetli bir
biçimde gömülmelidir (bk. bir sonraki bölüm).
Etkin bir temizlik sonucunda
kanatlıların tutulduğu kümes ve barakalarda hiçbir gözle görünür tüy
veya dışkı artığı kalmamalıdır.
Kuş gribi veya tıp dilindeki
adı ile avian (kanatlı) gribine yol açan virüs bazı organik
maddelerin içerisinde belirli bir süre canlı kalabilir; yani
deterjan kullanılarak yapılacak adamakıllı bir temizlik kirlenmenin
giderilmesinde önemli bir adımdır. Kümes hayvanlarının tutulduğu
yerlerde bulunan tüm organik materyal mümkün olan en kısa sürede
oradan uzaklaştırılmalıdır.
Kümes hayvanlarının tutulduğu
açık havaya maruz dış mekânların temizlenmesi ve dezenfekte edilerek
arındırılması güç olacağından, bu mekânlarda bâki kalabilecek
virüslerin doğal ultraviyole ışınım ile yok olmalarını sağlamak için
hayvanların en az 42 gün süreyle dışarıya çıkarılmaması gerekir.
Havaların soğuk olduğu dönemlerde bu süre daha da uzun tutulmalıdır.
Dış mekânlarda üzerinde bitki
örtüsü bulunan yerlerin ve zeminlerin dezenfektan (arıtma ajanı)
püskürtülerek temizlenmesi çok kısıtla fayda sağlar; zira topraktaki
organik materyal nedeniyle bu kimyasallar çok etkin bir biçimde
aktive olamazlar. Kümes hayvanı dışkılarıyla yoğun derecede
kirlenmiş olmadığı sürece, kirlenmiş toprağın kaldırılarak yerine
temiz toprak koymak suretiyle zemin ıslahı yapılması pek önerilmez.
Ölü kuşlar (kanatlılar)
ve bunların dışkıları mutlaka gömülmelidir.
Mümkün olan en kısa sürede en
yakın yetkili yerel tarım ve hayvancılık dairesinden ölü hayvanların
ne şekilde emniyetli bir biçimde gömülebileceğine dair bilgi alınız.
Ölü kuşları (kanatlıları) ve
bunların dışkılarını gömerken toz kalkmasını mutlaka önleyiniz. Gömü
çukuru açılacak yeri hafriyata başlamadan önce sulayın. Kuş
leşlerini ve bunların dışkılarını en az 1 metre derine gömün.
Ölü kuşlar ve bunlara ait
dışkılar bu şekilde gömülmek suretiyle bertaraf edildikten sonra
çevreyi deterjan ve bol su ile iyice temizleyin.
Grip virüsleri bir dizi
deterjana ve dezenfektana nispeten duyarlıdır.
Kontamine olmuş
(kirlenmiş) koruyucu giysiler iyice temizlenmeli ve arındırılmalı
veya bertaraf edilmelidir.
Bölgeyi
adamakıllı temizledikten sonra üzerinizdeki tüm koruyucu giysi ve
donanımları çıkarıp ellerinizi sabun ve bol su ile iyice
temizleyiniz.
Üstünüzden çıkardığınız giysi
ve donanımları kaynar sabunlu suda iyice yıkayınız. Kurumaları için
güneşe asınız.
Kullanılmış eldivenleri ve
daha başka bir defa kullanıldıktan sonra atılacak malzemeleri
güvenli bir biçimde bertaraf edebilmek için plastik poşetlere
doldurunuz.
Lastik çizme ve koruyucu
gözlük gibi temizlendikten sonra tekrar kullanılabilecek her türlü
giysi ve donanım kalemini su ve deterjanla iyice temizleyiniz, ancak
bunları yıkadıktan hemen sonra ellerinizi de aynı titizlikle tekrar
yıkamanız gerektiğini unutmayınız.
Güvenilir bir biçimde iyice
temizlenmesi mümkün gözükmeyen nesneler imha edilmelidir.
Yine sabun ve bol su ile
vücudunuzu da iyice yıkayınız. Saçlarınızı kök derinliklerine kadar
yıkayınız.
Kir ve pisliklere veya
kontamine olmuş giysilere veya nesnelere temas ederek kendi
kendinizi veya temizlediğiniz yerleri tekrar kontamine etmemek için
gerekli önlemleri alınız.
En önemlisi, kontamine olmuş
herhangi bir nesneyle her temastan sonra ellerinizi mutlaka
yıkayınız.
Ayak giysileri de
temizlenmelidir.
Kontamine olmuş olabilecek
yerlerde (çiftlik, market veya kümes hayvanlarının tutulduğu ve
küslerin bulunduğu avlular gibi) dolaştıktan sonra ayakkabılarınızı
sabun ve bol su ile mümkün olduğu kadar iyi temizleyiniz.
Ayakkabılarınızı temizlerken
herhangi bir partikülün yüzünüze veya giysilerinize sıçramamasına
dikka ediniz. Ellerinize plastik bir poşet geçiriniz; gözlerinizi
koruyucu bir gözlük ile koruyunuz ve ağzınızı ve burnunuzu temiz bir
bez ile kapatınız.
Kirli bot, çizme ve
ayakkabılarınızı iyice temizlenene kadar evin dışında tutunuz.
Öteki enfeksiyon hastalıklarında olduğu gibi en önemli ve uygun
korunma önlemlerinden birisi de dikkatli ve sık el yıkamadır.
Ellerin sabun ve su ya da susuz alkol bazlı el antiseptikleri
kullanılarak temizlenmesi derideki enfeksiyöz olabilecek maddeleri
uzaklaştırır ve hastalığın bulaşmasını önler. Çiğ kümes
hayvanlarının işlenmesi sırasında genel hijyen kurallarına uyulması
ve etlerin pişirilerek yenmesi riski azaltacaktır. Hasta kuşun
yumurtası da enfekte olabilir bu nedenle aynı önlemlerin yumurtalar
için de alınması gerekir. Virus dondurmakla öldürülemeyebilir. WHO,gıdaların
merkezdeki sıcaklık 70°C olacak şekilde pişirilmesini önermektedir.
Dolaşan virustaki antijen sürüklenmesine bağlı değişiklikleri
karşılamak için grip aşısının bileşimi her yıl değişmektedir.
Ancak insana özgü influenzavirus suşlarına karşı koruyucu olan bu
trivalan grip aşısı, H5N1 kuş gribi virusuna karşı korunma sağlamaz.
Bununla birlikte, kümes hayvanları arasında patojenitesi yüksek kuş
gribi salgını yaşanan ülkelerde temas riski yüksek olan kişilere, bu
aşının yine de kullanılması önerilmektedir. Böylece insana özgü
influenzavirus ve kuşa özgü influenzavirus ile oluşabilecek bir ko-enfeksiyon
sırasında herhangi bir gen değiş tokuşu olması, dolayısıyla pandemik
potansiyeli olan bir suşun ortaya çıkması olasılığı azaltılabilir.
İnsanların yaygın grip semptomları ile kuş gribi semptomları büyük
oranda birbirine benzer. Dolayısıyla her grip olan, kuş gribine
yakalandığı endişesine kapılmamalıdır. Kuş gribine yakalananlarda
gripten farklı olarak gözlerde yanma hissi (konjuktivit) olmadığı
bildirilmektedir. Şüpheli durumlarda, (özellikle kanatlı sektörü
çalışanları, avcılar, son günlerde güvercin su kuşları ile
ilgilenenler) hastaların tıbbi yardım almaları yerinde olur.
Dünya Sağlık Örgütü [(DSÖ) (WHO)], kuş gribi vakasının görüldüğü
bölgelere insan gribi bulaşmasının önüne geçilmesinin çok önemli
olduğu görüşündedir. Zira kuş gribi virüsü ile insan gribi virüsü
bir araya geldiğinde genetik materyal değiş tokuşu gerçekleşerek
yeni bir virüsün türeme riski çok yüksektir.Kuş gribine benzer
belirtiler gösteren kimseler bu sebeple, insan gribi virüsünü
yaymamak için başkalarının yakınında iken, özellikle de çocukların
yakınında iken ağız ve burnundan çıkacak salgılara çok dikkat
etmesi gerekir. Öksürürken, aksırırken veya hapşırırken ağzınızı ve
burnunuzu kapayınız. Mendil kullanınız ve bir kez kullandıktan
sonra atınız. Çocuklara da bu şekilde hareket etmeleri gerektiğini
öğretiniz Ellerinizi, burun veya ağzınızdan çıkan salgılar ile
temas etmeleri hâlinde sabun ve bol su ile iyice yıkayınız; zira bu
salgılar virüs ihtiva edebilir. Çocuklar kirli elleriyle yüzlerini
tutmaya, gözlerini ovuşturmaya ve kirli ellerini gerektiğinde
ağızlarına sokmaya hiç çekinmezler. Öksürdükten, aksırdıktan veya
hapşırdıktan sonra ya da kirli nesneleri tutmaları hâlinde mutlaka
ellerini yıkamaları gerektiğini çocuklarınıza öğütleyiniz. Eğer
kendinize, ateşlenme ve/veya kuş gribi semptomları gibi hastalık
belirtileri sezerseniz hemen yetkili sağlık mercilerine haber
veriniz ve sağlık görevlilerinden yardım isteyiniz.
Hastalığın bulaşmasında eller önemli bir bulaşma kaynağıdır. Bu
nedenle el temizliğine özen göstermenin, sade kuş gribinden değil
daha bir çok tehlikeli hastalıktan korunmada oldukça etkili olduğu
unutulmamalıdır.
Avian influenza virüsü uygun şekilde pişirilmiş gıdalardan insanlara
geçmemektedir. Virüs ısıya duyarlıdır. Pişirme öncesinde virüsün
gıda maddesine bulaştığı durumlarda bile uygun şekilde pişirilmiş
kanatlı veya kanatlı ürünlerinin tüketimini takiben HPNAI virüsü ile
herhangi bir kişinin enfekte olduğunu gösteren bir bulgu, bugüne
kadar bulunmamaktadır. Hastalıklardan ari bölgelerde kanatlı ve
kanatlı ürünleri HPNAI virüsü ile enfekte olma korkusu olmadan
hazırlanabilir ve tüketilebilir. Ancak bir korunma standardı olarak,
kanatlı ve kanatlı ürünlerinin daima iyi hijyen uygulamalarına göre
hazırlanmasını ve kanatlı etinin uygun şekilde pişirilmesini tavsiye
etmekteyiz. Genel olarak yetersiz pişirilmiş kanatlı et ve yumurta
tüketilmesi halinde, diğer bilinen gıda kaynaklı hastalıklara (salmonella
türü vb.) karşı korunmasız kalınacağı bilinmelidir.
Avian influenza virüsünün birçok tipi enfekte kuşların sadece
sindirim ve solunum sistemlerinde bulunur, Var olan çalışmalar, H5N1
virüsü dahil yüksek patojeniteye sahip virüslerin, enfekte kuşların
et dahil hemen hemen tüm bölgelerine yayıldığını göstermektedir. Bu
nedenle kanatlılarda tavuk vebası (avian influenza) salgınlarının
yaşandığı yerlerde, gıdaların hazırlanmasında kanatlı ve kanatlı
ürünlerinin uygun şekilde işlenmesi ve pişirilmesi son derece
önemlidir.
Gıdaların hazırlanması sırasında çiğ kanatlı eti veya kanatlı
ürünlerinin özsularının, çiğ yenen gıda maddeleri ile temasına veya
karışmasına asla izin verilmemelidir. Başka bir deyişle çapraz
bulaşmaya fırsat verilmemelidir. Çiğ kanatlı eti veya kanatlı
ürünlerinin işlenmesinde gıdaları hazırlayan kişilerin elleri tam
olarak yıkanmalı ve kanatlı ürünleri ile temas eden yüzeylerin
temizlik ve dezenfeksiyonu yapılmalıdır. Bu amaçla sabun ve sıcak su
yeterlidir.
Tüketicilerin, kanatlı etlerinin tamamen piştiğine (ette pembe
bölgelerin bulunmaması), yumurtalarında uygun olarak pişirildiğinden
(yumurta sarısında akışkanlık olmaması) emin olmaları gerekmektedir.
Ayrıca açıkta satılan markasız, ambalajsız tavuk eti ve yumurtaların
satın alınmaması bir çok gıda kaynaklı hastalıkların önlenmesi
bakımından önemli olduğu gibi avian influenza dan da korunmayı
sağlayan önemli bir araçtır.
Tavuk vebası virüsü düşük sıcaklıklarda en az 1 ay canlılığını
sürdürebilmektedir. Bu nedenle soğutma ve dondurma gibi gıdaları
genel koruma metotları kontamine olmuş ette virüs konsantrasyonunu
yeteri derecede azaltmayacak veya virüsü öldürmeyecektir. Soğutma
veya dondurma altında depolanan kanatlılar, taze ürünler ile aynı
önlemlerle işlenmeli ve hazırlanmalıdır.
Yumurtaların hem dışında (kabuk) hem de içinde (yumurta sarısı ve
beyazı) virüs bulunabilir. Salgın görülen bölgelerde yumurtalar çiğ
veya kısmen pişmiş olarak tüketilmemelidir. Çiğ yumurtalar, virüsün
ölmesi için yeterli yükseklikte ısıl işleme (en az 70°C/sn) tabi
tutulmadan gıdalarda kullanılmamalıdır.
Bugüne kadar, Tavuk vebası (HPNAI) virüsü ile enfekte olan insan
sayısının büyüklüğü ile evde kesim ve sonrasında, pişirme öncesi
hasta ve ölmüş kuşların işlenmesi arasında bağlantı bulunmaktadır.
Bu uygulamalar insanlarda enfeksiyon için en büyük risktir. Uygun
işleme ve pişirme, insanlarda enfeksiyon riskini önemli düzeyde
azaltabilmektedir.
1.
Alexander DJ, Wood GW, Collins MS, Banks J and Manvell RJ (1996)
Recent work on the pathogenicity of avian influenza viruses and the
pathogenicity and antigenicity of Newcastle disease virus. In:Proceedings
of the 45th Western Poultry Disease Conference, May 1996, Cancun,
Mexico, pp. 1-4.
2.
Alexander DJ (1982) Current situation of avian influenza in poultry
in Great Brritain, In: Proccedings of the Frist International
Symposium on Avian Influenza, 1981. Carter Composition Corporation,
Richmond, USA, pp. 35-45
3.
Alexander DJ (2000) A review of avian influenza in different bird
species. Veterinary Microbiology 74,3-13.
4.
Allwrigt DM, Burger WP, Geyer A and Terblanche AW (1993) Isolation
of an influenza A virus from ostriches (Struthio camelus). Avian
pathol. 22,59-65.
5.
APHIS (Animal and Plant Health Inspection
Service). Highly pathogenic avian influenza. Feb 2002 [Web
page]
6.
Arda M, Minbay A, Aydın N, Akay Ö ve İzgür M (1990) Kanatlı hayvan
hastalıkları. Ankara Üniversitesi Basınevi Ankara.
7.
Banks J, Speidel E and Alexander DJ (1998) Characterisation of an
avian influenza A virus isolated from a human is an intermediate
host necessary for the emergence of pandemic influenza viruses?
Archives of Virology 143,781-787.
8.
Beard CW. Avian influenza (fowl plague). In:
US Animal Health Association, Committee on Foreign Animal Disease.
Foreign animal diseases: the gray book. Ed 6. Richmond, VA: US
Animal Health Assoc, 1998 [Full
text]
9.
Boyle DB, Selleck P and Heine HG (2000) Vaccinating chickens against
avian influenza with fowlpox recombinants expressing the H7
haemagglutinin. Australian Veterinary Journal 78,44-48.
10.
Campos-Lopez H, Rivera-Cruz E y Irastorza- Enrich M (1996) Situacion
y perspectivas del programa de erradicacon de la influenza aviar en
mexico.
In:Proceedings of the 45th Western Poultry Disease Conference, May
1996, Cancun,Mexico, pp.13-16.
11.
Capua I, Marongon S, Selli L, Alexander DJ, Swayne DE, Dalla Pozza
M, Parenti E and Cancellotti FM (1999) Outbreaks of highly
pathogenic avian influenza (H5N2) in Italy during October 1997
January 1998. Avian Pathology 28,455-460.
12.
Capua I, Mutinelli F. Mortality in Muscovy ducks (Cairina moschata)
and domestic geese (Anser anser vur domestica) associated with
natural infection with a highly pathogenic avian influenza virus of
H7Nr1 subtype. Avian Pathol 2001 Apr;30(2):179-83
13.
Capua I and Marongon S (2003) The use of vaccınatıon as an optıon
for the control of avian influenza. 71st General Session Int.Comm.World
organisation for animal health Paris, May 2003
14.
Capua I., Alexander D. (2004) - Avian influenza, recent developments
Avian
Pathology,
(4), 33
15.
Cattoli G.
et al.
(2004) Comparison of three rapid detection systems for type A
influenza virus on tracheal swabs of experimentally and naturally
infected birds -
Avian Pathology,
(4),
16.
CDC. Basic Information about avian influenza (bird
flu) [Web
page]
17.
CDC. Human cases of avian influenza A (H7N7)
infection, the Netherlands, 2003 [Web
page]
18.
Claas CJ, Osterhaus ADM, Beek R, De Jong J, Rimmelzwaan GF, Sene DA,
Krauss S, Shortidge KF and Webster RG (1998) Human influenza A H5N1
virus related to a highly pathogenic avian influenza virus. Lancet
351,472-477.
19.
Easterday BC, Hinshaw VS and Halvorson DA (1997) İnfluenza. In:
Diseases of Poultry 10th Edition. Edited by B.W. Calnek H.J. Barnes
C.W. Beard L.R. McDougald and Y.M. Saif. pp. 583-606.
20.
Eckroade RJ, Silverman LA and Acland HM (1984) Avian influenza in
Pennsylvania. In: Proceedings of the Thirty-third Western Poultry
Disease Conference, pp. 1-2
21.
Ellis T.
et al.
(2004) Vaccination of chickens against H5N1 avian influenza in the
face of outbreak interrupts virus transmission -
Avian Pathology,
(4), 33
22.
European Commission. (1992, amended 2004) Council Directive 92/40/EEC
of 19 May 1992 introducing Community measures for the control of
avian influenza. Official Journal of the European Union, L 167,
22.6.1992, p.1
23.
FAO. Recommendations on the prevention,
control, and eradication of highly pathogenic avian influenza (HPAI)
in Asia. Sep 2004 [Full
text]
24.
FAO/OIE/WHO. Joint warning: domestic ducks
could pose a new Avian influenza threat. Nov 11, 2004 [Full
text]
25.
FAO/WHO. International conference draws up
strategy to fight avian influenza. Jul 26, 2005 [Full
text]
26.
Fouchier RAM, Schneeberger PM, Rozendaal FW,
et al. Avian influenza A virus (H7N7) associated with human
conjunctivitis and a fatal case of acute respiratory distress
syndrome. Proc Natl Acad Sci 2004. Published online before print
January 26, 2004 [Abstract]
27.
Fouchier RAM, Munster V, Wallensten A, et al.
Characterization of a novel influenza A virus hemagglutinin subtype
(H16) obtained from black-headed gulls J Virol 2005
Mar;79(5):2814-22 [Abstract]
28.
Halvorsan DA, Frama DD, Friendshuh AJ and Shaw DP (1998) Outbreaks
of low pathogenicity avian influenza in USA. Proceedings of the 4th
International Symposium on Avian Influenza, Athens, Georgia U.S
Animal Health Association pp 36-46.
29.
Hinshaw VS, Webster RG and Rodriguez J (1981) Influenza A Viruses:
Combinations of haemagglutinin and neuraminidase subtypes isolated
from animals and other sources. Archives of Virology 67,191-206.
30.
Hinshaw VS, Webster RG and Turner B (1980) The perpetuation of
ortomyxoviruses and paramyxoviruses in Canadian waterfowl. Canadian
Jornal of Microbiology 26,622-629.
31.
Hirst M. et al. (2004) - Novel avian influenza H7N3 strain outbreak,
British Columbia
Emerg. Infect. Dis.,
10 (12), 2192-2195
32.
Horimoto T, Kawaoka Y. Pandemic threat posed
by avian influenza A viruses. Clin Microbiol Rev 2001;14(1):129-49 [Abstract]
33.
http://www.cdc.gov/flu/avian
34.
http://www.dhhs.gov/nvpo/pandemics/fluprint.htm
35.
http://www.fao.org/docrep/field/003/AC361E/AC361E03.htm#anxB
36.
http://www.firstworldwar.com/atoz/influenza.htm
37.
http://www.nfid.org/library/influenza/index.html
38.
http://www.pbs.org/wgbh/amex/influenza/filmmore/transcript/transcript1.html
39.
http://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dm18fl.html
40.
http://www.preventinfluenza.org/content/library/library_epidemiology_pandemic.asp
41.
http://www.who.int/csr/don/2004_01_15/en/
42.
http://www.who.int/csr/don/2004_03_02/en/
43.
http://www2.okstate.edu/ww1hist/home.html
44.
Jorgensen PH, Nielsen OL, Hansen HC, Manvell RJ, Banks J and
Alexander DJ (1998) Isolation of influenza A virus, subtype H5N2,
and avian type 1 paramyxovirus from a flock of ostriches in Europe.
Avian Pathol. 27, 15-20.
45.
Keawcharoen J, Oraveerakul K, Kuiken T, et al.
Avian influenza H5N1 in tigers and leopards. Emerg Infect Dis 2004
Dec;10(12) [Full
text]
46.
Koch G (1995) Report of disease incidence of avian influenza in
The Netherlands in 1994. In: Proceedings of the Joint Second Annual
Meetings of National Newcastle Disease and Avian Influenza
Laboratories of Countries of the European Union, Brussels, 1994, pp
11-12.
47.
Luschow D, Werner O, Mettenleiter TC, et al.
Protections of chickens from lethal avian influenza A virus
infections by live-virus hemagglutinin (H5) gene. Vaccine 2001 Jul
20;19(30):4249-59 [Abstract]
48.
Lvow DK (1978) Circulation of influenza viruses in naturel
biocoenosis. In viruses and Environtment Eds. E. Kurtsak and K.
Maramovosch, Academic Pres, New York. Pp. 351-380.
49.
Monto AS. The threat of an avian influenza
pandemic. (Perspective) N Engl J Med 2005 Jan 27;352(4):323-4 [Full
text]
50.
Naeem K (1998) The avian influenza H7N3 outbreak in South Central
Asia. İn: Proceedings of the 4th International Symposium on Avian
Influenza, Athens, Georgia. US Animal Health Association. Pp. 31-35
51.
OIE.
Evolution of the animal health situation with regard to avian
influenza. Aug 29, 2005 [Full
text]
52.
OIE.
Highly pathogenic avian influenza in the People's Republic of China.
May 21, 2005 [Full
text]
53.
OIE.
Highly pathogenic avian influenza. International Health Code. Chap
2.7.12. 2004 [Full
text]
54.
OIE.
Highly pathogenic avian influenza. Technical disease card database.
Apr 22, 2002 [Web
page]
55.
OIE.
Update on avian influenza in animals in Asia (type H5). Updated
frequently [Full
text]
56.
Olsen S.J., et al. (2005) Poultry-handling practices during avian
influenza outbreak, Thailand. Emerging Infectious Diseases, Vol. 11,
No. 10
57.
Peiris M, Yam WC, Chan KH, Ghose P and Shortridge KF (1999)
Influenza A H9N2: Aspects of Laboratory Diagnosis. Journal of
Clinical Microbiology 37,3426-3427.
58.
Perkins LE, Swayne DE. Pathogenicity of a Hong
Kongorigin H5N1 highly pathogenic avian influenza virus for emus,
geese, ducks, and pigeons. Avian Diseases. 2002,46:1,53-63 [Abstract]
59.
PHS (Poultry Health Services). Fowl plague,
avian influenzahighly pathogenic. PHS Avian Influenza Forum [Web
page]
60.
Schafer W (1955)Vergleichende sero-immunologischs
untersuchungen uber di eviren der influenza und klassichen
Geflugelpest. Zeitschrift fur Naturforschung 10b,81-89.Aeillo S, ed.
Influenza: Introduction. In: Merck veterinary manual. Ed 8.
Whitehouse Station, NJ: Merck & Co, 1998 [Full
text]
61.
Shortridge KF (1982) Avian influenza A viruses of Southern China and
Hong Kong: ecological aspects and implications form an. Bulletin of
the World Health Organisation 60,129-135.
62.
Snaken R, Kendal AP, Haaheim LR, et al. The
next influenza pandemic: lesions from Hong Kong, 1997. Emerg Infect
Dis 1999;5(2):195-203 [Full
text]
63.
Spackman , Suarez D.L. (2005) - Use of a novel virus inactivation
method for a multicenter avian influenza reat-time reverse
transcriptase-polymerase chain reaction proficiency study .
Vet. Diagn. Invest.,
17 (1), 76-80
64.
Stegeman A, Bouma A, Elbers ARW, et al. Avian
influenza A virus (H7N7) epidemic in The Netherlands in 2003: course
of the epidemic and effectiveness of control measures. J Infect Dis
2004 Dec 15;190:2088-95 [Abstract]
65.
Stohr K. Avian influenza and pandemicsresearch
needs and opportunities. (Editorial) N Engl J Med 2005 Jan
27;352(4):405-07 [Full
text]
66.
Suarez D. (2004) - Generation of reassortant influenza vaccines by
reverse genetics that allows utilization of a DIVA (Differentiating
Infected from Vaccinated Animals) strategy for the control of avian
influenza Vaccine,
(22) 23-24, 3175-3181
67.
Suarez DL, Perdue ML, Cox N, Rowe T, Bender C, Huang J and Swayne DE
(1998) Comparison of highly virulent H5N1 influenza A viruses
isolated from humans and chickens from Hong Kong. Journal of
Virology 72,6678-6688.
68.
Swayne D., Beck J. (2005) Experimental study to determine if low-pathogenicity
and high-pathogenicity avian influenza viruses can be present in
chicken breast and thigh meat following intranasal virus inoculation.
Avian Diseases 49:81-85
69.
Swayne D., Beck J. (2004) Heat inactivation of avian influenza and
Newcastle disease viruses in egg products. Avian Pathology 33(5),
512-518
70.
Thanawongnuwech R, Amonsin A, Tantilertcharoen
R, et al. Probable tiger-to-tiger transmission of avian influenza
H5N1. Emerg Infect Dis 2005 May;11(5):699-701 [Full
text]
71.
Tweed S.A. et zal.
(2004) - Human illness from avian influenza H7N3, British Columbia Emerg.
Infect. Dis.,
10 (12), 2196-2199
72.
Ungchusak K, Auewarakul P, Dowell SF, et al.
Probable person-to-person transmission of avian influenza (H5N1). N
Engl J Med 2005 Jan 27;352(4):333-40 [Abstract]
73.
Utterback W (1984) Update on avian influenza through February 21,
1984 in Pennsylvania and Virginia. Proceedings of the 33rd Western.
Poultry Disease Conference, pp. 4-7.
74.
Uyeki TM, Chong YH, Katz JM, et al. Lack of
evidence for human-to-human transmission of avian influenza A (H9N2)
viruses in Hong Kong, China, 1999. Emerg Infect Dis 2002 Feb;8(2):154-9
[Full
text]
75.
Van Born
S, Thomas I, Hanquet G, et al. Highly pathogenic H5N1 influenza
virus in smuggled Thai Eagles, Belgium. Emerg Infect Dis 2005
May;11(5):702-5 [Full
text]
76.
Vieseshkul N.
et al.
(2004) - The genome sequence analysis of H5N1 avian influenza A
virus isolated from the outbreak among poultry populations in
Thailand
Virology,
(2), 328, 169-176
77.
Villarreal CL and Flores AO (1998) The Mexican avian influenza H%N2
outbreak. Proceedings of the Fourth International Symposium on Avian
Influenza,Athens Georgia. U.S Animal Health Association pp 18-22.
78.
Voyles BA. Orthomyxoviruses. In: The biology of viruses. Ed 2. New
York, NY: McGraw-Hill, 2002:147
79.
Webster R.G & Hulse D.J. (2004) - Microbial adaptation and change:
avian influenza
Rev. sci. tech. Off. int.,
23 (2), 453-465
80.
Webster RG, Yakhno M, Hinshaw VS, Bean WJ and Murti KG (1978)
Intestinal influenza:Replication and characterization of influenza
viruses in ducks, Virology 84,268-276.
81.
Webster RG. Predictions for future human
influenza pandemics. J Infect Dis 1997 Agu;176(Suppl 1):S14-19 [Full
text]
82.
WHO report. Avian Influenza A (H5N1) Infection in Humans. New
England Journal of Medicine 2005; 353: 1374-1385.
83.
WHO. Avian influenza: situation in Viet Nam.
Mar 7, 2005 [Full
text]
84.
WHO. Cumulative confirmed human cases of H5N1
avian influenza [Web
pageopen
most recent report available]
85.
WHO. Influenza pandemic preparedness and
response. Jan 20, 2005 [Full
text]
86.
WHO. Laboratory study of H5N1 viruses in
domestic ducks: main findings. Oct 29, 2004 [Full
text]