Coğrafya
Berna Uzun Ankara Üniversitesi DTCF Coğrafya Bölümü
Gök gürültülü fırtınalar hiçbir şekilde nadir görülen bir doğa olayı değildir; dünyanın dört bir yanında uçaklara yıldırım düştüğüne dair haberler düzenli olarak haber başlıklarında yer almaktadır. Şimdi yıldırımın modern uçaklar için ne kadar tehlikeli olduğunu öğrenelim.
Evet. Ortalama olarak her ticari uçağa yılda bir yıldırım düşmektedir. Pilotlar üç bin saatlik uçuş süresinde bir kez yıldırımla karşılaşırlar - yani ticari havacılıkta birkaç yılda bir. Yolcular gökyüzünde pilotlardan daha az zaman geçirme eğilimindedir, bu da böyle bir durumla karşılaşma şanslarının daha da düşük olduğu anlamına gelir.
Kalkış veya iniş sırasında. Çoğu vaka uçak tırmanırken veya alçalırken meydana gelir - yıldırım çarpmalarının %96'sı bir gök gürültüsü bulutunun içinde meydana gelir.
Yıldırım, uçak fırtınanın merkezinde değil de fırtınanın yanından geçerken de düşer. Yıldırım açık bir gökyüzünün ortasında da düşebilir - örneğin, bir uçak geçmişteki bir fırtına cephesinden kalan kabarık bulutların yakınında uçtuğunda.
Evet, öyle. Uçaklara yıldırım düşmesi çok daha sık meydana gelir, ancak pilotlar genellikle özel bir hava durumu radarında görülebilen gök gürültülü bulutları atlarlar - dokuzdan fazla koltuğu olan her ticari yolcu uçağı ve özel jetin sahip olması gerekir.
Gök gürültülü fırtınaları atlayan pilotlar öncelikle şimşekten değil, bir uçağın kontrolünü kaybetmesine ve hatta havada çökmesine neden olabilecek şiddetli veya aşırı türbülanstan endişe duyarlar. Kural olarak, pilotlar radarlarında kırmızı renkte görünen bir fırtınanın merkezine 20 deniz milinden (37 kilometre) daha yakın olmayan bir rota çizmek zorundadır; bazen uçaklar rotadan onlarca kilometre sapmak zorunda kalırlar. Bu genellikle şiddetli türbülanstan kaçınmak için yeterlidir.
Neredeyse hiç tehlikesi yoktur. Yolcular güvenilir bir şekilde korunur çünkü uçak iyi iletken alüminyumdan yapılmış neredeyse mükemmel bir Faraday kafesidir. Bir uçakta yıldırım nedeniyle elektrik çarpması son derece nadirdir. Örneğin 2001 yılında British Airways'e ait bir yolcu uçağının yardımcı pilotuna yıldırım isabet etmiş, yanında oturan komutan ise yara almadan kurtulmuş ve uçağı kendisi indirmiştir. Yaralı pilot kısa süre sonra uçmaya geri dönmüştür.
Bir uçağa verilen hasarın derecesi yıldırımın nereden düştüğüne ve "uçtuğuna" ve enerjisine bağlıdır. Genel olarak yıldırım uçağın burnu, motorların ön kısmı, kanat uçları ve yatay stabilizatör çevresinden "girer" ve "çıkar". Genellikle, "çıkış" ve "giriş" yerleri küçük (yaklaşık bir santimetre çapında veya biraz üzerinde) çapraz olmayan erimiş delikler gibi görünür (daha ciddi vakalar olsa da).
Bir yıldırım çarpmasından sonra pilotlar tüm sistemlerin düzgün çalışıp çalışmadığını kontrol eder; bir sorun tespit edilirse uçağı en yakın havaalanına indirirler. Sistemler düzgün çalışsa bile, yıldırım çarpan bir uçağın inişten sonra teknisyenler tarafından kapsamlı bir şekilde incelenmesi gerekir; ortaya çıkan gecikmeler havayolu şirketlerine milyonlarca dolara mal olur.
Kompozit malzemeler kullanılmaya başlandığında, test uçaklarının kasıtlı olarak gök gürültülü fırtınalara uçurulduğu yıldırım çalışmaları yapıldı. Yıldırımdan korunmak için uçağın dış yüzeyine ve destekleyici yapılara elektriksel olarak iletken bir kaplama uygulanmaktadır. Bu, modern uçakların neredeyse mükemmel bir Faraday kafesi olarak kalmasını sağlar.
Çok nadiren. 2000 yılından bu yana her türden uçağın karıştığı üç binden fazla kaza meydana gelmiş olup, bunlardan sadece sekizi bir şekilde yıldırımla ilgilidir.
Yıldırım felaketleri, uçakların tamamen metal olmadığı havacılığın ilk günlerinde yaygındı. 1963 yılında, o zamanın en yeni yolcu uçağı olan Boeing 707, Amerika Birleşik Devletleri'nde havada patladı; yıldırım, tanklarındaki yakıt buharlarının patlamasına neden oldu. O zamandan beri tüm uçakların tasarımı değişti: birincisi, yıldırımın kaplamanın arkasına geçip patlamaya neden olmaması için her şey yapıldı; ikincisi, uçaklar büyük ölçüde bir tür paratonerle donatıldı.
Bu, yükün gücüne ve nereye "girdiğine" bağlıdır. Yolcular genellikle hiçbir şey görmez ya da kanatta parlak bir parıltı fark eder. Ancak parlak flaşlar ve yüksek sesli patlamaların eşlik ettiği daha korkutucu çarpmalar da vardır. Yerden bakıldığında, bir uçağa yıldırım düşmesi çok daha korkutucu görünür.