Temmuz’da merkezi yönetim bütçe açığı 29,7 milyar TL olup, 2019 yılının temmuz ayında ise 9,9 milyar TL fazla vermişti. Kısaca bir önceki yıl fazla veren bütçe 2020 yılında açık verir hale gelmiştir. Tek bir aya bakarak değerlendirme yapmanın ekonomik kriz veya küresel salgın gibi dönemlerde yanıltıcı sonuçları olabilir. Bu sebeple Ocak-Temmuz 2020 döneminde bütçe açığı 139,1 milyar TL olup, 2019 yılı Ocak-Temmuz dönemindeki bütçe açığı ise 68,6 milyar TL’dir. Bu durumda geçen Ocak-Temmuz dönemine göre bütçe açığı %100’ün üzerinde bir oranla artmıştır. Bu tespiti yaptıktan sonra sadece açık arttı veya bütçe açığı durdurulamıyor gibi bir yorum yapmak yerine öncelikle bu açığın nedenlerine bakmak gerekir. Bu nedenleri şu şekilde sıralayabiliriz.
- Küresel salgın olması
- Salgın nedeniyle vergi gelirlerinin azalması,
- Salgın nedeniyle sağlık harcamalarının artması,
- Salgın nedeniyle sosyal destek ve yardımların artması,
- Küresel seyahat kısıtlamalarının turizm üzerindeki olumsuz etkileri,
- Uçuşların durmasının ve sınır kontrollerinin artmasının dış ticaret ve gümrük vergileri üzerinde olumsuz etkilerinin olması,
- Beklenmeyen ve öngörülemeyen gider artışlarının olması,
2020 yılı Temmuz ayında merkezi yönetim bütçe giderleri 116,2 milyar TL, bütçe gelirleri 86,5 milyar TL olup, geçen yıl aynı dönemde merkezi yönetim bütçe giderleri 83,5 milyar TL, bütçe gelirleri 93,4 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Görüldüğü üzere geçen yılın Temmuz ayı bütçe gelirleri 93,4 milyar TL olup, bu yılın 86,5 milyar TL gelirinin bile üzerinde gerçekleşmiştir. Yine geçen yıl Temmuz ayı bütçe giderleri 83,5 milyar TL iken bu yıl bu rakam neredeyse %50 artarak 116,2 milyar TL olmuştur. Giderler artarken gelirlerin azalmasının kamu maliyesi formülasyonu içerisinde açık vermesi sonucuna ulaşması beklenir.
Sosyal Güvenlik Kurumu harcamalarının ve cari transferlerin artması bütçe giderlerinin artmasının temel sebepleri arasında yer almaktadır. Peki bu harcamalar 2020 sonuna kadar azaltılabilir mi? Bunun için iki hususun sonuçlanmasını beklemekte yarar vardır. Bunlardan birincisi yıl sonuna kadar Covid-19 salgının da beklenen ikinci dalga gelir mi? İkincisi ise 2020 yılı içerisinde Covid-19 ölümlerini durdurabilecek etkili bir aşı geliştirilebilir mi? Eğer birinci soruya evet ikinci soruya ise hayır cevabını veriyorsak bütçe açığının artarak devam edeceğini söylemek tutarlı olacaktır.
Vergi gelirlerinin düşeceği yönündeki tahminler bu konunun uzmanları tarafından sıklıkla dile getirilmektedir. 31.12.2020 tarihine kadar piyasaları rahatlatmak amacıyla işyeri kira stopajlarının oranını %20’den %10’a düşürülmesi, pek çok mal ve hizmet kaleminde Katma Değer Vergilerinin indirilmesi de vergi harcamasına, vergi gelirlerinin azalmasına neden olacaktır. Ek bir bütçe yapmak yerine, küresel salgın nedeniyle yeni bir vergi affı veya diğer bir ifade ile vergi yapılandırması planlanabilir. Bu durumda vergi gelirlerindeki rakamsal artışın yanı sıra vergi tahsilatındaki yavaşlamanın da önlenmesi mümkün olabilir.
Orta vadeli planlamanın yapılması ülkemizin mali planlaması açısından önemlidir. Geleceği planlayabilmek için geçmişi iyi bilmek ve şimdiyi de iyi analiz etmek gerekmektedir. Bu planlamaların bütçe açığının önlenmesi, cari açığın azaltılması noktasında alınacak tedbirlerin eşgüdümünün sağlanmasında önemi büyüktür.