Millî Mücadele Sonrasında İnegöl’de İdârî Yapılanma-2
Millî mücadelenin ilk yıllarında “Redd-i İlhak” ve “Müdâfaa-i Hukuk” adıyla Anadolu’da yer yer cemiyetler kurulduğu gibi değişik yörelerde değişik isimler altında silâhlı çeteler de oluşturulmuştur.Bursa yöresinde kurulmuş olan Kamberoğlu çetesi, Püskülsüz İsmail çetesi gibi İnegöl yöresinde de Gürcü Derviş Bey çetesi, Abaza İzzet Bey çetesi gibi milis güçleri, devreye girmiştir. Zaman zaman bir birleri ile de rekâbete giren bu milis güçleri, kuva-yı milliye teşkilâtına yardımcı oldukları da görülmüştür .
Çok kerre bağımsız hareket eden bu çeteler, ihtiyaçlarını halktan, salma yolu ile karşıladıkları için zaman zaman halka zulmettikleri de olmuştur. Bunun en somut örneğini Gâzî Mustafa Kemal Paşa’nın isteği üzerine Adapazarı ve Düzce isyanını bastırmak için Bursa üzerinden Adapazarı’na giderken Çerkez Ethem Bey’in ve kardeşi Tevfik Bey’in yönetiminde hareket eden milis kuvvetleridir.
Bursa valisi Muhiddin Hacîm Bey’e ve 57’nci p iyade tümen komutanı Albay Bekir Sami Bey’e karşı gösterdikleri olumsuz tavır ve ardından da 16-18 Mayıs 1920 günlerinde Bursa’da yaptıkları yağma hareketleridir. Bu yağmalamadan zarar gören halkın zararlarını Bursa belediyesi, tazmin etmek mecburiyetinde kalmıştır. Muhtemelen Çerkez Ethem ve kardeşi Tevfik Bey’in, 16-17 Mayıs günlerinde Bursa’da yapmış oldukları yağma hareketini örnek almış olsa gerek ki Abaza İzzet Bey de emrindeki milis gücü ile 27 Temmuz 1920 günü İnegöl’ü basmış ve zor kullanarak yerel yöneticilerden ihtiyaçlarının karşılanmasını istemiştir.
İstekleri kabul olunmayınca da İnegöl hükûmet konağı önünde çatışma vuku bulmuş ve çete lideri İzzet Bey dâhil 60 kişi, bu çatışmada hayatını kaybetmiştir. Vukû bulan bu müessif olay sonrasında ; İnegöl belediye başkanı Osman Bey, 11’nci piyade tümen komutanı Yarbay Ârif Bey nezdinde durumu , protesto etmiş ve bundan böyle İnegöl’e -Türk askerinin dışında- milis gücü sokulmayacağını bildirerek milis gücü yerine nizamî askerî birlik gönderilmesini talep etmiştir.
İnegöl belediye başkanı Osman Bey’in, 11’nci piyade tümen komutanlığı nezdinde yaptığı bu talep, isyan şeklinde değerlendirilmiş ve bu nedenle Yarbay Halid Bey komutasında iki tabur asker gönderilerek İnegöl kasaba merkezi, askerî kordon altına alınmıştır.
Yapılan inceleme ve tahkikat sonunda hem yerel yöneticilerin ve hem de Abaza İzzet Bey’in yönettiği milis gücünün hatalı hareket ettiği kanaatine varılmış ve Osman Bey’in başkanlığındaki yerel yönetim görevden alınarak Laz İsmail Efendi’nin başkanlığında yeni bir mahallî yönetim oluşturulmuştur. Bu arada eşraftan bazı kişiler de cezalandırılmıştır.
Yunan ordu birliklerinin 15 Mayıs 1919 günü İzmir’i işgal etmesi üzerine 16 Mayıs 1919 günü 5. 000 kişinin katılımı ile işgale red mitingi yapan ve aynı
yıl içinde Sivas Kongresi’ne delege seçmek üzere 16- 26 Ağustos 1919’da Manisa Alaşehir’de yapılan mudâfaa-i hukuk cemiyeti toplantısına İnegöl’ü temsil etmek üzere Mazlum Bey’i ve Ethem Efendi’yi delege olarak gönderilmiştir.
İnegöl’e girmek isteyen ilk yunan birliklerini Gazhâne mevkiinde karşılayarak birlik komutanı Harputlu Yüzbaşı Avni Bey dâhil elli kadar şehit vermiş olan İnegöllülerin, isyan ortamına sürüklenmiş olarak değerlendirilmesi, hiç şüphesiz büyük bir talihsizlik olmuştur.
Komuta merkezi , Pazaryeri ilçesi olan 11’nci piyade tümen komutanı Yarbay Ârif Bey’in girişimi ile İnegöl’de kurulan yeni yönetim, kısa zaman içinde kamu düzenini sağlamış ve Laz İsmail Efendi’nin başkanlığında oluşturulan yerel yönetim, süratle İnegöl’de huzur ve sükûnu sağlamıştır.
RECEP AKAKUŞ HOCANIN ESERİNDEN
DÜZENLEYİP YAYINA HAZIRLAYAN
AYHAN BAYRAKTAR