Transkript
1 50 Ebû Muâz Şerîat ta Sabah Namazının Sünnetinden Sonra Sağ Yanı Üzerine Yatmak Yok mudur, Varsa Hükmü Nedir? ا ع وذ ب الل م ن ا لش ي ط ان ا لر ج يم ب سم الل الر ح م ن الر حي م ا ل ح م د لل ر ب ال عا ل م ين و الص ال ة و الس ال م ع لى س ي د نا م ح م د و آ ل ه أ ج م ع ين Bundan sonra Sual: Şerîat ta Sabah Namazının Sünnetinden Sonra Sağ Yanı Üzerine Yatmak Yok mudur, Varsa Hükmü Nedir? Cevâb: Sabah namazının sünnetinden sonra sağ yanı üzerine yatmanın sabit olup olmadığı ve bunun hükmünün ne olduğu hususunda Kitab dan yani Kur ân dan, İcmâ dan ve ve Kıyas tan bir delil bilinmemekte ise de Sünnet ten gelen bir takım hadîsler ve eserler, ayrıca Tâbiûn ve Mezheb imamlarından yapılan bazı nakiller vardır. Biz burada meseleyi bir mukaddime, altı fasıl ve bir hatime çerçevesinde tahlîl etmeye çalışacağız. Mukaddime, hadîs ve fıkıh kitablarımızda yer alan ve fetvâya medâr olacak bir hususta nassları, Sahabe, Tâbiûn ve müctehid imamların fetva mahiyetindeki kanaatlerini nasıl anlamamız gerektiği, Birinci Fasıl, Nebi sallallahu aleyhi ve sellem in bu yatmayı yapıp yapmadığı, İkinci Fasıl, Nebî sallallahu aleyhi ve sellem in bunu emir veya tavsiye edip etmediği, Üçüncü Fasıl, Sahâbe den bu yatmanın kabûl edilip edilmediğine dâir rivâyetlerin bulunup bulunmadığı, Dördüncü Fasıl, Tâbiûn dan bunu kabûl edip etmemeye dair bir rivâyetin gelip gelmediği, Beşinci fasıl, Mezheb İmamlarının bu mevzuda bir sözünün bulunup bulunmadığı, Altıncı Fasıl, Hahefî müelliflerinin herhangi birinin bu mevzu ile alakalı bir sözünün bulunup bulunmadığı, Hâtime de hâsıl-ı kelâm olarak bizim ne diyebileceğimiz ve ne yapabileceğimiz hakkında olacaktır. Tevfîk, sadece Allah dandır. Mukaddime İlim erbabı takdîr ederler ki, hadîs ve fıkıh kitablarımızda yer alan ve fetvâya medâr olacak olan bir hususta nassları, Sahabe, Tâbiûn ve müctehid imamların fetva mahiyetindeki kanaatlerini nasıl anlamamız gerektiği meselesi çok geniş bir Usûl meselesidir; onun burada etraflı anlatılması, sözü uzatmaya, dolayısıyla da esas meselenin yeterince anlatılmasına ve anlaşılmasına gölge düşürür. O yüzden bu hususa kısa işaret ve tenbihler ile iktifa edilecektir: Birinci Tenbîh Bu meselede hadisler varsa, biz müctehid olmadığımızdan ve zamanımızda böyle bir kimseyi maalesef tanımadığımızdan onlardan kendi başımıza hüküm çıkarmaya cesaret etmemeliyiz. Ancak geçmiş imamlarımız tarafından söylenenleri gücümüz nisbetinde ilmi ölçüler içerisinde doğru anlamaya ve anlatmaya gayret edilmelidir. İkinci Tenbîh Bir iki mehazı (kaynağı) kâfî görmeyip imkân nisbetin de geniş ve kuşatıcı bir istikraya (araştırmaya) çalışılma lıdır. Üçüncü Tenbîh Sıradan, gayri ilmî veya taklîd mertebesindeki şahsi kanaatler hatırına delillerle ve imamlarımızın nakilleri ile oynamaya kalkışılmamalıdır. Onların karşılaşılan görüş ve ibarelerinin yerleşik düşüncelere uymayanlarını gör mezden gelmeye veya gizlemeye teşebbüs edilmemeli dir. Hele aynı kişinin ibârelerinden işe elverenini cımbız la alınıp onun asıl kendi görüşü görülmemiş gibi davranılmamalıdır. Emânet-i ilmiyyeye riâyet ederek işe el vermeyen ve kabûl edilmeyen sözleri de ortaya konulmalıdır.
2 Sabah Namazının Sünnetinden Sonra Sağ Yanı Üzerine Yatmak - Ebû Muâz 51 Dördüncü Tenbîh Ulemânın bildiği farz edilerek açıkça ifade edilmeyen bir takım şartlar, kayıdlar ve tahsisler ile verilen fetvalar mutlak veya umumi gibi görülüp gösterilmemelidir. Bu sınırlamaların bulunabileceği ilk başta akılda tutulup araştırma ona göre yapılmalıdır. Zîra bu noktanın göz ardı edilmesi sözün yanlış anlaşılmasına ve hatta çarpıtılmasına sebeb olabileceği unutulmamalıdır. Abdülğanî en-nablûsî, Îzâhu d-delâlât isimli risâlesi nde, büyük fakîh ve usûlcü İbnu Nüceym den, O da, bir başka âlimden naklederek şöyle diyor: Meseleleri hakîkati üzere anlamak iki temel esâsı bilmeye muhtâctır: Birincisi: Fakîhlerın mutlak ifâde edip kayıdlandırmadığı (belli şartlara, sebeblere veya başka şeylere bağlamadığı) bir şeyi çoğu kez, doğru anlayış sâhibi ve usûl ile furûa âşinalığı olan kimselerin anlayacağı kayıdlarla kayıdlıdır. Bunları açıklamamaları, ancak, mutehassis ilim tâlibinin doğru anlamasına olan i timâdlarındandır. İkincisi: Bu meseleler, manaları anlaşılabilen ictihadla alakalı meselelerdir. Onlardaki hükmü, tam olarak bilmek, ancak, üzerlerinde kuruldukları ve kendisinden çıkmış oldukları hükmü bilmeğe bağlıdır. Aksi halde, talibe, meseleler karışacak ve onlardaki yönü ve esâsı bilmemekten dolayı, zihni onlarda hayrete düşecektir. Beşinci Tenbîh Nebi Sallallahu Aleyhi ve Selem Efendimizin Söz ve Fiilinin Asgarî Hükmü Nedir? Aliyyu l-kârî henüz mahtût olan sarık risalesinin başlarında şöyle diyor: Evvelâ şunu bil ki, Allah teâlâ, Sevgili sinin mertebesinin kemâlini göstermek için şöyle buyurdu: De ki (Ey Resûlüm!..) siz, Allah ı seviyorsanız, bana tâbi olunuz ki, Allah da sizi sevsin. 1 Böylece O na uymayı, kulun Allah celle celâlühû yu sevmesinin sahîh olmasının şartı, Allah teâlâ nın da kulu sevmesinin sebebi yaptı. Allah teâlâ şöyle buyurdu: 1 Âl-i İmrân:31 Şübhesiz ki sizin için, Allah ı ve âhiret gününü umanlar için Resûlüllah da güzel bir nümûne vardır. 2 Sonra Bil ki, Nebîmiz Efendimiz sallellâhu aleyhi ve sellem in kendi isteyerek yaptığı ve uyulmaya elverişli olan işleri dört çeşittir: Mübâh, müstehâb, vâcib ve farz. Usûl âlimlerimizin açıkça ifâde ettiğine göre, biz Hanefîler topluluğunca sahîh olan, Efendimiz sallellâhu aleyhi ve sellem in (farz, vâcib, sünnet ve mübâh dan) belli bir şekilde yapılmış olan fiillerine, -onları o şekilde yerine getirmek husûsunda, kendine hâs olduklarına dâir delîl bulunmadığı müddetçe- uyarız. Zikri geçen dört şekilden hangi şekil üzere olduğunu bilmediğimiz işlerini, onların en aşağı mertebesi olan mübâhlık üzere yaptığını söyleriz. Bu makamda kısaca şöyle deriz: Nebîmiz Efendimiz sallellâhu aleyhi ve sellem in işi, ikindi namazının iki rekatında selâm vermek gibi sehven olduğu, yemek, içmek, ayağa kalkmak ve bunlardan başka tabîat îcâbı, yâhud teheccüd, kuşluk, nikâhta dörtten fazla kadın almak ve başkaları gibi kendine hâs olduğu bilinirse, bize, O na ittibâ lâzım gelmez. 3 Bunların dışındaki işler olursa, denilmiştir ki, Nebîmiz Efendimiz sallellâhu aleyhi ve sellem e bunları, mübâhlık, mendûbluk ve vâciblik şekillerinden hangi şekil üzere işlediği ortaya çıkana kadar beklemek gerekir. Çünki uymak, fiilin sıfatının bilinmesinden önce gerçekleşmez. Denilmiştir ki; yasaklık delîli bulunmadıkça ona uymak vâcibtir. Çünki Allah teâlâ, Allah a ve Resûlüne itaat ediniz, 4 buyurdu. İ timâd edilen görüş, vâcibliğini, veya mendûbluğu gösteren delil bulunmadıkça, O nun hakkında kesinleşmesi sebebiyle mübâhlığa i tikâd etmektir. Allah celle celâlühû en iyisini bilir. Altıncı Tenbîh Mübâhlar, Iktidâ Gibi İyi Niyetler İle İbâdet Hâline Gelir.. Hafız ve Müctehid İbnu Dakîk el-îd şöyle demiştir: Mübâhlar niyetler ile tâatlar hâline gelir. O yüzden, cinsî birleşme, -eğer kişi onunla hâtunun hakkı- 2 Mümtehîne:6 3 Hatta nikâh gibi bazılarında câiz bile olmaz. 4 Âl-i İmrân:32, 132
3 52 nı yerine getirmeyi ve ona ma rûf ile muâmele etmeyi veya sâlih bir yavru kazanmayı yâhud kendisinin veya zevcesinin iffetini korumayı yâhud da iyi maksadlardan başka bir maksada niyyet ederse- ibâdet olur. 5 Hâfız Aynî, Şeyhi Irâkî den şöyle dediğini naklediyor: Bereketlenmek maksadıyla şerefli mekânları, keza sâlihlerin ellerini ve ayaklarını öpmeye gelince Bu, maksad ve niyyete göre güzel ve övülen bir şeydir. 6 İmâm Birgivî, Tarîkat-ı Muhammediyye sinde, Hamevî de el-eşbâh Şerhi nde, şöyle diyorlar: Mübâhlar, onlarla taatlar için kuvvetlenmek yâhud taatlara ulaşılmak kastedilirse ibâdet olurlar. Yemek, uyumak, mal kazanmak ve (helâl yollardan) cimâ etmek (cinsî ilişkide bulunmak) gibi 7 Allâme Akkirmânî şöyle diyor: Âdetler (Şer î deliller ile yasaklanmadıkça, meşrû ) niyetlerle ibâdetler hâline gelebilir. 8 Birinci Fasıl Nebi Sallallahu Aleyhi ve Sellem in Sabahın Sünnetinden Sonra Sağ Yanı Üzerine Yatıp Yatmadığı İmâm Ahmed, Buhârî ve başkaları rivâyet ettiler: س ول اهلل ص ل ى اهلل ع ل ي ه و س ل م { ع ن ع ائ ش ة ق ال ت ك ان ر ي م ن } إ ذ ا ص ل ى ر ك ع ت ي ال ف ج ر اض ط ج ع ع ل ى ش ق ه ال Âişe radıyallahu anhâ dan şöyle dediği rivâyet edildi: Resûlüllah sallallahu aleyhi ve selem sabah namazından önce iki rekat kılınca yatardı. 9 İbnu Ebî Şeybe ve başkaları Âişe radıyallahu anhâ dan şöyle dediğini rivâyet ettiler: { أ ن الن ب ي صلى اهلل عليه وسلم ك ان إ ذ ا ص ل ى الس ج د ت ي ن } ق ب ل ال ف ج ر اض ط ج ع 5 İbnu Dakîk el-îd, Şerhu l-erbaîn (218) Dâru s-selâm,3. baskı,142 6 Aynî, Umdetü l-kârî (9/241) 7 Nablûsî, el-hadika (2/ ), Seyyîd Ahmed el-hamevî, Ğemzu Uyûni l-besâir Şerhu Kitâbi l-eşbâh ve n-nezâir (1/78) 8 Akkirmânî, Şerh-i Hadîs-i Erbaîn (14), Tânevî, Keşşâfu Istılâhâti l-fünûn (1/113) 9 Ahmed İbnu Hanbel (6/254) Nebi sallallahu aleyhi ve selem sabah namazın(ın farzın)dan önce iki rekat kılınca yatardı. 10 İmâm Buhârî ve başkaları, Âişe radıyallahu anhâ nın Urve ye şöyle bir haber verdiğini rivâyet ettiler: { أ ن ر س ول اهلل ص ل ى اهلل ع ل ي ه و س ل م ك ان ي ص ل ي إ ح د ى ع ش ر ة ر ك ع ة... و ي ر ك ع ر ك ع ت ي ن ق ب ل ص ل ة ال ف ج ر ث م ي ض ط ج ع ع ل ى ش ق ه ال ي م ن ح ت ى ي أ ت ي ه ال م ن اد ي ل لص ل ة } Resûlüllah sallallahu aleyhi ve sellem on bir rek at namaz kılardı Ve sabah namazından evvel iki rekat kılar, sonra da münadi (namaza çağıran) namaz için ona gelene kadar sağ yanı üzerine yatardı. 11 İkinci Fasıl Nebî Sallallahu Aleyhi ve Sellem in Sabah Namazının Sünnetinden Sonra Sağ Yanı Üzerine Yatmayı Emredip Etmediği Ebû Dâvûd, Tirmizî ve başkaları Ebû Hureyre radıyallahu anhu dan rivâyet ettiler: { إ ذ ا ص ل ى أ ح د ك م الر ك ع ت ي ن ر ك ع ت ى ال ف ج ر ق ب ل ص ل ة الص ب ح ف ل ي ض ط ج ع ع ل ى ج ن ب ه ال ي م ن } Sizden biriniz sabah namazından önce fecrin iki rek atını kılarsa, sağ yanı üzerine yatsın. 12 Üçüncü Fasıl Sabahın Sünnetinden Sonra Yatmanın Kabûl Edilmesi ve Reddedilmesine Dâir Ashab Radıyallahu Anhum dan Yapılan Rivâyetler Evet, Ebû Mûsâ el-eş arî, Râfi İbnu Hadîc, Enes, Ebû Hureyre ve İbnu Ömer radıyallahu anhum un bunu kabûl ettiğine ve yaptığına, İbnu Abbâs radıyallahu anhumâ nın da bunu Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem den haber verdiğine dair rivâyetler vardır. İbnu Abbâs radıyallahu anhumâ nın bunu rivâyet etmesine rağmen kabûl etmemesi düşünülemez. İbnu Ömer radıyallahu anhumâ dan bunu yaptığına dâir rivâyete rağmen reddettiğine dâir de 10 İshâk İbnu Râhûye (824), İbnu Ebî Şeybe (6439), Buhârî (1160), Ebû Avâne (2/279) 11 Ahmed İbnu Hanbel (6/88), Buhârî (1071, 1088, 1107, 1116, 1117, 1118), Nesâî, el-müctebâ (1763 [yakın bir lafızla]), el- Kübrâ (1455), Taberânî, Müsnedü ş-şâmiyyîn (3091,3092), İbnu Hibbân (2467), Beyhakî, el-kübrâ (3/7) 12 Ebû Dâvûd (1261), Tirmizî (420), İbnu Hibbân (2468), Beyhakî (3/45), Ebû Hureyre radıyallahu anhu dan.
4 Sabah Namazının Sünnetinden Sonra Sağ Yanı Üzerine Yatmak - Ebû Muâz 53 rivâyetler vardır. İbnu Mes ûd radıyallahu anhu dan ise sadece reddine dâir rivâyet vardır. Şu halde Sahâbe radıyallahu anhum dan kabûle dâir kesin beş kişiden, redde dâir bir kişi mevcuddur. İbnu Ömer radıyallahu anhumâ dan gelen rivâyetler arasında ise ihtilâf vardır. Bu yatmayı kabûl eden Sahâbîlerden bazıları: İbnu Ebî Şeybe, İbnu Sîrin den Ebû Mûsâ el-eş arî, Râfi İbnu Hadîc ve Enes İbnu Mâlik radıyallahu anhum sabahın sünnetinden sonra yatarlardı. 13 İbnu Ebî Şeybe, Ğaylân İbnu Abdullah ın şöyle dediğini İbnu Ömer radıyallahu anhumâ nın sabahın sünnetini kıldıktan sonra yattığını gördüm. 14 İbnu Ebî Şeybe, Mücâhid den Mervan Ebû Hureyre radıyallahu anhu ya sabahın sünnetinden sonraki yatmak hakkında soru sordu. O da Sen de yatmadıkça cevab vermem dedi. 15 Bu yatmayı mekrûh Sahâbîlerden bazıları: İbnu Ebî Şeybe, Ebû s-sıddîk en-nâcî den şöyle dediğini İbnu Ömer radıyallahu anhumâ sabah namazının sünnetinden sonra yatan bir topluluk gördü ve onlara adam gönderip onları bundan nehyetti. Onlar da Biz bununla Sünnet e uymayı kast ediyoruz dediler. Bunun üzerine İbnu Ömer Onlara dön ve bunun bid at olduğunu haber ver dedi. 16 İbnu Ebî Şeybe, Mücâhidden şöyle dediğini Yolculukta ve yolcu değilken İbnu Ömer ile beraber oldum; O nu sabahın sünnetinden sonra yatarken görmedim. 17 İbnu Ebî Şeybe, Saîd İbnu müseyyeb den şöyle dediğini 13 İbnu Ebî Şeybe (6440) 14 İbnu Ebî Şeybe (6442) 15 İbnu Ebî Şeybe (6443) 16 İbnu Ebî Şeybe (6455) 17 İbnu Ebî Şeybe (6446) İbnu Ömer (sabahın) sünnet(in)den sonra yatan bir adamı gördü ve derhal Onu taşlayın veya onu taşlasanız ya dedi. 18 İbnu Ebî Şeybe, İbrâhîm den şöyle dediğini Abdullah dedi ki; Nedir bu sabahın sünnetinden sonra, eşeğin yatıb uzanması ve ağnaması gibi yatıp uzanma ve ağnama?!.. 19 İbnu Ebî Şeybe, İbrâhîm den şöyle dediğini Abdullah dedi ki; Nedir bu adamın hali?!.. (Sabahın sünneti olan) iki rekatı kıldıktan sonra hayvanın ve eşeğin yatıp yuvarlanması gibi yatıp uzanıyor!... Selâm verince sünnetle farzın arasını ayırmış olur. 20 İbnu Ebî Şeybe, Ebû Miclez den şöyle dediğini İbnu Ömer e kişinin sabah namazının sünnetinden sonra ve farzından evvel sağ yanı üzerine yatmasını sordum. O da Şeytan sizinle oynuyor dedi. Dördüncü Fasıl Tâbiûn dan Bu Yatmayı Kabûl Edip Etmediklerine Dair Bir Rivâyetin Gelip Gelmediği. İbnu Ebî Şeybe, Muhammed(İbnu Sîrîn) den Sabahın sünnetini kılınca yattı. 21 İbnu Ebî Şeybe, Urve den Urve mescide girdi. İnsanlar namazdaydı. Hemen iki rekat namaz kıldı. Sonra yanını yere değdirdi. Daha sonra da kalktı insanlarla namaza girdi. 22 Bu Yatmayı Mekrûh Gören Tâbiîler: İbnu Ebî Şeybe, Hasan İbnu Ubeydillah dan şöyle dediğini İbrâhîm (en-nehâî) sabah namazından önce kılınan sünnetten sonraki yatmayı mekrûh görürdü. 23 İbnu Ebî Şeybe, Saîd İbnu Cübeyr in şöyle dediğini Sabahtan önceki iki rekattan sonra yatma, vitir- 18 İbnu Ebî Şeybe (6448) 19 İbnu Ebî Şeybe (6457) 20 İbnu Ebî Şeybe (6449) 21 İbnu Ebî Şeybe (6444) 22 İbnu Ebî Şeybe (6445) 23 İbnu Ebî Şeybe (6447)
5 54 den sonra yat. 24 İbnu Ebî Şeybe, Îsâ İbnu Habbât dan şöyle dediğini Saîd İbnu Müseyyeb i Ne oluyor sizden birine ki, sabahın sünnetini kılınca davar ağnar gibi ağnıyor!.. Ona selam yeter derken işittim. 25 İbnu Ebî Şeybe, İbrâhîm(en-Nehaî) den O, şeytan yatmasıdır dediğini rivâyet etti. 26 İbnu Ebî Şeybe, Hasan dan, sabahın sünnetinden sonra yatmayı beğenmediğini rivâyet etti. 27 İbnu Ebî Şeybe, Esved İbnu Yezîd den, sabahın sünnetini kılınca dizlerini dikip iki elini kavuşturarak oturduğunu rivâyet etti. 28 Hâsılı yatılacağına dâir olan bu maktû rivâyetler, istirâhat için olma ihtimâlini, mekrûhluk veya bid atlık ifâde eden rivâyetler de fasıl maksadıyla veya mescidde büyüklerin yanında edeb gözetilmeden gerçekleşen yatmalar olma ihtimâlini bulundurmaktadır. Beşinci Fasıl Mezheb İmamlarının Bu Mevzû da Bir Sözünün Bulunup Bulunmadığı Evet mezheb imamlarının bu hususta değişik görüşleri ve sözleri vardır. Bedruddîn el-aynî, Buhârî Şerhi nde şöyle demiştir: Âişe radıyallahu teâlâ anhâ dan şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Nebi (sallallahu teâlâ aleyhi ve selem) sabahın iki rekât(sünnet)ini kıldığı zaman sağ yanı üzerine yatardı. Bu bahiste söylenen sözler birkaç çeşittir. Birincisi: Bu hadis, yatmanın sabahın sünnetinden sonra olduğunu göstermektedir. Müslim in Âişe radıyallahu anhâ dan yaptığı bir rivâyette de şöyle denmektedir: Nebi (sallallahu aleyhi ve sellem) sabahın sabah(ın sünnetin)in iki rak atını kılardı; uyanık olur- 24 İbnu Ebî Şeybe (6451) 25 İbnu Ebî Şeybe (6452) 26 İbnu Ebî Şeybe (6453) 27 İbnu Ebî Şeybe (6454) 28 İbnu Ebî Şeybe (6456) sam benimle konuşur, değilsem yatardı. Bu da bazen önce, bazen sonra yattığını, bazen de yatmadığını göstermektedir. Vitir babında geçen İbnu Abbâs hadîsi, sünnetten önce yattığını göstermektedir; çünkü onda Sonra iki rekat kılardı ifadesi vardır. Akabinde onu tekrar zikretti sonra da Sonra yattı ve nihayet müezzin ona geldi, kalktı iki rekat namaz kıldı, sonra da çıktı sabahı kıldı dedi. Bu da açıkça ifade etmektedir ki, yatması sabahın iki rek at(sünnet)inden önceydi. İbnu Abbâs(radıyallahu anhumâ) dan da şöyle dediği rivâyet edilmiştir: { أ ن الن ب ى ص ل ى اهلل ع ل ي ه و س ل م ك ان إ ذ ا ص ل ى ر ك ع ت ى ال ف ج ر اض ط ج ع } (Nebi sallallahu aleyhi ve selem) sabahın sünnetini kılınca yatardı. 29 Bu rivayetlerin arası şöyle bulunabilir: Yatmanın sabahın sünnetinden önce olduğunu gösteren rivayetler, sünnetten sonra da olmadığını lazım getirmez; aynı şekilde, sabahın sünnetinden sonra olduğunu gösteren rivâyetler de ondan önce de olmadığını göstermez. Veyahut (bu yatmayı) terk etmek sabit olduğunda, yatmayı sünnetten önce veya sonra terk etmesi bunların her ikisinin de caiz olmasına yorulur. Görünürde biri birine ters olan (ve biri zayıf olmayan) hadislerin arasını bulup barıştırmak mümkün olursa, araları uygun olacak şekle yorulur; çünkü imkân varsa hepsiyle amal etmek bir kısmını ihmal etmekten evladır. İkinci Nevi Bu yatmanın hükmünün sünnet mi yahut müstehab mı veya vacib mi yahut da başka bir şey mi olduğu hakkındadır. Sabah namazının sünnetinden sonra yatmak hususunda Sahâbe radıyallahu anhum dan, Tâbiûn rahimehullah dan ve başkalarından olan âlimlerin altı ayrı görüşü vardır. Birinci Görüş, Sünnet Olduğudur. İmâm Şâfiî ve talebeleri bu kanaattedirler. İmâm Nevevî, Müslim Şerhi nde sahih veya doğru olan sabahın sünnetinden sonraki yatmanın sünnet olduğudur. Beyhakî, es-sünen(ü l-kübra isimli eserin)de şöy- 29 Bezzâr (1/340), Beyhakî, el-kübrâ (3/45)
6 Sabah Namazının Sünnetinden Sonra Sağ Yanı Üzerine Yatmak - Ebû Muâz 55 le dedi: İmam Şâfiî, şuna işaret etmiştir: Hadislerde nakledilen yatmak nafile ile farz arasını ayırmak içindir; bu ayırmanın yatmak veya konuşmak yahut bir yerden bir yere gitmek veyahut bir başka şey ile olması birdir; yatmak bu hususta belirlenmiş tek bir şey değildir. Nevevî, Şerhu l-mühezzeb de Seçilen görüş yatmak tır dedi. İkinci Görüş, Müstehab Olduğudur. Bu, Sahâbe radıyallahu anhum dan bir topluluktan rivâyet edilmiştir ki onlar, Ebû Mûsâ el-eş arî, Râfi İbnu Hadîc, Enes İbnu Mâlik ve Ebû Hureyre radıyallahu anhumdur. Tâbiûn dan bir cemaat da bu kanaattedirler ki onlar, Muhammed İbnu Sîrîn, Urve, Saîd İbnu Müseyyeb, Kasim İbnu Muhammed, Urve İbnu z-zübeyr, Ebû Bekr İbnu Abdirrahmân, Hârice İbnu Zeyd İbni Sâbit, Ubeydullah İbnu Abdillah İbni Utbe ve Süleyman İbnu Yesâr rahimehumullahdır. Bu zatlar sabahın sünnetinden sonra sağ yanları üzerine yatarlardı. Üçüncü Görüş, Farz Olduğu ve Mutlaka Yapılması Lazım Geldiğidir. Bu da İbnu Hazm ın görüşüdür. O şöyle demiştir: Kim sabahın sünnetini kılarsa, ona sabah namazı, ancak sabahın sünnetiyle farzı için aldığı tekbir arasında sağ yanı üzerine yatmasıyla câiz olur. Bu yatmayı ister kasten, ister unutarak, ister onu vaktinde kıldığı zaman, isterse unutarak veya uyuyarak kaza ettiği takdirde terk etmesi birdir. Şayet sabahın sünnetini kılmazsa (farzdan önce) yatması gerekmez. Bu görüşünde Ebû Dâvûd un Ebû Hureyre radıyallahu anhu dan yaptığı şu rivâyeti delil olarak ileri sürdü: Ebû Hureyre radıyallahu anhu Resûlüllah sallallahu aleyhi ve sellem in şöyle buyurduğunu söyledi: Sizden biriniz sabah namazından önce iki rekat kılarsa sağ yanı üzerine yatsın. Bunu Tirmizî de rivâyet etti ve Bu, hasen, sahih ve garîb bir hadisdir dedi. İbnu Mâce de Ebû Hureyre radıyallahu teâlâ anhu dan şöyle Resûlüllah sallallahu aleyhi ve selem sabahın sünnetini kıldığı zaman yatardı. Ebû Dâvud un rivâyeti, O nun emrini, İbnu Mâce nin rivâyet ettiği de işini (yaptığını) haber vermektedir. (Aynî, bu görüşü ve mesnedini başkalarından nakledip biri dışında kabullendiği cevablarla reddediyor.) Dördüncü Görüş, Bunun Bid at Olduğudur. Sahabe radıyallahu anhum dan bunun bid at olduğuna hükmedenlerden biri Abdullah İbnu Mes ûd, diğeri de İbnu Ömer radıyallahu anhum dur. İbnu Ömer den böyle hükmettiği ihtilaflıdır. (O nun da yattığına dâir rivayet vardır.) (Bedruddîn el-aynî, burada İbnu Ebî Şeybe den onların bu yatmayı bid at saydıklarını gösteren yukarıya aldığımız rivayetlerini nakletti.) Bu yatmayı mekruh gören Tâbiîler den bazıları da Es ved İbnu Zeyd, İbrâhîm en-nehâî, -ki O, o şeytan yatışıdır dedi- saîd İbnu l-müseyyeb ve Saîd İbnu Cübeyr dir. İmamlardan da Mâlik İbnu Enes rahimehullah dır. Bunu Kadı Iyaz O ndan ve ulemanın cumhûrundan hikâye etti. (Aynî den Bazı Atlamalarla Yapılan Nakil Bitti.) Beşinci Görüş, Bu Yatmanın Evlâ Olanın Zıddı Olduğudur. İbnu Ebî Şeybe, Musannef inde Hasen(-i Basrî) den sabahın sünnetinden sonra yatmayı beğenmediğini rivâyet etti. Altıncı Görüş, Bunun Kendi Başına Hedeflenen Bir Şey Olmadığıdır. Bunu kendisi maksad değildir; maksad ancak, sabahın sünneti ile farzın arasının ya yatma ile veya konuşmayla yahut da bir başka şeyle ayrılmasıdır. Bu da (yukarıda) zikrettiğimiz gibi İmâm Şâfiî den hikâye edilmiştir. Altıncı Fasıl Hahefî Müelliflerinin Herhangi Birinin Bu Mevzu İle Alakalı Bir Sözünün Bulunup Bulunmadığı Bu mevzuda Hanefî Mezhebinin Zâhirurrivâye kitabla rında herhangi bir söz -gördüğümüz ve bildiğimiz kada rıyla- yoktur. Ancak İmâm Muhammed in Muvattâ ında ve sonraki müelliflerinin bir kaçında
7 56 mevcuddur: İmâm Muhammed O, Muvatta ında Abdullah İbnu Ömer radıyallahu anhumâ dan şöyle { ع ن ع ب د اهلل ب ن ع م ر أ ن ه ر أ ى ر ج ل ر ك ع ر ك ع ت ي ال ف ج ث م ر اض ط ج ع ف ق ال اب ن ع م ر م ا ش أ ن ه ف ق ال ن اف ع ف ق ل ت ي ف ص ل ب ي ن ص ل ت ه ق ال اب ن ع م ر و أ ي ف ص ل أ ف ض ل م ن الس ل م } İbnu Ömer radıyallahu anhumâ sabahın sünnetini kılıp sonra yatan bir adam gördü ve Bu ne yapıyor? dedi. Nâfi de (Sünnetle farz) namazının arasını ayırıyor dedim dedi. İbnu Ömer radıyallahu anhumâ Selamdan daha faziletli hangi fasıl (ayırma) varmış? dedi. İmâm Muhammed, Biz ancak İbnu Ömer in sözünü alıyoruz; Ebû Hanîfe nin kavli de budur dedi. 30 Bu rivâyetten, İmâm Muhammed ile görüşünü nak lettiği İmâm Ebû Hanîfe ve dolayısıyla Hanefî mezhebi katında bu yatışın mekrûh olduğunu anlamak bizce açık ve fahiş bir yanlıştır; doğrusu onda sadece faslın bununla yapılmasına itiraz edilmekte ve efdal olanın ne olup olmadığı ifâde edilmektedir. Başka rivâyetlere ba kılmazsa bundan ancak böyle anlaşılabilir; nitekim imâm Muhammed de sadece bu rivâyetle sınırlı sözler söyledi. Bunu böyle anlaşılması lâzım geldiğinin en büyük delillerinden bazısını kaydedelim: Birincisi: Bu yatışın mekrûh veya bid at olduğunu hiçbir âlimin İmâm Muhammed e, İmâm Ebû Hanîfe ye ve Hanefî mezhebine nisbet ettiği -bildiğimiz kadarıyla- görülmemiştir. İkincisi: Mehaz-i İştikak illiyyet bildirir kaidesine göre inkâr manası taşıyan bu ne yapıyor? suâli karşı sında verilen yefsılü (farzla sünnet arasını ayırıyor) şeklindeki cevab üzerine sarfedilen ihbar manasındaki bir inşanın illeti elbette fasıl olmalıdır. Üçüncüsü: Hatta kimileri Hanefî Mezhebinin görüşü nün (kerâhetsiz) bir mubahlık olduğunu açıkça ifade etmişlerdir; nitekim aşağıda gelecektir. Bedruddîn el-aynî O, meseleyi Umde sinde tafsılâtlı olarak açıklar- 30 İmâm Muhammed, Muvatta (H:245) ken ve görüşleri Şâfiî, Mâlik ve Ahmed İbnu Hanbel e nisbet ederken, mekrûh veya bid at olması görüşünü kendisi sahiblenmediği gibi Hanefî mezhebine veya imamların dan birine de isnâd etmemiştir. O nun İmâm Muham med in Muvatta ındaki yukarıya aldığımız sözünü görme miş olması veya görüp de anlamamış olması düşünüle mez. O halde Aynî bu ifadeyi mescidde kuvvetle muhte mel yakışıksız bir halde yatanları gören ve ne yapıyor şunlar? diye soran ve Sünnet ile farzın arasını ayırıyor lar cevabını alması üzerine Selamdan daha faziletli hangi ayırma varmış? diye karşılık veren İbnu Ömer in muhaveresi çerçevesinde söylenmiş büyük bir müctehi din dikkatle sarfedilen ince bir sözü olarak anladı. Yani O nun ve İmâm Ebû Hanîfe nin sözü edilen mekrûhluğu sünnetle farzın arasını ayırmak anlayış ve maksadı dâire sinde gördü. Yoksa onlardan böyle bir nakilde bulunma mak gibi bir kusur işlemesi, işlese bile daha sonraki âlimlerce O na hiçbir itirazın yapılmaması tasavvur edile mez. Aliyyu l-kârî İbnu Âbidîn, sonra da Leknevî, Aliyyu l-kârî den naklediyor: İmâm Muhammed in Muvâtta ını şerheden Muhakkık Munla Aliyy l-kârî de şöyle dedi: Bu böyledir; çünkü (buradaki) 31 selâm sadece (sünnet ile farz ın arasını) ayırmak için (sünnette) geldi. Bu selâm vacib olduğu için, namazdan çıkaran diğer işlerden ve sözlerden daha üstündür. Bu Aleyhissalâtü vesselam efendimiz istirahat için (bazı kere) teheccüd ün sonun da, bir başka zaman da sabahın sünnetinden sonra evinde yatardı diye geçen sözünü iptal etmez. (Aliyyu l-kârî), sonra da şöyle dedi: İbnu Hacer el-mekkî, Şerhu ş-şemâil de şöyle dedi: Buhârî ve Müslim, Nebi sallallahu aleyhi ve sellem sabahın sünnetini kıldığı zaman sağ yanı üzerine yatardı diye rivayet ettiler. Sabahın sünneti ile farzının arasındaki bu yatma bunun ve sallallahu aleyhi ve sellem in emri yüzünden sünnet oldu. Nitekim bu emri Ebû Dâvûd -sıhhatine itiraz edenlerin hılafına- zararsız bir senedle rivayet etti. Bu da mescidde ve başka yerde bulunanlara -mendub oluşunu eve tahsıs eden- 31 Sonunda farz olmayan sünnetlerde ise ya namazı namazdan veya namazı namaz olmayan şeylerden ayırmak için meşru kılınmıştır.
8 Sabah Namazının Sünnetinden Sonra Sağ Yanı Üzerine Yatmak - Ebû Muâz 57 lerin hılâfına- mendub olduğu hususunda açıktır. İbnu ömer radıyallahu anhumâ nın bida ttir sözü, İbrâhîm en-nehaî nin O bir şeytan yatışıdır sözü ve İbnu Mes ûdun onu inkâr etmesi bu rivâyetin onlara ulaşmaması yüzündendir. İbnu Hazm da Farzdır ve sabah namazının şartıdır sözünde ifrata kaçmıştır. (İbnu Hacer in Sözü Bitti.) Bu haberin en üst mertebelere ulaşan bu büyük zatlara, bilhassa da Nebi sallallahu aleyhi ve selem efendimizden hazerde ve seferde ayrılmayan İbnu Mes ûd ve sallallahu aleyhi ve sellem in hallerini son derece araştıran ve bunlara uyan İbnu Ömer radıyallahu anhumâya ulaşmamasının (ihtimâlden) uzak olduğu gizli değildir. O halde doğru olan, onların inkârlarını, geçen (sünnetle farzın arasını) ayırmak illetine (temel var olma sebebine) veya bu yatmayı mescidde büyük zatların arasında yapmaya hamletmektir (yormaktır.) Sallallahu aleyhi ve selem Efendimiz in emri, -sahîh olduğu takdirde- ne açıkça ne de üstü örtülü olarak onun mescidde yapılmasına dair değildir. Çünkü hadîs, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbnu Hibbân ın Ebû Hureyre radıyallahu anhu dan rivâyet ettiği Sizden biriniz sabahın sünnetini kılarsa sağ yanı üzerine yatsın (şeklindeki) gibidir. Şu halde burada mutlak 32 mukayyed e 33 hamledil miştir. 34 Üstelik şayet bu Nebi sallallahu aleyhi ve selem efendimiz in zamanında mescidde yaygın olsaydı elbette bu ileri gelen büyüklere gizli kalmazdı. (Aliyyu l-kârî nin Sözü Bitti.) İbnu Âbidîn O, şöyle diyor: Tenbîh: Şâfiîler, bu hadîse ve benzerlerine tutunarak sabahın sünneti ile farzı arasındaki bu yatmanın sünnet olduğunu açıkça ifade ettiler. Âlimlerimizin sözlerinin açığı bunun (sünnet 32 Şurada burada veya şu zaman bu zaman yahut şöyle bö - le gibi bir sınırlandırma getirmeden sünneti kılarsa yatsın genel ifadesi ile olan rivayetler. 33 Yani evinde olmak kaydıyla sınırlandırılan bir yatmayı göst - ren rivâyetlere 34 Hanefî mezhebindeki Mutlak mukayyede hamlolunmaz kaidesinin şartları ve istisnaları vardır. olduğu nu kabul etmenin) zıddıdır (Sünnet olmadığıdır); çünki onu zikretmediler. Hatta İmâm Muhammed rahimehul lah ın Muvatta ında şu ibâreyi gördüm: (İbnu Âbidîn burada yukarıda geçen İmam Muham med rivâyetini ile sonundaki sözünü ve Aliyu l- Karî nin hadisin ve İmâm Muhammed in sözlerinin altında yazdığı şerhi naklettikten sonra şöyle devam etti:) (Aliyyu l-kârî) mukayyed sözüyle, geçen evindeki sabah namazının sünneti sözünü murad etti. Onun sözünün özü şudur: Aleyhissalâtü ve s-selâm efendimizin yatması sadece evinde olup teşrî (Şerî bir hüküm koymak) için değil, istirahat için idi. Bu yatmayı emreden ve teşrî için olduğunu gösteren hadîs şayet sahih (veya hasen) ise, (zahiri çelişkili gibi görünen) delillerin arasını barıştırmak için bu yatmanın sadece evde olmasının istenmesine hamledilir (yorulur.) Allah teâlâ en iyi bilir. (İbnu Âbidîn in Sözü Bitti.) Allâme Abdu l-hayy el-leknevî O, bu hadîse yazdığı hâşiyesinde şöyle diyor: Nebi sallallahu aleyhi ve sellem efendimiz in sabahın sünnetinden sonra veya gece namazından sonra ve sabahın sünnetinden önce (yanı üzerine) yattığında ve yatmayı emrettiğinde ve (bazen de) bu yatmayı yapmadığında hiçbir şübhe yoktur. 35 Nebi sallallahu aleyhi ve sellem in sabahın sünnetin den sonra yattığına gelince... Bu Âişe radıyallahu anhâ nın hadîsinde şöyle rivâyet edilmiştir: Resûlüllah sallallahu aleyhi ve sellem sabahın süne tini kıldığında sağ yanı üzerine yatardı. Bunu Buhârî ve başkaları rivâyet etti. Nebi sallallahu aleyhi ve sellem in sabahın sünnetin den önce yattığına gelince Allame Leknevî nin sözünün burasında, dipnotta, et-ta lîku l- Mümecced muhakkık ı Takıyyuddîn en-nedvî şöyle diyor: Doğru olan iki hadisin arasını cemetmektir. En güzel cem (barıştırma) Şeyhimiz(Muhammed Zekeriyâ el-kandehlevî) nin babasından (Muhammed Yahyâ dan) -Allah kabrini nurlandırsın ve yattığı yeri serin eylesin- naklettiği şu cemdir: Nebi sallallahu aleyhi ve sellem efendimiz gece namazını fecrin doğmasından evvel bitirince müezzin sabah namazı için ona gelene kadar yatar, sonra kalkar sabahın sünnetini kılar ve namaza giderdi. Gece namazını sabah doğarken bitirdiği zaman da yine sabahın sünnetini vakti gelince kılar ve ondan sonra yatardı. [Evcezu l-mesâlik:2/329]
9 58 O da Âişe radıyallahu anhâ nın hadîsindedir; onu Mâlik, İbnu Şihâb(ezüZührî)den, O, Urve den, O da Âişe radıyallahu anhâ dan rivayet etti ki Gece Namazı babında geçti. Nebi sallallahu aleyhi ve selem efendimizin bu yatmayı bizzat sözlü olarak emretmesine gelince Bu Ebû Hureyre radıyallahu anhu nun hadîsindedir. O, Resûlüllah sallallahu aleyhi ve sellem in şöyle buyurduğunu söyledi: Sizden biriniz sabahın sünnetini kılarsa sağ yanı üzerine yatsın. Bunu, Ebû Dâvûd ve Tirmizî sahîh bir isnâd ile rivâyet ettiler. Nebi sallallahu aleyhi ve selem efendimizin bu yatmayı (bazen) terk etiğinin sübutuna gelince Âişe radıyallahu anhâ hadîsinde şöyle dediği rivâyet edilmiştir: Resûlüllah sallallahu aleyhi ve selem, sabahın sünnetini kılınca, ben uyanık idiysem benimle konuşur, değilsem yatar ve nihayet namaz ona haber verilirdi. Bunu, Buhârî, Muslim, Tirmizi ve başkaları rivâyet etti. (Leknevî, burada Aynî den aktardığımız altı görüşü kısaca zikrediyor ve devamla şöyle diyor:) Ben (Leknevî) derim ki: Fiile ve söze dair hadislerin zahiri sabahın sünnetinden sonra yatmayı gerektirmektedir; bu yatma eğer sünnet değilse, müstehab olmaktan aşağı değildir. İbnu Hazm ın ( yatsın ) emri(ni) farz olmaya hamletmesini/yormasını Nebi sallallahu aleyhi ve sellem in (bazen) yatmadığının da sabit olması iptal etmektedir. İbnu Mes ûd ve İbnu Ömer radıyallahu anhum un bu yatmayı inkâr etmelerine gelince Bu ya hadîsin onlara ulaşmadığına yorulur -ki bu uzak görülecek bir ihtimal değildir; çünki Nebi sallallahu aleyhi ve selem sabahın sünnetini ancak evinde kılıp ondan sonra orada yatıyordu; İbnu Mes ûd ve İbnu Ömer o vakitte evinde bulunmuyorlardı, halbuki Âişe radıyallahu anhâ o vakitteki halini en iyi bilen biriydı ve olduğunu haber verdi- veya onlara bu hadis ulaştı ama onu teşrie değil de istirahata yordular veya onu mescidde değil de sırf evinde olmaya yahut başka bir şeye yordular. Allah en iyi bilir. (Leknevî, burada Aliyyu l-kari den yukarıya aldığımız bir nakilde bulunuyor.) Allâme el-keşmîrî O, şöyle diyor: Denildi ki, sabahın sünnetinden sonraki yatmak sünnetir; bu, Şâfiîlerin görüşüdür. Biz (Hanefîler) de mubâh olduğunu söylüyoruz. Aleyhissalâtü vesselâm ın uykusu ibâdet değil idi. Ben (Keşmîrî) derim ki, Şayet bir kimse, (Nebî sallallahu aleyhi ve selem efendimiz i kendine) nümûne edinse (O nu örnek alsa) ve O nun sabah namazından sonra yatmak âdetine uysa, mutlaka sevab kazanır. Yûsûf el-bennûrî O, altı görüşe -diğer maddelerin içinden almak suretiyle de olsa- iki görüş daha ilâve ederek hulâsa olarak şöyle diyor: Sabahın sünnetinden sonraki yatmak hakkında Sahabe radıyallahu anhum, Tâbiûn rahimehumullah ve onlardan sonra gelen imamlar sekiz görüş üzere olarak ihtilâf ettiler: Birincisi: Sünnettir. Şâfiî ve arkadaşları bu görüştedirler. Beyhakî Süneninde (el-kübrâsında) bunun hakkında tereddüt ettiyse de Nevevî Müslim Şerhi nde sahîh olduğunu söyledi. Nevevî, Şerhu l- Mühezzeb de Muhtâr olan (seçilen görüş) budur dedi. İkincisi: Müstehabdır. Bu, Sahâbe den bir cemâatten rıvâyet edilmiş olup Ebû Mûsâ, Râfi İbnu Hadîc, Ebû Hureyre ve Enes radıyallahu anhum onlardandır. Yine Medîne nin yedi fakîhi ve İbnu Sîrînden nakledilmiştir. Üçüncüsü: Vâcibdir; onsuz sabah namazı sahîh olmaz. Bu İbnu Hazm ın görüşü olup onu sabah namazının sahîh olmasının şartı saymıştır Dördüncüsü: Bid attır. İbnu Mes ûd dan, İbnu Ömer den, Esved İbnu Yezîd den,ibrâhîm en- Nehâî den, saîd İbnu Müseyyeb den ve saîd İbnu Yezîd den rivâyet edilmiştir. İmâmlârdan Mâlik bu görüştedir. Kadı İyâz bunu O ndan ve Ulemânın cumhûrundan hikâye etmiştir. Beşincisi: Bu evlâ olana terstir ki, Hasen-i Basrî den rivâyet edilmiştir. Altıncısı: Bu bizzat hedeflenen bir şey değildir; maksad ancak farz ile sünnetin arasının ya yatmakla veya konuşmakla veyahut bir başka şeyle ayrılmasıdır. Bu, Şâfiî den hikâye edilmiştir. Yedincisi: Yatmak, mescidde değil de evde