23.05.2009 - 01:00 | Son Güncelleme: 23.05.2009 - 01:00
Karahanlılardan Osmanlılara -2-
İlk Müslümân-Türk hükümdârı olan Satuk Buğra Hân, güzel ve âdil idâresi ile binlerce kimsenin Müslümân olmasına vesîle olmuştur...
Dünkü makâlemizde, Abdülkerîm Satuk Buğra Hân ve Karahânlılardan bir nebze bahsetmiştik. Şimdi, Türk hükümdârları arasında çok husûsî bir yeri bulunan Abdülkerîm Satuk Buğra Hândan ve Türkistân ve Mâverâünnehirde hâkimiyet kuran ilk Müslümân-Türk devleti olan Karahânlılar Devleti [840-1212]nden biraz uzunca bahsetmeye çalışacağız. Çünkü Abdülkerîm Satuk Buğra Hân, meşhûr olan rivâyetlere göre, ilk Müslümân-Türk hükümdârıdır. ABDÜLKERİM ADINI ALDI... Doğum târihi kesin olarak bilinmeyen ve 31 yıl hüküm süren Satuk Buğra Hân [v. 955 (h. 344), Artuç], güzel ve âdil idâresi ile binlerce kimsenin Müslümân olmasına vesîle olmuştur. Babası, Karahânlı hükümdâr âilesinden Bezir Hân idi. Babasının ölümü üzerine amcası ve üvey babası Oğulcak Kadîr Hânın himâyesinde büyüdü. Satuk Buğra, henüz on iki yaşlarında iken, Mâverâünnehir ve Horasân bölgesine hâkim olan Müslümân Sâmânlı Devleti şehzâdeleri arasında anlaşmazlık çıktı. Bunlardan Nâsır bin Ahmed, Oğulcak Kadîr Hânın ülkesine sığındı. O, buna iyi muâmele edip Artuç nâhiyesinin [veya kasabasının] idâresini verdi. Bu Artuç, Nâsır bin Ahmedin gayretleri ve gelip-giden Müslümân tâcirler sâyesinde önemli bir ticâret merkezi oldu. Satuk Buğra da, Artuçun ziyâretçileri arasındaydı. Karahânlılara sığınan Nâsır bin Ahmed [veya Ebû Nâsır] adlı Sâmânî şehzâdesiyle tanışıp ondan [yahut da diğer Müslümân dîn adamlarından] İslâmiyeti öğrenerek Müslümân olmakla şereflendi ve Abdülkerîm adını aldı. Yirmi beş yaşına gelince, Müslümân olduğunu açıklayıp iktidârda olan amcası ile mücâdeleye başladı. Onunla Fergana Savaşını yaptı. İlk olarak Atbaşı Kalesini zaptetti. Daha sonra üç bin kişilik bir orduyla, Kaşgar üzerine yürüyüp orayı fethetti. Amcası Oğulcak Kadîr Hânı da öldürdü. Ülkede hâkimiyeti sağlayıp birliği temîn etti. Türk ülkelerinde İslâmiyeti hızla yaydı. Ebül-Hasan Muhammed gibi İslâm âlimleri, Satuk Buğra Hâna işlerinde yol gösterip hayra teşvîk ettiler. Abdülkerîm Satuk Buğra Hân, daha sonra yaptığı savaşlarda; Yağma, Çiğil, Oğuz kabîlelerinin yerleşmiş bulunduğu Türkistân şehirlerini birer birer ele geçirdi. Bu sırada Karahânlılar Devletinin doğu kısmına hâkim olan Büyük Kağan Bazır Arslan Hân, Çinlilerden yardım alarak 924 yılında Abdülkerîm Satuk Buğra Hâna karşı savaş açtı. Satuk Buğra Hân da, Müslümânların yardım ve desteğiyle, onunla Balasagun Savaşını yaptı ve gâlib geldi. Yukarıda da bahsettiğimiz gibi, işte bundan sonra Satuk Buğra Hân, güzel ve âdil idâresi ile binlerce kimsenin Müslümân olmasına vesîle oldu. Müslümân olunca, Abdülkerîm adını alan meşhûr Karahânlı Sultânı Satuk Buğra Hân, doğudaki amcasına karşı mücâdelesinde, Müslümân gönüllülerden de faydalandı. Büyük evliyâ Ebül-Hasan Muhammedin yardımı ile ülkenin doğusundakiler de Müslümân oldular. İSLÂMİYETİ YAYDILAR... Biyografisini, olabildiğince özetlemeye çalıştığımız Abdülkerîm Satuk Buğra Hândan sonra, oğulları devrinde de ülkesine pekçok İslâm âlimi gelip İslâmiyeti doğru olarak anlattılar ve yayılmasına çalıştılar. Kendisinden sonra, Mûsâ Tunga adında bir oğlu hükümdâr oldu. Onun çok kısa sürdüğü anlaşılan saltanatından sonra hükümdâr olan Baytaş Süleymân Arslan Hân, doğu kağanı Arslan Hânı mağlûb ederek sülâlenin bu kolunu ortadan kaldırdı ve bütün Karahânlıları birleştirdi. [Abdülkerîm Satuk Buğra Hânın başka oğulları ve kızları olduğu da rivâyet edilmiştir.] Baytaş Arslan Hân, Karahânlı ülkesinde İslâmiyetin yayılması faaliyetlerini tamamlayınca, komşu Türk boylarını hak dîne daveti, kendisine gâye edindi. Baytaştan sonra oğlu Ebül-Hasan Alî hükümdâr oldu. Bu dönemde devletin batı kısmını, kardeşi Buğra Hân Hârûn idâre ediyordu. Buğra Hân Hârûn, 990 senesinde İsbîcâbı zaptedip, 992 senesinde Sâmânîlerin merkezi Buhârâya girdi. Böylece Horasân ve Mâverâünnehir, Karahânlıların eline geçti. Şihâbüd-devle ve Zahîrüd-davâ gibi İslâmî unvânlar kullanan Buğra Hân Hârûn, Kaşgara dönerken 996 yılında vefât etti. Yerine Ahmed bin Alî geçti. Müslümânların Halîfesi tarafından tanınan ilk Karahânlı hükümdârı bu Ahmed Hândır. [Bugün bize ayrılan mekân doldu; inşâallah başka bir makâlemizde bu konuyu tekrâr ele alırız.]