Su Yönetimi ve AB Su Çerçeve Direktifi
Uluslararası kuruluşlar tarafından yapılan konferanslar ve sunulan raporlar, su kaynaklarının karşı karşıya bulunduğu tehlikeleri ortaya koyarak, su kıtlığı yaklaşımı doğrul-
tusunda, su kirliliği ve bunun beraberinde getirdiği olumsuzluklar çerçevesinde su yöne-timinin küresel bir sorun olduğu sonucunu ortaya koymaktadır. Başlangıçta su kaynaklarının yönetimi, kamu mülkiyeti temelinde ele alınırken, daha sonraları özel sektörün bu alanda etkinleştirilmesi anlayışı ağır basmaya başlamıştır.
Dünya su krizinin çözümünde “bütünleşik su kaynakları yönetimi” ilkeleri ön plana çıkmıştır. Bu bağlamda, AB’de su politikalarını biçimlendirmiş ve Aralık 2000 tarihinde yürürlüğe giren SÇD (2000/60/EC) ile havza bazlı yönetim yaklaşımını benimsediğini ilan etmiştir. Direktif, AB sınırları içerisindeki su kaynaklarının miktar ve kalite olarak korunmasını ve kontrol edilmesini hedeflemektedir. Sonuç olarak üye ülkelerin su kaynaklarının ortak bir standarda göre korunması ve yönetimi için kapsamlı bir politika ortaya konmuştur. SÇD ile su yönetiminde sektörel uyum ve ortak yönetim sağlanarak Avrupa’daki yüzeysel suların (nehir, göl, dere, rezervuar, kıyı ve geçiş suları) ekolojik ve kimyasal bakımdan; yeraltı sularının ise miktar ve kimyasal açıdan “iyi” duruma ulaşması hedeflenmektedir.
SÇD tüm paydaşların su sorununun çözümüne daha aktif olarak katılımını desteklemekte ve ekonomik bir değeri olduğu kabul edilmektedir.
Suyu kullananın ve kirletenin bedelini ödemesi ilkesini benimseyen AB, bu sayede su kaynaklarının sürdürülebilirliğini sağlamayı öngörmektedir. Ayrıca SÇD, üye ülkelerin Direktif’le ilgili uygulama planlarını oluşturmalarını zorunlu kılarak uygulamada ulaşılması gereken aşamalar için kesin tarihleri tanımlamıştır.
AB’ye tam üyelik müzakereleri devam eden Türkiye’nin Çevre Faslı Aralık 2009 tarihinde açılmıştır. Çevre faslının su sektörü için belirlenen iki kapanış kriteri su mevzu-atının uyumlaştırılması ve Nehir Havzası Yönetim Planları (NHYP)’nin hazırlanmasıdır. Su Çerçeve Direktifi “Su Havzalarının Korunması ve Yönetim Planlarının Hazırlanması Hakkında Yönetmelik” ile 17 Ekim 2012 tarih ve 28444 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak uyumlaştırılmıştır. NHYP’nın hazırlanması 2013 yılı sonu itibari ile başlamıştır.
Kaynak: DPT 10. Kalkınma Planı 2014-2018 “Su Kaynakları Yönetimi Ve Güvenliği Özel İhtisas Komisyonu Raporu” Ankara 2014
ODTÜ, ‘AB UFUK 2020’ tarafından desteklenen ve 21 ülke ortaklı AQUACOSM Projesi kapsamında, Türkiye’de mikroplastiklerin tatlı su kaynaklarına ve gezegenin ekolojik dengesine zararlarını araştıran dünyanın bu alandaki en kapsamlı deneyine başladı.
Üniversite kampüsündeki Eymir Gölü’nün ortasına kurulan deney düzeneğinde, mikroplastiklerin sularda yaşayan canlılar ve su kalitesi üzerine etkisi doğada ilk kez gerçek zamanlı takip ediliyor. ODTÜ Biyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Meryem Beklioğlu, denizler ve tatlı sularda sabun, duş jeli, deterjan, dekorasyon malzemeleri gibi petrokimya ürünlerinin ufalanması yoluyla mikroplastiklerin biriktiğini ifade etti. Tatlı su ve deniz canlıların mikroplastiği besin zannederek vücutlarına alıp sonrasında atabildiklerini ancak bu durumun canlıların sindirim sistemlerini, enerji metabolizmalarını, üreme ve büyümelerini engellediğini belirten Beklioğlu, mikroplastiklerin ayrıca kalıcı genetik zararlar verme ihtimalinin de bulunduğunu bildirdi.
SİSTEM EYMİR’E KURULDU
Sığ tatlı su göllerinde mikroplastiğin olumsuz etkilerini değerlendirilmesi üzerine ODTÜ kampüsündeki Eymir Gölü’nde ‘Mezokozm’ isimli bir deney sistemi kurduklarını belirten Beklioğlu, şu bilgileri verdi:”Sistemimizde, çapı 1,2 metre, boyu 1 metre olan küçük gölcükler oluşturduk. Bu gölcüklerin içinde düşük doz ve yüksek dozda mikroplastikler yerleştirdik. Mikroplastiklerin bakterilerdeki, bitkisel planktonlardaki, fotosentez yapan canlılardaki, hayvansal planktonlardaki ve omurgasız böceklerdeki besin zinciri üzerindeki etkilerini araştırıyoruz. Bulduğumuz sonuçlardan bir tanesi, sert yapılı mikroplastikleri besin zannederek yiyen canlıların ağız yapılarında deformasyon meydana geliyor. Tüm bu yapıları düşündüğümüzde mikroplastiklerin balıklar üzerindeki etkisinin de olacağı kesin.”
MEVZUAT ŞEKİLLENECEK
Projenin 21 ortağının bulunduğunu ve bu ülkelerde 37 mezokozm deneyinin kurulduğunu, 3 yıl boyunca yapacakları deney sonuçlarını halka ve uluslararası kullanıma açmayı hedeflediklerini belirten Beklioğlu, şunları kaydetti: “Tüm ülkelerde ortak amacımız, göllerde besin zincirinin nasıl etkilediğini, bu zincirin en alt grubundan yukarıya nasıl transfer edildiği, bu transfer sırasında organizmaların nasıl etkilendiğini ortaya koymak. Avrupa Birliği mikroplastik konusunu çok ciddiye alıyor ve 2020 yılına kadar mikroplastik kullanımı özellikle kozmetik, kişisel bakım ve deterjanlarda yasaklandı. Bu konuda mevzuatın geliştirilebilmesi için daha fazla bilgiye ihtiyaç var. Bizim deneyimiz de dünyada ilk defa bu ölçekte yapıldığı için bulgularımızın mevzuatın şekillenmesinde etkili olacağını düşünüyorum.”
Türkiye ve Sınıraşan Sular
Türkiye’de; Meriç, Çoruh, Asi, Dicle-Fırat ve Aras-Kura havzalarında yer alan akarsuların kolları, sınır aşan ya da sınır oluşturan sular kapsamında yer almaktadır. Tür-kiye, Dicle-Fırat, Çoruh, Aras-Kura nehirlerinde memba (yukarı-kıyıdaş) ülke, Meriç nehrinde mansap (aşağı-kıyıdaş) ülke, Asi nehrinde ise memba ve büyük oranda mansap ülke konumundadır. Son yıllarda uluslararası ilişkilerin gündem maddelerinden biri du-rumuna gelen “sınıraşan sular” ve “sınır oluşturan sular” bağlamında genel duruma bak-tığımızda; dünyada, iki veya daha fazla ülkenin siyasi sınırlarını geçen 261 adet sınıraşan su havzası bulunmaktadır. Uluslararası su hukuku henüz oluşturulma aşamasında olup, su konusunda bugüne kadar kabul edilen uluslararası sözleşmeler daha ziyade sınıraşan su kaynaklarının yönetimi ve korunmasına odaklanmıştır. Suyu tüm boyutlarıyla ele alan küresel ölçekte kabul gören uluslararası bir sözleşme bulunmamaktadır. Bununla birlikte ülkemizin sınıraşan sular politikası Dışişleri Bakanlığı tarafından diğer ilgili kuruluşlarla istişare edilerek oluşturulmakta ve uygulanmaktadır.
Sınıraşan sular politikamız, suyun ülkemizin ekonomik ve sosyal kalkınması, su ve gıda güvenliği, tarım açısından önceliklerimiz, enerji konusunda öngörülerimiz, AB ile tam üyelik müzakereleri ve bölgesel gelişmeler göz önünde bulundurularak oluşturul-makta ve değişen koşullara göre gözden geçirilmektedir.
Sınıraşan sular politikamızın temel ilkeleri aşağıda sıralanmıştır:
• Sınıraşan sular kıyıdaş ülkeler arasında bir işbirliği unsurudur.
• Her ülke topraklarından doğan veya topraklarında akan sınıraşan nehirlerden fay-dalanma hakkına sahiptir. Ancak bunu yaparken aşağı kıyıdaş ülkelere önemli zarar ver-meme ilkesi esastır.
• Sınıraşan sular hakça, akılcı ve verimli biçimde kullanılmalıdır.
• Suyun yararlarının paylaşılması hedeflenmelidir.
• Sınıraşan sularla ilgili sorunlara kıyıdaş ülkeler arasında çözüm aranmalı, üçüncü tarafların arabuluculuk girişimleri desteklenmemelidir.
• Suların yararlarının paylaşılması ve kullanımında doğal hidrolojik ve meteoro-lojik şartlar dikkate alınmalıdır. Bu durum kuraklığın yaratacağı risklerin tüm kıyıdaş ülkelerce paylaşılmasını gerekli kılmaktadır. Dolayısıyla, kesin rakamlar veya miktarlar üzerinden su paylaşımı söz konusu olamaz.
• Dicle ve Fırat Nehirlerinin sularıyla ilgili olarak, “iki nehir tek havza” yaklaşımı Türkiye için vazgeçilmezdir. Bu bağlamda iki nehrin toplam su potansiyelinin kıyıdaş üç ülkenin ihtiyaçlarını karşılamaya yeterli olduğu değerlendirilmektedir.
• Türkiye Dicle-Fırat Havzası’nda sınır ötesi işbirliğine açıktır. Türkiye komşula-rıyla hidro-elektrik santrali, baraj ve diğer su altyapıları, sulama sistemleri ve içme suyu
tesisleri alanında edindiği deneyimleri, teknoloji ve insan kaynakları potansiyelini pay-laşmaya hazırdır.
AB üye ülkeleri Yunanistan ve Bulgaristan’la birlikte kıyıdaşı olduğumuz Meriç Nehri sınır aşan su havzasında, Bulgaristan ve Yunanistan’ın AB Su Çerçeve Direkti-fi bağlamındaki yükümlükleri bağlamında AB nezdinde gündem yapıcı ve tüm kıyıdaş ülkelerin yararına politikalar izlenmelidir. Aşağı-kıyı (mansap) ülke konumundaki Tür-kiye’nin seller ve kuraklıklar sonucu yaşadığı sorunlar ve uğradığı ekonomik ve sosyal zararlar, Bulgaristan’ın tek taraflı, eşgüdümsüz politikalarıyla ilişkilendirilerek, AB Ko-misyonu çerçevesinde SÇD’nin ilgili hükümlerinin uygulanması için girişimlerde bulu-nulmalıdır.
Sınır aşan su politikaları ile ilgili politikaların belirlenmesinde ilgili resmi kurumla-rın (Dışişleri Bakanlığı, Orman ve Su İşleri Bakanlığı, DSİ, Su Yönetimi Genel Müdürlü-ğü) üniversiteler ve araştırmacılarla sistemli, tutarlı ve verimli bir işbirliği ortamı içinde çalışmaları yararlı olabilecektir. Bu bağlamda seminerler düzenlenmesinin yanı sıra; araş-tırmacıların bilimsel yayın üretimine, konferans iştirakine ve araştırma projelerine destek verilmesi önem arz etmektedir.
Türkiye, uluslararası su hukukunun gelişimine: teamül ve çok taraflı sözleşmelerin oluşumuna öncü, gündem oluşturucu ve ilke ve normları belirleyici ülke olarak katılmak üzere çalışmalarını gerçekleştirmelidir.
Kaynak: DPT 10. Kalkınma Planı 2014-2018 “Su Kaynakları Yönetimi Ve Güvenliği Özel İhtisas Komisyonu Raporu” Ankara 2014
PERSPEKTİF
Sürdürülebilirlik Açısından Entegre Su Havzası Yönetimi
Çevrenin tüm doğal kaynaklarıyla bir bütün oluşturması ve her türlü gelişim planlarının “sürdürülebilir kalkınma” felsefesi içinde gerçekleştirilme zorunluluğu, Entegre Havza Yönetimi yaklaşımının gelişmesine neden olmuştur. 1970’li yıllardan günümüze doğru konum, ölçek ve çeşitlilik özellikleri zaman içinde değişiklik gösteren su kaynaklarının planlama ve yönetiminde “entegre” havza yönetiminin benimsenmesinin üç ana nedeni vardır. Bunlar;
a) Çevre, su, hava, toprak gibi kaynaklardan oluşan bir bütündür. Bu kaynaklar, bir-birleriyle sürekli etkileşim içindedir; dolayısıyla kaynaklardan birine yapılan müdahale diğerlerine de yansımaktadır. Bu kapsamda, su kaynaklarını etkin biçimde geliştirilme-si ve yönetimi için, diğer kaynaklarla olan ilişkileri de dikkate alınmalıdır. Bu gerek-çelerden hareketle, su kaynakları günümüzde çevre bütününün bir parçası olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla su kaynaklarının havza bazında ve diğer çevresel kaynaklarla birlikte yönetimi zorunludur.
b) Çevresel sürdürülebilirlik ve sürdürülebilir kalkınma, günümüzde temel politika haline gelmiştir. Çünkü, hızlı ekonomik gelişim sonucu çevrede geriye dönüşü olmayan hasarlar meydana gelmektedir. Bu açıdan havza gelişiminin, sosyal, ekonomik, politik, yasal, idari unsurlarla birlikte veya entegre biçimde ele alınması gerekmektedir.
c) Günümüzdeki en önemli sorunlardan birisi de küresel iklim değişikliğidir. Küresel iklim değişikliği, tüm çevresel kaynakları çeşitli biçimlerde etkilemekte ve bu etkileşimler bir kaynaktan diğerine yansımaktadır. Bu durum da entegre kaynak yönetimini zorunlu hale getirmektedir.
Miktar açısından zaten kısıtlı olan su kaynaklarının kirlenmesi, kullanılabilir su kaynaklarını daha da kısıtlı hale getirmiştir. Günümüz bilgi ve teknolojisi sayesinde nok-tasal kirlilik kaynaklarının tanılanması ve bunlara çözüm getirilmesi, yayılı kaynaklara nazaran daha kolaylaşmıştır. Alansal dağılım gösteren toprak özellikleri, arazi kullanımları, tarımsal faaliyetler gibi birçok unsura bağlı olarak ortaya çıkan yayılı kirlilik kay-naklarının, su kaynakları üzerindeki etkilerinin belirlenebilmesi, havzadaki su-toprak-atmosfer ilişkileri ile insan yaşam ve faaliyetlerinin yeterince aydınlatılabilmesine bağlıdır.
27
Öte yandan, çevre ve kalkınma konularının bir arada değerlendirilmeye başlanma-sı, çevresel tahribat yaratmadan ekonomik gelişmeyi hedef alan sürdürülebilir kalkınma yaklaşımının ortaya çıkması, yine tüm doğal kaynakların ve bunların birbirleriyle etkile-şimlerinin birlikte değerlendirilmesi zorunluluğunu doğurmuştur.
Yukarıda sözü edilen tüm gelişmeler, su kaynaklarına bakış açısından da değişme-lere neden olmuş ve sonuçta su kaynaklarının planlama ve yönetiminde “entegre” olarak tanımlanan yaklaşım benimsenmiştir. “Entegre” sözcüğü, kullanımına göre çeşitli anlam-lar barındırmaktadır. Entegrasyon sözcüğü esas olarak aşağıdaki faktörlerin birlikte ve bir bütün olarak ele alınmasını ifade etmektedir:
• Çevresel ortamların entegrasyonu (hava, su, toprak, yüzeysel sular, yeraltı suyu, arazi kullanımı, erozyon, sulak alanlar, kıyılar vs. ve bunların etkileşimleri)
• Çevresel faktörlerle sosyal, ekonomik, politik, kurumsal ve yasal unsurların en-tegrasyonu (Sürdürülebilirlik)
• Disiplinlerin entegrasyonu
• Aktörlerin entegrasyonu (Koordinasyon)
• Mali kaynakların entegrasyonu
• Yönetim araçlarının entegrasyonu (Karar destek sistemleri – veri tabanları, mo-deller, CBS, uzman sistemler)
• İklim değişikliği etkileri, risk ve belirsizliklerin tanılanması.
Kaynak: DPT 10. Kalkınma Planı 2014-2018 “Su Kaynakları Yönetimi Ve Güvenliği Özel İhtisas Komisyonu Raporu” Ankara 2014