DEMIKRAS Cemil MER Ç, H SAR Dergisi Say 98, ubat 1972 Kat ks z demokrasi, ayak tak m n n despotizmidir, diyor Voltaire
. Demokrasinin temeli h rst r, diyor. Demokrasi adaletin temelidir, Vacherot'ya göre. Proudhon'a göre, ruhani ve cismani bütün iktidarlar n sona ermesidir. Thierry için toplumun hayat d r demokrasi. Tocqueville için, demokratik cumhuriyetlerin sonu manevi bir alçal t r. ki as r önce bas lan bir ikonoloji kitab , nazenini bir kad n olarak tecessüm ettirmi : aln nda asma yapraklar ndan bir taç, s rt nda kaba saba giysiler; bir elinde nar, ötekinde y lanlar. Her ça kendi rüyalar n , kendi emellerini söyletmi kelimeye, her demagog kendi yalanlar n . U runda sel gibi kan ak t lm . Nedir bu demokrasi? Homeros'un ahretindeki canl lar gibi, dokununca kaybolan bir hayalet mi? Genç bir sosyolog, demokrasiyi di er siyasi rejimlerden ay ran ve yaln z ona ait olan önfaraziye nedir, diye soruyor: Hürriyet. Hürriyet, demokrasinin ba lang c nda var; derece kabul etmez, kay ts z arts zd r. Hür riyeti meçhul bir istikbalde fethedilecek bir nesne olarak gösteren, diktatörlerdir sadece. Demokrasinin önfaraziyesi olan hürriyet, demokrasinin amac n da belirler: E itlik. E itlik gerçekle emez, gerçekle irse hikmet -i vücudunu kaybeder. Yerini anar iye b rak r. K saca, demokraside hürriyet ba lang çta vard r, oysa e itlik ula lmas gereken bir amaçt r. Demokrasinin ideal tipi (saf tipi) budur, yazara göre. Demokrasiyi kavram olarak ayd nlatmak, rejimin mant n veya teorisini belirlemek isteyen bir tan m bu. Tarihteki demokrasileri anlamak ve demokrasilerin özlerinden ne kadar uzakla t klar n tayin etmek için onlar bu saf tiple kar la t rmak gerek. (Bk. J. Freund, Le Nouvel Age, édit. M. Riviére, 1970) slâmiyet, bir teokrasidir, diyor Gardet, lai k bir teokrasi, daha do rusu bir nomokrasi (kanun hakimiyeti). Bu teokrasi, Kuran hükümlerinin hem tesbiti, hem de dünyevî ve siyasi planda geni letilmesidir. slâmiyetin siyasî felsefesi iki kutupta toplan r: otorite ve e itlik. slâmiyette otorite ile iktidar aras nda ananevi bir ay r m yok. Umumiyetle ikisi de bir vak a olarak kabul edilir. Ruhani iktidar Kuran bilgisine dayan r; Kuran' ve Sünneti bilen her müslüman, öteki müslümana e ittir. Ruhanî ile cismani içiçedir. deal slâm sitesinde bütün mümin lerin belli haklar vard r. Ehliyetleri olmak art yla sitenin bütün makam ve mevkilerine geçebilirler. Mevkiler ayr d r, içtimai durumlar farkl d r, ama müminlerin mümin olmak haysiyetiyle haklar e ittir. slâmda a priori bir imtiyaz ve s n f mefhumu yok tur. Hristiyan dünyas nda söz konusu olan ilk büyük de er, insan ki ili i ve hürriyetidir. Sosyal hiyerar i, tabiî hiyerar inin bir uzant s d r. E itlik nisbîdir. Oysa, hür insan kavram , slâm için hukuki bir kavramd r, meteafizik bir kavram de il. Hürriy etin temeli, slâm camias n n bütün üyeleri aras ndaki çok güçlü ve sürekli bir inanç: tam bir hak e itli i oldu u inanc . Bütün müminler, kanun kar s nda e ittirler, çünkü karde tirler. Kulun bütün haysiyeti mümin olu unda; kul, mümin olunca hukukî bir statü kazan r, dilenciyi halifeye e it k lan bir statü. man Tanr ile kul aras nda tek tarafl bir mukavele. Mukavelenin kula yükledi i görev: Rabbin birli ini ikrar. Hristiyanl a göre, her otoritenin kayna Tanr 'd r. slâmiyet her otorite Tanr 'dan gel ir demekle kalmaz, Tanr 'n n d nda otorite yoktur, der. Hükmeden Tanr 'd r, bu hakimiyet devredilemez. Tanr her cismanî efi, otorite ile do rudan do ruya teçhiz eder. ef, seçimle gelse de, durum de i mez. Yani Tanr 'n nkinin d nda gerçek bir cismanî otorite yoktur. Vard r demek, Tanr 'ya erik ko mak olur. ef, Tanr 'n n aletidir sadece. Halk, geni bir tenkit hakk na sahiptir. Hükümet tasarruflar n istedi i gibi ele tirir, ama onlara itaat etmekte devam eder. slâmiyette her türlü istibdada, ahkâm- Kuraniye d ndaki her türlü keyfîli e isyan etmek için birçok yollar vard r. Hak esast r. nsanlar do u tan e ittirler, çünkü kuldurlar, fanidirler. Menfî bir e itlik bu, hiçbir de er belirtmez. Sonra iman sayesinde yeni bir e itlik kazan r, karde olur lar. Rabbin lütuflar ndan ayn ölçüde faydalanacaklard r: hukukî ve müspet bir e itlik. Kitap sahibi kavimler, slâm n üstünlü ünü kabul etmek ve ona cizye ödemek art yla hudutlu fakat garantili bir hakka lay k görülürler. Bu himaye ümmetin bir civanmertli idir. Bir nevi misafirperverlik. Himaye edilenlerin daha az vazifeleri vard r, onun için haklar da daha azd r. Dinlerini devam ettirebilir, kendi kanunlar n uygulayabilirler. Putperestlerin camiada yeri yoktur. Ama müslümanlar zaman zaman onlar da korumu lard r. Her kâfir veya putperest slâmiyeti kabul eder etmez, misak'a dahil olur. slâm cihan ümul bir dindir, bütün insanlara hitap eder. Kast da tan maz, gerçek müslüman nazar nda sosyal s n f diye bir ey olamaz. Servet veya mevki ciddi bir de er ta maz, her Müslüman her Müslümana e ittir. Te riî magister (emr) Kuran' nd r. Kazaî magister (f k h) bütün müminlerindir. Kuranî okur, ezberler ve ona göre hareketlerini ayarlarlar. Bir de icra kuvveti (hükm) var: hem medeni, hem dinî. Hükm, yaln z Allah ' nd r. Bir arac taraf ndan ( ef) yürütülür. Bu efin ne kazaî , ne te riî bir gücü vard r. Vatanda l yapan kan ve toprak birli i de il, inanç birli i. Ümmetin avrupa dillerinde kar l yok. Hem siyasî hem dinî bir ba bu. Kuran hem bir ibadet kitab hem bir anayasa. Kuran' n muhatab bütün insanl kt r. Müslüman
camias milletlerüstü bir topluluk de il, dünyada ya amak hakk na sahip tek millet tir. F kha göre her Müslüman bulundu u herhangi bir Müslüman ülkenin vatanda d r. (Bk. L.Gardet, La Cité Musulmane, Vrin, 1969). Görüyoruz ki, slâmiyetin anahtar-kavram , e itlik. Bu bir amaç de il, bir hak. Hürriyet, e itli in bir ba ka ad veya görünü ü. S n f kabul etmeyen bir dinde imtiyaz kabul etmeyen bir dinde kimin kime kar hürriyeti? Bat , hürriyeti bir hata i leme hakk olarak tan ml yor. Müslüman n böyle bir hakk yoktur. Çünkü o ebedi hakikat n, yegâne hakikat n, cihan ümul hakikat n emrindedir. Gardet hakl : slamiyet bir nomokrasidir. Bat n n fethe çal t e itli i, çoktan gerçekle tirmi ; fik ir hürriyetin insan insana sald rtan bir tecavüz silâh olarak de il, bir ikaz bir ir ad vas tas olarak kabul etmi tir. Belki gerçek demokrasinin ta kendisidir slamiyet. Ama Bat 'n nkinden çok ba ka bir ruh ikliminde geli en, çok ba ka meseleleri olan bir demokrasi.
Cemil meriç
ZAMAN ZAMAN
I TERAKK
Cemil Meriç, Hisar Dergisi, Haziran 1979, Say : 150, s. 5,6 Meçhul iklimlere sefer eden hiçbir yolcu Avrupa n n Sadullah Pa a ya telkin etti i vecdi tadamam t r. Viyana Sefer i Kebiri nin bütün metrukat edebiyesi uzun bir kasideden ibaret. Hele On dokuzuncu As r bat n n ba l ca mitoslar n ihtiyar ark n uur alt na zerk eden bir efsâne iir. Avrupa bütün günahlar ndan ar nm , bütün tezatlar ndan s yr lm t r; bu manzumede; o art k yaln z maddî fetihlerin de il, insanl k rüyalar n n da gerçekle ti i bir ütopyad r Maddecilikten, reybîlikten uzak bir inanm insanlar ülkesi. Bir kelimeyle Pa a, Tur u Sinâ da ilahî nurdan gözleri kama m bir Musa peygamberin cezbesi içindedir. Terennümlerine: Eri ti evc i kemâlâta nur i imkâna k sm i idrikat mümteniat
Yeti ti rütbe
m sralar yla ba lar. Bütün bu mucizeler ilmin eseridir. lmin ve iman n. Asr n hikmeti, Tanr n n birli i esas na dayanmaktad r. Bütün milletler birlik s rr n kavram t r, art k. Heyhat! rfan güne i bat dan do uyor; imdi Rûm un da, Arab n da, M s r n da adlar unutuldu. Sonra air, ülkesinin insanlar na ac yarak sesleniyor. Zamân zamân terakki, cihan cihan y cemiyyat ulüm
Olur mu cehl ile kabil beka
Olmaz tabiî. O halde, bütün gücümüzle ça da la mak biricik emelimiz olmal . Torunlar , Pa a n n bu hay rhah ihtar n unutmam lard r. ntelijansiyam z bu gün de ayn hedefe ko maktad r, hem de gittikçe artan bir h zla. Ne yaz k ki, Avrupa yaratt medeniyetten üphe etmektedir: art k terakkiye inanm yor. Ayd nlar m z n bir türlü kurtulamad bu u ursuz mitosun tarihçesine bir göz atal m: H ristiyan Avrupa kaybolan cenneti mazide arad , as rlarca. nsanl k, dört merhaleden geçmi ti : Alt n ça , gümü ça , tunç ça ve demir ça . Yaln z Avrupa m ? A a yukar bütün kavimler ayn inançta birle mi lerdi. Zamanla Tanr n n vahyi unutulmu , insanl k günden güne karanl klara gömülmü tü. Kaynaktan uzakla mak soysuzla makt . On yedinci as rda ümidler istikamet de i tirir. Bat insan garip bir gurura kap l r. Dü üncedeki bu ihtilal yüzy l önce ba lam t . Madde dünyas ndaki icat ve ke ifler bak lar mazinin ihti am ndan hâlin vaidlerine çevirdi; Alt n ça belki de istikbaldeydi. Bir Jean Bodin in, bir Francis Bacon un a r nikbinli i, bir as r sonra umumi bir kanaat olacakt . Dünya bir yarat hummas içindeydi. nsanl k boyuna ilerliyordu ve ilerleyecekti. Terakki, e yan n mahiyeti icab yd . Duraklama geçici, bir ar za, bir dinleni , bir gayri tabiilikti. Bununla beraber terakki metafizi inin gerçek mimar on sekizinci as rd r; Fontenelle, Turgot, Hume Condorcet, Herder, Diderot, bu i in farkl alanda mimarlar d r. Öyle ki, terakki felsefesi felsefenin bütünü olmak temayülündedir. Ça n n ikbinli ine kar bir nevi reaksiyon olan Russo culuk bile bu ma eri inanc kuvvetlendiren say s z delillerden biridir art k, Voltaire e gelince, Candide deki bütün karamsarl k, Üstad , terâkki felsefesine kat lmaktan al koyamaz.
Yükselen bir s n f n nikbinli idir bu. Müesseselerini kuran ve iktidar ad m ad m fetheden burjuvazi, zaferleriyle sarho tur. Ne Yunan n alt n ça efsanesine inan r, ne H ristiyanl n kaybolan cennet masal na. On dokuzuncu as rda terâkki inanc cemiyetin bütün tabakalar na kök salar. Avrupa da herkes ilerici dir art k. Terâkki inanc da n k bir iyimserlik halinde kalabal n uurunu ve uur alt n fetheder. Almanya da romantik metafizi in, Fransa da pozitivizmin, daha sonra ngiliz tekâmülcülü ünün dayand bir iyimserliktir bu. Tekâmül fikri tabiat ilimlerine de girer. ktisadî ve siyasi liberalizmlerin temelinde de terâkkici görü a r basar. Klâsik iktisatç lar n doktrinleri onunla me bu; Demokratlar n ilham kayna o. Bir kelimeyle, iktisatç lar n, iktisatç lar da , demokratlarda terâkkiyi mukadder, tabiî ve kaç n lmaz sayarlar. Mukadder ve hay rl . Ütopyac lar da insan n gittikçe mükemmelle ebilece ine, refah n gittikçe artaca na ve ilmin mutlak kudretine inan rlar. Terakki vehmi, sosyalistlerden sonra anar istleri de co turur: cemiyet ister istemez önce kollektivist, daha sonra da komünist bir merhaleye ula acakt r. Hele münvevver, yar münevver ve ümmî kalabal klar için terâkki tart lmaz bir nass d r. Ma inizmin ve büyük endüstrinin muar zlar na (Sismondi ve akirtleri gibi) cevap veren iktisatç lar n dayand klar hep terâkki metafizi i, Müstemlekeci fetihlerin me ruiyet fetvas d r, bu metafizik. Emperyalizmin ideolojik silah d r. Allah n sevgili kavmi kendi nizam n di er kavimlere kabul ettirir. Ame rika n n büyük ve küçük i adamlar körü körüne inan r, bu terakkiye. Rasyonalizasyon, normalizasyon, taylorizasyon doktrinlerinde tröstle mi endüstri sayesinde her ferdi bir otomobil, bir banyo salonu, bir piyano, bir spor sahas , bir seçim kart sahibi yapmak suretiyle bahtiyar k lmak ideali hep ayn mucip sebebe dayan r. Evet, ilerleyen hakim s n f n ideolojisi bütün cemiyetin ideolojisidir. Bütün cemiyet, hatta bütün cemiyetlerin. Ama bu metafizik en ihti aml ça lar nda bile hat r say l r muar zla r bulur. Bat intelijansiyan n ay r c vasf üphe ve tenkittir. Önce edebiyat yükseltir sesini, Flaubert ler, Baudelaire ler, Leconte le Lisle ler burjuvazinin bu ahmakça iyimserli iyle alay ederler. Sonra içtimayatç lar i e kar r. St. Mill e göre; Terâkki merhalesini durgunluk merhalesi takip edecektir. nsanl n tek hedefi o merhaleyi geciktirmek. leriye at lan her ad m bize o merhaleye biraz daha yakla t rmaktad r. Öyle ki, Endüstri rma durgun bir denize dökülecek sonunda. Zira, insanl n gerçekle tirmeye çal t terakki tam bir iktisadi sizifizmdir. (Okuyucuya Sizifos un sonsuz çilesini hat rlatmaya lüzum var m ? Kuca ndaki kayay zirveye ç karmak zorunda olan o bahts z, zirveye var r varmaz kaya a a ya yuvarlan r. Sonu gelmeyen bir i kencedir bu ) ngiliz iktisatç s için de medeniyet dünyas n n kaderi uçuruma yuvarlanmaktad r, sonunda. Le Play n kehaneti daha da korkunç: Avrupa cemiyeti, bilhassa Fransa çökü halindedir. Zaten terâkki inhitat takip eder, inhitat terâkkiyi. Terâkkiyi mukaddes sayan görü de, inhitat kaç n lmaz sayan görü gibi yanl ve tehlikelidir. Teceddütperestlik (Filoneizm) manevî ilimlerin en vahim hastal . Terâkki metafizi inin sebep oldu u bir hastal k bu. Madde ilimlerinde ne kadar hay rl ysa, ma nevî ilimlerde o kadar me um. Zira, moral ve sosyal dünyada ke fedilecek yeni bir prensip yoktur. Maddî terakki manevî inhîtat n ba lang c d r, Le Play e göre. Dupont White da isimsiz, kaç n lmaz ve kendili inden bir ilerleyi e inanmaz. Toplumlar n y a ay nda herhangi bir ilerleyi olmu sa ki böyle bir zorunluluk yoktur- bu ya bir elite in (seçkinler zümresi) eseridir; yahut da devletin. Kitleye gelince, terâkkiyi tahrik edecek herhangi bir güçten mahrumdur. Bu terâkkiyi arada bir gerçekle tiren ihtilalleri bile yapan o de ildir. Geçen asr n sonlar na do ru burjuva ayd nlar terâkki inanc ndan üphe etmeye ba larlar. Ufukta yeni bir içtimaî s n f belirmi , kurulu düzenin bütün müesseseleri, dayand ideolojilerle birlikte y k lmaya yüz tutmu tur. Bergsonculuk hudutlu ve geçici bir terakki felsefesi, Pragmatizm, hümanizm, plüralizm, neorealizm gibi felsefi mektepler de terâkki fikrine dayanmazlar. lim felsefesinde de devaml bir tekâmül fikri itibar n kaybetmektedir. XX. as rda terâkki inanc sa dan ve soldan tenkitlere u rar: Maurras, Daudet, G. Sorel, Ferrero ya göre; terâkki kemiyet dünyas nda, keyfiyet dünyas nda de il. Keyfiyet meselâ iyilik ve güzellik ölçülemez. Bu itibarla sarih ve sahih mukayeselere de elveri li de ildir. Bordinaeff, Avrupa intelijansiyas n n terâkki kar s ndaki inkârc tutumunu öyle hülâsa ediyor: 19. Asr büyüleyen ve yak n istikbâli, uful eden maziden daha güzel, daha sevimli, daha mükemmel olarak gösteren terâkki nazariyelerine, inanm yoruz art k. Demek ki, Sadullah Pa a n n Zaman, Zaman Terâkki isimli iirini yazd y llarda terâkki, Avrupa n n amentüsüydü. Gerçi, komüna bo azla malar unutulmam t henüz., hürriyet ve e itlik uzak bir ümitten ibaretti. Ama burjuvazi ihtiyarlamam t daha ve A vrupa dünyan n biricik hâkimesiydi. Elbette ki kendinden emin bir içtimai s n f n parolas tekâmül olacakt . Sonra burjuvazi terâkkinin bir serap oldu unu anlamak zorunda kald . Ne var ki, cihangirlik ça n n bu eski mabudesi ba ka ülkelere ihraç edilmek art yla faydal olabilirdi, kendine. Ve terâkki bir ihraç ideolojisi oldu. Dünya ikiye bölünmü tü, ileri memleketler, geri memleketler. Böyle bir tasnifin ne kadar yersiz, ne mertebe karanl k ve müphem oldu unu çok iyi bilen Avrupa intelijansiyas inanmad klar bir mefhumu Avrupa d ülkelerde ya atmaya kalkt lar. Sadullah Pa a n n torunlar geri kald klar na ve ebediyen geri kalacaklar na inand r ld lar. Bu gerilik yaln z iktisadî planda de ildi. Avrupa y bütün günâhlar , bütün abesleri ile taklide mecburduk. Avrupa n n her sözü kerametti: fazileti de, ilmi de o temsil ediyordu. Yükselen içtimaî s n flar
için bir kanat olan terâkki inanc , bizim için bir zincir oldu. Zavall Tanzimat Pa alar mrendikleri Avrupa bir zaferler ve ümitler ülkesiydi. Toru nlar n n hayran oldu u Avrupa ise; bir tezatlar ülkesidir. Temelleri çat rdayan bir harabeye imrenmektedirler.
47 L LER YAHUT B R ROMANIN DÜ ÜNDÜRDÜKLER
Cemil Meriç, Hisar Dergisi, Haziran 1975, say : 138, sayfa: 6,7,8 47 liler harcanan bir nesil, harcanan veya intihar eden. Silahlar sustu ama zaman zaman isyan ç l klar yükseliyor, ma erî vicdan ürperten ç l klar. Bir zelzeleyi ya ayan bu bahts z nesil öfkesiyle, ac lar yla, aldan lar yla aram zdad r. Kay plar m z rakama vurmad k henüz. U rad m z felaketler bir al n yaz s m yd ? F rt na bulutlar da ld m ?
Tarihin münaka a kabul etmez ahadetiyle sabit: Zor hiçbir ça da inançlar yokedememi tir, inançlar veya i tiyaklar . Di er hükümleri - ister abese dayans n, ister ilme- ancak ba ka de er hükümleriyle sökülebilir. Cinnet hiçbir ülkede sopayla tedavi edilmiyor art k. Ayd nlar n görevi gerçeklerden korkmamak, uursuzlu a kar koymak de il mi? Diyalo un yasak oldu u yerde hakikatten söz edilemez. 47 liler günahlar ve sevaplar yla bü ülkenin çocuklar . Neden bir itham ve intikam ordusu gibi kar m za dikildiler? Ezilen bir s n f m temsil ediyorlard ? Hay r... Sava a at lanlar n ço u <<mutlu az nl k>>tand lar. Ne açl tatm , ne sefaletle k vranm t lar. Bir kelimeyle onlar sosyalizmin kuca na atan iktisadî mahrumiyetler de de ildi, içtimaî tenasüd duygusu da. Sosyalizmleri bir rüyâ sosyalizmi idi, daha do rusu bir sanr . Tecrübesizdiler. limle ideolojiyi, hakikatle hayali birbirine kar t r yorlard . Bilmiyorlard ki içtimaî ilimlerde cihan umul kanunlar yoktur. Hiçbir izm insanl k tarihinin bütününü izah edemez. Diyalektik kendi s n rlar içinde yani bir ara t rma yöntemi olarak ayd nlat c d r. Zavall çocuklar çok pahal ya ödedikleri vehimlerinin kur ban oldular. Onlara öyle geldi ki, kendilerinden önceki her nesil günahkârd r, haindir veya gaflet içindedir. Vatanperverlik de kendi inhisarlar ndad r, uur da, kahramanl k da. Ba ms z dü ünen, hakikatleri gören yaln z kendileridir. Bu imtiyaz nereden alm lard ? lhama m mazhard lar? Marksistler, proletaryay felsefenin biricik gerçekle tiricisi, objektif ilmin tek temsilcisi sayarlar. Daha do rusu bu hayalî s n f dünyan n bütün meziyetleriyle süslemek isterler. Bizde böyle bir proletarya var m ? Varsa 47 lilerin onunla münasebetleri ne? Bu garip bir vehim, ama mucib sebeplerden mahrum de il. Avrupa fikriyat ya kaçak yollardan giriyordu ülkeye, yahut da Avrupa n n i ine geldi i gibi, yani noksan ve çarp t lm olarak. Avrupa y tan maya çal rken kendimizi unutuyorduk. San yorduk ki böyle bir fetih ki ili imizi inkâr etmeden gerçekle emez. Mazimiz tecessüsümüzü tahrik etmiyordu art k. slâmiyet afyondu; Osmanl tarihi, insanl n yüzkarasayd . Padi ahlar zorbayd lar, salakt lar, seksomanyakt lar vs. O sayfalar kapanm t ve bir daha aralanmamal yd . lericili in tek art vard : ecdada sövmek. Hiçbir topluluk kendine bu kadar sefil, bu kadar yalanc bir tarih imâl etmemi tir. Tarih, Bat da da bir ideolojidir yani gerçekleri çarp tarak aksettirir. Ama bu yar ilmin belli bir hedefi vard r orada: mazi denilen mezbedeyi pisliklerden temizlemek, cinayetleri fazilet diye göstermek, içtimaî hodgâml kutsîle tirmek. Bir kelimeyle Bat da bir dev aynas d r tarih. Her millet kendini bu esrarl aynada, dah a büyük, daha muhte em görür. Bizde bir eytan aynas d r tarih, Andersen in aynas . Her fazilet çirkinle ir bu aynada, her güzellik ucubele ir. Tarih Avrupal lar için bir in â cehdidir. Avrupal bu hayâlî maziye bakarak daha parlak, daha muhte em bir gelecek kurmak ister kendine. Ve bir destane benzetti i tarihi ile övünmekten zevk al r. Biz ise dünyan n en muhte em gerçe ini inkâr ettik, ve rezil bir hayâlîyi geçirdik onun yerine. 47 lilere ezberletti imiz tarih böyle bir abesler mecmuas yd . Bu u ursuz, bu kirli maziden kurtulmak istiyorlard . Avrupa l de il miydiler? Sosyalizm, Avrupa ilminin son merhalesiydi. Ayr ca insanî idi de. Be eriyeti bölmüyordu. Ezilenlerin son ümidiydi, son ümidi ve son kalesi. Belgrad orman nda toplanan Yeni Osmanl lar da bir rüyây ya yorlard , kendilerinin olmayan bir rüyây , Carbonari li e hayrand lar. Te kilatlanmak, dö ü mek istiyorlard . Carbonari cemiyeti Lombardiya da kurulmu tu, yabanc çizmesi alt nda inleyen, parçalanm bir ülkede. ttifak Hamiyet kime kar sava acakt ? Bu müreffeh bürokrat çocuklar da devrimcilik oynuyorlard sadece, bir as r sonraki torunlar gibi. ama onlardan daha talihliydiler, zira o
yani insan n bütününe sayg .ça n yelde irmenleri bizimkiler kadar tehlikeli. kendi günahlar m z gördük.
ÇA IN D N :HÜMAN ZM
emil Meriç. ilmin nda ve bütün kuvvetlerimizi teksif ederek. tap naklar . Bir kaç ay önce ya ad bir i kencenin korkunç intibalar n silmek isteyen bir ge nç k z.. ayn ihtiyatkârl göstermek zorunda de il midir? Romanc n n i i ne sisleri yo unla t rmak. Kitap inand rm yor.. Kuvvetimizin zerresini bile bo a harcayamay z. Türkiye bir uçurumun kenar ndad r. bir kâbus. Bizi k zd ran bu isyan de il. isyan ettiriyor. Ak ldan ba ka k lavuz tan mayan. s k c masallarla. insanla insan aras ndaki uçurumu. Ocak 1980 Yürekten inan yorum ki gelece in dini kat ks z bir hümanizm olacakt r. bir mü ahit yani bir ara t r c . 650 sayfal k bir kâbus. 47 liler say klar gibi konu uyorlar. Mazinin hatalar n unutmak. âsillerin yüzümüze tuttuklar aynayd . Evet 47 lileri cedlerinden i rendiren bizi. çtimaî bir anket miydi bu? Yar n n tarihçisine yeni vesikalar m sunuyordu? Bir müdafaaname kar s nda m yd k? Roman bize hakikati aksettirdi i ölçüde muhteremdir. so uk. kinlerimizden s yr lmak mümkün mü? stesek de yapabilir miyiz bunu? Hele kalbimiz kan yorsa.. Onlara dur demiyecek miyiz? Bu dram n son perdesi oynanmam t r henüz ve oynanmamal d r. istikbale do ru kol kola yürümek. ne anla mazl klar körüklemektir. mukaddesleri kirleten. iste insanl kanatland racak biricik inanç" (Renan. ya amak için inanmak zorundayd lar. Üstadlar böyle diyorlar. Tarihçiler. husumetle dolduran biz de il miydik? nfilâk hazindi ama tabii idi. sevgilerimizden. lmin Gelece i)
. Yazar uçurumu derinle tiriyor. Etraf m z dü manlarla dolu. hedefini tayin edemiyen bir öfke. i kence. Erzurumdan bir iki kartpostal. kiliseler d dünyada gönlünce yasayan geni ve hür ilim. 47 liler kurban edilen bir nesil. maziyle istikbal aras ndaki köprüyü yokeden biz de il miyiz? Bu zavall çocuklar gözlerini bir enkaz y n aras nda hayata açt lar.. kurbanlar deli. Yar n n ba l ca kanunu güzelim insanl a özen göstermek. Ve içinizden korkunç üpheler geçiyor: t marhanede miyim? Bir roman de il.. 47 lileri tan maya çal mal y z. Uçurumu görmeden ilerliyorlar. hizipler ve tarikatlar gibi kimseye kapal olmayacak. hayat ahlaki bir de er ta yacak. bu sahipsiz. rahipleri bulunmayan. 47 liler hakl .. Bütün kaleleri y k lm t . Hisar Dergisi. bu serke çocuklar kimin çocuklar yd ? Moskova dan m gönderilmi tiler. Füruzan n roman na bu dü üncelerle e ildim.. i kence. yeni bir kinin habercisidir. Biricik parolam z bu olmal . Bu zavall . Bu bir roman de il. Ne u runa? Uzaktan ayak sesleri geliyor. Sonra i kence. Emperyalizme kar koymak her namuslu insan n vazifesi. vakalar n tesbit ve tahliline giri mek için aradan en az otuz y l geçmesini beklerler. Belli bir ekle bürünmeyecek bu inanç. Tarihi karalayan.. Oysa 47 lileri daha çok sevdirebilirdi bize. Neye inanacaklard ? Onlar masallarla oyalama a çal t k.. hat ralara s n yor. sevimsiz. Çinden mi? Onlar iki dü man kampa bölen biz de il miydik? Onlar kinle. birkaç sevimli çehre. Her ad mda bir batakl a gömülüyorsunuz. Unutmayal m ki her kin. sarp ve yaralay c de ildi. Ama pe n hükümlerimizden. Önce bir mü ahittir o. Arada bir insanca p r lt la. Gerekçesi olmayan bir ithamname bu. ama böyle bir sava ilmin nda yap lmal . Türk gençli i ilk defa ya ad n ispat ediyordu. Türkiye de birçok ülkeler gibi emperyalizmin istismar alan içindedir. Roman da f rt nal bir ça tasvir etmekte ayn sabr . kutsile tirilecek yüceltilecek. gizli remizleri. O aynada kendi uursuzlu umuzu. 47 liler bir kâbusla ba l yor. uursuz bir öfkeydi bu üphesiz. Kar lar nda da habis ve k y c hayâletler. Onlara atalar n küçümsemekten ba ka ne ö rettik? Hakikatte bütün suç daha önceki nesillerin. Ne söylediklerini anlayam yoruz. Nesiller aras nda bir diyalog zemini haz rlayabilirdi. birbirimizi yiyerekveya intihar ederek de il. Oyuncaklar n öfkeyle parçalad lar ve üzerimize yürüdüler. Cellatlar korkunç.
nefse hakimiyet. Ne olursa olsun Avrupa. besleyici unsurlar varl na katm . ba ms zl n kime ispat edecekti? Hümanizm insan haysiyetine sayg . "tabiatta tanr yoktur. "H ristiyan hümanizm i. Avrupal için kaybetti i dinlerin. Filhakika hümanizmin ikinci manas insanl k dinidir. Ne var ki slam Homeros da ilgilendirmemi tir. Dü üncede yeniden do u ve atlay olmaz. Cah z (772 -870) için dünya iiri Yedi A k airleriyle ba lar. e siz de erine kanatland ran Rönesans n metin aktar c lar m olmu ? Onlar olmasa Comte insanl k Dinini kuramayacak m yd ? Bilemeyiz. bir meçhulü aray t hümanizm. bu haritadan ç kan ana mefhum: insano lunun de eridir". insana tabiat içinde istisnai bir de er vermekse. Gerçek hümanist biziz diyen Pierre l'Hermite'lerin. Ferdi cemaat içinde eritmeyen paganizm. greko latin kültürü ile hiçbir zaman göbek ba lar n koparmam t . bir Marx n dikkatini insano lunun muhte em kaderine. Yunan felsefesi Latin hukuk anlay ve judeo kretien teoloji ayn potaya döküldü. Sirenlerin ark s n engin denizlere aç lmayanlar duyamazlard ki. slamiyet Yun an ve Roma'dan dü ünceyi alm t . dedi. kendi kanatlar ile uçmak arzusuydu. Kendi mazisine s n yordu bat . Aç ktan aç a bir isyan de ildi üphesiz. slamiyet te kilisede yok. Carlyle'in kahramanlar na gelince onlar da mazide yasayan veya ya and farz edilen birer gerçek veya tecrid. Erasmus mu. be eriyi ilahile tirmi tir". horlanan haysiyetini kurtarmak zorundayd . Hümanizm bir ayd n hastal ama kimse bu izmin hudutlar n çizemiyor. direni ti. o metruk hazineden el de memi mücevherler derliyordu. bir Renan'in. man evi miras n yeni ba tan inceliyor. Böylece bat ayd n çe itli tahriflerle tan nmaz hale gelen H ristiyanl bir yana b rakacak ve giderek kendi kendini tanr la t racakt r. y kt inançlar n yerini alan bir put. kimsenin tarife yana t yok. slam yunan ve Latin sanat na niçin dönecekti? Ne dilde ne zevklerde ortakl k söz konusuydu. Toplum kendi de erlerini gök kubbeye aksettirmi . feylesofun mu. zincirlerini k rmak. Allah'la kul aras nda herhangi bir arac da. rü tünü ispat etmek. Vinci mi. kelime de il bukalemun: demokrasi gibi. bir çe it afyondu. Marksizm den egzistansiyalizme kadar Avrupa n n tüm dü ünce ak mlar hümanist. "insanl kurtaracak tek k lavuz ilimdir". Yaln z örnek kim olacak? Sokrat m . Hac Bekta Veli'ler su kat lmam birer hü manist. Vesayetten kurtulu du bu. Ama müsta riplerimiz hemen benimsemi kelimeyi. kozmonotun mu. bati dillerini 1850'den sonra fethetmi . Nas'lar n çelik korsas ndan kurtulup kilisenin duvarlar d na f rlamak hem cazip hem de tehlikesizdi. Hümanizm genç bir kavram. slam dü üncesi hangi bask ya kar direnecek. yani bat hümanizminin ana kaynaklar n n biri slamiyet tir.man n kaybeden bir ça n dini. Mevlana'lar. varabilece i en yüksek irtifaa yükseltmek yani gerçek insan. Geçen asr n dü ünce fatihleri Promete'yi bayrakla t r rlar. Kavramdan çok k l f. Biz Rönesans ya amad m z için mi hümanist olamad k? Evvela Rönesans tarihi bir gerçekten çok bir talyan miti. 16. sosyalizm gibi. habis. efendilik. Diyorlar ki hümanizm. yunanl lar n dini ideali ile ncil aras ndaki kayna man n eseridir. onlara göre Yunus'lar. Aristo'yu slamlar tan tm t r. Ignace de Loyola'lar n torunlar kanl pençelerine ipek eldivenler geçirerek insano lunu karde li e ça r yor. Çölde do an slamiyet. ne Rab ne ibad. mukaddese sayg ise slamiyet ve bilhassa tasavvuf
. saltanat n n sars ld n anlayan kilisenin de bayra . Hümanizm insan n tanr la t r lmas ym . Kilisenin yasaklar ndan kurtulmak is teyen Orta Ça insan Eski Ça edebiyatlar na kaçt . nsan n yabanc la mas yd din. zenperest mabudlar de il mi? Hümanizm. kamil insan yapmak. Sözünü dinletmek isteyen her felsefe bu kaftana bürünmek zorunda. Bir egzotizm. Rönesans hümanistlerinin ça da hümanizm üzerinde etkisi nedir? ba ka bir deyi le. insan müke mmelle tirmek. bir Feurbach'in. posay b rakm t geriye. (Grouset) Ya slamiyet? Hümanizm putperest sanata kar duyulan hayranl ksa Müslüman dünya böyle bir muhabbetten habersiz ya am t r. diyor. Hümanizm nedir. Unutmayal m ki karanl klar içinde bocalayan Avrupa'ya antik ça n en büyük dahisini. yak n tarihin kanl tacidarlar bu rüyan n ne kadar te hlikeli oldu unu ispat ettiler. kimi.Kilisenin abesleriyle bunalan serazad zekalardan kimi. Goethe mi? Nietzsche'nin ideali insan-üstü idi. hangi insan n. "bütün tanr lardan i reniyorum" diyen Promete'yi. hürriyetti. slamiyet tek gerçek hümanizmdir. Katolik bir tarihçi. Virjil de. Antikite hem kendisiydi hem ba kas . tanr y yaratan insand r. iyi ama Promete'nin i rendi i tanr lar karanl k bir ça n kan dökücüsü. bir yeni boyut ihtiyac . yunan iirinin ç lg n ve günahkar cazibesine kapal yd . çünkü H ristiyanl k. nsan H ristiyanl n posala t ramad bir dü ünceyle yak ndan temas ediyordu. as r Avrupas için bir kaç . Fakat nas'lar n korkulu undan atlayarak putperest dünyan n iir ve dü ünce bahçelerine aç lmak yine de tehlikeliydi. "Humanités" edeb.(1) Kelimenin iki ayr manas var : 1) Antikite hayranl . y n n m ? Hümanizm.
. (1) emsettin Sami. yani beynelmileldir. Mozart ve Beethoven de Farabî. Ziya Gökalp'e göre Medeniyet. (Bu ke meke nereden geliyor. Teknik anlamda kullan lmad zaman beraberinde getirdi i ça r mlar Picasso. Ergün Göze için. "insaniyete muhabbet" diyor (Kamus-u fransevi). Ömrün yetecek mi bu yolculu a. nsan yaln z slamiyet te e ref-i mahlukatt r. Beethoven. Lalande anlamlar n öyle s ral yor: A. almanca kultur civilisation kar l la langue philosophique. e er benur-i ilahi münevveri. smail Fenni. kültürün vazgeçilmez art d r. sabr n yetecek mi? Kültür yabanc bir kelime. B. H SAR Dergisi Say 93.) Foulqué ise.. frans zcadak i kültürün almancas bildung diyor.. e er bezulmeti hesdi mu kayyedi. Bilgi.. karanl k. Bir yan yla balç k. as rda kullan lma a ba lam . ça dan ça a de i ir. bir yan yla tanr . S. Medeniyet sunidir. Mozart. asr n sonl ar nda fethetmi bat dillerini. matematik kültürü. fakat yeter art de ildir. edebiyat ve sanatla ilgilidir. ak n izleyeceksin.. Ar . tek ba na XVIII. Bu tan m n frans zcadaki kültür ile pek münasebeti yok ama anglo -sakson antropolog ve
. Kültür. kültür tabi. ama sevimli. ülkeden ülkeye de i ir kimli i. muhakemenin ve duyarl n niteli i akla gelir (D. 199. Asya'y . al kanl klar n topuna birden kültür ad n verdiler. Afrika'y kültür mabedinden ko an hasta bir Bat hayranl . Feyzi Hindi'nin me hur beyiti ile çerçeveledi i muhte em varl k: Haki.38) Neden Picasso.be eriyete ibadet mezhebi" (Lügatçe-i felsefe) (yazarlar m za sorsak). tiyatro. Kayna nda yakalayacaks n kelimeyi.son a amas : makinele en insan". (Dictionnaire de
Ne kadar çabuk eskiyor sözlükler. 2) Bu özelli i sa layan e itim. Roustan) (Bu manada daha çok genel kültür tabiri kullan l r. insan gibi. Toplumsal ilimlerin en kaypak ve anla lmas en zor kavramlar ndan biri kültürdür. hars desek de il.Daha genel olarak ve gündelik dilde: 1) Okumu ve bu sayede zevkini. müteaddit milletlerin mü terek mal d r. tan yamazs n yoksa.. Bu izm "dünyan n en namussuz sömürüsü olan burjuva sömürüsünü örtbas etmek için ileri sürülmü bir duman perdesi" Kemal Tahir'e göre. Garp medeniyeti. diyor erif Mardin. 200. fakat frans z kültürü. Itrî veya Tagor de il? Bu garip takdimde uurlu bir Türk ayd n yerine bir amerikan misyoneri konu uyor.."humanités" nin ta kendisi. ingiliz kültürü. tamamlay c bir isimle veya fiil olarak XVI. (Vocabulaire technique et critique de la Philosophie.) d r. yani millîdir. bir medeniyetin her millette ald hususi ekildir. imdi de bir mütercimi dinleyelim: Darwin'in akirdi olan ilk evrimciler.) C. (Din ve deoloji S.En dar ve en maddî manada.. Oysa.Medeniyet. Eylül 1971 Kelime de maskelidir. tenkit kabiliyetini. Ad n nas l türkçele tirsek: irfan desek olmaz. (Türkçülü ün Esaslar ). Kültür denince daha çok zekân n.)
KÜLTÜR VE ÖTES
Cemil MER Ç. "insan ruhunu metafizik kaynaklardan koparan ve bu sebeple insan vücuduna irca eden zavall bir sistem. Kemal Tahir hümanizm ile hümanitarizmi birbirine kar t rm t r. Kültür. Önce kelimenin kendisinden. yabanc . muhakemesini geli tirmi insan n özelli i. toplumun adeta üst-yap s n meydana getiren davran lar n. moral de erlerin.. uygun temrinlerle baz beden ve zihin melekelerinin geli tirilmesi (veya geli mi olmas ): Kültür fizik. "devr-i teceddüd üdebas n n yani elsine ve edebiyat-i atika tarafdar n n n mezhebi. Cazibesi biraz da müphemiyetinden geliyor.
radyonun. yani her birinin kendine özgü bir kültürü olan bölgelerle. kimi yap sal . e itim sistemleri. Kültür. Konusu arkaik toplumlar olan bu tart malar bir yana b rakal m. kimi jenetik veya yetersiz. konformizm yaratmakta.9) Vuzuha kavu tunuz mu? Ara t rmalar m za devam edelim: Krober'le Kluckhohn koca bir kitap yazm lar bu kelime için: Culture. her eyi unuttuktan sonra kalan" de il kültür. nazenini son kostümü. kavramlar. hayat de i tirmek amac nda.insan n ve insanl n." (Arthaud)
. yay n organ ve araçlar yla genelle en mitler. y n kültürü gibi bir tak m kavramlar üzerin de durmaktad rlar. can çeki en bir medeniyetin ölüm h r lt lar m ? Bâkir ve dilber bir dünyan n müjdeleri mi? Bilemiyoruz. kelimenin manas n öyle geni let tiler ki. medeniyet ise barbarl n z dd . Art k kazan lm bir bilgiler bütünü veya her eyi okuyup. Bu tariflerin kimi tasvirî. zaman zaman toplum yerine kullan lmaktad r. Y n haberle meleriyle (mass media) u ra anlar bu meseleye yeni bir boyut kazand rmakta. "Ça da uygarl k" garip bir Sysiphos. kültür-sonras . La Sociologie. Amerika'dan gelen bu moda. (K sa bir özet için bak. kültürlerden söz ediyorlar. 621-645) Her kültürün. S. daha do rusu ku aktan ku a a aktar lan sosyal miras. Kültürün en yüksek merhaleye ula t ülkede. Zen yay c s Suzuki'yi itibardan dü ürüyor. devrimci-kültür var. Çe itli yazarlar taram lar. sineman n. "free jazz" "rock" la "pop"u taht ndan indirmek üzere. Antropologlar bu arka-plandan kopmamakla beraber. Baz yazarlara göreyse. müesseseleri. kültürler üzerinde mi? Bu tart ma iki okula ay rd antropologlar : Malinowski'den ilham alan yap salc yahut yap salc -görevci e ilim. (Malinowski'nin fikirleri için bak: Culture in Encyclopedia of the social sicences. Baz sosyologlara göre. nsan hayvandan ay ran ey kültür oldu una göre. Albert Schweitzer de ayn fikirde: kültür. Bunlar. diyor Fisher. -ferdin ruhî olgunla mas na hizmet ettikleri ölçüde . daha do rusu kimliklerini belirtebildik mi? Hay r. bütün üslûplara asî. mutluluk hakk nda maddeci ve çocuksu imajlar telkin etmektedir. Bunlar ahlakç veya filozof görü leri. bu eserde oldu u gibi. Baz yazarlara göre. Franz Boas kültür alanlar yla.kültür yok art k: kar -kültür. bitnik'ler hipi olmu . y n kültürü halk s n f n n ya ay ve dü ünü al kanl klar n yükseltmektedir. S. Sosyologlar teknik ilerlemelerin sebeb oldu u büyük de i iklikleri de erlendirmekte de birle emiyorlar. kültürler aras ndaki al veri lerle u ra an ilk antropolog. do rudan do ruya mass media'n n. her gün yeni bir macera ile sevgililerini hayretten hayrete sürükleyen bir nazenin. MacLuhan' n yerini "teknoloji peygamberi" Fuller al yor. Introduction a l'ethnologie. tüm de erleri yok etmek: kültür kavram n çatlatan bir davran bu. 1970). Hareketin ak l hocalar bir y l geçmeden unutuluveriyor. Maziden gelen tüm s n rlar . anti-kültür. kültür. Avrupa'n n resmi veya gizli festivallerinde ba tac . bilhassa televizyonun. kültürden çok. tüm yap lar . bir tutum. kültürle do a iki z t kavram. hasretle bak yor ovaya ve kendini uçurumlar n cazibesine b rak yor. son hüviyeti içinde yakalamak ümidi ile. a critical review of concept and definitions. bir olu um. 160 tarifini bulmu lar kültürün. Avrupal sosyologlar. Kendini herkese kabul ettirmek iddias nda. uurlu veya uursuz olarak. tüketim toplumunun i ine yaramaktad r bu kültür. fert ki ili ini. Caseneuve et victoroff. yani oldukça ilkel bir kültür modelleri bütünüdür. (Kardiner -Preble. kimi normatif. uyu turucu maddeler havarisi Tim Leary. Bir de bak yorlar ki. Bu ele avuca s mayan kavram n kimli ini. ba lang çta insanl n umumî geli mesine ba l . Kültür fikri. insan n bu amaca varmak için yaratt araçlara kültür araçlar veya daha genel olarak kültür de erleri diyebiliriz.sosyologlar n ço unca benimsenmi bir tarif bu. insanl n topyekûn ilerleyi inde bir merhale. Hayata bir ey eklemek istemiyor. Kültür ileri bir toplum durumu. kimi tarihî. Hatta bu sosyologlar. Antropologlar birbirne dü üren bir anla mazl k da u: daha çok toplum yap lar -yani bir grubun içindeki ili kiler üzerinde mi durmal . yeni dünyaya ko uyorlar. reklâm n eseri oldu unu iddia ettikleri halk kültürü. hip-kültür. Kültürlerin özellikleri ve tarihleri Boas'dan sonra incelenme e ba lan r. Y n kültürü. Zirveye t rmand ktan sonra. nas l biçimlendirdi ini ara t ran kültüralist mektep. "bir hayat anlama ve ya ama tarz . her alanda ve her bak mdan kaydetti i geli melerin bütünü . tasavvurlar. halka bir eyler bildi ini vehmettirmekte. teklif etti i veya zorla kabul ettirdi i modellerle. A a yukar medeniyetin kendisi. Belli geleneklere de il. cilt IV. magazinlerin. bütün geleneklere dü man. kimi psikolojik.
sanayile mi . Ama kimse anlam yor bu yeni kültürü.. yürüyü e devam etmek. Dionysos'tur. arzuyu susturu . s cak. Gerçek dergisi. u eser daha önemli.sanayile memi diye ikiye ay r yor. Hind'de kas rga gibi eser.slâm medeniyeti bu idealleri gerçekle tirdikten sonra. c v k. kültürün kendi kendine sava aç bu. Eleba lar. ça da dünyay . Türk . insanl n yüzünü k zartacak zulümler icad ederler. (Konunun iyi bir özeti için bak Le Monde. bir uyutma endüstrisi. ça tek ba na temsil et mek gibi abes bir iddiaya kalk mam t r. kurulu düzene kar ayaklanm . Tabiat n d nda mtiyazl bîr yeri vard r. en zinde medeniyetlerden biridir. her mede niyet için mukadder olan bir çökü ve çözülü merhalesine ula m t r. Medeniyetin tek öl çüsü vard r: insana verdi i de er.Hayalin ak l. Oysa tabandan gelen devrim. "Kelime hazinemizde. havariler ikayetçi. öteki daha de ersiz diyebilelim. kime göre azgeli mi ? Tarih sahnesine ç kan büyük medeniyetler birbirine e it de erdedir. A ustos 1978. niçin azgeli mi . hem bamba ka. (Kar la t rmak için bak Nadaud. Luther tezlerini hayk rd zaman otuz ya ndayd . drâkin tepe taklak edili i. kavimlerin târihinde böyle ç k ve ini merhaleleri oldu unu k abul ederler. nice laf zlar icad etmi . As rl k hezimetlerin ö cünü almak için uydurulmu a benzeyen bu sefil kelime müsta riplerimiz taraf ndan hararetle benimsen di Neden azgeli mi . daha önce var olan bir dünyadan geldi i için kalle lik ediyor bize. sürekliyi geçiciden nas l ay raca z? Eserin kendisi yok ki ortada. Melanchton yirmi. Onalt nc as rda da bütün bir nesil." (MacLuhan) " nsanl n korosu" olan istikbal. Evet. Gençler için istikbâl ya anan and r. Dürüst ve erkekçe bir kavgadan kaçan bu hayal hastalar n biolojileri ile ba ba a b rakal m. babalarla çocuklar aras nda uçurum aç lm t . say 2 Bat dillerinde kar l olmayan bir mefhum. Demek ki. 11 Eylül 1970 L'autre culture)
Avrupal la mak m . henüz bir curcuna. Zirveye vard ktan sonra yükselecek ba ka irtifalar olmad için. dü ünce selâmetine ula amay z. Bu habis kelimeyi. Ütopyalar istiyorlar. genç üniversitelilerdi diyor Goodman. eski yasalar n ve ölçülerin y k l . hürriyet ve müsamahad r. dü üncemiz gibi. kötü de. Bu devler veya cüceler ülkesinin bir çok Gulliver'leri var. Ah bu Avrupa! ngilizler dünyan n en büyük medeniyetlerinden birini yok ederler.slâm dünya görü ünde. Ça da medeniyet kendini inkâr eden bu isyan hamlelerini de bünyesine katabilecek mi? Baz yazarlar hareketi Reform'a benzetiyorlar. cilt 1. tecrübenin bilgi üzerindeki zaferi. Bu itibarla mukaddestir. tezgâhlar söker. Ça da la mak. H ristiyan dünyan n son ke fi. nsan haysiyetine büyük de er veren. 'azgeli mi lik'.slâm dünya görü ü. bu medeniyetler içinde en parlak. sürrealizm. Eski bir ark n n akordsuz tekrar : dadaizm. Ama hiçbir emperyalizm. sanayile mek iyi de olabilir. Rodinson.. slâm -Türk medeniyeti. Türk. en uzun ömürlü. sömürgecilerin kendilerine vesayet hakk haz rlamak çin uydurduklar bir mahkûmiyet karar . Azgeli mi yalan . De er yarg s belirtmiyor. e itlik. Gelenek paramparça ama yerine geçecek bir de er de yok. Tanr 'n n bîr nusha-y üras d r. Vazge çilmez îcâblar adalet. en tan nm Edgar Morin'le. mur dar. Gerçi Avrupa da uurumuzu buland rmak için. Bu habasetler insansever Marx'a latifeler ilham eder: «Do uda içtimaî de i iklikler ancak Avrupa'n n istilâs
. Daha ayd nl k. ister istemez alçalmakt . Jean Jacques Lebel. bizim için bir «geri kalm l k»söz konusu de ildir. lügat hazinemizden tardetmedikçe. Historie du surréalizme) Medeniyetin martt bu Amerikan veletleri için "kültür. mâbed ta lar n müzelere aktar r. yiyi kötüden. bayramd r. y n arzular n n vah ice doyurulu udur" (Lebel). Bat 'n n abeslerine îtibar etmek bu alçal büsbütün h zland rd . Türk . bu haysiyeti inanc n ve dü üncenin bütün belirtilerinde görmesini bilen bir idrâktir. Hem ayn . tabiî ütopyalar. Ke fedilmesi. Avrupal la t rmak m ?
CEM L MER Ç. deoloji ile teknik bu yeni ku aklara güvensizlik veriyor sadece. yarat lmas gereken ba ka bir realite özlemi. insan. Zaten do unun ve bat n n bütün büyük târih felsefecileri medeniyetin. yâni daha ilmî bir s n fland r . Daha do rusu say s z mahzurlar olan bir mecbûriyet -i elîme. korkak.
Frans z lar frans zla t rmak. «ça da uygarl n»temsilcileri ma lûblara önce kendilerini örnek gösteriyorlar. kar la t r l yor ve de erlendiriliyordu: Tek sa lam ölçü buydu. daha kucaklay c . bu vetirenin ba l ca unsuru iktisâdi geli medir. Avrupa Amerikanla yordu. Hind'den söz edilirken ngîlizle iyor deniyordu. Yazar Alman okuyucusunun dikkatini çekmek istiyor konuya. Tanzîmât ntelijansiyas n n meçhulü olan bu mefhum sonralar bir bayrak olmu . Giderek bu mefhum da fazla sert. Demek ki.. Sana anlatt m. Portekizliler portekizlile tirmek pe indedir önceleri.»Demek ki sömürge halk için ideal (yâni bugünkü tâbirle modernisation). aferin ngilizlere. Çünkü her toplum ayn merhalelerden geçecektir. sosyal bîr de i me vetiresidir. Almanya ise millî birli ini bile kuramam henüz. yoksa d müdahalelerin eseri mi? Yazar devam ediyor: «Emperyalizm ça nda. yani Avrupa'y . nüfus ba na gelir art n fiilî olarak gerçekle tiren bir çevre. Târihlerinden kopan bîr avuç a k n n omuzlad bir teslimiyet bayra . iktidar. Bat dilleri yeni bir kelimeyle zenginle ti: Amerikanla ma. nezleye
. nas l bir gelenekleri bulunursa bulunsun amaçlar ndaki benzerli i tek kelimeyle belirtiyordu. daha yumu ak bir tâbir ke fedilir: Avrupal la t rmak. Modernîsation. onlardaki direni i yok etmek. bir medeniyet camias hüviyetini nas l de i ti rir. Ama dünyan n gerî kalan bölgeleri söz konusu olunca kullan lan kelime Bat l la ma idi. efen dilerine benzemekten ibaretti. Gaye. Yabanc la an ayd nlar m z.. Sanayi alan nda ise geri mi geri. Emperyalizmler kabza-i teshirine geçirdi i ülkeleri yok etmek için. istikbâlin büyük Hindistan' n yaratmak. daha do rusu de i tirebilir mi? Asya Asya'd r. sömürge halklar na sömürgecileri taraf ndan sunuluyordu. Bir iflâs n ifadesidir Avrupal la ma. Böylece iktisâdi geli menin tahlilini belli bir mihraka ba l yor ve modernisatîon'unun sosyal bir vetire olarak en anla l r tahlilini vurguluyordu. diyor. fazla dar. Bu ihtiyac r kar lamak için modernisation kelimesi uyduruldu. refah. Ça da la ma bir yana.sayesinde gerçekle ebilir. W. yâni Hind'i ça da medeniyete ula t rmak çin bu s k nt lara katland lar»der. ki ili i öldürmekti. Avrupa'l la ma'n n Avrupal lar'ca ne manâda kullan ld n a a da anlataca z. bir intihar karar d r. sava sonras y llar bu daha geni tâbirin de lüzumundan fazla dar oldu unu isbat etti. sayg ..» Marx bu sözü niçin söylemi . uurlanan Do u bu kelimeden de tedirgin olunca. Toplumlar iktisadî ba ar lar n n bütünü göz önünde tutularak s n fland r l yor. eski dar deyimler kullan lmaz oldu. ngilizler ingilizle tirmek. Bu hüküm ça da dü ünceye Vico'nun arma an . imdi dü man ülkelere teklif edilen daha sonraki modellere göz atal m: "II. Daha müphem. emperyalist rejimler aras nda millî men eleri bir yana büyük benzerlikler oldu unu gösterdi. H ristiyan korsanlar n istilâ s n rlar geni ledikçe bu tâbirler yetersiz gelmeye ba lar. modernisation sahneye ç kar l r.» AVRUPALILA MA (1) Avrupal la maya gelince. gerekse modernle mekte olan toplumklar n nerede olurlarsa olsunlar. Yerine yeni bir yalan bayrakla t r l r: Bat la ma. fazla gu rur k r c bulunur. Bu basit ve lemsel tan m hem iktisâdi geli menin özlenen süreklili ini hem de bu süreklilik boyunca ba ar seviyelerinin mukayeseli ölçüsünü belirtiyordu. geli mi ülkelerin vas flar n kazand ran sosyal de i me süreci. bat l sömürgeciler taraf ndan uydurulmu tur. bir inkâr ç lg nl . onlar kendilerine benzetmek isterler. Ansiklopediyi okuyal m: «Uzun süren sömürgecilik y llar . çok geli mi ne demek? Bu de i me kendili inden mi oluyor. Modernisation.. Bat 'n n yükselme devrinde. Yar n sen de ngiltere gibi olacaks n. «Sanayi bak m ndan geli mi ülke. Harold D. bütün bu lâf zlar Avrupa'n n zâde-i mel'anetidir..»diyor. eski bir ola y n (sayrûre) zaman m zdaki ad ym . Sanayi nk lâb bütün ihti am ve sefâletiyle ferman ferma. Hindiçin'den söz ederken Frans z la yor. Bu nki af nceleyen iktisatç lar. sonra mensub olduklar camiay . bîr k t'a. do ruluk. MODERNLE ME Asr m z n en büyük içtimaî limler Ansiklopedisi Modernisation'a ay rd oldukça uzun bir incelemeyi Marx' n yukar daki cümlesiyle ba lat r. Ne var ki. beceri ve bilgi bütün sosyal de erlerin yeni ba tan düzenlenmesi ve yeni ba tan payla lmas na htiyaç vard r. Avrupa Avrupa. sosyal bir çevre yarat r. kendi hikâyendir. Kelime. modernîsation. Zîrâ verimin fiilî olarak artmas için yükselen ferdî geliri üretip tüketen insanlar n kendi üretici güçlerini art racak ve bu davran topluma yayacak kadar oyunun kaidelerini anlam ve benimsemi bulunmalar lâz md r. Dünya Sava Avrupa devletlerinin zay flay na ve Amerikan nüfuzunun yay l na ahid oldu. anlatal m: ngiltere'de kapitalizm geli m i . ba l ca konular n n. Görülen benzerli in esas iktisâdi idi. Vico'nun ve Auguste Comte'un: Her ülkenin târihi ayn istasyonlardan geçmek zorunda. gerek bütün modernle mi ülkelerin ister Sovyetler Birli i ve Japonya gibi do ulu ba ar daki benzerliklerini. Arthur Levîs'in söyleyi îyle nüfus ba na dü en gelirin art oldu u kanâatine var nca ileri do ru bir ad m at lm oldu. Modernisation. Sömürge halk na bu yanl hedefi telkin edenler kimler di? Müstevliler. Lawsell (1965) do ru söylüyor: Böyle bir kazanca dönük davran a sâhib olmak için. sevgi. geleceklerinin imaj veya tasvirleri. Avrupal la maktan söz edilme e ba lan-d . azgeli mi ülkeye gelece in imaj n sunar sâdece. Sosyolog buna: «Azgeli mi ülkelere.. Azgeli mi .» Görüyoruz ki. Daha topyekûn bir tâbi e ihtiyaç vard .
yani kapitalizmle slâmiyetin veya Bu dizmin kolektivizmi. G. Ne mâhiyetlerinden. Amerika. ne târihlerinden haberleri var. Kendisini dinliyelim: O ça larda bile iki k t'a aras ndaki temel farklar aç kça belirmi bulunuyordu.E. gerek arkeolojik ara t rmalarla gün na ç kan vesikalarda görmek kabildir. iktisadî bak mdan ferdiyetçi kapitalizm ve rekabet ülküsünü empoze etmek. çal mam z n ilk fasl n te kil edecektir. olacakt r. daha girift. Lâtin ve Haçl seferlerinden do u Avrupa'da ve bat Asya'da kurulan devletler. gerek târihî. Asya'n n ilk Avrupal la mas ta devrine rastlar. sava la m gerçekle tirilecek. Ve Avrupa hâkimiyetinde bir dü ü görülmeye ba lar. tüccar n mallar . Afrika'n n kabîle kültür ve medeniyetleri imdiden Avrupa'n n bask s alt ndad r ve eninde sonunda Avrupa ferdiyetçili inin ve sanayiinin taarruzuyla yok edilecektir.. ticarî zihniyet. s nâyile me. çünkü kuzey ve güney Amerika medeniyetleri Anglo-Sakson sömürgecili inin ve Lâtin ticarî nüfuzunun bask s yüzünden ayn ak betle kar kar yad rlar. telkin yoluyla m . sana ink lâb n n yi ürünü olan belli sosyal sistemlerin nüfuz yolu ile Asya. Protestanl n. militarizm'i ve mistisizm'i aras nda her zaman medd-ü cezir vard r. Yazar n bu ifâdesini ayd nlatma a çal al m: Avrupal la t rma. Pers ve Grek medeniyetlerine kadar sürer. oysa Asya'da Bat medeniyetinin ferdiyetçilik. Avrupal la t rman n Asya üzerindeki tesiri. Amerikan yerlileriyle Afrika zen cilerinin. idarecinin iyi niyetleri arac l yla. Araplar n. Bu dalga 732 de Charles Martel ve Franklar taraf ndan Tours'da durduruldu u zaman en yüksek noktas na varm
. Berberilerin iki ktan bi rini seçmesi gerekiyordu: Avrupal la mak veya yok olmak. Daha do rusu durumun icâblar na göre her üç yoldan. güneyden Kuzey Afrika yoluyla spanya'ya. E-330 M. içine geçme). Fransa'ya. Lâtin imparatorlu u (1261 -1453). O târihlerden sonra te ebbüs Asya'n n eline geçer. Cereyan (tide) Asyan n lehine dönüyordu. Asya hâkimiyetine kar ümitsiz bir sava a giri tiler. Bâbil. fakat daha az verimli ve ilerlemeye daha az elveri li kollektivist ve komünal medeniyetleri kontrol alt na almak. Bâbil ve kuzey Hindistan'a yapt istilâlard r.S) bir taarruz ve müdafaadan ibarettir. Avrupa'n n zaferini gerek Tevrat' n kehânetler fasl gibi eski siyâsî eserlerde. «permeation» kelimesini kullan yor: Nüfuz etm e. Bu dönemdeki Avrupal la t rma hamleleri eskilerine k yas la cans zd r. kuzeyden de Rusya yoluyla Balkanlara. Bu içtimaî sistemlerin vas flar da unlar: Avrupal la t rma. ki k t'an n kaderi o ça lardan beri taayyün etmi . özendirme yoluyla m . On be büyük sütun Europenisation maddesini hülâsa edelim. skender fetihlerinin sonunda kurulan Helenistik devletlerden bile daha k sa ömürlü oldu. yay lma. Bu nüfuz. komünizm'i. Hind'i ele geçirirler. Cyrus devrinde [549-529 M. Asya hiç bir zaman böyle bir mecburiyetle kar kar ya gelmemi tir. pek önemli say lmaz. Do u'dan gelen Aryal ak nc lar ranla. Aryal Grek ve Makedonyal lar n M s r. Elen imparatorlu unu Dara mparatorlu unun s n rlar na kadar geni letilen ve bir dünya devleti idealini gerçekle tiren skender fetihleri Avrupa taarruzunun sonuncusu oldu. gerek sonuçlan bak m n dan Amerika'lara ve Afrika'ya tesirinden çok farkl olmu tur. Avrupa ile Asya aras ndaki merkezî köprü (yani stanbul) Bizansl lar taraf ndan ko rundu u için Asyal lar n Bat Dünyas na taarruzu. kabîle geleneklerini y k mak ve israf önlemek. iki as r sonra skender devrinde. En geni malûmat 1931'de yay mlanan çtimaî limler Aksiklopedisi'nde. Young diyor ki: Avrupal la ma sözü. daha âdil. maddî hattâ manevî kazançlar sa layacaklar na inand rmak. hatta Salt k Denizi'ne kadar yönelmek zorunda kald . ki k t'a aras ndaki hâkimiyet sava târih öncesine kadar uzan r.. Young'a göre. Bu ilk Avrupal la t rman n son dalgalar . Yeni Avrupal la t r man n zaman m zdaki devresinde Asya devletlerine ilk kabul ettirilen felsefî ve siyasî nazariyeler in Eflâtun ve Aristo'nun fikirlerinde Atîk ve Ege medeniyetlerinin müesseselerinden ilham almas tesadüf eseri de ildir sadece.Mukaddes'i. ve bu bölgenin Asya'ya kat lmas na sebep te kil etmesine ra men. istismarlar n gizlemek için uydurduklar bu yabanc kelimelerden ne anlad klar n aç klamak. Bir kelimeyle Avrupa'n n ba l ca dâvas Asya'n n direncini k rmak. Roma'n n Asya imparatorlu u (189 M. Avrupa d ndaki k t'alar Avrupa ilimleri elde ederek. Di er taraftan Kuzey Afrika'yla berya Yar madas 'n n slâmiyet'ten gelen hamle gücüyle ve Arap fetihlerinin h z yla Sami kavimler taraf ndan Asyal la t r lmas Orta Ça da medeniyet tarihinin en esasl ak m n te kil et mi tir. Terbiye alan nda avrupal la t rma ise. Young'a göre.yakalan r gibi yakalanm onlara. Yunan kültüründe bulabiliriz. Nitekim geçen asr n Asya medeniyetlerinin ve sosyal sistemlerin esas lar na da o ça lardaki Asya imparatorluklar nda rastlamak kabil. Amerika. belli de il. Bu Avrupal la t rma dönemi Dara ve Keyhusrev'in Avrasya imparatorluklar yla Aryen Greklerin Avrupa site devletleri aras ndaki sava larla sona erer. misyonerin Kitab. Avrupa'ya has içtimaî bütünlerin (sistem Asya. Afrika kültür ve medeniyetlerini istilâ etmesidir (Yazar. sanayide el tezgâh n n yerine fabrikay ve dökümhaneyi geçirmektir. Ki ilikleri billurla m . Bugünkü Avrupal la t rman n esaslar n . bu Avrupal la ma M s r..) Aryal Persler'in. s zma. siyasî bak mdan demokrasi fikrini. Bu itibarla dü manlar m z n. bu imparatorlu un vârisi o an Greko Bzantin (330-1204) imparatorlu u. onu kendine benzetmek ve gönlüne göre istismar etmektir. Daha sonraki Mo ol göçebelerinin taarruzu tesiri bak m n dan en uzun ömürlü olmas na. modern Avrupa'da kurulan ve Rönesans n. olmaktad r. Afrika kültür ve medeniyetleri üzerinde yapt tesirleri belirtmek için kullan l r.
Osmanl nizam n incelemek için ngiltere'den stanbul'a bir heyet yollanm t . as rda II. Avrupa n n Asya ya son taarruzunu kolayla t ran Osmanl devlet ricalinin tereddisi oldu Bu zümre fesada u rad önce. iç sava lar hüküm sürerken îslâmda dinî asabiyet ve içtimaî dayan ma vard . Japonlar. milliyetçilik icab diye sunulunca. Avrupa n n da birbirine rakip milli devletler aras nda bölünü ü de Devleti Aliye nin çökü ünü geciktirdi. gayri-müslim teb'an n hâmisi olan Rusya taraf ndan takip edilmi ti. Yunanl lar' n. XVIII. sadece ticarî pazarlar pe inde ko mam . devlet-i Aliyyenin tebas olan çe itli kavimler taraf ndan bölü ülmesine. (Sobieski ve Polonyal lar) Bunun üzerine te ebbüs Avrupa'n n eline geçti ve Avrupal la t rma ça ba lad .bulunu yordu. yani bu kavimlerin hükümran birer devlet olmas na taraftar de ildi henüz. Stadford Canning'in yönetiminde. Asya'n n idare tarz mâkul ve âdilâneydi.
Not: Sitemizin ziyaretçilerinden Yunus Topuz'a bu makaleyi gönderdi i için te ekkür ediyoruz. 1453'de stanbul dü tü. as r içinde ngilizler s n rlar n ran. as rda Portekizlilerin. biri kuzeyden. her derde deva diye sunduklar temsili hükümet ve ademi merkeziyetleriyle (provincal autonomy) imparatorlu a yeni bir nizam verme e kalkt lar. XVII. Europeaniser yahut europeiser. Çin ise ngiltere. Afganistan. Türkler'in Avrupa' y atfetmelerine sebep. Asya. Mançurya ve Vladivostok'a kadar ilerliyedursun. Orta Asya'da Rusya içlerine kadar geni lettiler. Bab. Japonya pek k sa bir zamanda (bir nesillik) yaln z Avrupal la m bir millet ol makla kalmam . XIX ve XX. Oysa as l metindeki mânâ avrupal la ma de il. Araplar Ermeniler). ngilizler. a r topçula r n. Avrupa ya ay na uydurmak. Asya'dakî Araplar' n. Slavlar. Dünya savas ndan sonra Frans z. M s rl lar' n. XVIII. XVI. Çin'den al nan Asyaî bir kültür ve medeniyeti kendine yar d mc olarak bulmu tur. toplumlar n n Avrupa toplumlar ndan daha medenî olu uydu. nüfus art n bo altmak için sömürgeler de aram t r. www. bando m z kan n kullan lmas Türklerden ö renilmi tir. Avrupa devletleri. kendi teb'as yla aras bozuldu (Türkler. Katerina ve Pitt taraf ndan giri ilen te ebbüs . Elizabeth devrinde bile. Napolyon devrinde Frans zlar. Osmanl ülkesine yerle mek ve onu istismar etmek isteyen devletlerin birbirini kovalayan gayretleri ba ar ya ula amad . cânu gönülden benimsenecektir. Do u Avrupa ve Bat Asya'daki slam devleti emperyalizmin Avrupal la t rma te ebbüsüne kars nüfuz edilmez bir kaleydi. Osmanl mparatorlu unu parçalamak için giri ilen her te ebbüs ba ar s zl a u rad XVIII. bu iki yanl taarruz da gerileme e yüz tuttu. Do uda Pasifik'e kadar yay lm bulunuyordu. Avrasya ve Avramerika devletleri aras nda ya l bir kemik gibi çeki me mevzuuydu. Avrupal la ma onlara dolayl olarak ve demokratik yoldan Amerika taraf ndan telkin edilmi .
. Bu arada.CemilMeric.den tutun da. daha sonra Asya'n n merkezden Avrupa'ya do ru ilerleyi i 1683'de Viyana'da durduruldu. ngiliz ve talyanlar n parçalama te ebbüslerine kadar. Bu te ebbüslerin hepsi de semeresiz kalm t r. Yüzy lda Frans z ve ngiliz deniz imparatorluklar . Asya'n n eski kültürlerini adetlerini ve kanunlar n sürdürmekteydiler. JAPONYA'NIN AVRUPALILA MASI : Japonya'n n beklenmedik ve a rt c Avrupal la mas ispat etti ki. gerçi daha önce bu siyâset. hocalar ve hamileri oldular. Bu nizam n koruyucusu Osmanl lard . stila yoluyla ba ar lmak istenilen bütün bu Avrupal la t rma hareketlerini düvel -i muazzaman n rakip emperyalizmleri köstekledi ve sonunda bu kavimler aras ndaki milliyetçili i akamete u ratt . Nitekim Bizans mparatorlu u da Asya'daki yenili e kars Avrupa n n eski medeniyetlerini koruma a çal m t . XIX. Asyaî bir camialar toplulu uyken Büyük Petro taraf ndan Avrupal la t r lan Rusya mparatorlu u. sonra civar ülkelerle ve tum H ristiyan dünyas yla. Avrupa medeniyetini kolayca ve tahâlükle kabul etmi tir. (Meydan Larousse kelimeyi avrupal la ma ile kar lam ve tarifi öyle çevirmi : Avrupal lar n fikirlerini ve davran lar n benimseme.alinin patronlar . Avrupa'n n feodal sistemi ise buna k yasla ilkel ve in safs zd . emperyalistler taraf ndan giri ilen Avrupal la ma. Rum lar. Orta Asya ve ran'a ve Altaylardan Mo olistan'a. Osmanl adaletinin ba ar s n . Babiller'in kültür miras ndan daha çok faydalanm t . adalar nda Avrupal la maya do rudan do ruya ve zorlama yoluyla mâruz kalmam lard r. XIX. H ristiyan Dünya'da mezhep kavgalar . Bu itibarla. Asya'daki bölünme (tefrika] Bizans mparatorlu u nun çökü ünü geciktirmi tir. Sonralar Birinci Dünya Sava na kadar Almanlar ayn i i ele alm lard r. Sonra da güneye do ru. Neden? Zira daha önce Avrupan n milliyetçili i sokulmu tu bu ülkeye. avrupal la mak veya avrupala t rmak. as rlarda devam eden ve kendini târihe ve politikaya terakkî-i âlemin sürekli görünü ü olarak kabul ettiren Avrupal la t rma. Böylece geçen asr n sonlar nda Devlet -i Aliye nasyonalizmin Asya içlerine yay lmas n önlemek için Av rupa diplomasisi taraf ndan sun'î olarak ayakta tutulmu tu. Çin Asya's na ta mak için Avrupa devletleriyle yar a girmi . as rda Çar Nicholas' n I. di eri güneyden Asyay ku atan iki hareketle emperyalistik Avrupal la t rma sür'atle geli iyordu. Almanya. transkontinantal bir cephe boyunca Asya'n n belkemi i (dorsal ridge) arkas nda ve bu bölgeyi a arak.net Önce kelimenin mü taklar n tan yal m. as rda Hollandal lar n yolundan giderek ticaret ve sömürge üslerine yerle iyorlard . Avrupal la t rma davas n n siyasi veçhesi olan « ark Meselesi» Avrupa n n modern ilmi dü ünceleri ve sosyal müesseseleriyle Orta Çag slam Devleti aras ndaki çat madan ibarettir (conflict). Sava ta hafif süvarilerin. Fransa.
Bu kifayetsiz tarifleri 1970'lerde yay mlanan Büyük Larousse'den al yoruz. bask 1957) u izahat veriyor : Europeanize. Tekamül vahdet'de tenevvü de il midir? Abdalan . Webster sözlü ü (II.). Paul Robert'in lügati biraz daha zengin: Europeaniser fiili 1830'larda kullan lma a ba lam . Etimoloji uzmanlar (mesela Bloch) entellektüelin XVIII. Feodaliteyle beraber itibar n kaybetmi kelime. Fichte'ye göre. bat insan n n uurunu temsil edenlere entellektüel (yahud intelijansiya) ad verilmis. Bugünki hüviyetiyle geçen asr n sonlar nda beliren entellektüelin seçeresine bir göz atal m. Avrupal la t rmak veya Avrupal la mak: Davran veya mizaç bak m ndan Avrupal ya benzemek. Manâs : Avrupa medeniyetine. Bir devrin ve bir ümmetin vicdan d r hoca. Littrede de. Avrupa zihniyetine uydurmak.. Rahib.rum kollara ayr ld : alperen. Sonunda tek kelimeye hapsedilmis mefhum: entellektüel. ça dan ça a de i mi . bir hayalin kurban d r. Okuyal m: Intelijansiya entellektüeller bütünü.rum dörtkenin kenarlar . kendi kendilerini yeti tirenler de entellektüeldirler. her faaliyet bir parca zihnidir. dervi . Avrupan n. fikri. Entellektüel belli bi r e itimden geçecek elbette. Lügatler çorak ve k s r. Makalenin yazar Roberto Michels. çtimai uurun bu çe itli temsilcilerini toplayan tek isim: ulema. arih. Asr n sözcükleri.. Europenisation bel kemi i olmayan seyyal bir tâbir. Uleman n ortak s fati hocal k. XX. halka gerçek ihtiyaçlar n sezdirmeli. Gerçi ahlaki ve estetik olgunluk da cok defa ayd n n vas flar aras ndadir ama kökleri ba kad r bu geli menin ve mutlaka bulunmas art de ildir entellektüelde. imam n kaybeden bat . Hristiyanl n zaferinden sonra dü ünce manast ra s nm ve Avrupa n n uuruolmu clerc. ezilenlerin ac lar na ortak olan ve as rlarca hakk n havarili ini yapan bir fazilet timsali degildir ki. fakih. Birtak m vas flar izafe ediyor entelleküele.» (Paul Robert) Zihni faaliyet ne demek? Ça da toplumda. bir rahibin vas flar na sahib olmal ve rahibin görevlerini benimsemelidir. Ayd n n içtimai görevleri yüklenmesini istemek cok yerinde bir dilek. Müesseseler geli tikçe isimlerde de i ti. mün i. En vaz hlar Seligman' n yayimladi i «içtimai limler ansiklopedisi*. ebedi ö renciler». Ayd n ele avuca s mayan bir mefhum. ahiyan. daha topyekün ihsaslara dayan r. Entellektüeller: hükümleri dü ünceye ve ilme dayananlar.. homo sapiens'den (dü ünen insan) ay rabilir miyiz? Doktorlar entellektül de il mi? Ayn vasf di çilerden esir eyecek miyiz? Ayd n kafa i çisi* olarak tan nan R.» Bo lukta kalan bir tarif. daha do rusu toprak aristokrasisinin.rum. (Meydan Larousse: Avrupa'ya has vas flar hâiz iktisâdi ve siyasî bir te kilât kurulmas . ayd nlar na filozof demi . kad . Ne var ki. yeter ki bilgilerini sindirmi olsunlar ve yapt klar i kafa faaliyetine dayans n. filhakika sadece bilgi edinenlere entellektüel demek caiz de ildir ama entellektüelin mutlaka yarat c olmas da gerekmez. özelli i. Bununla beraber ayd n diplomayla tarif elmek yine de yanl . Umumi ve mücerred vas flar. Homo faber'i (alet yapan insan).. Avrupa ya ay tarz n benimsemek.rum. edib. ktidara geçen üçüncü s n f. muhakkik. Ama ona rahiple demek. Larousse'da da ayn güdük kar l klar Entellektüel: zihni. Ne gariptir ki Fichte'den (çok sonra Evet. Bir devletin ekono misini Avrupa iktisadî konjonktürüne göre ayarlamak. air. Bilgisi ile topluma hizmet etmeli. gaziya. yüzy ldan itibaren bugünki manada kullanmad n söyler ama belli ba l kamuslarda böyle bir iddey do rulayacak kay tlara rastlamad k. «Entellektüel deyince hocalar gelir akla. soysuzla demek gibi bir taleb. Ayd n. Aron da ayn hataya dü üyor. Görüyoruz ki. diye ta n ml yor.Hisar Dergisi. Say 142 Abdalan. Ekim 1975.» Hangi rahib? Almanya'n n bu air filozofu. Europeanisme de geçen as rda do an bir kelime: Avrupal mizac ..). entellektüel olmayanlar n hükümleri ise daha do rudan do ruya. daha sonra entellektüelin
. (çünkü entellektueli ca lara ve ülkelere göre de erlendirmiyor. hem Avrupal la ma. ezeli hakikatin yani slami dünya görü ünün yay c s d r. baciyan. Tarifi ülkeden ülkeye.rum. zahlar daha cömert fakat içtimai buud'dan mahrum oldu u için müphem ve kifayetsiz: «zihni faaliyetlere kar büyük bir alaka duyan. diyor. Devlet -i Aliye bu sütünlar üzerinde yükseldi. Bat 'ya gecelim. Kelime Bat 'n n iktisat ve sosyoloji kamuslar na da al nmam
AYDIN
Cemil Meriç.. Ama bu egitimin s n rlar ne? «Yar » okumu lar.) Europeisation: Avrupa tarz nda ekonomik veya politik bir organizm kurmak. Böyle bir te kilâta kat lmak. Hem Avrupal la t rma. ve onlar nas l kars layaca n ö retmelidir. Sonra müfti. fikir hayat a r basan. manevi. Ansiklopediler de kamuslar gibi kekelemektedir. müsannif. üniversite ve lise hocalar .avrupal la t rmad r. Sonra filozoflar kozalar na çekilmi ler. Shelling gibi baz yazarlar entelleküelin yarat c olmas gerekti ini söylerler. entellektüeli isim olarak al yorlar. Daha eski bir sözlük (Larousse'un 17 cildlik ansiklopedik lügatinde Europeanisme'i tek millet olarak dü ünülen Avrupal lar n siyasî birli i. pe in hükümlerin tahakkümünden kurtulam yor.
entellektüel hayat n müesseseleri. Kapitalist isletme efi. üpheli müttefiklerdir. Sosyalistlerin. avukatlar. Kapitalizm taraf ndan istismar edilir ve toplum taraf ndan küçük görülür çok defa. Bu. Bu manada bütün insanlar entellektüeldir. Gerçek ayd n. Gercj ya ay seviyesi bak m ndan burjuvad r. siyasi bir rol oynay . ona yaln z iktisadi de il içtimai ve siyasi uur da verir: vazife uuru. Fakat bütün insanlar toplumda entellektüel vazifesi görmez. bunlar. teolojik.. 15 buyük sayfa tutan makalede u konular incelenmi : entellektüel tabakala ma. . hususi de (mü ahhas hadiseler) umumi bir mana bulmak. daha girift. Ayd nlarla i çiler aras ndaki çat sma fertlerle de il s n flarla ilgili. Entellektüel bir sermayedar deg ildir. Entellektüel de i en hadiseler kar s nda her an vaziyet almak zorundad r. hayat n devrime adayan ve partinin emirlerini nass gibi kabul eden bir kafa i çisidir. En mekanik faaliyet'de bile dü üncenin pay var. daha mükemmel bir dünyan n kurulmas için aç lan sava ta hicbir disipline. gelenek ve yarati . ikt isat bilginini. entellektüellerin görevleri. edebi eserlerin (veya sanat eserlerinin) yarat l nda ve yay l nda ba l ca amildir. beslenir. Amerikan intelijansiyas n n (bir manada Avrupa intelijansiyas n n da. Toplumun topyekun çal abilmesi için entelleküel eserlere ve müesseselere lüzüm vard r . ilimcilik. mücerred ve umumi. cemiyet. Edward Shils. ilmi. hocalar) üretici olmayan bir i çidir. ayd nlar modern kapitalist toplumda ayr bir tabaka olarak vas fland ran ferdiyetcilikleri ve te kilatlanmadaki ehliyetsizlikleridir.. ayd nlar n. Entellektüel davran n bu iki temel motivasyonu ayn insanda ve ayn eylemde birlece i gibi birbirinden ba ms z olarak da mevcud olabilir. milli ve milletleraras modeller. uzvi olarak bir veya bircok enteltektüel ta-bakay yarat r. Entellektüel temayüller yahud alakalar. yalanlar n peçesini y rtan. Bilgi sosyolojisinin tan nm temsilcilerinden biri olan yazar. daha adil. entellektüel gelenek ve ictimai otorite. Zihni faaliyet en ilkel toplumlarda bile mevcuddur. Ama geli mi toplumlarda entellektüel roller daha ihtisasla m t r. Deklase olmad kça bu hayat tarz n sürdürür. «Tu -tucu» lar n tahlillerinde ag r basan. ort ak kültürlerin gelistirilmesi. hatta entellektüel yarat c l k. mesle inin icab da olabilir. 1968'de bas lan «The international Encyclopedia of the Social Sciences* in entellektüeller maddesi daha karanl k. yeni bir kültürün. bir uur. sosyal degi meler. hizmetine daha az kar l k ödemek için entellektüellerin say s n art rmak ister. teolojik faaliyetlerin maddele mi mahsulleri yaln z bu ihtiyac n (yani entellektüel kabiliyetlerin) eseri de de ildir. mihrakla r. tabiat ve kosmos hakk nda umumi sembolleri ve mücerred referanslar daha s k kullanan kimselerin bütünü. Bir kelimeleyle proletaryayla ayd nlar aras nda iktisadi bir (çat ma yoktur ama hayattaki mevkileri.bilgi kabiliyetleri. Yazar bunlara «ideolog ayd n* diyor. renklerle. Tutarl ve abjektiv bir biçim isteyen ifade . Bununla berabe ilmi. çok yerinde telkin ve tespitlerle örülmü bir ara t rma. ayd n da. yeni bir hukukun kurucusunu da yarat r. Komünistlere göre gerçek entellektüel. Entellektuel. Bu içtimai tabaka nanemollal ve karars zl ile ayr l r i çi s n f ndan». Zihni faaliyetler neden müessesele ir? Müessesele ir çünkü kendilerinde güçlü ve yo un bir yarat l faaliyeti bulunmayan birçok kimseler. mali destek kaynaklar . ya ay ve dü ünü tarzlar i çilere de bula abilir. Marxizmin bu konudaki izahlar n üç ba l k etraf nda toplamak kabil . Bu yüzden de dü ünce tarzlar nda az çok bir çat ma vard r. (Bu çok zengin ve son derece girift arast rmay . hiçbir ahsa esir olmadan dövü melidir. görevleri hakim s n f n istismar edilen s n flar üzerindeki bask s n gizlemek veya hakl göstermekti r. konumuzla do rudan do ruya ilgisi olmad için bütün olarak aktaramad k. felsefi. Bu entellektüeller. Bu ihtiyaç. tabiat ve kosmosun en genel ve en esasl taraflar yla ilmi. insan. gelenekler yani çe itli zihni faaliyetlerin kuça nda geli ti i içtimai çevrelerin ve müesseselerin kültürü ve manevi miras sayesinde belirir. Bir k sm kurulu düzenin emrinde çoban köpe idir. entellektüel görevler yapan insanlar aras nda kesafetçe farkl d r. Ayd n n toplum içindeki yeri de müphem bir «ortas n fl l k». her tarif ve izah yazar n temsil etti i ideolojinin damgas n ta maktad r. u veya bu toplulu a uzvi olarak ba l entellektüel bir tabakan n mevcudiyetini tayin eden içtimai 'münaseb etlerin bütünüdür. her çesit yazarlar.. insano lu. ama ayn zamanda eme inin mahsulünü hatta çok defa çal ma gücünü satmak zorundad r. yo unla r. Entellektüelin bu gibi sembolleri s k s k kullanmas ahsi bir temayülün eseri de. talyan iktisatc s Loria'ya göre entellektüel (yani airler. çal ma artlar farkl d r birbirinden. Seligman' n yayimlad bu abide-kitap. daha mücerred. Kilise-d -«ilerici»ler için ayd n hiçbir ideolojiye bagl olmamal d r. Ama ayd nlar i çi s n f hareketinin ba na geçerek proletaryan n müttefiki de olabilirler. felsefi. Vazgeçilmez görevi: tenkid. hekimler . hakikatte onun ayr lmaz bir parças d r ama fertlerin hepsine a yn ölçüde da lmama t r. 2) Lenin de Kautsky'nin tahlilini benimser: Kimse inkar edemez ki. diye hayk ran ele avuca s gmaz bir zeka. yüksek kültürü yaratmak ve yaymak. popülizm. en-tellektüeller de toplumun öteki tabakalar gibi herhangi bir tabakad r.
. ezilenlerin yan nda yer almal . Çal anlar n. Bir k s m yazarlar ayd n ezeli degerlerin bekçisi olma a çag r rken.) Entellektueli istihsal faaliyelinde oynad g ro le göre tarif edenler de var. kapitalizm'e dü mand r çünkü kapitalist. Da n k fakat çok fay-dal . geli tirmek ve bunu kelimelere.. entellektüellik herhangi bir meslek erbab na inhisar ettirilemez. ro -mantizm. bir vicdan. ekillerle ve seslerle ifa de etmek ihtiyac ndan do ar. düzen. zira ansiklopedinin yazar-lar daha cok Avrupal d rlar) 1935'lerdeki görü lerini belirtiyor. iktisadi istihsal dünyas nda do an her içtimai zümre kendisiyle beraber. 3) En ayd l k tahlil Gramsci'ninki. sanayi teknisyenini. Entellektü eli. dünyadaki bütün haks zl klara dur. taleb örnekleri.ahlaki ve de erlendirici bir temas kurmak ihtiyac nsan ruhuna kök salm bir ihtiyaçt r bu. Bunun icin sürekli bir isyan halindedi r. i inin veya dü üncesinin mahiyetine gore tarif edemeyiz. Görülüyor ki. devrim. entellektüelleri öyle tan ml yor: Herhangi bir toplumda.toplumda oynad çe itli rolleri s ral yor. izahlar daha «dünyevi» daha iktisadi. bir k s m yazarlar ona içtimai kinleri körüklemesini tavsiye ediyorlar. Emekle sermaye aras ndaki çat man n bir ba ka nevii. Shils'e gore. filozoflar.. kuca nda do duklan zümreye insicam kazand r r. entellekt üel faaliyetlerin yönetimi. Onlar için zihni ve cismani bir ihtiyaçt r. 1) Kautsky'e göre. K saca. zihni faaliyetin maddelle mi eserlerine muhtaçt r. yazar veya konu urken çevrelerindeki fertlerin ço una k yasla.
maziye ba l d r diye terter tepiniyordu.. Köprüler at lm t .
Yeni Sanat . Hatta her ayd n hayat n n bel li merhalelerinde oldukça farkl dü üncelerin havarisidir. Kemal. çevresine yeni teklifler sunan bir intelijansiya do uyordu.
Bir zelzelenin içindeydik.kâh bedbin. Ama onlara Türk diyebilir miyiz acaba? Avrupa n n en sefil yazar eri ilmez bir zirvedir. birer «öykünme» dir.edebisinin tekâmülüne birkaç seneler mani olan Muallim Naci Muhatab avamd Naci nin (avam yani hristiyanla mam Türk insan ) Kendisi de. Sonunda hepsi usland . ülkesi ve tarihiyle. Bunun içindir ki. 1975. Naci için bir özel say yay nlam . Edebiyat. birkaç haramzade evlâd na bakarak mahk m edem eyiz. Entellektüel. Çok yerinde bir hayranl k. müsta riplikdi. Ülkesi ile göbek ba n çoktan koparm t r. s.Hamid edebiyat na kar bir aksülâmel . 9-11 Birer çocuktu Genç Osmanl lar yaramaz. Hür dü üncenin olmad yerde intelijansiya da yoktur. ya yeni bir dünya kurma a çal an bir içtimai s n f n yol göstericisidir.
Genç Osmanl lar. Entellektüel. Mefhumlar ve müesseselerle oynuyorlard . Hakikatta Avrupay da Asyay da tan mazlar. Eskiden bir müstagribler kervan yd intelijansiyam z. L gat i mefhumlar dünyas nda ilk klavuzum olmu du. ruhu da. ya zaman n öldürmü dü üncelerin aktar c s . fikri de. En ciddileri ya Marx' n akirdidir. ark söyleyece ine bildiriler imzalayan bir a ustos bö ce i cok defa. Nerde o kahraman?
AHMET M THAT-MUALL M NAC
Cemil Meriç. . kâh ünid dolu. Zaten halk Avrupa n n nefais-i asar n anlayamaz. kalpleri yaral yurda döndüler. Ayd n. Ocak. Melike Sultan a â k yedi gençtiler. genç tecessüsümün zevkle tavaf etti i kaynak kitaplardan biri. belli bir s n f n parças ve temsilcisidir. bütünüyle yüceltmek kadar yanl . her ikisi de birer ru eym. Evet geçen asr n ayd nlar . Meçhulü ar yorlard . ne deb-i dirin. Fecr -i Ati nin sevimli bir papa an . dü ünce dünyas n her gün yeni ba tan yaratabilece ine inanand r. kervana müsta ripler de kat ld .Kelimeye bu kavgac ki ili i kazand ran ayd nlar n Dreyfus davas vesilesiyle yayimlad klar beyanname (14 ocak 1898).. geriye dönülemezdi art k. s n f . Avrupal bir hayvan. Ortak farikalar . bu ak n intelijansyan n en tan nm temsilcileri. Dü man s n flarla dövü erek geli ir ve olgunla r. Hazret-i Üstad taklid edebilmek hemen hemen gaye-i sanat telâkki edilme e ba lad .Memnun oldum. Entellektüel. entellektüelin magara duvar na vuran gölgesi. N aci benim de hocamd . Nesillerin gadrine u ram t Naci. Ne kanun-u kadim kalm t . Hülasa edelim. serke . Ve bu garip bediiyat delisi.. ba l ba na bir s n f de il. Ama faziletleri ve günahlar yla Osmanl yd lar.Edebiye . Bu gölge ayd nlar n ay r c va s flar kendi kendilerini küçümsemek.Osmaniye. Daha sonraki nesiller gibi yabanc la mam lard . 346-350)
. dolaplarla edebiyatta me um bir tesir yaparak. Kanatlar yorgun. Hisar Dergisi 15 (133). Abdülhak Hâmid tarz. Descartes'dan beri akl n ve idrakin cihan umullu unu anlad . Türk dü ünemez bu efendilere göre. Nerden ve nas l ba lanacakt ? Ça bir aray hummas içindedir.avam n mucid ve müessisidir. bu efendiler için.. Bir ça bütünüyle kötülemek.ulema parçalan yor. meçhulü ve mutlak . Koca bir asr . dü ünemez çünkü kendileri dü ünemezler. stilâhat. Ayd n ne mazisini bilir ne gelecek hakk nda ayd nl k tasavvurlar vard r. kitle-i cahiliyetin ruhundan münbais idi. ölümünden y llarca sonra söyle tan t yordu üstad : Eserlerinden ziyade ahs n n etraf na zaman n gençlerini toplayabilmek için çevirdi i hilelerle. birer ümmmet. edebî bir ç lg nl kt ehabeddin Süleyman a göre (Tarih-i Edeb yat. kitle -i avam n. ya Seyid Kutbun. ayn kanaatlar payla an mütecanis bir kitle de ildir. Ya amak için yenile mek lâz md . Türkiye de içtimai s n flar olmad ndan entellektüel de yoktur. Gazelleri hâlâ haf zamda. Naci ye kar gösterilen bu büyük sevgi. Gurbet kocatm t genç ahinleri gurbet ve tecrübeler. Daha dogrusu. lk defa olarak. Entellektüel. Avrupa.
mazmunlar hayidele mi . iir kendini tekrarlama a ba lam t . mant n çi ve keskin na susuz. Bu u urlu daha do rusu uursuz--. Elbette ki. Onsekizinci as r. Öyle bir hengâmede. belâ (Mussetvari bir anlay o da. fedakâr. idrakinin pencereleri ard na kadar aç k adam.
Midhat. Yeni airi air yapan çile.. air rebab n k rmak ve kavgaya kar mak zorundad r. demiyor mu?) air. Kendi vücudunu lây k yla idareye muktedir de il iken kürrei zemini zaif kollariyle sürükleye sürükleye ba ka bir noktai feyze. daha da seyyal: air nedir? Tabiat n en sevdal zamanlar ndaki hazin hazin tebessümlerinden yarat lm bir mahl k Tabiat her mahlukattan ziyade esir iken tabiat n fevk na ç kmak ister. Devlet -i Aliyye nin bu ahane oyuna harcayarak zaman yoktu art k. eyh Galib e göre.
. Zaten ilham p narlar kurumu . vakur. Stockholm de konu an. Yaln z karanl a ve samimiyetsizli e dü man. Cihan ümul bir tecüssüsdür. bu tarif
rfan m z n nüfuz edemedi i bir lü âzlar orman nday z. Bir yandan ya l ve yorgun bir medeniyet: dürüst.selimi cihan yaratan n ilhamlar n aksettirir. Osmanl n n gururudur. eytan n art klar yla geçinen erazili nas gönül vahiyine a ina olabilir mi? Ahlâki vas flar n a r bast öyle devam eder: âirli e suzü dert lâz m Enduhü belâ olur mülâz m Ruyi lebe etmeyip tenezzül Açs n çemeni görülmedik gül Her râhta eyleyip tekâpu ahini hayali ala ah Girdikte girivei hayale Çarp lmaya divi kîlü kale. tek air yeti tirmemi tir Fransa da. Bahçesinde görülmedik güller açacak. Tanzimat Türkiye si . Ho me rebü mutedil demektir . Yeni ehirli Avni Bey in cevab . bazen ar tan to ra a süzülen ahinlerin sevdas kadar ac . Devlet -i Aliye. Draper i hidayete dâvet eden ses. mü küllerini k l çla çözen nesillerin sesi. Divan iiri.Ama bat c lar n anlay s zl Naci ye inhisar etmez ki. küfrün her taarruzu kar s nda yalç n bir hisard r. ba ka bir merkezi kemale götürmeye çal r : Ba aramay nca feryada ba lar. âir demek ehli dil demektir.Ne mukaddeslerimiz ayn d r. sürüden ayr lan bir Be ir Fuad bile ça n n dar anlay na kar edeb o büyük kalp. iltifat beklemeyecek kimseden. Bir entelektüel hastal olan naz mperdazl â vedâ etmek zorundayd k. dâvan n yani nesrin.
Sarho ken söylenilmi e benzeyen bu garip nutku noktalayarak.dü manl k. Osmanl n n irfan . Ama ç kmazlara sap p. ötede haris ve hasis bir tilki uygarl k . airlerin tab . cihan ümul ve cihangir. Naci yi bayrakla t r rken ba kalar na kar haks zl k ediyorlard . bizi a r aksülâmellere sürüklememeli. Milton. herhangi bir ferdin de il. Bazen kafes arkas ndaki bülbüller in enini kadar hazin. aldana cakt . Evet. yirmi y l tek m sra yazmam . bahtiyar ça lar n sesiydi. ne kinlerimiz. bir felaketler ça . en güzel terennümler en ümidsizleri. Bütün yollarda arayacak hayal ahinini. Midhat. ba kalar na bilhassa Ahmed Midhat a.
Her kabiliyete hürmetkâr olan. nas l olmu da çok sevdi i damad yla anla amam ? zah edelim:
tek ba na müdafaa
Ondokuzuncu as r. dâvan n emrine vermi kalemini. Divan edebiyat n n son büyük temsilcilerinden birine soral m airi. ferdi tahassürlerin lo p r lt lar na de il. Ama Avrupa hayranl ça n bir bülend zekâs için oldu u gibi Avrupa da Bir Cevelan yazar için de bir teslimiyet de il bir bütünle me ihtiyac d r. Bu ölüm kal m sava nda kalemler k l çla mal yd . Bütün zakâlar ayn hedefe yönelmeliydi:ayd nlanmak ve ayd nlatm ak. dedikodu ifritiyle kar la mak da var. Osmanl n n vakar .Birer ç l k olmal yd terennümler. te. öyle ölümsüz ark lar bilirim ki. bir medeniyetin sesidir. Hace -i evvel. Yeni Sanatç lar . Nam k Kemal in te bihleri daha da karanl k. birer h çk r kt lar. dü man bir dünya ortas nda yapayaln z.
ki ayr dünyan n ilk uurlu temas yd bu. Efendi de bir müsta ribdir. iirin ir ad veazifesi yoktu Divan edebiyat nda.
. Bir airde mutlak hakikat aramak yanl .. Sizce nedir hayat n anlam ?
Cemil Meriç: Hugo'nun bir sözünü not etmi tim. hace -i evvel. Zor sualler bunlar." Bu sözlerin hiçbiri mutlak olarak ele al nmamal elbette. Bu suale cevap verilmez. izninizle. Amma ki bu tarif olunan airi mahir Nadir bulunur cevheri nayab zamand r..Üstada göre: Bin safsata bir m sra bercesteye de mez ndimde esatir-i Felâtun hezeyand r. suale sualle cevap vermek. Bu. Münker Nekir sualleri gibi. imdi hat rlayamad m bir yerde "Hayat" der Levi Strauss.. Bence. "Hayat mezarlar n çözdü ü dola k bir yumakt r" diyordu. Buna mukabil öyle söyler Neyzen Tevfik: "Çözemez kimse bu dünya denilen kördü ümü/ Yaratan . ünlü mütefekkir ve edebiyat tarihçisi-ele tirmeni Cemil Meriç (1917-1987) ile yapt röportaj.mi im gündüzünü. Türkiye Yazarlar Birli i Yay n . "bir bunal mlar serisidir". 1986.586-594. air o hümad r ki iki âleme pinhan Bir cevvi Mükaddesde hafiyyuttayyarand r.. Hepimiz bir efsane söyleyip uykuya dal yoruz. meziyet ve zaaflar yla Pierre Larousse un (1817-1875) ikiz karde idir
CEM L MER Ç SÖYLE
Cemil Meriç Röportaj "Nesillerin Miras " Türkiye Kültür ve Sanat Y ll . bütün dü üncelerinin
. sonu zulmet. "Efsane söylediler uykuya dald lar" diyor. Onu. lham var. Ankara 1986. Midhat Efendi. tabiî ay klama kanunuyla aç klayanlar da. s. hayat konusundaki görü lerinizi alarak ba lamak istiyorum... bu marazi iir anlay na iltifat etmemek cesareti gösteren say l ayd nlardan biridir. Hüsamettin Aslan' n. Hepimizin söyledi i bir efsane var. air sözü. bilir ancak onun içyüzünü/ Bir delikten ç karak bir deli e girmekteyiz/ Önü zulmet. H. Hayyam.Aslan: Üstad m. Allah kat nda bir imtihan olarak niteleyenler de var.. sorular ma. yani hayat . Sokrat.
Bu büyük meçhul beni ürküttü. Yuvarlan rken t rnaklar n ka da geçirmek istiyorsun.demon'dan geldi ini söyler. Kimse verememi . Gökalp. meselenin ça r mlar beni Tanp nar'a götürüyor. slamiyet. Ziya Gökalp'le Gazali aras nda mahiyet fark var. Gökalp minnac k bir adamd r.Aslan: Ebediyet neden sümüklü böce in izleri kadar aldat c olsun? "Senin türben kelimeler. O. Bu konuda bizi biraz ayd nlat r m s n z? Akl ma gelmi ken söyleyeyim. gazetelerden ve insanlar n yüzlerinden" diyordu Ba kald ran nsan adl kitab nda. Ben. Durkheim' yani modern dü ünceyi tercih etti. Napolyon mu. füzelâdan. ister istemez kar la aca m z bir sual i areti! Ziya Pa a'n n dedi i gibi "Halledemedi bu lügaz n s rr n / Bin kafile geçti ulemâdan. Mahiyeti meçhul bir korku. genellikle içlerinde ya ad klar insanlar n bunal mlar n çözen kurumlar yaratm lar.Aslan: Kültürler. H. Peyami Safa'n n çekti i ruh çilesini çekmemi tir. Talat Pa a'ya ve ttihat Terakki'ye mesela. oysa Gökalp bunal mlar n çözmek için intihara ba vurur. Gazali de ildir.182) diyorsunuz. "Bu dünyada her eyden ölüm ak yor. Herkesin bir demon'u var. Ben dü ünceyi bir bütün olarak ele al r m." Cemil Meriç: Ziya Gökalp. Tarihin martt
."(Bu Ülke. benim bütün hayat m boyunca kendime sordu um sorular. Yukar daki m sralar böyle anlamal y z. ka da. insan n can n Rabbi'ne emanet etmesidir' diyor.Aslan: Ölüm hakk nda ne dü ünüyorsunuz? Ölümün sizdeki tedaileri nedir? Benim akl ma Camus geliyor. S k s k bu meseleyle ben de kar kar ya geldim ama korkak oldu um için intihar edemedim. Ziya Gökalp. H.. ster istemez intihar edecekti. nanm yor musunuz ebediyete? Cemil Meriç: Ebediyet diye bir ey yok yeryüzünde. Bütün öhretler yaland r! Ebediyeti öhret manas na kullan yorum. Somutla t rarak anlatmak mümkün de il. zaman zaman da kusar. ntihar kap y açm yor. beni o konu turuyor" derdi. Sahtekârd r. Gazali böyle bir meseleyle kar la t nda tekkeye ko ar.. Burada öhret söz konusu. Memleketten memlekete de i mez. ebediyet sümüklü böce in izleri kadar aldat c . bazen bir im ek p r lt s gelir. im ek p r lt s geçti inde daha koyu bir karanl n içinde kal r insan. Mesele bir tercih meselesi. yani ebediyet. Bat 'n n sofra art klar yla geçinen bir zatt r. O da Mavi Sakal' n K rk nc Odas 'n aç yor. "Benim bir demon'um var. Cemil Meriç: Ölüm. duvarlardan. ayd nlat r insan . Hiç bir zaman cevap veremedim. Marks m ? H. Her devirde dalkavukluk yapm t r. Zavall çocuk." H. Asl nda bu sorular. onlar at t r r. bilmiyorsun ki. nsan n fikrî ölçülerini de i tirmesi bence bu. nsan ayd nland n zanneder.Aslan: Ölümden korkar m s n z? Cemil Meriç: Aksini söyleyemem. syf. 'Ölüm. Belli anlarda do ar airin içine bunlar. sizin de ayn tercih problemiyle zaman zaman kar kar ya olabilece inizi dü ünüyorum. Elindeki imkanlarla ba ka çaresi yoktu. Ölmeden onbe gün önce günlü ünde u soruyu soruyor kendisine: "Tanr 'ya inan yor muyum? Evet.
Hayyam' n dedi i gibi.. H. çatlam aynalarda seyreden ve bunun verdi i ac yla k vranan bir ayd n diyebilir miyiz sizin için? Arkas ndan sözkonusu parçalan n z n ülkemizle ilgili yanlar sökün ediyor. Kim ne kadar inan r bilinmez. laiklikle din. Cevdet Pa a'yla Weber. uygulama imkan ba ka. Bu sorumlulu un idraki ba ka. Yön de bir taraf m benim. sevebileceklerim(yani sosyalistler) dilsiz. E er Tanr olmazsa. bilemiyorum. Ama ne kadar inan yorum. ntihar beni dâûss la gibi takip etmi tir. Bu soruya cevap vermi .Aslan: Cemil Meriç külliyat nda el at lmayan dü ünce devi yok gibi. Mesela dilimle Büyük Do u'ya mensubum. Tanp nar benden ayd nl k görüyor ve 'Evet' diyor. Bilhassa materyalist hiç olmad m. kendini parçalanm . "Benim trajedim u birkaç sat rda. Yani idealizmle materyalizm. Eklektik bir dü ünür. Camus'nun yapt da bu. nsan bütündür." Nas l oluyor da hem Büyük Do u kadrosundan hem de Yön kadrosundan olabiliyorsunuz?Neden buna mecbur hissediyorsunuz kendinizi? Cemil Meriç: Bu kelimeleri tarif etmeden kullanmak hata. bir masal anlatt k ça da lar m za ve geçip gidece iz.Aslan: Yön'le payla t klar n z? Cemil Meriç: Önce pozitivizm. Bu problemde o kadar meçhul var ki. dilimi konu anlarla(yani sa c larla) konu acak lak rd m yok" -parantez içleri soruyu soran n.(1) Sisyphos Efsanesi'nde söyledi i gibi. ntihar tam bir hal çaresi oluyor o zaman. Belki ben ayd n olman n sorumlulu unu idrak ediyorum ama icaplar na ne kadar uyuyorum bilemem. hayat bir curcuna oluyor. Noktalayaca z bir gün. Ben daima intihar dü üncesi içinde ya ad m. Akla fazla önem veri im. bn Haldun'la Marks. Ancak ne kadar inan p inanmad m n cevab n mah er günü bilebilece im. H. nsan çok meçhullü bir problemdir. Bunlar matematik birer realite de il ki. Tevfik Fikret zaman zaman bir anlamda Yön'cüdürler. ya inanacaks n ya intihar edeceksin. Sol diyalogdan kaç yor. Halbuki ayd n olmak ba ka ey. H. nan p inanmad m bilemiyorum. H.Aslan: Geçmi te sosyalist olman zla Yön aras nda bir ba kurulabilir mi? Cemil Meriç: Ben hiç bir zaman sosyalist olmad m. nsanla ilgili hiç bir problem basit de il.. imdiyse intihar bile edemeyecek haldeyim.(2) Her ayd n bir parça eklektik olmak zorundad r. Mesela Necip Faz l' severim ama Do an Avc o lu'nu sevmem. Bo una ba r yorum. Müslüman m. Tanp nar bahtiyar bir adamd .bir adamd . Bence zorlu ve çetin bir yürüyü bu.Aslan: "Kimim ben?" diye soruyorsunuz günlü ünüzde kendinize ve insan kanser edecek
. Bunlar kaypak kavramlar. Zaman zaman inand m."Sa okumuyor. do u ile bat . Ben Türkiye'de gerçekten sosyalist olabilece ini sanm yorum. Mesela R za Tevfik. Evet derseniz biter. müslüman bir çevrede do dum. Bir parça eklekti im. Tanr sorusuna cevap veremem. nan yorum da inanm yorum da. nançlar m n bir k sm yla da öyle. Ayd n olman n insana yükledi i büyük sorumluluklar var. Cemalettin Efgani ile Ali eriati iç içe bu külliyatta. Üçüncü bir hal çaresi yok.
ruh dünyas nda kötü akisler yapt . "Bir dü ünce sistemi" der.Aslan: Umrandan Uygarl a adl kitab n zdaki müthi makalenizi. Hemen arkas ndan. sa nedir? Yeni Devir gazetesi hangi çizgidedir? Müslümanl k nedir ki böyle söylüyorsunuz? Cemil Meriç: Yeni Devir pek ciddi bir intiba b rakmam t r üzerimde. slamiyet'in size aç klamad ey neydi de bu kitaba dört elle sar ld n z? Kaderiniz bence. Bulû ça nda. görüyorsunuz. Büchner'in "Madde ve Kuvvet" adl kitab n n dü ünce dünyan z . "Yobaza dü manl k tarihe dü manl k. Yobaz en güzel taraflar m zla biziz. Evlad m. bir anlamda ki ili inizi en çok etkileyen kitaplardan biri oldu unu söylüyorsunuz. Hayat ma âmil de ildir." diyorsunuz. Sözün geli i öyle yazm m. Eserlerinizde bu türden yüzlerce ifade gösterebilirim. Kitaplar n zdan birinde. okuduklar m z. Cemil Meriç: Biraz fazla alt n çizmi im "Madde ve Kuvvet"in. Onsekiz ya nda bir insan çarpar elbette. Gökalp'in bir Delf kâhinine benzedi ini sizden ö rendiler. Peki ama hocam. Belli bir ça da etkilemi tir beni. San r m. bir dü ünür için yukar daki cevab n z yeterli mi? Kimsiniz siz? Kimlik söz konusu oldu unda sorulacak bütün sorulara cevap verebilecek birdü ünür mü yoksa arafta bir yaln z m ? Cemil Meriç: Arafta bir yaln z m. o ya ama biçimini icra etmek de il.kaderleriyle aynile iyor. bu yamal bohçada. Ancak." Bu tespit. Benim ça da lar m. benim üzerimde de il.Aslan: Günlü ünüzde yazd klar n zla kitaplar n zda yer alan dü ünceler aras nda çeli kiler var. Mesela Cumhuriyet'te
. Oysa günlü ünüzde. Babam hac yd ve mûtekit bir insand . biz. Pratik hayatta kendilerini ya ayabilmek imkan n sa lam yor bize. yan na itti" eklinde beyanlar n z var. Elimden gelse herkese okurdum bu yaz y . yani hem yalan hem do ru bunlar. Onun üzerinde tesirli oldu bu kitap. Bütün hayat m etkileyen bir tesiri olmam t r. Okumakla olmak neden aynile sin? Bir dü ünceyi ö renmek ayn zamanda bir ya ama biçimini ö renmektir. "Bat Felsefesi Tarihi"ndeydi. Çeli ki bu. orada sözünü etti iniz Türk ayd nlar yla sizin aran zdaki fark nedir? Bu ülkede Peygamber'den 'Muhammed' diye söz etmiyor musunuz? Bir bat l n n konu ma veya yazma biçimi bu. o dü ünce sistemi toptan tutars zd r ya da ilmî de ildir." Sene 1974. Ama babam için ayn eyi söyleyemem. H. Üzerinde resim var diye eve gelen kibritlerin resimli kapaklar n y rtard . Do ru. Türkiye gibi Ortado u'nun göbe indeki bir ülkede.inas davran beni ister istemez gericilerin kuca na de il. H. kimlik bunal mlar n okuduklar kitaplarda çözümleyen binlerce insan n -sa c . kelimeler hiç bir ey ifade etmiyor. ilk defa rastlanan güzel bir kad n n insan üzerindeki etkisi bu. idealist veya materyalist olmalar bir ey de i tirmez. Russell. solcu. slamiyet le ilgili olarak yazd n z hepsi birer manifesto niteli indeki yaz lar n z geliyor akl ma. "E er yüzde yüz tutarl ysa. Çeli kileriniz son tahlilde normal olarak da kabul edilebilir.a rl ktaki bu soruyu öyle cevapland r yorsunuz: "Hayat n Türk irfan na adayan münzevi ve mütecessis bir fikir i çisi. Babama okuttum. "Solun kadir na. Ru en E ref'in 'Diyorlar ki' adl kitab n esas alarak yazd n z 'Diyorlar ki' ba l n ta yan yaz n z dü ünüyorum. Gericilik nedir.
H. Sa mezarl k bekçisi. O da bir insand r ve hatalar vard r. maddi gerçeklik vard . Proudhon'u yazarken ya ad n z iç hazz geliyor akl ma. syf. Schumpeter ve di erleri. Ortodoks marksizme ate püskürüyor yaz lar n z. Benim yükselmek gibi bir amac m olmad . Ama bu dü ünce biçimi. Önce eylem vard . lmî namusumu az çok muhafaza etmi imdir. Bilhassa polemik içinde ve dü manlar yla sava arak dü ünen bir adamd r. evet. Dü ünen bir adamd r. "Önce eylem vard " diyorsunuz. yine de marksist dü ünceyle bir çok eyi payla yorsunuz.Aslan: "Otobiyografileri hep üpheyle kar lar m. Talleyrand bir politikac yd . Musevi as ll d r ve bunun dü üncelerine büyük etkisi vard r. Marks' . Umrandan Uygarl a adl kitab n z n 231-261. Sert.(Bu Ülke. dipnot). Talleyrand do ru söylüyor galiba: Dilin görevi hakikati gizlemektir.
. Ailem ve çocuklar m için de öyle. Onun ' slamî Sosyalizme Do ru' adl bir risalesini okudu unuzu belirtiyorsunuz. dövü ken. Bir ey daha var: 'Umrandan Uygarl a'da(sf. Eskinin devam n ister sa . K rk Ambar adl eserinizde."(Bu Ülke. Rodinson. slamiyet... n a ise yorum demektir ve tart maya aç kt r. çizgide de i meden kalan tek unsur dü ünme biçiminiz yani diyalektik yöntem. Gerici benim. H.197) Sizin otobiyografiniz için de geçerli mi ayn ey? Cemil Meriç: Benimki için geçerli de il. Marks'tan daha çok severim. Ben insan dü üncesini bn Haldun gibi ikiye ay r yorum: n a ve haber. Çünkü hiç bir siyasi hareket içinde bulunmad m. Tarihin en namussuz. Modern bilimin bu ilkeye dayand n kabul ediyorum. bende de i meden kalan diyalektik de ildir. yani hayat vard . Merakl okuyucular. Do ru.(3) Dü ünürken ve yazarken. Bilginin kayna n n materyalist aç klamas bu. Politikan n dili gizliliktir. Cemil Meriç: Hay r.Aslan: Mülkiyet kar s ndaki tavr n z nedir? Daha önceki bir konu man zda. ihtiyar nazeninler gibi a r bir tuvaletle ç kar tarih kar s na. Haber'e oldu u gibi inan l r. erif Mardin'e kar savunabiliyorsunuz. insan dü üncesine sayg d r. Ayr ca.yazmay tercih ederdim. bilimin nesnesi. ha in bir adamd r Marks. Be inci Bask . en zeki adamlar ndan biridir. Bunlar n ba nda dü ünme biçiminiz var bence. di er sosyalistler gibi. Halbuki hayat n kendisi daima yeniye müteveccihtir. sayfalar na bakabilirler. Tehlikeli. Tehlikeli bu. sizce yaln zca bir dü ünme biçimi. çünkü vahyi d arda b rak yor. H. Sa 'a antipatim yok.366. Marks' n da hatalar vard r. Bilgi problemine bak aç n z marksizmden izler ta yor. En masumlar . Ortodoks olmayan marksist dü ünürler ise daima tam not al yor sizden. Ma aradakiler adl kitab n z n 391. Saint-Simon'u. sf.29) Müslüman sosyalizmi pek itibar görmüyor bugün Türkiye'de. Bu sözünüz bana gençli inizin Tar k Mümtaz' n hat rlat yor.. Ancak. Dü ünen hiç bir insan tarafs z olamaz. kitaplar n zda s kça vurgulad n z slamiyet sözkonusu oldu unda çeli kilerden birini do uruyor. "Ben Müslüman sosyalistim" demi tiniz. mtiyazl bir mevkii yoktur. slamiyet aç s ndan. Genç Cemil Meriç'ten olgun Cemil Meriç'e uzanan. Proudhon'u. Marks da bn Haldun ve Farabi gibi büyük dü ünce adamlar ndan biridir. Talleyrand yükselmek istiyordu.Aslan: Marksizme yakla m n z oldukça farkl . ara t rma nesnesi maddedir.
H. Ben fark na varmadan bir etkisi olmu olabilir Frans zca'n n. Yaz lar n zda konu ma cümleleri a rl kta. H. sa ' n solla mas gerekir. Mülkiyet toplumundur.. H. Sa la sol aras nda büyük bir fark yoktur. ilham gelmesini beklermi yazarken. dil konusundaki hassasiyetiniz de il mi? Cemil Meriç: Bir yazar olarak dili muhafaza etmeye çal r m.Aslan: Ama bugün bunun tam tersi ortaya ç k yor. Dikte ettirmenizden mi geliyor bu özellik? Cemil Meriç: Üslubum. bizden sonra geleceklerin de hakk vard r. H. Hayat m n manas bu.Cemil Meriç: Sosyalizm Türkiye'de ya amak için slamî bir veçheye bürünmek zorundad r. Konu uyorsunuz. bizden önce gelenlerin de. Bir uuralt tesir. bütün hüviyetimdir. kendim yaz yorken de.Aslan: Stendhal eline kalemi al r. Gurur darg nl klar ve benzeri eylerden do an ayr l klar. H. Siz nas l yazars n z? Cemil Meriç: Özel bir merasime tâbi de ildir. Topluma faydal oldu u sürece yararl d r.Aslan: Üslubunuz efendim? Cemil Meriç: Üslubum kendimdir. Türk nesrine Frans z sentaks n getirdi. Yazd klar m kadar yaz biçimim de önemlidir.Aslan: iirin tornas ndan geçmi bir dü ünürün üslubu diyebilir miyiz? Cemil Meriç: Y llarca iir yazd m. H.Aslan: Türk Sa ' na ve Türk Sol'una tavsiyeleriniz nelerdir? Cemil Meriç: Türkiye'de sol'un sa la mas .Aslan: En belirgin özelliklerinizden biri.. Benli im.(4) slamiyet de sosyalizm gibi dü üncede bir devrimdir. Mülkiyet konusunda Saint-Simon gibi dü ünüyorum. Yani herkes kendi zevki için tüketim yapamaz.Aslan: Cemil Meriç. Birbirlerine yakla mal d rlar. do ru mu bu sizce? Cemil Meriç: Olabilir. Bu konuda titizim. Edebiyata tercümeyle geçtim.Aslan: Yaz lar n z ba ka birine dikte ettiriyorsunuz. Mülkiyet daima tahdit edilmelidir. Frans zca'yla o kadar çok temas m oldu ki. yaz l yor. deniyor. Onda. Cemil Meriç: Ben bu kutupla maya kar y m. yani gözlerimin kapanmas ndan önce de
. lham da beklemem. H. Kutupla ma yobazl kt r. H.
nsanlar aras ndaki biricik insani his.böyleydi. nsanlar aras ndaki yerini bulamam t r. Sanm yorum. H. Küçüklük duygusundan ileri geliyor onun bu özelli i. H. Vazife taksimi vard r. Yahya Kemal.Aslan: Kad nlar bahsinde hayat n zdaki en büyük yeri i gal eden kad n kimdir efendim? Cemil Meriç: Ölenlerden kar m Fevziye. sadakatiyle. Çok mükemmel bir
. H. nsanl n yüzünü a artan bir fedakârl k. Onlardan daha büyük olamayaca m hissettim.Aslan: Üstad m. Kad n erkekten daha yüksektir bana göre. " nsan n tanr olmad n n tek belgesi göbekalt d r" diyor bir yerde de.Aslan: Kad nlara bak aç n z nedir? Cemil Meriç: Büyük bir sayg ve sonsuz bir sevgi. Tam bir erkek de ildi çünkü tam bir insan de ildi. Salakt hazret. H. nsan insan yapan a kt r. geline evlenme teklif eder. Kad n bahsinde hiç bir zaman tatmin olmam t r.Aslan: "Bir kad nla yeme e mi ç k yorsunuz" der Nietsche. Talihsiz bir izdivaç yapt . di eri kitap. "Sak n k rbac n z yan n za almay ihmal etmeyin. K rk y l n üzerinde bir beraberli imiz oldu onunla. iiri neden b rakt n z? Cemil Meriç: Sevdi im airler vard . Naz m. Kar m çok severim. ngilizce ö renimine dört ya nda ba lam t r. Fedakârl yla. Mükemmel bir hocad r. Son derece fedakârd r. Sakin bir zevceydi. ya ayanlardan Lamia.Aslan: Lamia Han m'dan sözeder misiniz? Cemil Meriç: Son derece sevdi im ve son derece sayd m müstesna bir insand r. a k. Talihim benim.Aslan: A ka inan yor musunuz? Cemil Meriç: Elbette. Kad n vazifeleriyle üstündür. Fevziye tam bir aile kad n . Delirdi zaten. Hz. Hayat mdaki önemli varl klardan biri kad n. Daima rahmetle anar m. mükemmel bir anneydi. Hayat m n en mükemmel arkada . H. Roma'y Roma yapan asil ve büyük kad nlardan biriydi." Cemil Meriç: Budala. Diplomas nda Roosevelt ve Hasan Âli'nin imzalar var.Ebubekir soyundan geliyor. Dâhi bir salak. Davet edildi i dü ünde. Halbuki. Fark nda olmad bir zaaf vard kad na. Necip Faz l. H. nesirde bana rakip olabilecek bir zirve yoktu. Hastal mda bana gösterdi i efkat emsalsizdir. Kar m öldükten sonra onun yerini ancak Lamia Han m doldurabilirdi. P narba lar tutulmu tu. Mente o ullar boyundand . Ana mektebini ve Arnavutköy K z Koleji'ni birincilikle bitirmi tir. Erkek kad n e itli i yoktur. Hasan Âli Yücel döneminde ba ar l ö rencilerin diplomalar n Roosevelt imzalard .
Liberal ve demokrat m. H. Re at Nuri ile akrabad rlar. Türkülere özel bir zaaf m yok. En kötü yan m z müsamahakâr olamay m z.Aslan: Hangileri mesela? Cemil Meriç: u anda s ralayamam. Herhalde Mo ollar'dan kalma bize. Türkiye'de ayd n yoktur. ster otobüs müzi i olsun ister klasik.Aslan: iiri b rak n z n tarihini hat rl yor musunuz? Cemil Meriç: Acaba b rakt m m ? Söyleyemem ki bunu. Ac lar insan ruhunu biliyor. Ac çekmeyen. Talihim bu. Tanp nar' n ö rencisidir. Sevdi im insanla birlikte dinledi im müzi i severim.
. H. Sevdi im bir insanla dinlemeliyim müzi i.ngilizce hocas d r Lamia. H.Aslan: Liberal terimini hürriyet anlam nda m kullan yorsunuz? Cemil Meriç: Evet. insan olamaz.Aslan: Yaz lar n zdan birinde "Dü üncenin kuduz köpek gibi kovaland ya ad m zdan söz ediyorsunuz. Ama sevdi im türküler de var. H. H. H.Aslan: Büyük yazar olmak için sizin hayat çizginize benzer bir yolu katetmek gerekir mi? Cemil Meriç: Gerekir.Aslan: K z n z efendim? Cemil Meriç: K z m mükemmel ve emsalsiz bir evlatt r. Bedbahtl k içinde bahtiyar m. Gerçek bir demokrat m.Aslan: Ne tür müzikten ho lan yorsunuz? Cemil Meriç: Umumiyetle alaturkay severim.Aslan: Sizin için demokrat diyebilir miyiz? Cemil Meriç: Elbette evlad m. H. H. Farketmez.Aslan: Ayd nlar m z konusunda söyleyecekleriniz var m efendim? Cemil Meriç: Bu konuda söyleyece imi söyledim galiba. H. Çünkü mesuliyet yoktur. Ta ma suyla de irmen döndürüyoruz. Nesri iir haline getirmeye çal t m. bir ülkede"
Cemil Meriç: Evet.
Babamla akrabayd lar. Kad n da insan kitap da insan. Bütün yemeklerini severim Lamia'n n. çabuk sevinirim.H. Bu yüzden biraz mar k büyümü üm. Benim soyad m asl nda Hocazâde'dir. Yani bunlar teke irca edebiliriz. Hayvanlar çiftle ir. lk mektebi bitirmi ti annem. H. En son olarak da hastalan nca b rakt m. Babam n dedesi Dimetoka müftüsüydü.Aslan: Zaaflar m diyebilece iniz özellikleriniz neler efendim? Cemil Meriç: Çok. Lamia'n n yüzünden tekrar ba lad m. Bilhassa bulgur ve etle yap lan yemekleri. imdi içmiyorum. Bu soyad Haf z dris Efendi'den geliyor. Annenizden hat r n zda kalanlar neler? Cemil Meriç: Muhterem bir han md annem. Çabuk k zar m. Neden ba ka bir varl a de il de kad na? Cemil Meriç: Hayat mda iki önemli varl k var: Kad n ve kitap.
. annemin bendeki etkisidir. Lüzumundan fazla hassas m. Hassas bir kad nd . Be karde iz. Bende de var ayn hassasiyet ve bu. Ailenin ya ayan tek erkek evlad benim. H. Ba tan a a zaaf m. bu binlerce insandan yaln zca birer tanesi birbiriyle kayna r ve anla r. Okumaya dü künüm. H. H.Aslan: Sevdi iniz yemekler neler? Cemil Meriç: Lamia'n n pi irdi i yemeklerin hepsini severim. Çok zengin bir masal dünyas vard ve masallar anlat rd bana. kisi de insan. Sonra b rakt m. kendimizle yatar z her kad nda" diyorsunuz. Her insan gibi.Aslan: Kitab kad na benzeten ba ka bir dü ünür hat rl yor musunuz? Cemil Meriç: Hat rlam yorum.Aslan: "Bana okudu unuz kitaplar n en güzelinin hangisi oldu unu soruyorsunuz.Aslan: "Her kitapta kendimizi okuruz. çabuk dar l r m.Aslan: Bir denemenizde kitaplar kad nlara benzetiyorsunuz. söyleyeyim: Annemdir" der Abraham Lincoln. Neden kendimizle yatar z her kad nda? Cemil Meriç: Kad nla bir parça bize yak n oldu u ve bizi sevdi i için yatar z. Soyad Kanunu'yla de i tirildi. Kad n ve erke in bir araya gelmesinde. H. belli bir ölçü içinde kad nlara zaaf m var. H. Her insanda binlerce insan vard r. Aynile irler.Aslan: Sigarayla aran z nas l? Cemil Meriç: On yedi ya mdan bu yana sigara içerdim. tekle ir. Günde üç paket. Ümit'in pi irdiklerini de severim. insanlar birle ir.
Bat 'dan Do u'ya gibi bir ey. Altm küsur y ld r Frans zca'yla u ra yorum. geçmi ten bugüne idi. "Kültürden Irfana" olacak ad .Aslan: Benim sormad m. Cevaplamak ay klamakt r. "Bu Ülke"yi de severim. Yeni bir kitap haz rl yorum. H. Dü üncelerim tohum halinde "Bu Ülke"dedir.H.Eklektizm: Felsefede. yeni kitab m bugünden geçmi e. H. H. kültür Avrupa.. Sonradan "Bir Dünyan n E i inde" ad yla bas ld . Lamia'yla O'nun memleketi olan am'a da gitmek isterdim mesela.Aslan: u anda seyahat etme imkan n z olsayd hangi ülkede olmak isterdiniz? Cemil Meriç: Fransa'da. Hakan Ula ' n notu: 1. rfan biziz. edebiyatta ise birbirine ayk r çe itleri ba da t ran geni s n rl zevki ifade eder. Onlar da çocu um.. "Umrandan Uygarl a"n n tersi. Hayat m n bütün tecrübesi.1960 y l nda bir otomobil kazas nda ölen Albert Camus'nun intihar etti ine inan l r. nsanlar n severim.Aslan: Yeni bir çal man z var m ? Cemil Meriç: Evet. H.Aslan: Kitaplar n za çocuklar n z hissiyle bakt n z oluyor mu? Cemil Meriç: Fazlas yla elbette. "Umrandan Uygarl a". sizin söylemek istedi iniz bir ey var m ? Cemil Meriç: Her cevap noksan. 2.Cemil Meriç. Kafam n gönlümün çocuklar .Aslan: Lamia Han m yüzünden? Cemil Meriç: O içiyordu çünkü. nsanlara verebilece im mesaj bu. H. uyu abilir tezleri toplay p uyu amayanlar n bir yana b rakma e ilimini. 3. H.Aslan: Kitaplar n z aras nda tercih yapabilir misiniz? Cemil Meriç: Yapamam. Ancak "Hind Edebiyat "n çok severim. ba ka bir yerde "O'nsuz bir sosyalizm hatta O'nsuz bir Bat dü üncesi
.Aslan: Neden Fransa'da? Cemil Meriç: En çok Frans z kültürüyle temas halinde oldum.
Kilisele en sosyalizmin hür tefekküre tahammülü yoktur... deseydim. Oysa Proudhon ayd nl a ko an her insan için de erli bir k lavuzdur.tasavvur edilemez" diye and -anar izmin babas say lan. anar izm için nomos(kanun) mâ eri ak ld r. Ülkemizde sol.. Proudhon'un temsil etti i anar izm. iradesini.. slamiyet de bir nomokrasi(kanun hâkimiyeti) dir. H rs zl kt r.." 4. cevab n veremiyorum?. Ülkemizde sa . slamiyet için vahiy yani ilâhi eriat. insandan dü üncesini. Ne eme in.. önyarg lar n kal n duvarlar arkas nda hep ayn teraneleri tekrarlar. yani bu ikinci sorunun asl nda birincinin de i ik bir biçiminden ba ka bir ey olmad n hemen anlatabilmekten emin olarak. ne mülkle tirmenin ve ne de yasan n mülkiyeti yaratamayaca n .. emekten do mayan her kazanc mahkum eder. dolay s yla da mülkiyetin nedensiz bir sonuç oldu unu iddia ediyorum. Bat n n bütün doktrinleri içinde slamiyet'e en yak n olan felsefedir."
Not: Yukar daki röportaj Cemil Meric Dü ünce platformuna ta yarak sizlerle payla mam z sa layan forum üyelerimizden Hakan Ula Bey e ükranlar m z sunuyoruz. ki ili ini çekip alabilme gücünün ölümüne bir erk oldu unu ve bir insan köle haline getirmenin onu öldürmekten farks z oldu unu ispatlamak için uzun boylu konu maya ihtiyaç kalmaks z n anla l rd dü üncem...)
. Peki ama: Mülkiyet nedir? sorusuna niye ayn ekilde.Pierre Joseph Proudhon için "Bir Facian n Hikâyesi" kitab nda da öyle yazar: "Proudhon ça m z n en büyük dü ünce adamlar ndan biri.."Mülkiyet Nedir?" kitab yla ünlenen Proudhon'un bu konudaki görü üne bakal m: "Kölecilik nedir? sorusuna cevap vermek durumunda kalsayd m ve tek kelimeyle: Cinayettir. Niçin k nanacakm m bundan dolay ? Mülkiyet h rs zl kt r!. Proudhon..
Türk Edebiyat Vakf Çar amba Sohbetleri
Türk Edebiyat Dergisi (Türk Edebiyat Vakf ¶n n geleneksel olarak düzenledi i "Çar amba Sohbetleri" ne Ahmet Kabakl ¶n n davetlisi olarak kat lan Cemil Meriç¶in yapt konu ma ve di er kat l mc larla aras nda geçen sohbetler. Yaln z. Gerçek sosyalizmi. bu dürüst ve samimi insana kulaktan dü mand r. anar izm de.. I te devrimlerin giri kap s .. gerçek demokrasiyi bütün buutlar ile tan mak isteyenler kilisenin afarozuna u ram bu yavuz ve samimi yol göstericiyi tan mak zorundad r. üstada göre.. Faiz bir sömürü arac d r.
Fransa'dan yap lan ilk tercüme Yusuf Kâmil Pa a'n n Télémaque tercümesi. "Bat n n manevi fetihlerinden faydalanma arzumuzu" isabetle ba latt k. naz m hücresi. gönlü olan. Frenklerin tabiriyle "sanatlar n sanat . dili ve muhtevas bak m ndan büyük ra bet gördü.. Konu mam bir cesaret olacak. Mekteplerde okutuldu ve nesiller için bir üslûp hocas mahiyetini ta d . mütemadi bir co u halinde. kabiliyetini ilk ke fedenlerden biri s fat yla iftihar duymu tum. serbestî halinde ya ayan bir ak nc lar toplulu u. Ferman buyurdular. ko tum geldim. dünyam z geni letmek istedik. muhterem Ahmet Kabakl Beyefendi'ye te ekkür ederim. gaziler" toplulu udur. nazm n yan nda bir parça daha fakir. Kabul buyurursunuz ki bu kadar güzide bir mecliste hiçbir haz rl k yapmadan konu mak çetin bir imtihand r. As rlardan beri naz m hücresi a z na kadar dolu. bu kadar güzide bir toplulukla kar lanaca m ummam t m. "fâtihler. insan duygular n en mükemmel ekilde ifade etme sanat . Ahmet Bey'in iltifatlar na da bilhassa te ekkür ederim.. Bana bu kadar güzide bir mecliste sadece dinleyicilik dü erdi. Edebiyat Vakf 'nda yap lacak bir konu man n edebiyata taalluk etmesi bence münasip olur. Tanzimat'tan sonra Bat 'yla temas ettik.
Efendim. edebiyat saray önce iki hücrelik: Bir. Yani bir nevi Kelile ve Dimne. Kâmil Pa a insanla cemiyet aras ndaki münasebetlerin hududunu çizen. idare sanat n ayd nlatan bir eser istiyordu. Cemil Meriç: Bu kadar nadide. Her eyi kucaklayan bir sanat. Büyük âirler yeti tirmi iz. y llarca önce serefyab olmu . edebiyat bir bütün. Filhakika. bir nesir hücresi. Bu imtihan sadece k ymetli dostumun arzusuna uymak için yerine getirmeye çal aca m. sadece gönlümden emir alarak huzurunuzda bulunuyorum. Yusuf Kâmil Pa a bu eseri müzeyyen üslûpla Türkçe'ye kazand rd . Fakat Bat kar s ndaki susuzlu umuzu.
. Edebiyat insan dü üncesini. Edebiyat kâ anesi. bir cazibeden ibaretti. Ahmet Kabakl : Esta furullah. Çünkü Türk milleti heyecan duyan. Fénelon'un hikmet ve siyasetle dolu olan eseri veliahta siyaset ö retmek için kaleme al nm t ve hikâye sadece bir süsten. Bu bir tesadüf eseri de il. Bu itibarla en küçük bir haz rl a imkân bulmadan. Nitekim senelerce eser. Nesir. Yoksa Télémaque'in romanla hiçbir alâkas yoktu. Tehlikeli bir macerayd bu. Birçok kazançlar n yan nda birçok felâketler de mukadderdi. bir nevi siyasetname ar yordu.Cemil Meriç: Efendim. Bugün de bu te hisim bütün s cakl yla devam etmektedir. Konu man n mahiyeti hakk nda da bir fikrim yoktu. "Bu itibarla.
Bu itibarla kültürü bütün olarak ele alan Osmanl cemiyeti siyasî kültüre de ehemmiyet vermi ti. bir insan yaratmak sanat yla u ra r.
. Ondan sonra Bat 'n n bu çe it eserleri kar s nda daha az tecessüs gösterdik. Ziya Pa a. Bütün dünya irfan na çevirmi lerdi. anar izm. komünizm vs. Rousseau'nun çtimaî Mukavele'sine e ilir. fikriyat n da fethetmek arzusunu duyuyorduk. Ben öyle san yorum ki büyük fikir buhran m z n kaynaklar ndan biri de bu siyasî irfan eksikli idir. Birçok siyasetnameler elden ele dola yordu. bir Tunuslu Hayreddin. Fatih'in tecessüsü de fetihleri gibi cihan ümuldu. Bu bo lu u doldurmak için elbette ki izm'lere ihtiyaç vard . Çünkü iirde biz büyük bir merhale idik. Montesquieu'nün Kanunlar n Ruhu adl eserine e ilir. Nitekim iki roman yazm t r: ntibah. Marksizm bütün sahte cazibesi ve sahte ilimcili iyle kafalar istilâ etti. maceran n cazibesinden istifade eden ikinci derecede bir nevi idi. o ça n belli ba l mütefekkirleri tefekkürü bir bütün olarak ele al rlar. Haddizat nda Osmanl Bat l la mas diye bir ey yok. Sezar' n Galya seferlerini tercüme ettirmi . do rudan do ruya siyasî irfan m z n yoklu undan faydalanm lard r. Tanzimat devrinde tan mak istemi tik. Bat y bütünüyle tan mak bilhassa tefekkür sahas ndaki fetihlerinden haberdar olmak arzusundayd . Emile'i Türkçe'ye kazand rmaya gayret eder. Yani a açla me gul olmad k. Tanzimat devrinde Bat fethedilecek bir ülkedir. Bir kelime ile günümüzün insan . Üçüncü Murat zaman nda Machiavelli'nin me hur Hükümdar' defalarca Türkçe'ye kazand r lm t .Efendim. Ormanla hiç me gul olmad k. insanla devlet. Cezmi. iktidar problemlerini konu alan kitaplar Osmanl tecessüsünü tahrik ediyordu. gibi izm'ler. Osmanl lar elbette ki dünyan n en büyük idarecileri. Bat ya teslim olmak de ildir. Roman ise bir e lence unsuruydu. Bir Cevdet Pa a. ahika idik.. Bat 'da kendi susuzlu unu giderecek eserler ar yordu. en büyük medeniyetini yaratan insanlar. hiçbir ciddi mütefekkirin alâkas n çekmezdi. fakat onun romanc l geni tabakalar irfan bak m ndan zenginle tirmek gayesini güden. hikâyeye yani vakit geçirmeye dald k. Bu itibarla bak lar n bütün dünyaya çevirmi lerdi.. Bir kelime ile edebiyat o ça için sadece bir e lence de ildir. Bizim dikkatimiz Bat 'n n sadece dikenlerine yapraklar na tak ld . Balzac'a kadar Bat 'da roman ciddiye al nmaz. meçhul de ildi. Daha sonraki Osmanl padi ahlar da dünya tefekkürüne bigâne kalmam lard . Daha çok romana. Osmanl fazla ciddi ve vakurdu. Nam k Kemal. Tanzimat' n ba ar s zl yla birlikte son buldu. Bat 'da da öyleydi. Bu. hikâyenin imkânlar ndan faydalanarak kendini okutturmak isteyen bir te ebbüstü. okumu tu. 1960'lardan sonra Türkiye'yi salg n bir hastal k gibi istilâ eden Marksizm. günümüzün en entelektüeli ark' de Garb' da tan mayan acayip bir mahluktur. Osmanl 'n n Bat 'dan alaca herhangi bir edebiyat nevi yoktu. Bu sebeple insanla cemiyet. Küffar n topraklar n nas l fethetmi sek. Tabiat yla bu. Geni halk kitlelerine hitap eden. Biz Bat 'y bütün olarak tan mad k. Tanzimat devrinde Nam k Kemal de roman yazm . Nam k Kemal ve Ziya Pa a da öyle. Rüzgâr n tesadüfen önümüze serpti i birkaç kuru yaprakla u ra t k. Osmanl kay ts z de ildi. okumaya al t ran. Bat iirinin bize verece i bir ey yoktu. Plutark' n birçok yaz lar n tercüme ettirip.
"Bu gâvurun bize ö retece i bir ey yoktur" demi . Rönesans'tan beri tefekkürde büyük merhaleler alm . Ignagio de Loyola'a aittir. fakat bu çeviriler ciddi bir bilgiyle ku at lmad için hakikî de eriyle tan nmam t r. Çünkü dünyada yaln z ya am yoruz. Fakat bu son zamanlarda.Evvelâ insan dü üncesi bir bütündür. bütün büyük ara t r c lar talebelerin kültürüne malzeme olarak haz r ve aç kt r.. Fakat kendini tan mak formülü son derece kucaklay c bir formüldür. elbette ki Marks' da tan mal d rlar. adiliklerini alan. büyük fetihlerde bulunmu . bir siyasî edebiyat dersi vardir. Bu söz ona ait de ildir. dünyay da tan mak mecburiyetindedir insan. eserinin de eri nedir. Kendini tan mak için çevreyi. hangi hakikatlere k tutmaktad r. Bu itibarla politikayla u ra acaklar. mülevvesat n . nas l yeti mi tir. kendini tan makla ba lar. Kendini tan mak dü man n da tan makt r. Bu söz bir cinayet fetvas d r ve Machiavelli'ye de il. Avrupa'y tan madan Asya'y tan maya imkân yoktur. adeta hastal klar n ithal eden bir kumpanya haline girdik. Asya'y tan madan Avrupa'y tan maya. Asya ile Avrupa insan beyninin iki yar m küresidir. dilimizi unuttuk.. Yani Machiavelli nas l bir cemiyetin adam d r. dost olarak da. Tarihimizi unuttuk. Fakat Marks'tan evvel tan nmas gereken adamlar var. Meselâ Machiavelli. insanla devlet aras ndaki münasebetleri dikkatlerine tevcih etmi lerdir. Meselâ Machiavelli'ye atfedilen "gaye vas talar mübah k lar" sözü bile haf zalar m za yanl geçmi tir. Bu söz Fransa'ya Avrupa'ya as rlarca tahakküm eden Cizvit tarikat n n kurucusu olan bir din adam na aittir. neyi temsil etmektedir. Fransa'da bir siyasî kültür. Osmanl n n bir valisi bile Machiavelli'den çok daha iyi biliyordu insan ruhunu ve insan
. Gerçi ecdad m z. bunlar hiçbir zaman anlat lmam t r. Fakat buna mukabil Bat 'y da tan mad k. büyük ke ifler yapm bir insan toplulu udur. Dü man olarak da tan mak mecburiyetindeyiz. Fatih'ten itibaren daha do rusu Selçuklulardan itibaren dü ünceyi bir bütün olarak alm lar. adamlar na okutmu ve yirminci sayfaya kadar dayanabilmi . Biz kimiz. Dü man veya dost Bat . Elbette Machievelli de Avrupal d r ve Avrupa'n n siyaseti ahlâktan ay ran. Elbette ki irfan. insan sadece menfaatlerine esir bir robot. Hiçbir kitap haz rlanmam t r. Biz Avrupa'n n pisliklerini. Bütün büyük fikir adamlar . Avrupa insan n n saadet ve felâketine sebep olan tarihi vakalar bilmedi imiz gibi bu tarihi vakalar n semeresi olan nazariyeleri de bilmiyoruz. irfanla alâkam z kalmad . hangi kavgalar n neticesinde bu hale geldik. nas l bir tarihten geldik. Machiavelli'den zaman m za kadar Avrupa'y i gal eden. Bu ekilde tefekkür olmaz. Bu itibarla sadece kula m za üflenen formüllere ba l robotlar haline geli imiz siyasî kültürümüzün eksikli inden kaynaklanmaktad r. M s rl Mehmet Ali Pa a Machiavelli'yi tercüme ettirmi . Gerçi Machiavelli defalarca çevrilmi . tiraf ederim ki üniversitelerimizde de ciddi bir siyaset kürsüsü yoktur. bir homo politikus olarak vas fland ran bir insan n mü ahedelerini billurla t r r. Biz Asya ile yani kendimizle me gul de iliz. Do rudan do ruya ders olarak okutulur. Nitekim rivayet edilir ki. bilhassa Servet-i Fünun devrinden itibaren unutulmu tur.
onun bildi i eyler bizi esir etmek için kâfidir. neyi temsil ettikleri. dü ünceye neler getirdikleri de uzun uzad ya anlat l r. Bütün samimiyetiyle tan m yor tabiî. Edebiyat demek. Ayn cinsten insanlar birbirlerini tan r. Evvelâ on alt nc as rdan ba layarak mutlakiyeti savunanlar. sosyoloji. Bugün Marksizmin kazand budalaca itibar ve dü künlük do rudan do ruya bu bo lugun eseridir. ihtilâl hakk ndaki büyük tefsirler. geni kalabal klara seslenen bir edebiyat nevidir. Halbuki yirminci asr n ba lar nda Fransa'da demin de belirtti im gibi bir siyasî edebiyat dersi vard r. Onun i tigal sahas . edebi k ymeti olan kalabal k üzerinde büyük etki yapan. kendi dünyas ndaki fikirleri kaynaklar ndan ba layarak zaman na kadar geçirdi i bütün dönemeçler içinde bilir. Çünkü Avrupal tilkidir. Ayr ca roman yazmaya itibar etmemi lerdir. Memleketimizde bir siyasî edebiyat do mam t r. romanla u ra mak ihtiyac n duymam lard r. Yani roman ölmektedir ve ölecektir. Sadece Avrupa'n n ikinci derecede müelliflerini ve ikinci derecede eserlerini ald k. so uk dü ünceyi. antropoloji i ler vs. hangi artlar içinde do duklar . Bu itibarla büyük idarecilerin ihtiyac yoktu. Roman Roman ancak. ilme verdi i de erden ileri gelmektedir. bizi nas l istismar edece ini biliyor.
Tilki ve Aslan Avrupa'n n bize göre üstünlü ü de fikre. Yorumlar yla beraber okutulur. biz aslan z. Fakat ç plak olarak okutulmaz. roman demek haline geldi. Bugün bir siyasetname.. Hiçbir temayül fark gözetilmeden. Çünkü roman n konusu insand r. Elbette ki geri toplumlarda büyük yeri olan fakat netice itibar yla ilerleyen bir toplumun itibar etmeyece i bir edebiyat nevidir. Tilki aslan tan maz. büyük tahliller okutulur. nsan ilimleri geli tikten sonra roman n sahas kalmam . Biz vefay . so uk kanl dü ünceyi tan d . Çok daha ciddi i lerle u ra an Türk slâm ayd nlar . hikâyeler yetmi tir. feragati. Bu itibarla onlar n yapt n . Fakat bizim de esir olmamam z için mutlaka ayn bilgilerle mücehhez olmam z gerekir. ilk izm'i yegâne reçete telâkki edecektir. Tarihimiz boyunca bu tezad ya ad k. mektep kitab olarak okutulur. kendi ölçülerimiz içersinde biz de yapmak mecburiyetindeyiz. Nihayet birinci dünya sava ve sonras n n mütefekkirleri. O hileyi. K ssalar.. nsanlar tan yor ve tarihi tan yor. bir Kelile ve Dimne. Avrupal neden bahsetti ini biliyor. ihtilâli haz rlayan mütefekkirler. Roman sadece sinema gibi aylak tecessüsleri avlayan bir nevidir. nas l bahsetti ini biliyor.
. muhtevas kalmam . nsan tabiat n psikoloji i ler. Bizde roman do may sebepsiz de ildir.cemiyetlerini. tarihin ak na istikamet veren kitaplar. Do u'ya ait büyük siyaset eserleri hepimizin meçhulüdür. Yani bir Frans z. Halbuki edebiyat demek roman demek de ildir.. Zaten Do u'da ve Bat 'da en büyük hazine olan Binbir Gece yetmi tir. Yani bir roman merak istilâ etti bizi.. Fakat bugün politikaya at lan insanlar n elbette ki bütün politika üstatlar na ihtiyaçlar vard r. psikanaliz i ler. Ö renmedikçe. psikiyatri i ler. daha sonra Frans z ihtilâli. kahramanl temsil ettik. slâmiyetin romana kar gösterdi i alâkas zl k sebepsiz de ildir. kar s na ç kacak ilk mütefekkiri. Edebiyat m z n en fakir taraf siyasî edebiyatt r.
Roman itibardad r çünkü mesuliyetimiz yoktur hepimiz mesuliyetten kaçar z. Marks'tan önce çok daha büyük adamlar gelmi . ciddi de iliz. oysa mutlak olarak politika ilminin getirece i a muhtac z. Marksizm bir ideolojidir.
. Demek ki vaktiyle roman büyük hizmetler etmi tir. Bu sayede kültür de edinebilirsiniz. Maalesef biz masal dinlemeye al m insanlar z. sosyolog da de ildir.Roman buhranlar içinde ç rp nan bir ça a. Masallarla oyalan yoruz ve ilmin ciddi sesi. lim bu vazifeyi yapmaktad r. Roman "ben"e tutulan. cemiyetlerin münasebetlerine ve insan ruhuna k tutan bir ilimdir. Yani dünyan n tek dü ünce adam . Romanla televizyon ve sinema aras nda büyük bir benzerlik vard r. Siyaset. limler. psikolog da de ildir. Bu itibarla siyaset ilmiyle yak ndan ilgilenmemiz ve ona edebiyat n bir dal olarak itibar etmemiz lüzumlu ve faydal olacakt r. kahvenizi içer okursunuz. Dü üncelerimizi ba ka kahramanlara söyletmek. Marks'tan sonra da gelmi ve gelecektir. deolojilerden kurtulman n tek çaresi ilmi tan mak. Psikolojinin. Fakat bu mutlak de er de ildir. insanla cemiyetin. Belki de yirmi birinci as rda romana hiçbir ihtiyaç kalmayacakt r. çat k çehresi ho umuza gitmemektedir. roman okumak ihtiyac ortadan kalkacakt r. nsanlar olgunla t kça romana itibar azalacakt r ve azalmaktad r. Romanc sadece ilimlerin geli medi i bir ça da insan uuruna. Marks belli bir devirde belli bir cemiyetin belli meselelerine k tutmaya çal m bir fikir adam d r. Bu üslubu psikoloji ve psikanaliz de gösterebilirse elbette ki roman n yerini alabilir. Bunlar n hepsi bizi tecessüsümüzden yakalayan ve sadece vakit geçirmeye yarayan. roman taht ndan indirmektedir. nsan tan mam z kolayla t rm t r. ilimler geli inceye kadar çok i yapm t r. Bu yazar. Psikoloji geli tikten sonra roman n sahas kalm yor. deoloji ilmi de içine al r. sosyolojinin kayna nda roman vard r. Fakat bu kültür ciddi de ildir. insan vicdan na e ilen bir yazard r. Bu i te evvelâ Avrupa'n n yapt klar n bilmekle mükellefiz. Siyasî Edebiyat Roman n d nda insan inceleyen bir ba ka ilim de siyaset ilmidir. vakit öldürmeye yarayan birer parazit tür haline gelecektir. neyle me gul olacakt r? Çünkü ilim demek laboratuar demek. Romanc tarihçi de ildir. siyaset ilmini tan makt r. sigaran z yakar. sedire uzanarak. çünkü cahiliz. onlar konu turmak mesuliyetten kaçmakt r. henüz ilimler geli medi i zamana mahsus bir edebî türdür. nsanlar tekâmül ettikçe ciddi bir olgunluk devresine geldikçe. sosyoloji de yapmaktad r. Roman itibardad r. Elbette de eri vard r. Çünkü mesele insan ruhunun karanl klar na k serpmektir. m uhayyel ah slar ç kartmak. ilim demek kendine mahsus bir dil demek. fakat ilmin yan nda ba ka aldatmacalara da ba vurur. bulan kt r. limler geli tikten sonra psikoloji bir ilim hüviyeti kazand ktan sonra roman neyi halledecek. Roman tecessüsümüze hitap etti i için. tek siyasetçisi Marks de ildir. "ben"in garip taraflar na tutulan bir aynad r. büyük fedakârl a ihtiyac olmad için odan za çekilip. Sadece üslubuyla kendini okutan bir edebiyat türüdür.
Bunun için de evvelâ mevcudu bilmekle mükellefiz. Kelile ve Dimne'den ba layarak kendi siyasî eserlerimizi birer birer ele al p nas l bir toplumda. ahlâkla münasebetleri nedir. "Bu camii sizler yapamazs n z.Bat 'ya kar kendimizi müdafaa etmek için mutlaka siyasî edebiyat kurulmas na muhtac z. Onlar n büyük tecrübeleri. pek tabiî." Yine. Onu yeti tiren bir anne vard r. Cahit Atasoy: Efendim. ster istemez bu konularda metot olarak hocam z. Sizin ani kararlar n z kar s nda bir gün benim de boynum gidebilir. büyük ba ar lar vard r. ben seni çoktan azat ederdim. Bat insan bugün insan ve cemiyet problemlerini son derece iyi bilmekte ve bu problemlere kar son derece uyan kt r. tahliller yapmaya muhtac z. Tarihçi kendisine "Bu camii kimler yapt ?" diye sormu . Efendim. Evvelâ Bat 'y tan maya." Bizim mimarîmiz. aff n z dilerim. Bu bak mdan. Böyle bir insan n yeti mesi mühimdir. sonra kendi siyasetnamelerimizi bilmeye. çoktan boynunu vurdururdum ama. bizim slâmî bir politika ilmi kurmam z artt r. nas l bir çevrede do dular. Frenklerin politika ilmine kar . Tedbirleri alacak olan.
. olmaz m ? Bütün bu meseleleri ayd nlatmal y z. Yavuz Selim'e bir gün veziriazam der ki: "Beni azat edin. neyi. insand r. Meselâ Abdülhak inasi Hisar Bo aziçi Mehtaplar 'nda dert yanar: Tarihi. Bat olacakt r. bir Fatih rastgele yeti mi de ildir. Muhteval bir sohbeti bize lütfettiler." Yine Hamdullah Suphi Bey bir konferans nda anlatm t . imdilik maruzat m bundan ibarettir. Kendilerine müte ekkiriz. Ahmet Kabakl : Efendim. Büyük devlet adamlar yeti tirmi iz. Devletle fert aras ndaki münasebetleri en iyi ekilde yürütmek sanat d r. siyaset ilmi çareler arama. edebiyat m z. nas l ifade ettiler. senden daha iyisini yerine koyamam. Hemen arkas ndan ilâve etmi . tedbir alacak komple insan yeti tirmek meselesi çok mühimdir. bir Yugoslav tarihçisine Süleymaniye Camiini gezdiriyormu . yenmek yenilmek aç s ndan ö rendi imizi ifade eder. Halbuki bizim medeniyet tarihini bilmemiz gerekti ine i aret eder. Bu yabanc sanatkâr n eser hakk ndaki kanaati öyleydi: "Muhte em bir üslûp. Bir gün bir yabanc yla arabada giderken. radyodan verilen on alt nc asra ait bir musiki dikkatimizi çekti. Size lây k bir konu ma yapamad m. tedbirler almak mânâs nda midir? Cemil Meriç: En geni mânâda insanlar idare etme sanat d r. resmimiz zirveye yükselmi tir. ahlâk n d nda bir politika olur mu. Cemil Atasoy: öyle bir ey akla geliyor. musikîmiz." Yavuz'un cevab öyle: "Bre mel'un. bunlar üzerinde dü ünmeye. büyük dü ünce adamlar n n tevazular da o ölçüde büyük oluyor. Hepsi mücessem ve hepsi yüksek.
" htilâlden iki sene sonra Fransa'da tekrar bir mahkeme kurulur. Neticede idama mahkum edilen Lavoisier. Adeta Lavoisier'nin hat ras ndan ve Frans z milletinden özür diler. yani organizmada al nan besinlerin kullan lmas n ilk tetkik edenlerden ve bugün de geçerli birçok teorileri ortaya koyanlardan biri. Bu mukayeseyi yapabilmeniz için bunlar arzettim. ilim adamlar na aç k tutmaktad r. dünyan n gelmi geçmi en büyük kimya âlimlerinden biri. yanma hadisesinin bir oksidasyon oldu unu havada oksijen diye bir gaz n bulundu unu ke feden. Be erî ilimlerin en mühimidir. Baz lar na göre Osmanl . Psikiyatriyi kuru bir t p dal zannedenler vard r. htilâl mahkemesinin cevab udur: htilâlin âlimlere ihtiyac yok. Son derece de vatansever bir adam. onlar nemlendiriyordu. Kendi gayreti ve kazanc yla buray . iade-i itibar ettirir ve muhte em bir cenaze töreni tertip eder. Ayr ca Cemil Meriç üstad m za bir noktada çok te ekkür ederim. bir i gal gücüdür. Tütünü satan kendi olmad na göre böyle bir suçlama yersizdi. Onu vefat ndan iki sene sonra g yaben muhakeme eder. Bir de kendi cemiyetimize bakt m zda aradaki fark görmü oluyoruz. diyebilirim. Ahmet Kabakl : Bizim mütefekkirler aras nda da Süleymaniye'yi bizim yapmad m z eklindeki kanaat alm yürümü tür. Onu beraat ettirir. tham edildi i suç da u: Tütünü nemlendirip a rla t rma. insan diline. O zamanlar kurulmu olan bir ziraî te kilât n ve Frans z barut komisyonunun âzas . Bugün de bilindi i gibi dünyan n her yan nda tütünü muhafaza için bu metot kullan l r. Kendisinin Paris'te laboratuar var. metabolizma denen hadiseyi. "Bu ba kesmek için. bir an yetti. Frans z ihtilâlinde Lavoisier tevkif edilir. Mensubu bulundu um meslek nam na da
. Mahkemeyi kuran da ihtilâli yapan cumhuriyet idaresidir. fakat böyle bir ba tekrar meydana getirmek için as rlar kâfi gelmeyecektir. Psikiyatri insan dü üncesine. Lavoisier bir metot bulmu tu. Tütünlerin k r lmas n önlemek için.bir çevresi var. Bu Lavoisier'nin mahkemesinde âzalardan Mara da bulunmaktayd . Ne yaz k ki kendi tarihçilerimizden baz lar da bu dü üncededirler. Be erî ilimleri sayarken psikiyatri üzerinde de durdular. O ya ta o ba ta nas l birkaç dil bilmektedir? Bunu ifade etmek istiyordum efendim. Lavoisier Ayhan Songar: Cahit Bey'in konu mas bana baz eyler hat rlatt . Buras dünyadaki bütün ilim adamlar n n ziyaretgâh . bir tecrübeyi tamamlamak için iki gün mehil ister. Bir ufak tarih bilgisi arzetmekle zannediyorum baz mukayeselere imkân verece im: Frans z htilâli Lavoisier'nin kafas n kesmi tir. Daha sonra giyotinle ba kesilen Lavoisier için bir tarihçi unlar söylüyor. hocalar var. tefekkürüne bir yerde müdahale eder ve onun patolojisini de tetkik eder. Yine Lavoisier. Lavoisier (Lavuaziye). Tarih tekerrürdür. Mara âlim olma merak ve iddias nda ama sadece nutuk atma merakl s .
Siyaset tarihi. Bir tecrübe sahas yd . ideolojik muhteva ta yor ise okundu u ve itibar edildi i aksi halde okunmad maalesef ac bir gerçektir. edebiyat fakültemizde roman . hürriyet sahas . fizi i de metafizi i de kucakl yordu.. ideolojilerin ve politik çeki melerin bir f rt na gibi dünyaya hakim olmas ndan ileri gelmektedir. Ama roman n sanat oldu unu kabul etmek gerekmez mi? Psikolojinin. sosyal ilimler yüzünden be eri meseleleri ele almak vasf n kaybetse. antropolojinin. Nitekim günümüzde sadece roman n de il. sadece dili güzel kullanmak mümaresesini (maharetini) temin için dahi vazgeçilmez bir sanat eseridir. di er be erî ilimlerin ilerlemi olmas ndan ziyade. sosyolojinin konular na girmekle birlikte o güzeli aramaktad r. Bugün felsefe denince. Necmettin Hac emino lu: Efendim. stifade ettik. limler yava yava geli tiler. Demek ki roman okuyucusu var. Bu itibarla ben. ideolojilerin istilâs yüzünden roman n hedef ve mahiyet de i tirdi ini arzetmek istiyorum. ne psikoloji.
Tahir Kutsi Makal: De erli ilim adam m z say n Cemil Meriç'i iftiharla dinledik. Bu bak mdan roman ve sanat belli zümrelerin nazar nda itibars z hale getiren ideolojiye bula m olmas d r. edebiyat tarihi elbette yaz lacakt r. 19. ne de sosyoloji anla l yor. romanc k var. tiyatronun. roman eski itibar n hakikaten kaybetmi tir. böylece felsefeden koptular. as rda Auguste Comte'tan sonra sosyoloji.. tavsiye edilen romanda ideoloji varsa kap makta. Bugün ça m zda. iirin de ancak ideolojik hedefler güdüyor ise. Geli mi kapitalist ülkelerde romanlar insanlara ho vakit geçirtici vasf n devam ettirmektedir.
. istiklâllerini ald lar. Roman da zaman m zda be eri ilimler geli meden hüviyetlerini kazanmadan önce hepsini kucakl yordu. Fakat benim kanaatime göre kaybedi sebebi. Ancak ben muhterem hocam z n roman konusundaki dü üncelerine i tirak edemeyece im. Yani felsefe.Say n Cemil'e bu mü ahedeleri bak m ndan ayr ca te ekkür ederim. yine ayn as rda psikoloji istiklâllerini ald lar. ben de ayn konuyla ilgili olarak konu mak istiyorum. tiyatroyu bir sanat eseri gibi incelemesi gereken talebeler. hiçbir ey olmasa. resmin. Bu konuda hocam z n görü lerini de alaca z elbette. ideolojik sebeplerle yaz lmasa. dilin imkânlar n en güzel ekilde ortaya koymak. ideoloji yoksa alâka göstermemektedir. Yani bir papatyan n yapraklar n n kopu u gibi. felsefe sadece papatyan n sap olarak kald . hedef de i tirmi tir. Roman. Eski Yunan'da ilimler geli meden hepsi birden felsefenin içindeydi. geni bir saha. Cemil Meriç: Roman n garip bir kaderi var. üstad m za be erî ilimlerin geli mesinden ziyade. Bugün kendi cemiyetimizde. iiri. fakat roman muhteva de i tirmi . u halde say n üstad m z sanat n ilerde ya amayaca n mi ifade etmek istiyorlar? Ahmet Kabakl : Roman var.
be eri ilimlerin büyük eserler vermedi i ülkelerde elbette roman ya ayacakt r. okuyucuyu tecessüsünden yakalad için. nsanlar söyleyeceklerini aç ktan aç a söyleyebilirler. Bir psikologun bir kitap yazarken ilmî haz rl klara ihtiyac vard r. Adeta sorumsuzluk fetvas veriyor. Sanat eseri. Felsefenin ba na gelen ak bet. Yani Balzac'la sosyoloji mü ahhas olarak ilim hüviyetini kazan r. heyecanlar bütünüyle psiko-sosyoloji romana girer. Haddizat nda Fransa'da yeti en tek büyük sosyolog bence Balzac'd r. fazla yumuldu u yemdir. Bir toplumu çamurdan ve kandan rüyalar yla. Bu. belki yar n ihtiyaç kalmayacakt r dedim. deneme olarak kaleme alsa birçok itirazlarla kar la r. lmî mahiyetin
. akla da aç kt r. mistik taraflar ve çirkin taraflar yla. Bu itibarla roman n muhte em bir hudutsuzlu u var. nsanlar hikâye dinlemekten usanacaklard r. Bu yeme ihtiyaç yok. Halbuki gerçekten olgunla an bir cemiyette roman. Yoksa roman n cemiyetlerde büyük hizmetler gördü ü. felsefe gibi birçok ilimleri emzirdi i gerçe ini kabul etmiyor de ilim. Roman büyük hürriyet veriyor yazara. denemede de o kadar aran l r. be eri ilimlerin geli medi i. Roman oldu mu kar la m yor. Buyurdu unuz gibi roman roman yapan en belli ba l taraflar ndan biri üslûptur. katiyyeti romanc dan beklemiyoruz. Bir ilim adam ndan bekledi imiz ciddiyeti. Bütünüyle mutlak kucaklamak kabiliyetinde. roman n hem felâketi. Büyük romanc lar n hepsi büyük üslûpkârlard r. Çünkü deneme de üslûp endi esiyle kaleme al n r. Yani cinnete de aç kt r. Macera nispeten çocuk kavimlerin. konusu da belli de ildir. maddesiyle. Fakat bu sanat eseri bir maceraya dayand için. Fakat be eri ilimler geli tikçe roman n muhtevas azalmaktad r.
Roman ve Deneme Roman n esasen hikâye k sm n atarsan z.Edebiyat nevileri içersinde kanunu olmayan tek nevi romand r. çocuklu kavimlerin fazla itibar ettikleri. yerini meselâ denemeye b rakabilir. Romandan maceray ç kar rsan z bu fark ortadan kalkar. Osmanl toplumunu romanla t r yor. bence istikbalde ayn itibari göremez. sanat eseridir. hem ihti am . ihtiraslar. Yani hikâyenin yerine ilim geçecektir. Deneme ile roman aras nda tek fark birisinde bir maceran n olu udur. Roman roman yapan faktörlerin ba nda üslûp gelir. Fakat ben uzak bir istikbalden bahsederek. denemedir. Endi eleriniz son derece yerindedir. roman n ba na da gelecektir diye dü ünüyorum. ilimlere yard mc oldu u. Kemal Tahir bu dü üncelerini yaz olarak. hayat romana sokan Balzac't r. Sayfas da belli de ildir. nsan n hareketlerini tayin eden saikler. çünkü. Romanda üslûp ne kadar aran l rsa. Meselâ bir Kemal Tahir ç k yor. Her türlü cesarete aç kt r. meselâ Balzac bütün cemiyeti roman n konusu yapt . Müsaade buyurursan z u nokta üzerinde durmak istiyorum. Yaln z u var: Bugün bizim gibi. emperyalist bir edebiyat türüdür. hti am .
Büyük romanc say lan Kemal Tahir'in de üslubu k r k dökük. Yaln z yegâne edebiyat türü olmas . Hele bizim gibi ilmin tad n ciddi olarak tatmam cemiyetlerde roman n ba araca çok i vard r. Deneme roman n bütün üslûp ustal klar n kendinde toplamak mecburiyetindedir. Ispanya'n n ve Avrupa'n n yeti tirdi i en büyük yazar olan Theresa bile roman yazmak zaaf ndan kendini kurtaramam t r. alâkay görece ini tahmin etmiyorum. deneme okunmuyor. Roman okutan macerad r. okunan tek ey olmas . Darwin de böyleydi. Bunlar hiçbir edebî de erleri olmamas na ra men bütün dünyay istilâ etmi ti. Yani Türkiye'de roman. deli dolu bir üslûptur. Bütün büyük adamlarda roman okumaya kar bir alâka vard r. Vaizler kilisede romanlar aleyhinde konu tular. edebiyat n ezelî konusudur. Roman n zaman zaman bir cemiyetin edebiyat g das haline gelmesi. Roman. Bir parça muhayyele al t r yor ve insan realiteden uzakla t r yor. Bu eserde. Vaktiyle övalye romanlar vard . Fakat Sarlken bir taraftan romanlar yasak ederken bir taraftan da gizli gizli roman okuyordu. yaz lmas n kesinlikle yasak etti. bu kadar alelâde vakalar tecessüsümüzü tahrik ediyor. Cervantes'ten daha önce fermanlar ç kar lm t . Roman n hususiyeti. Ben roman n. Bugünkü roman hakk nda böyle bir mahkumiyet karar m yok. televizyon geçiyor. Bu belli vakalarla okuyucuyu sürüklemesidir. bir parça tembelli e al t r yor insanlar . cinler. büyü. Roman n gösterdi i bütün cesareti deneme de gösterebilir.. Roman n yerine sinema geçiyor. Saint Theresa gibi bir azize evvelâ övalye romanlar yazmakla ise ba lad . Bu kadar münferit. roman. belli bir zaman için roman n yerine oturabilir. insandaki bu iptilan n köklerine inilmi tir. meselâ 21. Yani Kemal Tahir bir üslûpkâr de ildir. diyorum. Bu sadece bir faraziyedir. Sarlken romanlar n bas lmas n . endi eye sezad r. Bütün ciddiyetimize ra men hepimizin kültür temelinde romanlar n
. Akla s mayan maceralar.. kesin. Romanc elbette çok muhteremdir ve çok büyük i ler yapmaktad r. Don Ki ot da bu iptilây önlemek için kaleme al nm t r. sahih konu ma mecburiyetinde de ildir. as rda ayn itibari. roman oldu u için okunuyor. Devler. lim kitab hiç okunmaz. Roman n cemiyeti nas l tahakkümü alt na ald ortaya konmu tur. Elbette "güzel".daha suland r lm sekli. S hhatli bir toplumun romana ihtiyac yoktur. Romana gösterilen itibar bir yerde marazi bir itibard r. Deneme roman n yerine pekâla geçebilir. Her yazar edebiyat çerçevesi içinde güzel yazmaya mecburdur. Hayat n H ristiyanl a vakfeden. roman ça m z n büyük edebiyat türüdür. edebiyat eseri oldu u için okunmuyor. Tabiî okuyucunun kültür seviyesini de dikkate almak lâz m. insan belli vakalar içersinde göstermesidir. Roman manast rlara da girmi ti. Yani deneme. üslûp s fat na bile lây k de ildir. Roman okunuyor. hikâye insanlar n zaaf d r. Ben de çok okudum roman ve hâlâ okumaktay m. bir laboratuar adam kadar. denemedir. Sizin de buyurdu unuz gibi ya ideolojinin elindedir yahut sadece h rs z polis hikâyesi haline gelmi tir. Denemeci. Peyami gibi kaç romanc var? Demek ki. Çünkü onun da s n rlar kat' olarak çizilmi de ildir. Kemal Tahir vak'alardaki cazibe yahut ideolojik sebeplerle okunmaktad r. Don Ki ot bu romanlar n tenkidini yapmak için sahneye ç kar ld .
Müslümanl kta önce ahlâk. Bat l lar n siyasetnamelerinden önce Kutadgu Bilig adl eserimiz var. insan zaaflar yla ele alan kitaplard r. Tabiî Hint'te bu yoktur. Bizde bütün siyasetnameler mükemmel insan nas l yeti tirilir.
Romanc n n kocakar hikâyelerine yana mamas ve eserini hiçbir ideolojiye alet etmemesi elbette temenniye ayand r. mü ahhas bir ekilde kaleme al nm . ben biraz mevzuu de i tirece im. do rudan do ruya ilimdir. Mustafa Kafal : Kutadgu Bilig'deki hususiyetin ark için de ayr bir mümtaz yeri
. çok okunmu tur. Bat 'n n gayesi evvelâ kendi insan na boyun e dirmek. Bat yla Do u aras nda ba l ca u fark var: Do uda hikmet-i ameliye ba l alt nda toplanan edebiyat nevileri çoktur ve hepsinin de temelinde ahlâk vard r. slâmiyet vard r. Biz Müslüman z. Hem de manzum olarak yaz lm t r. normatiftir. K ymetli dostum Kutsi Bey'i tenzih ederim. Bu eser Farsça'ya. Büyük romanc lar da öyle yap yorlar. Eser okutmak gayesiyle san yorum. harç gibi cans z bir malzemedir. Yani mükemmel insan vard r. Türkçe'ye Hümayunname ismi alt nda tercüme edilmi tir. sa'dan bin y l önce yaz lm t r. Yani Bat 'da siyasetname akl n çi .oynad
rol büyüktür. Biz ahlâkl bir kavimiz. Bu siyasetnameler so ukkanl . Bu itibarla bizim siyasetnamelerimizle Bat n nkiler aras nda fark vard r. Acaba bu konuda Say n Cemil Meriç'in dü ünceleri nelerdir? Cemil Meriç: Han mefendi. Yani Bat . Kum gibi. Bizdeki Kutadgu Biligler. Fakat bizim gibi hikâye dinlemeye merakl . Bat n n siyasetnamelerinde böyle bir kay t yoktur. Yani geni kalabal klar sadece tarihin malzemesidir. önce din vard r. Kutadgu Bilig Nermin Pekin: Efendim. ciddiye s rt n çeviren bir toplulukta romanlar n çok fazla alâka görmesi de temenniye ayan de ildir. Bat 'dan çok daha evvel. sonra dünyaya boyun e dirmektir. idare edenler. Asya dü üncesinin tesiri alt nda geli mi tir. Machiavelli insan ikiye ay r r. Bat 'n n gayesi hiçbir zaman mukaddes olmam t r. di eri tarihin malzemesi. Siyasetnamelerden söz edilmi ti. cemiyet nas l refaha kavu turulur gibi bir gayeye dayan r. her türlü zarafetten mahrum sesidir. Ve Asya'n n siyasî dü üncesinin temeli olmu tur. Birisi mimarlar. Arapça'ya defalarca tercüme edilmi (Kelile ve Dimne). ilk eski siyasetname Hz. elbette mevzundur. insan bir hekim so ukkanl l ile incelemeye çal an. Söyleyeceklerim bundan ibarettir. Yani sanat de ildir siyasetname. Fakat unu hemen kaydetmeliyim. Ama insan n mükemmelle mesi de il de nas l idare edilece i esast r. Bizim. kalbi ve ruhu bir yana b rakan. Hint'te Kelile ve Dimne'nin ahlâk ç r lç plak bir ahlâkt r. Buyurdu unuz gibi Kutadgu Bilig de çok de erli bir kitapt r.
Bu müessese kendi istedi i biçimde hakikati biçimlendirir. fazileti. slâm Türk dünyas nda apayr bir ruh var. Yani devlet anlat lmaktad r. nizamd r. ideal olan bir nizam n tespiti. cemiyet hayat nda. Dü ünen de il. Gazeteyle dergi aras nda bir fark yoktu. Bat 'da büyük bir âbide meydana getirilir. Her ne kadar bugünkü Türkçe'ye "Saadet Veren Bilgi" diye çevrilmi se de aranan saadet. Bütün bu de erleri.vard r. uyand rmak. lim adamlar . çok güzeldi. ya anan bir eyin kaleme al n vard r. Bütün bunlar elde edebilmek için bir mücadele vasat yarat lmaktad r. Zaman zaman kaybedilse dahi. Kutadgu Bilig'de aranan ey. nizam içinde bulunmaktad r. bir adalet mefhumu daima aranan eylerdir. al kanl klar n n esiri haline getirmek ve mümkün oldu u kadar dü ündürmemek." imdi böyle olunca. Ancak gazetelere s nabiliyorum. Görebildi im kadar yla. orada çal an eme inin kar l n alm t r. idarede. O nizam anlat lmaktad r. irfan gazeteye hapsettiniz mi haysiyetini
. Yaln z. de erli hocam z n bir sohbet yapmalar n rica edecektim. Bat 'da eserlerde bir samimiyet bulamazs n z. Bu konuda bir makalesini okumu tum. Bizim dünyam zda bir ilim adam n n katledilmesi. günün artlar sebebiyle kitaplara vakit ay ram yorum. Hak. nizam getirecektir ve saadet öylece bulunacakt r. Onun yerine so uk. Tabiî bu durum. saadet vard r. okuyucuyu bir nevi medyum haline getirmek. despotlukla. Hakikati belli ölçülerde kal plar içine dökerken ayn zamanda dü ünceye de yer veriyor... Hedefi. Üstad m za burada te ekkür etmek isterim. ama kamç yla. Kitle haberle me araçlar . Zaman m zda gazeteler bir ticaret meta halindedir. ark'ta ve Türk slâm dünyas nda ilim hürdür. Bat ayr bir dünya.. Ben ahsen zaman n. ça m z n insani alâkas parçalanan ve bir nevi afyonke haline getirilen insand r. meselâ bir hürriyet.
Cemil Meriç: Efendim. kland rmak de ildir. Devlet. bizden sonraki nesillere. onun hakk nda ferman verilmesi katiyyen söz konusu de ildir. hürriyeti rahatl kla görmek mümkündür. gazete. O zamanlar gazete bir kültür ta y c s yd . kat ve despot bir hava vard r. Sadece belli haberleri istenilen ekilde aktarmak. Halbuki Türk slâm dünyas nda bunlar idealize edilen eyler olmay p ya anan eylerdir. bir H ristiyan dünya. sanatta. Ayr ca Kutadgu Bilig'deki hususiyet de udur: dealize etmek yerine. dergiler ve kitaplar aras ndaki münasebet hakk nda bilgi rica edece im. baz belli dü ünceleri kabule mecbur edilen bir insan. Kitap okumak bana zor geliyor. Hegel. Devlet oldu u zaman. Meselâ bir Süleymaniye'de samimiyeti. Valéry'nin politikay tarifi öyledir: "Politika insanlar kendilerini ilgilendiren meselelerle u ra maktan al koymak sanat d r. telkin etmek. yine ya anaca ndan eminim. Türkiye'yi idare edecek olan nesillere daha kötü bir ekilde intikal edecek. televizyon s bir kültürü yaymakta ve ciddi kültüre kar duyulan alâkay da azaltmaktad r.. Gazete. Yani bir aray de il. Despotluk asla yoktur. ilimde muhtard r ve hürmet görürler. Sanatkâr gönlüyle gelmi ve orada bir âbide meydana getirmi tir. edebiyatta görmek mümkün. gazete için "sabah duas " diyor. Dergi ve Kitap Gültekin Sâmanoglu: Efendim ben Say n Cemil Meriç'ten gazeteler. Bat 'da. hakkaniyet de öyle. Bu bak mdan. gazeteler de bir nevi endüstri müessesesidir.
Yazamazsa. Bu bak mdan. Ama çok sevdi imiz insanlar bu hareketin içindedirler. Çünkü Ahmet Kabakl gazeteci de ildir ve olamaz. Dergiye gelince. Bu itibarla dergi gazeteyle kitap aras ndad r. Ahmet Kabakl için bir fedakârl kt r. Bir kültür adam d r. mutlaka dergilerine e ilmek mecburiyetindeyiz. Yani gazete fanidir. bo altmak için eline kalemi al r. Kitap ise daha çat k ka l . dergiler kütüphanelerin en ciddi. Birçok insanlar kitap yazmak ve bast rmaktan mahrumdurlar. daha geni imkânlar olan ve istikbale kalacak olan bir nesir vas tas d r. mutlaka yaz yazmak mecburiyetinde. o bak mdan sürükleyicidir. irfan adam d r. limon gibi s k l p bitecektir. Gazete ciddi bir rehber ve güvenilir bir kaynak olmaktan uzakt r. Bu bak mdan gazetede romandan daha fazla tehlike mevcut. Gündelik hayat n incir çekirde ini doldurmayan vakalar üzerine e ilmekle de erli vaktimizi öldüren bir mekanizma. ndeks yapmak gibi bir tak m mükellefiyetler yükler yazara. Böylece dolar. Dergi bir memleketin fikir aynas d r. kitaplar yay mlanm olan yazarlar n yaz lar n n bir k smi dergi sayfalar nda kalmaktad r. Çünkü gazetenin bir günlüktür ömrü. Bu bilgiler de politikan n konusunu te kil ediyor. Eline kalem alan. Ayn zamanda gazete bir hastal n da ta y c s oluyor. Bu arada birkaç fikir adam n n oraya dü en yaz lar da ruhumuza sevinç vermektedir. Hiçbir ey yazamazsa. Tefekkürün kalesidir. Gazeteleri kültürün ba l ca kayna telâkki etmek yanl t r. Gürültüden ibarettir. gazeteleri didik didik eder. Bu hazindir. ster istemez bu harekete kat l rlar. dergi daha geni soluklu. haberlerin hepsinin ömrü bir günlüktür. slogan yazma mecburiyetinde. Umumiyetle ça m zda en fazla yay lan hastal klardan biri de yaz yazmak hastal d r. Gazete tefrikac l geli tikten sonra roman bütün dünyay istilâ etmi tir. Ço umuz üç dört gazete birden okuruz. her türlü dü ünceye aç kt r. ancak belli bilgiler elde etmek için okunur. bizim için de onu gazetede okumak bir fedakârl kt r. Roman n geli mesinde gazetelerin rolü büyük olmu tur. daha smokinli dü üncedir. A rl k merkezi belli dü üncelerin telkin edilmesidir. Ne yapal m ki gazetede okumak mecburiyetinde kal yoruz. Kitap ise fikri
. yaz yazmak hastal . en zinde malzemesidir. Bir memleketin irfan n tetkik etmek için. Bu hastal k.kaybeder. Grafoman. Dergi daha geni imkânlar önümüze serer. trajiktir fakat reeldir. F kralar n. Haddizat nda roman da. Bir Ahmet Kabakl 'n n gazetede yaz yazmas . donmam genç ve gerçek dü üncedir. Gazete sigara gibi içilecek. Bir tak m mecburiyetler bir insan olmas gerekenden ba ka ekle sokmaktad r. ciddi kitaba ay rd m z zamanla gazetelere ay rd m z zaman aras nda yap lacak mukayese son derece aleyhimizdedir. Dü üncenin gerçek ta y c s d r. gazete de bir kaçma mekanizmas d r. Bu sloganperestli in kayna da grafomanidir. Kitaba. Fakat bunun d nda bir posad r gazete. Çünkü yirminci asr n bir mecburiyetidir bu. gider cami duvar na slogan yazar. Birçok büyük adamlar n. çok okur.
adeta afyon gibi yutturulan bir nevi slogan edebiyat . Bu konular n da i lenmesi lüzumuna inan yorum. "bükemeyece in eli öp" vs. Dü ünceyi bir bütün olarak almak ve izm'leri bu bütün içinde görmek mecburiyetindeyiz. Biz gelecek nesillerin iyi yeti mesi için evvelâ kendimizi iyi yeti tirmeliyiz. Bilmiyorum. ters ideolojilerin körpe dima larda ye ermemeleri için. Bu uur ayd nlar kat nda gerçekle tikten sonra nesilleri uurland rmak daha kolayd r. "sana dokunmayan y lan bin ya as n". nsanl k bu konuda nereye varm siyaset sahnesinde boy gösteren fikir adamlar neler bulmu lar. arzedebildim mi? Siyasî Kültür ve Ayd nlar Cemal Ertek: Efendim. Bu itibarla ben siyasî edebiyat n mekteplerimizde okutulmas na taraftar m. Maksizm'e kar ayn ilmi cihazla ç kmak mecburiyetindeyiz. politika esnaf n n ekme ine ya sürer. kaditle tirir. Bunlar teslimiyet ve acz ifade eder. evet politikayla alâkal d r. Evvelâ sunu kabul etmek lâz m: Tedbirin de terbiyeye ihtiyac vard r. Cemil Meriç: Çok mühim bir yaraya parmak bast n z. Avrupa'n n tasallutuna kar kendimizi sa lam bir hisarla ku atmak mecburiyetindeyiz. Marksizm'in yay lmas na sebep olan siyasî kültür bo lu unun doldurulmas için çocuklar n e itimine alfabeden ba lamak gerekti ine inan yorum. Bu itibarla yap lacak i büyüktür. Hepimizin siyaset literatürü son derece s d r. Bunlar kalabal dü ünmekten al koyar. izm'lerin. Yani ayd nlar da kendileri olmal d rlar. Türkiye siyasetin içine kendi insiyatifiyle de il adeta sürüklenerek girmi tir. siyasî kültürün olgunla mas . atalar m z n olmad halde.mumyala t r r. Ben bunlar siyasî folklor olarak isimlendiriyorum. i i nereye getirmi ler. Birçok sömürücünün. Polisiye tedbirlerle veya hüsnüniyetle yap lacak bir i de ildir bu. Halk m z n aras na maalesef. Biz nesilleri yeti tirece imiz gibi. Evvelâ biz ayd nlar n terbiye edilmesi lâz md r. "Suya sabuna dokunma" gibi sloganlar elbette bizim dünyam z n mahsulü de ildir. Çünkü hepimizin bilgisi s d r.
. Hele bu sene çocuk y l olmas münasebetiyle çocuklar m z n beyinlerinin. ne gibi tedbirler almam z gerekir? Ayr ca ben siyasî edebiyat m z n da bir folkloru oldu una inan yorum. sonra yap lan tahripleri önlemek. "çirkefe ta atma sana da s çrar". Evvela ayd nlar n uurlanmas lâz m.. Bir nevi teslimiyet telkin eden bu sloganlarla mücadele etmek gerekir. Buyurdu unuz gibi halk n aras nda "darb-i mesel" ad alt nda. tarihimizi tan mak. buyurdu unuz gibi adeta afyon yutturularak y kanmalar n mü ahede etmemiz kar s nda bir tohumu nas l ekmemiz lâz m gelir. Hocam zdan bu konudaki dü üncelerini rica ediyorum. Siyasî edebiyat n bo lu una varmadan önce bu noktalar n belirtilmesi gerekiyor.. kendimizi de kurtarmak mecburiyetindeyiz. Marksizm'e kar en iyi ilâç yine izm'lerdir. Evvelâ siyaset adamlar n . Biz fildi i kulede de iliz. hocalar yani ayd nlar terbiye etmek lâz m. gibi tamam yla siyasî literatürle ba da t r labilecek baz deyimler s zm t r. Karanl kta dövü olmaz. Bütün bunlar n bilinmesi gerekiyor. fakat politika ilmiyle alâkal de ildir. Kendimizi tan mak. Bildi imiz ölçüde muzaffer oluruz. Maksizm'e kar aç lacak cihat mutlaka ilme dayanmal d r.
Bat c l k. Ayd n meselesi.
aralar nda nüans ayr l
Türkçülük. kompleks bir hüviyete kar t bir ortamda gelmi . Nesilleri ayd nlatacak olan. 2002
Safa Mürsel: Bugün ihtiyac ma ve cehaletime binaen sizin huzurunuza milliyetçilik
meselesini. say : 32. Evvelâ kendimizi tan mal y z. Bunun da tek çaresi bilmek ve okumakt r. Milliyetçilik mevzuuna Bediüzzaman Hazretleri yer yer eserlerinde temas ediyor.Sordu unuz suali tam mânas yla cevapland racak durumda de ilim. Bilmek. Kimse kimseyi anlam yor. siyaset ilmidir. daima slâm' n büyük emridir. mü terek bir tefekkür dünyas yaratmal y z.. dilimiz yok. Bu vas fta insanlar n genç nesilleri dü ünmesi imkâns z.. slamc l k gibi.
Cemil Meriç'le söyle i
"Bir ayd n n namusunu muhafaza etmesi
son derece güçtür"
Cogito. te bunlar n herbirinin kendine
. Evvelâ genç nesillerin yeti mesi bir devlet meselesidir. olan tarzlar yla. kalem sahiplerinin ve cemiyetin meselesi. Türkiye'ye Bediüzzaman bu meselelerin alevlendi i. 40 milyon Robinson halindeyiz. k sa da olsa erhetmeniz talebiyle getirdim. Osmanl c l k. Mü terek bir dil. ortaya at lm . Sonra birçok alternatifler.
Barbar istilalar ndan sonra Avrupa'da dilleri ayn. Kurey kabilesi vb.
. muharebedir. slamiyet bütün insaniyete amildir ve biliyorsunuz ki k talar ikiye bölmü tür: Darü'l-Harp. vahdaniyyete inanan. slamiyet'i kabul etmi insanlann ülkesidir. Darü'l-iman diye. kayna mam lar. nazariyeleri olmu . kafatas gibi mefhumlar hiçbir ey ifade etmezler. Bu insanlann aras nda hiçbir fark yoktur. Me rutiyet döneminde veya Cumhuriyet'ten hemen sonra slam dü üncesiyle ba da t ramad içinde s n fland rm . menfaatleri ayn birtak m kavimler peydahlanm t r. bütün müesseseleri ekillendirmeye matuf görü leri. Avrupa bu vahdeti hiçbir zaman gerçekle tirememi . Yaln z birbirleriyle de il. Burada kan. ayn kavmin insanlar da birbirleriyle kavga etmi . do rudan do ruya bat dan ithal edilen bir mefhumdur. tek vicdan halinde birle mi tir. Darü'l-iman hidayete eren. renk. Gerçi zaman zaman Araplar.: Millet mefhumu. ayn memleketin insanlar . Avrupa'n n farikas daha önce de söyledi im gibi kavgad r. Fakat belli bir süreden sonra bütün insanl k Osmanl idaresi alt nda tek kalp. Gerçi H ristiyand r bunlar. hatt zat nda unsuriyet hissini kolay kolay kaybetmemi ler. milliyetçilik görü lerini kendi anlay
Cemil Meriç.has. Bu H ristiyanl k ciddi bir vahdet unsuru olamam . Üstat II. gibi birtak m gruplar üstünlükler pe inde ko mu lar. Misaka dahiloldu u andan itibaren her insan bütün teali imkanlanna ayn derecede sahiptir. her an birbirleriyle kavga etmi ler.
Avrupa'ya teveccüh ettikten sonra Avrupa yeni bir Truva at daha sokmu içimize. S rplar k k rtm ve parçalamaya ba lam Osmanl 'y . kitap sahibi milletleri korumu uz ve üç k tada hükümran olmu uz. Osmanl da lüzum görmemi bunlara. Hiçbirimiz gençken çocukluk devrinden bahsetmeyiz. aralar ndaki tefrika. Büyük tarihimiz var. Bu hükümranl parçalamak için Avrupa zaman zaman te ebbüslere giri mi . slamiyetin mitolojisini
. Biz Misaka dahil olan bütün kavimlere karde muamelesi yapm z. Bu te ebbüslerinde muvaffakiyete eri memesi elbette CenabHakk' n bir lütfudur. Ortodoks kilisesine ba l Rumlar . yani lisan birli ine dayanan. Osmanl 'da hiçbir eye dayanmaz. tek kalp olu tad r. a a
yukan men e
birli ine dayanan kavmiyet belli zamanlarda hafiflemi . kuca m z açm z. man na sad k kalm . Ama akl ba nda iken insan anlatmaya hiç lüzum görmez. Fakat kendi ba lar na kal nca yine birbirlerini tahrip etmekten vazgeçememi ler. Evvela himayemiz alt ndaki kavimleri k k rtm . bunay nca anlatmaya ba lar z. Avrupa kuvvetlenmi . Fakat bu tarih Osmanl 'n n çocukluk devridir. Fakat burada. Yani hiçbir zaman bir slam vahdeti gibi bir H ristiyan vahdeti te ekkül etmemi . Milliyetin hiçbir kökü yoktur. iktisadi fetihler yapm . Evet O uzlardan geliyoruz. imdi Osmanl 'n n yani slamiyet'in zaferlerinin bütün s rr tek vücut. kendi aralar ndaki rekabet de büyük rol oynam t r. Bulgarlar . Bu parçalama hareketi epeyce muvaffak olmu . Ruslar . Bu kavmiyet. s n f hakimiyetini kurmu ve bizi yok etmek için te ebbüslere giri mi . Milliyet. slam'a kar Haçl seferlerinde hep beraber çarp m lar. Yani tefrika olmasayd Avrupa ile daha güç mücadele edebilirdik.mücadeledir. mü terek dü man olan Osmanl ya kar .
Fakat bunlar erimi slamiyet'in içinde. bu d a kar kendini müdafaa mecburiyeti. haysiyeti. Kendi mitolojik tarihine itibar etmemi . ktidara geçen burjuvazi kendi d nda kalan içtimai s mflar yabanc gibi sömürmeye ba lar.
Tabii dünyaya kar da dü mand r. Zaten Avrupa'da uurlu olarak milliyet fikirleri. Hakikatte milletler sadece ba ka milletlere kar mücadele verdikleri zaman milliyetçidirler. Ayr bir dili oldu unu. Fakat bu co rafyadan gelen milliyetçilik zamanla daha geni bir menfaat birli ine ink lab eder. ayr
bir tarihi oldu unu idrak eder. Endüstri kurulu lar olan
. ayn öfkeyi ayn y rt c l izhar eder. ngilizler.
1789'dan sonra ihtilali yapan Fransa bütün Avrupa'ya kar mücadele vermek zorundad r. Almanlar. Silinmi iman n içinde. Zaten bu kan nda vard r. Çünkü erefi.
Elbette birçok hasletler. kendi varl n n uuruna vard r r Fransa'y . Mesela I. Bu defa da kendine kar cephe alan i çi s n f na kar ayn k zg nh . Alman kapitalizmiyle Frans z kapitalizmi ortakt lar. Cihan Sava 'nda bu çok görüldü. Bunun d nda milliyetçi de ildirler. kendi içlerinde 1789'dan yani burjuvazi iktidara geçtikten sonra ba lar. Kendisi de toprak aristokrasisine kar ayaklanm t vaktiyle. zaferleri slam' n eseridir. H ristiyan kavimleri içinde belli bir yer i gal etti ini o zaman ciddi olarak fark eder. büyüklü ü.benimsemi . faziletler getirmi .
slam olduklan halde bize husumet besleyen as rl k telkinlerle. imamm z yok edilmek istendi. prensipler etraf nda birle mek zorundad r. Bizde milliyetçilik do rudan do ruya Avrupa'dan ithal edilmi mehfumdur. dü man olduk. Baz arzu edilmez hadiseler geçti. kapitalizme yard m etti. Bat 'ya kar . Bu birinci k sm i in. Bir nefis müdafaas olarak milliyetçilik zarurettir. Katiyyen tarihimizde yoktur. Bu vesilelerden birisi de milliyetçilik hikayesidir. çe itli propagandalar neticesinde dinda lar m zla aram z bozuldu. Kendini korumak için de belli bayrak alt nda. fakat sonunda bir mecburiyet oldu. Elbette Türk insan kendini korumak zorundad r. ayn eyleri isteyen
. Milliyetin birçok tarifi var. belli dili konu an insanlar kendi hüviyetlerini d dünyaya kar hayk rmak. Baz sava lar geçti aram zda. Bu imam yok etmek için bilumum vesilelere müracaat edildi. Elbette ki belli hudutlar içinde ya ayan.birçok yer bombaland
nda kapitalizm. ikinci k sm da u. Alman ayd nlar yla Frans z ayd nlar aras nda tart ma konusu olur. Bu kopu tan sonra biz de ister istemez kendimize çeki düzen vermek zorunda kald k. Avrupal
için milliyet sadece belli ölçüler içinde geçerlidir. Rusya'ya kar . Men einde bu bir Avrupa oyunuydu. Fakat zeval devrimizde en kuvvetli taraf m z. imdi çe itli telkinler. bir bayrak alt nda toplanmak zorundayd lar. fakat bizden ayr lm ülkelere kar kendi menfaatlerimizi korumak mecburiyetindeyiz. dü man telkinlerle husumet beslemekte olan karde imiz. slamiyet'te olamaz milliyetçilik. ayn eylere inanan. Var lan ve bizim de kabul edece imiz -ister istemez. Onlar aynld lar bizden. Almanlar n Alsace Lorraine'i i galinden sonra hukuki ve felsefi bir mesele olarak ortaya ç kar.tarif u: Mazide ortak zaferleri olan.
ayn gaye u runda mücadele eden insanlar içtimai bir s n f te kil ederler. Bu arzu tarihten gelir. Ona göre ayn eylere inanan. inançt r. madem ki. bütün milletlere aç k sadece dü ünce birli ine dayanan. insan e ref-i mahlukat yapan hayvan.nat k olu udur yani insan n kafas vard r. Sosyalizm slamiyet'ten haberi olmayanlar n slamiyetidir. Sovyet Rusya da bunu
. Burjuvazi zaten bu karde li i gerçekle tirmi tir. Çal anlar karde tirler. Sosyalizmin inanc budur: Bütün dünyada buIjuvazi bir tek millet vaziyetindedir. Bunu kuvvetlendiren kan. dil gibi ba ka unsurlar da vard r. istikbalde de ayn gaye u runda çal acak olanlar karde tirler. yapan birlikte ya amak arzusudur. Vicdan vard r.menfaatleri mü terek. dü üncesi vard r. Bu arzu mü terek inan lardan gelir. Dünyan n bütün proleterleri karde tirler. Madem ki. Fakat insan insan yapan. Birisi ideoloji olarak bu as rda sosyalizm sahneye ç km ve bütün dünyada enternasyonaller kurulmu . Onun gibi dünya proleteryas da tek millettir. Kendi menfaatleri u runda daima kendi insan n istismar eder. Milleti millet. Çal anlar yani ayn gaye u runda emek. Yani Said-i Nursi Hazretleri "bugün unsuriyet ça geçmi tir" derken iki manada
hakl d r. beynelmilel. ayn bayrak alt nda ya amak isteyen insan toplulu u. kader birli ine dayanan bir topluluk demektir. o halde hatt zat nda milliyeti yapan en kuvvetli faktör imand r. al nteri harcayanlar mazide de ayn gaye u runda çal m olanlar. Bu içtimai s n f rk ba lar yla ba l de ildir birbirlerine. kafas na k
veren inançlar d r. akl vard r. istikbalde ayn çat alt nda. bütün hayat n belli bir istikamete sürükleyen iman d r. smi üzerinde milletleraras . Enternasyonal. Bunlar biyolojik faktörlerdir ve hiçbir mana ifade etmezler.
Sömürenler bir bütündür. imdi de mümkün bir yerde. bir Frans z i çisi.gerçekle tirdi ini iddia ediyordu o zamanlar. Bunu yaparken insanlar n ayn haklara sahip oldu unu. Vaktiyle 1789'da milliyet hisleri bir taraftan kuvvetlenirken. Millet gibi birtak m suni tasniflere katiyen iltifat etmez. Enternasyonal kurulmu tu ve bütün Avrupa proleteryas III. ddias budur. Sovyetlerin sosyalizmi. iki dünya sava t birbiriyle. Hiç olmazsa nazari olarak. Almanlar. Franco iktidara geçerken spanya'da. Bütün insanlara hukuki e itlik sa lan r. Demek ki milletlerin d nda milletleraras bir milletten bahsetmek mümkündü. En yenisidir. ayn derecede aziz oldu unu.
. lll. Enternasyonale ba l yd . Yani bir talyan i çisiyle. ngilizler. nas l bir aldatmaca oldu u belli olmam t . Milletleraras cepheler kuruldu. Mü terek dü mana. Frans zlar. Sosyalizm insanl ikiye böler:
Sömürenler. Bunun d nda sömürenler vard r.
Sosyalizm Bat dü üncesi içinde en son sahneye ç kand r. Amerikal lar. Sömürenler de bir bütündür. beynelmilelcili i samimi olarak tatbik ettikleri zannediliyordu.
O dönemde henüz ne gibi mecra takip edece i. Ac çeken. fa izme kar dövü tü. bir taraftan da orta s n f iktidara geçer. ezilen bütün insanl k tek bir bütündür. sömürülenler. kimsenin kimseyi istismar etmeyece ini ileri sürer. muhterem oldu unu. Ve bu cephelerde bütün Avrupa insan sava t . imdi nazari olarak sosyalizm milletlerüstüdür. bir spanyol i çisi ayn insand r. talyanlar. Ruslar.
Bu çok dikkate lay k bir eydir. dini ba ka. Sadece vatanda haklar de ildir. milli hodbinlik ekline de gelmi tir. H ristiyanl k bunu kabul etmi tir. Charlemagne mparatorlu u. aile hodbinli i. hayat ba ka. liberal burjuvazi ve sosyalizm bunu kabul etmi tir. Bat 'n n buldu u en son hakikat de ildir. Ve do rudan do ruya amentüsü de insan ve vatanda haklan beyannamesidir. Yani Frans z ihtilali insanl k nam na yap lm oldu unu iddia ediyordu. menfaatler bu ideolojinin mümkün olmayan esaslara istinad etti ini çünkü dili ba ka. fert hodbinli i. Bu itibarla zannedildi i gibi milliyetçilik. Ayn milletleraras mahiyeti sosyalizm de ta r. Nitekim o
zamanki anayasada gerekçesi de insan ve vatanda haklan beyannamesidir. H ristiyanl k. milliyetçilik tarihi kanla yaz l d r. Bu ne kadar gerçekle ebilir. liberalizm ve sosyalizm. Frans z ihtilali de kendini bütün insanl n ihtilali olarak takdim etti. neresi yaland r ayn mesele. servet seviyesi ba ka insanlar n birbiriyle anla amayaca n ispat etti. Bu itibarla Said-i Nursi Hazretleri'nin
. nsan ve vatanda haklar d r. Harice kar bir müdafaa silah d r. Fakat Bat 'da bir ideoloji hüviyetiyle tarih sahnesine ç kan üç ideoloji var. milliyetçilik. çok büyük facialara mal olmu tur. Kuramam t r ama daima milletin d nda daha yüksek bir cemaat oldu unu kabul etmi tir. hiç olmazsa nazari olarak. Bunlar n üçü de bütün insanl k için harekete geçtiklerini iddia ederler.Fakat sonra hadiseler. nsanl a çok büyük ac lara. Bat bir H ristiyan vahdeti kuramam t r. Bunlar slamiyet'e benzeyen gerçek bir vahdet kuramam t r. mparatorluklar kurmu tur: Roma-Cermen mparatorlu u. Milletler daha sonra ç km t r ortaya.
mutaas p bir ekilde. Elbette bizim de dilimiz var. Din olmayan yerde milletten bahsetme imkan yoktur. Yani bizi Osmanl 'dan tecrit ederek. bütün alicenapl m za ra men hançerlenmi . Bu iki dünyan n birbirleriyle anla mas na imkan ve ihtimal yoktur. ark lar m z var. Cumhuriyet'in en büyük hatas bu olmu tur. Fakat
. Mazideki
kudretimiz hat ra olarak da ya asa ayakta durmam z mümkün k lm t r. kendilerini "millet" olarak anlatm lar. Ama bugün dü manlarla çevrilmi . zafer kazanm z. Yani din olmadan esasen milliyet olmas na imkan yoktur. Bu itibarla bugün ister istemez bir devletimiz var ve bu devlet milli bir devlettir. Bu itibarla tarihe dayanmayan. aldat lm
vaziyetteyiz. Bunlann kar s na biz sadece slam olarak Ç km z.söylediklerine ben de kat l r m. çe itli ihanetIere u ram . uurumuzdan idrak m zdan ve ahsiyetimizden bunu ç karmaya imkan yoktur. As rlarca Müslüman olarak ya am . Bir kere slamiyet'le. bizim de edebiyat m z var. mukaddese dayanmayan bir milliyetçilik kurulamaz. bütün efendili imize. dinden de tecrit etti ini zannetmi ve dinden tecrit edilen bir kalabal n da ya ayabilece ini zannetmi . yobazl k eklinde olmayacak. H ristiyanlar tarihin belli merhalesinde milli egoizmleri sahneye ç karm lar. H ristiyanl k içtimai. Yaln z bu istifade ba naz bir ekilde. Fakat hepsinden evvel dinimiz var. fikri ve tarihi yap s bak m ndan tamamen birbirine z t iki dünyad r.
Yaln z imdi bu hudutlar içinde baz noktalan i aret etmek gerekiyor. ster istemez ba kalar na kar kendi varl m z müdafaa etmek için millet unsurundan da istifade etmek
zorunday z.
Türk milletini dinin d nda mütalaa etmektir. Fert dinsiz olabilir. dinimize göredir. melun. tarihten. mukaddesatt r. Fakat unutmamak gerekir bunun en kuvvetli istinadgah dindir. mü terek facialara maruz kalmaktan gelen Avrupal manas yla. undan hakl de ildir: Toplum maziden çok farkl bir yap ta yor. hem hat ra olarak. Himaye etti imiz milletleri kaybettik. hem dinamik bir kuvvet olarak. bütün hayat m za istikamet veren sevgiler. bundan tecrit edilen Türk insan . Y rt c . Çünkü bir yerde bizim dilimiz de dinimizin bir parças d r. bugün hakl de ildir.
Said-i Nursi 930'da hakl yd . Dinsizlik bir hastal kt r. Elimizde olmayan sebeplerden dolay dostlar m z kaybettik. riyakar. . bir milletten bahsedilebilir. Din ki damarlar m zdaki her zerre kanda. imand r. Toplum dinini kaybetti i andan itibaren vah i bir hayvan sürüsüdür. vücudumuzdaki her zerrede mevcut. Bir mukaddesler manzumesi olmad kça hiçbir topluluk ayakta duramaz. fert ate olabilir. Bütün sembollerimiz. bugünkü facia nerede? Cumhuriyetin en büyük hatas -hatta bir parça ttihat ve Terakki'nin de. Bu itibarla bir topluma yap lacak en büyük kötülük onun dini inançlar yla oynamakt r.mazideki ihti am nerede. mü terek ac lar çekmekten. Fakat toplum olamaz. millet gibi adeta kabile devrinin bakiyesi olan bir hisle ayakta tutulamaz. Nitekim tarihin hiçbir devrinde hiçbir topluluk dinsiz ya ayamam t r. en adi canavardan daha tehlikeli bir sürüdür. Bu itibarla dini tesanüd etraf nda dinden gelen. Bu
.
çok eski bir mazimiz oldu unu. Bu milliyetçilik hareketi iki kaynaktan geldi bize. De Guignes slamiyet'e. Mo ollar n çocu u oldu umuzu. sekiz cilt halinde yazm . Fakat bu daire daha küçük dairelere müttehid-ül-merkez. Mo ollarla akraba yapm . Arzu ederiz ki slamiyet en büyük daire olsun. as rda ya am .: imdi efendim. Frans z polisine mensup bir adamd r. Kendisi hariciyeye. Ondan sonra millettir. o devrin kifayetsiz bilgileriyle Çin uzman d r. Hepsini kucaklas n.
slamiyet büyük bir dairedir. Fakat kendi dilimizi konu an. Birisi bat kayna . Josephe De Guignes. De Guignes bizi bizden fazla dü ünmü tür. Hunlar n.f rt na ortas nda da lan sürüyü bir araya toplamak için ister istemez tarihi hat ralara dayanmak. Ondan sonra slamiyet'tir. Osmanl 'ya dü mand r. Hakikatte bu tarihen hiçbir zaman sabit olmam t r. M s r'dan gelen bir koloninin devam oldu unu söyleyecek kadar bilgisizdir bu konuda. En son tarihler Hunlardan
"medeniyetin kendilerine yaln z harabeler borçlu oldu u Hunlar" diye
. merkezleri bir olan dairelere bölünebilir. lk daire ailedir. Bat ' dan gelen bu tehlikeli fikir birkaç isim etraf nda toplanabilir. onun bizi karde yapt bu kavimleri lanetle yad eder. Vambery. Leon Cahun. Bütün insanl kucaklas n. Bütün insanl a amildir. anla abildi imiz insanlar elbette bize daha yak nd r. Güya bizi Osmanl 'dan ve slamiyet'ten kurtarmak için Hunlarla. onlardan faydalanmak zorunday z.M. De Guignes 18.
C. Ve mesela ÇinIilerin. Ve Avrupa. Elbette bütün Müslüman karde lerimiz ayn de erdedir. Ebediyete kadar uzar.
O kadar budalad rlar ki Çin medeniyeti ile uzun zaman temas etmi ler. hunhar bir sürü olarak bahseder. m z atalar m zIa münasebetlerimizi
Bir di eri de Leon Cahun'dur. Rusya'dan gelen Türkler. y rt c . hem dü man. Türkiye'de milliyetçili in kayna d r bu kitap. Ostorogotlarla vs. çünkü Osmanl kendi d lar nda. Sadece y km lard r". Leon Cahun Yahudidir. asnn ba nda ya am t r. Eserinde De Guignes'den parçalar nakletmi tir. 20. ismini bilmedi imiz birçok milletlerle. Bütün Türkçülerin üzerinde birle tikleri isimlerin ba l calar ndan biridir Leon Cahun. K r m' dan ayr ld ktan sonra
. De Guignes'den Süleyman Pa a bahsetmi tir. Vambery do rudan do ruya casustu zaten. Diyor ki "Türkler hiçbir medeniyet kurmam lard r. Fakat bu medeniyeti bir türlü nakledememi lerdir. Osmanl 'ya hem dostturlar. Süleyman Pa a De Guignes'yi nereden tan d ? Nas l tan d ? Hangi karanl k kaynaktan geliyor De Guignes'yi tan mas ? Belli de il.
imdi bir de Rusya' dan gelen Türklerin telkinleriyle kuvvetleniyor bu hakikat.Kerim'i oluyor. Dü ünce kabiliyetleri yoktur bunlar n. as r sonu. Hunlarla. Asya Tarihine Giri diye bir kitab var. ayn ruh iklimi içindeler. Vizigotlarla. Medeniyet tahripçileri.bahseder. Tatarlarla. Ondan sonra Ziya Gökalp'in tavsiyesi ile Hüseyin Cahit tercüme etmi . Dostturlar çünkü ayn medeniyet camias . 19. tan mad De Guignes' den ö rendik. Kuramazlar da. Dü mand rlar. Bilakis y karlar. Bu kitap Türk milliyetçili inin Kuran. Önsözünü tercüme ettim onun.
Enver'e. hareket kabiliyeti olmayan bir milliyet. Mustafa Kemal'e sen -ha a. kans z. Politikan n bütün büyüklerine. cans z. Bu itibarla Türkler slam medeniyetinde. ttihad Terakki. Haris bir adamd . aynca A ao lu Ahmet -garip bir milliyetçimiz-. sen Peygambersin diye kasideler yazd . Rusya'da yeti mi ler. A ao lu budala de ildi. Burada yeni bir vatan bulmu lar. Orada Türklük gururlar k r lm . Zaten "cihanda sulh. Fakat bu vatanda söz sahibi olmak.onlarla bir münasebetimiz kalmad . A ao lu Ahmet'i anlatmak bütün Rusya'dan gelen Türkleri anIatmak için kafidir. Türk Yurdu etraf nda geli mi tir. Talat'a. Yaln z dedi im gibi bu öyle bir milliyetçilik ki içi bo alm . Binaenaleyh. Evvela Selanik'te pohpohlad lar. emellerine alet etti. Ziya Gökalp ayran budalas yd .Allahs n. Mustafa Kemal'in çok sevdi i adamd ve bütün emellerine sadakatle hizmet etti. daha çok Türk motifi üzerinde durmu lard r. büyük söz sahibi olmak arzusuna kap lm lar.
Said-i Nursi'nin büyük bir ihtimalle bid'at erbab diye yad ettikleri aras na bunlar da girer. Hepsi ayn vaziyetteler. Tarih tasfiye etti Osmanl 'y . slam faktörü üzerinde de il.
. Ziya Göka1p budala bir adamd tam manas yla. Yusuf Akçura. Osmanl 'n n y k l nda onun büyük rolü vard r. milliyet nazariyecisi oldu. Prototipidir onlar n. Cumhuriyet devrinde milliyetçili e san mak mecburiyetti. Son derece ümmiydi. Türk Yurdu etraf nda halka1anm . Milletvekiliydi. çünkü Rus terbiyesi görmü ler. Ve Milliyetçi hareket Türk Yurdunda. Yusuf Akçura biliyorsunuz Tarih Kurumu'nun ba kan oldu Mustafa Kemal devrinde. parçaland ülke. hissesi vard r. Büyük milliyetçi. Cahil bir adamd .
Bu insanlann hepsi bizim. Biri. Birincisi dindir tabiat yla. Yaln z z. mutlak olarak teslim oldu umuz bir ça . Herkesin dü man oldu u bir dünyada ya yoruz. hangi sayfalarda ve niçin geçer? Cilt 3. Dosta. Diyelim ki ilk kelime Adem. dinamik olmas na zaten imkan yoktu. Adem kelimesi hangi ciltlerde. Ne olursa olsun birle meye ihtiyac m z var. A a yukar bütün büyük adamlar için
. inançt r. birle meye ihtiyac m z var. sayfa 500' de. Cihanda sulh.
Bizim için bir dayan ma unsuru oldu u ölçüde kavmiyetimizi müdafaa edece iz. ay r c olmaktan. mümkün oldu u kadar mü terek unsurlar bulup birle mek laz m. rasin ve metin hale getirmek bilhassa ayd nlar aras nda vazifemizdir. Fakat ay rmaktan. bütün külliyat n tarar.yurtta sulh" formülü ile ifadesini bulan bir sulhperverlik bahis mevzuu idi. kelimelerin alt n çizer. nanc n kaybeden. tahsir etmek. Ama kavim ikincidir. Herkes dü man. Bu itibarla ben ahsen bunlar n bugünkü cemiyette çok faydal olaca na da inanm yorum. alfabetik olarak yazar. mufassal bir lugatçesini yapmal . s cak bir tebessüme çok ihtiyac m z var. kaybettirilen insanlar n mütearr z olmas na. yaralay c olmaktan hazer ederim. yurtta sulh olmas n da ne olsundu? O devrin fikir hareketleri karmakar kt r.
Said-i Nursi Hazretleri'nin bütün yaz lar n belli ba l klar etraf nda toplamal . Ayr lmaya de il. Yani elbette slamiyet'i tahkim etmek. indeksIemeli. Yani insanlar damgalayarak ay rmak de il. Kavmi yapan dindir. bütün dünyada yaln z z.
Çok geni tecessüslü olan mustarip ve yaln z bir adamd . Baz eyler var ki münaka a edilemez. Türkiyat da. Türk perestlik diyor. Bitirdim hikayeyi. Herkesin kitab n n indeksi vard r. Türkköri kelimesi Türk perestliktir. Buyrun can m hata etmi olabilirim. Gazali'nin Gazeliyat' n ondan okudum. okumay ve anlamay kolayla t r r. Türkköri bu manaya hiç gelmez.
Abdulluh Cevdet'e gelince. Dil Best-i Mevlana's çok güzeldir. Faraza Said-i Nursi Hürriyet hakk nda. Tasavvur
.ayn eyi yapm lard r. Etüd yapmak isteyince onu da kolayla t nr. Herkes k zd . Bunlar dünyada mevcut bütün lügatlarla ve vesikalarla ispat ettim. O biraz güç.
Ben Ziya Gökalp'in baz yazd klar n ele tirdim. yokolu tarihi 1826'd r. Niçin bunu yapt m anlatt m. Baz eyler var ki münaka a edilir. Madrabazl k yapm t r. Türkolojidir diyor. Bütün söyledikleri yanl t r.
Devlet-i Aliyye'nin çökü tarihi. Hiçkimse a z n
aç p cevap vermedi. Yeniçeri topa tutulduktan sonra yeni bir ordu kurmak laz m. Mülhid de ildir. Bu ordu nas l kurulacak? Bu orduyu kurmak için Bat ' dan hocalar getiriyoruz. z nd k de ildir. okumay çok kolayla t nr. Çok faydal bir i olur. Ben hiç kimsenin münaka a edemeyece i eyleri ele tirdim. Türkiyat. Bir yerde çok faydaland m Abdullah Cevdet'ten. Bu. tabii herkesin bir parça sübjektif taraflar vard r. nerelerde ne söylemi ? Ne kadar söylemi ? Bunun daha mufassal da olur. n allah hata etmi imdir.
edin. Yani bu adam n hikmet-i vücudu bizi yemektir. Avc n n hayvan tetkik etti i gibi. mal rem
.
Tabii adam gelince bize hizmet etmek için gelmiyor.
Halbuki biz dü man dost telakki ediyoruz. Yiyece imiz hayvan anlamaya mecbur de iliz. De il mi ya? Keseriz. Mühendishane-i Bem aç l yor. ordumuzu yeti tirmek için hoca istemek ne demektir? Yani bundan büyük felaket tasavvur edebilir misiniz? Ordunun techizat vard r. yeriz. misyonerler de geliyor. Burada tabii biz ma lup olaca z. Orduyla beraber müteahhitler de geliyor. mahvetmektir. Politika esnaf da geliyor. Bizi anlamak niyetinde de il. Avrupa da bizi anlamad . nas l kesilir bu. hiçbir zaman anlayamad k Avrupa'y . i adamlan da geliyor. vesairesi vard r. Anlamas na ihtiyaç yoktu çünkü. Avrupa'yla kayna yoruz. ona bakacak. Bat mektepleri aç l yor. Orduyu slah etmek için. Avrupa bizi yemek istiyordu. Yabanc mektepler aç l yor. Mü avirler getirtiliyor Bat 'dan ve Mühendishane-i Bahri. "gel bizi yeti tir" diyoruz. koyunlar n hissiyat n merak etmeyiz. Hiçbir zaman anlayamay z. Mekteb-i harbiye aç l yor. tarihte gazalar m z olan ve onu hidayete getirtmek için sel gibi kanlar ak tt m z bir dü mana
el aç yoruz. Kesif bir taarruz ba l yor. Bal klar n. insan deli olur. Kuca m z aç yoruz. Onlar da bizi öyle. malzemesi vard r. anlamak mecburiyetinde de de il. Bunlan da getirtmeye ba l yorlar Avrupa' dan. As rlarca mücadele etti imiz. Çünkü kar daki tilkidir. bizi tetkik ediyor Avrupa. Hayat n n yegane gayesi bizi yemek olan bir medeniyetten.
slamiyeti n haline gelir" diyorlar. Bat dilini yaln z kendi adamlar bilir. Medeniyet bir bütündür.: Bediüzzaman Hazretleri'nin ifade etti i bir ey var. Robert Kolej'den ç km adamlar bilir. Bat 'da. emellerimizi onlara tahakkuk ettirmek. Fakat bu okuyanlar kendi dillerini biliyorlar. . Bat dilini bilen adam n dürüst ve namuslu olmas na imkan yoktur.
Haluk mamo lu: Bu beyanlar n ifade eden kaynaklar var m ?
C.
kald nrsak Osmanl toz y
H. lk bat l la an müessese ordudur. Tek dü man hilafet müessesidir. lk çürüyen ve ilk yok edilen bu ordu. çeriden kendi adamlar na y kt r yor. Osmanl 'ya ihanet etmek için d andan kuvvet kullanmak mümkün de ildir. Orada "En büyük dü man m z slamiyettir.: Okuyanlar kendi adamlar d r. yol bu. Yani Bat dilini bilip Bat 'dan
.
C. Viyana'ya giden ordu de ildir elbette. çöküyor: Fakat çökü orduda ba lam t r. temelleri ortadan kalk nca. tesadüfen bilir.M.dünyam za sokuyoruz. Mesela misyonerlerin yazd kitaplar var. nas l y kaca n biliyor.: Bu dü ünceleri beyan eden kay tlar var. Çok iyi biliyor ki. Kendi içinden adamlar bulmak. Hilafeti y kt ktan sonra dava kazan lm t r. Avrupa bizi nereden y kaca n . aç kça söylüyorlar. hilafeti d ardan y kmak mümkün de ildir. ngiliz müstemlekat naz r Gladston Kur'an' kald rmal y z diyormu .M. bina çökecektir. malat hatas d r. Bunun d nda Türkiye'de Bat dilini bilen adam yoktur.
ne yaps n? Deli midir adam? Pek az deli ç km t r binaenaleyh. Tatbikatla toplumun bütün ruh dünyas na kök salar. imdi. hikaye bu. okuma yazma bilmeyen bir toplumda.kopmak akla hayret verecek bir i tir. Menfaatlar na ayk r d r. Tecrit edemeyiz. geri bir toplumda gerçekle ti komünizm. ister istemez bu toplumun iç dünyas komünizmin ekillenmesinde müessir olacakt . . Çünkü komünizm yoktur henüz.
. Dü man olmak için sebep yok. Bu Tanzimattan beri böyle. Binaenaleyh. mkan yok çünkü.M. Arka oluyor. Bir kavme benzemek dilini bilmek demektir. Bilince de o kavimden olur. sokaktaki adam Frans zca ö renince sadrazam oluyor. hakikatte ideolojiler insana göre ekillenir. imdi. Komünizm. isterseniz sosyalizm diyelim. Sadrazaml a kadar ç kacak adam.: Tilki medeniyetini (bizi yutmak isteyen medeniyet) komünizm de kendi bünyesinde kurmu mudur acaba?
C. Yani rastgele adam. O kavim de sana yard m ediyor. Çünkü Bat dilini bilince bütün mevkiler size aç kt r. Bilmiyoruz ne oldu unu. deoloji kitapta durdu u gibi durmaz. Niçin.
Rusya' da nüfusun yüzde 80'i köylü idi ve köylünün içinde okuma yazma bilen yoktu. yükseliyorsun.: Efendim. Bu itibarla kapitalizmde olan kepazelikler.
H. ne diye Bat 'yla muharebe etsin. mücadele etsin? Sebep yok. komünizmde de vard r.
Yani kapitalizm as rlardan beri imtihandan geçmi .
H. Rus insan cahil oldu undan.M. Aç ktan aç a sempati ile bak yor memlekete. Komünizm merhalesi hiçbir yerde tatbik edilmemi tir. sosyalizm. Rusya sosyalizmi tatbik etmek suretiyle günün birinde komünizme geçmek iddia ve arzusundad r. tabiata ve Allah'a daha yak nd r. kapitalizmin bütün kepazeliklerine vâristir Yani bunlar ay rmak mümkün de ildir. bugün tatbik edilen ekliyle Rusya'da. Sair kendinde bütün doktrinlerin hatalar n ta r sosyalizm. yeni kurulmu tur. Devlet oldukça komünizm olamaz. Elbette. Devlet yoktur komünizmde. Bu rüya kar s nda Bediüzzaman Hazretleri'nin dü ünceleri var.Komünizm diye bir ey yoktur dünyada.: Rüyadaki hitabede geçen be menfi esas Makyavelist prensipler mi dir?
C. yontulmam oldu undan. Teorik olarak ve pratik olarak yoktur. Bu palavradan ibaret. Komünizme geçmesi için devletin ortadan kalkmas laz m. . Komünist de ildir Rusya. Devlet ortadan kalkar. Yani gayr-i ilmi ve gayr-i ciddidir. Ve bir rüya olarak caziptir. ne kadar namussuz. ne kadar hain. Yani kâfi derecede medeni de ildir. ne kadar insanl k d
. Buna Rusya bir Rus misti i getirmi tir. O s ralarda sosyalizm emekleme ça ndad r. Fakat doktrin olarak. ondan sonra komünizm merhalesi gelir. Sosyalist olmak iddias ndad r. bir doktrindir sosyalizm. Biz komünist diyoruz. kisi de Avrupa menbal d r. Nas l bir cemiyet olaca n bilemeyiz komünist cemiyetin.: Rüyadaki hitabe son derece mühim bir hitabedir.
slamiyet'in bu harekete ba olmas . istikbal var. tasvir etti iniz gibi bir dünya dü ünülmüyor.
C.
Safa Mürsel: Fakat Marksizmde. De erlendirilmedi o hitabe.bir dü ünce oldu unu ispat etmi tir. devriyle uyu maktad r. Bugünkü ekliyle
. neticesine var yor. Bu hazret milletleraras bir mücadeleyi de il s n flararas . Marksizm de. kafadaki istikbal var. bütün insanlar n mülk sahibi olmas demektir. her türlü bask dan. mazlum Asya'y yine slamiyet'in rehberli inde fakat sosyalist bir temayülle idare etmesi arzuya ayand r. Ve hürriyet demek her türlü zulümden. Hiçbir bask olmamas d r. Kapitalizme yüzde yüz has md r. dost yapan bir harekettir.: imdi efendim.M.müsamaha ve efkatle bakmaktad r. bir de ya anan realitenin getirece i tahmin edilen. Bu arada yeni bir dünya uyan yor. günahlar ndan s y rmas ve Asya'y . esir Asya'y .
Kapitalizm Asya'y yemektedir ve Asya'y yok etmektedir. Yeni bir ink lap olmu tur.
Hakikatte Marx' n kominizm dedi i ey de Bediüzzaman n 5. bir kitaplarda. Bu hareket insan . ezenle ezilenin mücadelesini remizle tirir. Malikiyet demek. her tür lü istibdattan kurtulmak demektir. komünizm de budur. Herkesin mülk sahibi olmas . hareket olmu tur. insana dü man yapan bir hareket de ildir. istedi i gibi ya amas . Asya için bir felakettir. son derece. Sosyalizme nazar. Bu hitabe son derece dikkate lay kt r.
Ne yap yorsan z. o ekilde artacak ki devlete ihtiyaç kalmayacak herkes fail-i muhtar olacak. hürriyetsizli e götürüyor. çünkü devlet bir esaret müessesesidir.sosyalizmin insanlar hürriyete. Devlet. emel bu de il.
Bu iktidar. merhale u ekilde tarif edilir: Esaret tünelinden hürriyet dünyas na ç k . Daima hakim s n f n yan . herkesindir. Ama rüya bu de il. o kadar yiyeceksiniz. esarete. Komünist merhalede her ey. kavgas z bir cemiyete. Mal mülkü olan s n f n iktidar d r. Fakat Marx' n söyledi i bu 5. Peki ehliyetin ölçüsü nedir? Ehliyetin ölçüsü el sanat d r. ne kadar çal yorsan z. devlet s n fl bir cemiyette hakim s n f n emellerini destekleyen ve ezilen s n flara nefes ald rmayan bir makinedir. Hiçbir zaman hiçbir hakka ve hürriyete sahip olamazlar. Has bir dü ünce adam n n da böyle bir netice tasavvur etmesi dü ünülemez. ahenkli bir cemiyete götürece i söylenemez. saadete. Herkes ehliyetine göre yiyecek. çat maya. Bu makine ortadan kalkacakt r. "Her ey herkesindir" ne demek? imdi u formül dü ünülüyor. alt ndakileri ezer. sahip olanlar n devletidir. Fakat daha ilerdeki merhalede herkes
. Kâ t üzerindeki emel bu de il. Halbuki istihsal o ekilde düzenlenecek. imdi fail-i muhtar de ildir.
Bir rüyad r sosyalizm ve böyle dü ünülüyor. ne kadar üretiyorsan z. Bu makine ortadan kalk nca hürriyetsizlik kalmayacakt r. Tatbikat nereye götürür? Belli. Program. daima bir bask alt ndad r. emel bu. Sosyalizmin ilk merhalesinde ölçü herkese ehliyetine göredir. Fail-i muhtar oldu u devirde yeniden hürriyet dünyas na geçilecektir.
Hiçbir al n teri bo a harcanmad kça. Her insan 5 saat çal acak. yap lan istihsal tabii olarak Kad köy ahalisinin istedi i gibi ya amas na kâfi gelir. Anar izm de ayn eyi söylüyor. u kadar çinko. Mesela Kad köy
100. u kadar bak r. Diyelim ki istihsal yiyece imizden fazlaysa kimsenin tutup daha fazla zahire iddihar etmesine ihtiyaç yoktur. akl n emrine girince kimse kimseyi istismar etmeyecek. Irmaktan herkes tenekesini doldurur. Anar izmin de bu. Bu ekilde istihsal vas talan zaten bütün cemiyetin oldu una göre herkes her eye sahiptir ve herkes ihtiyac na göre mü terek has ladan faydalanacakt r. arzusu bu. Üretim planlan nca. içece i suyu al r.000 ki ilik bir memleket. Liberalizm bunu gerçekle tiremedi ve gerçekle tiremez de.ehliyetine göre üretecek. Bu 100. Marx' ayn eyleri isteyen kimseler olarak
. Her insan istedi i kadar yiyecek. imdi üretimin gayet bolla t n dü ünün. ideal sitede.: Bediüzzaman'la. u kadar eker. u kadar demir.
Esasen bütün doktrinlerin gayesi de bu bir yerde. Mesela burada 3 ki iyiz. kudretine göre üretecek ve her insan ihtiyac na göre yiyecek.000 ki inin ya amas için ne laz m? u kadar bu day. Bunun için suyu kurutmas na ve küplere doldurmas na lüzum yoktur. Ne zaman gerçekle ece ini. u kadar arpa.
S. düzene sokulunca. stihsal bir rmak gibi. rmak kadar boIdur. Bunlar tabiat yla evlad m birer rüya. nas l gerçekle ece ini kimse bilmiyor.
Fakat sosyalizmin ümidi.M.
dünyay sömürmesi nas l önlenebilir? Önlenmesi için iddete ihtiyaç vard r. Proletarya diktatoryas na ihtiyaç yoktur prensibi yerle mi tir.cerrahiyedir. Marx' n ya ad dünyada bu juvazi y rt c bir
kuvvetti. Bu iddet. Proletarya diktatoryas bir gaye de ildir Marx'ta. Burjuvazi bütün imkanlara sahiptir. Diyor ki. Geni nüfuzu ve kudreti olan bir s n ft . geçilecek bir köprüdür mecburi olarak.M. iktidan ele geçirmi tir. gerek spanya'da. yava yava iddetini kaybetmekte ve gerek
talya'da.: Proletarya diktatörlü ü zaruri bir merhaledir. çal anlar n haklar n n istirdad için mutlaka bir iddete ihtiyaç vard r. Ama bugün o s n f yava yava tasfiye edilmekte. Marx' n sadece zaman n icab olarak kulland proleterya diktatoryas luzümsuz bir gevezelikten ibarettir
. bir insan n birçok insan . Binaenaleyh geni halk tabakalar n n. Proleter diktatörlü ünün as l sebebi u: Burjuvazi.mütalaa etmek mümkün mü?
C. bugün bunun yanl oldu u bütün sosyalistler taraf ndan kabul edilmi tir. Avrupa'n n sosyalist ülkelerinde proletarya diktatoryas kalkm t r. Proletarya diktatoryas . Nas l bütün insanl k istihsal vas talar na sahip olur? Bir insan n bir insan . burjuvazinin getirdi i anar izme son vermek ve müstakbel cemiyeti kurmak için zaruri bir ameliyat. gerek Fransa'da. Hastal tedavi etmek için kullan lan bir
b çakt r. istedi ini yapmaya ve istedi inden ba ka bir ey yap lmamas na kadirdir. Ve bu köprü de proletarya diktatoryas d r. Marx' n bütün eserlerinde bir defa geçer
proletarya diktatörlü ü. bir insan n belki bütün insanlar n. Ba ka çaresi olmad için bunu söylemi tir.
Her istedi ini yapabilmektir. nsan akl na güvendi i
. Kimse kabul etmiyor. proleterya diktatoryas n . farkl de il. Bediüzzamanla tel'ifte. bütün imkanlar yla ya amas .: Serbestlik anlay nda.M. Elbette kullan lan kelimeler ayr .M. ben nas l hür olabilirim? Liberal kapitalist cemiyette insanlar n hür olmas n n imkan yoktur. insan n bütün melekelerini
geli tirmesi. Yapmak de il yapabilmektir. Yapabilmek de iktisadi kalk nmadan sonra olur. Halbuki istihsal vas talar n n cemiyete mal oldu u bir ülkede istihsalin son derece geni ledi i.
S. elbette dayand klar temeller de ayr . De i mi bir hükümdür diyorlar. Fakat netice itibariyle ikisinin de istedi i. O devirde öyleydi.: Serbestlik anlay
u: Hatt zat nda. Hürriyet yaln z nazari de ildir. ayn zamanda iktisadi bir kendi kendini gerçekle tirmedir.bugün. kimsenin kimseye tahakküm etme imkan kalmayan bir ülkede elbetteki herkes hür olacakt r. Bediüzzaman Hazretleri bunlan slamiyet'e dayanarak. kendini insan olarak idrak etmesi ve bunu yaparken de hiçbir bask ya maruz kalmamas d r hürriyet. Tabii. kendi kafas na ba l olmakt r. bu devirde böyledir. Hürriyet ifahi bir kelimeden ibaret de ildir. toplumun menfaatlar çerçevesi içinde. Marx ise do rudan do ruya insaniyete dayanarak söylüyor. nas l davranaca z?
C. Kendi eme ine. Hürriyet. Ba kas na ba l olmamakt r. siz ekme imi veriyorsan z. Marksistler bile kabul etmiyorlar. Diyorlar ki Marx bunu bir kere söylemi tir ve belli bir zamana münhas r söylemi tir. "Cümlenin maksad bir amma rivayet muhtelif" gibi. Ben size ba l ysam.
K lar m ? K lmaz m ? gnacio De Loyola'n n gaye dedi i i'la-y Kelimetullahd r.
S. Bu sözü Cizvit mezhebini kuran gnacio De Loyola söylemi tir. Fakat netice itibariyle gaye çok yak nd r. Vas talar elbette birbirinden çok farkl d r.M. Çok daha sa lam. Dikkatinizi çekiyorum. Bir söz vard r: "Vas talar gayeyi me ru k lar". çok daha derin kökleri var.: Bunlar n ikisinin ayn olmas na imkan ve ihtimal yok. gerçekle tirmezse insan n kendisi yok olacak.
. Marx' n gerçekle tirilmesini istedi i ve dü ündü ü hürriyetler aras nda bir fark yoktur.için bunlar söylüyor. Çünkü hareket noktalan çok farkl . kullan lan vas talar n farkl olaca n kabul edebilir miyiz?
C. vas talar .
Bediüzzaman semavî naslara dayan yor. çok yak nd r. neticeler kadar
önemli tutmak icabetmez mi?
C.M. nsan akl bunlar gerçekle tirecek. Ama gerçekle tirilmesini istedi i ve dü ündü ü hürriyetlerle. Machiavelli ile alakas yoktur bu sözün. Vas talar gayeyi me ru k lar.: Bu neticeye giderken. Çok mühim benim için bu.: Burada bir eyi düzeltmek için araya girece im. Machiavelli'nin zannediyorsunuz.M.M.
S. Bunu yanl biliyorsunuz hepiniz.: Arada farkl l
kabul bak m ndan.
Elbette dü ünülecek vas talar. O zaman ne yapaca z?
S.: Evet. Böyle bir ey yok. Burada gnacio De Loyola'n n "gaye vas talar me ru k lar" hikayesine gelip dayan yoruz. Gaye cihan umuldür. Elbette vas talar da dü ünülecek. bozuk hale getirmi iz.: Yani gerçekle tirilmesi istenen neticeleri tahsil etmeye müsait olmayabilir. bu neticeye uygun olarak ayn derecede nezih olmayabilir vas talar. temiz yollardan gidilir.M. Ne kadar kullan l r bu vas talar? stisnai olarak bir defaya
. Binaenaleyh bunu da biz soysuzla t rm . dinidir.H ristiyan dininin birli i ve H ristiyan kilisesinin ya amas bahis mevzuudur. Mesela yine Hazret-i Muhammed'e atfedilen "el harbu hud'atün" sözü. imana dayan r. Hud'a ay p bir ey de il mi? Ama "el harbu hud'amn" diyor. temiz bir davaya.M. ilahi nizam n kurulmas için vas talar me rudur diyor. Ben de öyle dü ünüyorum. Fakat.
Elbette büyük bir davaya. Hakl d r.
C. kilisenin ya amas . imdi bir yerde u var. Halbuki bunu matbuatta falan n iktidara geçmesi için vas talar me rudur diye yaz yorlar. H ristiyan dininin. Vas talar her zaman arzumuza uygun olmayabilir. Bir sual daha var. yani ona göre bütün insanl a saadet getirecek olan bir inanç sisteminin ya amas için vas talar me rudur diyor. 'lâ-y Kelimetullah için hud'a bile caizdir diyor. Bilhassa insanl k bahis mevzuu olunca.
Kulland n.: Peyami'nin üstünlü ü nerden geliyor?
C. Bazen vas talar. bunu kaç defa kullanacaks n? Bu kullan lmaya ba lad ktan sonra insan iradesini kaybediyor.mahsus.
Kemal Tahir için hapishane iyi bir laboratuard r.
Kemal Tahir'de Anadolu vard r. Peyami'de yoktur. Osmanl vard r.
Kemal Tahir'de sosyal hayat vard r. çe itli istidatlar olan insanlarla daha yak ndan tan t . Vas ta bir köprü iken. Çe itli ülkelerden gelen. Bu itibarla romanlar psikolojiktir. stanbul'un belli bir muhiti vard r. Gaye insanl
n saadetidir. harpte. kan dökmek de. Belki Rusya'n n en büyük felaketi budur. iç dünyas na. O halde. gidilmesi gereken bir yer olarak telakki edilmeye ba lan yor ve bütün felaket ba l yor o zaman. zulüm
de. Kendi ya am n anlat r. . Yani en büyük tehlike udur.
H.: Peyami'nin üstünlü ü sadece üslubudur. çe itli meseleleri olan. Daha do rusu ferdin içine. Tahlil sahas çok geni tir Kemal Tahir'in. gaye haline geliyor. Türk insan n n istidatlan vard r. iç bunal mlanna çevrilmi tir.M. iddet de kullan labilir. Peyami'de yaln z bir kesiti vard r. Tarih vard r. Peyami teknik olarak usta bir
. iç istidatlar na. Peyami Safa'da yaln z stanbul vard r. vas talar ön plana geçiyor.
Kemal Tahir. Bat l la may ç plakl etinde ya am ve a a yla. nas l bir açmaza girdi imizi söylemi tir. ve bu bir tarafa b rak l rsa o da
. ikinci. Peyami esasen.
yukan ilk defa olarak Türkiye'de nas l bir oyuna
geldi imizi.
Peyami. üçüncü derecede bir airdir. Peyami'nin romanlar bir odada geçer. bir çiledir. Dü ünce ufkunu Ziya Gökalp çizmi tir. O da Opperman' n taklitçisidir hatt zat nda. Kemal Tahir'e göre. do rudan do ruya tarihimizin son derece mühim hadiselerine e ilmi . ac lanyla. smail Safa. bütün kepazelikleri. Mesela bir Serbest F rka rezaletine.
Yani roman n s n rlar n . Hapishaneyi. II. bir mahallede geçer. teknik olarak. bir ç rp n t r. Ziya Gökalp'in d na bir ad m atmam t r. bütün rezilIikleri görmü tür.yazard r.
Peyami. Bir st rapt r. hasta bir adamd r. men e olarak smail Safa'n n o ludur. Kemal Tahir'in romanlar bütün Türkiye'de geçer. Mukayese edilirse Peyami belli bir yerin adam d r. Mesela bir ink lab n ba lar na. alan çok dard r. Me rutiyet ayd n d r. Belli bir kurulu düzenin müdafiidir. devrinde. kurtulu sava na. yap lan rezilIi i. Türk roman n n s n rlann geni letmi tir.
Osmanl 'n n kurulu undan itibaren meseleleri kovalam . Kurt Kanunu'nda girmi tir.
"Allah zaferinizi müzdad eylesin". Mukayese olsun diye söylüyorum. böyle namussuz bir hükümetin ni an n ben istemem diye reddetmi tir. Kulüpte otururken subaylar geliyorlar. Bir alay korsan. ngiliz sömürgecili inin müdafaas n yap yor. hayat ndan memnun ya amaktad r ve Kraliçenin ni amna mazhard r. ngiliz gazetelerinde yay mlam yor bu ve tabiat yla Abdülhamid Han
. Bunun için Abdülhamid Han' daima tel'in eder. Hadiseyi anlatt m m bilmiyorum? ngilizler. müthi cam
s k l yor Spencer' n. Gerçek bir budalayd smail Safa. gayet iyi olmu . Abdülhamid Han ile beraber. Boerler masum ve mazlum bir kavimdir. tahrip ettiniz mel'unlar " diyor. Spencer. "Çok iyi olmu " diyor Spencer. babas n n Sivas'ta ölmesi. " ngilizlerin. Abdülhamid Han sürgün etmezse ölmeyecekmi gibi. "Boerleri yendiniz. Boer sava lan son derece mühim insanl k tarihinde.
Bu arada smail Safa o zamanki arkada lar yla ngiliz Sefaretine gidiyor.hastayd .ngiliz filozofu. geberdiler. O s rada Boer muharebesi oluyor. ngiliz sefaretinde. Herbert Spencer ." Boer sava na girdikten sonra. müteessirler. "Boerler bir ngiliz subay grubunu pusuya dü ürup öldürdüler" diye cevapl yor birisi.Londra'da müreffeh. Hayat n zehirlemi bu hadise. kendi ülkelerini müdafaaya m gittiler? 'la-y Kelimetullah için mi çarp yorlar. Kendi mukaddeslerini. "Ne oldu" diyor Spencer. Osmanl 'ya da dü mand r. memnun de il. ngilterelilerin çok sevdi i ve sayd bir adamd r. Peyami'nin hayat nda bir facia vard r. gittiler. Boerleri tahrip ediyorlar. kraliçenin ni an n böyle zalim. istila ediyorlar. Boerler aras nda ne i i vard .
Adeta bir kalem e k yas idi. Kendisinden çok de ersiz.bundan müthi rahats z oluyor. Peyami kalemiyle hayat n ya amak mecburiyetinde kald . inanmas n. Dünya nimetlerine dü kündü. Büyük i tihâlâr vard . hepsi vali oldu. Peyami'nin aile facias yla me gul.: Ayn eyleri Kemal Tahir için de söylemi tiniz. Bunlar n içinde smail Safa en ahmaklar d r ve en cahilleridir. o s rada belli bir zümre taraf ndan desteklenen fikirlerin destekleyicisi oldu. Birçok eyleri görebilirdi. Kendini bo a harcad ve harcamak mecburiyetinde idi. mzal . Fakat bunlar n hiçbirini tatmin edecek imkana sahip de ildi. Osmanl hakk ndaki hükmü daima smail Safa'n n nefy hikayesiyle beraber gitmektedir. Lükse dü kündü. her entelektüel gibi. Yapt . Basit bir adamd r smail Safa. Hastayd evvela.
H. adamlar n hepsi milletvekili oldu. imzas z. smail Safa'n n ak betiyle me gul. Birçok eyleri
.
Peyami'nin ruhunda bu. Peyami'yi çok severim ve ac r m. hepsini de. Büyük ac lar çekti. Tutup. Mütemadiyen çal mak. hepsi elçi oldu.
Peyami büyük bir zeka idi. Ben. nans n. Paray veren Peyami'yi kullanabilirdi. beynini satarak ya amak mecburiyetinde idi. mukayese edilemeyecek kadar de ersiz. . namütenai yaz yazd . O devirde ya ayanlar aras nda en zekisi idi. H rç n bir adamd . birçok eyleri yapmayabilirdi. silinmeyen akisler b rakm t r. kazanan bir adam da de ildi. Sanki bütün tarih.
yapmayabilirdi diye.
C.M.: Kemal Tahir 1910 do umludur. Kemal Tahir o neslin bütün vehimlerini ta yordu kendinde. 1936'da genç bir adamd . Dergi ç kard lar, mahkum oldu. Onüç sene yatt içerde. Gençli inin en güzel y llar n hapishanede geçirdi. Çorum Hapishanesi'nde, Malatya Hapishanesi'nde. Hapishaneden hapishaneye dola t . Fakat kuvvetli bir iradesi vard . Yenilmedi ve y k lmad , çal t .
1953'te hapisten ç kt
nda çok güç durumdayd . Onüç sene hapishanede
yatm bir adam n, hapishaneden ç kt ktan sonra polis nezareti alt nda kalmas mukadderdi. Eski arkada lan terk ettiler. bulma imkan yoktu.
Zaten hapishaneye ginneden önce de avukat katipli i yap yordu. Galatasaray' bitirememi ti, tahsili yoktu. Bir ara ye' se dü tü ve Mayk Hammer tercümeleriyle ya ad . Bu taraf üzerinde durulmad Kemal Tahir'in. Halbuki durulmaya lay k bir taraft r. Senelerce Mayk Hammer tercümeleri yapt . Hayata küskündü, kafay çekiyordu boyuna. Fakat teslim olmad ve yolunu buldu. Tabii birçok tavizler vennek zorunda kald cemiyete. Mecburdu vermeye. Uydurma dilin çok aleyhinde oldu u halde. T.D.K.'den ödül ald . Yunus Nadi'den ödül ald . Bunlar bir adam için çok kirleticidir. Çirkin eylerdir. Kemal Tahir'e katiyyen yak maz. Fakat mecburdu. E er ödül almasayd , öteki romanlann bast rmak imkan da bulamazd . Yani Kemal Tahir bu alçal , merdiven yapt ister istemez. Ba ka hiç çaresi yoktu. Hakikatte Kemalistler taraf ndan kabul edildi. Kabul ettirmek için de
kendini baz eyler yapmak istedi. Ba ka çaresi yoktu. Ne memur olabilirdi ne mal mülkü vard ; nas l ya ayacakt ? Ve bunlar en az yapt hatt zat nda. Asgarisini yapt .
Bir ayd n n namusunu muhafaza etmesi son derece güçtür. Bir yerde en güç ey ayd n n namuslu olarak ya amas ve ölmesidir. Adeta mümkün de ildir.
H. .: çtimaî s n f ne demektir? çtimaî s n f n adam olmayan ahsiyetler yok mudur? slam toplumu bünyesinde de içtimaî s n f olabilir mi?
C.M.: slamî toplumun sinesinde içtimaî s n f olmaz. çtimaî s n flann kurulmas na engeldir slamiyet. Zekat müessesi, istirdat müessesesi, müsadere müessesesi büyük sevretlerin do mas n , büyümesini önlemi tir. Fakat art k slamiyet'in hakim oldu u bir durumda ya am yoruz. Bu itibarla bugünkü cemiyette de, Avrupa'da oldu u gibi içtimaî s n flar te ekkül etmi tir. Avrupa'da oldu u kadar uurlu ve kesin çizgileriyle birbirinden ayn m s n flar olmasalar da, vard r.
çtimaî s n f kelimesi tabiat yla çok müphem ve Bat ' dan getirilmi bir mefhum. Bizde içtima s n flar yoktu ama içtima zümreler ve tabakalar mevcuttu. Bilhassa 23'ten sonra.
H. .: çtima tabakayla, içtima s n f ne demektir?
C.M.: çtima tabaka zarurettir.
bölümünden do ar, bir bürokrasi vard r.
Mesela, bir memurlar zümresi vard r, bir i hayat ile u ra an bir zümre vard r. Serbest meslek sahipleri vard r. Geni halk tabakalan, köylüler vard r. Bunlar n hepsi birer tabakad r.
H. .: Lonca te kilatlan içtima tabakalara misal olabilir mi?
C.M.: Olabilir tabii. Evet, tabalar seyyaldir, kat hududlan yoktur. Belli leri görmek için belli insanlar n biraraya gelmesi, servet durumlar birbirine yak n insanlar n biraraya gelmesi, ya ay durumlar birbirine yak n insanlar n biraraya gelmesi, içtimaî tabakalar te kil eder. Tabakalar vard bizde de. Bir kere ehir burjuvazisi vard . Bunlar n hepsi yak t rma kelimelerdir. Evvela bunu kabul ediyorum da, ifade kolayl için kullan yorum. Mesela, Peyamii; hayat boyunca, zengin tabakan n ve iktidann emrinde oldu. Hiçbir zaman halkla me gul olmad ve hiçbir zaman halk kendini alakadar etmedi. Daima Halk Partisi'nin içinde ya ad ve daima Halk Partisi'nin menfaatlar na uygun bir platformda kald .
Bir de geni halk tabakalann , yani çal anlan, ezilenleri, st rap çekenleri, çilesi olanlan dü ünmek vard . Kemal Tahir böyleydi. Geni manada halk n yan ndayd . dare edenlerden çok idare edilenlerin yan ndayd . Bürokrasiden çok, çal anlann yan ndayd .
Kemal Tahir hiç bir içtima kavgada yer almad . Yani ne mümindir, ne sosyalisttir, ne fa isttir. Rengi hürriyette olmad . Kendi içine gömülü, kendi mahpesinde, kendine ark lar söyleyen insan olarak kald .
H. .: Siz kendinizi nereye yerle tiriyorsunuz?
C.M.: Evvela bu suale kaçamak bir cevap verece im, sonra meseleyi rgalayaca m. 1848'de, Fransa'da içtimaî s n flar çoktan te ekkül etmi tir. Ve ihtilal olmu tur. 1848 ihtilali, demokrasi hayat nda mühim bir merhaledir. Bizimkilerin sosyal devlet dedikleri bir devlet te ekkül eder. 1789'a nazaran çok daha ileri bir merhaledir 1848. 1848' de imdiki ifadeyle sosyal demokratlar iktidard r, a a yukar . Birçok hizipler var. O s rada
Lamartine de hariciye vekilidir. La Martine'e sorarlar "siz sa da m s n z, solda m s n z?" "Ben tavanday m" der. Ben de tavanday m imdilik. Fakat tavanda olunmaz evlad m. Bu yanl bir ey tabiat yla.
H. .: Bu kaçamak olan cevab n zd .
C.M.: Evet. Ben gençli imi içtimaî s n flar n kal pla mad
bir devirde
ya ad m. Bugün benim için Türk insan bir bütündür. Hangi siyas mezhebe mensup olursa olsun, hepsini çocu um, karde im telakki ederim. Aldananlar, gaflet içinde olanlar, hakikat arayanlar kim olursa olsun benim dostlu uma güvenebilirler. Ben hakikat arayan adam m. Hakikat mücerret midir? Yani
ya ay olarak avam. destek olur. sömürenler. Hiçbir eye ihtiyac m yok. Ya ay tarz e er s n flar n tayininde bir mikyas olabilirse.s n flar n d nda bir hakikat var m d r? S n flar n d nda hakikat vard r.
C. bu hakikatlar yaymaya çal an bir adam m. bütün Türk ve slam dünyas n ilgilendiren hakikatlarsa. Bu itibarla do rular n s n f nda ve do ruluk için çal yorum.: Bediüzzaman Hazretleri'nin öyle bir sözü var. kitaplar mdan ba ka hiçbir eyim yok.: ahsiyetli adam olabilmek için. Nemrudlar n yan nda olunmaz.
H. Türkiye'deki bütün tabakalann üzerinde birle meleri gereken hakikatlar vard r.M. Do ru yolda olan te vik eder. Tek kelimeyle Müslüman olmak istiyorum. sömürülenler diye gruplan p bu gruplarda yer almam z gerekir mi?
.
H. herkes için faydal d rlar." Böyle bir ey. dünya üzerinde. hiçbir ihtiras m yok.
E er bu hakikatlar. Ben bu hakikatlan arayan. Elbette Firavunlar n. Kanaatkar bir adam m. belli bir emekli maa m var. . Bütün s n flar için hakikat olan eyler vard r. u ya da bu s n ftan de il de bir slam hangi s n ftansa o s n ftan olmak istiyorum. Hiçbir namuslu adam Nemrud'un ve Firavun'un yan nda olamaz. . Gafili uyand r r. "Fikren ve me reben havas tabakas ndan.: Elbette halk n yan nda olunulmal .
Böyle olunca da. Hakk ndan mahrum edilenlerden tarafay m. insan n insan öldürdü ü dünyada tarafs zl k ne demek? Mazlumlar n yan nday m elbette. ilme vakfetmi bir adam olarak hepsinin d nda kalmak. Yani en sa dan. Do rudan tarafay m. uzun f rt nalardan sonra 60 ya na gelen bir adam. ezilenlerden tarafay m. : Bat ve slam medeniyetleri hayata ne vermi lerdir? Neticesi ne olmu tur? nsana nas l bakm lard r?
C. Ben herkese hitab ederim.M. Nas l tarafs z olunabilir? Birbirinin bo az na sar lm bir dünyada. Yoksa. hiçbir ey tarafs z de ildir. kim zulüm çekiyorsa. en sola kadar herkese hitab ederim ve herkesle dostlu um vard r.Hakk' n halifesidir.M. kitaba. bir parça.: Uzun kavgalardan. hayvan. Adeta ben mezarlardan seslenirim.: slam'da insan mukaddestir.
H. kim mahrum edilmi se haklar ndan. Bizatihi insan ve insan hayat mukaddestir. Be enirler. kim gadre u ram sa. Sadece do ru bildi im eyleri söylerim ve söylemekle mükellef telakki ederim kendimi. Tarafs z olmak bu demektir asl nda. Cenab. Adeta haklar n n bir k sm n ona devretmi . hayat n dü ünceye. Bat 'da böyle bir ey
. i tirak ederler. Zalimlerin yan nda de ilim hiçbir zaman.nat kt r ve e ref-i mahlukatt r. tavanda yer alabilir. Hiçbir menfaatim. etmezler.C. hiçbir dü üncem yok. nsan. kim hakl ysa. Fakat benim vazifem. onun yan nday m. Yaland r tarafs zl k ve bir yerde namussuzluktur. be enmezler.
En iyi intibak edenler ya arlar. Bat tarihi bir sömürü tarihinden ibarettir. Bir hayvan olarak incelenmesi gerektir. Ve bu kavgay bütün hayvanlara. amipten file kadar. bir haleyle süslemi tir insan . insan için kurttur. ötekiler ölüp gider. Ve kapitalizm. Ama hep ayn d r. Yani Bat ' da ilim dedi imiz ey de desakralizasyon. Fert. tabakalar n taammümüdür. Halbuki. Evvela ferdin fertle sonra ferdin toplumla. nsanlar n birbirine yard m d r. nsan tabiat n bir parças d r. Di er hayvanlar için cari olan kanunlar. s n f kavgas d r. Darwin "hayat kavgas " der. di er toplumlarla sava söz konusudur.
Bat ' da tarih. s n flar n taammümüdür. Bat 'da ya aman n kanunu kavgad r. balinaya kadar bütün canl lara te mil eder. Hayat kavgadan ibarettir. insan için de caridir. cihan çap nda bir sömürü medeniyetidir. çe itli isimlerle yadederler. te bu iklimde do mu tur kapitalizm. fert ferdi sömürür. insan herhangi bir hayvan de ildir.yok. bir haysiyeti yoktur. Ölüp gitmesi mesele de ildir. sonra toplum halindeki ferdin. nsana ait olan her ey mukaddestir. Do u' da tarih. Bat ' da bir ümmet yoktur. fert ba ka milletleri sömürür. Bat 'da insan. Bu itibarla insan hayat mukaddestir. nsan da bunlar n içindedir ve insan da hayvand r. fert kendi milletini sömürür. Bunu çe itli doktrinler. Ayr ca bir izzeti. Halesinden terit edilmelidir.
Fert hayvand r: insiyaklar yla.
. Bat 'da. Sadece slamiyet gibi. toplumu sömürür. baz dinler. i tiyaklar yla. slamiyet'te insan n imtiyazl bir yeri vard r. Bat ' da insan kendi ferdiyetine mahpustur.
ötekisi yapam yor. Bütün iç ve d mücadeleleri bu mihvere dayan r. Birisi için hile. imtiyazl bir mahluk olarak gören cemiyetle. Yenilmeleri mukadder. ikiyüzlülü ü eref telakki eden. Bat n n bize kar galebesi. seven. bir toplulukla birdenbire temas ediyorlar ve yeniliyorlar.
Bütün tarih bu prensiplerden hareket edilerek in a edilebilir. insan için koruyucudur. Bizim için insan. Ötekisi insana hürmet eder. bir kurt i tihas na sahip. Bat için muharebe bir kazanç vas tas d r. insana inanan. rezillik tabiidir. huda. insan e ref-i mahlukat telakki eden. Yani tilki medeniyetinin. arslan medeniyetine galebesidir. insan insan için kurttur. Bat 'da. Ve birdenbire tarih kar kar ya getiriyor bu iki medeniyeti. dünyay idare vas tas haline getiren. Bütün felsefeleri bu mihver üzerinde kurulmu tur. Bizim için muharebe bir i'la-y Kelimetullah'd r.
. Silahlar ayr çünkü.insan kudsiyetinden tecrit etmekten ibarettir. Vakurdur.
Bu iki medeniyetten birisi madde dünyas nda tabiat yla büyük fetihler yap yor. insana ait her eyi tebcil eder. feragatkârd r. adilik. Hiçbir ey mukaddes de ildir Bat insan için.
Bunda bütün mesele urada. Ac yan. bir kurt kadar y rt c . melektir.
yükselme tebcil etmet: yüceltmek tecessüs: bilseme tefrika: ayr lma. Eski bir kay t oldu undan sorular n birço u duyulamam t r. Halil Aç kgöz'ün bulundu unu biliyoruz. Bu konu ma s ras nda Safa Mürsel. Cemal U ak.
farika: ay rmaç hazer etmek: çekinmek lçtimai s n flar. ayr l k.* Bu söyle i 11 ubat 1977'de Rü dü Onduk taraf ndan kasete al nm t r. toplumsal s n flar Iddihar etmek: biriktirmek Istirdat: geri alma mufassal: ayr nt l mülhid: dinsiz mütearr z: sald rgan rasin: sa lam amil: kapsayan tahkim etmek: peki tirmek teali: yücelme. bölünme tesanüd: dayan ma
. Haluk mamo lu.
vahdet: birlik
.