This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
” Rigveda Birinci Kitap İkinci Kitap Üçüncü Kitap Dördüncü Kitap Beşinci Kitap Önsöz 1. Bu kitapta bir “yeraltı çalışanını” bulacaksınız; burgulayan, kazan, toprağın altını oyan bir kimseyi. Onu ancak böyle bir dip çalışmasını görecek gözleriniz varsa görebilirsiniz: Işığın ve havanın her uzun süreli eksikliğiyle birlikte ortaya çıkan sıkıntı, kendini aşırı derecede göstermeden ne denli yavaş, ihtiyatlı ve yumuşak bir inatçılıkla ilerliyor o. Kendisinin bu karanlık işinden memnun olduğunu söyleyebilirsiniz. Ona bir inan yol gösteriyor, bir teselli ödüllendiriyor gibi gözükmüyor mu? Belki de kendi uzun karanlığının olmasını istiyor, anlaşılmazlığının, gizliliğinin, gizemliliğinin. Çünkü kendisinin neye sahip olacağını da biliyor: kendi sabahına, kendi kurtuluşuna, kendi tan kızılına?... Mutlaka geri dönecek. Ona aşağıda ne yaptığını sormayın. Görünürdeki bu Trophonios ve yeraltılı yeniden “insan olunca” size onu kendisi söyleyecek. Onun gibi bu kadar uzun süreyle köstebek olunca insan, yalnız olunca, susma alışkanlığını tümden yitiriyor… 2. Sabırlı dostlarım, size, kolaylıkla bir anma konuşması, bir ölüm töreni nutku olabilecek bu gecikmiş önsözde aşağıda ne yapmak istediğimi gerçekten anlatmak istiyorum. Çünkü ben geri geldim — paçayı kurtardım. Sizi de aynı tehlikeli girişime zorlayacağımı sanmayın! Ya da sadece aynı yalnızlığa! Çünkü kim kendine bu tür yolları seçerse, hiç kimseyle karşılaşmaz: Bunu da “kendi yolları” ortaya çıkarıyor. Bu konuda kimse ona yardım elini uzatmıyor. Tehlike, kaza, kötülük ve fırtına gibi karşılaştığı her tehlikeyle tek başına başa çıkmak zorundadır. İşte onun kendisi için seçtiği yolu var ve bu kendisi içine ilişkin acı zaman zaman duyduğu bıkkınlık ne kadar da anlamsız: Örneğin bizzat kendi arkadaşları onun nerede olduğunu, nereye gittiğini tahmin edemeyip arada sırada kendi kendilerine: “Aslında o nasıl gidiyor? hala bir yolu... var mı?” diye soruyorlarsa, bunu bilmenin ne yararı var? — Vaktiyle herkesin yapamayacağı şeyleri yapardım. Derinlere inip, toprağın altını deliyordum, eski bir güveni, biz filozofların birkaç bin yıldan beri en sağlam temel üzerine inşa eder gibi üzerine kurmaya özen gösterdiğimiz güveni araştırıp ortaya çıkarmaya başlamıştım... şimdiye dek kurulan her bina çökmüş olmasına karşın, tekrar tekrar üzerine gidiyordum: Ahlaka olan güvenimizi sarsmaya başlamıştım. Ama beni anlamıyorsunuz? 3. Bugüne değin iyi ve kötü üzerine en berbat düşünceler ortaya kondu. Bu, her zaman çok tehlikeli bir şey oldu. Vicdan, iyi bir şöhret, cehennem; duruma göre polisin bizzat kendisi önyargısızlığa izin vermiyordu ve vermiyor. İşte günümüz ahlakı üzerine, her otorite karşısında alınan tavırda olduğu gibi, düşünmemek, pek de konuşmamak gerekiyor: Burada... itaat edilir! Dünya var olduğundan bu yana, hiçbir otorite kendisinin eleştiri konusu yapılmasına istekli görünmemiştir. Ve hem de ahlakı eleştirmek, ahlakı bir sorun, sorunlu bir şey olarak ele almak: Nasıl olur? Bu ahlak dışı değil miydi... şimdi değil mi? — Ama ahlak,
1
2 eleştiren elleri ve işkence aletlerini kendisinden uzak tutmak için sadece her türlü korku aracına hükmetmekle kalmaz: Onun güvencesi, kullanmasını çok iyi bildiği bir tür göz boyama sanatında yatar... nasıl “coşturulacağını” bilir. Sık sık, tek bir bakışla eleştirici iradeyi felç etmeyi, hatta kendi tarafına çekmeyi başarır. Onun kendine karşı tavır almasını başardığı durumlar da var: Bunun sonucunda irade, tıpkı bir akrep gibi kendini sokar. Ahlak, ta başlangıçtan beri ikna etme sanatındaki bütün şeytanlıkları bilir. Bugün bile onun yardımına başvurmayan hiçbir konuşmacı yoktur. (Örneğin anarşistlerimizin konuşmalarını dinliyoruz: ikna edebilmek için nasıl da ahlaksal konuşuyorlar! En sonunda kendilerini ziyadesiyle “iyi ve adil” kimseler olarak tanıtıyorlar.) Ahlak, ta başından beri, dünya üzerinde insanlar konuşup ikna edegeldikleri süre içinde, baştan çıkarmanın en büyük ustası olduğunu kanıtladı... ve gerçek filozofların circe’si* olarak biz filozofları ilgilendiren şey. Platon’dan başlayarak bütün felsefi yapı ustaları Avrupa’da neden boşuna inşa ettiler? Kendilerinin dürüst ve ciddi bir şekilde aere perennius olarak değerlendirdikleri her şey yıkılma tehdidi altında değil mi, ya da çoktan beri yıkıntıların altında yatmıyor mu? Ah, bugün hala bu soruya verilmek için hazır tutulan cevap ne kadar da yanlış, “çünkü bütün bunların içinde önkoşul ihmal edilmişti, temelin sınanması, aklın bütününün bir eleştirisi”... Kant’ın biz modern filozofları gerçekten pek sağlam olmayan ve biraz da yanıltıcı bir zemin üzerine çeken o talihsiz cevabı! ( — Ve tamamlayıcı bir soru olarak sorulursa, bir aracın kendi isabetliliğini ve elverişliliğini eleştirmesini istemek biraz garip olmuyor mu? Aklın kendi değerini, kendi gücünü, kendi sınırlarını “bilmesini” istemek, hatta bu biraz da saçma değil mi?. ..) Doğru cevap, tercihen bütün filozofların, ahlakın baştan çıkarmasının etkisiyle kurdukları biçiminde olurdu, Kant da dahil, anlaşılan onların niyetleri kesinliği, “gerçeği”, ama esasen “majestesel ahlaksal yapıyı” hedef alır, eğer bir kez daha Kant'ın masum diliyle ifade edelim dersek; kendisi onu “majestik ahlaksal yapıya düz ve sağlam bir zemin” hazırlamak için kendine ait “pek o kadar da parlak olmayan, ama yine de yararlı” bir görev ve iş olarak nitelendirir (Saf Aklın Eleştirisi II, s. 257). Ah, bununla başarılı olamadı, tam tersi oldu!... Bugün bunu söylememiz gerekiyor. Kant bu coşkulu amacıyla diğer çağlardan daha coşkulu sayılabilecek çağının en uygun çocuğuydu: Bereket versin ki o çağın değerli yanlarıyla da ilişkisi olmuştur (Örneğin kendi bilgi kuramına aldığı iyi bir duyumculuk parçasıyla). Onu da bir ahlak tarantulası olan Rousseau sokmuştu, onun ruhunun derinliklerinde de ahlaksal fanatizm düşüncesi yatıyordu, infazcısı ise kendisini bir başka genç Rousseau olarak hisseden ve açıklayan kişi, yani Robespierre’di, “de fonder sur la terre l’empire de la sagesse, de la justice et de la vertu” (7 Haziran 1794 tarihli konuşma). Öte yandan o, kalbinde böylesine bir Fransız fanatizmi olduğu halde, daha bir Fransız özelliği taşımadan, daha derin ve daha esaslı olmadan Kant'ın yaptığından daha Alman gibi yapılamazdı... eğer “Alman” sözcüğünün bugün bu anlamda kullanılmasına izin veriliyorsa. Kendi “ahlak diyarına” yer temin etmek için kendini ispatlanamaz bir dünya, mantıksal bir “öbür dünya” kurmak zorunda hissetti... işte bunun için kendi saf aklının eleştirisine ihtiyacı vardı! Başka şekilde ifade edersek: Eğer bir şey onun için her şeyden daha önemli olmasaydı, buna ihtiyacı olmazdı, “ahlak diyarını” akıl için saldırılamaz, daha da iyisi dokunulamaz yapmak için... nesnelerin ahlaksal düzenine akıl yoluyla müdahale edilebileceğini çok güçlü bir şekilde duyumsadı! Çünkü doğa ve tarih karşısında, doğa ve tarihin temelden ahlaksızlığı karşısında Kant, eskiden beri her iyi Alman gibi, kötümserdi; ahlaka inanıyordu, ama doğa ve tarih tarafından ispatlandığı için değil, aksine buna rağmen, ona doğa ve tarih aracılığıyla hep karşı çıkıldığı için inanıyordu. İnsan bu “buna rağmen ki” yi anlamak için Luther’deki benzer bir şeyi hatırlayabilir, bir kez bütün Lutherci gözüpeklikle bunu arkadaşlarına hararetle öneren öbür büyük kötümserdeki benzer şeyi: “Eğer insan bu kadar kızgınlık gösteren ve kötülük yapan tanrının ne kadar merhametli ve adaletli olduğunu akılla kavrayabilseydi, inanca gereksinimi olur muydu?” O zamandan beri hiçbir şey Alman ruhu üzerinde bu kadar etki yapmadı; hiçbir şey onu bu tehlikeli çıkarımlardan daha çok “baştan çıkarmaya çalışmamıştır” ki, bu her gerçek Roman* için tine
2
3 karşı işlenmiş bir günah demektir: "credo quia absurdum est".* Bununla Alman mantığı Hıristiyan dogma tarihinde ilk kez ortaya çıkar. Ama hala bugün bile, bin yıl sonra, bugünün Almanları olarak bizler, her bakımdan sonraki Almanlar — Hegel’in zamanında, Alman tininin Avrupa’ya galip gelmesini sağlayan ünlü gerçek diyalektik temel cümlesinin arkasında bulunan hakikatin, birazının, hakikat olasılığının birazının kokusunu alırız... “Çelişki dünyayı hareket ettirir, her şey kendisiyle çelişmektedir”...: İşte biz, mantık konusunda bile kötümseriz. Circe: Yunan mitolojisine göre erkekleri baştan çıkaran kadın. Roman: Latin milletlerinden olan kimse. "credo quia absurdum est": İnanıyorum çünkü mantıksızdır... Tanrısal vahyin belirli bir anlayışının nitelenmesi. 4. Ama kuşku cesaretimizin nüfuz edebileceği en temel ve en esaslı olanlar mantıksal değer yargıları değildir: Bu yargılara akla güvenerek varılıyor ve geçerliliklerini de akla güvenerek kazanıyorlarsa, o zaman güven, ahlaksal bir fenomendir... Alman kötümserliği acaba artık son adımını atacak mı dersiniz? Belki o bir kez daha, verimli bir şekilde credosunu ve absurdumunu yan yana koymak durumunda kalacak? Ve eğer bu kitap ahlak konusunda, ahlaka güven konusunda kötümser ise... aslında bu Özelliğiyle bir Alman kitabı olması gerekmez mi? Çünkü gerçekten bir çelişkiyi ortaya koyuyor ve bundan korkmuyor: Bu kitapta ahlaka güvenden vazgeçiliyor... peki neden? Ahlaklılık yüzünden! Ya da onun içinde... bizim içimizde.., olan biteni nasıl adlandıralım? Çünkü gönlümüz daha mütevazı kelimeleri tercih eder. Ancak, bize de hala “yapacaksın” dendiği ve bizim de hala üzerimizde bulunan katı bir yasaya boyun eğdiğimiz şüphe götürmez... ve bu ise kendisini hala duyurmakta olan onunla yaşamaya alıştığımız son ahlak; ister burada olsun, ister herhangi bir yerde; biz de hala vicdan sahibi insanlarız: Gerçekte biz, bizim için eski ve çürük olan bir şeye, herhangi bir “inanılmaza”, buna ister tanrı densin, ister erdem, ister hakikat, ister hakkaniyet, ister yakınlarını sevmek, dönmek istemiyoruz; eski ideallere uzanan yalan köprüleri kurulmasına izin vermiyoruz; bize aktarılmak ve karıştırılmak istenen her şeye can düşmanıyız; bugünkü tarzda her çeşit inanca ve Hıristiyanlığa düşmanız; nerede ise tüm romantizme ve yurtseverliğe düşmanız; artık inanmadığımız halde bizi ibadet etmek için ikna etmeye çalışan artist zevklerine, artist vicdansızlığına da düşmanız... çünkü biz artistiz... kısaca “yukarıya çeken” ve böylelikle de ebediyen “aşağıya indiren” bütün Avrupa feminizmine (eğer kulağa daha iyi geliyorsa idealizmine) düşmanız: — Sadece bu vicdanın insanları olarak kendimizi binlerce yıllık Alman dürüstlüğü ve sofuluğu ile akraba hissediyoruz, her ne kadar onların en tartışmalı ve son evlatları isek de, biz töretanımazlar, bugünün tanrısızları, hatta bir anlamda onların mirasçıları olarak, en içsel istemlerinin, kötümser bir istemin icracısıyız; dediğim gibi, kendisini yalanlamaktan korkmayan, çünkü zevkle yalanlayan bir istemin icracısıyız! Bizde, bir formül istediğinizi varsayarsak... ahlakın kendi kendini ortadan kaldırması gerçekleşir... 5. — Ama son bir şey daha: Hangi amaçla ne olduğumuzu, ne istediğimizi, ne istemediğimizi, böyle yüksek sesle ve gayretkeşlikle söylemek zorunda kalıyorduk ki? Onu daha soğuk, daha uzak, daha akıllı, daha yüksek görelim, o zaman gizlice aramızda konuştuğumuz gibi, onu bütün dünya duymasın, bütün dünya bizi duymasın, deriz! Her şeyden önce bunu yavaşça söyleriz... Bu önsöz geç kaldı, ama çok geç de sayılmaz, aslında beş altı yıldan ne çıkar ki? Böyle bir kitap, böyle bir sorun aceleye getirilmez; bunun da ötesinde, ikimiz de lento’nun arkadaşlarıyız, hem ben, hem de kitabım. Boşuna filolog olmadım, belki de hala öyleyimdir, yavaş okumayı öğreten demektir bu: — sonunda yavaş yazmaya da başladım. Şimdi artık bu
3
eski ve yeni kitabın da canına okumak ister: — Kendisi hiçbir şeyi öyle kolay bitiremiyor. biz şimdi geçmişte herhangi bir zamandakinden daha iyi biliyoruz. Tamamlayıcı Akılcılık.. Alanların Düşlenen Uyumsuzluğuna Karşı. 3. Sabırlı dostlarım.. derin bir anlayış kazandığını düşünüyordu: — Korkunç boyutlardaki bu yanılgısını çok geç itiraf etti ve belki de hala bütünüyle itiraf etmedi. gereksiz ve terletici acelecilik. bu kitap kendisi için yetkin okurlar ve filologlar diliyor: Beni iyi okumayı öğrenin! Cenova yakınında Ruta. tanrılardan ve düşlerimizden sürekli olarak korkmamıza gerek kalmamıştır. kendine zaman tanımak. Bir oluşumun hemen hemen her doğru tarihi duygularımızda çelişkili ve bağışlanmaz bir etki bırakmıyor mu? İyi tarihçi de esasen sürekli karşı çıkmaz mı? 2. açık bırakılmış kapılarla. Filoloji esasen saygıdeğer bir sanattır. 4. Bilgelerin Önyargısı. Her Şeyin Bir Zamanı Var. titizlikle yapılan işi bitirmek zorundadır ve eğer onu lento’ya ulaştıramamışsa. çünkü bu bizden hak talep eden her şeye karşı haksızlıktır! Bizi buna dünyayı olduğundan daha uyumsuz görmemek isteği mecbur ediyor! 5. bir “iş” çağının ortasında şunu söylemek istiyor: Her şeyin “işini hemen bitirmek” isteyen telaş.. art niyetle. bugün güneşin erkek mi yoksa dişi mi olduğu konusundaki düşünceden daha fazla bir değeri olmayacak. 1886 yılı sonbaharı BİRİNCİ KİTAP 1.. iyi okumayı öğretiyor. — Keza insan var olan her şeyi ahlakla ilişkilendirdi ve dünyanın omuzlarına etik bir anlam yükledi. her zaman olduğundan daha gereklidir. özenli. neyin kötü. yani yavaş. görüşü.. 6. bu sayede akılsızlıktan gelen kökeni ihtimal dışı kalır. ihtiyatlı. bilgelerin bir önyargısıdır. — Pek çok yanlış ihtişamı yeryüzünden yeniden kaldırmamız gerekiyor. kendisini bu sanata adayanlardan başlıca bir şey ister: yol vermek. tümüyle ince. acaba kötü bir zevk mi?. barbarlardan. Müteşekkir Olun! — İnsanlık günümüze gelene dek büyük bir başarı elde etti: Artık vahşi hayvanlardan. kelimenin bir kuyumcusu ve uzmanı olarak. bandan zevk de alıyorum. — Bütün çağların insanlarının neyin iyi. İşte bu sayede bizi şiddetle kendine çekiyor ve büyülüyor. — Uzun yaşayan her şey yavaş yavaş akılla öylesine doldurulur ki. Özellikle bu nedenle filoloji bugün. hiçbir şeye erişememiş demektir.. narin parmaklarla ve gözlerle okumayı. 4 . neyin övgüye değer ve neyin yergiye layık olduğunu bildiklerine inandıkları konusunda bilgeler doğru bir yargıda bulunmuşlardır. sessiz ve yavaş olmak. oynadığını değil.. Bunun.. — İnsan her şeye bir cinsiyet atfettiği zaman. derin.4 bende sadece alışkanlık haline gelmiş değil. günün birinde. “Acelesi olan” her tür insanı şüpheye düşürmemek için daha fazla yazmamalı. Ama.
Transfiguration*.. — Gelenek duygusuyla korku duygusu birbirinden nerede ayrılır? O emredici yüksek bir akıldan. dünyayı küçük olarak..5 Hokkabaz ve Karşıtı. “alışılmamış” .. savaşın. kavranılamayan. hokkabazın sanatındaki hayret uyandırıcı şeyin karşıtı konumundadır. doğa üstü şeylere tutkun olanlar. “hesaplanamaz” anlamlarına gelir. konuşmanın ve susmanın. ve şimdi olsa Rafael de o zamanki gibi bakamazdı: Yeni bir transfigürasyonu gözleriyle görürdü. çok ahlaksız bir zamanda yaşıyoruz: Ahlakın gücü şaşılacak ölçüde zayıfladı ve ahlaklılık duygusu öylesine nazikleştirildi ve öylesine yükseltildi ki. Çünkü hokkabaz. — bunlar Rafael’in insanoğlunu ayırdığı üç derecedir. bilimin etkisiyle sürekli küçüldü: Bilimden öğrendiğimiz ve öğretmeye de devam ettiğimiz üzere. 5 . onu neredeyse uçup gitmiş sayabiliriz. 9. bununla birlikte töreler geleneksel tarzda davranmak ve değerlendirmelerde bulunmaktır. bize emrettiğinden dolayı itaat ettiğimiz yüksek bir otoritedir. somut olmayan bir güçten. ve gelenek yaşamı ne denli az belirlerse. bu korkuda batıl inanç var. insanoğlunun ilk zamanlarındaki bütün durumlarında “bireysel” . — Kökende sağlığın. Şekil değiştirme. tedavi sanatının. 8. Mekan Duygusunun Başka Bir Şekilde Öğrenilmesi. Özgür insan ahlaksızdır. buna rağmen onları bulursak.. yoksa kurmaca şeyler mi daha çok katkıda bulundu? Kesin olan şu ki. hatta geleneğin vaktiyle oluşturduğu güdülerden dolayı da yapılır. bizi basit nedenselliklere olan inancımızdan vazgeçirmeye zorlar. — İnsanoğlunun binlerce yıllık yaşam tarzı ile karşılaştırıldığında. Hem de bunu her şeyin tam kavranabilir gözüktüğü yerde ve bizim görünüşün soytarısı olduğumuz durumda yapar. hatta güneş sistemini bir nokta olarak duyumsuyoruz.. Geleneğin emretmediği şeylerde ahlak yoktur. gerçekte eylem olarak çok karmaşık olan bir nedenselliği çok basit bir nedensellik olarak görmemizi sağlar. Artık dünyaya böyle bakmıyoruz. ahlaklılık çemberi de o denli küçülür. “ öngörülmemiş” . Gelenek nedir? Bize yararlı olan şeyleri emrettiğinden dolayı değil. insanın kendisini birey olarak düşünmeden. Geleneğin Ahlaklılığı Kavramı. Ve “en basit” şeyler çok karmaşıktır. karmaşık rüyalar görenler. Buna karşın bilim. Hal böyle olunca bu tür mekan duygusu. "bağımsız” . dilimize yapışıp kalıyor ve dışarı çıkmak istemiyorlar: Çünkü kulağa kaba tınlama veriyorlar! Ya da çünkü ahlaklılığa iftira eder gibi görünüyorlar! Örneğin şu temel ilkede olduğu gibi: Ahlaklılık törelere itaat etmekten başka bir şey değildir (özellikle artık değildir). — İnsanın mutlu olmasına gerçek şeyler mi. kişiselden daha fazla bir şey olandan korkmadır. en büyük mutluluk ile en derin mutsuzluk arasındaki alanın genişliği ancak hayal edilen şeylerle oluşturulmuştur. Transfiguration: Peygamber İsa’nın tebdil-i suret etmesi. Hep bu tür durumların ölçüleriyle ölçülür: Gelenek emrettiği için değil. Bundan dolayı dünyaya geç gelen bizler için ahlak oluşumunun temel bilgilerini anlamak zor oluyor. töreler ne tür olurlarsa olsunlar bu ilke değişmez. evliliğin. başka güdülerle eylemde bulunulur (örneğin kişisel çıkardan dolayı). doğrusu bu konuda yeterince şaşırmamak insanın elinde değil! 7. insanların bir birleriyle ve tanrılarla olan ilişkilerinin bütün eğitim ve bakımı ahlak alanına giriyordu. — Bilimdeki hayret uyandırıcı şey. o zaman buna ahlaksızlık denir ve yapan kişi tarafından da öyle anlaşılır: Çünkü geleneğe boyun eğildiği için yapılmamıştır. ziraatın. Ahlak.. kendisine bağlı olmak ister: “Kötü”. — Çaresizce çile çekenler. “keyfi” . bugünün insanları olarak biz. çünkü o her bakımdan geleneğe değil.
hayati tehlike yaratan bir şey! — En ahlaklı olan kim? Önce yasaya en çok boyun eğen kimse: Yani bilincini sağa sola ve her küçük zaman dilimine taşıyarak hep yasaya uyacak işlere katlanan Brahman gibi biri. — Bir cemaatin ve dolayısıyla töresel ahlaklılığının bulunduğu her yerde. ama hala en önemli fark olarak ahlaklılığı en zor boyun eğmeden en çok boyun eğmeyi ayıran fark olmaya devam ediyor. bu ana kadar en iyi kimselerin ufku. gelenek egemen görünsün diye talep edilir: Birey kendini feda etmelidir.. töreler gevşedi diye herkesin ruhunda feryatlar başlar. mutluluğu için çok kişisel anahtar olarak tavsiye ederler ki. bireysel olan bütün karşı zevklere ve çıkarlara rağmen ahlak. en seçkin. En ahlaklı olan kimse. işlediği fiilin sözde etkisi olarak cemaatin üzerinde tanrısal öfke bulutlarının ve hiddet fırtınalarının toplanmasına neden olduğu için kişiden bir çeşit intikam da alabilir. şimdiye değin törelerin temeli olarak kabul edilen birçok fantastik nedenselliği tahrip eder — gerçek dünya fantastik dünyadan çok daha küçüktür — ve her defasında dünyadan bir parça korkaklıkla zorlama ve yine her seferinde bir parça da törenin otoritesine duyulan saygı kaybolur: Ahlaklılık büyük ölçüde kaybetti.” Her bireysel eylem. 10. ama kişinin suçunu her şeyden önce kendi suçuymuş gibi görür ve onun cezasını kendi cezasıymış gibi duyumsar. bireye sağlayacağı yararlı sonuçlardan dolayı değil.. korkunç. Aynı şekilde. Halk Ahlakı ile Halk Hekimliği. ya da bir çeşit yarı tanrı olmak zorundaydı: Yani örf ve adetler koymak zorundaydı. Peki en büyük özveri hangisidir? Bu sorunun yanıtlanmasından sonra birbirinden farklı çok sayıda ahlaklılık kavramları ortaya çıkmaktadır. ve buna ilişkin sonra olacaklardan ayırarak (post hoc) düşünmeyi öğrenince. kötü olarak görünürdü. Ahlaklılığın Anlamı ile Nedenselliğin Anlamı Arasındaki Karşı Hareket. başarıların kontrol edilebilmesi için korumayı bilmek zorundadır. tam olarak da. — Bir cemaatte geçerli olan ahlak üzerinde herkes kesintisiz olarak çalışır: Çoğu insan iddia edilen neden sonuç ilişkisi.. Sonra ona en zor durumlarda bile boyun eğen kimse.. Cemaat bireyi işlediği fiilin sonucunda yakınlarına ya da cemaate verdiği zararı tekrar düzeltmesi için zorlayabilir. — Nedenselliğin anlamı arttığı ölçüde ahlaklılığın alanının kapsamı daralır: Çünkü insan gerekli etkileri kavrayıp.6 kurallara uymasını istiyordu. Geleneğe en zor boyun eğmeyi ahlaklılığın bir belirtisi olarak isteyen ahlak güdüsü sizi yanıltmasın! Bireyin kendini aşması. Buna karşın onu artırmak isteyen kimse. suç ile ceza ilişkisiyle ilgili olarak örnek üzerine örnek verip.. kendini töreye en çok feda eden kimsedir.. olması gerektiğinden daha da çok karardı. onların etkisi altında yetiştirilmiş olmamızdır: Onların hepsi. nedeni. geleneğe bağlı ahlaklılık bunu gerektirir.. bütün rastlantılardan. bunlar bir istisna oluşturur. her bireysel düşünce şekli dehşet uyandırır. hatta bunlar kendi kendilerini böyle algılıyorlardı. ahlaksız olarak kendilerini cemaatten ayırıyorlar ve bunlar kötünün de kötüsüdürler.. en köklü ruhların tarihin akışı içinde hep kötü ve tehlikeli olarak algılanmış olmaktan dolayı ne tür acılara katlandıklarını tahmin etmek mümkün değildir. yeni bir yolda yürüyorlar. bunu uygun nedenlere bağlamış olarak onaylayıp inancını kuvvetlendirir: Kimileri eylemler ve sonuçlar üzerine yeni gözlemlerde bulunarak bunlardan 6 . 11.. törenin çiğnenmesi halinde ceza verme görevinin her şeyden önce cemaate ait olduğu düşüncesi egemendir: ifadesi ve sınırı çok zor kavranan ve batıl inanç korkusuyla araştırılmış doğa üstü bir cezadır bu.. ve eğer bu bize başka türlü görünürse. ya büyücü. Başlangıçta her şey gelenekti ve onu aşmak isteyen kimse ya kanun koyucu.. töre ahlaklılığının bütün temsilcileri hiç de tavsiye etmedikleri halde.. Töresel ahlaklılığın egemenliği altında her türlü özgünlük vicdansızlaştı.. — Öte yandan Sokrates’in ayak izlerinden giden ahlakçılar gibi ahlakçılar. “Eğer bu tür fiiller mümkün olmaya başladıysa.. en nadir. kendine hakim olmayı ve yetingenliği bireyin kendi yararı için. erdemli bir Romalıya “her şey den önce kendisi için ikbal peşinde olan” her Hıristiyan.
çürütülmesi olsun.. göz lemler ya da itirazlar olsun. Ya da daha çok: Yeterince yüksek sesle ifade edilirdi. ve neden ve etkiyi. kendilerini çılgın yapmaktan. — Ama hepsi faaliyetlerinin bütünüyle kaba ve bilimsellikten uzak tarzıyla birbirine benzer. onun kendisine karşı hürmet ve dehşet veren ve onu düşüncesinin peygamberi ve şehidi olmaya zorlayan bir şey olduğunu kavrıyor musunuz? — Bugün bize hala durmadan. masumiyetinden edildi. İlave Olarak Sonuç. demişti. Bundan daha büyük bir şaşkınlık düşünülebilir mi? İnsan eylem ve başarı için özellikle çok değişik yollarla ve uygulamalarla çaba sarf etmek zorundaydı! 13. Halk hekimliği ve halk ahlakı bir bütündür ve hala hep yapılmakta olduğu gibi artık öyle ayrı ayrı değerlendirilmeleri yanlış olur: Her ikisi de en tehlikeli sözde bilimdir. yani tanrının yaptığı bir ilave. güçlendirilmesi. Platon.7 sonuçlar ve yasalar çıkarır: Çok az sayıda kişi arada sırada itiraz ederek bu noktalarında inancı zayıflatır. (Çok hoşgörülü zamanlara kadar şairlerin elinde bundan belli bir 7 . dehşet verici bir rehberliğin yönetiminde olmuştur: Hemen hemen her yerde yeni düşüncelere yol açan. orada bir deha tanesi ve bilgelik olduğunu düşünürlerdi. bütün dünyayı istila etmiş olan ceza kavramının uzaklaştırılmasına yardım edin! Ondan daha kötü bir yabani ot yok. — Eskiden bir eylemin başarısının bir sonuç olduğuna değil... delilik o denli ileri götürüldü ki. yani sadece dini ve siyasi yönetmelik alanında değil. değer yargıları ve tepiler tekrar tekrar patlak vermişse. yaşamın bizzat kendisi ceza olarak duyumsanır oldu. neden ve ceza olarak anlamak ne kadar da dehşet verici ve mantığa ters bir durum! — Ama daha ileri gidildi ve olayın tamamen saf rastlantısal karakteri. Ahlaklılık Tarihinde Çılgınlığın Anlamı. bir ilave olduğuna inanılırdı. — Eğer insanoğlunun kurduğu cemaatler. Evet. saygı duyulan bir geleneğin ya da batıl inancın büyüsünü bozan bir çılgınlık var. — Durum. bütün alanlardaki yenilikçiler için geçerlidir: — Hatta şiir veznini yenileştiren kimsenin de kendine çılgınlık onayı alması gerekiyordu. bu. eski insanlar daha çok nerede çılgınlık varsa. 12. — Siz yardımsever ve iyi niyetli insanlar.. bütün eski insanlığıyla: “Malların en büyükleri çılgınlık sayesinde Yunanistan’a geldi”. ister bir yasanın kanıtı.. — bütün halk hekimliğinin malzemesinde ve biçiminde olduğu gibi değersiz malzeme ve değersiz biçimdir. buna rağmen yeni ve genel çizgiden sapan düşünceler. İnsan Irkının Yeni Eğitimine Doğru.. bizim zaman hesabımızla binlerce yıl ötesinden ve bütünüyle bugüne değin “töresel ahlaklılığın” ağır baskısına rağmen yaşadılarsa (biz küçük bir istisnalar dünyasında ve aynı zamanda kötülük bölgesinde yaşıyoruz). insan ırkının eğitimini bugüne kadar sanki gardiyanlar ile cellatlar yönetmiş gibi görünüyor! 14. eğer diyorum. Bir adım daha atalım: Dayanılmaz bir şekil de herhangi bir ahlaklılığın boyunduruğunu kırıp yeni yasalar koymak isteyen üstün insanlara... Sadece eylem tarzlarımızın sonuçlarına aşılanmadı. ifadesi. tanrısallığın maskesinin ve ağız borusunun çılgınlığını karakterize eden saralının kasılması ve köpükleri gibi görünen bir şey olduğunu kavrıyor musunuz? Yeni bir düşünce sahibine artık vicdan azabı değil. ya da çılgınmış gibi göstermekten başka çare kalmıyordu. dehaya bir tuz tanesi yerine bir kuruntu otu tanesi eşlik eder.. ve bundan ötürü benzer korkuya ve gözleme değer oluşunu kavrıyor musunuz? Açık seçik olarak tümüyle istemdışılığın belirtisini taşıyan. diye öğretilirken. kavramının bu alçakça yorumlama sanatıyla. ister örnekler.. eğer gerçekten çılgın değillerdiyse. insanların kendi kendilerine “tanrısal” bir şey diye fısıldadıkları gibi. Bunun neden bir çılgınlık olması gerektiğini kavrıyor musunuz? Sesinde ve jestlerinde havanın ve denizin şeytani mizacındaki gibi öyle korkunç ve ne yapmak istediği kestirilemeyen bir şey.
Kızılderililerde büyücü. vahşi hayvanların. süründürün yerlerde: Yeter ki ben inançlı biri olayım! Şüphe yiyip bitiriyor içimi. İçimde olan yeni ruh. yani suçun kefaretini ve kendini gerçek veya var sayılan bir haksızlığın kötü tılsımından kurtaracak bir çare görür.) — “İnsan çılgın değilse ve öyle görünmeye cesaret edemiyorsa. Grönlandlılarda Angekok.. İyi ve Kötü Doğa.. Rousseau’nun zamanı: İnsanlar birbirlerinden o kadar bıkmışlardı ki. ani aydınlıklar ve karanlıklar verin. hatta böyle bir düşüncenin ve planın kutsallığı duygusunun yanın da hile ve diyetetik işaretlerin gizli öğretisi de bu zemin üzerinde kök salıp serpilmeye devam etti. Atinalıları Salamin’i tekrar fethetmeleri için kışkırttığı zaman bu geleneğe gönderme yaptı. yani kötü ve kaprisli zihniyetleri sanki bulutların. bu tarzda tatmin olmaktan vazgeçer. 8 . İkinci basamak: İnsan her rahatsızlık ve talihsizlikte bir ceza. ağaçların ve otların içinde saklıydı: O zamanlar “kötü doğayı” keşfettiler.. Kudüs’te büyük tımarhaneler vardı. o zaman başkasının talihsizliğinden dolayı acı çekmesine gerek duymaz. Uygarlığın İlk Önerimi. kendini nasıl çılgın yapar?” Eski uygarlığın hemen hemen bütün önemli insanları bu korkunç düşünceyle meşgul oldular. bir hayvan gibi. 17. Ortaçağ Hıristiyanlarında aziz. — Vahşi halklarda amacı tamamen ahlak gibi görünen adet türleri var: utanılacak ve aslında gereksiz kurallar (Örneğin: Kamçatkalıların ayakkabılardan kar temizlerken hiçbir zaman bıçak kullanmamaları.” Bu tutku amacına en iyi şekilde ve çabucak ulaştı: Hıristiyanlığın azizlere ve çöl münzevilerine en zengin bir şekilde verimli olduğunu ispatladığı ve kendisini bu sayede ispatladığını sandığı zamanda. eğer sizden gelmiyorsa. bunu sadece çılgınlık ispatlıyor bana. Suçsuzluk. ağlatın ve inletin beni.8 çılgınlık geleneği kaldı: Örneğin Solon. nereden geliyor? Size ait olduğumu ispatlayın bana. bunlar en son tuz tanelerini bu uğurda teslim etmiş olan başarısız azizler için yapılmıştı. Ama geleneğin sürekli yakınlığı ve geleneğin uygulanması için uygulanan baskı. — Birinci Basamak: İnsan her keyifsizlik ve talihsizlik durumunda bundan dolayı başkasına acı çektirecek bir şey bulur. — Önce insanlar kendilerini doğaya uydurdular. acılarıyla birlikte gitmeyecekleri bir köşe ister oldular: “iyi doğayı” buldular. demiri hiçbir zaman ateşe koymamaları gibi. ve bu kurallara karşı gelen kimsenin sonu ölümdür!). onları hep akılda tutar: O halde uygarlığı başlatan büyük önermeyi vurgulayalım: Her gelenek geleneksizlikten daha iyidir.. Yasayı öldürdüm. Her yerde kendilerini ve kendi gibilerini gördüler. siz ilahi varlıklar. Bütün çağların en üretken insanlarının belki de içinde kıvranmış olduğu en acı ve en gereksiz ruhsal ıstıraplar vahşiliğine göz atmaya kim cesaret edebilir! Yalnız ve şaşkın olanların iniltisini dinlersek: “Ah. bana çılgınlık verin artık! Çılgınlık verin ki sonunda kendime inanabileyim! Hezeyanlar ve çırpınmalar. Sonra kendilerini tekrar doğanın dışına çıkardıkları bir zaman geldi. yasa beni. cinsel ilişkiden hep uzak durmak. korkutun beni hiçbir faninin hissetmediği şekilde ateş ve buzla. yasanın daha fazlası değilsem. Brezilyalılarda Paye olmak için hazırlanan reçeteler temelde birbirinden farklı değildir: anlamsız şekilde oruç tutmak. fırtınaların. çöle gitmek veya bir dağa veya bir sütuna tırmanmak veya “bir gölü gören kocamış bir söğüdün üzerine oturmak” ve kendinden geçme veya zihinsel karışıklığı beraberinde getirecek hiçbir şey düşünmemek... gümbürtü ve etrafta dolaşan şekillerle. Eğer talihsizlik menfaati getirdiğini görürse. çünkü şimdi bir başkasına sahiptir. o zaman dünyanın en alçak insanıyım. 15. kömür parçalarken kesinlikle bıçak kullanmamaları. En Eski Teselli Araçları. bir cesedin canlı birini korkuttuğu gibi korkutuyor: Eğer ben. 16. bunu yaparken mevcut gücünün bilincine varır ve bu onu teselli eder.
intikamcı. inanç sahibi olmak için çılgınlığın dışında gönüllü olarak katlanılacak işkenceyi de gerekli gördüler.. İsteyerek Acı Çekmenin Ahlakı. kendimizi böyle bir duygu mantığından tümden temizlediğimize hemen inanmasın! En cesur kalpler bu konuda kendilerini sorgulayabilirler. tekrar tekrar belirtirsem. çileli yaşam biçimi. vahşetin yaratıcı ve doyumsuz olduğu kabul edilir. Gelenek. kendi bedenlerine. bireysel olarak şekillendirilmiş yaşama doğru atılan en küçük adım. insanın kendi seçtiği işkencenin iyi bir anlamı ve değeri olduğu düşüncesi yayılır dünyaya. yoksunluk ve ahlakla taşlaşmış ruhlar için olanı? Vahşetin verdiği haz: Bu tür durumlarda böyle bir ruhta erdem bulunduğu varsayılırken. ama bereketli çamurunda bir şeyleri harekete geçirmek isteyen o halkların ruhani önderleri. insanoğlunun yaptığı en eski şenliklerdeki neşe kaynaklarından biridir. buna karşın kendini iyi hissetmenin tehlike. Geleneklerinin belirlediği ahlakın koyu. Ama bu gurur yüzünden şimdi hemen hemen “dünya tarihinde” insanoğlunun karakterini belirleyen gerçek ve kesin olan tarihten önce gelen “ahlaksal töreye” ilişkin o çok büyük zamansal mesafeyi duyumsamamız olanaksızlaşıyor: İşte o çile çekmenin erdem. korkutucu bir ruh için onursuzluk sayılır.. nefsi kırmak için kişinin kendine işkence etmesi girer. — Sürekli tehdit altında bulunan ve en katı ahlaklılığın hüküm sürdüğü küçük cemaatin savaş halindeki insanı için en büyük haz nedir? Yani güçlü. Vahşetin uygulanması ile cemaat ferahlanıp. işin küfür. çılgınlığın tanrısallık. elbette düşünülmüyor. merhamet görmenin küfür... keyif bedeli sunar gibiydiler. cemaatin kötü tanrılar katında iyi bir şöhret yapması ve sürekli bir kurban gibi sunakta onlara yalvarmasının erdemi olarak belirir. Böylece cemaatin “ahlaklı insan” kavramına sık sık acı çekmenin verdiği erdem. barışın tehlike. ve böylece gönüllü acı çekmenin. Özgür düşünce alanına doğru. uzun. şu andaki gururumuzu oluşturan insan aklının ve özgürlük duygusunun bir parçası kadar pahalıya mal olmamıştır. yeni yollarda ne kadar çok gezdiyse ve bunun sonucunda vicdan azabının ve korkunun etkisiyle acı çektiyse.. düşmanca. öğrenme hırsının tehdit. kendi zevklerine ve kendi sağlıklarına karşı o kadar çok acımasızca öfkelendiler. ama merhametlidir. belki de ihmal edilen ve kalkmaları için mücadele verilen adetler ve yeni amaçlar yüzünden öfkelenmiş olan tanrısallığa.. cemaat içinde bu düşünceye uygun bir uygulamayı yavaş yavaş biçimlendirir: Bu andan itibaren her aşırı esenliğe karşı daha fazla kuşkulu ve bütün büyük acı verici durumlarda daha fazla umutlu olunur.9 18. Vahşet. en zalimce şeyleri yapmaya hazır.... eskiden beri zihinsel ve bedensel işkencelerle savaşarak elde edilmiştir: Sadece ileriye doğru yürümek değil. insan şunu söyler kendine: Tanrılar mutlaka mutluluklarımıza karşı merhametsiz. acımanın tehlike.... ikiyüzlülüğün erdem. gerçekte bataklığı hareket ettirmek isteyen çok eski şehitlerin trajedilerinden daha önemli konu yoktur. hain. Hiçbir şey. kendine yol arayan. intikamın erdem. insan varlığının bu küçük gülünç kesitinden söz edildiği zaman. Şimdi hiç kimse. aklın inkarının erdem. kendinizi daha iyi tanıyın! 9 . kuşkulu. temel oluşturan binlerce yıl boyunca temkinli adım atmaların. alışıldığı üzere “dünya tarihinden”. değişimin ahlaksızlık ve bozulma emaresi sayıldığı çağda! — Siz bunların hepsinin değiştiğini ve insanlığın böylece kendi karakterinde yanılmış olması gerektiğini mi sanıyorsunuz? Ah siz insan sarrafları. hareketlerin ve değişikliklerin sayısız şehitler verilmesine sebep olduğu. mutsuzluklarımıza karşı merhametli olmak isterler. vahşetin erdem. kendine hakim olma ve bireysel mutluluk isteme aracı olarak değil.. hayır! Her şeyden önce. çünkü ruh bu yolla neşe verir ve iyi şeyler olur: Çünkü gaddar kimse güç duygusunun en yoğun heyecanını duyumsar. ve öncelikle ve çoğunlukla her zaman olduğu gibi inancın bizzat kendisine sahip olmak için yaptılar! Ruhları. mahrumiyet.. ama bize acıyarak bakmazlar! Çünkü acımak küçümsenir ve güçlü. Son yeniliklerin gürültüsünden başka bir şey bulunmayan dünya tarihi denilen şeyin kendisinde. Dolayısıyla tanrılara dehşet manzarası sunulunca onların da ferahladıkları ve neşelendikleri sanılır. eğitim. süregelen korku ile dikkatin verdiği sıkıntıyı hemen fırlatıp atar üzerinden. tersine.
“uygulamada bir şey gözden kaçırıldı” demek kalır. Özgür Eylemci ile Özgür Düşünür.. en yakın ve en kaba görünüme göre. herhangi bir şeyin düşünceden eyleme dönüşmesi için. ama kulağa öyle büyüleyici gelir ki.. arkadan tekrar düzeltilmeyip bu durumdan memnun kalınmışsa. Ahlaksal kurallar ve vaatler bizden çok daha iyi olanlar için konulmuş. tartışılmazlığıyla bağıntılıdır. alıştırma. söz verilen ve beklenilenden başka bir sonuç ortaya çıkarması. kutsallığıyla. alıştırma demektir! Bununla ilgili “inanç” kendisini mutlaka ortaya koyacaktır. kaçınılmaz olarak eserlerin ortaya çıkmak zorunda bulunduğu gibi temel bir yanılgı yayılmaya çalışılmaktadır.. Ve bu duygu. güç kullanarak zarar vereceğini ve insani amaçlardan uzaklaştıracağını düşündüğü için.. “Kuralın Yerine Getirilmesi”. güdü bakımından ikisi de birdir. Eser ve İnanç.. yani bütün dünya gibi hüküm verilmesin. meğerki. onlara genel de cani adı verilir.10 19. — Bir ahlaksal kurala uymanın. Ama bunların da onlar gibi tatmin olmayı aradıkları ve özgür düşünürleri ise yasak şeyler hakkında düşünmenin ve konuşmanın tatmin ettiği düşünülürse. biz tümden zayıf ve günahkarız ve temelde ahlaklılık kuralına uyma yeteneğimiz yok. binlerce yıl boyunca şeylerin (doğa.” 22. ama töre (ahlaklılık) duygusu bu tür deneyimlerle değil.. dezavantajlı bir durumda oldukları görülür. Eylemleri ile bir geleneğin çizgisini kırmayı düşünen insanlarla birlikte karalamaların bir çoğunun geri alınması gerekmiştir. eski insanların yararlı ve zararlı sanılan deneyimlerini yansıtır. kurban etme yoluyla şeylerin de güvence altına 10 . her türlü mülk) aynı şekilde canları ve ruhları olduğunu. bütün deneyimler her gün bunun tersini gösteriyor olsalar bile. ne de beceriyi eyleme dönüştürebilir.. — Özgür eylemcilerin özgür düşünürlerle karşılaştırılmaları halinde. daha önceden olmuş olması gereken.. Mevcut bir gelenek kuralını çiğneyen kişi. 20. hassas. mutluluk ve başarı hakkımız da yoktur. baskı. şimdiye değin hep kötü insan olarak kabul edilmiştir: Ama. çok parçalı bir mekanizmanın alıştırmasının yerini alamaz. ahlakın eski oluşuyla. özgür düşünürlere karşı olacaktır. şiddet. ahlaklıya vaat edilen mutluluk değil de. Ve hatta sonuçları bakımından kesin etkisi. — Töre. 21. ne kuvveti. En kötü durumda. aletler. anlaşma. — Protestan öğretmenler tarafından hala sadece inancın önemli olduğu ve inançtan. beklenilenin tersine dert ve sefalet getirmesi durumunda. tarih. Bu hiç de doğru değil. — İnsan. hemen hemen sadece bu. yaltaklanma. insanların acizlik duygusu. En güvenilir bilgi ya da inanç. derin acı çeken ve ezilen insanlık şu kararı bile verecektir: “Kuralın iyi uygulanması mümkün değil. eğer daha önce olduğu gibi. çünkü insanlara düşüncelerin sonuçlarından çok eylemlerin sonuçları daha belirgin bir şekilde acı çektirir. olması gerekenden çok daha büyük ve çok daha sık ortaya çıktı: İnsanlar ve hayvanlar güvence altına alındığı gibi. bundan emin olun! 23. En Çok İnceliği Nerede Gösteririz. Binaenaleyh.. böylelikle insanın yeni deneyimler oluşturmasına ve gelenekleri düzeltmesine karşı koyar: Yani ahlaklılık yeni ve daha iyi geleneklerin ortaya çıkmasına karşı direnir: aptallaştırır. Luthercilerden başka zihinleri de (yani Sokrates’in ve Platon’unkileri) karıştırır: her ne kadar. sıfat yavaş yavaş değişirdi. vicdanlı ve korkak kimselere hep.. alıştırma. sonradan kendilerinden iyi olarak söz edilen kötü insanları konu eder. Ahlaklılık ve Aptallaştırma. Her şeyden önce ve en başta eserlerin! Bu.
körelir: Yani gittikçe güzelleşir! Çünkü bu organların çalışması ve bu uygulamayla oluşan zihniyet. ya da köpeklere verilmemesi kuralı geçerliyse. — Buna göre. Özünde güvenlik duygusu olan. düzene uymak. Bu yoldan kuralın iyiliğini çürütmek kolay değil. şimdi insan en hassas kuyumcu terazisiyle yarışabilir. Yani. ya da yorumlanabilir ve belirsiz olamaz. yosunların. 24. partilere.11 alınması gereği duyuldu ve çok sayıda batıl inançtan kaynaklanan geleneğin kökeni işte budur. fiziksel ve ruhsal olarak.. örneğin bazıları. çirkin kalmayı sağlar ve çirkinleştirir.. kadirşinas ve güçlü kılan.. Bundan dolayı hayvanlar kendilerine hakim olmayı öğrenirler ve kendilerini. onun kendine hakimiyeti de gerçeklik duygusundan (akıllılıktan) 11 .. Hayvanlar ve Ahlak — Uygarlaşmış toplumda talep edilen uygulamalar: Gülünç olmaktan. Ancak. başka bir hayvanın ya da kumun. o zaman bunun ispatı şu şekilde olurdu: “Bunu yaparsan avda başarısız olursun. kendini uyarlamak. vaktiyle bir ahlak kuralının iyiliği veya kötülüğü. İşte kişi de bunun gibi kendini. başarıya gönderme yapılarak belirleniyordu. buna rağmen saçıp savrulan yararsız parçalarıdır! — Ama güçsüzlük ve korku duygusu çok güçlü ve çok uzun. kaba şekliyle. küçülmek. şimdiye değin insanların yaptıkları işlerin önemli. kendini yanlışa sürüklemek istemez. ortaya daha çok. hep kuralın doğruluğunu ispatlar görünen bir durum çıkar. Bir Kuralın İspatı. Bu kurallar sonuçları bakımından kanıtlanmaları ve çürütülmeleri esasen aynı şekilde mümkün olmayan. kendi tutkularının etkilemesini şüpheyle dinler.. hemen hemen hep uyanık tutulduğu için. meftun eden bütün nazik davranışlarda hayvanlarla benzenlik kolaylıkla bulabiliriz. hayvanlar dünyasının derinliklerine kadar her yerde bulunur. bunların hepsi toplumsal ahlak olarak. bütün bunları hayvan da tıpkı insanda olduğu gibi anlar. Yani en güzel şebek. kibirden özenle kaçınmak. Bu onun en güçlü yeteneği oldu. gösterişten. Yaşlı şebek bu yüzden genç olandan daha çirkindir ve insan en çok genç dişi şebeğe benzer. Bu duyguyu yaratmak için keşfedilen araçlar nerede ise kültürün tarihidir. iktidar duygusu kendini öyle bir naziklik içinde geliştirdi ki. kendilerini ölü gibi gösterirler.” Ama insan herhangi bir anlamda hemen hemen her zaman" avda başarısız” olabilir. örneğin ekmek pişirmenin. ve ancak bu derinlikte bütün bu sempatik önlemlerin arkasında saklı olan niyeti görürüz: Takipçilerden kaçmak ve avı bulmada güvenli olmak istenir. genel olarak “insan” kavramının ya da toplumun arkasına saklar. belki de ağır basan. özellikle eğer ceza kişiyi değil de cemaati kapsıyorsa. erdemler gibi şiddetli arzuları da geriye atmak. Eğer Rus-Amerikasının yerlileri için hayvan kemiklerinin ateşe atılmaması. şimdiki diğer kurallar gibi. renklerini çevrenin rengine uyarlanacak şekilde değiştirirler (“kromatik fonksiyon” diye adlandırılan şey). — Genelde bir kuralın iyi ya da kötü olması. ahlaksal kuralların uygulanmasında durum farklıdır: Çünkü bunlarda sonuçlar gözden kaçırılamaz. çağın düşüncelerine veya çevreye uyarlar: Ve bizi mutlu eden.. gerçek duygusu da insanla hayvanda ortaktır: İnsan yanılmak. kendisini zorlar ve kendisine karşı pusuda bekler. en küçük bilimsel değerlerden yoksun varsayımlara dayanır: — Ama bir vakitler bütün bilimlerin köksel hamlığı ve bir şeyin ispatlanmış kabul edilmesi konusundaki talebin azlığı. kadının güzelliğinin kaynağı hakkında sonuç çıkarılabilir! 26. 25. süngerlerin şeklini ve rengini alabilirler.. (İngiliz araştırmacılar bunu mimicry diye nitelendirirler). kuralın eksiksiz uygulanması koşuluyla vaat ettiği sonucun alınıp alınmadığına bağlıdır. sınıflara.. yaprakların. Gelenek ve Güzellik — Gelenek lehine şunlar söylenebilir: Kendisini tamamen ve bütün kalbiyle ve ta başlangıçtan beri onun emrine veren herkesin saldırı ve savunma organları. ya da hükümdarlara.
Her ne kadar. Mimicry: Benzeme. Çünkü ruh hali. başarıyı vadeden ve onun vasıtasıyla kendi aklını en yüksek akılcılık olarak konuşturan bir tanrının etkisi olarak batıl inançla yorumlandı da ondan. her şeyden önce kendi kendine uygulama uğruna 12 . ona yeni bir mevki verdiler: Ve kim bundan böyle bir tutkuya kapılırsa. ruhunun önünde bir çok olası eylem bulunduğunda. sürekli. bir girişim hakkında kahinlerin fikrini sorduğunda. kendini tanıma konusunda onun da kendine özgü ölçüsü var. Böyle bir değişimle her seferinde dünyaya birçok yalan ve riya geldi. Hayvan. ani ve bir defalık bir sözden sonsuz bağlılığı çıkaran kurumları ve töreleri düşünün. dürtüseldir: Gıda aramayı ve düşmandan kaçmayı öğreten dürtülerin bir sonucudur. bu sayede onun istemimizi kabul ettiğini anlarız. tutkunun doğasına aykırı olarak. Oradan hareketle tekrar kendine bakmayı. düşmanlarının ve dostlarının davranışlarını değerlendirir. — Antik çağın erdemleriyle ünlenmiş insanları içinde. Bunun için. 28. En yüce insanın da kendisini sadece gıdasının cinsinde ve ona düşman olan ne varsa onun kavramında yükseltip nazikleştirdiğini dikkate alırsak. ılımlı olmada. Keza başka hayvanların düşünceleri üzerine yaptığı etkileri gözlemler. onlardan bu sevindirici kararlılığı cevap olarak almak isterdi. Ve her biri. Bir tutkunun devamlılığına ve sorumluluğuna inanç hakkı tanıyan bütün kurumlar. insanı yücelten kavram geldi. Her seferinde de ve bunun karşılığı olarak yeni bir insanüstü kavram. adil olmanın başlangıcında da. böyle bir önyargının sonuçları üzerinde düşünmek gerek! “Bir ruh hali yaratmak!” Bununla bütün nedenler değiştirilebilir ve bütün karşı nedenler ortadan kaldırılabilir! 29. — Eylem yapmak için sevindirici kararlılığın nedeni nedir? — Bu soru insanoğlunu çok meşgul etmiştir. göründüğü kadarıyla. keza bazı hayvan cinslerinin yaklaşımındaki barış ve anlaşma niyetini sezer. çok sıklıkla ve normal olarak hemen hemen hep çürütülse ve böylelikle bir pia fraus ise de. her biri bir başkasının erdemi ya da başka herkesin erdemiyle yarışıyordu: Erdemini göstermek. bir şüpheyi şu şekilde cevaplandırırdı: “Onu o duygu kaybolacak şekilde yapacağım. yine de süreklilik yeteneği olduğu için aşkın. yaşam boyu aşkın. cesur olmada olduğu gibi. bu özelliklere göre tavır alır: Belirli bir türün bireylerine karşı her zaman savaşır. Özellikle inançlı tiyatro oyuncuları olarak Yunanlıların. İnsanüstü Tutkular Bakımından İnançtaki Değer. eskiden olduğu gibi bu sayede aşağılandığına veya tehlike karşısında olduğuna değil. iyi ruh hali delil olarak kefeye konuluyor ve akıldan daha ağır basıyordu. — Evlilik kurumu. kural olarak konulabileceği inancını ısrarla ayakta tutar. verdiği imajla ruhu cesur ve umutlu yapan girişimde karar kılınırdı. bütün ahlaksal fenomenleri hayvana özgü olarak nitelendirmemizde bir sakınca olmasa gerek. şimdi de yararlanıyorlarsa. umutsuzluktan sonsuz kederi. geçici öfkeden sonsuz intikamı.. Erdemin ve Günahın Oyuncuları. Bir anlık ateşli bağlılıktan sonsuz bağlılığı. Eğer şimdi akıllı ve güce susamış erkekler geçmişte bundan yararlanmış. onların özelliklerini tümüyle öğrenir. bunu tümüyle bilerek yaptıkları ve bunu yapmayı uygun gördükleri anlaşılıyor. Delil Olarak Ruhsal Durum. 27. kendisi için tiyatro oynayan sayısız insan vardı. Eskiden insan.12 kaynaklanır. kendisinin ve kendi gibilerin gözünde yüceldiğine inanır. Akıllı olmada.” Yani en akıllıca olanda değil. bir şeyin renk ve biçimine girme.. En eski ve hala en yaygın olan yanıt şudur: Sebep tanrıdır. kendini “tarafsız” ele almayı öğrenir. kısaca Sokratçı erdemler adıyla nitelendirdiğimiz her şey. bir tutku olmakla birlikte. bu soylu inancın direnişi sayesinde evlilik aşka yüksek seviyede bir asalet verir.
hakkında fazla iyi düşünmeyin! Aslında nasıl bir dürtü bu ve nedir bunun arkasındaki düşünce? İnsan bakışlarının başkasına acı vermesini ve kıskançlığının onda acizlik ve çökme duygusu yaratmasını istiyor. — Ahlaksal açıdan çile çekmek ve bu tür çilenin temelinde bir yanlışın bulunduğunu öğrenmek. Tersine tinsel olan (diğer bütün dürtülerin.. büyümesi uğruna diğer ruhlara ne kadar çok acı anlar yaşatmıştır! Rahibenin iffeti: Nasıl da cezalandırıcı gözlerle bakar başka türlü yaşayan kadınların yüzüne! O gözlerde ne de çok intikam aşkı var! — Konu kısa. yeni ahlak anlayışına karşı direnirler.. Ama bu zevk “iyi şeyin” ilk basamağıdır. Uzun zamandan beri bununla işkence yapmak isteyenleri arayın! Onları mutlaka bulacaksınız! O kişi hayvanlara karşı merhamet gösterir ve bundan dolayı hayranlık uyandırır. 32. kendini gösterme ahlaklılığı son neden olarak nazikleştirilmiş vahşetten zevk alma olur. kötülüklerin ve eğilimlerin yanında) ortak mal yapıldığı ve dolayısıyla kamulaştırıldığı için. Ayak Bağı. (Sadece duyular. Böylece gurur ve onu memnun etmek için geleneksel adetler.. uydurulmuş günahkarlığı getirdi dünyaya (Günümüze kadar iyi Hıristiyanlar içinde “iyi davranış” olarak geçerliliğini sürdürmektedir). bu gururun nedeni tinin ne olduğuna ilişkin önyargıdır: Bu önyargı nispeten yenidir. Erdem Olarak Islah Edilmiş Vahşet. bizi doğadan koparan değil. en iyisi acı çekmek ve bu sırada kendini gerçeklikten üstün hissetmek (böylece o “hakikatin derin dünyasına” bilinçle yaklaşmak için) ister. Onun yerine günahla iğrenç gösterişi ve resmi geçit yapmayı buldu. gücünü büyüyene kadar uykuya yatırmamış.13 göstermek için.. 31.. Diline bir damla bizim balımızdan damlatmak ve bu sözümona iyilik sırasında uğradığı zararın sevinciyle gözlerine keskin bakışlarla bakmak suretiyle ona alınyazısının acılığını tattırmak ister insan. Diğer dünyaları kabul etmektense acı çekmek suretiyle.. ama düşünceler intikal etmezler): Ama eğitimle tekrar verilmemek koşuluyla. Bu ayak bağını ortadan kaldırmak için hangi güç kullanılacaktır? Daha fazla gurur mu? Yeni bir gurur mu? 13 . hakkındaki varyasyonlar sonsuz olabilir. “hakikatin derin dünyasını” kabul etmek diye biricik teselli var. ama ona insanın ayrıcalığı olarak saygı göstermek kimsenin aklına gelmiyordu. doğaya bağlayan bir şey görüldü. — İnsanın hayvandan türediği öğretisine karşı mücadele eden ve doğa ile insan arasına büyük bir uçurum koyan gururu... ikinci kuşakta vahşet zevki artık belirmez: Tersine sadece alışkanlık olarak zevk söz konusudur. Çünkü kendini gösteren herhangi bir eylem alışkanlığı kalıtımsal olarak intikal eder ama arkada yatan düşünce intikal etmez.. hayvanlardan ya da ağaçlardan türemiş olmaktan utanılmıyordu (kibar soydan gelen kimseler bu türden masallarla onurlandırıldıklarına inanıyorlardı) ve tinde. ama bazı insanlar var ki. bütün sanatları nasıl kullanmasındı ki! Gösterilemeyen ya da kendini gösteremeyen erdem ne işe yarardı ki! — Bu erdem oyuncularını Hıristiyanlık durdurdu.. Tinden Gurur Duymak. Ve insan acısız yaşamaktan ve üstünlük duygusuna sahip olmaktansa.. aynı şekilde bir önyargının sonucu olarak. Son nedende. — Sadece kendini gösterme dürtüsüne ilişkin bir ahlaklılıktır buradaki. Bu kişi alçakgönüllü olmuş ve şimdi kusursuz bir alçakgönüllüdür. İnsanlığın tarih öncesi büyük çağında tin her yerde var sayılıyor. çünkü hala tümüyle kendi içinde çelişkili ve neredeyse acı veren bir yeniliktir ki. vahşetini onlarla boşaltmak ister. ama öyle can sıkıcı olamaz. Böylece insan kendini alçakgönüllülük içinde eğitti.. burada bu şu anlama gelir: her seferinde ilk kuşakta. 30. insanı isyan ettirir.. Orada büyük sanatçı duruyor: Kıskançlıkta önceden duyumsanan şehvete yenilen rakip..
. ve çoğunlukla yanlış bir yargının! — Ve her halükarda senin çocuğun değil! Duygularına güvenmek. üçüncü olarak gerçeği küçümser ve gizlice bütün yüksek hislerini (saygı. ahlaksal kavramların tarihinden tamamen farklıdır. Kendileri için. Gerçekle ilgili anlam ve heves berbat edilir ve nihayet bu. ikincisi ise özellikle eylemden sonra güçlüdür. ya da hep öyle olmak zorunda oldukları için değil: Ama insanlığın önünde duran bütün derece derece temizlenmelerin içinde duyguların temizliği. 35.. Örneğin belli zamanlar için belli banyolar öngörülmüştür: İnsan temizlenmek için değil. yücelik.. Bu bakımdan ahlaksal duyguların tarihi. 14 . büyükbabasına ve büyükannesine ve onların büyükanne ve babalarına içimizdeki tanrılardan daha çok itaat etmemiz anlamına gelir: aklımıza ve deneyimimize. verimsizlik veya bulaşıcı hastalık gibi kötü rastlantılar. burada insan bir eylemin gerçek doğal sonuçlarına gerçeküstü olanlardan (Tanrısallığın cezası ve merhameti diye adlandırılan şeyler) çok daha az dikkat gösterirdi. — “Duygularına güven!” — Ama duygular hiç de en son. Ama bilim adamları çılgınlık ve anlamsızlıkla karışan bütün yüce duygulardan şimdilik şüphelenmek zorundadırlar..14 33. Onun hakkında konuşma gereksinimi açısından birincisi eylemden önce. ikinci olarak sonucu. Böylece bu tür kuşku ve düşünme. Burada insan aklının kalıtımsal yanlışlığının kaynağını buluyoruz: Ve onun yanından diğer bir kaynak fışkırır. bu. Duygudan kaynaklanan ilham bir yargının torunudur. Kendini töresel ahlaklılığının cazibesine kaptıran insan. antipatiler) kalıtım yoluyla gelmiş olan yargılar ve değerlendirmeler bulunur. farz olduğu için yıkanır. yani bunların gösterilebilir ve kabul edilebilir nedenler olması gerektiği kuralı ile yetinilir. Nedenlerin. insanın akıllı bir yaratık olarak karşı çıkması ve desteklemesi için nedenleri olmak zorunda olduğu. minnettarlık ve aşk gibi) kurmaca bir dünya ile ilişkilendirir: sözde yüce dünya. — Bir cemaatin başına gelen ani fırtına. 34. bu kirlilikten arınmanın çok çok önemli olduğundan kuşkulanıp ona ikinci ve üçüncü anlamlar yüklenir. Ve şimdi bile sonucunu görüyoruz: İnsanın duygusu yükseldiği yerde işin içine öyle ya da böyle sözünü ettiğimiz kurmaca dünya karışmıştır. Ahlaksal Duygular ve Ahlaksal Kavramlar. İnsan kirliliğin vereceği gerçek sonuçlardan kaçınmayı değil. yıkanma işinin ihmal edilmesiyle sözde tanrıların gözünden düşmemeyi öğrenir. ne de derecesiyle bir ilgisi var: Sadece. Batıl inançlardan kaynaklanan korkunun baskısıyla. önce nedeni. — Ahlaksal duyguların şu yolla aktarıldıkları açıkça görülmektedir: Çocuklar. gerçek doğal nedenleri araştırıp ortaya çıkarmanın önünü tıkayarak şeytani nedenleri önkoşul olarak kabul eder. cemaatin bütün üyelerini törenin çiğnendiği ya da yeni şeytani bir güç ve ani kaprisleri bastırmak için yeni gelenekler bulmak gerektiği kuşkusuna sürükler. en tedrici temizliklerden biri olacaktır. Duygular ve Bunların Yargılar Bakımından Kökeni. Ama bu “gerekçelendirmeler” duygularının ne kökeniyle. sembol olabildiği ölçüde bir değer kazanır. Sonuçların ve Gerçeğin Aşağılanması. 36. Üzücü bir durum. en kökensel şeyler değildir. gurur. yetişkinlerin belirli eylemlere karşı güçlü bir şekil de sempati ve antipati duymalarını gözlemleyip doğuştan maymun olarak bu sempati ve antipatileri taklit ederler ileriki yaşamda kendilerinin bu öğrenilmiş ve tam olarak uygulanmış etkilenmelerle dolu olduklarını görüp bir sorgulama biçiminde o sempatilerin ve antipatilerin görgü konusunda geçerli olduklarını gerekçelere dayandırmaya çalışırlar. Duyguların arkasında bize duygular biçiminde (sempatiler.
Bunların hepsini. araç gereçlerin. Çünkü. kahinler ve falcılar sayesinde umudun değeri biraz düşürülerek ortaya iyi bir şey koymayıp. 15 . gemilerin ve evlerin en eski imalatçıları. hiçbir çağdaş yorumcu onu anlamadı.Yahudiler öfkeyi bizden daha farklı algılayıp kutsal saydılar. Ama şimdiye dek bunun tam karşıtı olan görüş hakim oldu. Öfkeli kutsal Yehovalarını öfkeli kutsal peygamberlerine göre oluşturdular.. sanki ikinci elden yaratıklardır. yararlı olmak için var olunmaz. Buna karşın geleceğin bilinmesinin yolu tamamıyla kapanmamış gözüken ve sayısız durumlarda geleceğe ilişkin sorular yöneltmenin dini görev haline getirildiği Yunanlılarda insan. — Bir şeyin en yüksek yararlılığı ispat edildiği zaman. Yani. ölçülerin. ya vicdan huzuruna ya da vicdan huzursuzluğuna bağlıdır! Kendisinde her dürtü gibi. Onlara nispetle Avrupalılar arasındaki en büyük öfkeliler. ne de eşlik eden belirli bir istek ya da isteksizlik duygusu var. bu durumlarda biz umuttan yine de bir şeyler bekleriz. ikinci bir doğa olarak edinir ya da halk tarafından ahlaksal bakımdan tespit edilmiş ve değerlendirilmiş insan özelliği olarak belirtilir. ve şimdi yapılan en önemsiz buluşlar da. — Töreden gelen uyarının baskısı altında olan dürtü.. . onlar bizim zamanımızın mucit ve gözlemcilerinden sanki karşılaştırılmaz derecede başka ve yüce miymişler? Keşifler kapsamındaki bütün seyahatlerimiz ve dünya etrafında yelken açıp dolaşmamız. bütün eski dönemlerde harcanandan daha fazla zeka. O halde topraklar varsa. ne herhangi bir ahlaksal karakteri ve adı.15 Art Düşünceli Dindarlığın Deliliği. yıldızların tuttukları gece nöbetinin. Yararlılıktan Çıkarılan Yanlış Sonuçlar.Örneğin eski Yunanlıların kıskançlık hakkındaki duyguları bizimkinden farklıydı. 37. bunlar iskan edilmelidir. iyi ve kötü nitelikler biçiminde vaftiz edilmiş güdülerle ilişkiye girdiği zaman. güneşten büyük uzaklıklarda zayıflayan ışığın başka türlü ikame edilmesi) vazgeçilmedi mi? Buna ilişkin olarak Columbus’un çıkardığı sonuçlar anımsanacaktır: Dünya insanlar için yapıldı. Ve şurası açık ki. arabaların. ne bu tür ahlaksal karakteri. Astronomide. onların düzeninin (sözde) yararlılığından (Yıldız sakinleri ışıksız kalmasın diye. “Güneşin hiçbir şeyi aydınlatmaması. bir Avrupalının hayal edemeyeceği yükseklikte gördüler. Ama yarış iyi olarak belirlenip. Böylece kendini insanın bezgin haşmeti ile bağıntılı gösteren öfkeyi. ilahi yasallığın ve çarpım tablosu kuralının ilk gözlemcileri. Ve tanrılara kıskançlık hakkı tanımak ayıp değildi: Bunu ruhu yarışta olan şeylerin durumları için anlamak mümkün. en katı bilim alanlarının içine girdi. değerlendirilmişti. ya kendisini utanılacak korkaklık duygusuna dönüştürür ya da Hıristiyanlık töresi gibi bir törenin onu insan kalbine yerleştirip tasvip etmesi halinde. — Ne! En eski kültürlerin mucitleri. Hesiod onunla ilgili en güçlü ifadesini bir fabelde dile getirdi. üzerinde yol olmayan denizlerde ve insansız topraklarda boş yere harcanması olası mı?” 38. Eris: Yunan nifak tanrıçası. Hesiod onu Eris’in* iyi. hoş alçakgönüllülük duygusuna dönüştürür.. şimdiki zekanın aşağılanmasına yönelik gerekçeler bunlar. ilk atılan adımlar değerinde değil miymiş? Önyargının kulaklardaki çınlaması bu. bu öylesine şaşırtıcıydı ki. kötü ve tehlikeli şeyler koyduğu Öğrenmek zorunda kalıyordu. mesele yine Hıristiyanlıkla birlikte umuda bir erdem olarak inanmayı öğrenmiş modern tine karşı olmayla ilgilidir. . Keza Yunanlılar umudu da bizden farklı biçimde değerlendiriyorlardı: Umut kör ve kötü olarak algılanıyordu. rastlantı eskiden bütün kaşiflerin ve gözlemcilerin en büyüğü ve buluş yeteneği olan antik devir insanlarının en iyi niyetli dedikoducusuydu. iyiliksever etkileri arasında sayar. gezegenlerin düzeninin nihai amaç ve oluşumlarının açıklanması uğruna. Yani o.. eğitim ve bilimsel fantezi harcanmaktadır. Ahlaksal Yargılarla Donatılmış Dürtüler. kökeninin açıklanması için hamle yapılmış sayılmaz.
“Öğreti vücudun içinde olmalı! Vücut gelişmeye hala çok iyi bir şekilde devam ediyor!. yaratmayı öğrendi. Böylece çok az keyifsizlik ve sıkıntı yarattılar ve hatta alay ve gülme konusu olup istemeden vita activa insanlarına yaşamı kolaylaştırdılar. . iyi davranışlarımızla gururlanıp. 40. — Tek ve bir defalık garip bir olaya dayanarak alelacele hazırlanan çok sayıda yönetmelik.. kronikleşmiş aşırı sinirlilik. ya da ona acı vermeyi ve bütün dürtüleri uğruna insanın kendisine acı vermesini ve aşağılamasını öğretti. Ama bunların sayısı her zaman çok az olmuştur. bunların yanında bir üçüncüsü olan diyalektiğin. neşeyi kuşkulu hale getirdiler. Üçüncüsü: Dinsel ve sanatsal güçlerin birlikte bulunduğu. egemen olduğu her yerde aşırılıklarıyla sinir gücünü tahrip etti: Vücudu aşağılamayı. tanıtlama zevkinin de yer aldığı bir tür olan filozoflar. gerilmiş. — Biz vita contemplativa insanı olarak. sessiz sedasız köstebek yuvalarını kazıyorlardı. süregelen komik duruma düşürülmesine karşı acıları vasıtasıyla itiraz üstüne itiraz ederken. Dördüncüsü: Düşünürler ve bilimsel olarak çalışanlar. hekimler. İnsanoğlunun binlerce yılda harcadığı enerji ve gelenekler üzerine yaptığı spekülasyonun etkisi hafife alınamaz! Bu noktada aklın müthiş bir şekilde alıştırma yaptığı alana varmış olduk.bunlar ayrıca kendilerini sefil hissettiren duyguların nedenini bildiklerine ve belki bu nedeni ortadan kaldırabileceklerine inanıyorlardı! Gerçekte vücut. huysuz.. kaba. tıpkı sefalet zamanlarında ve duyarlı zamanlarda tesellilerini. çalışan eli felç ettiler. yaşamın en yüksek amacı ve bütün dünyevi şeyleri mahkum eden ölçüt olduğu zaman.16 39. düşünürler. tersine. bunların etki altında çalıştıkları pek görülmezdi..bunlar nasıl yapılacağını bildikleri şeylerdi. sistemleri doruğa ulaşmıştı. ihmal etmeyi. ama bunun üzerinde ileri geri düşünürken spekülasyona konu olan nesnenin değeri arttı ve sonuçta geleneğin en saçması kutsallığın en kutsalı oldu. Vita Contemplativa’nın* Değerlendirilmesi Hakkında. umutları değersizleştirdiler. Bu durum törenin amacını kesinkes hesaplamaya elvermediği gibi çiğnenmesi halinde cezanın da ne olacağını kesinkes belirleyemiyordu. erdemli saf tinselliğin yazgısı oldu. Zevki sadece esrimenin ve çılgınlığın diğer öncülleri biçiminde öğrendiler.. diyalektiğe olan tutkularından dolayı birçok insanın canını sıktılar.kısaca. Ve esrime. kıskanç. dinsel ve sanatsal tarzdaki kötülüğün ilk yaratıcıları olup. Birincisi: Sayıları bakımından contempiativ olanlar içinde ağır basan ve bunun sonucu olarak en bayağı türleri veren. bastırılmış ruhlar yarattı. burada şairler. burada sadece dinler tasarlanıp düşünülmez: Burası dehşet verici olsa da saygıdeğer bilimin tarihöncesi dünyasıdır. güneşi söndürdüler.. Sonunda genel. kavgacıydılar. . yasa koyucular yetişir! Bizden iki anlamlı bir tarzda tören isteyen anlaşılamazdan duyduğumuz korku. İkincisi: Din adamlarından daha seyrek olmakla birlikte yine de vita contemplativa türünün sık rastlanan bir çeşidi olan sanatçılar. . Hatta törenlerin sonuçları dahi kuşkuluydu. Gelenekler Hakkında Yapılan Spekülasyon. Bu etkinin onların eserlerinin keyiflendirici ve yüceltici etkisinden düşülmesi gerekir. sadakalarını. Sonunda bilim herkes için çok yararlı bir şey haline 16 . — Saf tinsellik öğretisi. kararmış. “Saf Tin” Önyargısı. yavaş yavaş zor anlaşılan şeyin cazibesine dönüştü ve insan bir şeyi araştırıp ortaya çıkarmayı bilmediği yerde. dini doğa diye adlandırılan kimseler her çağda pratik insanların yaşamını zorlaştırmaya ve mümkün olduğunca onlara acı çektirmeye yöneldiler: utku kararttılar. kısa zaman içinde anlaşılmaz hale geldi. kişi olarak çoğunlukla dertsiz. rahat ve sükunet içinde olma durumunun çeşitli şekillerdeki etkileri sayesinde ne tür kötülük ve uğursuzlukların vita activa insanına taşındığını unutmayalım. vita activa karşısında övünürsek bize karşı ne tür hesaplar yapacağını unutmayalım .” biçiminde anlam çıkardılar. 41. yardım elini ve hayır duaları almayı bildikleri gibi.
böylesi bir belada düşünürler ve bilimsel olarak çalışanlar sürüsünün suçu yoktur. bu tür görülmez. korkulamayacak duruma gelinceye kadar aşağılandı! Kontemlation ilk kez böyle maskelenmiş bir şekilde. 17 . bu ürünlerin içeriği. duyulmaz. düşünsel. Vita Activa: Hareketli (faal) yaşam. Bu tür insanlar yeterince aktif olmadıkları için kolaylıkla küçümsenip cemaatten uzaklaştırılabilirlerdi.. “Bu soyutlama artık tahrik etmez. açıkça batıl inanç itibarına boğulmuştu! Her zaman olduğu gibi. durumunu yansıtmak zorundadır. <tininin> bütün ürünleri. genel olarak bilginin aracı da. Daha önce tek tek kişilerin bu durumlarda yaptıklarını sürekli olarak yapanlar. düşünceyi eyleme dönüştürmeye çalışır. insanda idrak etmeden önceki durumlar ve operasyonlar da keşfedildi. kötü bir kalple sık sık korkutulan bir kafa sayesinde ortaya çıkmıştı yeryüzünde. Özellikle keşiş yaşamının bir parçası olarak: ora et labora (dua et ve çalış) 42. Ama gücü azalınca. bizzat kendisi. kendisini yorgun ya da hasta ya da hüzünlü ya da bıkkın ve bunun sonucu olarak zaman zaman isteksiz ve hırssız olduğunu hissederse. rahip ya da sihirbaz hekim olarak adlandırıldılar. batıl inancın ve tanrısal güçlerin yolunu izlemişlerdi. Ve her seferinde yeni keşfedilen operasyon ya da yeni yaşanan durum bütünüyle anlamanın bir aracı olarak değil. içinde uğursuz yargı hüküm sürmelidir. düşünür. Vita Contemplativa’nın Kaynağı. Tinselliğin bu oyunlarının içeriği değil. aksine. soygun. burada da ona şu ad verilmeli: pudenda origo! 43. gücün bilinmeyen araçlarını ellerinde tuttuklarına hiç şüphe yoktu. Biz bunu tam olarak artık duyumsayamayız. baştan çıkarıcı ve kötü olan dünyaya karşı duyulan derin aşağılanmadan hareketle daha yüce olan başka bir dünyadaki yaşam gibi algılandı. yani daha az zarar veren bir insan olur ve kötümser düşünceleri artık sadece sözler ve düşünceler şeklinde boşalır. eyleme ve zevk almaya verdiği değerin azalması gibi.17 geldi. yani uğursuz yargılarda bulunanlar ve eylemden yoksun melankolik yaşayanlar daha sonra şair. Bu durumda o. — İnsanlar ve dünya hakkında kötümser kararların egemen olduğu vahşi çağlarda birey. duyumsanmaz şeylerle oynamak. — Yargıları uğursuz yargılar olacaktır.. bilimin tarih öncesi çağında “yücelik” kazanmıştı. yani av. yani korku ve yorgunluğun artışı. — Duyusal bakışa yabancılaşma ve soyuta yükselme: bu bir zamanlar gerçekten yükselme olarak duyumsanmıştı. dokunulabilen. Şimdi Düşünürde Ne Kadar Çok Kuvvet Bir Araya Gelmeli. tersine. dövme ve öldürme ile cemaat içinde hoşgörü ile bakılan eylemlerin solgun yansımaları da dahil. örneğin arkadaşlarının veya karısının veya yaşamının veya tanrıların değeri üzerine ifadeler olarak dışa vurur. En solgun söz ve nesne imgelerinde kendinden geçmek. bütün duygusal gücüyle hep o kararlara göre davranmaya. Sadece bilgiler tek tek ve yavaş yavaş keşfedilmedi. ya bir düşünür ve bir öngörülü olur ya da batıl inançlarını kemikleştirmeye devam edip yeni gelenekler düşünür ya da düşmanlarıyla alay eder. dinsel atmosferinin içeriğine uygun olmalıdır. İçinde kontempiativ doğaların en eski cinsinin yaşadığı bu değerlendirme. “kendi kendine yapılan bir işkencedir” bu. Vita Contemplativa: Hareketsiz.. Ama ne düşünürse düşünsün. baskın. ama bunun bir tehlikesi vardı. seyredip düşünerek yaşam. o zaman nispeten daha iyi. dalınç (istiğraklı). Platonun eytişime karşı duyduğu hayranlık ve eytişimin iyi ahlaklı insanla zorunlu ilişkide olmasına coşkulu inançla bakması bundan ötürüdür. aynı zamanda zayıf ve iğrenç. duyusal. böyle ikili bir görünüşte. bu şiirsel.. Eğer şimdi bu yarar yüzünden birçok kimse vita activa için önceden belirlenmiş kendine bilime giden bir yol açıyorsa ve bunu alınlarının teriyle ve kafa yorup lanet okuyarak yapıyorsa. bütün anlama değerinin içeriği. ama bizi yönlendirebilir!” — Bu arada insan yukarıya doğru yükseliyor gibi oluyordu. gizliden gizliye aşağılanıp.
dışarıda.. geriye hakikatin bilgisi tek başına büyük bir amaç olarak kalmış olacağından ve bu amaca böyle bir kurbanın uygun düşeceğinden emin olunabilir. eytişime. Bu arada insanlığın bir bütün olarak bilgiyi artırmak için adım atmasının ne ölçüde mümkün olduğu sorunu hiç ortaya atılmadı. çünkü iyi bir yastığı onun kadar hiç kimse istemiyordu. herhangi bir bilgi güdüsü. her türlü başka çabayı hala yeniyor olabilirdi. çözümsüzlük yaratmışlardı. nesnelere yüklediğimiz değerlendirmeler ve “ilgilenişler”. tek tek vita contempiativa tarihinde bir zamanlar amaç ve son amaç olarak geçerli olup mucitlerine son bir amacın parlaması sırasında insan ruhuna gelen mutluluğu verdiler. ama bütün bu araçlar. somutlaştırmaya. Düşünürün hayal gücüne. insanlığı gözlerde vaktinden önceki bir bilgeliğin ışığıyla ölüme götürsün. sendelemek zorunda kalıyor ve bu arada sözcüğü değil. yakalanmış hayvanlar gibi kinle hep kafeslerinin demir parmaklıklarını kollar. bütün çağlarda insanı en çok yükselten ve yücelten bir araç olmuştur.. Köken ve Anlam. Daha ne eksikti ki? 47. Ve bir delikten bakarak. —Gerçekte ise durum ne kadar da farklıydı! Bir soruna dokunmuşlar ve onu çözdüklerini sanırken. nesnel düşünmeye. öbür tarafta ve uzakta bir şey gördüğüne inanan kimse mutlu görünürdü. 44. parçalamak için onlara doğru sıçrayarak dolaşırlardı. — Neden aklıma hep bu fikir geliyor ve hep daha alacalı renklerle ışıldıyor? — Eskiden araştırmacılar nesnelerin kökenini araştırırken. 18 . Nerde kaldı ki. soyutlamaya. Ve belki tek bir korkunç düşünceyle kendini feda eden insanlık düşüncesiyle en muzaffer olanları yenmeyi başarsaydı. malzeme toplamaya. Kuşkudan Kuşkulanma. sezgiye. anlamlarını o kadar çok yitirmeye başlıyorlar. bacağını kıracak. bilgimizle ne kadar geriye gidip.— Şimdi insanın her bilgi edinişte taşlaşmış ölü sözcüklere ayağı takılıyor. çünkü onun için hiçbir kurban büyük değildir.18 amacı ve toplamıymış gibi görünür. — “Hangi güzel yastık iyi oluşmuş bir kafa için şüphe yaratır?” — Montaigne’in bu sözü Pascal’ı hep kızdırmıştır. buluşa. eleştiriye. Hatta insanoğlunun selametinin. Sözcükler Yolumuzu Kesiyor! — Eskiler nereye bir sözcük koyarlarsa orada bir keşif yaptıklarına inanırlardı. nesnelerin kökeninin incelenmesine bağlı olması şartı koşuluyordu hep. Günün birinde öteki yıldızların sakinleri ile bilgi amacıyla bir dostluk kurulursa ve birkaç bin yıl boyunca insan bilgisi yıldızdan yıldıza aktarılırsa. Vaktiyle düşünürler. — Yükselme araçları içinde insan kurban etmek. nesnelerin kendilerine yaklaşırsak. Buna karşın şimdi biz kökene doğru ilerlediğimiz ölçüde çıkarlarımızdan da uzaklaşıyoruz. huzur ve sükunete ve konulara toplu göz atma yeteneğine ve bir o kadar da her şeye karşı adil ve sevgiyle bakmaya ihtiyacı var. tümdengelime. 48. Ama kendini kime kurban edecekti? Eğer bu düşüncenin takım yıldızı günün birinde ufukta görülecek olursa. etrafımızdaki ve içimizdeki şeyler yavaş yavaş renkler ve güzellikler ve bilmeceler ve önemli zenginlikler göstermeye başlar ki. eski insanlık bunu rüyasında bile görmemiştir. sürekli eylem ve karar için paha biçilemez önemi olan bir şey bulduklarına inanırlardı. heyecana. 45. Bilgi İçin Trajik Son. belki. Kökeninin incelenmesi ile birlikte kökenin anlamsızlığı artıyor: Yakınımızdaki. evet. tümevarıma. Belki de bilgi coşkusu dalga yüksekliği seviyesine ulaştığı zaman! 46.
olmuşu arkasından sürüklüyor: Neden bu sonsuz tiyatro küçük bir yıldız için ve yine küçük bir tür için bir istisna oluştursun! Defolsun bu tür duygusallıklar! 50. 51. Onun sayesinde yaşam üzerindeki gök belki tehlikeli ve kasvetli olur. öteki korkunç hayvanların yanında maymun oturuyor ve bilmiş bir halde: Bu yöne devam etme! dercesine dişlerini gıcırdatıyor. sefalet ve umutsuzluğu “kendi dışında” olanın etkisi olarak görürler. — Eskiden insanın tanrısal kökenine işaret edilerek ihtişam duygusuna erişilmeye çalışılırdı: Şimdi ise bu yasak bir yol oldu. ahlaksal. azgınların. Ah. Yeni Temel Duygu: Nihai Geçiciliğimiz. Bilgisizlikten ötürü bir anlık etki eden. Sanki onlara inanmanın. Bu yüzden insan şimdi ters yöne gitmeyi deniyor: İnsanoğlunun gittiği yol. bu ezici. Sarhoşluk onlar için gerçek yaşam. Ruhun Yeni Hekimleri Nerede? — Yaşama acı dolu temel özelliğini teselli araçları kazandırmıştır ilk kez. ölüp gidiyorlarsa. uyuşturan ve 19 . — Ayrıca bu bağnaz kişiler. onun ihtişamını ve tanrılarla olan akrabalığını kanıtlamaya yardım etmeli.. karşıtlık yüzünden ve sinir güçlerini savurgan biçimde kullandıklarından dolayı kendilerini genellikle perişan ve yorgun hissederler. sarhoşluğun düşmanlarını ve engelleyicilerini görürler. o anlara kendi anları olarak bakıp. zaman içinde ortadan kaldırmaları gereken şeylerin daha kötüsünü ürettiler. ister tinsel.19 Bilimin Tümü “Kendini Tanı” Demektir. hastalıklara karşı mücadeleden doğdu ve görünürdeki ilaçlar. çağın ve dünya nefretinin ve özellikle dünya yorgunluğunun nifak tohumlarıdırlar.. şimdi bu özelliğe inanılıyor. ama hava canlı ve sert kalır. Çünkü nesneler insanın sadece sınırlarıdır. bununla da hiçbir şey olmuyor! Bu yolun sonunda son insanın ve mezarcının cesedine ait kül kabı var (Üzerinde nihil humani a me alienum puto yazılı). bütün güçleriyle sarhoşluğa inançlarını yaşamın içinde gerçek yaşama olarak geliştirirler: dehşet verici bir inanış! Nasıl ki vahşiler şimdi “ateş suyu” ile hızla bozularak. nerede ise ibadet etmenin alışkanlık haline geldiği bir yerde hoşgörü istemek gerekliymiş gibi! Ben diyorum ki: Büyük küçük bütün çift gözlülere karşı hoşgörülü olalım. — İnsan ancak bütün nesneleri tanıdıktan sonra kendini tanımış olacak. çağlarına ve bütün dünyaya karşı intikamcı duygular beslerler. korkutucu etkiyi. Belki de bir cehennem dolusu cani. Sarhoşluğa İnanç. Ve bu yüzden çevrelerine. çünkü bu halimizle hoşgörüden daha fazlasını gösteremeyiz! 52. Hala Olduğumuz Gibiyiz! —“Büyük tek gözlülere karşı hoş görülü olalım! “— demişti Stuart Mill. Belki de bundan dolayı yok olup gidecek. hayalperestlerin. Bu coşkulu ayyaşlara insanoğlu çok fazla kötülük borçludur: Çünkü bunlar kendilerine ve yakınlarına karşı nankör davranan. yarı kaçıkların ve kendilerine hakim olamayan ve olası bütün zevklere ancak kendini tamamen kaybettiği zaman sahip olan dehaların küçük asil cemaati gibi uzakların en uzağına süremez: Cani sık sık kusursuz bir özdenetim. İnsanlık kendini ne kadar geliştirirse geliştirsin —ve belki de sonuçta başlangıçta olduğundan daha derinlerde olacak!— Karınca ve kulak biti “yeryüzü yolculuğunun” sonunda tanrı akrabalığına ve sonsuzluğa yükselemediği gibi onun için de daha yüksek bir düzene geçiş yok. Çünkü girişinde. yeri göğü zehirleyen. esas ben anlamını taşır: Başka her şeyde. “kendileri” olarak bakıp. dinsel ya da sanatsal bir doğaya sahip olsun. insanlık da bütünüyle yavaş ve sağlam bir şekilde tinsel ateş suyunun sarhoş eden duygularıyla ve ona olan tutkuyu ayakta tutan şeyle bozuldu. özveri ve akıllı olmanın kanıtlarını sergilerken. bu özellikleri kendini korkutanlar katında canlı tutar. İnsanların en kötü hastalığı. — Heyecanlı ve coşkulu anlarda insanlar. Olacak. 49.
sonunda “mümin” olan kimseye karşı bu nedensiz. —Schopenhauer hakkında. günahı keşfeden dinler ne kadar da çok gereksiz vahşet ve hayvanlara eziyet orta ya koydular! Ve aynı şeyleri vahşet ve eziyet sayesinde iktidarlarının en büyük zevkine sahip olmak isteyen insanlar yaptı! 54. hastalığıyla ilgili düşüncelerinden dolayı acı çekmesin. İnsan.. artık bir daha iyileşmiyordu. gerçek tedavi edici güçler olarak kabul edildi. ve yolunu kaybediyor. insanlığın acılarını nihayet yeniden ciddiye aldığı söylenir.. hastaların uyuşukluğun arkadan gelen etkisinden. derinleşip kötüleşmesi suretiyle ödendiği. 53.. Hastalık Üzerine Düşünceler! — Hastanın kuruntusunu yatıştırın ki.. özgür tini neyin hareket ettirdiği ve belirlediği konusunda hiçbir fikri yok demektir. — İnsanlığı büyük tehlikelere sokan hep sözde “kısa yollar” oldu. Yani yaşam en çok tam anlamıyla ferahlığa ve iç açıcı imgelere ihtiyaç duyan kimseler için karartıldı. Düşüncelerini değiştirmek ona pek de aşağılık bir şey olarak görünmüyor! Buna karşın nasıl da düşüncesini değiştirme becerisi sayesinde saygı görüyor. — Kimin dindar. Yaşlılıkta İnançlı Olmak. Ah.. iyileştirmek için genel olarak kendilerine inanılan ve tapınılan ruh hekimleri çaba gösteriyorlardı. yaşlılıktan gelen zayıf ve unutkan olduğumuz ve aynı zamanda dine düşkün olduğumuz önemli anlarda inanca karşı duyduğumuz nefreti unutarak tehlikeye düşmemek için değil midir? — Çok doğru: Bu tahmin yanlış. en azından şimdiye kadar olduğu gibi hastalığından çok. ve kim bu tahmini yaparsa. inancı güçlü insanlara karşı antipatisi var? Tam tersine.. Hatta bu ani rahatlamaların sık sık acıların yayılıp. haklı olarak. bu da bir şeydir diye düşünüyorum! Ve bu az bir şey değil! Görevimizi şimdi anlıyor musunuz? 55. onlara içten bir saygıyla bakıp onlar için sevinmiyor muyuz ve bu mükemmel insanların bizlerle aynı duyguları paylaşmadığından dolayı derin üzüntü duymuyor muyuz? Peki bir zamanlar tinin bütün özgürlüğüne sahip olup. Bu acılara karşı panzehiri sonunda ilk kez ciddiye alan ve duyulmamış sahte hekimliği zincire vuran kişi nerede? İnsanlık şimdiye dek ünlü adlar altında çalışan bu şarlatanlara ruh hastalıklarını tedavi ettirmeye alışmıştı. hele bunlar bir de fantezisi olan insanlardıysa. daha kısa bir yolun bulunduğu haberinin sevinciyle hep yolundan ayrılıyor. daha sonra uyuşukluğun ortadan kalkmasından ve daha da sonra huzursuzluktan. —Sadece kendi kendilerine iyileşmeleri ve sağlıklarına kavuşmaları için değil. hastalığı belli bir dereceye vardıktan sonra. vicdanlılardı. vicdansızlar değil. ani bir iğrenmeden ve dehşetten ötürü yapmaz mıyız? Duygunun bu keskinliği nereden geliyor! Belki de şu ya da bu. sinir gerginliğinden ve sağlıksızlığın verdiği genel ezici bir duygudan dolayı acı çektikleri fark edilmedi. özellikle yaşlılığa kadar devam etmesi halinde nadir ve 20 . sanki ruhumuzdan çabucak silmemiz gereken iğrenç bir şey görmüş gibi oluruz! Bu bağlamda bize şüpheli görünseydi en saygıdeğer insana da sırtımızı dönmez miydik? Daha doğrusu bunu ahlaksal cezalandırmadan değil de. “Yollar”. Dürüstlerin İstismar Edilmeleri. insanlık onlarla sevinebilsin ve onların güzelliğinden kendi içine bir ışın alabilsin diye. — Tövbe ve istiğfara çağıran rahiplerin ve cehennem korkusunun müthiş baskısı alında acı çekmek zorunda kalanlar. 56. herhangi biri bize aslında kendimizden tam olarak emin olmadığımızı anlamamızı sağlayacaktır? Vakitli olarak etrafımıza inançtan nefret edelim diye koruyucu olarak sivri dikenler ekmemizin nedeni.20 kendinden geçiren ilaçlar. sözde teselliler. derin ve ani nefret nereden kaynaklanıyor? Bunun üzerine düşündüğümüz zaman.
Böylece bizim iyi irademiz.. şimdi. bütün eylemlerin masumiyeti öğretisinin geçerliliğinden de emindir. etrafa yayılana. Başka Korku. tanrıya fanatik biçimde inanma. Bu amaca yönelik olarak filozofların yorumladığı şekliyle —aklın duygulanım üzerindeki galibiyeti biçiminde— erdemin ahlaksal değerinin bütününü inkar ediyor. art düşüncesiyle ve kaçamağıyla ruhsal zenginliği bol bir dine dönüştü. Avutma Olarak Yanılgı.. 57. kurtarmak istedi. Hıristiyan dinlenmesinin eski alışkanlıklarını hala beraberinde sürüklüyor! Ve en soylu sanatlarının ve felsefelerinin içine sokuyor! Ne kadar donuk ve aşınmış. Bu ruhla ve iktidarla kurduğu ortaklıkla ve sık sık da bağlılığın en derin itikadıyla ve dürüstlüğüyle. görünümü de onu etkiler. belki de şimdiye kadar gelmiş geçmiş insan toplumlarının en iyi kişiliklerini yontup ortaya çıkardı: Katolik ruhbanların en yüce ve en üst kişiliklerini. Her ikisi de birer hataydı.21 yüksek bir paye! Ve hırsı (korkaklığı değil) spernere se sperni ve spernere se ipsum yasak meyvelerine dahi uzanır: nerede kaldı. insanlara duygulanımları salık vermemişti. — Hıristiyanlıktan kaynaklanan felsefeye karşı popüler büyük bir protesto da duyulur: Eski bilgelerin aklı. özellikle bunlar asil bir soydan geliyorduysalar. tanrıdan korkma. Peltemsiye. Avrupa insanını sadece ilahiyat sorunlarında içten pazarlıklı yapmakla kalmayıp. ne kadar keyfi ve fanatik ve her şeyden önce: Bütün bunlar ne kadar da kuşkulu bir etki bırakıyor. hükmedici bakışları ve güzel elleri ve ayakları 21 . yaşlılıkla gelen inançlılıkta egemen olduğu kabul edilen korkunç hilekarlık düşüncesi tarafından yenilir: karakterin iliklerine kadar işlemiş olduğu genel bir soysuzlaşma düşüncesi tarafından. aynı zamanda akıllandırdı. Hıristiyanın sonsuz selameti kaybolduğuna ilişkin içine düştüğü korku! 58. dinlenmeler ve değerlendirmeler üretti. ama çölde bitkin ve umutsuzluğa düşmüş bir kimse için büyük bir avuntu. Hıristiyanlık onu onlara geri vermek istiyor. — Hıristiyanlık sayısız boyun eğme meraklısının. Hıristiyan keyfinin. tanrıdan körü körüne umutlanma olarak. Bizim yüzyılımız bu tehlikeyi vicdan rahatlığıyla reddetmektedir: Ama yine de Hıristiyan güvencesinin. 59. keyifler. kendini beğenmiş ve halinden memnun kimselerin korku duyacağı şeyler karşısında korkuya kapılsın! Yine de o bütün düşüncelerin masumiyeti öğretisinin geçerliliğinden emin olduğu kadar. Hıristiyanlık ve Duygulanmalar. cerahatliye karşı duyulan fiziksel tiksinti bir an akla ve iradeye yardım konusunda galip gelir. Hıristiyanlık insanları ahlaksal taleplerin yükünden. ne kadar yarım ve sakar. Tıpkı birkaç filozofun zahmetli ve sıkıcı diyalektikten ve sıkı sıkıya kontrol edilmiş verileri toplamaktan vazgeçebileceklerini sanmaları ve “hakikate giden majestik yolu” göstermeleri gibi. Yaşlılıkta inançlı olmadan önce yargıç ve cellat nasıl olabilirdi! Daha çok iğrenç bir hastanın görünümü doktoru etkilediği gibi. alçakgönüllülüğün ve tapınmanın nazik ve kaba taraftarlarının bütün ruhlarını yuttu ve böylelikle köylü kabalığından kurtulup — örneğin havari Petrus’un en eski resminin anımsattığı gibi — yüzündeki binlerce kıvrımıyla. mükemmelliğe giden daha kısa bir yol gösterdiğini sanarak. Bütün Ruhlar Sonunda Bedensel Olarak Görülür. yumuşamışa. buna o korkunç zıtlık da dahil olduğundan. Başka Güvenlik. 60. akıllılığı tamamen mahkum ediyor ve duygulanımları kendilerini en büyük güçle ve haşmetle dışa vurmaları için kışkırtıyor: tanrıyı sevme. daha baştan davranışlarında doğuştan zariflik vardı. — Kim ne derse desin. — Hıristiyanlık yaşama çok yeni ve sınırı olmayan tehlikeli olma durumu soktu ve bununla aynı şekilde her şey için tamamen yeni güvenceler.
o kişinin önceden vahye inanıyor olmasıdır.. — Ciddi. oradan bakıp ülkenin öbür tarafındaki dünyayı karalıyorlar: Birisi çıkıp da ülkenin öbür tarafında esasen bütün bir dünyanın bulunduğunu. Hıristiyanlığın topu topuna sadece bir köşeyi kapladığını söylediği zaman. sonunda galip kalmanın bu duygusu. görevinin korkunç olanaksızlığında özür ve ideal var. ciddi bir karşılaştırmaya dayanan karar geri getirirse. orada olayın gerçekleşmesine uygun bir insan bulunmuştur. — Bir insan nasıl olur da nesneler hakkındaki kendi fikrini vahiy olarak algılayabilir? Bu. elinizdeki delilin Hıristiyanlık olmadan yaşadığınız.22 bulunuyordu: Burada insan çehresi.. bir kez inançlarına karşı bu şekilde “çölde” oturmaya borçludurlar. sonuçta düşüncelerimiz tanrı düşüncesi olarak galip gelir. Zorunlu Kurban. Burada askerlere doğuştan özgü vücut narinliğine ve yazgının mutluluğuna karşı gösterilen o nazik hor görme hakimdir. ancak bu şekilde Hıristiyanlığın gerekli olup olmadığı sorusu üzerine söz söylemeye hak kazanırlar. 22 . böylelikle varsayımı ortadan kaldırır. Buradaki önkoşul.. bu düşünceyi eleştiri ve de kuşku ortamından çıkarıp kutsallaştırır. Bir başka duygu da arka plan da rol alır: Eğer insan kendi ürününü kendisinin üzerine çıkarıp görünürde kendi değerini hesaba katmazsa.. bu da bütün aristokratların ortak özelliğidir. Burada kutsama. o aşağılanma duygusuna karşı üstünlük kazanır. itaat etmekten gurur duyuluyor. düşünülemez mi? 61.. o zaman vatana dönüşünüzün bir anlamı olur! — Geleceğin insanları günün birinde geçmişin değer yargılarıyla bunu yapacaklar. Ve kendi büyük dünyasını ve varlığını kapsayan varsayımın mutlu edici etkisi bilincine öylesine etkileyici bir şekilde girer ki. Şimdilik kendi ülkelerinin toprağına yapışmış. hatta bedende de hep canlı tutar. Dinlerin Kaynağı Üzerine. 62. Sizi vatan özlemi değil de. çalışkan. Bu tür bir olay ne zaman cereyan etmişse. derin duygulu ve şimdi bile içten Hıristiyan olan insanlar: Bu insanlar bir kez kendilerine karşı uzun bir süre için deneme mahiyetin de Hıristiyanlık olmadan yaşamaya borçludurlar. dürüst. Kilise hükümdarlarının heybetli güzellikleri ve zariflikleri halka hep kilisenin gerçeğini ispatlamıştır. insanüstü misyon duygusunu ruhta. sonunda onu elekten geçirme hakkına sahip olmak için insan bunu gönüllü olarak bir kez daha yaşamalı ve işin gereği olarak karşıtını da. kendini böyle bir uhrevi mutluluğun yaratıcısı olarak duyumsamaya cesaret edemez ve bunun nedenini ve yine o yeni düşüncenin nedeninin nedenini tanrısına mal eder: tanrısının vahyi olarak. 63. Bir insan nasıl olur da böyle büyük bir mutluluğun yaratıcısı olabilir! —der kötümserin kuşkusu. ruh ve görev uyumundaki insan güzelliğinin ve nezaketinin bu sonucu da dinler sona erince. samimi bir heyecanla Hıristiyanlık karşıtı olarak katlanıp sürdürdüğünüz uzun yıllardan daha fazla bir önemi ve ağırlığı yok: ta ki ondan çok çok uzaklara gitmenize dek. mezara taşınmaz mı? Ve daha yükseğe ulaştırılamazsa da. Buna gizliden gizliye başka manivelalar etki eder: Örneğin insan bir düşünceyi vahiy olarak duyumsamak suretiyle kuvvetlendirir. günah bağışlama ve tanrısallığın temsilinden oluşan bir etkinlik. — Ve biçim. sinirlenip kızıyorlar! Hayır. Böylelikle insan kendini her ne kadar bir organona indirgerse de. Artık günün birinde birden bire yeni düşüncelerini kazanır. dinlerin doğuşu ile ilgili bir sorundur. yine de her şeyi dengeleyen ve dengelemekten de fazlasını yapan baba sevgisinin ve baba gururunun övgüsünü alır. düşünülen bir yaşam biçiminin insan içinde ki hayvanı bastırmasından sonra mutluluğun iki türünün (iktidar duygusu ve teslimiyet duygusu) sürekli meydana getirdiği gelgitlerle ruhsallaşma sürecine girer. Ruhaniliğin zaman zaman haydutlaştırılması (Luther’in döneminde olduğu gibi) hep inancın karşıtını beraberinde getirdi.
böyle bir kafanın. İnsan incili açarsa. ama inanan tavrı değil! 67. onlara pusu kurmuştur. Yahudi Pascal’ın bu notları Hıristiyanlığın kökenini ne denli ortaya çıkarıyorsa. ona inanılmasına değer veren kimse. ikinci tür insanlara Hıristiyanlık özen gösterdi. bunda şaşıracak ne var.. 68. — Bütün dünyaya hala “kutsal ruhun” yazarlığına inanıyor ya da bu inancın etkisi altındadır. hayalperest. kısaca: Kendini onun içine ve dışına doğru okur.. sözde deha insanların abartılmaları kabından taşıp akıyorsa.23 Yakınlarından Nefret. — Kudret duygusu için reçeteler var: Bir kez bunlar kişilerin kendilerine hakim olabilmeleri için ve bu sayede çok önceden beri güç duygusu ile birlikte olanlar için var. ustaları çarmıhta ölmüş bir küçük Yahudi tarikatından zor bela haberimiz olurdu.. eğer o kendisini... bunu insanlığın sadece seçilmiş bir grubu yapabilecek durumdadır. Umutsuzluğa Kapılanlar. 65.. Hep onların arkasındadır. İlk Hıristiyan.. Ve Pascal da bütünüyle insanlara karşı bu duyguyu besliyordu herhalde ve keza Tacitusun bildirdiğine göre. Görüş Yeteneği. 64. bunu kendine “yüksek duygular” edinmek. — Çarmıha gerilmiş bir zavallı bile olsa bu inanç için herkese cennet vaat eden. sonra bir de aslında güç duygusu olmayanlar için var. birkaç bilim adamını bir yana bırakırsak.. Ve temelde bütün yüksek karakterlerin (dini) Ortaçağ yaşam kuralları. Birinci tür insanlara Brahmanlık. fanatik.. gerçekten okusaydı —bin beş yüz yıldan beri böyle bir okuyucu olmamıştır— o zaman Hıristiyanlık çoktan bitip tükenmiş olurdu. İnananların Değeri. korkunç şüpheyle inliyor ve çarmıha gerilmenin her türünü biliyor olmalı: Yoksa kendisine inananları böyle yüksek bir fiyata satın almazdı. 66. Elbette. “onlar başkalarının görmediği şeyleri gördüler. Onun için de en hırslı ve usandırıcı ruhlardan birinin ve keza sinsi bir kafadan daha batıl inançlı bir adamın hikayesinin havari Paulus’un hikayesinin yazılı olması. o zaman biz de ondan nefret etmek zorunda kalırdık.. kim bilir bunu? Ama bu garip hikaye olmazdan. insana görüş yeteneği sağlamaya yönelmektedir! Eğer çağımızın içine doğru.. samimi ve özgün tinle ve kendi kişisel sıkıntılarımızı işin içine karıştırmadan okusaydı. insan bu hikayeyi doğru zamanda kavramış olsaydı. — Bir başkası kendi için ne duyumsuyorsa ona karşı bizim de aynı şeyi duyumsadığımızı farz edelim — Schopenhauer’ın merhamet etme duygusu dediği ve daha doğrusu bunun başkalarının duygularını anlayabilme anlamını taşıyan şey. — Bütün Ortaçağ boyunca en yüksek insanlık için gerçek ve belirleyici özellik şuydu: İnsanın görüşe —yani derin bir tinsel karmaşa için!— yeteneği olması. küçük büyük kişisel dertlerine teselli bulmak için yapar.. böyle bir ruhun şaşkınlıkları ve fırtınaları olmasaydı Hıristiyanlık olmazdı. Paulus’un notları “kutsal ruhun” vahyi olarak değil. Pascal en keskin bilginin yardımıyla her insanın umutsuzluğa sürüklenip sürüklenemeyeceği konusunda bir deneme yapmıştı.” ne kuşku! Ve bu bizim onlara karşı tavır alırken temkinli olmamızı sağlamalı. Neron'un yönetimindeki eski Hıristiyanlığa karşı odium generis humani “suçlaması yapılıyordu”. Pascal gibi nefret edilecek gibi bulsaydı. — Hıristiyanlık herhangi bir şeyle umutsuzluğa düşürülebilecek herkese karşı bir avcının sezgisine sahiptir. Fransız Pascal’ın notları Hıristiyanlığın kaderinin ve 23 . yarı kaçık. Brahmanlık ile Hıristiyanlık. deneme onun ikinci umutsuzluğu olarak başarısızlıkla sonuçlandı.
düşüncelerin düşüncesine. günah düşüncesinin bu kutsallığa karşı bir suç olmasıyla birlikte yaratmayı başarmış bir halktı. artık onu şahsen uygulamak istemiyordu! Ve sonunda kafasında bu saralının nasıl dizginlenebileceği konusunda kurtarıcı bir fikirle birlikte ilahi görüntü parladı. onunla ölmek. ahlaksal yücelik fantezisini başka herhangi bir halktan daha fazla yüceltmiş ve sadece kutsal bir tanrıyı.. onun için kendisini çakılmış hissettiği çarmıhtı. Kendine: “Aslında bu İsa’yı takip etmek akılsızlıktır!” demişti. bu halk. duygusal. çok acınacak. bütün insanların yazgısı bu buluşa. Paulus’a da öyle olmuştu.. işte kusursuz intikam burada.. bu bulmacanın çözümünün korkunç sonuçları gözlerinin önünde fırıldak gibi dönüyordu. buradan başka hiçbir yerde yasa çiğneyicisini ele geçiremem!” Kibirliliğin en çok acı çekmiş hastası bir darbe yiyince tekrar iyileşti. Kanun. yani yasanın da ölmesi demek! Eğer günah işlemek hala mümkün olsaydı..ona. Paulus aynı zamanda bu tanrının ve onun koyduğu yasanın fanatik savunucusu ve namus bekçisi olmuştu ve onu çiğneyenlere ve ondan kuşkulananlara karşı sürekli pusuya yatmış.. madem ki yasayı ortadan kaldırmak için gerekliydi! Bu buluşun. çok rahatsız ve kendinden rahatsızlık duyan tek bir insanın hikayesine bağlıdır.. en ağır cezaları vermeye niyetliydi. büyücülüğü. çünkü ahlak kayboldu. anahtarların anahtarına.. .. Şimdiye dek o rezilce ölüm. asla durulmayan sabit bir soru: Yahudi yasalarıyla ilişkisi nedir? Daha doğrusu yasa hükmünün yerine getirilmesiyle ne ilişkisi var? Gençliğinde yasayı kendisi memnun etmek istemiş. yani onun sayesinde kanunun yok edicisi olmak demek. ışıkların ışığına sahiptir. yani kanunun içinde de olmak demek! İsa ile bir olmak. İşte.. bundan sonra tarih onun etrafında döner! Çünkü bu andan itibaren yasayı yok etmenin öğretmenidir o! Kötünün ölmesi. Manastırında ruhani idealin kusursuz insanı olmak istediğinde. yasaya saygı ve yasayı korumanın en aşırı fanatizmiyle hava aldırmayı denediyse de. bir anda en mutlu insan olur. birdenbire aydınlanmasının saniyesine bağlıymış gibi gelir... onlarla kavga halindeydi. artık kanuna karşı olmazdı. dinsizlerin arasında seyretmiş ve seyredebilmiş olması. yani çarmıhta yerine getirildi. kendisine: “Her şey boşuna! Hükmü yerine getirilemeyen yasanın verdiği işkence alt edilmez!” dedirten anlar geldi. bedende olmak.. hayır. Ve durum böyle iken kendi kendine — taşkın. “İşte çıkış yolu burada. ona. azizlerden ve bütün ruhban sınıfından nefret etmeye başlayan Luther gibi. O. yüzü tanrının nuru ile parlayan İsa ıssız caddede gözükmüştü ve Paulus’un kulaklarına şu sözler geliyordu: “Beni niçin takip ediyorsun? “ Ama burada esas olan şey şudur: Kafasının içinde birdenbire şimşek çakmıştı. alkolikliği ve baştan çıkarıcı içki masalarından keyif almayı ima ediyordu— ve ne kadar çok vicdanına ve daha fazlasıyla tahakküm hırsına. taşkın tahakküm hırsının yasayı çiğnemesi için sürekli tahrik edilmesi ve bu tahrik unsuruna boyun eğmek zorunda kalması. nefrette acımasız bir kişi olarak — yasaya bizzat kendisinin uyamayacağını anladı. ahlaksal umutsuzluk sanki uçup gitti.24 onun hangi nedenle yok olacağını bütün çıplaklığıyla ortaya koyuyor. yok edildi. Hıristiyanlık gemisi Yahudi safrasının büyük bir bölümünü denize boşaltmış olması. Ve günün birinde kendisine itiraf edemediği ölçüde gerçekten ölümcül bir nefretle ruhani idealden.. Gönlünde çok şey yatıyordu — düşmanlığı. Ondan nasıl da nefret ediyordu! Ona ne büyük garez besliyordu! Onu yok edecek bir çare bulmak için nasıl da aranıyordu. papadan. Sabit bir fikir ona acı çektiriyordu ya da daha açık ifade edersek: hep güncel. fuhuşu. Ama nasıl.. karşı konmaz bir büyü ile ihlale sürüklemiyor muydu? Ama o zaman bu karmaşıklıktan çıkış yolunu henüz bilmiyordu.. melankolik. bu çok acı çekmiş... orada. Evet. “ben onun dışındayım”. “Eğer şimdi yasayı yeniden kabul etmek 24 . yeni öğretinin taraftarlarının sözünü ettiği “Mesihliğe” karşı temel argüman olarak geçerli olmuştu. Yahudilerin.. Luther de benzer şeyler duyumsamış olmalı. çok garip geliyordu. Onlara karşı acımasız ve sertti. cinayeti. Ona tekrar tekrar yasayı ihlal ettiren gerçekten “şehvet düşkünlüğü” müydü? Aslında sonradan kuşkulandığı gibi sürekli olarak yerine getirilemeyeceğini kanıtlamak zorunda olan yasanın kendisi.. yani kanunun da ölmesi demek. puta tapınmayı. Yahudilerin düşünme becerisi gösterdikleri bu en kıymetli payenin peşine aç kurt gibi düşmüştü. manevi bakımdan çok yorgun olan yasanın öfkeli fanatiğine.
sadece “yıkıntıların melankolisini” bilen biz. Yorgun seyircinin Roma’ya karşı yüzyıllarca süren bu sessiz nefreti.. şimdi içinde onun yaşadığı beden öldü. öldürücü bilince karşı başka teselli yolları arıyorlardı. İnsan önüne yeni bir gelecek koymak suretiyle ondan intikam alıyordu — Roma kendi geçmişine ve bugününe ilişkin her şeyi yapmayı biliyordu — karşılaştırıldığı zaman Roma’nın artık en önemli şey olarak görülmediği bir gelecek ortaya çıkmıştı. Taklit Edilemez. “dünyayı” ve “günahı” bir duyguda birleştiren Hıristiyanlıkta boşalttı. böylece her besin ile yetinmesi ve çakıl taşı gibi sert çelişkileri sindirmesi. Başkaları. ya da en azından çürüyerek ölüm sürecine girmiştir. çünkü yasa günah işlensin diye vardır. “aere perermius” art düşüncesiyle inşa ediyordu. kıyamet gününün hayali ile ondan intikam alınıyordu. 71. ve çarmıha gerilen Yahudi. o tamamen başka türlü olan. — Kıskançlık ile arkadaşlık. .. İsa ile yeniden dirilmeden. İsa’nın tanrısal muhteşemliğinden pay almadan ve İsa gibi “Tanrının Oğlu” olmadan önce.. bir olma düşüncesiyle her utanma. Yontulmamış Bir Zeka Neye Yarar. şimdi sadece bütün günahlar ödenmedi. her şey sonsuzluk durumuna yönlendirilmişti. ikincisiyle Hıristiyan. gelecek tümüyle sona ermiş gözüküyordu. örneğin Horatius’un düşüncesizliğiyle. başlangıçtan beri kendini ulusal ve ırksal özelliklerin ve inceliklerin ve de önyargıların üzerine çıkarmayı becerdi.. Dünyanın ani çöküşünün yakın olduğu düşünülerek. o zaman İsa’yı günahın işbirlikçisi yapardım”. sadece Roma’nın egemen olduğu sürece. ölüm olmaksızın yasanın uygulanması mümkün olsaydı. şimdi yasa öldü. tanrı İsa’nın ölmesine asla karar veremezdi. geleneklerinin evrensel. En değişik şeyleri iç içe büyüten bu güce ne de olsa hayranlık duyulabilir. kendisini sonunda Roma’yı. 69. Birincisiyle Yunanlı yaşardı.. kurtuluşun simgesi olarak taşradaki muhteşem Romalı valilerle yapılan en büyük alaydı. eğer imparatorluk inşa ediyorduysa. akıldan ve kalpten geçenlerin artık ümitsiz bir vaka olduğu.. kendisini uydurabileceği ve yavaş yavaş kendi anlamını onun yerine koyabileceği benzer bir şeyler bulmuştu ve buluyor. her itaat etme ve her türlü engel.. 70. . evet. 25 ... yasa da hep günahı ortaya çıkarır. . Bu dünya dininin yayılmasındaki neden. — Belki de hiçbir şey hep galip gelen birinin bakışı kadar yorgunluk vermez. İsa ile eşit olmak Hıristiyanın yazgısıdır. ruhtan çekip alınmış ve hükmetme arzusunun azgın istenci kendini tanrısal muhteşemlikte vakitsiz yapılmış bir sefa olarak ortaya koymaktadır. — Hıristiyan kilisesi çok değişik kaynaklı tarih öncesi kültler ve görüşlerin bir ansiklopedisi olup bundan dolayı misyonerlik yeteneğine sahiptir: Eskiden istiyordu. karşısında insanın kendini herhangi bir çare ile kurtarmayı denediği sonsuz yapıların melankolisini hemen hemen bilemeyiz. ondan intikam alınıyordu. Hıristiyanlığın Roma’dan Aldığı İntikam. tanrısız özelliğidir..25 ve ona uymak istesem. keskin özsuyun hastalığı ortaya çıkardığı gibi. ama onun aşağılık özelliğini de unutmamak gerek: Kiliselerin kurulma çağındaki zekasının şaşılacak derecede ham ve yetingen oluşu. — Böylece Paulus’un sarhoşluğu ve keza ruhunun ısrarcılığı doruğa ulaşmıştır. içinde Hıristiyanlığın bulunması değil. çember kapanmış. Kısa bir süre daha bu çürümenin içinde kalacak! — İsa ile bir olmadan. İki yüz yıl boyunca Roma’nın bir halkın ardından öbür halka boyun eğişi seyredildi. her tarafı kocaman örümceklerin kapladığı ve nerede hala akan kan varsa tümünü aman vermeden emecekleri düşüncesiyle bitkinliğin sınırındaki ümitsizliğe. şimdi istediği yere gidebilir.. günahın kendisi de ortadan kaldırıldı.— İşte bu ilk Hıristiyan olup Hıristiyanlığın bulucusudur! O güne değin sadece birkaç Yahudi tarikatçı vardı. Düşüncelerinin kökleri hem Yahudi ve hem de Helen dünyasına uzanır. kendini aşağılama ile gurur arasında korkunç bir gerilim ve mesafe vardır.
esasen şimdiye değin hiç kimse (veya çok az kişi.. — Ve Epikür yeniden utku kazanıyor! 73. bir halk olarak Yunanlılar gibi ve Yunanlılardan da öte. kurtulmamış olanların dirileceğine henüz inanmamaktadır. nasıl da birbirine karışmıştır! — Büyük sanatçılar için gerçek bir konu!) Paulus kurtarıcısı hakkında onun herkese ölümsüzlük kapısını açtığını söylemekten daha iyi söyleyecek bir şeyi yoktu.. kendi güçlerinin verimli yumurtasından çok. misyonerlerin elinde istenen bir alet oldu: Günahkar ve kurtarılmamış kimsenin de ölümsüz olduğunu belirten yeni bir öğreti doğdu. sağlam imanları ve her şeyden önce önüne çıkan bütün sıkıntılara rağmen yayılması ve büyümesi göstermiştir”. şüphe. işte. (İlk ölüm bunu bekleyenler arasında herhalde çok garip bir etki yapmıştır! Şaşkınlık.... (Makkabele'nin ikinci kitabında. “Hakikat” İçin!. onu geliştirdikleri Mısırizimle ebediyen kurtarmayı uman bu garip insanlar üzerinde yeterince güçlü etkisi olmuştu. siz bugün hala bunları söylüyorsunuz! Yazık! Bunların hepsinin ne hakikatin lehine. onlar hakkında hile ve desise uydurmaktan özel zevk almıştır. Sadece bilim. bu haliyle ve her yönüyle duyumsamak için henüz çok yeni. Bir ilgimiz daha da azaldı: Artık “ölümden sonrası” bizi hiç ilgilendirmiyor! — Söylenmesi olanaksız bir iyilik. gerçeğin gerçeklikten başka türlü ispatlandığını ve sonuncusunun hiçbir şekilde birincisi için neden olmadığını öğrenin! 74. utanç. “Ölümden Sonra”. hatta uyulması olanaksız olan yasaya ve ölüme ilişkin öğretisinin bir sonucu olarak şüphelenmektedir.. artık ölmek istemiyorlardı. bedenlerinden ayrılmak istemeyip.. merhametten ötürü) ölümsüz olmamışmış. heyecan. — Yaşama dürtüsünün Yahudiler ve Yahudi Hıristiyanlar arasındaki kadar büyük olmadığı ve ölümsüzlük görünümünün mutlak ölüm görünümünden hiç de daha değerli görünmediği başka yerde. — “Hıristiyanlık hakikatini. acıya dayanıklılıkları. ne var ki. ne de aleyhine olduğunu. Hıristiyanların erdemli davranışları.. sevinç. sonunda ölümsüzlük için de çok az kişi seçilmişmiş: Seçilmişlerin küstahlığını ilave etmekten kendini alamaz.26 çünkü artık onlar felaketin ve çökmek için olgunlaşmakta olan “dünyanın” sembolü olarak görülüyordu. öğretisinin hüzünlü ama bununla birlikte aydın olan taraftarı Romalı Lucretius'un ağzında çınlayan utkusu vaktinden önce gelir. bunların. başarıdan değil. bir Yahudi şehidin dışarıya sarkan bağırsaklarından feragat etmeyi düşünmediğini okuyoruz: dirildiği zaman ona sahip olmak istiyor. 26 .. — yeni bir inancın en güçlü taraftarlarını! Yaşama sarılan ve sarılmakta olan Yahudiler. — Hıristiyanlık cehennem cezasına ilişkin düşünceyi Roma İmparatorluğu’nun tamamında hazır buldu: Çok sayıda gizli kült. dinsizlik ve her şeye rağmen kısmen Yahudi katkılı cehennem. 72... “ölümden” kurtulmuş olduklarını düşünüyor ve günden güne bir değişimi bekliyorlardı. ebediyen lanetlenmişler öğretisi. ancak ölümsüzlük ilk kez şimdi başlıyormuş kapılarını açmaya. o düşünceleri daha az dikkate alıyorlardı: Günahkârın cezalandırılması olarak mutlak ölüm ve bir daha kesinlikle dirilmeme konusunda en aşırı tehdit. Yahudilik budur!) Sonsuz ıstırap düşüncesi ilk Hıristiyanlardan çok uzaktı. Epikür kendi akranları için bu inancın köklerini kurutmaktan daha önemli bir şey yapamayacağına inanıyordu. ve bu. En güzel şekilde. artık tamamen zayıflamış olan mutlak ölüm düşüncesinden daha güçlüydü. — Hıristiyanlık yeraltı dehşetlerine inanan ve çoktan zayıflayan inancı özel koruması altına almakla akıllılık etti! Dinsizliğe karşı bu cesur atağı yapmadan Mithra ve Isis kültlerinin popülerliğini nasıl yenebilirdi! Böylece en korkak olanları kendi tarafına çekti. ölüm ve öbür dünyada yaşam düşüncesini reddetmek suretiyle onu tekrar ele geçirdi.
Eros ile Venüs’ten . insan ruh işkencesi ve bunun korkunçluğu konusunda aynı derecede genel ve belirgin bir acı duyumsamaktan henüz çok uzaktır. böyle bir şeyi yapabilen kişiye karşı insan hemen öfkelenir. — Birisi başka birinin bedenine işkence ederse. bir insana ya da hayvana yapılabilecek bir işkencenin hayali bile bizi ürpertir ve bu tür kesin kanıtlanmış bir gerçeği duyunca katlanılmaz acılarlar çekeriz. kontrol altında tutmak zorunda olduğu ya da duruma göre tamamen aklından sildiği bir şey. kötü ve tehlikeli olurlar.. hep kötü olmak zorunda mıdır! Düşmanın hep kötü olduğunu düşünmek aşağılık ruhlanın tarzı değil mi! Ve Erosa düşman denebilir mi! Cinsel duygular da. antik çağın kavraması olanaksız ve ileride günün birinde yine kahkahalar attıracak bir aşırılıkta. burada bir insanın kendisi zevk alırken başka bir insana iyilik yapması söz konusudur. hepsine sıradanlık ve çılgınlık damgasını vuruyorlar. bütün çevrelerde ortak ve gerçek ilgi haline gelmiştir. Ne var ki. 76. merhamet ve tapınma duyguları gibi esasen ortaktır. — “İnsanın. Hıristiyanlık.büyük ideal yetenekleri olan güçlerden — inananların vicdanlarında her türlü cinsel heyecanlar yaratan işkencelerle şeytani cinler ve sahte ruhlar yaratmayı başardı. eğer 27 . vicdan huzursuzluğu isnadı ile mahvetmek! İnsanın üremesini vicdan huzursuzluğuyla eş tutmak! — Erosun bu türden şeytanileştirilmesi. sonunda bir komedi haline geldi: Kilisenin bütün erotik şeylerle ilgili fısıldaşması ve gizliliği sayesinde bir “şeytan” olan Eros insanlara yavaş yavaş bütün melekler ve azizlerden daha ilginç gelmeye başladı. Hıristiyanlık bu işkence türünü şaşılacak derecede çok kullandı ve bu tür işkenceyi şimdi de öğütlemeye devam etmekten geri kalmıyor. işkenceye uğrayan her kişi yüksek sesle bağırır. Kötü Düşünmek Kötü Yapmak Demektir.. Gerekli ve düzenli duyguları iç sefaletin kaynağı yapıp. en yüce yargıcın Hıristiyan canlandırmasında yeniden dirilemezdi! 75. kendini masum olduğundan çok günahkar olduğuna ikna etmesi daha iyidir.. Hatta. Evet. kötü ve tehlikeli olarak değerlendirilirlerse. Shakespeare’in sonelerinde açıkladığı gibi Hıristiyan kasvetini bu noktada açıklama cesareti yok. — Bu türden yardımsever düzenlemelere doğada çok sık rastlanmaz! Ve hem de onu böylesine karalayıp. sonradan gelen kuşaklar. 77. bu yolla iç sefaleti her insanda gerekli ve düzenli hale getirmeyi istemek ürkütücü değil mi! Üstelik gizli tutulan ve böylece daha derinlere kök salan bir sefalet kalıyor. Hıristiyan kültürün mirasında ne varsa. En büyüğünden en küçüğüne kadar edebiyatçılığımızın ve düşünmelerimizin hepsinde. biraz kadınsılık var: “Tanrı kimi severse onu terbiye eder” düşüncesi bu görüşü açığa vuruyor. Günümüzü de içine alan bir etkiyle aşk öyküsü. Çünkü doğuda kadınlar döverek cezalandırılmalarına ve kendilerinin dünyaya karşı katı şekilde kapalı tutulmalarına kocalarının sevgilerinin bir göstergesi olarak bakarlar ve bu göstergeler olmazsa şikayetçi olurlar. Avrupalı Olmayan ve Soylu Olmayan. hatta daha da fazlası yapılmıştır: Belki de o yüzden. — Hıristiyanlıkta biraz doğululuk. Çünkü herkesin. bu denli güçlü bir yargıcın nasıl takdir edeceğini tam olarak bilmediği için.27 Hıristiyan Art Düşünce. — hep günahkar olduğunu bilen kimseleri bulacağını umduğu için korkmak lazım! Bu kadar büyük gücü ile bir günahkarı önünde haklı olduğunu itiraf eden birisinden daha kolay bağışlar” düşüncesi birinci yüzyıl Hıristiyanlığının en alışılmış art düşüncesi değil miydi? — Taşradaki zavallı insanlar Romalı valinin önünde şunları duyumsuyorlardı: “O bizleri masum göstermeyecek kadar mağrurdur”. Ruh İşkenceleri Üzerine.. bunlar aşk hikayeleriyle karakterize edilmiş. — Tutkular. — İnsanın savaşmak zorunda olduğu. özellikle bu duygu. nasıl olur da. aşk hikayelerinin temel hikaye olarak aşırı derecede bir önemle ortaya çıktığını görüyoruz.
lanetliyim. ruhsal işkenceye ve işkence aletlerine karşı. onunla cehenneme gitmek istiyorum. Her yerde boğazı sıkılmış insanların nefes almak için çıkardıkları ses gibi hırıltılar vardı. Altı gün önce bana yardım edebilirdiniz. öbürleri bilinçsiz. yolunda biraz daha düşünerek ve fazla küstahlığa kaçmadan 28 . Onlar suç ve felaket arasında “eşit ilişki” kuramayacak kadar saf kalmışlardı. Plutarkhos dinsizler dünyasında bir batıl inançlının durumu ile ilgili hüzünlü bir tablo çizer: Bu tablo eğer “sonsuz acıdan” artık kaçıp kurtulamayacağını tahmin eden ortaçağ Hıristiyanı ile karşılaştırılırsa bir zararı olmaz. Antik duygu şöyle derdi buna: “Evet. dünyayı “haklının işkenceyle öldürüldüğü” yer ilan ederek korkunç yerleri dünyadan yok etmeyi bildi! Ve eğer büyük vaizlerin kaba kuvveti bir kez bireyin bütün gizli acısını. Cehennem aslında boş bir sözden ibaret değildi. tüyler ürpertici. vaktiyle insanın ve hayvanın vücuduna yapılan vahşete karşı gösterdiği tavırda olduğu gibi bugün hala korkulu bir sabır ve kararsızlık tavrı içindedir. kah tepinip hararetli bir şekilde çığlık atarak ve bir saldırının bütün oklarını mevcut tek kişiye yöneltmekten ve onu cemaatten korkunç bir şekilde soyutlamaktan korkmayarak vaaz verdiyse. Ya da doğa aniden solgunlaşır veya kor gibi renkler toprağın üzerinde uçuşur. Şimdi şeytanın oldum. Bu yüzden içinde başka anlamda bol bol felaketten ve suçtan söz edilen Yunan trajedisi en büyük gönül ferahlatıcılarına dahildir. — Felaket ve günah: — Bu iki şeyi Hıristiyanlık aynı kefeye koydu. sonsuza değin yitiğim. “günah çıkarma hücresinin” işkencesini toplumun önüne sürdüyse. Yeni yaratılan gerçek cehennem korkularına yeni bir tür merhamet eşlik etti. Hıristiyanlık her tarafta çarmıha gerilmiş Isa heykelleri dikip. Ama bu antik değil. kırılın! Kırılmak istemiyor muydunuz? Taşlaşmış kalpler için daha fazla ne olabilir? Siz kurtulasınız diye ben lanetlendim! İşte orda! Evet işte orada! Gel iyi şeytan! Gel!” 78.28 bu türden bir işkencenin olmadığı bir durumla karşılaşılırsa. çok masum bir şekilde soysuzlaşma ve gevşeme var diye yakınıyor. Trajik kahramanlarının suçu. Kırılın zavallı taşlaşmış kalpler. eğer bir suçu izleyen felaket büyükse. o zaman dünya her seferinde gerçekten “kötülük çayırına” dönüşmek ister gibi görünüyordu! Ondan sonra bir çılgınlık nöbetine tutulmuş gibi yollara üşüşmüş kitleler görülüyordu. tonlarca ağırlıkta. Ona tüyler ürpertici haberciler görünüyordu: Belki de yılanı gagasında tutan ve onu yutmakta hala tereddüt eden bir leylek.. suçun yüceliği bugün bile hala düşüncesizce bizzat ona göre ölçülmektedir. örneğin taş konuğun Don Juan’a teyit ettiği ve Hıristiyanlığın egemen olduğu yüzyıllarında mutlaka sık sık taşları feryada getirmiş bir durum. Ya da ölmüş akrabaların şekilleri yüzleri korkunç acıların izlerini taşıyarak yaklaşırlar. “geri dönülemez bir şekilde cehennem lanetine uğramışlara” gösterilen ve eski çağlarda bilinmeyen bir merhamet. saatlerce süren çığlıkla havayı yarıyorlardı. takıldıkları ve bu yüzden düşerek kollarını kırdıkları ya da bir gözlerini patlattıkları küçük taştı. Ya da uyuyan kişinin odasının duvarları aydınlanır ve duvarlarda sarı duman içinde işkence aletleri ve bir yılanlar ve şeytanlar karmaşası belirir. Hıristiyanlığın ölüm döşeğini ilk kez işkence yatağına çevirdiğini ve o zamandan beri onun üzerine oynadığı sahnelerle. Böyle bir vaazın görgü tanığı: “Ve gerçekten dinlemeye gelen insanların hemen hepsi en derin acılar içinde ölenlerdi” dedi. ilk defa burada gerçekleşmesi mümkün görünen korkunç seslerle. hareketsiz bir halde orada yatıyorlardı. Evet. Cezalandırıcı Adalet. hem de antik yazarların kendileri bunu duyumsayamamışlardır. — Bütün bunların sonucu olarak insanlık. Öyle ki. kah hıçkırıp ağlayarak. eğer örneğin bir Whitfield “ölmekte olan birinin ölmüş olanlara yaptığı gibi”. ruhun yanarak ölmesine. Ama artık geçti. Birçoğu korku kasılmalarıyla. Kimileri şiddetle titriyorlardı ya da her tarafı çınlatan. sayısız tanığın duyuları ile kanlarının kalan yaşamları ve gelecek nesilleri için zehirlendiğini asla unutmayalım! Bir zamanlar duyduğu tıpkı şu sözler gibi sözlerin etkisinden kurtulamayan zararsız bir insan düşünün: “Ah sonsuzluk! Ah keşke ruhum olmasaydı! Ah keşke hiç doğmasaydım. Lanetliyim..
Zavallı İnsanlık! — Beyindeki kanın bir damla fazla ya da az olması. merhamet alanına girer. çünkü günahın büyükbabası olan tanrının hoşuna gitmiyordu! Bu insani midir? Bütün onurlar. hep nefret edilmeye değer ise.. Zavallı insanlık! Yunanlıların başka birinin felaketine duyulan öfke için kendilerine özgü sözcükleri vardı: Bu şiddetli heyecan Hıristiyan halklarda kabul görmediği için kendini pek geliştirmedi. Ama insan nedenin damla olduğunu bile bilmeyip. 29 . ister insan! Sadece nefreti hak ettiğini bile bile başka savunucu duygulardan söz etmemek için kendini sevdirmek. sadece günahı yaratmadı. — Bir aziz müminler arasına girmişti ve onların günahtan sürekli nefret etmelerine artık katlanamıyordu. Sonunda şunları söyledi: “Tanrı her şeyi yarattı.” 83. saf. Azizin İnsancıllığı. Öyle ki. Bir Teklif — Eğer benimiz. yakışık almaz. Kendimizi ona karşı ondan daha yüce ve daha dikkatli birinin sözleriyle savunuyoruz: “Bizim işimiz şunun bunun hakkında fikir oluşturup ruhumuzu huzursuz etmek değildir. Prometheus’un akbabadan çektiği acıdan daha fazlasını bu bir damla kandan çekeriz. masum felaket. onuru hak edene! — Ama kalp ile görevin önce çocuğun lehine konuşmaları gerekiyordu. Nitekim. 81.29 yürümesi gerekirdi!” Ama şu düşüncelerin söylenmesi Hıristiyanlığa bırakılmıştı: “Burada büyük bir bela var. o zaman sen katı yüreklisin. yaşamımızı tarif edilemeyecek kadar perişan ve zor hale sokabilir. — “Bunu kendi kendine halletmen gerek. Pascal’a ve Hıristiyanlığa göre. Böylece onlarda merhametin daha erkek kardeşinin adı da yok. Ona yeltenmemiş olması büyük mucize değil mi? — Ama insan günahı yarattı. bu tek çocuğunu reddetmeliydi. Her şeyin ceza. — Ve o. 79. biz onu net olarak görmesek de ardında aynı büyüklükte bir suçun bulunması gerekir! Başı belaya giren kimsenin acısını duyumsamıyorsan.. nasıl olur da onu başkalarının sevmesine izin verip. — Yakının acısına duyulan Hıristiyan merhametinin arka yüzünde. Bu durum ise acı çekenin fantezisine tuz biber eker. en korkunç durum işte o zaman ortaya çıkar. Çünkü nesnelerin kendileri doğaları gereği bizi karar vermeye zorlayamazlar. istediği ve yapabileceği her şeyden alacağı neşeye karşı duyulan derin kuşku bulunmaktadır.. çok daha kötülerini yaşayacaksın!”— Üstelik antik devirde gerçekten hala felaket vardı.”— Öyleyse sizin yakınınıza karşı duyduğunuz sevgi bir merhamet mi? Acımanız merhamet mi? Şimdi. ve ondan sonra ikisi birlikte büyükbabanın onuru için!” 82. eğer bu sizin için mümkünse. yakının neşesine.. hak edilmiş ceza haline dönüşmesi Hıristiyanlıkla başladı. — O zaman tanrınıza hiç ihtiyacınız kalmaz ve içinizde günaha girmekle ve kurtuluşla ilgili dramın tümü son bulur! 80. bu başkası ister tanrı olsun. —“Ama aslında bu. kabul edebiliriz.. o zaman bir adım daha atın: Kendinizi merhametten ötürü sevin. kendini her felakette. Merhametli Hıristiyan. çünkü söz konusu olan senin yaşamın. “şeytan!” ya da “günah!” diye düşünürse. ahlaksal bakımdan tekdire layık ve işe yaramaz olarak hisseder. Ruhani Baskın.” Böyle bağırarak sıçrar Luther ve bıçağın gırtlağımıza dayanmış olduğunu hissediyoruz diye düşünür..
— Hıristiyanlığın doğruluk ve adalet anlayışının gelişmesine pek bir katkısı olmadığını. sağlığın mı. fısıh bayramında kurban kesilen kuzunun kızartıldığı şiş bile. bütün alışkanlıklardan aniden vazgeçme. kalp atışlarından. hatta huzur.. ahlaksal konularda sadece mucizeyi bilir: Bütün değer yargılarının ani değişimi. Her seferinde: “Haklıyım çünkü burada yazılı”. bilginlerinin yazdıkları yazıların karakterinden yola çıkarak oldukça iyi bir şekilde tahmin etmek mümkündür: Tahminlerini dogmalar gibi cüretle ortaya koyup. Kibarlık Kıtlığı. safra kesesinden. Ve şimdi. yoksa kötünün mü. bir söğütten. Psalm 96. yeni şeylere ve insanlara karşı ani. buna hiç inandı mı? Kilisenin septuaginta metnini (örn. Tek boynuzun ve demir yılanın ayağa kalkışı bile. bunu bir filolog duyduğu zaman öfke ile gülme arasında kalıp defalarca kendine soruyor: Bu mümkün mü? Bu dürüst mü? Bu gerçekten yakışık alır mı? — Bu doğrultuda hala Protestan minberinden ne namussuzluklar yapılıyor.. Tevrat’ta Hıristiyan öğretisinden başka bir şey olmadığı ve onun Hıristiyanlara. aşırı gerginliklerin tümü. içlerinde tanrının mı. 85. gurur ve korku konusu olur. İsrail’in gerçek halkına ait olduğu iddiasıyla Yahudilerin varlıklarını borçlu oldukları tek dayanaklarının altlarından çekilip alınması girişiminden söz ediyorum: Yahudiler ona haksız yere sahip çıkıyorlarmış. bizce pek bilinmeyen bu makinenin bütün rastlantısal işleyişi! — Bütün bunları Pascal gibi bir Hıristiyan. iyinin mi. burada olduğu gibi İncil nasıl da oradan buradan kırpılıp. bir sopadan söz edilirse. her yerde özellikle çarmıhından ve nerede bir odundan. — Mideden. sinirlerden. ve bunu arkadan utanmazca yapılan yorum izliyor. İncil'in her hangi bir yerini yorumlarken nadiren dürüstçe sıkılganlık gösteriyorlar. uyulan kanunun kuralı 30 . keyifsizliklerin. — Hıristiyanlık. Ona. Hıristiyanlığın Filolojisi. her türlü berbat okuma sanatı ile halka öğretiliyor. spermalardan ortaya ne çıkarsa.. Ama son bir şey daha: Kurulduğu yüzyıllarında Tevrat için o görülmemiş filolojik maskaralığı sahneleyen dinin etkilerinden ne beklenebilir. — Sizin seviyesiz metafiziğinize pek benzemiyor diye Yunan mitolojisi ile alay etmeyin! Keskin zekasıyla tam da bu noktada durdurup skolastik tehlikesiyle safsatalı batıl inançtan sakınmak için uzun süre yeterli taktik uygulayan bu halka hayran olmalısınız! 86. yoksa şeytanın mı. çile çekiyor! Haklı olmak için nasıl da kendini sarıp. kendi kendine eziyet etmek zorunda kalıyor! 87. karşı konulmaz eğilim. Tevrat’ın her yerinde İsa’dan ve sadece İsa’ dan söz ediliyormuş. çarmıh direğine ilişkin kehanet anlamına geliyormuş. Yahudi bilginlerin de defalarca protesto ettikleri gibi vicdan sahibi kimselerle bağıntılı olması mümkün olmayan. İncil’de erdemin.. bağırsaklardan. dürüstlüğü değil. diyorlar. Hıristiyanlık bu fenomeni tanrının etkisi olarak kavrar ve yeniden doğum olayı diye adlandırır. Burada. vaiz nasıl da kimsenin sözünü kesmemesinin avantajını terbiyesizce sömürüyor.30 84. bir değnekten. yoksa cehennem azabının mı bulunduğu sorusunu sormak zorundadır! Ah zavallı yorumcu! Sistemini nasıl da sarıp sarmalayıp. — hepsi çarmıhı ima etmekte ve aynı zaman da çarmıha ilişkin ön oyundur! Bunu iddia eden. Ahlaksal Mucize. hiçbir şeyle karşılaştırılmaz bir değer verir. İnsan savaştaydı ve düşmanı düşünüyordu. ahlaksal ve dinsel bir fenomen olarak ele alıp. Musa’nın kollarını açıp dua etmesi bile. ahlaklılık denilen ve bu mucizelerle ilgisi olmayan her şey Hıristiyan için önemsiz. Mısra 10) zenginleştirmek için çalınan yerleri sonradan Hıristiyan kehaneti anlamında kullanmaktan korkmadığı iyice düşünülsün. açıklama ve haksız isnat kızgınlığı meydana çıktı. bir ağaçtan. Vücudun Hıristiyan Yorumcuları. bir daldan. — Bunun dışında. zafiyetlerin. Bunu sadece ya hep kiliseye giden ya da hiç gitmeyen kimse küçümser.
zevksiz. intihar olarak) fazlasıyla gözlemlemek durumunda olan ruh hekimleri inceleyip düşünsün. Bu.. günahtır! Bununla inancı nedenlere dayandırmanın ve keza onun kökeni hakkında düşünmenin de günah olarak yasaklandığını görmek gerek. Büyük İyiliksever. Nispeten “daha rahat başarı” Hıristiyanların durumunu köklü bir şekilde değiştirmez. Yani onun için ve var olması için zorunlu düşünceler olması isteniyor. Bencilliğe Karşı Bencillik.. Hala ahlaksal olarak çabalayan insanlar böyle bir kural karşısında kendilerini amaçlarından hep daha uzakta hissetmeyi öğrenmeleri gerekir. eğer günahlı. yaşam çekilmezdi!”) sonucuna varıyor!— O halde bir tanrı (ya da varlığın etik önemi) olmak zorunda! Gerçekte ise bu düşüncelere alışan insan onlar olmadan yaşamak istemez.. en derin ve köklü günahkarlıktan tam karşıtına... yaşam çekilmezdi!” (ya da idealist çevrelerde söylendiği gibi: “Temelindeki ahlaksal önemi olmasaydı. günahın cüzamı ile büyümüşse. azizlerin ünlü eserleri kendi düşünceleridir. İnsan akıl olmadan bir mucize tarafından inanca yöneltilmeli ve bundan sonra onun içinde en aydınlık ve en belirgin unsurun içindeymişçesine yüzmelidir. 88. bu tür birdenbire.” 89. onu bulması hiç de ender görülen bir durum değildir. dünyevi etkinliklerin ve ruhban sınıfından olmayanların aşağılanmasına bir sınır getirildi. Onları nasıl ıslah ettiğini şimdi onların Lutherci dini öğretisinde okumak mümkün: “On emrin dışında Tanrının hoşuna gidebilecek başka eser yok. kendini haklı çıkarmak için köylüce seçilen bir yoldu. daha arzu edilen bir şeye sıçrayış olarak görülmekte olduğu anlaşılıyor. melankolik bir çaba olarak kalması koşuluyla. Evet. sonunda kendisi için rahat ve kutsal bir hayatın mümkün olmadığını.. Erdemden şüphelenip sonunda kendilerini merhametli kişinin kollarına atmak zorundadırlar. — Ayrıca. Bir kıyıya bakış. bütün azizlere ve bütün Hıristiyan vita contemplativa’sına karşı uyandırdığı güvensizliktir. — Hıristiyanlık çemberi kapamak için elinden geleni yaptı ve şüpheyi günah olarak ilan etti. manastıra kapatıldıktan sonra da cesur bir madenci çocuğu olma durumunu korudu ve orada başka dip ve “derinliklerin” yokluğunda kendi içine inip ürpertici karanlık galeriler kazdı. akılsızca ve karşı konulamaz ani değişimin..31 açıklanmıştır: ama mümkün olmayan erdemin kuralı olarak. dalgaların içinde ise aklın boğulmuş olması isteniyor! 90... Çok uzun bir süre nefsini körelterek azizliğe giden yolu bulmayı denedi. belki de sadece yüzmek için orada bulunulmadığı düşüncesi.. en derin sefaletle en derin huzurun bu tür değişmesinin psikolojik olarak ne anlama geldiğini (belki de maskelenmiş bir sara olabilir?). anfibik doğamızın hafif bir hareketi bile.. sadece. ama o zamanın Almanları için tek ve doğru yoldu. doğuştan gelen ruh ve bedenindeki “etkinliğin” kendisini harap edeceğini fark etti. sonun da kararını verdi ve kendi kendine şöyle dedi: “Gerçek bir vita contemplativa yok! Aldatıldık! Azizler bizlerden daha makbul değildi.. Ancak o zamandan beri Avrupa’da Hıristiyan olmayan bir vita contemplativa için yol açılıp.” — Kuşkusuz bu. — Lutherin yarattığı en önemli etki.. Dalgalar üzerinde kör ve sarhoş olmamız ve bir de ebedi bir şarkı. bu şekilde sonuçlanan ahlaksal çaba. — Ama ahlaklılık için mücadele etmek gerekli değil. korunmam için gerekli olan her şeyin gerçekten bulunması gerekliymiş gibi emrediliyor 31 . Kuşkuya Günah Olarak Bakmak.. bunu ve bu türden mucizeleri (örneğin cinayet. ancak. yani hep başarısız. çünkü bu mucizenin. böylece insanın vecde geldiği. Luther. — Hala ne kadar çok kişi: “Eğer tanrı olmasaydı. kolay bir şeye ve mucizenin apaçık kanıtı olarak. bir Hıristiyan için herhangi bir değer taşıyabilirdi.. Luther.. “merhametin ortaya çıktığı” ve ahlaksal mucizeyi yaşadığı anın gelmesine de hizmet edebilirdi.
nasıl olurdu! O iki inanç maddesinin hükmü altında yaşamak istemeselerdi ve yaşamı artık yaşanacak değerde bulmasalardı. insanlığın nasıl da hakikat uğruna acı çektiğini. — Gerçekten aktif insanların içinde artık Hıristiyanlık yok ve düşünsel orta sınıfın daha ılımlı sayılabilecek büyük kısmı sadece uygulanabilir... Sevgisinde her şeyi bizim için sonunda en iyi olacak şekilde oluşturan bir tanrı. Hıristiyanlığın Ölüm Döşeğinde. Hakikat Nedir? — Eğer zevkle verirlerse inananların verdiği şöyle bir kararı kim kabul etmek istemez ki: “Bilim gerçek olamaz. Yanlış. Bu durumda gerçek değil”. Sanki hayatımın muhafazası için gerçekten bir şeymiş gibi! Başkaları tam aksini duyumsasalardı.. Kısaca: Teslimiyet ve alçakgönüllülük tanrısallığa yükseltiyor.. hakikate sahip olsa da iyice görebilseydi. Hıristiyanlıktan arta kalan en iyi ve en canlı şey. merhamete ihtiyacı olan kimseyse. ve daha da kötüsü sonsuza kadar acılar görmek ve öğüt verememek. Tanrının insanlığa karşı gerçekten ne gibi görevi olduğu ve bunu açık seçik olarak bildirmesi konusunda henüz hiçbir şey bilmiyorlar. kararda değil. eski. hepsi gerçeği söyleme yükümlülüğünü şaşılacak derecede hafife alıyor.. Ama sesi sanki bir zamanlar perdenin gerisinde saklı tanrısı ile birlikte oturmuş gibi umut dolu bir güvenle geliyor. önkoşuldadır. en ilk. nasıl olurdu! —Ve şimdiki durum bu! 91... 92. Hem sadece “tanrı. — Bütün dinlerde. hiç kimse hiçbir zaman kendini sakinleştiremediğini göstermek bakımından. — “Gizli tanrı”. özgürlük ve ölümsüzlük”. hatta onu suçlamak için bir neden kalmıyor. Ve korkan birisi gibi. 93. aynı zamanda herkesten en fazla acı çeken. gücü yettiği kadar bağıra bağıra konuşuyordu. çünkü tanrı gerçektir. bunlar onun artık yakınları değil. Ne var ki. sayısız şüpheyi ve tereddüdü binlerce yıl boyunca yaşatıp sürdüren tanrı. Tanrının Dürüstlüğü. mutluluğumuz gibi alıp veren bir tanrı. bunun için gerekli tini mi yoktu. Hıristiyanlığın can çekişmesinin kolaylaştırılmasıdır. gaddar bir tanrı olmaz mıydı? — Ama belki yine de bir iyilikler tanrısıdır. eğer kişi en yalnız.32 olması büyük haksızlık. — Her şeyi bilen ve her şeye kadir olan bir tanrı ve amacının yaratıkları tarafından anlaşılmamasına çalışan bir tanrı. Pascal’dan daha çok konuşmadı. acı çeken tanrıya merhamet etmek inançlı kişiye daha normal geliyorsa böyle bir anlam çıkaran ve müşkül durumda olan inançlı hakikaten bağışlanabilir. O halde tanrıya dayanmıyor. yardım edememek tıpkı çocuğu ya da köpeği korkunç bir tehlikenin eşiğine geldiği zaman sadece birçok anlama gelen her türlü işaretler yapan bir sağır dilsiz gibi mi olmalıydı? — Eğer “yakınlarına” acımaktan çok. yani tuhaf bir şekilde basitleştirilmiş bir Hıristiyanlığa inanıyor. “Deus absconditus”da ahlaksızlığı sezmişti ve bunu itiraf etmekten büyük utanç duyuyordu.. gelişmemiş bir bir insan zekasının ürünü olma özelliği var. çünkü tanrıyı inkar ediyor.. her şey hep yolunda ve iyi gidiyor ve yaşamdan hoşnut olmamak. ve sadece kendini daha açık ifade edemiyor! Acaba. Ya da konuşma yeteneği mi? O zaman daha da kötü! O zaman kendi adına “hakikat” dediği şeyde de yanılıyor ve kendisi de “zavallı aldatılmış şeytandan” pek uzak düşmüyordu! O zaman yaratıklarının bilgilerini edinmeleri uğruna katlandıkları gibi o da neredeyse cehennem azabına katlanmak zorunda değil miydi... kendini böyle saklı tutmasının nedenleri ve hep sadece yarım ağızla gün ışığına çıkması konularında. buna karşın gerçekte yanılmanın korkunç sonuçlarını belirsiz bir şekilde vaat etmiyor mu? O.. bize erdemimizi. hem iyilikseverlik ve dürüst zihniyet ve bütün evrende de iyilikseverlik ve dürüst zihniyet egemen olacak diye bir inanç artakalmalı ki: Bu. iyiliklerin tanrısı olabilir mi? Sanki insanlığın selameti için sakıncası yokmuş gibi. bununla Hıristiyanlığın yumuşak bir ahlakçılığa dönüştüğünü dikkate almak gerek. Nasıl mı? 32 . öyle ki. çünkü.
Böylece tanrının olmadığı konusunda karşı kanıta gerek kalmıyor. onların günahı için ölmek zorunda (sembolik olsa bile)! 95. — Eskiden ortaya konan “tanrının varlığının kanıtları” çürütüldüğü zaman. ister “dünya”. kendilerini de tanıtacaklardır. Ne kadar çok şairlik ve batıl inanç araya girmiş olsa da. — Vaktiyle tanrının olmadığı kanıtlanmaya çalışılıyordu. — Tanrının günahtan kaynaklanan keyifsizliğini ortadan kaldırmak için bir kurban gerektiğini ta Paulus belirtmişti. baştan çıkma ve dehşet kuruntusu olsaydı? 94. ister “akıl”.. Kesin Çürütme Olarak Tarihi Çürütme. şarkıları.. Efsaneye göre Roma imparatoru Konstantin’e 312 yılında gökten görünür. Yani o Brahmanlar. — Avrupa. huzur veren insanlar arası bir güç! “İn hoc signo vinces”: Bu işaretle yeneceksin. Avrupa’da derhal bir güç olacaklar ve çok şükür ki. halklar arası bir güç! Sınıflararası bir güç! Yoksullarla zenginler arası! Emir verenlerle emir alanlar arası! En huzursuz insanlarla en huzurlu.. bir hükümdara boyun eğme gibi kölece ya da mağrur ya da çıkarcı ya da teslimiyetçi ya da budala bir 33 .33 Eğer tanrı aslında gerçek olmasaydı ve aslında bu ispatlansaydı? Eğer o insanların kendini beğenmişliği. “İn hoc signo vinces”* — Avrupa. birbirlerine bir işaret vermelerini istemek. ne gelecek o zaman? Boş tahmin de bulunmayalım. yani eski anlamında ahlak öldüğü zaman. cümleler gerçek! Bir adım ilerleyip. ister “tarih”. Tersine. başka şeylerde ne kadar ilerlemiş olursa olsun. Hindistan'da dört bin yıl önce bizim şimdiki durumumuzdan daha fazla düşünüldüğünün ve düşünme zevkinden daha fazla miras edinilmeye özen gösterildiğinin işaretidir.. Avrupa’nın çeşitli halkları içinde artık “tanrıya inanmayan” belki on ile yirmi milyon insan var. Hıristiyanlar o zamandan beri kendileri ile ilgili hoşnutsuzluklarına kurban vermekten vazgeçmediler. Bundan dolayı şairleri. aşırı bir istek mi olur? Birbirlerini bu halleriyle tanır tanımaz. adakları. vezinleri) bütün iyilerin gerçek vericisidir diye öve öve yorulmadılar. rahiplerin ve kurtarıcıların gücünün dayandığı örf ve adetler tahrip edildiğinde. bugün tanrının olduğu inancının nasıl ortaya çıkabildiği ve bu inancın neyle ağırlık ve önem kazandığı gösteriliyor. Eskiden ateistler işi kesin bir şekilde çözmeyi bilmiyorlardı. törenleri. Bu. Bir haç yazıtı... işte o zaman gelecek. kültürün bu basamağından hala çok uzak! Nihayet tanrıların. bunu Avrupa’nın da artık yapması gerekiyor! Bir adım daha attılar: Artık rahiplere ve aracılara ihtiyaç kalmamıştı ve kendi kendine kurtuluş dininin öğretmeni Buda ortaya çıkmıştı. 96.. herhangi iyi bir şey. Ve ikincisi.. bu çürütülenlerden daha iyi deliller bulunamaz mı diye hala bir şüphe vardı. dini meselelerde henüz yaşlı Brahmanların ilerici saflığına erişemedi.. Keyifsizlere İlaç. İKİNCİ KİTAP 97. önce Hindistan’da düşünürler halkı arasında birkaç bin yıldan beri düşüncenin emri olarak yapılanı. örfleri (duaları.. evet. örflerde rahiplerin gücünü gördüler.. ister sevinç.. ilkin rahiplerin tanrılardan daha güçlü olduklarına inanıyorlardı. bu. tanrıları bir kenara attılar. İnsan Ahlaksallaşıyor — Ahlaksal Olduğu İçin Değil! — Ahlaka boyun eğme. ister başka insanların barışçıl huzuru olsun. iktidar hevesi. korkusu. Avrupa’nın telafi etmesine çalışalım! Şimdi. sabırsızlığı.
o andan itibaren o kimseyi “zararlı bir insan” diye niteleriz. Benim bakış açım budur. bu elbette namussuz olmak. duygularımızla. ki benzerini bir veya birçok kez biz de yaşadık. Burada onların gerçekten eylem güdüleri olduğu. kulaklarının düş gördüğünü fark edecekler. kendi halinde ve kendiliğinden dosttur.. ahlaksal yargıların gerçeğe dayandığı inkar edilmiş olmaktadır. Ahlakın İki Türlü İnkarcısı Var. birinci bakış açısı tarzında ince bir güvensizliğin. 101. 98. — “Ahlaklı olmayı inkar etmek” — bunun anlamı öncelikle şu olabilir: İnsanların beyan ettikleri ahlaksal güdülerin gerçekten onları eylemlerine yönlendirdiğinin inkar edilmesi. Ve örneğin..34 heyecan ya da düşüncesizlik ya da umutsuzluk eylemi biçiminde olabilir. ama bu yolla bütün ahlaksal yargıların temeli olarak. 100.. korkak olmak. Üçlü hata! Üçlü hatalı yaklaşımın en eskisi! Belki de hayvanlardan ve onların yargı gücünden devraldığımız miras! Bütün ahlakların kökenlerinin iğrenç küçük çıkarımlarda aranması gerekmez mi: “Bana zararı olan şey kötü bir şeydir (kendi halinde zarar vericidir). ahlaklılığın ön koşuluna namussuzluk. tembel olmak demektir! — Öyleyse. — Biz hala yanlış dediğimiz yargılardan. arada sırada gerçekleşen ve genellikle rastlantısal ilişkisini kendi özü olarak ortaya koyması ve bütün dünyaya karşı olduğunu ve kendisine karşı sadece bu tür münasebete yeteneği bulunduğunu. Ahlakın Değişimi. Rüyadan Uyanmak.” O pudenda origo! Bu. günün birinde kulakları o semavi uyumu artık algılamayacak! Uyanıp.) 99. ve nihayet bu tür amaçlara sahip oluşu. Hepimizin Akılsızlığı Nerede Yatıyor... Asil ve bilge insanlar hala “varlığın ahlaksal anlamına” inanıyorlar. Ama. — Sadece gelenek olduğu için bir inanca bağlanmak. buna. insanları ahlaksal eylemlere sürükleyen yanılgılar oldukları itiraf edilmektedir.... bana yararı olan şey iyi bir şeydir (kendi halinde iyilik yapan ve yararlıdır). — Yakınımızdaki bir insanın eylemleri karşısında nasıl davranırız? — Önce onun eylemlerinden bizim için ortaya ne çıktığına bakarız. iyi ve kötü bizim tepkilerimize göre ölçüldükleri için. yani La Rochefoucauld 34 . iddia etmesi değil mi? Ve bu gerçek deliliğin arkasında. Bu etkiyi eylemin amacı olarak değerlendiririz. onu sadece bu bakış açısından görürüz.. başarıyla biten suçlar etki etmektedir. — Asil ve bilge insanlar bir zamanlar semavi uyuma inanmışlardı. (Bunların içinde örneğin ahlaksal düşünüşteki bütün yenileştirmeler bulunur. Bana bir kez ya da birkaç kez zarar veren şey.. — yani bu ahlaklılığın sözden ibaret olduğunun ve insanların bayağı ve kurnazca aldatmacasına (özellikle kendi kendini aldatma) dahil olduğunun ve belki de erdemlilikle ünlenmiş kimselerin en sık yaptıklarının iddia edilmesidir. En Eski Ahlak Yargıları. O halde. bir başkasının bizimle olan acınacak. Ama pek çok durumda. bana bir kez veya birkaç kez yararlı olan şey. Düşündürücü. ona sürekli özellik olarak isnat ederiz. bizim iyinin prensibi olmamız gerektiğini söyleyen bütün art düşüncelerin en mütevazısı yok mudur? 103. — Ahlakta sürekli bir değişme ve onu değiştirme çabası var. korkaklık ve tembellik olmuyor mu? 102. artık inanmadığımız öğretilerden sonuçlar çıkarıyoruz. Bu tür boyun eğme aslında ahlaksal değil. kendi halinde ve kendiliğinden düşmandır.
106.. teşvik edilmesi gerektiğini de inkar etmiyorum.. Bu. Biz genellikle yaşam boyunca çocuklukta alışılmış yargıların budalasıyız. 105. daha doğrusu. bunun sonucu olarak bu tür insanların hepsi şahsına ait olmayan. nerede? Buna karşı hemen: teşvik. Kendiliğinden anlaşılacağı gibi — deli olmamam önkoşuluyla — ahlaksız denilen birçok eylemin engellenmesi ve bunlara karşı mücadele edilmesi gerektiğini inkar etmiyorum.. bu çoğunluk içinde her bireyin gerçek. kendisi için erişilebilir olan ve kendisi tarafından kurulan bir egoyu. Saygı duymalarımızın hepsi ya kendimize aittir ya da başkalarından edinilmiştir. çok olağanüstü bir şey! — Ama en azından bizim. Değer Vermelerimiz. Kendimizin değer vermesi: Bu. Sahte Bencillik. genel. bazı güçlülerin kararlarıyla (hükümdarlar ve filozoflar gibi) olağanüstü ölçüde ve akıldışı derecede büyük kitleleri etkiler. kansız soyutluk olan “insana”. — Yani ahlaklılığı. içinde “insanlar” hakkındaki genel yargıların müthiş etkisi bulunur. bize aitmiş gibi davranmayı daha yararlı görürüz. 104.. içinde pek çok durumlarda başkasına ait değerlendirmeyi kullanma güdüsü bulunan başkasına değer vermemiz. sonuçta bizim karakterimiz haline gelir. kendi kararımız olması gerekmez mi? Evet. sadece çevresindekilerin kafalarında kendi hakkında oluşmuş ve onlara bildirmiş olan ego hayaleti için yapar. ama bunu çocuk olarak yaparız ve görüşümüzü nadiren değiştiririz. Bu nerede ve nereye sorularına verilecek olan yanıt için önemli şey formülde atlanmamış mı? Bununla sessiz ve gelişi güzel bir halde çoktan 35 . bir şeyin sadece bize verdiği keyif veya keyifsizlik göz önünde tutulup. kişisel özelliği olmayan kurguya karşı koruyamayıp onu böylece yok edememesinden kaynaklanır... kendisini böyle hissetmek için gerçekten bir neden bulunduğu için. nereye? sorusu sorulmalı. sardığı insanlardan hemen hemen tamamen bağımsız olarak gelişir ve yaşar. Ancak bu. payeleri. — Bütün eylemler onlara verilen değerlere dayanırlar. başkalarına verdiği keyif veya keyifsizliğin dikkate alınmaması suretiyle ölçülmesi demektir.. Ahlaksal Amaçların Tanımlarına Karşı. belki çok geç. bütün bunlar. biri ötekinin kafasında. sadece bir formüle sahip olmak istemekten başka bir şey değil. keza ahlaklı olduğu ifade edilen şeylerden birçoğunun yapılıp. ve kendimizi bu bozulmaya öylesine alıştırırız ki. edinilmiş olanlar büyük ölçüde daha fazladır. ahlakları. bizden kaynaklanması.. önkoşulların olduğuna inanan ve ona göre davranan simyacıların var olduğunu inkar ettiğim anlamına gelmez. Ve bu soyutlamada yapılan her değişiklik.. kendilerine yabancı olan bütün bu insanlar. yakınlarımız hakkında (onların ruhları. onların önkoşullarını reddediyorum.. öteki kafa da başka kafaların içinde. simyayı reddettiğim gibi reddediyorum. yarı şahsi fikirlerin ve keyfi. — Ahlaksızlığı da inkar ediyorum: Çok sayıda insanın kendisini öyle hissettiği için değil. ama ben. yani bir kurguya inanırlar. örnek oluşları. Farklı şekilde düşünmeyi öğrenmek zorundayız… sonunda. yine de yaşamı boyunca egosu için hiçbir şey yapmaz. sanki şiirsel değerlendirmelerin sisi içinde yaşar. değersizlikleri) hüküm veriş biçimimiz ve onların değer verişlerine saygı göstermeyi gerekli buluş tarzımızla. Niçin onları ediniriz? Korkudan. — Çoğu insan ‘egoizm” hakkında ne düşünürse düşünsün. birinin olduğu gibi öbürünün de şimdiye değin olduğundan farklı nedenlerden dolayı yapılması gerektiğini düşünüyorum.. Korumak. — Şimdi her yerde ahlakın amacının aşağı yukarı şöyle belirlendiğini duyuyoruz: insanlığın korunması ve teşvik edilmesiymiş. ne söylerse söylesin. tersine.. haklı ve her halükarda genel olarak çok yararlı olduğunu anlamazlıktan gelmek istemem. Kendine sakin bir görünüm vermeyi başaran fantezilerin harika dünyası! Bu fikirler ve alışkanlıklar sisi..35 türü.. yani. ama çok fazlasına erişelim diye: farklı hissedelim diye.
dışarıdan gelen yönetmeliklerle sadece engellenip. kendi küçük ya da büyük aklına göre eylem yapma hakkı verildiği zaman.. Ama yanıtlama. yavaş yavaş ulaşabilecekleri en yüksek seviye olduğu düşünülmez mi? Ya da zaten herkesle ilgili hiç de hesaplanmayan ortalama mutluluk mu? Ve neden ahlaklılık tam da oraya giden yol olsun? Genel olarak baktığımızda tercihen insanın bugüne kadar kendisiyle. — Eğer birey mutluluk isterse. varlığının yazgısıyla ilgili olarak giderek geliştirilen ahlak sayesinde daha çok hoşnutsuzluk içine girdiği biçiminde bir yargıya varılabilecek bir yığın keyifsizlik kaynağı onun sayesinde açılmadı mı? Şimdiye dek en ahlaklı insan.) gelişimi sırasında taşıdığı bilinçsiz amacının “en yüce mutluluk” olduğu doğru değildir. kişisel kanunlardan çıkar. suçlayan kimseler önünde haklı çıkarmayı alışkanlık haline getirir. Keza bu yönetmelikler “insanlığın mutluluğu ve refahı” ile bağıntılı olmaktan uzaktır. bu onun mümkün olan en uzun süresini garanti etmek anlamına gelmez kuşkusuz! Ya da onun “en büyük mutluluğunun” nereye ve nerede olarak düşünüldüğünü farz edelim: O zaman insanların münferit olarak.. ama bu doğru değil.36 belirlenmiştir. güvensizlik. Çünkü bireysel mutluluk başkalarının bilmediği. bunda nasıl ve ne amaçla başlayan bireysel soruların yüksek sesle söylenmesine izin vermeyen ahlaksal emirlerin kutsal varlığından. yani pratik ahlak. Daha ziyade. — Her bilinçli yaratığın (hayvan. herkese keyfi ve budalaca. “nasıl davranmalıyım? hangi amaçla bir eylemde bulunayım?” sorularının ucu ucuna ya da zorlukla cevaplandırıldığı yerde bile onlar emrediyorlar — Ve eğer insanoğlunun aklı böyle olağanüstü yavaş gelişiyorsa ve insan var oluşunun bütün seyri boyunca olan bu gelişme sık sık inkar edildiyse. eylem sahibi kişi için aslında tehlike değil. muhtemelen güç ve saygınlık kaybına uğrayacaklarından onlar için tehlikelidir: Çünkü kendileri için keyfilik ve budalalık hakkını düşüncesizce kullanmaktadırlar. ahlak karşısında bir insan için tek haklı durumun en derin mutsuzluk olduğuna inanmıyor muydu? 107. Birkaç Tez. dolayısıyla keyfilik artacaktır. kelimelerle kesin kavramları ilişkilendirmek mümkün değildir.. gelişmenin her 36 . önemli alanlarına yükseldikçe. Yanlış: Burada “tehlikeli” denir. — Önyargı. Budalalığımız Üzerindeki Hakkımız. ona mutluluğa giden yolu gösterecek bir yönetmelik verilmez. başkalarıyla. hatta her yerde hazır ve nazır oluşlarından daha çok neyin suçu var? Bütün önemli büyük meselelerde aklın rahat ve soğukkanlı olması gerekirken bu türden durumlarda bile aşırı duygusal hissedip karanlığa kaçacak şekilde eğitilmedik mi? 108. davranışın ince. geniş bir alanını kapsayıp.. tersine. insanoğlu vs. Ama burada aslında kararların keyfiliğe kapalı olması gerekir! — Böyle ister ahlak otoritesi: Anlaşılmaz bir korku ve saygı. ne kadar da başka başka olmak durumunda kalırdı! İnsanlığa kendisi için mümkün olan en yüksek akıllılığın verilmek istendiğini varsayalım. — Ahlaksal çabaların karanlık okyanusunda rehber yıldız olarak kullanılmaları bir yana. insanı. kös teklenir. şimdi geçerli olan görevlerimizden başka ne belirlenebilir ki! O formülden hareketle insanlık için mümkün olan uzunca bir var oluşun göz önünde tutulup tutulmayacağı yeterince anlaşılabilir mi? Ya da insanlığın azami derecede hayvan olmaktan uzaklaştırılabileceğini anlamak olası mı? Her iki durumda da araçlar. ama kimin için tehlikeli? Normal olarak belirleyici ahlak sahiplerinin göz önünde tuttukları tehlike. amacını ve aracını hemen kavrayamadığı tüm eylemlerinde anında yönlendirmeli! Bu ahlak otoritesi yanlış düşünmenin tehlike doğurabileceği konularda düşünmeyi yasaklar: Bu suretle kendini. — “Ahlaksal” diye nitelenen yönetmelikler gerçekte insanlara karşı olup insanların mutluluğunu kesinlikle istemezler. — Nasıl davranmak gerek? Hangi amaçla bir eylemde bulunmalı? İnsanın ilk ve genel ihtiyaçları söz konusu olduğu zaman bu soruların yanıtları meseleyi kolaylıkla ortaya koyar. aklın gelişmesi için ahlaklılığın ahlaksızlıktan daha uygun olduğunu kabul eder. insan.
Eğer insanın gururu. Önerilen şeyin insanlığın hoşuna gittiğini varsayalım. bu tür bir denemenin kuralı budur. Gelişme. kötü sonuçlar veren veya gururun kırılması gibi düşünceler). ya da kimilerinin yüzlerce defa intihar etmek için duydukları şiddetli arzudan akraba ve arkadaşlarının ıstırapları ve kendilerini suçlamaları düşüncesiyle cayıp böylelikle şimdilik hayatta kalmışsa: — Bu düşünceler artık onun içinde neden sonuç gibi birbirini takip eder)... Lord Byron ile Napoleon’da olduğu gibi. Üçüncü olarak: Tiksinti biçmek ve tiksinti ile dürtü üzerine egemenlik kurmak için insan kendini bir dürtünün vahşi ve azgın biçimdeki tatmin oluşuna terk edebilir.. tersine kendine özgü bir mutluluğa ulaşır. insanlıkla bir ilişkiye sokulmamalı. böyle bir şey akılsızca ve ciddiyetten uzak olur.. sonra 37 . Ama ahlak yasası şimdiye dek arzunun üstünde olmak zorundaydı. işte bu da. bunu akıllıca bulursa. onu bir yerden almak ya da bir yerde bulmak ya da onun bir yerden kendisine emir olarak verilmesini istiyordu.rak bir zeka hilesi var. isyan edip bir tek duygulanımın aklın bütün tutum ve düzenine olan üstünlüğünü hakaret olarak algılarsa. atını öldürecek kadar tahrik edip öylece kendi boynunu kıran binici gibi davranmamak koşulu ile yapılmalı. başka bir şey değil. despot olmak isteyen dürtüyü. o yöntem burada da kullanılır: Bundan dürtüye zulmetme ve onu adeta gıcırdatmak alışkanlığı ve zevki doğar.37 basamağında özel ve mukayese edilemez. Şu ya da bu bile. onun gözünde en saygıdeğer olan bir insanın para çalışını izlediği zaman sadece aşağılığı düşünürse. — İnsanlığa bir amaç önermek bambaşka bir şeydir: O zaman amaç bizim arzumuza göre düşünülmüş bir şey olur. Yani ahlakın talepleri. ne yazık ki. Eğer insan bir dürtüye zaman zaman iltimas edip. elbette böylece şiddetli bir güdüyü zayıflatma amacına da erişir: Örneğin birinin asketin (yaptığı) gibi şehvetini açlığa terk edip. birkaç uygulamadan sonra tatmin düşüncesinin bizzat kendisi anında üzücü olarak algılanır. onda aşırı doygunluk ve tiksinti yaratmak ve onu ıstırap veren bir düşünceyle bütünleştirmek (utanç. Dördüncü ola. 109. böylece doğal olarak enerjisini de ve sıklıkla aklını da açlığa terk edip rezil etmesi. gelgitlerini kesin zaman dilimlerine bağlayarak rahatsız edilmeyeceği molalar kazanılır. Önce dürtünün tatmin edici unsurlarından kaçınılır. — Yani: Fırsatlardan kaçınmak. İnsan esasen kendisine böyle bir yasa koymak istemiyordu. ya da intikam amacıyla işlenen cinayetten dolayı sonsuz cehennem cezasına alıştırırsa. hep daha uzun süren zaman aralıklarındaki tatminsizlik sayesinde zayıflatılarak kurutulabilir. örneğin. ona tatmin olsun diye bol bol fırsat verirse. yani tatmin. Bundan sonra insan onun tatmin edilmesi konusunda kurallara bağlanmış katı bir düzeni kendisi için yasa haline getirir. Tersine. şenlik zamanları vermeyi ve tiranın sadece kendisi için istediği yemi yedirmek suretiyle zapt etmeyi mutlaka bilir. uzun. — Bir dürtünün şiddetiyle mücadele etmek için birbirinden önemli derecede farklı olan altıdan fazla yöntem bulamıyorum. kendine de aynı şekilde arzuya dayanan bir ahlak yasası koyabilir. diye yazmıştı Byron günlüğüne) Beşinci olarak: İnsan çok zor ve yorucu herhangi bir iş yüklenmek ya da kendisini bilerek yeni bir heyecan ve zevke tabi kılmak ve böylece düşünceleri ve fiziksel güçlerin hareketini başka yöne çevirmek suretiyle güç miktarlarının yerini değiştirmeye girişir. Elbette bu. çok üzücü bir düşünceyle öylesine sıkı ilişkilendirilir ki. (Örneğin bir Hıristiyan kendini cinsel haz bakımından şeytanın yakınlığına ve dalga geçmesine. tanıdığı öteki bütün dürtüleri zaman zaman cesaretlendirip. Onu bu şekilde kurala oturtup. “şöyle ve böyle davranılmak zorunda” diye öneride bulunmak mümkün olurdu. — Eğer insanlığın genel kabul gören bir amacı olsaydı.. Şimdilik böyle bir amaç yok. Ve nihayet altıncısı: Her kim bütün bedensel ve ruhsal düzenini zayıflatmaya ve bastırmaya katlanıp. dürtüyü kurala sokmak.. onu böylelikle aksi halde şiddetiyle usanmış olan dürtünün hükmedeceği gücün savurganı yapmasıyla sonuçlanır. gelişme ister. ya da. ne yüksek ne alçak. ve belki buradan hareketle ilk yönteme geçilebilir. Kendine Hakimiyet ve Ilımlılık ve Bunların Son Güdüsü. (“Herhangi bir iştahın kölesi olmak istemiyorum”. Bunun üzerine insanlık. Gelişme mutluluk istemez.
38 güçlerin kaydırılması ve en sonunda genel zayıflama ve bitkinlik... altı yöntem işte bunlardır. Ama esasen bir dürtünün şiddetiyle mücadele etmek istemek, bizim gücümüz dahilinde değil: ne herhangi bir yöntemin seçilmesi, ne de bu yöntemle başarıya ulaşıp ulaşılmayacağı ihtimali var. Anlığımız açıkça bütün bu işlemlerde daha çok başka bir dürtünün kör maşasıdır: bize şiddetiyle acı veren dürtünün rakibi olan o başka dürtünün. isterse bu sükunet dürtüsü olsun ya da utanç ve başka kötü sonuçlardan duyulan korku ya da aşk olsun. “Biz” bir dürtünün şiddetinden yakındığımızı sanırken, burada esasen bir dürtünün başka birinden yakınması söz konusudur. Böyle bir şiddetin verdiği acının algılanması, aynı şekilde şiddetli ya da daha şiddetli başka bir dürtünün bulunması ve anlığımızın taraf tutacağı bir savaşın başlamak üzere olmasıyla mümkün olur. 110. Karşı Koyan. — İnsan aşağıdaki süreci kendi katında gözlemleyebilir. Bu sürecin sık sık gözlemlenip, onaylanmasını dilerdim. İçimizde henüz bilmediğimiz bir çeşit zevkin rayihası yükselir ve bundan dolayı yeni bir istek doğar. Şimdi buradaki sorun, bu isteğin neye karşı koyduğu sorunudur. Bunlar ortak türden saygı ve şeylerdir ya da pek saygı duymadığımız insanlardır... yeni isteğin amacı böylece “asil, iyi, övgüye ve fedakarlığa değer” duyumuyla kılık değiştirir. intikal eden bütün ahlaksal yetenek, bu amacı artık daha çok içine alıp, ahlaksal olarak algılanan amaçlarının arasına koyar. Ve şimdi bir zevk için değil, ahlaklılık için çabaladığımızı söyleriz: Bu da çabamızın güven ve umudunu çok artırır. 111. Nesnelliğin Hayranlarına. — Her kim çocukken çeşitli ve güçlü duygular algılamış, ama zihinsel adalete karşı pek uygar olmayan yargı ve isteğin bulunduğu akrabalar ve tanıdıklar arasında büyümüş ve bunun sonucu olarak duygularını oluşturmada en iyi gücü ve zamanlarını harcamış ise, yetişkin kişi olarak her yeni şeyin, her yeni insanın kendinde derhal sempati veya antipati, kıskançlık veya aşağılama uyandırdığını fark eder. Karşı koymakta kendini güçsüz hissettiği bu deneyimin baskısı altında, duyumun tarafsızlığına ya da “nesnelliğe”, dehanın ya da en nadir bulunan ahlaklılığın meselesi olarak, mucizeymiş gibi hayran olur ve onun da sadece terbiye ve alışkanlığın çocuğu olduğuna inanmak istemez. 112. Görevin ve Hakkın Doğa Tarihi Üzerine. — Görevlerimiz... bunlar, başkalarının bizim üzerimizdeki haklarıdır. Bunları neyle kazanmışlar? Bizi anlaşma yapıp karşılık verecek kimseler olarak kabul etmek, kendileriyle eşit ve benzer görmek, bize bazı şeyler konusunda güvenmek, bizi eğitmek, haddimizi bildirmek, bizi desteklemek suretiyle kazanmışlardı. Görevimizi yerine getiriyoruz... yani, sayesinde bize her şeyin gösterildiği gücümüze ilişkin düşünceyi haklı çıkarıyoruz. Bize verildiği kadarını geri veriyoruz. Görevi yapmak gururumuz. Başkalarının bizim için yaptıklarına karşı bir şey yaparak kendi üstünlüğümüzü tekrar kurmak istiyoruz... çünkü onlar bizim egemenlik alanımıza saldırdılar ve eğer biz “görev” ile tekrar misillemede bulunmazsak, yani güçlerine saldırmazsak, elleri hep işimizin içinde olacak. Başkalarının hakları sadece bizim egemenliğimiz altındaki şeyle bağıntılı olabilir. Bizim olmayan bir şeyi bizden isteselerdi, akılsızca bir şey olurdu. Daha net olarak söylemek gerekirse: Sadece bizim egemenliğimizde olduğunu kastettikleri şey, eğer bizim kastettiğimiz ile aynı şey ise, bizim egemenliğimiz altındadır. İki taraf da kolaylıkla aynı yanılgı içinde olabilir: Görev duygusu, gücümüzün çevresi hakkında başkaları ile aynı inançta olmamıza bağlıdır. Yani bazı şeyleri söz vermemiz, onlara karşı yükümlülük altına girebilmemizdir (“irade özgürlüğü”).— Haklarım: Bu sadece gücümün başkalarının hakkım olarak gördükleri parçası değil, tersine beni içinde tutmak istedikleri parçasıdır. Bu başkaları bu noktaya nasıl ulaşıyorlar? Önce akılları, korkuları ve dikkatleri sayesinde. Bizden benzer
38
39 bir şeyi geri almak istiyor olabilirler (haklarının korunması); bizimle savaşmayı tehlikeli buluyor ya da amaca uygun bulmuyor olabilirler; her güç kaybımızı kendilerinin aleyhine görebilirler, çünkü o zaman onlarla ittifak kurmak için biz değil, düşman olan üçüncü bir güç uygun olur. Bundan sonra: bağışlama ve terk etme ile. Bu durum da, başkalarının ondan bir parça verebilmek için ve verilen parçayı, hediye ettiklerine garanti edebilmek için yetip de artacak kadar güçleri var. Bu arada hediye kabul eden kimse için az miktarda güç duygusu şart koşulur. Böylece haklar doğar: kabul edilen ve garanti edilen güç ölçüleri. Güç ilişkilerinde önemli kaymalar olursa, o zaman haklar kaybolup, yenileri oluşur... bu durumu devletler hukuku, sürekli kaybolup, yeniden doğarak gösteriyor. Eğer gücümüzde önemli bir azalma olursa, o ana kadar hakkımızı güvence altına almış olanların duyguları değişir. Bizi yeniden, eskiden olduğu gibi mutlak egemenlikleri altına alıp alamayacaklarını düşünürler... kendilerini bunu yapacak durumda göremezlerse, o andan itibaren “haklarımızı” inkar etmeye başlarlar. Keza eğer gücümüz önemli ölçüde artarsa, haklarımızı tanıyanların duyguları değişir ve artık bizim, onların tanımalarına ihtiyacımız kalmamıştır. Mutlaka gücümüzü eski düzeyine indirmeyi denerler. Müdahale etmek isterler ve bunu yaparken “görevlerine” dayanırlar... ne var ki, bu sadece yararsız konuşmadır. Nerede adalet hakimse, orada bir gücün durumu ve ölçüsü muhafaza ediliyor, azalmasına ve çoğalmasına karşı mücadele ediliyor demektir. Başkasının hakkı, bizim güç duygumuzun başkasının güç duygusu ile örtüşmesidir. Gücümüz kendini derinden sarsılmış ve kırılmış olarak ortaya koyarsa, haklarımız biter. Buna karşın eğer gücümüz aşırı derecede artmışsa, başkalarının hakkı bizim için biter, nasıl ki biz o hakları şimdiye kadar onlara tanıyorduk. — “Ucuz insan” her zaman bir terazinin hassas dengesine ihtiyaç duyar. İnsani şeylerin geçici özelliklerinde olduğu gibi, sadece kısa süreler dengede duran, ama genellikle inip çıkan güç ve hak ölçülerinin ucuz olması, bundan dolayı zordur ve çok çalışma gerektirir, iyi irade ve çok çok iyi bir tin. 113. Takdir Edilme Çabası. — Takdir edilme çabası, hep başkalarına dikkat eder ve onun iç dünyasının nasıl olduğunu bilmek ister. Ne var ki, bu dürtünün tatmini için gerekli olan ortak duyarlılık ve ortak bilgi, zararsız, merhametli ya da sevecen olmaktan çok uzaktır. İnsan daha çok başkasının bizim yüzümüzden nasıl ruhsal veya fiziksel ıstırap çektiğini, kendi hakimiyetini kaybedip, elimizin ya da sadece bakışlarımızın onun üzerinde yaptığı baskıya nasıl boyun eğdiğini anlamak ya da tahmin etmek ister. Ve eğer bizzat takdir edilmek için çabalayan kimse, sevindirici, heyecan verici ya da neşelendirici bir etki yapıyor ve yapmak istiyorsa, başarının tadını, insanlığı sevindirmek, heyecanlandırmak, neşelendirmekle değil, yabancı ruhta kendi etkisini bırakıp, ruhun şeklini değiştirerek kendi isteğine göre onu idare ettiği ölçüde çıkarır. Takdir edilme çabası başkaları üzerinde aşırı derecede üstünlük kurma çabasıdır, isterse bu çok dolaylı, sadece hissedilmiş ve hatta tamamen hayal edilmiş bir çaba olsun. Bu gizlice istenilen üstünlüğün uzun bir dizi derecesi var ve bunun tam bir katalogu neredeyse kültür tarihine denk düşer: ta ilk garip barbarlıktan tutun da aşırı uygarlaşmanın çirkinliğine ve hastalıklı idealleşmeye kadar uzanır. Takdir edilme çabası başkaları için beraberinde getirdiği — bu uzun merdivenin basamaklarının sadece bazılarının adlarını söylersek—: işkence, sonra dayak, sonra dehşet, sonra korku dolu hayret, sonra şaşkınlık, sonra kıskançlık, sonra hayranlık, sonra isyan, sonra sevinç, sonra neşe, sonra gülmek, sonra gülünç olmak, sonra alay etmek, sonra dalga geçmek, sonra darbeler indirmek, sonra işkence etmek: — Burada, bu merdivenin sonunda asket* ve şehit durur. Merdivenin en alt basamağında kendisinin karşıtı olan ve karşısında üstünlük sağlamak istediği kimseye ıstırap çektiren barbar bulunuyor. Bu arada asket, onun ıstırap çektirmesinden takdir edilme güdüsünün sonucu olarak aşırı derecede zevk almaktadır. Asketin kendi üzerindeki utkusu, onun aynı zamanda, insanı acı çeken ve seyreden parçalara bölünmüş olarak gören içe çevrilmiş gözü ve bundan sonra dış dünyaya sadece ondan adeta kendi yakacağı odun yığını
39
40 için odun toplamak maksadıyla bakması, dürtünün takdir edilmek için oynadığı, içinde artık kendi kendine kömürleşmiş tek bir kişinin arta kaldığı bu son trajedi... bu, uygun başlangıcın değerli sonucudur: her ikisinde de işkence görünümünde ifade edilemez bir mutluluk! Gerçekte gücün en canlı duygusu olarak düşünülen mutluluk, belki de dünyada hiçbir yerde batıl inançlı asketin ruhundaki kadar büyük değildi. Bunu Brahmanlar bin yıllık bir kefaret ödeme uygulaması yaparak yeni bir cennet kurmaya başlayacak kadar güç toplayan Kral Viçvamitra’nın öyküsünde dile getirdiler. İnanıyorum ki, şu anda biz bütün bu tür iç yaşantılarda yetersiz acemiler ve el yordamı ile bilmece çözen kimseleriz; insan dört bin yıl önce, bu kendinden zevk alma duygusunun rezilce nazikleştirilmiş hali hakkında daha fazla bilgi sahibi idi. Dünyanın yaratılışı: Belki dünya eskiden bir Hintli hayalci tarafından bir tanrının kendisi için başladığı asketik işlemler olarak düşünülmüştür! Tanrının kendini doğaya bir işkence aletine bağlar gibi bağlamak isteyişi, belki de bu arada uhrevi mutluluğunu ve gücünü iki kat artmış olarak hissetmek içindi! Ve onun bir aşk tanrısı olduğunu farz edelim: Böyle bir tanrı için ıstırap çeken insanlar yaratmak, devam eden işkencelerin manzarasında onlara tanrısal ve insanüstü acı çektirmek ve böylece kendisine zulmetmek nasıl bir zevk! Ve onun sadece aşk değil, kutsallık ve günahsızlık tanrısı da olduğunu varsayalım. Eğer günahı ve günahlıyı, sonsuz laneti ve kendi yaratıp yönettiği dünya da sonsuz acıların iniltilerin ve ıstırapların korkunç mabetlerini kuruyorsa, tanrısal asketler nasıl hezeyanlar hayal etsinler! — Paulus’un, Dantenin, Calvinin ve onların benzerlerinin ruhlarının da bir kez gücün verdiği şehvetin korkunç gizemlerine girmiş olmaları tümden olanaksız değil— ve böyle ruhlar karşısında sorulabilir: evet, gerçekten takdir edilme çabasının devridaimi asketle son bulup, kendi içinde bitti mi? Bu döngü asketin belirlenmiş temel tavrına bağlı kalarak ve aynı zamanda tanrının merhametiyle bir kez daha baştan başlayarak tekrarlanamaz mıydı? Yani kendine acı vermek için başkasına acı vermek ve yine bununla kendine ve onun merhametine galip gelerek en aşırı güç içinde mest olmak! Kudret hevesi ile ilgili ruhsal bakımdan ölçüsüz zevklerde dünyada nelerin mümkün olmuş olabileceğine ilişkin düşündüğümüz her şeydeki aşırılıklardan dolayı bağışlayınız! *Din uğruna dünyevi zevklerden feragat eden kimse: keşiş, derviş. 114. Acı Çekenin Bilgisi Hakkında. — Uzun ve korkunç acılar altında kıvranan ve buna rağmen aklında bir bulanıklık meydana gelmeyen hasta insanın durumu, bilgi için değerlidir... her derin yalnızlığı ve her görev ve alışkanlıklardan kurtulmuş olmayı beraberinde getiren zihinsel yararları tamamen bir yana bırakırsak. Derin ıstırap çeken kimse, içinde bulunduğu durumundan dolayı korkunç bir soğuklukla dışarıdaki şeylere bakar: Sağlıklı birinin gözü baktığı zaman, normal olarak içinde şeylerin yüzdüğü, bütün o küçük yalancı sihirbazlıkları görmez. Evet, o kendi kendine orada sakalsız, renksiz bir vaziyette uzanır. Onun daha önce tehlikeli herhangi bir fantezinin içinde yaşadığını var sayalım: Onu acı vererek ayıltmak, onun o durumdan çekip çıkarmanın çaresidir; ve belki de tek çaredir. (Bunun Hıristiyanlığın kurucusuna çarmıhta rastlamış olması mümkündür. Çünkü bütün bu acı sözlerin, “Tanrım beni niçin terk ettin!” biçimindeki içeriği, en derin anlamıyla, anlaşılabileceği gibi, yaşamının çılgınlığına ilişkin genel bir hayal kırıklığının ve aydınlatmanın kanıtıdır; en yüksek acı anında kendi hakkında basiretli oldu, tıpkı yazarın, ölüm döşeğindeki zavallı Don Kişot’u anlattığı gibi). Acıya karşı koymak isteyen korkunç gerilimli anlık, üzerine baktığı her şeyin yeni bir ışıkla aydınlanmasını sağlar. Ve bütün yeni aydınlatmaların verdiği ifade edilemez tahrik, intiharla ilgili bütün çekiciliklere karşı koymaya ve ıstırap çeken kimse için yaşama devam etmeyi arzu edilir olarak göstermeye yetecek gücü çoğunlukla vardır. Sağlıklı insan dertsizce dolaştığı rahat, sıcak ve sisli dünyayı aşağılayarak düşünür; içinde eskiden kendi başına oynadığı en soylu ve sevilen hayalleri aşağılayarak düşünür. Bu aşağılamayı
40
bir sesi dinlerken bilinçli olarak en ölçülü hoşlanmamız ya da hoşlanmamamız.. merhamet.. Ne var ki. ama aslında karakterimizin ve yazgımızın dokusunu onlar örerler. şimdi aslında bu dengeye ihtiyaç bulunduğunu hissediyor! Varlığı hakkında korkunç bir sağgörü ile bağırır kendine: “Bir kez olsun kendi davacın ve celladın ol. sanki olağandışı bir şey yaşamışız gibi! Minnettar olmaksızın her şeye gücü yeten gururu aşağılıyoruz. hırs.... kibrimizin aşırılığına karşı savunmamız. mülayim ve hala çok yorgun halde. nerede ise ilk etki olarak kendini gösteriyor: O duyguyu taşıdığımızda. şimdi biz. defolsun bu gurur!” diye bağırıyoruz. Bu karşı denge sayesinde fiziksel acıya katlanır.. ve kendimizi. Özümüzün görünürde en belirgin kitap harfleriyle yazılmış yazısı içinde kendimizi hatalı okuyoruz. Çünkü şimdi bu bize karşı kazanılan bir utkuyu ve hükmün adaletsizliğini bağışlanabilir kılacak bütün durumların en çekicisini gösteriyor. ama bize. orada varlıklar alemi de sona erer biçiminde karar verilmişti. hiçbir zaman şimdi olduğundan daha büyük olmamıştı. Keza hükmün verdiği adaleti uygulamak isteği. Daha ılımlı.. yaşamı özellikle bu tirana karşı savunalım diye bize yaptığı bütün fısıldamalarına karşı eşi görülmemiş bir tahrik. “Defolsun. Evet. yanlış yoldan elde ettiğimiz kendi 41 . daha vasat dereceler ve sözü edilmeyen sürekli oynayan düşük dereceler gözümüzden kaçar.. — Ve şimdi yumuşamanın.. Sağlığın sihirbazlıkları tekrar oynamaya başlayınca öfkelenmiyoruz.. daha da fazlasını söyler: istediğinin. özellikle şimdi “suçsuz” olabileceğimizi göstermek istiyoruz.. ama biz bağışlanmak istemiyor. ve bu nitelikleri ile gözlemciyi nasıl da yanıltırlar! Aktif insanları yanılttıkları kadar yanıltırlar! Bizler sadece bilinç ve sözcükleri olan ve bunun sonucu olarak övgüye layık ve kusurlu olduğumuz durumlara göre yansıyan kimseler değiliz. İnsan bu koşullarda müziği. daha istekli bir gözle: Onlarla ilgili bazı şeyleri şimdi... ancak. nefret. bir kez olsun acını senin tarafından sana verilmiş ceza olarak kabul et! Yargıç olarak üstünlüğünün keyfini çıkar. yaşamının üzerine çıkardığın gibi acılarının üstüne çıkar.” Yeniden insanlara ve doğaya bakıyoruz. aşağıya diplere ve dipsizliklere bak!” Gururumuz görülmedik şekilde isyan ediyor: O. kendimizi ahmak ve kibirli diye adlandırıyoruz. kendimizi yabancılaştırmak ve kişilikten uzaklaştırmak istiyoruz. — Üzerine dilin kurulduğu dil ve önyargılar. Kibirin biçimsel kasılmalarını yaşıyoruz. neşe. tekrar yaşamı loş ışıklar altında görmek ve içinde ıstırap çekerken şeyleri gördüğümüz ve şeylerin içinden baktığımız berbat ruhsuz aydınlıktan çıkmak. belki de. önceden olduğundan yeni ve başka türlü bildiğimiz ve örtü düştüğü için üzülüp gülümseyerek anımsıyoruz. aşk. sayesinde acıya katlandığımız gurura karşı şiddetle bir panzehir istiyoruz. Öfke. Sadece bizim tanıdığımız bu kaba feveranlardan dolayı kendimizi yanlış anlıyoruz.. Sözde “Ben”. çünkü özenli düşünmek sıkıntılı bir iştir.. Bu durumda. acı. İçinde istisnaların kurallara ağır bastığı bir malzemeden sonuç çıkarıyoruz.. Örneğin. aşırı derecede hayat verici geliyor. Ve bizzat bir yemeği yerken. 115. Bu durumda şiddeti çoğunlukla istisnalar uygular. kelimeler yetmediği yerde artık titizlikle gözlemde bulunmamayı alışkanlık haline getirmişiz. sözcükler esasen sadece bu olayların ve dürtülerin en üstün dereceleri için mevcut olmaları yüzündendir. Acı bizi çok ceberut ve çok uzun süre kişisel yaptıktan sonra.41 cehennemin en derinleri gibi derinliklerden büyü kuvvetiyle dışarıya çıkarıp ruha en keskin acıyı vermekten zevk duyar. doğru anlaşılırsa hala aşırı feverandır. şüphesiz bentleşme sonucu olarak.. çok defa iç olayların ve dürtülerin içyüzünü anlamamızı engelliyorlar.. zorbaca keyfiliğinin tadını çıkar! Kendini. — O aşırı feveranlar dokuyu çok sıklıkla yırtar. iyileşmenin ilk şafağı söküyor. eski zamanlarda irade dışı olarak nerede sözcükler alemi biterse.... değişmiş gibi bakıyoruz. ağlamadan dinleyemiyor. bütün bunlar aşırı durumlar için kullanılan adlarıdır. “O bir hastalıktı ve dahası bir kasılmaydı.. bunun için acı gibi bir tirana ve yaşama karşı tanıklık edelim diye. bilgi. durumumuzun bir sonucu olarak görünmesin ve bizi yenik olarak aşağılamasın diye insan kendini her türlü kötümserliğe karşı kinle savunuyor.
. bundan böyle karakterimizin ve yazgımızın yapısında çalışma arkadaşıdır. biçimindeki genel çılgınlığın ve karanlığın mirasını taşıyorlardı. “Ne istediğimi biliyorum. onun hem de vicdanı sızlamadan bu ahlaksal gerçekçiliğe bağlandığını ve hala bağlı kaldığını ispatlamak için. nasıl isterseniz öyle davranırsınız. iyiyi sevip kötüden tiksinirken kutsal. bunu sert ve onu yumuşak diye adlandırırız. sadece iyi ile kötüye ilişkin şeylerde değil.. (Bu sözcükleri tekrar okuyunca aklıma. aktarmak geliyor: “Gerçekten içimizden her biri iyiyi ve kötüyü tam anlamıyla bilen. hemen hemen herkes hala böyle düşünüyor. peki öyleyse! İç dünyadaki durum da bundan farklı değil! Ahlaksal eylemler gerçekte “biraz başkadır. bir eylemden önce var olan bütün ahlaksal olanakların ve iç devinimlerin isimlerini söyleyebilirim. eğer kendisinin değil de başkalarının eylemleri araştırılıyorsa ve o sadece onaylayıp onaylamayacak ise ve uygulamanın yükü başkalarının sırtında taşınacak olduğu sürece.. sadece eylemini hesaplayan eylemci değil... o büyüklerin bu düşünceyi ispatlamak için gerek gördükleri tek tarzdı bu. ister güçlü olsun ister zayıf. “Öznenin” Bilinmeyen Dünyası. Hapishane duvarları gibi. Ve diğer bütün yaratıkların ömrünü ortalama insan ömrüne göre ölçüyor. — Gözüm.. onu küçük. bunun tersi onlar için düşünülemez ve delice bir şeydi.. hepsi hatadır! İnsan herhangi bir zaman noktasında bizim için mümkün olan ortalama yaşantı ve tahrik (uyarım) miktarına göre yaşamını uzun veya kısa.. Sadece “kalbi gören tanrı” değil. çok kesin olarak bildiği yolundaki çok eskiden kalma çılgınlık.. hala hayatiyetini sürdürüyor. onu uzak. bir başkası da bir başkasının eyleminin oluşmasında önemli olan şeyin ne olduğunu anlayıp anlamadığından kuşku duymuyor. 116.. orta noktası olan içbükey daire var. yeterli ve mükemmel bir ahlak yargıcıdır. kaçamadığım şimdiki büyük ve küçük alın yazımdır. Buna benzer bir şekilde. her birimizin içine duyularını hapsettiği bu ufuklara göre dünyayı ölçer bunu yakın. bunların hepsi. içimizden her biri bütün bunlara sahiptir.. ezelden beri her gün ve her saat ispatlanan çıplak gerçekti! İnsanın esasen bir eylem hakkında bilebileceğinin onu yapmaya asla yetmediği. Bu ölçme işine duyumsama deriz. oysa aslında bunun tersi.. benzer bir şekilde dokunma duygumuz da. en büyük yanılgıya safça inanıyorlardı. Schopenhauer’de çok vurgulanan bir yeri. Bunun tersi genel inançtı ve şimdi de genel inançtır: Karşımızda en eski gerçekçilik var... dolu ya da boş olarak ölçüyor. Her yaratığın çevresinde yaratığa özgü. bu konuda büyük kuşkucu ve hayran olunacak yenilikçiler olan Sokrates ile Platon “doğru eylemin doğru bilgiyi izlemesi gerekir” biçimindeki vehim önyargıya. ne yaptığımı biliyorum özgürüm ve bunun sorumluluğunu taşıyorum. Ama.. şimdiye dek bilgiden eyleme hiçbir durumda köprü kurulmadığı “korkunç” hakikatin ta kendisi değil mi? Eylemler asla bize göründükleri gibi değildirler! Dış dünyadaki şeylerin bize göründüğü gibi olmadıklarını öğrenmek için çok sıkıntı çektik. kendi haklarındaki bilgisizlikleridir! Bu. Hapishanede. bu konuda kendimi ve sizleri anlıyorum!” — Eskiden herkes böyle düşünürdü. bugüne kadar insanlık: “Bir eylem bize nasıl görünüyorsa öyledir” diye düşünüyordu. bunların 42 .. bu temel ilkede bir bilgi. sözde “ben”. bu ufuk çizgisi. fakir ya da zengin. çok daha önemli şeylere ilişkin olanlarda da böyledir! Her vaziyette insan davranışının nasıl oluştuğunu insanın bildiği. “Eğer doğru eylemin özünün kavrayışını doğru eylem izlemeseydi.”) 117. Ve bu belirli uzaklığın içinde yaşayıp dokurum. hayır... sadece belirli bir uzaklığı görür. çok korkunç olurdu”. hala bir eylemin özü için vardır..42 hakkımızdaki fikrimiz. bunu büyük. Buna göre herkes günah çıkarıcı olarak doğrudan doğruya tanrının yerini tutabilir. — En eski zamanlardan şimdiye değin insanların en zor kavradıkları şey. kulağımız da bizi küçük bir alana hapseder.” daha fazla bir şey söyleyemeyiz: Bütün eylemler temelde bilinmemektedir.. başkalarını sorumlu tutuyorum.
Ve karşıt düzenin yaratığı önünde. demek istediğim. Bunlar tekrar bizim bütün yargılarımızın ve “bilgilerimizin” dayanağı. bir önceki serüvenci ve hep kasvetli bir 43 .. yağmur almayan bir bitki gibi kuruyacaktır. ötekinin tıka basa yemesi. Ve organların bu rastlantısal beslenmesinin sonucu olarak büyümesini tamamlamış ahtapot da kendi oluşu gibi biraz rastlantısal olacak. güçsüz düşecektir. dürtü kurbanı hırsla kapar. Günlük yaşantılarımız kurbanı bazen bu. eğer tahminim doğruysa. bunların hepsi mecazi konuşmadır: Böylece o.. Başından Geçmek ve Uydurmak. Duyularımızın alışkanlıkları bizi duyumsamanın yalan dolanına sardı. yanlış. Hemcins Kim Oluyor! — Hemcinsimizden onun sınırları olarak neyi anlıyoruz. işte bunu yaparlar.43 hepsi. Sayılarıyla güçleri. hiçbir şey yapısını oluşturan bütün dürtülerin imgesinden daha yetersiz olamaz. Öte yandan organlar öyle yaratılmış olabilirdi ki. onun hakkındaki bilgimiz içi boş olarak biçimlendirilmiş bir mekan hakkındaki bilgiye benzer. hepsi yanlıştır! Eğer yakın mesafe için yüz kat daha keskin gözlerimiz olsaydı. bazen o dürtüye fırlatırlar. diğer bazılarını kurutur. acaba şimdi insan koşuyor mu. belki rastlantının bu vahşiliği göze daha şiddetli batardı.. birer örümcek olan bizler ve ne yakalarsak yakalayalım.. birbirleriyle oynadıkları oyunlarıyla karşı oyunları ve her şeyden önce beslenme yasaları ona tümden yabancı kalır. ya da gücünün kullanma ya da boşaltma. — Birisi özbilişini ne kadar ilerletirse ilerletsin. Bir süre daha devam edip. Ancak kabalarının adlarını sayabilir. Ama dürtülerin birçoğu.. insanlar bize aşırı derecede uzun görünürlerdi. 118. Daha açık söylemek gerekirse: Bir dürtünün tatmin edilmek istediği bir noktada bulunduğunu varsayalım. altüst edilmiş. insanın içine girdiği her durumu aynı şekilde yoklar ve ortalama olarak onda kendisi için hiçbir şey bulamaz. o anın içinde taşıdığı ya da taşımadığı besine göre varlığımızın birkaç ahtapot kolunu büyütür. yoksa konuşuyor mu... yoksa dinleniyor mu. özellikle sözde ahlaksal olanlar. deneyimlerimizin hepsi bu anlamda gıda maddeleridir. birinin açlıktan ölmesi ve körelmesi. ağımıza takılandan başka bir şey yakalayamayız. bütün güneş sistemi daralmış ve bir tek hücre gibi sıkışmış olarak da duyumsanabilirdi.. gelgitleri. Ancak. Yani bu beslenme tesadüf eseri olur. ? yoksa okuyor mu. Böylece iki farklı şey ortaya çıkar. insan vücudunun bir hücresi kendini devinim.. Ve o bize ışık verdiğinde ya da karardığında ve biz ikisinde de son neden olursak. tatminsizlik birkaç gün ya da ay daha sürerse. boş ve buna rağmen dolu ve tam da düşlenen dünya! 119. sığınma ve sızma yolu yok! Ağımızın içindeyiz. neyle içimize ve üzerimize etki ederek damgasını vuruyor? Onun bizde yaptığı değişimi hiçbir şekilde kavramıyoruz. Söylediğimiz gibi. yoksa kızıyor mu.. Eylemlerinin içimizde ortaya çıkardığı duyumsamaları ona atfedip. yoksa kavga mı ediyor. Neden dünkü rüya sevgi ve gözyaşlarıyla dolu. günün her olayına. rüyalarımız “gıdanın” gün boyu rastlantısal yokluğunu bir dereceye kadar dengeleme değeri ve anlamı taşırlar. evvelki günkü komik ve coşkulu. Eğer bütün dürtüler rüyada görülen yiyeceklerle memnun olmayan açlık gibi kökten davransalardı. gerçek dünyaya tümden kaçış.. yoksa sevinç çığlıkları mı atıyor? Susamış olan dürtü. ya da bir boşluğun doyurulması. beklemek ve susamaya devam etmek zorundadır. evet. kendi amacı için nasıl kullanabileceği yönünden bakar. bütün dürtülerin beslenme gereksinimleri ile mantıksal bir bağ içinde değildirler. organlar öyle düşünülebilirdi ki. o organları sayesinde insan ölçülemez olarak duyumsanabilirdi. ama bunları kimin açlık ve sefalet olduğunu. o zaman da bunun tam tersine inanırız! İçinde yaşadığımız hayaletler dünyası! Tersine. bu olayların bütün gelişleri ve gidişleri. Biz onu bilgimize göre kendi sistemimizin bir uydusu olarak oluştururuz. yapı ve uyum içindeki bir güneş sistemi olarak gösterebilirdi. kimin tok ve bolluk içinde yüzdüğünü bilmeden kör bir el dağıtmıştır.. Yaşamımızın her anı. ters çevrilmiş olumluluk veririz.
pek hayalci olmayıp gem vurulmamıştır.. ben ise onu ayağa kaldırıp. alıştırma yapmak.. bu aklın suflörünün bugün.. içini açmak ve boşaltmak istiyordu. kolların ve yorganın baskısından. önceden bin bir türlü acıyla kıvranırdım.. ister düşünme. başka biri onunla ticaret yapmaya kalkar. 44 . rüyada yaşarken elde ettiği bu yorum özgürlüğü yoktur. deliler. “Neden ile Sonuç!” — Bu aynada — ve aklımız bir aynadır — düzenlilik gösteren bir şeyler oluyor. — Başka bir dürtü tatmin olmak.— Yaşantılarımız nedir? İçine koyduğumuzun içinde bulunandan daha çok oluşudur! Ya da esasen içinde hiçbir şey yoktur mu demeli? Başından geçmek için hayal kurmak mı demeli? 120. belki bilinemeyen. Çevredeki kadınlar çığlık attılar. bu olay bizim için şu ya da bu anlama gelecek. ister iyi niyet besleme dürtüsü olsun. yüzümdeki hiçbir adale hareket etmedi. onu biz. tersine. Bu onun bilmeyen gramer hatası.— Uyanık yaşamın. ve her halükarda dürtü bununla tatmin olur.. çok değişik kültür düzeylerinin karşılaştırılmasında bile. Bir gün pazardan geçerken birisinin bize güldüğünü fark ettiğimizi varsayalım: O anda içimizdeki şu ya da bu dürtünün o andaki kabarmasına göre. Yani bu arada bütün olası dürtülerin olayı düşünüp yorumlamak için zamanı olurdu.44 arayıştı? Neden bir rüyada tarifsiz güzelliklerinin tadını çıkarıyor. önemli bir fark olmadığını. ister kavga etme. ve hangi türden insan isek ona göre çok değişik bir olay olarak yorumlanacaktır. — şimdi o yüksek dalgasında bulunuyordu. rüzgar fırıldaklarından. yapılması gerekeni yaptım ve soğukkanlı bir şekilde oradan uzaklaştım. dün ise o durumda olan başka birisiydi. birinin dünyanın neşesine ve güneş ışığına istemeden bir parıltı vermiş olmak hoşuna gider. kan dolaşımı ve bağırsak hareketlerinden. gece uyuyamazdım ve belki de en önemli anda ona yardım edecek yerde o adam gibi olurdum.. bilinmeyen. belli bir sinir tahriki olarak niteleneceğini. ne korku. bir başkasında bir kartalın engin keyfiyle uçup süzülüyorum uzak dağların doruklarına? Sevginin ya da komikliğin ya da serüvenciliğin ya da müzik ve dağ isteğimizin dürtülerimize oyun alanı ve boşalma sağlayan bu uydurmalarımız —ve her biri kendi ikna edici örneğine sahip olacak— sinir tahriklerimizin uyku sırasındaki yorumlarıdır. bütün sözde bilincimiz. ama hissedilen bir metnin az ya da çok fantastik yorumu olduğunu da anlatayım mı? — Küçük bir yaşantıyı ele alalım. Birisi onu bir yağmur damlası gibi kabullenir. — “Ne yaptığımı hiç bilmiyorum! Ne yapmam gerektiğini hiç bilmiyorum!” — Haklısın.. olayı kendi ganimeti gibi yakalar: Neden tam da o? Çünkü o aç susuz pusuya yatmıştır. Bunun sebebi.. dürtülerimiz uyanıkken dahi sinir tahriklerini yorumlamaktan ve ihtiyaçlarına göre “nedenlerini” koymaktan başka bir şey yapmadıklarını. o ister kızma. uyanıklıkla rüya arasında. diğerinin rüyadaki özgürlüğüne hiçbir şekilde taviz vermediğini. Genelde bir gece için neyse öbürü için de büyük ölçüde aynısı olan bu metin.. öteki bir böcek gibi üzerinden silkeler. Bu dürtü. çok keyfi yorumlardır. yaratıcı akıl aynı sinir tahriklerine dün için ve bugün için çok değişik nedenler hayal eder. çalışmak. Bana bir gün önceden sabah saat on birde birisinin yanımda bu şekilde yıkılacağının söylendiğini varsayalım. ne merhamet. —Geçenlerde öğleden önce saat on birde hemen önümde bir adam yıldırım çarpmışçasına birdenbire doğruca yere yıkıldı. belirli bir şey her defasında başka belirli bir şeyi takip ediyor. bir başkası gülecek bir şey var mı diye elbisesini kontrol eder. ahlaksal yargılarımız ve değer vermelerimiz de bizce bilinmeyen psikolojik bir sürecin sadece imgeleri ve fantezileri. öyle değişik yorumlanır ki.. bu sırada. 121. bir çeşit alışılmış dili. ama yaptırılacağından kuşkun olmasın! her an! İnsanlık bütün zamanlarda etken ile edilgeni karıştırdı. birindeki uyanık yorum özgürlüğünün. gece nağaracılarından ve diğer tarzlardaki şeylerden kaynaklanan çok serbest.. Kuşkucunun Sakinleştirilmesi. hiçbir şey hissetmedim.. tekrar konuşana kadar bekledim. öbürü bunun sonucu olarak komiklik hakkında derin derin düşünür. kilise çanlarının seslerinden. dünkünden başka olmasında yatar.
— Bütün eylemler içinde amaçlara yönelik olanların anlaşılması pek mümkün değildir. Ama sonuç olarak bizim gücümüz dahilinde olan ne var ki! — Eğer bu sözcük gücümüzün bir boşluğunda duruyorsa.. ve bir tekerleği durduramayıp. ama burada yatmak istiyorum!” diyene güleriz. Eğer kazara meydana geleni tahmin etmek istersek. sadece bir yüzeysellik ve yetinme diyarıdır. Büyük sorunlar insanın sokakta karşısına çıkıyor. Biz “nedenlerin ve sonuçların” imgelerinden başka hiçbir şey görmedik! Ve işte bu imgelilik. özgürlük diyarı olarak ortaya çıkar: Aslında. — Kim tarafsız araştırmacı olarak gözün tarihini ve en alt düzey yaratıklardaki biçimlerini inceler ve onun oluşumunu bütünüyle gösterirse. aklın yüzeysel ve kolay memnun edilen türü gerçek acı veren ihtiyacı anlayamaz ve kendisini buna rağmen üstün hisseder: Daha fazla yapabildiğinden. Bu türden biricik örnek: ve “amaçlar” gözlerden kepeklerin dökülmesi gibi dökülürler! 123. ve güreşte yere fırlatılıp “burada yatıyorum. daha çok rastlantının bir araya getirdiği cihaz olarak ortaya çıkmıştı.. — Unutma diye bir şeyin olduğu henüz ispatlanmamıştır. gücümüzün bu boşluğuna “unutmak” sözcüğünü koyduk. İstemek Nedir! —Güneş doğduğu anda odasından çıkıp. “Özgürlük Ülkesinden”. sanki dizinde bir fazla yeti varmış gibi. böylece sadece yapabildiğimizi kavrayabilirdik. “güneş doğsun istiyorum” diyene. belirttiğimiz gibi... kazara.. çünkü onlar hep en anlaşılır olanlar diye geçerli olmuşlar ve bilincimiz için en günlük olanlardır. isteme ve yaşama diyarıyla karşılaştırıldığında. aslında eğer kavrama diye bir şey varsa.45 algılamak ve adlandırmak istersek “neden ile sonuç” diye adlandırıyoruz! Sanki bir şey anlamışız ve anlayabilirmişiz gibi. ve böylece düşünceler diyarı. anın da hemen hemen tam hedefte olduğundan gururlanır. Ama bütün kahkahalara rağmen! “İstiyorum” sözünü kullandığınızda bu üçünden başka bir şey mi yaparız? 125. 45 . rastlantı sonucu. birbirinin takibi olan bağlantıdan daha esaslı bir bağlantının kavranmasını olanaksız kılıyor! 122. sadece tekrar anımsamanın gücümüz dahilinde olmadığıdır. Amaçlara Yönelik. Doğadaki Amaçlar. Geçici olarak. 126.. cevabı bir bilmece çözmek gibidir. yüzeyden memnundur. “onun dönmesini istiyorum” diyene. şu büyük sonuca ulaşmak zorundadır: Gözün oluşumundaki amaç görmek değildi. öteki sözcükler gücümüze ilişkin bilgimizin bir boşluğunda durmak durumunda değiller mi? 127. Susuz kalan kimsenin suyu yoktur. yani düşüncemiz yüzeysel olup. Aklımız kesin olarak gücümüz ölçüsünde ve gücü kullanmamız ölçüsünde gelişmiş olsaydı. düşüncemize egemen olurdu ki. daha hızlı koştuğundan. —Akıl dünyaya nasıl geldi? Akılsız bir şekilde. o zaman ilke. yüzey olduğunu fark bile etmez... 128. ama düşünce imgeleri daha kolay temin edilebilecek bir şey yokmuş gibi onun gözünün önüne hep su getirirler. yapma. Akıl. — Yapabileceğimiz ve yaşayabildiğimizden çok daha fazla şey düşünebiliriz. bildiğimiz. Unutmak. 124.
kısaca. Yani.. utku da görünmüyor. Güdülerin Sözde Savaşımı. seyirci. bu arada hesap bir de rastlantı ile bölünmek zorundadır. ne kadar da cesaret bakımından tutarsızlık! Rüyalarınızdan başka hiçbir şey artık sizin malınız değil! Hiçbir şey artık sizin eseriniz değil! Malzeme. gece kurmacaları insan gururu için nasıl da sömürülürdü! — Bilge Odipus’un haklı olduğunu. harekete geçtiğimiz anda. gerçi. en iyi.. — Her şey için sorumlu olacaktınız! Sadece rüyalarınız için sorumlu olmak istemiyorsunuz! Ne kadar da acınacak bir zayıflık. Evet. sonunda ne yaptığımı mutlaka öğreniyorum. öteye beriye itme.. genellikle burada söz konusu edilen “sonuçların imgesi” türünden başka türden güdüler tarafından belirleniriz. Gerçi biz. çok sonuçlu ve ahlakın gelişmesi için en uğursuz karışıklıklardan birisi! 130.. Ama bununla düze ulaştığımızı ve rastlantının terazimize karşılıklı tartılabilir sonuçları koydurduğunu varsayalım: Şimdi gerçekten belli bir eylemin sonuçlarının imgesinde bu eylemi yapacak bir güdü var. biçim. ve olanaklı bütün bu sonuçların nitelik bakımından farklı oluşları yüzünden çoğunlukla kazuistik çıkar için ağırlıkların yanında tartıdan da yoksun bulunmaktayız.. güdülerin savaş hattına yerleştirdim. ama savaş hattının kendisini görmediğim gibi yerleştiremiyorum da: Savaşımın kendisi benim gözlerime görünmüyor... — “Güdülerin savaşımından” söz ediliyor. insanın gurur ve güç duygusunda anne ve babasına sahip olduğunu eklemek zorunda mıyım? Belki bunu çok sık söylüyorum.. onların arasında da bir savaşım meydana geliyor. oysa biz gördüğümüz rüya için hiçbir şey yapamıyoruz! Bundan. Sonuçları ve başarıları hesapladım ve böylece çok temel bir güdüyü. sonuçları tahmin etmek. tamamen hesapsız ortaya çıkan bedensel etki. gerçekten rüyalarımızdan sorumlu olmadığımız. bazılarını hiç bilmediğimiz. ve bu gerçek “güdülerin savaşımı” olur: — bizim için tamamen görünemez ve bilinmez bir şey. güdülerin savaşımını değişik eylemlerin olası sonuçlarının karşılaştırmasıyla karıştırıyoruz. kadar uyanıklığımız için de sorumlu olmadığımızı ve iradenin özgürlüğü öğretisinin. oyuncu. ama bununla “güdülerin savaşımı” olmayan bir başka savaşım kastediliyor. şimdi birlikte aynı tartıda birbirlerine karşı tartılmak zorundalar... Bir eyleme. ağırlık parçalarının terazinin kefelerinde aşağı yukarı tartmaları. düşünceden teselli çıkarmayı biliyordu. ruh halinin etkisi. sonuçlarının en uygun olacağını tespit ettikten sonra. Burada güçler etkileşimimizin alışkanlığı etkili olur ya da korktuğumuz ya da saygı duyduğumuz ya da sevdiğimiz bir kişinin küçük bir vuruşu ya da elde olanı yapmayı tercih eden rahatlık ya da en yakın. bu komedilerde bunların hepsi sizsiniz! Ve tam da burada kendinizden çekinip utanıyorsunuz ve Odipus bile. düşünüp taşınan bilincimizde yeni bir eylemden önce sırasıyla yapabileceğimizi düşündüğümüz çeşitli eylemlerin sonuçları ortaya çıkar ve biz bu sonuçları karşılaştırırız. şimdi en zor olanını söylemek gerekirse: Teker teker çok zor tespit edilebilecek bütün sonuçlar..46 Rüya ve Sorumluluk.. düşünüp taşınmamız bu sonuca ulaşmadan önce. aynı biçimde utku olarak. süre. tesadüfen sıçramaya hazır olan herhangi bir heyecanın sıçramasının etkisi. karar verdik diyoruz. bütün bu bilinçsiz süreçleri hesaba katmamaya ve bir eylemin hazırlanmasını sadece bilindiği kadar düşünmeye alışkınız: Ve böylece. en küçük olaya belirleyici anda neden olan fantezinin coşkusu. Olasıdır ki. insanlığın büyük çoğunluğunun iğrenç rüyaların bilincinde olmak zorunda olduğu sonucunu çıkarıyorum. bazılarını çok az bildiğimiz ve birbirlerine karşı olacaklarını daha önce asla düşünemediğimiz güdüler etkili olur. bilge Odipus. Başka türlü olsaydı. ama bununla gerçekten hangi güdünün galip geldiğini öğrenmiyorum. 46 . 129. evet! Bir güdü! Ama sonunda. ama en azından bundan dolayı henüz hata olmadı... onları bütün gücüyle görmek ve aynı şekilde hepsini hatasız açıklamak için adamakıllı ıstırap çekeriz.
gerçekleşiyor. birçok halkta görülen bir özelliktir. Bu iki diyara olan inanç. ve insanlar yeniden devler ve cüceler romantizminin eski izlerinin peşine düşmeye başlıyor. aramızda kalsın. kavisli ve mucizeyi yolları sevmekle birlikte. sanki orada boşluk varmış gibi. çünkü biz onu genellikle diğer dünyaya. açlıktan öldürebilirler. herhangi güzel bir amacımızı öldüren bir şey olarak algılıyoruz. bulunuyor. tam aptal azmanlarla rastlantılar tarafından rahatsız edilip... ama onlara karşı son kozu elde tutmak şeklindeki gizli direniş. aklının niteliğini ve tanrının aklının bu niteliğini nereden tahmin ediyor? —Çatıdan düşen kayağantaşın.. sevgili tanrının bulunduğunu fark etmeyen bizim daha çok aptal olduğumuzu. gerçekten “tanrısal sevgi” tarafından atılıp atılmadığı konusunda son zamanlarda aslında güvensizlik arttı. böylece ölümlüler en kötü durumda tanrıyı aç bırakıp. öylesine cüretli bir paradokstu ki.. Hintli. sık sık ölümüne çiğneniyoruz. yıkılarak. — Bu büyük kozmik aptallığın güçlü diyarından korkuyoruz. Hıristiyanlık başka şekilde yapıyordu. Yunanlı ve İskandinav olmamanın temel duygusuyla gücün ruhuna toprakta ibadet etmek ve hatta toprağı öpmek demekti: Bu.. bunu onlar. o her şeye kadir “aptallıklar diyarının” göründüğü kadar aptal olmadığını. ikide bir gelip elleriyle hemen bütün ağı parçalamak suretiyle yüce bir müdahale de bulunuyorlar. aşırı dar kafalılığımızı kavramak için sadece çok yetersiz ve kibirliyiz: yani demir ellerle zar maşrapasını sallıyor olmamız ve kasıtlı eylemlerimizde zorunluluk oyunu nu oynamaktan başka bir şey yapmıyor olmamız. ya da eğer insan sert melankolik bir İskandinav gibi bir eski tanrılar şafağı düşüncesiyle kötü tanrılarının onu sürekli korkutmalarının bedeli olarak kendine sessiz intikam keyfi yaratır. onun gerçi karanlık. İranlı. sonsuz bağnazlık diyarı Moira (Kader Tanrıçası) adını vermişler ve onu tanrılarını çevreleyen ufuk olarak ortaya koymuşlardı. —Yunanlılar buna hesaplanamaz ve yüce. ne bu ufku aşarak etkileyebiliyorlar ne de ufkun ötesini görebiliyorlardı: Tanrılara karşı.47 Amaçlar? İstekler? — Kendimizi iki diyarın varlığına inandırmaya alıştırdık. Her derecede amaca uygunluk ve akıllılıkla tamamen benzer görünen zarlar.. onlara dua etmek. oyunlarını sonsuza dek oynarlar. ama bütün bunlara rağmen bu komşuluğun korkunç şiirleri olmaksızın yaşamak istemiyoruz. hiç kimse nedenini ve niçinini açıklayabilecek durumda olmaksızın orada bir şeyler oluyor.. Belki de bizim arzularımız ve amaçlarımız böyle atılan zarlardan başka bir şey değildir —ve biz. belki ne arzu ne amaç var. Zorunluluğun demir elleri talihin zar maşrapasını sallayıp. gelmek zorunda. çünkü. çok eskilerden kalma bir romantizm ve fabeldir: Biz akıllı cüceler arzularımız ve amaçlarımızla aptal. Zamanı geldiği için artık öğrenelim: Bizim sözde özel amaçlar ve akıl diyarımızı da yine devler yönetiyor! Ve amaçlarımız ve aklımız cüce değil. rastlantılar ve aptallıklar diyarı?” İşte o zaman şunu eklemek gerek: Evet belki sadece bir diyar var. sonunda yine de her şeyi “mükemmel doğruya götürdüğünü” göstermektedir. çünkü o canavarlar. biz onları hayal ettik. devdirler! Ve kendi ağlarımız. eğer yaşam bizim için amaçların örümcek ağında çok sıkıcı ya da korkutucu olunca. daha ziyade onun arkasın da. sonuncusunda her şey anlamsızca meydana geliyor. iş bu kadar çılgın ve çelişkili tınlasa bile uygarlaşan yaşlı dünya ona karşı direnemiyordu. örneğin Hintli ya da İranlı olarak insan kendini ölümlünün kurban edilmesine bağımlı olduğunu düşünür. Belki!— Bu belkiyi aşabilmek için yeraltında ve bütün yüzeylerin öteki tarafına konuk olup 47 . kayağantaşının parçaladığı gibi bizim tarafımızdan da sık ve hoyratça parçalandı! Ve amaç denilen şeylerin hepsi amaç olmadığı gibi istek denilen şeylerin hepsi de istek değil! Ve eğer bundan bir sonuç çıkarmak isterseniz: “Demek ki sadece bir tek diyar var. orada bir çelişki vardı: Eğer aklımız tanrının aklını ve amaçlarını tahmin edemiyorsa. o akılsızlar istemiş oldukları için değil! Sadece onun farkına vardıkları için değil! Ama onların kaba kemikli elleri bizim ağımıza saldırıyor. amaçlar ve görüşler dünyasına çatıdan bir kayağantaşı gibi düşüp... amaçlar ve istekler diyarı ile rastlantılar diyarına.. Şimdiye kadar dev soyu ve Moira olarak yanlış tanınmış olan ve hatta amaçları ve ağları aklımızdan daha ustaca ören —öyle ki onlar kendisine anlaşılmaz hatta budala görünmek zorunda kalan sevgili tanrı ile ilgili yeni bir fabel — bu fabel öylesine cesur bir altüst ediş.
. kızılıyor ve heyecanlanılıyor. Voltaire’den Auguste Comte’a kadar bütün Fransız özgür düşünürlerin de gizli bir teşvik niteliği kazanmıştı: Ve Comte gerçekten meşhur ahlak formülü vivre pour autrui ile Hıristiyanlığı Hıristiyanlık üstü bir hale getirdi. 131. toplumsal eylemleri ahlaksal eylemler olarak değerlendiriyor olması.48 Persefone’nin (Lat. hatta bireyselliğin zayıflatılmasından ve yok edilmesinden daha fazla bir şey istemiyor. Proserpina: Yunan yeraltı tanrıçası. Bize cevap verselerdi belki de şunu derlerdi: “Eğer siz kendinize çok sıkıcı ya da çirkin bir nesne geliyorsanız o zaman kendinizden çok başkalarını düşünün! Bunu yaparsanız iyi edersiniz!” 132. İnsan kendisini dogmalardan ne kadar çok soyutladıysa. merhamet ve başkalarının yararı konusundaki öğretiye yaygın geçerlilik kazandırdılar: Ama.. “sevgiye”. pahalı ve lüks şeylerin bireysel varlığın şimdiki biçimine yakışmadığını tek tek sayıp şikayet etmekten yorulunmuyor. savaşım veriliyor. Şimdi. tehlikesiz. — Ahlaksal yargılar baştan başa nasıl da değişti! Antik ahlaklılığın en büyük mucizelerinin. eğer sadece büyük vücutlar ve onların öğeleri bulunursa. mevcut olan bir devlette mi. mümkün olduğu yerde onu geçmek. Almanya’da Schopenhauer. şimdi geçerli olan başkalarını düşünmenin. Ahlaksal Modalar. toplum yararına olan.) masasında onunla bizzat zar atmak ve bahse girmek gerek. çünkü onlar bütün güçleriyle kendi egoları için çalışıp başkalarına merhamete karşı (özellikle başkalarının acıları ve ahlaksal suçlarıyla) koydular. aşağı yukarı Fransız Devrimi döneminden başlayarak her yerde aynı anda çoğaldılar. ama egonun kendisini. örneğin Epiktet’in. başkaları için yaşamanın övülmesinden haberleri hiç mi hiç yoktu. bütüne uyum sağlayacak biçimde hak ve görevlerinin sert çerçevesini tekrar alıncaya kadar yalanlamak zorunda olduğu iddiası. daha ucuz. yoksa kurulacak bir devlette mi... böyle kulağa geliyor şimdi ahlak! Ve nereden geliyor bu? —İnsanın şimdi sempatik. israfın. bir ulusta mı. kuşkulanılıyor. Ahlakta Hıristiyanlık Yankılamasının Yavaş Yavaş Sona Ermesi. en kaba ve nazik şekillerde. o öğretiler. — “On n'est bon que par la pitie. Belki de esasen ahlaksal olanın ne ifade ettiğini bilmekten daha iyi inanılmış bir önyargı yoktur. İnsan köklü bir değişimden. dayandığı dogmalarla yavaş yavaş geri plana itilip. sonsuz kişisel mutlak ilahi selametin önemine çok ters düşen bencil ve köklü inanç. Ama “birlik gereklidir” düşüncesine. Hıristiyan düşünce tarzının bir artığıydı. Şimdi bunun hakkında derin derin düşünülüyor. yoksa bir halklar kardeşliğinde mi ya da küçük yeni ekonomik ortaklıklarda mı. “yakınlarındakileri sevmeye” olan yan inancın kilisenin yardım işini çok iyi uygulamasının etkisiyle tam bir uyum sağlayarak bu sayede ön plana çıkarılması. İngiltere’de John Stuart Mill eylem ilkesi olarak sempatik duygulanımlar. Sadece insan. hala bocalayıp duruyor. kendileri yankıdan başka bir şey değildiler. deyim yerindeyse.. il faut donc qu’il y ait quelque pitie dans tous nos sentiments”. talepteki birliğin şahane olması ve kulağa hoş gelmesidir... toplumun iyi bir yolda olduğunu. fedakar. kişilerin teker teker genel ihtiyaçlara uyduklarını ve bireyin mutluluğunun ve aynı zamanda kurban edilmesinin kendisini bütünün yararlı bir parçası ve aracı hissetmesinde yattığını duymanın herkese iyi geldiği anlaşılmaktadır. şimdi bu bütünün nerede aranması gerektiği konusunda.. bütün sosyalist sistemler kendilerini sanki ellerinde olmayarak bu öğretilerin ortak zemini üstüne oturttular. bu soyutlamanın mazeretini insan sevgisi kültünde o kadar çok arıyordu: Bu hususta Hıristiyan idealinin gerisinde kalmayıp. yepyeni ve bambaşka bir şey oluncaya dek.. muntazam ve birbirine 48 . belki de Hıristiyanlığın Avrupa’da meydana getirdiği en genel etki ve değişikliktir: Oysa onun amacında ve öğretisinde böyle bir şey yoktu. şiddetli bir itici güçle.. onların bizim ahlak modamıza göre. ahlaksız diye nitelendirilmesi gerekirdi. kendisine bunu şu anda ister itiraf etsin. ister etmesin: Bütün kötülüklerin ve husumetin.
neden acı ve sıkıntı duyar? Merhametten: Bu sırada insan artık kendisini düşünmez. ama çok kuvvetli bir bilinçsizlikle düşünürüz. yokluk içinde kıvrananların. mutluluğumuzun karşıtını duyumsamak istiyorsak ya da görünüş sayesinde sıkıntıdan kurtulabileceğimize inanıyorsak.) 133. hatta ona karşı kötü ve husumetli bir tavır içinde olsa bile. ıstırap karşısında ortaya çıkıyor olması. . bunu yapmamaya karar veririz. bu çağımızın ahlaksal temel akımıdır. eylem gerçekleşir ve adım adım gerçekleşen bir şey olarak gerçekleştiren kimseyi sevindirmesiyle. ve insanın tehlikeye maruz kalmasının ve zayıflığının belirtileri olarak zaten bize utandırıcı etki yapabilirler. belki de korkak olduğumuzu gösterir. İnsan kan tüküren birisi için. o acı da sadece bize aittir. berbat bir şekilde tanımladığı merhamet etmeye— o geçmiş ve gelecekteki her türlü ahlaksal eylemlerin kaynağıymış. yardım etkinliğinin bizzat kendisiyle. Ya da başkasının kazasında ve acısında bizi uyaran bir tehlike işareti vardır. Ama merhamet eylemini yaptığımızda kendimizden uzaklaştırdığımız işte sadece bizim bu acımızdır. yanıltıcı bir şekilde genellikle merhamet diye adlandırmaya alıştığımız şeyi kastediyorum.. her koşulda karşımızda acı çekenin serbest olduğu bir acıdır: Nasıl onun acıları ona aitse. bu bize güçsüz olduğumuzu. etkileyici bir anlayışı olması. acı çekenlerin. Bütün bunlar ve daha ince olan diğer şeyler eklenince “merhamet” oluşur: —Dil nasıl da beceriksizce bir sözcük ile çok sesli bir varlığa saldırır!— Buna karşın merhamet. her ikisi de deneyime ters düşer ve kim merhameti tam da bu iki açıdan överse. der aynı düşüncesizlik. Bu çeşit ıstırabı ve rencide olmayı geri çevirip.49 daha uygun olarak idare edileceği umuluyor. Bu benim Schopenhauer’in merhametle ilgili anlattığı bütün inanılmaz şeyler konusundaki şüphemdir: Bizi bununla kendince büyük yeniliğine. “Kendini Daha Fazla Düşünme. yardım etmemiz durumunda övülme ve tanınma düşüncesiyle. merhamet etmeye inandırmak istemesi — işte onun çok eksik gözlemleyip. alkış alacağımızdan emin olursak.. Ancak. Schopenhauer buna çok kızıp.. özellikle de eylemimizde ortaya çıkan öfkede adaletsizliği sınırlama duygusu varsa (birisinin öfkesini boşaltması kendi başına zindelik verir) ortaya çıkar. —anlaşılacağı gibi. bu eylem sırasında kendimizi kesin olarak bir acıdan kurtarmak istersek.. Ya da bu. karşıt bir durumun görünmesiyle. 49 . (Kant hala bu hareketin dışında bulunuyor: O üzerine basa basa.. Böyle bir görünüşte bize verilen ve çok değişik türlerde olabilecek acıyı merhamet diye adlandırmak yanıltıcıdır. feryat edenlerin bakışlarından kaçınmaya muktedir olduğumuz bütün durumlarda verdiğimiz karar bu durumu ortaya koymaktadır: Eğer biz daha güçlü. Aslında kuvvetli bir şekilde kendimizi düşünüyor olmamız. başkalarının karşısında onurumuzun azalmasına veya kendimize olan saygımızın azalmasına neden olur. ya da ıstırap için özel. merhamet duygusundadır.“ — İnsan şunu enine boyuna bir düşünsün bakalım: Önümüzde birisi suya düşerse. der düşüncesizlik.. yardım eden kimseler olarak yeterli olup.. aynı eylemle mutlaka heves tepisine yol veririz. sadece istersek yardım edebilme düşüncesiyle. böyle bir şeyi hiçbir zaman bir güdü tarzında yapmayız. Gerçek. arkasından ona hiç yakınlık duymasak bile niye atlarız? Merhametten: Orada insan sadece başkasını düşünür. çünkü o acı. gerçi ar tık bilinçli olarak kendimizi düşünmeyiz. heves... sempati ile sosyal duygu aynı zaman da karşılıklı olarak birbirinin üstesinden gelir. eğer ona yardım etmezsek. eğer iyiliğimizin ahlaksal değeri olacaksa başkalarının acılarına karşı duyarsız olmamız gerektiğini öğretir.. ve aslında ilk kez Schopenhauer’ın onun için uydurduğu yeteneklerden dolayı. Herhangi bir şekilde bu vücut ve öğeleri oluşturan dürtülere ve onun yardımcı dürtülerine uyan her şey iyi olarak algılanır. ince. tıpkı bir ayağımız kaydığında kendi kendimize amaca yönelik karşı hareketler yaptığımız ve bu sırada anlaşılan aklımızı kullandığımız gibi. Kant zevksizliği adını verir. işte o ahlakın bu alanında yeterli deneyimden yoksun demektir.. Başkasının kazası rencide eder bizi. içinde ince bir özsavunmanın ya da intikamın da bulunabileceği merhamet eylemiyle misillemede bulunuruz. ıstırap ile bir cins.
Onun sadece bir gün hüküm sürdüğünü varsayalım. — Her kim bir kez denemek için. geçerli olan modadan başka bir şey değildir: Bunun tersi olan modanın da belli bir zamanı vardı ve uzun bir zamandı! 134.. insan bu ara sıra ve bütünüyle önemsiz sonuçları.. insanın zaman zaman keyfi boşalımlarla tehlikesini ortadan kaldırabileceği hastalıklı periyodik bir duygulanım oluyor. inatçı düşmana. ya da Yunanlılarda olduğu gibi. — Başkasının merhamet etmesi düşüncesi vahşilerde ahlaksal dehşet uyandırır: Bu gibi durumlarda insan bütün erdemlerden yoksundur. Kaldı ki. O.. Merhametteki Mutluluk. engelleyebilecekleri bir şey olduğu zaman gururları da öyle çabuk incinmez (Gururdan gelen dikkatleri. son şerefini teslim eder: Bağırıp çağırsaydı. bu sırada vahşi kişinin ruhu hayranlığa dönüşür: Sonunda. evet. — Merhamet etme. Nihayet nasıl merhametliler için Stoacı soğukkanlılık durumu utandırıcıysa. merhamet nedenlerini pratik yaşamda bir süre bile bile takip edip çevresinde yakalayabileceği bütün sefaleti her zaman ruhunun karşısına dikerse. zararlı olan varlığını haklı çıkarmakta kullanamaz. — Eğer insan Hintliler gibi insan sefaleti konusundaki bilgiyi bütün zihinsel etkinliklerin amacı olarak koyar ve tinin birçok kuşağı boyunca böyle korkunç bir 50 . Dünyadaki ıstırabı artırır: Dolaylı olarak ara sıra merhametin sonucu olarak.. yüzündeki soğuk alaycı ifadeyi kaybetseydi... bir ıstırap azaltılıp yok edilebilse bile. eğer gerçekten ıstırap veriyorsa.. onlar acılara dayanmaya çoğunlukla merhamet edenlerden daha alışkındırlar. söylediğimiz gibi. Buna karşın insanın eşdeğer gururlu olarak kabul ettiği ve işkence altında gururundan vazgeçmeyen bir düşmanı acı çekerken görmek ve esasen merhamet dilemeyi reddeden. bu ona zevk vermez. tehlikeye karşı sezginin ince yetisi yoktur. Merhamet Edilmek. kendilerine kızarak silerler. bir köpek gibi yaşamasına izin verilirdi.. o duyguya karşı çok dikkatli olmak zorundadır. yani en utandırıcı ve derin aşağılamalarda bulunan her yaratığı görmek. başkalarının acı çekmesi onlara haksızlık olarak da görünmez. övüldüğü yerde. zararlı bir duygulanımda her kendini kaybetme gibi bir zayıflıktır. İnsan Kendisini Merhametten Ne Ölçüde Korumalı. ve bu insanın onun içindeki zarar verici öğeyi kavramadığı. işte bu zevklerin zevkidir.. hasta ve melankolik olmaktan kaçınamaz... o zaman.. onu aşağılayıcı sözcüklerle doldururlar ve bu münasebetle erkekliklerinin ve soğuk cesaretlerinin tehlikede olduğunu düşünürler. ve bu bizim burada tek bakış açımız olduğu iddia ediliyor. artık ıstırabını seyredenlerin gururunu tahrik etmez ve hayranlığın yerini merhamet etme alırdı..... ama onları tam anlamıyla kötü ve merhametlileri iyi olarak nitelendirmek. eğer eline geçirirse. aşağılamak gibi bir şeydir: İnsan aşağılık bir yaratığı acı çekerken görmek istemez.. Esasen o herhangi bir dürtü gibi hiç de iyi karakterli değildir: sadece istenip. merhametli kimselerden başka türlüdür. Bununla beraber her kim doktor olarak herhangi bir anlamda insanlığa hizmet etmek isterse.50 — Sonuçta. gözyaşlarını başkalarından gizleyip. Merhamet bahşetmek. gösterisinden utanmıyor. boş yere başkalarının işine karışmalarını yasaklar. vicdan huzuru ona tutununca. Benciller. 135. kendini aşağılık bir şekilde gösterseydi. merhametsiz bir insanı merhametli olandan ne ayırır? Her şeyden önce onlarda — burada sadece kaba hatlarıyla deyi verirsek. duygu onu bütün önemli anlarda felç edip bilgisine ve yardımsever narin ellerine engel olur. onlar için de yumuşak kalplilik durumu utandırıcıdır. kendileri acı çekmiş oldukları için. ama içinde bir neşe kaynağı keşfettiği yerde oluyor. korkunun duyarlı fantezisi. o zaman insanlık derhal mahvolur. zararlı olduğunun düşünüldüğü başka koşullarda zayıflık sayılıyor.. onlar herkesin kendi kendine yardım etmesini ve kendi kartını oynamasını severler). ancak o zaman insan seve seve ona bağlanıp. 136. böyle cesur bir yaratığı öldürür ve ona.
Buna karşın. o olayın değer ve anlamı hakkında daha nesnel karar veririz: örneğin bir ölüm olayının. ama bütün bunlara rağmen etken minnettarlığın zevkini çıkarırız: onun zevkini. sonuçta yaşamı koruyan güç olarak yeni bir değer kazanır. teselli edici sözler. neredeyse gücenmiş olarak çekip gideriz: Sanki minnettarlığımız geri çevrilmiş gibi olur. Bu geri verebilme yeteneği. Buna karşın eylem ilkesi olarak merhamet etme.. hem de çok kısa zamanda: ama bu denensin ve daha fazla hayal kurulmasın! Bunun dışında. 137. bir iftiranın değeri hakkında vereceğimiz karar gibi. yakınmaya ve eylem yapmaya sürükler. yani: Onunla bizim aramızdaki uçurumun kapandığı. armağan isterse. ölçüleri başka yerden alın ve. bu bizi mahveder. en uygun durumda bile ıstırap çekmede biraz aşağılayıcı.. iyi intikam olarak çıkarırız. “Ben” Neden İkilensin! — Kendi yaşantılarımızı başkalarının yaşantılarını görmeye alıştığımız gözlerle görmek. ikramlar. kalbi doldurur.... büyük bir istemle çift akılsızlıktan şikayetçi olurduk. Yani. ve bu onur noktasında en yardımsever insan hala tehlikelidir. bize büyük sevinç ve övünme sağlar. kısaca... 139. merhamet etmede biraz yüceltici ve üstünlük duygusu verici bir şey bulunduğu sonucu çıkmaktadır. Bizden hiçbir şey istemez ve kabul etmezse.. saygı ve hayranlık duygularımız daha önemli bir ilişkiye dönüşür: Daha sevecen olur. — Eğer birisini sever. Sözde Daha Yüksek! — Merhamet etmeye ilişkin ahlakın. o zaman acı çekiyor gibi davranırız. şimdi dikkat edin! 140. ona hayranlık duyar ve ardından acı çektiğini keşfedersek. hayalimizde minnettarlığımızın üstünde yaşarken. abartması ve aşırılığıyla. keyifsiz ve üzgün. Stoacı ahlaktan daha yüksek olduğunu mu söylüyorsunuz? İspatlayın! Ama. bu çok rahatlatır ve önerilmeye değer bir ilaçtır.51 hedefe bağlı kalırsa: merhamet etme kalıtımsal kötümserlikteki insanların gözünde..— büyük bir şaşkınlık duyarız. Merhamet etme. ona geri vermemiz ilk kez ancak şimdi mümkün olur.. —Bütün bunlardan. mutlak bir ahlak yoktur. ama her şeyden önce: ıstırabıyla ilgili acı çekmemizi isterse. bireyi her tarafından köşeye sıkıştırıp karanlığa iten ve soluğunu kesen bilgi sefaleti ile ölçülürse göreli mutluluktur. Daha Sevecen Olmak. “başkasının rahatsızlığından onun duyduğu kadar rahatsızlık duy” talebiyle. ışık ve serbest hareket sağlar.. zevki barındıran ve üstünlüğü küçük dozlarda tattıran bir duyum olarak intihara karşı panzehirdir: Tortularımızı alır. çünkü ondan bize akan mutluluğun kendi mutluluğumuzun yaşama sevinci veren zengin pınarından kaynaklandığından başka türlü düşünmeyiz. konuşmaya. korkuyu ve kasılmayı giderir... ben bakış açısı.. merhamet edeninki de olmayı beraberinde getirirdi: Böylelikle kendi yükümüzü mümkün olduğu kadar azaltacak yerde kendi benimizden ve başkasının beninden aynı anda ıstırap çekip. her ne kadar varlık tiksinti ve dehşet karşısında fırlatılıp atılmaya layık olsa da. 51 . eşitliğe yaklaşma sağlandığı görünür. ilk maksim akla ve akıllı olmaya yönelik iyi niyete mutlaka daha uygundur çünkü bir olay bizim değil de başkasının başına gelirse. Onun acısını neyin azaltacağını keşfetmeye çalışır ve onu kendisine veririz. ahlaktaki “daha yüksek” ve “daha alçak” derecelerin ahlaksal arşınlarla ölçülmediğine dikkat edin: Çünkü. o yine de varlığı katlanılabilir hale getirir. Eskiden o. onları veririz. hizmet. sayar. bakışlar. böylece sevgi. Ama hangi mutluluk olursa olsun insana hava. başkasının da bakış açısı. para kaybetmenin. bu iki duyguyu sonsuza değin birbirinden ayırıcı unsur olarak. 138. bir merhamet felsefesi isteği. başkalarının yaşantılarını sanki bizim yaşantılarımızmış gibi görmek ve algılamak.
gerçi sık sık onun öyle ya da böyle belirlenmiş duygusunun sebebini arar ve örneğin. düşman yoktu. tavrının ifadesini (ya da onların sözle. korkunç. dokunaklı. Bununla beraber. Başkasının duygularını anlamadaki hünerimizi çok geliştirdik ve hemen hemen irade dışı olarak bir insanın yanında olduğumuzda. yarı vahşi basamağıdır: İnsan ona daha yüksek bir paye vermek için kendini onun estetik çekiciliğine kaptırmamalı. — Buna karşın kışkırtıcıya methiye düzmek. duygu hızlı ve duyarlı tahmininde ve başkalarının duygularını anlamada usta olduğumuzu müzik gösterir: Yani eğer müzik. —Başkalarının duygularına göre duygularımızı oluşturmaya ne 52 . ayağa fırlayarak toplantı halindeki saray erkanından beş kişiyi öldüren bir Danimarka kralından söz edilir: Ortada savaş yoktu.. ama bu iyilikten bizim herhangi bir kazancımız yoktur.. hareketlerle duygular arasındaki eski bir ortaklığın sonucu olarak. adama duygusu yükselir ve nesnesini arar. müzikle tam kopyasını) kendi vücudumuzda taklit etmektir (en azından adale hareketlerinde ve sinir yoluyla uyarılmalarda en küçük benzerlik oluşuncaya kadar). etkili. —Azarlansak da övülsek de bizler bu arada yakınlarımız için alışıldığı üzere fırsatız.. Bu suçlu. her seferinde gerçek durumumuzun görünüşü ve bu gerçek durumu ve nedenlerini teşhis eden akılla çelişki halindedir. savaşı çıkaran kimse övülür. onlar da teşekkür etmezler. Ahlaklılığın. — Bir savaş başarısızlıkla biterse. parıldayan hatların oynamasında görür. yüzlerinde titreyip. kaba geçişlerin. gözlerinin. yürüyüşünün.. Bir şarkıcının müziğiyle öylesine savaş heyecanına kapılıp. o neden mahzun diye sorarız. Her iki durumda da onlara iyilik ederiz. ona karşı ise irade dışı bir tek ilaç kullanılır: Güç duygusunun yeniden canlandırılması.. resimle. İnsanın kendisini mahkum etmesi de bir yenilgiden sonra güç duygusuna kavuşmak için yardım eden bir çare olabilir. Bunun üzerine içimizde. yansıtılmasını. o zaman insan gururundan vazgeçer. görünüşü ve aklı yenecek kadar kuvvetliydi. ve bu kez kurban kurbanlık hayvanın kendisine tatlı ve davet edici bir koku verir: Yani eğer bir halktaki. ama duygudan neden çıkaran güç. 142. Başarısızlığın olduğu her yer de suç aranır. keyfi olarak saçından tutulup sürüklenen.52 Övmek ve Yermek. Duygudaşlık. başkalarının işlediği suçun şamar oğlanı değildir: O herhangi bir şekilde hala güce sahip olduklarını ispat etmek isteyen güçsüzlerin.. etrafta duyumsadıkları şeylerin kopya edilip. içlerinde kabaran azarlama ya da övme dürtüsünü dışarı akıtan fırsatız. daha çok bunların tersi hüküm sürüyordu. müziğin hemen hemen her zaman yaptığı etkidir (esasen etki yapması varsayımıyla) ve insanın bunu anlaması için öyle kendi içinde çelişkili durumlara ihtiyacı yok: Müziğin bizi içine sürüklediği duygu durumu. Ama en belirgin olarak bize. öyle ki üzülmek için hiçbir nedenimiz olmadığı halde zırdeliler gibi sadece bize herhangi bir şekilde üzülenlerin ses tonlarını ve hareketlerini ya da belki onların adetlerini anımsatan sesler ve ritimler duyduk diye üzülürüz. duyguyu başkasında yaptığı ve gösterdiği etkilere göre içimizde üretmek. ve bu da “suçlunun” mahkumiyeti ile gerçekleşir. ezilmişlerin kurbanıdır. çünkü sonra aynı nedenden dolayı kendimiz de mahzun olacağız. neşeli tavırların ve seslerin ahlaklılığıdır.. aşağılanmışların. çünkü o beraberinde huzursuzluk getirir. bir utku yorgunluğu başlamışsa. savaş “suçunun” kimde olduğu sorulur. ileri ve geri koşmak için eğitilmiş benzer bir duygu ortaya çıkar. Ama Daha Değersiz. sesinin. galibiyetle sona ererse. 141. hep bu maharetin egzersizini yapıyoruz: İnsan özellikle kadınların. sık sık kurbanını almak isteyen dürtüde olduğu gibi kör bir sonuçtur. duygusunu içimizde benzer şekilde oluşturmak için. — Resimsel ahlaklılık: Bu dik yükselen duygulanımların. çok sıklıkla. duyguların kopyasının kopyasıysa ve ancak bu uzaklığa ve belirsizliğe rağmen bizi yeterince sıklıkla kendisine ortak ediyorsa. ama çok daha alışılmışı ise bunu yapmayıp. işte bu. Daha Güzel. bir toplumdaki güç duygusu büyük ve büyüleyici bir başarı ile dolup taşmış. — Başkasını anlamak için.
onun sayesinde merhamet iki yaratıktan bir yaratık meydana getiriyor ve bu yolla birisine öbürünü doğrudan anlamayı mümkün kılar: Hatırladığım kadarıyla. korkaklığı içinde başkasının duygularını anlama. Kavranamaz anlamsızlıktan aldığımız zevkin derecesi ne olmalı! Eğer insan gizli zihinsel arzularına kulak verirse.53 sayesinde böyle alışmış olduğumuzu sorarsak. yıldızlar. bu kararmanın sonuçlarına kim katlanacak? Dediğim gibi öteki faniler ve onların yükleri de üstüne binecek! Onların haykırışlarının 53 . doğadan şimdi zevk almazdık. cansız şeylerin doğasına bile uyguladı. Bu Dürtü Kudurmaya Başlarsa. gururlu. Vay Haline. fırtına. başkasının (hayvanın da) duygularına karşı hızla anlayış gösterme ustalığına sahiptir. koşullu. cansız hiçbir şey yoktur çılgınlığı göstererek: Bizim doğa duygusu dediğimiz her şeyin.. — Başkalarına bağlılık ve yardım dürtüsünün. burada teklif ettiğim gibi. cevap hakkında hiçbir şüphe kalmıyor: Bütün yaratıkların en ödleği olarak insan. taklit edici sanatların ve yüksek zekanın da gerçek vatanıdır. Sadece herkesin bağlılık ve yardım için. korkunun ezeli uygulaması olmadan. kendini beğenmiş insanlarda ve halklarda azalıyor. ilkbahar görünüşünün kökeninin burada olduğuna inanıyorum.. aldatıcı olur.. bu görüldüğü gibi hızla sahte tavır takınma yeteneğine dayanır. tıpkı anlamanın ustası olan korku olmadan insanlardan ve hayvanlardan zevk almayacağımız gibi. gök. bu kesinlik Kant’ın büyük hediyesidir. kendi ufkumuzu bulutlarla kaplarsak. deniz. narin ve duyarlı doğası sayesinde. niyetlere ilişkin bütün hareketlerin ve hatların bu yorumunu. büyüye ve ruhların görünmesine ve kurbağanın metafizik çirkinliğine inanan birisi!) 143. tam da şimdi çok sevilen ve kutsal ilan edilen bir mistik süreç teorisini düşünürsem.. sonlu. böyle derinden minnettar hissetti? Bir kere foyası açık seçik ortaya çıkıyor: Birisi bize Kant’ın kesin buyruğundan nasıl qualitas occulta’nın alındığından ve onun anlaşılabilir kılınacağından söz etmişti. —Eğer ben duygudaşlığın böyle bir kuramından hareketle. yukarıdan aydınlatılmaya. Bunun üzerine Schopenhauer şu sözcüklerle tepki göstermişti: “Mutlak buyruğun anlaşılabilirliği! Kökünden yanlış bir düşünce! Zifiri karanlık! Tanrı anlaşılır olmaktan korusun! İşte bir anlaşılmazlık var ki. her gün ve her saat kendisi için ne delilikler yaptığını ve bu sırada onu seyretmenin ne kadar dayanılmaz olduğunu düşünün: Ya biz başkaları için şimdiye değin kendilerini sadece çok seyrek cezalandırdıkları bu deliliklerin ve sırnaşıklıkların nesnesi olsaydık. (“sempati duygulanımının”) şimdi olduğundan iki kat daha fazla olduğunu varsayalım. aklın bu acısını ve kavramları kısıtlar.. çünkü onlar pek korkmuyorlar: Buna karşın anlamanın ve sahte tavır takınmanın her türü korkak halkların içine yerleşmiş. daha baştan bu şeylerin anlaşılamazlığına inanarak kendisini mutlu hisseden kimsenin ahlaksal şeylere ilişkin bilgi konusunda iyi niyetli olup olmadığını düşünüyor! Ya samimi olarak. burası.. orman. İnsan. kaya. —Hızlı anlama yeteneği.. Kulakları Haykırışa Kapamak. o zaman dünya çekilmez olurdu. nihayet gülünç olma duygusu duygudaşlığın sonradan doğan çocukları ve korkunun çok sonraki kardeşleridir. — Eğer biz kendimizi öteki fanilerin haykırışları ve acılarıyla hüzünlenip. Schopenhauer’inki gibi pırıl pırıl bir kafa bile böyle aşırı heyecanlı ve işe yaramaz ıvır zıvır şeylerden zevk alıp bu zevki tekrar başka berrak ve yarı berrak kafalara ekmişti: Şaşkınlığın ve acımanın sonu olmadığını biliyorum. her şeyin onun arkasında olan ikinci bir anlam doğrultusunda görsek.” İnsan. Zira sevinç ve hoş bir hayret.. doğa. bütünüyle deliliğe çok yakındır!— (Gerçekten niçin Schopenhauer kendini Kant'a karşı böyle müteşekkir. nasıl olurdu! O zaman bir “yakın kişi” bize yaklaşır yaklaşmaz gözü kapalı kaçmaz mıydık? Ve şimdi bencilliği nitelediğimiz kötü sözlerle aynı şekilde sempati duygulanımını nitelendiremez miydik? 144. tarla. Binlerce yıl boyunca her yabancıda ve canlıda tehlike görmüştür: Böyle bir görünüş karşısında derhal yüz ifadesini ve tavrını taklit etmiş ve bu yüz ifadesinin ve tavrın arkasındaki kötü niyet tarzı hakkında sonuç çıkarmıştır.
eğer hatta bu. Her ne kadar. tasaları. çünkü yeni bir saban demiri toprağı deşmek ve herkes için verimli yapmak zorunda değil mi? —Nihayet: Biz yakınımıza kendini içinde kurban olarak hissedebileceği fikirler veririz. her iki halde de aynı sözcükle dile getirilmektedir: Sevgi. şimdi olduğu gibi herkes bir aşık tarafından aşırı sevgi gösterisine. yine de bu bizim için biraz fazla Olimpiyalıca bir şey. ümitsizlikleri. ikisi de bu konuda kendilerine yardım edecek birey arayışına girerler... tanrısal bencillikten. “Özgeciliğin” Nedeni. 145.. evet kulağımızı sadece ona doğru çevirsek bile onlara ne yardımcı olabiliriz ne de onları ferahlatabiliriz. eğer şiir yazmaları için rahat bırakılırlarsa.. Yakınımıza en azından kendimize davrandığımız gibi davranamaz mıyız? Ve eğer kendimizde dar ve küçük burjuva gibi doğrudan sonuçları ve acıları düşünmüyorsak.. beni anladınız. bu insanın bir eylemin bir yakınına iyilik mi yaptığı yoksa acı mı verdiğini keşfettiği zaman kendini emin hissetmesinden daha yüce ve daha özgür bir tavır ve ruh hali değil midir? Buna karşın biz yine kurbanla — buna biz ve yakınlarımız da dahildir — daha fazlasına erişemediğimizi varsaysak bile. o ağzına kadar doludur ve kendisini boşaltmak ister. bizim içinde 54 . 147. hataları ve korku adımları gerekli bulunabilir. Ve en yüce anlamıyla bu süreç. Öyleyse biz merhametsiz miyiz? Ama eğer kendi merhametimizi aşarak kendimize karşı bir utku kazanmak istiyorsak. — meğer ki mutsuz olmak yerine Olimpiyali’nin sanatını öğrenip bundan böyle insanlığın mutsuzluğunda yüksek duygulara erişmiş olalım. insanın eski insanlığın bencillikle yaptığı gibi sonradan aynı şekilde küfredeceği ve lanet okuyacağı dizginlenemez bir dürtü sayesinde muhatap olacak.. onlar için “ilahi gıda” oldu. çünkü ondan pek nasiplenememiş ve hiçbir zaman bu besini doya doya yiyememişlerdir. sevgisizlikten. Yakınlarımızdan Da Uzağa. onda neden düşünelim? Kendimiz için fedakarlığın bir anlamı bulunduğunu varsayalım: Yakınımızla birlikte fedakarlık yapmayı yasaklayan nedir? — Tıpkı bir yurttaşı ötekine feda eden devletin ve hükümdarın şimdi ye değin yaptığı gibi.. taciz edilmeye ve dört gözle beklenmeye muhatap olmayacak. tersine binlerce kişi tarafından. huzurdan. sadece dar ve küçük burjuva ahlakıdır: Ama bana daha yüksek ve daha özgür düşünülmüş gibi görünüyor. — İnsanlar aşkı genellikle ateşli ve ilahlaştırarak anlatmışlardır. ama burada daha fazla konuşmayalım! Bir bakış yeter. huzursuzlukları. kedere ve daha kötüsüne düşüreceği anlayışına rağmen bilgiyi teşvik etmek. Bir şair bir ütopya betimlemesinde genel insan sevgisini var olarak göstersin: Bunu yaparken mutlaka henüz dünyada emsali görülmemiş acı dolu ve komik bir durumu betimlemek zorunda kalacaktır. insani gücün genel duygusunu güçlendirip yükseltiriz. Böylece o.54 yankısı olmak istesek de. ve bu durumun şairleri. başkası için en yakın sonuçları görmezlikten gelmek ve duruma göre daha uzak amaçları başkasının acısıyla da teşvik etmek. evet herkes tarafından. ahlak olsa bile. — Son olarak.. mutlu sevgisiz geçmişten. bir zamanlar dünyada mümkün olan yalnızlıktan. — Nasıl? Gerçek ahlaksal olanın özü eylemlerimizin başkaları için en yakın ve doğrudan sonuçlarını göze almamızda ve ona göre karar vermemizde yatmıyor mu? Bu. onu bir görevde kullanırız ve bu görevi yapmaya ikna ederiz. “Bencil Olmayan!” — Bu boştur ve dolmak ister. Gelecek kuşaklar için şimdiki neslin birkaç bireyinin feda edilmesine niçin izin verilmesin? Nitekim. “genel menfaatlerden dolayı” denir ya. örneğin özgür düşünüşümüz ilk önce ve doğrudan başkalarını şüpheye. Ama bizim de genel ve belki daha da genel çıkarlarımız var. trajedinin zevkiyle bu ideal tanrılar yamyamlığına bir adım atmış olsak bile. Ama bu dahi mutluluğun olumlu bir artışı olur.. nefretten ve her zaman olduğu gibi. nasıl? sevgi bencil bir şey değil mi? 146..
. daha doğrusu önemsiz dereceye düşüreceğiz. Küçük Aykırı Eylemlerin Gereği! — İnsanın töre meselelerin de bir kez de olsa daha iyi kararına aykırı davranması. “insancı”.55 yaşadığımız sevgili hayvanlar dünyasının bütün alçaklığından başka bir şeyin rüyasını görmezler. ve zihinsel vicdanlara ninni diye söylenen güzel sözlerin tınlamaları gibi olur: Böylece biri çocuğunu Hıristiyan kutsamasına götürür ve bunu yaparken de tanrıtanımazdır. Çok. — Eğer tanrı olsaydım ve iyiliksever bir tanrı olsaydım. — Tanımlandığı gibi başkası için ve sadece onun için yapılan eylemler ahlaksal ise. evet otuzlu yaşlarında. herkes gibi askerlik yapar ve bir üçüncüsü bir kadınla kilisede evlenir.. mutlaka onların değerini düşüreceğiz (değer duygularını). o zaman ahlaksal eylem yoktur! Sadece iradenin özgürlüğü için yapılan eylemler —başka bir tanımın belirttiği gibi— ahlaksal ise. o zaman “ahlaksal eylemlerden” ortaya ne çıkardı? — Bu hatalar sayesinde şimdiye kadar bazı eylemlere. bizim gibi biri de yaparsa. “Başkalarının her zaman yapmış ve yapmakta olduğunu. onların vicdan huzurlarını çekip alıyoruz! Ve şimdiye kadar bunlar geniş ölçüde en sık meydana gelen olaylar olduğundan ve gelecekte de öyle olacaklarından biz de eylemlerin ve yaşamın imgesinin bütününden kötü görünümü çıkartıyoruz! Bu çok anlamlı bir sonuçtur! İnsan artık kendisini kötü olarak kabul etmezse. — İşte onlara artık daha az değer veriliyor diye şu andan itibaren daha seyrek mi yapılacak? — Kaçınılmaz olarak! En azından değer duygusunun terazisi eski hataların tepkisi altında kaldığı sürece! Ama buna karşı biz. didinerek 55 . insanlara kötü şöhret yapmış eylemleri karşısında iyi niyetlerini geri vererek bu eylemlerin değerini yeniden ortaya koymayı hesaplıyoruz. uygulama durumunda taviz verip tinsel özgürlüğü saklı tutması. insanın nasıl bu savaşımın ve galibiyetin mirasını ve vasiyetini. Uzaklara Bakış. eskilere dayanan ve akılsızca kabul gören geleneklerin. sahip olduklarından daha yüksek bir değer verdik: Onları “bencil” ve “özgür olmayan” eylemlerden ayırdık. öbürü ne kadar çok halkların birbirlerinden nefret etmesini lanetlerse lanetlesin.” — böyle çınlar ham önyargı! Ham hata! Çünkü zaten güçlü.. o zaman insanların evlilikleri bana her şeyden daha çok sabırsızlık verirdi. çok ileri gidebilir bir insan yetmişlerinde. kötü olması da sona erer! ÜÇÜNCÜ KİTAP 149. önemli değil. Şimdi onları yapmamız gerektiği tarzda tekrar düzenlersek. çünkü şimdiye değin “bencil” ve “özgür olmayan” eylemler sözde en derin ve en içten farklılıklarından dolayı değerleri çok düşük tutulmuştu. “hoşgörülü”. bilinen akıllı birisinin koyduğu eylemle bir kez daha onaylanmasından daha önemli hiçbir şey olamaz: Böylece bunu duyan herkesin gözünde aklın kendisi onay alır! Görüşlerinize bütünüyle saygı duyuyorum! Ne var ki. aynı şekilde o zaman da ahlaksal eylem yoktur! —Peki o halde bu şekilde adlandırılan ve her halükarda var olan ve açıklanması istenen şey ne? Bunlar bazı zihinsel hataların etkileridir. Evliliklerdeki Rastlantı. sanki düşüncelerimizdeki sapmayı telafi etmek: —Bu pek çok vasat düzeyde hür düşünceli insan için sadece bir tereddütsüzlük olmayıp. 148. 150. “şerefli”. “aşırı titiz davranmayan” anlamını taşır. tanrılar için bile şaşılacak bir şey! Ama sonra. herkes gibi davranıp böylece herkese nezaket ve iyilik göstermesi.— Ve insanın kendini bu hatalardan arındırdığını varsayalım. küçük aykırı eylemler daha değerlidir. çünkü dindar akrabaları var ve utanmadan rahip önünde evlilik yemini eder.. insanlığının defne çelengini karşısına ilk çıkan en iyi yere astığını ve bir kadının onu yolduğunu görürsünüz.
şerefleri. Eski ve Ortaçağda olduğundan daha az görülür.” — Bu formülün mahkemede edilen yeminin ve geleneksel tanrıya yakarışın yerini almasını tavsiye ediyorum: O formül daha güçlüdür. Burada Yeni İdealler Bulmak Gerek. biz eskilerin inandığı gibi bizim için belirlenmiş olan bir geleceğe inanma yeteneğimizi yitirdik — onlar bizden farklı olarak — gelen şey konusunda. Şimdiye kadarki yemin artık yeterince yararlı olmamaya başlar başlamaz.. belki de Yeniçağın alametlere. hazineleri. üçüncü kişi de he men hemen hiç eksik olmaz — çocuk — ve bir tanıktan da fazladır. korkaklar için de erişilebilir hale getirmeyi hedeflediğini düşünür.56 kazanmayı ne kadar iyi bildiğini. bu türden kurulan evliliklerin normal olarak artık kurulmaması sağlanırdı! Evliliklerin çoğu bir üçüncü kişinin tanık olarak istenmediği türde değil mi? Ve bu. Ya biz! 56 .. — “Şimdi yalan söylersem. hiç de mevcut olan konusundaki kadar kuşkucu değildiler. — Sevdalı bir durumdayken. —Bu ruh halinde Epikürün tanrıları vaktiyle tanrısal sessizliklerine ve uhrevi mutluluklarına geri çekilmişlerdi: insanlardan ve onların yaptıkları aşk ticaretinden yorulmuşlardı. güzel kadınları. düşünce ve idrakte duygunun bir çeşit güvenliğini ve son sığınağını aramışlardı. insana yaşamı hakkında karar verme ve şiddetli bir kapris yüzünden toplumunun karakterini ilk ve son olarak belirleme izni verilmemesi gerekirdi: Sevdalıların ettikleri yemin toplum önünde geçersiz ilan edilip evliliklerinin kabul edilmemesi gerekirdi: — Çünkü evliliği sözle ifade edilmeyecek kadar önemli görmek gerekirdi! Nitekim.. artık dürüst bir insan değilim demektir ve herkes bunu yüzüme söyleyebilmeli. Yani. Hoşnutsuz. Tehlikede Olanların Tesellisi. dindar kişi kendine Hıristiyan öğretisinin ABC’sinde emredilen şu buyruğa kulak vermek zorundadır: “Efendinin. çünkü onun bütün iyi şeyleri. Onlarla karşılaştırılmaz derecede güvenli bir ortamda bulunan bizler. Bireyler harcanıyor. hatta üreme sayesinde utkularla daha çok dolu bir yaşam hazırlayabileceğini nasıl da hiç düşünmediğini görüsünüz: Söylediğim gibi. 151. saklamayı hiç bilmediğini.. Yemin Formülü. bu amaçsız oyunun hararetli seyircileri ve soytarıları olmayı bırakalım!” diyor. 156.. — O eski cesurlardan biridir: Uygarlığa kızar.. kehanetlere. tehlikeyi muhakememize ve idrakimize taşıdık ve yaşam tarzımızla ondan kurtulup sakinleşiyoruz. — Yeniçağda gözü pek girişimler. — Büyük tehlikelere ve darbelere çok açık bir yaşam sürdüren Yunanlılar. yani günah tekesidir! 152. tanrının adını. Dağılan Kuşku. 155. boş yere kullanma!” 153. Dindar kişinin de buna karşı çıkmak için hiçbir nedeni yok. yıldızlara ve kahinlere inancı olmadığındandır. — “Sadece kendimizi çok iyi hissetmeyelim!” — Bu Yunanlıların iyi çağlarda kalplerindeki gizli korkuydu. böylece insan sabırsız oluyor ve kendine: “İnsanlıktan uzun süre hiçbir şey olamaz. 154. evliliklerdeki rastlantı insanlığın akılcı bir şekilde yapacağı büyük gelişmeyi imkansız kılıyor. Bundan dolayı kendilerine ölçülü olmayı öğütlüyorlardı. Taşkınlık Yüzünden Kötü.
Çağa Uygun Güzellik.. acının dışavurumuna. — Hırsınız aklınızdan daha büyük. belki de en iyi bu bakış açısından anlaşılır. 159. aptal “klasikçiler” bizde dürüstlük bırakmadılar! 162. ressamlarımız ve müzisyenlerimiz çağın ruhunu yakalamak istiyorlarsa. Herakles’in oku kendisine miras kalmıştır. Kibirli. gözyaşlarına.. Çağdaş Alay. Rousseau'ya Karşı. İhtiraslı ve Bilgeliği Az Kişi. tarafsız insanları. Bizim iyi ve kötü hakkında ürettiğimiz toplumsal zayıf. Ama bankerlerin ve sanatkarların çevresinde bu çiçek hala yetişiyor. aynı zamanda onları iyi olarak nitelendirmekle ve asil kaçınılmazlıklar arasında görmekle neye işaret ediyor? — Oysa antik felsefenin ruhu onlara aşağılayarak bakıp. onu yeniden duyumsayabildikleri andan itibaren daha çok değer verirler (özellikle bunun yapılması zor ise). güçlü bir uygarlığın dayanaklarını. Dalkavuğun Havası. bağımsız.57 157. öfkeden ya da aşağılamadan gelen tavırlara karşı sadece sabırlı olmayıp. çünkü verilen hizmetteki iş yoğunluğu onların ciddiye alınmasına zaman bırakmıyor. Platon’un — yani en insancıl olmayan filozoflardan hiçbirinin — trajik sahnenin Filoktetes'ini (Philoktetcs: Yunan efsane kahramanı. — Kültürümüz. 160. orada bu dayanağın son enkazını 57 . Bizim modern kültürümüz acaba “felsefeden” mi yoksundur? O antik çağın filozofları bizi belki de hep birlikte “ayaktakımına” ait olduğumuz şeklinde mi değerlendirirlerdi? 158. bunların hepsi.) nasıl anlattığını hatırlayınız. ya da Rousseau’ya karşı şu kararı verirsiniz: “Bu zavallı uygarlığın kabahati iyi ahlaklı oluşumuzdadır. serzenişlere. — Eğer heykeltıraşlarımız. Ölüleri Uyandıranlar — Kibirli insanlar geçmişin bir parçasına. bu araştırmalardaki tehlike aslında hiç de az değildir: Bütün muhtemel ölü dirilmelerinde çok fazla enerji ziyan edilir. — En köpeksi dalkavukları artık prenslerin etrafında aramayın. evet mümkünse şimdi onu tekrar diriltmek isterler. 163.. alçakça kavramlar ve onların bedenimiz ve ruhumuz üzerindeki aşırı egemenlikleri sonuçta bütün bedenleri ve ruhları zayıflattılar ve hür. Aslında bizim ona çirkin dememiz gerekirdi! Ama. Avrupalı tarzı oldu.. Romantizmin bütün hareketleri. — Şimdilerde bütün büyük ilgileri alaycı bir şekilde ele almak. “Doğal Seslerin” Kültü. şimdi askerliğin tadını aldılar. o zaman güzelliği şişkin. Ama her zaman sayısız kibirli insan bulunduğundan. haykırışlara. dalkavuklardan iğreniyorlar. kibiriniz hırsınızdan daha da büyüktür. Rousseau'ya katılarak kararınızı verip ‘bu zavallı uygarlıktan kötü ahlaklı oluşumuz kabahatlidir” dersiniz. kırdılar: İnsan şimdi nerede kötü ahlaka hala rastlarsa. onları kesinlikle gerekli görmüyordu. — Eğer uygarlığımızda acınacak bir şey olduğu doğru ise. devasa ve sinirli olarak oluşturmaları gerekir: Tıpkı Yunanlıların kitlesel ahlaklarının büyüsüyle güzelliği tepe köşkün Apollo’su olarak görüp oluşturdukları gibi. tarihsel araştırmalar bütün bir çağın araştırmalarını üstlenmişlerse. sizin gibi bu tür insanlara gerçekten çok miktarda Hıristiyanlık uygulaması ve buna karşın birazcık Schopenhauer kuramı iyi gelir! 161.
kendisinin bunu aydınlığa çıkaramadığını söylemek yeterli. doğanın basit çanak çömleği olarak nitelendirdiğinin farkına bile varmadığı yer. çelişkilerle karşı karşıya gelir! Burada hakikatin her iki tarafta da olması mümkün değil: Ve esasen iki tarafın birinde mi? İncelensin. makul düşünüşü ya da genelde akılcılığı sık sık yitiren Yunanlılar. eğer o sadece kendisiyle aynı fikirde olsa ya da sadece 58 . ahlaksız. insanın bunu genel olarak makul ve iyi karşılaması gerekir: Bununla zaten başlı başına ahlaklı yapan bir ahlakın olmadığını ve sırf kendisini onaylayan her ahlakın çok fazla iyi enerji harcadığını ve bunun insanlığa çok pahalıya mal olduğunu hep hatırlatan bir karşı güç oluşur. Çoğunlukla keşfedici ve üretken olan sıradışı kimselerin artık kurban edilmemeleri gerekir eylem bakımından olsun.58 görüyor. yanıltıcı ad altında ve genellikle kendilerini mevcut töre ve yasalara bağlı tutmayan kimseler tarafından büyük bir belirsizlikle örgütlenip. Burada seyredilecek üç haşmetli oyun sergileniyor: Her seferinde bir nehir. en fazla dinlenen Alman müzisyenini ve en itibarlı Alman devlet adamını düşündüğümde. başkalarının kendilerini hiçbir şekilde sorumlu hissetmeden kullanıp kırabileceği. Belki de Vaktinden Önce. ama insanın onlara karşı da çok az yeteneği vardı! 166. kim genelde tercihen Schopenhauer’in düşündüğünden başka türlü düşünmek istemez! — Ve kim şimdi Richard Wagner ile aynı fikirde olmak ister. insan orada ya çok büyük bir tekerlek olmak. birine iltimas için ziyaretler yapmanın ayıp olmadığı yer! İnsanın nasıl kendini bu tür törelere bile bile uydurması suretiyle ilk ve son olarak. düşünce bakımından olsun ahlaktan sapmak bundan sonra zararlı görülmemeli. özgür düşünceli. çünkü onlara ihtiyaç duyuluyordu. kendi açtığı yatağında öyle hızlı akıyor ki sık sık sanki dağdan yukarı doğru akacakmış gibi görünüyor. hiçbir zaman eksik olmaz: Beni alın! Zahmet etmeden!” 167.. Mutlak Biatler — En fazla okunan Alman filozofunu.. bütün dürüst insanlarla hakikati arayan kimseler tarafından kabul görüp teşvik edilmeli. Ve buna rağmen.. Her ne kadar. bir sürü yanlış. Hangi Ahlak Can Sıkmaz. bu. yaşamı çekilmez hale getiriyor kendi büyük insanları. — Bir halkın kendine sürekli öğütletip anlattırdığı ahlaksal temel buyruklar. bu en genel amaçlar.. yaşam ve cemaat için sayısız yeni deneme yapılmalı: vicdan azabının korkunç yükü dünyadan silinmeli. o halkın ana hatalarıyla ilintili olup bundan dolayı canını sıkmazlar.. gücendiği ve gücendirdiği her yerde bir sorun gömülü bulunuyor. şirret." Böylece çelişkiler. herkesin omuzuna bir tüfek astıracak olsa bile. bu sayede kendilerine hak sağlamak için ilk denemelerin yapıldığı görülmektedir: Oysa bu kimseler şimdiye değin haydut. “Bağlantı” aramanın doğal görevlerden olduğu yer! Birinin “o sizi günün birinde kullanabilir” diye dikkat çekmesi halinde. Dörtyol Ağzında. insan saygısını ne kadar artırsa da. genelde ve ayrıntıda? Birinin bir zamanlar söylediği doğru olsa da. ya da tekerleklerin altında kalmak zorunda! Orası herkesin yukarının emriyle yapıldığı şey olduğunun herkesçe anlaşıldığı yerdir. — Bugünlerde. 165. hiç kimsenin kendini hakarete uğramış olarak hissetmediği yer. — Ve nihayet kaç kişi bütün kalbiyle Bismark’la aynı düşüncede olabilir. kendi kendime itiraf etmek zorunda kalıyorum: Almanlara. — Ayıp! Öyle bir sistemin içine girmek istiyorsunuz ki. kazıp şöhret. 164.. yasa dışılığın ve vicdansızlığın büyüsü altında kokuşmuş ve çürüterek yaşıyorlardı. soğukkanlı cesareti. sanki insan demiş ki: ‘Benim gibiler. bu mutlak duygular halkına. Ilımlılığı. gelecek yüzyılı da tehlikeli hale sokup. Sokratçı dört erdeme kulak verirlerdi.
Platon'dan daha büyük pratik adaleti var. Sofokles’de şairine. artık Platonun bütün Sokratçı okullarla beraber ona karşı savaştığı için. ama ilk önce insanlara kayıtsız şartsız biatin komik bir şey olduğunu ve bu konuda Almanlar için yeniden öğrenmenin onur kırıcı bir şey olmadığını ve derin. ama temel dürtülerle. ne de onları küçültür. ce ne sont point les personnes: mais les cho ses.. ruhlar geldiler. eserini adadığı sonradan gelen bütün kuşaklar. Demokrit’de doğa araştırmacısına sahip olan en tarafsız dünya bilgisi kültürü son muhteşem çiçeğine kavuşuyor: Öğretmenleri olan Sofistlerin adına kutsanmayı hak eden ve ne yazık ki kutsama anından itibaren bizde birdenbire solmaya ve kavranılmaz olmaya başlayan o kültür. Bir Örnek.. şeylere karşı! İnanılmaz! Ve yakışıksız! Kendini şeylerle bir sıraya dizmek ve yine de onların karşıtı olmak.. tersine. hoşuna gitmeyen ya da kendisine yaşamda acı veren insanlara ne iftira eder... körü körüne düşman olan bir halktan. bundan sonra toptan hayranları olabilmek için bu çağın üç büyüğünden “arta kalanı” unutabilse. Ve. üstelik de bir cumhuriyetçiden? Belki hayır. belki de Niebuhr’un çağında Almanlara neleri söyleyebildiğini bile hatırlamanız doğru değil: Carnot'dan başka kimse ona hakiki büyüklük izlenimi vermemiş. insan bu küçük soygunla kenara çekilip bütün arta kalanı. Almanların Manfred’in deneyiminden yararlanmaları gerekmez mi? Niçin önce ruhlar çağırılsın! Hiçbir anlamı yok. ne muhteşem olurdu! Burada iyi fırsatı kullanmayı ve yeni bir şeyi denemeyi tavsiye etmekte daha bir değer görüyorum: Yani kendine karşı dürüstlüğü artırmak ve inançla söylenileni tekrarlayan. dikkate değer bir vecizenin var olduğunu öğretmeli: “Ce qui importe. ama ne yazık ki. hareketli bir tin güçlü temel dürtülerin hizmetinde ve işte bu yüzden ilkesiz. üç kez ruhları çağırmak zorunda kaldı. iyi ya da kötü bir şey almayı kabul ederdi: Ama unutması gerektiği zaman. hatta son çare olarak kendinin de karşıtı olmak! — Mutlak hayran böyle bir örnekle ne yapabilir! Ve zaten kendi aralarında barışı sağlamak istemeyen bu üç örnekle ne yapılabilir! Çünkü Schopenhauer Wagner'in müziğinin düşmanıdır.. acımasızca. hukuka ve doğaya uygunluk geçerli olmalıydı. kendi kendine veremeyip. Hakikat burada öylesine karışık ve 59 . Wagner Bismark'ın politikasının düşmanı ve Bismark da Wagnerci ve Schopenhauerci olan her şeyin düşmanıdır! Geriye yapacak ne kalıyor! “Toptan biate” susamışlığıyla nereye kaçsın! İnsan belki müzisyenin müziğinden kalpleri olduğu için insanların hoşuna giden güzel müziğin birkaç yüz vurgusunu seçebilir.. evet. insanlara tavsiye etmek ve özellikle arta kalanı unutmak? Evet.. sadece kendinden. insan unutmak istediği zaman unutmuyor. Schopenhauer’in seçtiği yeni ve olağanüstü konum için de bir şey ifade etmiyordu: yani ne şeyler üzerinde ne de şeylerin önünde dizler üzerinde — her ikisine de hala Alman denilebilirdi —. isteğini dinlediler ve sonun da: “Sadece bu bizim gücümüz dahilinde değil!” dediler. Hipokrates’de doktoruna. tam asker ve cumhuriyetçi Carnot gibi. onun ahlaksız bir kültür olduğu kuşkusuna kapılıyoruz. Tam tersine: Sadece tipleri görmek suretiyle bütün şeylerin ve insanların içine bazı yüce şeyler koyup... 168. şartlı rıza gösteren ve iyiliksever muhalefet yapan bir halk yapmak.. ne yapmış ki ona Platondan daha fazla saygı duyuyorum? O bütün insan tiplerinde ve olaylarda en geniş ve en doğal neşeyi buluyor ve her tipin bir miktar iyi akla sahip olduğuna inanıyordu: bunu keşfetmeyi deniyor.. tipik olmasaydı onunla ortaya ne koyarlardı! Böylece insan düşünürü olan onda. — Thukydides’in nesinden hoşlanıyorum. tersine. müzisyen için ahenksizlikten ve hoşnutsuzluktan başka bir şey değildi. unutabilir mi? Ve aynı şeyi filozof ve devlet adamı açısından yapıp ortaya koymak. bu bir devlet adamında göze çarpmaması gerekirdi.59 bundan böyle olacakmış gibi görünse. Gerçi: İlkesiz. şimdiye değin o tam olarak Alman değildi! Müzik diye gürültüden. seçmek. insan burada. onlardan söz ediyor. — Ama şimdi bir Fransızdan Almanlara böyle şeyler anlatılabilir mi." Bu veciz söz onu söyleyen gibi büyük cesur sade ve ketumdur. keşke unutmak bu kadar zor olmasaydı! Bir zamanlar çok gururlu bir insan vardı. Perikles’de devlet adamına.
yelkenin rüzgara açık durduğu gibi “sempatik duygulanımlara” açık duranlara ne yapması gerekir! Atinalılar daha yumuşak ve daha duygusal oldukları zaman. Yani kadın güzelliği konusunda bizden tamamen değişik bir perspektifleri vardı. — Örneğin Aşilusun zamanındaki Yunanlılar gibi. homo pamphagus türlerin en iyisi değildir. ah. 171. ruhlarından ne anlıyoruz. oysa insan Pastum’da. Bizden daha deli ve daha dikbaşlı beğenisi olan bir geçmiş ile belki daha seçkin olacak bir gelecek arasında yaşıyoruz. — Benzer bir durum: Yunanistan’da insanlar. belki de trajedi yazarlarına ihtiyaç duyulacak şekilde ruhlar yavaş yavaş tekrar sertleşecektir: Zaman zaman bunlar biraz gereksiz oluyordu. kendi tutkusunun 60 . herkese kolay kolay nasip olmayan bir şey.. daha yüksek durumda olurdu. ister merhamet sayesinde olsun. Yunanlıların ne kadar küçük kütlelerle yüce şeyleri ifade etmeyi bildiklerine ve ifade etmeyi sevdiklerine şaşırıyor. sonra kendilerini bağımlı ve dini bir ürperme tarafından heyecanlandırıldıklarını hissederler. o zaman labirent bize örnek oluyordu! Bize özgü ve bizi gerçekten ifade eden müzik bu durumu ele veriyor! (Yani müzikte insanlar kendilerini bırakıyor.60 girift ki.. çok fazla ortada yaşıyoruz. zaman zaman yumuşatmaya yarar: Ama trajedinin. — Doğulu ya da modern. Trajedi ve Müzik. Pompei’de ve Atina’da ve bütün Yunan mimarisi karşısında. ıstırabın en acı pelini ile karışmış olarak tadını çıkarırlar: Bu tam savaşçıya göre bir içkidir. — Böylece belki müzik için de bir kez daha iyi bir çağ gelecek (mutlaka o daha kötü olacak!). Ardından bu durum karşısında tereddüt ederler. Platon’un döneminde. Modern İnsanın Beslenmesi. içinde oldukları sürece kendinden geçmenin ve harikuladeliğin verdiği büyük sevincin. zor yenilen katı ve kavgacı ruhları. tıpkı şimdi başlamakta olan çağ gibi. tutku çıplak erkek güzelliği içindir! — Sadece bu bakış açısından kadın güzelliğini duyumsuyorlardı. Asyalı ya da Avrupalı: Yunanlılara özgü şeylerle karşılaştırıldığında bütün bunlarda kütlesellik ve yüceliğin dili olarak büyük miktardan zevk alma var. Kahramanlığın ve erkekliğin değerinin arttığı tehlikelerle dolu bir çağda.. o zaman. Yunanlılara Özgü Olan Şey Bize Çok Yabancı. — Modern insan birçok şeyi. kendileri hakkındaki düşüncelerinde nasıl mütevazı idiler! İnsan tanımada onlardan ne kadar ilerdeyiz! Ama ruhlarımız ve düşüncelerimiz onların ruhları karşısında nasıl da labirent gibi görünüyor! Kendi ruhumuzun doğasına uygun bir mimari istedik ve onu yapmaya cesaret ettik mi (bunu yapamayacak kadar korkağız!). başka türlü aşağılıyorlardı. savaşçı bir ruh hali içinde olan erkekler.. çünkü müziklerinin içinde onları görebilecek kimsenin olmadığını vehmediyorlar.) 170. Duygunun Öteki Perspektifleri. analiz etmek istenmiyor: Böylece eski hata (error veritate simplicior) eski yolunda gitmeye devam ediyor! 169.. kendi içinde sert.. — bu onun ihtirasının türüdür: Ama bunu anlamasaydı.. — Yunanlılarla ilişkin bu gevezeliğimiz de ne oluyor! Sanatlarından. ister korku. onları bir cinnet gibi yakalar ve “bir devin gücünü” andırır. bizim büyük ve küçük şehirlilerimizdeki aşırı duygusallıktan hala ne kadar da uzaktılar! — Ama buna rağmen filozoflar trajedinin zararından şikayetçi oluyorlardı. evet hemen hemen her şeyi sindirmeyi bilir. sanatçılar o müzikle aşırı kişisel.. Böyle merhamet duygusu olan ruhlara hitap eder trajedi. Ve kadına olan aşkları da benzer durumdaydı: Başka türlü saygı gösterip... 172. zor duygulanırlar ve merhamet bir kez katılıklarını yendi mi. tehlikeli ve acı tatlı.. biraz nadir. en yumuşak ifadeyle.
emir verilmesine karşı çıkmayıp göz yumarlarsa. tüketicilerin ihtiyaçlarına göre değerlendiriyor. “bunu kim ve ne kadar çok tüketir” sorusu. yoğun bir çalışma kastediliyor — böyle bir işin herkesi dizginleyen ve aklın.. sorularının en önemlisidir. Bu tip değerlendirmeyi sadece içgüdüsel ve sürekli olarak yapar: Bu değerlendirmeyi her şeye ve böylece sanatlarla bilimlerin. Böylece sürekli sıkı çalışmaların yapıldığı toplum daha güvenli olacaktır: Ya şimdi güvenliğe en büyük tanrı olarak tapınılıyor. yuvarlak. toplum yararına olan resmi etkinliklerin övülmesindeki art düşünceyi görüyorum: bütün bireyselliklerden korkma düşüncesini. sevmekten.. — Ve şimdi! Dehşet! Tam da “işçi” tehlikeli hale geldi! Ortalık “tehlikeli bireylerle” kaynıyor! Ve arkalarında tehlikelerin tehlikesi — O birey! 174. sadece çok yüzeysel olmak durumundadır. Bu bütün bir kültürün karakteri olmuş. ama yine de konuksever bir kapısı olan bahçeyi kendi içinden biçimlendirmek suretiyle mi daha çok yararlı olacağı sorusu cevapsız kalıyor. nefret etmekten mahrum ediyor. en önemli ve öncelikli olarak yaşamdaki bütün tehlikelerin alınmasını istiyor ve herkesin buna bütün gücüyle yardım etmesini gerekli görüyor. bütün bir çağın ürettiklerine de uygular: Kendisine göre bir şeyin değerini belirlemek için üretilen her şeyde arz ve talebe bakar. Yaşamın bütün pürüzlerini ve kenarlarını törpülemek gibi korkunç bir kasıtla insanlığı kuma çevirmek için en iyi yolda değil miyiz? Kum! Küçük. sakin kendi içine kapalı. hep küçük bir amacı göz önünde tutup kolay ve düzenli tatminleri garanti ediyor. — Eski Yunanlılarda kişisel müsabakaların. o zaman insanların pek de sevinç duyacak halleri olmaz. o çok fazla sinir gücü harcıyor ve onu düşünüp taşınmaktan. — Şimdiki ahlak modasına ilişkin “ahlaksal eylemler başkalarına gösterilen sempati eylemleridir” biçimindeki ilkenin ardında kendini zihinsel olarak maskeleyen korkaklığın sosyal dürtüsünün hüküm sürdüğünü görüyorum. Çünkü. yoksa insanın başkasının zevkle seyrettiği güzel. gelişmemiş. Romalılarda savaş. Aslında şimdi insan işin görünüşünde — bununla hep sabah erkenden gece geç vakte kadar süren ağır..61 karanlık ciddiyetinin hakim olduğu insana dönmek zorunda kalacaklar: Ama müzik bugünkü kaybolmakta olan çağın fazlasıyla hareketli. bilginlerin. meraklı ve her şeyin arkasından şehvet arayan ruh müsveddelerine ne yapsın! 173.. dışarıdan gelecek fırtınalara ve yollardan gelecek toza karşı yüksek duvarla çevrili. düş görmekten. sempatik duygulanımlarımızın habercisi mi? — Bu arada insanın başkasına. düşünürlerin. Bu dürtü en başlıca. yarı kişisel. İşe Övgü Düzenler — “İşin” övülmesinde. “işin nimetine” ilişkin bitmez tükenmez konuşmalarda. ama her yerdeki her ıstırap hali için. Ticari Kültürün Temel Düşüncesi. devlet adamlarının. kılı kırk yarmaktan. 175. Ticaret yapan kimse. tiranca bir müdahale ve biçimlendirme değilse. onun imdadına hep doğrudan koşup yardım etmek suretiyle mi. bağımsızlık arzusunun gelişmesini etkili bir şekilde engellemeyi bilen en iyi polis olduğunu aslında hissediyor. hırsın. her ıstırap için çok keskin gözleri varsa. halkların ve partilerin. bitmez tükenmez kum! Bu idealiniz. zafer ve hukukun toplumun ruhunu oluşturduğu gibi şimdilerde ticaret yapmanın toplum ruhunu oluşturduğu bir kültürün ortaya çıkmakta olduğu görülüyor. Ticaret Yapan Bir Toplumun Ahlaksal Modası. üretmeksizin her şeyi değerlendirmeyi biliyor. sanatçıların. en geniş ve en ince ayrıntısına 61 . daha doğrusu kendi kişisel ihtiyaçlarına göre değil. yumuşak. endişe etmekten. Bundan dolayı sadece ortak güvenlik ve toplumun güvenlik duygusunu hedefleyen eylemler “iyi” dereceye layık olabilirler! — Eğer korkunun bu türden bir tiranlığı onlara en yüce ahlak yasasını emrederse.
geri kafalılardan başkasının çalışmaması gerekir: Keşke makine parçalanıp dağılsa! Ancak.. Eskiden.. Olayları kovaladıklarını düşünürken günlük olaylar onları saman çöpü gibi savurur. Eskiden. ne de çalışkanlıkları eksiktir. Mümkün Olduğunca Az Devlet! — Bütün siyasi ve ekonomik olayların hiçbiri aslında en yetenekli kafaların uğraşmasına ve uğraşmak zorunda olmasına değmez. yetenekli. 176. büyük ve komik bir çılgınlıktır. devleti iyi ve kötü anlamda bir tür yazgıya dönüştürmek. Yalnızlığı Öğrenmek... sizi dünya siyasetinin büyük şehirlerindeki zavallı herifler sizi. aptallık ve çocukluk edebileceği bir zamandan.. 179. ve şimdi ondan vazgeçemiyor ve başka türlü olmasını da istemiyorlar. günlük kullanımlar için eğitiyorlardı. onları kendilerinden çalıyorlardı.. şimdi olduğu gibi sadece herkesin her gün bundan dolayı bilmek zorunda olduklarına inanmayıp. 177. daha çok çocukluktan itibaren kendilerine yön verilmesine alıştılar. bugünün tersine yeni kuşak kendini eskinin üzerine kurmak isterdi ve babalarının görüşlerini sadece kabul etmek suretiyle değil. Ama insan bu zavallı koşum hayvanlarını “tatilden” mahrum bırakamaz. — Neden insan şimdi en yakın geçmişle ilgili hakikate katlanıyor? Çünkü kendini bu geçmişe karşıt hisseden ve güç duygusunun ilk meyvelerinin tadını bu eleştiride çıkaran yeni bir kuşak her zaman bulunuyor. mümkün olduğu kadar daha ciddiye almak suretiyle kendini güvenli hissetmeye başlardı. hırsla kıvranan. “çöle gönderilmek için” yeterince olgunlaştıklarında başka bir şey yapılıyordu. Babaların Eleştirilmesi. ne yetenekleri. sizi genç.. evet. 178. bütün olaylar için — her zaman bir olay olur — fikirlerini söylemeyi görev bilen adamlar! Bu şekilde tozu dumana katınca. Günlük-Yıpranmışlar — Bu genç adamların ne karakterleri. insan bununla ayrıca genel güvenliğin karşıtını ortaya çıkarıyor olmasıdır: Sanki şimdiye kadar hiç ispatlanmamış gibi! Toplumu hırsızlığa karşı güvenli. ben bu peygamberlere pek inanmıyorum. Ama onlara. koronun nasıl yapıldığını bilememesi gerekir. vasat ve büsbütün vazgeçilmez hedefler değildir.. tarihin vagonu olduklarını sanan adamlar! Hep dinledikleri için. ahlaksızlık sayılırdı: Şimdi genç idealistler bununla işe başlıyorlar. kendilerine bir yön tayin etmeleri için asla zaman verilmedi. fazla çalışılan bir yüzyılın boş zaman ideali diye adlandırılan şeyinden: İnsanın keyfince bir kez tembellik. onlara bir görev öğretisi olarak bakıyorlardı. — Ah. ateşe dayanıklı kılmak ve her türlü alışveriş ve değişiklik için sonsuz rahatlık vermek.. bunlar düşük. bu iş alanlarında. her bir kişinin de her an bunun için çalışmak istemesi ve bu sırada kendi işini ortada bırakması. “Genel güvenlik” bu fiyatla çok pahalıya ödeniyor: Ve en çılgın olanı da sevgili yüzyılımızın ispatlamaya çalıştığı gibi. tinin bu tür kullanımı olağanüstü durumdan daha kötüdür. koro yapmayı düşünmemesi. Eskiden babaları eleştirmek.62 kadar düşünülmüş ve bütün istek ve yetenekleri etkilemiş: Siz insanlar gelecek yüzyılda bunlardan gurur duyacaksınız: Eğer ticaret yapan sınıfın peygamberleri bunları sizin mülkiyetinize vermekte haklıysalar! Ama. Horatius’un anlatımı ile... hep söze karışabilecekleri ana dikkat edip gerçek verimliliği yitiren adamlar! Büyük eserler için. Credat Judaeus Apella. büyük arzu duyabilirler: Hamileliğin derin sessizliği onlara hiçbir zaman geçmeyecek. zavallı herifler! — Eğer insan sahnede kahramanı oynamak isterse. onları kullanıyorlardı. Geri kafalara uygun iş alanları var ve öyle de kalacak ki. Gerçekte. bu hedeflere ulaşmak için insanın esasen var olan en yüce araç ve gereçlerle çabalamasına gerek 62 ..
Böyle bir ahlaka şimdi her türlü kurban.. seyirciler karakterin varlığını inkar ederler.. — aslında bu araçların en yüce ve en nadir amaçlar için saklanması gerekirdi! Ekonominin bu denli çok konuşulduğu çağımız bir savurgandır: En değerli şey olan tini israf ediyor. Tüccarlar — işiniz. Eğer bir gün bunlar yasa koyucu duruma gelirlerse. Yönetmek.63 yoktur.. kendi yüksek tarzında tutarlı olur olmaz. 186. ama tinde tembel.. komedilerini genellikle kaba tutarlılık perdesi arkasında oynarlar. 182. 184. Dilenci.. kudret duygusu ve bu kudretin duygusu. kural böyle olurdu. 185.. — Büyük bir paye verilerek: “O bir karakterdir!” denir. İhtiyarlar ile Gençler — “Parlamentolarda birazcık ahlaksız bir şey var — kimileri hala böyle düşünüyor.. — Kimileri yönetme işinden zevk aldıkları için yönetirler.. ait olduğunuz topluma. vermeyince de sinirleniyor. sizi memleketinize. — çünkü orada hükümete karşı görüşler de olabilir!” — “Konu hakkındaki görüş. evet! Bununla onun kaba tutarlılık gösterdiği anlatılır.. — Buyruk altına alınmış insanların ülkelerinde hala yeteri kadar çağdışı ve buyruk altına alınmamış insanlar var: Şimdilerde bunlar hiçbir yerde olmadığından çok sosyalist kampta toplanıyorlar. özellikle Kuzey Almanya’da. kendini yenme ve şehitlik hizmet etmektedir. Savaşlar — Günümüzün en büyük savaşları tarihsel incelemenin etkileridir. kimileri yönetilmek istemedikleri için: —Son belirtilen yönetim şekli... Kaba Tutarlılık. çocuklarınız için de böyle bir yaşam istiyorsunuz! 187.. İşte çalışkan. “Konu hakkında parti nasıl bir görüş istiyorsa öyle düşünmek zorundadır insan”. 180. bu bazı uslu yaşlı kafalardaki on birinci emirdir. — Dilenciler yok edilmeli: Çünkü insan onlara verince de sinirleniyor. 63 . 181. onlar için uğruna her şeye katlanacak kadar taze ve çekicidir. kör gözleri de aydınlatan bir tutarlılık! Ama daha duyarlı ve derin bir tin hüküm sürmeye başlayıp. Bundan dolayı kurnaz devlet adamları. hep saygıdeğer efendinin emrettiği gibi olmak zorundadır”. kendilerini demir zincire vurup korkunç disiplin uygulayacakları beklenebilir: — onlar kendilerini tanıyorlar! Ve bu yasaları kendilerinin koyduğunun bilinciyle onlara katlanacaklar. 183. heveslerinize bağlar. İnsan buna eski bir modaya güler gibi gülüyor: Ama eskiden bu ahlaktı! Belki de insan şimdi parlamenterci olarak yetiştirilen genç kuşak için ahlaksal olan şeye günün birinde gülecek: Yani partinin politikasını kendi bilgeliğinin üstüne koymak ve toplum yararı sorusunu partinin yelkenlerine rüzgar dolduracak biçimde yanıtlamak. yetersizliğinizden memnunsunuz ve görev önlüğünüzü bu memnuniyetin üstüne asmışsınız: Böyle yaşıyorsunuz. bu iki kötüden sadece en az kötü olanıdır. Anarşistlerin Ürünü Olarak Devlet. bu en büyük önyargınızdır.
64 Olanaklı Bir Gelecekten. erdemini. Büyük Siyaset Hakkında. yasa koyucunun gücünü kullandığı bir durum düşünülemez mi? İnsan bir kez bir suç işleyebilir ama gönüllü ceza ile suçunu yener açık sözlülük. bereketle serpildi. tiranca keyfi bir ulus olarak. Eski Alman Eğitimi. büyüklük ve ağırbaşlılıkla sadece suçu silmez. — Suçlunun kendini ihbar ettiği. korkunç baskısı altında olan ve atalarından bunu dinlemiş olanlar açısından bakıldığında. özellikle duyularına heyecan verici bir şarap. vicdanını. onları sürükleyen en güçlü dalga. hatta kör bir 64 . — Bireylerde olduğu gibi halklarda da çıkarcılık ve kibir büyük siyasette çok fazla rol oynasa da. umutlu. fantezili duygular öylesine dışarı taşarlar ki. diğer ulusları yönetmek için (ya da yönetiyor düşünmek için) ortaya koymaya hazır olduğu bir zaman hep gelir. bir de toplum yararına iş yapar. çünkü hep bir dolandırıcı ararlar. iyi hissedip iyi olarak nitelendirir: Ve gücünü başkaları üzerinde kullanmak zorundaysa. — Nasıl! Ve tam da bu halka mı siyaseti emanet edeceksiniz? Ondan günlük sarhoşluğunu çıkarsın diye mi? 189. 190. fedakar. sadece hükümdarlarla güçlülerin ruhlarından değil. sarhoşluğu beslenmekten daha önemli bulan bu ayaktakımı beğenisi. üzerinde bu parlak yabani otun büyüyebileceği son bakir topraktır. hırslı ya da akıllıca önlem alan hükümdar hiç yoktan bir savaş çıkarıp. pervasız. halkın aslında en alt tabakalarının hiç de alt olmayan kısımlarının bitmez tükenmez kaynaklarından zaman zaman fışkıran iktidar duygusu ihtiyacıdır. büyük küçük her şeyde. yarı mutlu bir zaman olarak saygı duyuyordu. Ama bu şövalyelerin arkadan gelen nesli o çağa iyi. Sarhoşluk ve Beslenme. mutlu. Kitlenin yaşamını. şüphe etrafında her iki cinsin de dinleyicileri vardı herhalde.. Büyük fatihler hep erdemin coşkulu dilini kullandılar: Etraflarında hep ayağa kalkmak ve sadece en yüce dili duymak isteyen kitleler vardı. oysa kökenini en büyük zekalardan almış ve binlerce yıl onların içinde büyümüştü. — Bu olanaklı bir geleceğin suçlusu olurdu elbette ki geleceğin yasa koyuculuğunu şart koşardı. O zaman şair. O zaman savurgan. Ama. eski. şiddet kullanan insanların sert. yaptığından başka bir çare bulamıyordu. bu onların her zaman ısıracakları oltaya takılı bir yemdir! Onların içinden seçilmiş erkekler — en uzman uygulayıcılar olsalar bile parlak fatihler ya da eski ihtişamlı saraylara karşı ne ifade ederler! Halk adamı onlara en azından fetih ve ihtişam ümidi vermelidir: Belki bu sayede kendisine inandırır Hep itaat ederler ve eğer bu sayede kendilerinden geçmeleri sağlanırsa itaat etmekten daha fazlasını yaparlar! Onlara defne çelengi ve onun içindeki çıldırtıcı güç yoksa. güvenen. o zaman mutlaka kötü ekmeğe razı olurlar Sarhoşluk onlar için beslenmeden daha önemlidir. Avrupa’nın öteki halkları için ilginç olmaya başlamaları — bunun üzerinden çok uzun bir zaman geçmedi — şimdi artık sahip olmadıkları. aynı çağı. onlar onu kötü olarak hissedip nitelendirirler! Hesiod insanlık çağı üzerine yazdığı fabelin de. Halk. Ahlak yargılarının acayip çılgınlığı! Eğer insan kendini güçlü hissediyorsa. kendi yaptığı yasaya böylece saygı duymanın gururuyla kendi kendini cezalandırıp gücünü kullandığı. oraya nakledilip dikildi ve orada öncelikle aşırı şekilde direnip.. — Almanlar. huzur ve neşe bile sunamazsınız. toplum önünde kendi cezasını kendisinin verdiği. kesinlikle avamın derinliklerinde ortaya çıkmış değil: Daha çok oraya taşındı. — Halklar çok sık aldatılırlar. Homer’in kahramanlarının çağını iki kez arka arkaya betimledi ve bir taneden iki tane çıkardı: Bu serüvenci. Ona bir sahip olabilirlerse. o büyük zevke sahip olmak ve muzaffer... şu temel düşünceyle: “Sadece kendi koyduğum yasa önünde eğilirim. kendi yanlışını halkının vicdan huzuruna mal edebilir.” Daha birçok denemenin yapılması gerek! Daha birçok geleceğin gün ışığına çıkması gerek! 188. malını. kötü olarak görünüyordu.
ne yiğitiiği. sonra her bağlamda (karakterler. ona çok daha gerçek olan dünya ve dünyanın şeytanlıkları tekrar görünmüştü. onların mektuplaşmalarını okuyun. bir dokunaklı ve acınacak olmamızdan başka? Önce ne pahasına olursa olsun heyecanlı görünme ihtirası. gümüş gibi parlayan bir idealizmdir. sessizce. Hegel’e.” Ve insan onlara yaklaştı: Oysa bundan çok kısa bir süre sonra aynı Almanlar. ama aynı zamanda dini simgelerle ifade ettirmediği sürece doğa bilimine karşı içten gelen bir nefretle beslenen. yarı psikiyatrlara özgü art niyetlerle! Ne kadar da çok mutluydu Corneille — “bizim büyük Corneillemiz”. tersine. Daha iyi İnsanlar! — Bana. kusursuz tutkulara karşı. büyüklüğün ve insancıllığın birlikte mümkün olduğu bir yer olmasını istiyor. Bu gün Schiller’e. kötü bir beğeniye göredir. anlama. unutmuşluk içinden çıkarıp geri getirirler. bu şeytanlığın güzelliği vardı! — Ve esasen ecnebilerin aklını ne çeldi ki. Kısa bir süre sonra bunu Schopenhauer de gözledi. onun dinleyicileri. kör kaba bir “istemden” dolayı değil. taraftarlarının büyük çevresine girin: Onların ortak nesi var? Neleri bizi etkiliyor. Madame de Sevigne kadın vurgusuyla tam bir erkeğin önünde bağırdığı zaman. zamanlar. hatta belki de kaçış ve geri dönüş tepisini birlikte. yücelik ve ahiret imgesi gösterdiğini söylüyorlar: Nitekim. buna rağmen yıldız olabilirler! Almanlar. doyumsuz. 65 . günün birinde unutup tekrar nefes alabilir. yüzü ıstırapla buruşmuş insanlarına yöneldiğini ve onlara kabalıklarının imgesinin yanı sıra uhrevi mutluluk. Alman eğitiminin bu ilerleyişini Goethe kendi tarzında gözlüyordu: yanı başında durarak. Samanyolu parıltısını üzerlerinden silmek için çabalamaya başladılar. Böyle seyircisi olan zavallı sanatçılar! Böyle yarı rahiplere. bugünkü bir çekilmez. ve bunu kaba ve coşkulu bir şekilde anlattı: Çünkü. büyük bir sessizlikle. evet böyle bir öykünmeye ve esinlenerek rekabet etmeye değmediği yadsınamaz.. Schelling’e bir bakın. yönetimlerin bizzat en despotu olan hükümdar ve din adamı keyfiliğinin ne gururu. sanatımızın günümüzün hırslı. ölçülü olduğu kadar zararsız bir şey. her ne kadar Yunan kaynaklı olmakla övünse de belirsiz. istek ile tutkunun kalıtım yoluyla alınan gücüne olan karşıtlığın tahriki ve teşviki olarak duyumsandığı bir yer olmasını istiyordu! 192. göğün bir köşesini keşfetmiş ve oraya yerleşmiş olabilirler mi? İnsan Almanlara yaklaşmayı denemek zorunda. anatomiye karşı. ne kadar çok yüceltilmişlerdi! Corneille ile Sevigne'nin varlığı sevişleri ne kadar da farklıydı. zevk alma. alicenap özveriyle. ne yazık ki “güzel”. çünkü insan onu öldürmek istemiyordu. kendine kahramanca hakim olmakla yardım etmeyi becerdiği zaman... yumuşak bir şekilde karşı çıkarak... Her şeyden önce asilleştirilmiş tavırlar ve asilleştirilmiş sesler isteyen. tutkular. Wilhelm von Humboldta. ne şirinliği. Kuşkusuz. Schleiermacher’e. ne de bireylerin ruhlarını ezebileceği bir yer. gökte olmadıklarını çok iyi biliyorlardı. tersine. “soğuk” ya da “katı” gerçeğe karşı.65 öfke ile sanki bir hastalıkmış gibi üzerlerinden silktikleri bir eğitim sayesinde olmuştu: Ve bunun yerine siyasi ve milli çılgınlığı koymaktan daha iyi bir yol bilmiyorlardı. Alman eğitimine Goethe ile Schopenhauer gibi bakmadılar ya da onu basitçe görmezlikten geldiler? Bu eğitimi aydınlatan etrafındaki donuk parlaklık. değerlendirme ortadan kalkıyor. onlara şövalye erdeminin imgeleri olan mutlak görev bilinciyle. bir bulutun içindeydiler! 191. izlediği daha iyi yolda sürekli güçlendirerek. orada bizim için görme.. bu çılgınlık sayesinde öteki halklar için vaktiyle eğitimle sağladıkları ilginçlikten çok daha ilginç bir konuma geldiler: Şimdi memnun olabilirler! Bu arada o zamanki Alman eğitiminin Avrupalıların iştahını açtığı ve onun böyle bir ilgiye. başıboş. her türlü felsefi yetinmeye ve kötümserliğe karşı. iğrenç. gelenekler) daha güzel görmeyi istemek düşüncesinin yanında parıldayan kemiksiz genellemeler arzusu. kendisini. yumuşak.. daha çok doğuştan başına buyrukluğa ve kibarlığa. iyi huylu. duyma. gizemli Samanyolu ışıklarıydı: Bu arada ecnebi kendine şunları söylüyordu: “O bize çok çok uzak..
Fransız dingincilerinin. ahlakın gözlerini oymak ister — yine de bir minik kuşun çıngıraklı yılan karşısındaki büyülenmiş korkusuna benzer. — Tin. Espri ile Ahlak.. — Ve şimdi... kadınsı. Ve Port Royal’de büyük Hıristiyan alimliği son bir kez gelişti: Ve gelişmeyi büyük insanlar Fransa’da. en sevgili. 194. zarif etli bir kelime birleşimidir. tıpkı böyle bir şeyin bilimin katığı olarak düşünürler topluluğunda görülmesi gibi. bu halkın niçin Hıristiyanlığın mükemmel tiplerini ve Hıristiyan olmayan özgür düşüncenin mükemmel karşı tiplerini yetiştirmek zorunda kaldığını tahmin edin! Fransız özgür düşüncesi öteki halkların özgür düşüncelilerinin yaptıkları gibi sadece dogmalar ve ünlü hilkat garibeleri ile mücadele etmekle kalmadı. Hıristiyanlığın asket ideallerini son olarak ciddiyetle ele alan o kişi. başlangıç halinde ve yarım yamalak kalmamasından dolayı. bir çekirdeğin etrafının sarılması ve hemen hemen aradan bakamayacak kadar tekrar tekrar sarılması. bilgi ve gönül ile sıkılmanın sırrını bilen ve kendini sıkılmayı ahlaksal olarak duyumsamaya alıştırmış olan Alman. O zaman Almanların esprinin kendilerine izin verilen biçimi vardı ve şamata ve neşe içinde onun tadını öylesine çıkarıyorlardı ki. burada gerçek oldu ve bu arada Paulus’un tanrıya karşı gösterdiği o Yahudi sırnaşıklığını. Bu bir yana. gerçek bir Fransız: Çünkü onun etkileyici buluşu bu ana kadar sadece Fransızlar arasında benimsenip güçlü kalabiliyordu. büyük bir Fransız hep yüzeyini korur. başka bir yerde olduğundan daha iyi anlıyorlar. Hugenotları unutmayalım: Şimdiye kadar savaşçılık ve çalışkanlık duyusuyla nazik töreler ve Hıristiyan sertliğinin ortaya koyduğu birlik. söz ve davranıştaki eski Fransız saflığı sayesinde sıyırdı. buna karşın bir büyük Almanın derinliği genellikle eğri büğrü şekli olan bir kapsülde kapalı tutulmaktadır. çoğunlukla küstah bir buluştur. *"Eliksir" (iksir) yerine kullanılmıştır. onları izleyip Elsas’a ve Cezayir'e gitti.. İşte Pascal ateşli olmanın. Yani onun özü. 193.. kendi içinde hep büyük insanlarla kavga etti...66 Eksiksiz Düşmanlar Arzu Etmek.. mahcup ve meraklı. ve insan burada nelerin birleşmesi gerektiğini düşünüyor! İşte Fénelon kilise kültürünün bütün güçlerinin yetkin ve büyüleyici bir ifadesi: İnsanın tarihçi olarak mümkün olmayanı ispatlamaya hevesleneceği ideal bir yol buna karşın sadece ifade edilemeyecek kadar zor ve olanaksız Kendi arkadaşlarının. İşte Trappisten manastırının kurucusu. onlarda Hıristiyanlığın en zor idealleri insan haline dönüşmüş olmasından ve sadece düşüncede.. en hayran bırakıcı Hıristiyanın yarı tanrısal durumu hakkında tahmin etmeye çalıştığı her şey. kibar. tersine. ruhun ve dürüstlüğün birleşiminde bütün Hıristiyanların birincisi. Fransızlar içinde bir istisna değil. nazik. hiç bu kadar güzel yansıtılmadı. yaşamı boyunca Almanların ona sunduğu oyuna bağırıp çağırdı. 66 . Ünlü Almanların içinde belki de hiç biri Hegel kadar esprili değildi. hakiki. kadın düşmanı ihtiyar Aşilus’un ifadesiyle peçelerinin arasından bakan “genç kadınlar” gibidir: Ama o çekirdek tinsel şeyler üzerine esprili. en sessiz. çünkü iksirin ilk anlamında bu var. ama buna karşın Hegel’in de ondan kendine özgü olan kötü üslubunu ortaya çıkarmasına neden olacak kadar büyük bir Alman korkusu vardı. — Fransız esprisinden korkar. ama bunu kendisine asla izah edemedi. yüzeysel olarak bakarsak.. — Fransızların dünyanın en koyu Hıristiyan halkı olduğunu kimse tartışmıyor: Kitlelerin imanının onlarda başkalarından daha büyük oluşu bakımından değil. çok güzel aklı onun karşısında kalakalmıştı.. arasında işte Madame de Guyon: ve havari Paulus’un belagatının ve heyecanının en yüce. tersine.. ama o sarılışlarda kendini bizzat anlaşılması güç bir bilim ve tamamen yüksek ahlaksal sıkılma olarak yansıtır. Schopenhauer’in güzel. içeriğini ve derinliğini örtmek için doğal bir derisi var. kendini ışıktan ve hoyrat ellerden sertliği ve tuhaf kılıfı ile korumaya çalışan bir bilge taşı* olarak.
bir kişiyi eğitmek isteyenin ve bunu yaparken de kesinlikle sağa sola bakmayanın oluyor. — Yaşamımızın bilgiye adandığını keşfetmek. 195.. keşke geçmişin büyük insanlarının güreşip yenilerek tekrar tekrar verdikleri mücadeleyle katı bilimin tarihi olan şehitlik bir kez de olsa ruhumuzu titretseydi! Daha ziyade tarihin. onlar için ahlak bulup teşvik etmeli. Ama bunun anlamı. ich müsst’ es doch und unter Seufzen tun!” “Yazgı. acı verici. sonra bize bu bilginin mutlak tutarlılığına ilişkin ilk bilimsel hazzı öğrettikten sonra hırsımızı göstermek gerekirdi! Keşke bize sadece bu bilimlere saygı göstermek öğretilseydi. yumruklaşmayı öğrendik mi? Bütün Yunanlı filozofların uygulamalı asketliğinden bir şey öğrendik mi? Bir tek antik erdemin alıştırmasını antik devir insanlarının yaptıkları şekilde yaptık mı? Eğitimimizde esasen ahlak üzerine düşünmeyi ihmal etmedik mi. gerçek bilimleri belirli bir şekilde aşağılamanın esintisi bize üfürürdü! Ve biz böyle kolayca kandırılıyoruz! Biçimsel eğitim! Liselerimizdeki en iyi öğretmenleri gösterip. İşte geçen yüzyılın bizim yüzyılımıza üstün oluşu o zaman birçok insanın teker teker yetiştirilmiş olmasından ve bunun yanında yaşam görevini burada bulan birçok eğiticinin bulunmasındandı. tahrik edici binlerce sorunu çözmek.sormaz mıydık: “Nerede bu biçimsel eğitim? Ve eğer yoksa. bir seferde çok şey yapmak istemelerinde yatar. hayır! Onu fırlatıp atmıştık. yaşamın 67 . “biçimsel eğitimin” ve “klasikliğinin” lehine. — öncelikle matematik ve mekanik bilgisine ihtiyacımız olduğunu gösterip. onlar gibi yazmayı öğrendik mi? Konuşma eskriminde. eytişimde düzenli alıştırma yaptık mı? Onlar gibi güzel ve mağrur yürümeyi. hararetli ve susuz gençlik yıllarımızı bilgi için değil. kendilerine ve bütün diğer “iyi topluma” karşı ve görevleriyle birlikte onurlarını da bulan eğiticinin. çalışmalarımızı ve sabah ile akşam arasında evde. örneğin kurtların önünde onları köpek yapmak için konuşmalar yapmalı. dillerini beceriksiz olduğu kadar ıstırap verici bir biçimde ve eğitimin temel ilkelerine aykırı olarak öğreterek gençliğimizi boşa harcadılar: Kim eğitimin açlığını aşırı derecede çekiyorsa sadece o yesin! Matematik ve fizik öğrenelim diye şiddet kullanılacağına. yani çok hırslı olmalarında: Herkes için fazlasıyla talimat vermek hevesindeydiler. onlara gülerek . yerde cereyan eden her şeyi. bunu iniltiler içinde yapmaya mecburum!” — Ve şimdi. ve daha da fazlası bu düşüncenin olası bir eleştirisini ihmal etmedik mi. her şeyden önce ne herkesi ya da dar bir çevreyi eğitmek isteyenin değil. onu fırlatıp atsak. sözümona “klasik eğitim” için harcadılar! Bize Yunanlılar ve Romalılar hakkında yetersiz bilgiler verip. utandırıcı. yaşam yoluna geriye bakınca bazı şeylerin aynı şekilde düzeltilmesinin mümkün olmadığı anlaşılıyor: Eğitimcilerimiz bilgiye aç. eğer bu ithaf onu kendimize karşı korumasaydı.. güreşmeyi. ich folge dir! Und wollt’ ich nicht. seni izliyorum! Ve istemesem de. Ama büyük başarı. onu nasıl öğretirler?” Ve klasiklik! Antik devir insanlarının gençlerini eğittikleri şeyden biz bir şey öğrendik mi? Onlar gibi konuşmayı. — Ahlak öğretmenlerinin genelde az başarılı olmalarının nedeni. atmayı. bu ya da şu ahlakla yaşamaya ilişkin cesur ve katı denemeler üzerine konuşmayı ihmal etmedik mi? İçimizde antik devir insanları için modern insanlarda olduğundan daha yüce olan bir duygu uyandı mı? Günün. gökte. aşağıdaki dizeyi kendi kendinize sık sık ve üzülerek okuyoruz: “Schicksal. belirsizlikte dolaşmak ve hayvanları insan yapmak için onlarla konuşmak demekti: Hayvanların bunu sıkıcı buluyor olmalarında şaşılacak bir şey yok! İnsan kendisine kısıtlı çevreler arayıp. önce bizi bilgisizliğimizden kuşkulandırmak ve basit günlük yaşamımızı. iş yerinde.67 Ahlak Öğretmeninin Kibirliliği. Sözde Klasik Eğitim.
tersine. ortaçağ dünyasını. bu çileli yılların sonucu olarak yeni bir yeti yok! Tersine. anladığımız kadarıyla! Ama sadece kendimizi düşünmeyelim! 196. Almanların bu yüzyılın ilk yarısında tinsel çalışmalarıyla genel kültüre yaptıkları katkıları unutup önce Alman filozofları ele alıyor: Onlar spekülasyonun ilk ve en eski basamağına geri gitmişlerdi. İkinci olarak Alman tarihçileri ve romantikçileri: Bunların genel çabaları eski. Almanların eğiliminin büyük bölümü aydınlanmaya ve onun sonucu olarak kabul edilen toplumdaki devrime karşı yönelmişti. Çünkü bizim klasik eğitimcilerimizin kendini beğenmişlikleri. Sayısız iyinin bir bir söylenip araştırıldığını ve o zamandan beri bazı şeylerin hiçbir zaman eleştirilmediği kadar haklı biçimde eleştiri konusu olduğunu unutmayalım. Duygunun kültü. önümüze serilmiş görünen Yunan ve antik olan bütün varlıkların çok zor anlaşılmakta olduğunu. ilkel duyumsamaları ve özellikle Hıristiyanlığı. masalsının özlemlinin sanatkârı olarak yeni tapınağın kurulmasında söz ve düşüncenin bütün sanatçılarından daha başarılıydılar. dürüst. Buna karşın çocuklarla hakikati değil. Bunlar bana göre delikanlıların koşuşturabilecekleri alanlardır! Yeter. halk dilini. 68 . coşkulunun. dalganın nereye ve nasıl gittiğini bilmesi hiç de önemli değil! Evet. Üçüncü doğa araştırıcıları: Bunlar Newton ile Voltaire’in ruhuna karşı savaşıp. aynı zamanda antik devire karşı bir antipatiyi oluşturduk.. sadece eskiden insanların ne yapabildiklerine. eğitimimiz insanları gururlu yapmıyor. — İnsan. biz onu delikanlıyken yaptık ve kendimizi hemen hemen her zaman için. bunun yanında böyle bir varlığın bizim için değil. doğu asketliğini. fakir. bunlar için her zaman vakit ve heves var! — Ama yetmiş yıldan sonra ortada olan ne! — Hemen geçer ve sona bulur. Benzer sözcükler ve kavramlar bizi şaşırtırlar: Ama onların arkasında.. Hakikatin En Kişisel Soruları. yaşlı kitap ejderhaları için yeterince iyi olduğu şüphesini uyandırdılar: “Bu ejderhalar hazinelerinin üzerine kuluçkaya yatsınlar! Galiba onlara layık olacaktır!” — Klasik eğitimimiz bu art düşüncelerle kendini tamamladı. anlamadığı ya da onun için üzücü olmak zorunda olan bir duyu saklıdır hep. aklın kültünün yerine konuldu ve Alman müzisyenleri. efsaneleri. halk ruhunu.. aynı zamanda antik varlığa sahip olduklarına da inanarak bu kibiri. muziplikleri konuşmak. — “Yaptığım bu şey aslında nedir? Ve bununla ben ne yapmak istiyorum?” — Bu. ne ye güçlerinin yettiğine dair bilgi! Ve nasıl bir bilgi! Yıllar geçtikçe çok basit ve dünyaca tanınan. modern duyunun bilmediği. anne adayı kadınlarla hakikatleri konuşmak yerine iltifat etmek. Hintliliği onurlandırmaktır.68 bölüşümü ve yaşamın amaçları antik ruhla bize gösterildi mi? Eski dilleri de hiç yaşayan dilleri öğrenir gibi öğrendik mi. evet hemen hemen bunlara nüfuz edilemediğini. hala mevcut olan her şeye bağ oluşturulmuş her şeye karşı bağlılık içinde kalarak dönüştürmeyi denemişti böylelikle kalp ve ruh bir kez daha dolacak ve gelecekteki yenileyici amaçlara yer kalmayacaktı. onu sormamak da değil. Goethe ile Schopenhauer gibi tanrısallaştırılmış ya da şeytanlaştırılmış bir doğa düşüncesini ve onun etik ve sembolik önemini de kapsayacak biçimde tekrar yükseltmeyi denediler. onu bilmemek akıllılık olabilir. ve yine antik insanlar hakkında konuşurken yapılan alışılmış hafifliklerin ya hafiflik ya da eski düşüncesizliğin kalıtımsal küstahlığı olduğunu daha iyi anlıyorum. eğitilenlere de aşılayacak kadar ileri gidip. gençlerle hakikatleri değil geleceklerini ve eğlencelerini konuşmak. — Bu artık düzeltilemez.. yani konuşmak ve rahat ve güzel konuşmak için? Hiçbir yerde gerçek bir yetenek. çünkü açıklamalar yerine kavramlarla yetindiler..” Ne kadar da iyi! — “Gerçekten mi?” 197. Almanların Aydınlanmaya Karşı Düşmanlığı. felsefenin bilim öncesi bir tarzı onlar sayesinde canlandı.. — “itiraf edelim: gururlu değil ama.. tıpkı hayalperest çağın düşünürleri gibi. görünürde çok büyük bir samimiyete karşı antipati.. dolayısıyla sorulmayan hakikatin sorusudur. garip. onun için vaktimiz yok. bizim şimdiki eğitim tarzımızda öğretilmeyen. görünmeyenin.
ya da iyi namın (şöhret) korunmasına kötünün kazanılmasından daha fazla önem vermek. ya da düellolarımızda olduğu gibi ikisini de onurlu bir tehlikeye atacak fırsatlar aramak. 199. — Sadakat. cinayet. Hıristiyanlarda “aziz” ne anlama geliyorsa Yunanlılarda da onun gibi bir anlamı vardı. bütünüyle saygısızlığı ve küstahlığı ve keyfi için her şeyi ve herkesi feda eden tiranın şeytanlığını düşünürdü. değerli der ve bu nitelendirmeyle Yunanlıları geride bırakırız. şiddet uygulayarak yönetmek için atlamaya hazırdır: Bu sırada yalan. Bunlar. Halkına Paye Verenler. evet ikisinin de hala mevcut olmasına aldırmadan.. Bu aydınlanmayı devam ettirmek zorundayız. hayran bırakan. için de bizim sürüklendiğimiz ve sürüklemek istediğimiz gerçek büyük dalgalarla karşılaştırılınca sadece dalgaların titreşmesidir. eskiye dönüştüren tinin yardımsever arkadaşları olarak gözüktükten sonra. Gizli ve delicesine 69 . kibar. öğretmenler ve ardılları yapmıştı.. Tekrar temiz hava alalım: Bu tehlikenin vakti geçti! Ve ne gariptir ki ruhlar Almanlar tarafından çok anlamlı bir şekilde davet edildiler. büyüklük. Ve bu amaçla ibret olması için bütün Atinalı kurmay heyetinin önünde bir başka subay tarafından sopa ile tehdit edilen Atinalı subayın maruz kaldığı bu hakareti. mükemmel kalıtımsal dürtülerimizi özenle yeni nesnelerle takviye ediyoruz. ya da sınıfsal önyargılara ve inanç ilkelerine bağlı kalmak. Bu erdemlerin eski nesnelerinin itibardan düştüğü (haklı olarak) duygusuna kapılarak onlardan vazgeçmek istemiyor. bunlara soylu. bizim kalıtımsal şövalye serüvenciliğimiz ve fedakarlık zevkimizin baskısı altında yaptığımız gibi yaşamı ve ölümü bir sövgüden dolayı önemsemek. çılgınca bir şey duyduklarını sandılar. — En kibar Yunanlıların zihniyetinin bizim hala şövalye ruhlu ve feodal olan asaletimiz yanında yetersiz ve zor bela uygun olarak duyumsanmak zorunda olduğunu kavramak için. Çünkü bu her iyi Yunan aristokratının asil olmayan gizemidir: Derin bir kıskançlıkla kendi sosyal sınıfının her üyesini kendisiyle aynı seviyede tutar. Odysseia’nın utanılacak durumlarda dilinden düşürmediği o avunma sözlerini hatırlayın: “Dayan buna sevgili kalbim! Sen çok daha kötülerine katlandın!”.. aradan belli süre geçince davet edenlerin fikirlerine zararı en çok onlar verdi. bütün bunlar belli bir süre karartan.. küçük genel bir tehlike değildi. bunu halkına paye veren kültür insanları yapar. günün birinde başka bir doğayı benimseyip. geçmişin duygularını anlama. kökeni ve gelişmeyi anlayış. — Çok büyük iç deneyimlere sahip olmak ve onları yukarıdan tinsel bir gözle seyretmek. 198. artık en geniş kanatlarını açarak eski davetçilerinin önünden vaktiyle aleyhlerine ruh çağırdıkları işte o aydınlanmanın yeni ve daha güçlü dehaları olarak uçup yükselerek gittiler. bununla birlikte her an bir kaplan gibi avının üzerine. Fransa ile İtalya’da bunu soylular yapmıştı genellikle soyluların tin fukarası olduğu Almanya’da (belki artık daha uzun sürmez) bu işi rahipler.) Yunanlıların..69 Genel olarak söylersek geriye şu kalıyor: O. hemen hemen inanılmaz bir şey olarak kabul ediliyordu: “adil insan”. utanılacak anlarda o avuntu ve zorunluluk dizelerini “sevgili kalbine” yollayacak uygun adamdı o. eğer sonuncusu şöhret ve güç duygusu ile uyuşma gösteriyorsa. geçmişin tam ve nihai bilgisinin görüntüsü altında esasen bilgiyi duygunun altına bastırmak ve — kendi görevini böyle belirlemiş olan Kant'ın anlatımıyla — “bilgiye sınırlarını göstererek inanca tekrar yol açmak. eğer tiran olmayı engelleme olanakları yardıysa. insanlar kulaklarına inanamadılar. vatanı satmak onun için nedir ki! Bu tür insanlar için adalet olağanüstü zordu. “Vur bana! Ama beni de dinle!” sözleriyle geri çevirişine ilişkin mitolojik hikayeyi alalım. akıllarına gelmezdi. Biz Daha Soyluyuz. Ama Sokrates: “En erdemli insan en mutlu insandır” şeklinde konuştuğu zaman.. ihanet. duygu ve bilgi için yeni uyandırılan tutku. — ona karşı “büyük bir devrim” ve “büyük bir tepki” olmuş olmasına. tarih. Çünkü en mutlu kişi imajı altında kibar soylu her erkek. (Bunu klasik çağın Odysseia’sı olan Temistokles yapmıştı.. ünlü olmanın mahcubiyeti: Bu üç sıfat tek bir zihniyet altında birleşmiştir.
canavarlaşmış. Ama şimdi hiçbir inanca buna inanıldığı gibi inanılmıyor ve insan bunun sonuçlarına katlanmaktan ve suçluya ruh hastası gibi davranmaktan çekinmiyor: her şeyden önce kibirlinin merhametiyle değil. o şiddetli arzuyu o zamanlar gemleyen devlet kavramının putlaştırılmasına da ihtiyaçları olmadığını düşünüyorum. herkesin rahatladığı yerde. bundan böyle soylu neyle uğraşacak? 202. organlarında kudret bilinci. kışkırtıcı bir konuşmayı metanetle ve zihinsel berraklıkla cevaplandırır. erkek ya da kadın. kendini rahatlıkla bitip tükenmiş gibi sandalyeye bırakmaz. yoksulluğa dayanmayı daha iyi sağlamasıdır. 200. Hava değişimi.. iyi olur! Önüne iyileşme imkanı ve araçları (dürtünün yok edilmesi. utanmış. geniş mekan ve vakur tarzda. Yoksulluğa Katlanmak. — Kibar dünyanın tavırları. Soylu bir kültür. bir hekimin aklıyla ve iyi niyetiyle yapılıyor. belki de yalnız kalmaya ve yeni bir işe ihtiyaç duyuyor. — Asil soydan gelmenin en büyük üstünlüğü. yüceltmesi) gayet açık bir şekilde konulmalı. o bundan kaçınır. — İnsan. değiştirilmesi.. her şeyden önce suçluya gönül cesaretiyle 70 . — Kendini üstünlük duygusu üstüne kuran kibar kültürün bu tartışılmaz mutluluğu.. at ile sürücünün kellelerini yitirmelerine ramak kala. şimdi daha üst bir basamağa yükselmeye başlıyor. Soylu geleneğin insanı. ezilmiş. tutkular bakımından ya tutkulu gururlu bir atı İspanyol mahmuzu ile koştururken sonsuz haz hisseden at binicisine benzer — XIV Louis’nin çağını göz önüne getirin — ya da altında atının bir doğa kuvveti gibi atıldığını hisseden. Sürekli var olan yüksek bir fiziksel güç görüntüsünü korumayı bildiği gibi. ama ben. Bunu en son kolaylaştırma çaresi olarak saklı tutarken. kendini kendine ve bıktıran tiranca bir dürtüye karşı korumak için bir süre koruma altında yaşamayı. Soyluların Geleceği. suçlu fizyolojisi üzerinde henüz düşünmeye başladı. evini rahat olacak şekilde döşemez. 201. menfaati gereği görebilir. şimdiye kadar olduğundan daha yüce şövalye hizmetleri öğrenmeye ve böylesine vicdan huzuruyla önüne hemen şimdi gelmekte olan çağda olduğu kadar hiçbir çağı koymayan muzaffer bilgelik idealine hayran olmaya izin verilmektedir ve bu durum artık haysiyet kırıcı olarak görülmemektedir. Sağlığın Korunması İçin. iktidar istekleri bu kibar Yunanlılar gibi artık gözü dönüp kudurmayan insanların.. aksine. işlerin kötü gitmesi durumunda bunun olanaksızlığı da gösterilmeli. Son olarak: Siyasetle uğraşmanın uygunsuz bir şey olduğu görüntüsü günden güne arttığına göre. ve buna rağmen suçlularla ruh hastaları arasında temel bir farkın bulunmadığı yolunda aksi iddia edilemeyen görüşe ulaştı: alışılmış ahlaki düşünce tarzının tinsel sağlığın düşünce tarzı olduğuna inanılması koşuluyla. nefes nefese kalmış gibi değil. bir süre için ortadan kaybolma. ayaktakımından bir kimsenin tarzı olan dehşet içinde. o zaman bu oyunun kibar olmayanlar üzerine yaptığı etkisi artar ve bu etkinin oyunu ile gerçek üstünlük duygusu süreklilik kazanır. sürekli neşeyle ve nezaketle nahoş durumlarda dahi tini ile ruhunun tehlikelerle ve sürprizlerle başa çıkabilecek oldukları etkisini canlı tutmak ister. başka bir topluluk..70 böyle bir mutluluğu hayal eden insanlar içinde elbette ki devlete karşı saygı yeterince derinden kök salamazdı. örneğin trende sırtını arkaya yaslamaktan.. sanki daha büyük (ve daha uzun) bir yaratığın kalması içinmiş gibi döşer. hep çekici oyununu oynadığını ifade eder. ama sonsuz hazzın keyfi ile işte tam o sırada kafasını yukarıda tutan sürücüye. çünkü artık özgür kafalar sayesin de soylu doğan ve eğitilenlere bilgi tarikatına girip oradan daha tinsel kutsanmalar elde etmeye. sarayda saatlerce ayakta dursa da yorgun görünmez. Her iki durumda da kibar kültür kudreti solumaktadır ve eğer törelerinde sık sık kudret duygusunun sadece görüntüsünü dahi talep etse. ona iyi gelir! Belki de. tedavi edilmez bir suçluya intihar olanağı verilmeli.
bundan.. dengeleyip aşabileceği gösterilmeli.. — Şimdi otellerde olduğu gibi toplumun iyi gelirli sınıfının yaşadığı her yerde yenilen yemeklere yazıklar olsun! Çok önemli bilginler dahi bir araya gelseler. başkalarının ürettikleriyle beslenirler. yüzyılımız ve onun çalışma tarzı. şimdiye değin hiçbir düşünür.. bunun zamanı henüz gelmedi. Eskiden elbette bu yapılıyordu..) benzer görünen bu şeylere olan genel büyük ilgi eksik. Bütün bunlar yapılırken ona büyük özen gösterilmeli! Ve şöhretine duyulan saygınlık ve gelecekteki yaşamı mümkün olduğu kadar tehlikeden uzak olsun diye. başka bir yerde yaşamaya devam edebilir. komikliği de söylersek. bir başkasına yaptığı iyilikle. bizim karşıt görüş için olgun olmamız gerekmiyor mu? Her “suçlu” bir hastadır demek için vakit çok mu erken? — Hayır. vicdan azabını sanki bir kirlilik meselesiymiş gibi ruhundan silmeli ve ona birisine verdiği zararı. hekime ve bakıma ihtiyaçları var ve sağlıklı insanların zamanı ve gücü sayesinde yaşarlar. Her şeyden önce. henüz kendilerine zarar verenlere karşı mahkemeye başvurmaktan ya da onlardan intikam almaktan vazgeçmeyi kendine görev edinmiş ılımlı dernekler yoktur. şimdi ye değin pratik ahlak dediğimiz şeyi tedavi sanatlarının ve tedavi bilimlerinin bir parçası haline getirecek hekimler eksik. yemeklerin etki için değil. ona cemaat için tehlike olarak ve işlediği bir suçun sonucunda vücuduna giren şeytani bir yaratığın ikametgahı olarak bakılmaktadır. Gerçi şimdi zarara uğrayan kimse. kültürün henüz gelişmemiş olduğu koşullarda ve şimdi hala bazı vahşi halklarda hastaya gerçekten bir suçlu gibi davranılmakta. belki bir gün o eski dini heyecanların Fırtına ve Coşku’suna (Sturn und Drang: Almanya’da 1770’lerden başlayıp 1787’lere kadar süren bir edebi akım.” 203. bir toplumun ve kişilerin sağlığının ne kadar paraziti kaldırabileceğini ölçmeye cesaret edemedi ve şimdiye değin sabanı. o zaman sabanla işle..... üretmezler.. henüz vücut ve diyet öğretimi orta ve yüksek dereceli okulların görevler alanları içine girmemiştir..71 özgürlüğünü geri vermek için hiçbir şey ihmal edilmemeli. ve çok geçmeden arkasından ceza kavramını yollayalım! Bu lanetlenmiş gaddar insanlar bundan sonra insanların içinde değil de. ona özellikle isimsizlik ya da yeni bir isim vermek ve sık sık yer değiştirmek olanağı verilmeli. yani: Her hasta suçludur! Ve biz. bu insanların kesinlikle boğazlarına düşkün olmadıklarını belirtmemiz gerekir. mide ve beyindeki ağırlığı gidermek için uyarıcı içkilerin yardım etmeleri gerektiği sonucu çıkmaktadır. Kötü Diyete Karşı. Sabanının arkasından giden kuş ve kurt senden hoşlanır. mutlu kimselerin kıvrak zekası olarak görseydi. mideden çok öbür organlar üzerinde etkilidir: Peki o zaman bu yemekler de ne oluyor? — 71 .) Nihayet bu işteki sadece iğrençliği değil. hatta belki de topluluğa yapacağı iyilikle. gösteriş için hazırlandığı. bütün yaratıklar senden hoşlanır.. o alicenap ve ılımlı konuşma ruhuyla süren devlet adamı olmadı: “Bir araziyi işlemek mi istiyorsun. Buna rağmen şimdi hastalardan intikam almak isteyen birisi gaddar diye nitelendirilir. masaları banker masaları gibi aynı töreye göre doldurulur: ‘Çok bol” ve “çeşit çeşit” yasasına göre. eğer mutlaka yaşamak isterse ve kendi iğrençliğinden dolayı ölmezse! — Bu arada toplumun ve bireylerin suçlulardan dolayı uğradıkları ziyanın hastaların verdiği ziyanla aynı tür olduğunu düşünün: Hastalar dert ve bezginlik yayarlar. hizmetçiye. Kahrolası berbatlık ve aşırı duyarlılık nasıl da genel sonuç yapılıyor! Onları lanet olası ne rüyalar izliyor! Kahrolası sanatlar ve kitaplar böyle sofraların nasıl da tatlısı oluyor! Ve istediklerini yapsınlar: Eylemlerini biber ile zıtlık ya da dünyadan bıkkınlık yönetecek! (İngiliz zengin sınıfının sindirim sıkıntılarına ve baş ağrılarına katlanabilmek için Hıristiyanlığa ihtiyacı var.. kiliseler hala sağlık görevlileri yoktur. yaşamın genel duygusu ne kadar hafiflerdi! Günah kavramını dünyadan kaldıralım. bu zararı nasıl ortadan kaldıracağına bakmadan intikam almak istiyor ve bu yüzden mahkemeye başvuruyor. ve bu şimdilik hırdavatçı tartısıyla ve suçu cezayla dengelemek arzusuyla iğrenç ceza mevzuatımızı ayakta tutuyor: Ama bunu aşamaz mıyız? Eğer insan kendini suça inanmak suretiyle eski intikam içgüdüsünden de kurtarsaydı ve Hıristiyanlıkla düşmanlarına esenlik dilemeyi ve bize hakaret edenlere iyilik etmeyi.
— Şimdi insanları suça iten karşıt eğilimleri daha iyi açıklayacak olan bu aşırı sabırsızlık nereden ortaya çıktı? Çünkü eğer birisi yanlış tartı kullanır. ya da çok uzun zaman önce Mısırı kaybettikleri gibi. şimdi para insanı. Bütün bunlara rağmen. parayı: Artık insanın sınıfı yok! İnsan “bireydir”! Ama para güç.. şöhret. ama para çok yavaş birikiyor diye korkunç bir sabırsızlık içindeler ve yine biriken paraya karşı duydukları korkunç zevk ve aşk onları gece gündüz sıkıştırıyor. eğer yüksek sosyetenin dörtte üçü meşru yalan dolan işlerine bulaşmış ve borsa ve spekülasyonu vicdan azabını çekiyorsa: Onları buna iten nedir? Gerçek sefalet değil.72 Onlar temsil ediyorlar! Tanrı aşkına.. zındıkları ve iyi kitapları yakmak ve Peru ile Meksika’daki gibi gelişmiş kültürleri yok etmek). kötülüğün ve rastlantının en ustaca aldatmacılığı ve istismarıyla dolu definesi var. Çünkü kendimize saygımız iyi ve kötü şeylerde misillemede bulunabilmemize bağlıdır. 72 . durumları hiç de öyle kötü değil. yer değişikliğinin. bireylere yaradı. ve gerçekten de bu muamele altında temizliği ve düzeni daha çok seven insanlar olamadılar. bu kadar uzun bir süre kendilerine saygı duymaya. haklarında kesin kararların verildiği açıkça ortada: Onlara geriye sadece ya Avrupa’nın efendisi olmak.Hayır. aşağılayıcılarının zaman zaman yaptıkları hoş ve yararlı işkenceleri olmasaydı çok zor sürdürebilecekleri bu tefeciliklerine mazeret olarak söylenmesi gerekir. yani şimdi kudretli olma duygusunu ve vicdan huzurunu en çok ne veriyorsa. onur. sonuç olarak paranın masanın üzerine konulabilecek bir temsilcisi olmalı: Yemeklerimize bakın! 204. Ama aşağılık? Kendileri en yüce şeyler için görevlendirilmiş olduklarına inanmaktan hiç vazgeçmediler ve keza bütün ıstırap erdemleri onları süslemekten hiç vazgeçmedi. kurban istiyor: Ve eskiden “tanrı için’ yapılan. Ama Avrupa’da hiçbir halkın görmediği on sekiz yüzyıl boyunca sıkıntı çektiler. . — Gelecek yüzyılın bizi davet ettiği gösterileri içinde Avrupa Yahudilerinin kaderlerinin tayini de bulunmaktadır. Ama bu sabırsızlık ve bu aşkta güçlü olmaya yönelik hırsın fanatizmi tekrar ortaya çıkıyor. Babalarına ve çocuklarına saygı gösteriş tarzları. üstünlük. sabırsızlık ve kontrolsüz sevgi. derin bir sıkıntıdan kurtulmak için Avrupa’da yaşayan halkların içinde kendilerini çok nadir olarak içkiye vermeleri ya da intihara başvurmaları ile bilinirler. acınacak itaatkarlık maskesi altındaki cesaretleri. Bu arada intikam duygularının onları çok fazla sürüklemesi kolay değildir: Çünkü hepsi. İnsan onları iki bin yıl boyunca aşağılamak ve onlara saygın olma yollarını kapamak.. İsrail Halkı Hakkında. Zarlarının atıldığı. neyi temsil ediyorlar? Sosyal sınıfı mı? . bu korkunç tecrübe devrinin deneyimleri cemaate pek olmasa da. evliliklerinde ve evlilik törelerindeki akılcılık onları diğer Avrupalılar içinde ön plana çıkarmaktadır. bütün saygın şeyleri yapmalarını engellemek ve daha pis işlere itmek suretiyle. ama aynı volkan tütmeye şimdi de devam ediyor. üçüncüsü kalpazanlığa katılırsa. hatta belki de dertsiz tasasız yiyip içiyorlar. etkidir. sahip olduğu miktara göre az ya da çok ahlaksal bakımdan önyargılı yapıyor! Hiç kimse onu gizlemek istemiyor.. — yeteneği pek olmayanlara daha yakın görünen bir şey. şimdi para için yapılıyor. aşağılamak istedi. o şey için yapılıyor. spernere se sperni içindeki yiğitlikleri bütün azizleri aşar. 205. Güçlü olmaya yönelik hırsın araçları değişti. bu fanatizm eskiden gerçeğe sahip olduğunu iddia eden inanç tarafından tahrik edildi ve vicdan huzuruyla gaddar olmaya cesaret edilebilecek güzel de bir isimi vardı (Yahudileri. Danae ve Altın İçindeki Tanrı. öbürü evini yüksek değerle sigorta ettirdikten sonra yakar. hiç kimse onu masanın üzerine koymak istemiyor. Bunun sonucu olarak bugünün Yahudilerinde ruhsal ve tinsel yardım kaynakları olağanüstü hale gelmiştir. babasının ve büyükbabasının tarihinde en kötü durumlara ilişkin aşırı tedbir ve sebat örnekleriyle. yani. Her Yahudi’nin. zor durumda kalınca. kendilerine bırakılan mesleklerden (ya da kendilerinin onlara bırakıldıkları) bir güç ve sonsuz intikam duygusu yaratmayı biliyorlardı. benzer bir oldu bittiyle karşı karşıya kaldıkları Avrupa’yı kaybetmek kalıyor.
gücün. vücutlarına güzel silahların takılmamış olduğu anlaşılıyor: Biraz sırnaşıklık sık sık büyüleyici.. neşeli ve bağımsız! — Hepsi birlikte mümkün. her çeşit utkuların oluşturduğu yığın nereye. paranın ve fikirlerin hızlı yükselmesi ve düşüşüyle hırslanmışsanız.. fakir neşeli ve köle! — Bu da mümkün. hamal ve tarım kölesi olarak ekmeklerini kazanmaya ihtiyaç duymazlar. hiçbir zaman. bugünden yarına hazır olmanızı. — fabrika kölesi işçilere söyleyecek daha iyi bir şeyim yok: Onların böyle kullanılıyor olmalarını esasen ayıp olarak hissetmemeleri varsayımıyla. İşte mesele de bu! Bundan dolayı işlerinin halledilmesi için şimdi vakit çok erken! Avrupa’yı fethetmeyi ve herhangi bir şiddet kullanmayı düşünmemeleri gerektiğini en iyi kendileri biliyorlar: Ama Avrupa’nın günün birinde sadece ellerini hafifçe uzatmalarının yeteceği tam olgunlaşmış bir meyve gibi ellerine düşeceğini mutlaka biliyorlar. Böylece yüzyıl sonra efendi olarak kendi emirleri altında yaşayanlar katında utanç uyandırmamak için yeterince kibarlaşmış olacaklar. sonunda büyük tinsel insanlara ve eserlere akmayacaklarsa nereye akacaklar! Ya Yahudiler daha kısa ve daha az deneyimli Avrupa halklarının üretemediği ve üretemeyeceği böylesi mücevherleri ve altın kapları göstermek durumunda kalırlarsa. ya İsrail sonsuz intikamını Avrupa’nın ebedi refahına dönüştürecek olursa. kararların. hatta en zor durumlarda bile. onun gereksiz açık sözlülüğüne artık inanmıyorsanız. ruhlarına şövalyece asil duyguların hiçbir zaman verilmediği. Davranışlarından. kaçınılmaz olarak her yıl Avrupa’nın en iyi soylularıyla hısım olunca. çok yazık! Her şeyden önce üretebildiği kadar üretip. feragatlerin .73 iklim değişikliğinin. ama hemen hemen hep utanç verici bir yaltakçılıkla yer değiştirir. komşuların törelerinin değişmesinin ve ezenlerin değişmesinin insanı eğittiği özgürlükçü bir düşünceye ve hatta ruha sahiptirler.. nesneleşen uşaklıklarının ortadan kaldırılacağına inanılıyor olması. zengin olabildiği kadar zengin olmak isteyen ulusların şimdiki çılgınlığının suç ortağı mısınız? Sizin yapmanız gereken iş. yırtık pırtık felsefeye. bir makinenin vidası ve aynı zamanda insanın buluş yeteneğindeki bir boşluğu dolduracak tıkaç olarak kullanılıyor olmalarını! Daha yüksek ödemeyle sefaletlerinin temelinin. Ama şimdi. Zihinsel kıvraklık ve kurnazlıklarından o kadar emindirler ki. gazeteleri dinliyor. yakın zamanda ruh ve beden üslubunun iyi bir mirasını edinmiş olacaklar. bu bekleyiş 73 .. onlara karşı faturayı uzatmaktır: Nasıl büyük miktarda içsel değer böyle dışsal amaç için fırlatıp atılıyor! Özgürce nefes almanın ne demek olduğunu artık bilmiyorsanız iç değeriniz nerede? İradenize bir kez bile hakim değilseniz. iç değeriniz nerede? Buna karşın sizleri çılgın umutlarla kızıştırmak isteyen sosyalist kandırıkçıların düdüğü kulaklarınızda çınlamıyor mu hep? Size hazır olmanızı başka bir şey yapmamanızı emreden. sizden tıpkı bayat bir içkiden bıkıldığı gibi çok sık bıkılıyorsa. ve hepimiz. Olanaksız Sınıf. içinizdeki din adamlarına yakışan gönüllü sessiz sakin yoksulluk. çok yazık! Bu nesneleşmenin artırılması sayesinde yeni toplumun makineleşmiş operasyonu içinde kölelik utancının erdeme dönüştürüleceğine kanılması. dışarıdan gelecek bir şey bekliyorsunuz ve bekliyorsunuz ve her zaman yaşadığınız gibi yaşıyorsunuz. o zaman Yahudi tanrısının kendi için. vida olmanın bir erdem olması. — Fakir. Ondan sonra Avrupalıların mucitleri ve yol göstericileri diye anılacaklar ve artık onları utandırmayacaklar. çok yazık! Artık insan olmanın değil. yaratışı için ve seçkin halkı için sevineceği yedinci gün tekrar gelecek. zengin komşulara yan gözle bakıyorsanız. Bu arada Avrupa’nın bütün alanlarda takdirini kazanmak ve birinciler arasına yerleşmek gerektiğini biliyorlar: ta ki neyin ön plana çıkması gerektiğini kendilerinin belirlemeleri noktasına ulaşana kadar. Ve Yahudi tarihinin her Yahudi ailesi için oluşturduğu bu biriken büyük etkiler yığını. öyle ki. mesleksizlik ve bekarlık kahkahalara neden oluyorsa. kaba işçi.. fiziksel güç kullanarak. erdemlerin . tutkuların. mücadelelerin. hepimiz onunla birlikte sevinmek istiyoruz! 206.. bütün insani ilişkilerde en geniş deneyime sahip olup ihtiraslarında bile bu deneyimin verdiği temkinle hareket ederler. yani demek istediğim.
Bununla birlikte. bu huysuzluk. yapabildiği her yerde itaat eder. şimdi çok yoğun nüfuslu ve kendi kendini yiyen Avrupa’ya keşke tekrar temiz hava gelse! İsterse biraz “işgücü” kaybı olsun! Belki de insan burada bir çok ihtiyaca. susuzluk. darkafalı yaşlı kadının yanında ona daha fazla dayanamıyor ve kadının kendisi gibi somurtkan. göç eden kolonici kafilelerin girişimlerinde insan anne Avrupa’nın oğullarına ne kadar çok akıl ve dürüstlük. ancak onları kolaylıkla tatmin etmek mümkün olduktan sonra alışıldığını anımsayacaktır. hemen hemen çocuksu eğilimlerinden ve bilimde çok 74 . bu kadar çok mürekkep kullanıyor. söylediğimiz gibi. — Kayıtsızlık bilmez. Almanların Ahlaka Karşı Tavırları. Ama normal olarak yalnız kendine bağlı olmaktan.. hırçın ve zevk düşkünü olma tehlikesine maruz kalıyorlardı. o zaman gücünü keşfeder: Bundan sonra tehlikeli. — Bir Almanın büyük şeyler yapma yeteneği var. — Şimdiye değin Almanların içinde Almanların Almanı olma saygınlığını kazanmış olan Alman bilginler. ama bunları yapma olasılığı yoktur: Çünkü. Burada da esaslılık ve ciddiyet önyargısına kendi bakımından sahiptir ve onu öteki siyasal güçlerle olan ilişkisinde bol bol kullanır. makineyi. bu büyük bir istisnadır. sadece çok zor bir şey ve uygunsuz sosyal düzenlenme olarak değil.. ne kadar sağlıklı güvensizlik aşıladığını tam olarak anlar. aynı inatçılıkta ve aynı sürede olur: Sonuç olarak. buna hiç cesaret edemez. Eğer bir Alman böyle bir durumda kendi kendine itaat ederse. 207. o zaman bu diğer zamanlarda hükümdarına. zehirlilik ve komploculuk daha fazla sürmesin!” Şu doğru bir görüş olurdu: Avrupa’da işçilerin kendilerini sınıf olarak bundan böyle insanlık ayıbı olarak ilan etmeleri gerekir. sonra yeni durumun seyrekliğinin tadını sarhoşluk gibi çıkarır ve sarhoşluğu iyi bilir! İşte Alman siyasete karşı neredeyse ilgisizdir. kötü. serüvenden ve savaştan kaçmayıp en kötü rastlantılarda ölüme hazır olmak: yeter ki bu çirkin kölelik.. kendisinde olduğunu farz ettiği “zayıf karakterle” hiçbir ilgisi olmayan büyük işleri yapabilir. ateş ve çılgınlık olana kadar ve sonunda bestia triumphans gününün bütün ihtişamıyla doğmasına kadar mı? — Buna karşın herkesin kendi kendine düşünmesi gerek: “En iyisi göç edip dünyanın vahşi ve bakir yerlerinde efendi olmayı denemek ve her şeyden önce kendimin efendisi olmayı.. — Böylece sonunda yaşlı. doğaçlamaktan korkar: İşte bu yüzden Almanya bu kadar çok memur. köleliğin herhangi bir belirtisi bana işaret edene kadar yer değiştirmek. Evet onların kendini harap eden ve huzursuz Avrupa’ya genelde biraz Asya huzuru ve değerlendirmesiyle — en fazla ihtiyacı duyulan — nesle Asya dayanıklılığı vermeleri mümkün olurdu. bazı ihtiyaçlar tekrar unutulacak! Belki de o zaman Çinliler içeri alınırlar: Onlar da çalışkan karıncalara özgü düşünce ve yaşam biçimlerini beraberlerinde getirirler. bu oğullar. bir kez hayatın tadını çıkarmak. partileri. ama onu uykulu halden çekip çıkaran yepyeni durumlara karşı neredeyse kayıtsızdır. Yalnız kalma ve uyuşukluğunu üzerinden atma mecburiyetiyle karşı karşıya getirilirse. pervasız olur ve içinde taşıdığı. ve.. bütün dış şeylerde itaate karşı derin. şımarık ve yenilik düşkünü olup. Avrupa arı kovanından şimdiye dek benzeri görülmemiş büyük kümeler halinde uçup gitme çağını başlatmaları gerekir. ve memleketinde tehlikeli bir hoşnutsuzluğa ve canice bir eğilime doğru yozlaşmaya başlayan şey. hiç kimsenin inanmadığı (kendisinin de) uyuyan enerjinin hazinesini ortaya çıkarır. çoğunlukla yapıldığı gibi. dışarıda vahşi güzel bir doğallık kazanıp kahramanlık adını alacaktır. sermayeyi ve şimdi kendilerini ya devletin kölesi ya da bir darbe partisinin kölesi olmak zorunda bırakmakla tehdit eden seçimleri protesto eden büyük bir tavır koymalılar. Avrupa kendini sakinlerinin dörtte birinden kurtarsın! Onların ve Avrupa’nın içi rahatlar! Ancak uzaklarda. bundan sonra.. ümitleri değişebilmek için gizli yüksek bir ruhla dopdoludur. tembel ruhların hoşlandığı gibi. Avrupa’nın erdemleri Avrupa dışına bu işçilerle yolculuk edecek. derin. onun için bir meblağın rakamı olarak yok olmak artık mümkün değilse (Bu özelliği bakımından bir Fransız ya da İngiliz kadar değerli değildir). bu serbest göç eylemiyle ortaya.74 açlık. maskeleri değiştirir gibi kişileri. resmi amirlerine itaat etmesiyle aynı hantallıkta.
bir Almanın mantıklı olma anlayışıdır: Bütün Alman ahlak öğretilerinin temelinde onu bulursunuz. cesaretli olduğu durumda. Yunanlılar ve Romalılar daha değişik duyumsuyorlardı. mutlaka bir kişiye itaat etmesini istiyordu ve sonunda Kant da ahlak etrafındaki dolambaçlı yolu sadece kişiye itaat etmeye erişmek için seçmişti: İşte bu Almanların kültüdür. eğer insan Almanı onu bulmaya.. eğer Alman büyük şeyler yapma durumuna girerse... — Ama şimdi bir Alman.. her zaman ahlakın üzerine çıkacağını biliyorum! Ve neden yapmayacakmış? Şimdi yeni bir şey yapması lazım.” Kişisel ödüllendirme. Kendini başkasına tabi kılmak.75 yalnız ve çok şeyden sorumlu olmak zorunluğundan dolayı Alman askerleri gibiydiler ve belki de şimdi de öyledirler. bu mecbur kaldığı zaman olmuştur. bu antik erdemdir.. ister tanrıya. 75 . daha önce de olduğu gibi. Eğer bir Alman büyük bir şey yapmışsa. Kant’tan ve onun mutlak buyruğundan çok önce Luther aynı duyumla. “bir varlığın bulunmasının gerekli olduğu” türünden düşünceler.. rüzgarın başka yönden estiği zamanlarda. gösterişsiz ve sabırlı tarzlarını ve siyasi delilik karşısında özgürlüklerini güvence altına almayı bilirlerse. kendine ya da başkalarına! Ama buyurmayı alman ahlakı ona öğretmedi! Alman ahlakı buyurmayı unuttu! DÖRDÜNCÜ KİTAP 208. tekrar bulmaya itebilirse (Alman kendi içinde düzensizdir) hemen hemen her Almanın verecek bir şeyi vardır. Kendimizi tekmil antik ahlakın önüne koyduğumuzda ne kadar değişik izlenim ediniriz! Görünüşleri bize çok çeşitli gelse de bütün Yunan düşünürleri ahlakçı olarak öğrencisine seslenen beden eğitimi öğretmenine benzerler: “Gel! Beni takip et! Kendini benim disiplinime ver! O zaman belki bütün Helenler önünde ödül kazanacak kadar ilerlersin.. bu onun tanrının varlığının kanıtıydı. “insan mutlak itaat edebileceği bir şeylere sahip olmak zorundadır”. en gerilimli temkinlilik ve sık sık olarak da cömertlik durumunda. hangi ahlak olacak? İtaate olan içsel hevesinin ahlakta idealleşmesini şüphesiz ilk önce görmek isteyecektir. kötü huyları eskiden olduğu gibi içki içmeleri ve intihara meyilli olmalarıdır (Bu tinin hantallığının bir göstergesidir ki. bu bir Alman duyumsamasıdır. yani buyurmak. Almanya’da başka yerlerde olduğundan daha azdır. — Onlar elbette eğitilmeye değer. bu tür bir halk ahlakla meşgul olursa. yani Schopenhauer tam aksini söyleyecek kadar ileri gidiyor: admirari id est philosophari. izlemek. çünkü verimsizdir. (Örneğin müziğin ve alkollü içkilerin aşırı kullanılması gibi)... sıkılmış dişlerle. ister kavrama karşı olsun.. Coşkunun kendisinin değeri... akıl gücünü bağlayan ve heyecanları çözen her şeyde mevcuttur.. Ve bir Almanı... açık ya da kapalı. büyük işler yapmaya yetenekli olduğu duruma nasıl girer? Ya istisna saati. Almanların ve bizzat bilginlerinin avantajları ve dezavantajlarıydı. o tine dizginleri çabucak bırakması sağlanabilir) tehlikesi. onlardan hala büyük şeyler beklenebilir: Şimdi oldukları halleriyle (veya geçmişte oldukları) yüksek bir şeyin embriyosu durumundadırlar. insanın muhakkak güvenebileceği bir varlığın bulunmasının gerekli olduğunu dile getirmişti. din kültünden arta kalan şey ne denli azalırsa o denli artmaktadır. Kant’tan daha kaba ve popüler bir tarzda insanın bir kavrama değil. çünkü Alman duygulanımı kendisinin çıkarına karşıdır ve ayyaş gibi kendini tahrip eden bir özelliği vardır. Hiç de antik filozof değil! Nil admirari. hakkında alay etmiş olabilirlerdi: Kendini “mutlak güvenmeye” karşı savunmak ve kalbinin en son bölmesinde her şeye ve herkese karşı. onu tatmin edecek ahlak. ister kişiye. — Şimdiye değin batıl inanca ve zevke inanmaya öteki halklardan daha yakın olmaları. biraz kötümserlik alıkoymak onların güneyli özgürlük duygusunda var. bu Alman erdemidir.. eğer gururlu. ama. ya itaatsizlik saati gelirse? Almanların tek üstünlüklerinin içlerinde başka yerlerde olduğundan daha fazla ateist olduğunu söyleyen Schopenhauer’in haklı olduğuna inanmıyorum. bu cümlede felsefeyi görür. — Hal böyle iken.. çünkü..
“Kendinde Şey”. hırçınlık ve hırs yükünü toplumun omuzlarına yükler. Ne Hoşgörüsü? — Siz ıstırabınız sonucunda insanlara ve şeylere kötülük edince. en uygun durumda bir yağmur bulutu meydana gelir. bundan dolayı malzemenin özellikle asil olmasına gerek yok. ve böylece etrafında kötü. ve insanlar da vahşi çağlarda öyle yaparlardı. sadece nadir olması yeterli.. sadece kendilerini kötü olarak hissetmemeleri durumu hariç. bütün bezginlik. kötürümlük. ama bizim kendi içimizdeki ve dışımızdaki şeylere bu tür sıfatlar yüklediğimiz ruh hallerimizin bulunduğunu belirledi. 211. 213. Şeylerin sıfatlarını tekrar geri aldık ya da en azından bizim bu sıfatları onlara ödünç verdiğimizi hatırladık: — Bu anlayışta ödünç verme yeteneğimizi kaybetmemek ve aynı zamanda daha zengin ve daha cimri olmamak için dikkatli olalım. toplum onlardan şunu veya bunu yapmakta serbesttir: Bunlar her koşulda kendilerini iyi hissedip başarısız bir yaşamdan şikayetçi olmayacaklardır. kafasında kendini onunla ölçer. kendi amaçlarına göre yaşayacak kadar: — bunu yapamadıkları diğer bütün durumlarda toplum zarar görür. Buna karşın liberal ahlakçıların yaşamı mikroskop altına konulur: Bu işlemde yaşamda yapılan bir falsonun arzu edilmeyen anlayışa karşı en sağlam delillendirme olduğu art düşüncesi vardır. — Yani kendi güzel bilincinizin sonsuza dek sürmesini mi arzu ediyorsunuz? Bu arsızlık değil mi? Hıristiyan sabrını da aşan bir sabırla size şimdiye kadar katlandıkları gibi sonsuza dek katlanacak olan bütün diğer şeyleri düşünmüyor musunuz? Ya da onlara sonsuz bir huzur vereceğinizi mi sanıyorsunuz? Bir tek ölümsüz insan. İnsan Kendini Nereden Tanır — Bir hayvan bir diğerini görür görmez. — “Ve sonuç olarak: Gerçekten yeni olarak ne istiyorsunuz?” — Artık nedenleri günahlı ve sonuçları cellat yapmak istemiyoruz. En Katı Kuramların Yararlılığı. 210. kendiliğinden hiçbir iyi şeyin. — zamanı yoktu! 212. size karşı hoşgörülü olmamızı istiyorsunuz ve acı çekiyorsunuz! Ama bizim hoşgörümüzde ne var! 76 ... bunaltıcı bir hava oluşturur ve. Şimdi soruyorlar: Gülmek nedir? Gülmek nasıl meydana gelir? İnsan düşündü ve sonunda. kendine yanlış. — Bir kimsenin en katı ahlak kuramına inanması koşuluyla ahlaksal zayıflıklarına göz yumulur ve bu sırada kaba bir süzgeç kullanılır. dünyadaki her şeyi ona duyulan usanç sayesinde genel ölüm ve intihar hiddetine sokmak için yeterli olurdu! Ve siz dünyalılar birkaç bin dakikacık zamanınızın kavramcıklarıyla ebedi ve ezeli varlığa ebediyen sıkıntı vermek istiyorsunuz! Bundan daha usandırıcı bir şey var mı! — Sonuç olarak: Yetmiş yaşındaki bir yaratığa karşı yumuşak olalım! — Kendi “ebedi can sıkıntısını” betimlemede fantezisini yeterince kullanamadı. başarısız yaşam olarak görünen her şeyi. Ölümsüzlük Düşleyenlere. yüce şeyin ve hiçbir kötü şeyin olmadığını. Bundan da anlaşılıyor ki. 209. 214.. Amaca Uymayan Yaşamın İnsanları.76 Vicdan Sorunu. hastalık. Öbürleri özel bir malzemeden yapılmışlar. — Vaktiyle sorulurdu: Gülünç şey nedir? Sanki bizim dışımızda kendilerine gülünç olma özelliğinin yapışık olduğu ve buluşlarda ortaya çıkarılan şeyler varmış gibi (Hatta bir ilahiyatçı onun “günahın safiyeti” olduğunu bile söyledi). güzel şeyin. Çünkü kişi. — Kimileri öyle bir malzemeden yapılmışlar ki. her insan kendini hemen hemen sadece savunma ve saldırı gücü bakımından tanır.
Zayıflıkların Sanatçı Olarak Ayarlanması. Kısaca. hoşunuza gitmemek zorunda! Çünkü kendinizi coşkuyla feda ederek ve kendinizi kurban ederek. çünkü burada gerçekten kurban ve teslim olunması gerekli. başkalarınınkini değil: Kendinizi yanlış ve eğri görmeye alıştırıyorsunuz! 215. evet.. işin gerçeği kendinizin kendinize sadece kendinizi kurban eder görünüyor olmasıdır.. rüya gibi duygu üzerlerine gelir: Sanki şahane bir bilmece ve mucize. sözcüklere ve resimlerle betimlenmesi olanaksız. Kötü İnsanlar ve Müzik. hiçbir zaman inanılmayan ve inanılır olmayan istisnasının tadını çıkarırlar! Günün birinde geriye kalan bütün gizli ve açık yaşama zıt olan sınırsız. bu ister tanrı olsun. görevin. Aynı ahlakın tepesinden aşağıya. o zaman herkese en azından zayıflıkları karşısında erdemlerini gösterecek ve zayıflıkları sayesinde bizi erdemlerini özlemle isteyecek duruma getirmeyi bilecek kadar sanatsal güç dilerim: Bunu.. akılcılığın “bencil” ahlakı nasıl da zayıf ve zavallı görünür: O hoşunuza gitmez. sizin sandığınız gibi kurban olanın kendini tanrıya dönüştürdüğünü sanmaksızın. — Almanlar sanatçı sayesinde bir tür hayal edilen tutkuya erişmek istiyorlar. eğer sizin “dürüstlüğünüz” böyle bir ahlakla kol kola giderse. bir olma düşüncesinin sarhoşluğunun tadını çıkarıyorsunuz: Yine bir kurbanla üretilen gücün duygusu içinde kendinizden geçiyorsunuz. Fransızlar onun sayesinde yargılarını kanıtlamak ve konuşma konuları için fırsat yaratmak istiyorlar. kendine hakim olma. “kendi kendini kurban etmek”. siz sarhoşluk ve aşırılık istiyorsunuz ve aşağıladığınız ahlak. Artık insaflı olalım! 218. itaat isteyen öbür makul ahlaka bakıp onu herhalde bencil diye nitelendiriyorsunuz.. parmağını coşku ve aşırılığa karşı kaldırıyor.77 Oysa siz kendiniz için daha dikkatli olmanız gerekirdi! İnsanın derdini böyle tazmin etmesi... her şeyi biliyor!” 217. İtalyanlar onun sayesinde gerçek tutkularını rahatlatmak istiyorlar. katılık. Sanatçı. dahası kendi kararına zarar verilmesi güzel bir tarz! Bir şeye kara çalarsanız intikamınız kendinize döner. ister insan. Her aşık olan kimse müzik dinleyince şunları düşünür: “Benden bahsediyor. işte bu yüzden böyle mutluluğun bastırdığı ruhlar genelde müziğe başka ve daha iyi kimselerin hepsinden daha çok minnettar olurlar: Çünkü renkli bir dumanın içinden bakıp işitir gibi müzik sayesinde aşklarının sanki daha uzak. 77 . Mutlak güven insanı dilsiz yapar. müzik onlar için olağanüstü durumlarını seyredebilmek ve bakışını bir tür yabancılaşmayla ve iç rahatlığıyla yaşamanın tek çaresidir. kötü ve asık suratlı olanlardan başka insanlara nasip olmasın mı? Çünkü bunlar onda ruhlarının müthiş. — Mutlak güven içinde bulunan aşkın tam mutluluğu çok kötümser. kendinizi. duygulu ve sıkıntısız olduğunu görüp işitirler. ben sizi sizden daha iyi tanırım. bu mutlu dilsizliğin kendisinde bir ıstırap ve zulüm var. altın pırıltılı. Bu zevkten yola çıkarak hesaplanınca: — Size o itaatin. — Eğer mutlaka zayıflıklarımızın olması gerekiyorsa ve onları sonunda bağlı olduğumuz yasalar olarak tanımak zorundaysak. benim yerime konuşuyor. onun sizde hoşnutsuzluk yarattığına kesinlikle inanıyorum! 216. Kurbanlıkların Ahlakı. bununla kendi gözünüzü bulandırıyorsunuz. ve mutlaka! — Eğer o hoşunuza gitmezse kendinize karşı dürüst oluyorsunuz. adadığınız o kudretli ile. kendinizi daha çok düşüncelerde tanrılara dönüştürüyor ve kendinizin bu şekliyle tadını çıkarıyorsunuz. bunlar ahlakınızın madde başlıklarıdır ve söylediğiniz “şeyi dürüstçe söylediğinize” içtenlikle inanıyorum: Ancak. — “Kendini coşkuyla teslim etmek”.
betimlemek. onur ve törene ihtiyaçları yoktur. ama belki de bütün dünyaya karşı yapılmış bir hırsızlık olarak. Korkusuzların. Aslında bu olayı kendi önünde ve kendin için oynadın: Bir tanık davet ettin bunun için. şairleri ve yazarları hiçbir şey. küçük aldatmalarını gören. o sizin bütün 78 . Akıl ruha karşı zor ve kanlı bir utkuya ancak ulaşmıştır. Onur ve Korkaklık. Oysa diğeri hala derin acılar içindedir ve senin akılsız olmanın ve bunu söylemenin onu teselli edecek bir yanı yok. dürüstlüğe adeta söz ve davranışlarıyla saygınlık kazandırırlar ve onun korkaklıklarının bilincinde olmalarının göstergesi olarak daha çok saygınlığını kaybettirirler. vakur bakışlar. sargılamak. yamyam tanrıların istediği kurbanlarda olduğu gibi bir vahşet olmazsa bu utku kazanılamaz... onun önünde kendi haysiyetini kırıyorsun. ciddi tavırlar.. yavaş yürüme tarzı. sık sık ya masum zevke. senin yüzünden oluşan yeni bir yara gibi anımsıyor. 221. ve şimdi ona gitmek için kibrini bastırıyorsun. amaçları insanları korkutmaktır (kendi kendilerini ya da temsil ettiklerini). yani her zaman ve kuşkusuz korkunç olan kimselerin. sabırsız bir ses ne kadar da sık görülür. müziksel iyiliğin tınlayan her damlası için on kat daha duygulu bir damak zevki verdiler. — Sanatçıları.. Korkutan Göz.. kısaltmak.. Kendini Aşağılamadaki Aldanma. Richard Wagner’de en sabırlı kişinin bile neşesini kaçıran zangırdayan ve bezginlik veren bir huzursuzluk var: Ama tam bu noktada gücüne geri döner ve diğerleri için de aynı şey söz konusudur. Fanatizm Ne Zaman Arzu Edilir — Uyuşuk doğalar sadece fanatikleştirmek suretiyle coşturulabilir. onlar düşünceden bir şey elde etmek için genişletmek. bunu da kendin için yaptın. — Kendini fedakarlığa göre ölçen ahlak kısmı vahşilik basamağındadır. 223. kendini aldatma! 220. Beethoven’in müziğinde kaba. azı çok gibi satmak istediklerinde. Mozart’ta kalp ve tini birazla yetinmek zorunda olan alçakgönüllü kimselerin neşesi. senin için aşırı rahatsız edici olaydan sonra aslında her şeyin tekrar yoluna girdiğini sanıyorsun. onun için değil. hep haklılık iddia eden. akılsızlığını onun önünde aşağılayıp bu katı. ah. üstü kapalı konuşma ve onur denen her şey aslında korkak kimselerin olduklarından başka türlü görünme biçimidir. o göz yok mu. ya coşkuya sürükleyen kavşakta durduklarını sonradan algılayan. Kurbanın Ahlaklılığı.. kendileri yüce olmadan yüceltmeyi ve süslemeyi denediklerinde tekrar inceleyen. kendini onun önünde aşağıladığın zaman. 219... düşünceyi önlerinde ilk durduğu gibi sanatlarının bütün hilelerinin içinden gören.. — Akılsızlığınla yakınına derin bir acı verip telafisi olanaksız bir mutluluğu yok ettin. müziksel güzelliğin. ama öç almayı düşünmüyor ve seninle onun arasında bir şeyin denkleştirilebileceğini anlamıyor. baharat ekmek zorunda oldukları günlük düşünce olarak gören gözden daha çok korkutmaz. ona fırlattığın utangaç bakışını. makam ve rütbe kıyafetleri. düşünce onlardan bir şey yapacağı yerde. — Törenler.. senin şerefe ilişkin gönüllü kaybının başkalarının mutluluktaki zorunlu kaybıyla dengeleştiğini sanıyorsun: Yücelmiş olarak yürüyor ve erdeminin de onarılmış olduğu duygusuyla oradan ayrılıyorsun.78 çok ender olarak büyük müzisyenler yapmıştır. yenilmesi gereken güçlü karşı dürtüler mevcuttur.. 222. zayıflıkları ile ilişkili olarak onların hepsi içimizde erdemlerine karşı hırs uyandırıp müziksel ruhun. belki de büyüleyici bir ışık demeti gibi.
“Yararcı“. bıraktığı hoşnutsuzluğu ve üstelik ona hor görmemiz gerektiği şartını ekleriz. köpek kulübelerinden aşırılan her şeyden intikam alırlar. etrafı tamahkar bir şekilde gözetmenizi ve hırsınızı. kostümler. ama her yabancı adımda. — O bir felakete maruz kalmıştır ve hal böyle iken “merhametli kimseler” gelip ona uğradığı felaketi ayrıntılı bir şekilde anlatırlar. kendisi bunların çok azının farkına varır. her umulmayan anda ısırmak için yerlerinden fırlarlar. ihtişam 79 . zengin ve keşfedicidir. — A: Ama neden bu büyük adamdan sakınıyorsun? — B: Onu yanlış anlamak istemiyorum! Hatalarımız birbirlerine katlanmıyorlar: Ben miyobum ve şüpheciyim. sadece can sıkıcı olduğu ölçüde değil. Gurur — Ah. İnsanın kendisi değil. ve o taklit elmaslarını hakikiymiş gibi takıyor. öykünmenizi ve üstün gelmenizi (bu sadece kıskanç bir öykünmedir) eserlerinizde fark eden. Övgüdeki İntikam. basit adamı kötü adam olarak değerlendirdiği zaman. Çünkü biz onun ne kadar çok insanın canını sıktığını tahmin ederiz ve buna. Alman Erdemi Üzerine. 227. Hızla Aşağılanmanın Çaresi. 225. — Burada bir sayfa dolusu yazılmış övgü var. zevki ne kadar bozulmuş.. İnsani gururun nağarası hakkında ne bilirsiniz ki! 230. kimi insanlar için bir ahlak. onu neredeyse çok ince düşünülmüş olarak bulur ve küçük cesur çizgi ve şekil zenginliğiyle çok keyiflenirsiniz. — Ahlaksal şeylerle ilgili duygular şimdilerde öyle karışık ki. sınıflar. Yakınımızın Mutsuzluğundaki “Hafifletici” Şey. Gerçi tembel tembel ve güneşte yarı kör görünüşte yatar görünürler.. kimileri için yararlılığı ile çürütülüyor.. sonunda tatmin olmuş ve hafiflemiş olarak giderler: Felaketzedenin duyduğu dehşete güya kendi dehşetleriymiş gibi sevinip. yararlılığı ile ispatlanırken.. utançtan kızarmışlığınızı tıpkı bu kızarmışlığı gizleyen ve kendi önünüzde başka türlü anlamlandıran sanatınızı tanıdığı gibi tanıyan göz. 228. — Eğer bir halk basit olanı kötü. havasız bir çevreye bağlayan ve orada yaşlanan akıllı kadınlara karşı. 224. bunun da çok ötesinde. güzel bir öğleden sonra geçirmişlerdir. itibarlı insanlar. 226. 231. Zincire Vurulmuş Kimse. Ünlü Kimselerle İlişkiler Hakkında. 229. — Zincire vurulmuş bütün ruhlara karşı dikkatli olun! Örneğin yazgılarını küçük. ve siz ona yüzeysel diyorsunuz: Ama intikamın bu övgüde gizli olduğunu tahmin ederseniz. intikamı öyle ince.79 tedirginliğinizi. — Çok ve hızlı konuşan bir insan saygımızı tanıştıktan çok kısa süre sonra ve anlaşılır konuşsa bile olağanüstü bir şekilde yitirir. siz işkence edilen kimsenin işkenceden sonra hücreye sırlarıyla birlikte geri getirildiği zamanki duygusunu bilmezsiniz! — Sırlarını dişleriyle hala sıkı sıkıya tutmaktadır.
bir suçun cezasının çekilmesi değil: Tam tersine... başkalarından korkan ve içlerini mümkün olduğunca gizlemek isteyen insanlar. Buna karşın zayıf karakterler kekremsi hükümleri severler. bunlar. birisinin kendi hakkında söylenenleri övülmekten hoşlanmadığı için duymaktan çekinmesi — ister inanın ister inanmayın — bunlara rastlanıyor. ama bir teşekkürü asla geri çeviremez (veya aynı şey demek olan onu soğuk ve geleneksel şekilde kabul etmek). Parti Sıkıntısı. bu arada yeni seslerle birlikte. mağrur asilzade! 235. yıllar boyu sadık.... 238.. başka hiçbir şey değil! 232. varlığın dini veya felsefi karalayıcılarıyla arkadaşlık kurar. Böyle yapmak çok derinden yaralar. insanları aşağılayan kahramanlarla. — İnsan bir ricayı rahatça geri çevirebilir. — Garip bir şey. Teşekkürü Geri Çevirmek. suçun kirlettiğinden daha çok kirletiyor. Dillerinin susturulmasına nasıl katlanacaklar? O halde sesleri yükselecek. ama tehlikesiz olmayan bir hüzün var: Bunun sıkıntısını. bizim ceza anlayışımız! Suçluyu aklamıyor. ama neden? 236. Bir Bilimsel Tartışmadan. Artık bu konuda konuşmayalım. Ceza.80 ve haşmet karşısında ne kadar köleleşmiş olur! İnsanın Almanların ahlaksal mağrurluğuna karşı hep “kötü” sözcüğünü koyması gerekir. Şöhret Karşısındaki Çekingenlik.. bu onun göstergesidir. 237. o zaman elinde olmadan zarafet yönünde çaba sarf eder. — Müzisyenlerimiz büyük bir keşifte bulundular: Onların sanatında da ilginç çirkinlik mümkün! Kendilerini. — A: Birisinin şöhretten kaçınması. kendileri hakkında korkulu şeyler düşünen.. Bunu da ellerinde olmadan yaparlar. ya da kendilerini katı törelerin ya da utanç verici “yaşam mesleğinin” arkasına çekerler: Böylece kendilerine bir karakter ve bir tür güç edinmeyi denerler. sarhoş gibi açılan bu çirkinlik okyanusuna 80 . Ahlakçılara Duyumsatma. — Eğer güçlü bir karakter vahşet eğilimi göstermiyorsa ve her zaman kendisi tarafından işgal edilmemişse. — En koyu vicdanlılığa en çok değer veren insanların ne tür insanlar olduğuna dikkat ettiniz mi? Birçok acınacak duygular içinde olduklarının bilincinde olan. Zarafete Yönelik Çaba. 234. birisinin kendisini övene bile bile hakaret etmesi. — Hemen hemen her partide gülünç. başkalarının onlardan sert ve katı etki sayesinde alacakları (özellikle altları) vicdanlılığın sertliğiyle ve görevin katılığıyla kendi kendilerini etkilemek isterler. bunlar gerçekte oluyor! —B: Bunlara inanıyorum. — A: Dostum sesiniz kısıldı! — B: Öyleyse tezim çürütüldü. dürüst ve şerefle partinin düşüncesini savunan ve birdenbire günün birinde borazanın çok daha güçlü kimselerin eline geçtiğini fark edenler çekerler. 239. 233. “Vicdanlılar”. bunlar var! Sadece biraz sabır.
Filoktet’de Odipus’da): Anılan durumlarda. hüzünlü ve sık sık güneş gibi kızgın varoluş. — Ah. onu galeyana getirmeye. sık sık ve binlerce yıl süren öfke nöbetlerinin en son etkisi olabilir mi acaba (deri altında meydana gelen kan basıncı)? Daha zeki olan öteki ırklarda ise aynı şekilde sık sık dehşete düşme ve sararma. ölüm hazırlayıcı ruhsal hallerine değil: — Bu ruhsal hallerde kalp. bundan kaçınıldı.. (Ayaks’da.. suçun oyunun kaldıracı yapılması çok kolayken. ve ucuz: Artık kimse iyi müzik istemiyor. Korku ve Zeka. 241. o zaman bu. bunun müziğin değerlendirilmesinde olumlu katkısı bulunuyor.. büyük bir haşmetle koşar yoluna! Ancak o andan itibaren “şeytani” bir şekilde cezp edip.. kızdırmaya ve nefes nefese bırakmaya cesaret edilebiliyor. sonuçta beyaz cildin oluşmasını sağlamış olamaz mı? — Çünkü korkaklığın derecesi zeka ölçüsüdür: Ve kendini kör öfkeye kaptırmak. onun içinde o partiyi de bu partiyi de alsan hep aynı karakteri muhafaza edecektir. bu zevkin sıcak çorbasındaki en acı baharattır. Shakespeare kadar Sofokles de suçu ve onun kötü sonucunu istemez. yani onu anlamamaya. Vaktiyle iyi müzisyen neredeyse sanatı uğruna iyi insan olmak zorun daydı. Her kim gerçekten azgın bir hırsa kapılmışsa. değişken. 242. yaşama bir damlanın bardağa bağlılığından daha sıkı bağlı değil. Tiyatronun Ahlakı Üzerine.. bir düşüncenin ve dürtünün lehine... ve sağırdır. 81 . yanılıyor: Ve Shakespeare’in de böyle duyumsadığını düşünüyorsa bir kez daha yanılıyor. — Her kim Shakespeare’in tiyatrosunun ahlaksal etki yaptığını ve Macbeth’in bakışının karşı konulamaz şekilde hırsın yarattığı kötülükten çekip çıkardığını düşünüyorsa. müzisyenlerimizin ruhlarını müzikleri aracılığı ile dinleyecek kulaklara sahip olsalardı! Samimi insanı kötü eylemdeyken ve bu eylemin suçsuzluğunda yakalamak için böyle bir fırsatın tekrar gelmesi ne kadar beklenecek! Çünkü müzisyenlerimizin kendi hikayelerini ruhun çirkinleştirilmesinin hikayesini. Tristan ile Isolde’nin ölerek zina konusunda ders verdiklerine inanıyor musunuz? Bu.. ve eğer kahraman tutkusundan dolayı mahvolursa. tehlikeli. Peki şair başka türlü mü duyumsamıştır? Onun yarattığı haris. onun imgesini zevkle seyreder. Karşıtlık keşfedildi. ilk kez şimdi dinleyici ye daha sonra bir anlık dinlenme ile mutluluk duygusu vermek için. — Deride meydana gelen siyah renk değişiminin nedeninin ışığın etkisinde aranmaması gerektiği bugün büyük bir kesinlikle iddia ediliyorsa ve bu iddia doğru ise. müziğe aktardıklarından haberleri bile yok. Ya şimdi! 240. Ama acele edin! Her sanat için bu keşfi yaptıktan sonra kısa bir zaman kalıyor. tam da uygun. İlk kez şimdi üzerinde altın ve zümrüt parıltılı güzel müziğin küçük ışık şeridi bulunan genel koyu renk bir fon kazanıldı.. şeytaninin anlamı burada şudur: çıkarın ve yaşamın aleyhine. Trajedi şairi yaşamla ilgili imgeleriyle aynı şekilde yaşama karşı pek taraf tutmaz! Daha ziyade bağırır: “Bu heyecanlandırıcı. bizimkinden daha kötü bir çağın içinden seslenir: Bundan dolayı Shakespeare’in oyununun amacını önce kendimize açıklamaya ve haklı göstermeye mecburuz. şairi ters anlamak olur: Kimileri. bu çağ kan ve enerjiyle ağzına kadar dolu olduğundan dolayı kısmen sarhoş. tutkuların bizzat kendisine aşıktırlar.. — Kahverengi — boz insanın belki de ilk rengidir. maymunsu ve ayı gibi bir şey.. büyük suç anında kesinlikle alçakça değil.. özellikle Shakespeare gibi olanlar. benzer doğaları öykünsünler diye tahrik eder. bütün tahriklerin tahrikçisidir! Yaşamak bir serüvendir. İlk kez şimdi en güçlü duygulanımlar mümkün oluyor. hayvanlığın çok yakında olduğunun ve kendisini tekrar kabul ettirmek istediğinin bir belirtisidir.81 rahatça bırakıyorlar ve şimdiye dek müzik yapmak böylesine kolay olmamıştı.” — Böylelikle huzursuz ve güçlü bir çağın içinden haykırır. işte bu. keşke düşünürlerimiz.
hataların ve aceleye gelmiş çıkarımların sonuçlarıdır. Kötü Mizacın Kökeni.. Aristoteles ve Evlilik. Böylece kızgınlığından intikam aldı (Güçlü oldukları için bütün duygulanımlarını kıskanıyordu) ve otokratik keyfinin tadını çıkardı. bu hemen hemen hepimizde var. — İyilik. en az tehlikesi zevksizliğidir.. mükemmel bir şekilde düşünülmüş ve tasarlanmış bir dürtü tipi olarak antik devir insanlığına aittir: Karakteristik özellikleri — bir güdünün ya da daha az sayıda güdünün basit yapımı ve keşfedici işlenişi ve değişimi — kolayca fark edilecek durumdadır. Bundan sonra. 248.. Aslında bu eğilime şimdi ortaya çıkış şekliyle. — Bazı insanların mizacında bulunan adaletsizlikle maymun iştahlılık. yoksa kötü amaçlar için mi olduğu pek mesele edilmez. diye belirtir Aristoteles.. oysa ikisi de onda kötü konuştuğu konusunda merhametsiz ve gururla hakikate bağlıydılar. iyi amaçlar için mi. 82 . — Napoleon kötü konuştuğu için kendine kızar ve bu konuda kendini kandırmazdı. — Gerçek olan şeyden şimdiki sevinç duyma eğilimimiz. Evet. Şeyleri tutmak istersek sonunda yine aynanın üzerinden başka hiçbir şeye ulaşmayız. en yüksek otoritenin şimşek ve gök gürültüsü sayesinde — bu otorite güç ve dehanın birlikteliğinde bulunur — kararı karıştırıp tadı yanlış yola sürüklediği için düşüncelerinde gizliden gizliye sevinç duydu. büyük erdem sahibi olanların çocuklarında ahmaklık. — Bu.. 245. Bunu söylerken sıra dışı insanları evliliğe davet mi ediyordu? 247. 246. sadece uzun süre ve bıkkınlık verecek derecede gerçek olmayana sevinmiş olmamızla açıklanabilir. düşündürücü değildir denemez. — Napoleon. 244. sayısız mantıksal belirsizliklerin. Yalan iyiliğin annesi değilse de süt annesidir. uzun süre hükmedeceği bir şey arayan ve sonunda kendisinden başka hiçbir şey bulamayan kimsenin. Buna karşın iyi mizaçlı insanlar düşünceli ve köklü soylardan gelirler.. en fazla iyiliği arar görünen ikiyüzlülükle geliştirildi: Büyük gücün bulunduğu her yerde bu tür bir ikiyüzlülüğün gerekliliği anlayışla karşılandı. emniyet ve güven telkin eder ve fiziksel gücün gerçek toplamını yüz kat artırır. istemeden ve rafine olmadan.. İkiyüzlülüğün sürekli uygulanmasından sonuçta karakter ortaya çıkar: İkiyüzlülük sonunda kendisini yok eder.. — Bağımsızlık (en alçak dozda “düşünce özgürlüğü” denir) tahakküm tutkununun sonunda kabul ettiği feragat biçimidir. en çok dürüst ve namuslu görünme isteğiyle geliştirildi: kalıtımsal soyluluklarda.. sonunda onun üzerindeki şeyden başka hiçbir şey bulamayız. — Aynanın kendisine bakmayı denersek. onların düzensizlikleri ve ölçüsüzlükleri. aklı ön plana çıkarmışlardır. bu durumlarının kabahati atalarınındır. 243. ve organlar ve içgüdüler riyakar bahçesinin hemen hemen beklenmeyen meyveleridir. İki Yön.82 Bağımsızlık.. kulakların ve kendini dinleyenlerin karar vermeleri bakımından bu keyfin tadını bir kez daha çıkardı: Sanki onlara böyle konuşmak her zaman yeterince iyi gelirmiş gibi. Görev Olarak İkiyüzlülük. kelimenin en genel anlamıyla bilginin tarihidir. Ama hiçbir fırsatı tepmeyen ve ince zeka daha kurnaz olan tahakküm hırsı onu konuştuğundan daha da kötü konuşmaya sevk etti. Keza dürüstlük. Güç Duygusurıurı İnceliği. Gerçek Karşısında Duyulan Sevinç. — Büyük dehaların çocuklarında çılgınlık ortaya çıkar.
. —Berbat! Berbat! İnsanın en iyi. O hep günah tekesidir. Bu müzik hakkında bir iki kelime söyleyebilir miyim? Size belki ilk duyuşunuzda görmek istemeyeceğiniz bir oyun da gösterebilir miyim? — B: Elbette! İki kulağım var ve gerekirse daha da fazlası. önceden acı çeken ve olayın ve eylemin son anında önceden yorgun olan kimsedir. sanki bu dünya için çok iyi şeylermiş gibi. önceden tadını çıkaran.. Gece ve Müzik. şimdi bu hareketlerle anlattığı gibi. Hiç Yalnız Kalmış Olan Var Mı! — Korkak.. Nasıl ki işmar eder! doğrulur! kollarını açar! Ve şimdi ona gerilimin en yüksek anı gelmiş gözüküyor: İki fanfar daha ve konusuna giriyor. — Hah nasıl da kuruntulu! Yoruluruz diye ödü kopuyor! Böylece melodilerini şekerlemelerin içine 83 . Konusunu nasıl da geliştiriyor! Ah! Dikkat edin. — Ah. Ve şimdi dinleyicilerini ikna ettiğine inanmış. A: Daha da iyi. korkakların yaşam tarzına göre. muhteşem ve donanmış. ancak şimdi konusu tam olarak hoşuna gidiyor. Bundan dolayı müzik. en sağlam bir şekilde ispatlaması gereken şey görünüştür. — Korkunun organı olan kulak. düşüncelerini dünyadaki en önemli şeylermiş gibi tanıtıyor. ama tehlikeli de olan yaratıcı fantezileridir: Olacak ve olabilir şeyi önceden yapan. duyulmamış bir şey anlatacağının sözünü verdi. Çünkü hareketler bunlar. şimdi yaratıcı oluyor. Bana iyice yaklaşın! — A: Onun bize söylemek istediği bu değil.. yani şimdiye değin var olmuş en uzun insan çağına göre: Aydınlıkta kulağa pek ihtiyaç duyulmaz. yalnız olmanın ne demek olduğunu bilmez: Sandalyesinin arkasında bir düşman vardır hep. Bu sefer biz onu etkilemeye bakalım. Bunu çok iyi bilen Lord Byron günlüğüne şöyle yazmıştı: “Eğer bir oğlum olursa öyle tümüyle sıradan birisi olsun — hukukçu ya da korsan. Stoasal. — A: Bu müzik için ne diyorsunuz? — B: Beni çok etkiledi. Görünüş. çünkü hayranlığın bakışlarını toplaması lazım. Çünkü birçok kimsede onu görecek göz yoktur. kendinin değişmesini bizzat öngördüğü törenden sıkılmış hissettiğinde özel bir neşesi vardır. onun sadece nasıl süsleneceğini değil.83 249. bir şey söyleyeceğinin. 253. bir gece ve alacakaranlık sanatı olma özelliği taşır. Dinle! Şimdi yeniden başladı. kendisini sadece geceleyin ve orman ile mağaraların alaca karanlığında böyle fazla geliştirebildi. utanmadan parmağı ile konusuna işaret ediyor. nasıl boyanacağını da biliyor! Evet. büyülenmiş olarak etrafına bakınıyor. Güzel bir kadın mı o? Ya da güzel bir at mı? Yeter.. Ama ispatlamak öylesine sıkıcı ki! 254. onu göstermeyi biliyor. — Stoacının. yeni ve cesur vuruşları göze alıyor. bu sırada hükmeden kimse olarak zevk alır. keşke birisi bize yalnızlık denilen o güzel duyguyu anlatabilse! 250. Müzik Üzerine Konuşma.” 255. Düşün! — Cezalandırılan kimse artık eylemi yapan kimse değildir. kendi hakkındaki bilgisi konusunda düşündüğümden daha iyidir. 252. 251. şimdiye kadar bize sadece. söyleyecek hiçbir şeyim yok. Vaktinden Önce Yapanlar — Şair doğalarda temayüz eden. değerli taşların şangırdaması gibi. sağlığın renginin ne olduğunu biliyor..
— Ama müzik susuyor! — B: Bunu yapması iyi! Çünkü sizi dinlemeye artık katlanamıyorum! Bir kez sizin tarzınızda gerçeği bilmektense. etkilerin ve yanlış anlamaların ve başarısızlıkların bulunduğunu bilmeyen yalnızlık. yani siz de mi bu müziği seviyorsunuz? O zaman günahlarınızın birçoğu bağışlandı demektir! 256. avuçlarınızda sanatçının vicdanı var.. Kötülerin Mutluluğu. Ve bundan böyle dinleyiciler ona inanıyorlar: Konu çalınır çalınmaz.. — “Şimdi gerçeği bilmesine ve onu söyleyebilecek durumda olmasına rağmen. ve kendi tarzında akıllıdır... bizi heyecanlandırmak ve tekrar etkisi altına almak için kaba duygularımıza hitap ediyor. Bağımlının Muskası. — Kim kaçınılmaz olarak bir efendiye bağımlıysa. 258. En iyiler şimdi sizin olduğunuz gibidir: Aldatılmaktan memnunsunuz! Kaba ve şehvetin tahrik ettiği kulaklarla geliyorsunuz. ve onunla ilgili size söylediğim her şey yalandı. bunu sadece tutkuların çok sık parçaladığı. samimiyetinizin en duyarlı bölümünü yolda fırlatıp attınız! Ve bunu yapmakla sanatı ve sanatçıyı bozuyorsunuz! Her alkışladığınız ve tezahürat ettiğiniz zaman. Ya da.... on kez aldatılmayı seve seve kabul ederim! — A: Benim sizden duymak istediğim de buydu. şiddetli ve gümbürdeyen ritimlerin ilkel güçlerini nasıl hayal ettiriyor! Ve şimdi. dolce far niente’den gelen nadir ve garip zevkleri var. kederli. benimle ilgili konuşmuyor. hırpaladığı. — Bu köpeğin tüyleri bir kez okşanır: Derhal çatırdayıp kıvılcımlar saçar.. bu güçlerin bizi kavradığını. başka dalkavuklar gibi.. her iki türde de. dinlemeye ilişkin sanat vicdanını yanınızda getirmiyorsunuz. onun harika konusu bizi etkileyerek baygın ve sarsılmış hale getirmiş. ve o gerçeğe o kadar büyük saygı gösteriyordu ki. 84 . kendine inanan. Neden ona o haliyle katlanmayalım! 259. bütün bir şüphemi ifade etmek için: Her an elimizin altında sadece düşüncemizi aşağı yukarı ifade edecek kelimeler var. konusunu tekrar elemanların oyununa karıştırmaya ve bizi yarı baygın ve sarsılmışlar olarak ikna etmeye cüret ediyor. sıktığını ve neredeyse ezdiğini fark edince. o sarsıcı ilkel etkiyi anımsıyorlar. — Son olarak: Biraz önce dinlediğimiz müzik tam da bu nadir ve soylu türden. yapa yalnız olmanın kendiliğinden çınlaması.. Köpeğe Dalkavukluk Etmek.. zehirlediği bir kalp bilir. korku saçıp efendisini kontrol altında tutacak bir şeyi olmalı: Örneğin dürüstlük ya da temiz kalplilik ya da keskin bir dil.. kendi hakkında kendisi ile konuşan ve dışarıda dinleyenin ve kulak kesilenin.. — Bu sessiz. İçimizde Mevcut Sözcükler: — Düşüncelerimizi elimizdeki kelimelerle ifade ederiz hep. eyvahlar olsun! Gerçekten “iyi” ve “kötü” müziği kastetmiyorum.. — şimdi artık o “şeytani” olmuştur! Ruhu ne kadar da iyi tanır! Bir sokak hatibinin sanatıyla bize hükmediyor. 257.. bir akşam ve gurup vakti huzuru..84 boşaltıyor. Ama bu kulağa bir intikam gibi gelebilirdi. ondan da bundan da var! Ama ben tümüyle kendini düşünen. kendini düşündüğü için dünyayı unutan müziğe suçsuz müzik diyorum. kötü insanların sizin tartışma konusu yapamayacağınız bir şeyleri. bu anımsama şimdi konuya iyi geliyor. dilerseniz benim kötülüğümü bağışlayın! — B: Ooo. Eskinin Methiyecisi. ve eğer suçsuz müzikle suçlu müziği birbirinden ayırmadığınızın farkına varırlarsa. hatta şimdi. Dinleyin. o saygıdeğer adam!” 260.
. Tiyatronun Bir Zamanı Var — Eğer bir halkın fantezisi zayıflarsa.. her iki devinimi de yan yana ve iç içe.. — Onun zarafet eksikliği var ve bunu biliyor: Ah.. . benim daha çok hoşuma gider: Bu onu mukayese edilmez şekilde doğal gösteriyor! 262. Güç Şeytanı. daha uygar yaşam tarzını aşağılanmayla. eğer yaratıyorsa. ikinci karakter bunlara sahiptir: Ona bunlar bir rastlantı sonucu miras kalmamış. heyecanlı anlatım ve isteklerle. ama imparatorluk bize kalsın!” Evet! Evet! “imparatorluk”! 263. Ama ben bunları neden tekrarlıyorum ki? Luther bunları çoktan söyledi. “bir tanrı gibi” iki ayağının üzerinde yürürse... eğitimle de verilmemiştir. yine de mutsuz ve huysuzdurlar ve öyle de kalırlar: Çünkü şeytan bekler bekler ve sonunda tatmin olmak ister. şerefimizi. keyfi devinimleri. — İyi sezişli kıskanç insanlar kendilerini üstün hissedebilmek için rakiplerini iyi tanımayı istemezler.85 261. çocuğumuzu ve karımızı alın: Bırakın oraya gidelim. Zarafetsiz. çünkü özellikle şimdi yüksek amaçlı etkinlikle fantastik ve akıl dışı bir şey yaptığını unutur (bu bütün sanatlarda böyledir). öte yandan devinimlerin yüksek amaca yönelik birçok etkinlikleri var. güce karşı duyulan tutku insanların şeytanıdır. düzensiz. hem de benden daha da iyi. 265.. 85 . Onlara her şey verilsin: sağlık. hayır.. eğlence. Yanılmayı İstemek.. Somut ve Canlı Çelişki. Bu bakışın bir sonucu olarak sık sık mutsuz olur ve eğer kendisini iyi hissederse. Neden Böylesine Gururlu! — Asil bir karakter kötü bir karakterden birçok alışkanlığı ve bakış açısını elinde tutmaması ile ayrılır. fanteziye kanat olmak yerine ayak bağı olur: çok yakın. içinde. 267. Neden Böylesine Yüce! — Ah. yiyecek. utanmaz alaycı felsefeyle. — Deha denilen şeyde psikolojik bir çelişki bulunur: Bir yandan birçok vahşi.. — Ama epik ozanın ait olduğu çağ için tiyatro ve kahraman olarak giyinmiş oyuncu.. yeter ki bu insanları tatmin et: Hemen hemen mutlu olurlar. 268. 266. kaba saba jestlerle.. barınak. ama yetecek kadar sıklıkta da karşı karşıya gösteren bir aynaya benzer. — Zorunluluk değil. ama bunu maskelemeyi nasıl da iyi biliyor! Katı erdemle. hırs değil.. mutlaka yapılması gerekir.. şu dizelerde: “Bizim canımızı. bu sırada o. ama tekrar dört ayağının üzerine düşerse.. Her şeyini al. bu hayvanları tanıyorum! Tabi ki kendi kendinin daha çok hoşuna gider. evet her zaman eksikliğinin hep bilincindedir ve bu haliyle karakter haline gelmiştir. malımızı. çok ağır. çok az düş ve kuş uçuşu var onda. mahzun bakışla. insanlara ve varoluşa karşı var sayılan kötümserlikle. 264. söylencelerini sahnede sergileme hevesi doğar: Şimdi bu fantezinin gelişi güzel yedek parçalarına tahammül eder. insanların ve şeytanların mutlu olacakları kadar. öyle yapar. çok belirgin.
— Bunlar bilim hakkında ve bilim için söylenmiş iyi. saflaşmış ırklar var ve bu da çok ender görülür.. ama yolda çok yorulmaktan bir kez uyuyakalan ve ters yöne gitmenin mutluluğunun — yani zahmet etmeden aşağı yuvarlanmanın -. — Mutluluğu bizim şimdiki tahrik olmuş. bu modern şenlik havasıdır! — Sonra insan tekrar daha özgür.rüyasını gören dağcının düşüdür. kör bir yerçekimi gibi çabasız aşağıya yuvarlanma var. onu bilginin bulunduğu her yerde dikkatle bakmak için ve bilinen hiçbir şey kaçmasın diye görevli saymak ihtiyacı duymuyorsunuz. kendilerine ve sanata zarar vermektedirler! Siz. — Her çeşit üzüntüye ve ruhsal sıkıntıya karşı ilk önce perhizi değiştirmeyi ve bedenen ağır iş yapmayı denemek gerekir. daha soğuk. onu geçerli kılmanızın. nedir bize bu hizmeti yapan.. hasta olarak sanat istediğiniz zaman. iltifatlı. büyük bir yükü sırtından atma. — Muhtemelen saf ırk yoktur. makul sözler. Bir defa tümden güçsüz! Kökensel güçlerin oyun topu! Bu mutluluk içinde bir gevşeme. Hastalar ve Sanat. Ama insanlar bu durumda teskin edici çarelere başvurmaya alışıktır: Örneğin sanata. Eğer insan kendisini bir kez geçici olarak her şeyi yutan ve ezen etkiye bırakırsa. bilimin duyumsamalarınızla ters düşmesi size acı verip işkence etmiyor. bu büyük bir hizmettir: Öylesine mutlu ve nefes nefeseyiz. sanatlar. eğer bilim kendi gözleriyle bir kez yüzünüze ışık saçsaydı! — Yani sizin hoşgörü göstermeniz.. Bu hedefi yukarıda olan. konuşma biçimiyle itmeden ya da konudan uzaklaştırmadan kendi tarafına çekmek ne kadar zordu! Böyle yazmak Fransa’da şimdi de ne kadar zor! 269. tersine. Normal olan melezleşmiş ırklardır. — En ateşli bir şekilde kudret peşinde koşan insanların kendilerini galip hissetmeleri tarif edilemeyecek kadar hoşlarına gider! Bir girdaba batar gibi birdenbire ve derin bir duygunun içine batmak! — Dizginleri elden kaçırmak ve nereye gittiğini kimsenin bilmediği bir hareketi seyretmek! Kimdir. bunlarda vücut şekillerinin uyumsuzluğu yanında (örneğin göz ve ağız uymuyorsa) alışkanlıkların ve değer kavramlarının uyumsuzluğu da hep 86 . dehalar veriyor. Irkın Arınması. bir hayalete karşı. dinler.. bilgiye duyulan ihtiraslı özlemi kendiniz için bir yasa haline getirmemişsiniz. daha sert olur ve yorulmadan karşı yöne doğru çaba sarf etmeye devam eder: güce doğru. kudrete susamış Avrupa ve Amerika toplumlarını düşündüğüm gibi betimliyorum. ve dünyanın tam ortasındaymış gibi etrafımızda istisnai bir sessizlik hissediyoruz. bu zevk onlara savaşlar. — Atina’da dinleyicileri.. üstelik bilim sizin fikirlerinize aynı alicenaplığı göstermezken! Bu tür hoşgörü uygulaması yapmaya hakkınız olmadığını biliyor musunuz? Küstah bir rahibin ya da sanatçının yaptığı bu lütufkar hareketlerin açık bir alay olarak bilimin haysiyetiyle hoyratça oynamak olduğunu biliyor musunuz? Neyin hakiki ve gerçek olduğu konusunda keskin bir vicdana sahip değilsiniz.. Şenlik Havası. aslında siz öfkeli ve fanatik bir şekilde bakardınız. daha zinde. sanatçıları hasta ettiğinizi fark etmiyor musunuz? 270.86 Konuşmacının Açmazı. ama! Ama! sizin bu hoşgörünüzün arkasında bilime karşıtlık görüyorum! Her şeye rağmen kalbinizin köşesinde onun sizin için gerekli olmadığını. bizi ne ilgilendirir! Ve bize karşı bile değil! Ve bizim neyimiz var! 271. 272. Apaçık Hoşgörü. hatta onun koruyucusu olmanızın alicenaplığınız olduğunu düşünüyorsunuz.. Bu kadar hoşgörülü davrandığınız şeyin ne olduğunu bilmiyorsunuz! Ve sadece onu tanımadığınızdan dolayı böyle iyi yürekli tavırlar takınmayı başarıyorsunuz! Siz. Arada sırada bir kez güçsüzlüğe tekrar geri dönmek istiyorlar..
ister kendimize karşı duyduğumuz antipatiden dolayı. insanlığın sıcak ve soğuk cesareti çok faydalı bulmuş olmasıdır. 87 . evet kendi kendine de üstünlük kazandı. — her ikisine de aynı ad veriliyor! Oysa soğuk erdemler sıcak erdemlerden ne kadar farklıdır! Ve eğer birisi kalkıp da “iyi olmak” sadece sıcak erdemi uygulamakla olur deseydi deli olması gerekirdi: Ve sadece soğuğu öngörmek isteyen kimse de en az onun kadar deli sayılırdı! Gerçek ise. 278. yani insanların yaptığı her iyi şeye dikkat etmeli ve bunların altını çizmeli: Böylece insan onları hoş bir bağımlılıkla elde tutmuş olur. sayısız uyumların. Dudaklarını ısırıyorsun. daha vahşi ve daha huzursuzdurlar.. ama şeytan kırma ırkları yaratmış. bütün organizmanın emrine hazırdır: Bundan dolayı saflaşmış ırklar hep daha güçlü ve daha güzel olmuşlardır. melez ahlaklar demektir: Onlar genellikle daha kötü. Bağlayıcı Bellek. geliyor! Yani methiyecinin tatlı utanmazlığını içiyor. başarısız olduğumuz zaman. (Livingstone birinin şöyle dediğini duymuş: “Tanrı beyaz ve siyah insanları yaratmış. oysa daha önce çok fazla ve birbirleriyle çelişen şeylerle meşgul olmak zorundaydı: Böyle bir kısıtlama aynı zamanda daima bir fakirleşme gibi görünecek ve dikkatli ve hassas bir şekilde değerlendirilmek isteyecektir.“) Melez ırklar her zaman aynı zamanda melez kültürler. 277. günün birinde saf bir Avrupalı ırk ve kültür de başarılır. İnsan kendisine de aynı şekilde muamele edebilir: Bağlayıcı bir belleğe sahip olup olmadığına nihai olarak kendi kendine karşı tutumu. onu iki renk altında değerli taşlardan saymak için yeterince çaba göstermediğidir. 273. ister ona duyulan merhametten. İnsan Hakkı ve Ayrıcalığı. ama akılları zayıf olan kadınlardan hiç söz edilmiyor.. Saflık. yarı kör yiğitlik olarak cesaret. — Burada seni övmek isteyen birisinin varlığı dikkatini çekiyor. 275. yüzümüzü minnettarlık sevinciyle kırıştırıyoruz! — O bize iyilik yapmak istedi ya! Ve bunlar olduktan sonra onun kendisini çok yüce hissettiğini biliyoruz. Ona o kadar çok bakmayın! 276. emilmelerin ve kopmaların nihai sonucudur ve bir ırkta saflığa doğru gelişme kendini mevcut gücün münferiden seçilmiş işlevlerle daha çok kısıtlanmasında gösterir.87 vardır. eskiden uyumsuzluk kavgalarında yitirilen güç. — Yüksek mevkide oturan birisinin kendisine bağlayıcı bir bellek edinmesi iyi olur. — Biz insanlar. Değişen Kişi. bize karşı üstünlük kazandı. kendisi için de kolay değildi. — Şimdi o sadece başkalarına acı çektirmek için erdemli olacak.. Ne Kadar Sık! Ne Kadar Umulmadık! — Ne kadar çok evli erkek genç zevcelerinin usanç verici olduğu sabahı yaşamış ve bunun tersine inanmıştır! Vücutları istekli. köpek! — Çünkü bu övgüyü dile getirmesi. Ama sonunda saflaşma uygulaması başarılınca . — Yunanlılar bize saflaşmış ırkın ve kültürün örneğini sunarlar: İnşallah. Övgü. bunu ister insanlığın şerefi için yapalım.. 274. Soğuk ve Sıcak Erdemler — Duygusuz yüreklilik ve sarsılmazlık olarak cesaret ile ateşli. kalbin sıkışıyor: Keşke bu kötü yazgı defolup gitse! Ama gitmiyor. tiksintiyi ve övgüsünün özüne duyduğumuz derin küçümsemeyi yeniyor. ama öte yandan. başarısız bir cümleyi siler gibi kendi kendini silip atan tek yaratığız.
köpeğinin. yendim”: bu. — Böyle bir insanın iç sıkıntısı ve keyfi — ve bütün tutkulu aşıklar buna dahildir — bilinen kovalarla boşaltılamaz. yaşadığımız çevrenin ruh haline bağlıdır. insan burada ne kadar açgözlü görünüyor! Geçmişi bile elinden kaçırmak istemeyip. Benlik duygusunun. bütün geçmiş eylemlere. Sanatçı Olacağımız Yer — Her kim kendine birisini idol yaparsa. hekiminin. onu idealleştirmek suretiyle kendini kendine karşı haklı çıkarmayı dener. İki Arkadaş. sanki bütün zaman onların arkasındaymış ve onlar bu uzun gövdenin başıymış gibi konuşurlar. bir çocuk olarak kalır.. mücadelemin. ama güzel olmasaydı. vicdanen rahat olmak için bu işlemle sanatçı olur.. onu da sahiplenmek istiyor! 282. — Bu kadın güzel ve akıllı: Ah. sadece “Ben her şeyim”. Her Şeye Sahip Olmak İsteyen Ben. Çocukça. demeye cesaret edemezler. esasen sadece sahip olmak için eylemde bulunur: En azından. 279. sinirlenmiş görünür. — Normal ruh halimiz.. bir haber anlatılınca. non é. yani ekmeği için mücadele etmez ve eylemlerinin nihai bir önemi olduğuna inanmazsa. — Arkadaştılar. ve iyi kadınlar çocuklarının. şehrinin güzelliğini kendi itibarlarına bağlarlar.88 kendi hevesleri ve niyetlerinin gözlemlenmesi sırasındaki kibarlığı. Eğer acı çekerse bilmediği için değil. Chi non ha. ama arkadaşlıkları bitti ve her ikisi de karşılıklı olarak arkadaşlıklarını sona erdirdiler: Birisi çok yanlış tanıdığına inandığı için. iyiliği ya da kötümserliği ve son olarak bizzat hevesleri ve niyetlerinin tarzı karar verir. Haberi önce kim bilirse. ben sözümün. Ev Huzuru ile Ruh Huzuru. Ev ve Saray Hayvanları ile Akrabaları.. 287. sahip olma isteğinin sınırı yoktur: Büyük adamlar. 280. — Pek çok kimse. öteki çok iyi 88 . elbiselerinin. ona üstünlük verdiğini duyumsar. — Her kim çocuk gibi yaşar. utkumun sahibiyim demektir) bu izlenimi veriyor. 281. insan. derler Italya’da. sanki bilmiyormuş gibi kendini kandırdı için acı çeker. sanki bunlarla bir şeye sahip olmuşuz gibi bakan düşüncelerin dili (“Ben konuştum. — Öyle görünüyor ki. Yeni Şeyi Eski Olarak İleri Sürmek. uğraştım. çok daha akıllı olurdu! 283. — Başlangıçtan beri en azgın düşmanları olarak aralarında bulunmuş olan ve son olarak zayıflamış ve sakatlanmış kurbanlarına karşı ince duygular beslediği iddiasını taşıyan bir yaratık tarafından bitkilere ve hayvanlara karşı duygusallık göstermek gibi tiksindirici bir şey var mı? Bu tür “karakter” karşısında insana her şeyden önce ciddiyet yakışır. Güzellikteki Tehlike. eğer o diğer bakımdan düşünen bir insansa. Ben Nerede Bitiyor? — Pek çok kimse bildiği bir şeyi sanki bu bilgi kendi malıymış gibi koruması altına alır. 286. 284. 285.
Burada en kaba yanlış anlama alanındayız. 295. 292.. o zaman küstahı üç tür uygunsuzluk bekler: Bizi aldatmak istediği için ona öfkeleniriz ve kendisini bizden üstün göstermek istediği için öfkeleniriz. asil doğalarını çekingenlik. bu bakımdan küstahlık ikiyüzlülük yapmadaki yeteneksizliğin ikiyüzlülüğüdür. bütün bağımsızlığıyla ve dürüstlüğüyle vicdan huzursuzluğu içine girer. çünkü onunla bir kez modaya ve “iyi zevk” denilen şeye taviz vermiştir. 290. ama bunlar bir kez söylenip yapıldıkları için. Ama. ve her ikisi de yanıldı! — Çünkü ikisi de kendini yeterince tanımıyordu. genellikle olduğu gibi. bu esnada kendini ele verdiğini varsayarsak. riyakarlık ve ikiyüzlülük edemeyip istememek esasen gurura özgüdür. belki de hoşuna gider ve güven uyandırır.. 289.. Küstahlık — Küstahlık rol yapan ve riyakar bir gururdur. Minnettar — Bir nebze minnettarlık duygusu ve dindarlık çok fazla: — insan bir ayıp gibi bunun sıkıntısını çekip. kötü bir yankı yapıp aşağılama etkisi uyandırır.. Soyluların Komedisi — Asil ve candan samimiyeti başaramayan insanlar.. 293. Ve aynı şey herkesin alışkın olmadığı alışkanlıklara sahip bir yazarın üslubu için de geçerlidir. sonradan gelen gerçek karakter belirleyici sözleri ve eylemleri çoğunlukla denkleştirmede ya da yeniden.. kulağımızda “yapaylığı” çınlar.. en şehvani insanlardır. ve nihayet her ikisinde de başarısız olduğu için ona güleriz. ve eğer merhamete karşı bir şey söylenirse. Erdeme Karşı Bir Şey Söylenemeyecek Yer — Korkaklar arasında cesurluğa karşı bir şey söylemek. ve kendisinin bizzat “yapay” olarak hissettiği şey. Azizler — Kadınlardan kaçıp vücutlarına işkence yapmak zorunda olan insanlar. ama rol. Savurganlık. — Sinirli ve aniden parlayan doğaların ilk sözleri ve hareketleri genellikle gerçek karakterleri için belirleyici değildir (olaylarla ortaya çıkarlar ve sanki olayların ruhunun öykünmesidir).. saygısız insanlar öfkelenir. Yani küstahlık hiç de tavsiye edilir bir şey değil! 292. 89 . iyileştirme ya da unutturmada kaybolup gitmek zorundadır.. Bir Tür Yanlış Anlama. 294.. sertlik ve samimiyeti belirli bir horlanma ile bulmayı denerler: Sanki güçlü itimat duyguları kendini göstermekten utanırmış gibi. — Bir kimseyi konuşurken dinlerken sık sık bir tek sessiz harfin (örneğin bir r’nin) tınlaması hislerinin dürüstlüğü hakkında kuşku uyandırmaya yeterlidir: Bu sese biz alışık değiliz ve onu keyfi olarak yapmak zorunda olsak. çok zor ve genellikle başarılamayan bir şey.89 tanıdığına inandığı için. 291. Üslubunun “doğallığı” sadece kendisi tarafından duyumsanır.
basit bir nedenden ötürü. Kahramanlar Kültü ve Fanatikleri.. methiyeler ve tütsüler sonucunda katlanılmaz olur ve anlaşılan iğrenç şekilde kendisinin tanrı değil. intihar etmek için geriye kalan.. fazlasıyla insan olduğunu ele verir. yeni bir tür kendini aldatma ve asil yalan ile yorumlar: Kendisine karşı taraf tutar ve hırpalanmış bir kimse ve bir yorumcu olarak şehitlik gibi bir şey duyumsar. artık kült. tümüyle şeref dolu son yoldur. Bu tapınağa. ne yazık ki dolam baçlı bir yoldur. ama heyhat! Bunun nasıl olduğunu bilen birisi var. gerçi bu biraz sanatkarane olarak nitelendirilir. gözlerini hafif yumarak idealleştirmeye başlar (Ekseriya evde kalanlara bu yolla sadece acı vermek için yapar). 298. 90 . ve bunu tamamen bilinçsiz protesto eden birisi var... Bu noktada böyle bir fanatiğe bir tek çıkış yolu kalır: Kendisine ve benzerlerine kötü davranılmasına sabır göstererek izin verir ve bütün sefaleti de. 300. ama bunda biraz namussuzluk da vardır. Ama evet der demez. düello yapabilmeyi kendi çıkarıma görürüm.. — Eğer mutlaka yapmam gerekirse. — Bir genç. iyi.. Kahramanlığın Görünüşü. dedi birisi. her şey onun keyfine göre olmalı ve sanki o kendini feda ediyormuş ve nadiren kendisi için bir şey istiyormuş görüntüsü verilmelidir. çünkü etrafımda daima iyi dostlarım var. (Böyle yorgunluğun formülleri o yaşlı kibirli şaşkın ve asık suratlı Thomas Carlyle tarafından bulundu. Her kim bir kişiyi idealleştirirse onu kendinden net göremeyeceği kadar uzaklaştırır. Zararlı. Bir Cizvit söylemi). bu kimse aslında her şeyde en bencil kimsedir. kendi akılcı vicdanı. in majorem dei gioriam’ (Aslı: ornnia ad maiorem Deigloriam.. bir Byron onun karşısında “böyle bir yaratığa karşı kurt” olduğunu söylemekten utanmamıştır.. Düello. — Hizmet etmenin büyük sanatı içinde kendini kontrol edemeyen hırslı bir kimseye hizmet etmek. en hassas görevlerden biridir. böylece küstahlığın doruğuna çıkar. belirsiz duruma çevirmek demektir.. çünkü kendisi oradan gelir. Ve şimdi artık uzaklarda ve yükseklerde süzülen idealine tapmak istediğinden. en kesin şekilde kendisiyle aynı düşünenlere farklı düşünenlerden fazla saygı göstermesini öğretmek suretiyle bozulur. her zamanda da tam güvenli değildir. — Kendini düşmanın içine atmak korkaklığın belirtisi olabilir. 296. — Bu tür insanlar. gevşek.. — Eti ve kanı olan bir idealin fanatiği normal olarak hayır dediği sürece haklıdır ve bunda dehşet vericidir: Reddedilen şeyi kendisini tanıdığı kadar iyi tanır. bu. simetrik. profanum vulgus’dan korunmak için bir tapınak inşası gerekli olmuştur. orada evindedir ve oraya tekrar geri dönmek zorunda kalmaktan gizliden gizliye hep korkar. örneğin Napolyon'un etrafın da yaşıyorlardı: Evet belki de çağımızın ruhuna aydınlanmanın karşıtı olan “deha” ve “kahramandan” önce romantik yorgunluğu sokan odur.. büyülerinin ideale de faydalı olması ve bu besinde büyüyüp sürekli tanrısallaşması için sahip olduğu bütün saygın ve takdis edilmiş eşyaları taşır. reddetme şekliyle kendisine geri dönüşü olanaksız kılmak ister. 297. ama öyle görünmek istemez (Bu özellikle hırslı oluşunun bir parçasıdır). İngilizlerin aklını romantik yapmak için uzun bir yaşam boyu çalıştı: boşuna!) 299. kısaltılmışı: admaiorem Dei gioriam: Her şey Tanrının yüce şerefi için. ve bunun üzerine gördüğü şeyi “güzele” çevirerek yorumlar.90 Hizmet Etmenin Özgürlüğü.. Sonunda gerçekten tanrısını yapıp bitirir. Düello. yani tanrısallaştırılan kişinin kendisi.
korkunç misilleme yeteneğine. dalkavukların görünüşünün onlarda uyandırdığı insan aşağılamasını fark ettirmemek ve onlara karşı da merhametli olmaktır. yani genel olarak gücümüze inanmamızı artırırlar: Bu sırada mümkün olan en akıllı olanın seçimi bize karşı şüpheyi ve aynı derecede içimizde bir zayıflık duygusunu besler. — Yunanlılar Odysseia’nın nesine hayrandılar? Her şeyden önce yalan söyleme ve kurnaz. olaylarla başa çıkabilmesine. ama sonradan bunu düşünmezler ve bütünüyle ona inanmazlar. tersine. farz edilen eylemler ve onların farz edilen güdüleri hakkında düşünceler olup. Ne kadar çok iş yapıldı. Gerçekler! Evet Gerçekler Kurmacalar! — Bir tarihçinin işi gerçekten meydana gelmiş olan şeyleri değil. Böyle esaslı tiyatro oyuncuları vardı! 307.. niçin? Ufak tefek fiyat farkları cimriliğin gerçekte küçük gözünü oluşturduğu için mi? 306. sadece farz edilen olayları ele almaktır: Çünkü sadece bunlar etki yapmışlardır Aynı şekilde sadece farz edilen kahramanları. kahramanca direnç göstermesine. Bir Kez. Dünya Tahripçileri. İki Kez ve Üç Kez Doğru! — İnsanlar alabildiğine yalan söylerler. tıpkı sadece merhametli olmak durumunda olan bir tanrı gibi. ama bunların gerçeklikleri derhal buharlaşır ve sadece buhar olarak etki eder. — Bu da bir başkası: Onu tanıdığımı düşünmemden korkuyor ve bu arada kendisini aşağılanmış hissediyor. anlaşılması olanaksız gerçeğin koyu sisleri hakkında hayaletlerden devamlı bir 91 . 303. 302. Çünkü o bana şimdi teveccüh gösterirken ben ona bunu bilgili bir üstünlük duygusu verdiğimden dolayı ödemiş olurum. en akıllı seçim oldukları için değil. kıskançlığın doruğa ulaşmasıdır. kendisi hakkında beni yanıltmayı deniyor. şu sonucu verir: Ben bir şeye sahip olamıyorsam. tekrar düşüncelere ve olaylara neden olurlar. kendini tekrar benim üzerime çıkarmak için. bütün araçları seferber edebilmesine. — Doyumsuz muhterislerin son akıllılığı. İnsan Sarrafının Eğlencesi.. “Karakterli”. 301. gerekli olursa. sonuç olarak onları geçerli kılıp körü körüne yaptırıyoruz! Böylece bizzat karakterimize ve vicdan huzurumuza. kendisini çok güzel ve önemli hissediyor: Onu hayal kırıklığına uğratmaktan sakınıyorum. aklı olmasına — aklı tanrıları hayran bırakır.91 Dalkavuklara Karşı Merhametli... Cimrilik... sonunda kızgınlıkla bağırır: “Batsın bütün dünya!” Bu iğrenç duygu. — “Söylediğim şeyi yaparım” — bu düşünce tarzı karakterli diye kabul edilir. Korkunç ve belirsiz davranıp. — Beni tanıdığına inanıyor ve eğer benimle şöyle böyle ilişki içinde bulunuyorsa. nasıl olması istenirse öyle olabilmesine. görünüş ile gerçek karşıtlığının hiç hissedilmemesi ve ahlaksal bakımdan da hesaba alınmamasıdır. bütün dünya da hiçbir şeye sahip olmasın! bütün dünya hiç olmasın! 305. — Satın alışta cimriliğimiz eşyaların ucuzluğu ile artar. en asilden daha asil görünebilmesine. Sözümona dünya tarihi olan konusu. Yunan İdeali. aklımıza düştüklerinde bir tür şeref düşkünlüğümüzü ve kibrimizi tahrik ettikleri için. — Bir şey başaramaz. 304. onu düşününce gülümserler — Bütün bunlar Yunan idealidir! Bunda en dikkate değer şey.
. özlerine atalarının yabancı saldırılar karşısında yaşadıkları sürekli korku ile ulaşmışlardır.. af diliyor. sanki tanrısal tohumdan üremiş ve akıldan doğmuş olan kişiler varsa. memur. ruhsuz kabul edilir.. 310. Ticaretten Anlamamak Asalettir — Erdemlerini sadece en yüksek fiyata satmak. İyi Yürekliler — İyi yürekliler. — Korku insan hakkındaki genel bilgiyi aşktan daha fazla teşvik etti. yatıştırıyor. Bunun tersine. dalkavukluk ediyor. insanları anlamaz. Bütün tarihçiler. — Oluşum okyanusunun ortasında.. deha ve yetenekten hırdavatçı işi yapmak olur. çünkü bir rüzgar bizi o kadar hızlı alır götürür. hafızası yeterince gerilere gider. sandal büyüklüğünde küçük bir adada uyandık biz serüvenciler ve göçmen kuşlar ve kısa bir süre etrafımıza bakındık: Mümkün olduğunca hızlı ve meraklı. Uygun bir ikbal bunları devamlı korkmaktan alıkoydu. 314... tahrip ediyor.. ne istediğini tahmin etmek ister: Bu noktada yanılmak tehlikeli ve aleyhte olur. rüya fantezilerinde ve çılgınlıkta kendisinin ve insanlığın tarih öncesini yeniden keşfeder: Vahşi yüz ifadelerinde hayvanlığı. Artık Arzu Edilmeyen Arkadaş. İnsan bilgeliği ile bir kez de akıllı olmak istememeli! 309. Düşünürler Topluluğundan. okyanusunkinden hiç de az olmayan bir gururla. acıyı ve can sıkıntısını gizliyor. eğer kişi iç devinimlerinde zorluk ve sertlik fark ettirirse. Korku ve Aşk.. 92 . 308. Her şeye rağmen onlar hep aynı aleti çalmaya devam ediyorlar. aşkta başkasını mümkün olduğu kadar güzel görmek ve onu mümkün olduğu kadar yüceltmek için gizli bir içtepi var: Aşk için bu konuda yanılmak bir zevk ve avantaj olur. Sözümona Ruh... eğer ötede bende “onları anlamayan”. Her kim yüce türün bir unutkanı olarak bütün bunlara hep uzak kalmışsa. ne yapabileceğini. yani belleğin zayıflaması sayesinde geliştirirken. ve böylece neşeli kanat çırpmalar ve cıvıldaşmalar arasında bilginin ve tahmin etmenin tatlı anını yaşarız. 315. geriye hiçbir şeyimiz kalmaz! Ama burada. çünkü korku başkasının kim olduğunu.92 üreme ve hamile kalma. ve nihayet bu nazik ve iyi düzenlenmiş mekanizmayı çocuklarına ve torunlarına miras bırakıyorlardı. ve böyle yapar. 311. sanatçı olarak. özelliklerini derhal yeniden sakinleştiriyorlardı. hayalin dışında hiçbir zaman var olmamış şeyleri anlatırlar.. uygar durumu kendini bu ilk deneyimlerin unutulması. öğretmen. yumuşatıyor. ama. boyun eğiyor. 313. — Ümitlerini tatmin edemediğimiz arkadaşın kendimize düşman olmasını isteriz. Unutulabilir Şeyler — İnsan coşku patlamalarında. ya da sadece onlarla tefecilik yapmak. siniyor. bu herkesin yararınadır. ve ruhumuzla okyanusa doğru serüvene çıkarız. bu küçük mekanda başka göçmen kuşlar bulur. — İnsan için kolay olan ve bunun sonucu olarak memnuniyetle ve zarafetle yaptığı iç devinimler toplamına ruh denir. daha eskileri dinleriz. ya da bir dalga adacıktan sürükleyip atar ki.... 312.
Ama meseleye tamamen genel olarak bakıp ön plana çıkarılırsa: Kim tanımadan bir insanı ve bir şeyi severse. kocaları hasta ya da vaktinden önce kuvvetten düşerse onun yokluğunu derinden hissederler. hak ve kuralmış gibi görünen bu en zararsız ve inançlı zihniyet. görse sevmeyeceği bir şeyin avı olurdu. genellikle melankolik bir bakış kazanır: Ama bunun günle ve yaşamla bir ilgisi yok. belki de bu masumluğun en sık sonucu olması nedeniyle. — Her kim günlük ve yaşamı boyunca yaptığı iş hakkında düşünürse ve işin sonuna gelmiş ve yorgunsa. sevindirir. — Hiç alışılmamış ve tahmin edilemez bir hava. — Konukseverliğin adetlerindeki anlam şudur: Yabancıdaki düşmanlığı etkisiz hale getirmek. — Masum insanlar her zaman kurban olurlar. 317. kötü önkoşulları yeşerdiği ölçüde yeşerir. 319. daha iyi olan anı kaçırmıştır. — Uyuma sırasında genellikle yaşam ve varoluş hakkında karar vermek için vaktimiz yoktur ve zevk alırken de yok: Ama bir kez iş bu noktaya gelirse. Zayıf Tarikatlar — Zayıf kalacaklarını hisseden tarikatlar akıllı taraftarlar yakalamak ve nicelikte kaybettiklerini nitelikle kapatmak isterler. işte. 318. Deneyimin. Hava Hakkında. havanın ahlaklı olduğu bölgeleri severler.. ima edildiği gibi suç.. 316. Konukseverlik. yani bilgisiz genç bayanlar şehvetin yoğun tadına alışırlar ve sonradan. Masumiyetteki Tehlike. hakkından feragat etmek.. onları sonradan en şiddetli bir şekil de şeytana uymaya ve daha kötü şeylere meylettiren ihtiyaca sürükler. mevcut olan her şeyi güzel bulmak için yedinci günü ve huzuru bekleyen kimseye hak vermeyiz. bir de yenileme meraklısı olurlar. İşte masum.93 Vazgeçmek. suç duygusu ve umutsuzluktur ve bu haliyle cehennem yolu üzerinden cennete götüren erdemdir: Çünkü 93 . tarikatların. Hıristiyan masumluğu. Yabancı artık öncelikle düşman olarak duyumsanmadığı anda.. dikkatin ve ölçülü adımların gerekli olduğu her yerde özellikle masum kimse en ciddi şekilde bozulacaktır. tersine. çünkü kör gözlerle tortuyu ve her şeyin en dipteki zehrini içip bitirmek zorunda kalır. çünkü alışkanlıklarından vazgeçmek zorundadırlar. 320. yorgunluktan kaynaklanır. eğer büyük zenginliği gösteriyorsa. Sistemcilere Dikkat! — Sistemcilerin bir gösterileri var: Bir sistemi mümkün olduğu kadar doldurmak istedikleri için. Akşamın Kararı.. — Malının bir kısmından vazgeçmek. ufkunu yuvarlaklaştırınca. sanki sık sık onlarla ilişkide bulunmak. Bu noktada akıllı insanları hatırı sayılır bir tehlike beklemektedir.. çünkü bilgisizlikleri ölçülülüğü ve ölçüsüzlüğü ayırt etmelerini ve kendilerine karşı vakitli olarak dikkatli olmalarını engeller. konukseverlik azalır. zayıf özelliklerini güçlülerinin tarzında ortaya çıkartmayı denemek zorunda kalırlar. kusursuz ve benzeri olmayan güçlü doğalar canlandırmak isterler. Alicenaplığın yeri burasıdır. 321. insanları da birbirlerine karşı şüpheci yapar. Hükümdarların. — Hıristiyanlık dünyayı aşağılayarak bilgisizlikten erdem yarattı. kiliselerin. Bundan dolayı despotlar. partilerin ve tüzel kişilerin uygulamalarını düşünün: Her zaman masum kimse en tehlikeli ve rezil durumlarda en tatlı yem olarak kullanılmaz mı? — tıpkı Odysseia’nın masum Neoptelemos’u yaşlı hasta münzeviden ve Lemnos’un devinden ok ve yayı hile ile elde etmek için kullandığı gibi.
sadece onların değil. yaşamın güneşi ve göğü böylece kararır. bir hasta. Sıradışı Yaşamak ve İnanmak. — Bütün kurallar bizi kuralın ardındaki amaçtan çekip daha kayıtsız olma etkisi yaparlar. Güneşi ve göğü sırf bu kadar uzun zaman görmediğimiz için bazen inkar etmiyor muyuz? O halde: Yalnızlık! Bunun için de yalnızlık! 324. Mümkün Olduğu Kadar Hekimsiz Yaşamak. havayı kötülüklerinin fırlattığı oklar ve okçuklar devamlı vızıldatır. “tanrı nasıl takdir ederse” cümlesine göre! 323. eğer herhangi bir zaman samimi olarak her şeyi doktorundansa tanrısallığın eline bırakmış olsaydı. umutsuz birinin ruhunun ancak gölgesini yakalarlar. uzmanların ve profesyonellerin yerine sadece kehanet sahibi oyunculara ihtiyaç olsaydı. sağlığımızın üzerinde çok daha samimiyetle duruyor ve kendimize doktorun emri ile olacaktan çok daha fazla dikkat edip emrederek yasaklıyoruz. Tiyatro Oyuncusunun Felsefesi. nihayet insanlığın biz olmadan ilerleyemeyeceği düşüncesi bizde yerleşiyor. ne var ki. büyük oyuncuyu aşırı derecede mutlu eder. Son olarak ihtiyacı olana bir 94 . eğer doktoru varsa. ihtiraslı. — Toplum içinde sanki kol ve bacaklarını çalmışlar gibi davranan çekingen insanların intikamını biliyor musunuz? Dünyanın her yerinde sinsi sinsi dolaşan. Herhangi bir durumun özüne ışık tutmak için düşünürlerin. Zevkle kehanetçi bir yetenekmiş gibi gösterdikleri taklit ve tahmin edici güçleri. sahne.. biraz düşünce sahibi olmak. Birinci durumda emredilen her şeyi yerine getirmede katı davranmak yetiyor. çünkü biz gayet açık şekilde insanlık olmadan ilerliyoruz. Göğün Karartılması. kıskanç.. bu noktada ciddi şekilde yanılıyorlar. öteki durumda ise bu emirlerin hedefledikleri şeyi. ruhun yakınlarına kadar dayanırlar. aşağılanmış Hıristiyan benzeri ruhların intikamı konusunda bir fikriniz var mı? Hep hemen karar veren ve hep derhal haksız çıkan kimselerin intikamını biliyor musunuz? Günün en dehşet verici vaktinin onlar için sabah olduğu bütün türlerin ayyaşlarının intikamını biliyor musunuz? Aynı şekilde. — Çağın peygamberi ve mucize adamı olmanın yolu bugün de eskiden olduğundan farklı değildir: Ayrı yaşamak. 325. az bilgili olmak. davranış. bütün türlerin hasta kimselerinin kinini biliyor musunuz? Bu küçük intikam düşkünlerinin ve intikam eylemlerinin sayısı korkunçtur. ancak şimdi sonradan doğan ikinci bir masumluğun vaadi etki eder: — Bu. kulis ve seyirci. — Ve insanlığın kayıtsızlığı nasıl olur da azgınlığa ve tahripkarlığa yükselmiş olabilir. öyle ki. sanki kendi sağlığı ile kendisi ilgilendiği zamandan daha kayıtsızdır. başkalarının. artık sağlıklı olmaya cesareti olmayan hastalıklı ve bezginlerin. içimizde diğer inançları da buluruz. Bu inanca sahip olur olmaz. geri kalanların: Daha da kötüsü çok sık derimizi sıyırması kalbimizi yırtmasıdır. daha fazlasıyla bizim..94 ancak şimdi Hıristiyan selametinin hüzün içindeki sütunlu kapısı açılabilir. devlet adamının. söz. yani büyük bir kahramanın. kuşkusuz eğlenceli bir buluş olurdu! Bu tür haddini bilmezlik sesleri yükseliyorsa. ama nesnelerinin tinine girmeleri mümkün değildir. — Canlandırdıkları tarihi kişileri temsil sırasında olduğu gibi gerçekte de kendilerini öyle hissetmek. aşırı derecede kibri olmak. — Bana öyle geliyor ki. oyuncunun tıpkı ideal bir maymun olduğunu ve o denli maymun ki “öze” ve “önemli olana” inanacak kapasiteyi hiç de gösteremediğini asla unutmayalım: Onun için her şey oyundur.... sesleri ve bakışları esasen dış görünümü açıklamak için harekete geçer. Hıristiyanlığın en güzel buluşlarından biridir! 322. sadece davranışları. savaşçının.
. ama gücümüzü değil. Bir Fabel. tıpkı ayyaşın sonunda apsent ve kezzap içmesi gibi. gürültü. — Güçlerimizi tahmin edebiliriz. neşeli müzik onlara bir kez daha yaşamın coşkusunu höpürdeterek içmek isteyen ağır hastanın kendini kararlı bir şekilde aldatması gibi görünür. hayır! Onu büyültüp küçültürler.. 95 . ona sahip olduğun için öğütleyeceksin. 329. İdealist Kuramlar Neyi Öğütler — idealist kuramlara en kesin olarak onları tereddütsüz uygulayan insanlarda rastlanır. Böyle insanlar güllerin altında gizlenmiş ve saklanmış mezarlar görürler... 330. bu onu baştan çıkaran son bilgidir. onların görünmesi karşısında insan sadece ölüme yakın bir çocuğun yatağında hala oyuncaklarıyla oynarken hissettiği acıma ve duygulanma hissediliyormuş gibi olurmuş. merhamet etmeye zorlayan ve hatta çocuğa özgü ve çocukça bir şeydir.. koşulların elverişli olması halinde belki de bilginin en yükseğine erişebilir: Yani koşullar üzerine kafa yormalı ve onların gözlemlenmesine kuvvet harcamaktan kaçınmamalı. iştahı var. insanı ona ikna etmek ya da onun düzeyine yükseltmek de gereklidir. 328. eğlenceler. büyüklüğün başarı yeteneği. bizzat taşlaşmış konuk olarak. Henüz Yeterli Değil! — Bir şeyi kanıtlamak yeterli değil. Bu yüzden bilen kimse bilgeliğini söylemeyi öğrenmelidir: bir aptallık gibi sık sık tınlayacak şekilde! 331.. sanki neşe her zaman çocuksu ve çocukça bir davranışmış ve bir çeşit akılsızlığı ele veriyormuş gibi. ve sonra onu. Böylece sonunda cehennemi arzular..95 öğüt (Bu öğüt Wesleye din öğretmeni Böhler tarafından verildi): “Sahip olana dek inancı öğütle.” 326. Koşullar onu bizden sadece gizlemekle ve bize göstermemekle kalmaz. Ama neşe hakkındaki bu yargı. Neşe Karalayıcılar — Yaşamın derinden yaraladığı insanlar her neşeden kuşku duyarlar. bilgiyi avlamaktan ve düzenbazlıktan zevk alıyor. akılsız. hastalığın ve yorgunluğun hüzünlü zemininde ışık demetinin yansıyıp kırılmasından başka bir şey değildir: Kendisi duygulandırıcı. — Bilginin Don Juanı: O henüz hiçbir filozof ve şair tarafından keşfedilmedi. ama yaşlılığı izleyen ve ölümden önceki o ikinci çocukluktan kaynaklanır. bütün bilinenler gibi bu da onu hayal kırıklığına uğratır! Ve bundan sonra hayal kırıklığına mıhlanıp. çünkü o kimselerin bu kuramların ışıltısına şöhretleri için gereksinimleri var. Kendi Koşullarını Bilmek. Onu içgüdülerle ele alırlar ve bu esnada hiçbir şekilde riyakar duygular beslemezler: Tıpkı bir İngiliz’in kendini Hıristiyan oluşuyla ve pazar kutsaması ile riyakar hissetmediği kadar. bilginin en yüksek ve uzak yıldızlarına kadar gitmekten! — ta ki sonunda ona bilginin mutlak acı vericisinden başka avlayacak hiçbir şey kalmayıncaya kadar. İnsan kendini değişken bir büyüklük olarak görmeli. 327. Tersine: Fanteziye kaçmamak için kendini kontrol etmek zorunda olan ve coşkunluğun getireceği ünden kaçınan gamsız yapıda olanlara sadece sert gerçekçi kuramlar yeterli olur: Onlara aynı içgüdüsel zorlamayla el atarlar ve bu sırada da dürüstlüklerinden hiçbir şey kaybetmezler. Belki de. Bildiği şeylere karşı sevgi beslemiyor. kendisine artık hiç nasip olmayan bilginin akşam yemeğine arzu duyarak sonsuza değin durup kalır! — Çünkü bütün nesneler dünyasının bu aç insana verecek bir lokması bile yoktur. ama karşı tini.
tersine. En azından hatalarında doğal olabilmek. 336. — Bir insan bir başkasının vicdanıdır: Ve bu.) 335. Dinginciler Hıristiyanlığı artık yük olarak görmeyip tanrı katında sadece keyif alınca. İyiliksever — İyiliksever iyilik yaptığında gönlünün bir ihtiyacını tatmin etmiş olur. — Şartların bizi nerelere sürükleyebileceği konusunda ne biliyoruz! 337. onun hiçbir 96 .. kabalaşır ve duruma göre hakaret eder. — Başkalarına karşı sevgi ve iyilik diye adlandırılan insan dostu tavrı gösterebilmemiz için. en azından biz hayvanların acısını çekmediği bir önyargıdır. adam akşam onu döve döve öldürdü ve dönüp ailesinin geri kalanına: “Evet. Bu gereksinim ne denli şiddetliyse. Başkası o andan itibaren haklarından dolayı sevgiye layık olur (önceki saygıdeğer ve korkutucu olmak yerine). Sevgi.. onlar için artık kurban değildi. özellikle önemlidir. daha çok kabarma duygusunu göstermek isteyen sanatçının tumturaklı ve böbürlü tarzı vardır. ihtiyacını tatmin etmede kendisine hizmet eden o denli az düşünür. Sevgi Olarak Hissedilsin Diye. o zaman başkalarının. çünkü onlar kudurmuş vahşi hayvandırlar. Ama sadece bu kimseler için! 332. Ama siz hayvanların bizi ahlaksal yaratıklar olarak gördüklerini mi sanıyorsunuz? — Konuşabilen bir hayvan şöyle demiş: “İnsancıllık.96 Hak ve Sınır — Asketizm duyusal dürtülerini kurutmak isteyen kimseler için doğru düşünce tarzıdır. Ne Yapmaya Muktediriz? — Bir adama bütün gün boyunca şımarık ve şeytan ruhlu oğlu öylesine ıstırap çektirdi ki.. eğer o başkasında başka vicdan yoksa. “Doğal”. Böyle bir yaratık bundan dolayı kendi hatasını mutlaka küstahça ortaya koyacaktır.. bizim görevlerimize. “Her şey kendi zevkimiz için!” anlamına geliyordu. — Eğer görev zor gelmemeye başlarsa. “Her şey tanrının şerefi için!” söylemini kabul ettiler: Bu anlamda yaptıkları hiçbir şey. — Hayvanları ahlaksal yaratıklar olarak görmeyiz. neşemizi arıyoruz. 333. 338. Şimdi onun gücünün alanını kabul edip destek olunca. Yedek Vicdan. uzun çalışmalardan sonra zevk verici hevese ve gereksinim haline dönüşürse. (Bilindiği gibi diğer halklarınkinden daha ateşli olan Yahudi iyiliği ve merhameti hakkında böyle söylenir. Görevin her zaman biraz can sıkıcı olmasını istemek — Kant’ın yaptığı gibi. Böbürlenen Tarz. “İnsancıllık”. — Kabaran duygularını eserine boşaltamayıp kendini bu yolla hafifletmeyen. şimdi heveslerimize ilişkin hakları biraz başka türlü olur: Yani bizim için hoş duyumlara vesile olur. Görevlerin Değişmesi. şimdi rahat rahat uyuyabiliriz!” dedi. kendimize karşı dürüst olmamız ve kendimizi iyi tanımamız gerekir. belki de yapay ve diğer bakımlardan gösteriş yapan ve kısmen hakiki olan sanatçının son övünmesidir.” 334. 339. bu.
onun zevk araçlarından da nefret eden başıboş dürtüsünün sesi duyulur. görünüşü kendine karşıdır. Sözde Ahlaklı. 345. 346. 347.. çünkü hiç kimse kesintisiz parıldayan ve sönmeyen bir iyiliği kaldıramaz. 342. 341. önümüzden geçerken nefret edilen sıkı terbiyeci olur. Görünüş Tarihçiye Karşıdır — İnsanların ana rahminden ortaya çıktığı iyi ispatlanmış bir konudur: Bununla birlikte. 340. bu tarzın ustası.. hırslarından dolayı uyumayan bütün sanatçılarından daha dirayetliydi. kendimizi zır delilikten dolayı kendi tenha yerlerimize. ondan. pek de kıskanılacak gibi olmayabilir. — “Kadın düşmanımızdır” — kim bir erkek olarak hemcinslerine böyle söylerse. bataklıklarımıza ve karlı dağlarımıza maruz bırakıp. İnsan hayranlarına nefes aldırmalı ki arada sırada eleştirici duruma gelsinler. Herkes iyi bir şansla kendi en yüce mutluluk ölçüsünü gerçekleştirebileceği yaşam anlayışını bulsun: Bu arada yaşamı hala sefil olup. Karıştırmayın! — Evet! O meseleye her yanından bakıyor ve siz onun bilgi için doğru adam olduğunu düşünüyorsunuz. diyebilir. ve bunu ahlaksal eğiliminiz olarak nitelendiriyorsunuz! iyi ama. Yanlış Değerlendirmenin Yararı. nasıl bir mizaca sahip olduğu.97 zaman alışkanlık ve töre olmasını istememek demektir: Bu istekte asketik vahşetin küçük bir kalıntısı gizlidir. Ama o sadece fiyatı düşürmek istiyor.. Yanılmadaki İncelik. Bunu mümkün olan bilgisizliklerin en iyisi diye ilan etti. — Kendinizden memnun olmamayı hiçbir zaman istemiyorsunuz. ve iyilik yapmak yerine. 97 . bu sizin korkaklığınızdır. yaşamının yarısına kadar kendisinden saklı kaldığını söyledi: yani melankolik olan şey. bir başkası.. Mutluluğumuz Lehte ve Aleyhte Olmak İçin Gerekçe Değildir — Pek çok insanın ancak azıcık mutlu olabilmek için yeteneği var: Bazı insanların tedavi edilmemesi ve bazılarının hep hasta olması nasıl hekimlik sanatına itiraz değilse onların mutlu olmamaları da bilgeliklerine aynı derecede itiraz değildir. sadece kendisinden değil. bir bilmece olarak kalacaksınız! Biz başka türlü düşünenlerin. — Eğer söylendiği gibi Homer arada sırada uyuyorduysa. varsayımı çok saçma olarak gösterebilirler. Kadın Düşmanları. Fakat bir şey kesindir: Hiçbir zaman dünya (kendinizin olduğu!) çevresinde seyahat edemeyeceksiniz ve kendi içinizde bir rastlantı. çocuklukta melankolik mizacın işveli şımarıklığına karşı derin bir aşağılama duyduğu için. acı ve bıkkınlıkları kendimize sütun tepesinde yaşayan münzeviler gibi gönüllü olarak seçtiğimizi mi sanıyorsunuz? 344. — Birisi. kendinizin acı vermesini hiçbir zaman istemiyorsunuz. onu satın almak istiyor! 343. yetişkin çocuklar annelerinin yanında durunca.
Güç Duygusu. ve düğümler atarlar. böylece en emin vaatleri etmiş olursunuz. 353. — Bir söz verildiği zaman. sanıldığı gibi kötü niyetten değildir bu. insan ondan sonra orada uyuşmuş gibi kayalara vuran dalgaların arasında durur ve kendini sanki büyük bir gözün bakışlarıyla her taraftan kuşattığını ve nüfuz ederek. — Hayran olmayan kimseleri çarmıha gerer gibi takdir eden kimse partisinin cellatlarındandır. sözü veren sözcük değil. öbürleri yapsın diye. — “Dünya paramparça olacak olsa bile. gözlerini kamaştırdığını hisseder. çok ender olarak bir şeyle tatmin olur. 348... sözcüğün arkasında saklı olan şeydir. bütün yolları dener ve onu besleyecek hiçbir gıdayı geri çevirmez. En iyi Şekilde Nasıl Söz Verilir.. — Şimdi olduğumuz durumda oldukça fazla keyifsizliğe katlanabiliriz. Onsuz. genel saygının iddia ettiği gibi ölüm olayı öyle önemli olmadığı ve ölmekte olan kimsenin yaşamında belki de şimdi yitirmekte olduğundan daha önemli şeyler yitirmiş olduğu biçimindeki yanlış bir dürüstlük duygusu ile onu. Buradaki sonuç elbette ki amaç değil. aynı partiden de olsa ona el uzatmaktan kaçınmak gerekir. “Ben dünyanın merkeziyim!” duygusu çok güçlü bir şekil de ortaya çıkar. Pitagorasçılar çağlarının en iyi devlet adamlarıydılar. belki de yaşam yemeğini tatsız tuzsuz bulurduk: Ve acıya katlanmaya hazır olmaksızın bir çok sevinci kaçırmak zorunda kalırdık! 355. — Mutlaka ayrım yapılmalı: Her kim ilk kez güç duygusunu kazanmak istiyorsa. ham aklın kötülüğünden ve hor görmesinden dolayı yapılır. — Konuşmalarda birisinin. 354.. — İnsan birdenbire utanmak durumunda kalırsa. Acı Çekme Cesareti. 351. midemiz bu ağır yemeğe göre düzenlenmiş. — Bir ölüm durumunu seyrettiğimiz zaman içimizde bir düşünce düzenli şekilde yükselir. kişi kendi kurnazlığından aldığı zevkten ötürü yapar bunu: Başkaları espri hazırlar. öbürleri düğümleri çözsün diye: Sanıldığı gibi iyilikten değil. Merkez. derhal bastırırız. Bu konuda onunla tartışılabilirdi. Yani elinizi uzatın ve bu sırada parmağınızı ağzınıza koyun. Evet.98 Konuşmacının Okulu. Ama ona sahip olan kimse çok seçici ve zevk bakımından kibarlaşmıştır. 349. 98 . 350. gevezelik etmeyi unutup konuşmayı öğrenir. Genellikle Yanlış Anlaşıldı. tersine. Hayran. ötekinin içine düşmesi için tuzak kurduğu fark edilir. 352. O Kadar Önemli Değil. — Her kim bir yıl boyunca susarsa. sözcükler söz veren kuvvetin bir parçası olan kuvveti boşaltmak ve kullanmak suretiyle verilen sözü zayıflatırlar. hakikatin söylenmesi gerek!” — Böyle bağırmıştı yüksek sesle büyük Fichte! — Evet! Evet! Ama insanın hakikate de sahip olması gerekirdi! — Ama o her şey altüst olacak olsa bile herkesin kendi fikrini söylemesi gerektiğini düşünüyordu. Konuşma Özgürlüğü. tersine.
362. 364. Nedenler ve Bunların Nedensizlikleri. Çirkin Görünmek. ister bizzat kendimize karşı. sana ve bana bir akıl çıkarımı olarak sergilemek. — Aşk bilgisi noksan olan ve sadece acının tadını bilen ahlakçılarda taşralı ruhu ve sıkıcılığı var. kendi kendine iltifattır. her üçü de ortak bir temel dürtü ile olur. tahrip etmek. — Mutluluğun ilk etkisi güç duygusudur: Güç kendisini ifade etmek ister. Çevrenin Seçimi. 363. Bu sırada insan kendisinden memnun olmaz. Bu türden insanların içinde oğlan çocuklarının yaramazlığı arta kalmıştır. — Ona karşı antipatin var ve bu antipati için birçok neden ileri sürüyorsun. Rastlantının İnsanları. ve bunun için eğer nedenler varsa.. — İnsan kendini ne onurlu şekilde susabildiği. Bir Şeyi Uygun Bulmak. sadece iyilik edilen güçsüzlükten daha iyidir. evet kendini hep şikayet eden kimse olarak hissetmekten sıkılır. 361. ve bu çevreden memnun olmaz. alay etmek. ikincisi alışıldığından. canlı ya da ölü bir şeyi avlamazlarsa. ister düşüncelere ve ister hayal edilen yaratıklara karşı olsun. Ahlaklı At Sinekleri. ne önemli fikrini bildirebildiği. ister başka insanlara karşı. — Her keşifte rastlantı en önemli işi yapar. — Yetingenlik kendini güzel görür. üçüncüsü evlenildiğinden dolayı. Yani. — “Çok fazla kötülük ve iftira edilen güç.. — Ama 99 . böylece şikayetlerimizin ve ihtiyaçlarımızın ve sıkıntılı halimizin bütün hikayesi bildirilmek için geriye kaldığı bir çevrede yaşamaktan korusun.”. 359. üzerinde durmazlar. onların vahşi olduğu kadar pespaye zevkleri. ama bu rastlantıyla insanların çoğu karşılaşmaz. ya da ona kötü davranmazlarsa rahat edemezler. birincisi henüz bilinmediğinden.99 356. Kendini ifade etmenin alışılagelmiş türleri şunlardır: hediye vermek. — Evlilik onanır.. Diğerleri sadece intikam olanağı gördüklerinde nefret ederler: Yoksa kendilerini her şeyden önce gizli ve yüksek sesli öfkeden korurlar. — Yunanlılar böyle duyumsuyorlardı. bu hemen hemen bütün hallerde böyle demektir. onlar güç duygusunu her hangi bir yarardan ya da iyi şöhret sahibi olmaktan daha değerli görüyorlardı. 360. 358. — Bazıları sadece kendilerini zayıf ve yorgun hissettikleri zaman nefret ederler: yoksa insaflı ve göz yuman kimselerdir. ölçüsüzün gözünde haşin ve ruhsuz.. sonuç olarak çirkin gözükmesi onun suçu değildir. nedenlerine değil! Iç güdüsel olan şeyi. 357. Mutluluğun Etkisi. ben sadece senin antipatine inanıyorum.. Faydacı Değil. Ve bununla evliliğin iyi bir şey olduğu hakkında henüz hiçbir şey ispatlanmış değildir. Ama insan kendinden bahsetmekten utandığı ve buna ihtiyacı da olmadığı yerde yaşamalıdır. komşuyu göz altında tutmak ve çaktırmadan bir iğneyi bu yüzden acı verecek şekilde batırmak. Nefrette Farklılık. buna bir de bize sızlanan sıkıntı hali eklenir..
bir dördüncünün partiye ve çok ender kimselerin de bütün bir çağa ihtiyacı var. kötünün zayıflığı acı vermek ve acının izlerini görmek ister. ya da kendine karşı susma! Onu öv! Düşünürün ilk dürüstlüğü budur. ama yenilgin de artık senin meselen değil! 371. oralarda şüphesiz ne kadar az “vicdan azabına” rastlandığına şaşırır: Ama eski kötü sevgili suça duyulan özlem o derece fazladır.100 bunları. 368. ve bunun için her zaman mutlu görünmek yeterliydi: Ama bu arada hep mutlu olmaları gerekiyordu! Örneğin. ve biz sık sık onu ahlaksızlık ve zayıflık olarak yorumlarız. 366. kiniklerin talihi buydu. kederli. akşamları ya da hasta ve yaşlılarda ıstıraplı. yapılan aptallıktan duyulan sıkıntıdan. kendisini ortaya koymak zorundadır. — İhtirastan kaynaklanan şiddet.. Düşünür Düşmanını Ne Derece Sever — Düşüncelerine karşı düşünülebilecek bir şeyden hiçbir zaman çekinme.. başka ilkeler doğrultusunda yaşayıp acı çekenlerin kendi mutluluklarına kızdıkları art düşüncesine sahip olan filozofların sayısı az değildi: Mutlulukları ile onları en iyi şekilde yendiklerine inanıyorlardı. böyle şeylerde seçim yapmayı kim düşünür! Yazgısından” söz eder. Kendini Kendi Perişanlığı Üzerine Çıkarmak. 369. bir başkasının arkadaşa. “kötünün gücünün” bütün fenomeni bu bakış açısına aittir.) 100 . nefes tıkanıklığı tehdidini önlemeye yönelik psikolojik bir girişim olarak anlaşılmalıdır. 367. Utku ve ele geçirilen mücevher artık senin meselen değil. Her gün kendine karşı da savaşmak zorundasın. Hapishanelerde ve tutukevlerinde haşır neşir olan kişi. — Yakalanan suçlu olarak işlenen suçtan ötürü değil. 370. bir üçüncünün karıya. — Üçüncü yüzyıl Yunanistan’ında felsefe kamuya açık bir yarış konusu iken. Kuvvetin Kötülüğü. geniş sırtına yaslanıp içini çeker: “Ben bedbaht bir atlasım!” 365. ama mutlaka özgünlük eksikliği değildir. sabırlı. — Artan sinir gücünün ahlaklılığı. — Bunlar kendi onur ve önem duygularını oluşturabilmek için önce hep kullanabilecekleri ve iğfal edebilecekleri kişilere ihtiyaç duyan gururlu heriflerdir: Yani güçsüzlük ve korkaklıkları. ya da utançtan. yani gurur eksikliğidir. Duruma göre birincisinin ya da ikincisinin olması. Her Zaman Mutlu Görünmek. birisinin önlerinde cezalandırılmadan kibirli ve kızgın davranışlarda bulunmasına izin verenlerdir! — Nitekim. örneğin kızgınlık sonucu. ya da yaşamda alışılan unsurlardan yoksun kalmaktan ötürü acı çekilir. bir an kendilerini kendi perişanlıklarının üzerine çıkarmak için çevrelerinin perişanlığına gereksinim duyarlar! — Bunun için kimisinin köpeğe. gerçeğin meselesidir. sakinleştirici. Suçlunun Derdi. (Kötünün gücü başkalarına bunu düşünmeden acı verir. neşeli ve tedirgindir.. Fazlaca Yanlış Anlamanın Nedeni. sert bir adale hareketi ile başlayan ani kan basıncının türevidir: Ve belki de. — Kibirlilik özgün görünme korkusudur. hatta çoğunlukla hüzünlüdür. azalan sinir gücünün ahlaklılığı. Kibirlilik. bu noktada ikisini ayırmak için ender bulunan bir incelik gerekir. Taşkınlığın başka insanlara yönelen sayısız eylemi. kendimiz de olmayanı anlamamamız demektir..
Fantastik İdealleri Ne Öğütler — Eksiklerimizin olduğu yerde coşkunluğumuz aşırı dereceye varır. Binaenaleyh kusursuz ve sade bir üslubun sadece yetkin bir dinleyici önünde yapılmasına izin vardır. Bununla hem duvarını. 373. Ama en iyisi. ve bu kadınla ilgili olarak kendi kendine gizlice şu düşünceyi söylüyordu. Çok Uyumak. aşırı derecede özenlidir. 376. Nihayet sonunda dilleri çözülüp kalplerinde saklı şeyleri birbirlerine fısıldadıkları zaman. ve iffetin en güzel methiyesini gençliğinde ahlaksız ve iğrenç bir yaşam süren kimseler bestelenmiş olmalı. Ve aynı şey en tinsel şeylerde de görülür: İfadelerimiz ara sıra aşırı derecede açık. hemen protesto edilmelidir: bu kişi ister küçük bir erkek. bu birinin ağzından: “O kötülüğü tanımıyor”. Bunun üzerine kadın donuk bir sesle atıldı: “Ama her şey çok açık! Biz ikimiz de sevdiğimiz şeyler değiliz! Eğer sen bu söylediğinden 101 . çok uyumaktır ve öyle de kalacaktır. bu benim için huzurunda yerde tozlar içinde yatmamı gerektirecek bir lütuf olurdu!” — Ve adam da aynı şekilde düşünüyordu. Bir şeye ya da bir insana meftunluk ve tutkunluk sebep değildir: Onlara karşı duyulan antipati ve nefret de kanıt değildir.. — Eğer insan yorgun ve tok ise canlanmak için ne yapmalı? Birisi kumarhaneyi. sevgili melankoliğim. Haince Eleştiri. gerçek ve mecazi olarak! Böylece insan sabahına tekrar kavuşacaktır! Yaşam bilgeliğindeki marifet. olduğu gibi). — Devletler ve hükümdarların elinden kişileri kurban etme hakkı ne denli çok alınırsa (yargı ve orduda vb. Çok Açık Konuşma. — “O insanları tanımıyor”. 374. ister küçük bir kadın olsun. — İnsan değişik nedenlerden ötürü çok net telaffuz ederek konuşabilir: Birincisi yeni ve fazla konuşulmamış bir dilde konuşulduğundan dolayı kendine karşı güvensizlikten. üçüncüsü elektriği öneriyor.101 372. “Düşmanlarınızı sevin!” coşkulu cümlesini gelmiş geçmiş içleri en çok nefret dolu olan Yahudiler bulmuş. — Kadının biri gizlice bir erkeği sever. Muhtemel Olan ile Muhtemel Olmayan. kendini kurban etmenin değeri o denli çok yükselecektir. kötülüğü çok iyi biliyor”. 377. 375. ayrıca aptallıklarından ya da anlayışlarının kıt oluşundan ötürü başkalarına karşı güvensizlikten. onu yüceltir ve gizlice yüz kez şöyle der: “Eğer beni böyle bir erkek sevseydi. her türlü uykuyu uygun zamana yerleştirmeyi bilmektir. 379. öteki Hıristiyanlığı. — Uzman olmadan birisi yargıç rolünü oynar oynamaz. öbürünün ağzından “O alışılmamışı bilmiyor. Temiz El ile Temiz Duvar — İnsan ne tanrıyı ve ne de şeytanı duvara resmetmeli. bir sessizlik oldu ve bazı düşünceler ortaya çıktı. 378. demektir.. çünkü aksi halde bildirimde bulunduğumuz kimseler bizi anlamazlar. Uzmanın Şerefine. Kurbanın Değeri. hem komşuluğunu berbat eder.
sadece büyük bir bıyığı varsa. askeri. yani. kasvetli günlerden. kendimizi kandırmak için. — Nemli. Sabahın birinde yanımızdalar. 385. sadece zemini olan düşünüre yazık! 383. Garip Azizler. — Bir felaketzedenin derdine ortak olmayı çok severiz: Huzurunda biraz komedi oynarız. 384. — Varsayalım ki.102 başka bir şey değilsen. Coşkulular ile Saflar — İnsanın kendisini coşkulu gösterebileceği hiçbir fırsatı kaçırmaması çok bayağı bir alışkanlık olabilir: Bunun amacı göğsüne vuran ve kendini zavallı ve küçük hisseden seyirciyi düşünmekten zevk almaktır. Evlilikten Önce Bir Düşünme Denemesi. 381. nereden geldiklerini bilmeyiz. — En iyi eserlerine ve etkilerine hiç önem vermeyen ve onlar hakkında olumsuz konuşan.. onların durumu için teselli yok iddiası kadar iyi gelmez. yalnızlıktan. Bunda onların günün birinde tekrar başlarını kaldırmalarını ima eden büyük bir farklılaştırma var. duruma göre şiddete başvuran bir karakter görür. 382. kadın beni sevmiyordu. beni de baştan çıkardı. Bu yüzden duygulu durumlarla alay etmek ve yakışıksız davranmak asil düşüncenin bir göstergesi de olabilir. Kibirliler — Biz. başkalarının bize söylediği sözde özelliklerimizi devamlı düzenleyen. normal gözler onda büyük bir bıyığın aksesuarını görür. melankolik sanatçıların ruhsal halleridir. ve onun karşısında buna göre davranır. normal olarak göze çarpan bir ayrıntıdan başka bir şey değildir. şeytan seni baştan çıkardığı gibi.. Bahçıvan ile Bahçe.. kolayca öfkelenen. ya da ortaya çıkaran vitrinler gibiyiz. Bitkilerinin bahçıvanı değil.. sanki onun gölgesindeymiş gibi oturup rahat edebilir. Merhametin Komedisi. Kendi “Ayrıntılarını” Tanımak. Denenmiş Öğüt. 386. hüzünlü ve huysuz bir şekilde bize bakınırlar. o zaman kendimi boşuna aşağılayıp seni sevdim. kadın beni seviyordu. düşündüğümüz birçok şeyi ve nasıl düşündüğümüzü ağır bir hastanın yatağı başındaki doktorun ihtiyatı ile söylemeyiz. — Genellikle bizi ilk kez gören yabancıların gözünde kendi kendimizi gördüğümüzden değişik olduğumuzu çok kolay unuturuz: izlenimi belirleyen.“ — Bu çok olası hikaye hiçbir zaman gerçek olmuyor. Fransa'nın eski savaşçı soylusunun bu tür bir asaleti ve zarafeti vardı. uzun zaman içinde ne kadar sıkıntı verici olurdu benim için! Ve varsayalım ki. bize yönelik sevgi içermeyen sözlerden sonuçlar çıkar içimizde mantar gibi. — Bütün teselli araçlarından hiçbiri. ya da tanıtan pısırıklar var: Ama bir tür intikamdan dolayı başkalarının sempatisine de önem vermezler ya da sempatiye hiç inanmazlar. Böylece en uysal ve ılımlı insan. örten. teselliye muhtaç olanlara. 387. 102 . . neden? 380. kendi kendilerine tutkun görünmekten utanırlar ve gülünç olmaktan küstahça zevk alırlar. Bu.
103 .. Kötü An. — Ateşli doğalar sadece bir an yalan söylerler: Sonradan kendi kendilerini kandırmışlardır. Avda. Buna göre birincisine rahatlık durumu emniyet duygusu ile bağıntılı gözükür. 389. 390. 394. yani: Birisinin ruh hali bu esnada cesur.. ikna olmuş ve dürüsttürler. Tehlikeli Erdemler — “O hiçbir şeyi unutmaz. bizden tinini gizlerken yakalarsak ona kötü deriz: yani. 391. örneğin Tirol'da. hiç de hoş olmuyor. — Birisi hoş hakikatleri ele geçirmek için avdadır. ve merhem sadece sürülmüş olmakla kalmaz. üstüne üstlük kötü satın alımla birlikte kabul eder. aldatılanı nerede ise hilekarlıkla barıştırır. 395.. Buna karşın Venedik'te dolandırıcı başarılı numarasından dolayı içten sevinç duyar ve dolandırdığı kimseye karşı kesinlikle düşmanca bir tavır içinde olmaz.. çünkü belleği ve alicenaplığı ile iki kat utanır. — Coşkulu insanlar başkalarının düşündüklerini pek düşünmezler. bizi birbirimize sıkı sıkıya yapıştırır. Tini Gizlemek. Biraz Fazla Ağır — Çok dürüst olup da nazik ve sevimli olmak için biraz fazla ağır insanlar. düşünürün kendi rahat durumunu hep korku durumu takip eder. — Kısaca: Alçaklık için bile zekaya ve vicdan huzuruna sahip olmak gerekir: Bu. — Birisini. durumları onları kibrin üzerine çıkarır. içinde bize karşı doğan vicdan huzursuzluğunun ve hoyrat düşmanlığının yanında berbat yüzünü ve vahşi hırsını. ya da güçlerinin katkısıyla cevap vermek isterler. ama her şeyi affeder. ötekinde sürekli ihtiras durumu. Nezaketin Koşulu.. 396. hatta eğer keyfi varsa ona hoş bir davranış göstermeye ve özellikle onunla birlikte gülmeye hazırdır.. hoş olmayanları. benden daha az ya da daha çok nazik olmalıdır. çünkü insan hilekar satıcının.103 uzun zaman içinde gerçekten ne kadar sıkıntı verici olurdu benim için! — Konu sadece iki değişik türden sıkıntı verme ile ilintilidir: — O halde evlenelim! 388. güler yüzlü ve insan dostu oluşunun onu buna ittiğinden şüphelenirsek daha da fazlasını söyleriz. — Bir düşünürde. öbürü:. o esnada kendisi ile işim olan kimse. bir nezakete derhal ciddi bir hizmetle. İyi Vicdanla Yapılan Alçaklık. Dalınç. Kibir Olmaksızın. 393. Bir başkası onlara altın kaplama pfeniglerini verdiğinde kendi altın parçalarını nasıl mahcup bir şekilde ortaya çıkarıldıklarını görmek etkileyicidir. — Nezaket çok iyi bir şeydir ve gerçekten dört ana erdemden biridir (sonuncusu olsa bile): Ama nezaket yüzünden birbirimizi sıkmamamız için. bu bazı bölgelerde. yoksa olduğumuz yerde kalırız. diğerininki bıkkın ve tarafsızdır. diğerine doyma duygusuyla. 392.” — O zaman iki kez nefret edilir.. — Küçük ticarette aşırı kar etmek. Ama birinci de avdan çok avlanmaktan hoşlanıyor.
ya da birbirlerini seven. — “Bir dakika süre ile kızgın korlar üzerinde yatmak ve bu esnada biraz yanmak. Güvenin ve güç duygusunun insanları olarak bilinen böyle erkekler hırslandıkları zaman utanıp kendilerinden şüphelenirler.” — Evet! Siz. “bana kim layıktır?” diye soran. bunun insanlara ve kestanelere şimdilik bir zararı yoktur! Ancak bu küçük acılık ve sertlik. Lüks. Daha Kızgın Olan Kişiyi Nasıl Tanırız... Kime Nadiren Adil Olunur? — Bazıları herhangi birisine haksızlık yapmadan iyi ve büyük bir şeye heves etmez: Bu onun ahlak tarzıdır. ve yanılır. 407. 400. 402.. Eğitim. ama tutkunun istisnai durumunda gururlarını ve güç duygularını gösterirler. 104 . Ahlaksal Duyarlılık. Ölümsüz Kılmak. — İnsan başkalarını sevmeyi unutma ile başlayıp. insan onlara inanmaz. ya da birbirlerine hayran olan iki kişiden daha kızgın olanı sürekli daha rahatsız konumda olanıdır. Aynı şey iki halk için de geçerlidir. Değişik Tarz Gurur — Sevgililerinin kendileri için değeri olmadığını düşündükleri zaman sararan kadınlardır. 406. çekirdeğin ne kadar tatlı ve hoş olduğunu doğru şekilde tatmamızı sağlar. ama kendilerini bu haktan dolayı savunurlarsa. 404. içinde ruhunun zevkle yüzdüğü suyun gereksiz ve fazlalık olduğunu açığa çıkarır. bununla birlikte böyle kadınlar kendilerini hep zayıf. Bu da Bir Hoşgörü.. asil yamyamlar! 403. — Lükse olan heves bir insanın içine işler: O. 405. — Eğitim üremenin bir devamı olup genellikle onun sonradan yapılan bir tür güzelleştirilmesidir. Kendini Savunma.. Burada bütün kadın ve erkeklerden söz ediliyor. ama onu böylelikle ebedileştirmez mi acaba. bazı insanların en temel hakkıdır. — Birbirleriyle kavga eden. onu boğabilir. 398. erkeğe vermeye hazır olarak hissederler. sevgilileri için bir değeri olmadığını düşününce sararan erkeklerdir. En Tehlikeli Unutma Biçimi. artık sevileceği bir şeyin kalmaması ile bitirir. — Öyle veya böyle eylemde bulunmak.. 399. — Her başarıda utanan ve her başarısızlıkta vicdan azabı çeken nazik ahlaksal doğalar vardır. — Düşmanını öldürmek isteyen kişi.104 397. bundan zevk alanların kararı böyledir! Siz. 401.
bu. 412. gözümüz çok gördü diye kendimizi cezalandırmak için kör ederiz. 415. — Hırsından kurtulmak mı istiyorsun? Bunu. 416. nefretleri. güvensizlik uyandırırız. 413. ya da iyi olduğunu kabul ediyor. içleri aşırı nefretle dolu kimselerin yüzleridir. 409. aslında en beceriksiz ve korkak yaratıklardır: Küçük. Nefret Olmaksızın. Hastalık.. — Söylememiz gereken hakikat karakterimize aykırıysa . insanda kendi işinin karşıtına yönelik garazkar 105 . bunlar birbirine bağıntılı olan şeylerdir. iyi şeye sahip olduğuna inanmak ve bunu savunmada maharetli olmadığını bilmek. Gönüllü Körler — Bir kişiye ya da partiye tutkulu. ya da gizli ıstırap çekme şansı var. Büyük Hıristiyanların yüzlerine bak! Bunlar. Davacı bütün masumiyetiyle bir cinayetin ve caninin mağduru olan kişinin kendiliğinden iyi karakterli olmak zorunda olduğunu. yok etmekten başka bir çözüm tanımaz. ona karşı nefret duymadan yap! Yoksa ikinci bir hırsın olur. 414. Bu yüzden biz gönüllü olarak. zeka ve akıl yoksunluğundan dolayı. Nerede Çok Yumuşaklığa İhtiyaç Var — Bazı doğaların sadece ya açıkça suçlu olma. Remedium Amoris (Aşkın ilacı) — Aşka karşı birçok hallerde hala o eski köklü ilaç yardımcı oluyor: Karşı sevgi. en aşırısına varan adama vardır.o zaman o sırada sanki kötü yalan söylüyormuşuz gibi davranıp. İşte o bu noktada hünerlidir. — Kendini günahtan arındıran Hıristiyanın ruhu.. Korkaklar — En kolay katil olanlar. En Kötü Düşman Nerede? — Kim işini iyi yapıyorsa ve bunun bilincindeyse. normal olarak sonradan günaha karşı duyduğu nefret ile tahrip olur. . — bu esnada karakterini sergiliyor: Doğrusu bu kişinin suçunun peşine düştüğü kurbanınkinden daha kötü bir karakteri olduğu ender görülen bir durum değildir. Özel ve Toplumsal Davacılar — Her davacıya ve araştırmacıya iyice bak. ve eğer başkalarına değer vermek isterse. önce onları kendine dönüştürmek zorundadır.bu genellikle olur . Ancak. 410. 408. amaca uygun savunmadan ya da intikamdan anlamazlar. Hünerli ve Dar Kafalı. — Kendinden başka hiçbir şeye değer vermez... düşmanına karşı genellikle barışçı bir tutum sergiler.105 Karakterimize Aykırı. ve kendine böyle yol veriyor. bu bizim gizliden gizliye kendimizi ondan üstün hissettiğimizi ve bu konuda kendimize öfkelendiğimizi ele verir. çirkinliğin ve kötümserliğin zamansız yaklaşımı.Hastalıktan şunu anlıyoruz: Yaşlılığın. 411. yani: içini dışarı yansıtıyor.
. ama tatlı gürültü. — Sevindirmek niçin bütün sevinçleri aşar? Çünkü insan bununla kendi elli dürtüsünü bir seferde sevindirir. Parti Cesareti.. “hakikati oynamayı”. — Bazı kimseler. bu sırada kalp kabarıyor. Ve bunda çok büyük akıllılık var. çünkü susmak zorundasın. — Başkalarının arasından parıldayarak gözükmekten başka türlü görünmek istemeyen insanlar var. Başkaları Vasıtasıyla. credo quia absurdum est diyen tevazua erişmekte şüphe etmeyip. — Herkes en kötü düşmanını nerede arayacağını buna göre hesaplasın! 417. konuşamıyor. Böylece seni takip etme cesaretini asla yitirmeyeceğiz.” derler. Aniden üzerimize çöken bu korkunç sessizlik hem güzel.. burada şehri unutabiliriz. — Zavallı koyunlar kılavuzlarına: “Sen hep önde git..Evet sana kötülüğünden dolayı acıyorum! — Aman. tatlı kötülüğünün tadını 106 . insan bunları bir elde tutarsa. solgun ve parıltılı. o da konuşamıyor kendisi ile alay ediyor eğer ağız bu güzelliğe doğru azcık bir şeyler haykırırsa. 421. Bunlar teker teker küçük sevinçler olabilir: Ancak. senin merhamet duygunla alay etmek için bir hile! — Öyle olsun! Böyle güçlerin alay konusu olmaktan utanmıyorum. tersine. istese ne kadar da kötü! Tutulmuş dili ve çehresindeki acı çeken mutluluğu. Kısaca: Oyuncu olarak yeteneğine güvenmeyip dürüstlüğü tercih ediyor. 418. Tevazuunun Sınırı. — Ah. ama sadece bir an! Şimdi her şey susuyor! Deniz orada uzanmış yatıyor.. Kendisi suskunluğunun. 422. daha da sessiz oluyor ve kalbim bir kez daha kabarıyor: Yeni bir gerçekten korkuyor. Küçük kayalar ve kaya şeritleri en ıssız yeri bulmak için denize yuvarlanıyor. bunların hiçbiri konuşamıyor. dilini bağlayan sadece senin kötülüğün de olsa:. sarı.. Ama sana acıyorum doğa. Hakikati Oynamak. Kurbanlık Hayvanın Kurnazlığı.106 ve amansız bir nefret doğurur. Ve kalp de öyle! BEŞİNCİ KİTAP 423. bu sessiz güzelliğin ikiyüzlülüğü yok mu! Ne kadar iyi konuşabilirdi. ikiyüzlülüğüne inandırıcılık kazandırmayı çok zor başaracağından dolayı. Ama zavallı kılavuz kendi kendine düşünür: “Hep beni takip edin. 419. üzüntü verici bir kurnazlıktır. Gökyüzü sonsuz ve sessiz akşam oyununu kırmızı. Başkalarını Sevindirmek. akıllarını kurban etmişlerdir: Ama bildiğim kadarıyla hiçbiri ondan sadece bir adım uzakta olan ve credo quia absurdus sum diyen tevazuya erişmemiştir. hem tüyler ürpertici.” 420. el her zamankinden daha çok dolar. konuşamıyor. yeşil renklerle oynuyor. Böylece size yol gösterme cesaretini hiçbir zaman yitirmeyeceğim. — Burası deniz. ikiyüzlülükten tiksindiği için değil.. Gerçi Ave Maria'nın çanları hala gürültü ile çınlamaya devam ediyor. gece ile gündüzün kavşağında ürkütücü ve budalaca. Büyük Suskunlukta. — Kimisi samimidir. — İnsanın kendini kurban ettiği birisi hakkında yanılmak istemesi ve ona arzu ettiğimiz gibi görünmesi için fırsat vermememiz.
sıkıcılıkla ve insanlık dışı olmakla suçlarlar: Bu hasta kimselerin. peygamber çiçeğinin ve güney denizinin rengini belirtseydi ve yine aynı sözcükle en yeşil bitkilerin ve insan teninin. bu onun hakikatine karşı bir kanıt olmaz. evet. Nasıl. şimdilik hala en yüksek insan tipidir. parlak. balın ve sarı reçinenin rengini belirtseydi. korkunç. — Yunanlılar doğayı ne kadar başka görürlerdi. Hakikat Kimin İçin Vardır — Şimdiye değin yanılgılar teselli gücü olmuşlardı: Artık insan bilinen hakikatlerden aynı etkiyi bekliyor. Çünkü her sözcüğün arkasında hatayı. hayali. hakikati aramazlar. — Belki de bütün bunlardan. sanki onlar esasen dünya için çok iyi ve önemli imişler ve sadece geçici olarak dünyada kalıyorlarmış. itiraf edelim. nihayet sonunda Yunanlıların hepsi hastalanınca. cinneti gülerken duymuyor muyum? Merhametimle alay etmeyeyim mi? Alayımla dalga geçmeyeyim mi? — Ah deniz! Ah akşam! Sizler kötü eğitmenlersiniz! insanlara insan olmamayı öğretiyorsunuz! İnsan kendini size teslim mi etsin? Şimdi sizin olduğunuz gibi. Bundan dolayı bu diğerleri bilimden çok az gerçek sevinç duyarak onu soğuklukla. şüphelenme. sağlıklı olanların oyunu üzerine verdikleri karardır.. ister istemez. 426.. başka bir şeyin olamadığı. ilacı kendileri için ararlar. yani insan vücutlu şekiller olarak gören Yunanlılara özgü oyunsal rahatlık bu eksiklik üzerine oturup gelişmiştir.. — Yunan tanrıları da avutmayı bilmiyorlardı. Konuşmaktan. bu türden tanrıların çöküşüne sebep oldu. eğer gözleri mavi ve yeşili görmeyip.107 çıkarıyor. Her düşünür dünyasını ve her şeyi gerçekte olduğundan daha az renkte boyar ve renkleri teker seçemez. birinciyi koyu kahverengi. beyaz. iyi niyetli.) Doğa olaylarını tanrı ve yarı tanrı olarak. soluk. İnsanlar ahlakları yüzünden acı çeken yaratıklar oldular: Onlarla satın aldıkları topu topu bir duygudur. 425. olamayacağı kabul ediliyordu. neşe ve barış dolu ruhlar için (Aristoteles’de olduğu gibi). Bu sadece bir eksiklik değil. — Ama bu sadece başka bir varsayımın benzetisinden başka bir şey olamaz. yanlış anlama ve bireyin daha çok sefaleti bireye ve birey için dünyaya geldi. sessiz. aynı şekilde. karşılıklı zulmetme.. bu. evet düşünmekten nefret ettim. kendi üstünde mi dinlensin? Kendini mi yensin? 424. ve bunun için biraz fazla bekledi. hasta insanların durumları ile onlara ister istemez yararlı olacak ortak neleri vardır ki? Bir bitkinin hasta bir insanın iyileşmesine hiçbir katkısı olmadığı tespit edilirse. amaçları hakkındaki yanılgılarla ve bu yanılgılara dayanılarak yapılan taleplerle insanlık kendini yüceltti ve defalarca “kendini aştı”: Ama aynı hatayla sayılamayacak kadar çok acı. eğer hakikatler bu etkiyi — teselli etkisini — kesinlikle yapmıyorlarsa? — O zaman bu hakikatlere karşı bir itiraz olmaz mıydı? Bunların acı çeken. böylelikle en büyük ressamların dünyalarını sadece siyah. “Acı çeken mağrur kimse”. kırmızı ve sarı ile boyadıkları görülürdü). eskiden insanın doğanın amacı olduğu kanaati öylesine güçlüydü ki. Düşünürün Renkkörlüğü. Biz Sürgündeki Tanrılar! — Kökenleri. çünkü onların gözlerinde insanın renkleri doğada da ağır basmış ve o sanki insanlığın renk eterinde yüzüyordu! (Mavi ve yeşil doğayı öbür renklerin hepsinden daha fazla vahşileştiriyor. Bu yakınlaşma ve basitleştirme sayesinde büyük çekiciliği olan ve doğanın 107 . hakikatin bütün ve ilintili olarak sadece aynı zamanda güçlü. benzersizlikleri. ikinciyi sarı görseydi (Yani eğer aynı kelime ile örneğin koyu saçın. doğa onlara ne kadar değişik ve insanlara ne kadar çok yakın görünürdü. Bununla birlikte. sakatlanmış. kuşkusuz yalnızca onu arayacak yetenekte olan ruhlar için var olduğu önermesi çıkıyor: Çünkü öbürleri akıllarıyla ve onun özgürlüğü ile ne kadar gururlanırlarsa gururlansınlar. bilgi ile de insana tedavi edici ve faydalı olamayan hiçbir şeyin ortaya çıkarılamadığı.
bunların başında eğlendirmek geliyor: Ama bunu miras aldığı gurura uygun olarak daha asil ve daha yüce bir tarzda. ışık ve ses yansıması).. Belki de insanlık. varlığın görünümünden zevk almayı ilk kez bu yolla öğrendi: Bu. uzak manzaralar. — Artık o kendi yolunda gider ve günün birinde yüksek başarıya ulaşır: Şimdiden felsefeye karşı aleyhte sesler yükselmeye başlıyor. diye bağırıyorlar. Yeni Tutku. — Neden barbarlığa olası bir dönüşten korkup nefret ediyoruz? İnsanları olduklarından daha mutsuz yapma ihtimali olduğu için mi? Aman hayır! Bütün çağların barbarları daha mutluydular: Yanılmayalım! — Tersine. şimdiye kadarki barbarlığın beraberinde getirdiği daha kaba keyfine karşı duyduğu kıskançlığı henüz aşmadığı zaman da olduğundan daha yüce ve daha avunmuş olduğuna inandırması gerektiğine samimiyetle inanıyoruz.. bilgiye yönelik dürtümüz. Bugün bile kimileri kısmi bir renk körlüğünden zengin bir görme ve ayırt etmeye doğru çabalıyorlar: Ama bu süreçte sadece yeni zevkler bulmakla kalmıyor eskilerin birkaçından vaz geçmek ve onları kaybetmek durumunda kalıyor hep. mağaralar. labirentler. Bütün sanatların ve edebiyatların istediğini istiyor. 429. 428. hassas burunlu. çirkin” yanlarında keşfeden bir çağ başlıyor. ama zahmetsiz ve can sıkılmadan dolaşılabilecek haddinden fazla belirsizlik. İki Tür Ahlakçı. keskin gözlü ahlakçılar — gözlemleneni açıklayanlardan tamamen ayrılırlar.. sıkıcı.. çekiciliği yok. bunlar: “Bilime dönün! Doğaya ve bilimin doğallığına dönün! “. yani onu kanıtlamak (örneğin yerçekimi.108 zenginleşmesini sağlayabilen renk uyumunu nesnelere uygulanmış olarak görür. onlara varlık önce bir ya da iki renk tonunda ve böylece ahenkleştirilerek gösterilmek suretiyle yapıldı: Farklı tonlara geçmezden önce elindeki bu az sayıdaki tonla sanki alıştırma yaptı. onu güzelleştirmek istiyoruz!” (embellir la nature) duygusundan ortaya çıkmıştı. 427. bu tutkunun baskı ve acısı altında kendini. keza “bilim çirkin. esasen kendi sönüşünden başka hiçbir şeyden korkmayan tutkuya dönüştü. — Rokoko bahçe sanatı. vahşi ve sıkıcı. “doğa çirkin.. bizzat bilgiye olan bu tutkusundan ölecektir! — Bu düşünce de bizi etkilemez! Çünkü Hıristiyanlık benzer bir düşünceden hiç korktu mu? Aşk ile 108 . bu tür durumları hayal etmemiz bile ıstırap verir! Keşfetmenin ve tahmin etmenin tedirginliği bizim için aşığa kara sevda ne ise öyle çekici ve vazgeçilmez oldu: Aşık onun için ne pahasına olursa olsun neme lazım demez. Aynı şekilde sosyal yasaları ve alışkanlıkları anlayıp gösteren ahlakçılar da birbirinden farklıdır — iyi kulaklı. Sonuncular her şeyden önce bulucu olmak ve keskin zeka ve bilginin yol verdiği bir fanteziye sahip olmak zorundadırlar.. bilgisiz mutluluğa ya da sağlam güçlü bir ham hayalin mutluluğuna değer veremeyecek kadar çok güçlüdür. Belki de insanlık.. Bunlar için ana çekiciliği diğerinde olduğu gibi “daha çok ortak” tarz olarak göz boyama (mecazlarla belirtirsek tapınaklar. tıpkı insanın ilk kez Rousseau’nun zamanından beri yüksek dağların ve çöllerin güzelliğine duyulan duyguyu keşfettiği gibi. — bu hiç de hafife alınacak hırs değil: Bu hırsın sahibi olan kimse. evet belki biz de karasevdalıyız! Bilgi içimizde hiçbir kurbandan korkmayan. fazla zaman istiyor! Onu güzelleştirelim!” duygusundan defalarca felsefe denen şey ortaya çıktı. bütün insanlığın. seçilmiş bir heyet önünde yapmak istiyor. şelaleler) olan bir bahçe sanatı yaratmak bilimi bir özet içinde ve çeşit çeşit harika ve ani aydınlatmalarla göstermek ve içinde “vahşi doğada olduğu gibi”. bu yolla eski insanlarda eğlence sanatlarının en yüce türü olan dini gereksiz kılmanın hayalini bile kurar. Bilimin Güzelleştirilmesi. onu böyle bir yasa olarak açıklamaktan farklı bir şey olup başka akılların işidir.. — Bununla belki de en güçlü güzelliği özellikle bilimin en “vahşi. — Bir doğa kanununu ilk kez görüp anlamak ve bütünüyle anlamak. akılsızlık ve rüyayı içine sokmak.
kendi kendine yasaklar koyan bir bireyin kendini mutlu düşünmesi durumuna göre: Bugünün sanatçılarının sözümona gerçekçiliği.. her şeyin arasında büyüyen ve her tarafa sarılmayı bilen küçük flora.. da kahramancadır. o zaman onunla savaşır.. mümkün olduğunca keskin duyularda ve gerçekliğin doğru yorumlanmasında yattığına mı inanmalı. yoksa kumda mı bir son istiyoruz? 430. kuşkusuz bizim şimdi en kolay anlayıp zevk aldığımız güzellik tarzıdır. sürekli parçalanır. Yani: İnsanlığın ve doğanın büyük şeyleri. kah iyi olup. komşuluğumuzdan. işimizden. çoktan bilim “bahtiyarlıklarının” hayranları oldular! 434.. 433. sade şeyler için iltimas eder. Yeni Gözlerle Görmek. saatlik fark edilmeyen acınılırlığını. öbürü günah çıkaran papaz. bir halkın. bizde büyük olan şeyi yok eder. günü bölme tarzımızdan dal budak salan. Bazıları nesnelerle polis gibi konuşur. ama büyük insan.. öbürünü sırların açıklanmasındaki patavatsızlık ve hilekarlık. Kah sempati ile. ahbaplığımızdan. serüvenciler gibi cüretkar bir ahlakın sahibiyiz ve genelde kötü olarak tanınmayı kabullenmek zorundayız. vasat ve hırslı şeyler için iltimas etmek zorundadırlar. — En korkak kafaların bile doğuştan ne kadar keskin ya da ne kadar bunak olduklarını ölçmek için onların düşmanlarının fikirlerini nasıl kavradıklarına ve anlattıklarına bakın: Bu esnada her aklın doğal ölçüsü kendini ele verir. — Varsayalım ki... ve bence de hakikat bu. yüzyılın sanatçıları istemeden. — Büyük doğa ressamları için mütevazı manzaralar. insanlık için ateş ve aydınlıkta mı. Bu da Kahramanca. Yunanlılar Herakles’in büyük çalışmalarının altına bir ahırın süprüntülerini koymaktan utanmadılar. Araştırıcı ile Deneyci. Düşmanın Fikirleri. bir çağın. — Çalışkanlığımız ve büyüklüğümüz bir kez değil. 431.. yani gerçeklikte değil de.. üçüncüsü gezgin ve meraklı gibi. — İnsanın anlatmaya zor cesaret edeceği. denizciler. çağımızın mutluluğu hakkında ne anlatıyor? Onun güzellik tarzı. — Bilimde tek bilgi toplama yöntemi yoktur! Deneme ile nesnelere muamele etmek zorundayız. — Kusursuz bilge kişi istemeden düşmanını idealleştirip. Dolayısıyla insan bize özgü şimdiki mutluluğun gerçekçilikte. Fark Ettirmeden Yok Olmak... barbarlıktan nefret ediyoruz. gerçekliği bilmekte mi yatar? Bilimin etkisi öylesine derinlik ve genişlik ka zandı ki. bilginin gerilemesindense insanlığın batmasını tercih ediyoruz! Ve son olarak: Eğer insanlık tutkudan dolayı ölmezse. İltimas Etmek. tutku ve soğukluk göstermeliyiz.109 ölüm kardeş değiller mi? Evet. ama yararlı ve gerekli olan en pis kokulu şeyleri yapmak. kaşifler. kah kötü.. birisini gizliliklerinin önündeki saygı ileri ve anlayışa götürür. Biz araştırmacılar bütün fatihler. büyük. kah zorlama ile bazı şeyler zorla kabul ettirilir onlara. 435. zayıflıktan dolayı ölecektir: Hangisini istersiniz? Temel soru budur. hayranları için de bütün önemsiz. art arda adalet. 432. ama küçükler için garip ve nadir manzaralar vardır. şu 109 . sanatta güzellikten her zaman mutluluğun kopyalanması anlaşılıyor. çevremizin günlük. çelişkisini bütün lekelerden ve rastlantılardan arındırır: Bunun sonucunda düşmanından parıldayan silahlarla donanmış bir tanrı oluşunca.
437.110 ya da bu küçük ve korkak duygulanımın binlerce küçük kökü. Ayrıcalıklar — Her kim kendine gerçekten sahipse. ve bundan dolayı bizi çevreleyen şeye sanki önemsiz ve gölge gibiymiş gibi bakarız.. örneğin bir arkadaşına. Mutluluğun Özellikleri. gemi için tehlikeli olanları da. Vazgeçmekten Vazgeçin! — Bir rahibe gibi. Eğer ölülerle yaşarsak ve ölümlerinde birlikte ölürsek. kendisinin batışı oturdu: Bundan vazgeçer. Bütün insanlığa özgü olan içimizdeki ateş hep artar.. Hıristiyana özgü taşkınlığın ne olduğunu anlayacaklardır. nedir o zaman bizim için “yakın”? Daha yalnız oluruz. 439... Kazuistik.. Bunun düşünürün vita comtemplativa’sının yalnızlığı ile ortak hiçbir yanı yok: Eğer düşünür yalnızlığı seçerse. 438. daha ziyade eğer vita practica’da direnmek zorunda olsaydı. dünyayı tanımadan ondan vazgeçmek. o kadar çok soluklaşır. şimdi mevcut olan şey. 441. çünkü kendisini tanır. — Herkesin cesaretinin ve karakterinin yeterli olmadığı çok acı bir seçenek var: Bir geminin yolcusu olarak kaptanın ve dümencinin tehlikeli hatalar yaptığını ve denizcilik bilgimizin onlardan daha iyi olduğunu anlamamız. ancak. İnsan ile Nesne. yani. 440. yani kendisini nihai olarak fethetmişse. — Ama donuk bakışımız incitir! 110 .. üstünlüğümüz. Bu yabani ota dikkat etmezsek. ama rahatlıkla bir başkasının eline de verebilir. ve bu şekilde kendi neşesini bulur. çünkü insanlığın bütün dalgaları etrafımızda kırılır. hüzün.. o zaman bunu en iyisi bir seferde ve aniden yapın: O zaman belki de sizden geriye asil yıkıntılar kalır! Ve şimdi korkulduğu gibi köstebek tümsekleri değil! Ve üzerinde küçük galipler. ve şimdi kendi kendine soruyorsun: Onlara karşı bir ayaklanma başlatsan ve her ikisini de tutuklatsan nasıl olur? Ustünlüğün sana bu yükümlülüğü vermez mi? Buna karşın. düşünür için vazgeçme. — Bütün mutluluk duygularında ortak olan şeyler iki türlüdür: Duygunun bolluğu ve ondaki çılgınca neşe. önceden olduğu gibi mütevazı. iyi Hıristiyanlar. Başarı mı? Ama bunun için de bütün tehlikeleri içinde barındıran şeyi yapmak gerek. bağışlamayı. çimenler ve yabani otlar. ve sadece bizim için tehlikeli olanları değil. bir hak verdiğini ve sadece güç sahibi olunca haklar verilebileceğini bilir. hiçbir şekilde vazgeçmez. Bize Yakın Olan Neden Hep Daha Uzak Olur — Neydi ve ne olacak diye her şey için ne kadar çok düşünürsek. itaat etmediğin için seni kilit altına almak onların hakkı değil mi? — Bu daha yüksek ve daha kötü durumlar için bir benzetmedir: Ancak son olarak. çünkü onu tanır. — bu verimsiz. bundan böyle kendini cezalandırmayı. kendimize inanmamız bu tür durumlarda bize ne güvencesi veriyor sorusu hep ortada kalıyor. belki de hüzünlü bir yalnızlık verir. — İnsan nesneleri neden görmez? Kendisi engeller: Nesneleri kendi gizler.. utkularını kutlayamayacak kadar zavallı bir halde serpilirler! 436. farkında olmadan bizi yer bitirir! — Ve tamamen yok olmak mı istiyorsunuz.. Böylece kendi suyuna atlar. kendine merhamet etmeyi kendi ayrıcalığı olarak görür: Bunları hiç kimseye bırakmak zorunda değildir. Nitekim insan bir balık gibi elemanını çevresinde hisseder ve onun içinde sıçrayıp durur..
444. bu. ama aynı zamanda ona sırtımı dönüyorum. 445. ve dolayısıyla onda veren kişinin düşündüğü tam ve son minnettarlık yoktur.. 448. 446... Direniş Konusunda Hayret. aklını kaybetmemek için yaşantılardan kaçmak zorunda! PIaton da gerçeklikten böyle kaçmış ve şeyleri sadece solgun düşünce imgelerinde görmek istemişti. bilgide çok ilerlemiş ve uzmanlaşmış olanlara dahil olmuş demektir. — Bir şey bizim için saydamlaşmışsa. bize artık direnemeyeceğini sanırız. duygularla doluydu ve duygu dalgalarının aklını ne kadar kolay yendiğini biliyordu. Tine Muhtaç Olanlar Nerede? — Ah! Birisine görüşlerimi zorla kabul ettirmek. Yalnızlığa katlanılacak. — İnsan birisine nihayet verebileceği en iyi şeyini. kimse öğrenmek için çaba göstermiyor.. kimse öğretmiyor. artık aşkın verebileceği daha fazla bir şey yoktur: Ama bunu kabul eden kimse şüphesiz onunla kendi adına en iyi şeyi almamıştır. Eğitim Hakkında. — Bir ustanın insancıllığı öğrencilerini kendi hakkında uyarmasında yatar. — İnsan tezahürat eden bu halka gözyaşı dökmeden ve hak vermeden nasıl bakar! Eskiden sevgi gösterisinde bulundukları konuyu çok az düşünürdük ve eğer onu yaşamamış olsaydık. Gerçeğe Saygı Göstermek. huzursuz kalbini hafifletmesi için 111 . üçüncü sırada bir şeyin temeline inen köklü düşünürler. 443. Usta ile Öğrenci. — İlk sırada yüzeysel düşünürler var.. bir şeyin derinine inenler.111 442.. Kural. her kim böyle duyumsarsa. ikinci sırada derin düşünürler... sadece derinine inmekten çok daha değerlidir! — Ve son olarak kafalarını çamura sokanlar var: Bu ne derinliğin. hala öyle düşünürdük! Yani yaşantılarımız bizi nerelere sürüklüyor! Fikirleriniz gerçekte ne ki! İnsan kendini kaybetmemek için. ve sonra içine doğru bakıp gördüğümüz şeyin içinden geçemediğimiz için şaşırırız! Bu bir sineğin her cam pencerenin önünde düştüğü ahmaklık ve şaşkınlığın tıpkısıdır. — “Kural benim için her zaman istisnadan daha ilginçtir”. — Buna göre bilge kişi kendine: “Gerçeğe saygı göstermek istiyorum... mücevherlerini verir. ne de temelin bir göstergesidir! Onlar yerin altındaki sevgili ölülerdir. En Asil Kimselerin Hesapları Nerede Tutmaz. o zaman birisine bir kez tinsel evini ve malını bağışlamaya izin verildiğinde. — Bizim eğitim ve öğretim tarzımızın en genel eksiği konusunu yavaş yavaş anladım: Kimse öğrenmiyor. içimdeki her duygu ve gizli dönüş beni nasıl da sevindiriyor! Ama arada sırada daha büyük bir şenlik olur. beni nasıl tiksindiriyor! Başkalarının düşünceleri benim düşüncelerime karşı haklı çıkınca. tıpkı muhtaç bir kimsenin gelip tekrar elini ve kalbini doldurması.. Rütbe Sıralaması. çünkü onu tanıyorum ve ondan korkuyorum” der miydi? — Bunu reislerine sadece geri geri yaklaşan ve aynı zamanda saygılarını korkularıyla gösteren Afrikalı kabilelerin reislerinin önünde yaptıkları gibi mi yapacaktı? 449.... 447.
— Eylem ve düşünce insanlarında sabırsızlığın öyle bir derecesi var ki. 452. Kral Soytarısına Kimin İhtiyacı Var — Çok güzeller. hiçbirine önceden sahip olmamak. kıskançlık ya da düşmanlık uyandırmak için çok mütevazı olmak. ayrıntıları bir tarafa bırakır ya da ekler ve uymayanları hiç söylemez). çok iyiler. bir başarısızlık durumunda. 112 . Ama istediği. kral soytarılarını. orada tutkulu heves gösterip girişimlere kalkışmalarını emreder. sanki aklın fakir doktoru olup kafası fikirlerle karışmış olan şuna buna.. utku kutlamak istenemez. bir delinin ayrıcalıklarına sahip. ve ‘Vay halime’ ile vay da kaybolur. onların hemen karşı taraftaki bölgeye geçmelerini..112 düşüncelerindeki sıkıntıyı anlatacağı köşede büyük bir arzu ile oturmakta olan günah çıkartıcı papaza benzer! Sadece bundan ün kazanmak istemediği için değil: minnettar kalmaktan da kaçınmak ister.. bu sabırsızlık. uyum sağlayamayan bir yaratık. insanlara ve diğer şeylere ilişkin bilgiler sayesinde ve dürtülerin biraz yumuşatılmasıyla güçlü uygulayıcılar olurlar. zira onların etkisini duyumsar ve hakikate ilişkin bildirebileceği şeyi bu etkilere uygun olarak bir uyma şeklinde ortaya koyar (yani gerçek şeyin renklerini ve ölçüsünü çarpıtır. tersine. bilimin kapısından tutkulu kafalara büyülerin büyüsü gibi etki eder.” (Mark Aurel) 451. durum uygunsa. uzun yaşamak için bir neden olurdu! 450. ne de daha neşeli ruha. ama sonradan unutulan ya da gülünen küçük bir yurt gibi olmak! Ne daha iyi beslenmeye. Bütün duyularınıza işlemiyor mu. fakirleşmek! Kendine daha çok kimsenin yanaşabilmesi ve hiç kimseyi aşağılamamak için alçakgönüllü olabilmek! Üzerine çok sayıda haksızlık almak ve birçok kapalı ruhun gizli yoluna varabilmesi için her türlü hatanın dehlizlerinde de yerlerde sürünmüş olmak! Hep bir tür aşkta ve hep bir tür bencillikte ve kendinden zevk almada! Bir gücün sahibi olmak ve aynı zamanda gizli ve vazgeçici olmak! Sürekli güneşte ve zarifliğin yumuşaklığında yatmak ve yine de yüceliğe yükselmenin yakın olduğunu bilmek! — Böylesi gerçek bir yaşam olurdu! Bu. bir avuç dolusu bilgiyle. bildirmek... ateşsiz bir kafayla. Bilginin Cezbedilmesi. muhafaza etmelidirler. kimin yardım ettiğini fark ettirmeden yardım etmek! Onun karşısında haklı olup. Sabırsızlık. onunla doğruyu küçük belirsiz bir işarete göre ya da kendisi ile çelişecek biçimde söyleyeceği ve bundan gurur duyarak yoluna devam edeceği biçimde konuşmak! Muhtaç olan hiç kimseyi geri çevirmeyen. herhangi bir şey hakkındaki tam ve genel hakikati hemen hemen hiç öğrenemezler. çünkü minnettarlık usandırıcıdır ve yalnızlık ve suskunluğa saygı göstermez... — çünkü insan onların yanında elinde olmadan biraz yalan söyler. Bu tür insanlar her şeye rağmen ve bütünüyle hakikati duymak isterlerse. elden çıkarmak. ta ki başarının gecikmesi onları tekrar oradan da kaçırıncaya kadar: Böylece serüvenli ve zorlu şekilde birçok bölgenin ve doğanın pratiğinden geçerek sonunda çok uzun yolculukları ve uygulamaların kendilerinde bıraktığı. geri vermek. 453. ne daha temiz hayaya. Böylelikle karakterin bir hatası dehaya okul olur. isimsiz ya da azıcık alaylı yaşamak. — Bakış. bilimin neşeli mesajını açıkladığı tatlı çekiciliğin bu sesi yüz kelimededir ve yüz birincide ve en güzelinde: “Bırak kuruntu kaybolsun! O zaman ‘Vay halime!’ de kaybolur. ve onlar muhtemelen bu sırada hayalperest. çok güçlüler. bir torba dolusu deneyimle donanmış. tersine. şair olurlar: Bilgi sahibi olan kimselerin mutluluğuna olan tamahları böyle şiddetlidir..
insan başını onun içine sokup tekrar tekrar kaldırabilmeli ve etrafında bildik hiç bir şey bulmamalı.. Büyuk Piyango. işe yarar diye nitelendirdiği zaman o doğaya sahip oluruz. Nitekim ne Sokratçı. özellikle gezintide ve seyahatlerde. onun bağlayıcılığı günden güne hep azalacaktır! Yaşamın ve eylemin yasalarını yeniden inşa etmek. içimizden az sayıdaki kimseler. Pek çok kimsede embriyon bundan dolayı kurur.. — Şimdi eğitildiğimiz şekliyle önce ikinci bir doğa ediniriz: Dünya bizi olgun. define arayıcılarının başına gelene benzer: Başka ruhlarda gizli kalmış bir şeyi tesadüfen keşfedip. hiçbir zaman bütünüyle dürüstçe yapılmadı. ama yine de vicdan huzuruyla yapıldı: Böyle gerçek olması arzu edilen cümleler. 113 . arzumuza göre teşvik edebileceğimiz ya da durdurabileceğimiz oluşmakta olan bir şey. reşit. tıp. küstahça hakikatmiş gibi gerçeğe karşı ortaya konuyor ve bu esnada dini ya da ahlaksal vicdan azabı duyumsanmıyordu.. Böylece zevk ve yeteneğe göre şimdilik bir varlığı ya da sonralık bir varlığı yaşarız ve bu ikisi arasındaki boşlukta mümkün olduğunca çok. — Kimilerinin başına gelen. 459. bu görev için fizyoloji. Bizler deneyiz: Öyle de olmak istiyoruz! 454. Oluşmakta Olan Bir Erdem. Son Suskunluk. hevesleri ve yaşantıları da var. — Bilge bir tarihçinin birdenbire suskunluğunu düşünebiliyorum. zaten bu deriyi günün birinde çıkarıp atabilmek için yeteri kadar yılan özelliği gösterirler: Kabuklarının altında birinci doğaları yeterince olgunlaştıktan sonra.113 Ahlaksal Boşluk. — Bunun gibi bir kitap bir seferde okunmak ya da başkalarına okumak için değil. hakikati hafife almalarına izin verildiği anlaşılıyor. en yeni erdemlerden biridir. bu insanın karakteri. sık sık karıştırılır ve yanlış bilinir.. kendi kralımız olmak ve küçük deney devletleri kurmak için en iyisini yaparız. 455. Ara Konuşma. ne de Hıristiyanlık erdemleri arasında dürüstlüğün bulunmadığına dikkat edin: Bu. — Bu çok nadir ama hayran olunacak bir şey: Yani güzel biçimlenmiş aklı olan bir insan. bunlar böyle bir akla aittirler. ondan sonra o şeyler hissenize düşecektir!” gibisinden iddiaları ve vaatleri. Birinci Doğa. bundan genellikle taşıması çok zor olan bir bilgi edinirler! İnsan duruma göre yaşayanları ve ölüleri bir ölçüde iyi tanıyabilir. başvurmak içindir.. — Günün birinde ahlaksal duyguların ve yargıların yerine neyin geçeceğini şimdi kim tarif edecek durumdadır! — Binanın temellerinin tümüyle yanlış konduğu ve tamir edilemeyeceği çok kesin şekilde anlaşılsa bile: Aklın bağlayıcılığı azalmadığı sürece.. kendisinin hemen hemen bilincinde değil. — Antik filozofların erdemin ve mutluluğun bütünlüğü ya da Hıristiyanlığın “ilk önce tanrının krallığını ele geçirmeye çalış. 456. onlardan başkalarına bahsetmeyi içinden nahoş bulabilir: Her kelimede düşüncesizlik edeceğinden korkar. henüz tam olgunlaşmamış. 457. sosyoloji ve yalnızlık öğretisi bilimlerimiz kendi başlarına henüz yeterli değil: Sadece onlardan yeni ideallerin (bizzat yeni idealler olmasa bile) temel taşları çıkarılabilir. çünkü insan erdemin ya da tanrının in honorem majorem’inde kendi yararına olmayan görüşlerle gerçeği yenmişti! Doğruculuğun bu basamağında hala bir çok namuslu insan var: Eğer kendilerini özverili hissediyorlarsa. 458...
kurban eden alicenaplığıdır. 460. (İşte Rodos. malımız.) — Müziğimizin deniz şeytanı gibi karakteri olmadığı için kendini her şeye dönüştürebilir. — Eğer bir insan ya da bir olayın ortaya koyduğu durum. daha neşeli ve genel bir tonu niye bulamasın? — Önce ruhunun uzaklarda süzülen kubbelerinde sanki onu yurdunda aşağı yukarı sallayan bir müzik? — Şimdiye değin müziğimiz çok büyüktü ve çok iyiydi: Onunla her şey yapmak mümkündü! Böylelikle üç şeyin aynı zamanda hissedilmesinin mümkün olduğunu gösterdi: Yücelik. eğer kibirleri bunu yalnız başlarına katlanacak kadar büyük olsaydı! Büyük düşünürün en büyük erdemi. her birinin bundan anladığı. Tehlikeli Saatlerden Yararlanmak. ya da yok ol!” denilmiyor. bu insanı ve durumu çok daha başka türlü tanırız: Örneğin Tiberius. ya da “Halep orada ise arşın buradadır. ruhunu sağlığa kavuşturmak isteyen kimse de.". ama genellikle sayısız kez dikkat edilmeden yapılan ihmaller sonucunda. bilgi sahibi olarak kendini. Ve yine her ikisinin de — verum impendere vitae yapmakta başarılı olamayınca gururları nasıl incinmiş olabilir! — Verum. sık sık utanarak. sanki onlarda bir şey bizim keyfimize göreymiş.. ölüm kalımımız ya da yakınlarımız için tehlike yaratıyorsa. en küçük alışkanlığın değiştirilmesi konusunu düşünmek zorundadır.. onlara karşı gizliden gizliye bir önemsememe çekincesi koyuyoruz: Bize hala sanki sahip olabileceğimiz ya da sahip olamayacağımız “tüylü rüyalara” çok benzer görünüyorlar. derin ve sıcak aydınlanma ve en kusursuz tutarlılığın sonsuz zevki! 462.. özellikle birkaç yıl sonra. üçüncüsü alışkanlıktan dolayı inceleyip araştırıyor. sanki bizim de bu gerçeklerimizden uyanmamız mümkün olurmuş! 461.. Ama kendini onlara on kez iyilik yapmaya da alıştırabilir! 114 . öyle ki bir bütün olarak yeterince zorlanmaz ve çalışmazsa. bilginin durumu kötü olurdu! Ve düşünürler için kötü olurdu. mülkümüz. İmparator Agustinusun yapısının ve yönteminin iç yüzü hakkında en bilge tarihçi için mümkün olandan daha derin düşünerek daha çok bilgi sahibi olmalıdır. dönüştürmek zorundadır: Bu müzik eskiden Hıristiyan bilginleri izleyip onların ideallerini seslere aktardı: Sonunda ideal bir düşünüre uygun daha tiz. her çeyrek saatte çalan bir saat. Anlamı: Ne yapabiliyorsan burada yap. sonunda kronik akciğer ağrıları çeker: Böyle bir durumda iyileşme. sık sık asil alayla ve gülerek.. her ikisi de varlıklarına şu söylemi konduracak kadar gururluydu: vitam impendere vero. vücudun ve ruhun aklına karşı bir kez işlenen kaba bir suç sonucunda çok nadir olarak ortaya çıkarlar. kendi kendine günde on kez çevresini gücendirmeye zorlayan bir alışkanlık yasası koyduğunu çok az düşünür. vücuttakiler gibi.114 Düşünürün Alicenaplığı. şerefimiz. Şimdi göreceli olarak çok büyük bir güvenlik içinde yaşıyoruz.. bu da bizim iyi insan sarrafı olmamızı engelliyor: Birisi heveskarlıktan öbürü can sıkıntısından. — Örneğin her kim günden güne çok az nefes alır ve ciğerlerine çok az hava çekerse. Gerçekler bıçakla vücudumuza kazınmadığı sürece. Bütün bu kürler yavaş ve zorlayıcı değildirler. yaşamını korkusuz. bilgilerinin yanında yaşamları melodiye uyum göstermek istemeyen kaprisli bas gibi akıp gidiyordu! Ama.. — Rousseau ile Schopenhauer. hic salta. Yavaş Kürler — Ruhun kronik hastalıkları. eğer her düşünüre sadece tam vücuduna uyacak kadarı verilseydi. yeniden ters yönde sayısız küçük çalışmaların yapılması ve farkına varmadan başka alışkanlıkları itiyat haline getirmesi.. burada atla!” Ezopus’un bir fabelinde geçer. örneğin her çeyrek saatte bir kez derin nefes alıp vermenin kural haline getirilmesi dışında başka bir yoldan olmaz (mümkünse düz şekilde yerde yatarak. hiçbir zaman “incele. yaşam arkadaşı olarak seçilmelidir). Birisi günde on kez çevresine kötü söz söyler ve bu sırada. Hic Rhodus.
onlara bir güneşli. 466.. burada nihayet bir kez olsun hediye edene ve verene. Kötü insandan vahşi bir doğa manzarası olarak zevk almak yasak mıdır? O manzaranın kendi cesur yolları ve ışık etkileri yok mu? Aynı insan iyiyse ve kanunlara uygun davranıyorsa gözümüze bir taslak ve karikatür gibi görünüp doğada bir leke olarak bize acı vermez mi? — Evet yasaktır: Şimdiye değin sadece ahlak bakımından iyi olan şeyde güzelliğin aranmasına izin veriliyordu. bunun için iki kat acı çekeceğim.” — Biliyorum ve şunu da biliyorum ki. Bir Karşılaşma Sırasında. bir fırtınalı gökyüzünün altında. 467 İki Kez Sabır — “Bununla birçok insana acı veriyorsun. — A: Nereye bakıyorsun? Uzun zamandan beri burada sessizce duruyorsun. daha çok gerekli. erdemlilerin haberinin bile olmadığı 115 . o zaman dünyadaki en iyi cesaret ve iyilik olanaksız hale getirilmiş demektir. zeytin ağaçlarıyla ve fıstık çamlarıyla kaplı bir kıyı parçasının nasıl kusursuzluğa ve ustalığa ulaştığını görmek için deneme yapar gibi: İnsanlar arasında da onların kaşifleri ve gözlemcileri olarak. 468. “erdemlerimizin yarısını” alırlar. sonunda dibine varıyorum ve buna hiç de o kadar değmediğini anlıyorum. tasmasız. koylarla. bunun için yeterli bir gerekçedir! — Kötülerde. savunmasız. sadece canımı sıkan şeyleri kendimden uzaklaştırmaktan ibarettir! Ruhum yaratıcıların kibrinin üstündedir.115 463. Ama yine de şimdi yaptığım gibi yapmak. bağışı gizlemek! Ya da doğa gibi isimsiz olmak. çünkü doğaya bir tanrı soktunuz. bir en soluk şafak vaktinde kayalarla. bu gerekli değil. ve şimdi her şey tekrar bağımlı ve sıkılmış durumda! Nasıl? Hiçbir zaman kendi başına yalnız kalamaz mı? Artık hiçbir zaman korumasız. Yedinci Gün. her şeyin kendine özgü güzelliğini keşfedip sanki suçüstü yakalamak için dolaşır gibi bir parıltılı güneşin. — “Onu benim yaratım olarak mı övüyorsunuz? Benim yaptığım. Şöhret Kaybı. Bağışlayanın Utancı.. çok az bulmuş olmak ve omurgasız hayali güzellikler aramak zorun da kalmış olmak. bizi her şeyden çok sevindirir! — Doğaldır ki siz bu sevinci de kaybediyorsunuz. — B: Hep eski şey ve yeni şey! Bir şeyin yardıma muhtaç oluşu beni kendisine o kadar fazla ve o kadar içine çekiyor ki. — Siz bunu benim boyun eğişim olarak mı övüyorsunuz? Ben sadece canımı sıkan şeyleri kendimden uzaklaştırdım! Benim ruhum boyun eğenlerin kibrinin üstündedir. Güzellik Dünyası Daha Büyüktür — Doğadaki kurnaz ve neşeli. sadece bir rüya idi! Uyanalım! 465. artık “lütfeden bir yüze” rastlamamak. — Hep veren ve bağışlayan kimseleri oynayıp bu sırada yüzünü göstermek alicenaplık değildir! Ama vermek ve bağışlamak ve adını. Bunu günde küçük çapta üç kez yaşıyorum. sonra benden alacakları intikamdan dolayı.” 464. bir fırtınalı ve bir üçüncüde önce yarı karanlıkta ve yağmur bulutlarında gelişen kendi güzelliklerinin görünmeleri için iyiyi ve kötüyü göstererek böyle dolaşmamız gerekirdi. — Tanınmayan birisi olarak insanlarla konuşabilmek ne ayrıcalık! Eğer tanrılar kimliğimizi açıklayıp bizi meşhur ederlerse.. İnsan cennetin bu usandırıcılığına karşı bu kaçınılmaz doğaüstü komşuya karşı tamamen şeytana dönmek istemez mi! — Ancak. önce onların acısına duyduğum merhametten.. Bu tür deneyimlerin sonunda bir tür üzüntü ve dinginlik ortaya çıkıyor. hediyesiz olmayarak mı? Eğer hep bir başkası çevremizde olacaksa.
. böyle bir önderden intikam almayı size bırakır. sakin bir dostluktur. önceden ve sonradan.. başkasına bakış. — Sizi bir zaman karanlık bir mağaradan geçirip kaygan yollara götürdüğünde kafanızdan geçeni düşünüyor musunuz? Kalbiniz nasıl da çarparak ve can sıkıntısıyla size: “Bu önder burada yerlerde sürünmekten daha iyisini yapabilir! O haylazların yeni ve meraklı bir türdür: — Takip ederek.. Ancak. İnsan Evini Nerede İnşa Etmeli. evini orada kur. — Heyecanlı.. ibi patria. üzerimde lekeleri taşımayı yeğlerim.. dost canlısı olanlarla işvelilerin sevgisinden başka türlüdür: yumuşak. Yazgı gibi yuvarlanan silindire benzemesin diye. 469. ama haklı çıkmadaki zevki küçümsüyorum: Çünkü bu tür şeyler benim için yeterince büyük değil. — Eğer kendini yalnızlıkta büyük ve üretken hissedersen. boşluğa. Yakınındakine Duyulan Başka Sevgi. bu kendisi için önde gitmenin keyfini çıkarmasının bedelidir.116 yüz tür mutluluk bulunduğunun kesin olması gibi. Güç dolu yumuşaklık. ister karmaşıklığın. surları ve dolayısıyla hapishaneleri olan kalelerinin pencerelerinden bakarlar: — Yabana. Bilgenin Vahşiliği. — Dikkatle bakmayıp liyakatini kontrol etmeden kuşlara yem serpen birisinin elinden bir kuş gibi beslenirse insan. — Buddhistlenin söylediği “yalnız dolaş bir gergedan gibi” şarkısına göre ağır. zaman zaman barışçı ve mülayim insancıllık özelliklerine ihtiyaç var: Ve. bu havaya nerede girersen.. ne kadar mutlu olur! Gelen ve uçup giden. Bu tür insanlar.. Kendini Haklı Çıkarmamak. büyük tutkuya zıtlık oluşturur: Bu sessiz. mahzun içte bütün sıcak ve ateşli şeyleri toplayarak yaşayan kor. düşünceli. insanı dışarıya soğuk ve kayıtsız baktırıp yüz hatlarında belirli bir vurdumduymazlık ifadesini yansıtır. Ubi pater sum. aklın her kibar ve sempatik dönüşümlerinde. yüz tür de güzellik var: Ve çoğu henüz keşfedilmedi. Sizi dağlara götürüp yaşamınızı belki tehlikeye sokacaktır. tutarsız ve sinirli yapıdaki kimse. ister sessizliğin içinde olsun. bir babada olduğu gibi. bu doğru değil! Belki de hakkımdaki yanlış düşünceler konusunda bilgi vermeyi bir görev saymak için. 473.. ayıbını örtmek için hatasını kullanmak zorundadır ve “aşağılayın beni!” derken. Bunun için iyi niyetle. onlara çok iyi gelir! 472.. öğretmek isteyen bilge. gerçi zaman zaman yakın insanları sevebilirler. o zaman topluluk içindeki bir yaşam seni küçültüp tahrip edecektir: ve tersi. 116 . bizzat kendi kendisiyle çelişmelerde. sadece nüktede ve bir ölçüde kendi kendisiyle alay etmede değil. 470. — A: Ama neden kendini haklı çıkarmak istemiyorsun? — B: Bunda ve yüz şeyde yapabilirdim bunu. ona zaten bir değer veriyor gibi görünmemiz. kendime ve ortaya çıkardığım etkilere karşı çok kayıtsızım. onun için çok fazla şeref değil mi?” demişti.. ama bu sevgi. gürültücü. ve “bu şeylere gerçekten çok önem veriyor!” denebilecek bu basit şeylerin haince sevincine yardım etmektense. doğrusu bu belirtilere ihtiyaç. böyle birçoğunun ziyafetinde karnımı doyurmaktır! 471. gagasında isim taşımayan bir kuş gibi yaşamak! Benim zevkim. her şeyi ezen bilgenin gidişinde. kendi kendime daha çok önem vermem gerekirdi. sadece her hızlı adımda. onlar sanki. gasp edilmiş bir hakikatin savunucusu olmak için izin rica eder. mevcut mantıksızlıkların ara sıra tekrarında da vardır. Çoklarının Ziyafetinde.
— Onunla ilgili deneyimler. diye karar verirsiniz! 476. 480. o aşağıda kalsın. Küçük kanat çırpmalarınızdan sonra. ara sıra. Her ne kadar.117 474. yaşantılar. çünkü bu ağırlıkları kendine asmış. denizin kabardığı ve tehlikenin büyük olduğu yerlerde. Tek Yol. Keskin rüzgarın estiği.” 478. ve ikisi de haksız. az görülen bir olay değil. Aşk ve Doğruluk. Schopenhauer de eytişimin tam tersini böyle ileri sürdü. ama ben. büyüleyici bir zenginlik! Görünüşü baş döndürüyor. Bunun sonucunda düşünürün iyiliği....“ — Ve birisinin kendi zincirlerini havaya uçurduğunu ve bu sırada ağır yaralandığını varsayalım: 117 . böylece acı çekenin tadını çıkardığı duygu üstünlüğünü hisseder.. düşünceler ve bu düşünceler hakkındaki rüyalar günden güne artar ve fışkırır. — Ve şimdiye değin insanlığın büyük tutkuları. solucan olmadım. — Ne isterseniz yapın: Kim sizi istemiyorsa yaşantılarınızda sizi küçültecek bir neden bulur! Bilginin ve kalbin en derin dönüşümlerini yaşayıp. iyileşen insan gibi acılı bir gülümsemeyle özgürlüğe ve sessiz aydınlığa çık: — Ama birisi mutlaka söyleyecek: “Bu kişi hastalığını bir gerekçe olarak kabul ediyor. Ağırlaşmak. — Biz zevk için hakikate kıyan kötü niyetli canileriz ve bize görünenden daha çok doğruyu gösteren alışmış hırsızlar ve bunların yardım ve yatakçılarıyız. hasta olacak kadar kibirlidir... kendimi iyi hissediyorum. arada sırada defalarca sevdiği kişileri (bunlar mutlaka onu sevenler olmayacaktır) koymak zorundadır. güçsüzlüğünü herkesin güçsüzlüğü için bir kanıt olarak kabul ediyor. — Evet.. Kuşkudan Kurtulmuş. eğer yorgunsam.. Kaçınılmaz. yine de onların hepsini yükseğe çıkarır.. hiç bir şeye karşı gösterilen tutkular değil miydi? Ve bütün törenleri.. — Bağışla onu! Onu yalnızlığı ile başbaşa bırak! Onu tamamen parçalamak mı istiyorsun? İçine aniden sıcak bir şey dökülen bir bardak gibi çatladı. — A: “Başkaları genel bir ahlaksal şüpheden dışarıya keyifsiz ve zayıf. yeniden kazanılmış içgüdülerle hiç olmadığım kadar cesur ve sağlıklıyım. ve o adam öyle değerli bir bardaktı ki! 479. küçülen ve büyüyen ayına kavuşacaktır. — Onu tanımıyorsunuz: Kendine çok ağırlık asabilir. Yanından Geçelim.. dikenlerini ve kötülüklerini gösterip onu baştan çıkarmayı bıraksınlar diye.” — B: Kötümser olmaktan biraz önce vazgeçtin! Çünkü reddediyorsun! — A: “Ve böylelikle tekrar kabul etmeyi öğrendim. — “Eytişim tanrısal varlığa ve görüngünün peçesinin arkasına ulaşmak için biricik yoldur” — Platon bunu nasıl vakur ve coşkulu bir biçimde savunduysa. ve ağırlığı bütün mutluluğu ezmesi. Tinin Hasat Şenliğinde. onlara imreniyorum: Çünkü böyle bir zenginliğin yönetimi zor bir iş. sık sık bir solucan gibi çalışmak ve kazmak zorunda kaldıysam da. bundan dolayı düşünür. insan akıl fukaralarını nasıl kutsayabilir artık anlamıyorum! — Ancak. eğer sadece bakmak yetseydi! Eğer insan bilgisinin cimrisi olsaydı sadece! 477. hatta yarı kemirilmiş olarak çıkıyorlar. ölçüsüz. aşınmış. Çünkü bize yolunu göstermek istedikleri hiçbir şey yok.. boş yere yapılan törenler değil miydi? 475.
ne facia ya da ölüm sahneleri. Pascal. güvensizliğinde. kibrinde. en iyimser anlamıyla dürüst ve saygıdeğer.. insansı şeylerin zevkinde demektir. — A: Tanımayı öğren! Evet! Ama hep insan olarak! Nasıl? Hep aynı komedinin karşısında oturup. ama ruhlarını dikkate alsın: o zaman ilk sırada belirtilenlerin aleyhine olur: Düşünceleri. “doğru yolu”. Kant. sanki onlara onu kuşlar ya da arılar getirmiş gibi? Kendilerini ödüllendirilmiş gibi hissedebilmek için kimler çok gurur duyar? Ve bilgi tutkularında ve dürüstlüklerinde şöhrete ayıracakları zaman ve düşkünlük konusunda kimler çok daha ciddidir? — Bu tür adamlara filozof derdik. ve bizden korkar. Ama onda “gelişme” yoktu: Aynı şekilde düşünce alanında da gelişme yoktu. yani yetkin bir akıldan duyulan sevinçtir. 482. Kant’ın durumunda bir kafanın. tersine. düşünceleri. aynı komedide oynayarak mı? Nesnelerin içini hiçbir zaman bu gözlerden başka gözlerle görememek mi? Organları bilgiye daha elverişli olan nice yaratık çeşidi olabilir! Bütün bilgilerinin sonucunda insanlık neyi anlamış olacak? — Organlarını! Belki de bu. şu demek: Bilginin olanaksızlığını! Perişanlık ve iğrençlik! — B: Bu kötü bir saldırı. — İnsan Kant ile Schopenhauer’i Platon. Kendi Yolu.. 483. güzel. Kötüler bizi kibirli deliler olarak ilan edip güdülerimizi karalamayı denerler. Schopenhauer’in durumunda ise bir karakterin (“değişmezin”) betimlenmesi ve yansıması ve bizzat “ayna dan”. İnsanlara Karşı Duyulan Usanç. ve onu hak ederek değil de hediye olarak almak ister.. bir şeyler denemesi için lazım olan zamanını kendinden çalıyor. ancak zincirlerine alışan ve onları parçalayacak kadar deli olan birisinin başına gelir!" 481. ve onlar kendilerine her zaman daha mütevazı adlar bulacaklar. — İnsanın “kendi yolu” denilen yola. tatlı ve besleyici erkeklerle ilişkiye girmek istersek. coşkulu bir ruh hikayesi oluşturmaz. ama önemsiz görünür: Onda genişlik ve güç yoktur. İki Alman. şimdi ye kadar bize üstün olduklarını düşünüyorlardı. Denize gidelim! 484. “hikayesi” yoktu. bu yaşamın boş vakti var ve düşünce tutkusuyla yanıp kavruluyor.. bir ruhun aynı zamanda tasarlanmamış biyografisi değildir. eğer düşünceleri ile ışık saçarsa. bu. hırsında. biraz daha vahşi yapıdadır ve bu vahşilik için vakti ve boş vakti vardı. çok aranır mıyız? Kimler yaşamdan az şey bekler. makul olduğu gibi dışarıdan gelen kaba “olayları” değil. Spinoza.118 O zaman bir başkası alay ederek onu gösterecektir. yazgıya ve sarsıntılara düşen en yalnız ve en sakin yaşamı düşünüyorum. onlar doğru yolu bilirler ya! — tekrar bulmamızı beklerler. “Beceriksizliği amma da büyük! “ diyecek. — 0 zaman ne yapmalı? Benim önerim 118 . “böyle bir şey. Sosyal İlişki Aramak. şimdi ise incindiler. akıl sana saldırıyor! Ama yarın tekrar anlamanın içinde ve bu suretle tekrar akılsızlığın içinde olacaksın. o zaman bir sır kendini birdenbire açığa vurur: Bizimle arkadaş ve samimi olan herkes. belirleyici adımı atıp koyulursak... Onların en iyileri hoşgörülü olup sabırla. başından çok fazla olay geçmedi ve çalışma tarzı. — Doğru zamanda ateşe konulan ve doğru zamanda ateşten alınan kestaneler gibi yumuşak. Öbürleri alay ederler ve sanki insan geçici olarak delirmiş gibi yaparlar ve insanı haince yanlış yola sevk eden kişi olarak nitelendirirler. ne bir bunalım. Schopenhauer onun bir adım önündedir: En azından doğanın belli derecede aşırı çirkinliği var nefretinde. Rousseau ve Goethe ile karşılaştırsın ve bunu yaparken akıllarını değil. roman oluşturacak bir şey yok onlarda... ve en kötü olanı bizi kendinin uzun bir bağımlılık için intikama susayan en kötü düşmanı olarak görür.
ondan sonra egemenliğe başlanır. iyi kötü günün birinde açlıktan ölmek üzere olduğunu keşfedecek. şahitliğinizi tanımıyorum. 488. hızla nefes alıp veriyor. kızarmaz mıyız? Ama bunu. içindeki adaletsizlikten ötürü güçlü sempatik duygularda da yapmalıyız! Evet. yorgundur. 485. bir arkadaşımızın bizden çok başkasına ait olduğunu. sadece başkalarına gösterdiği sempatiden birazını çekmek suretiyle gösterirse kalplerini daralmış. Uzak Perspektifler — A: Ama neden bu yalnızlık? — B: Ben kimseye gücenmiyorum. Etrafındaki her şey parıldıyor. ama onu hiçbir zaman yaşamadınız. Altın ve Açlık. bu seçimden memnun değilim. başkalarının ihtiyaç duyduğu.. Sevginin Savurganlığına Karşı. ve nasıl da özlemini çekiyor! Aç birisinin yemeği özlediği gibi! — Neye el atsın? 487. arkadaşlarıma. Çaresizlik İçindeki Arkadaşlar — Arada sırada. harika. şiddetle ihtiyaç duyduğu böyle bir şeyi. ama ne ayıp! — Binicisi bugün onun sırtına çıkamaz. — Bu onun için zararlı olacak bir düşünce tarzına geçtiğinde de aynı şekilde gereklidir: Ona karşı duyduğumuz sevgi. ve müziği en çok. beni böyle tarif etmek isteyene kızdığımı fark ediyorum: Beni başkalarını harcayarak sevmemeli! Kendi hesabıma.. seçildiğimizi onun sesinden işitirsek! Ah. kendimi bekleyeceğim.. daha da fazlası: Kimi insanlar. Ama yalnız başıma. eğer birisi onlara sempatisini. 490. — Zaman zaman dokunduğu her şeyi altına çeviren insan var. Öyle görünüyor ki. onu rahatlatarak. — Güçlü bir antipati duygusuna kapılırsak. Utanma. olaylar hakkında iyi şeyler düşünebilmem için uzak perspektiflere ihtiyacım var. böyle bir kimseye asla vermemeli! 489. Ya tercih edilip. inceliğinin ona bu kararda üzüntü verdiğini ve bencilliğinin bu kararı vermeye yetmediğini fark ederiz: O zaman.. — Orada güzel bir at durmuş yeri eşeliyor. yorgun düşünürün kendi felsefesinden duyduğu utançtır.. her seferinde kaynağımdan gün ışığına su çıkana kadar geç oluyor ve sık sık susuzluktan dolayı katlanacağımdan fazla ıstırap çekiyorum.119 şudur: Bir yıl önceden bütün tanıdıklarımıza her tür günahları için af güvencesi verilir.. sık sık kalbin dopdolu ve taşkınlık edecek nedenim var. dört nala koşmak istiyor ve genelde sırtına binen kişiyi seviyor.. — Bu. çünkü siz onları kanınızla ödemediniz!“ — Fakat onlar çok fazla ödendiğinden dolayı mı büyük? Ve kan her zaman çok fazladır! — “İnanıyor musunuz? Kan konusunda ne kadar cimrisiniz!” 491. kelepçe vurulmuş gibi hissederler. onlarla birlikte olduğumdan daha net ve güzel görünüyorum. Bu yüzden 119 . yaklaşılmaz ve o altına çevirmesi kesinlikle mümkün olmayan şeylerin özlemini çekiyor.. üzerimize aldığımız bir haksızlık sayesinde onun kendini bizden ayrılması için vicdan rahatlığı yaratmaya sürüklemesi gerekir. Bu ‘küçük hakikatler’! — Onlar sizi küçük sanıyor. incitip kendimizden uzaklaştırmamız gerekir. Bu Küçük Hakikatler! — “Bunların hepsini tanıyorsunuz.. 486. Yalnızlığın Bir Başka Nedeni! — A: Demek tekrar çölüne dönmek istiyorsun? — B: Acelem yok.. kendime katlanmayı görmek istiyorum! Ve. ondan uzakta olduğum zaman sevip hissediyordum.
120 kendimi yalnızlığa atıyorum. .. herkesin sarnıcından içmemek için. Kalabalıklar içinde, o insanlar gibi düşünüyorum, kendi düşündüğüm gibi değil; bir süre sonra, sanki beni kendimden koymak istiyorlar ve ruhumu benden çalmak istiyorlar gibi geliyor... ve herkese kızıp, herkesten korkuyorum. Çöle tekrar iyileşmek için ihtiyaç duyuyorum. 492. Güney Rüzgarları Altında. — A: Artık kendimi anlamıyorum! Daha dün içim çok fırtınalı ve bu sırada öyle sıcak, öyle neşeliydi... ve aşırı aydınlıktı. Ama bugün! Her şey Venedik'in deniz kulağı gibi sessiz, engin, melankolik, karanlık: — Hiçbir şey istemiyor ve bu sırada derin derin soluyorum, yine de kendi kendime içten içe bu hiçbir şey istememe konusunda öfke ve infial içindeyim: — Böyle melankoli denizimin dalgaları ileri geri şarıldıyor. — B: Sen burada küçük, hoş bir hastalığı tanımlıyorsun. Onu gelecek kuzey-güney rüzgarı senden alacak! — A: Ama neden! 493. Kendi Ağacı Üstünde. — A: “Kendi fikirlerimden zevk aldığım kadar hiçbir düşünürün fikirlerinden zevk almıyorum: Elbette bu, onların değeri konusunda hiçbir şey ifade etmiyor, ama, bana en lezzetli gelen meyveleri sadece tesadüfen benim ağacımda bitiyorlar diye geri çevirmem, delilik olurdu! — Ve birinde bu deliliği yaşadım.” — B: “Başkalarında tam tersi oluyor: Bu da düşüncelerinin değeri hakkında hiçbir şey ifade etmiyor, özellikle de kendi değerlerine karşı.” 494. Cesur Kişinin Son Kanıtı. — “Bu çalılıkta yılanlar var.” — iyi, çalılığa gidip onları öldüreceğim. — “Ama belki bu sırada onlar senin değil, sen onların kurbanı olursun! “ — Benim neyim var? 495. Öğretmenimiz. — Gençlikte, öğretmenlerimizle yol göstericilerimizi, tesadüfen içinde yaşadığımız çağdan ve bulunduğumuz çevrelerden alırız. içinde yaşadığımız çağın bizim için başkalarından daha fazla elverişli öğretmenleri olduğu ve bizim onları fazla bir arayışa girmeden bulmak durumunda olduğumuz konusunda düşüncesiz bir güvenimiz bulunuyor. Bu çocukluk için insan sonradan ağır bir bedel ödemek zorunda kalıyor: İnsan öğretmenlerinin cezasını çekmek zorundadır Sonra, insan geçmiş devirler de dahil olmak üzere, bütün dünyada belki de doğru yol gösterici aramaya çıkıyor... ama belki de şimdi artık çok geç. Ve en kötü durumda biz gençken onların yaşadığını.., ve eskiden yanıldığımızı keşfederiz. 496. Kötü İlke. — Platon, felsefi düşünürün, mevcut her toplum da, bütün aşağılıkların örneği olarak kabul edilmesi gerektiğini harika bir şekilde betimlemiştir. Çünkü filozof törelerin eleştirmeni olarak, ahlaklı insanların karşıtıdır, ve işi yeni törelerin koyucusu olacak şekilde ileri götüremezse, o zaman insanların anılarında “kötü ilke” olarak kalır. Bu noktadan hareketle, özgür düşünceli ve yenilik düşkünü Atina şehrinin, Platon’un yaşadığı döneminde onun şöhretinde rol oynadığını tahmin edebiliriz: Kendisinin de söylediği gibi vücudunda “siyasi dürtüsü” olan Platonun o zaman Sicilya'da üç kez, tam da bir Yunan Akdeniz devleti denemesini hazırlar görünmesine, kim şaşırır? Bu devlette ve onun yardımıyla Platon, sonradan Muhammet’in Araplar için yaptığını, Yunanlılar için yapmak istiyordu: Büyük küçük alışkanlıkları, özellikle herkesin günlük yaşam tarzını belirlemek. Düşünceleri, Muhammet’in düşünceleri kadar mümkündü: Hıristiyanlığın çok daha inanılmaz düşünceleri, mümkün olarak ispatlandı ya! Birkaç rastlantı az, birkaç rastlantı çok... dünya Güney
120
121 Avrupa’nın Platonlaşmasını yaşardı; ve bu durumun şimdiye kadar sürdüğünü varsayalım, o zaman muhtemelen Platondaki “iyi ilkeye” saygı duyardık. Ama o başarılı değildi: Ve böylece kendisine bir hayalperestin bir ütopyacının ünü kaldı... daha yüz kızartıcı lakaplar eski Atina ile birlikte batıp gitti. 497. Temizleyen Göz. — “Dehanın” varlığı, en çok Platon, Spinoza ve Goethe gibi tinin karaktere ve mizaca sadece gevşek bağlarla bağlanmış, bunlardan kolaylıkla ayrılan ve sonra onun üstüne çıkabilen kanatlı bir yaratık gibi göründüğü insanlarda söz konusu edilebilir. Buna karşın mizaçlarından asla kopamayanlar “dehalarını” en hararetli bir şekilde anlatıp, ona en tinsel, en büyük, en genel ve hatta duruma göre kozmik bir ifade verdiler (Örneğin Schopenhauer gibi). Bu dehalar, kendilerinin üzerinden uçamazlardı, ama uçtukları her yerde kendilerini bulduklarına, tekrar bulduklarına inandılar... bu onların “büyüklüğü” idi, ve büyüklük olabilir! — ismi daha iyi hak eden diğerlerinin mizaçlarından ve karakterlerinden değil, onlardan bağımsız olarak ortaya çıktığı anlaşılan, ve genellikle onlara karşı yumuşak bir muhalefetle dünyaya, bir tanrıya bakarcasına bakan ve bu dünyayı seven temiz, temizleyici gözleri var. Ama onlara da bu göz bir seferde bağışlanmamıştır Görmenin bir uygulaması ve okulöncesi eğitimi vardır, ve şansı olan, doğru zamanda bir de temiz görme öğretmeni bulur. 498. İstemeyin! — Onu tanımıyorsunuz! Evet o, rahat ve serbestçe insanlara ve şeylere boyun eğer, ikisine karşı da hoşgörülüdür; biricik ricası, rahat bırakılmasıdır... ama insanlar ve şeyler boyun eğmeyi talep etmedikleri sürece. Her şeyi talep etmek, onu gururlu, sıkılgan ve savaşçı yapıyor. 499. Kötü İnsan. — “Sadece yalnız insan kötüdür!” diye bağırdı Diderot: Ve o anda Rousseau kendini ölümcül yara almış gibi hissetti. Dolayısıyla kendi kendine Diderot’nun haklı olduğunu itiraf etti. Gerçekten, toplumun ve ahbaplığın içindeki her kötü eğilim, kendine o kadar çok zor kullanmak o kadar çok maske değiştirmek, o kadar sık erdemin Prokrustes masasına (Yunan efsanesine göre, gezginleri yatağa uydurmak için onların kol ve bacaklarını kırıp kesen ya da çekip uzatan devin bu işlemi yaptığı yatak) yatmak zorundaki insan rahatlıkla kötünün şehitliğinden söz edebilir. Yalnızlıkta bunların hepsi düşüp gider. Kötü insan en çok yalnızlık içinde olan insandır: hem de en iyi durumda olduğu yerdedir... ve sonuç olarak her tarafta bir tiyatro oyunu, seyircinin gözü için de en güzelidir. 500. Çizgiye Karşı. — Bir düşünür, kendini yıllarca çizgiye karşı düşünmeye zorlayabilir: Ona kendilerini içten sunan düşünceleri izlemesini değil, bir makamın, öngörülmüş bir zaman bölümünün, keyfi bir çalışma türünün onu mecbur etmiş görünen düşünceleri belirtmek istiyorum. Ama sonunda hasta olur: Çünkü, bu görünürdeki ahlaksal galibiyet sinirlerini ancak kural haline getirilmiş aşırı bir zevkin yapacağı gibi temelden mahveder. 501. Ölümlü Ruhlar! — Ruhun ölümsüzlüğüne olan inançtan vazgeçilmesi, belki de bilgi konusunda elde edilen en yararlı başarı olmuştur. Şimdi insanlık bekleyebilir, artık eskiden yapmak zorunda olduğu gibi acele etmeye ve yarı kontrol edilmiş düşünceleri boğmaya ihtiyacı yoktur. Çünkü eskiden zavallı “sonsuz ruhun” kurtuluşu kısa yaşam sırasındaki bilgilere bağlıydı, bugünden yarına karar verilmesi gerekiyordu... “bilginin” korkunç bir önemi vardı! Yeniden yanılmaya, denemeye, geçici olarak kabul etmeye cesaret kazandık...
121
122 bütün bunlar o kadar önemli değil!.., ve işte bundan dolayı bireyler ve cinsler, eskiden delilik ve cennet ve cehennemle oynamak biçiminde algılanacak muhteşem görevleri dikkate alabiliyorlar. Şimdi kendi kendimizle deney yapabiliriz! Evet insanoğlunun bunu yapmaya hakkı var! Bilgiye en büyük kurbanlar henüz verilmedi... evet, şimdi eylemlerimizin önünde giden böyle düşünceleri eskiden sadece sezmek bile tanrıya küfür ve sonsuz selametten vazgeçmek sayılırdı. 502. Üç Değişik Durum İçin Bir Sözcük. — Hırs kimisinde vahşi, iğrenç ve çirkin hayvanı birdenbire ortaya çıkarır; öbüründe onun sayesinde yüksekliğe ve büyüklüğe, hareketlerin ihtişamına yükselir, buna karşı onun diğer varlığı zayıf görünür. Tamamen asilleşmiş bir üçüncü de en soylu Sturm und Drang’a da sahiptir, bu durumda vahşi güzel doğa olup onun genellikle canlandırdığı büyük, sakin, güzel doğadan sadece bir derece daha derindir: Ama doğa coşku içinde olursa insanlar tarafından daha iyi anlaşılır ve esasen bu durumundan dolayı saygı görür... bu, durumda insanlara bir adım daha yakın ve akrabadır. Böyle bir görünüşten insanlar hayranlık ve dehşet duyumsarlar ve işte o zaman ona tanrısal adını verirler. 503. Dostluk. — Felsefi yaşamla dostlara yararlı olunmayacağı yolundaki felsefi yaşama karşı ileri sürülen itiraz, kesinlikle modern bir insandan gelmiş olamaz: Antik çağa aittir. Antik çağ dostluğu enine boyuna ve sıkı sıkıya yaşadı, düşündü ve neredeyse kendisiyle birlikte mezara götürdü. Bu onun bizim önümüzde yaptığı atılımdır: Buna karşın biz idealleştirilmiş cinsel aşkı gösterebiliriz. Antik insanların bütün büyük yetenekleri, desteklerini erkek erkeğe olmalarından ve kadının, erkeğin en yakını, en yücesi, hatta tek aşkı olma hakkını ileri sürememesinden alırdı... şehvet duygusunun duyumsamayı öğrettiği gibi. Belki de ağaçlarımız, üzerlerinde sarmaşık ve asmalar olduğu için o kadar çok büyümüyor. 504. Barışın! — Çocuğun öğrendiği ile adamın idrak ettiğini barıştırmak felsefenin mi görevi olmalı? Çocukla adamın arasında bulundukları ve orta ihtiyaçları olduğu için felsefe, delikanlıların görevi mi olmalı? İnsan filozofların şimdi kaç yaşında tasarlama hevesine kapıldıklarını düşününce, neredeyse öyle görünüyor: inanmak için çok geç ve bilmek için çok erken sayılmayan bir yaş. 505. Pratik Kimseler. — Biz düşünürler bütün şeylerin lezzetini önce belirlemek, gerekli durumda açıklamak durumundayız. Pratik insanlar sonunda bunu bizden alırlar; bize olan bağımlılıkları inanılmayacak kadar büyüktür ve hakkında bu kadar az bildikleri halde, biz uygulayıcı olmayanları bu denli gururla görmezlikten gelmeyi sevmeleri, dünyanın en komik oyunudur: Evet pratik yaşamlarını küçümserlerdi, eğer biz onu küçümsemeyi tercih etseydik: Bizim, zaman zaman küçük intikam duygularımızı kışkırtabilecek şey. 506. Bütün İyilerin Mecburi Kurumaları. — Nasıl? Bir eserin kavranması, çağının onu ortaya koyduğu zaman kavradığı gibi mi olacakmış? Ama insan onu böyle kavramamakla ondan daha çok zevk alır, ona daha çok şaşırır ve ondan daha çok şey öğrenir! Her yeni iyi eserin zamanın rutubetli havasında yattıkça asgari değerini koruduğunu fark etmediniz mi? — Gerçekte de piyasanın, karşıtların, en yeni fikirlerin ve bugünle yarın arasındaki bütün geçici şeylerin şöhretini hala üzerinde taşıdığı için mi? Sonradan kuruyup gider, “güncelliği”
122
123 kaybolur... ve ancak o zaman derin bir parıltı ve nefis bir koku kazanır, evet, bu noktaya gelince, sonsuzluğunun sessiz gözü görmeye başlar. 507. Hakikat Şeyin Tiranlığına Karşı. — Bütün fikirlerimizi gerçek kabul edecek kadar çılgın bile olsak, yalnız başlarına var olmalarını istemezdik: Hakikatin tek başına hakimiyetinin ve sınırsız gücünün nereden arzu edildiğini bilmiyorum; bana onun büyük bir güce sahip olması yeterlidir. Ama o mücadele edebilmeli ve karşıtları olmalı, ve insan kendini ara sıra hakikat olmayanda dinlendirebilmeli... yoksa bize can sıkıcı, güçsüz ve tatsız gelir, ve bizi de o hale getirir. 508. Coşkulu Almamak. — Kendimize yararlı olmak için yapacağımız şey, bize ahlaksal bir övgü getirmemeli, ne başkalarından, ne kendimizden; keza kendimize sevinmemiz için yapacağımız şeyin de o denli az olması gerekir. Bu tür durumları coşkulu almamak, bütün coşkulu şeylerden kaçınmak, bütün büyük insanlar için iyi bir davranıştır: Ve her kim ona alışırsa, o kişiye saflık tekrar bağışlanmıştır. 509. Üçüncü Göz. — Nasıl! Senin hala tiyatroya mı ihtiyacın var! O kadar genç misin? Akıllı ol ve trajedi ve komediyi daha iyi oynandıkları yerde ara! Daha ilginç ve ilgi gösterilerek gerçekleştiği yerde! Evet, bu sırada sadece seyirci olarak kalmak, pek kolay değil... ama öğren! Ve senin için zor ve utandırıcı olan bütün durumlarda sevinmek ve kaçmak için bir küçük kapı var, senin tutkuların üzerine çullansalar bile. Tiyatro gözünü aç, üçüncü büyük gözünü, diğer ikisinin arasından dünyaya bakan gözünü! 510. Kendi Erdemlerinden Kaçmak. — Eğer bir düşünür ara sıra erdemlerinden kaçmayı bilmiyorsa, onun ne değeri var! Onun “sadece bir ahlaksal yaratık” olmaması gerekir! 511. Yosma. — Dürüstlük bütün fanatiklerin en büyük yosmasıdır. Luther’e bir şeytan ya da güzel bir kadın biçiminde yaklaştığını sandığı ve onun kaba bir herif tavrıyla kendinden uzaklaştırdığı şey, şüphesiz dürüstlüktü ve hatta daha ender durumlarda, hakikatti. 512. Nedenlere Karşı Cesur — Kim doğası itibarıyla insanlara karşı saygılı ya da korkak, ama sebeplere karşı cesursa, yeni ve yakın tanışmalardan çekinir, eskilerini sınırlar: Böylece takma adı ve hakikate olan saygısızlığı birlikte gelişir. 513. Sınırlar ve Güzellik. — Güzel, kültürlü insanlar mı arıyorsun? Ama o zaman güzel bölgeleri ararken yaptığın gibi kısıtlı manzaraları ve görünümleri de kabul etmek zorundasın. — Kuşkusuz panoramatik insanlar var; bunlar elbette panoramatik yerler gibi öğretici ve şaşırtıcıdırlar: ama güzel değil. 514. Güçlülere. — Siz güçlü ve mağrur akıllar; sizden sadece bir şey rica ediyorum: Biz başkalarına yeni yükler yüklemeyin, bizim yükümüzün birazını kendi sırtınıza alın, çünkü siz güçlüsünüz ya! Ama siz, büyük bir zevkle bunun tam tersini yapıyorsunuz: Çünkü siz uçmak
123
Teslimiyet. O zaman yaptığı şey. — Neden güzellik uygarlıkla birlikte artıyor? Çünkü uygar insanın çirkinleşmesine vesile olacak üç olgu az ve giderek daha az ortaya çıkıyor: Birincisi en vahşi galeyanlarındaki duygulanımları. Şeytanını Yakınındakine Kaçırmama! — Günümüz için iyi niyetli ve iyiliksever olmanın iyi insanı oluşturduğu fikrini en azından kabul edelim. sanki tapınağına gidiyormuş gibi. eğer kendinden kaçıyor.. “iyi” denildi. — Birisi tarihin ötesinden bu yana sürdürülen bir cenaze konuşmasını duyduğunu sanabilir: İnsan sürekli en sevdiklerini. bu alt ve tehlike altındaki kültür basamakların da öylesine büyük ve sık sık ortaya çıkar ki. 124 . jestler ve törenler belirleyip çirkinliği görev haline getirir. kesinlikle iyi insan değildir. Aldatılmak.124 istiyorsunuz ve bu yüzden sizin yükünüzü de bizimkinin üzerine koyup taşımaya mecbur oluyoruz: Yani biz sürünmek zorundayız! 515.. onların iyiliğini ister görünse de. Sevgi İçin Baştan Çıkarmak. buna.. — Eylemde bulunmayı istediğiniz an. 520. diye cevap vermiş bir dalgın. 516. düşüncelerini ve ümitlerini gömdü ve gömer ve bunun karşılığında gurur duyar. kendini kendinden başkalarının katında kurtarmaktır: Ama bu başkaları. — Bu kişinin avunması için büyük bir özelliği var: Varlığının kalanı üzerinde — hemen hepsi geri kalanıdır! — bakışı aşağılayarak süzülür. ve nihayet onu da bulan bir hastanın en rahat durumudur! 519. yani cenaze konuşmasının haşmetini. kendinden nefret ediyor ve kendine zarar veriyorsa. bu sırada başlarına kötü bir şey gelmemesi için dikkat etsinler! — Ama mesele esasen şudur: Egodan kaçmak ve nefret etmek. O halde. şimdiye değin düşüncesiz olduğu kadar güvenle “bencil değil”. kendini sevmesi için onu nasıl baştan çıkaracağımıza bakalım! 518. oraya giden yol bile ona geniş. ama. başkaları için yaşamak. tatlı eğilimli basamakları çıkar gibi gelir: — Ve siz zalimler ona bu yüzden kibirli dersiniz! 522. uzun süre onu bulmak için işkenceler altında kıvranan. Bununla her şey düzeltilmek istenir! Ve cenaze konuşmasını yapan kişi halen en büyük velinimettir! 521. — Ve sen bu şekilde aldatılan kişi olmaktan korkmuyor musun?. Sonsuz Cenaze Töreni... 517.. çünkü onun hıncının ve intikamın kurbanı olacağız.. her ne kadar o.. — Kendisinden nefret edenden korkmalıyız. bundan dolayı yorgun düşen. üçüncüsü bakışla korku saçma gereksinimi. gloria mundi.. demiş bir eylem adamı. Ama kendi kendine dinlenir.. ikincisi en aşırı derecedeki bedensel çabalar.. başkalarında. şunu da ekleyelim: “Önce bizzat kendine karşı yardımsever olmak ve iyilik yapmak düşüncesinde olması koşuluyla! “ Çünkü kişi bunlar olmaksızın. İstisna Kibirlilik. Güzelliğin Artışı. kuşkuya kapıyı kapatmak zorundasınız. — Teslimiyet nedir? Bu.
arzuları. böylece sonunda iyi ve kötüdeki dürüstlükten ve hakikilikten bir parıltı. — Ve görevlerini sembol olmakta gören herkesin durumu. Arkadan Gelen Sorular — Bir insan herhangi bir şeyi açıklarsa. sonunda gerçekten ağırbaşlı değersizler olmalarına neden oluyor.. ya da hatta hakkımızda ne düşünüldüğü konusunda kafa patlatmak. Kendini Saklayanlar — Sizin de büyük sevinç duyan kalbinizi kavrayıp sıkan. aşırı hazları. 526. bu tür eylem o kadar çok gün ışığına çıkmaya cesaret edecektir. hakkımızda konuşulanları. sessiz ıstırapları var. örneğin 125 . — Her gün hakkımızda ne konuşulduğunu duymak. kimileri terbiyesizleşir. aklımıza bile getirmeyelim! 523. bireylere ne kadar büyük saygı gösterirse ve onlara ne kadar çok hak ve nüfuz üstünlüğü tanırsa. — Hükümdarlara acıyorum: onların zaman zaman da olsa toplumun içine girmeleri için ayıracakları vakitleri yok ve böylece insanları sadece sevimsiz ve ikiyüzlü yönleriyle tanırlar. ona sorulabilir: O neyi gizleyecek? Gözleri nereden saptıracak? Hangi önyargıyı uyandıracak? Ve sonra bir de: Bu ikiyüzlülüğün kurnazlığı nereye kadar gidecek? Ve bu sırada ne yolla yanılacak? 524. bize katlanamazlardı! Kısaca: Genel uzlaşmayı kurban etmeyelim. Başkaları her gün üzerimizdeki haklarını korumak için bizi yaşatıyorlar! Onlara karşı haklı çıksaydık.125 Kulaksız Bilgelik. övgüleri. 525. bütün zamanlara ve halklara yayılır ki onlar. bu onları şeytanla bile barıştırır! Buna karşın yalnızların bir şeyden sessiz. ya da bundan kuşkulandığı için ne kadar çok gerçek bireysel eylemlerden vazgeçilir! — Yani iyide ve kötüde esasen değeri olan eylemler. — Sosyal doğalarla yalnız doğalar arasındaki fark (ikisinin de akıllı olması koşuluyla!) şudur: Birinciler ne olursa olsun bir şeyden memnun. ümitleri dinlemeyelim. eleştirileri. önemli olmak için yapılan devamlı zorlama.. Sembol Olmak İstememek. hilekar olan huzursuzları ve çoğunlukla iyi huylu insanları da bulamadınız mı henüz? 528. 527.. kendilerinden ve başkalarından gizlenmek için. İnsanlar ve Halklar Ne ile Şöhret Kazanırlar — Yapmadan önce yanlış anlaşılacağı fark edildiği. ya da haklı çıkmak isteseydik. parlak bir şekilde sergilenişinden de nefret ederler: Sonra. kitlenin utancını yitirmektense dilsiz olmayı tercih eden insanları daha bulmadınız mı? — Tanınmak istemeyen ve kumdaki ayak izlerini defalarca silen. sanki başkalarının hoşuna gidecekmiş şüphesi uyanmış gibi melankolik gözlerle ona bakarlar! Bu.. ya da hemen hemen memnun olurlar. 529. Övgünün Etkisi. bütün yalnız düşünürlerin ve tutkulu hülyalıların espriye karşı gösterdikleri kıskançlıktır. Yani bir çağ. Daha Seyrek Yetingenlik. — bu en güçlü insanı bile perişan eder. — Kimileri büyük övgü alınca utanır. o şey hakkında tinlerinde ifade edebilecekleri mutlu bir dönüşüm olduğu andan itibaren. bir halk. çoğu kez insancıllığın küçük bir göstergesi değildir. — Başkasını yargılamak istememek ve onun hakkında düşünmekten kaçınmak. Yalnız İnsanların Kıskançlığı. bundan farklı değildir. sevgililerinin giydiği çok seçkin elbiseden nefret ettikleri gibi en iç sorunlarının akıllı.
533. hisseder. ya da eskisinden çok başka bir şey istiyor.. aynı şeyi türlü ışıklandırmaların ruhunda dener. yiyip bitirici ve yiyip bitmiş. hayır. Biz Acemiler! — Bir oyuncu başka bir oyuncuyu oyun oynarken seyrettiğinde neler tahmin eder ve görür! Bir adale bir harekette görevini yapmayınca anlar. akıntı boyunca nehrin kendi kendisiyle saklambaç oynadığı ve adalarla. derin. ve kendisini fakir. çocuk. Çünkü eskiden insan sanatın kapısından. bu dünya için çok fazla güzel ve insan gözü için çok fazla zariftir. eğer birisi kendini sevdirirse ve ikiyüzlü davranmayı gerekli bulmayıp bunu daha ziyade karşısındakine sevene bırakırsa: Ancak.. — Yine bir ressam önünde hareket eden bir insanı ne kadar değişik görür! Özellikle onda. ve en sert taşları zorlayarak yatağında akıp gider. — Bu süreç basittir. verimli düşüncelerle ve sadece onlarla yaşamaya başladığından beri. 530. onunla daha çok uzun süre yaşamaya devam 126 . yeni bir değerlendirmeyle alelacele ve şiddet kullanarak değiştirmekten kaçınalım. şimdi içinde sürekli yaşadığı tam bir elemana.. 531. kendisini ne olarak tanıtacağını hiç kimse bilmez. mevcudu yetkinleştirmek ve tam etki sağlamak için. — İnsan yerleşik ve toplumsal. soğukkanlı bir şekilde aynanın önünde çalışılan ve bütüne uyum sağlamak istemeyen küçük yapay şeyleri tek tek ayırır. — İnsan ruhuna egemen olmak için keşke bu oyuncunun ve ressamın gözüne sahip olsaydık! 534. ama teker teker yumuşak ve itaatkar bir konu etrafında iyi niyetli kararsızlıkla on kez dolaşırlar. ve şimdi sahip. sanki ikisinin de karşılıklı tutku dolu olduğundan ve bundan dolayı her birinin kendisini feda ettiğinden ve kendini diğerine benzetmek ve ona eşit olmak istemesinden daha karışık ve içine girilemez bir oyun yoktur: Ve sonunda. artık bizi ara sıra hayran bırakır. Bu oyunun güzel çılgınlığı. ağaçlarla. Sanatı Başka Türlü Duyumsamak. hep aldatır ve gerçekte olmayan bir eşitliği oynar. — Bazılarında bütün düşüncesinin seyri sert ve karşı konmaz pervasızlıktadır. Ve bu öyle içgüdüsel olur ki. o zaman insan bununla bir şeye sahip olmanın verdiği sevincin rüyasını görürdü. “Aşk Eşit Kılar” — Aşk. neyin aleyhine tavır takınacağını. ama sonunda sert yollarına devam ederler. 532. sanattan ya hiçbir şey istemiyor. ilaç küçük dozlarda. dilenci ve deli olarak rüyasında görmek. Evet.. mağaralarla ve şelalelerle kendisine küçük bir idil yaptığı yerler vardır: Ve sonra tekrar kayaların yanından. Düşünürün Dolambaçlı Konuşması. Küçük Dozlar Bir değişiklik mümkün olduğu kadar derinlere götürülecekse. bütünün etkisini kendi koyduğu bir karşıtlıkla böler. şimdi sahip olduğunu geçici olarak fırlatıp atmak. aşık kadınlar bu ikiyüzlülüğü ve en ince aldatmayı sürekli inkar edip cesurca aşkın eşit kıldığını iddia ederler (yani aşk bir mucize yaratıyor!). yani insanın zevki değişiyor. neyi taklit edeceğini. Bunlar bir çok dönemeçleri ve uzak inziva yerleri olan nehirlerdir. hemen ilave birçok şey görür. ama kesmeden uzun zamana yayarak verilir! Bir defada yaratılabilecek ihtişam nedir? Öyleyse alıştığımız ahlaksal durumu. oyuncunun kendi buluşu sahnede kendini şaşırtırsa ve eğer şaşkınlıkla eline yüzüne bulaştırırsa.. kendisi adadığı öbürüne yabancılık duygusundan ırak tutar. dolayısıyla tam ikiyüzlülük ve hileli benzetmedir.. bir an için dalmak isterdi. evet ara sıra kendine karşı acımasız.126 Yunanlılar gibi yıkılışlarından sonra da binlerce yıl bazı yıldızlar gibi parıldamaya devam ederler.
. yoksa defalarca yok olacaktır! Bu yeterince ve gereğinden fazla ispatlanmıştır. — Birinin kendi birkaç özel erdemini tesadüfen sahip olmayan başkalarına nasıl vahşice dayattığını. erişmiştir. bedensel sıkıntı durumlarından çok çeşitli ahlaksal ve zihinsel belirtilerde kendini daha düzenli gösterir. çıplak kayaların altında. yukarılara ve uzaklara doğru uçuşlarının. ve böylece bütün siyasi hastaları bu ana kadar sabırsız ve tehlikeli hale getirdiğini de anlamaya başlar. insanı sonunda sinirlendiriyor. onları nasıl zorladığını ve rahatsız ettiğini hep ve defalarca görmek. ya da kendisi gücün yanına geçmek zorundadır. şöyle ki. Başparmak İşkencesi. Ama bizi birdenbire terk eder ve aynı şekilde birdenbire derin bir korku düşer içimize: Artık kendimizi bile anlamayız.. — İnsan. geride makinenin bozukluğu kalır. değerlerin köklü değişimi için yapılan son denemenin. her seferinde bir hata olur ve uzun süre de. 535. bugün bile bütün dünyaya inançlarını dayatmak isteyen büyük bencilleri ciğerlerine kadar acıtacak başparmak işkencemiz olduğu da kesin: — Biz başparmak işkencesini kendi kendimizde denedik! 537. yaşanmamış her şeyin acısını çekeriz. her ne kadar aydınlanma dalkavukları bunun tersini söylemeye alışmış olsalar bile! — Daha ziyade gücü yanına çekmek. yaşama. karanlıkta bir baykuştan daha güvenliyiz..127 etmek istiyoruz. 536. Ustalık. Deha. içimizde yaşadığı sürece yürekli. bugün başka birisinden farklı görmek isteyen birinden siz dün daha çok görmek istiyordunuz ya da başından bir uzlaşmanın ya da şimdiye değin bulunacağı 127 . — Dünyada yapılan bütün kötülüklerin dörtte üçü korkudan meydana gelir: Ve bu her şeyden önce psikolojik bir süreçtir! 539. kibir. İstediğiniz Şeyi Biliyor Musunuz? — Hakikati anlamaya elverişli olmadığınız korkusu sizi hiç rahatsız etmedi mi? Duyularınızın çok kör ve hatta görmenizdeki hassasiyetin hala çok kaba olduğundan korkmuyor musunuz? Görmenizin arkasında nasıl bir isteğin egemen olduğuna dikkat ettiniz mi? Örneğin. kıskançlık. yani siyasi şeylere ilişkin — “Büyük Devrimin” — inançlı Avrupa’ya ani bir krizle birdenbire iyileşmesi ümidini öğreten coşkulu ve kanlı bir şarlatanlıktan başka bir şey olmadığını. ama burada sözü edilen doğalar gibi yüksek zekalı doğalarda. kısmen korkunç bir oyun gözlemlenir: En verimli anlarının. Rousseau ile Schopenhauer gibi aşırı kişisel ve bağımlı doğalardan birdenbire ortaya anlaşılmaz korku. muhtemelen çok geç. Ve biz de “dürüstlük duygusu” ile merhamet etmek istediğimiz gibi. evet sanki çıldırmış gibi. yapım esnasında hem yanılmıyor.. sofuluk ve bağnazlık fışkırır ki bu durum. yapılarına uygun olmadığı ve bir tür güçlerini aştığı görülür. anlayana kadar. gündüzleri bir kartaldan daha özgür uçarız. sağlığa ve şerefe dikkat etmeyiz. Hakikatin Kuvvete Gereksinimi Var — Hakikatin kendisi aslında hiçbir şekilde güç değildir. Dehanın Ahlaksal Çılgınlığı. aynı şekilde bizim onda. bir fırtınanın eşiğinde gibi ve aynı zamanda her tıkırtıdan ve gölgeden korkan acınacak çocuk ruhları gibiyiz.. 538. yaşanmış. periyodik bir kalp ağrısının sonucu olabilir: Ama bu sinir hastalığının bir sonucudur ve bu nihayet bir sonuçtur. ta ki yeni değerlendirmenin içimizde ağırlıklı kuvvet olduğunu ve şimdiden itibaren alışmak zorunda olduğumuz onun küçük dozlarının içimize yeni bir doğa koyduklarını. — İnsan ustalığa.. nefret. hem de duraksamıyorsa. — Güçlü zekaların belli cinslerinde utandırıcı.
. Yaşlı adama karşı gösterdiğimiz şefkat. bu kişi özellikle yaşlı bir düşünür ya da bilge ise. Goethe gibi Raffael’de de gurur ve kıskançlık yoktu ve bundan dolayı büyük öğrencilerdi ve sadece atalarının temizleyip tarihin süzgecinden geçirdikleri cevherlerin istismarcıları değildiler. insanlarla olduğundan tamamen başka ilişki içinde olmanız mümkünmüş gibi! Bu ilişkide aynı ahlak. kendi içinde doğayı görmüştü: orada öğrenme. aynı üşengeçlik ve aynı korkaklık vardır. ancak. Filozof ve Yaşlılık. ve sonunda sessiz ve sonsuzluğun sevincinde yatıp kalmalı. insanın öğrenmesi mümkün olmalıdır. ve eserlerinin son dizisi yeni bir öğrenim planının başlangıcı olarak pek mükemmel değil. ama tamamıyla iyidir. Bununla birlikte bu.. aynı dürüstlük. — Michelangelo Raffael’de araştırmayı. babalarımızın ya da daha eskilerin seviyesinde olsa bile eski bir parça şeyi öğrenme.. aynı art düşünce. Yetenek. çünkü büyük öğrenici en zor projesinde ölümün engellemesiyle karşılaşmış ve araştırdığı. ya da yabancı karşısındaki duygunun verdiği gurur derhal iğnelerini çıkarır ve kendini düşünmeden öğrenen birinin durumu yerine savunan birinin pozisyonuna geçer. ve her zaman bu tür yaşlılığın ve yorgunluğun belirtilerini gizlendikleri yerden. ateşiniz onları bir canavara dönüştürecek! Sabahlarınız nesneler akşamlarınızdan farklı aydınlatmaz mı? Her bilginin mağarasında kendi hayaletinizi. daha iyi gözlere sahip olduğunuzu mu sanıyorsunuz? Düşünsel bir şeye adalet sağlamak için sıcaklık ve coşku gerekmez mi? — Ve işte buna görmek denir! Sanki düşünce ürünleriyle. burada yetenek. aklının yaşlandığını görmemizi kolaylıkla engeller. zaman zaman da sakinleştirici araştırıyorsunuz. kendini haklı çıkaran son amacını beraberinde götürmüştür.. alıştırma. çok sıklıkla güç. Ya da bugün orada donmuş ve kuru aydınlık bir kış sabahı gibi olduğunuzu ve kalbinizde hiçbir şeyin olmadığını.128 sanılan şeyin tersini bulmanın özlemini ne kadar duyarsınız! Ah. İnsan Nasıl Taşlaşmalı. çünkü yorulmuşsunuz! Sizin kabul edeceğiniz hakikatin nasıl oluşmuş olacağı konusunda hep gizlilik dolu öngörüler var. özümseme için kullanılan isimden başka nedir! Ve tekrar edelim: öğrenen. huzur dolu ya da özlemli bir sessizlikle gündüzü utandırır. alaca karanlık. kendine mal etme. öğrenmek öyle kolay değil ve sadece iyi niyet işi değildir. yani ahlaksal eğilimlerin ve önyargıların arkasındaki psikolojik fenomeni şefkat delisi olmamak ve bilgide muzırlık yapmamak için çekip çıkarmak her zaman gereklidir. arkasında hakikatin sizden saklandığı hayalet olarak bulmaktan korkmuyor musunuz? Bu sizin de hiç düşünmeden birlikte oynamak istediğiniz dehşet verici bir komedi değil mi? 540.. deneme. başarı ve iyi niyetin yargıcı olur. Yaşlı adamın büyük ahlaksal yenilenmeye ve yeniden doğum çılgınlığına girmesi ender görülen olaylardan değildir ve bu duygudan hareketle sanki 128 . Sanatçının öğrenmesi durumunda sık sık kıskançlık karşı koyar. kendi kendini yetenekli hale getirir.. büyük rakibinin kendi “doğası” olarak nitelendirdiği şeyi kendine mal ederken önümüzden bir öğrenci olarak kaybolup gitti: Bu en asil hırsız her gün ondan bir parça aldı götürdü. Keza yaşlılık dikkate alınırken ve onun yaşamı değerlendirmesinde büyük özen gösterilmelidir akşam gibi özellikle yaşlılık. — Yavaş yavaş sertleşmeli bir mücevher gibi.. sizin bütün sevilecek ve nefret edilecek beniniz! Fiziksel yorgunluğunuz nesnelere mat renkler verecektir. Öğrenmek. ama Michelangelo’nun tümünü kendine aktaramadan öldü. utanılacak ihtiraslar! Nasıl zaman zaman güçlü etkileyiciyi.. 541. 542. kendini yeni ve çekici bir ahlaklılık kılığına sokmaktan hoşlanır ve akşam kızıllığı. Raffael. — Akşama.. büyük titizin önünde derin saygıyla ifade edilen bir titizlik. gün hakkında karar verdirmekle akıllı davranılmış olunmaz: Çünkü bu durumda yorgunluk..
daha yaşlı düşünürlerle karşılaştırırken. yaşamının eserini aşmış olur. baharatlarla. Eski inatçı. yani çalışan. yani hakiki karşıtlar isteği artık geçti: Bu istek her zaman kendi öğretisine kendinin rakip ve amansız düşman olabileceği eksilmemiş güçten. kendi adını taşıyan kurumlar kurmak istiyor. Bu duruma kapılan düşünür. bir okurun ruhunda titretici bir övgü ne ki! Öte yandan kurum bir tapınaktır. tatlılarla. kendisi esasen düşünce dalgalarının çarpabileceği dalgakıran olarak hep kalmak istiyor.. Eskiden güvenle.. — bunlar onun gizli. sağlam taştan yapılmış bir tapınağın. Belki insandan çok bir tanrı için geçerli olan sevgiyi ilk defa olarak bu zamanda bulur. duygulanma ve sevgi nesneleriyle kuşatıyor. yardım birlikleri. bitkinlik vardır. o ilk bu yaşam sınırında aklın büyük ve yarı büyük adamlarına saldırmayı alışkanlık haline getirir: ellerinde olağanüstü durum ve olağanüstü haklar olduğuna inanış. Yorgunluğun bir üçüncü belirtisi: Gençliğinde büyük düşünürün kalbinde fırtınalar koparan ve o zaman hiçbir şeyle yetinmeyen ihtiras da yaşlandı. bu andan itibaren işin kolayına kaçmaya ve deha olarak ispatlamaktan çok kendini karar vermeye yetkili sayar: Ama aklın bitkinliğinin kolaylaştırmayı duyumsattığı dürtü olasılıkla inancın en güçlü kaynağıdır. kafasının eski katı ahlaklılığını. gelmekte olan düşünürleri düşünüyordu.. sonunda dindarlar eğlendiği kadar eğlenmek istiyor. hakim olan. onun için şimdi ilahi utkuların ve şereflerin ispatlar ve çürütmeler diyarında ne değeri var ki! Kitaplarda sonsuzlaşma. yardımcılar ve debdebeli bir mahiyet istiyor. şimdi kararlı partililer.129 ilk kez şimdi öngörülü olmuş gibi eser ve yaşamının gidişatı hakkında kararlar verir: Ve yine de bu gönül rahatlığının ve bu iyimser yargıların arkasında dedikoducu olarak bilgelik değil. bunu kendi zayıflığını ciddi olarak onların gücüyle ölçmek ve kendine karşı daha sert ve daha serbest olmak için yapardı: Şimdi bunu sadece kendi hezeyanının karşılaştırmasında sarhoş olmak için yapıyor. Deha inancı muhtemelen onun en tehlikeli belirtisidir.. Şimdi içinde her ileri ve önden uçan tinin yaşadığı korkunç soyutlanmışlığa esasen artık dayanamıyor. büyük yaşlı. onun kendi öğretisi karşısında 129 . duraksamayan arkadaşlar. Yaşlı bilge böyle yaşıyor ve bu sırada farkına varmadan ruhani. şimdi insanlara hediye ettiği miras ile onlara bağımsız bir düşüncenin kısıtlanmasını da zorla kabul ettirmenin yolunu arıyor. insan güç bela onun bilge ve sıkı gençliğini. kendi üstünlük emelinden kaynaklanan hakiki öğrenciler. bireysel kafaların özgürlük susuzluğundan ve gururundan korkuyor ve onlara çamur atıyor: Ondan sonra hiçkimse aklını tamamen özgür olarak kullanmamalı. kaybedecek vakti olmayan birisi gibi. o büyük dürüst Fransıza.. ama gerçekte onu içine kattığı coşkunluklarla. bilinçli gururdan gelmişti. ani buluşlar ve coşkular karşısındaki gerçek erkeksi utangaçlığını hatırlayabiliyor. cemaat. tanrısını hayatta yumuşak ve nadir ruhların kutsal sunularından daha güvenli tutacağını bilir. sessiz kalmasına ve bir kadının parıldayan putperestliğinde dinlenmesine izin veren yaşlılık ve bitkinliktir. ve buna rağmen onun bu tür olgunlaşmasına. Eskiden kendini başka. yani düşüncelerinin hakiki sürdürücüleri. Sonunda Platona böyle olmuştu. şiddet kullanan. hatta büyük bir hazla bir sefer kendini onların ışığında yok olurken görmüştü: Şimdi sonuncu olamamak onu üzüyor. ve değer verdiği şeyi cemaatte kutlamak istiyor. fetheden doğaların hoşnutluğuna: Şu andan itibaren artık düşünce yapıları değil. hoşnutluğun daha kaba ve daha geniş araçlarına saldırıyor.. ve bütün varlığı böyle bir güneşin ışınları altında meyvenin sonbaharda yumuşayıp tatlılaştığı gibi yumuşar ve tatlılaşır. soğukluğunu ve tatsızlığını ortadan kaldırması gerekir. şiirsel sisle ve mistik ışıklarla bozar. O halde: Bu zaman için insan bütün yorgun ve yaşlı insanların zevk düşkünlüğüne uygun olarak onları tekrar kontrol edip tohum atacağına. artık etrafını saygı. hatta. tanrısallaşır ve güzelleşir. ve bunun için kendini beğendirmesi ve çekici kılması. düşüncesinin sonuçlarının tadını çıkarmak ister. yavanlığını. sadece bir cemaati olsun diye bir din icat edecek. ve yaşlı düşünür görünürde. Evet. belki de hep gizli olmayan arzuları! Ama böyle arzuların arkasındaki acı gerçek. başka türlü görünse dahi zaman bakımından sonrakinin önünde gider. şairane taşkınlıkların öyle perişanlık içindeki yakınına kayıyor ki. katı bilimin boğazını sıkıp bastıran kişi olarak bu yüzyılın Alman ve İngilizlerinden hiç kimsenin boy ölçüşemeyeceği Auguste Comte’a sonunda böyle olmuştu.
mantığın gerekliliğine. basit ve temiz insanlardan nasıl nefret edersiniz. insan aşk çılgınlığındaymış gibi diyalektiğin ve “ tanrısal sanatın” şarkısını kekeleyerek söylüyordu.. mutlak hak ve güya masumiyet verdiğinde. geleneklerin büyüsündeki düşünceydi. kendi “buraya kadar ve daha ileri değil” kararını dikmesidir. 543. yani modanın değişmesi. onu. çağın hastalığı olarak. sert ve dengeli kontrpuancılarının tanıdığı sarhoşlukla. kendi hakkındaki ölüm raporunu da düzenlemiştir: O andan itibaren ruhu onu geliştirmeye devam edemez. nazik ve huzursuz bir vicdan sizi çok sık fanatikliğinize karşı kışkırtıp sürüklüyor! O zaman vicdanın aldatılmasında ve uyuşturulmasında ne kadar maharetli olursunuz! Dürüst. putlarınıza ve ideallerinize gölge düşürmesinler diye erdemleri inkar etmelisiniz! Aklı nedenler gerekli olduğu yerde renkli resimler! İfadelerin kızgınlığı ve gücü! Gümüş sis! İlahi geceler! Aydınlatmadan ve karartmadan anlıyorsunuz ve ışıkla karartmadan anlıyorsunuz! Ve gerçekten eğer tutkunuz azarsa. .) Karşıt büyüyü. ümitte kendinizden geçmiş halde ve bütün kuşkuların ötesinde olduğunuzda. neden ve sonucu keşfeden Sokrates’di: Ve biz modern insanlar. otoriteden başka nedenler yoktu: Böylece düşünce bir sözlü öykünmeydi ve konuşmanın ve sohbetin bütün zevki biçimde olmak zorundaydı. çürütmelerin. dilimize normal tat olarak 130 . cesur. çok daha evvelki öbür güçlü tat vardı: Ama yeni tat kendini ona karşı öyle büyüleyici bir şekilde geliştirdi ki. karşıtından zevk alıyorlardı. şimdi ben dürüstüm! Tutkunuz size kendi önünüzde tam. inancınızdan nasıl da şüpheleniyor. zavallı şehitliğiniz! Kutsanan yalanınızın zavallı utkusu! Kendinize bu kadar çok acı vermek zorunda mısınız? — Zorunda mısınız? 544.130 durmuş olması ve orada sınır taşını. harika. bu ana nasıl şiddetle susamışsınız! İnancınızdaki insanlara bu durumda — bu zihinsel kötü ahlak durumudur — bulmaya ve yangınlarına kendi alevlerinizi tutuşturmaya ne kadar susamışsınız! Oh. ruhlar sarhoşlukla hissederlerdi. belirlenmiş nedenler vardı. akla karşı nefrete kadar götürüyorsunuz! Sizden yana tanıklık yapsın diye tarihi çarpıtmalı. O zaman Yunanistan'da. belki de müziğin eski büyük. bilime. sizi iyi huylu ve hatta asil fanatikler sizi. zaman onun için bitmiş. Bununla birlikte. onların masum gözlerinden nasıl sakınırsınız! Onların temsil ettiği ve sesini kendi içinizde yüksek sesle duyduğunuz daha iyi bilgi. Felsefe Şimdi Nasıl Yapılmaktadır — Felsefe yapan gençlerimizin. ama kendinize karşı da. ve her şey den önce kendinize karşı! — Duyarlı. gücünün tepesini aştığı. Yunanlıların algıladığının tam tersini istediklerini fark ediyorum! Her kim bir Platoncu diyalogun karşılıklı konuşmalarındaki sürekli sevinç nidalarını duymuyorsa. o eski yol. akılcı düşüncenin yeni bir buluşu hakkındaki sevinç nidalarını. kötü alışkanlık olarak. Platon’dan ne anlar. Eğer büyük bir düşünür kendisinden gelecekteki insanlık için bağlayıcı bir kurum yapmak isterse. kavgada. (İçeriğin sonsuz ve evrensel olarak düşünüldüğü her yerde sadece bir büyük büyü var: biçimin değişmesi. sebep ve etkiyi. Kendi kendini azizliğe yükselterek. Yunanlılar orijinalden değil. şimdi felsefeden. “kim bizim gibi kendinden geçmiş ise hakikatin ne olduğunu ve nerede olduğunu bilemez” diye açıkladığınızda. hala insanın dilinde daha eski. kadınlarımızın ve sanatçılarımızın. sarhoşlukta. kısıtlamaların. o zaman sizin şunu söyleyeceğiniz bir an gelir: Şimdi vicdanen rahat oldum. Tutkuyu Hakikatin Delili Yapmayın! — Oo. ibre düşmüştür. sizi tanıyorum! Bize karşı haklı çıkmak istiyorsunuz.. öfkede. bu düşünce için sadece belirlenmiş yargılar. çok yorgun olduğu ve çok yakın bir zamanda güneşin batacağı mutlaka kabul edilir. felsefeden ne anlar? Eskiden. özverili. şimdi alicenap. Yunanlı da Homer’in çağından beri şairlerden zevk alıyordu ve sonradan heykeltıraşlardan. kendi zihinsel sağlığınızın ihmali ve enfeksiyonu olarak nasıl kuşkulu hale getirmek istiyorsunuz! işi eleştiriye. genelleştirmelerin ve kavramların katı ve dengeli oyunu oynandığı zaman.
Her şeyi bir darbeyle. bir gün yanıldıklarını fark ederler. ama böyle yapmanıza izin vermeyiz! Kendinizi olduğunuzdan daha deneyimli. “dile getirilemeyen yetkinliklerin” beklentisi içinde ki. dikkatliliği.. Hıristiyandan özellikle şu noktada ayrılır: Hıristiyan umut içinde yaşar. bilginin sonuna ulaşılmak istenir ve bu genel arzuya göre bilginin yöntemi tahmin edilirdi. sarsıntıları.. ve hatta susmak ya da kısa konuşmak: Hepsi en katı cesaretin özellikleri. başka şeylerden değil! 546. daha heyecanlı. bu niteliğiyle şehvet düşkünü ve kibirli kimselere itici gelmek zorunda. onu hayran bırakır: Onun ince ihtirası kendini ruhlarının istisna olduğuna. kesin olarak akla inanması. — Epiktet (Stoacı filozof. Ona karşıtlık gösteren. dindir! 545. yani büyük köle kitlesi için. Küçük sorular ve deneyler birer birer küçümsenir. bana ahlaktan söz et. başkalarını rahatsız etmek istemiyor.. kendine hediye ettirir ve kendinden değil. Hıristiyanlık. Ama her şeyden önce kafasında dehası. derin. uzun hüzünleri ve ani mutlulukları? Büyük ve küçük delilerle deli oldunuz mu? iyi insanların saçmalıklarına ve acılarına gerçekten katlandınız mı? Ve aynı şekilde en kötülerin acılarına ve mutluluk tarzlarına? Eğer öyleyse. hislerini belli etmeyişi. dolayısıyla bu ve öteki dünyada özel hakların da tadını çıkarmayı.. gerçekten şimdi ideal peşinde koşanların zevklerini paylaşmazdı. Ama Biz Size İnanmıyoruz! — Kendinizi zevkle insan sarrafı olarak tanıtmak istiyorsunuz. günah çıkartmamasıdır. 547. çok uzun zamandan beri kabul edildiği gibi.. tersine. şeylerin anlaşılabilirliği de insani zaman ölçüsüne göre düzenlenmiş olduğuna inanılırdı. örneğin “içsel duyu” ile ya da “zihinsel anlayışla” yetenekli “sezgisel yaratıklar” olduğuna inandırmak ister. her şeyden önce. — Bilimin ilerleyişi. tanrısal sevgiden ve merhametten en iyiyi bekler ve kabul eder: Buna karşın Epiktet umut etmez ve en iyi şeyini kendine bağışlatmaz. — Şimdi felsefe yaptıran işte budur! Korkarım. Varlığının sürekli gerilimi. insan aşağı yukarı yetmiş yaşına kadar yaşar.. daha derin... depremleri. onu cesaretle elinde tutar. bütün dünyaya karşı hak iddia eder... görüşlerinde Hıristiyan etiği ile benzerlikler bulunduğu belirtilmektedir) insanı. kendini dışa karşı savunur ve hep en yüksek cesaret halinde yaşar. daha eksiksiz gösterdiğinizi fark etmeyelim mi? Tıpkı daha ressamın fırçasını kullanılışındaki ölçüsüzlüğü hissettiğimiz gibi: Tıpkı müzisyenin giriş tarzı ile konuyu olduğundan daha yüce sunmak istediğini duyduğumuz gibi.. genişleme peşinde koşan idealistlerimiz için bu ne olurdu! Bütün bunlara rağmen o fanatik değil. bir sözle çözmek. dünyada her şey insana göre düzenlenmiş göründüğü için. Köle ile İdealist. sessiz. idealistlerimizin gösterisinden ve övüngenliğinden nefret ediyor: Kibri büyük olsa bile. Kendinizde tarihi yaşadınız mı. antik kölelerin başka bir türü için yaratılmıştı. ama o her şeyden önce. gizli bir arzuydu: Sorunlara Gordion Düğümü ya da 131 . alttaki kitleler için de aranmalıdır. türünden rastlantısal gerçek ile artık kesişmiyor. en kestirme yol arzulanırdı. Epiktet bir köleydi. eğer bakışı bir kez dış dünyaya dönerse gözünün çekingenliği. vücudunda şeytanı olan “sanatçı doğalar” olmak isterler.. özellikle tanrı ayrıcalığı ile anlaşılmaz olmayı isterler. iradesi ve aklı zayıf olanlar için. eytişimsel ve akıllı yaratıklar olmadıklarına. bu zaman dilimi içinde. hatta gülebiliyor! Bu idealde çok fazla antik insancıllık var! Ama en güzeli ondaki tanrı korkusunun tamamen kaybolması. Vaktiyle. kendi kendine yeter birisi olarak genel bir köleleştirmenin içinde. Onun ideal insanı sınıfsız olup bütün sınıflarda karşılaşılması mümkündür. eğer dünya onu elinden almak isterse. içe dönük yorulmak bilmeyen bakışı.131 gelecek kadar çok alıştık ve öyle eğitildik. ona sahiptir. onların istedikleri. Tinin Tiranları. belirli yumuşak bir yaklaşımı kabul ediyor ve kimsenin keyfini kaçırmak istemiyor.
İskender ya da Kolumbus tarzı bilgide de amaca ulaşabilmenin ve bütün soruları bir cevapla halledebilmenin mümkün olduğu konusunda kuşkulanılmıyordu. Shakespeare olana ise her şeyden önce coşkulu yaşamın imgelerinde yükselmek yeter. düşünürün rüyalarına giriyordu: Sonuca ulaştıracak olmayan hiçbir araç onun için zahmete değmezdi! Böylece felsefe aklın tiranca egemenliği uğruna yapılan bir tür yüce mücadele idi. Ve Gerçekten! Önerme. eski köle alışkanlığına göre. duyguların ve eserlerin uzaklaştırdığından daha çok uzaklaştırırlar! Ve acaba eylem baskısı temelde kendinden kaçış mıdır?. Geleceğin düşünürünün kapısının üstünde: “Benim neyim var!”. Ve belki de en güzel şey hala karanlıkta görünüp doğar doğmaz.. yani bir dehayı eserlerde değil. hatta kendi yaptıklarından. — Bundan. insanlığın zihinselliğinin bütünü ile ne kadar yetersiz ve acınacak bir şey olduğu konusundaki üzücü sonuca varılır: Kendini hemen önemli ölçüde onun üzerinde hissetmek için şimdiye değin o kadar az akıl gerekirdi ki! Ah. kibar. “Dünyanın bilmecesini çözen kimse” olmanın sınırsız ihtiras ve sevinci.. bütün çağların eyleme susamış en büyük dört kişisi saralıydı (yani İskender. bu kişinin kendisi olduğunu sanıyordu. eylem baskısının en yüce örneklerinde kendini ispatlıyor: En uygun olduğu veçhile. kendinde eser olarak kullanan gücün oyununda. günah işleme biçiminde değerlendirilir.... Byron olan ise eylemlere susamıştır. 548. 549. hala belirlenmedi.. yazısı var. neredeyse damarları çatlatacak derecede sadece kısa bir zevk alıp hararet göstererek. böyle bir susuzlukla Hıristiyan olunursa. Sezar.. ona tapınma ne de hızlı gelenek oldu! İnsan hala gücün önünde diz çökmüş.. buluş yapabilen. ve eğer saygıdeğerlik derecesi tespit edilecek ise. sonra kış sessizliğine ve kederliliğe bürünürlerse. — Byron ya da Alfred de Musset gibi kendilerine karşı sabırsız insanların zihinsel sancıları ve yaptıkları her şey gemi azıya almış atlara benzer. 550. diye Pascal bize sorardı.132 Kolumbus’un Yumurtası imgesi ile yaklaşılıyordu.. ona içlerinde nasıl katlansınlar! “Kendi dışlarında” bir yükselişe susamışlardır onlar. — Şimdiye kadar “insanüstü tin” olarak.. “dehanın” ucuz şöhreti! Tahtı çabucak kuruldu. bir kişi için! — Bundan kimsenin şüphesi yoktu ve en son Schapenhauer olmak üzere birçok kişi.. “Kendinden Kaçış”. fantezisinin temizlenmesinde. biçiminde çıkıyordu: Önce bilmece bulunmalı ve dünyanın sorunu en basit bilmece şekline sokulmalıydı. düşünülünce. onu görecek gözlerden yoksun ve bunun sonucu olarak şarkıdan ve şarkıcıdan yoksun kalıyor. güçte belirleyici olan yine de sadece akılcılık derecesidir Gücün aslında ne ölçüde başka yüksek bir şey tarafından yenildiğinin ve yenen şeyin araç ve gereci olarak bundan böyle emrinde olduğunun ölçülmesi gerekir! Ama. . Güce Karşı Utku. bilimin şimdiye değin genelde taraftarlarının ahlaksal dar görüşlülükleri yüzünden geri kaldığı ve bundan sonra daha yüce ve cesur bir duygu ile ilerletilmesi gerektiği sonucu çıkar. bu haliyle herhangi çok mutlu. hatta dehanın bu şekilde ölçülmesi. yani kendini bastırmasında. bütün geçmiş insanlığa ilişkin derecelendirilmesi. Muhammet ve Napoleon): Tıpkı Byron’un da bu hastalığa tutulduğu gibi.. “deha” olarak saygı duyulan her şey... sonsuz geceye batıyor. zorba için muhafaza edilmişti. Yaşamın amacı filozofun karşısına: “Bir bilmece çözülecektir”. Büyük insan özellikle saygıya değer en büyük şey olarak çok uzaktaki bir yıldız gibi gözükmüyor: Güce karşı elde ettiği utku. görev ve buluşların akışındaki düzenlenmesinde ve seçiminde. bir ruh doktorunun bilgileriyle ve tecrübeleriyle düşünülsün.. böyle bir ölçümü yapacak çok çok az göz var. o zaman tanrıya yükseliş. çünkü eylemler bizi bizden düşüncelerin. “onunla tam birleşmek” hedeflenir. 132 . Büyüklüğün. soğukkanlı kimse için.
pek çok kimsenin nasiplendiği büyük sevinç. kendimiz ve dünya hakkında daha cesur düşünmeye başladığımızdan beri dünyaya ve kendimize daha az önem mi veriyoruz? Kim bilir.. her zamanki gibi. Geleceğin Erdemleri Hakkında.. görünümün derinlerine dalarak sevinmeye alışmış olanlar inanmıyor. bilgenin kendini en cesur olarak ve varlığı kendinin çok altında gördüğü zaman? — Aşırı alicenaplıktan pek uzak olmayan cesaretin bu türü insanlıkta şimdiye değin yoktu. gerçeğin ve geçmişin giderek ellerinden alındığı ve alınmak zorunda olduğu bir zamanda. ne de saatini belirlemek için hiçbir şey yok.. keza kim sık sık ve çok bilirse. sessiz bir inanç içinde yapılarak. derin hürmetin esas öğesi olan korku mudur acaba? Ve dünya bizim daha az korkak olmamızla bizim için cazibesinden de bir şeyler yitirmez mi? Korkaklığımızla. kurmaca ile düşüncenin ortaya koyduğu eserler için saygı ve mutluluk duygularını sözümona esirgerlerse. elini barışçıl bir şekilde uzatır: Çocuk en yumuşak ve en iyi ortamda büyümeli. bu sevince şimdilik. kendisi için. kurmaca ve düşüncenin karşıt durumunda kendilerini soğuk ve somurtkan bulmaları şaşırtıcı olmaz. onun dolaylı şekilde takdis eden ve koruyan 133 . geleceğin insanlığı bu önermenin doğruluğunun tanığı olsun! Bu arada eski bir deneyimi düşünelim: Platon ve Aristotales gibi temelden iki farklı insan. zaman içinde şeylerin içine koyar. neredesiniz? 552. — Hamilelikten daha yüce bir durum var mı? Yapılan her şey. Bunlar. Descartes ile Spinoza da benzer şekilde karar vermişlerdi: Herkes bilginin tadını nasıl çıkarmış! Ve bu yolla şeylerin övücüsü olmak. bizzat en yüksek göklerin tanrıları için: Bilmekte bulmuşlardı onu. en yüce mutluluğu neyin oluşturduğunda birleştiler. hiçbir zaman yeryüzünde olmayacak erdemleri hissettirselerdi. — Nasıl oluyor da... kendi onurumuz ve kutlama törenimiz. belki de bu düşünme cesareti kendini insanlar ve şeyler üzerinde aşırı kibirli hissedeceği kadar büyüyeceği bir gün gelecek. keşfetmekten hep mutluluk duyduğu gerçeğin büyük bölümünü çirkin bulmaktan sonunda uzaklaştığını düşünmüyorlar. Sertliğimiz ve fevri davranışlarımız kendi tüylerimizi ürpertir: Sanki en sevilen tanınmayan kişinin yaşamının kupasına bir damla kötülük damlatılması gibi! Her şey örtülü. bilgi. dürüstlükleri için ne kadar tehlikeli! 551. Bu sırada içimizde derin sorumsuzluğun saf ve saflaştırıcı duygusu hüküm sürüyor. yanan takımyıldızlarını ya da saman yolunun tüm güzelliğini! İdealin gökbilimcileri.. o gün ışığına çıkıyor: Bizim elimizde ne değerini. — Eğer insanlar.. — Ah..133 Bilgi ve Güzellik. o büyüyor. Sadece. güzelliğini şeylerin üzerine değil.. nihai adımı ve ilerlemesiyle bile ortaya çıkan ve bilimin şimdiki tarzından bol bol akıp. gerçeğin çirkin olduğunu sanıyorlar: Ama en çirkin gerçeği bilmenin de kendi başına güzel olduğunu. dünya anlaşılır oldukça her türlü şenlik azalıyor? Her bilinmeyen. iyi eğitilmiş araştırmacı ve bulucu bir aklın etkinliğinde (Alman yarı ve tam din bilimcilerin yaptığı gibi “sezgide” değil. Anlayışın en küçük. bekliyor ve hazır olmak istiyor. sadece kendileri için ya da insanlar için değil. kendi korkunçluğumuz.. her hangi bir şekilde içimizde doğacak olana yarar sağlamalıdır! Sevinerek düşündüğümüz gizemli değerini yükseltsin! Bu durumda insan kendini çok zorlamaksızın birçok şeyden kaçınır! İnsan kızgınlığını bastırır. nasıl olduğu konusunda hiç kimse bir şey bilmiyor. çünkü zararsız kalpazanlık dönemi sona erdi! Keşke bize gelecekteki erdemler konusunda önceden biraz hissettirselerdi! Ya da dünyanın herhangi bir yerinde olabilecek olmalarına rağmen.. sezgi dolu. emin. mistikler gibi hayalde değil ve keza bütün uygulayıcılar gibi yaratmada değil). İdealist Bencillik. şairler tekrar bir zamanlar oldukları gibi olsalar: — Bize mümkün olan şeyi anlatan kahin! Şimdi. azalmadı mı? Kim bilir. Peki “kendiliğinden güzel” bir şey var mı? Bilenin mutluluğu dünyanın güzelliğini artırıp mevcut olan her şeyi güllük güneşlik kılar. neredeyse kapalı bir perdenin önündeki seyircinin sahip olduğu duygu gibi. sadece gerçekten uzaklaşıp... gizemli şeyde üzerimize çullanan ve bize kavranılmaz şey önünde diz çökmeyi ve merhamet dilemeyi öğreten.
bunu dolaylı tarzda herkesin yararı için özen gösterip koruruz. önemli işlerde hamilelikten başka karşılaştıracak şeyimiz yoktur ve “istemek” ile “yaratmak” gibi ölçüsüz konuşmaları rüzgara üflemeliyiz! Bu hakiki ideal bencilliktir: verimliliğimizin sona erişi güzel olsun diye hep halletmek. ah. “Durduğum yerde kendimi yalnız buluyorum: O zaman neden duracakmışım! Çöl yeteri kadar büyük!” — Başa geçen biri böyle hisseder.. kısaca.134 etkisine bağlıyız. — Felsefe.yeterince güçlü olduğu bilinirse.. bana en lezzetli ve en iyi gelen şeylere aktarmaktan daha fazlasını mı yapıyor? Aslında kişisel perhiz için içgüdü olan bir felsefe mi? Benim havamı... En gizli umudumuz: “Burada büyüyen bizden biraz daha büyük bir şey. Kuşkusuz onun için de bir felsefe bulunabilir: Bu.. 134 . benim sezgimi. Ama hareket. bütün bu dolaşıklı yollarla nereye varmak istiyor? Sürekli ve güçlü bir dürtüyü akla aktarmaktan sanki daha fazlasını mı yapıyor. ve bununla kuşkusuz duruma göre birçok şey yapılmıştır. En Az Şeyler Pekala Yeterlidir. kalbimizin samimiyetini ve çelengini de. 556. bir dürtüyü ılık güneşe. Başa Geçiş. benim tarzımda sağlığı kafamın dolaşıklı yollarında arayan bir içgüdü mü? Felsefenin başka birçok ve kuşkusuz çok daha yüksek yücelikleri vardır ve sadece benimkilerden daha hüzünlü ve iddialı olanlar değil. hakimin ve celladın hamilelere dokunmalarını yasaklayan adaletin gerisinde kalmayalım! 553. — Düşünür.. ve insan bunlardan yine de kaçmıyor. deniz havasına. — Eğer en küçük olayın dahi üzerimize baskı yapmak için . ve için de yaşadığımız duygular. her şeyi hazırlıyoruz: Sadece yararlı olanları değil. nadir ve dikkatli okumaya. belki onlar da toplam olarak bu türden kişisel dürtülerin zihinsel dolambaçlı yollarından başka bir şey değildirler? — Bu arada yeni bir gözle. özellikle eğer insan Mısırlılar arasında yaşıyorsa. Dolaşıklı Yollardan. bizim etrafımızda genişçe bir alandaki huzursuz ruhlara da yayılan bir yağdır.. — Ama hamileler tuhaftır! O zaman biz de tuhaf olalım ve başkaları da olmak zorunda kalırsa bundan dolayı onlara kızmayalım! Ve hatta. o zaman sadece hareketi ve bizim bulunduğumuz yerde saymamızı sağlayan şeyi över. içmek için sıcak suya. söylendiği gibi “kendiliğinden oluştuğu” hareketli Avrupa’da. güney bitkilerine.” Yararlı bir şekilde dünyaya gelmesi için.. 555. saf. 554. korumak ve ruhu sakin tutmak! Evet. esasen ilerde yaşamak istediği her şeyin yaklaşık kuralına kendi içinde sahip olmalı. keşke biz bundan birazcık anlasaydık! Başa geçmeyi ve başa geçenleri. yalnız yaşamaya. olaylardan kaçınmak gerekir. az konuşmaya. yumurta ve meyve gibi kaçamak gıdalara. yine de.. birçok güzel bitkinin büyüdüğü gölün kıyısındaki kayaların üzerinde bir kelebeğin gizli ve yalnız uçuşunu görüyorum: sadece bir gün daha yaşayacağına ve gecenin kanatlı narin yapısına çok soğuk geleceğine aldırmadan etrafta uçuşuyor. benim yüksekliğimi. açık ve rüzgarlı havaya. — Bu takdis töreni durumunda yaşamalı insan! Yaşanabilecek durumdur! Ve beklenen ister bir düşünce olsun. kuşkusuz benimki olmayabilir.. basit ve neredeyse askersel alışkanlıklara. günlerce süren sessiz yürüyüşlere. et. — İnsan ilerlemeyi överse. sonuç kötü ve tehlikeli olsa bile: Doğacak olanlara derin saygıda dünyevi adaletin gerisinde kalmayalım. ister bir eylem. bu gururlu ve yumuşak duygular. yani kendilerini hep geride bırakan ve arkalarından başka birisinin gelip gelmediğini hiç düşünmeyenleri övüyorum.
düşmana karşı cesur olmak. dünyaya kötü bir oyun sergilemek demektir. — İnsan. çok sık tavsiye edilir. Mutluluğunu da Dışarıya Yansıt. ışık saçan renklerine hiçbir şekilde erişemeyen ressamlar. merhametin. insan bunu bir bahçıvanın iyi ya da kötü zevkine göre yapabileceği gibi aynı zamanda Fransız ya da İngiliz ya da Hollandalı ya da Çinli tarzıyla da yapabilir. neredeyse gün gibi ve gerçek mutluluğun ışığına benzer bir etki yapar. kullanmayı bildikleri ışık. sadece orada burada biraz süsleme ve temizleme yapabilir. müthiş gayretleri görüp.135 Dört iyi. kötü müzik ve kötü nedenler kulağa ne kadar hoş gelir! 558. 557. bir bahçıvan gibi dürtülerini idare edebilir. çelenkle ödüllendirilen galipler görmemesi. — Gerçek gökyüzünün derin. tada karşı işlenmiş bir günahtır.. “Çok Fazla Değil!” — Kişinin kendine ulaşamayacağı. dünyanın üzerine başarısızlığın gri perdesini indirmiyor mu? 560. çarpık çurpuk yapmıyorlar mı? İnsan hep mücadele eden atletleri. 135 .. manzaraları için ihtiyaç duydukları bütün renkleri. Ama Erdemlerini de Gizleme! — Berrak su gibi olan insanları ve Pope'nin ifadesiyle “akıntılarının dibindeki kirleri” gösteren kimseleri severim. hiçbir yerde başarılı. Bu az sayıda kibirli insanlar için şu formülü Gotama Buda’dan başkası düşünmemiştir: “Bırakın günahlarınızı insanlar görsün. Ama onlar için de. ama erdemlerinizi gizleyin!” Ama bu. kılı kırk yarmanın kibirliliğin tohumlarını çardaktaki güzel bir meyve ağacı gibi verimli olacak ve yarar getirecek şekilde ehlileştirebilir. 559. ve her ne kadar pek az kimse biliyorsa da. — Kendimize ve bize dost olan her şeye karşı dürüst olmak. her zaman: Böyle olmamızı ister dört temel erdem. Bütün bunları yapmakta serbestiz: Ama bunların bizim için serbest olduğunu kaç kişi biliyor? Çoğunluk kendine.. gücünü aşan bir hedef koyması. nihayet insan hiçbir bilgisi olmadan ve üzerine düşünmeden bitkileri doğal teşvikler ve engellerle büyümeye ve aralarında mücadele etmeye de bırakabilir. Bir Düşmanın Üzerine Saldırmak. mutluluğun gerçek parlaklığını yansıtmaları olanaksız olan şair ve filozofların da kendilerine yardım etmesini bilmeleri gerekir. şeyleri olduklarından bir derece daha koyu renge boyayarak. yenilene karşı alicenap olmak: nazik. öfkenin. insan doğayı da kendi haline bırakıp. — Her şeye simsiyah ve kasvetli renkleri veren kötümser. gelişmesi tamamlanmış gerçekler gibi inanmıyor mu? En büyük filozoflar karakterin değişmezliği öğretisiyle damgalarını bu önyargıya basmadılar mı? 561.. sadece alev ve şimşekleri. Serbestçe Yapabileceğimiz Şey. — İnsan bir düşmanın üzerine yürüdüğü zaman. — hatta insanı böyle vahşilik sevindirir ve kendisine sıkıntı verse de bu sevinci isteyebilir. Böylelikle en azından gücünü sonuna kadar zorlayınca başarıyı yakalayacağı düşünülür! Ama bu. gerçekten arzu etmeye değer mi? Bu öğretiye göre yaşayan en iyi insanlar. özellikle içlerinde çok fazla gerilim bulunduğundan zorunlu olarak en iyi işlerini üstünkörü. nadir ve soylulaşmış türden olsa bile kibirlilik vardır: Onlardan bazıları sadece kirin görülmesini isteyip bu görünmeyi sağlayan suyun berraklığını dikkate almazlar. doğada olduğundan birkaç derece aşağıdan almaya mecburdurlar: Bu maharetle doğadakilere uygun olarak parıltıda tekrar benzerliği ve renklerin uyumunu nasıl yakalıyorlarsa.
. ve bu tavır ve soğukluğa göre. ama şeylerle hiç ilgili olmayan fikirler insanları tahrip etti! 564. Kelepir Yaşamak. Şeyler değil. hemen onun yanında düşünüp taşınmaları son bulup. yaşayanlar için ölüler yedeğindedir ve bizzat arkadaşları için de bir yedeği vardır: yani yaşamış olanların en iyisi. burada katlanılmaz bir mahrumiyet olurdu.. kuşkusuz.. başkalarının küçümsedikleri ve bıraktıkları şeylere fazlasıyla gereksinim duyar. bulucu olur ve sadece yeterince öğrendiğimiz ve gözümüzü kulağımızı dört açtığımız zaman. ruhumuz daha fazla yumuşaklık ve zarafet gösterir. — Ancak yeraltı dünyasında bize Odysseia ve onun gibilerin etrafında sonsuz bir yakamoz gibi uzanan serüvenci sevincin hüzünlü zemininden bir şeyler gösterilir. 566. — insanın yaşamını pahalı ve bunun sonucu olarak zahmetli ve sık sık dayanılmaz kıllan tam tersi zevkler ve alışkanlıklar olup olmadığını düşünün. böyle bir şeyin var olması. ondaki parlaklık sadece dehşeti artırmak ve nesnelerde olduğundan fazla korkunçluk sezdirmek içindir.. 562. mutlu.. 563. cahilliğimiz ve bilgiye karşı isteksizliğimiz. Dünyanın Ahlaksal Düzeninin Çılgınlığı. — En ucuz ve en zararsız yaşam tarzı. Deneyimin Hemen Yanında! — Büyük aklı olanların bile sadece beş parmak genişliğinde deneyimleri var. yerleşik ve narin olan öbürünün kalbi kırılır bunun sonucunda: Hep böyle olmuştur! En sevdikleri kimseler... yer.. onları ara sıra da fark ederler! Sonra. fikirlerini ve inançlarını terk ettikleri bir durumu yaşarlarsa. 565. daha güçlü ve daha açık kalacağı ölçüde hareket eder. asalet ve karakter olarak azametle yürümek konusunda çok mükemmel anlaşıyorlar. vücudundan memnundur ve onun için korkacak bir nedeni yoktur. ve en iyiden mahrum olmak. sanki üstünlüğün bir etkisiymiş gibi. Yerleşikler ile Göçebeler. O halde: kolay sevinir ve pahalı eğlenceleri yoktur. işi zor değil. tıpkı o şekilde duyumsanan her şeyin suç olmasının bir çılgınlık olması gibi. bunun sonucunda. düşünürün yaşamı en pahalı yaşamdır.. Onur ile Cahilliğin Ortaklığı. gecesi ve gündüzü vicdan azabıyla huzursuz edilmez.. hemen en önemlisini söylersek. kederlerini kaldırmak ve duyarlılıklarını yatıştırmak için Odysseia gibi mutlaka bir kez ölülere gitmek zorundadırlar. tininin hep daha huzurlu. korkunç. bir daha unutulmayan zeminden: Odysseia’nın annesi kederden ve oğluna hasretten öldü! Birisini bir yerden öbür yere sürükler. hüzün bu kişilerin kalbini kırar. — Anladığımız zaman terbiyeli. ona hiçbir şey çok iyi gelmez. küçük çapta yararlı bir çılgınlık olmuştur. Evet. 136 .136 ilahi haleleri ve çok parlak olan ve gözleri rahatsız eden her şeyi kullanır. tarihten çoğunlukla katı ve duygusuz geçiyoruz. içer ve uyur.. ama güneyli işi gibidir.. — Bir başka anlamda. zaman zaman sonradan yalnızlığını içtenlikle kucaklamanın dışında. kendi kendimize bir şeyler kuruyoruz. — Her suçun cezası çekilecek ya da ödenecek diye sonsuz bir gereklilik yoktur. bir şeyi kucaklamamız ve aynı zamanda kendimizi sevdirmemiz çok ender olur: Şehirden. bu özgür ruhların yaptığı trajediye aittir. ahbaplığa ihtiyacı yoktur. Ama biz çok az anlıyoruz ve yeterli okul eğitimi almamışız.. sonsuz boş uzamları ve aptallıkları başlar. düşünürün yaşam tarzıdır: Çünkü o.. 567. doğadan.
Ama bu iyi bir işaret. — Deri değiştiremeyen yılan ölür. 571. o zaman insan yaşamdan huzur ve sessizlik ister. Ruhun Sahra Eczanesi. doğruca başımızın üstünden ve güçsüzlüğümüzün üstünden yükseklere çıkar ve oradan uzaklara bakar. 572. Yalnız Kimselere. dolayısıyla yakılması gerek. Tinin Balon Pilotları! — Bütün bu uzaklara. ve üstelik. Unutulmayın! — Kendimizi yukarılara ne kadar çok çıkarırsak. bu acınacak barınak için minnettar olacaklar! Ama kim bundan. Kayıplar — Ruha yücelik veren kayıplar vardır. dürüst insan değiliz. 570.. — Eğer başkalarının şereflerine. “Bu senin eserin! Onda zaman ruhu yok ve zamana karşı olanların ruhu daha da az. en uzaklara uçan gözüpek kuşlar. Yaşam Bizi Sakinleştirmeli. kendi kendimize yaptığımız konuşmalarda. 568. Biz.. Keza fikirlerini değiştirmeyi engelleyen tinler de ölürler.. Deri Değiştirme. “Korkma!” dedi.137 Savaş Meydanında. üstelik uzun süre biz onları hak ettiklerinden daha ciddiye aldık. tin olmaları sona erer. onlardan önce korkunç uzunlukta serbest bir hattın olmadığı ve uçulabilecek kadar uzaklara uçtukları sonucunu çıkarabilir ki! Sonunda bütün büyük ustalarımız ve öncülerimiz durdu ve yorgunluğu durduran en asil ve en sevimli jestler değil: Bana da sana da böyle olacak! Ama beni ve seni ne ilgilendirir! Başka kuşlar uçmaya devam edecek! Bu anlayışımız ve inancımız. siyah servilerin altında sessizce dolaşıyormuş gibi feryattan kaçınır. — En güçlü ilaç nedir? — Utku.” 569.” — Bilginin akıllı askerleri böyle konuşurlar.. — “Olayları hak ettiklerinden daha çok mizahi olarak görmeliyiz. bu sırada ruh yüksek. deniz. 575. denizdir! — Biz nereye gitmek istiyoruz? Denizi mi aşacağız? Bizim için herhangi bir istekten daha belirleyici olan bu güçlü arzu bizi nereye sürüklüyor? Neden tam da şimdiye değin insanlığın bütün güneşlerinin battığı yöne? Belki bizim arkamızdan da bir 137 . Şair ile Kuş. bizim gitmek istediğimiz yere gitmek için çabalayacaklar ve orada her yer hala deniz. toplum önündeki konuşmalarımızda olduğu gibi itina göstermezsek. uçamayanlara o kadar çok küçük görünürüz. — Eğer insan. onlarla bahis için dışarı ve yukarı uçar... mutlaka! bir yerde artık daha fazla uçamayacak ve bir direğin üzerine ya da çıplak bir kayanın üzerine konacaklar. 574. — Anka kuşu şaire kor gibi yanıp kömürleşmiş bir tomar kağıt gösterdi. 573. oysa başkaları kendilerini meditasyona vererek dinlenmek isterler. düşünür gibi normal olarak düşünce ve duygunun büyük akımında yaşarsa ve bizzat rüyalarımız geleceğin bu akımını izlerlerse. Tan kızıllığının bazı türleri var. ve önünde bizden çok daha güçlü kuş sürülerini görür.
ama sonsuzlukta başarısızlık bizim yazgımız mı? Ya da. kardeşim? Ya da? 138 .138 gün. batıya doğru seyrederek Hindistan’a ulaşmayı ummuşlardı diyecekler.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.