İnceleyeceğimiz belgede Akşehir kazasında bulunan Ahurcuk nahiyesindeki Mihmân Kâtip Malikânesi Vakfına ait bir hatırayı göreceğiz. 1643’de Akşehir bir nahiye Ahurcuk ise mezra olarak kayıtlıdır. Mezra olarak görülen yer zamanla büyüyerek nahiye statüsüne, nahiye olan Akşehir ise Akşehirabad olarak kaza konumuna yükselmiştir. Orta Karadeniz Tarihinin Kaynakları isimli Fatma Acun ve Mehmet Öz’ün ortak çalışması kitabında aşağıdaki bilgilere yer verilmiştir.
Malikâne kelime anlamı olarak büyük ve gösterişli ev, yurtluk olarak tanımlanmaktadır. Ancak Osmanlı vakıf sisteminde muhtelif gelir kaynaklarının bir kimseye varidatından ( hazineye ait gelirinden) hayatı boyunca istifade etmek, lakin satamamak şartıyla verilmesidir.
On yedinci yüzyılın başından itibaren mültezimlerin (gelirleri toplamayı üzerine alan) vergi kaynaklarının korunması ile ilgilenmemeleri sonucunda, mukataalar (gelir kaynakları) iktisadi bünyeyi tahrip edici bir şekil alınca gelecek yılların mali kaynaklarını yıpranmaktan korumak ve reayanın güvenliğini sağlamak için bazı mukataalar kayd-ı hayat şartıyla iltizama (belirli bir bedel karşılığı devlete ait gelir kaynaklarını tasarruf eden) verilmeye başlanmıştır.
Bu sistemde mukataa gelirleri bir miktar peşin ve her yıl ödenecek taksitler karşılığında özel kesime satılmaktaydı. Bu sistemin uygulanması ile reayanın (bir kimsenin emri altında bulunanlar) ve toprağın korunması sağlandığı gibi savaş harcamaları için de kaynak sağlanmıştır.
Ancak bizim örneğimizdeki uygulama devletin (padişahın) bir kişiye her hangi bir hizmeti karşılığında bir yeri mülk olarak vermesidir. Mülk intikali gibi şeyhlik de babadan oğula veya yakın akrabaya intikal edebilmektedir. Böyle yerler aynı zamanda vakfedilebilirdi. Dolayısıyla bu malikânelerin her türlü tescil, intikal, mahsul vs. gibi işlemleri devlet tarafından takip edilirdi.
Aşağıdaki 18 Nisan 1806 tarihli belge de geçmişi bize yâd ettirmektedir.
Belgenin okunmasındaki katkılarından dolayı Osmanlıca Tarih Edebiyat Grubu üyelerinden Hüseyin Dağ, Aşiyan Sahaf Etem Çoşkun, İbrahim Akdağ, Burhan Yalvaç, Mustafa Demirel, Mustafa Faruk ve Ayşegül Kaviloğlu’na çok teşekkür ederim.
Saygılarımla,
Murat D. Tosun
Fi 29 Muharrem sene (1) 221
Der-i devlet mekine-i arz-ı dâi-i kemine budur ki; Medine-i Karahisar-i Şarkiye tabi Akşehir’de vaki Ahurcuk nahiyesinde Mihmân Kâtip Malikânesi Vakfının rabi’inden (dördüncü) nısf (yarı) hisse ve rabiinden südüs (altıda bir) hisse malikânelerine mutasarrıf olan evladı Mehmed halife Meclis-i şer’iye gelüb şöyle takrir-i kelam eder ki; berat-ı şerif-i alişân ile mutasarrıf olduğum malikhaneme sulbi sahih-i kebir oğlum Ahmed nam halifeye hüsn-i rıza ve ihtiyarımla feragat ve kasr-ı yed ve teslim-i berâat eyledim. Merkûmun üzerine tevcih olunmak babında iktizası der-i devlet-müdara bir kıt’a i’lâm idiver deyû ibram (ısrarla rica etmek) ve istirham etmesiyle evlad-ı vakıfdan merkûm Mehmed halifenin feragat ve kasr-i yedinden sulbi oğlu şayeste-i merhamet işbu bais-i arz-ı ubudiyet Ahmed nam halifeye tevcih ve müceddeden yedine berât-ı şerif alişân sadaka ve ihsan buyurulmak recasına bâb-ı abdü’l karara bi’l iltimas arz ve i’lâm olundu baki emr ü ferman ve lutf ve ihsan hazret-i men-leh’ül emrindir.
El-abdü’d-da’i li’d-devletil-aliyyeti’l-Osmaniyyet-i es-Seyyid el-Hacc Hafız Ömer el-Müvella hilafeh bi-Karahisar-i Şarki gufire leh.
Hurrira fi’l-yevm’is-sâmin ‘işrine fi şehr-i zi’l-ka’det’iş-şerifet’iş li-sene ve mi’eteyn ve elf.