5.9. HAK VE HİZMETLERE ERİŞİM
5.9.1. Eğitim
2001 Avrupa Konseyi Yönergesi uyarınca geçici korumadan yararlanan 18 yaşın altındaki yabancılara ev sahibi Birlik üyesinin kendi vatandaşlarına sunduğu gibi eşit koşullarda eğitim sisteminden yararlanma imkânı sağlanması gerekmektedir (Elçin, 2016, s.61).
Suriye’den gerçeklesen kitlesel akınların ilk yıllarında savaşın yakın zamanda biteceği düşüncesi, göç akının artarak devam edeceğinin ön görülememesi ve gelenlerin ülkesine döneceği beklentisinin ağırlıkta olması sebebi ile Türkiye’de eğitim konusu ilk dönem öncelikli konulardan biri olmamıştır. Bu konuda sadece kamplarda kalan çocuklara yönelik adımlar atılmış, bunun ötesinde bir çalışma yapılmamıştır.
Ayrıca, Türkiye’deki Suriyelilerin eğitim seviyesi oldukça düşüktür (AFAD, 2014c, s.25).
Kalıcılıkları da göz önüne alındığında bu durum sonraki süreçte önemli problemleri de beraberinde getirecektir. Bu nedenle sunulan eğitim hizmeti büyük öneme sahiptir. AFAD verileri, kamplarda yaşayanların yüzde 54’ünün, kamp dışında yaşayanların ise yüzde 61’inin ilkokul ve altı eğitim seviyesinde olduğunu ortaya koymaktadır. Lise ve üstü eğitimlilerin kamplardaki oranı yüzde 21 iken kamp dışında yaşayanlarda bu oran yüzde 19 seviyelerindedir (AFAD, 2014a). AFAD’ın verilerine göre 2013 yılına kadar geçen sürede
kamplarda yaşayan Suriyeli çocukların yaklaşık yüzde 83’ü ve kamp dışında yaşayanların ise sadece yüzde 14’ünün okula gitmesi sağlanmıştır (AFAD, 2013).
Erdoğan, özellikle 12-13 yaşından sonra kız çocuklarının aileleri tarafından okula gönderilmediğini, erkek çocukların ise çalışmak durumda olduğunu ve bunun da eğitime katılım oranını düşürdüğünü ifade etmektedir (Erdoğan ve Ünver, 2015). Eğitim çağında milyonları bulan Suriyeli sayısı ve bu insanların belirsiz bir tarihe kadar ülkede kalacaklarının ortaya çıkması, okula giden koruma altındaki çocuk sayısındaki düşüklük gibi birçok durum üzerine MEB, çocukların eğitime kazandırılması ve okullaşma çalışmalarına başlamıştır. 2013 yılında yayınlanan “Kamp Dışındaki Suriye Vatandaşlarına Yönelik Tedbirler Genelgesi”, yine “2013 tarihli Ülkemizde Geçici Koruma Altında Bulunan Suriye Vatandaşlarına Yönelik Eğitim Öğretim Hizmetleri Genelgesi”, Suriyelilerin eğitimiyle ilgili o döneme kadar yayımlanan en kapsamlı belgeler olmuştur (USAK, 2013). Ayrıca yine eğitim ile ilgili önemli düzenlemeler yapan ve Eylül 2014’te yayımlanan yabancıların eğitime erişimine ilişkin 2014/21 sayılı MEB genelgesi, var olan eksiklikleri gidermek için hazırlanmıştır. Yapılan düzenlemelerle Suriyeli çocuklar Türkiye’deki devlet okullarına ve geçici eğitim merkezlerine kaydolabilmektedir. Türk okullarına kabul edilmek isteyen yabancı öğrencilerin yaşadıkları ildeki İl Milli Eğitim Müdürlüğüne başvurmaları gerekmektedir. İl Eğitim Komisyonları ise çocukları okullara yerleştirmekten ve kabul edilecekleri sınıfı belirlemekten sorumludur. Sınıf belirlemesi normalde menşe ülkede ulaşılan eğitim seviyesini gösteren belgeye dayanarak yapılmaktadır. Ancak, bu belgenin olmadığı durumlarda belirleme mülakat veya kısa bir yazılı değerlendirmeye dayandırılmaktadır. Geçici eğitim merkezleri ise Suriyeliler için kurulan okullardır. Bu merkezler kamplarda ve bazı kentsel alanlarında kurulmuştur.
Buralarda değiştirilmiş Suriye müfredatı kullanılarak Arapça eğitim verilmektedir.
Kamplarda ikamet eden aileler çocuklarını kaydettirmek için doğrudan kamp okullarına başvurmaktadırlar. Burada da İl Milli Eğitim Müdürlükleri çocukları geçici eğitim merkezine yerleştirmekten ve çocuğun yerleştirileceği sınıfı belirlemekten sorumludur (UNHCR, 2015a).
Görüldüğü üzere başlangıçta, yaklaşık iki yıl Suriyelilerin eğitimine ilişkin somut adımlar atılamamış ve önemli bir zaman kaybı yaşanmıştır. Bunun istisnası kayıtlamanın düzenli yapıldığı ve alt yapının hazır olduğu kamp olarak adlandırılan geçici barınma merkezlerindeki çalışmalar olmuştur. Ancak sonraki süreçte gerek kamp dışı gerek kamp içinde yoğun bir çalışmaya gidilmiş okullaşma ve eğitime alınan çocuk sayısında önemli bir artış sağlanmıştır. Bu atılan adımların sebebini artık Suriyelilerin kalıcılığının, en azından belirsiz bir tarihe kadar Türkiye’de kalacağının bir kabulü olarak görmek gerekir. Bu da geçici koruma rejiminin “geçiciliğinin” sorgulanmasına ilişkin bir başka önemli örnek olarak karşımıza çıkmaktadır.
2014-2015 eğitim-öğretim yılında Türkiye’de öğrenim gören Suriyeli öğrenci sayısının bir önceki yıla göre yüzde 212 oranında artması bunun göstergesidir (Milliyet, 2016). MEB 2016 itibari ile Türkiye’de 475 bin Suriyeli çocuğun okullaştığını belirtmektedir.
Okuyamayan öğrencilerin bir kısmının ailelerinin geçimlerini temin etmek için çalışmak durumunda kaldığını belirten MEB yetkilileri, bu çocukların da eğitime kazandırılması için şartlı nakit desteği sağlanarak 20 bine yakın Suriyeli çocuğun ailelerine külfet oluşturmadan eğitime kazandırılmasının hedeflendiğini belirtmektedir. MEB yetkilileri Türk eğitim sistemine entegre edilmiş Suriyelilerin toplam eğitim gören yabancıların
%99’unu oluşturduğunu ifade etmektedir (MEB, 2016a). Türk eğitim sisteminde öğenim gören her 100 yabancı çocuktan 99’unun Suriyeli olması atılacak adımların nekadar hayati olduğunun önemli bir göstergesidir. Ayrıca bugüne kadar AFAD tarafından barınma merkezlerinde yabancı dil, bilgisayar okuryazarlığı, halı dokuma gibi çeşitli sertifika programlarında 150 bin Suriyeli yetişkine de mesleki eğitim verilmiştir (AFAD, 2016).
Bunun yanı sıra Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Başkanlığınca, Türkiye’ye gelen Suriye vatandaşları ile Suriye’de yükseköğrenim görmekte iken savaş nedeniyle eğitimlerine ara vermek zorunda kalan Türk vatandaşı öğrencilere özel öğrenci statüsünde ders alma imkânı sağlanmıştır. Yayınlanan genelge uyarınca öğrenciler, 2012-2013 yılına mahsus olmak şartıyla hiçbir belge göstermeden, “beyanla” üniversitelere özel öğrenci statüsü ile kayıt olabilmişlerdir (USAK, 2013). Bilindiği gibi uluslararası koruma başvuru sahipleri ve statü
sahipleri gençlerin de Türkiye’deki üniversitelerde eğitim alma hakları bulunmaktadır. Bu insanların da birçoğu savaş ya da kriz bölgelerinden kaçmış ve Türkiye’ye sığınmışlardır.
Bu noktada bunların bir kısmının gerekli belge veya ispat edici başkaca dokümanlarının olamayabileceğini kabul etmek gerekir. Böyle bir durumda, başvuru mülakatlarında beyanları esas alınmaktadır. Ancak eğitim noktasında üniversitelere girişte kendilerine böylesi bir imkan-istisna tanınmamıştır. Bu durum, insani ikamet sahibi ve vatansızlar için de geçerlidir. Bu nedenle, bu uygulama geçici koruma altındaki yabancılara diğer uluslararası koruma statü sahiplerinin üstünde bir hak doğurmuştur.
Günümüzde, dil ve akademik gereklilikleri karşılamak şartıyla Suriyeli gençlerin Türkiye’deki üniversitelerde okumasının önü açıktır. Ayrıca, Bakanlar Kurulu geçici koruma altındaki Suriyelilerin 2014/2015 akademik yılında, devlet üniversitelerindeki öğrenim harçlarından muaf tutulduğunu duyurmuştur. Suriyelilerin Türkiye’de üniversiteye başlaması için Yabancı Öğrenci Sınavı’nı (YÖS) geçmesi gerekmektedir. Üniversiteye başlayan öğrenciler yabancılara tanınan Türkiye Bursları ile UNHCR tarafından verilen DAFI burs programına başvurabilmektedirler (UNHCR, 2015a). Atılan adımlar sonucunda, üniversitelerde 2013-2014 öğrenim yılında 1785 olan Suriyeli öğrenci sayısı, 2016-2017 öğrenim yılında 14 bin 747’ye ulaşmıştır (YÖK, 2017a ve Saraç, 2017). Mart 2017 tarihinde YÖK tarafından Türk yükseköğretim tarihinde ilk kez gerçekleştirilen ve şimdiye kadar yapılan en büyük ve kapsamlı etkinlik olan Türk Yükseköğretim Sisteminde Suriyeli Öğrenciler adlı uluslararası konferansın ve ardından gerçekleştirilen çalıştayın çıktılarına bakıldığında Suriyeli öğrencilerin sayısının artmaya devam edeceği, bu öğrencilerin daha az tercih ettikleri meslek yüksekokullarına yönlendirilmesinin sağlanması, Suriyeli öğrencilerin sadece belli şehirlerinde değil ülkenin farklı illerinde de eğitim alınmasına yönelik çalışmaların yapılması ve Türkçe öğrenme süreçlerinin desteklemesi, böylece toplumsal uyum süreçlerinin sağlanması gerektiği ifade edilmiştir (YÖK, 2017b). Bu da göstermektedir ki konuyla ilgili devlet kurumları da Suriyelilerin kalıcılığını kabul etmekte ve artık bu doğrultuda adımlar atmaya başlamıştır. Ancak kalıcılık üzerine kurulu bu adımların, geçici koruma rejimini sürdürerek devam ettirmenin eşyanın tabiatına aykırı olduğunu belirtmek gerekir.
Bu konudaki önemli hususlardan birisi de mevcut uygulamada bir Türk okuluna, geçici eğitim merkezine ya da üniversiteye kayıt yaptırmak isteyen kişinin öncelikle mutlaka ikamet izni veya geçici koruma kimlik belgesi sahibi olması gerektiğidir. Bu nedenle ön başvuru sahibi Suriyeliler statüleri tanına kadar örgün eğitime katılamazlar. Bu durum ön başvuru sahibi olup okul çağında olan çocukların ve gençlerin dönem ya da yıl kaybetmesine neden olabilmektedir. Türkiye’de mülteci, şartlı mülteci veya ikincil koruma statü sahibi olmak amacıyla başvuruda bulanan ve şu an uluslararası koruma başvuru sahibi olarak Türkiye’de yaşayan çok sayıda yabancı bulunmaktadır. Bu başvuru sahibi çocuklar eğitimlerine devam edebiliyorken, geçici koruma altında olmak için bekleyen bir ön başvuru sahibi çocuğun bu haktan yararlanamamasının adil bir uygulama olmadığı söylenebilir.
Mevzuat dışında uygulamada da bazı sıkıntılar ve adaletsizler olduğuna ilişkin eleştiriler olabilir. Örneğin, geçici eğitim merkezlerinin tüm şehirlerde mevcut olmaması ve/veya tüm çocukları alacak kapasitesinin bulunmaması durumu yaşanabilir. Arapça ders alması ve Suriye Arap Cumhuriyeti müfredatının esas alındığı eğitim hakkının tanındığı bir ortamda, çocuğa bunun sağlanamaması ve çocuğun Türk okuluna yönlendirilmesi mümkündür.
Ayrıca, ana dili Arapça olan ve başka bir dil bilmeyen bir çocuğun yarıda bıraktığı eğitimini bir Türk okulunda sürdürmesi kolay değildir. Bu noktada yaklaşık altı yıldır Türkiye’de bulunan, ne zaman ve ne kadarının döneceği belli olmayan bu kitlenin eğitimi ile ilgili daha farklı kararların alınması ve uygulanması, ikili bu anlayıştan vazgeçilmesi konusu da tartışılmalıdır.
Bir diğer husus da elinde gerekli belgeleri olmayan çocukların beyan esası ile okula kayıt yaptırabilmesidir. Geçici eğitim merkezlerinde değiştirilmiş Suriye Arap Cumhuriyeti müfredatı okutularak sınıf atlayan ve mezun olanlara verilen belge de tartışmalıdır. Bu okullardan mezun olan ve bir gün ülkelerine dönecek olanların bu belgelerinin tanınmama olasılığı göz önüne alınmalıdır. Bir diğer husus da geçici eğitim merkezlerinde Suriyeli öğretmenlerin gönüllü olarak çalıştırılmalarıdır. Bu öğretmenler bir kamu çalışanı olmayıp devletten maaş almamaktadırlar. Bu nedenle, uygulamanın sürekliliği tartışma konusu
olabilmektedir. Kalifikasyonları ise ayrı bir konudur ve bu öğretmenlerle çalışılmaya devam edilecekse bir dizi sınavdan geçmeleri ve sonrasında kendilerine bir yeterlilik belgesinin verilmesi doğru bir adım olacaktır. Varsa sundukları belgelerin geçerliği ve denkliği de ayrı bir husustur ve bu konuda ayrıntılı bir inceleme yapılmadır.
Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Suriyeli öğrencilerin en yakın zamanda örgün eğitime dâhil edilmeleri gerektiğini belirtmektedir. Dil engelini aşabilmek için öncelikle Suriyelilere geçici eğitim merkezlerinde yoğun olarak Türkçe dil eğitimi verilmesi elzem görülmektedir. Bu da ancak geçici eğitim merkezlerinin kapasitelerinin arttırılması ve ek merkezler kurulması ile mümkündür. Bakanlık ayrıca, geçici eğitim merkezlerinde ve örgün eğitimde Suriyeli öğrencilere yönelik müfredat düzenlemesinin yapılmasını acil bir ihtiyaç olarak ortaya koymaktadır. Bunun da Türkiye’deki örgün eğitim müfredatına ek olarak kendi ülkelerinin tarihi, coğrafyası ve dilini öğrenebilmelerine imkan tanıyan bir karma müfredat uygulanmasıyla gerçekleşmesini savunmaktadır (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2015b). Bakanlığın, çocukların hali hazırda kamp içinde, Suriyelilerin açtığı özel okullarda, geçici eğitim merkezlerinde ve devlet okullarında farklı şekilde eğitim almalarının ileriki dönemde problemler yaşanmasına neden olabileceğini göz önüne alması gerektiğini söyleyebiliriz. Eğer kalıcılıkları noktasında toplumsal bir uyumun gerçekleşmesi isteniyorsa düzenlemelerin ivedilikle hayata geçirilmesi önemlidir. Karma bir eğitim önerisi ise tartışmaya açıktır. Bu noktada ülke vatandaşlarından farklı etnik, dil, mezhep ve kültür özelliklerine sahip kitlelerin bu yöndeki taleplerinin karşılanmaması bir çelişki doğuracaktır. Uluslararası koruma başvuru ve statü sahipleri için de bu geçerlidir.
Suriyelilerin kalıcılıkları ve yaşanan süreçten çıkarılan dersler sonrası, MEB’in ancak 2016-2017 döneminde milyonları bulan eğitim çağındaki Suriyeli çocuğun ülkeye uyumunu sağlayacak adımları daha hızlı atmaya başladığını görmekteyiz. Örneğin, MEB 2016-2017 eğitim öğretim yılında, temel eğitim çağındaki (geçici koruma altındaki Suriyeliler, uluslararası koruma altında olanlar ve son dönemde vatandaşlık hakkı almış Türkçe dil becerisi yeterli olmayan) öğrencilere yönelik bir yol haritası belirlemiştir.
Çalışmalar kapsamında, MEB Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğünce Göç ve Acil
Durum Eğitim Daire Başkanlığı oluşturulmuş, bu kapsamda fiziki imkanları yeterli geçici eğitim merkezlerinde yeni ilkokulların açılması, yeterli olmayan geçici eğitim merkezlerinde ise en yakın ilkokul ile ilişkilendirilmiş sınıfların oluşturulması planlanmıştır. Ana sınıfları ve ilkokul birinci sınıflarda ise MEB müfredatına geçileceği ifade edilmektedir. Ara sınıflarda da Türk eğitim sistemine uyumu hızlandırmak amacıyla MEB'e bağlı okullara geçiş teşvik edilecek, geçici eğitim merkezlerinde kendi dillerinde eğitimlerini sürdüren öğrencilerin ileriki yıllarda geçiş ve uyumlarını kolaylaştırmak için yoğunlaştırılmış Türkçe dil öğretimine devam etmeleri sağlanacaktır (MEB, 2016b). Bu planlanan adımlar oldukça gecikmiş olmakla birlikte önemli adımlar olarak görülmelidir.
Ancak bu eğitim seferberliğinde çocuklarının çalışmasından gelir elde eden aileleri ikna etmek ya da çocuklarının Türk müfredatında eğitim almasını istemeyen ailelerin olacağını da düşünerek bir strateji geliştirmek gerekmektedir.