Bu makalede ifade edilen görüşler yazara ait olup hiçbir şekilde Euronews’in editoryal pozisyonunu temsil etmemektedir.
Atatürk’ün vizyonu, tam demokratik bir geleceğe ulaşmayı arzulayan Türkler için bir umut simgesi olmayı sürdürüyor. Dr. Demirmurat Ceriç, adının ulusun kalıcı ruhunu temsil eden iyimserlikle eş anlamlı olmaya devam ettiğini yazıyor.
Türkiye, kurduğu laik cumhuriyetin kuruluşunun yüzüncü yılına denk gelen Mustafa Kemal Atatürk’ün ölümünün 85. yıldönümünü anıyor.
Avrupa’da, TBMM tarafından kendisine “Türklerin Babası” anlamına gelen bir takma ad verilen Atatürk ve onun gerçek mirası, eskimiş klişeler etrafında dönen tartışmalar nedeniyle çoğu zaman tam olarak anlaşılamıyor.
Bu arada, iki haftadan kısa bir süre önce, Türkiye genelinde milyonlarca insan modern laik cumhuriyetin kuruluşunun yüzüncü yılını kutladı.
Resmi kutlamalar nispeten sade olsa da vatandaşların, STK’ların ve muhalefet liderliğindeki belediyelerin girişimleri bunu büyük bir kutlamaya dönüştürdü.
Ankara’daki Anıtkabir’i bir günde yaklaşık 1,2 milyon kişi ziyaret etti. Burada şu soru ortaya çıkıyor: Milyonlarca Türk 29 Ekim’de neyi bu kadar coşkuyla kutladı?
İhtiyatlı iyimserlik cumhuriyeti
Bu soruyu cevaplamadan Atatürk’ün özünü tam olarak anlayamayız. Hiç şüphe yok ki Türkiye demokrasi, hukukun üstünlüğü, temel haklar ve ekonomi konularında önemli zorluklarla karşı karşıyadır ve bu durum demokrasi yanlısı Türklerin kutlanacak hiçbir şeyi olmadığı inancına yol açabilir.
Ancak Cumhuriyet’in aşıladığı umut ve Atatürk’ün kurduğu bilgelik ilkeleri onların coşkusunu körükledi.
Önemli zorluklara rağmen Türkiye’yi diğer liberal olmayan demokrasilerden ayıran şey, cumhuriyetin mirası ve sayısız tarihsel başarısızlığa rağmen varlığını sürdüren demokratik kültürüdür.
İşte bu yüzden insanlar, 21 yıllık AKP iktidarının ardından hayal kırıklığı yaratan seçim sonuçlarına rağmen devam etmekte ısrar ediyorlar.
Türkiye temkinli iyimserliğin hakim olduğu bir cumhuriyettir ve bu iyimserlik ve coşku devam ettiği sürece tam demokratik bir geleceğe dair umut vardır. Atatürk ve onun mirası bu iyimserliğin önemli simgeleridir; çünkü milyonlarca insan hâlâ onun Türkiye vizyonunu günümüzün zorluklarına tek çözüm olarak görüyor.
Ayrıca Atatürk’ün mirasının hâlâ devam edip etmediği veya bunun artık Recep Tayyip Erdoğan’ın cumhuriyeti olup olmadığı da merak edilebilir.
Ölümünün üzerinden 85 yıl geçmesine rağmen Türkiye’de popülaritesinin devam etmesi Avrupa’da kolay anlaşılmayabilir.
Yakın zamanda yapılan bir ankete göre, cumhuriyet tarihinde kalıcı iz bırakan liderin Atatürk olduğuna inananların oranı yüzde 64,7 iken, bunu Erdoğan’a bağlayanların oranı yalnızca yüzde 15,4. Aynı anket, son 21 yıldaki muhafazakar politikalara rağmen laikliğin gereksiz olduğuna inananların yalnızca %28,6 olduğunu ortaya koyuyor.
Metropol Vakfı’nın Ekim ayında yaptığı bir başka ankette ise Türk vatandaşlarının yüzde 86,4’ünün Atatürk’e ülke için yaptıklarından dolayı minnettar olduğu ortaya çıktı.
Fırsat eşitliğinden doğan çeşitlilik
“Laik/Kemalist elit” kavramı Türkiye ile ilgili yaygın klişelerden biridir.
Hakim Avrupa perspektifine göre Türkiye, Erdoğan iktidara gelene kadar “laik Kemalist seçkinler”den oluşan bir azınlık tarafından yönetiliyordu.
Ancak bu sözde elit kesimin tam olarak kimlerden oluştuğu henüz belli değil. Türk tarihinde aşırı laik siyasetin yaşandığı 1990’lı yıllarda bile merkez sağ siyasi partilere mensup iki cumhurbaşkanının geçmişleri elitist olmaktan uzaktı.
Turgut Özal, Doğu Anadolu Bölgesi’ndeki Malatya’dan gelen Kürt asıllı, Süleyman Demirel ise çocukluğunda çobanlık yaptığı Anadolu’nun küçük bir kenti olan Isparta’dan geliyor.
Ordu da dahil olmak üzere üst düzey bürokrasiye daha yakından bakıldığında, özelliklerin çeşitlilik gösterdiği ve çeşitlilik göstermeye devam ettiği ortaya çıkıyor.
Bu çeşitlilik büyük ölçüde Cumhuriyet’teki eğitim sisteminden ve getirdiği kısıtlamalar dahilinde sağladığı fırsat eşitliğinden kaynaklanmaktadır.
Aslen Karadeniz’in Rize köyünden olan Erdoğan, bu cumhuriyet sayesinde Türkiye’nin başbakanı ve cumhurbaşkanı konumuna yükselebilir.
Modern Avrupa cumhuriyeti Atatürk’ün önceliğiydi
Avrupa’da yaygın olan bir diğer klişe ise Cumhuriyetin ilk yıllarına ve Atatürk’ün gerçekleştirdiği inkılâplara ilişkindir.
Ortak Avrupa perspektifi onu otoriter bir lider olarak tanımlıyor. Reformların çoğu aslında yukarıdan aşağıya uygulanmış olsa da, asıl hedefi Avrupa değerlerine dayalı modern, laik bir cumhuriyet yaratmaktı.
Bazıları onun yeni bir ideoloji yarattığını iddia edebilir ama durum böyle değil. Temel ideolojisi, Batı tarzı laik bir ulus devlet ve özgür bir toplum yaratma hedefiyle Aydınlanma’ya ve o dönemden sonra Avrupa’da gelişen değerlere dayanıyordu.
İdeolojisinin merkezinde eğitime, bilime, kültüre ve sanata güçlü bir vurgu yapan pozitivizm vardı. Nihai hedef, Türkiye’nin ortak değerler temelinde Avrupa ailesinin ayrılmaz bir parçası olmasıydı.
Atatürk ve dönemin diğer önemli isimleri Aydınlanma’dan derinden etkilenmişlerdi. Daha da önemlisi, bu yeni bir olgu değildi.
Türkiye’yi Avrupa geleceğine yönlendirmek
Osmanlı İmparatorluğu’nda Batılılaşma süreci, Fransız cumhuriyet modelinin ve Aydınlanma filozoflarının önemli bir rol oynadığı 18. yüzyılda başlamıştı.
Orduda görev yapanların da aralarında bulunduğu genç, eğitimli Osmanlı bürokratları demokrasi, insan hakları ve modern ulus devlet kavramlarına büyük ilgi gösterdi. Ayrıca Fransızca dahil birçok dili akıcı bir şekilde konuşuyorlardı.
Atatürk, şimdiki Kuzey Makedonya’da bulunan Manastır Askeri Lisesi’ndeyken Montesquieu ve Voltaire’in fikirleriyle bizzat karşılaştı.
Ancak Rousseau’nun modern laik ulus-devlet hakkındaki düşünceleri üzerinde en derin etkiyi yaratan eseri Toplumsal Sözleşme’dir.
Çeşitli Avrupa ülkelerinden ilham alarak, Türkiye’yi Avrupa geleceğine yönlendirecek temel kurumların temellerini attı.
Reformlarının birçoğu, özellikle kadın hakları alanında, zamanının bile ötesinde, çığır açıcı nitelikteydi. Onun bilge liderliği sayesinde Türk kadınları genel oy hakkına Fransa’dan on bir yıl, Belçika’dan on dört yıl ve İsviçre’den otuz üç yıl önce ulaştı.
Eşit haklar üzerine kurulu özgür bir toplum
Derin bir demokrasi, özgürlük ve eşitlik vizyonuna sahip, hayatını modern bir Avrupa devleti yaratma hayallerini beslerken filozofların eserlerine dalmış olarak geçiren bir adam, gerçekten otoriter bir figür olarak tanımlanabilir mi?
Reformlara yönelik yukarıdan aşağıya yaklaşımı, güçlü bir tek adam yönetimi imajı yaratmış olabilir, ancak tarzı çoğunlukla kapsamlı tartışmayı içeren katılımcı bir modele dayanıyordu.
Atatürk, 1919-1923 Kurtuluş Savaşı’nın ortasında bile ülkenin her yerinden milletvekilleriyle Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni kurmaya kararlıydı.
Reform sürecinde büyük hukuki sorunlarla karşılaşmadı. Bu nedenle reformları ve ileriye dönük bakış açısı büyük bir çoğunluk tarafından kabul gördü ve bu da onun 85 yıl sonra da devam eden popülaritesini de açıklıyor.
Doğal olarak hatalar yaptı çünkü Yeni Cumhuriyet’in Batılı uluslara yetişme çabalarına ayıracak zamanı olmadığı inancıyla hareket ediyordu. Hızlı dönüşüm coşkusu şimdiden bazı antidemokratik uygulamalara yol açtı.
Ancak bu, onun nihai hedefinin eşit haklara dayalı özgür bir toplumla demokratik bir devlet kurmak olduğu gerçeğini değiştirmiyor. Eğer amacı iktidarı pekiştirmekse tek adam rejimini kuracak güce ve imkana mutlaka sahipti ama niyeti asla bu değildi.
‘Yurtta sulh cihanda Sulh’
Bu vizyon, gerçekçiliğe, bölgesel ve uluslararası iş birliğine, çoğulculuğa ve “Yurtta sulh, cihanda sulh” sloganına dayanan dış politikasına da yayıldı.
Atatürk bölgesel istikrar ve barışın yaratılmasına öncelik verdi. Yunanistan’la yıllarca süren çatışmaların ardından proaktif bir şekilde uzlaşma arayışına girdi ve 1930’da Yunanistan Başbakanı Eleftherios Venizelos’la Ankara Dostluk, Tarafsızlık ve Uzlaşma Anlaşması’nı imzaladı. Venizelos, daha sonra çabaları nedeniyle Atatürk’ü Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterdi.
Atatürk bölgesel işbirliği ve entegrasyon çabalarının güçlü bir savunucusuydu. Diğer girişimlerin yanı sıra, 1934’te Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya tarafından Atina’da imzalanan Balkan Paktı’nı başlatmasının ardındaki sebep de buydu.
Amaç, barış içinde bir arada yaşamayı teşvik etmek, farklılıkları çözmek için işbirliğini vurgulamak ve Türkiye ile bölge ülkelerinin kalkınma ve reformlara odaklanmasını sağlamaktı.
Bunu Avrupa entegrasyonuna yönelik erken bir adım olarak değerlendirdi ve Batı Avrupa ülkelerinin, özellikle de Fransa ve Almanya’nın eninde sonunda aynı yolu izlemesi gerektiğini vurguladı.
Atatürk, Türkiye’yi yalnızca Avrupa ailesinin bir parçası olarak görmekle kalmadı, aynı zamanda Avrupa’da kalıcı barışı sağlamanın bir yolu olarak Avrupa bütünleşmesine büyük heyecan duyduğunu da ifade etti.
Atatürk’ün vizyonu bir umut ışığı olmaya devam ediyor
Bugün Türkiye’nin karşı karşıya olduğu önemli zorluklara rağmen, Atatürk’ün kurduğu cumhuriyet, çatışma ve istikrarsızlıkla gölgelenen bir bölgede güvenli bir sığınak olmaya devam ediyor.
Ülke onlarca yıldır kapılarını Balkanlar, Karadeniz, Kafkaslar, Orta Doğu ve Orta Asya’dan gelen mültecilere açtı.
Mevcut durum iç karartıcı gibi görünse de, Atatürk’ün vizyonu tam demokratik bir geleceği arzulayan Türkler için bir umut simgesi olmaya devam ediyor. Onun adı iyimserlikle eşanlamlı olmaya devam ediyor ve ulusun kalıcı ruhunu temsil ediyor.
Bu nedenle hâlâ milyonlarca kişinin onun türbesini ziyaret ettiğini, Anadolu’nun uzak köylerinin oturma odalarını süsleyen, Ege Denizi’ndeki küçük balıkçı teknelerinde sergilenen, hatta ilkokul öğrencilerinin okul çantalarında taşınan resmini görebilirsiniz.
Bu nedenle bugüne kadar her 10 Kasım sabah saat 9.05’te Türkiye’de hayat bir dakikalığına duruyor. Türkler bunu 85 yıl önce ölen vizyoner liderleri Atatürk’ü onurlandırmak ve onun vizyonunu canlı tutmayı unutmamak için yapıyorlar.
Dr. Demirmurat Siric, VUB (Brüksel Özgür Üniversitesi) ve Brüksel Yönetişim Okulu’nda Yardımcı Doçenttir.
Euronews olarak tüm bakış açılarının önemli olduğuna inanıyoruz. Sunum göndermek ve sohbete katılmak için [email protected] adresinden bizimle iletişime geçin.
Abdullah, Amazon’u kapsayan bir muhabirdir. Daha önce teknoloji ve taşımacılık konularını ele aldı ve Uber’in finansmanı, kendi kendini süren araba programı ve kültürel kriz hakkında hikayeler çıkardı. Ondan önce finansta siber güvenlik konusunu ele aldı. Sarah’ın çalışmaları The Wall Street Journal, Bloomberg, Politico ve Houston Chronicle’da yayınlandı.