Antropoloji yaşadığımız yüzyılda ötekini anlamanın bilimi olarak tanımlanıyor. Günümüzde yükselen ırkçı veya dinci/mezhepçi temeldeki zalimlikleri ve akıldışılıkları dikkate alacak olursak, antropologların işlerinin giderek güçleşeceğini, pek çok yerde istenmeyen kişiler haline geleceklerini tahmin edebiliriz. Fakat bir başka bakış açısından da antropolojinin önemi hayatidir ve antropologların evrenselci, hümanist ve ‘anlama’ya dönük çabaları sürdürülmelidir.
Antropologlar insanı ‘zaman ve mekan içinde bir bütün olarak ‘ incelerken, insanlık kavramına ulaşmak için kültürlerin çeşitliliğini inceler, çeşitli insan eylemlerini karşılaştırmaya tabi tutarlar. En önemli yöntemleri alan araştırması, yani araştırılan toplumlarla bir-iki veya daha fazla yıl geçirerek onların kültürlerini ‘anlamaya’ çalışmaktır. Bu süreçte önünde kendi kültürel doğrularını aşmak, bir kenara bırakmak ve ‘ötekilere’ (alandakilere) söz hakkı vermek, kendilerini, dünyayı nasıl gördüklerini ifade etmelerini sağlamaktır. Bu yöntem içeriden bakış veya etnografik yöntem olarak adlandırılır.
Ancak ötekileri, hele hele bize düşman belletilmiş, haklarında daima kötü sözler duymuş, kötü imgeler giydirerek kaydetmiş olduğumuz toplumları anlamak, onlarla eşit düzlemde olduğumuzu kabul etmek, çoğu insan için o kadar kolay değildir. Ötekini anlamanın ve bütün insanların eşit ölçüde saygıya değer olduğu fikrini kabullenmenin önündeki en büyük engel, etnikmerkezcilik, yani kişinin kendi dilini, inancını, kültürünü en güzel, en doğru, en haklı olarak görmesi ve öteki kültürleri bu merkezden yanlış, eksik, hatalı vs. değerlendirmesidir. Ayrımcı, mezhepçi, milliyetçi veya ırkçı fikirler bu yaygın ve fakat kusurlu, çarpık insan algısı üzerine inşa edilir.
Büyük antropolog Clade Lévi-Strauss, ötekileri anlamanın güçlüğü hakkında fikir veren şu satırları yazmıştır: “Kimi zaman, her kültür kendini tek hakiki ve yaşanmaya değer kültür olarak görür; diğer kültürleri bilmezlikten gelir, hatta onların kültür olduğunu bile inkan eder. İlkel diye adlandırdığımız halkların çoğu kendilerine “doğrular”, “iyiler”, “mükemmeller”anlamına gelen bir ad verirler, ya da sadece “insanlar” derler; ve diğer halklara, “yer maymunları” ya da “bit yumurtaları” gibi onların insanlık durumlarını inkar eden nitelemelerde bulunurlar.[1]
Tarihçi Kudret Emiroğlu’ndan aldığımız uzun alıntıyı da burada Lévi-Strauss’u destekleyecek veriler sunması bakımından aktarma ihtiyacı duyuyorum.
Apaçelerin adı Zunilerden gelmektedir, düşman demektir. Apaçeler kendilerine Shis-Inday orman insanları derler. Çeyenlerin Apaçelere verdiği ad Xa-he’-ta-no’dur, saçlarını arkadan bağlayanlar demektir. Çeyenler kendilerine Dzı-‘tsıistas ‘bize benzeyen insanlar’ der, Çeyen adı Siucadır, yabancı bir dille konuşan demektir. […] Algonkin grubundan en güneyde yaşayan Delawareler kendilerine Abnaki veya oluşturdukları konfederasyon Adıyla Lenni Lenape gerçek-normal insanlar derler. Delaware adı Virginia’nın ikinci valisi Lord Delaware’den gelmektedir. Mohavklar Delawarelere A-ko-tea-ka’ne der, konuşmaları karışık olanlar. […] Kabile adı ‘insan’la birlikte kabilenin ergin erkek bireyi, koca ve savaşçı anlamlarına da gelebilmektedir. Çingene dilinde Rom hem Çingene hem erkek ve koca demektir. Bugünkü anlamı rütbesiz asker demek olan er sözcüğü Eski Türçe’de insan, erkek, koca ve savaşçı demektir. Yunanca andropos insan ve andras koca aynı kökten gelmedir. Fransızca homme, İtalyanca uoma insan ve erkek anlamlarındadır. İngilizce’de insan human being insani varlık ve man erkek, adam, insandır. İnsani, insancıl, insanlık kavramları Latince’den alıntılanmışken man Germen kökenden gelmektedir. Man sözcüğünün Got dilinde manna düşünmek kökünden geldiği ileri sürülmektedir; sözcük çok eskidir ve mitolojiktir. Sanskritce ve Frigcede bulunur. Tacitus eski efsanelere dayanarak Germenlerin Mannus adlı ortak bir atadan geldiklerine inandıklarını yazar. Almancada insan, kişi, erkek, adam sözcükleri bu kökten gelmektedir. […] Farsça merd insan, adam, erkek yiğit demektir. Sözcük Sanskritçede bulunduğu gibi Savaş Tanrısı Mars’ın adı da buradan gelir ve Batı dillerindeki askerlik terimlerinin (martial, vb) kökenidir. Klasik Ermenicede mart, Kurmanc dilinde mér erkek, koca meri insan demektir. Fin-Ogur dillerine yayılmış olan ve erkek, adam (Çeremişce mari, marij), erkek, koca (Mordvin ve Erza mirde, morde) insan, erkek (Ziryene mort), insan, erkek, halk, ulus (Votyak murt) anlam ve biçimleriyle bulunan sözcüğün Hint-Ari kökenden alıntılandığı düşünülmektedir. Hotantoların kendilerine verdikleri ad, khoi-khoin ‘insanlar içinde insan olanlar’ demektir. Hotanto adını onlara, dillerindeki dişler arasından çıkarılan seslerin bolluğundan dolayı Boerler vermişlerdir, ‘hatemen en toteren’ kekeleyen ve sürçen tanımından çıkmış bir addır (Emiroğlu, 1992: 48).Türkiye’de halk arasında Yahudiler için kullanılan Çıfıt sözcüğü eski Türkçede casus demektir ve Ermeni, Arnavut halk dillerine de Yahudi anlamıyla geçmiştir. Rusların Ukraynalılara verdiği Hokol, Meksikalıların Amerikalılara verdiği gringo adları gibi, her dilde başka uluslar için küçümseme ve düşmanlık gösteren adlar bulunabilmektedir. [2]
Bütün bunlara köleci bir toplum kuran Antik Yunanlıların kendilerine Hellen, kendi dışındakilere, özellikle de Asyalılara da barbar dediklerini de ekleyelim. Modern dönemde de uygarlığın karşıtı olarak, vahşi, yabani, eğitimsiz gibi anlamlarda kullanılacak ve Türkçe’ye Fransızca’dan bu anlamlarda kullanılmak üzere alınan kelimenin kökeni (Barbaros: kekeleyen kişi) konuşmayı beceremeyen anlamındadır. Bu son örneğin de gösterdiği gibi, doğru olanı kendisini merkez alarak tanımlama girişimi öncelikle ötekinin sesini/dilini yok saymaktadır; öteki, insanlıktan çıkarılarak düşmanlaştırılabilir (bu bağlamda Avrupa’da bir zamanlar ‘ilkel toplumların’, zencilerin insan olup olmadıkları tartışıldı, 1920’lerde aynı kıtada ise kadınların insan olup olmadıklarını tartışan ülkeler vardı).
Uygarlık tarihi, aslında hakikatin önünde erkek merkezci (cinsiyetçi), kültürmerkezci (ırkçı, milliyetçi, dinci) ve türmerkezci (insanın dışındaki canlılara duyarsız) perdelerin üst üste bindirildiği, gerçeği görmenin giderek zorlaştığı bir tarihtir ve her birimizin yalanlara (mitlere) onları gerçek sanarak bağlanmamızla sonuçlanmıştır. Tarihin en büyük yalanları ve iftiraları, iktidarın en dayanıklı ve en yaygın biçimi olan hegemonik erkeklik tarafından kadınlara dair ürettiği iftiralardır. Antik Çin düşünürlerinden Aristo’ya ve Nietzsche’ye, tek tanrılı dini metinlerden günümüzün politikacılarına, masallara, mitlere kadar bütün bir kültür tarihinde izlerini görebildiğimiz bir olgudur bu. Zira iktidar daima korkar ve korktuğu için de saldırgan bir dil kullanır. Çünkü onun esneklikten gelen gücünden, doğurganlığından, yabani doğayı ehlileştirme yeteneğinden ürkmüştür. Kadın, kültürümüzde (ve birçok kültürde) tehlikenin, belirsizliğin, tekinsizliğin, büyünün, baştan çıkmanın, özetle erkeğin hem kendi hem başkaları üzerindeki iktidarını kaybetme korkusunun sembolüdür. Tarihi yazan, dili kuran, masalları, türküleri, dini metinleri, siyaseti ve bilimi yazan erkek, binlerce yıl kadını kenarda tutmuş, eğitimden ve kamusal hayattan dışlamıştır. Avrupa’nın Yeni Çağ’ında kilisenin başlattığı cadı avında kadınlar, yaşanan ekonomik-politik sürecin günah keçileri olarak seçilmiştir. Müslüman dünyada yüzlerce yıl, cariye olarak alınıp satılan bir nesne olarak görülmüştür; günümüzde de kadınların (bazı ülkelerde kadın sünneti gibi işkence boyutunda olmak üzere) şiddete maruz kaldığı, kız çocuklarının yaşlı erkeklerle evlendirildiği (?) bilinmektedir.
Antropolojinin ötekini anlama uğraşı, burada çok kısa olarak özetlenen bütün bu tarihi yalanların, kurguların, inançların ve pratiklerin çözülmesini ve aşılmasını gerektirir. Çünkü bu yalanları üreten ve sürdüren kültürler ve siyasal sistemler hiyerarşik, eşitlikçi olmayan bir dünya algısı üzerinde temellenmiştir- zayıf olana, yabancı olana, ötekilere alt sınıflara saygı gösterilmez. Benmerkezci (rekabete, bireyciliğe dayalı), erilmerkezci ve etnikmerkezcidir. Bugün bile bir Türkçe sözlüğü, argo sözlüğünü açtığınızda ya da ötekileri anlamayı hiç dert etmeyen (tersine ötekileştiren, düşmanlaştıran, ayrımcı dil kullanan), dünyayı kendi etnikmerkezci konumundan okuyan yazarların konuşmalarına ve yazdıklarına göz attığınızda, başka milletlere veya dinlere mensup olan insanlar hakkında kullanılan aşağılayıcı ve saldırgan ifadelerin kadınlara karşı da bol bol kullanıldığını görebilirsiniz.
Sonuç olarak ötekini anlamak, yalanları ve merkezcilikleri aşma ve daha iyi insan olmanın da bir gereği olduğu için, kültürel çeşitliliğe ve doğadaki diğer türlere saygıyı telkin ettiği için bilimsel ve politik olduğu kadar etik bir çabadır da, diyebiliriz.
[1] Claude Levi-Strauss, Irk, Tarih ve Kültür, Metis Yayınları, 2013, s.69
[2] Kudret Emiroğlu, “İnsaniyyet ve Kavmiyyet”, Tarih ve Toplum cilt:17, sayı: 100, s.47-51