Apocynaceae familyasından Plumeria cinsinin 8 kadar ana türü var. Bunlardan sayılamayacak kadar çok kültivar ve hibritler türetilmiş. Ana vatanı Kuzey ve Güney Amerika kıtalarının birleştiği bölge ve civarlarıdır. Yani Meksika’dan Brezilya’ya kadar. Buralarda genelde yılda iki mevsim yaşanır: Biri yağışlı güzel mevsim, diğer aşırı sıcak ve kurak mevsim.
Genel özellikleri
Plumeria’nın daha yaygın adı Frangipani’dir. Genelde (doğal ortamlarında) çalı gibi yetişirler. Budamalarla küçük ağaç formu vermek kolayca mümkündür. İnsanlar Plumeria çeşitlerini dünyanın tüm tropikal iklimli olan bölgelerine bir süs bitkisi olarak yaymış. Ayrıca birçok kültivarı Akdeniz iklimine uyumludur. Tür özelliğine ve bakımına göre boyları 6 metreyi geçebilir.
Plumeria kullanım alanları
Amerika kıtalarının keşfinden sonra Plumerya dünya kültürlerinde yer etmiştir. Bazı Asya ülkelerinde Budist ve Hindu mabetlerinde (tapınaklarda) Plumeria olmazsa olmaz süs bitkilerindendir. Bu yüzden plumeryayı onlardan tanıyanlar Hint mabet çiçeği derler. Bazı yerlerde adı ‘mübarek zakkum’dur. Kıbrıs’ta fitne ağacı derler. Ayrıca plumeria en çok Havai’yi sevmiş (özellikle Rubra türü çeşitleri), o topraklarda gürce gelişmiştir. Hatta Havai ile özdeşleşmiştir. Havaililerin misafir karşılamada kullandıkları çiçek kolyelerinde plumeria çiçekleri de vardır.
Kesme çiçekçilikte önemlidir: Plumeria çiçekleri hem güzel görünümlü, hem hoş kokulu, hem dayanıklı oldukları için iklimi elverişli memleketlerde kesme çiçekçilik amacıyla yetiştiriciliği yapılır.
Kış soğuklarına dayanıklılıkları
Kesin bilgi bulmak zor. Türden türe değişir. Dünyada en yaygın yetiştirilen Rubra grubu plumerialar kışın 0°C ve -1°C soğuğa dayanıklıdır. Birkaç saati geçmemek üzere -5°C dereceye kadar çok az hasarla dayanabilirler. Soğuk uzun sürerse yapraklar ve genç dallar ölür. Çürüme başlayıp bütün bünyenin çürümesine sebep olabilir. Gerçi kışın yapraklarını dökerler ama bu da kültivarlara, hibritlere göre değişen bir şey.
Plumeria grupları (Obtusa ve Rubra)
Plumeria çeşitlerinin tümü Obtusa ve Rubra olmak üzere iki ana gruptur. Aslında bu iki isim 8 ana türden ikisinin adıdır. Çeşitli türlerden oluşmuş yüzlerce çeşit hibritlerde / kültivarlarda bu ikisinden birinin özelliği ağır basar. Onun için böyle bir gruplama yapmışlar.
Obtusa grubu
Yaprakları daha parlaktır. Çiçeklerinde pek renklilik olmaz. Genelde beyazdır. Kokusu daha fazladır. Tropikal iklime sahip memleketlerde yaygın olarak yetiştirilir.
Rubra grubu
Süs bitkisi olarak tercih edilen Plumeria’lar en çok bu gruptan kültivar ve hibritlerdir. Yaprakları matçadır. Çiçekleri çeşitli renklerde olur. Rubra’lar da oldukça hoş kokuludurlar ama koku Obtusa grubu çeşitlerindeki kadar yoğun ve keskin değildir. Havai iklimine, yarı tropikal iklimli yerlere ve Akdeniz iklimine uyumludurlar. Yaprakları (safkan Rubra türünde) malta eriği yapraklarına benzer ama daha büyüktür. Bazen 50 cm kadar uzun olabilirler. Yaprak büyüklüğü kültivarlara hibritlere göre değişir.
Plumeria yetiştirilmesi ve bakımı
Aslında dış mekanlarda yetiştirilmeye uygundurlar ama bazı çeşitleri evde yetiştirilebilir. Gerçi tavsiye edilmez. Evlerde çiçek açtırabilmeniz imkansız gibi zordur.
Güneş ihtiyacı
En az günde 5 saat direkt güneş ister. Ne kadar çok uzun süreli, o kadar iyi. Yaz sıcakları uzun süren ve yaz boyu şiddetli sıcak olan memleketlerde günde 3-4 saat direkt güneş yeterli olabilir.
Toprak
En önemli şey suyu çok iyi süzdürür nitelikte olmasıdır. Bahçenizin kendi toprağına dikecekseniz 1 metre derinliğinde ve genişliğinde toprağı kazıp boşaltın ve dere kumu ve ponza taşı karıştırarak süzekliğini iyice arttırın. Sonra bununla çukuru doldurup plumeryanızı dikin. Saksıda yetiştiriyorsanız torf toprak kullanın. Bunu mutlaka ponza taşı ve 2-3mm dere kumu ile karıştırın. Oranları: 3 ölçü toprak + 1 ölçü dişli kum + 1 ölçü ponza taşı.
Saksı
Plumerialar aşırı sıcak havaya uyumlu oldukları gibi kökleri de serinde kalması gerekmez. Yani çömlek saksı gerekmiyor. Plastik saksılar kullanabilirsiniz. Büyüklüğü ise köklerin zor sığacağı kadar olmalı. Saksıda plumeria özellikle şiddetli sıcak olmayan yerlerde en iyi böyle yetişir (kökler sıcağı hissederse gelişimi hızlı olur).
Sulama
Serin zamanlarda toprak kupkuru olmadıkça sulamayın. Toprak hafif nemli kalsa bile sulamak riskli. Sıcak yaz günlerinde toprak iyice fark edilir derecede kurudukça sulanmalıdır. Fakat toprak çok çabuk kupkuru oluyorsa her gün sulamak bile gerekebilir. Ayrıca sulamaları bol miktarda su ile yapmalısınız. Kışın soğuk dönemde hiç sulamasınız da olur.
Plumeria susuzluğa dayanıklılığı
O kadar dayanıklıdır ki mesela diyelim bahçede yetiştiriyorsunuz ve kışın don tehlikesi kesin. Topraktan söküp serin bir odada veya bodrumda öylece saklayın. İlkbaharda tekrar bahçeye dikin. birkaç ay susuz kalsa dalları da kökleri de hiçbir zarar görmez. Bu yapılması gereken bir şey değil ama yapanlar var.
Bitki besini verme
Gelişim zamanında her iki veya üç sulamada bir defa hafif dozajda bitki besini vermek iyi olur (npk oranları eşit yani genel kullanım bitki besini). Ayrıca yapraklara çok düşük dozajda bitki besini karıştırılmış su sabah erken saatlerde fısfıslamak da yarar sağlar. Yazları aşırı sıcak geçen yerlerde yaz başında bir defa potasyum oranı yüksek bitki besini vermelisiniz. Bu nişastalı dokuların daha iyi gelişmesini, bitkiyi aşırı sıcaktan ve soğuktan korumasını sağlar. Aynı şeyi yaz sonunda da tekrarlamakta yarar var.
Dinlenme ihtiyacı
Eğer yaz sıcaklarında uzun süre toprağı kupkuru kalırsa gelişimi tamamıyla bırakıp dinlenmeye girer. Zira anavatanında yılın kurak ve aşırı sıcak dönemi plumerianın dinlenme zamanıdır. Yazın düzenli sulamaya önem verin. Kışın zaten soğuktan gelişemez ve birçok çeşitleri yapraklarını döker. Dinlenmeye çekilmesini kışın serin bir yerde veya iklim uygunsa dışarıda hiç sulamayarak sağlayın. Bu bir ihtiyaç. Yılın birkaç ayında dinlenme sayesinde bitkinin bütün her yerinde bulunan enerji ve besin birikimleri bünyenin ana kökler ve ana gövde gibi en merkezi yerlerine geri çekilir. Böylece plumeria sonraki gelişim döneminde hem yepyeni ve çok sağlıklı gelişim hem de çiçeklenmede iyi bir verimlilik gösterir.
Plumeria kışın soğuktan zarar görürse
Soğuktan zarar gören yapraklara dokunmayın. Çünkü bitkiyi korurlar. Yapraklardaki zarar çok fazlaysa yaprak sapına birkaç santim mesafeden yaprakları kesin. Geri kalan kısım zamanla kendiliğinden düşer. Plumerianın dal uçlarında zarar varsa, zararın ulaşmadığı yerden çok keskin bir bıçakla kesin ve kesik yerden çıkan sütün fazlasını giderip üstüne toz kükürt sürün.
Budama
Plumeryalarda budama her zaman yapılabilir. Fazla uzadığını düşündüğünüzde ve yanlış yönlere uzadığını düşündüğünüzde çekinmeden budayın. Daha fazla dallanır. Bu da plumeryanın daha fazla çiçek açması demektir. Budadığınız dalları atmayın. Bir gazete kâğıdına sarıp kuru bir yerde saklayın. Aylarca ölmezler. Gerektiğinde yeni plumeryalar üretebilirsiniz veya isteyenlere verebilirsiniz.
Plumeria (frangipani) nasıl çoğaltılır?
Hem çelikleme yöntemiyle hem tohumla yeni plumeria fidanları üretebilirsiniz. Ayrıntılar aşağıda.
Çelikle çoğaltılması
Bir plumeria ağacından en az 30 cm, en fazla 50cm uzunlukta bir dalı keserek alın. Çok havadar bir yerde bir hafta veya daha fazla bekleterek kesik yerin adamakıllı kurumasını sağlayın. Dal beklerken şu hazırlıkları yapacaksınız: 20 cm genişliğinde ve derin bir saksı seçin. Çünkü yeni plumeria fidanı iyice yapraklanıp iyice kökleninceye kadar yani tam 1 yıl bu saksıda kalacak. Toprak olarak hazırlayacağınız iyi süzdüren karışımı (eşit oranlarda ponza taşı + dere kumu + saf doğal torf veya hindistan cevizi kalın lifleri karışımı) saksıya doldurun ve sulayın. Bir iki gün bekleyin. Bu köklendirme toprağı ıslak değil nemli olmalıdır. Yoksa çürümeye yol açar. Sonra, toprağın ıslatıcılığı azalınca dalı dikin. 8 cm’den derin olmayacak. Dik durması, devrilmemesi için dalın yanlarına taş parçaları koyabilirsiniz. Dikince hemen sulamayın.
Isıtmalı sera mümkün değilse haziran ortasından önce bu işe girişmeyin. Çünkü geceleri 18’den, gündüzleri 24’den aşağı düşmeyen sıcaklık gerekir. Daha sıcak daha iyidir. Çünkü filizlenme ve köklenme daha çabuk ve hızlı gerçekleşir.
Toprağa diktikten sonraki günler eğer hava fazla sıcaksa ve toprak felaket derecede kupkuru olursa sulayın. Filizlense bile böyle devam etmelisiniz. Çünkü henüz köklenmemiştir. Filizlenip 3 – 4 yaprak çıkarması ve yeni filiz dalların en az 5 cm uzaması köklenmenin başladığını gösterir. Yaz sonuna kadar kökler yeterince güçlenmiş, kökler ile dal arasındaki ilişki rayına oturmuştur. Artık normal bir plumeria gibi düşünüp bakımına öyle devam edin.
Tohumla Plumeria fidanları üretimi
Plumiera’lar fazlaca melezleştirildikleri için ekeceğiniz tohumlardan gelişen fidanlar ana bitkinin özelliklerini taşımayacaktır. Aynı özellikleri korumak istiyorsanız çelikle çoğaltacaksınız. Tohumdan fidan üretmek çok kolaydır. Sadece taze olmaları gerekiyor. Aylarca saklamaya gelmezler. Tohumları topraksız çimlendirme karışımına ekmelisiniz. Bu işi ya yazın en sıcak günlerinde yapmalı ya da alttan ısındırmalı kasalar kullanmalısınız. Tohumları 1cm kadar derine gömüp bastırarak sıkıştırın ve yavaşça sulayın. Çok kısa bir sürede çimlenirler. Çimlenme olduktan sonra sulama sıklığını azaltın. İlk çenek yapraklardan sonra iki esas yaprak geliştiğinde küçük saksılara alın. Hızla büyürler. Çiçek açma olgunluğuna gelmeleri iki veya üç yılı alır.
Zararlıları
Gözle kolayca fark edemeyeceğiniz kadar küçük ve renksiz örümcek bitler en yaygın plumeria zararlısıdır. Bunlardan kurtulmak yaprakların altına, üstüne ve dallara kuvvetle su püskürtmekle mümkündür. Çok fazla sayıda bitkilerinizi örümcek bitler istila etmişse mutlaka ilaç kullanın. Önlem için ise üstlerine neredeyse her gün su püskürtmek iyi olur. Yaprak altlarını ihmal etmeyin. Bitkinin çevresinde toz barındıran yerleri ıslatmalı, yıkamalısınız.. Böylece örümcek bit zararlılarından kurtulursunuz. Veya sayılarını kolaylıkla en aza indirebilirsiniz. Az sayıda olurlarsa zararları da önemsiz olur.