SAYI: 03 Temmuz-Ağustos-Eylül 2016
Ücretsizdir
Hakimiyet s.2
s.6
s.44
Bir Milletin Vefası Prof. Dr. Mehmet GÖRMEZ Bilgi ve Eylemin Harmanı III. Kocatepe Gençlik Fuarı Fatih Muhammed ÇAKMAK Sıradan Kötüler Olmak İstemiyorsak Doç. Dr. Emel TOPÇU
tdvkagem.org.tr
ISSN:2458-892X
SAYI: 03 Temmuz-Ağustos-Eylül 2016
Ücretsizdir
Editör’den Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla..
Türkiye Diyanet Vakfı Adına Sahibi
15 Temmuz gecesinde gözü dönmüş bir terör hareketinin devlete ve millete karşı darbe girişimine tanıklık ettik. Darbeler tarihi açısından benzeri görülmemiş bir şekilde o gece, askerî kıyafetli FETÖ/PDY terör örgütü mensupları sivil ve masum halka karşı devletin tanklarıyla, silahlarıyla, uçaklarıyla ateş açtı. Hamd olsun ki, o gece kadınıyla erkeğiyle, genciyle yaşlısıyla milletimiz sokaklara indi ve bu hain darbe girişimine karşı kendi kaderine ve iradesine sahip çıktı. Minarelerimizden yükselen sala sesleri milletimizin birlik ve beraberliğinin, istiklalinin, inancının ve sadakatinin sembolü oldu. O gece 241 vatandaşımız da canları ve kanlarıyla bu hain darbe girişimi karşısında dimdik durdular ve inanıyoruz ki şehit olarak Allah’a kavuştular. KAGEM ailesi olarak her birini rahmetle, minnetle anıyor, şehadetlerinin makbul olmasını Yüce Mevla’mızdan niyaz ediyoruz. Gazilerimize şükranlarımızı sunuyor, her birine Allah’tan acil şifalar diliyoruz. Milletin silahlarını millete karşı kullanan, yüce dinimizin mukaddes değerlerini istismar eden bu menfur zihniyeti tel’in ediyoruz. Toplumsal fay hatları olarak tanımlanan ve temel sosyolojik varsayımları alt üst eden bir halet-i ruhiye, o akşam gözünü bir an bile kırpmadan terör örgütünün tanklarının, silahlarının önüne atılan cesur insanları bir araya getirdi. 15 Temmuz akşamından itibaren her gece tüm ülkede tutulan nöbetler dünya önünde istiklalini hiçbir gücün eline teslim etmeyi kabul etmeyen bir toplumun küresel güçlere meydan okuyan sarsılmaz iradesine şahitlik etti. Her geçen gün daha da derinleşen araştırmalar bu ihanet hareketinin boyutları konusunda bazı olağanüstü tedbirlerin alınmasını gerekli kıldı. Zira karşı karşıya bulunduğumuz tehlikenin küresel çaplı uzantıları her geçen gün açığa çıkmaya devam ediyor. Şüphesiz bu meş’um hadiseyi bir fırsata dönüştürmek için ilk günden bu yana neler yapılması gerektiğini konuşuyoruz. 15 Temmuz’un bir kırılma noktası olarak tarihe geçtiği fakat aslında onu da içine alan bu kritik süreçte hepimize çeşitli seviyelerde görev düşüyor. Dergimizin bu sayısı bundan sonra yapılması gerekenlere ilişkin Diyanet İşleri Başkanımız Prof. Dr. Mehmet Görmez hocamızın 15 Temmuz gecesinden itibaren yaptığı açıklamalarla başlıyor. KAGEM’in geçtiğimiz üç ay içinde gerçekleştirdiği çalışmalara ilişkin değerlendirme yazılarının yanı sıra bu sayıda da akademi, kültür ve sanat alanlarında güncel makale, röportaj ve tanıtım yazılarını bulacaksınız. Katkı veren tüm yazarlarımıza şükranlarımızı sunuyoruz. Allah birlik ve beraberliğimizi daim eylesin. Feraset, basiret, adalet ve ihsan şiarımız olsun. Hicret TOPRAK
Mazhar BİLGİN TDV Mütevelli Heyeti II. Başkanı Genel Yayın Yönetmeni ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü Hicret K. TOPRAK TDV KAGEM Müdürü Yayın Koordinatörü Ayşe Nur MUTLU Yayın Ekibi Ayşe TAŞKIN DEMİRALAY Fatih Muhammed ÇAKMAK Gülşah EMLİKLİ Gülyaşar ŞEN Nurcan YAVUZYİĞİT Tashih Ayşe TAŞKIN DEMİRALAY Şeyma YIKILMAZ Fotoğraf Ahmet Sami ACAR Mehmet ÖZTÜRK Özlem ÖZKUL Adres Dr. Mediha Eldem Sokak No:72/B 06640 Kocatepe-Ankara T: (0.312) 416 90 00 F: (0.312) 416 90 90 www.diyanetvakfi.org.tr Grafik ve Görsel Tasarım Ankagraf Reklam Ltd. Şti. Üsküp Caddesi No:16/28 Çankaya /ANKARA T: (0.312) 428 29 85 F: (0.312) 428 29 86 firstname.lastname@example.org Matbaa TDV Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşetmesi Alınteri Bulvarı 1256. Sokak No: 11 Ostim- Yenimahalle / ANKARA T: (0.312) 354 91 31 F: (0.312) 354 91 32
GMK Bulvarı, Şehit Adem Yavuz Sokak No: 10 Kızılay / ANKARA T: (0.312) 418 69 11 F: (0.312) 417 29 87
BİR MİLLETİN VEFASI İnsanların kendi aralarında yaşadıkları görüş ayrılıkları için ihtilâf, bu durumdan beslenen katı ayrışmalar için tefrika, giderek derinleşen ve toplumsal birlik ve beraberliği, ahenk ve huzuru yerle bir eden eksen kaymaları için de fitne kavramı kullanılmaktadır. 15 Temmuz'da ülkemiz, ihtilâf, tefrika ve fitnenin de ötesinde çok büyük bir suikasta maruz kalmıştır. İçimizden fitneler kaynatarak, "Din ve İslam" adı altında tevazu, müsamaha, hoşgörü, diyalog, şirinlik, tebessüm adı altında, bu milletin tankını bu millete yöneltme şeklinde tecelli eden çok büyük bir fitne yaşadık. Cuntacı kalkışmaya adını veren FETÖ/PDY uzun yıllar inançlı samimi insanların saf dini duygularını istismar etti. Yüce Kitabımızda Allah'ın bizi “Dikkat edin! O aldatanlar sizi Allah ile aldatmasın!” diye ikaz etmesinin hikmetini ağır bir imtihanla hem ülke ve millet olarak hem de Diyanet ve İlahiyat camiası olarak idrak etmenin derin teessürü içindeyiz. Aklını, izanını, ruhunu başkalarının emrine veren bu paralel yapı, en büyük ihaneti yüce dinimize, hak, adalet ve merhamet dini olan yüce İslam'a olmuştur. Bu yumuşak huylu görünen emre amade robotlar şebekesi milletimizi Allah ile Peygamberi ve O’nun sahabesi ile aldatmıştır. Allah’ın ayetlerini, Resul-i Ekrem’in hadislerini, ulemanın, hikmet ve irfan erlerinin bilgi mirasını, bu toprakların Mevlana, Yunus Emre başta olmak üzere bütün değerlerini kendi gizli emel ve gayeleri için araç olarak kullanmıştır. Bu terör örgütü mensupları, 15 Temmuz gecesinde giriştikleri cinnet ve vahşet ile göstermiş oldular ki akletmeyenlerin dindarlığı, aklını başkasına kiralayanların dindarlığı sadece kendilerini değil koca bir milleti felakete sürükleyebilir. Ve yine göstermiş oldular ki din şemsiyesi altında toplandıkları hâlde siyaset hileleriyle ilerlemeye kalkanlar din ve ahlaklarını da bir hile haline getirmekten kaçınamazlar.
Ahlak dinimizin en temel değeri iken, Sevgili Peygamberimiz “Ben güzel ahlâkı tamamlamak üzere gönderildim” buyurmuş iken bu örgüt, kendini gizleme, olduğundan farklı görünme, ikiyüzlü davranma, çift dilli konuşma, taktik gereği haram işleme, kod adı kullanma, bulunduğu ortamda inandığından farklı yaşama, yalan söyleme, tecessüs faaliyetinde bulunma, mahremiyeti ihlal etme, şantaj yapma, ayak kaydırma gibi gayr-i ahlaki yöntemlere başvurmuştur. Oysa bu tür davranışların İslam’la hiçbir ilgisi yoktur. Bu tür davranışları, İslam’ın temel ahlaki prensibi olan "Mümin başkasının kendisinden emin olduğu kimsedir." ilkesiyle de açıkça çelişmektedir. Bütün bunların sevgi, hoşgörü ve muhabbet temelli bir eğitim gönüllüleri hareketi adı altında yapılıyor olmasının büyük bir aldatmaca olduğu ortaya çıkmıştır. Yaşadıklarımız, sadece bir din simsarının değil, aynı zamanda dış mihrakların da emperyalist hesaplarına ulaşmak adına dini ve din adamı kimliğini nasıl hunharca harcayabileceğinin acı bir tecrübesidir. Olayın sıcaklığı içinde verilen tepkilerin ardından şimdi serinkanlılıkla düşünme zamanıdır. Önümüzdeki sürecin içinden çıkılamayacak bir fitneye dönüşmemesi için sağduyu ve akl-ı selime muhtaç olduğumuz izahtan varestedir. Milletimizin bu soylu direnişi yüksek bir adalet ile taçlandırıldığı takdirde tarihteki yerini alacaktır. İntikamla değil ancak adaletle bu sürecin üstesinden gelinebilir. Milli iradenin cebir ve şiddetle çiğnenmesi kabul edilemez. Şimdi, 79 milyonun birbirine kenetlenme zamanıdır. Milleti birbirine düşürme, fitne ve fesat ortamı oluşturma, kargaşa çıkarma çabalarına basiretle yaklaşmak her zamankinden daha büyük önem arz etmektedir. Bugün ülkemizde dünyanın gözü önünde cereyan eden kalkışma karşısında sivillerin, masum insanların maruz kaldığı vahşet; hak ve hukuk tanımayanların canavarlaşan ve azgınlaşan iradeleri karşısında hakkın gereğini yerine getirmek, İstiklal Şairimiz Mehmet Akif’in ifadesiyle “Hakkı tutup
kaldırmak” hepimize düşen asli bir görev ve sorumluluktur. İslam’ın yüksek aydınlığında, kardeşlik bilinciyle yaralarıBazı hadiseler vardır ki bu hadiseler fitne olsa dahi, milletler o mızı sarmaya çalıştığımız bu hengâmede, yegâne rehberimiz fitnelerden güçlenerek çıkarlar. Kur’an-ı Kerim ve Hz. Peygamberin izine her daim bağlı kalarak, birer akıl tutulması olarak görülmesi gereken tefrikaya ve bir Yarınlarımızın, bugünlerimizden çok daha güzel olacağına kalp ve gönül katılaşması olarak okunabilecek fitneye karşı her dair inancımızı ifade etmek istiyorum. Allah’a sonsuz ham- zaman müteyakkız olmak zorundayız. Rabbimize kulak vermedolsun ki bu topraklar asırlardır Müslüman yurdudur. Bu millet miz gerekir ve o bize fitne karşısında ne yapmamız gerektiğini şüheda evladıdır. Bu ezanlar, bu salalar İslam’ın şiarıdır. Bu di- çok açık bir şekilde beyan etmektedir: nin, tek bir harfi bile değişmeyen bir kitabı vardır. Bu dinin, en güzel örnek olma vasfına sahip bir Peygamberi vardır. Allah’ın "Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın. Parçalanıp bölünbize verdiği bir akıl, bir kalp vardır. Bizim değişmez değerle- meyin. Allah'ın size olan nimetini hatırlayın. Hani sizler birbiririmiz, 14 asırlık engin tecrübemiz vardır. Bugün millet olarak nize düşmanlar idiniz de o, kalplerinizi birleştirmişti. İşte onun hepimiz için birlik günüdür; dayanışma günüdür. bu nimeti sayesinde kardeşler olmuştunuz. Yine siz, bir ateş çukurunun tam kenarında idiniz de o sizi oradan kurtarmıştı. Gün milletçe kenetlenme günüdür, gün yaşadığımız kâbu- İşte Allah size ayetlerini böyle apaçık bildiriyor ki doğru yola su tarihin mezarlığına gömerek kardeşliğimizi ve istikbalimizi eresiniz. Sizden, hayra çağıran, iyiliği emreden ve kötülükten birlikte yeniden inşa etme günüdür. 15 Temmuz gecesi, fecrin men eden bir topluluk bulunsun. İşte kurtuluşa erenler onlardır. doğuşuna kadar semalarımızdan sala seslerini eksik etmeyen Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa bütün Diyanet camiamıza, bütün din gönüllülerine en kalbi düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır." (Âl–i teşekkürlerimi arz ediyorum. Ezanları susturan darbelerden, İmran 103–105). darbeleri susturan sala seslerini bize lütfettiği için Allah'a hamd ediyorum. Aziz milletimizin her ferdine geçmiş olsun diyorum. 15 Temmuz gecesi ülkemizin birlik ve bütünlüğüne, milletimizin hürHerkes bilsin ki Diyanet Teşkilatı olarak bizim vazifemiz, sa- riyet, irade ve bekasına yönelik ihaneti püskürtmek için hiç dece namaz kıldırmak değildir. Bizim vazifemiz, aynı zaman- tereddüt etmeden tankların önüne yatan, silahlara meydan da tarih boyunca mazlumların umudu olmuş aziz milletimizin okuyan, bedenlerini bu vatan için siper eden, canlarını din-ü maneviyatını ayakta tutmaktır. İstiklal ve bağımsızlığımız için devlet, mülk-ü millet, istiklal ve istikbalimiz için feda eden ve çaba göstermek, iman vazifemizdir. şehadet mertebesine ulaşan aziz şehitlerimizin her birine Allah’tan rahmet diliyorum. Yaralı evlatlarımıza acil şifalar diliyoDiyanet İşleri Başkanlığımızın, tüm bu yaşananları görüp bir rum. saniye boş durması helal değildir. Biz Diyanet olarak kafamızı iki elimizin arasına alıp, "Biz niye milletimizi dini hayat, manevi hayat bakımından bu sahte akımlara mahkûm ettik? Biz neden vazifemiz hakkıyla ifa edemedik? Acaba biz görevimizi Prof. Dr. Mehmet Görmez hakkıyla ifa etseydik, milletimiz hakkını, zekâtını, çocuklarını Diyanet İşleri Başkanı başkalarına verir miydi?" diye düşünmemiz gerekiyor. İslam’ın yüce hakikatlerini insanlığa anlatmak gibi ulvi bir görevi ifa eden din gönüllüleri olarak bizler, yaşadığımız bu son süreçte değişen ve gelişen şartları da dikkate alarak dilimizi ve üslubumuzu yeniden gözden geçirmeli, gönül ve hâl dilini ihmal etmeyen bir anlayışla hizmetlerimizi yürütmeliyiz. Zengin ve engin gönül geleneğimize ve onun eşsiz üslubuna her zamankinden daha çok ihtiyacımız var.
İÇİNDEKİLER KÜLTÜR-SANAT
BILGI VE EYLEMIN HARMANI III. KOCATEPE GENÇLIK FUARI Fatih Muhammed ÇAKMAK
s.6
EĞİTİM-AKADEMİ
YERYÜZÜNÜ İMAR VE ISLAH ETMEK BANA MI KALDI! Mustafa TUTKUN
4
s.14
SORUN NEDIR? Rüştü ATMACA
s.20
SOSYAL-PROJELER
ASR-I SAADET’İ KADIN BİLGİ VE DEĞER ÜZERİNDEN OKUMAK
s.16
MODERN DÜNYADA ŞAHSIYET SORUNU YA DA KIŞI NASIL KENDI OLUR- I
s.32
KALEM SÖYLEŞILERI
s.34
NAKBA’DAN AVDE’YE BİR ZİHİN DÖNÜŞÜMÜ
s.38
KUDÜS’E DEĞEN GÖNÜLLER
s.39
EN AĞIR BEDELİ ÖDEYENLER: “MÜLTECİ” ÇOCUKLAR
s.40
Dr. Hatice Kübra GÖRMEZ
Burcu BAYER
Güray SÜNGÜ Ömer LEKESIZ Yurdagül MEHMEDOĞLU - Hasibe ÇERKO
Hilal SÖYLEMEZ
SIRADAN KÖTÜLER OLMAK İSTEMIYORSAK Doç. Dr. Emel TOPÇU
s.44
Nurcan YAVUZYİĞİT
KORUYUCU AİLE OLMAK HZ. PEYGAMBER DÖNEMINDE YETIM VE KIMSESIZ ÇOCUKLARIN HIMAYE EDILMESI
s.52
KAGEM Kitaplığı
s.59
"BABA OLMAK" SEMINERLERI ÜZERINE
s.60
KAGEM’de Gönüllü Olmak
s.62
BİRLİKTE ÇOĞALIYORUZ
s.63
Yrd. Doç. Dr. Ayşe Esra ŞAHYAR
Koruyucu Aile Olmak
Mürşid Ekmel AYBEK
DIRILIŞ: ERTUĞRUL Mehmet BOZDAĞ ile Röportaj
s.28
s.48
5
Fatih Muhammed ÇAKMAK TDV KAGEM-Uzman
KÜLTÜR-SANAT
III.
BİLGİ VE EYLEMİN HARMANI
KOCATEPE GENÇLIK FUARI İ
yi ve güzele dair kurulan bir hayalin gerçek olmasını istemek, o hayalin peşine düşmek insanın hayatla kurduğu en önemli bağlardandır. Etrafta olup bitene kayıtsız kalmamak, eksik kalanları tamamlamak, bir yaraya merhem olabilmek gibi çabalarınız da var ise sivil toplum çalışmalarının içine girdiniz demektir. Tek başınıza ortaya koyduğunuz çabalar sizi zamanla benzer hayalleri, dertleri ve amaçları taşıyan insanların varlığını fark etmeye ve ortak bir istikamette yol almaya sevk edecektir. Zira insanlığa dair umut beklentileri yalnız başına sürdürülebilecek kadar kolay değildir. Paylaşmakla başlıyor hayat: Sevinci, hüznü, zor zamanları, derdi, yükü, varlığı, yokluğu, havayı, suyu…
Fatih Muhammed ÇAKMAK TDV KAGEM-Uzman
1990 yılında Bolu’da doğdu. Ankara Üniverstesi İlahiyat Fakültesinden 2014 yılında mezun oldu. Aynı yıl Konya Necmettin Erbakan Üniverstesi İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalında yüksek lisansa başladı. Halen Ankara Üniversitesi bünyesinde aynı alanda ihtisasa devam ediyor. Ayrıca 2011 yılında King Saud Üniversitesinde bir yıl Arapça eğitimi aldı. İslam Tarihi ve Edebiyat alanlarında yayımlanmış çalışmaları bulunmaktadır. Çeşitli gençlik çalışmalarında proje editörlüğü ve koordinatörlük yapan Çakmak, halen Türkiye Diyanet Vakfı Kadın Aile ve Gençlik Merkezinde Eğitim ve Akademik Faaliyetler Uzmanı olarak çalışmaktadır.
6
Sivil toplum çalışmaları, hayatı paylaşma, başkalarını da düşünerek yaşama ve daha yaşanılır bir dünyanın inşası için gayret sarf etmenin en önemli eşiklerinden birisidir. Her dönemde her yaşta bu eşiğe ihtiyaç vardır. Sözgelimi çevreye karşı duyarlılığı olan Ali’nin eğitim gördüğü başta okul binası olmak üzere genel olarak çevre kirliliğini önlemek amacıyla kurulan Çevre Kulübünün çalışmalarına katılması hem Ali’nin hem de etrafındaki insanların ihtiyacıdır. Herkes aynı duyarlık düzeyinde değildir, hassas değildir ya da herkes çevre kirliliğinin önlenmesi hususunda fikir üretecek kadar maharetli olmayabilir. Ancak Ali ve onunla aynı duyarlıkta olan insanlar eliyle farkındalık oluşabilir. İşte sivil toplumu hayatın merkezine taşıyan da budur: Gönülden geçenin eyleme dönüşmesi. Böyle bir çerçeveden bakıldığında yediden yetmişe herkesin sivil toplum çalışmalarına katılabileceği, bizzat yürütücüsü olabileceği, etkinlik alanları oluşturabileceği sonucuna gidebiliriz. Dolayısıyla zihinlere yerleşmiş yanlış algının aksine sivil toplumda gençler için oldukça geniş bir yer olduğunu görüyoruz. Ayrıca gençler için nelerin daha doğru olacağına erişkinlerin karar vereceği ve gerektiğinde müdahale edebileceği şeklindeki anlayış, gücünü kaybediyor. Etkisiz, sadece verilen işi yapan, karar merci olmayı ancak belirli bir yaş ve statüye geldiğinde kazanabilecek, kontrol altındaki birey algısı ortadan kalkıyor. Böylece heyecanını, azmini, üretkenliğini hayal ettiği güzellikleri gerçekleştirmek için ortaya koyan bir genç/gençlik yetişiyor. Elbette süreç içerisinde hatalar, bilgi eksiklikleri, çeşitli imkânsızlıklar olacaktır. Ekip tarafından çok iyi olduğu düşünülen ya da tam tersi hüsranla bittiğine inanılan işlere/projelere imza atılacaktır. Buna göre ekip içerisinde motivasyonda inişler çıkışlar; kriz anları yaşanacaktır. Yapılan işleri gösterme, başka çalışmaları da görüp ufuk tazeleme ihtiyacı duyulacaktır. Bahsettiğimiz durumların her biri kendi içinde barındırdığı türlü zorluklarla mücadelede kazanılan tecrübe, sivil toplum çalışmalarını var ediyor. Özgüven ortamı oluşturuyor. “Bana anlatırsan unuturum; gösterirsen hatırlarım; beni de katarsan anlarım.” sözünden hareketle "anlama" başlıyor.
niden bir araya gelmekti. Nitekim öyle de oldu. Fuar her yıl belirli bir tema etrafında düzenlenecek şekilde geleneksel hale getirildi. II. Kocatepe Gençlik Fuarı Kalem, Kitap, Hikmet temasıyla 2-5 Mayıs 2015 tarihleri arasında 38 sivil toplum kuruluşu ve çok sayıda ziyaretçinin katılımıyla açıldı. Katılımcılar dört gün boyunca belirlenen tema etrafında birbirinden farklı, güzel ve özgün etkinlikler ile öne çıktı. Etkinliklerde kaybettiğimiz ‘Hikmet’e; gözümüzü kaçırdığımız ‘Kitab’a, ihmal ettiğimiz ‘Kalem’e yeniden dönüş vurgusuna şahit olduk. Tanıdık yüzlerin tecrübesi ve yeni yüzlerin kaynaşması ile bir öncekinden daha dinamik bir buluşma geride kaldı. Kocatepe Gençlik Fuarının en önemli özelliği bahsettiğimiz süreçlerden geçen ya da henüz işin başında olan çeşitli vakıf, dernek ve üniversiteler bünyesinde kurulan öğrenci toplulukları, kulüpler ve dergilerde çalışma yürüten gençlere varlık alanı açması oldu. Fuar 13-18 Ekim 2014 tarihleri arasında ilk kez düzenlendiğinde büyük bir ilgi uyandırdı. Hem başka bir örneği yoktu hem de her biri farklı mecralarda çalışma yürüten kuruluşlar nasıl bir araya gelecekti? Geldi diyelim, neler olacaktı? Nasıl gerçekleşecekti? Kocatepe Camii avlusunda aşina olduğumuz bir "Kitap Fuarı" vardı. Fuarın öncelikli hedefi katılımcı kuruluşların kendilerine ayrılan stantta yürüttükleri çalışmaları tanıtmalarıydı. Afişler, broşürler hazırlandı. Gelen ziyaretçilere verilecek ikramlar da unutulmadı. Hepimiz işimizi sahiplenmiştik. İlk heyecandan olsa gerek fark etmediğimiz bir şey vardı: Her yanımız bizim gibi genç yaşta sivil toplum çalışmaları yürüten insanlarla çevriliydi. Standımızı ziyaret edenler de yine
gençlerdi. Çalışmalarımızı büyük bir şevkle dinliyorlar, yaptığımız bu güzel işlere imrenerek baktıklarını hatta gönüllü olarak faaliyetlerimize katılmak istediklerini dile getiriyorlardı. Etkinlik için seçilen mekân da dikkat çekiciydi: Kocatepe Camii avlusu. Caminin birleştirici atmosferinde bir dünya genç ve hepsi bir işin ucundan tutmuş, dünyayı güzelleştirmek istiyor. Bu gaye etrafında yeni dostluklar başlıyor, gündemler oluşuyor ve hayaller kuruluyordu. Daha ne olsundu! Fuar süresince gerçekleşen imza ve söyleşilere, tiyatro gösterimi ve her gün birbirinden farklı etkinliklere şahit olunca bu ortamın sadece bir tanıtım alanı olmadığı ortaya çıkıyordu. Katılımcısından ziyaretçisine birçok gence genç olduğunu hissettiren bir yerdeydik. Fuarın ardından KAGEM’in ev sahipliğinde katılımcı kuruluşların temsilcileri bir araya geldi. Tüm katılımcılar söz alarak değerlendirme yaptı. Ortak kanaat Kocatepe Gençlik Fuarında ye-
Bu bereketli buluşmanın devamı olarak III. Kocatepe Gençlik Fuarı "Bilgi, Eylem, Ahlak " teması ile 5-8 Mayıs 2016 tarihleri arasında gerçekleşti. Fuara, Ankara’da gençlik çalışmaları yürüten sivil toplum kuruluşlarının yanı sıra kurucusu ve yürütücüsü gençlerden oluşan, ulusal ölçekte sosyal projeler üreten kuruluşlar da katıldı. Adalet ve Medeniyet Derneği, Afâk Kulübü, Anadolu Eğitim Kültür ve Bilim Vakfı, Ak Medrese, Cemre Gençlik Topluluğu, Enderûn Derneği, Engelsiz YBÜ Kulübü, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Genç Yeryüzü Doktorları, Genç Gönüllüler, Genç Yeşilay, Hacamat Mizah Dergisi, Hayat Sağlık ve Sosyal Hizmetler Vakfı, Hukukçular Kulübü, İlkadım Dergisi, İyilikhane Yetimlerle Dayanışma Derneği, KADEM, Karınca Kararınca, Kubbe Derneği, Kudüs’e Doğru, Leyladan Sonra Hareketi, Medeniyet Tasavvuru Gençliği, Mefkûre Topluluğu, Mimce Mühendisler Derneği, MTTB, TDV Münevverhane Öğrenci Kulübü, ODTÜ Mescid Topluluğu, ODTÜ Türkçe Topluluğu, ODTÜ Fikir Gelişim Topluluğu, Türk Kızılayı, Usturlab, Vefa Dergisi ve Yeşeren Düşler Derneği katılımcı kuruluşlar arasında yer aldı.
7
BİLGİ VE EYLEMİN HARMANI III. KOCATEPE GENÇLIK FUARI
KÜLTÜR-SANAT
Periyodik olarak yapılan etkinliklerde tekrara düşme tehlikesi vardır. Üretkenlik durağanlığa dönüşebilir. İşte bunun önüne geçmek için yeniliklere yer vermek, mecra genişletmek gerekir. Bundan hareketle fuarın katılım başvuruları geniş bir kitleye açılarak titiz bir değerlendirme süreci başlatıldı. Böylece farklı alanlarda ulusal ölçekte faaliyet gösteren sivil toplum kuruluşlarının katılımı ile gerek katılımcı kuruluşların gerekse katılımcı profilinin yelpazesi genişledi; çeşitlilik ve zenginlik artmış oldu. Kocatepe Gençlik Fuarı üçüncü yılında da, ortama aşina olanlar olduğu gibi yeni katılanlar için de özgünlüğünü koruyarak özenli ev sahipliğini sürdürdü.
Açılış Konuşmaları Fuarın Çerçevesini Pekiştirdi Fuar açılışında ilk olarak katılımcı kuruluşlar adına Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğrencisi Serkan Aksoy konuştu. Modernite ile birlikte eğitimden bilime, kültürden sanata, hayatın tüm yönlerinde yaşanan çözülme ortamında gençler olarak bir arada olmanın anlamlı olduğunu ifade eden Aksoy, özellikle cami avlusunda bir araya gelmekten, birlikte hareket etmekten mutluluk duyduklarını söyledi. KAGEM Müdürü Hicret Toprak açış konuşmasında gençler için hazırlanan ortamlarda sözü de gençlere teslim etmek gerektiğinin altını çizdi. “Size güveniyor, size inanıyoruz. Biliyoruz ki öğrenmenin en etkili yolu deneyimdir. Sizler için başta Kocatepe Gençlik Fuarı olmak üzere çeşitli düzeylerde ortamlar hazırlamamızın en önemli saiki de budur.” sözleri ile sivil toplumun dinamik yüzü olan gençlere kendilerini rahat hissedecekleri bir alan açtıklarına işaret etti. Nitekim de öyle oldu. Fuarın hazırlık aşamalarından dört gün boyunca devam eden etkinliklerin yürü-
8
tülmesine kadar bütün süreçlerde aktif olan gençlerdi. Diyanet İşleri Başkanı ve TDV Mütevelli Heyeti Başkanı Prof. Dr. Mehmet Görmez konuşmasında bilginin en önemli vasfının "doğruluk" olduğuna ve günümüzde bilgi kirliliğinden kaynaklanan enformatik cehaletin bu vasfı ortadan kaldırdığına dikkat çekti: “Bizim medeniyetimize göre bilgi, bizi hakikate götüren bir yoldur. Bilgi, ahlak ve sorumluluk değilse, ahlaka ve sorumluluğa dönüşmüyorsa, o bilgi kaçınılması gereken, Peygamberimizin ifadesiyle, 'Faydasız ilimden Allah'a sığınırım' diye dua edilen bir bilgi olur.” sözleriyle cehaletten uzak bir bilgi, eylem ve ahlak anlayışının temelini ortaya koydu. İslam medeniyetinde bilgiyi ifade eden üç kavramın pratiğe dökülmesi yani ilim, hikmet ve marifet ehli olmakla alim olunacağını; bunun da ‘oku’ hitabına uymakla, âlemi okumakla gerçekleşeceğini ifade etti. Görmez, gençler özelinde "#gencler1alem" sloganına atıf yaparak aslında her gencin bir âlem, her insanın bir âlem olduğunun altını çizdi. Bilgiye ulaşırken, herhangi bir iş için adım atarken, ahlak dairesini belirlerken "sorumluluk" ile hareket etmemiz gerektiğini söyledi.
Ortak Alan Etkinlikleri Fuara Renk Kattı Sosyal projeler üreten birçok kuruluşun katılımıyla gerçekleşen buluşmanın renkli etkinliklere ev sahipliği yapması da kaçınılmaz oldu. Ortak alanda öne çıkan etkinliklerde sosyal sorumluluk projelerinin yanı sıra uzay ve gökbilimleri ile zihin jimnastiği yaptıran zekâ oyunları da eklenince birbirinden güzel kareler ortaya çıktı. İlkler yaşandı. Genç Fuar Radyo, dört gün boyunca belirli aralıklarla internet üzerinden
Medeniyetimizde bilgiyi ifade eden üç temel kavram vardır. Bunlardan biri ilim, biri hikmet ve diğeri de marifettir. İlmin sahibine alim, hikmetin sahibine hakim, marifetin sahibine de arif diyoruz.
Dışarıdan bakıldığında kubbeyi andıran yapısı ile uzayla ilgili gelişmelerin günlük yaşantımıza girmesini sağlamak, uzayı eğlenceli ve uygulamalı olarak genç nesle anlatmak ve sevdirmek için tasarlanan Planetaryum ile gezegenlere, gök cisimlerine, gökyüzüne yolculuk vardı. Gösteri sonunda şaşkın bakışlarla etrafa tebessüm saçan yüzler gördük sıkça. Altı köşeli ve altmış bir delikten oluşan bir yüzeyde, küre şeklinde olan on dört adet beyaz ve on dört adet siyah taşla oynanan Abolone; 8x8 karelik tek renkli bir tahtada iki oyuncuyla oynanan Reversi ve Köçürme adıyla Türk zekâ oyunu olarak geliştirilen, iki kişi ile oynanan -dünyadaki ismiyle- Mangala, basit görünen; fakat zihinleri bir hayli zorlayan yapıları ile dikkat çekti.
Söyleşiler Ufuk Tazeledi Fuarın olmazsa olmazları arasında yer alan söyleşiler bilgi, eylem ve ahlak bağlamında sivil topluma gönül verenlerin vizyonunu geliştirecek verimlilikte gerçekleşti. Ortak alan söyleşileri ilk olarak Türkiye Yazarlar Birliği Onursal Başkanı D. Mehmet Doğan ile başladı. Bilgi, eylem ve ahlakı dilsel kökeni itibariyle ele alan Doğan, bu üç kavyayın yaptı. Katılımcı kuruluşların temsilcileri canlı yayın ramın hayatın merkezinde yer aldığına, varoluşsal bir önem konukları olarak çalışmalarını daha geniş kitlelere aktarma taşıdığına değindi. imkanı buldu. Teknik imkanların her geçen gün arttığı düşünüldüğünde önümüzdeki fuar dönemlerinde farklı iletişim Söyleşinin seyri ahlak özelinde devam etti. Ahlak felsefekanalları da stantlar arasında yerini alacak gibi görünüyor. sinin temel konularını, Nurettin Topçu’nun ahlak anlayışından da atıflarla günümüz değerler dünyasını Doğan’ın bakış Empati parkurlarında tekerlekli sandalye ve beyaz bas- açısıyla dinledik. ton kullanılarak görme, işitme ve bedensel engelliliğe dair oluşturulan farkındalık alanları katılımcıların ilgi odağı oldu. Fuar ziyaretçileri ayrıca Empati Kulübesinde kanser tedavisi gören bir hasta ile telefon görüşmesi yaparak süreci sosyal, psikolojik ve manevi yönleriyle yakından hissettiler. Kuşkusuz farkındalık düzeyinin en zirvede olduğu etkinliklerden birisi oldu Empati Kulübesi. Anlamaya dönüktü. Zira sağlık hayata yön veren başat faktörlerden biri. Sağlığını kaybeden birinin yaşadıklarına ortak olmak ona dair üzüntüye de ortak olmak anlamına geliyor. Dinlerken aynı zamanda insanın kendi sağlığına ilişkin kaygıları da artıyor. Dolayısıyla empati her halükarda kaçınılmaz oluyor. Türk Kızılayı tarafından kurulan Kan Bağış Merkezinde ise bağışçılar başka hayatlara umut oldu. İnfakın, paylaşmanın bir başka yanı hayat buldu. İyi de oldu.
9
KÜLTÜR-SANAT
BİLGİ VE EYLEMİN HARMANI III. KOCATEPE GENÇLIK FUARI
göz önüne alarak gönüllülüğün daha etkin bir şekilde işlevsel hale getirilmesi gerektiğine dikkat çekti. "Sivil Toplum ve Gençlik" başlıklı söyleşide Yeryüzü Doktorları Derneği Yön. Kur. Üyesi Dr. Havva Sula ve Türk Kızılayı Genel Müdürü Dr. Mehmet Güllüoğlu yer aldı. "Sivil toplum çalışmalarında gençlerin yeri nedir, nelere dikkat edilmelidir, nasıl hareket edilir, sistematik çalışma yöntemleri var mıdır?" şeklindeki sorular üzerinden deneyimli iki isim genç aktivistlerle bir araya geldi. Havva Sula, fuara katılan kuruluşları üç kategoriye ayırdı: -ağırlıklı olarak- Yardım kuruluşları, savunuculuk yapan kuruluşlar; fikir, edebiyat ve özel bir alanda çalışma yürüten kuruluşlar. Yardım kuruluşlarının daha fazla olmasının sevindirici olduğunun; fakat bunun nedenini de irdelemek gerektiğinin altını çizdi. Sula, Sivil toplum çalışmalarının daha çok el yordamı ile tecrübelerle bir yere taşınabildiğinden bu alanla ilgili bir okulun olmadığından, uzmanlık alanlarının yeni yeni ortaya çıktığı düşünüldüğünde tecrübeye dayalı bir öğrenme sürecinin işlediğinden bahsetti. Bununla birlikte kendi dönemleri mukayese edildiğinde gençlerin daha sistematik daha seçici bir yönelimle çalışmalar yürüttüğünü dile getirdi. Her geçen Dünyadan yola çıkış, kaldıkları süre boyunca yaşananlara gün gençler tarafından kurulup aktif bir şekilde faaliyet gösneredeyse an be an yer veren kahramanımız satır araların- teren kuruluşların varlık göstermesinin de ayrıca sevindirici da oldukça manidar ifadelere de yer verdi. “Uzayda görebileceğiniz en güzel manzara, dünyanın görüntüsü. O yüzden astronot ve kozmonotlar için en rahatlatıcı şey dünyaya bakmak. Bir bebeğin anneye bakması gibi bakıyorsunuz... Bir de hiçbir sınır görmüyorsunuz, sınır yok, devlet yok, ayrım yok... Dünyayı annenin sıcak kucağı gibi görüyorsunuz. Keşke dünyadaki tüm kötü insanları uzaya yollasalar. Geri geldiğinde ne kadar güzel olduğunu fark edip, kötülük yapmaktan vazgeçerler, eminim.” Uzaya giden ilk Suriyeli ve ikinci Arap olarak tarihe geçen Kozmonot Muhammed Ahmed Faris fuara ayrı bir renk kattı. Zira uzaya yolculuk yapmış, orada bir süre yaşamış insan sayısı çok az. Onlarla karşılaşma imkânı da çok düşük. Hal böyle olunca Faris’i can kulağı ile dinlemek kaçınılmaz oldu.
Aynı Köklerin Meyvesi: Fütüvvet, Ahilik ve Gönüllülük Yeşilay Yönetim Kurulu Üyesi Dr. Ahmet Özdinç, "Gençlik ve Gönüllülük: Yeni Trendler Kaçan Trenler" başlığı ile söyleşi gerçekleştirdi. Özdinç, gençlik bağlamında gönüllülüğü, katılım düzeyleri ve gerekçeleri, bu hususta Türkiye’de ve küresel ölçekte örneklerle anlattı. Yardımlaşmaya dönük olarak kadim geçmişte yer bulan fütüvvet ve ahilik kavramları ile İslam toplumlarının gönüllülük yaklaşımlarına değindi. Bu temel dinamiklerden hareketle günümüz koşullarını da
10
Hacamat Mizah Dergisi editörleri Elif Büşra Doğan, Emre Bilgiç ve Yavuz Girgin gerçekleştirdikleri söyleşide karikatür ve dergiciliği konuştular. Mizahtan söz açılınca espriler de kaçınılmaz oldu. Keyifle dinledik. Ömer Karaaslan’ın moderatörlüğünde gerçekleşen Forum’da gündelik hayat, eğitim, kültür ve bilim dünyası gündeme geldi. Zaman zaman hararetli tartışmalar yaşandı. Üniversitede yaşam, sivil toplum çalışmaları, ilim ve teknikte yaşanan gelişmeler müzakereye açıldı. Forum, farklı görüş ve yaklaşımların nezaket ve muhabbet ile tartışılabileceğini, ele alınabileceğini yansıtması bakımından da dikkat çekiciydi.
İmza ve Söyleşiler Ortak Alanla Sınırlı Kalmadı Stant etkinlikleri kapsamında imza ve söyleşiler dört gün boyunca devam etti. Fuar takviminde yer alan akademisyen, yazar, sporcu ve aktivistler her gün farklı saatlerde stantlardaydı. Bilgi, eylem ve ahlak bağlamında Ahmet Belada yakın tarihin öncü simalarına, Dr. Necdet Subaşı dergiciliğe, Doç. Dr. Enver Arpa Afrika, Sudan ve Ürdün özelinde İslam coğrafyalarına, Hilal Söylemez Kudüs’e, Hadi Ensar Ceylan temel İslam ilimlerinde usule, Ömer Faruk Özcan radyoculuğa, Betül Güngör medya, sinema ve iletişime, Taşkın Mehmet Güllüoğlu, sivil toplumun imece usulü ile bina Bumin Ayrancı uluslararası iyilik faaliyetlerine, Rabia Broyapmaya benzediğini, fuarın da bu yönüyle sivil toplum kuruluşlarında işleyen yasal süreçlerden kurumsal iletişime, aksiyondan vizyon geliştirmeye kadar bu işin öğrenilmesi için bir kapı araladığını, gençler için bir fırsata dönüşmesi yönüyle anlamlı olduğunu ifade etti. olduğunu belirtti. Mevcut algının bu tip çalışmaların belirli bir yaş, cinsiyet ve kimlikle sınırlı görüldüğüne değinen Sula bilinenin aksine sivil toplumun geniş bir katılım ve çalışma alanına sahip olduğunu vurguladı. İhtiyacın doğru tespit edilmesinin, böylesi ayrımlardan ziyade ‘çalışma arkadaşı’ algısı ile birlikte hareket etme şuurunun gelişmesinin daha makul bir algı olduğunu belirtti.
Güllüoğlu’nun sözlerinde sivil toplum çalışmalarında genç kavramı, belirli bir kemik yaşından öte gelişmeleri takip eden, kendini yenileyen, farklı coğrafyalara seyahat edip saha tecrübesi kazanan, dil öğrenen bir aktivist olarak karşılık buldu. Üç söyleşi de her ne kadar son yıllarda yönelim artsa da sivil toplum çalışmalarına etkin katılımın hala istenen düzeyde olmadığı, bu çalışmaların öneminin yeterince kavranamadığı, bu minvalde genç aktivistlere çok iş düştüğü vurgusu öne çıktı. Ne yapmak istediğini bilen, çalışma alanını bilinçli bir tercihle belirleyen, dil bilen, kendi çevresi ile sınırlı kalmayıp uluslararası ölçekte yürütülen çalışmaları takip eden ve gönlünden iyiliği eksik etmeyen bir gencin sivil toplum çalışmalarını daha sağlıklı yürütebileceğini bu söyleşilerle öğrenmiş olduk.
11
KÜLTÜR-SANAT
adbeck sanata ve Bülent Ata okumaya dair konuştu. Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan, Dr. Hasan Oktay, Ebubekir Kurban, Fatih Bayhan, Ferhat Fani, İbrahim Demirci, İsa Karatepe, Kelkuse Wakizaka, Metin Uçar, Nurettin Soyak, Nevzat Yıldırım, Serkan Yorgancılar ve Taha Kurutlu söyleşi gerçekleştiren isimler arasındaydı.
Her Stantta Özgün Etkinlikler Yer Aldı Stant etkinlikleri ortak alana göre daha özelde kaldığı için hazırlıklar da buna göre yapılmıştı. Her kuruluş faaliyet sahasına göre stant etkinlikleri düzenleyerek hatıra köşeleri, bilgi yarışmaları, bilgi kartları ile ziyaretçilerde hoş izler bırakacak, farkındalık oluşturacak aktivitelere yer verdiler. İyilik Duvarı, Suriyeli ve Türkmen çocuklara gönderilen mesajlarla dolarken Şiir Bulutunda en güzel mısralar gökyüzünün bitimsiz ferahlığına katıldı.
BİLGİ VE EYLEMİN HARMANI III. KOCATEPE GENÇLIK FUARI
IV. Kocatepe Gençlik Fuarında Buluşalım Kapanış töreninde KAGEM Hatıra Ormanı’nda her kuruluşun adına bir fidan dikileceği haberi yüzleri güldürdü. Günün anısına plaket vs. yerine fidan sertifikası verilmesi hoş bir incelikti. Açılışta gençliği yalnız bırakmayan TDV Mütevelli Heyeti II. Başkanı Mazhar Bilgin ve TDV Genel Müdürü Mustafa Tutkun kapanışta da alandaydı. Bilgin, kendisinin de gençliğinden itibaren sivil toplumun içinde yer aldığını ve hemen her yönü ile bu çalışmaların zorluğunu da yaşadığını belirterek Türkiye Diyanet Vakfının bugün olduğu gibi bundan sonra da böylesi çalışmaları destekleyeceğinin sözünü verdi. Genel Müdür Tutkun ise Türkiye Diyanet Vakfının yoğunluklu olarak gençlerle çalıştığını belirterek fuardaki genç kuruluşları vakfın ortak projelerinde de aralarında görmekten mutluluk duyacaklarını ifade etti.
Dört günü hep birlikte dolu dolu geçiren katılımcılar artık Doğru cevaplanamayan her soru için yetimlere destek vermekle mükellef olunan bilgi yarışmasında doğru yanıt birbirlerini daha yakından tanımış, daha samimi bir tabloyver(e)memek makul, anlamlı bir yere taşındı. Bilgi eksikliği, la kapanışı gerçekleştirdi. Gençler el birliği ile bir âlem oldu. Gençlik ve Spor Bakanı Akif Çağatay Kılıç’ın sürpriz ziyareti bil(e)memek hayrın eşiği oluverdi. ile III. Kocatepe Gençlik Fuarı yine, yeniden buluşma temenIII. Kocatepe Gençlik Fuarı stantlarında haritalara geniş- nileriyle sona erdi. çe yer verildiğini de gördük. Örneğin fanus içerisine karışık Fuar her yıl atmosferi, etkinlikleri ve katılımcıları ile sivil şekilde yerleştirilmiş ülke isimlerinden birini seçerek önce buraya dair kısa bir bilgi edindikten sonra bu diyarı hari- toplum ve gençlik çalışmalarına ivme kazandıran yapısıyla ta üzerinden bulma yarışması bir dünya haritası üzerinde çıtayı yükseltti. Bilgiyle eylemin harmanında, yeni bir varış gerçekleşti. Başka bir stantta haritadan bir ülke bularak o olarak IV. Kocatepe Gençlik Fuarında buluşmak dileğiyle.. coğrafyadaki bir çocuğa iyilik, esenlik ve güzel bir gelecek temennileri kâğıda döküldü. Raptiyelerle panoya işlenen mesajlarla dünya iyilikle doldu. Haritalara, coğrafyaya, tarihe dost olan bu kadar genci bir arada görse merhum Fethi Gemuhluoğlu kim bilir ne kadar sevinirdi. Fuarda ziyaretçiler için çay, kahve ve şerbet ikramları da unutulmamıştı. Ayrıca kitapseverler için yine okuma alanları vardı. Dileyen yalnız başına okuduğu kitabın gündemiyle meşgul olurken okunan ortak bir kitap üzerinden ya da genel olarak kitap sohbeti yapmak isteyenler de bir başka köşede tahlil ve kritik yaptı. Kitapla kurulan bağın güçlenmesi için bir dakikalık kitap okuma etkinliği tüm katılımcılarla ortak alanda bu yıl da tekrarlandı.
12
Rüyalarınızı gerçekleştirmenin en iyi yolu uyanmaktır. Muhammed Ali 1942-2016
Rahmetle Anıyoruz...
Mustafa TUTKUN Türkiye Diyanet Vakfı Genel Müdürü
EĞİTİM-AKADEMİ
YERYÜZÜNÜ İMAR VE ISLAH ETMEK BANA MI KALDI! İ
nsana Rabbi tarafından dünyada yüklenen vazifelerden bir tanesi de yeryüzünü imar ve ıslah etmektir. Bu imar vazifesi insanın hayatını kuşatan maddi-manevi her şeyi kapsamaktadır. O yüzden yüzyıllarca İslam’ın hâkim olduğu beldeler mamur olmuş; insanı, hayvanı ve tabiatı fıtrata uygun şekilde tekâmül edegelmiştir. “O'dur sizi yerden (topraktan) yaratan ve oranın imarında görevli kılan.” Hûd 61
Mustafa TUTKUN Türkiye Diyanet Vakfı Genel Müdürü
1972 yılında Çanakkale Biga’da doğdu. 1990 yılında Çanakkale İmam Hatip Lisesinden mezun olduktan sonra Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesinde üç yıl eğitim aldı. Daha sonra bu bölümü bırakarak Malezya Uluslararası İslam Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesinde Uluslararası İlişkiler bölümünü tamamladı. 1999 yılında Kosova’ya giderek 4 yıl boyunca bir sivil toplum kuruluşunun Kosova, Makedonya ve Arnavutluk`taki çalışmalarını yürüttü. 2012 tarihinden bu yana Türkiye Diyanet Vakfı Genel Müdür Yardımcılığı görevini yürüten Mustafa Tutkun Mayıs 2016 tarihi itibarıyla Türkiye Diyanet Vakfı Genel Müdürü olarak görev yapmaktadır.
Bununla birlikte tarih boyunca bu imara karşı çıkan ve yeryüzünü fesada uğratmak isteyen ve fıtratı inkâr edenler de olagelmiştir. Bu yüzden Allah-u Teâlâ peygamberler göndererek bize ıslah ve imar vazifemizi hatırlatmıştır. Bunun neticesi olarak da ıslah ediciler ile ifsat ediciler arasında sürekli bir mücadele süregelmiştir. “Bunlara, 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiğinde, 'Biz ancak ıslah edicileriz!' derler.” Bakara 11. “Rabbin, halkları salih ve ıslah edici kimseler iken memleketleri zulmederek helâk etmez.” Hûd 117. İşte o fesatçılara yeryüzünde yaptıkları hatırlatıldığında bunu kabul etmek istemezler ve fesatlarına devam ederler. Ama inanıp fıtrat üzere yaşayanların bu konuda bir şey yapması gerekmektedir ki yeryüzünde fesadı ortadan kaldırsın ve ıslah edenlerden olsunlar. Bununla beraber bu iş tek başına yapılabilecek ve üstesinden gelinebilecek kadar kolay bir iş değildir ve bunun için bir araya gelerek teşkilatlanmak gerekmektedir. "Sizden, hayra çağıran, iyiliği emreden ve kötülükten men eden bir topluluk bulunsun. İşte kurtuluşa erenler onlardır." Âl-i İmran 104 “Yeryüzünde ıslaha çalışmayıp fesat çıkaran haddi aşmışların emrine itaat etmeyin.” Şu’arâ 151-152 Yıl 590, yer Mekke; insanlık tarihinde "Cahiliye" dönemi diye adlandırılan bir dönem; zulmün, haksızlığın, ahlaksızlığın ve sömürünün zirve yaptığı yıllar.
14
Bütün bunlara rağmen toplumda vicdan sahibi insanlar var ve bunlar Mekke'de haksızlıkların ve zulmün önüne geçmek için bir araya gelerek örgütleniyorlar. Kurdukları bu örgütlü yapının adı "Hilfu'l-Fudul" yani "Faziletliler Cemiyeti" yani "Erdemliler İttifakı". O gün 20 yaşında bir genç olan Peygamber Efendimiz bu "derneğin" bir üyesi ve bu üyeliğini yıllar sonra ashabına şöyle anlatır: “Abdullah b. Cud'an'ın evinde yapılan And'da ben de bulundum. Bence o and kırmızı tüylü bir deve sürüsüne malik olmaktan daha sevgilidir. O zaman Haşim, Zühre ve Teym Oğulları, deniz bir kıl parçasını ıslatacak kadar suya malik oldukça mazlumlarla birlikte bulunacaklarına and içmişlerdi. Ben ona İslâm devrinde bile çağrılsam icabet ederdim.“ Ahmed b. Hanbel, I,190, 193 Bugün yaşadığımız dünyaya baktığımızda Cahiliye döneminden belki çok daha ileri gitmiş ve haddi aşmış bir durumla karşı karşıya olduğumuzun farkına varırız. Modern hayatın yoğun meşguliyetleri arasında imar ve ıslah vazifemizi ise çoğu zaman ıskalamaktayız. Köklü medeniyet tarihimizde imar ve ıslah vazifesini yerine getirmek için yani iyiliği egemen kılmak için kurulan binlerce vakıf müessesesi yukarıda geçen ayet ve hadislerde belirtildiği üzere bir araya gelen toplulukların oluşturduğu örgütlü yapılardır. Bugünün sivil toplum kuruluşları diyebileceğimiz bu örgütlü yapılar yeryüzünün imar ve ıslahında önemli roller üstlenmişler ve seviyesine bugünün yüksek teknolojik imkânları ile bile ulaşamadığımız bir medeniyeti inşa etmeyi başarmışlardır.
önemli bir vazifeyi yerine getirmek için kurulmuş yapılardır. Genç bir delikanlı iken bu vazifeyi “Erdemliler İttifakı/Birliği” kurucu üyesi olarak üstlenmiş olan Peygamber Efendimiz gibi gençliğimiz de dünyamızın imar ve ıslahında tekrar aktif olarak görev almalıdır. Bunun için birilerinin teşvikini ve teklifini beklemeden örgütlenerek dünyamız problemlerine çözümler üretmeli ve yeryüzünün tekrar Rabbimizin istediği gibi bir yere dönüşmesi için gayret göstermelidir. Mevcut kanun ve yönetmelikler çerçevesinde 7 kişi bir araya gelerek hiçbir maddi kaynak göstermeksizin çok hızlı bir şekilde bir dernek kurabilmektedir. Hedefleri ve projeleri olan dernekler de çok kolay ulusal veya uluslararası kaynak bulabilmekte ve projelerini hayata geçirebilmektedirler.
AIIah'a and olsun ki Mekke şehrinde birine zulüm ve haksızlık yapıldığı zaman hepimiz, o kimse ister iyi ister kötü ister bizden, ister yabancı olsun kendisine hakkı verilinceye kadar tek bir el gibi hareket edeceğiz; deniz süngeri ıslattığı ve Hira ile Sibir dağları yerlerinde kaldığı sürece bu yemine aykırı davranmayacağız ve birbirimize mali yardımda bulunacağız. Yıl: 590, Erdemliler İttifakı
Bu şartlar altında günümüz sorunlarına duyarsız kalmadan örgütlenerek bu sorunlara çözümler üretmek ve yeryüzünü tekrar huzurla yaşanır bir yer kılmak hepimizin vazifesi olmalıdır.
Günümüzde vakıf ve dernekler gibi sivil toplum kuruluşları farklı gayelerle de kuruluyor olsa, çoğu özünde böyle
15
Dr. Hatice Kübra GÖRMEZ İlahiyatçı-Yazar
EĞİTİM-AKADEMİ
ASR-I SAADET’İ KADIN BİLGİ VE DEĞER ÜZERİNDEN OKUMAK
İz Bırakan Kadınlar Konferans Serisi
H
er okumanın bir gayesi ve hedefi vardır. Asr-ı Saadet’i niçin ve nasıl “okumalıyız”? Bir asra “saadet” mührünün vurulması nasıl gerçekleşmiştir? Nihai anlamda bu soruların cevabı bugünümüzü, bu asrımızı “saadet” asrı yapacak bilgi ve değerlere ulaştırabilmek için olmalıdır. Asr-ı Saadet’e doğru bir yolculuk yaptığımızda Hz. Peygamber’in saadet asrını oluşturabilmek için yaptığı büyük inkılaplarla dönüşümü gerçekleştirme çabasına şahit oluyoruz. Bu dönüşümlerin başında üç önemli inkılap gelmektedir: Kadın, bilgi, ahlak ve değer. Gerçekleştirilen bu dönüşüm ve değişimler birbirinden bağımsız olmayıp aksine aralarında çok sıkı bir irtibat söz konusudur. Dr. Hatice Kübra GÖRMEZ İlahiyatçı-Yazar
1998-2003 Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden mezun olan Hatice Kübra Görmez, 2003-2007 yılları arasında aynı üniversitede Tefsir Ana Bilim Dalında yüksek lisans eğitimini “Hz. Aişe’nin Tefsir Rivayetleri ve Kur'an Yorumu” teziyle, doktora eğitimini ise "Kur'an-ı Kerim'in İkili Anlatım Sistemi Bağlamında Tergîb ve Terhîb Üslubu" tezi ile 2016 yılında tamamlamıştır. 2007 yılından bu yana Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kırgızistanlı ilahiyat öğrencilerinin derslerine girmekte ve onların eğitim ve kazanımlarına katkı sağlamaya çalışmaktadır.
Birincisi; Allah Resulünün kadın konusundaki inkılabıdır ki bu insanlık tarihindeki kadın mevzuunda gerçekleştirilen en büyük inkılaplardan birisidir. İslam kadına değer vermeden önce hayat verdi. Diri diri toprağa gömülürken cahiliyye âdetini ortadan kaldırarak hayat hakkını yeniden kazandırdı. Sonra onu değerli kıldı ve daha sonra da değer üreten bir varlık haline getirdi. İlimle ve ahlaki meziyetlerle donattı. İkincisi; bilgi konusundaki inkılabıdır ki adı cahiliyye olan bir toplumun aydınlatılması anlamına gelir. Rasûlullah’ın İslâm’ı tebliğe başlamasından önce Arap toplumunun bilgiden, nizamdan, adaletten, sulh ve sükûndan uzak; ıslaha muhtaç bir görünüm arz ettiği bilinmektedir. Cahiliye dönemi olarak adlandırılan bu süreçte insanların hayatında yer eden birçok batıl inanç ve pratik, vahyin inişiyle birlikte Hz. Peygamber tarafından reddedilmiştir. Bunların yerine vahiy merkezli sahih bilgiler yerleştirilmiştir. Cahiliye toplumundan İslam toplumuna geçişin başlıca göstergelerinden biri cehaleti terk ederek ilim ve irfana yönelmek olmuştur. Bu süreçte Ashâb, Kur’an’ın ve Hz. Peygamber’in teşvikleriyle ilim öğrenmek hususunda azami gayret göstermişlerdir. Bu gayret sadece erkeklere özgü olmayıp aynı şekilde hanım Sahabîler de ilim öğrenmek ve öğrendiklerini başkalarına aktarmak konusunda önemli roller üstlenmişlerdir. Asr-ı Saadet'te hanımlar mescide her vakit gelme imkânına sahip oldukları için Hz. Peygamber’in sohbetlerinden istifade edebiliyorlardı. Zira ilim öğrenilen başlıca mekân Mescid-i Nebevi idi. Öte yandan mescide devam eden kadınların sayısı sınırlı da değildi. Kıble değişikliği sırasında mescidde bulunan kadın ve erkeklerle ilgili yapılan bir araştırmada kadın oranının %40 olduğu tespit edilmiştir.1 Dolayısıyla hanım sahabîlerin neredeyse erkeklere yakın oranda mescitlere ve ilmi faaliyetlere katıldığı söylenebilir.
16
Sünnet kavramının kökünde yer alan özgünlük, örneklik, önderlik, çığır açma, mutedillik, kasıtlılık, düzenlilik, normatiflik, olumluluk vb. hususlar, Hz. Peygamber’in ümmeti için bıraktığı tüm örnek davranışlar için de geçerlidir. Peygamber döneminde ilmî hayatın bir merkezi mescit iken bir diğer merkezi Peygamberin evi olmuştur. Müminlerin anneleri her daim bir okul niteliğinde olan Peygamber evinde sonraki nesillere aktarılacak çok önemli bilgiler elde etmişlerdir. Şunu ifade etmek gerekir ki Asr-ı Saadet’te söz konusu bilgiden kasıt sadece vahiy değildir. Bu süreçte insanı ve insan aklını sahih bilgiye götüren mekanizmaların ortaya çıkarılmasına da büyük önem verilmiştir. Sadece naklî değil aklî ve tecrübî bilgiye de değer atfedilerek insanlığın cehaletten kurtarılmasıdır bilgi inkılabı. Üçüncü inkılap ise ahlak ve değer inkılabıdır. “Ben, ahlâkî güzellikleri tamamlamak üzere gönderildim.” 2 buyuran Resulü-i Ekrem’in, bir Peygamber olarak görevlendiriliş amacını, güzel ahlâkı kemale erdirme ile açıklaması son derece etkileyicidir. Bu durum, onun insanlığa öğrettiği dinde, ahlâk vurgusunun ne denli güçlü olacağının açık beyanıdır. Daha vahyin ilk evrelerinde bizzat Allah Teâlâ tarafından “Sen yüce bir ahlâk üzeresin.”3 buyrularak övülen Hz. Peygamber, ilerleyen yıllarda Hz. Âişe’nin “Onun ahlâkı Kurân’dı.”4 sözünde ifadesini bulan üstün karakteri ile çağlara örnektir. O bize sadece kişisel ahlak
kuralları ve şekilsel ahlakı vazetmemiş aynı zamanda bir davranışı ahlaklı kılan değeri öğretmeye çabalamıştır. Dolayısıyla Allah Resulü değer bakımından da insanlığa ve yeryüzüne önemli mesajlar ve ilkeler getirmiştir.
ifade ederken aslında çok büyük mesajlar vermektedir. Allah Resulü de tavrıyla Hz. Hatice’nin şahsında kadına verdiği değeri göstermektedir. Mekke döneminde; Dar’u-l Erkam’da, muhasara yıllarında, Habeşistan hicretinde ve en önemlisi de Akabe biatlarında velhasıl vahyin bütün süreçlerinde kadınlar hep sahnededirler. Bu bize göstermektedir ki, İslamiyet daha ilk anından itibaren sadece bir erkek hareketi olmayıp, kadını ve erkeği ile özellikle de gençleriyle birlikte bir varoluş hareketi olarak başlamıştır. Mesela Hz. Hatice ile birlikte öne çıkan şahsiyetlerden birkaçı şu isimlerdir:
Kadın-değer ilişkisi bağlamında hem Kur’an’ın kadına verdiği değeri, hem de Allah Resulü’nün kadın olarak, anne, eş ve kardeş olarak özellikle de insan olarak ilişkisini Hz. Hatice üzerinden değerlendirebiliriz. Evliliği, iş ahlakı ve iş ilişkisi, ilk vahyi aldığında aralarında geçen eşsiz diyalog, ilk inanan, ilk destekleyen, sıkıntıları birlikte göğüsleyen ve çocuklarının annesi olması hasebiyle Hz. Hatice ile ilişkisi çok özel ve çok anlamlıdır. Bu bağlamda Hz. Hatice yo* Hz. Sümeyye; sabır, sadakat, teslilun başıdır. Saadet neslinin ilk kurucu- miyet, cesaret örneği ve ilk şehit. larından ve ilk inananlardandır. * Hz. Esma; hicrette sorumluluk yükAsr-ı Saadet’i kadın, bilgi ve değer lenen bir genç hanımefendi. üzerinden okuyabilmek için Hz. Peygamberin ilk vahyi aldığında Hz. Hati* Hz. Fatıma; baba ile kız evlat ilişce ile aralarında geçen diyalogu bir kez kisinin zirve noktası. Allah Resulü ile daha hatırlamak yerinde olacaktır. Hz. aralarındaki sevgi ve saygı o kadar dePeygamber korku ve heyecanla Hz. ğer ifade ediyor ki. Daha küçük yaşta Hatice’ye koşup başından geçenle- babasının İslam’ın ilk yıllarında yaşari anlattığında o; "Sen aylardır Hira’da dığı zorlukları karşı küçücük yüreğinde Allah’a ibadet, dua ve niyaz ediyorsun." hisseden, babasının üstünü başını tedememişti. Elbette bunlar çok önem- mizleyen, savaş meydanında yarasını liydi ve Hz. Hatice de farkındaydı ama tedavi eden, annesi vefat edince ev işo Hz. Muhammed’e şöyle seslenmişti: lerini gören ve "Ümmü ebiha" ‘babasının annesi’ lakabına bizzat babası tara“Yemin ederim ki Allah seni hiçbir fından layık görülen Peygamber kızı Hz. zaman utandırmaz. Çünkü sen akra- Fatıma, un değirmeni kullanmaktan eli balarını gözetirsin, her zaman doğruyu nasır tutan, babasının “Hak yoldan ayrısöylersin. İhtiyacı olana yardım eder, 1 işini görmekten âciz kimselerin işlerini Bk. Mehmet Birekul, Peygamber Günlerinde Kadın, Sosyolojik Bir İnceleme, Konya 2004, s. 62. yüklenirsin. Fakiri doyurur, misafirini en iyi şekilde ağırlarsın. Hep haklıların ya- 2Muvatta’, Husnü’l-huluk, 8; Buhârî, el-Edenında yer alır, onlara yardımcı olursun.” bü’l-Müfred, h. no: 276; Taberânî, el-Mu’cemü’l-EvBu küçücük diyalog bize Asr-ı Saadet’in ilk yıllarını kadın bilgi ve değer üzerinden okuma imkânı veriyor. Çünkü Hz. Hatice burada Hz. Peygamberin sahip olduğu değerleri ve erdemleri
sat, VII/74, h. no: 6895; Hâkim, Müstedrek, II/670, h. no: 4221; Beyhakî, Sünen, X/323, h. no: 20782. Kalem, 68/4.
3
Müslim, Salâtü’l-Müsâfirîn ve Kasruhâ, 139; Ebû Dâvûd, Tatavvu’, 26.
4
17
ASR-I SAADET’İ KADIN BİLGİ VE DEĞER ÜZERİNDEN OKUMAK
EĞİTİM-AKADEMİ
Medine’nin kadınlar için de bir açık üniversiteye dönüşmesi, Mescidin gölgesinde eğitilmeleri, her vakit namaza katılmaları, sadece kadının değerini bize göstermiyor; bilgili, değerli ve aynı zamanda bilgi ve değer üreten kadınlar yetiştiriyor. lırsan seni ben dahi kurtaramam.” dediği Hz. Fatıma. Kısacası bir ahlak ve erdem timsali olan Hz. Fatıma bu süreçte Allah Resulü’nün hayatını ilmek ilmek sevgi, bilgi ve değerlerle dokuduğu tevazu ve takva abidesi olarak Asr-ı Saadet’in tertemiz sayfalarında yerini almıştır. Medine dönemine geldiğimizde; Medine’yi ve medeniyeti kadın ve erkeğin birlikte inşa ettiklerini görüyoruz. Burada Medine’nin kadınlar için de bir açık üniversiteye dönüşmesi, Mescidin gölgesinde eğitilmeleri, her vakit namaza, cuma ve bayram namazına katılmaları, sadece kadının değerini bize göstermiyor. Bilgili, değerli ve aynı zamanda bilgi ve değer üreten kadınlar yetiştiriyor. Asr-ı Saadet insanını ve başlığımız bağlamında kadınları bu manada incelediğimizde özellikle kadınların vahyin ışığında ve Hz. Peygamberin rehberliğinde ciddi bir “özgüven” sahibi olduklarını görürüz. Bu yüce şahsiyetleri birkaç sahih cümleyle ve hayırla yâd etmek gerekirse bunların başında Hz. Aişe gelmektedir.
* Hz. Ümmü Süleym; kendisini Sev- maletul ilim ve marifet" olmaktan, gili Peygamberimize hizmete adayan "hammaletül hatap" ve "hammaletul Enes b. Malik’in annesi ve diğerleri… harap" olmaya doğru götüren, tersine bir rol biçme içerisine girilmiştir. Hz. Allah Resulü’nün saadet asrında Peygamber adına uydurulan “Şaviru gergef gergef dokuduğu kadın-bilgi hünne ve halifu hünne” (Kadınlarla isilişkisini hem kadın hakkındaki bilgi- tişare edin ama dediklerinin tersini yamiz hem de kadının şahsiyet, dirayet, pın) anlayışı Allah ve Resulünün muradı takva, bilgi sahibi olması ve bildikle- olmayıp kendi zihinsel kıskaçlarından riyle amel etmesi anlamında Hz. Aişe kurtulamayan insanların anlayışıdır. üzerinden okumak mümkündür. Hz. Peygamber ile Hz. Aişe arasında öğBaşta da ifade ettiğimiz gibi; İslam retmen–talebe ilişkisi içerisinde adeta kadına değer vermeden önce hayat verbir ilim, irfan mektebine dönüşen bir miştir. Diri diri toprağa gömülürken, caodacık evleri aynı zamanda yetim ço- hiliye âdetini ortadan kaldırarak, kadına cukların himaye edildiği, kimsesizlerin hayat hakkını yeniden kazandıran İslam sınandığı, ilahi vahyin şehadet ettiği ile olmuştur. Sonra kadını değerli kılmış ve kocaman bir merkez olmuştur. Hane-i daha sonra da ilimle donatarak bilgi ve Saadet’te Allah Resulü’nün dizi dibinde değer üreten bir varlık haline getirmiştir. yetişen Hz. Aişe ilmi, dirayeti, cesareti, Eğer biz de yaşadığımız asrı bir nebze şefkat ve merhameti ile İslam tarihinde de olsa saadet asrına dönüştürmek ishak ettiği yeri almıştır. tiyorsak kadını yeniden bilgi ve değerle buluşturmamız gerekiyor. Yeryüzünü Kısaca hem özelde birçok hanım imar eden, toplumu inşa eden bilgi ve şahsiyet üzerinden, hem de genelde erdem sahibi kadınlar olma bilincini hanımlar üzerinden Asr-ı Saadet'te ka- kazandırmamız gerekiyor. Zira içinde dını bilgi ve değer üzerinden okumak yaşadığımız zaman ve mekânın sorunu mümkündür. Kadınlar bu dönemde bugün de bir değer ve bilgi sorunudur. “hammaletül hatap” (odun hammalı) Kadını ve erkeği, yani insanı yeniden bilolmak yerine “hammaletül ilm/hamma- gi ve değerle buluşturmayı başardığımız letul mağfiret, hammaletul merhamet oranda sağlam ve güçlü ailelere sahip ve meveddet ” (ilim, bilgi ve sevgi taşı- oluruz. Çünkü sağlam toplumu ancak yan şahsiyetler) olmuşlardır. sağlam aileler inşa edebilir. Peki, tüm bunlar günümüze hangi mesajları taşımaktadır? Asr-ı Saadet yaşanmış ve bitmiş bir asır mıdır? Yoksa bizim için bir ideal ve kemale ulaşma yolculuğunda gösterilen bir hedef midir?
Eğer biz yaşadığımız asrı da saadet asrına dönüştürme çabası içerisindeysek Allah Resulü'nün gerçekleştirdiği * Hz. Aişe; ilme adanan ömür, bilge bu üç inkılap önemlidir. Maalesef büannemiz. yük bedeller ödenerek gerçekleşen bu inkılapları insanlık günümüze taşıya*Ümmü Mihcen; Yüce Allah’ (cc) ın mamıştır. Kadın, bugün bütün izmlerin evini, Mescid-i Nebeviyi temizleyen merkezine alınmış, bir meta ve istismar hanım sahabi. objesi haline getirilmiştir. Kadını "Ham-
18
Bugünün insanı mutluluk arıyor ama yöneldiği yönler, yürüdüğü yollar, modernitenin imkânları bunu sağlamıyor. Maddi refah ve tüketim arttıkça huzursuzluk, mutsuzluk, tatminsizlik de daha fazla kendini hissettiriyor.
Bugünün insanı mutluluk arıyor, kadınıyla erkeğiyle, genciyle yaşlısıyla mutlu olmak istiyor ama yöneldiği yönler, yürüdüğü yollar, modernitenin imkânları bunu sağlamıyor. Maddi refah ve tüketim arttıkça huzursuzluk, mutsuzluk, tatminsizlik de daha fazla kendini hissettiriyor. Daha da vahimi bu olumsuzluklara çözüm bulmak adına cinayetler işleniyor. İslam’ın rahmet yüklü mesajları üzerine cehalet, taassup, kan ve gözyaşı kara bulutlar gibi çökmüş durumda. Allah ve Resulü adına adalet ve vicdanlar yara almış vaziyette. Yeryüzünün pek çok noktasında İslam’ın hoşgörü ve rahmeti; tahammülsüzlüğe, acımasızlığa ve taassuba; selam ve emniyeti güvensizliğe ve istikrarsızlığa dönüşmüş durumda.
İşte içinde yaşadığımız zaman ve mekânda yeryüzünü istila eden kan, gözyaşı, cehalet ve zulmü ortadan kaldıracak en önemli unsur sağlıklı toplumlar inşa edebilmektir. Bunu yeniden başarabilirsek Asr-ı Saadet’in rahmet damlalarından nasibimizi ancak o zaman alabiliriz. Yeryüzünü bilgi, değer ve erdemlerle donatabilirsek, sadece Müslümanlara değil, tüm insanlığa yaşanabilir bir dünya sunabiliriz. Son olarak şunu ifade etmek istiyorum. Eğer yeryüzü yeniden kaybettiği merhameti ve hikmeti yakalamak istiyorsa bunu ancak anne yüreği taşıyan kadınlar! gerçekleştirebilir diyorum. Onlardan olabilmek için Yüce Rabbimin bunu bir dua ve niyaz kabul etmesi temennisiyle…
İslam kadına değer vermeden önce hayat vermiştir. Diri diri toprağa gömülürken, cahiliye âdetini ortadan kaldırarak, kadına hayat hakkını yeniden kazandıran İslam olmuştur.
19
Rüştü ATMACA TDV KAGEM Gönüllüsü
EĞİTİM-AKADEMİ
SORUN NEDİR?
Prof. Dr. Teoman Duralı'nın "Sorun Nedir" isimli kitabı üzerine
K
lasik dönemde husule gelmiş ve o dönemin bilimsel anlayış ve değerleriyle yoğrulmuş olan kültürümüzü oluşturan unsurlardan hareketle, evrensel geçerliliği olan değerlerin yakalanıp, onların çağdaş şartlar karşısındaki durumlarını irdelemek "Sorun Nedir" adlı kitabın asıl meselesidir. Kitapta her bir bölümde ele alınan soru/n-lar bugün için İslam medeniyetinin varisleri olan her birimiz için hayati ehemmiyettedir ve bir kenara bırakıp yönümüzü/yüzümüzü dönebileceğimiz soru/n-lar değildir. Çünkü bu sorunlar gündelik yaşantılarımızdan tutun da manevi/tinsel yaşantılarımıza kadar her katmanımızı sarıp sarmalamış ve artık bir varoluş meselesi haline gelmişlerdir. Kitap dört bölümden oluşmaktadır: Rüştü ATMACA
TDV KAGEM Gönüllüsü
*Soru-Sorun-Mesele *Dirim Gerçekliği Sorunu *Aşkın Hakikat Sorunu *Tarih Gerçekliği Sorunu
Karadeniz Teknik Üniversitesi İstatistik ve Bilgisayar Bilimleri bölümünden 2002'de mezun oldu. Halen Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi FelBirinci ve ikinci bölümlerde kavsefe bölümünde 4. Sınıf öğrencisi olan ramsal bir şema çıkarılmış ve bu kavAtmaca, TDV KAGEM gönüllüsüdür. ramlardan hareket edilerek üçüncü ve dördüncü bölümlerde de iddialar/fikirler ortaya konulmuştur. Bu bağlamda öncelikle birinci bölümde “soru, sorun, mesele” gibi kavramların ne olduğu ve bunların toplumların hayatında ve düşünce dünyasında neye karşılık geldiği ortaya konulurken, ikinci bölümde ise “Dirim Gerçekliği Sorunu” üst başlığı altında bugünün tartışılan temel meselelerinden biri olan “Canlılık, Evrim ve Tarih, Beşerden İnsana ve İnsan-Oluş” gibi konulara/sorunlara bakış konusunda temel bir perspektif sunulmuştur. Böylece bu iki bölümde ortaya konulan bakış açısı ve kavramsal perspektifle felsefe tarihinin ve günümüz düşünce dünyasının temel meseleleri ele alınmıştır. Bu bölümler anlaşılmadan ve yerine oturtulmadan Teoman Duralı hocanın iddia ve çözümleri yerini bulamayacaktır. Üçüncü bölümde "Aşkın Hakikat Sorunu" başlığı altında irdelenen konular felsefe tarihinden hareketle temel düşünsel kavramların ve fikirlerin tahlilidir. Örnekleyecek olursak bu bölümde irdelenen konulardan birisi aklın sınırının ne olduğudur. Aklın sınırlarının tespit edilmesi suretiyle aklın kullanılması ile nere-
20
anlam/kavram sorusuna cevap verilemez ancak "çare", "çözüm" sunulabilir. Yani meselelere çare, çözüm sunulabilir. Uygulamalı bilimler olan teknik, tıp, iktisat gibi alanlarda çare sunulurken, formel bilimler sahasında örneğin matematik, felsefe gibi alanlarda ise çözümler sunulabilir. Dirim Gerçekliği Sorunu "Canlılık", "Evrim ile Tarih", "Beşerden İnsana", "İnsan-Oluş" gibi alt başlıkların işlendiği bu bölümde temelde bir canlı olarak var olan beşerin maddi ve manevi bağlamlarda insanlaşması süreci incelenmiştir.
lere uzanabileceğimiz ve bu kullanımda da hangi yöntem ve usullerle hareket edeceğimiz anlatılmış, aynı şekilde aklın beşer-insan-kimlik-kişilik gibi insan varlığının katmanlarının oluşumunda gördüğü işlevler ve bu kavramlar arasındaki ilişkiler ağı ortaya konulmuştur. Dördüncü bölümde genel hatlarıyla "Avrupa Medeniyetinin Oluşumu" ve "Türk Tarihinin Gelişimi" çeşitli sahaların verileri ayrıntılı bir şekilde irdelenerek ortaya konulmuştur. Her bir bölümle ilgili temel meselelerin muhtasarı (özeti) şöyledir: Soru, Sorun ve Mesele Bu bölümde temelde soru ve soru kalıplarının ne ifade ettiği ve bu soru kalıplarına hangi cevap formlarıyla karşılık verilmesi gerektiği ortaya konulmuş ve kitap boyunca bu çerçeveye bağlı kalınmıştır. İnsanın küçük yaşlardan itibaren ve ileriki yaşlarda sorduğu "Bu nedir?" kalıbındaki sorular temelde gündelik
Bilgi-bilim teori kesiminin en zor kavramı "canlılık" tır. Ama en temelde "yapabilen/yaptırabilen" var olanlara canlı denmektedir. Bu tariften de yola çıkarak insanın çift katmanlı bir varlık olduğu söylenebilir. Bu katmanlardan ilki canlı olma tarafıdır ve bu ciheti diğer tüm canlı varlıklarla ortak olan tarafıdır. İnsanın bu ciheti "beşer" olarak isimlendirilirken, bilimlerden dirimbilim/ biyoloji inceleme konusu yapmaktadır. İnsanın ikinci katmanı olan "Nefs-bilinç" ise sadece bizlere has olup metafiziğin varlık ve bilgi öğretileri ve hassaten ahlak nazariyesi altında incelenir.
yaşantının gerektirdiği bir soru şeklidir. Bu tarz sorulara “bu masadır, bu silgidir” gibi açıklayıcı/tasviri cevaplar verilir. Bu tarz cevaplar genelde zaman ve mekân içerisinde somut bir varlığı göstermektedir ve gündelik yaşantının büyük bir kısmı bu tarz sorular ve cevaplardan oluşur. Ama soru “Masa ne demektir?” kalıbına dönerse, açıklayıcı ve somutluklar düzleminde yer almayan ve farklı bir katman olan anlam ve kavram sorusuyla muhatabız demektir. Bu tarz sorular gündelik yaşantının cenderesinden sıyrılıp gösterilebilir Hayata gözlerini açan her beşer/diyanı olmayan konuları anlamaya ilişkin nazari-felsefi sorulardır ve bundan do- rim varlığı belli bir kültürün içinde var olur. Bu kültür tarafından çerçevelenlayı da “mesele” halini alırlar. miş kişi diğer kişilerden farklılıklarının Kavramlar ise somut nesnelere yak- idrakine vardıkça benliği oluşmaya laştığı gibi (örneğin masa kavramı) aşırı başlar. Dolayısıyla benlik oluşumu kişisoyut da olabilirler. Aşırı soyut kavram- nin geçmişiyle sıkı bir ilişki içindedir. lara matematikte “pi” sayısı, ahlakta “iyilik” gibi örnekler verilebilir. Soruya İnsanın dirim/beşer yönü evrime konu olan kavram ne kadar soyutsa bakarken, insanlaşma yönü tarihe bacevap da o derece soyut ve çetrefilli kar. Evrim maddi ve gayrı-iradiyken, olup bu sorulara ‘sorun’ denmektedir. tarih manevidir ve iradidir. Dirim yönümüz Marx’ın dillendirmesiyle altya"Bu nedir?" sorusuna "bu masadır" pının sahası içindeyken, tarih ve doladendiğinde verilen cevaptır. Hâlbuki yısıyla kültürel yanımız üst yapımızla
21
EĞİTİM-AKADEMİ
SORUN NEDİR?
ilgilidir. Altyapı, üstyapı ayırmasında başaramadığı için bu sahanın ilk başlaöncelik sonralık veya bir ard düzenlilik tıcısı Aristoteles olarak kabul edilmiştir. söz konusu değildir. Aksine bu iki yön birbirini besleyen var eden sarmaşık Teoman Duralı felsefenin sebeb-i bir yapıdır. hikmetinin ahlak olduğunu özellikle söylemektedir. Felsefenin her alanı, Gerçeklik olarak kabul ettiğimiz dış kolu, kesimi ahlakla doğrudan veya dünyada “zaman” değil “süreçlilik” söz dolaylı olarak ilintilidir. Ahlak sistemini konusudur ve bu süreçliliğin temelinde teşkil eden kuralların dayandığı ana ilde hareket vardır. Müdrik olan bizler dış kelerin ise felsefenin dışından, ilahiyatdünyayı idrakimize konu kılmak için bu tan ithal olunduğunu söylemektedir. süreçleri mekân ve zaman içerecek şe- Filozofların görevi ise bu ana ilkelerden kilde donduruyoruz. Burada gerçeklik hareket ederek kurallar ve düsturlar ile müdrikemiz arasında her zaman için üretmek ve sistemler inşa etmektir. uyumsuzluk söz konusudur ki, bunu en aza indirmenin tek yolu ve yönteTeoman Duralı, mi süreci dondurduğumuzda mekânın yerindeliği ve zaman aralıklarının doğru felsefenin sebeb-i hikmetinin ayarlanmasıdır. Aşkın Hakîkat Sorunu Bu bölümde ilk olarak "metafizik" kavramının tahliline girişen yazar, Aristotales ve Eflatun bağlamlarında konuyu ayrı ayrı ele alarak aralarındaki farklılıkları ve benzer noktaları kısa da olsa ortaya koymuştur.
ahlak olduğunu özellikle söylemektedir. Felsefenin her alanı, kolu, kesimi ahlakla doğrudan veya dolaylı olarak ilintilidir.
Metafizik, teorik-sistematik fikrî yapılanmanın en üstün raddesidir. Metafizik düşünmenin sonucu olarak ortaya çıkan temel bileşenler Kant’ın deyişiyle mantık, matematik, estetik ve ahlaktır. Bu alanlar dış dünyada karşılıksızdır ve saf aklın bir üretimidir. Akdeniz-Mezopotamya coğrafyasının felsefe-bilim tarihinde en önemli belirlenimi bu alanları tarihin içerisinde vücûda getirmiş olmasıdır. Bu alanlar ve alanların çatısı Metafizik genelleyici-soyutlayıcı-sentezci ve hatta transandantaldır. Bu da teemmül-ü düşüncedir (teorik-sistematik) ve bu düşünce tefekkürle buluşup iş yapar. Hint ve Çin düşünce sistemleri tefekkürle buluşmuş ancak bu düşüncelerini "teorik-sistematik" bütünlükle buluşturamamışlardır.
felsefe tarihinin hem genel bir özeti hem de nerede durduğuyla ilgili bilgiler sunulmaktadır. Bu bölümde ele alınan akıl, bilinebilirliğin ve düşünebilirliğin ötesi, mana-anlam, dialektik, teemmül ile tefekkür, transsendent düşünce sahaları, a priori-a posteriori gibi alt başlıklar bu kanıyı doğrulamak için yeterlidir.. Tüm bu sahalardaki belirlenimlerden sonra varılan sonuç; nasıl ki bilimden bağımsız bilim felsefesi olamazsa fizikten bağımsız da bir metafizik yapılamayacağıdır. Duralı’nın "Aşkın Hakikat Sorunu" bölümü altında incelediği bir başka konu ise “Kimlik: İnsan-Olmanın Esası Sorunu” dur. "Kendisi-olmayanlar" dan ayrılabilen, ayırdedilebilen ‘birim-var olana’ birey denilmektedir. Bireyin en temel vasfı kendi dışındakilerle ilişki kurarken dayandığı arka plan şablonu olarak hafızasıdır. Birey olma temelde dirimselliğimizin yani canlı olma olarak varlığımızın bir sonucudur. İnsan doğumundan itibaren hazır bulduğu "ham dirimli varoluşun" üstüne ikinci bir varoluşu daha inşa eder. Yani bireylik doğalken, ikincisi inşaîdir. Bu ikinci varoluşumuz "kişiliğimizdir" ve insanı başkasından ayıran bireyliğimizin yanında "kendi-imkân-boyutları" üstüne katlanması ile kimlik kurulur. Bu kendi-imkân-boyutları üzerine katlanma ne kadar derin olursa ortaya çıkan kişilik de o kadar keskin, belirgin ve özgün olur. Bireylik maddi bir yapıyken, kimlik manevi bir yapıdır ve temelde bilmeye dayanır. Bireyliliği ve kimliği düşünerek "ben" in boyutlarını ortaya çıkararak "benliğimizi" oluştururuz. Bilgiye dayanan kimlik, bilgimizin değişmesiyle birlikte değişir. Bu da aynı ölçüde benliğimizin değişmesi demektir.
Duyularımıza açık (duyulabilir) var olanların "nasıl" ve "neden" sorularına cevap verecek şekilde ele alınışları fizik (füsike) inişidir ve Aristo bu alanı araştıran felsefeye “ikinci felsefe” ismini vermiştir. Aynı şekilde duyumsamalarımızın dışındaki sahayı konu edinen ve "varlığı varlık olarak" araştıran felsefeye ise "ilk felsefe/metafizik" demiştir. Varlık, varlık olarak konu edinildiğinde "varlığın ilk asli sebebi ve hareket ettiricisi nedir?" sorusu karşımıza çıkmaktadır ve bu sorunun cevabında "teoloji" ile ilk felsefenin ayrımı net olmadığından ilerleyen zamanlarda bu iki alan birbirlerinin sahasına tecavüz etmekten asla geri durmamışlardır. Aslında Kimliğimizin temelinin manevi olmametafiziğin konularıyla ilk defa uğraşan sı nedeniyle sağlıklı kimliklerin inşasınEflatundur. Ancak Eflatun bu sahayı Yukarıdaki metafizik tanımlamala- da eğitim-öğretim çok temel bir görev net çizgilerle diğer sahalardan ayırmayı rından da anlaşılacağı gibi bu bölümde ifa etmektedir. Bundan dolayı bir kül-
22
türün aslî unsurları olan kişilikli kimlikli insanların devamlılıklarının temel şartı bunun eğitim-öğretim yoluyla devamlılığının sağlanmasıdır. “Dirim’i belirleyen ‘gen’ ise, hayatı da inançlar belirler ve biçimlendirirler. İnançlarla dokunmuş en geniş toplum örgüsü ise kültürdür.“ Bu cümleden de anlaşılacağı gibi Teoman Duralı kültürün temeline inançları koymaktadır. Böylece kan merkezli bir toplum birliği değil can/mefkûre/anlam merkezli bir toplum ve bu toplumun vücuda getirdiği kültürü ön plana almaktadır. Modern dönemde aslında "yeniçağ din dışı Avrupa ve İngiliz-Yahudi çağdaş dünya medeniyeti" insanın tam da bu boyutunu es geçip sadece dirim/beşer boyutunu dikkate alma ve bu boyutuyla eyleme söz konusudur. Tarih Gerçekliği Sorunu İlk kısımda "Çağımız Değerler Dizisi (Paradigma) Sorunu" teşrih masasına yatırılmış ve kabaca aşağıda ortaya konulan dönüşümün bugüne kadar geçirdiği tarihsel, ekonomik, dinsel, felsefi yolculuğu anlatılmaya çalışılmış ve muhatap olduğumuz hiçbir olgu ve olayın bir anda topraktan bitercesine neşet etmediği, her olgunun/olayın arkasında devasa bir geçmişin bulunduğu gösterilmiştir. Dolayısıyla İmam Gazali’nin ortaya koyduğu “Bilerek reddet veya kabul et” düsturunca Avrupa’nın ortaya çıkışının ve bu medeniyetin anlaşılması için sorunun net bir şekilde ortaya konularak duyguların konusu olmaktan çıkarılıp zihnimizin konusu kılınması gerektiği, aksi takdirde sadece duygularımızdan neşet eden övgülerin konusu olmaktan öteye gidilemeyeceği bildirilmiştir. Roma imparatorluğu tarih sahnesine çıktığında Avrupa’da alternatif her hangi bir devlet oluşumu bulunmamaktaydı. Roma imparatorluğu MS 364’de doğu ve batı olarak ikiye
bölündüğünde Avrupa’nın dar anlamda tarihi kimliği de şekillenmeye başlamıştır. Bu şekillenmede iki ana nirengi noktası tespit etmek mümkündür ki birincisi Roma devlet ve hukuk anlayışı, diğeri ise Hristiyanlığın Katoliklik yoluyla getirdiği itikattır. Bu itikadın ortaya koyduğu ve MS dördüncü yüzyıl ile MS on yedinci yüzyıllar arasında hâkim olan bakışı şöyle tarif edebiliriz. Bir tarafta papaz ve keşişleriyle Tanrısal yetkilerle donanmış ruhban kesim, diğer tarafta ise durmadan günah işlemeye teşne ruhban-olmayan/laik zümreler. Toplumsal yaşantıda laikler ruhbanlar üzerinde hiçbir denetim gücüne sahip değilken, ruhbanlar laikler üstünde birçok konuda hüküm icra yetkisine sahiptiler. Roma imparatorluğunun Katoliklikle "evlenmesi" neticesinde hem devlet yeni bir güce ve forma kavuşmuş hem de Katoliklik bu evlilikten menfaatler elde etmiştir. Hristiyanlık Roma devletinin gücünü kullanarak Avrupa’nın ücra köşelerine peyderpey yerleştikçe, o bölgelerde yaşayan halkların kültürleri de Latinleşmiştir. Latinleşen kültürlerin esasını ise Hristiyan itikâdının renkleri oluşturacaktır. Bu sebeple Avrupa’da ortaya çıkmış neredeyse bütün dillerde Latincenin ciddi etkileri görülmektedir.
nesine çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bu devletlerin iktisadi ve toplumsal yapılanmaları derebeylik düzenine dayalıyken, derebeylik temelde toprak idaresine dayanmakta olup bunun sonucu olarak da merkantilist iktisat nizamı hâkimdi. Yani kargaşa dönemlerinin toplumsal ve ekonomik anlayışı olan kapalı iktisat anlayışından açık ve yaygın iktisat anlayışına, mal-mal takasına dayanan alışverişten mal-para denklemine dayanan alış verişe ve dolayısıyla pazar iktisadına geçiş yapılmıştır. Elbette ki bu dönüşümde özellikle XI. Romanın 476’da yıkılmasıyla yüzyıl- yüzyıl ile XIII yüzyıl arasında İslam dünlar boyunca oluşan kargaşa ortamın- yasına yapılan Haçlı Seferleri'nin etkidan sağ salim çıkan ilk merkezi devlet sinin göz ardı edilmemesi gerekir. Fransa’dır. Özellikle 732’de Charles Martel (ö:741) komutasındaki ordulaAvrupa’nın ilk merkezi devlet fikrini rın Müslüman-Arap ordularını 732’de hayata geçiren Fransızlardır. FransızTours’da durdurmasının ardından ve lar başta hukuk olmak üzere, Eskiçağ Papa III. Leo’nun (ö:816) , Germen beyi Cumhuriyet Roması’nı kendilerine zaolan Büyük Karl’ı 800’de Kutsal Ro- manla artan ölçüde örnek kabul ederek ma-Germen Devletinin İmparatoru ve dil, edebiyat, güzel sanatlar ve mimarî Hristiyanlığın kılıcı olarak ilan etme- gibi birçok sahada bunu ortaya koysiyle Avrupa’da yüzyıllardır süren siya- muşlardır. Bu takibin müstesna bir sal-toplumsal kargaşa son bulmuş ve örneği Haussmann’ın (ö:1870) Paris bu gelişmeler birçok devletin tarih sah- tasarımı olup, suni şehirleşmenin en
23
EĞİTİM-AKADEMİ
müşahhas örneği olduğu gibi kurumsallaşıp gelenekselleşen Descartes’in temellerini attığı mantığa-mekaniğe-matematiğe dayalı anlayışın da en güzel örneklerindendir. Bu bakış açısındaki değişim fikir hayatında da akis bulmuştur. 1734’de Fransızca’da cite/(kent)’den türetilen Civilisation, "medeniyet" manasında kullanılmıştır. 1300’lerden itibaren kullanımda olan kültür/culture kavramı belli bir çağa ve topluma özgü kullanılırken, medeniyet, çağlar ve toplumlar üstü bir anlam kazanmıştır. Civilisation seviyesine sadece belirli kültürler ulaşabilirken, yayılma sahası bütün dünyadır. Civilisation’un kendinden neşet ettiği ‘culture’, ilkin Aydınlanma çağı diye adlandırılan 1650-1800 arası Fransız kültürüyken daha sonra aynı kulvara İngiliz-Amerikan kültürü geçmiştir. Böyle bir seviyeye ulaşmış kültürler diğer kültürleri de bu kır-toprağa dayalı geçim sağlamayan seviyeye çıkarmayı kendilerine bir görev kentsoylu bir sınıfın zuhuru vuku buladdetmişlerdir. muştur. Bu dönüşümü hızlıca yapanlar İngilizler olmuştur. Fransız kültüründe "iman-duygu" esaslı dinin yerini "şüphe etme-akıl yüÇağdaş öncesi dönemin inanan-sarütme" temeline dayalı felsefe almıştır. vaşan insanı yerini "iktisatperest" beDevlet teşkilatlanmasında temel hü- şere bırakmıştır. Bu dönemin öncüsü ner siyasettir ve toplumu nizama sok- Fransızlar iken ilerleyen dönemlerde mak için ise manevi düsturların ortaya İngilizler ve İngiliz kültürü dönemi taşıkonulması dinin değil, aklın işidir. yan unsur olmuştur. İngilizler, Anglikan kiliseleriyle mezheplerini millîleştirerek 1500’lerden itibaren İngiltere’de, Katolik basınçtan kurtulmuşlar, devlet Yahudi tüccarların da etkisiyle ciddi teşkilatlanmalarını mali-iktisadi çıkar bir şekilde ivme kazanmıştır. Özellikle hesapları üzerine oturtmuşlardır. FelAristokrasi gibi klasik toplumsal ta- sefenin ilahiyatla kesişen metafizik bakaların dışında gelişen ticaret ve ti- kısmı gündemden çıkarılarak salt akıl caretin bir sonucu olarak ortaya çıkan yürütme/deney ekseninden ibaret yeni burjuvazi sınıfı hem Fransa’da hem de bir felsefe-bilim inşa etmişlerdir. Bu İngiltere’de güçlenmişler ancak İngiliz- alt yapıyla tarihe giren İngilizler bugün ler klasik dönemin iktisat düzeni olan de halen geçerliliğini koruyan yeni bir merkantilizmi terk edip finans kapi- dünya görüşü, hayat anlayışını ortaya talizmine geçişi sağlamayı başarmış- koyarak tarihe yön vermeye devam lardır. Aslında bu geçiş kaçınılmaz bir etmektedirler. Duralı; bugün, bu hayat sondu. Çünkü derebeyliğin olduğu her görüşünün içerisinde ne kadar kendiyerde ticaret önem kazanmış ve tica- miz olabilirsek o kadar kendimize sahip retin ön plana çıkması sonucunda da olabileceğimizin altını çizer. Çünkü artık
24
SORUN NEDİR?
dünyada tek geçerli hayat görüşü onlarınkidir ve kabul etsek de etmesek de bunun içindeyiz. Duralı ikinci bölümde, ilkinin aksine ışıkları kendi kültür ve kimliğimiz üzerine tutmuştur. Çin kaynaklarında Türkçe adındaki bir dilin bahsi ilk defa MÖ 1766’ da geçer. Ancak MÖ üçüncü yüzyılda ilk defa Hunlar devlet çatısı altında toplanmışlar ve Hunların 468’de yıkılışından sonra V. yüzyılın ilk yarısında Göktürklerle tarih sahnesine çıkmışlardır. İstemi Han (ö: 576) dönemine kadar tüm Türk devletlerinin yönü doğu (Çin) iken, İstemi Han yönümüzü batıya yani İran’a çevirmiştir. Bunun en temel etkeni Bizans ve Çin arasındaki İpekyolu ticaretinin aracılığını yürüten İran’ı devreden çıkararak kendilerinin bu ticareti yürütmelerini amaçlamasıdır. Türkler tarihte ele geçirdikleri tüm yerleri ikincil yurt olarak görmemiş, o yerlere yerleşerek anayurt edinmişlerdir. Böylece birçok coğrafyada farklı Türkilik ortaya çıkmıştır ki Türklerin tarihteki son anayurdu "Anadolu" dur. Türkler temelde kandaşlık üzerine kurulu bir devlet anlayışına sahip olmamışlardır. Asena yahut Açine adlı efsanevi dişi kurttan türemiş, silah arkadaşlığına dayalı bir topluluk oluşturdukları kanısındadırlar. Bu silah arkadaşlığına dayanan silahçıların topluluğuna "orda" veya "ordu" denilmektedir. Bu topluluk demir işçiliğinde oldukça gelişmiş olup, tüm silahlarını kendileri yapardı. Devlet, hanın şahsında kaimdir. O, devletin kutsal öyle ki tanrısal ortası, merkezidir. Bu devlet anlayışı İslam’la birlikte birtakım değişikliklere uğramakla birlikte, Göktürklerden Osmanlılara kadar sürmüştür. Türkler 751’de Talas savaşında Arap ordularının içerisinde Çinlilere karşı sa-
vaşmış bundan sonra da Orta Asya’nın doğusundan batısına dalgalar halinde göç edip Müslümanlaşmışlar ve bununla birlikte ağırlıklı olarak yerleşik hayata geçmişlerdir. Hicret etmeyip yerinde kalanlar da zamanla yavaş yavaş da olsa müslümanlaşmışlardır. IX. yy’dan itibaren Türklerin tarihte var olmasının temel iki sebebinden ilki müslümanlaşmaları ise diğeri de dillerini koruyabilmeleridir. Bu örnekten olmak üzere müslümanlaşmayan Türk boyları tarihten silinmişlerdir. 956’da Selçukluların devlet olarak İslam’ı resmen benimsemesiyle birlikte Türk boyları geri döndürülemezcesine kitleler halinde ihtida etmişlerdir. IX ve X. yüzyıllarda Türkler’in müslümanlaşması esnasında Fars etkisi görülmüş ancak Osmanlılar dönemi ile birlikte bu etki kırılabilmiştir. Osmanlı döneminde ortaya konulan insan-evren-Tanrı anlayışları ve bunların birbiriyle ilişkisi bizim için örneklik teşkil etmiş olmasına rağmen aydınlanma ve sonrasındaki dönemlerde Avrupa’da ortaya çıkan yeni bakış açılarıyla dejenerasyona uğramış ve bugünlere kadar gelinmiştir. Şimdi yeniden asli köklerimizden hareket ederek mekanik-matematik temelli olmayan aksine biyolojik-antropolojik temelden hareket ederek yeni bir perspektifle yola koyulmamız gerekmektedir. Biyolojik temelin esas alınması gerekir çünkü canlılık temelde bir gayeye matuftur. Hâlbuki matematik-mekaniklikte böyle bir gayelilik görülmez ve temel meselesi olayların nasıllığıdır. "İnsan" temelde bir anlam varlığıdır. Batı medeniyetinde de bu sıkıntıyı fark eden Nietzsche ve Schopenhauer gibi filozoflar felsefelerinin temel meselesi olarak anlamsızlığa düşmeden, nasıl bir hayat inşa edileceğinin sorgulamasını yapmışlardır.
Hülasa-i Kelam Rönesans, refom, aydınlanma ve bilimsel devrim süreçlerini yaşayan batı medeniyeti insanoğlunun ortak hafızasının Sümerlerden başlayıp Müslümanlarla devam eden dönemde inşa edilen İnsan-Âlem-Tanrı anlayışlarını tersinemezcesine değiştirmiştir. Bu ilk değişimle birlikte yeryüzünün alemin merkezi olduğu görüşü astronomik olarak terkedilirken bunun getirdiği düşünsel bir çok yan etki de beraberinde gelmiştir. Başka bir kırılma ise XXI yy. ’ın başında yaşanmıştır. Belirsizlik ilkesiyle tüm belirlenimci/determinist anlayışlar yıkılırken, Gödel’in "Bir biçimsel dizge kendi içinde kalınarak tutarlılığı kanıtlanamaz" şeklinde ifadesini bulan ve eksiklik teoremi diye adlandırılan teoremiyle de aksiyomatik yapıların tutarlılıklarının da kendi içlerinde kalınarak kanıtlanamayacağı, genel görelilik teorisiyle de madde ve zamanın aynı şey olduğu ortaya konulmuştur. Tüm bu gelişmeler ve değişimler aydınlanmayla başlayan ve 20 yy.’a kadar inşa edilmiş paradigmaları, anlayış çerçevelerini ve bakış açılarını yerle bir etmiştir.
Kendi temel akidevi önermelerini merkezleyip tüm bu mirasla yüzleşmek suretiyle tarih sahnesine yepyeni bir İnsan-Âlem-Tanrı bakışı ortaya çıkarmayı başardılar. Kuşkusuz ki bu ortaya koydukları medeniyetin temelinde o günün şartlarındaki bilimsel verilerin payı yadsınamaz. Bugün de o dönem de ortaya konulmuş yorum ve yorumdan yola çıkılarak oluşturulan kültür/ yaşama, düşünce evreni varlığını aynen korumaktadır. Bu ikircikli halimiz ise aklı modern yorumlarla çalışan ama gönlü atalarımızın ürettiği yorumlarla hemhal olan nesillerin oluşmasını sağlamaktadır. İşte Teoman Hocada tam da bu noktada durarak ve kendisini konumlandır temel referans noktalarına bağlanarak oluşan yeni manzaranın yorumunu yapmaya çalışmaktadır. Böylelikle aklı ile gönlü farklı çalışan bireyler yerine birlikte çalışan bireylerin inşasına girişmiştir. Bu yorum esnasında geçmişte ortaya konulandan da bugün ortaya konulandan da faydalanmıştır. Tespit ettiği konu ve bu konuların altında ortaya koyduğu sorunlar her birimiz için bugün çözümlenmeyi bekleyen birer kor parçasıdır.
Bilimlerde yaşanan bu gelişmeler karşısında insanlığa kurtuluşun yolunu vaat eden bir dinin mensupları olan biz müminler nasıl bir yorumla yeniden tarihin yapımına/inşasına katılacağımız ve bu yorumlama çabası esnasında hangi tutamak noktalarına ihtiyaç duyacağımızı göstermesi bakımından Teoman Hoca’nın bu kitabı önemli bir eserdir. Müslümanlar tarih sahnesine orta dünyada (dünyanın merkezi olarak kabul edilen coğrafyada) ortaya çıktıklarında binlerce yıllık insanoğlunun mirasıyla yüz yüze kalmışlardı. Bu mirasla yüz yüze kalan atalarımız ne sırtlarını dönüp bana necilik yaptılar ne de o mirası olduğu gibi kabul ettiler.
25
Burcu BAYER Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Felsefe Bölümü Arş. Gör.
EĞİTİM-AKADEMİ
MODERN DÜNYADA ŞAHSIYET SORUNU YA DA KIŞI NASIL KENDI OLUR - I İ
Burcu BAYER
Yıldırım Beyazıt Üniversitesi - Felsefe Bölümü Arş. Gör.
çinde yaşadığımız dünyada kişinin kendini ahlaki bir birey olarak kurması, ontik ve metafizik anlamda olmasa bile ahlaki bakımdan bir kendilik bilinci geliştirmesinin önündeki engeller bütününe modern kapitalist dünya düzeni denebilir. Bu düzenin ekonomik boyutunda maişet derdi gibi çok temel bir ihtiyacın karşılanmasında karşılaşılan güçlükleri ve güçlükleri bertaraf etmek için insanın çırpınışını görüyoruz. İş arkadaşlarının aynı çorbaya kaşık sallayan hayat ortakları olmaktan ziyade birbirlerinin rakipleri oluşu, insanlar arasındaki dayanışmayı artırmayı bir yana bırakın; bir çalışanı, diğer bir çalışanın ayağını kaydırmaya varabilecek denli yollara gitmeye tevessül etmesine neden olabiliyor. Bu ekonomik sistemin bekası için omuz omuza veren hayat tarzı, medya, yeni sosyal iletişim yolları, moda ve kültürün inşa ettiği bir değerler manzumesine maruz kalıyoruz. Adına topyekûn modern hayat diyebileceğimiz bu istila insanı yekdiğerinden uzaklaştırdığı gibi kendisine de bigâne kalmasına neden oluyor. Sosyal medya hesabında yarattığı imajıyla kişinin kendisi arasındaki uçurumun derinleşmesi, kendiyle baş başa kalmaya tahammül edemeyen insan tiplerinin çoğalmasına neden oluyor. Kişinin kendine dair bu körlüğü, ahlaki bir birey olmasını ve sahip olduğu değerlerin farkında olmasını engellemekle kalmayıp insana çok daha önemli bir meseleyi, kendiliğini unutturuyor.
1989, Trabzon doğumlu. Bilkent Üniversitesi Felsefe bölümünden mezun. Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Felsefe bölümünde Araştırma Görevlisi olarak çalışmaktadır. Estetik, sanat, edebiyat Nietzsche, kışkırtıcı kitabı Ecco Homo’nun alt başlığı olarak “Kişi nasıl kendi üzerine düşünüyor. Eleştiri ve inceleolur?” sorusunu seçmişti. Biz bu makalemizde, soruyu tersinden alarak modern meleri çeşitli dergilerde yayımlandı. dünyada kişinin kendisi olmasının önündeki engellerden bahsedeceğiz. Makalenin iki ana odağı bulunacak: Yeni kapitalizmde işin kişilik üzerindeki etkileri ve tüm yaşamı kapsayan modern bürokrasinin insani eylemin ahlaki karakterini yitirmesi. Ahlak felsefesinin görkemli bir tarihi mevcut, bu literatüre doğudan ve batıdan katkı sağlayan onlarca filozof, din adamı, tarikat şeyhi, sosyal bilimci ve siyaset adamı, yüzyıllar boyunca değişen, evrilen sorular sormuş, kimi farklı kimi benzer yanıtlar vermişler, bizlere kütüphaneler dolduran eserler bırakmışlardır. Edebiyatçılar “Güneşin altında söylenmedik söz yok” demeye pek meraklı olsalar da, felsefeciler tüm kuşatıcılığıyla, insanlığın ezeli ve ebedi problemlerinin zamanlar ve mekânlar içinde büründüğü hallere her seferinde özge bir bakışla yanıt aramaya, soruları farklı şekillerde formüle etmeye devam ediyorlar. İyinin, doğrunun ve güzelin hakikatteki birliğinin farklı tezahürleri ahlakın, bilginin ve estetiğin birer bilme ve düşünme sahası olarak inşasına sebep oldu. İnsanın hem ontik yapısı hem de sosyal düzeninin icap ettirmesiyle değerler ve buna bağlı olarak değer yargıları taşıyan bir varlık olması, onun ahlak sahibi olmasıyla neticelenecekti. Klasik dönem felsefesinde bu doğal bir kabul olarak alınmış, bu ahlakın
26
nasıl tekâmül ettirileceği, insanın hangi değerlere sahip olması gerektiği ve bunların insana nasıl öğretilip içselleştirilebileceğinin yollarının aranması klasik ahlak felsefelerinin odağı olmuştu. Örneğin Aristoteles, insanın ahlaki davranışının doğası, alışkanlıkları ve aklı ile belirlenebileceğini söyleyip, çocukluktan itibaren kişiye doğru alışkanlıkların kazandırılması ve erdemlerin içselleştirilmesi için eğitilmesi gerektiğini savunuyordu.1 Karakterle ilgili olan davranışları etik, akıl ve düşünceyle ilgili olanları ise dianoetik erdemler olarak adlandırarak, bu erdemlerin kendileri de birer rol model olan eğitimciler tarafından öğretilmesini insanı haz ve acı merkezli yaşayan bir hayvan mesabesinden kurtarıp insana yakışır donanımlara sahip olacağını söylüyordu.2 Diğer yandan Farabi İhsaü’l Ulüm’de siyaseti medeni ilimlere dâhil ederek şu tanımlamayı yapar: “İradi fiillerle hayat tarzlarının çeşitlerini, bu uygulamalar ve hayat tarzlarının kendilerinden doğduğu yetiler, huylar, karakterler ve özelliklerini, onların kendileri için yapılmış olduğu amaçları, onların insanda nasıl var olması gerektiğini ve koruma yollarını araştıran ilimdir”.3 Bu bakımdan Farabi’nin siyaset tanımı bugünkü anlamından daha geniş bir çerçeveye sahiptir. Ayrıca Farabi’ye göre ahlak siyaset tarafından belirlenecektir. Nitekim siyaset bu geniş tanımıyla zorunlu olarak ilahiliği ve ahlakiliği de içinde barındırmaktadır. Meşşailer’de, Aristoteles’in etkisiyle tam tersine ahlakın siyaseti belirlediği görüşü hâkimdir. Bu bakımdan Farabi, siyaset felsefesinde Aristoteles’ten ziyade Eflatun’un etkisi altındadır. ElMedinetü’l Fazıla’da ise filozof hükümdar olan İlk Reis, fazıl şehrin insanlarını saadete ulaştıracak başat figür olarak karşımıza çıkar. İnsanlar, bu İlk Reis’i örnek alarak onun gibi eylemeye, onun gibi düşünmeye çalışarak saadeti elde edeceklerdir.4
Klasik İslam ahlak literatürü ve tasavvuf geleneği, insanın ahlaki tekamülünün önündeki ucub, kibir, riya, hırs, şehvet, gazap, mal ve makam sevgisi gibi engellere işaret edip, bunların nasıl aşılacağının yollarını gösteren eserleri haizdir. Klasik ahlak felsefesinin bahsetmeye değer bir diğer meselesi ise, mizaç veya huyun değişip değişmeyeceği tartışmalarıdır. Kınalızade, “Tebdil-i hulk mümkün müdür?” bahsinde üç türlü tavırdan bahseder: Birincisi, huyun bir emr-i ilahi oluşu sebebiyle değişmesinin mümkün olmayacağı görüşüdür. İkinci tavır ise huyu ikiye ayırarak doğuştan gelen mizacın değişmeyeceği ancak sonradan edinilen alışkanlıkların değiştirilebileceği görüşüdür. Üçüncü tavır, doğuştan ve değiştirilemez bir doğanın olmadığını; dinin ve peygamberlerin bu sebebe binaen gönderildiğini aksi takdirde dinlerin gereksiz olacağını savunur. Kınalızade filozofların ve âlimlerin ekserinin bu görüşte olduğunu söyler.5 Bu tartışma modern zamanlarda özcülük tartışmalarına evrilecek, “İnsanın bir doğası var mıdır?” sorusunun peşinde “İnsan doğasında iyidir.” ve “İnsan doğasında kötüdür” ya da “insan doğası diye bir şey yoktur.” gibi yanıtların şekillendirdiği ahlak felsefelerine kaynaklık edecektir. Buraya kadar bahsettiğimiz ahlak felsefesi literatüründen muradımız, “Kişi nasıl kendisi olur?” sorusuna verilen yanıtların insanı doğası, mizacı, huy ve alışkanlıklarını göz önünde bulundurarak bunları iyiye ve kemale doğru yönlendirme gayretini gösterdiklerini belirtmekti. Bu da, iyiliğin ve kemalatın ne olduğunun bilindiği gibi, kötü, adi ve aşağı huy, davranış ve tavırların da belirli olduğu bir değerler manzumesinin insanlar tarafından paylaşıldığını belirtmekti. Paylaşılan bu manzumenin eyleme dökülebilmesi, kişiler tarafından içselleştirilebilmesi için ise farklı meşrepler farklı yollar gösterse de temelde,
bu iyiyi bilen, uygulayan ve öğütleyen bir eğiticinin rehberliğine başvuruluyordu. Bildiğimiz dünyanın sonuna gelindiğinde ise işler hayli değişecek, insanın kendi başına buyruk bir birey olması gerektiği yeni tarz-ı hayatın bir değeri haline geldiğinde, kendi başına kalmış bu birey, başlarda özgürlüğünün sarhoşluğu içinde zafer naraları atsa da, onu çevreleyen modern dünyanın boşluk bırakmayan ve aman vermeyen sistemi içinde o sisteme entegre ve ister istemez o sistemin bekasının bir aracı konumuna gelecekti. Biz bu makalemizde bu sistemin iki önemli aracı olan kapitalizm ve bürokrasinin kişiyi nasıl ve hangi yöntemlerle şekillendirdiğini, kişiyi hesabı verilmiş ahlaki değerler ve yargılar sahibi özerk bir şahsiyet olmaktan nasıl çıkardığını göstermeye çalışacağız. Toplumun normal algısının belirlediği sınırlar, kültürün dikte ettiği kurallar, değerler ile ayıp kavramının içini dolduran tutum ve davranışlar birey tarafından içselleştirilerek karaktere dönüşerek o kişinin şahsında somutlaşır. Bu tanımlama tarzında karakteri yalnız bir dış dayatma olarak görme tehlikesi vardır. Karakteri tanımlarken, kişinin doğuştan gelen mizacı, zamanla geliştirdiği huylarını, estetik gelişimiyle edindiği zevk-i selimini, vicdanının olgunlaşmasıyla malik bulunduğu ahlakı da bu 1 Aristoteles (1993), Politika. Çev. Mete Tunçay, İstanbul: Remzi Kitabevi, s.219. 2 Aristoteles (1997), Nikamakos'a Etik. Çev. Saffet Babür, Ankara: Ayraç Yayınevi, ss. 15-21. 3 Farabi(1990), İlimlerin Sayımı, Çev. A. Ateş. Ankara: MEB, s. 125. 4 Farabi(1990), El- Medinetü’l Fazıla, Çev. N. Danışman. Ankara: MEB, ss. 86-87. 5 Kınalızade Ali Çelebi (2007), Ahlak-ı Alai, Haz. Mustafa Koç, İstanbul: Klasik Yayınları, s. 50. 6 Richard Sennett (2002), Karakter Aşınması, Çev. Barış Yıldırım, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, ss. 10-11.
27
EĞİTİM-AKADEMİ
karakterin ögeleri olarak saymak, daha kapsayıcı bir tanıma ulaşmamızı sağlayacaktır. Ancak, bireyin bağlı olduğu kültür, medeniyet, din ve sosyal yapının da karakter oluşumundaki belirleyici gücünü yabana atmamakta fayda vardır. Zira organik bir bütün olan toplum, tek tek insanların değer ve tutumlarını evrensel ve kamusal kabullere dönüştürerek daha sonra gelen nesillere aktararak kişinin anlamlı bir dünyada hareket etmesine zemin hazırlar. Kişinin kendi olma ve bir bireylik geliştirme sürecinde vicdan, ahlak, sorumluluklar, evrensel doğru ve iyi gibi etmenler, kültürel ve toplumsal etmenlerle bir terkip oluşturarak karakteri inşa eder. Ancak, kültürün tanımladığı ideal toplumsal yaşam ya da kültürün koyduğu hedefler, bazen ekonomik, sosyal ve siyasal kaynaklı süreçler tarafından boşa çıkarılabilmektedir. Bir başka ifadeyle, kültürün ve toplumun belirlediği ideal davranış ölçütleriyle, sürecin dayattıkları birbirlerini tamamlayabilir. Bu ise bireyde R. Sennet’in “karakter aşınması” olarak nitelendirdiği bir durumu ortaya çıkarmaktadır. Kişinin kültürel olarak öğrendikleriyle sosyal sürecin/ yapının sundukları arasındaki boşluk, karakter aşınmasına neden olmaktadır.6 21. yüzyılda yaşayan modern insanın daha çok yaşamaya zorlandığı bir olgu olan karakter aşınmasını Sennet, esneklik, geçicilik ve hızlı değişime dayalı yeni çalışma düzenini esas alan yeni kapitalizm ya da enformasyon toplumuna bağlar. Ancak karakter aşınması, bu yeni ekonomik koşullar kadar, post modern sürecin yapılandırdığı belirsizlik, yönsüzlük ve kuralsızlıkla da ilişkidir. Bu bağlamda, karakter aşınmasının gerisinde yeni kapitalizm ya da enformasyon toplumunun öncelikleri ve enformasyon toplumunun kültürel mantığına karşılık gelen post modernizm yatmaktadır. Açıklamak gerekirse, kişinin karakter geliştirmesi bir sürece
28
MODERN DÜNYADA ŞAHSIYET SORUNU YA DA KIŞI NASIL KENDI OLUR
tekabül eder. Bu süreç de vakit aldığından, bir değerin önce huy ardından da karakterin ayrılmaz bir parçası olabilmesi için o değerin tutarlı bir sürekliliğe, bir tarihe ihtiyacı vardır. Sabırsız ve ana odaklanan bir toplumda, her an parçalanan ve yeniden farklı bir terkibe bürünen günümüz dünyasında kişi kendindeki hangi değerin uzun vadeli olduğuna nasıl karar verecektir? Kişinin oluşturmaya çaba sarf ettiği karakteri ile günün değişen ihtiyaç ve değerleri arasında kapanmayan uçurum, karakterin aşınmasına neden olmaktadır.7 Sabit, evrensel ve değişmez olduğu kabul edilen sabır, özveri, diğerkâmlık, sadakat, adalet gibi ahlaki iyiler, kişi post modern dünyaya açılıp bu değerlerin bir sağlamasını yapmaya kalktığında bir çatışmaya uğrayacak; sağlamasını yapmak istediği değerlerin tedavülde olmadığını gördüğünde ise karakter aşınacaktır. Buradaki kırılma, prensipte sabit ve değişmez olan karakterin, modern çağın icapları nedeniyle esnek ve yeniliklere uyum sağlayabilir olması gerekliliğinden kaynaklanır. Bu esnekliğin esbabımucibesini araştırdığımızda ise karşımıza modern müphemlik, post modern etik, bürokrasi ve yeni kapitalist düzen gibi temel kavramlar çıkar. Kişinin kendisi olması, bir kendilik bilinci geliştirmesinin önündeki engellerden birisi de modernizmin dayattığı akılcılık ve araçsal mantıklılık kültürüdür. Bauman’a göre modern düşünce, seçkinci bir ideolojiyi barındırmakta, toplumu en mükemmel birliktelik biçimine ulaştırmayı amaç edinmekte ve bu anlamda bünyesinde mühendisçe bir anlayışı taşımaktadır.8 Bu mühendisçe anlayışın uzantısı olarak modern dönemin temel karakteristiklerini yansıtan, iş bölümü ve beraberinde doğan teknik rasyonalite ve bürokratizasyon, ahlaki alanını da inşa etmeye kalkıştığında adioforizasyon olgusu gerçekleşmektedir. Tüm yaşamı kapsayan
bürokratik ve teknik kurallar nedeniyle insanî eylemin ahlaki karakterini yitirmesi anlamındaki adioforizasyon, ahlaki eylemlerin bireysel seçimden ziyade önceden belirlenmiş kullanma kılavuzlarına göre yapılmasını öngörerek9, Sennett’in bahsettiği karakter aşınmasına başka bir açıdan yaklaşarak ahlaki eylemi ile kişinin bireyliği arasında bir uçuruma neden olur. Klasik dünya ve insan anlayışını kıran aydınlanmanın mutlakiyetçi, deterministik, katı, hoşgörüsüz, duygusuz, kibirli monist yaklaşımı Bauman’ın modernlik eleştirisine de zemin teşkil edecek tüm umdelere sahiptir. Modernliğin akıl dayatması, her türlü ahlaki ve politik soruna mühendisçe bir tutumla akıl aracılığıyla cevap vermeye çalışır. Aydınlanmanın kusursuz düzen arayışının bir uzantısı olarak sosyal mühendisliğe soyunması, modernizmin meşru çocuğu olan Holocaust’a dayanmıştur. Bauman Modernite ve Holocaust (1997) çalışmasında Holocaust’u bir sapma olarak değil, tam da modernizmin oluşturduğu iklimin doğal bir sonucu olarak görür. Her şeyi ölçüp biçmeye çalışan, her şeye rasyonel bir düzen dairesinde çözümler arayan modern araçsal akıl, Holocaust tarzı fenni bir katliamı da akla uygun hale getirecektir.10 Rasyonel akıl çerçevesinde düşünüldüğünde ideal toplumun inşası için normal sayılabilecek bir genetik temizlik, tek tek bireylere sorulsa ahlaki bulunmayacak, ancak modern akla iman etmiş ve adioforizasyona uğramış biri tarafından sorgulanmadan kolayca kabul edilebilecektir. Burada Bauman’ın ‘Holocaust’ örneği üzerinden söylemeye çalıştığı; aydınlanmacı modern aklın belirlediği ahlaki ve siyasi tavırların yalnızca münferit vakalar olmadığı, topyekûn bir zihniyeti belirleyerek onun ahlaki özerkliğini elinden alarak normal kavramını belirlemeyi sistemli bir şekilde elden bırakmadığıdır. Bu durumda, bir sistem içinde yaşayan,
toplumsal bir varlık olan insanın kendini biraz koyverdiğinde bu sistemin değerlerini içselleştirip kendi biricik varlığı ve biricik vicdani ve ahlaki tavırlarından yoksun kalacağı anlamına gelir. Bir diğer açıdan baktığımızda modern çağ garip bir paradoksu içinde barındırır. Bir taraftan yaşamı ve etkinlikleri rasyonel kurallarla örmeye çalışırken, diğer taraftan bitmek bilmeyen bir müphemlik üretir. Modern çağın ürettiği ve bizim bugün post modernizm dediğimiz otorite çokluğu, insanların güveneceği ahlaki doktrinlerin sayısını fazlalaştırarak belirsizliği körüklemiştir. Bu müphem durum otoritelere duyulan güveni sarsmış ve temelleri modern zamanlarda bulunan post modernliğin ahlaki krizine neden olmuştur.11 Bu kriz sonucunda biz bireyler her yanılmazlık iddiasına kuşkuyla yaklaşmaktan kendimizi alıkoyamayız; zaten söz konusu krizin yarattığı en ağır ve belirgin pratik budur.12 Bauman’a göre modern çağın sonlarında ortaya çıkan bu çoğulculuk, ahlaki imgelemin, yeni eylemlerin çapını kapsayamamasına neden olmuştur.13 Yani insanların ellerinde bulunan ahlaki kullanma kılavuzları, yeni yaşam deneyimlerinde yol gösterici olmamaya başlamıştır. Modern sanayi medeniyeti, yarattığı kent kültürü, bunun sonrasında gelişen yeni yaşam deneyimleri, demokrasi anlayışı ve çoğulcu yapısı nedeniyle kendi kazdığı kuyuya düşmüştür. Yaşamı “her ahlaklı kişinin itaat etmek zorunda olduğu, birbiriyle tutarlı ilkelerden oluşan tek buyruklar grubu”na, yani, etik kodlara indirgemek isteyen modern düşünce, yapısı itibariyle ürettiği müphemliğe mahkûm olmuştur.14 Bauman’ın modernizm eleştirisi esas itibariyle bir yılanın kendi kuyruğunu nasıl yediğini göstermekten ibarettir. Kural koyma tutkusu, ahlaki ilkelere dayanarak uluslara yol gösterme saplantısı, insan dünyasını ilkellikten, barbarlıktan, geri kalmışlık-
tan, vahşilikten, müphemlikten, belirsizlikten, rastgelelikten, aleladelikten, ucu açıklıktan ve aydınlanmamışlıktan kurtarma arzusu modern çağa, onun ahlak vaizlerine, devlet adamlarına ve entelektüellerine özgü bir düşünce biçimidir. Temel düstur olarak insan doğasının kötülüğünü ve belirsizliğini benimseyen aydınlanmacılar, iyi davranışı kişi açısından “rasyonel” seçimlerin yapılmasına indirgemiştir.15 Bu anlamda eylem artık “neyin iyi olduğuna karar verme hakkını toplumsal olarak onaylanmış kurumlara bırakmak ve onların kararlarına boyun eğmekle” ahlaki bir karaktere kavuşmuştur.16 Yani insanların eylemleri toplumsal olarak onaylanmış etik-yasal bir otoritenin güdümünde şekillendiğinde sorumlu eylemler olacaktır. Bauman’a göre böyle bir ihtimalin olmadığını biz post modern toplumun insanları olarak biliyoruz. Bireyler aklın ve yalnızca aklın hâkim olduğu, rasyonel olarak örgütlenmiş "şeffaf" bir toplumda belirsizlik ıstırabından kurtulacaklardı, ancak bu gerçekleşmedi; gerçekleşmesi bir paradoksun çözülmesine bağlıydı. Başka bir ifade ile yinelemek gerekirse, modernlik yarattığı dünya ile sunduğu ahlaki evren arasındaki çelişkiden dolayı post modernizme evrildi. Nietzsche’nin yüz yıl öncesinden müjdelediği bu post modern ahlaki kriz, ahlakın evrensel umdelerinin yeniden tesis edilebilmesi için bir imkân barındırıyor. Ancak bu imkân, yeni kapitalist düzen ve bürokrasi gibi etmenler tarafından gölgelenerek kişinin karakter aşınmasını derinleştirerek kendilik bilinci geliştirmesini engelliyor. Önümüzdeki sayıda önce yeni kapitalist düzenden ardından da bürokrasiden bahsederek bu iki temel elemanın kişiyi kendisi olmaktan nasıl alıkoyduğunu tartışmaya gayret edeceğiz.
İyinin, doğrunun ve güzelin hakikatteki birliğinin farklı tezahürleri ahlakın, bilginin ve estetiğin birer bilme ve düşünme sahası olarak inşasına sebep oldu.
A.g.e, s.11. Zygmunt Bauman (2003), Modernlik ve Müphemlik, Çev. İsmail Türkmen, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, ss. 10-14. 9 Zygmunt Bauman (1998), Postmodern Etik, Çev. Alev Türker, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, s.22. 10 Mustafa Kemal Şan (2006), “Zygmunt Bauman: Modernlik Ve Postmoderlik Arasında Bir Sosyolog”, İ.Ü. Sosyoloji Dergisi, Vol. 3, ss. 74-77. 11 Zygmunt Bauman (1998), Postmodern Etik, s. 28. 12 A.g.e, s.28. 13 A.g.e, s.29. 14 A.g.e, s.33 15 A.g.e, 40. 16 A.g.e, s.42. 7
8
29
Betül GÜNGÖR TRT Diyanet TV Haber Merkezi Muhabiri
KÜLTÜR-SANAT
MEHMET BOZDAĞ ile
DİRİLİŞ: ERTUĞRUL Üzerine RÖPORTAJ
Mehmet Bozdağ Kimdir? Mehmet Bozdağ; 1983 yılında Kayseri’de doğdu. İlkokul, ortaokul ve liseyi Kayseri’de okudu. Sakarya Üniversitesi Tarih Bölümünden mezun olduktan sonra Sakarya Üniversitesi Sosyoloji bölümünde Yüksek Lisans eğitimini tamamlamıştır. Türk sinema, televizyon, yapımcı ve senaristidir. Tekden Film adlı yapım şirketinin ortaklarından birisidir. Şu an TRT 1'de yayınlanan "Diriliş:Ertuğrul" ve "Yunus Emre Aşkın Yolculuğu" dizilerinin yapımcılığını ve senaristliğini yapmaktadır. Betül GÜNGÖR TRT Diyanet TV Haber Merkezi Muhabiri
Tarih bilinci kitaplardan alınabildiği gibi ekrandan da alınabilir mi? Sizin hayalinizdeki Osmanlı’yı mı izlememizi istiyorsunuz yoksa tamamen gerçeklik kaygısı güden bir matematikle mi işliyor senaryo?
Lisans eğitimini Gazi Üniversitesi Radyo, Televizyon ve Sinema BölüSinema bugünün dünyasında çok büyük bir öneme sahip. Kitlelere en kolay münde tamamladı. Yüksek Lisans eğiulaşmanın yollarından biri. Bu anlamda toplumları ya da insanları yönlendirtimine Halk Bilimleri Dalında, Kırım ve mede etkileme gücü çok yüksek. Unutulmamalı ki ‘Amerikan rüyasının inşasında Kafkasya bölgesinde Halk İnançları ça- Hollywoodun çok büyük etkisi var. Zira sinema hem göze, hem gönle, hem akla lışarak devam etti. hitap ederek insanı yakalamayı başarır. Böyle baktığımızda bugün için tarih bilinci, kitaplardan çok sinemadan ya da ekrandan daha etkili bir şekilde aktarılabilir. Uzun yıllar ulusal dergi ve gazetelerde köşe yazarlığı yapan Betül Güngör, Sinema gerçeklikten yeni bir gerçeklik yaratma sanatıdır. Elbette gerçeğe bağlı bu esnada dizi ve sinema filmlerinin kalıyoruz. Ancak sinemanın bir kurgu olduğunu da unutmamalıyız. Elbette ki senasenaryo ekiplerinde ve medya okur ya- rist olarak hayalimdeki Osmanlı’nın çok büyük etkisi var. Ancak dediğim gibi gerzarlığı projelerinde de çalıştı. TRT Diya- çeklerden yola çıkarak yeni bir kurgu icra ediyoruz. net TV'de 25 adlı sinema programının 11 bölüm hazırlayan-sunuculuğunu da Mütedeyyin kesim medyanın toplumsal değerlere verdiği zararları eleştiriyor üstlenen Güngör, 3 yıldır da TRT Diyave özellikle dizilerde verilen mesajlardan rahatsız. Ancak Diriliş Ertuğrul bir fenet TV Haber Merkezindeki muhabirlik nomen haline gelerek toplumun her kesiminden kabul gördü. Bunu neye bağlıyorsugörevini sürdürüyor. nuz? Açıkçası bunun birçok nedeni var. Sinemanın bütün tekniklerini kullanmamız, gerçeklik algısını yaşatma uğraşımız, sektörün en iyi isimleriyle çalışmamız bunlardan sadece bir kaçı. Ancak toplum tarafından kabul görmemizin asıl nedeni tarihsel gerçekliği tahrip etmememizde yatıyor. Büyük bir tarihi mirasın varisleri olarak tarihsel tecrübeden gerekli dersleri çıkarırken ecdadımıza düşman gibi bakmıyoruz. Daha açık söyleyecek olursam Diriliş: Ertuğrul, halkın değerlerine rağmen değil halkın değerleriyle birlikte, ondan güç alarak inşa edildi. En önemli nedenin bu olduğunu düşünüyorum.
30
Vahşet, cinsellik, tüketime özendirme gibi unsurlar olmamasına rağmen bu izlenme oranını nasıl yakaladınız? Maalesef gerek Türkiye sineması gerek dünya Sineması psikanalizim ve nihilizme batmış bir vaziyette. Bunlara bağlı olarak şiddeti ve cinselliği pazarlayan büyük bir sektör. Her alandaki kısırlaşma sinemada da kendini çok yoğun bir şekilde hissettiriyor. Hem sinemanın hem insanlığın kurutuluşu artık yeni şeyler söylemekten geçiyor. Bunu en iyi yapacağımız alanın ise sinema olduğunu düşünüyorum. Kadim medeniyetimizin bilge kökünden alacağımız ilhamla dünyaya yeni şeyleri söyleyebileceğimize inandım. Yola çıkarken temel düşüncelerimizden biri buydu. Dolayısıyla sadece göze değil gönle ve ruha hitap eden bir iş çıktı ortaya. Daha açık bir ifadeyle söyleyecek olursak bu durum görselliği aşan bir anlatımı meydana getirdi. İzlenmemizin ardındaki temel nedenlerden birisi de bu. Diriliş Ertuğrul’dan sonraki hedef nedir? Yeni proje toplumun hangi ihtiyacına cevap verecek? Bildiğiniz gibi Diriliş: Ertuğrul’la birlikte "Aşkın Yolculuğu: Yunus
Emre" dizisini de yaptık. Yunus Emre projesinde tasarladığımız gibi finalini gerçekleştirdik. Ancak Diriliş Ertuğrul projesine planladığımız gibi devam ediyoruz. Bununla birlikte sinema filmi projeleri üzerinde çalışıyoruz. Başka dizi projelerimiz de olacak. Aşkın Yolculuğu serisi bu toprakların mayasında emeği bulunan bir başka isimle devam edecek. Diziye dair aldığınız en ciddi eleştiri ne oldu? Açıkçası birçok eleştiri aldık. Olumsuz eleştiriler de olmuyor değil. Bu eleştirilerden gerekli dersleri çıkarıyoruz. Ancak daha çok olumlu eleştiriler alıyoruz. Sevenlerimizin bu olumlu eleştirilerine layık olmak için daha fazla çalışıyoruz. Olumsuz anlamda soruyorsanız öyle ciddi bir eleştiri almadık. Her şeyden evvel Allah’ın yardımı, sevenlerimizin duası ve ekibimizin çok sıkı çalışmaları sayesinde bu güne kadar zirvede kaldık. İnşallah bundan böyle de devam eder.
Tarkovski’nin Nostalghia filminde deli Domanico, kendini yakarken “Dünyamızın kötülüklerinden biri de büyük ustaların kalmamış olmasıdır” diyordu. Sinemadaki kısırlaşmanın nedenlerinden biri de bu büyük ustaların artık olmamasıdır. Bu büyük ustalar sinema sanatını insanlığa çözüm bulmak için yapıyorlardı. Onların kamerası insanlığın yaralarına derman niteliğindeydi. Görüntüyü aşan bir sanattı onların sineması. Dolayısıyla tüketilmeye olanak sağlamıyordu. Maalesef çağımızda sinema tamamen tüketmeye yönelik bir endüstriyel sektör haline geldi. Modernitenin bir sonucu olarak insanın habis vasıflarına yönelmiş vaziyette. Kendini tekrarlıyor. Yukarıda da söylediğim gibi psikanalist, psikanalizim ve nihilizmin bataklığından çıkamıyor.
Türkiye sineması için söyleyecek olursak, eserlerin bu topraklarda karşılık görecek nitelikte olmadığını düşünüyorum. Sanatçıların bu toprakların bağıyla ilişkisi maalesef kesik. Öyle olunca da anlatılan şey ülkenin hikâyesi olmuyor. Ve maalesef sinemamız bir kimlik oluşTelevizyon ve sinema dünyada turamıyor. ve Türkiye’de nereye gidiyor. Teknoloji ve herkesin görüntü çekip kitlelere Herkesin görüntü çekip kitlelere yayıyayabiliyor olması beyaz cam ve sine- yor olabilmesi sinemayı öldürmez. Zira manın sonunu mu getiriyor? bu sinema değildir. Bu durum sadece
31
KÜLTÜR-SANAT
görüntüyü çoğaltır. Görünüyorum o halde varım düşüncesi ikona, tüketmeye yönelik bir şeydir. Oysa sinema görüntü fetişizmini aşan bir sanattır. Görünenin ardındaki gerçeğin gönül ve ruhla temasıyla gerçekleşir. Göz bir düşünce aracı değildir. Göz gönüle giden bir yoldur sadece… Gençler arasında kısa film çekmek çok moda, birçoğunun da hayata geçirme hayali kurdukları senaryoları var. Onlara ne tavsiye edersiniz? Öncellikle çok okumalarını tavsiye ediyorum. Ancak bu okumanın bir obeziteye dönüşmemesi gerekiyor. Hem gönlün hem ruhun hem de aklın beslendiği bir okuma süreci olmalı. Bununla birlikte çok izleyip çok gezmeleri ve gözlem yapmaları gerektiğine inanıyorum. Tarih ve sosyoloji alanında yeterli bir donanıma sahip olmak gerekiyor. Bir sanatçı için tarih ve sosyoloji çok büyük bir öneme sahip. Kendi toplumunun dününü ve bugününü bilmeyen bir sanatçı nitelikli eserler yaratamaz. Özetle, yoğun ama disiplinli bir okuma, izleme ve çalışma içinde olmalarını tavsiye ediyorum.
32
MEHMET BOZDAĞ ile DİRİLİŞ ERTUĞRUL üzerine RÖPORTAJ
HAKKIDIR,
HÜR YAŞAMIŞ BAYRAĞIMIN HÜRRIYET; HAKKIDIR,
HAKK’A TAPAN MILLETIMIN ISTIKLAL Mehmet Akif ERSOY
KÜLTÜR-SANAT
KALEM SÖYLEŞILERI
KAGEM bünyesinde gerçekleştirilen birçok faaliyetin yer aldığı KALEM Kitap-Kahve, genç kitapseverleri kültür, sanat ve edebiyat dünyamızın saygın isimleriyle buluşturmanın yanında çeşitli dallarda sanat ağırlıklı eserlerin de sergilenebilmesine olanak sağlamaktadır. “Edebiyatla Yaşamak” Edebiyata ve kitaplara dair konuşması ile söze başlayan yazar Süngü, çocukluk döneminde sahaflar çarşısında kitaplarla nasıl tanıştığını ve hayatının ana merkezi olan edebiyata kapılarının nasıl açıldığını geçmişten güzel anekdotlar ile katılımcılara aktardı. İlk yazarlık denemelerine lise çağlarında başladığını söyleyen Süngü, edebiyat dergilerine ilk hikâyelerini mektuplarla gönderdiğini, kendini keşfetmeye de bu Güray SÜNGÜ dönemde başladığını, üniversite yıllarında ise güzel arkadaşlarla karşılaştığını ve hayatında bu karşılaşmalar sayesinde okumalarının daha sistemli, daha derin bir 1976, Kadırga, İstanbul doğum- hal aldığını belirtti. Buna sebep olarak da okumalarının çok dağınık olduğunu ve lu öykü ve roman yazarı. İlk eserlerini karşılaştığı insanlar sayesinde onların kendisi için hazırladığı düzenli kitap listeleHece Edebiyat Dergisi'nde yayınla- ri ile gerçekten yazarlık anlamında kendini disipline ettiğini söyledi. mıştır. Sonraki yıllar Hece Öykü, Aykırı Edebiyat, Vivo Edebiyat, Kaçak Yayın, “Edebiyatla yaşamak meselesi, bende yazar olmaya ve ortaya bir öykü koymaya E-Edebiyat, Özgür Edebiyat, Ada, İtibar, çalışarak kendini buldu” diyen Süngü, “İncelik ve kalınlık, yazılan bir romanda önemli Post Öykü ve İzdiham dergilerinde de değildir. Fakat ne kadar kalın bir kitap yazarsam o kadar çok bağırdığımı ve hissedilip kısa öyküler yazmıştır. Deli Gömleği ve duyulduğumu hissediyordum. Yanlış fakat bu genç bir yazarken böyleydi. Edebiyatla Hiçbir Şey Anlatmayan Hikayelerin İkinci- yaşamak deyince bir yerden sonra onu yazarak yaşamak istiyorsunuz. Önce şair olma si adlı kitaplarındaki öyküleri nedeniyle kararı, sonra da şair olma evresi geliyor.” 2014 yılında Necip Fazıl Hikaye Ödülüne layık görülmüştür. Yazar, “Ara sıra ben neden yazıyorum diye kendi kendime soruyorum ve her geçen gün kendime daha farklı bir cevap veriyorum. Ama her seferinde cevaplarımda daha iyiye gidiyorum o da beni mutlu ediyor” sözleriyle düşüncelerini genç yazar adayları ile paylaşarak onlara ufuk çizdi. “Eserlerinizde yaşadığınız şeyleri mi yazıyorsunuz?” sorusuna ise Süngü: “Kişi illaki yazılarında yaşadıklarından besleniyor. Fakat ben daha çok yazılarımda yaşayamadıklarımdan etkileniyor ve o hayallerimi yazıyorum. Hayalperest bir insanım. Hatta bazen gerçeğin çok üstünde hayaller kuruyorum bile diyebilirim. Okuduğum farklı eserler bile beni etkiliyor. Bu sebeple roman yazarken pek kitap okumamaya özellikle dikkat ediyorum.”
34
“Sanat Ve…” KALEM söyleşilerinin bir diğer aydınlatıcı ismi ise “Sanat Ve...” adlı yeni kitabı ile ünlü yazar Ömer Lekesiz oldu. Yazar, sanata olan bakışını kendi büyütecinden dinleyicileri ile paylaştı. Lekesiz, sözlerine sanat dediğimiz şeyin evrensel bir dile ve niteliğe sahip olduğunu ve sanatın kendini göstermekle kalmadığını ayrıca bize bir şey yaptırdığını ve atağa geçirdiğini belirterek başladı. "Mesela bir şiir okuruz ve o şiiri sadece okumakla kalmayız. Ayrıca o şiiri okumakla biz o şiiri yapmaya da mecbur kalırız." diyerek sanatın birebir insanı içten saran ve eyleme teşvik eden bir yanı olduğunu katılımcılara aktardı. İslam Sanatı diye tabir ettiğimiz kelimenin sorunlu bir kelime olduğunu belirten Lekesiz, Müslüman sanatları olarak tabiri değiştirme vurgusu yaparak iki tabirin birbirinden farklı olduğunu söyledi. “İslam sanatı bir bakış terbiyesidir. Kaynağı da Efendimizin söylediği hadis-i şeriftir. Müslüman bir kere bakar ve röntgenini çeker gibi bakar. Onun verdiği hayal ve rüya ile getirdiği perspektifsiz yaklaşımla sanat dediğimiz şeyi en özgür ve farklı şartlarda üretmeye çalışır.” sözleriyle vurguladı. Sanatı üretmedeki en büyük merkezin metafizik boyut olduğunu söyleyen yazar; “Bizim sanatımızın ayırıcı vasfı, madde ve metafizik ayrımı yapmaksızın, görünen ve görünmeyen dünya ayırmaksızın, reel gerçeklik ya da fantastik gerçeklik diye ayırmaksızın bütün dünyayı ihata etmeye çalışmaktır. Müslümanlar bunu nasıl yapmıştır. Geçmiştekini tekrarlayarak bunu tekrar yapma imkânı var mıdır? Bugün ki yaptığımız şey sahiden sanat mıdır? Yoksa biz bir gericilik içinde mi tepiniyoruz? Bizim berzahımız nerden açılacak ve ne zaman yürümeye başlayacağız?” gibi soruların bizim hakikatimiz olduğunu ve bu sorulara kafa yorup, zaman ayırmamız gerektiğini belirterek yazar gençleri düşünmeye davet etti.
Ömer LEKESIZ
1958 Yozgat doğumlu yazar, eleştirmen. Edebiyat hayatına, Mavera dergisinin 67. sayısında (Haziran 1982) yayımlanan bir yazısıyla başladı. Eleştiri, öykü, deneme, inceleme yazıları ve söyleşileri, kurucuları arasında yer aldığı dergilerin dışında Yedi İklim, İlim ve Sanat, Yom Sanat, Dergâh, Kafdağı, Düzyazı Defteri, İmge Öyküler, Eşik Cini, Varlık, Dünyanın Öyküsü, Bir Nokta, Dil ve Edebiyat, İtibar dergileriyle, Zaman, Vakit, Yeni Şafak gazetelerinde, Zaman Kitap Zamanı, Yeni Şafak Kitap ve Star Kitap’ta yayınlandı. Yeni Türk Edebiyatında Öykü adlı çalışmasıyla Türkiye Yazarlar Birliği 2001 Yılı Edebi Tenkit Ödülü’nü kazandı. Mimlerin Abecesi, Öykü İzleri, Kuramdan Yoruma Öykü Yazıları, Sanat Bizim Neyimize, Sanat ve... eserlerinden bazılarıdır.
35
KÜLTÜR-SANAT
KALEM SÖYLEŞILERI
“Issızlığı Söylemek” Son dönemlerde farklı yazı tarzları ile ön plana çıkan iki güçlü kalem, Yurdagül Mehmedoğlu ve Hasibe Çerko kendi yazılarındaki anlatım dilini ve kullandıkları kurgu tekniğini Mevlüde Burnaz'ın moderatörlüğünde anlattılar.
Yurdagül MEHMEDOĞLU / Hasibe ÇERKO
Yurdagül Mehmedoğlu: 1967 yılında İstanbul Fatih’te doğdu. 1984’te Fatih Kız Lisesini bitirdi. 1990’da Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nden mezun oldu. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde hazırladığı “1838’den 1920’ye Örgün Eğitimde Din Eğitimi ve Öğretimi” adlı doktora tezini tamamladı. 2008 yılında Profesör olan Mehmedoğlu'nun din eğitimi üzerine çeşitli kitaplarının yanısıra "Sen de Rivayet Etsen" başlıklı romanı 2013 yılında yayımlanmıştır. Hasibe Çerko: 1971 yılında Niğde’de doğdu. İlk ve orta öğrenimi de Niğde’de tamamlamıştır. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümünden mezun olmuştur. Öykü ve diğer edebiyat çalışmalarını Hece, Gri, Heceöykü, Karabatak, Post Öykü, İtibar dergilerinde yayımladı. İstanbul’da felsefe öğretmenliği yapmakta olan Çerko‘nun Karabatak dergisinde yayımlanmış felsefi denemeleri bulunmaktadır. Us Lekesi, Diana’nın Kanlı Kavakları, Leyla adlı eserleri mevcuttur.
36
İki yazarın birbirlerinin kitaplarını sıcak samimi bir dil ile tahlil ederek yorumlaması ve birbirlerinin eserleri hakkında karşılıklı sorular sormaları söyleşiye renk kattı. Yurdagül Mehmedoğlu, Hasibe Çerko’nun yeni çıkan öykü kitabı "Leyla" ’yı, Çerko ise Yurdagül Mehmedoğlu’nun son çıkan kitabı "Sen de Rivayet Etsen" i yorumladı. Yazı için yola çıkarken, akademiden farklı olarak kendi kendine edebiyatın konuşulduğu her ortamda bulunma sözü verdiğini söyleyen Prof. Dr. Yurdagül Mehmedoğlu, edebiyatta her metninin okuyucuyu yazara sürüklediğini ve kendi açısından edebiyatı bir yüzleşme biçimi olarak gördüğünü ifade etti. “Benim açımdan edebiyat bir yüzleşme biçimi. Bu anlamda maceramda esasen kendim için başlattığım o yüzleşmelerin kelimeler nehrinde benim için aynalanması ve yansıması. O yüzden halen yazdığım eserlerde o macera ile birlikte kelimelerin götürdüğü yere ben de sürükleniyorum. Niyetim hiçbir zaman edebiyatçı olmak değildi. Fakat yazmak bir süreç olarak sizi edebiyat alanı ile yüzleştiriyor ve orada siz kendinizi bir daha görüyorsunuz. İşte bu da benim adıma bir yüzleşme” Yazma serüvenine dair samimi ve yalın cevaplar veren Hasibe Çerko, yazmaya lise yıllarında başladığını üniversite okurken pek çok yazar ve şairle tanışıp yazılarından etkilendiğini dile getirdi. İlk çıkan kitabı "Us Lekesi" öncesinde altı yıl yazma serüveninin olduğunu belirtti. “Her kitapta daha bir tutkuyla yazıyorsunuz. Zihninizde bir yanma uyandıracak kelimeler arıyorsunuz ve o kelimeler sizi bir takım mecralara sürükleyip götürüyor. Sürekli bir arama ve tarama çalışması içinde yaşıyorsunuz. Velhasıl benim de yazma serüvenim ilk keşfetmekle başladı. Keşfettikçe de kendimi bulduğumu düşünüyorum. Kendi bilinçaltımın yazılarıma yansıdığını ve bu akışın kalemimi şekillendirdiğine inanıyorum.” Yazarların kadın veya erkek yazar olarak kategorize edilmesinden rahatsızlık duyduğunu ifade eden yazar, "Cinsiyetsiz yazmak cinsiyeti saklamak değildir. Aslında kadınsan kadın, erkeksen erkek gibi yazmamaktır. Yani bir anlamda düşünceleri cinsiyetin önüne geçirmektir. Yoksa her eser ister istemez yazarı yansıtır ve ele verir. Çünkü aslında her yazının kahramanı, yazarın ta kendisidir.” diyerek samimi açıklamalarda bulundu.
Ve Kudüs şehri. Gökte yapılıp yere indirilen şehir. Tanrı şehri ve bütün insanlığın şehri. Altında bir krater saklayan şehir. Kalbime bir ağırlık gibi çöküyor şimdi. Ne diyor ne diyor Kudüs bana şimdi Hani Şam'dan bir şamdan getirecektin Dikecektin Süleyman Peygamber’in kabrine Ruhları aydınlatan bir lamba İfriti döndürecek insana: Söndürecek canavarın gözlerini İfriti döndürecek insana Sezai KARAKOÇ
Süleyman GÜNDÜZ'ün "Kudüs Fotoğrafları Sergisi"
KALEM Kitap Kahve’de sanatseverlerle buluşuyor.
Hilal SÖYLEMEZ Kudüs Gönüllüsü
EĞİTİM-AKADEMİ
NAKBA’DAN AVDE’YE BİR ZİHİN DÖNÜŞÜMÜ Sözde İsrail Devletinin kuruluşu üzerinden 68 yıl geçti. Yaklaşık üç bin yıldır özlemini çektikleri, rüyasını gördükleri bu devlet, 14 Mayıs 1948’de resmen kuruluşu ilan edilmiş olsa da 68 yıldır meşruiyeti tartışılır bir devlettir. Bu açıdan bakıldığında trajik bir durumdur yaşanan. Üç bin yıl uğraşılmış fakat dünyanın bir kısmının reddettiği, bir kısmının kerhen kabul ettiği, bir kısmının ise içine sindiremediği bir yapı çıkmıştır ortaya. Sözde İsrail Devleti bu yüzleşmeden kaçarak 14 Mayıs 1948 tarihini “kuruluş tarihi” olarak kutluyor her sene. Bir gün sonra 15 Mayıs 1948 tarihi ise Filistinliler tarafından “Nakba” yani “Felaket Günü” olarak anılıyor. Nakba; felaket günü çünkü bu toprakların asıl sahipleri o gün işgal felaketi ile karşı karşıya kaldı. Bir kısmı vatanlarında, buralı oldukları için katledildi. Deir Yasin, Lifte gibi köyler topyekûn yok edildi. Bir kısmı canları pahasına vatansız bırakıldı o gün. Mülteci konumuna düştü ve öyle kaldı. Cansız ve vatansız düşmeyenlerse işgal altında yaşamaya mecbur edildi o günden beri. Dolayısıyla yaşanmış ve bitmiş bir felaket değildi Nakba; yaşanan, süregelen bir felaketti. Gün geçtikçe vatan için verilen canları da, vatansız bırakılıp mülteci konumuna düşürülenleri de çoğaltan bir felaket.
Aynı olay, aynı tarih Nakba’dan ziyade Avde olarak adlandırılmaya başlandı. Bu bir zihin dönüşümüydü. Gerekli enerji birikimi sağlanabilirse tavır değişikliğini doğuracak bir zihin dönüşümü. El- Avde; geriye dönüş demekti. Evsiz, yurtsuz bırakılmış Filistinlilerin yurtlarına, evlerine dönme hakkının ifadesi. Yeryüzüne dağılmış Filistinlilerin, Filistin vatanında yaşama hakkının savunulması. Vatandan çıkarıldıkları günü, vatana dönecekleri gün kılma gayreti. Anahtar, dönüşün sembolü oldu. Anahtar ki, vatansız bırakılmış Filistinlilerin kutsalı. Mülteci kamplarında derme çatma evlerin en müstesna eşyası. Vatan pahasına hayatta kalan dedenin torununa vasiyetiydi. Şimdi, El-Avde ile birleşti ve vatana dönüşün sembolü oldu. Muazzam bir dönüşüm(dü) bu. Nakba’yı unutmadan Avde’yi savunmak. Bir bakış açısı değişimi, bir zihniyet dönüşümü ve nihayetinde bir tavrı teklif eden paradigma değişimi El-Avde! Geriye Dönüş!
Dünya üzerinde resmi rakamlara göre beş buçuk milyon Filistinli mülteci yaşıyor. Kayıtlı olmayanlarla birlikte bu rakam yedi milyonu buluyor. El-Avde, vatansız bırakılmış yedi Felaketi unutmamak gerekirdi. Adını koymak, tanımla- milyon Filistinlinin, vatan hayalini diriltiyor, dönüş ümidini mak, kavramlaştırmak: Yevmün-Nakba! çoğaltıyor. Avde, bir gelecek tasavvuru. Fakat burada kalmayıp bir çıkış noktası, bir ümit kapısı, kurtuluşu hatırlatan bir çağrı yakalanmalıydı. “Nakba, Nakba” dedikçe felaketi çoğaltıyor, karanlığı katmerliyorduk. Buradan bir ışık huzmesi düşmeliydi üzerimize. Felaketten kurtuluş doğmalıydı. İçten hissedilen bir ihtiyaç, Filistin vatanını yurt edinmiş Filistinli aklı, yeni bir kavramsallaştırmaya yöneltti: El-Avde!
38
Gören, Yaşayan ve Yaşatanların Dilinden
KUDÜS'E DEĞEN GÖNÜLLER "Hayatım istikametsizdi Kudüs'ten sonra istikamet buldu." "Hayatımda hiç bu kadar kuşatılmış ve bu kadar özgür bir şehir görmedim." "Her arayan, aradığını bulduğuna kânî olmadan Kudüs'e düşürmeli yolunu. Her arayanın aradığını bulacağı yerdir Kudüs." "Dört yıllık üniversite hayatım boyunca öğrenemediğimi dört günlük Kudüs seferi boyunca öğrendim…" "Kudüs'te yeniden doğdum. Yeniden iman ettim. Yeniden insan oldum." “Kudüs’te yeniden var oldum.” "Kudüs, insan ömrüne bir çentik atar: Kudüs'ten önce, Kudüs'ten sonra olarak bölünür hayat." "Aksa'da ne zaman ellerimi açsam ağzımdan ümmet dökülür. Kendime dua edecek olsam dilim ümmet der, yüreğim ümmet çarpar." "Kudüs, insanlığımızı parlatacağımız vatandır." "Mescid-i Aksa dimdik ayakta. İzzet abidesi gibi duruyor karşımızda. Aksa'ya ah vah edenler kendilerine ağlasınlar!" "İnsan Kudüs'e bir kez gider. Ruhunun Kudüslü olduğunu anladığında sıla-i rahimdir sonraki gidişler." "Ah Kudüs! Keşke sana daha önce gelseydim. Başka başka yerlere gitmek yerine dönüp dönüp sana gelseydim." "Kendimi neyden mahrum ettiğimi Kudüs'ü görünce anladım. Telafisi yok Kudüssüz yıllarımın." "Kudüs, insan ömründe bir kaç mürüvvetten biridir." "Kudüs insana bir bakış hediye eder; onunla hayatına baktığında neyin elzem neyin lazım neyin lüzumsuz olduğunu anlar insan." "Kudüs bir mekteptir. Size ne lazımsa heybenize koyarak yolcular sizi."
39
Nurcan YAVUZYİĞİT TDV KAGEM - Uzman
SOSYAL PROJELER
EN AĞIR BEDELİ ÖDEYENLER: “MÜLTECİ” ÇOCUKLAR
Farkındayım Yanıbaşındayım
II. Dünya Savaşı’ndan bu yana ortaya çıkan en ağır insani kriz Suriye’deki iç savaş, beşinci yılına girmiş bulunuyor ve hâl-i hazırda sona ereceğine ilişkin bir belirti de görünmüyor. Milyonlarca insan evlerini terk edip komşu ülkelere sığınmak zorunda kaldılar. 2016 yılı itibariyle yaklaşık 2.2 milyon kişiyle Türkiye en fazla sayıda Suriyeli vatandaşı barındıran ülke konumundadır. Bu arada Suriyeli çocuk sayısı da 1 milyonu aşmış durumda ve bunların 450 binden fazlası okula gitmiyor. Çocuklar kriz karşısında en ağır bedeli ödeyen ve en fazla yükü taşıyan kesim olmaya devam ediyor. Eğitimleri, duygusal sağlıkları, hatta yaşamları bile risk altında olan Suriyeli kardeşlerimiz için Türkiye’ye göçün başladığı 2013 yılından bu yana Türkiye Diyanet Vakfı insanî, sosyal, kültürel desteğin yanı sıra özellikle eğitim alanında imkânlarını seferber etmeye devam ediyor. Nurcan YAVUZYİĞİT
TDV KAGEM - Uzman
TDV KAGEM de bu bağlamda, “Farkındayım Yanı Başındayım” diyerek yürüttüğü “Kamp Dışında Yaşayan ve Geçici Koruma Altına Alınan Suriyeli Yetimlerin 1981 yılında Eskişehir’de doğdu. İlk, Eğitim Projesi” kapsamında Ankara’da yaşayan kardeşlerimize yönelik eğitim orta ve lise tahsilini Eskişehir’de ta- çalışmalarına aralıksız devam ediyor. mamladı. Viyana Üniversitesi Siyaset Bilimi bölümünden mezun oldu. Aynı Her geçen yıl Suriyeli öğrencilerin hayatlarına dokunarak yaptığı projelerle üniversitede “Avrupa-Akdeniz Ortaklığı farkındalık oluşturmaya çalışan TDV KAGEM bu yıl da, proje kapsamında eği(EUROMED) ve Türkiye” başlıklı teziyle tim gören ve çoğunluğunu kız çocuklarının oluşturduğu 100 Suriyeli öğrenciyi yüksek lisans yaptı. Yurtdışında oldu- mezun etmenin sevincini yaşadı. Çocuklar dışında, yetişkinlere yönelik eğitim ğu yıllarda çeşitli sivil toplum kuruluş- çalışmalarına da devam eden KAGEM tarafından bu yıl da dahil olmak üzere larında görevler aldı. Evli ve iki çocuk üniversiteye hazırlanan 65 öğrenciye Türkçe Dil Sertifikası alabilmeleri için C1 annesi olan Yavuzyiğit, TDV KAGEM’de düzeyinde eğitim verildi. Projenin önemine binaen saha çalışmalarını, yaygın Sosyal-Kültürel Projeler uzmanı olarak eğitim ve sosyal çalışmaları birlikte yürüttüğü paydaş kurum ve kuruluşların da desteğiyle 1200 yetişkinin yaygın Türkçe eğitimleri tamamlandı. görev yapmaktadır. Proje kapsamında İkinci dönem mezunlarını veren TDV KAGEM’in, Türkiye Diyanet Vakfı Kocatepe Konferans salonunda düzenlediği programa katılan Diyanet İşleri Başkanı Mehmet Görmez, konuşmasını hem Türkçe hem de Arapça olarak iki ayrı dilde gerçekleştirdi. Konuşmasına, Hz. Muhammed'in bütün kâinatı gemiye ve insanları da yolcuya benzettiği “Allah’ın çizdiği sınırları aşmayarak orada duranlarla bu sınırları aşıp ihlal edenler, bir gemiye binmek üzere kura çeken topluluğa benzerler. Onlardan bir kısmı geminin üst katına, bir kısmı da alt katına yerleşmişlerdi. Alt kattakiler su almak istediklerinde üst kattakilerin yanından geçiyorlardı. Alt katta oturanlar: Hissemize düşen
40
yerden bir delik açsak, üst katta oturanlara eziyet vermemiş oluruz, dediler. Şayet üst katta oturanlar, bu isteklerini yerine getirmek için alt kattakileri serbest bırakırlarsa, hepsi birlikte batar helak olurlar. Eğer bunu önlerlerse, hem kendileri kurtulur, hem de onları kurtarmış olurlar.” 1 Hadis-i Şerifini hatırlatarak başlayan Görmez, “Beş sene önce geminin Suriye kısmında zalimler geminin dibinde delikler açmaya çalıştılar ve o günden sonra bütün insanlık bir imtihana tabi tutuldu, ancak insanlık bu imtihanı kaybetti. İnsanlık mazlumlara sahip olmadığı, hatta zalime destek olduğu için Suriye imtihanını kaybetti. Ama biz Türkiye olarak kardeşlerimize kucak açmış olmaktan, kalplerimizi, evlerimizi, hanelerimizi açmış olmaktan büyük bir iftihar duyuyoruz." şeklinde konuştu.
Bugüne kadar Türkiye Diyanet Vakfı nezdinde 13 bin Suriyeli öğrenciye Suriye eğitim müfredatına göre eğitim verildiğini söyleyen Toprak, ayrıca iki yıldan bu yana örnek bir çalışma olarak Ankara'da düzenlenen yaygın eğitim çalışmaları hakkında bilgi verdi.
Aile ve Sosyal Politikalar Bakan Yardımcısı Mehmet Ersoy, Türkiye Diyanet Vakfı Mütevelli Heyeti İkinci Başkanı Mazhar Bilgin, Ankara Vali Yardımcısı Hamza Duygun’un da katıldığı törende 7 yaşındaki Hasan Hattab isimli Suriyeli bir öğrencinin Kur'an-ı Kerim okumasının ardından öğrencilerin kendilerini tanıttığı sinevizyon gösterimi yapıldı. Proje kapsamında eğitimlerini tamamlayan Suriyeli öğrenciler daha sonra Mustafa Cihat ve Ömer Karaoğlu eşliğinde Görmez, Suriyeli çocukların iyi eğitim alması için yapı- konser verdi. lan projeyi çok önemsediklerini dile getirerek, eğitimlerde TDV KAGEM tarafından desteklenen projenin öğrencileemeği geçen kuruluşlara ve öğretmenlere teşekkür etti. rine kulak verelim ve onların Türkiye’ye geliş serüvenlerine TDV KAGEM Müdürü Hicret Toprak ise Türkiye' de ya- dâhil olmaya çalışalım. şayan ve sayıları 3 milyona yaklaşan Suriyeli mültecilerin yarıdan fazlasının eğitim çağında olduğuna vurgu yaparak: “Türkiye’de doğup büyüyen ve eğitim çağına yaklaşan nüfus da her geçen gün artıyor. Bu sebeple sosyal uyumu kolaylaştırıcı çalışmalara ağırlık verilmesi gerekiyor. Bu anlamda Türkiye’nin yapmış olduğu çalışmalar uluslararası platformlarda takdir 1 Buhari, “Şirket” 6; “Şehadet” 30 / Hadislerle İslam IV. Cilt 397. Sayfa gördü. Ancak bu bizim sorumluluğumuzu daha da çoğaltıyor" dedi.
41
EN AĞIR BEDELİ ÖDEYENLER: “MÜLTECİ” ÇOCUKLAR
SOSYAL PROJELER
Beyan Ağraç
Hudul Maderati
“Savaştan hepimiz çok etkilendik.”
“Beni okula kabul etmekle, bizi de artık kabullenmiş oldular.”
Henüz 16 yaşında olan Beyan Ağraç, Suriye Halep doğumlu. 7. sınıf öğrencisiyken tanışmış savaşın korkunç yüzüyle. Annesi, babası ve beş kardeşiyle birlikte kaçak yollardan Halep’ten ayrılmışlar. Bir gün süren uzun ve yorucu yürüyüşün ardından Hatay il sınırına varmışlar. Sonraki istikametleri ise Ankara olmuş. Savaş nasıl bir şeydi? diye sorulduğunda gözlerini kısarak, sanki (bir bomba patlayacakmış da, onun gürültülü sesine hazırlanıyormuş gibi) unutamadığı ama hatırlamak da istemediği bir şeymiş gibi başladı anlatmaya... “Bizim için zor günlerdi. Günlerce bombardımanın altında kaldık. Artık dayanamayacak duruma geldiğimizde ayrılmak zorunda kaldık. Kardeşlerim bombaların patlama seslerinden çok korkuyorlardı. Özellikle küçük kız kardeşim bir ses duysa oturup ağlıyordu. Savaştan hepimiz çok etkilendik. Çok korktum ve ağladım.”
Bera Habbaş “ Üniversiteyi Suriye’de, Halep’te ya da Şam’da okumak istiyorum.” 7 kardeşiyle birlikte yaşamış savaşı Bera. 14 yaşında. Anne-babası ve kardeşleriyle rahat ve huzurlu bir hayatları varken Halep’te 1,5 yıl önce meşakkatli bir otobüs yolculuğunun ardından Ankara’ya ulaşmışlar. Dedesini ve amcasını bir bombardımanda şehit vermiş. Ardında bıraktıklarını düşünmesine müsaade etmemiş yaşadığı kocaman savaş, sığdıramamış küçük yüreğine. “Çok” cevabını veriyor Halep’i özlüyor musun? sorusuna ve devam ediyor “Türkiye’yi de seviyorum, burada da mutluyum. Okulda da çok mutluyum. Kur’an-ı Kerim okumayı, Türkçeyi ve dini bilgiler öğrendim. Arkadaşlarımla oyunlar oynadım, yeni oyunlar da öğrendim. Okumayı, çalışmayı seviyorum ve üniversite okumak istiyorum” diyor ve ekliyor “Üniversiteyi Suriye’de, Halep’te ya da Şam’da okumak istiyorum.” Savaş bittiğinde vatanına dönmek isteyen Bera ve ailesi geçtiğimiz günlerde bir haber almışlar Halep’ten. Evlerinin bombalandığını öğrenmişler. Okul arkadaşlarını merak ediyor ama onlardan nasıl haber alacağını bilmiyor. Kendi halinde yaşayıp gitmek, kendinden ve kendi ailesinden başka kimseyi düşünememek olmuş savaşın en ağır yarası onlarda.
42
Hudul ile anlaşılır ve gayet düzgün Türkçesiyle sohbet ettik. Hüseyin Gazi Anadolu İmam Hatip lisesinde okuyan Hudul 17 yaşında. 2 yıl önce babası, annesi ve dört kardeşiyle gelmişler Türkiye’ye. Diğer kardeşleri de kendisi gibi öğrenci olan Hudul, Halep’ten geldiğini, Halep’in çok güzel bir şehir olduğunu ve orayı çok özlediğini söylerken Türkiye’yi, okuduğu okulu ve arkadaşlarını da çok sevdiğini eklemeyi unutmuyor. “İlk geldiğimizde kimseyle anlaşamadık, bizi kabul etmediler. Kimse bizi anlamadı. Dışlandık. Ama bunun için bir şeyler yapmalıydık. Türkçe öğrenmeye başladık. Kendimizi anlatmamız gerekiyordu. Bir yerden başlamalıydık. Okula gittik, kabul ettiler beni. Çok mutlu oldum. Beni okula kabul etmekle bizi de artık kabullenmiş oldular” diyor ve bir solukta anlatıveriyor macerasını “Biz gelirken savaş başlamıştı. Evimiz bombalandı. Yanımıza hiç bir şey alamadık, sadece kimliklerimizi aldık. Her şeyimiz orada kaldı evimiz, arabamız. Yakınlarımdan şehit olan yok. Bunun için dua ediyorum. Babam Fransızca öğretmeni, annem ev hanımıydı. Çok şükür burada da çok mutluyuz, çünkü birlikteyiz. Türkiye’de olmaktan mutluyum. Sizleri çok seviyorum.”
Afaf El-Numeyri “Arkadaşlarımı ve öğretmenlerimi çok seviyorum” Diğer birçok akranından farklı bir hayatı olan Afaf 13 yaşında. Henüz 3 yaşındayken özel piyano dersleri almaya başlayan, piyano dışında da birçok enstrüman çalabilen, diğer kardeşlerinin de her birinin başka bir sanat ile meşgul olduğu Afaf, geçtiğimiz yıl gelmiş Türkiye’ye. Şam şehrinde bırakmış güzel hayatını. Deniz yolculuğu ile önce Mersin’e gelmişler annesi ve kardeşleriyle, sonra da Ankara’ya yerleşmişler. Savaşın çok kötü bir şey olduğunu söyleyen Afaf: “Teyzemle 21 yaşındaki oğlu bombardımanda şehit oldular. Bizim evimiz yıkılmadı.” derken sesi titriyor. Savaş bitikten sonra gitmek istiyor musun? diye sorulduğunda “Bilmiyorum” diyor. “Burada mutluyum. Okulda çok güzel şeyler öğrendik. Türkçe öğreniyorum, resim yapıyorum, ilahiler söylüyorum. Arkadaşlarımı ve öğretmenlerimi çok seviyorum” diye ekliyor.
Afra El-Ivad “Lübnan’dan uçakla Adana’ya indik. Adana’dan da Ankara’ya otobüsle geldik.”
tan, burada yaşamaktan mutlu musun” diye sorulduğunda “Öyle” diyerek kaçırdı gözlerini ve ekledi. “Ben seviyorum ama babam mutsuz.” diyen Afra, küçük yaşında kocaman kalbinde babasının mutsuzluğunu dert etmiş kendisine.
14 yaşında olan Afra El-Ivad Suriye’nin İdlip şehrinden. Savaşın başlamasıyla birlikte önce Lübnan’a sonra da Türkiye’ye sığınmışlar ailesiyle birlikte. Yaşadıkları bölgede savaş önce şehrin dışında başlamış, sonra şehir merkezine sıçramış. Uçakların uçmaya başlamasıyla birlikte uzun bir yol belirmiş önlerinde.
Suriye’de olsa 7. sınıfa gidecek olan Afra savaş başladığında çok korktuğunu, hem evindeyken hem de ailesinden birisi dışarıya çıktığında, onlara bir şey olacak diye endişe ettiğini ve en çok da kardeşlerinin korku dolu gözlerini görmeye dayanamadığını söylerken ekliyor “Şam’ı İdlib’i kısacası Suriye’yi çok özlüyorum.”
Sorularımıza bir solukta cevaplar veriyor Afra. Ailende şehit var mı? “Teyzemin eşi şehit oldu. Ailesine ekmek almak için dışarıya çıktığında, dönüş yolunda keskin nişancı tarafından vuruldu.” Türkiye’ye nasıl geldiniz? "Önce İdlib’ten Şam’a geçtik. Sonra Şam’dan arabayla Lübnan’a geçtik. Lübnan’dan uçakla Adana’ya indik. Adana’dan da Ankara’ya otobüsle geldik.” derken bir solukta cevapladığı kadar kolay olmadığını söylemek istiyordu aslında. Suriye’de durumlarının çok iyi olduğunu, babasının tüccar olduğunu, güzel bir işi olduğunu söylerken aslında bizde sizin gibi hayatlar yaşıyorduk der gibiydi. “Türkiye’de olmak-
43
SOSYAL PROJELER
Doç. Dr. Emel TOPÇU Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Öğretim Üyesi
SIRADAN KÖTÜLER OLMAK İSTEMİYORSAK Türkiye’den Almanya’ya giden Suriyelilerle ilgilenen bazı hayır sahipleri ile konuştum iki gün önce. Türkiye’de yaşayanlar için “iyisi çok iyi, kötüsü de çok kötü” diyorlarmış. Bunu duyunca aklıma Hannah Arendt’in “kötülerin sıradanlığı” (banalitaet des Bösen) kavramı geldi.
Doç. Dr. Emel TOPÇU
Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Öğretim Üyesi
Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi ve Gazi Eğitim Enstitüsü Matematik Bölümü’nü bitirdi. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde Kamu Yönetimi alanında yüksek lisans ve doktora yaptı. Hindistan hükümet bursu ile Yeni Delhi’de araştırmalar yapan Topçu, Dünya Bankası’ndan kazandığı burs ile Cincinnati Üniversitesi’nde (ABD) yüksek lisans yaptı. Almanya merkezli olmak üzere Avrupa’da, insan hakları ve kültürlerarası öğrenme projelerinde çalıştı. Osmanlı İmparatorluğu Fatih Dönemi Kamu Yönetimi Yapısı ve Modernizmden Postmodernizme Dönüşümcü Liderlik adlı yayınlanmış iki kitabı olan Topçu’nun yerli ve yabancı kaynaklarda yayınlanmış birçok makalesi bulunmaktadır.
Hannah Arendt bir filozof. Yirminci yüzyıla damgasını vurmuş politik bilimcilerden birisi. Yahudi zulmü sırasında Almanya’dan kaçıyor ve Amerika’ya sığınıyor. Büyük mücadelelerle üniversiteye giriyor. Savaş bitip Almanya yenilince Naziler Nürnberg Mahkemelerinde yargılanıyor ve cezalandırılıyor. Bazı Nazi mensupları kaçmayı başarıyor. Eichmann bunlardan biri. Arjantin’den Mossad operasyonu ile 1961’de yakalanıp Kudüs’e getiriliyor ve orada yargılanıyor. Mahkemeyi izlemek üzere “The New Yorker” gazetesi Hannah Arendt’i görevlendiriyor. Eichmann yargılanması sırasında sürekli masum olduğunu iddia ediyor. “Ben Yahudilere karşı değilim. Ben sadece görevimi yapıyordum” diyor. Peki, görevi ne? Yahudileri trenlere doldurup Ausschwitz’lere yollamak. Yani ölüm kamplarına. Onların orada öleceklerini biliyor muydu? Kendi ifadesine göre hayır. O sadece işini yapıyordu. Gözünü her şeye kapamıştı. Gündüz Yahudileri trene doldurup ölüme gönderiyor, akşam eve gidip ailesi ile neşeli bir şekilde yemek yiyor ve hafta sonları çocukları ile eğleniyordu. Altı milyon Yahudi’yi ölüme gönderen bu kişi aynı zamanda iyi bir aile babasıydı. Hannah Arendt bu savunma ile şunu fark ediyor: Eichmann’ın Yahudileri öldürmek gibi özel bir amacı yoktu. Böyle bir özel amacı olmamasına rağmen çok büyük bir kötülük işliyordu. Bu çok büyük kötülük sıradan bir insan tarafından yapılıyordu. Yani kötülüğü yapanlar sanıldığı üzere herkes tarafından fark edilebilecek özelliklere sahip, olağanüstü bir yaratık değil, aksine sıradan insanlardı. O yüzden “kötülerin sıradanlığı” diye bir kavram geliştirdi. Kötülüğü, sandığımız gibi toplum dışı, hiç kimsenin onaylamadığı, olağanüstü yaratıklar değil, aksine sıradan insanlar yapıyor. Hem de en korkunçlarını. Almanya’ya göçmüş Suriyeli “iyisi çok iyi, kötüsü de çok kötü” demiş Türkiye’dekiler için. Suriyelinin kötü diye tarif ettiği kişiler acaba kendilerini kötü olarak görüyorlar mı? Ne yaptılar da Suriyeli onları kötü olarak niteliyor? Suriyelilere yardım eden bir gönüllü grubunun içindeyim. Yeni bir aile gelmiş dediler Ocak ayında. Gittik. Ankara’da Önder mahallesinde terkedilmiş bir gecekondu. Kentsel dönüşüme girdiği için aslında eski sahiplerinin üzerinde hiç bir hakkı olmadığı bir barınak. Tuvalet, banyo, mutfak denilen yerlerin fayansları si-
44
yahlaşmış ve kırık dökük. Odada soba yanıyor. Kira olarak dört yüz lira ödüyorlarmış. Şimdi bu evi bunlara o fiyata kiralayanlar iyi insanlar mı yoksa kötü mü? Eichmann’ın yaptıklarının neresinde duruyorlar?
tarafından karşılanıyordu. Sıradan kö- yarısından fazlası (% 25) kadın.. Geritülüklere örnekler saymakla bitecek ye kalan % 25’ten az erkek de genelde yaşlı, hasta ve yaralı erkekler. Ailenin gibi değil. sağlam erkekleri, aileyi Türkiye’ye getiSuriyelilerin haksızlığa uğradığı bu tür rip başlarına en yaşlı erkeği bıraktıktan olayları haber olarak gazetelerde duy- sonra tekrar Suriye’ye gidiyor ve oramuyoruz. Onların seslerini duyurabile- daki olaylara bir kenarından müdahil Gaziantep’te bir cinayet olayı olmuş- cek bir medyaları yok. oluyorlar. tu. Suriyeli biri ev sahibini öldürdü. Herkes ayağa kalktı. Suriyelilerin huzur Neden Savaşmadılar, Kaçtılar? Dr. Muhammad, eczacı karısını ve bozduğu, cinayet işlediği, hırsızlıkların dört yaşındaki oğlunu komşulara emaarttığı söylentileri dalga dalga yayıl- “Suriyeliler neden savaşmadılar, ül- net edip sürekli Suriye’deki sahra hasmaya başladı. Sonradan ortaya çıktı kelerini korumadılar? Biz olsak gelmez tanelerinde çalışmaya gidiyor. Arada ki, Suriyeli kirasını ödeyemeyince ev kalır ülkemiz için savaşırdık” gibi söy- çalıştığı hastane bombalanıyor ve o sahibi kira karşılığı Suriyelinin karısını lentiler dolaşıyor. Suriye’deki savaşın da bu arada Türkiye’ye geri gelip biraz istemiş. Aslında sonradan ortaya çıkan nasıl ilerlediği konusunda hiç bir bilgi- bağış topluyor. Derme çatma yeni bir bu gerçek ilk olay kadar yayılmadı. Sa- miz yok. Sanki iki grup var birbirlerine hastane oluşturuyorlar ve yine orada dece konu ile ilgilenen insanlar olayın ateş ediyorlar diye düşünüyoruz. meslektaşları ile çalışmaya başlıyor. gerçeğini duydular. Magazin haber meraklıları olayı ilk hali ile belleklerinin bir “Gelmeye nasıl karar verdiniz?” diye Dünya çapında Suriyeli sağlık eleyerine hiç sorgulamadan yerleştirdiler. soruyorum araştırma için mülakat manları bir araya gelerek UOSSM adlı Bir olaya sadece ilk duyduğumuz hali yaptığım Suriyeli muhatabıma. “Her bir organizasyon kurmuşlar. Gazianile inanıp onu hiç sorgulamamak ve o gün bomba sesinden uyuyamıyorduk. tep’te yaptıkları uluslararası toplanhaliyle belirli insanları kafamızda suçlu Çoluk çocuk hepimiz sürekli ağlıyorduk. tılarına ben de katıldım. Suriye’de sakonumuna oturtmak “kötülerin sıradan- En son dışarıda bisiklet süren oğlumun vaşın başlangıcından beri kaç sahra lığı” kavramının neresinde diye sormak çok yakınına bomba düşünce ‘gidelim hastanesi kurduklarını, bu hastanelerin gerekiyor burada da. artık’ dedim eşime. Elde avuçta ne var- kaç yatak kapasiteli olduğunu, hangi sa toparladık çıktık. Evimizi de öylece alanda elemanlara sahip olduklarını Bu insanlar evlerinin bombalandığını, bıraktık. Şimdi ne halde bilmiyorum” anlattılar ve daha iyi şartlarda hizmet akrabalarının öldüğünü, anne babala- diyor. Esad kendine muhalif olduğunu verebilmek için neler yapmaları gerekrının gözlerinin önünde parçalandığını düşündüğü şehirleri bombalıyor. Bom- tiğini tartıştılar. Savaşın başından bu gördüler. Yaşadıkları büyük bir travma. baya karşı ne yapabilir sivil insanlar? yana birçok arkadaşlarını kaybetmişler. Toplantıya onları anarak başladılar. Elde avuçta ne var ne yok alıp geldiler. Biraz parası olan gelip burada bir Türk İlk isyanlar 2011 yılında başladı. Esad Toplantının en sonunda Şam’da kuruvatandaşı ile ortak iş kurmaya çalıştı. bu isyanları kanlı bir şekilde bastırdı. İs- lan bir Tıp Fakültesi öğrenci ve hocaları Bu kişiler genellikle Türk vatandaşları yan edenler dışarıdan da destekle silahlı ile internet üzerinden bağlantı kurdu. bir şekilde Esad’a karşı direnmeye baş- Çoğu kadın olan öğrenciler, üzerlerine tarafından dolandırıldılar. ladılar. Beşinci yılına giren savaş boyun- bombalar düşerken, güvenlik nedeni ile İsveç’e gitmiş bir adamın burada ka- ca Suriye’de birçok silahlı grup oluştu. yerin altında, eski Tıp Fakültesi dekanı lan karısı ile görüştük. Ertesi gün İs- Çeşit çeşit muhalif gruplar oluştu. Sayı- ve profesörleri olan hocaları ile ders veç’e uçacaktı o da. Kocası gideli bir ları şu an 25’i geçen savaşan gruplar var. yapıyorlardı. Biz de o an yerin altındaydık. Ama biz otelin konferans salonları seneyi geçmiş. İşlemleri daha yeni İnsanların başına bomba düşüyor. eksi katlarda inşa edilmiş olduğu için tamamlamış ve ailesini de İsvaç’e aldırıyor. Giderken Türk ortağına ailesine Kendisi herhangi bir ideolojinin tarafı yerin altındayken, onlar güvenlik nebaksın diye on altı bin dolar bırakmış. değil. Savaşan 25 grup var. Bunlardan deni ile yerin altında ders yapıyorlardı. Türk ortak ortadan kaybolmuş. Ka- hangisine katılsın da savaşsın. Durumun gerçeğini bilmeden derme dın ve çocukları bizim gönüllü grubun ayarladığı bir gecekondu evinde kalı- Kaçıp gelen insanların % 53’ü çocuk çatma, kulaktan dolma bilgilerle yargıyordu. Eşyaları ve aylık masrafları grup ve gençlerden oluşuyor. Geri kalanların lamak, kötülüğün sıradanlığı kavramının
45
SOSYAL PROJELER
hangi bölgesinde duruyor acaba diye Öğretmenler canla başla çalışıyorlar. sormak geliyor içimden yine. Hatta maaşlarının çoğunu Suriyelilere harcıyorlar ama doğru olan bir işlemi Suç Oranı yerine getirirken bile bazı öğretmenler tehdit etmekten de geri durmuyorlar. Sanıldığının aksine Suriyeliler her- “Yoksa çocukları okula göndermiyorlar” hangi bir suç olayına karışmıyorlar. diye savunuyorlar kendilerini. Yaptıkları en büyük sahtekârlık, evrak sahtekârlığı. Suriye’den kaçarken Bu öğretmenler Eichmann gibi sadeyanlarına hiç bir şey alamadan öylece ce kendilerine verilen görevi yapmıyor düşmüşler yollara. Ne kimlik, ne pasa- bilakis işin sızısını içlerinde duyuyorlar. port, ne diploma, ne okula gittiklerine Onlara bir kaç kelime Türkçe öğretelim dair herhangi bir belge, ne katıldıkları de ayaklarının üzerinde dursunlar diye meslek kursları sertifikaları. Bomba- didiniyorlar. Belki bu öğretmenler “iyisi lardan kaçarken bunları düşüneme- çok iyi, kötüsü çok kötü” kategorisindemişler. Canlarını kurtarmaya bakmışlar ki iyilere denk geliyor ama gerektiğinde sadece. Buraya gelince de okula gide- onları iyilik adına tehdit etmekten de bilmek, mesleklerini icra edebilmek, ya geri durmuyorlar. Sınır neresi acaba da Avrupa ülkelerine geçebilmek için diye sormaktan geri duramıyor insan sahte evrak düzenleyen insanların tu- kendine. zaklarına düşüyorlar sıkça. Ve yakalanıyor. Suriyelilerin işledikleri suçlar %56 Suriyelilerin Ekonomiye oranında sahte evrak düzenlemek ve Katkıları kullanmak. Gaziantep’te sanayi, çırak ve işçi buBuraya yerleşip az çok bir düzen ku- lamıyordu. “Suriyeliler ilaç gibi geldi” ranlar Suriye’ye gönderilme korkusu ile dedi Belediye Başkanı, ama sanayide dikkat çekecek hiçbir davranışta bulun- çalışan işçilerin çoğu aynı standarttaki muyorlar. Kendilerine yapılan hemen Türkiye’de yaşayan işçinin daha altında bütün haksızlıklara da ses çıkarmadan ücretle çalışmak zorunda kalıyor. En katlanıyorlar. iyi kazanını dörtte üç oranında alıyor. Normal ücretin yarısı hatta üçte birine Ankara’da gönüllüler grubu olarak il- çalışan birçok Suriyeli var. Bazıları iki üç gilendiğimiz Sıdıka Kınacı okulunda iki hafta çalışıp işten çıkarılıyor ve ücretleSuriyeli öğrenci birbiri ile hafif çatış- ri bile ödenmiyor. Ödenmeyen ücretini maya girmişlerdi. Benim onları izlediği- almak için haklarını savunamıyorlar. mi görünce anında ikisi de birbirinden Zaten çoğu izinsiz olarak çalıştıkları için korku ile ayrıldı ve sessizce uzaklaştılar. kimi kime şikâyet edecekler. Çünkü kavga ederlerse geri gönderilGünlük 10 liraya ya da haftalık 100 mekle tehdit etmiş öğretmenleri. liraya çalışan çok. Suriyeliler kızlarını okula mı göndermiyor. Düşüyor yollara öğretmenler. Çırak olarak çalışanların çoğu günlük Kapı kapı dolaşıyor ve okul çağındaki 5-6 liraya çalıştıkları gibi, aynı zamançocukları tespit ediyorlar. Özellikle kız da patronlarından şiddet de görüyorlar. çocuklarını. Eğer velisi gönderme ta- Sıdıka Kınacı’da Türkçe derslerine gelen raftarı değilse yine geri gönderme teh- İdlip’li Fatima dört çocuk annesi. Kocadidi geliyor. Ertesi gün okulda Suriyeli sı öldüğü için aileyi geçindirecek kimse yok. 11 yaşındaki oğlu berber yanında öğrenciler kayıt için sıraya diziliyor.
46
SIRADAN KÖTÜLER OLMAK İSTEMİYORSAK
çırak olarak çalışıp aileye katkıda bulunmaya çalışıyor. “Dövüyor ustası” diyor Fatima. Ama elinden gelen bir şey yok. Kira ödenecek, elektrik su parası verilecek ve aylık erzak ihtiyacı karşılanacak. “İyi insanların yardımları olmasa ayakta kalmamız mümkün değil” diyor. Kendisi de çalışmak istiyor ama iş bulamıyor. Çoğu kadın iş bulsa bile çalışacak durumda değil zaten. Savaş travması yaşadıkları için psikolojik ve ona bağlı olarak bedensel sağlık problemleri yaşıyorlar. Küçük bir değişikliğe bile yeniden adapte olmak için zamana ihtiyaç duyan insanoğlu, savaştan kaçıp gelmiş, her şeyini kaybetmiş, aile fertleri gözünün önünde parçalanmış bu insanların, hemen iş hayatına girip, burada yeniden düzen kurmasını ve her şeyi aynen kendilerinin yaptığı gibi yapmasını bekliyor. “Ama onlar da gayret göstermiyorlar” diyor yaptığımız toplantıda bir Türk katılımcı. Evini daha yeni taşımıştı. Bir önceki toplantıda yeni eve taşınmanın zorluklarından ve alışmanın zaman alacağından bahsediyordu. Ailesi bütün fertleri ile hayatta. İşinde bir değişiklik yok. Aynı kazancı devam ediyor. Yeni iş bulmak için yeni bir dil öğrenmesi gerekmiyor, şehrinden binlerce kilometre uzakta başka bir ülkeye taşınmamış. Sadece aynı şehirde başka bir semtte bir eve taşınmış. Alışmanın zorluğundan bahsediyor. Aynı zamanda Suriyelilerin alışmak için gayret göstermediğinden. Sıradan anlayışsızlıklarımız ve kötülüklerimiz Eichmann’ın yaptığı derecede olmamakla beraber yerli yerinde duruyor gibi geliyor bana. Eşit işe eşit ücret ödemiyoruz. “Nasıl olsa ihtiyacı var ve şikâyet edecek yeri yok. Ne versem kabul edecek. İstediğim gibi hırpa-
layabilirim.” düşüncesi kötülüğün sıra- da evine gidip ailesi ile günün yorgundanlığının neresinde duruyor acaba? luğunu atıyordu. Yaptığı eylemler altı milyon Yahudi’yi ölüme götürdü. Ama “Onlar da gayret göstermiyorlar” diye- o hiç sorgulamadı. Almanya yenilince rek bir de çok kolay bir şekilde işin için- de yakalanmamak için Arjantin’e kaçden çıkabiliyoruz. Buna da literatürde tı. Yakalanıp yargılandığında ise, ısrarla “kurbanı suçlamak” deniyor. Problemleri masum olduğunu kanıtlamaya çalışıçözemediğiniz zaman insanlar hemen yordu. Aslında Yahudilere karşı değildi, suçu kurbanın üzerine atmaya çalışırlar. o sadece görevini yapmıştı. Hani biz “hırsızın hiç mi suçu yok“ diye ifade ediyoruz ya, işte tam o durum. Suriye’de bir savaş var ve travmaya uğramış bu insanlar can havli ile komMağdur olanı suçla her şey çözülsün. şu ülkelere sığındılar. Şu an Türkiye’de Azınlık ve zayıf durumda olanların üç milyon Suriyeli var. Genelde sınır yaptıkları iyi şeyleri de görmüyoruz ve şehirlere yığılmış durumdalar. Aslında duymuyoruz. Suriyeliler şimdiye kadar bu yoğunlukta ve bu kadar kısa süreon bin civarında işyeri açmışlar. Yanla- de gerçekleşen göç, dünyanın hiç bir rında, Türkiye’de yaşayan işçiler de ça- yerinde olaysız gerçekleşmez. Bunda lıştırıyorlar. Bundan hiç kimse söz et- merhametli insanlarımızın ve STK’lamiyor. Söylense bile kimse duymuyor. rın bu işe el atmalarının büyük rolü var. Hemen yeni gelenler için meskenler, Algıda seçicilik devreye giriyor. evlerine eşyalar, erzaklar hazırlama faaliyeti içine girdiler. Bu grup makalenin Sonuç ve Değerlendirme başında bahsedilen “iyisi çok iyi…” ifaEichmann kendisine verilen görevi desindeki iyilere denk geliyor galiba. hiç sorgulamadan, işin sonunun nereye varacağını irdelemeden büyük bir Ama yapılan araştırmalar Suriyeliler sorumlulukla yerine getirip, akşamları konusundaki olumsuz algının gittik-
çe tırmandığını gösteriyor. İnsanların % 90’a yakını Suriyelilerin işe girmesini istemiyor. Kendi işlerini çalacağını düşünüyorlar. Yine araştırma katılımcılarının % 80-85’i Suriyeli ile komşu olmak istemiyor. Aynı şekilde büyük bir oran, çocuğunun Suriyeli ile evlenmesine karşı. Eğitim alanında da çok büyük problemler var. Veliler eğitim seviyesinin düşeceği kaygısı ile okullarda Suriyeli çocukları istemiyorlar. Örnekleri çoğaltmak mümkün. Gerçeğe dayanmayan, medyanın da önemli rol oynadığı negatif algı oluşması hızla yayılıyor. İnsanlar, Eichmann gibi sorgulamadan, öteki hakkındaki olumsuz her habere inanmaya hazır gibiler. İşte bu sorgulamadan kabul etme eğilimi, içimizdeki kötülüğü harekete geçiren önemli işlevlerden biri. Eğer, sıradan kötüler kervanına katılmak istemiyorsak, duralım, düşünelim, algıda seçicilik yapmadan, vicdanımızın sesini dinleyerek empati yapalım. Bakalım o zaman işler nereye gidiyor hep beraber görelim.
47
SOSYAL PROJELER
KORUYUCU AİLE OLMAK K
oruyucu Aile uygulaması; devlet koruması altında bulunan çocukların sağlıklı gelişimleri için kendilerini koruyacak, sevecek, destekleyecek, güven sağlayacak, sosyal ve maddi gereksinimlerini karşılayacak sıcak bir aile ortamında büyümelerini sağlamak ve onları hayata hazırlamak amacı ile planlanmış ve oluşturulmuş bir bakım modelidir. Korunmaya muhtaç çocuklar sorunu yüz yıllardır hemen her toplumu ilgilendiren bir sosyal sorundur. Günümüzde korunmaya muhtaç çocuk sorununa ve bu çocukların korunmaya muhtaç hale gelmesine neden olan birçok olumsuz yaşam durumu vardır. Korunmaya muhtaç çocukların koruma altına alınması, bakımı ve yetiştirilmesi, sağlıklı bireyler olarak topluma kazandırılması için farklı çocuk koruma modelleri mevcuttur. Ülkemizde ve dünyada en yaygın olan ve en çok bilinen model ise kurum bakımıdır. Kurum bakımı bilimsel olarak değerlendirildiğinde ise günümüzde korunmaya muhtaç çocuklar için en son çare olarak düşünülen bir bakım yöntemidir. Uzun yıllar kurum bakımı uygulamalarından edinilen deneyimler, kurum bakımının çocuklar üzerine etkilerini araştıran bilimsel çalışmalar ve ilgili literatürde yer alan bilgi birikimi, kurum bakımının çocuklar üzerinde olumsuz etkileri olduğunu, kurumlara yerleştirilen çocukların gelişimsel gereksinimlerinin yeterince karşılanamadığını ve ciddi sosyal uyum güçlüklerine zemin hazırladığını
48
ortaya koymuştur. Bu nedenle korunmaya muhtaç çocukların korunması, bakımı ve gelişimsel gereksinimlerinin yeterince karşılanabileceği farklı bakım modelleri tartışılmış ve uygulanmaya başlanmıştır. En verimli ve amaca uygun olarak ise karşımıza koruyucu aile modeli çıkmaktadır. Koruyucu aile bakımında çocuk açısından birçok olumlu etken söz konusudur. Bunlar; çocuğun aile ortamında yetişme, özel ilgi görme, farklı özelliklerdeki bilgi ve becerileri olan kişiler tarafından uzun süreli ve güvene dayalı sağlıklı iletişimle hayata hazırlanma vb. etmenlerdir. Ve bakım alan çocuğun ruh sağlığını olumlu yönde etkilemektedir.
Koruyucu Aile Nedir? Koruyucu aile, çeşitli nedenlerle öz ailesi yanında bakımları bir süre için sağlanamayan çocukların kendi aile ortamlarında eğitim, bakım ve yetiştirilme sorumluluğunu kısa veya uzun süreli olarak, ücretli veya gönüllü statüde devlet denetiminde paylaşan, hissettikleri toplumsal sorumluluğu gösterebilen uygun aile ya da kişilerdir.
Neden Koruyucu Aile Olmalıyım? İnsan hayatının en önemli ve hassas evrelerinden biri çocukluk dönemidir. Çocukların fiziksel, ruhsal ve sosyal açıdan sağlıklı olarak gelişebilmeleri için kendilerini koruyacak, sevecek, sosyal ve maddi gereksinimlerini kar-
şılayabilecek bir aile ortamı en temel gereksinimdir. Sevgi, şefkat, ilgiyle tamamlanması gereken çocukluk döneminde maalesef pek çok çocuk; savaş, yoksulluk, aile içi problemler, ebeveynlerin hastalıkları veya ölümleri gibi çeşitli sebeplerden ötürü ailesiz kalabiliyor. Bu gibi sebepler toplumları çocuk koruma sistemleri üretmeye sevk etmiştir. Anne, baba yahut her ikisinin yokluğu, çocukların hayatlarında telafisi olmayan kayıplara yol açabilmektedir. Öz ailesinin yanında yetişme şansına sahip olmayan ve bakıma muhtaç olan çocukların koruma altına alınarak topluma kazandırılmaları, telafisi olmayan kayıpları önleme ve toplumun geleceği açısından hayati öneme sahiptir. Modern dönemde korunmaya muhtaç çocukların bakımını öncelikle devlet gözetimi altındaki kurumlar üstlenirken, son yıllarda kurum bakımı yerine aile yanında bakım önem kazanmıştır. Buna bağlı olarak koruyucu aile uygulaması sadece Türkiye’de değil dünyada farklı coğrafyalarda da tercih edilen bir yöntem olmaya başlamıştır. Aynı şekilde Koruyucu Aile kavramı dinimiz İslam’da da peygamberimiz ve ashabının hayatları üzerinden de okunabilmektedir. Örnek vermek gerekirse Hz. Peygamber de annesi ve dedesini kaybettikten sonra amcası tarafından bakım altına alınmıştır. Peygamberimiz de pek çok hadisinde yetimleri himaye konusunu öne çıkarmış ve
teşvik etmiştir. Koruyucu aile bakımı, birtakım mahzurları Koruyucu Aile Modelinde Hangi Çocuklar sebebiyle dini prensipler açısından uygun bulunmayan ev- Önceliklidir? latlık müessesesinden farklılık arz etmektedir. Bu sebeple dini hassasiyetler koruyucu aile olmaya, merhamet, yar- Haklarında acil korunma veya bakım tedbiri alınması zorundımseverlik, yetimi ve kimsesizi sahiplenme, bir çocuğun lu görülen öz aile bağları bulunan veya evlat edindirilememiş geleceğini kurtarma, topluma bir insan kazandırma, neslin çocuklar öncelikli olarak koruyucu aile yanına yerleştirilir. emniyetini sağlama gibi dinin önemle üzerinde durduğu erdemlerin yaşatılmasına engel görülmemelidir. Koruyucu hizmet bakım türleri nelerdir?
Kimler Koruyucu Aile Olabilir?
a) Akraba veya Yakın Çevre Koruyucu Aile Modeli
Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan, sürekli olarak Türki- Veli ya da vasi dışında kalan kan bağı bulunan akrabalar ya ye’de ikamet eden, en az ilkokul mezunu, 25 - 65 yaşla- da çocuğun iletişim içinde olduğu veya tanıdığı bakıcı, komşu rı arasında, evli ya da bekâr, düzenli bir gelire sahip olan, gibi yakın çevresinde olan kişi ve ailelerin sağladığı bakımdır. çocuklu ya da çocuksuz herkes koruyucu aile olmak üzere başvuruda bulunabilir. b) Geçici Koruyucu Aile Modeli
Koruyucu Aile Olmak İçin Nereye Başvurmalıyım?
Acil koruma gereken ya da hakkında hizmet planı oluşturulmamış ve kuruluş bakımına yerleştirilmemiş veya kendisi için planlanan hizmet modelinden çeşitli nedenlerle henüz Başvuru için il/ilçede bulunan Aile ve Sosyal Politikalar yararlandırılamamış çocuklar için, aldıkları eğitimler ile proBakanlığı İl/İlçe Müdürlüğüne müracaat edilebilir. fesyonel düzeye gelmiş kişi ve ailelerin sağladığı birkaç gün ile en fazla bir ay arasında değişen bakımdır.
49
SOSYAL PROJELER
Koruyucu Aileliğin Evlat Edinmeden Farkı
c) Süreli Koruyucu Aile Modeli
Öz ailesi yanına kısa sürede döndürülme imkânı bulunmaEvlat edinme biyolojik aileleri ile yaşama şansını kaybetyan ya da kalıcı olarak aile yanına yerleştirilemeyen çocuk- miş çocuklar için uzun süreli, istikrarlı bakım sağlanmasıdır. lara, kişi ve ailelerin sağladığı bakımdır. Evlat edinmede aile hukuksal bir süreci tamamlayarak mahkeme kararıyla çocuğun velayet hakkını alır. Çocuk ailenin d) Uzmanlaşmış Koruyucu Aile Modeli soyadını taşımaya başlar. Koruyucu aile ise çocuğun bakım, yetiştirme ve eğitim sorumluluğunu devlet ile paylaşmakÖzel zorlukları ve ihtiyaçları olan çocuklara yardımcı olabi- tadır. Çocuğun velayeti öz ailesinde kalmaktadır. Herhangi lecek lisans eğitimine sahip olan veya aldıkları eğitimler ile bir nedenle biyolojik ailenin vasi olamaması durumunda, profesyonel düzeye gelmiş kişi ve ailelerin sağladığı bakımdır. vasi kurumca belirlenen bir kurum görevlisi olmaktadır.
Koruyucu Aile Yanında Hangi Çocuklara Bakılır? Gönüllü Aile ile Koruyucu Aile Arasındaki Fark Öz ailesi bulunan, öz ailesince bir süre için bakılamayan, çeşitli nedenlerle evlat edindirilme şansını tümüyle yitirmiş olan, kız ya da erkek, sağlıklı ya da engelli, tek ya da kardeş olup, koruyucu aile yanına yerleştirilmeye uygun olduğu meslek elemanı tarafından belirlenmiş çocuklardır. Bu yasal çerçevede, haklarında korunma kararı alınmış çocuklar, öz ailelerinden izin alınması gerekmeksizin uygun kuruluşlara ya da koruyucu aileler yanına yerleştirilebilmektedir.
Gönüllü aileler kurumda bulunan korunma ve bakım altındaki çocuklara kurum yetkilileri tarafından uygun bulunan dönemler içerisinde kendi ilgi, yetenek ve eğitimleri doğrultusunda katkı vermek amacıyla yapılan ziyaretlerin yanı sıra uygun bulunan çocukları hafta sonu ya da resmi tatil ve özel günlerde yatılı olarak evlerinde misafir ederek hizmet verirler. Gönüllü aile hizmeti kuruluşlar tarafından yürütülür.
İllere Göre Koruyucu Aile İstatistikleri 2016 YILI İÇERİSİNDE İl Adı
Mevcut Koruyucu Aile Sayısı
Koruyucu Aile Yanındaki Çocuk Sayısı
Koruyucu Aile Başvuru Sayısı
Koruyucu Aile Sayısı
Koruyucu Aile Yanındaki Çocuk Sayısı
İSTANBUL
370
402
64
25
27
İZMİR
300
334
22
11
15
ANKARA
213
244
39
16
17
KAYSERİ
160
174
18
3
4
GAZİANTEP
130
168
14
14
17
Kaynak : Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı
50
Sana yetimler hakkında soruyorlar. De ki: Onları iyi yetiştirmek yüz üstü bırakmaktan daha hayırlıdır. Eğer onlarla birlikte yaşarsanız, onlar sizin kardeşlerinizdir. Bakara, 2/220
Yrd. Doç. Dr. Ayşe Esra ŞAHYAR Marmara Ü İlahiyat Fak. Öğretim Üyesi
SOSYAL PROJELER
HZ. PEYGAMBER DÖNEMINDE YETIM VE KIMSESIZ ÇOCUKLARIN HIMÂYE EDILMESI B
akıma muhtaç ve yetim çocuklar, tarihin her döneminde var oldukları gibi, Hz. Peygamber döneminde de mevcuttular. Gerek Hz. Peygamber’e inen çok sayıda ayette, gerekse Resulullah’ın birçok hadisinde yetim haklarından, yetimleri koruyup kollamaktan, onları incitmemekten söz edilmiş, yetime muamele, adeta insan ruhundaki iyilik ve kötülüğün bir aynası, hatta ahiret mutluluğunun anahtarı olarak ifade edilmiştir. Öte yandan, ayetlerin ilk muhatabı olan Hz. Peygamber’e “Seni yetim bulup da barındırmadı mı?” 1 diye hitap edilerek peygamberin yetim olduğu gerçeği tüm insanlara hatırlatılmıştır.
Yrd. Doç. Dr. Ayşe Esra ŞAHYAR Marmara Üniversitesi İlahiyat Fak. Öğretim Üyesi
Nisan 1975 tarihinde İstanbul’da doğan Ayşe Esra Şahyar 1996 yılında Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden mezun oldu. 2005 yılında “Zayıf Hadis Rivayeti” konulu doktorasını tamamlayarak “Doktor” unvanını aldı. 1997-2005 yıllarında Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde Araştırma Görevlisi olarak görev yapan Şahyar, 2011’de Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Hadis Anabilim Dalına Yardımcı Doçent olarak atandı. Halen aynı fakültede Hadis Öğretim Üyesidir.
52
Yetimleri himaye etmek, korumak ve kollamak sadece İslam dinine özgü bir emir olmayıp önceki ümmetlerden alınan ahit ve misak kapsamında da yetimlere iyilikte bulunmak yer almıştır: “İsrailoğullarından, Allah'tan başkasına kulluk etmeyin, anne babaya, yakınlara, yetimlere, düşkünlere iyilik edin, insanlarla güzel güzel konuşun, namazı kılın, zekâtı verin" diye söz almıştık” 2 Öte yandan “İnsanı Allah’a yaklaştıran hayırlı işler” anlamı verilen “bir” kavramının kapsamında iman esaslarından hemen sonra, hatta namaz ve zekâttan önce zikredilen amel “yetimler için harcama yapmak” olarak nitelenmiştir: “Yüzlerinizi doğudan yana ve batıdan yana çevirmeniz iyi olmak demek değildir; Lakin iyi olan, Allah'a, ahiret gününe, meleklere, Kitaba, peygamberlere inanan, O'nun sevgisiyle, yakınlarına, yetimlere, düşkünlere, yolculara, yoksullara ve köleler uğrunda mal veren, namaz kılan, zekât veren ve ahitleştiklerinde ahitlerine vefa gösterenler, zorda, darda ve savaş alanında sabredenlerdir. İşte onlar doğru olanlardır ve sakınanlar ancak onlardır.” 3 Yetim ve kimsesiz çocuklar hakkında gerek Kur’an’da zikredilen hususlar gerekse Hz. Peygamber ve ashabının uygulamaları incelendiğinde bu konunun üzerinde durulacak birçok boyutu olduğu görülmektedir. Bu uygulamalar bazen yetime evini açmak, bazen yeme, içme, eğitim ihtiyaçlarını karşılamak, bazen sevgi, şefkat göstermek suretiyle psikolojik destek sağlamak şeklinde olabilmiştir. Öte yandan bu süreçte yetime muamele konusunda dikkat edilmesi gereken birçok ilke ve kural bulunmaktadır. Bu hususları bir takım örnekler çerçevesinde şöyle ele alabiliriz:
I. Yetim çocuklara evini açmak
yeterli olduğunu hatırlatması üzerine bu evlilik gerçekleşmiştir. Bundan sonra Ümmü Seleme’nin dört yetimi Seleme, Yetime evini açmak, kimsesiz ve bakıma muhtaç kişileri Ömer, Dürre ve Zeyneb Resulullah’ın evinde ve himayesinde büyümüşlerdir. 6 Bu çocukların her biri evlilik bağı ile peybarındırmak Kur’an’ın dikkat çektiği önemli bir meseledir: gamber himayesine giren yetim çocuklardır. “Sana yetimleri sorarlar, de ki: Onların işlerini düzeltmek hayırlıdır. Eğer onlarla bir arada yaşarsanız, artık onlar sizin kar- Hicretin 18. senesinde Şam’da vuku bulan meşhur veba deşlerinizdir. Allah düzeltenden bozanı ayırt etmesini bilir. Allah salgını esnasında Hâris b. Hişam vefat edince, Hz. Ömer, Hâdileseydi sizi zora sokardı. Allah şüphesiz güçlüdür, Hakim'dir.” 4 ris’in dul kalan eşi Fatıma bint el-Velid ile evlenmiş, böylece Abdurrahman b. el-Hâris, Hz. Ömer’in evinde ve himayesin7 ُ }وإِ ْن تُخَا ِل Ayette {طوهُم َ ibaresi ile söz edilen “muhalata”, yani de büyüyen yetim çocuklar arasına katılmıştır. yetim ve kimsesiz çocuklarla aynı evde yaşamak suretiyle çocukların himaye edilmesi, Hz. Peygamber’in ve ashabın ha- Hz. Ebû Bekir vefat edince ise Hz. Ali, Ebû Bekir’in hanımı yatlarında önemli bir yer tutmuştur. Gerek Resulullah gerekse Esma bint Umeys ile evlenmiş, böylece Muhammed b. Ebû dört halifenin her biri, birçok sahabî, evlerinde yetim barındır- Bekir, Hz. Ali tarafından büyütülüp yetiştirilmiştir. Muhammışlardır. Ashabın ve Resulullah’ın yetimleri sahiplenmeleri med, veda haccı esnasında dünyaya gelmiş bir çocuktu. Babazen evlerinde barındırmak, bazen yedirip içirmek bazen bası Ebû Bekir vefat ettiği zaman Muhammed, üç yaşında idi. de şefkat ve merhamet göstermek suretiyle adeta psikolo- Hz. Ali’nin terbiyesinde büyümüş, ona bağlılığını her zaman jik destek sağlamak şeklinde gerçekleşmiştir. Bu sahiplenme sürdürmüştü. Hatta Cemel Savaşı’nda, ablası Hz. Âişe’ye biçimleri arasında özellikle yetim çocukları evinde himaye al- karşı Hz. Ali’nin yanında yer almıştır. Hz. Ali tarafından Mısır tına almak çok değerli bir amel olarak tarif edilmiştir: Valiliğine tayin edilmiştir. 8 “Müslümanların evleri arasında en hayırlı ev, kendisine iyi dav- Mekkeli tabiûnun önde gelen fakihlerinden Abdullah b. Muranılan bir yetimin bulunduğu evdir. Müslümanlar arasında en hayrîz b. Cünâde de Resulullah’ın Mekke müezzini Ebû Mahkötü ev ise, içinde kendisine kötü davranılan bir yetimin bulun- zûre’nin himayesindeki yetim çocuklardan idi. Ebû Mahzûre, duğu evdir.” 5 Abdullah’ın annesi ile evlenmişti. 9 Resulullah’ın ve ashabın evlerinde barındırdıkları yetim çocuklar bazen evlendikleri dul hanımların çocukları, bazen yakın akraba çocukları, bazen uzak akraba çocukları iken hiçbir akrabalık bağı olmayan yabancı çocuklar da olabilmiştir. Bu nedenle Hz. Peygamber döneminde yetim ve kimsesiz çocukların bakımını, himaye eden kişiye yakınlıkları bakımından birkaç başlık altında sınıflandırmak mümkündür:
b) Yakın akraba çocuklarını himaye etmek
Peygamber döneminde himaye edilen yetim çocuklar bazen yakın akraba çocukları olabilmiştir. Bizzat Peygamberimiz önce dedesi sonra amcası tarafından himaye altına alınmış bir çocuktu. Hatta dedesi Şeybe (Abdülmuttalib) de (babası Hâşim vefat edince) amcası Muttalib’in himayesinde büyümüş bir yetimdi. Ebû Tâlib’in, yeğeni Muhammed’i koruyup a) Dul hanımlarla evlenmek suretiyle yetimleri himaye etmek kollarken en büyük yardımcısının, hanımı Fâtıma bint Esed olduğunu unutmamak gerekir. Peygamber sonraki yıllarda, bir Hz. Peygamber’in evinde ve himayesinde büyüyen çocuklar vefa göstergesi olarak yengesi Fâtıma’yı sık sık ziyaret etmiş, arasında eşi Ümmü Habîbe’nin kızı Habîbe bint Ubeydullah vefat edince onu kendi gömleği ile kefenlemiş, amcası Ebû ile bir diğer eşi Ümmü Seleme’nin dört evladı da bulunmak- Tâlib’den sonra kendisine en çok iyiliği dokunan kişinin yentadır. Habeşistan’da dünyaya gelen Habîbe, babası Ubeydullah b. Cahş’ın irtidad etmesinin akabinde annesi Ümmü 1 ed-Duha, 93/6 Habîbe Resulullah ile evlenince peygamberin evinde büyü- 2 el-Bakara, 2/83 yen kimsesiz çocuklar arasına katılmıştı. Ümmü Seleme ise 3 el-Bakara, 2/177. 4 kocası Ebû Seleme Uhud gazvesinden sonra şehid düşünce 5 el-Bakara, 2/220. dört çocuğu ile dul kalmıştı. Bir süre sonra Hz. Peygamber 6 İbn Mâce, Edeb 6. Kandemir, Yaşar, “Ümmü Seleme”, DİA, XLII, 329. tarafından kendisine evlilik teklif edilince çocuklarının çok 7 İbn Hacer, el-İsâbe, V, 23. olması endişesi ile bu evliliğe mütereddit yaklaşmış ancak 8 Apak, Adem, “Muhammed b. Ebû Bekir es-Sıddîk”, DİA, XXX, 518. Resulullah’ın, çocuklar hususunda Allah’ın lütuf ve inayetinin 9 Zehebî, Siyer, VIII, 54; İbn Hacer, el-İsâbe, VI, 37.
53
SOSYAL PROJELER
gesi Fâtıma olduğunu söylemiştir.10 Hz. Peygamber’in amcasının hanımı Fâtıma’ya duyduğu minnet, Fâtıma’nın Hz. Muhammed’e adeta annelik yaptığını, yetim yeğenini himaye eden eşi Ebû Tâlib’e her yönden destek olduğunu ortaya çıkarır. Peygamberin hayatındaki bu tablo, yetimi koruyup kollamanın bireysel bir iş olmaktan ziyade ailece üstlenilen bir görev olmasının önemini ortaya çıkarmaktadır. Ebû Tâlib ve Fâtıma, Hz. Muhammed’i korumuş kolladıkları gibi yıllar sonra Mekke’de kıtlık baş gösterince bu defa Hz. Muhammed, amcası Ebû Tâlib’in oğlu Hz. Ali’yi himayesine almıştır. O günlerde beş yaşında olan Hz. Ali, hicrete kadar Hz. Peygamber’in yanında büyümüştür. Müminlerin annesi Hz. Âişe, kardeşi Abdurrahman’ın yetim kızı Esma’yı,11 bir diğer kardeşi Muhammed’in iki oğlu Kâsım ve Abdullah’ı12 himayesine almıştı. Keza sahabeden Abdullah b. Mesud’un hanımı Zeyneb, kardeşinin yetim çocuklarının bakımını üstlenmişti. Hatta Hz. Peygamber, Zeyneb’e bu çocuklar için yaptığı harcamaların zekât yerine geçeceğini, üstelik Zeyneb’in bu yolla hem zekât verdiği hem de akrabalık bağlarını gözettiği için iki kat sevap kazandığını müjdelemiştir.13 Ensari bir sahabî olan Câbir b. Abdullah, babası Uhud Savaşı’nda şehit düştükten sonra çok sayıda kız kardeşini himayesine almış, kız kardeşlerini rahat ettirmek için genç bir sahabî olmasına rağmen dul bir hanımla evlenmeyi uygun bulmuştur. Abdullah b. Amr b. el-Âs, torunu Şuayb’ı himayesinde yetiştiren sahabilerdendir.14 Nitekim Şuayb dedesinden çok sayıda hadis rivayet etmiştir.
54
HZ. PEYGAMBER DÖNEMINDE YETIM VE KIMSESIZ ÇOCUKLARIN HIMÂYE EDILMESI
Hz. Peygamber döneminde çocukların, kimsesiz ve yetim çocukların himaye edilmesinde yakın akrabalara öncelik verildiği dikkat çeken bir husustur. Bu uygulamaya dair Hz. Hamza’nın kızı Ümâme ile ilgili Hz. Peygamber’in verdiği karardan söz etmek gerekmektedir. Babası Uhud Savaşında şehit düşen Ümâme, hicretin yedinci senesine kadar Mekke’de annesinin yanında ikamet etmişti. Ancak Hz. Peygamber ve ashabı hicri yedinci yılında umre için Mekke’ye geldikleri zaman Ümâme “amcacığım, amcacığım” diyerek Hz. Peygamber’in peşine takılmıştı. Bunun üzerine Hz. Ali, hemen Ümâme’yi tutmuş ve Hz. Fâtıma’ya: “Amcanın kızını al” demişti. Hz. Fâtıma da Ümâme’yi mahfeye yüklemiş ve Mekke’den ayrılmışlardı. Ancak Medine’ye ulaşıldığında Ümâme’nin bakımı ve himaye altına alınması hususunda üç meşhur sahabî anlaşmazlığa düşmüşlerdir. Bu kişilerden biri onu Mekke’den getiren Hz. Ali’dir. Hz. Ali Ümâme’nin amcaoğludur. Ümâme’yi himayesine almak isteyen bir diğer kişi ise Hz. Ali’nin kardeşi ve Ümâme’nin bir diğer amcaoğlu Cafer b. Ebû Tâlib olmuştur. Ümâme’nin himayesini isteyen üçüncü kişi ise, Hz. Peygamber’in Hz. Hamza ile arasında kardeşlik ahdi gerçekleştirdiği Zeyd b. Hârise’dir. Hz. Ali Ümâme’yi Mekke’den getirdiğini, onunla amca çocukları olduğunu bu nedenle onun bakım ve eğitimini üstleneceğini söylerken, Cafer b. Ebû Tâlib, kendisinin de Ümâme ile amca çocukları olduğunu belirtmiş, üstelik Ümâme’nin teyzesi Esma bint Ümeys ile evli olduğunu hatırlatmıştır. Zeyd b. Hârise’ye gelince o da Resululah’ın kendisi ile Hz. Hamza arasında kardeşlik ahdi yaptığını söyleyerek Ümâme’nin manevi kardeşinin kızı olduğunu ifade etmiştir. Hz. Peygamber şehid bir sahabînin geride bıraktığı yetim kızının himayesi için yarışan bu üç sahabiden Cafer b. Ebû Tâlib’i tercih etmiştir. Resulullah’ın bu kararının gerekçesi Cafer’in Ümâme’nin teyzesi
ile evli olmasıdır. Bu itibarla Ümâme’nin bakımı ve yetiştirilmesi için en uygun ev Cafer’in evi olacaktır. Resulullah bu durumu teyzenin anne gibi olduğunu belirterek izah etmiştir. 15 Şu var ki Ümâme her ne kadar Cafer b. Ebû Tâlib’in evinde yetiştirildiyse de hem Resulullah hem de Hz. Ali tarafından korunup gözetilmiştir. Hz. Peygamber kendisine gelen bazı hediyelerden Ümâme’ye pay ayırmayı ihmal etmemiştir. 16 Akraba çocuklarının himaye altına alınmasına dair, Hz. Ebu Bekir’in teyzesinin torunu olan Mistah’ı yetim bir çocuk olarak büyütmesi, koruyup kollamasından söz edebiliriz. Mistah yetişkinlik çağında iken de fakir olduğu için, Hz. Ebu Bekir ona yardım etmeye devam etmişti. Ancak Müreysi’ gazvesinden sonra meydana gelen İfk Hadisesi’nin yayılmasına adı karışınca Hz. Ebû Bekir artık Mistah’a yardım etmeyeceğine dair yemin etmişti. Ancak Ebû Bekir’in bu kararı en-Nur Süresi’nin 22. ayeti ile kınanmıştı.17 Bu ayetin nâzil olmasının akabinde Ebû Bekir bu kararından vazgeçmiştir. Bu hâdise iyiliksever insanların, bizzat iyilik yaptıkları kimseler, himaye edip barındırdığı çocuklar tarafından da zarara uğratılabileceğini, ancak gerçek iyilik sahiplerinin bağışlamayı tercih ederek iyiliklerini kesmemeleri gerektiğini anlatmaktadır. Bu olayda Ebû Bekir’in himayesinde büyümüş, yetişkinlik döneminde de ondan yardım görmeye devam etmiş birinin Ebû Bekir’in kızına atılan iftiraya karışmak gibi iyilik sahibine karşı büyük bir ihaneti söz konusudur. Ancak buna rağmen Allah, Ebû Bekir’den yardım ve iyiliği kesmemesini istemiştir. 18 c) Uzak akraba çocuklarını himaye etmek Peygamber döneminde uzak akraba çocuklarının himaye altına alınışına dair
de pek çok örnek zikredilebilir. Sözgelimi, Ensar’ın Neccaroğulları kabilesinden Es’ad b. Zürâre’nin, vefatına yakın kızlarını Hz. Peygamber’e vasiyet ettiği nakledilmiştir. Es’ad b. Zürare Medineli ilk müslümanlardandı. Kabilesi olan Neccaroğulları ise, Hz. Peygamber’in dayızadeleriydi. Zira Peygamber’in dedesi Abdulmuttalib’in annesi Selma, Neccaroğulları kabilesindendi. Es’ad b. Zürare, Peygamber’in Medine’ye hicretinden hemen sonra hastalanmış, ölüm döşeğinde iken kızları Farîa, Kebşe ve Habîbe’yi Resulullah’a emanet etmişti. Hz. Peygamber eşlerinden kimin evine gitse, bu kızları da yanında götürür, onlara hediyeler verirdi. Bir gün kendisine takdim edilen altın ve inci takıları bu kızlara hediye etmişti.19 Kızlar evlenme çağına geldiklerinde de onları evlendirmiş, düğünlerinde şarkılar söylenmesini istemişti.20 Bu kızların babası olan Es’ad b. Zürare de Neccaroğullarından Sehl ve Süheyl b. Amr isimli yetim kardeşleri himayesine almış bir sahabî idi.21 Hz. Osman’ın himayesinde büyüttüğü yetim çocuk, Muhammed b. Ebû Huzeyfe, Muaviye’nin dayısının oğludur. Babası Ebû Huzeyfe, Yemame Savaşı’nda şehid düşünce Hz. Osman, Muhammed’i himayesine almış, halifeliği zamanında Mısır’a vali tayin etmiştir.22 Hz. Osman’ın himayesinde büyüyen bir diğer yetim çocuk da Said b. el-Âs b. Ebû Uhayhe el-Emevî’dir.23 Babası Bedir savaşında müşrik olarak öldürülmüştü. Peygamberimizin vefat ettiği sene dokuz yaşında bir çocuk olan Said, Hz. Osman’ın himayesinde büyümüş, daha sonra Hz. Osman tarafından Kûfe Valiliğine, Muaviye tarafından da bir dönem Medine Valiliğine atanmıştır.24 Her iki çocuk da Ümeyye ailesinden olup Hz. Osman’ın uzak akrabaları arasında zikredilebilirler. d) Akrabalık bağı olmayan çocukların himaye edilmesi Kuşkusuz İslam’ın ilk dönemlerinde himaye edilen çocuklar sadece akraba çocukları ile sınırlı da değildi. Bazen başka kabilelerin çocukları da himaye altına alınır, bakım ve eğitimleri üstlenilirdi. Himaye altına alınan yetim çocukların, kız ya da erkek olsun bazen yabancı ya da himaye eden kişilere nikâhı düşecek şekilde uzak akraba çocukları da olabileceğine işaret eden Kur’an ayetleri bulunduğunu da hatırlamak icab eder: “Yetimlerin hakkına riayet edemeyeceğinizden korkarsanız…” 25 ve “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. …. Onlar için yazılanı kendilerine vermediğiniz, nikâhlamak da istemediğiniz yetim kadınlar” 26 ayetleri, ailelerin mahremiyet ilişkisi olmayan yetim kızları himaye edebildiklerini ortaya koymaktadır. Hz. Âişe’nin bu ayetlere dair açıklamasına göre, veliler mallarına göz koydukları için himaye ettikleri yetim kızlarla evleniyor ancak mehirlerini emsallerine göre adil olarak vermiyorlardı. Bu ayetlerle onların bu tutumları yasaklanmış, himaye et-
tikleri kızlar yerine başka kadınlarla evlenmeleri tavsiye edilmişti.27 Bu durum kişilerin, aralarında evlenme engeli bulunmayan yetim kızları evlenme çağına gelinceye kadar himaye altına aldıkları vakıasını net bir biçimde ortaya koymaktadır. Akrabalık ilişkisi bulunmayan yabancı çocukların himayesinin, Hz. Peygamber’in hayatında da örneği bulunmaktadır. Nitekim Küveyse ve Sumeyte adlarındaki yetim kızlar Resulullah’ın himayesinde büyümüşlerdi.28 Uhud gazvesi sonrasında Hz. Peygamber’in yanına babası savaşta şehit düşmüş Bahîr el-Cühenî ismindeki ağlamaklı çocuğa Hz. Peygamber’in “Ne dersin, bundan sonra ben senin baban olsam, Âişe de annen olsa! Bu seni mutlu eder mi?” buyurması, onu himaye edişinin bir göstergesidir.29 Hz. Peygamber gibi müminlerin anneleri, Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer de yabancı çocukları himaye altına almışlardı. Ensar’ın Neccaroğulları kolundan Amra bint Abdurrahman ile Leys kabilesinden Sumeyte, Hz. Âişe’nin yetiştirdiği yetim kızlardı.30 Sumeyte’nin adı, hem Peygamberin himayesinde hem de Hz. Âişe’nin himayesinde büyümüş çocuklar arasında zikredilir ki, bu gayet doğaldır. Hz. Peygamber’in eşlerinden Meymûne validemiz de küçük yaşta ailesi tarafından terkedilmiş bir çocuk olan Ubeydullah b. el-Esed el-Havlânî’yi himayesine almış, yetiştirmişti. Zehebî, Siyer, II, 118. Bk. İbn Hibban, es-Sikât, IV, 63; ;İbn Hacer, Tehzîb, XII, 398. 12 Bk. İmam Mâlik, Muvatta, Zekat 10; İbn Asâkir, Târîhu Dımaşk, LVIX, 164; Mizzî, Tehzîbu’l-Kemâl XXIII, 430. 13 Buhârî, Zekat 48; Müslim, Zekat 45. 14 Zehebî, Siyer, V, 485. 15 Buhârî, Megazi 43; Ebû Dâvud, Talak 34. 16 Örnek olarak bk. Müslim, Libas 18; İbn Mâce, Libas 19. Ayrıca bk. Nevevî, Şerhu Sahihi Müslim, XIV, 51; Suyûtî, ed-Dîbac alâ Sahihi Müslim b. Haccâc, V, 128. 17 “İçinizden faziletli ve servet sahibi kimseler akrabaya, yoksullara, Allah yolunda göç edenlere mallarından vermeyeceklerine dair yemin etmesinler. Bağışlasınlar, feragat göstersinler.” 18 Bk. Zehebî, Siyer, I, 478; Algül, Hüseyin, “Mistah b. Üsâse”, DİA, XXX, 188. 19 Zehebî, Siyer, I, 303. 20 İbn Sa’d, et-Tabakâtu’l-kübra, VIII, 324-325. 21 İbn Hacer, el-İsâbe, III, 170. 22 İbnu’l-Esir, Üsdü’l-gâbe, V, 82; İbn Hacer, el-İsâbe, VI, 9. 23 İbn Asâkir, Târîhu Dımaşk, XXI, 120. 24 Zehebî, Siyer, IV, 445. 25 en-Nisa, 4/3. 26 en-Nisa, 4/127. 27 Bu hususta bk. Buhârî, Şirket 7; Karaman, Hayreddin vdğ, Kuran Yolu, II, 15. 28 Bk. İbn Hacer, el-İsâbe, VIII, 298; XII, 432. 29 İbn Hacer, el-İsâbe, I, 435 10 11
55
SOSYAL PROJELER
HZ. PEYGAMBER DÖNEMINDE YETIM VE KIMSESIZ ÇOCUKLARIN HIMÂYE EDILMESI
Ubeydullah, İslam tarihine bir hadis ra- huzuru sağlama bakımından önem arz II. Yetim ve kimsesiz çocukların visi olarak geçmiştir.31 etmektedir: bakımında dikkat edilmesi Uhud Savaşı’nda şehid düşen, Ensa- “Ey inananlar! Ellerinizin altında olan ri sahabî Sa’d b. er-Rebî’in kızı Ümmü köle ve cariyeler ve sizden henüz erginliSa’d, Hz. Ebû Bekir’in evinde büyümüş ğe ermemiş olanlar, sabah namazından yetim bir kızdı.32 önce, öğle sıcağında soyunduğunuzda ve yatsı namazından sonra yanınıza gireDört halifenin ikincisi Hz. Ömer’in de ceklerinde üç defa izin istesinler. Bunlar, himayesine aldığı yetim bir çocuk var- sizin açık bulunabileceğiniz üç vakittir. Bu dı. Hareşe b. el-Hur el-Fezârî isimli bu vakitlerin dışında birbirinizin yanına girip yetim Hz. Ömer’den hadis rivayet eden çıkmakta size de, onlara da bir sorumluluk yoktur. Allah size ayetlerini böylece açıklar. kişiler arasında yer almıştır.33 Allah bilendir, Hakîm'dir. Hz. Peygamber’in cennetle müjdelediği on sahabîden biri olan Zübeyr b. Çocuklarınız erginlik çağına gelince, büel-Avvam da Abdurrahman b. Abdullah yüklerinin izin istediği gibi, onlar da her deb. Ebû Züeyb el-Esedî adlı yetimi hi- fasında izin istesinler. Allah size ayetlerini mayesine alarak yetiştirmişti. Abdur- böylece açıklar. Allah bilendir, Hakîm'dir.” 37 rahman daha sonra, Zübeyr’den hadis nakleden ravilerden biri olmuştur.34 Bu ayetler aynı evde yaşayan ebeveyn, köleler, cariyeler, küçük çocuklar Bir başka ensarî sahabî Ebu Said el-Hudrî ve ergenlik çağına ulaşmış çocuklar ise, Ebu’l-Heysem Süleyman b. Amr isimli gerçeğine işaret eder ve bireylerin bir yetimi himayesinde yetiştirmiştir.35 arada yaşadıklarına, birbirinin yanına girip çıktıklarına işaret eder. Öte yanMûte Savaşı şehitlerinden şair sahabî dan aile bireylerinin evde kendilerine Abdullah b. Revâha da Zeyd b. Erkam ait alanlarının olmasına, birbirlerinin adlı yetim çocuk sahabîyi koruma altına bireysel hayatlarına saygı duymalarının almış, hatta onu Mûte’ye bineğine bin- gerekliliğine dikkat çeker. Bu ölçüler her direrek yanında götürmüştü. 36 birinin onurunun ve kişilik haklarının korunması bakımından önemlidir. Bu örneklerin her biri herhangi bir akrabalık bağı olmadığı halde himaye edi- Kimsesiz ve yetim çocukların himalen çocuklara işaret etmektedir. Ancak yesi hususunda göz önünde gereken arada hiçbir akrabalık bağı bulunmayan bir başka husus, gerek istismarlara yol yabancı çocukların evde himayesinin açmaması gerekse mali zorluklar oluşaile düzeni ve mahremiyeti ile alakalı bir turmaması amacıyla devlet denetim ve takım sorunlara yol açma ihtimali çoğu desteğine ihtiyaç duyulmasıdır. Nitekim kişinin zihninde oluşan önemli bir soru- Hz. Ömer döneminde kişilere bu hususdur. Bu soruya cevap aranırken yetim ta devlet tarafından mali destek sağve kimsesizlerin himayesi meselesinin, landığını ortaya koyan örnekler bulunİslam fıkhında fıtrî haklardan olduğu ve maktadır. Sözgelimi Ebû Cemile Süneyn korunması gereken beş temel esastan es-Sülemî adlı sahabî terk edilmiş bir neslin korunması kapsamında yer aldığı çocuğu bulup da himayesine aldığında unutulmamalıdır. Öte yandan Kur’an’ın Hz. Ömer çocuğun nafakasının devlet aile içi mahremiyete dair getirmiş oldu- tarafından karşılanacağını söylemişti.38 ğu ölçüler, doğabilecek mahzurları ve istismarları engelleme, evde rahatlık ve
56
gereken hususlar
Hakikatte yetim çocukları himaye etmek cahiliyede de var olan bir gelenekti. Bazen yetimlerin zenginliklerinden istifade etmek, bazen kabile ve aile bağlarının gereğini yerine getirmek gibi sebeplerle var olan bu uygulamada yetim himaye eden herkesin şefkatli, merhametli ve adil davrandığı söylenemezdi. Nitekim Mâûn Sûresi yetimlere zulmeden, onları üzen kimseleri kınayan ayetlerle gelmiştir. Buna karşın Resulullah yetim ve kimsesizlerin barındırılmasına teşvik ettiği gibi onların haklarının muhafazası ve onlara karşı adaletli ve şefkatli olunmasını da ısrarla vurgulamış, yetim hakkını en önemli kul hakları arasında görmüş, göstermiştir. Onun: “Allah’ım, ben iki zayıfın, yetim ve kadının hakları hususunda insanları şiddetle uyarıyorum, onların haklarına el uzatılmasını yasaklıyorum” 39 buyruğu, bu konudaki hassasiyetini bariz bir biçimde gözler önüne serer. Dolayısıyla yetim himayesinde aslolan şey yetime şefkat ve merhamet göstermek, adalet ve hakkaniyete riayet etmek, onu doyurup giydirmek, gerekli eğitimleri sağlamak, evlendirmek ve topluma kazandırmaktır. Nitekim Resulullah’ın ve ashabının yetim ve kimsesiz çocukları himayesi ile alakalı gerek kavlî gerek fiilî hadislerde bu hususu ortaya koyan çok sayıda misal bulunur. Hz. Peygamber yetim ve kimsesiz çocukların tekeffül edilmesine dair “Ben ve yetime kol kanat geren kimse cennette böyle yan yana olacağız” 40 buyurduğu gibi, bu tekeffülün yeme içme ihtiyacı karşılayacak kadar dahi yerine getirilmesi hakkında bile cennet müjdesi vermiştir: “Müslümanlar arasında kim bir yetimi yiyecek ve içeceğini üstlenecek şekilde sa-
hiplenirse Allah onu mutlaka cennete koyar. Ancak affedilmeye- biten Allah’ın takdiridir, bu takdir değişmez. Bil ki, tüm varlıklar cek bir günah işlemiş ise o başka.” .41 bir araya gelip senin aleyhinde, Allah’ın takdir etmediği bir şey yapmak isteseler buna güçleri yetmez. Bil ki zafer ve başarı saBir diğer hadisinde ise “Bir kimse Müslüman anne ve baba- bırla elde edilir. Her derdin ardından ferahlama gelir. Her zorlukla dan bir yetimi muhtaç olmayacak duruma gelinceye kadar bağ- beraber bir kolaylık vardır.” 46 rına basar, yemeğini ve içeceğini üstlenirse cennet ona mutlaka vacip olur” buyurmuştur. 42 Yetim çocuğa sevgi ile yaklaşmak sadece yetime huzur veren bir davranış olarak değil aynı zamanda, yetim başını Bu çerçevede bazı sahabîlerin himayelerinde barındırma- okşayan kimsenin de gönlünü yumuşatan, şefkat ve merhasalar da yetimleri doyurmaya ihtimam gösterdikleri dikkat met hissini güçlendiren bir hareket olarak algılanmıştır. Zira çeker. Sözgelimi Suâb isimli sahabînin mutlaka her sofrası- kalbinin katılığından yakınan bir adama Peygamber Efendina bir ya da iki yetim davet ettiği rivayet edilmiştir.43 Ayrıca miz: “Yetimlerin başını okşa, fakirleri doyur.” tavsiyesinde buönemli bir kısmı ashabın kimsesizlerinden oluşan ashab-ı lunmuştur.47 Dolayısıyla kimsesiz ve muhtaç çocuğa el uzatsuffenin doyurulması da Hz. Peygamber’in önem verdiği ve mak aynı zamanda kendimize, dolaylı olarak tüm topluma el çokça teşvik ettiği hususlardan biri olmuştur. uzatmak anlamında yorumlanmalıdır. Çünkü kimsesizlik ve çaresizliği giderilmeyen, yarası sarılmayan, ihtiyaçları karşıHakikatte yetim ve kimsesiz çocukların yeme ve içmeden lanmayan çocuk uzun vadede tüm toplum için bir problem çok daha önemli gıdası sevgi, şefkat, merhamet ve psiko- haline gelecektir. lojik destektir. Bu çerçevede Resulullah “Kim Allah rızası için bir yetimin başını okşarsa, elinin dokunduğu her saç sayısınca Yetime karşı şefkat ve merhametin en mükemmel örneiyilik yazılır. Kim yanında bulunan yetim erkek veya kız çocuğa iyi ği Hz. Peygamber’in hayatında karşımıza çıkar. Peygamber davranırsa ben ve o, cennette şu ikisi gibidir” 44 buyurarak ye- evinde şefkat ve merhametle himaye edilen yetim çocuklar timlere karşı şefkat ve merhameti öğütlemiştir. Himayesine arasında en çok bilineni Enes b. Mâlik’tir. Babası Peygamaldığı Bahîr isimli çocuğun saçlarını okşadığı, çocuğun, zayıf, ber’in Medine’ye hicretinden önce ölen Enes, Peygamber’e hasta, mecalsiz anlamına gelen Bahir ismini taşımasını arzu dokuz sene boyunca hizmet etmiştir.48 Ancak bu süre zarfınetmeyerek bilakis müjdeleyici, gönüllere sevinç kaynağı olan, da Hz. Peygamber yetim hizmetkârını hiçbir zaman azarlaneşeli anlamındaki Bişr ya da Beşir ismiyle değiştirdiği bilinir. madığı, hiçbir yaramazlık ve ihmalkârlığına kızmadığı herkeBeşir’in “Benim dilimde pelteklik vardı. Resulullah dua etti, pel- sin malumudur. 49 teklik geçti. Aradan yıllar geçti, saçlarım ağardı ama o gün onun okşadığı yerdeki saçlarım işte hâlâ simsiyah duruyor.” 45 diye o Yetim çocukların himaye edilmesine dair üzerinde durulgünlere dair anlattıkları şefkat ve merhametle kimsesizlik ması gereken bir başka önemli husus bu çocuklara gerekli sarsıntısının atlatılabileceğinin önemli bir delilidir. eğitim ve öğretimin verilmesidir. Peygamberin evinde yeAynı şekilde kendisini çocukken himaye eden amcası Ebû Tâlib’in oğlu Cafer, hicretin sekizinci senesinde kırklı yaşlarında Mûte Savaşında şehit düşünce Hz. Peygamber, Cafer’in çocuklarını yanına çağırmış, üst başlarına çeki düzen verdirmişti. O yıllarda Abdullah b. Cafer, on yaşlarında bir çocuktu. Hz. Peygamber onu bineğinin terkisine bindirip adeta bir yetişkinle sohbet eder gibi kendisiyle sohbet etmiştir. Resulullah’ın Abdullah b. Cafer ile gerçekleştirdiği sohbet, yetim ve kimsesiz çocukların eğitiminde onlara öğretilmesi gereken başlıca ilkeleri özetler mahiyettedir: “Delikanlı, ne dersin, sana bir iyilik yapayım mı? Ne dersin, sana faydalı olacak bir şeyler öğreteyim mi? Sen Allah’ın hukukunu gözet ki Allah da seni korusun. Sen Allah’ın hukukunu gözettikçe, Allah her zaman senin yanında olur. Bir şey istediğinde Allah’tan iste. Yardıma ihtiyacın olunca sadece Allah’a yalvar. Bil ki, olan
30 Bk. İbn Sa’d, et-Tabakâtu’l-kübra, VIII, 350; İbnu’l-Esir, Üsdü’l-ğâbe, VII, 174; İbn Hacer, el-İsâbe, VIII, 218. 31 Buhârî, et-Târîhu’l-kebîr, V, 379. 32 İbn Hacer, el-İsâbe, VIII, 401. 33 Buhârî, et-Târîhu’l-kebîr, III, 214. 34 İbn Hibbân, es-Sikât, V, 80. 35 İbn Hibbân, es-Sikât, IV, 316. 36 İbn Abdilberr, el-İstîâb, II, 536; İbn Hacer, el-İsâbe, II, 488. 37 en-Nûr, 24/58-59. 38 Buhârî, Şehâdât 16. 39 İbn Mâce, Edeb 6; Ahmed b. Hanbel, Müsned, II, 440. 40 Buhârî, Edeb 24, Talak 14, 26, Müslim, Zühd 42; Ebû Dâvud, Edeb 131, Tirmizî, Birr 14. 41 Ebû Dâvud, Edeb 120, 121. 42 Ahmed b. Hanbel, Müsned, V, 29. 43 İbn Hacer, el-İsâbe, III, 367. 44 Ahmed b. Hanbel, Müsned, V, 250. 45 İbn Hacer, el-İsâbe, I, 435. 46 Ebû Nuaym, Ma’rifetü’s-sahâbe, III, 1606.
57
SOSYAL PROJELER
HZ. PEYGAMBER DÖNEMINDE YETIM VE KIMSESIZ ÇOCUKLARIN HIMÂYE EDILMESI
BİBLİYOGRAFYA
tişen Enes b. Malik, Zeyneb bint Ebû Seleme, Habîbe bint Ubeydullah, Ömer b. Ebû Seleme birer hadis ravisi olarak tarihe geçmişlerdir. Hadis kaynaklarımızda Hz. Peygamber’in Ömer’e yemek adabını öğrettiğine dair rivayetler bulunmaktadır.50 Bu rivayetler koruma altına alınan çocuklara edep ve görgü öğretmenin lüzumunu ortaya koymaktadır. Âişe’nin koruyuculuğu altında yetişen Amra bint Abdurrahman, tabiûn döneminin en önemli ilim kadınlardan, hadis ravilerinden biri olmuştur.51 Aynı şekilde himayesine aldığı yeğeni Kâsım halası Hz. Âişe’nin en seçkin öğrencilerinden biri olmuş, müminlerin annesinden çok sayıda hadis rivayet etmiş, akabinde tabiûn döneminin meşhur yedi fakihi arasında yer almıştır.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Hanbel eş-Şeybânî, el-Müsned, I-VI, Kahire, ts. • Algül, Hüseyin, “Mistah b. Üsâse”, DİA, XXX, 188. • Apak, Adem, “Muhammed b. Ebû Bekir es-Sıddîk”, DİA, XXX, 518. • Aydınlı, Abdullah, “Amre bint Abdurrahman”, DİA, III, 95-96. • Buhârî, Ebu Abdullah Muhammed b. İsmail el-Buhârî, el-Câmiu’s-sahih. • et-Târîhu’l-kebir, (thk. es-Seyyid Hâşim en-Nedvî), I-VIII, Daru’l-fikr, ts. • Ebû Dâvud, Süleyman b. el-Eş’as es-Sicistânî, es-Sünen. • Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdullah el-Isbahânî, Ma’rifetü’s-sahâbe, (thk. Adil b. Yusuf), I-VII, Riyad 1419/1998. • İbn Asâkir, Ebu’l-Kâsım Ali b. el-Hasen, Tarihu Dımaşk, (thk. Amr b. Garâme), I-LXXX, Daru’l-fikr, 1415/1995 • İbn Hacer, Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî, el-İsabe fî temyîzi’s-sahâbe, (thk. Adil Ahmed Abdülmevcûd), I-VIII, Beyrut 1415.
Resulullah’ın himaye altına aldığı yetim çocuklarla ilgili dikkatlerden kaçmaması gereken bir uygulaması de evlenme yaşına geldiklerinde onları evlendirmesidir. Örneğin Ömer b. Ebû Seleme’yi Hz. Hamza’nın kızı Ümâme ile evlendirdiği gibi Esad b. Zürare’nin kızlarını da evlendirmiş hatta düğünlerinde şarkılar söylenmesini arzu etmiştir.
• Tehzibu’t-Tehzîb, I-XII, Hindistan 1326. • İbn Hibban, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibban el-Büstî, es-Sikât, (thk. Muhammed Abdülmuîd Hân), I-IX, Hindistan 1393/1973. • İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvinî, es-Sünen. • İbn Sa’d, Ebu Abdullah Muhammed b. Sa’d el-Hâşimî, et-Tabakâtu’l-kübra, (thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ), I-VIII, Beyrut 1410/1990.
Nuaym b. en-Nahham isimli sahabî ise yetim olan yeğeni Numan b. Adî’yi himayesine almış, daha sonra da kızını bu yetimle evlendirmişti. Hatta kızına talip olan İbn Ömer’i reddederek himayesindeki yetime sahip çıkacağını ifade etmiştir. 52
• İbnu’l-Esîr, İzzüddin Ali, Üsdü’l-gâbe fî ma’rifeti’s-sahâbe, (thk. Adil Ahmed Abdülmevcûd), I-VIII, Daru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1415/1994.
Peygamber ve sahabe uygulamaları çerçevesinde konuyu ele aldığımızda yetim ve kimsesiz çocukları himaye etmenin aslında onları hayata ve topluma kazandırmak anlamında şekillendiğini ifade edebiliriz. Bu bağlamda Hz. Peygamber’in:
• Mizzî, Ebu’l-Haccac Yusuf b. Abdurrahman el-Mizzî, Tehzîbu’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl, I-XXXV,Beyrut 1400/1980.
“Kim üç yetimi korumasına alır, bakımını yaparsa, sanki ömür boyu gecesini namazla, gündüzünü oruçla geçirmiş ve sabahtan akşama yalın kılıç Allah yolunda cihat etmiş gibi olur” 53 hadisi dikkat çekicidir.
• Suyûtî, Celauddin Abdurrahman b. Ebu Bekr es-Suyûtî, ed-Dîbac alâ Sahihi Müslim b. Haccac, I-VI, yy., ts.
Ömür boyu her geceyi namaz kılarak her günü oruç tutarak geçirmek düzeyinde âbid olmak hiç kimsenin yapabileceği bir şey değildir. Cihat ise insanın Allah için bir hayattan vazgeçmesidir. Ancak üç yetim çocuğun bakımını üstlenip onları koruyup kollamak ve hayata hazırlamak üç hayat, üç ömür kazanmaktır. Bu itibarla olsa gerek, çocukları himayeye adanmış bir ömür, namaz, oruç ve cihada tahsis edilmiş bir ömürle eşdeğer addedilmiştir.
58
• İmam Mâlik, Ebu Abdullah Malik b. Enes b. Malik, el-Muvatta. • Kandemir, Yaşar, “Ümmü Seleme”, DİA, XLII, 329. • Karaman, Hayreddin vdğ., Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, I-V, Ankara, 2006.
• Müslim, Ebu’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccac el-Kuşeyrî, es-Sahih. • Nevevî, Ebû Zekeriyya Yahya b. Şeref en-Nevevî, Şerhu Sahihi Müslim, I-XVIII, Beyrut 1392.
• Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed, Siyeru a’lâmi’n-nübelâ,(thk.Şuayb el-Arnavud), I-XXV, Müessesetü’r-risâle, 1405/1985.
Ahmed b. Hanbel, Müsned, II, 387. İbn Abdilber, el-İstîâb, I, 110; İbnu’l-Esir, Üsdü’l-ğâbe, I, 294; İbn Hacer, elİsâbe, I, 276. 49 Ebû Dâvud, Edeb 1. 50 Buhârî, Et’ime 2,3, Müslim, Eşribe 108. 51 Bkz. Aydınlı, Abdullah, “Amre bint Abdurrahman”, DİA, III, 95-96. 52 İbn Hacer, el-İsâbe, VI, 353, 431. 53 İbn Mâce, Edeb 6. 47 48
KAGEM KİTAPLIĞI KORUYUCU AİLE OLMAK İ
nsanlığın varoluşundan bu yana toplumu oluşturan en önemli kurum ailedir. İslam dininde ve yaşadığımız coğrafyanın kültüründe de ailenin önemi, ona duyulan ihtiyaç ile doğru orantılıdır. Allah, insanı bu ihtiyaç üzere sosyal hayatta var etmiştir. Bu ihtiyaç sadece babaya, anneye, maddeye ve paraya olan ihtiyaç değildir. Bu ihtiyaç sevgiye ve huzura duyulan ihtiyaçtır. Aile sadece anne, baba, çocuklar ve kardeşlerden oluşan nicel bir birliktelik değil, nitelikli bir birlikteliğin adıdır. Ailedeki bu birlikteliği ve sevgi ortamını buna muhtaç olan, bunu yaşayamayan bir başkasıyla, bir çocukla paylaşmak “Koruyucu Ailelik” ile mümkündür. Koruyucu Aile en kısa tanımı ile biyolojik ailesinin yanında olmayan çocuğa fiili olarak anne babalık yapmaktır. Yüce Kitabımız Kur’an-ı Kerim’de de yetimlerin himaye edilmesine büyük önem atfedilmiştir. Allah birçok ayetinde bu hususu teşvik etmiştir. İslam’da kimsesiz bir çocuğa sahip çıkmak, bir yetimin başını okşamak, evini ve gönlünü yetimlere açmak, maddi ve manevi ihtiyaçlarını karşılamaya çalışmak tıpkı ibadet bilinciyle yerine getirilmesi gereken bir ahlaki sorumluluk olarak kabul edilmiştir. Bir çocuğu sahiplenmek sadece bedeninin değil ruhunun da ihtiyaçlarını gidermek, onu önce kendisine sonra topluma kazandırmak dini-sosyal bir görev olarak addedilmiştir. Hz. Peygamber ve sahabelerin hayatları incelendiğinde de aynı hassasiyet karşımıza çıkmaktadır. Günümüzde devlet sosyal politika olarak devlet bünyesinde koruma altında bulunan çocuklara; ortalama bir ailenin kendi çocuğuna sağladığı şartların belki de daha üstünde maddi imkanlar sağlamaktadır. Ancak sadece aile ortamı ile sağlanabilecek; şefkatli bakım, çeşitli edinimleri kazanma ve manevi ilgiyi sadece gerçek bir aile ortamı sağlamaktadır. Devlet bu işi hangi nitelikte, hangi sayıda personelle yürütmeye çalışırsa çalışsın çocukların ihtiyaç duyduğu aile ortamının ancak gerçek bir aileye mensubiyetle sağlanabileceği yadsınamaz bir gerçektir. Bu bağlamda TDV KAGEM olarak; gerek dinimizde gerekse geleneğimizde çok büyük önem ve değer atfedilmiş olan yetimlerin himayesini teşvik etmek ve koruyucu aileliği her yönü ile tanıtmak ve yaygınlaştırmak adına öncü rol üstlenmek ve sorumlulukları yerine getirmek için paydaş kurumlarla yola çıkıldı. Bu kitap da bu sorumluluk bilinciyle oluşturulmuş ve koruyucu ailelik hakkında bilgi edinmek isteyen kişilere adeta bir pusula niteliğindedir. Bu çerçevede kitabın ilk bölümünde konuyla ilgili olarak Kur’an-ı Kerim’in ilgili ayetlerinin değerlendirilmesi ve Hz. Peygamber dönemi ile İslam tarihinin ışığında yetim hamiliğine dair örnekler verilmiş ayrıca güncel bir konu olarak “Koruyucu Ailelik” uygulamasına ilişkin kapsamlı bilgiler aktarılmıştır. Kitabın ikinci bölümü ise TDV KAGEM tarafından 29 Mayıs 2013 tarihinde Koruyucu Aile projesi çerçevesinde gerçekleştirilen protokol ve panel konuşmalarının dökümünden oluşmuştur.
59
Mürşid Ekmel AYBEK Pedagojik Danışman
SOSYAL PROJELER
"BABA OLMAK" SEMINERLERI ÜZERINE Türkiye Diyanet Vakfı KAGEM Mürşid Ekmel AYBEK’in vakıf bünyesinde çalışan baba ve baba adaylarına “Baba Olmak” adlı eğitim içerikli bir seminer programı gerçekleştirdi. Program kapsamında, babalık rolü, babanın çocuk üzerindeki etkisi, çocuk ve baba ilişkileri üzerine toplam 10 haftalık bir eğitim projesi gerçekleştirilmiştir. Projenin İçerik Özeti;
Mürşid Ekmel AYBEK Pedagojik Danışman
Orta Doğu Teknik Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi, Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Programından mezun oldu. Klinik Psikoloji alanında yüksek lisans yaptı. Özel sektörde dershane, ilköğretim okulları ve anaokulunda psikolojik danışmanlık, yöneticilik yaptı. European & Middle Eastern Institute of Hypnosis (EMEIH)’den uygulamalı Hipnoz Practicioner (Hipnotist) eğitimi aldı. Anne baba çocuk eğitimi, özgüven gelişimi, dikkat, meslekler, etkili öğrenme ve çalışma alışkanlıkları üzerine yayınları olan Mürşid Ekmel Aybek, aynı zamanda çeşitli çocuk eğitimi kitaplarına pedagojik danışmanlık yapmaktadır.
Hepimiz bir aile ortamında dünyaya geliriz ve bu aileden ancak yeni bir aile kurma aşamasına gelince ayrılırız. Süreç boyunca rol modellerimiz anne ve babamızdır. Bize karşı tutum ve yaklaşımlarını, kendi aralarındaki iletişim şekillerini ve problem çözme becerilerini gözlemler, kaydederiz. Bu kayıtlar, yeni bir aile kurmanın ardından üstleneceğimiz ebeveyn rollerinde kullanılmak üzere depolanır. Toplumumuzda genel olarak aile reisi rolünü üstlenen babalarımız çocuklarına karşı annelerimize göre daha mesafeli bir duruşa sahiptir. Babalar, çocuklarına sevgisini göstermekte ve yakın ilişki kurma konusunda zorlanır. Anneler bu konuda babaya göre daha şanslıdırlar. Çünkü çocuğun bebeklik dönemindeki ihtiyaçlarının karşılanmasında birinci derecede sorumlu olan anne çocuğu ile bu esnada daha güçlü bir bağ kurmuş olur. Böylelikle çocuklarına karşı babalara göre daha rahat, daha yakın bir iletişim yolunu kullanan anneler aynı zamanda ailede paratoner görevini de görürler. Ayrıca babaların mesafeli yaklaşımından doğan boşluğu da kapatmak üzere adeta bir yapıştırıcı ya da köprü rolü üstlenmişlerdir. Çocuğun hem bilişsel, hem sosyal hem de duygusal gelişiminde babanın rolü oldukça önemlidir. Etkin, ilgili ve sevecen bir baba çocukların her türlü gelişimine olumlu etki etmektedir. Babanın çocuğu ile ilişki kurma biçimi çocuğun kişiliğini etkiler. Babanın çocuk üzerindeki en önemli rollerinden biri de çocuğun psiko-seksüel gelişimi üzerindeki etkileridir. Kız ve erkek çocukların doğuştan getirdikleri kendi cinsiyet rollerine ait özellikleri ancak sağlıklı modellerin izlenmesi yoluyla gelişebilmektedir. Babanın aile içindeki tavrı, fonksiyonu, çocuğuyla kurduğu yakın, açık ve güven dolu bir ilişki, özellikle erkek çocuğun baba ile özdeşim kurmasını kolaylaştırmakta ve kendi cinsiyet rolünü geliştirmesine yardımcı olmaktadır. Baba, çocuğun yaşamındaki sosyal uyumu sağlayan en önemli kişilerden biri olduğu için çocuğuyla arasındaki ilişki son derece önemlidir. Çocuğun babasıyla girdiği sosyal ortamlar sayesinde zihinsel gelişimi de olumlu şekilde etkilenir. Babanın ilgisi, çocuğun analitik düşünce yapısını ve sosyal başarısını da olumlu
60
etkilemektedir. Bunun yanında çocuk daha çok içsel odaklı kontrol geliştirir, daha olgun ve bağımsız davranışlar gösterir. Babanın, çocuğun bireyselleşmeyi öğrenmesi üzerinde rolü büyüktür. Çünkü anneler çocuk bakımında çok daha korumacı, denetleyici bir yaklaşım sergilerken babalar çocuğun çevreyi ve hayatı keşfetme aşamasında ona daha fazla özgür alan bırakmayı tercih eder. Örneğin çocuk hayatında ilk kez yabancı bir varlıkla (bir köpek, yeni bir oyuncak gibi) karşılaştığında anne çocuğa mümkün olduğunca yakın durarak onun rahatlamasını, güvende hissetmesini sağlar. Oysa babalar genellikle daha geri planda kalarak çocuğun bu yeniliği tek başına keşfetmesine olanak sağlar. Böylelikle çocuk ebeveynlerden ayrılmak durumunda kaldığında ya da yabancı kişilerin yanındayken de rahat olmayı, kaygılanmamayı öğrenir.
yüyen çocukların genelde kendilerini ifade etme becerilerinde ve iletişim kurabilmede hatta zihinsel yetilerinde daha becerikli olduğunu göstermiştir.
nılma ile telafisi mümkün olmayan pek çok zayiat vererek yola devam etmek. İkincisi bu konuda günümüz şartlarına göre yorumlanmış sağlıklı ve yeni bilgiler edinmek. İçinde bulunduğumuz bu tablo babaları elbette ki ikinci yolu izlemeye; üstlendikleri rolün önemi, etkisi ve gerekleri konusunda daha çok bilgi edinmeye yönlendirmektedir.
Babanın aile sistemi içindeki anlamı ve rolü son yıllarda değişim göstermiştir. Bunun bir nedeni çalışan annelerin sayısının artması, diğer bir etken de çocuğun aile içindeki rolünün ve anlamının farklılaşması olarak düşünüle- KAGEM çatısı altında babalarımıza on bilir. Hem anne hem de baba çocuğun hafta süre içinde verdiğimiz eğitim işte gelişimi, eğitimi ve yetişmesinde çok bu ihtiyaçların karşılanmasına yönelik daha aktif bir rol almaları gerektiğini olmuştur. fark etmişlerdir. Değişen günlük koşullar ebeveynlik becerilerini ve tutumlarını da etkilemektedir. Günümüz sosyal dünyasında baba olmak ayrı bir öneme sahiptir. Babanın yoğun iş yükü, ev geçindirme telaşı çocuğu ile nitelikli zaman geçirmesini zorlaştırmaktadır.
Bütün bu anlatılanlar babaları bir yol ayrımında tutmaktadır. Birincisi yeni Bunun yanında yine yapılan araştır- bir aile kurma aşamasına kadar izlediği malar, babalarının yakın ilgisiyle bü- babasını taklit etmek yani deneme-ya-
61
SOSYAL PROJELER
..
KAGEM’de Gönüllü Olmak
..
‘de
..
GONULLU OLMAK KAGEM GÖNÜLLÜSÜ OLMAK Bilerek, isteyerek, hissederek, yaşayarak yüreklere dokunmaktır gönüllülük. Cömerttir: Umutlar yeşertir. Merhamet iklimini yaşatır kalplerde. Herkeste bir başka iz bırakır; anılar biriktirir. Her gün yeniden yazılan ortak hikâyelerin eşiğidir. Bankacılıktan emekli olduktan toplumumuzdaki mevcut yaraları sarmak için bir şeyler yapmak isteyen Fulya Özkök, KAGEM Gönüllüsü olarak o eşikten geçti, Sevgi Evleri ve Maneviyat Köprüsü projelerinde çalışmaya devam ediyor. Kendi hikâyesini anlatıyor tekrar tekrar yaşayarak: Fulya ÖZKÖK
TDV KAGEM Gönüllüsü
1970 Ankara doğdum ilk orta ve lise Ankara'da tamamladı. Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesine devam etmekte. bir kamu bankasinda 22 yıl hizmet verdim ve 2013 yılında emekli oldum halen sigortacılık mesleğini devam etmekteyim evliyim 1 oğlum var.
“KAGEM gönüllüleri olarak her hafta Sevgi Evlerini ziyaret ediyoruz. Burada çocuklarımızla kitap okuyor, oyunlar oynuyoruz. Yine gönüllü arkadaşlarımız çocuklarımızın toplum değerleri ile tanışmasını ve kaynaşmasını sağlıyor.” Çeşitli imkânlar kullanılarak sağlık ve barınma gibi ihtiyaçları karşılanan çocukların merhamet, şefkat, paylaşma ve sevgiyle hayata daha gülen yüzlerle, umutla baktıklarının altını çizen Özkök miniklerle karşılıklı gönül köprüleri kurduklarını ifade ediyor: "Sevildiklerini hissettirmek nihai hedefimiz. Çocuklara karşı ilgisiz biri iseniz, Sevgi Evlerine gittiğinizde onların o masumiyetini ve o sevimliliklerini görünce onları sevemeden edemiyorsunuz." Maneviyat Köprüsü projesi ile Huzurevi programlarına da katılan gönüllümüz ‘Tecrübe bilgiden daha çok şey anlatır’ anlayışıyla ömürlük hikâyeler dinlediklerini hayır duası aldıklarını kaydediyor: “Büyüklerimize hala değerli olduklarını ve unutulmadıklarını, onları hatırlayan birilerinin olduğunu göstermeye çalışıyoruz.” Bizim de yürekten desteklediğimiz bir çağrıda bulunuyor: “Aramıza katılacak gönüllü arkadaşlarımızla yeni projeler geliştirerek toplumumuzda fark edilmeyi bekleyen ya da fark edilen ama çözüm üretilmeyen yaralarımıza deva olmayı umuyoruz. Çünkü biz biliyoruz ki Müslüman fark eder, umursar, paylaşır, yardım eder, gönüllü olur. Hiçbir zorunluluğumuz ve yaraların sarılması haricinde bir beklentimiz olmadan isteyerek ve severek yardım etmeye ve paylaşmaya gönüllüyüz. Enerjimizi, vaktimizi, zamanımızı ve en önemlisi sevgimizi ve iyi niyetimizi paylaşıyoruz.” Bilgiyle irfanı buluşturma, daha iyi ve güzel bir insanlık adına sürdürülebilir temsil ve kimlik inşası için çalışmalarına devam eden TDV KAGEM, yazılacak ortak hikayelerin eşiğinden geçecek gönüllüler bekliyor.
62
BIRLIKTE ÇOĞALIYORUZ Kırklareli
Bartın
Tekirdağ
Sinop
Kastamonu
Zonguldak
İstanbul
Samsun
Karabük Kocaeli
Edirne
Düzce Sakarya
Yalova
Çankırı
Bolu
Giresun
Çanakkale
Ankara Balıkesir
Eskişehir
Erzurum Kırıkkale
Kayseri Malatya
Aksaray
İzmir Aydın
Isparta
Denizli
Niğde
Burdur
Antalya
Bingöl
Elazığ
K. Maraş
Osmaniye
Gaziantep
Sanliurfa
Mus Bitlis
Batman
Adıyaman
Adana Karaman
Muğla
Ağrı
Diyarbakır
Konya
Iğdır
Erzincan
Sivas
Tunceli
Nevşehir
Afyon
Uşak
Yozgat
Kırşehir
Kütahya Manisa
Kars
Gümüşhane Bayburt
Tokat Bilecik
Bursa
Ardahan
Artvin Rize
Trabzon
Ordu
Amasya
Çorum
Mardin
Van
Siirt Şırnak
Hakkari
Kilis
Mersin Hatay
TDV KAGEM İZMİR ŞUBESİ HİZMETLERİNE BAŞLADI Her geçen gün yaptığı sosyal, kültürel ve akademik çalışmalara yenilerini ekleyerek topluma ışık tutmaya devam eden Türkiye Diyanet Vakfı Kadın Aile ve Gençlik Merkezi (TDV KAGEM), faaliyetleri aracılığıyla ürettiği bilgiyi toplumla paylaşmak ve üzerinde çalıştığı projelerin toplumun her kesimine ulaştırma çabasından hareketle Türkiye genelinde ikinci şubesini hayata geçirdi. İlk şubesini Gaziantep’te açan KAGEM, ikinci şubesini İzmirlilerle buluşturdu. İzmir’in Konak Salepçioğlu Külliyesinde hizmet vermeye başlayan KAGEM İzmir Şubesinde, ilk günden itibaren yerel ilgi ve ihtiyaçlar çerçevesinde oluşturulan konferans, seminer, söyleşi ve özel çalışmalar haftanın yedi günü İzmirlilerin ilgisine sunuluyor. Öğle Arası Kur’an Öğreniyorum KAGEM İzmir Şubesi tarafından, mesai saatleri içinde Kur’an kurslarına gidemeyen ve çalışan bayanlara yönelik 12.00-13.00 saatleri arasında “Öğle Arası Kur’an Öğreni-
yorum” sloganı ile usta öğreticiler tarafından Kur’an-ı Kerim eğitimi veriliyor. İhtiyaç odaklı düzenlenen uygulamanın sonuçları hem yetkilileri hem de İzmirli kadınları ve gençleri memnun ediyor. Sanat Seminerleri Bulunduğu şehrin ilim, kültür ve sanat merkezi olmayı hedefleyen KAGEM, İzmir şubesinde de geleneksel sanatlara da sahip çıkıyor. Tezhip, hat, ebru ve kaligrafi gibi kaybolmaya yüz tutmuş sanatları yaşatmak için verilen eğitimler haftanın belirli günlerinde ilgilisiyle buluşuyor. Usta çırak ilişkisi içinde devam eden dersler, bu sanatlarda uzmanlaşmış eğitimciler eşliğinde gelecek nesillere, usulüne uygun şekilde aktarılıyor. KAGEM’in bundan sonra şubeleşme için hedeflediği iller arasında İstanbul, Şanlıurfa, Kocaeli ve Konya ilk sıralarda yer alıyor.
63
KAGEM'de Yeni Dönem Kayıtlarımız BAŞLIYOR !
GMK Bulvarı, Şehit Adem Yavuz Sokak No: 10 Kızılay / ANKARA T: (0.312) 418 69 11 F: (0.312) 417 29 87
Hep birlikte Allah’ın ipine (Kur’an’a) sımsıkı sarılın. Parçalanıp bölünmeyin. Allah’ın size olan nimetini hatırlayın. Al-i İmran:103
GMK Bulvarı, Şehit Adem Yavuz Sokak No: 10 Kızılay / ANKARA tdvkagem.
TDVKAGEM
TDVKadinAileVeGençlikMerkezi
KAGEM’in geçtiğimiz üç ay içinde gerçekleştirdiği çalışmalara ilişkin değerlendirme yazılarının yanı sıra bu sayıda da akademi, kültür ve sa...
Published on Oct 24, 2016
KAGEM’in geçtiğimiz üç ay içinde gerçekleştirdiği çalışmalara ilişkin değerlendirme yazılarının yanı sıra bu sayıda da akademi, kültür ve sa...