DİDİM TARİHİNE SAHİP ÇIK…!
“KÜLTÜR VARLIKLARI, DOĞDUKLARI YERDE SERGİLENİR!”
Didim’in geçmişine baktığımız zaman tarihsel zenginliğinin muhteşem olduğunu görmekteyiz. Tarih hafıza demektir. Bir kentin hafızası ne kadar güçlü ise o kent, günümüze ve geleceğe ışık olur. Onun içindir ki Didimli tarihini öğren ve geleceğe daha mükemmel hazırlan. Çünkü tarih bütün bilimlerin laboratuvarıdır.
MİLET
Didim’in coğrafyasının içinde yer alan büyük tarihi eserlerinden biri olan Milet Şehri’nin kısa özgeçmişi ile konuya başlamak istiyorum. MİLET, Ege bölgesinde (klasik adı Meander olan) Büyük Menderes Nehri’nin hemen ağzına yakın deniz kıyısında bir ANTİK LİMAN ŞEHRİDİR. Aydın’ın Didim İlçesi’nde Akkoy’un 5 km. kuzeyinde ve Balat köyü yakınında bir harabe halinde olup limanı Büyük Menderes tarafından doldurulduğu için yaklaşık 10 km denizden içeride bir mevkidedir.
Milet’in Tarihsel Süreci
Milet’te ilk yerleşimin M.Ö. 2000 ortalarından başlamak üzere Myken kolonisi varlığı ile görüldüğü bilinmektedir. Milet, Atina Kralı Kodros’un oğlu NEKUS önderliğindeki İonialılar tarafından tekrar kurulmuştur. İONİA’nın (Anadolu’da on iki İon şehrinin kurmuş olduğu İonia Birliği üyesi olduğu görülmektedir.) 12 şehrinden en önemli şehir limanlarından birisidir. Dört limanı vardır. En parlak dönemini Miletos MÖ 6. yüzyılın ilk yarısında bir deniz imparatorluğu merkezine dönüşmüştür.
Miletos, Karadeniz kıyısında, içinde Trabzon, Sinop ve Kırım’ı da kapsayan, kendine bağlı 98 adet koloni kenti kurarak muhteşem bir güce ulaşmıştır. M.Ö 7. ve 6. yüzyılda yaşamıştır. M.Ö. 546’da Perslerin eline geçmiştir. Daha sonra Roma döneminde de bağımsız bir kent olmuştur. Erken Hıristiyanlık döneminde de önemli bir merkez olan Milet’te, yerleşim yeri küçülmüş, 13. yüzyılda Selçuklu egemenliğine, daha sonra da Osmanlı egemenliğine geçmiştir.
İyonya’da merkez durumundaki Miletos, Anadolu kıyılarında birdenbire bir sanat, ilim ve felsefe merkezi olarak parlamıştır. Antik Yunan medeniyetinin bilimde ilerlemesi Miletos ekolu yoluyla başlamıştır. Klasik çağların çok ünlü Miletos asıllı tabiat alimleri arasında Thales, Anaksimenes, Anaksimandros, ve Hekataios sayılabilir. Thales MÖ 582’de güneş tutulmasını önceden hesaplayıp astronomi ve geometride yeni teoriler üretmiş; Anaksimenes varoluşu açıklamaya çalışmış; Anaksimandros tanrılara dayanmayan evrensel kanunları taşlara kazdırmış; Hekataios coğrafyada üstünlük göstermiştir. Birbirine paralel ve birbirine dik sokaklardan oluşup bir ızgara gibi dikdörtgen bloklar ortaya çıkaran yeni şehir planlama sistemi Milet şehri planlamacısı Hippodamos tarafından geliştirilmiş, Milet’e uygulanmış ve sonra Roma İmparatorluğu’nun özellikle ordu merkezi ve ordu mensuplarının kurduğu koloni yeni şehirlerinde uygulanmıştır.
MİLET’TEN ÇALINAN HAFIZA
Tarihi eserler geçmişin sessiz şahitlerdir.
Milet Pazar Yeri Kapısı, Milet Pazar Yeri Kapısı, namıdiğer Milet Kapısı Didim’den çalına tarihi eser yıllardır Almanya’da sergilenmektedir.
Alman arkeolog Theodor Wiegand, Milet’te 1899’dan 1911’e kadar bir dizi kazı gerçekleştirdi. 1903’te Milet Pazar Yeri Kapısı bulunup kazıldı ve Osmanlılar döneminde 1907’den 1908’e kadar bulunan kapı parçaları Berlin’e taşındı. 1925’ten 1929’a kadar 750 tondan fazla parça müzede bir araya getirilip birleştirildi.
Günümüzde Almanya’daki BERGAMA MÜZESİ’ nde sergilenen, mermerden yapılma bir abidedir. Milet’te milattan sonra 2. yüzyılda inşa edilmiştir ve 10. veya 11. yüzyılda meydana gelen bir depremle yıkılmıştır. 1900’lerin başında Alman bir arkeoloji ekibi tarafından arkeolojik kazı yapılarak yeniden inşa edilmiş ve müzeye yerleştirilmiştir. İkinci Dünya Savaşı sırasında hasar gören yapı 1950’lerde restorasyona girmiştir. 21. yüzyılın ilk on yılında da başka bir restorasyon(yenileme) geçirmiştir. Kapı, yaklaşık 30 metre genişliğinde, 16 metre boyunda ve 5 metre derinliğinde büyük bir mermer anıttır. İki katlı yapının üç kapısı ve bir dizi çıkıntı ve nişi vardır. Çatı kısmında ve katlar arasında boğa ve çiçek kabartmalı süslü frizler bulunmaktadır. Yapının alınlıkları Korint ve kompozit sütunlarla desteklenir. Kapı tamamen orijinal değildir çünkü yüzyıllar boyunca süren aşınmalar nedeniyle tuğla, çimento ve çelik destekler eklenmiştir. Yapı demir kirişlerle arkasındaki duvara tutturulmuştur. Yapı Milet’te iken ikinci kattaki nişler barbarlara karşı savaşan imparator heykelleri içeriyordu.
Antik kentin en önemli eserlerinden biri olan MİLETOS GÜNEY AGORA KAPISI Berlin Bergama Müzesi’nde sergileniyor. Didimli yöneticilerin en kısa zamanda devreye girerek getirilmesini sağlamak en büyük dileğimizdir. Gelecekte Didim’den çalınan tarihi eserlerin bir an önce ana vatanında, yani ait olduğu topraklarda ziyaret etmek üzere… Çünkü, KÜLTÜR VARLIKLARI DOĞDUKLARI YERDE SERGİLENMELİDİR.
Not: Türkiye’ de müze ziyaret ücretleri yeniden ele alınarak milletin lehine düzenlenmelidir. Özellikle öğrencilere, öğretmenlere, emekli vatandaşlara v.s. bedava olmalıdır.
Adnan GÜLLÜ
Tarih Araştırmacısı