Sivil itaatsizlik esas olarak demokratik hukuk devletlerinde sözkonusu olan bir protesto eylemi türüdür. Ayrıca, siyasî sistemin demokratik karakterinin büsbütün ortadan kalkmadığı veya en azından demokratik hukuk devleti esasının resmen ve açıkça reddedilmediği toplumlarda da adaletsiz uygulamalar “sivil itaatsizlik”i siyasî söylemin odağına yerleştirebilir.
Bugün Türkiye’de de böyle bir durumla karşı karşıyayız. Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanının başlattığı Ankara-İstanbul “Adalet Yürüyüşü” münasebetiyle bu kavram yeniden siyasal gündemimize girdi. Hatırlanacağı gibi, mahut “28 Şubat Süreci”nde de benzer bir durum ortaya çıkmış ve hatta sivil itaatsizlik kavramı Türkiye’de ilk defa galiba bu dönemde yaygın ilgi konusu haline gelmişti.
Siyasî itaatsizlikten ve “direnme hakkı”ndan farklı olarak, sivil itaatsizlik bir protesto eylemi olmakla beraber, sistemin meşruluğuna bir karşı çıkışı ifade etmez. Sivil itaatsizliğin amacı, somut haksızlık ve adaletsizliklere cevap olarak, barışçı itaatsizlik eylemleri yoluyla kamunun vicdanını da harekete geçirerek haksızlığın giderilmesini sağlamaktır.
Sivil itaatsizliğin temelinde kamu vicdanına çağrı düşüncesi yatmaktadır. Sivil-itaatsiz kişi bir kanunu bilinçli olarak çiğnese de bunu suç işleme kastıyla yapmaz; amacı, siyasî otoriteyi adalete ve hukuka uymaya çağırmaktır.
Sivil itaatsizlik, belirttiğim gibi, içinde zaman zaman adaletsizlikler ve haksızlıklar yaşansa da, temel yapısı ve genel işleyişi bakımından kabaca hukuk devleti, insan hakları ve demokrasi ilkelerine dayanan veya bu esaslara bağlılık iddiası güden rejimler bakımından söz konusu olur. Anayasal yapısı ve işleyişi itibariyle bu ideallerle ilişkisi çok zayıf olan veya bunları hiç nazara almayan bir devlette sivil itaatsizlikten değil, olsa olsa “direnme”den, isyan veya devrimden söz edilebilir. Ancak direnme hakkı şiddet kullanmayı da içerir. Oysa, sivil itaatsizliğin karakteristik özelliği şiddete başvurmayı ilkesel olarak reddetmesidir.
Her ne kadar kamu vicdanına hitap etmek ve siyasî otoriteyi adalete çağırmak sâikine dayansa da, maddî olarak “yasaya karşı gelme” biçiminde ortaya çıktığı için, özellikle muhafazakâr bir politik anlayış açısından sivil itaatsizlik “düzen ve otorite” karşıtı âdi bir suç olarak görülebilir. Sivil itaatsizlik ayrıca “çoğunlukçu demokrasi” taraftarlarına da meşru bir eylem olarak görünmeyecektir.
Oysa, sivil itaatsizliğin meşruluğu tam da bu anlayışların yanlışlığında yatmaktadır. Çünkü, sivil itaatsizlik hem hukuku adaletten kopuk bir “yasalar sistemi” olarak gören anlayışa, hem de demokrasiyi çoğunluğun kararlarının tartışılmazlığına indirgeyen görüşe karşı çıkan, anayasal-demokratik devlet anlayışına dayanır. Başka bir anlatımla, sivil itaatsizlik bir yandan yasaların üstünde bir “hukukîlik” ve adalet fikriyle, öbür yandan da çoğunluğun yönetme hakkının meşru sınırları bulunduğu düşüncesiyle yakından bağlantılıdır.
Bu arada belirtmek gerekirki, sivil itaatsizlik temelde sistem-içi bir eylemdir. Dolayısıyla, sistemde kimi iyileştirmelere yol açsa bile, sivil itaatsizliğin sistemi bütünüyle dönüştürmesi söz konusu olamaz. Yine de, sivil itaatsizliğin yaratacağı kamuoyu baskısı, yürürlükteki yasalardaki kimi adaletsizlikleri veya hukukî oluşum sürecindeki bazı yanlışlıkları düzeltmek için uygun fırsatlar olarak görülebilir.
Ama tabiî, bunun için, yurttaşların çoğunluğunun adaleti ortak varoluşlarının temellerinden biri olarak görmeleri gerekir. Aksi halde kamunun vicdanına çağrıda bulunma girişiminin bir anlamı kalmaz; açıkçası, bu çağrıya toplumdan yeterince cevap alınamaz. Geçen haftaki yazımda Türkiye toplumunun adaleti temel bir değer olarak gördüğünden şüphe etemizi gerektiren bazı olgulara dikkat çektiğim hatırlanırsa, bu Adalet Yürüyüşü’nun başarısı konusunda maalesef pek iyimser olmadığım tahmin edilebilir.
İktidar çevreleri Kılıçdaroğlu’nun öncülük ettiği Adalet Yürüyüşü’nün kanunsuz olduğuna dair bir algı yaratmaya çalışıyor olsalar da, bunun hukuka aykırı olmadığı açıktır. Buna karşılık, adı üstünde adalete bir çağrı olması, kamuya hitap etmesi ve kamusal katılıma açık olması ve nihayet şiddete başvurmaması bakımlarından bu eylemin sivil itaatsizliğin canalıcı özelliklerini taşıdığında da şüphe yoktur.
Öyle veya böyle, bu eylemin iktidarın adalete dönmesine vesile olmasını umalım.
Ara 14, 2017
Eki 15, 2017
Eyl 23, 2017
Ağu 09, 2017
Haz 17, 2017
Haz 16, 2017
May 09, 2017
May 23, 2017Hamas artık “Filistin Kurtuluş Örgütü’nün yurt içi ve yurt dışındaki bütün Filistinlilerin...
May 04, 2017Demokrasiler içeriden bir meydan okuma ile karşı karşıya ve bu yeni popülizm trendine nasıl yanıt...
Mar 14, 2017“Bu düzenleme sadece bir hükümet şekli değişikliğinden ibaret değildir. Bu düzenleme ile...
Mar 06, 2017Emre Bağce’nin başkanlık ve yarı başkanlık sistemiyle yönetilen ülkeleri gelir dağılımı eşitsizliği ve...
Şub 24, 2017“Evet” karşıtı basit tezler (1) Yılmaz Murat Bilican Bildiğiniz gibi 16 Nisan’da yapılacak olan...
Haz 24, 2017
May 03, 2017
Haz 12, 2017
Ara 14, 2017Hayatta neyin yolunda gitmediğini bulma ve çözümü yaygınlaştırma noktasında başlatılacak “hak arayışı”, toplumu yeni sıçramalara ikna edebilir. Böylece yaşanan sorunların ortadan kalkmasını sağlayacak ve hak arayışını sürdürecek bireyler de yetiştirilebilir. Bu...