Yaklaşık iki haftadır Türkiye “dershaneler” ile yatıp kalkıyor. Hükümetin dershaneleri kapatmaya yönelik planının basına sızması üzerine hükümet ile Gülen Cemaati arasında şaşırtıcı bir kapsam ve seviyede tartışma başladı. Her ne kadar tartışma zahiren eğitim sisteminin reformu üzerine olsa da, pek çok akil entelektüelin (bkz: Bayramoğlu, Bilici, Göktürk, Mahçupyan vb.) de belirttiği üzere, yaşadığımız tartışma özü itibariyle post-Kemalist Türkiye’nin yönetimi üzerine siyasi bir tartışma. Hal böyleyken, bir taraftan tartışmanın özünün taraflar tarafından ısrarla inkârı, diğer taraftan da tartışmada serdedilen tavırların fikir değil aidiyet temelli olması sebebiyle tartışmayı sahih bir tartışma olarak görmüyorum. Bu yüzden, tartışmanın “içeriği”nden uzak durmayı yeğliyorum.
Tartışmanın beni rahatsız eden ve müdahil olmak istediğim kısmı tartışmanın yöntemi. Eleştiri, özellikle de iktidarın eleştirisi, elbette güzel ve gereklidir; ama tutarlı ve art-niyetsiz olmadıkça tesiri ve faydası azdır. Dershane tartışması boyunca hükümete (ya da daha genel olarak Başbakan Erdoğan’a) yönelik ağır itham ve eleştirilerin pek çoğu maalesef gayri-samimi ve tutarsız (ve bu yüzden de etkisiz ve faydasız) idi. Bu eleştirilerin başında Erdoğan’a yönelik “tek adamlık” ithamı geliyor. Maalesef “tek adam” kavramı, Türk siyasetinde eleştirel bir anlamla kullanılamayacak hale gelmiştir ve bu yüzden de herhangi bir Türk siyasetçiyi “tek adam” olarak eleştirmek anlamsız ve tutarsız bir tutumdur.
***
Asırlık padişah yönetimlerinin geride bıraktığı zihinsel tortu, geç modernleşmenin ürettiği devrimci siyasal zihniyet, katı toplumsal kutuplaşmanın sebep olduğu “varoluş siyaseti” ve kurumsal zayıflığın genişlettiği keyfilik marjı, maalesef Türk siyasetinde “tek adam”lığın önünü açmış hatta normalleştirmiştir. Okumaya devam et
7 Kasım Perşembe günü Washington D.C. yakınlarındaki Alexandria (VA) şehrinde düzenlenen “The PKK, Kurdish Nationalism, and the Future of Turkey” (PKK, Kürt Milliyetçiliği ve Türkiye’nin Geleceği) başlıklı konferansa katılmak amacıyla 6-10 Kasım tarihleri arasında Amerika’daydım. Her ne kadar konferansın adı konferans temasını “Türkiye’nin Kürt meselesi” olarak yansıtsa da, konferans daha genel olarak “Ortadoğu’da Kürtler ve Kürt milliyetçiliği” temalı idi. Zaten konferans katılımcıları da geniş bir etnik ve akademik spektruma sahipti. Türkiye medyasının konferansa ilgisi de dikkate değer düzeydeydi. Benim görebildiklerimden, Hürriyet (Tolga Tanış) ve Zaman (Ali H. Aslan) gazetelerinin Washington temsilcileri konferansın belirli panellerine katıldılar.
Konferans bir tam gün sürdü ve toplam 4 oturum 6 panel içerdi. Benim sunumum son panelin son sunumuydu – ast-solistlik bana düştü bir nevi! -. Sunumumda, daha önce Bilkent’ten Zeki Sarigil’in 2010 yılında yazdığı bir makaleye eleştiri ve düzeltme mahiyetinde 2011 yılında yazdığım makalemin bir uzantısı olarak, KONDA’nın 2010 yılındaki “Biz Kimiz” anketindeki daha yeni ve daha kapsamlı verileri kullanarak Türkiye’deki Kürtlerin eğitim, gelir, dindarlık ve siyasal memnuniyet düzeylerinin oy tercihlerine (ya da daha somut olarak DTP/BDP’ye oy verme ihtimallerine) etkisini incelediğim yeni çalışmamın sonuçlarını ve çıkarımlarını aktardım. Çok kısa özetlersem, önceki makalemin sonuçlarına paralel olarak, yeni çalışmam da, dindarlığın ve siyasal memnuniyetin Türkiye Kürtlerinin Kürt milliyetçisi partilere (DTP/BDP) oy verme ihtimali üzerinde negatif ve kayda değer etkilerinin olduğunu, buna karşın eğitim ve gelir düzeylerinin aynı ihtimal üzerinde istatistiki olarak anlamlı bir etkilerinin olmadığını ortaya koymaktadır. (Makalemin metnine şuradan ulaşabilirsiniz)
Konferanstan genel olarak da istifade etmekle birlikte, konferanstaki özellikle üç sunumu kişisel olarak bilgilendirici akademik olarak da tatminkâr buldum (İki oturumun paralel paneller içermesi sebebiyle 7-8 sunumu dinleyemedim). Okumaya devam et
Genel af konusunu “Genel Af (3): PKK’dan Ötesi” yazımla kapatmıştım. Fakat “katillerin affedilmesine” yönelik halk arasında oldukça yaygın olan itirazın Mustafa Akyol ve Gülay Göktürk gibi entelektüeller tarafından da “devlet katilleri affedemez” şeklinde dillendirilmesi, genel af konusunda dördüncü bir yazıyı gerekli kıldı. Araya giren farklı gündemler ve işler sebebiyle ertelediğim yazıyı, hem geçmişteki kirli savaşa yönelik yeni bulgular hem de mevcut barış sürecindeki duraklama sebebiyle bu hafta yayınlıyorum.
Genel af yazılarımın ilkinde, genel affın makullüğünü ve meşruluğunu anlamak için işlenen suçların koşullarını ve karşılıklılığını kavramak gerektiğinin altını çizmiştim. Aynı durum “katillerin affedilmesi” konusu için de geçerlidir. 30 yıllık savaşta, resmi rakamlara göre PKK militanları yaklaşık 6500 asker, 1500 korucu ve 5500 de sivil öldürmüştür. Aynı zaman zarfında Türkiye ordusu da yaklaşık 22000 PKK militanını ve en az 2000 (tahminen 5000’in üzerinde) Kürt sivili öldürmüştür. Ayrıca geçtiğimiz günlerde ortaya çıktığı üzere, resmi istatistiklerde PKK’ya atfedilen asker ve sivil ölümlerin önemli bir kısmı da aslında ordunun (yahut ordu içindeki bir örgütlenmenin) eylemleridir. Ve son 30 yılda devletin “rutin dışına çıkarak” işlediği cinayetlerden dolayı ciddi bir yargılama da yapılmamıştır. (Yapılamazdı da, zira bu cinayetlerin çoğu bir sapma değil, devlet politikası idi).
Kürt sorunu ve bu sorun çerçevesinde devletin işlediği cinayetler son 30 yıldan ibaret de değildir. Cumhuriyet’in erken yıllarında Diyarbakır’da ya da Ağrı’da öldürülen sivillerin sayısı binlerle ifade edilmektedir. Cumhuriyet döneminin en büyük katliamı olan Dersim katliamında öldürülenlerin sayısına yönelik tahminler ise 10000 ila 50000 arasında değişiyor. Ve ne bu katliamların emirlerini verenler ne de onları bilfiil yerine getirenlerin hiçbiri cezalandırılmadı, hatta pek çoğu ödüllendirildi. Yani bu topraklarda bazı katiller yıllardır affedilegeldi.
İnsan istatistik değildir. 1000, 5000, 10000 gibi büyük sayıların ve devlet ve ordu gibi soyut faillerin içinde hakikat kaybolmasın diye somut bir örnekle netleştireyim ne demek istediğimi. 1938 Dersim katliamında ailesinden 16 kişiyi kaybeden Haydar Kang adlı bir Dersimlinin 1949 yılında Meclis’e yazdığı dilekçesindeki ızdırabı, şikayeti ve talebi şöyledir:
Okumaya devam et
Geçtiğimiz ay sonunda hükümetin açıkladığı “demokrasi paketi“, elbette bir “devrim paketi” değil. Kürt sorununun ana maddeleri başta olmak üzere, Terörle Mücadele Kanunu, Alevi sorunu, zorunlu din dersi, zorunlu askerlik ve iş güvenliği gibi konularda hiçbir şey demiyor. Dolayısıyla, Türkiye’nin atması gereken büyük demokratikleşme adımları zaviyesinden baktığımızda paketin boş tarafı dolu tarafından fazla. Fakat pakete kategorik olarak karşı olmanın anlamı da yok. Zira paket bir “geriye gidiş” değil. Özellikle, ilkokullarda andımızın kaldırılması, Türkçe dışındaki dillerde siyasi propagandanın yasallaşması, Mor Gabriel Manastırı’nın arazisinin iadesi ve yüzde 10 seçim barajının tartışmaya açılması küçümsenmemesi gereken doğru adımlar bence.
Tam da bu noktada, demokrat entelektüellerin bir kısmındaki “yetti artık” çıkışını anlamsız bulduğumu ifade etmeliyim (Bakınız: Çandar ve Özkırımlı). Bugün demokrat entelektüellerin yapması gereken şey, paketi değersizleştirmek değil, paketin yetersizliğini öne çıkarmak ve bu yetersizliğin maliyetini iktidara hatırlatmak ve hissettirmektir. Bence bunun da yolu, “Yetmez ama EVET”teki vurguyu “Evet ama YETMEZ” şeklinde değiştirerek reformları desteklemek, ama sandıkta büyük partilerin dışında demokratik bir tercih kullanmaktır. Kanaatimce AKP’nin son yıllarda otoriterliğe meylinde, demokratların 2011 seçimlerinde bu dengeyi kuramamasının payı büyüktür.
Bu genel değerlendirmenin dışında, paketin hazırlanışına yönelik bir eleştiriyi ve paketin olumlu bulmakla birlikte şerh düştüğüm iki ana maddesi (baş örtüsü ve anadilde eğitim) hakkındaki görüşlerimi paylaşmak isterim.
Okumaya devam et
(Giriş notu: Gezi Parkı eylemlerine yönelik “dış güçler” ve “sivil darbe” argümanları, aynen üç-beş sene önceki “BOP eşbaşkanı” ve “sivil dikta” gibi, ciddiye alınacak argümanlar değil benim için. Gezi parkındaki dış güçlerin “belge”sinin, Levy’nin videosundan daha az absürt olabileceğini düşünmüyorum. Büyüsü, hala ifşa edilmemiş olmasında! Gezi Parkı eylemlerine yönelik “proje” yaklaşımını da değersiz buluyorum. Genel olarak çevre (periphery) ülkelerde, özel olarak da Ortadoğu’da “proje” olmayan, ya da sonradan bir projenin parçası yapılmak istenmeyen anlamlı bir güç ve dinamik yoktur. Bu yüzden de burada aslolan yerel talepler ve dinamiklerdir.)
—
Gezi Parkı eylemleri, Türkiye siyasal hayatında şimdiden önemli bir köşe taşı oldu. İktidar çevresinin başından itibaren “dış mihrak” güdümlü bir “sivil darbe” girişimi olarak lanse etmeye çalıştığı eylemler, aslında gerçekleşmesi için yeterince iç dinamiğe sahipti. Bu dinamiğin bir patlaması olan Gezi eylemleri, beklenmedik bir şekilde Türkiye’nin demokratikleşmesine de önemli katkılar yapabilecek bir toplumsal bilinçlenmeye ve hareketlenmeye kapı araladı. Öyle ki, Gezi Parkı eylemlerinin -içerdiği tüm sorunlu yanlara rağmen- Arap Baharı’ndan mülhem bir şekilde “Türk Baharı” olarak adlandırılması bile bana çok yanlış gelmiyor. Bu “bahar”ı Arap Baharı’yla bire bir kıyas yaparak “diktatörden kurtulma” olarak düşünmek elbette ki yanlıştır. Bence daha doğru bir düşünce, demokratikleşmeyi uzun bir özgürleşme süreci olarak görüp “bahar”ları da bu yoldaki ana dönemeçler olarak görmektir. Şöyle ki, tarihsel gelişim içerisinde demokratikleşmenin üç ana aşaması var. 1) Seçimler: Hükümetin serbest ve adil seçimlerle başa gelmesi. 2) Çoğunluğun iktidarı: Seçilmiş hükümetin askeri/bürokratik vesayetten bağımsızlaşarak “muktedir” olması ve temsil ettiği çoğunluğun temel taleplerine cevap vermesi. 3) Azınlık hakları (temel hak ve özgürlükler): Ülkedeki çoğunluğa mensup olmayan kitlelerin de hak ve taleplerine cevap veren bir toplumsal mukaveleye erişilmesi. Türkiye bu aşamaların ilkini Menderes’le, ikincisini ise Erdoğan ile yaşadı. Üçüncü aşamaya ise henüz ulaşmış değiliz.
Kanaatimce, Gezi Parkı eylemleri, Türkiye’nin üçüncü aşamaya geçmesine yardım edebilecek önemli bir dinamiği ortaya çıkarmıştır. Özellikle şu üç katkıyı önemsiyorum.
Okumaya devam et
1. Olimpiyatları ve atletizmi çok önemsediğimi söyleyemem. Vaktiyle Ahmet Turan Alkan hocamızın yaptığı yarı-mizahi tespitlerin çoğuna katılıyorum… Hele ki bizim gibi çok daha temel ve acil sorunları olan bir ülke olunca, Olimpiyat kaybı pek bir “kayıp” olmuyor. Türkiye’de 2020′de anadillerde eğitim yapılsın, başörtüsü kamuda serbest olsun, zorunlu askerlik ve din dersi kalksın, tersanelerde ve madenlerde işçilerimiz ölmesin; varsın Olimpiyatlar da Tokyo’da olsun.
2. Başından beri, Olimpiyat oylamasını Türkiye’nin ve hükümetin geleceğine yönelik uluslararası sistem ve piyasaların yaptığı bir güven oylaması olarak da gördüm. Zaten Olimpiyat komitesinin bazı üyeleri de bu konudaki çekincelerini karar sonrasında not etti. Öyle görünüyor ki, içerdeki otoriterleşme ile çevremizdeki istikrarsızlaşma, Türkiye’ye yönelik olumsuz görüşün daha baskın olmasına katkı yapmış.
3. Olimpiyatların Tokyo dururken İstanbul’a verilmesi benim için büyük bir sürpriz olurdu. Gerek genel yaşanabilirlik ve ulaşım gibi fiziksel koşullarda, gerekse sporculuk ve spor ahlakı gibi profesyonel parametrelerde Japonya Türkiye’nin çok önünde giden bir ülke. (Atletizmdeki doping teşhis oranlarında Türkiye 51’e (yazıyla elli bir) karşı 0 (yazıyla sıfır) ile önde gidiyor mesela). Kabul etmesi zor belki; ama iyi olan kazandı!
4. 34 yıllık hayatımda maalesef bu ülkede sporculuk’un değil skorculuk’un daha önemli olduğunu gördüm. Bu ülke, bu yüzden de Olimpiyatları hak etmiyor. Evet, buz gibi bir gerçek bu. Olimpiyatları kaybettiğimiz için sevinmiyorum elbette, ama üzülmüyorum da. Üzüldüğüm şey, Olimpiyatları hak edecek bir yaşam ve spor anlayışına sahip olmamamız. (Ben Olimpiyat Komitesinin yerinde olsam, mesela, kaybedince şu lafları eden vekilleri olan bir ülkeyi bir daha aday bile yapmam).
Okumaya devam et
.
“Türkiye, son Kore harbi dolayısıyla, Birleşmiş Milletler’in barış ülküsüne ne kadar candan bağlı olduğunu, can feda etmesini bile göze alarak ispat etmiştir. Bir harpte makinenin, malzemenin yanı başında aslanca döğüşmesini bilen erlere de ihtiyaç olduğu aşikardır. Bu cesaret ve kahramanlık ise Türkiye’de bol bol mevcuttur. Kore’deki son harp ispat etmistir ki, muvaffak olmak için, imanlı, idealine sadık, dögüşmesini bilen piyadelere şiddetle ihtiyaç vardır. Bu bakımdan Türkiye’nin Atlantik Pakt’ına alınması bir atıfet olmayacak, bir taraftan memleketimizin emniyeti daha ziyade sağlanırken, aynı zamanda Pakt da Türkler sayesinde kuvvetlenecektir.” (M. Faik Fenik, Zafer, 07.08.1950)
“Atlantik Paktı camiasina girişimiz, dış siyasetimizin büyük bir zaferidir. Memleketimizin kudret ve kuvvetini madden ve manen arttıran, prestijimizi yükselten, emniyet ve müdafaamızı sağlayan bu zaferden dolayı Adnan Menderes Hükümeti her türlü takdir, teşekkür ve tebriğe layıktır. Türkiye Rus tehdit ve tehlikesi karşısında artık yalnız değildir.” (Abidin Daver, Cumhuriyet, 18.02.1952)
—–
Mısır’daki darbenin ardından Suriye’ye askeri müdahale ihtimalinin belirmesi, bizleri çağdaş Türklerin geneline yayılmış bir zihin karışıklığının yeni bir tezahürüyle karşı karşıya getirdi. Mısır’daki askeri darbeye verdiği destekten dolayı bir ayı aşkındır milletçe sövdüğümüz ABD’yi, şimdi Suriye’ye kurtarıcı olarak davet ediyoruz.
Yarım asrı aşkındır başımız her sıkıştığında “yetiş ya X” yakarışımızdaki değişken (daha doğrusu değişmeyen) hep ABD olmuştur; ama aynı ABD’ye en çok söven ve ondan en çok nefret eden millet de yine biziz. Amerikan karşıtlığının en fazla olduğu ülkenin, 60 yıldır ABD müttefiki olan ve her başı sıkıştığında da yüzünü ilk önce ABD’ye dönen Türkiye olmasında bir gariplik yok mu? Bir taraftan ABD’ye en fazla öğrenci gönderen ülkelerden olup, diğer taraftan ABD’den en fazla nefret eden millet olmak nasıl bir zihin karışıklığının ürünüdür?
Okumaya devam et
Açık konuşalım:
1990′larda PKK Türkiye ordusunu yense ve bölgeden püskürtseydi, “Kürdistan” bugün daha yaşanılır bir yer olmayacaktı. PKK’nın “na-galipliği” belki PKK için bir başarısızlık olabilir, ama Kürtler için bir bahtiyarlıktır da. PKK’nın tarihsel bir başarısı varsa, o da Türkiye ordusuna yenilmemek ve Türkiye’yi reformlara ve masaya oturmaya zorlamaktır.
Benzer bir durum bugün Suriye için de geçerlidir. Özgür Suriye Ordusu’nun galip geleceği bir savaş Suriye için hayırlı değildir. Zira direnişçiler savaştıkları güçten daha ahlaklı ve daha hoşgörülü olduklarını maalesef gösterememişlerdir. Direnişçilerin bir başarısı varsa, bu, zalim Esad rejimine yenilmemeleri ve rejimi masaya zorlayabilecek bir dengeyi muhafaza etmeleridir. Tam da bu yüzden, Suriye için hayırlı olan çözüm politik çözümdür. Bunun da gereği, askeri müdahaleden kaçınmak ve acil bir ateşkes ile tarafları müzakereye zorlamaktır.
Uluslararası camianın görevi, yeterince kirlenmiş bir iç savaşta direnişçilerin safında Esad’la savaşmak ya da Esad’ı devirmek değildir. Bunun yerine, acil bir ateşkes ve Esadlı (ya da Esadsız) bir geçiş süreci sonrasında, Sünni Arap ve Kürtlerin özlemleriyle Alevi ve Hristiyan Arapların korkularını birlikte ele alan demokratik ve federatif bir Suriye inşa edilmesine yardım etmektir.
1. Demokrasi acıların çocuğudur; Mısır’ın çekeceği daha çok acı var maalesef. Mısır demokrasisinin zamana ihtiyacı vardı, İhvanın da basirete… İkisi de nasip olmadı.
2. Siyasi başarı üç şeyle gelir: meşruiyet, güç, basiret. İhvan ve Mursi bunlardan sadece ilkine sahipti.
3. Zalimliğini defaatle kanıtlamış bir ordunun ulusal ve uluslararası desteği arkasına alarak yaptığı bir darbeye direnmek doğru değildi bence. Hükümete yakın kesimler de dahil olmak üzere hemen herkesin öngörebildiği bir katliamı engellemek için geri adım atmak gerekirdi. Darbecilerin zaten yatacak yerleri yok; ama Allah İhvan’ın da taksiratını affetsin… İhvan mensupları direnişe devam etse de etmese de Mısır’a bir gün demokrasi gelecek. Ama ölen yüzlerce Mısırlı genç geri gelmeyecek. Dahası, kitleselleşen ölümler, belki de Mısır’ın toplumsal birliğini iflah olmaz bir şekilde zedeleyecek. (Bu konudaki müstesna ve cesur uyarısından dolayı Rasim Özdenören‘e teşekkürler).
4. Mısır ekonomik ve askeri sebeplerle bağımlı bir ‘manda’ olmaya mahkum bir devlettir. Mısır’ın görece refahı, İhvan’ın ve diğer gayrimennun Mısırlıların, küresel güç dengeleri değişmeden bu gerçeği değiştiremeyeceklerini görüp -AKP’nin geçirdiği evrime benzer- bir uyumlulaşma dönüşümü gerçekleştirmesine bağlı. (Bu noktayı ilerde müstakil bir yazıda daha detaylı olarak ele alacağım).
5. Mısır’da gerçekleşen askeri müdahale bir adlandırma tartışması yarattı; ve iktidar ve muhalefetiyle Mısır aynasında kendi yansımalarını gören Türkler bu tartışmayı en hararetli yapanlardan oldu. Mısır’da gerçekleşen şey elbette bir darbe idi. Fakat koalisyon ortağının dahi destek verdiği bir askeri müdahaleye salt bir darbe muamelesi yapmayı siyaset bilimi açısından yanlış buluyorum. Mısır’da gerçekleşen şey darbe (coup) + devrim (revolution) + geri çekme (recall) idi bence. “Akil adam” Juan Cole’un tabiriyle “revocouption” idi.
6. ABD’nin Mısır darbesinin yanında yer alması, ne siyasi ne ahlaki olarak “şaşılacak” bir durumdur. Samimiyetsizliğin ve çıkarcılığın norm olduğu bir dünyada, “çifte standart” suçlamasının vicdani ya da siyasi hiçbir kıymet-i harbiyesi yoktur.
Okumaya devam et
Babamın vefatı dolayısıyla blog yazılarıma bir müddet ara vermek durumunda kaldım. Bu hafta da yeni bir blog yazımı değil, UKAM (Uluslararası Kültürel Araştırmalar Merkezi) için Doç. Dr. İlhan Kaya ile birlikte yazdığımız “çözüm süreci” analizini paylaşacağım. Blog takipçilerim için analizin bazı bölümleri tanıdık gelebilir. Dosyaya aşağıdaki resmin üzerine tıklayarak erişebilirsiniz.
Geçmiş aya dair üç önemli not:
1. Sürecin önemli aktörlerinden “akil insanlar”ın Güneydoğu Bölgesi heyeti, bölge halkının taleplerini ve heyetin önerilerini içeren raporlarını geçtiğimiz ay Başbakan Erdoğan’a sundu. Rapor, Kürt meselesinin “ne” olduğuna ve kalıcı çözümün “neler” içermesi gerektiğine yönelik şu ana kadarki belki de en doyurucu ve gerçekçi metin. Konuyla ilgilenenler kesinlikle okumalı.
2. Türkiye’nin en önemli toplumsal (ve dahi siyasi) aktörlerinden biri olan Gülen Cemaati’nin lideri Fethullah Gülen’in Irak Kürdistanı’nda yayın yapan Rudaw‘a verdiği röportaj çok önemli noktalar içeriyor. Gülen’in özellikle anadilde eğitimi “devletin vatandaşlarına karşı adil olmasının gereği“ olarak nitelemesi, Kürt meselesinin çözümü için gerekli eşiklerin aşılması açısından çok önemli bir gelişmeydi.
3. “Müslüman demokratların” hızla “Müslümanokrat”lığa evrildiği bir zaman diliminde, Türkiye, İslami camianın “sözde değil özde demokrat” aydınlarına her zamankinden daha fazla ihtiyaç duyuyor. Amerika’daki John Jay Üniversitesi’nde sosyoloji profesörü olan Mücahit Bilici bu özde demokratlardan. Bir süredir internet medyasında yazan Bilici, bu hafta Taraf”ta yazmaya başladı. Yazılarını kaçırmamanızı tavsiye ederim.