Erkeklik çalışmaları deyince akla gelen en önemli isimlerden biri, R. W. Connell. Türkçede de yayımlanmış Erkeklikler adlı çalışmasında Connell, evrensel tek bir “erkeklik” olamayacağını iddia etmiş ve birden fazla erkeklik tipi tanımlayarak bu alana çok çarpıcı ve önemli katkılarda bulunmuştur. Ayrıca “hegemonik erkeklik” kavramını da üreterek erkekliğin güç ve iktidarla ilişkisini, kendisi gibi olmayan herkesi nasıl baskıladığını tartışmıştır. Bu yazıda, Connell’in kavram ve tartışmalarını, son dönemin en sansasyon yaratan kitaplarından biri Kalp Çarpıntısı ile buluşturuyorum. Kalp Çarpıntısı’nın erkek karakterleri Charlie, Nick, Ben ve Harry’nin, Connell’ın tanımladığı dört erkeklik tipinden hegemonik erkeklik, suç ortağı erkeklik ve madun erkekliği nasıl sergiliyor?
Heartstopper, yazar ve çizer Alice Oseman tarafından önce amatör olarak bir çevrimiçi çizgi roman uygulamasında paylaşıldı ve sonra kitaplaştırıldı. Hızla farklı ülkelerde çizgi roman olarak yayımlandı ve en nihayetinde Netflix tarafından diziye uyarlandı. Türkçede Kalp Çarpıntısı adıyla Yabancı Yayınları tarafından –ve benim çevirimle :) – 2021 yılında ilk üç cildi yayımlandı.
Sonra başına gelmeyen kalmadı.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kurulu, kitapların içeriğindeki “bazı yazıların 18 yaşından küçüklerin maneviyatı üzerinde muzır tesir yapacak nitelikte olduğuna” karar verdi ve kitap “muzır neşriyat” kategorisine alındı. Böylece Kalp Çarpıntısı’nın her türlü tanıtımı ile kitapçıların vitrin ve raflarında sergilenmesi yasaklandı. Kitaplar şu anda kapağı görünmeyecek şekilde kapalı zarflarda, üzerinde “küçüklere zararlıdır” etiketiyle, ve ancak 18 yaşından büyüklere satılabiliyor.
Peki, bu kadar yaygara koparılan Kalp Çarpıntısı ne anlatıyor?
Charlie, önceki yıl eşcinsel olduğu isteğinin dışında ortaya çıktığı için okulda zorbalıklara maruz bırakılmış, içine kapanık, sessiz bir liseli. Yeni eğitim yılında Nick ile ortak dersler almaya ve aynı sırayı paylaşmaya başlıyor. Nick ise Charlie’nin tam tersi; sosyal, popüler, ragbi oynayan, erkek arkadaşlarıyla takılan ve Charlie’ye göre gey olması mümkün olmayan biri. Ama işler ikisinin de hiç tahmin etmediği gibi ilerliyor ve bu iki genç hem duygularını, hem de kendi kimliklerini keşfettikleri bir yola çıkıyor.
Hegemonik erkeklik
Hegemonik erkeklik, Connell’ın erkeklik teorisinin temelini oluşturuyor.. Connell’ın erkeklikleri bir hiyerarşi içindedir ve hegemonik erkeklik bu hiyerarşinin en tepesindedir. Kendisini çok değerli ve seçkin gören bu erkeklik yalnızca kadınları değil, kendisi gibi olmayan erkeklikleri de tahakküm altına alır, ötekileştirir ve ezer. Tüm bunlar göz önüne alındığında Kalp Çarpıntısı’ndaki Harry’nin hegemonik erkekliğin tipik bir örneği olduğu düşünülebilir. Harry, eline geçen her fırsatta ve üstelik herkesin gözü önünde hem kadınları hem de kendisi gibi “erkek” olmayan erkekleri rahatsız eder, aşağılar ve zorbalığa maruz bırakır.
Hem çizgi romanda hem de dizideki haliyle Harry, fiziksel görüntüsü ve ragbi takımı oyuncusu kimliğiyle o ayrıcalıklı küçük erkek grubunu çok iyi yansıtır. Burada bir de hegemonik erkeklik ve işbirlikçi erkeklik arasında bir noktada duran Ben karakterinden de bahsetmek gerekebilir. Ben, etrafındaki insanları rahatsız eden, züppe, manipülatif ve şiddet eğilimli bir karakter olarak resmedilir. Charlie’nin gey olduğunu öğrenince gizli gizli onunla takılmaya başlar, ancak bu görüşmeler yalnızca kendi istediği zaman ve mekânda gerçekleşebilir. Ancak hegemonyaya tam olarak dahil de değil gibidir, bu tahakkümünü büyük oranda yalnızca Charlie üzerinde kullanır. Diğer erkek arkadaşlarının yanında homofobik şakalar yapar, koridorda karşılaştıklarında Charlie’yi tanımamazlıktan gelir ama Harry kadar da ileri gidemez.
Suç ortağı erkeklik
İkinci sırada, Nick tarafından temsil edilen suç ortağı/işbirlikçi erkekliği ele alabiliriz. Esasında hegemonik erkeklik o kadar katıdır ki, toplumdaki pek çok erkek bunu her zaman ve tam anlamıyla karşılayamaz. Buna rağmen hegemonik erkekliğin tahakkümü altındaki toplumun, sırf erkek oldukları için kendilerine sağladığı nimetlerden de faydalanır, bir anlamda bu düzenin “suç ortağı” olurlar. İşte Nick de, doğrudan zorbalık ve tahakkümde bulunmasa da, kaslı ve yakışıklı görüntüsü ve “ragbici” stereotipi ile –biraz da cinsel yönelimine dair yaşadığı kafa karışıklıkları nedeniyle– kimi zaman bu baskı ve zorbalıklara ses çıkarmaz, erkekliğinin o “güvenli” tarafında kalmayı seçer. Öte yandan, bu gruptaki erkeklerin tipik özellikleri Nick’de de aynen görülür; çeşitli cinsiyet kimliği ve cinsel yönelimdeki arkadaşlarına saygılıdır, ev işlerinde annesine yardımcı olur, hiçbir şekilde şiddete başvurmaz ve hak savunuculuğu hareketlerine katılır.
Madun erkeklik
Hiyerarşinin en altındaysa madun erkeklik yer alır. Madun zaten “en aşağı” demektir. Heteroseksüel erkeklerin hegemonyası altında baskılanan, ötekileştirilen ve damgalanan LGBTQI+ erkekler bu kategoriye itilir. Ancak madun erkekliği sadece cinsel yönelimle de sınırlamamak gerekir. Hegemonik erkeklik yalnızca kadınları ya da farklı cinsel yönelimleri değil, kendisi gibi olmayan erkekleri de ötekileştirir; dolayısıyla duygularını “fazlaca” belli eden ya da ağlayan bir erkek de madun olabilir. İşte Charlie de son derece kırılgan ve hassas yapısıyla, en önemlisi de açık eşcinsel kimliğiyle madun erkekliğin tipik bir örneği olarak görülebilir. Esasında kendi kontrolü dışında açığa vurulmuş cinsel kimliğine bağlı olarak okuldaki bir yılı boyunca zorbalıklara maruz bırakılmış, psikolojik olarak çok yıpratılmıştır. Bu süreçte maruz kaldığı yoğun duygusal şiddetin akabinde sergilediği kendine zarar verme davranışları, depresyon örüntüsü ve yeme bozukluğu belirtileri, hegemonik erkekliğin tahakkümüne maruz kalan madun erkekliğin yaşadıkları için son derece etkili bir örnek teşkil eder.
Nasıl bir toplumda yaşıyor olursanız olun, çevrenize şöyle bir baktığınızda bu erkeklik tiplerinin örneklerini bulmak kolaydır. Ancak Connell, bir erkeğin duruma göre farklı erkeklik tiplerini benimseyebileceğini ve bunları doğaçlayabileceğini vurgular; yani karakterler de tek bir tipe sıkışmış ya da indirgenmiş değildir. Kalp Çarpıntısı bundan çok daha fazlasıdır. Kimlikler, çeşitliliklere saygı, sevgi ve aşk, arkadaşlık, kardeşlik, ebeveynlik, psikolojik sıkıntılarla başa çıkma, yardım alma gibi konuları o kadar naif bir şekilde ele alıyor ki okurken yüzünüzden gülücükler eksik olmuyor.
Heartstopper dizisinin sevenlerine müjde: Dizinin 2. sezonunun 3 Ağustos 2023’te Netflix’te yayınlanacağı açıklandı! Kalpler 3 Ağustos için çarpsın!