1 TÜRK YE DE AKILLI TARIMIN MEVCUT DURUM RAPORU Ak ll Tar m Platformu Ocak, 2019 Ankara
2 YÖNET ÖZET Bu Rapor, Tar m ve Orman Bakanl Bitkisel Üretim Genel Müdürlü ü nün (BÜGEM) koordine etti i Tar msal Mekanizasyon Kurulu alt nda olu turulan Ak ll Tar m Platformu nda, tarihinde al nan karara dayan larak haz rlanm r. Bakanl z Ak ll Tar m Platformu, bu alanda sektörde bir ilk olup; ak ll tar m konusundaki geli meleri takip ederek; dijital, teknoloji ve bili im alanlar ile robotik sistem uygulamalar n tar m sektöründeki yans malar ele alacakt r. Geni anlam yla da, Ülkemizin sosyo-ekonomik kalk nmas nda bölgesel ve sektörel potansiyelleri dikkate alarak, ulusal ak ll tar m politikalar n olu turulmas na katk sunmay amaçlamaktad r. Burada öncelikli hedeflerden biri, kamuoyunda belirgin bir bilinç ve fark ndal k olu turmakt r. Halen, sanayi ve temel teknoloji alanlar nda ad duyulmaya ba lanan ve belli ilerleme kaydedilen Endüstri 4.0, dijital dönü üm ve ak ll sistemlerdeki geli meler, tar mda da önemli bir mesafe katetmi tir. Öte yandan, dünyada bir çok ülkede bu konunun, sektörel düzeyde uzmanla mas ve yetki alanlar net çizilmi tir. Türkiye de ise özel sektörde belli teknolojik giri imler, üniversitelerimizde ciddi ara rmalar ve Bakanl zda ise kayda de er yap lanmalar mevcuttur. Bütün bu geli meler, ne yaz k ki da k, e güdümsüz ve plans z ekilde seyretmektedir. Bu ko ullar dikkate al nd nda, Bakanl z bünyesindeki Ak ll Tar m Platformu nun k sa vadede, bilgilendirme ve ak ll tar mdaki geli meleri payla ma fonksiyonuyla, sektörel bir arayüz olaca dü ünülmektedir. Bunun yan nda, sözkonusu Platform ileri vadede ise sektör payda lar aras nda güdüm merkezi ve ak ll tar m konusunda, politika önerileri geli tirme düzlemi olabilecektir. Ak ll Tar m Platformu, Tar m ve Orman Bakanl, Ziraat Fakülteleri ile Tar m Makineleri Üreticileri Birli i nin biraraya gelerek sektörel payda larla olu turdu u bir yap r. Bu çerçevede, Aral k 2018 de gerçekle tirilen BÜGEM Tar msal Mekanizasyon Kurulu Ak ll Tar m Platformu Toplant nda öncelikle, Platform un, Tar m ve Orman Bakanl çat alt nda reorganize edilmesi karar al nm r. Tar m Reformu Genel Müdürlü ü Entegre dare ve Kontrol Sistemleri Dairesi sekreteryas nda yap land lacak olan Platform un, üyeleri de tekrar belirlenmi tir. Bu yeni dönemde, geçici cra Kurulu üyeleri olarak; Dr. Hakan VEL LU (Ba kan) (TRGM), Doç. Dr. A. Behiç TEK N (Ba kan V.) (Akademisyen), M.Selami LER (Bas n Sözcüsü) (TARMAKB R), Mustafa GEZ (TAGEM), Dr. Hakan KAVRUK (BÜGEM), Dr. Zeynep DEM REL ATASOY (TRGM) ve Doç. Dr. Caner KOÇ (Akademisyen) yer alm r. Yukar da ad geçen üyelerin görü lerinin al nd bu Rapor ile, Türkiye de ak ll tar m alan ndaki geli meler tespit edilmeye çal lm r. Kaydedilen ilerlemeler nda, Ülkemizdeki kurum ve kurulu larda mevcut durum, gerçekle tirilen faaliyetler, projeler ve akademik ara rmalar da ele al nm r. Buna ek olarak, mevcut ko ullar irdelenerek, gelece e dönük olas sorunlar ve f rsat alanlar belirlenmi olup; Tar m ve Orman Bakanl n n stratejik yol haritas için, çözüm önerileri sunulmaya çal lm r. RAPORU HAZIRLAYAN: Dr. Zeynep DEM REL ATASOY (TRGM) RAPORA KATKI SA LAYAN PLATFORM ÜYELER : Dr. Hakan VEL LU (TRGM), Selami LER (TARMAKB R), Mustafa GEZ (TAGEM) ve Doç. Dr. Caner KOÇ (Akademisyen) (Ankara Üniversitesi).
3 NDEK LER Sayfa No 1. KAVRAMSAL 1 ALTYAPI 1.1. Endüstri Dijital Dönü üm Süreci ve Ak ll Sistemler Tar m 4.0 (Ak ll 5 Tar m) Ak ll Tar m Uygulama Alanlar Dünyada Baz Ülkelerde Ak ll Tar m Alan ndaki Geli meler TÜRK YE DE HASSAS TARIM, AKILLI TARIM VE TEKNOLOJ LER Tar m ve Orman Bakanl nda Mevcut Durum Üniversitelerde Ak ll Tar m Ara rmalar Üniversitelerde Ak ll Tar ma Yönelik Ba ca Projeler Özel Sektördeki Uygulamalar GELECE E DA R ÖNGÖRÜLER VE ÖNER LER FAYDALANILAN KAYNAKLAR
4 1. KAVRAMSAL ALTYAPI 1.1. Endüstri 4.0 Dördüncü Sanayi Devrimi olarak görülen Sanayi 4.0, üretim ve otomasyonu bili im ve ileti im teknolojilerinin bir fonksiyonu haline getirerek; i süreçlerinde yatay entegrasyonu, veri kullan nda da dikey veri al -veri modellerini kullanan yeni bir endüstri sürecidir. Sanayi 4.0 sürecine kadar; 1.Sanayi Devrimi (Buharl makinalar n sanayide kullan lmas ), 2.Sanayi Devrimi (Elektrik enerjisinin sanayide kullan lmas ) ve 3.Sanayi Devrimi (Bilgisayarlar ve dijital teknoloji ürünlerinin sanayide kullan lmas ) dönemleri ya anm r. Sanayi 4.0' n, 2011 de Almanya'da ilk tohumlar at lm r. Almanya da Sanayi 4.0 ile y ll k üretimdeki verimlilik kazanc n %6-7 aras nda art sa lamas, mühendislik giderlerinde %30 ve enerjide de %70 tasarruf sa lamas hedeflenmi tir. Verimlilik, istikrar, nitelik, yüksek ya am standartlar, ak ll tasar m, büyük veri ve nesnelerin interneti gibi anahtar sözcükleri olan bu model, u anda Almanya, ABD ve di er Avrupa Ülkeleri nin üzerinde odakland konular n ba ndad r. Di er yandan, Sanayi 4.0'a ucuz emek ve kopya edilmi bilgiye dayal kitlesel üretimin önüne set çekebilmek için, bat ülkelerinin ki iye özel nitelikli tasar öne ç kard bir model olarak da bak lmaktad r. 4.Sanayi Devrimi süreci, inan lmaz büyüklükte veriler, robotik sistemler, 3D yaz lar ve nano teknolojiye ait ürünler ile ya am biçimimizde h zl de iklikler yaratmaktad r. Dünya 4.Sanayi Devrimi ne h zla adapte olurken, Türkiye orta-gelir ku denilen alandan bir an önce ç karak bu adaptasyon sürecine dahil olmal r. 4. Sanayi Devrimi nde Türkiye'de de imin en önemli aktörleri kamu, siyaset, üniversiteler ve büyük sanayicilerdir. Bili im teknolojilerinin üretimi ve yayg nla lmas konusunda dünya h na bak ld nda, Türkiye olarak yava kald z konusunda görü ler mevcuttur. Dünyan n her alan nda teknolojide çok büyük bir rekabet süregelmektedir. Bu rekabet çerçevesinde özellikle, AB Ülkeleri nesnelerin interneti ve dijital teknolojilere çok önem vermektedir. Öte yandan, bugünün yöneticileri ise dijital süreç yönetimlerinden haberdar olan, süreç yönetimlerini bilen, dijital konu abilen, dijital ortamlarda var olup, aktif rol oynayan ki iler olmak zorundad r ( Dijital Dönü üm Süreci ve Ak ll Sistemler zla de en bili im teknolojileri, ülkelerin bir dijital dönü üm yar na girmesine neden olmu tur. 4 temel unsurla ekillenen bu sürecin parametreleri ise; tüketici talepleri ve kitlesel özelle tirme; verinin önemi ve yeni i modelleri; kaynak k tlar ve sürdürülebilirlik ile kaliteli insan gücüne geçi tir. Dijitalle me ise itici güç görevi ile sanayide dönü ümün merkezinde yer almaktad r. Dijital teknolojiler, kurumlar taraf ndan operasyonel iyile tirmelerin yan nda, de en mü teri taleplerine cevap vermek için de kullan labilmektedir. Büyük veri analizleri, mü terilerin taleplerinin çok daha kapsaml olarak anla lmas sa lamakta; eklemeli üretim gibi teknolojiler, irketlerin kitlesel olarak özelle tirilmi ürünler üretmesine imkan vermektedir. Daha verimli ve daha az at k içeren üretim süreçleri, döngüsel ekonomiyi destekleyerek, sürdürülebilirli e katk sa lamaktad r. Dijital teknolojiler, yaln zca üretimin de il; i lerin, i yap biçimlerinin ve insan kayna n da dönü mesine neden olmaktad r. 1
5 Entegre ve tam otomasyona sahip ak ll sistemlerin yayg nla mas, makine-makine ve makine-insan etkile iminin yan s ra, nitelikli i gücüne olan ihtiyac da art rmaktad r. Bu durum, yaln zca sanayide dijital dönü ümün getirdi i yeniliklere ayak uydurabilecek nitelikli i gücünün yeti tirilmesi anlam na gelmemektedir. Ayn zamanda, mevcut i gücünün 4. Sanayi Devrimi nin gerektirdi i niteliklere sahip olabilmesi için çe itli e itim programlar yla yeniden e itilmesini ve özellikle, karar verici pozisyonundakilerin dönü üm anlay ve stratejisine sahip olmalar zorunlu hale getirmektedir (Anonim, 2017). Dijital dönü üm süreci di er yandan, son on y lda dünyan n yüzünü de tiren bilgi ve ileti im teknolojilerinde genel bir geli imin yolunu açm r. Daha önceki teknolojiler, elektronik kadar h zl bir geli im göstermemi tir. Bir kaç y lda, teknolojinin eskimesine yol açan bu ç lg n h z; dünya çap nda i letmeler, ara rma merkezleri, mühendisler ve fizikçiler gibi çe itli oyunculara sahip milyar dolarl k pazar yaratm r. lerlemeyi tahrik eden di er bir güç ise, üretim teknolojisinin evrimi ve otomasyon kavramlar n uygulanmas olup; bu durum üretkenli i artt rm ve maliyetleri azaltm r. Çip ba na bile en say, çarp bir ekilde artm ve ayg tlar n boyutu küçülmü tür. Bunun yan nda, son birkaç y lda, tamamen yeni bir depolama ayg s flar geli mi, elektronik ev e yas haline gelmi tir. ki bilgisayar aras nda veri aktar, kullan lar aras nda veri payla, arada s rada eri ilen yaz m veya bilgilerin depolanmas ve gizli bilgilerin güvenli inin sa lanmas da verilerin depolanmas için yeni teknolojiler talep etmi tir. Kaydedilen geli melerin bir di eri de, giyilebilir bilgisayarlar olmu tur. Bir çok bilgisayar, gün boyunca kullan lar ile etkile ime girmi ; kullan ya bilgisayar n bir elbise parças, gözlük veya saat gibi tak labilmesini sa lam ve her zaman aktif, fark nda ve ak ll bir asistan gibi etkile ime girmi tir ( Kaydedilen bu h zl geli meleri tespite yönelik, 108 teknoloji kullan ve 110 teknoloji tedarikçisi irket ile TÜS AD kapsaml bir ara rma gerçekle tirmi tir. Teknoloji kullan irketlerin yetkinlik seviyeleri, operasyonel iyile tirme, performans yönetimi, çal an kat ve temel bile en ba klar de erlendirilmi tir. Ara rma sonuçlar ndan, be temel bulgu ortaya ç km r: Firmalar n büyük ço unlu u, sanayide dijital dönü üm konusunda bilgi ve ilgi seviyelerinin yüksek oldu unu belirtirken, dönü üme haz r oldu unu dü ünen irketlerin oran nispeten daha dü üktür. Türkiye de sanayi irketlerinin, dijital dönü üm uygulama alanlar nda henüz pilot projeleri gerçekle tirme (44/100) a amas nda oldu u görülmektedir. Firmalar n özellikle, strateji ve yol haritas ile yöneti im yetkinlikleri dü üktür Büyük ölçekteki firmalar n (y ll k 250 milyon TL den fazla geliri olan), sanayide dijital dönü üm yetkinlik seviyeleri (50/100), küçük ölçekli irketlere (33/100) nazaran daha yüksektir. Firmalar, dijital dönü ümün önündeki en büyük engelin, yat m maliyetlerinin yüksekli i ve yat n geri dönü belirsizli i oldu unu belirtmektedir (Anonim, 2017). 2
6 Sanayide Dijital Dönü üm Yar nda Öncü Ülkelerin Durumu Dünya genelinde sürdürülebilir ba ar n, sanayide dijital dönü üm kapsam nda yer alan yeni dijital teknolojileri benimseyebilmekle ili kili oldu u anla lmaktad r. Uluslararas Telekomünikasyon Birli i nin, "Bilgi Toplumunun Ölçümü" ad nda yay mlad kitab n içeri inde, Bilgi ve leti im Teknolojileri Geli mi lik Endeksi'ne yer vermektedir. 176 ülkenin yer ald Bilgi ve leti im Teknolojileri Geli mi lik Endeksi'nde, 2017 y nda ilk s rada zlanda yer al rken, bu ülkeyi Güney Kore ve sviçre takip etmektedir. Türkiye, 2017 y nda 6,08 endeks de eri ile 176 ülke aras nda 67. s rada bulunmaktad r ( itibariyle, Çin men eli irketlerin, dijital teknolojileri yak n gelecekte hayata geçirmeye haz rl kl oldu u, irketlerin sadece, %3 ünün dijital dönü üme haz r olmad kaydedilmi tir. 20. Yüzy l n ikinci yar nda, bat ülkelerdeki i gücü maliyetlerinde ya anan art sebebiyle, do ulu ülkelere kayan üretimin, bat ülkeler taraf ndan kalifiye i gücü ve dijital teknolojilere yap lan yat m sayesinde, tekrar bat ya dönece i dü ünülmektedir. Buna ra men, ucuz i gücü sayesinde yaratt maliyet avantaj yla, dünyan n en büyük ekonomilerinden biri haline gelen Çin, günümüzde dijital dönü üme liderlik eden ülkelerin ba nda gelmektedir. Çin, küresel de er zincirinde sahip oldu u pay korumak ve daha da art rmak için öngörülü davranarak, sanayide dijital dönü ümde önemli ad mlar atmaktad r. Bat ülkelerin, üretimi tekrar kendilerine çekebilmek için kulland klar dijital dönü ümü, kendi yarar na çevirerek dönü üme öncülük eden ülkelerden biri olan Çin, Türkiye için de örnek al nmas gereken bir ülke konumundad r (Anonim, 2017) y nda dünya genelinde, endüstriyel robot sat lar n %74 ünün 5 büyük pazarda gerçekle ti i görülmektedir: Çin, Güney Kore, Japonya, Amerika ve Almanya. Burada, Asya Ülkeleri a rl kl r. Özellikle, Çin in 2020 küresel robot pazar nda %40 paya sahip olaca öngörülmekte olup; Asya daki fabrikalarda 1,9 milyon endüstriyel robotun hizmet verece i belirtilmektedir. Güney Kore bu pazarda, adet robot sat yla dünyan n 2.büyük pazar olmu tur (2016 y ). Ayn y l, Japonya adet ile Güney Kore yi takip etmi tir. ABD ise rekabet gücünün artmas için, yurtd na üretim yapm üreticilerin yeniden yurtiçine dönü lerini sa lam r. Bu pazarda, Almanya adet ile dünya be incili indedir. Öte yandan, AB ise üretimde otomasyon rekabetinde 2017 verilerine göre, çal an ba na endüstriyel robot yo unlu u olarak 99, ABD de 84 ve Asya da 63 adet de erlerini elde etmi lerdir. Robotik sistemlerin, uluslararas pazar de eri ise 2015 istatistiklerine göre, 32 milyar dolar düzeyindedir (K ç, S. ve Alkan, R.M. 2018). Sanayile mi bir çok ülkede, KOB lerin dijitalle me sürecine yard mc olacak programlar yürütülmektedir. AB Ülkeleri, gerek AB fonlar gerekse ulusal fonlarla KOB leri desteklemektedir. Örne in, Avrupa Komisyonu Dijitalle en Avrupa Sanayisi giri imi, dijital yenilik merkezlerine Ufuk 2020 kapsam nda, 500 milyon avroluk yat m yapmaktad r. Di er bir örnek, Gelece in Fabrikalar giri imi, 7. Çerçeve Program döneminde ba layan ve Ufuk 2020 kapsam nda da devam eden 1,5 milyar avro bütçeli bir kamu-özel sektör i birli i giri imi olmu tur. 3
7 Ülke incelemeleri, kamunun desteklenecek dijital teknolojilerin belirlenmesinde, yetkinlik ve f rsat tabanl, stratejik bir yakla m sergiledi ini göstermektedir. Örne in, ABD Ulusal Bilim ve Teknoloji Konseyi, 2016 y nda yay mlad raporda, ileri üretim aç ndan teknoloji önceliklerini belirlemi olup; özel önem atfedilen yapay zekâ teknolojileri konusunda, ayr bir strateji ve eylem plan haz rlam r. ngiltere ise yapay zekây, sanayi stratejisinin yap ta lar ndan birisi olarak konumland rm r. malat sanayinin dijital dönü üm sürecini, ak ll fabrikalar kavram ile s nai kalk nma gündemine sokan Güney Kore Hükümeti, 2018 y nda yapt aç klamalarla, imalat sanayinin dijital dönü ümüne yapaca yat mlar art raca ifade etmi tir. Güney Kore Ticaret, Sanayi ve Enerji Bakanl, otonom araçlar, nesnelerin interneti teknolojileri ile donat lm elektronik ürünler, yar iletkenler ve ekranlar, biyo-sa k ve yenilenebilir enerjiyi öncelik alanlar olarak bildirmi tir. Bu alanlara, 2018 y nda 844 milyon dolar kaynak aktar lmas ve 2022 y itibariyle, bu be alanda yap lan Ar-Ge harcamalar n toplam Ar-Ge içindeki pay n %30 dan %50 ye ç kar lmas hedeflenmi tir. Fransa, Gelece in Endüstrileri Program kapsam nda, robot teknolojileri, nesnelerin interneti, büyük veri, yüksek performansl programlama, bulut bili im ve art lm gerçeklik alanlar na ve enerji verimlili i sa layan arabalar ve elektrikli uçaklar gibi özellikli ürünlere odaklanm r. Fransa, art lm gerçeklik, nesnelerin interneti ve eklemeli imalat alanlar nda, Avrupa da ve dünyada lider ülke olmas sa layacak, tedarik teknolojilerinin geli tirilmesi bile eni için, 730 milyon avroluk finansman ay rm r. Hollanda da, imalat sanayinin dijital dönü ümü konusunda, somut ad mlar atmakta olan ülkeler aras nda yer almaktad r. Ak ll Endüstri ba alt nda yürütülen çal malar kapsam nda, 2018 y itibariyle say lar 32 ye ula an ve Field Labs olarak adland lan yenilik merkezleri önemli bir yer tutmaktad r. Hollanda n n Ak ll Endüstri Stratejisi, bölgesel yenilik ekosistemlerine özel bir önem atfetmektedir. Öte yandan Japonya, 5. Bilim ve Teknoloji Temel Plan nda, siber teknolojilerin entegrasyonu ile ekonomik büyümeye yol açacak ve toplumsal sorunlara çözüm getirecek Toplum 5.0 vizyonunu belirlemi tir. Bu vizyonu gerçekle tirmek amac yla bilim, teknoloji ve inovasyonun temellerini güçlendirmek ve geli mi teknolojileri tüm sektörlere ve sosyal ya ama dâhil etmek için be odak stratejik alan belirlenmi tir: Koruyucu sa k hizmetleri, mobilite, tedarik zinciri, ak ll ehirler ve finansal hizmetler. Böylece, sürekli olarak yeni de erlerin ve hizmetlerin geli tirildi i, insanlar n ya amlar daha uyumlu ve sürdürülebilir hale getiren bir gelece in toplumu hedeflenmektedir. Di er yandan, Almanya, imalat sanayinde dijital dönü üm konusundaki lider ülkeler aras nda yer almaktad r. Almanya n n güçlü bir imalat sanayinin ve Ar-Ge ekosisteminin olmas, bu ülkeyi imalat sanayinin dijital dönü ümünde, dijital teknolojilerin kullan nda ve geli tirilmesinde do al bir lider haline getirmektedir. Almanya, dijital dönü ümle alakal olarak, k sa sürede sanayinin önde gelen irketlerinden olu an bir Endüstri 4.0 Platformu olu turmu ve 2025 Dijital Stratejisi ni yay mlam r ( 4
8 1.3. Tar m 4.0 (Ak ll Tar m) Bilgi teknolojileri; bilginin üretilmesi/edinilmesi, i lenmesi/de erlendirilmesi, depolanmas, aktar lmas ve kullan lmas kapsayan geni konu da arc na sahiptir. Bilgi i leme ve kullanma süreçlerine ili kin, bir çok araç ve gereç halihaz rda geli tirilmi olup; piyasada mevcuttur. Bu araçlardan baz lar sensörler, mikro-i lemciler, bilgisayarlar, uydular ve yaz mlard r. Tar m ve bilgi teknolojilerinin kayna lmas yla, bir çok yeni teknik terim günlük hayatta duyulmaya ba lanm r. Bu terimlere örnek olarak; ak ll tar m, hassas tar m, dijital tar m, çiftlik yönetimi yaz mlar ve sürücüsüz (otonom) araçlar say labilmektedir. En yayg n kullan ise ak ll tar m olup; kontrol, elektronik, bilgisayar ve veritaban ile hesap bilgisinin biraraya geldi i, geli mi bir sistem yakla içermektedir. Bu teknolojinin bile enleri; küresel konum belirleme sistemleri, co rafi bilgi sistemleri, de ken oranl girdi uygulama ve uzaktan alg lama gibi temel sistemleri içermektedir. Günümüzde, tar msal üretim girdilerinin çevreye etkileri ve girdi maliyetlerinin azalt lmas yönündeki bask lar, geli en teknolojiyle birlikte gittikçe artmaktad r. Bu bask, tar m arazilerinin fiziksel ve co rafi de kenlikleri, tekdüze olmayan toprak, ürün ve çevre faktörleri, girdilerin çevreye etkisi ve maliyetlerinin yükselmesi kar nda artan bir yo unluk göstermektedir. Hassas tar m, girdilerin etkin (gereken miktarda) kullan yla ekonomikli i sa lamay ve bu yolla çevreye olan etkilerini azaltmay öngörmektedir. Bu durum ayn zamanda, ürün kalitesinde de tekdüzeli in sa lanmas na katk da bulunabilmektedir. Bu aç lardan hassas tar n hedefleri aras nda; - Gübre ve ilaç gibi kimyasal girdi giderlerinin dü ürülmesi, - Çevre kirlili inin azaltmas, - Yüksek miktarda, kaliteli ürün sa lanmas, - letme ve yeti tiricilik kararlar için daha etkin bir bilgi ak n sa lanmas ve - Tar mda kay t düzeninin olu turulmas say labilmektedir. Ak ll tar n teknolojik geli iminde, oldukça kapsaml bir veri elde etme süreci ba lam ve verilerin analizi ile bunlar n sonuçlar na göre de i letmecilik kararlar n verilmesi noktas na gelinmi tir. Bu noktada, çiftçilerin üzerinde durduklar ve uzmanlara sorduklar konu, hassas uygulamal tar m teknolojisinin ekonomikli i ve karl ne yönde etkiledi i eklindedir. Hassas tar m uygulamalar n, ekonomikli ine etkili olan çok say da faktör bulunmaktad r. Bunlardan baz lar ; - Üzerinde üretim yap lan alan n büyüklü ü, - Üretim deseni, - Hali haz rda i letmenin mevcut sorunlar ve - Teknoloji yo un uygulamalara adaptasyon düzeyi eklinde s ralanabilmektedir. Hassas uygulamal tar m teknolojisinin maliyeti, kullan lmas dü ünülen araçlara ve bu araçlar n özelliklerine göre de mektedir. Geçi düzeyinin belirlenmesine de ba olarak, gider düzeyini etkileyen baz düzenlemeler u ekilde s ralanabilmektedir: - Toprak örneklemesinin hangi yo unlukta ve hangi yolla yap laca, - Uygulamalarda gereksinim duyulan do ruluk düzeyi (Bu sayede, DGPS özellikleri ortaya konmu olacakt r. Basit bir DGPS in bedeli, yakla k olarak $ d r. Santimetrelerle ifade edilen düzeyde hassasiyet için bedel, $ a ç kmaktad r.), - Hata düzeltme sinyalinin nereden al naca ve - De ken oranl uygulamalar n hangi girdiler (herbisit, tohum, gübre) için kullan laca ile hangi yolla elde edilece i. 5
9 Hassas uygulamal tar m teknolojisinin kârl na ili kin somut de erlendirmeler, bu teknolojiyi farkl düzeylerde uygulayan i letmelerde, yürütülecek çal malar ile ortaya ç kar labilecektir ( Ak ll Tar m Uygulama Alanlar Ak ll tar m, tar msal verimlili i art rmak için toprak ve ürün yönetimini, kaynaklar n daha ekonomik kullan ile çevreye verilen zarar n en aza indirilmesini sa layan tekniktir. Bu kapsamda, klasik üretimden vazgeçilerek, araziyi homojen olmayan de ken bir yakla mla ele alan bir uygulama biçiminin hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Burada amaçlanan ana unsur, tar msal üretimde uygulanan girdilerin, ihtiyaç duyuldu u yerde, zamanda ve miktarda kullan lmas r. Ak ll tar m, bir tar m i letmesinde ürün ekiminin yap ld alanda, konumsal ve zamansal aç dan farkl k gösteren gereksinimlere, bu konum ve zaman kriterleri göz önünde bulundurularak yap lacak müdahaleyi esas alan modern tar msal üretim teknolojisidir. Ak ll tar m, geli tirilmi bilgi ve kontrol sistemlerinin kullan yla kaynak israf n önüne geçmeyi, ürünün brüt getirisini art rmay ve üretimden kaynaklanan çevresel kirlili i en aza indirmeyi amaçlamaktad r. Ak ll tar m teknikleri, toprak lemeden hasada kadar, bitkisel üretimin hemen her döneminde kullan labilmektedir. Ak ll tar m bitkisel üretim yan nda, hayvansal üretim süreçlerinin de her a amas nda; içsel veya sal tar msal faaliyet alanlar nda, sadece üretim yerinde de il ayn zamanda uzaktan, uydu yoluyla da sevk ve idare edilebilen bir uygulamad r. Bu aç lardan, ba ca ak ll tar m alanlar olarak, daki uygulamalar s rlamak mümkündür: Hassas Tar m -Görüntü Alg lama ve Fitobiyolojik Bilgi -Uydu ve Hava Araçlar ile Uzaktan Alg lama -Konu an Bitki/Konu an Meyve Yakla mlar -Tar mda Makine Görüsü -Gübre Uygulamalar n Kontrolü -Bitki Korumada Alg lama ve Bilgi Yönetimi -Bitki Korumada laç Uygulama Teknikleri -Sera Tar nda Bilgi Teknolojisi Uygulmalar -Hassas Hayvansal Üretim -Bal k Çiftliklerinde Bilgi Teknolojileri -Uzayda Geli mi Ya am Destek Sistemleri Yönetim ve Karar Destek Sistemleri -Çiftlik ve Ürün Yönetim Sistemleri -Hayvan Bar naklar n Tasar nda Bili im Teknolojileri -Mikro-çevrenin Görüntülenmesi, Tahmini ve Kontrolü -Su Yönetiminde Bilgi Teknolojileri -Co rafi Bilgi Sistemleri -3D Animasyon ve Sanal Gerçeklik leti im Konular ve nternet Kullan -Tar m Uygulamalar na Ait Özel leti im Sistemleri ve Standartlar -Uzaktan Hizmet ve Bak m: E-Ticaret, E-, E-Dan manl k, E-Destek 6
10 -G da ve Hammaddelerin Depolanmas ve lenmesi -Tar msal Üretim Zincirinde Kalite Sorunlar -Geli mekte Olan Ülkeler çin Dü ük Maliyetli Bilgi Teknolojileri ( mda-kullan -handbook-ofagricultural-engineering-volume-vi-information-technology-e-kitab -hakk nda.html). Tar n Dijitalle tirilmesindeki Zorluklar Dijital tar uygulan n bir çok zorluk ve sorunlar da bulunmaktad r. Bunlar n ba calar, a da ralanm r: a. Fark ndal k Eksikli i Bilgi mevcut olsa bile, okur-yazarl k eksikli i çiftçilerin bu teknolojileri kullanmas na izin vermemektedir. Cep telefonlar n yayg n kullan ile birlikte, sesli ve SMS çözümlerle bilgiye kolayca eri ilebilmesi gibi avantajlar sa land ndan, daha fazla kullan m alan bulmaktad r. Bununla birlikte, SMS in yaln zca s rl miktarda bilgi ta mas ve temel bir okur-yazarl k düzeyi gerektirmesi gibi zorluklar da mevcuttur. Dü ük okur-yazarl k oran, Türkiye de fark ndal n yayg nla lmas ndaki ana engellerden biridir. Ülkemizde, tar mla aktif u ra an çiftçilerin ya ortalamas n 55 oldu u göz önüne al nd nda, okur-yazarl k ve fark ndal k aras nda önemli bir ili ki oldu u görülmektedir. b. Bilgi Teknolojileri Okuryazarl Eksikli i Günümüzde, hemen hemen her alan bilgi teknolojileri destekli servislerlerle donat lm r. Bilgi, günden güne h zla büyümekte ve dijital biçimde kodlanmaktad r. Bilgiye dayal topluma geçi sürecinde, bilgiye ula lmas ve bilgi okur-yazarl için tar msal bilgi-i lem teknolojileri altyap n geli tirilmesi çok önemlidir. c. Yetersiz Altyap nternet ba lant k rsal alanlarda, çiftliklerde ve tarlalarda yeterli donan ma sahip olmal r. Telekomünikasyon altyap lar mevcutsa, telefon hizmetlerinin yan s ra, internet ve e-posta hizmetlerinin sa lanmas da gerekmektedir. d. Ak ll Tar ma Yönelik Hükümet Politikas Ak ll tar m veya dijital tar n, en önemli özelliklerinden birisi de hem üreticinin hem de pazardaki potansiyel mü terilerin, h zl ve güvenilir bir ekilde birbirleri ile söz konusu üretim hakk nda bir platform üzerinde bulu abilmeleridir. Bu tarz bir hizmet için, yöneticilerin gerekli altyap ve yeti mi personel deste i vermeleri gerekmektedir. e. Yerelle tirme Eksikli i Tar n yap ld her alanda ve üretim deseninde, farkl topografik ve co rafi ko ullara bak lmaks n, ak ll tar ma yönelik çözümlerin sunulmas gereklidir. Bu çözümlerin benimsenmesi için de motivasyon sa layacak, te vik ve kredi yöntemleri büyük öneme sahiptir Dünyada Baz Ülkelerde Ak ll Tar m Alan ndaki Geli meler Huwawei irketinin 2017 y nda yapt Ak ll Tar m Piyasa Ara rmas na göre, 2015 y nda 13,7 milyar dolar olan dünya ak ll tar m pazar n de erinin 2020 y nda, 26,8 milyar dolara yükselmesi beklenmektedir. Bu da pazar n, 5 y l içerisinde 2 kat de erlenmesi anlam na gelmektedir. 7
11 CEMA (Avrupa Tar m Makineleri Birli i) Tar m 4.0: Tar n Gelece i Raporu nda, Avrupa da ll k cirosu 26 milyar avro olan, 450 farkl tar m makinesi üreten üretici oldu u ve bu sektörde ki inin istihdam edildi i belirtilmektedir. Ayn Rapor a göre, Avrupa da sat lan yeni tar m ekipmanlar n %70 ile %80 inde hassas tar m teknolojisi bile eni yer almaktad r. Ak ll tar m uygulamalar n 2030 y na kadar, tar m sektörünü en fazla etkileyecek olan faktör olaca ve AB tar n sürdürülebilirli inin sa lanmas nda itici rol oynayaca, bu Rapor da vurgulanan bir ba ka noktad r (Anonim, 2018). AB nde Mevcut Durum AB'nde tar msal i letmelerin, %86's 20 ha' n alt nda bir alana sahip olup; Avrupa k rsal ekonomisi, büyük ölçüde küçük tar msal i letmelere ba r. Bununla birlikte, mevcut durumda çiftçilerinin %25'inden daha az ak ll tar m teknolojilerine eri im sa layabilmektedir. Bu konuda CEMA-Avrupa Tar m Makinalar Birli i taraf ndan bir Görü Belgesi (Position Paper) haz rlanm r ve Bütün letmeler çin Ak ll Tar m isimli dokümanda*, 100 ha' n alt ndaki çiftlikler (AB deki tar m letmelerinin %97'si) için ak ll tar m teknolojilerinin al destekleyecek bir eylem plan n olmamas halinde, bu çiftliklerin ABD, Kanada ve Yeni Zelanda'daki çiftliklerle rekabet edebilmesinin zorla aca na vurgu yap lm r. Dokümanda, sözkonusu durumun bu tür teknolojilere yat m yapan, büyük tar msal i letmelerin de sorunu olaca belirtilmi tir. Görü Belgesi nde ayr ca, 2020 sonras nda yürürlü e girecek Ortak Tar m Politikalar nda, ak ll tar m teknolojilerinin Avrupal bir çiftçiye ( ha aras i letmeler) ula abilmesi için al nacak önlemler, ak ll teknolojilerin tar mda sürdürülebilirli i, çevre korumay art rmadaki rolü ile hangi ak ll tar m teknolojilerin te vik edilece i hususunda öneriler yer almaktad r (* Tar mda teknoloji kullan nda önde ülkelerden olan ABD nin, Federal Tar m Departman na ba olan Ulusal Tar m ve G da Enstitüsü fizik, mühendislik ve bilgisayar bilimlerindeki ara rmalara, tar m araçlar, sensör ve yaz m üretimi ile çiftçilere teknolojiyi nas l kullanacaklar na dair itimlere destek olmaktad r. Öte yandan, ABD Federal Tar m Departman hem üretim için entegre teknolojilere te vikler vermekte hem de çiftçilere tar msal teknoloji kullanabilmeleri için çe itli destek imkanlar sunmaktad r. Bu te vik ve destekler ile Amerika da, bugün y lda yakla k, 300 milyar dolar de erinde tar msal g da ürünü üretilmektedir. srail, tar m teknolojilerinden özellikle sulama sistemleri, biyoteknoloji ve at k suyun yeniden kullan na yönelik teknolojileri desteklemektedir. Öyle ki, tar m teknolojileri alan nda yap lan ara rma geli tirme harcamalar, srail in bütçesinin %17 sini olu turmaktad r. srail tar m sektörünün dönü ümünde, tar m teknolojisi alan ndaki yeni teknolojik giri im irketlerinin etkisi büyüktür. 8
12 Japonya Tar m, Ormanc k ve Bal kç k Bakanl n n yay nlad G da, Tar m ve K rsal Alanlar ll k Raporu na (2016) göre, girdi maliyetlerinin azalt lmas nda en önemli etken olarak tar msal teknolojiler görülmektedir. Teknolojik geli meler sayesinde, Japonya n n tar m ihracat %24 artarak 35 milyar dolarl k gelir sa lanm r. Japonya hükümeti, tar msal teknolojiler sayesinde hem sektörün istihdam hem de ülkenin rekabetçili ini artt rmak için çal malar sürdürmektedir (Anonim, 2018). 2. TÜRK YE DE HASSAS TARIM, AKILLI TARIM VE TEKNOLOJ LER Ak ll tar m, Ülkemizde üreticiler (çiftçiler), özel sektör (imalatç lar, teknoloji tedarikçileri), birlik ve kooperatifler ile kamu ve üniversitelerden olu an bir sektörün ortak alan ifade etmektedir: Üreticiler, ak ll tar m konusunda; uydu ve uyar sistemleri ile hava ko ullar n tahmini ve zararl larla mücadele, i çi ve üretim maliyetlerinde azalma, tar msal girdilerin ve kaynaklar n verimli kullan lmas, teknolojik ekipmanlar sayesinde, ürün miktar ve verimin artmas ; do aya ve insan sa na önem veren üretim yönünden bu kavram n içindedirler. Teknoloji firmalar, ak ll tar m uygulamalar veya tar mda teknolojik uygulamalar; tar msal üretim amalar nda dijital teknolojilerin kullan lmas, tarladan sofraya olan süreçte otomasyon, dijitalle me ve senkronizasyonun sa lanarak, maliyetlerin dü ürülmesi, verimlilik ve etkinli in art lmas aç ndan konunun muhatab durumundad rlar. Birlik ve kooperatifler ise, ak ll tar m uygulamalar n üretim a amas ndan, hasat ve i leme teknolojileri ile pazarlama sürecine kadar olan her a amas nda, uygun bilgisayar teknolojisi, drone, sensörler vb. gibi bili im teknolojilerinin kullan lmas eklinde sürece dahil olmu lard r. Kamu ve üniversiteler, ak ll tar m uygulamalar ; geleneksel tar n aksine, do an n de kenli inin yönetilmesi, tar msal üretimde planlamadan ürünlerin son kullan ya ula na de in büyük veri analizi sayesinde izlenebilirlik, sensörlerin kullan, sürdürülebilirlik, kalite yönetimi, maliyet tahmini, koruyucu tar m ve kaynaklar n etkin kullan lmas konular nda faaliyetlerini yönlendirmi lerdir (Anonim, 2018) Tar m ve Orman Bakanl nda Mevcut Durum Tar m ve Orman Bakanl, gerek stratejik planlar nda ve mevzuat düzenlemelerinde, gerekse ana hizmet birimlerinin faaliyet alanlar nda bili im teknolojileri, karar destek sistemleri, teknolojik tar m uygulamalar, tar m bilgi sistemleri, kay t ve veritaban sistemleri gibi bir çok teknoloji ve bili im altl kullanarak, uygulamaya aktarmada önemli a amalar kaydetmi tir. Bu çerçevede, tar msal üretimin tüm bile enlerinde olu turulmu veritabanlar ile planlamalar için esas olacak, veri analizleri ve raporlamalar yap labilmektedir. Do al ve iklimsel faktörler bir yana; ekonomik, sosyolojik ve endüstriyel bir çok parametrenin ekillendirdi i tar m sektöründeki ihtiyaçlar z do rultusunda Bakanl z, h zla dönü en teknolojik ve dijital sürecin f rsatlar ndan faydalanmaya çal maktad r. 9
13 Tar m ve Orman Bakanl n n bu konuda, belli ba örnek say labilecek uygulamalar ile tar m teknolojileri alan ndaki ara rmalar a da özetlenmeye çal lm r. A. Co rafi Bilgi Sistemleri, Entegre dare ve Kontrol Sistemi, Tar m Bilgi Sistemi ve Çiftlik Muhasebe Veri A Co rafi Bilgi Sistemi ile; köy veritaban, tar m parsellerinin say salla lmas, uydu görüntülerinin lenmesi, tar msal üretim ve kay t sistemi, Entegre dare ve Kontrol Sistemi (IACS) ile; Arazi Parsel Tan mlama Sisteminin Say salla lmas ile Hava ve Uydu Görüntülerinin lenmesi vb. çal malar, Tar m Bilgi Sistemleri ile; Tar m Sistemi Entegre Yönetim Sistemi, 52 adet Entegre Bilgi Sistemi, tar msal gözlem istasyonlar, Tar msal Üretim ve Kay t Sistemi, Ürün Do rulama ve Takip Sistemi, Ülkesel Tar m Envanteri Takip Sistemi vb. bilgi sistemleri, Çiftlik Muhasebe Veri A ile; i letmeden yap sal, fiziki ve mali bilgilerle olu turulan veri a gibi bir çok alt tar msal verilerin i lenmesi, raporlanmas, otomasyonu ve di er sistemlerle entegrasyonuna olanak sa lanmaktad r. Bütün bu s ralanan sistemler, Bakanl k Tar m Reformu Genel Müdürlü ü nün sorumlulu unda yönetilmektedir. B. Tar msal Ara rmalar ve Politikalar Genel Müdürlü ü ne Ba Ara rma Enstitüleri ndeki Durum Tar m ve Orman Bakanl ara rma enstitülerinde, bu konuda yap lm belli ba çal malar da özetlenmeye çal lm r: lk olarak 2002 y nda, Toprak Gübre ve Su Kaynaklar Merkez Ara rma Enstitüsü (MAE) taraf ndan, Hassas Tar m Teknikleri Kullan larak Hububat Ekim Alanlar nda Verime Etki Eden De kenliklerin Belirlenmesi projesi AOÇ arazisinde yürütülmü tür. Bu proje, TÜB TAK ba ar ödülü alm olup; arazideki farkl klar n yönetimi ve projenin uygulamaya aktar lmas amac yla, Çukurova da Sulu M r Tar nda Uydu ve Bilgi Teknolojileri Destekli, Alana Özgü De ken Oranl Gübre Uygulamas ve letimi projesi ba lat lm r. Uygulama projesi çal malar, TAGEM-Toprak Gübre ve Su Kaynaklar MAE, A.Ü. Ziraat Fakültesi Tar m Makineleri Bölümü ve çiftçi i birli i ile Adana-A Seyhan Ovas nda çiftçi tarlalar nda gerçekle tirilmi tir. Projede Türkiye de ilk defa, yerli makinalarla gübre miktar arazi içerisinde, bitkinin ihtiyac na göre verebilen uygulamalar yap lm r. Tarla uygulamalar 3 y l devam eden çal ma sonuçlar na göre; taban gübresinden ortalama %40 tasarruf edilirken, üst gübreden ise %15-22 tasarruf sa lanm r y verileri itibariyle, yap lan de ken oranl gübreleme ile çiftçi uygulamas yasland nda; hektara gübre gideri, çiftçi uygulamas nda 935 TL iken, de ken oranl uygulama ile 575 TL ye dü mü tür. Sistemin getirdi i ilave yat m maliyetleri yakla k, TL/ha olup; Çukurova ko ullar nda, r tar nda de ken oranl gübre uygulama sistemlerinin maliyetlerinin, 1 y lda geri dönü ümü için 160 ha alan n yeterli oldu u belirlenmi tir.
14 10 Gübre kullan nda yakla k, %30 tasarruf sa layan çevre dostu Hassas Tar m Teknolojileri konusunda, enstitü ve üniversite i birli inin yayg nla lmas amac yla, Bitkisel Üretimde Hassas Tar m Uygulamalar n Planlanmas, Geli tirilmesi ve Yayg nla lmas Entegre Projesi haz rlanm r. Bu proje, Tarla Bitkileri Merkez Ara rma Enstitüsü ve Bahri Da da Uluslararas Tar msal Ara rma Enstitüsü Müdürlü ü-toprak Su ve Çölle me ile Mücadele Ara rma Enstitüsü Müdürlü ü olmak üzere, Ankara ve Konya illerinde yürütülmektedir. Bu çal ma ile; Hassas tar m verilerinin, konuma dayal olarak zamansal ve mekânsal olarak elde edilmesi, Tar msal girdilerin, a ve etkin olmayan kullan n engellenerek, üretim maliyetinin ve çevre kirlili inin azalt lmas, Çiftçi taraf ndan yayg n kullan lmas için, yöreye göre adaptasyon stratejilerinin saptanmas, Tüm verilerin tutuldu u, çiftçilerin kendi arazilerinin durumunu web tabanl izledi i bir veritaban olu turulmas, Çiftçiye, ileri teknoloji ürünler ile ilgili dan manl k bilgilerinin üretilmesi için kapasite geli tirilmesi, Tar mda verimli i art rmak için, sanal toplula rma çözümünün sunulmas, Halen, üniversitelerce geli tirilmi hassas tar m teknolojilerinin uygulamaya aktar lmas, Ülkemiz için, hassas tar m üretim çözümlerinin ortaya konulmas, Geleneksel tar m ve hassas tar m uygulamalar n, ürün baz nda kar la lmas ve hassas tar n yayg nla lmas, Bu hedeflere ula abilmek için, tar msal mekanizasyonda uzmanla acak enstitüler ile birlikte; arazi büyüklü ü ve makine altyap yeterli olan, Ayd n/söke Zirai Üretim letmesi Tar msal Yay m ve Hizmetiçi E itim Merkezi Müdürlü ü de hassas tar m projesinin yayg nla mas için önem arz etmektedir. Ak ll Tar m Ar-Ge Çal malar 2015 y nda, ASELSAN taraf ndan Bakanl z TAGEM Ar-Ge Destekleri ne sunulan 3 projenin desteklenmesine karar verilmi tir (Yakla k 1 milyon TL, ASELSAN katk hariç). Amaç, ASELSAN n insans z sistemler, haberle me projeleri ile trafik ve otomasyon sistemlerinde edindi i birikimlerini, milli tar m otomasyonu uygulamalar alan na aktarmas sa lamakt r. Ak ll tar m konusundaki baz örnek projeler a da verilmi tir: a)yerli Otomatik Traktör Dümenleme ve Kontrol (OTAK) Sisteminin Geli tirilmesi Projesi: Bu teknoloji ile, istenilen arazi profiline ba olarak, otomatik kontrol sa lanm ve tamamen yerli bir otomatik dümenleme sistemi prototipi olu turulmu tur. T GEM Mekanizasyon ve aat Daire Ba kanl ile de, belirlenecek bir i letmede denemeler yap lacakt r. b)çiftlik Yönetim Sistemi Geli tirilmesi Projesi: Tar m araçlar üzerindeki uluslararas ISO Standart arayüzünde toplanan mesajlar n, telsiz linki üzerinden uzak mesafeye aktar larak haberle ilmesine, toplanan verilerin harita üzerinde i lenmesine, tarihsel olarak görüntülenmesine ve analiz edilmesine imkan sa layacak yaz m geli tirilmi tir.
15 11 c) nsans z Hava Arac ile Görüntü leme Temelli Hassas Tar m Uygulamalar Projesi: ASELSAN n ARI-1 Döner Kanatl nsans z Uçan Sistemi ile toprak, kurakl k, gübre durumu, hasat tahmini, rekolte hesab ve farkl ürünler için bir kütüphane olu turulmas na yönelik altyap kurulacakt r. Altyap kurulduktan sonra, tar m sigortalar na yönelik hasar tespit çal malar nda da kullan m imkanlar do abilecektir. d)bu day Hasad nda Dane Kay plar n zlenmesi ve Takibine Yönelik Sistemin Geli tirilmesi: Biçerdövere monte edilen sensörler ve GPS Sistemi ile, bir ana modüle ba GSM/GPRS Sistemi üzerinden, uzaktan izleme merkezine veri aktar gerçekle tirilmi tir. Sistem, internet taban ile entegre olarak bir merkezden hizmet verecek ekilde haz rlanm r. Bu projenin ard ndan, devam niteli inde olan Bulut Tabanl Verim Görüntüleme, Haritalama ve Takip Sisteminin (Ülkemizde Kullan lan Biçerdöverler için) Geli tirilmesi Projesi de yürütülmektedir. e) Küçükba Hayvan Islah na Yönelik Ak ll Ölçüm Platformu Prototipinin Geli tirilmesi: Küçükba hayvanlar n kimliklendirilerek izlenmesi ve hayvan slah na yönelik verilerin, bir kay t sistemi olu turularak toplanmas amac yla, tamamen yerli, ak ll ölçüm platformu prototipi olu turulacakt r. Geli tirilecek sistemde, hayvanlar n en az irritasyonla ve güvenilir olarak özelliklerinin belirlenmesi ve kay t alt na al nmas hedeflenmi tir. Böylece, hayvanlar n kimliklendirilmesi için RFID (Radio Frequency Identification Device) li kulak küpeleri hayvanlara tak larak, slaha yönelik dinamik tart lmalar ve görüntü i leme tekni i kullan larak, vücut ölçülerinin güvenilir, h zl ve kolay yap lmas mümkün k lan bir sistem amaçlanmaktad r. Dünyada, Smart Farming (Ak ll Tar m) olarak tan mlanan uygulamalar, Tar msal Ara rmalar ve Politikalar Genel Müdürlü ü, Toprak ve Su Kaynaklar Ara rmalar Daire Ba kanl ile ba Enstitüler taraf ndan yak ndan takip edilerek; Ülkemizin teknoloji seviyesinin artt lmas, bu sayede tar msal girdilerin optimize edilerek, karl k oran n yükseltilmesi hedeflenmektedir. Yap lan tüm bu çal malar n, IPOL (Directore General for Internal Policies/Policiy Department Structural and Cohesion Policies Precision Farming) Raporu ile uyumlu oldu u da görülmektedir. Tar msal Ara rmalar ve Politikalar Genel Müdürlü ü, sahip oldu u da arazi, adet ara rmac personel, 48 Ara rma Enstitüsü, 21 Ara rma Yetkisi Verilen Kurulu ve adet proje ile Türkiye nin en büyük Ar-Ge kurumudur Üniversitelerde Ak ll Tar m Ara rmalar Türkiye de bugün, 40 a yak n Ziraat Fakültesi bulunmaktad r. Günümüz gereksinimleri do rultusunda, bu fakültelerin içinde bir çok akademik bölüm ismini, Biyosistem Mühendisli i ve Tar m Teknolojileri Bölümü gibi isimlerle de tirmi tir. Sözkonusu fakülteler, ayn zamanda bir çok alanda sanayi, özel sektör, TÜB TAK, TAGEM ve benzer kamu kurumlar yla ortak proje ve ara rmalar da sürdürmektedir. Bunun yan nda, üniversitelerimizin hemen hepsine yak n bölümünde teknokentler, ara rma uygulama merkezleri, teknoloji transfer ofisleri, agroparklar veya üniversite-sanayi i birli i merkezleri olarak çok farkl içerikte teknoloji geli tirme ve uygulama birimleri mevcuttur. Bu birimlerin her birinde yap lan, hassas tar m veya ak ll tar m konular ndaki çal malara yönelik, durum incelemesi ise ayr bir raporun konusu olacakt r. Öte yandan, fakültelerimizde tar m alan nda yap lan bilimsel ara rmalar ve geli tirilen teknolojiler için, gerek akademik personel ve uzman ki iler gerekse bilimsel yay n düzeyinde bir çok veritaban ve portal da kullan ma aç lm r.
16 12 Benzer bir veritaban uygulamas na örnek olarak, Bakanl z TAGEM ile E itim ve Yay m Dairesi nin uzman veritabanlar örnek gösterilebilmektedir. Bu Rapor kapsam nda yap lan genel ara rmada, dijital tar m, tar mda bili im uygulamalar, uzaktan alg lama ve robot sistemler, hassas tar m veya ak ll tar m gibi teknoloji konular nda Ülkemizde gerçekle tirilen faaliyetler, yap lanmalar veya bilimsel ara rmalara dair bilgiler yetersiz kalm r. Bu alanda, ayr nt ve her bir fakültenin kendi öz de erlendirme veya ara rma faaliyetlerini içeren, kapsaml bilgilere ihtiyaç duyulmaktad r. Mevcut durum hakk nda bir fikir veren, Yald z ve arkada lar n yapt bir ara rma incelenmi tir. Bu kapsamda, bilgi teknolojilerinin tar mda uygulanmas na yönelik, uluslararas dergilerde yay nlanan çal malar n ( y llar aras nda) toplam n 391 adet ve bunlar n y ll k ortalamas n da 2-29 adet oldu u bildirilmi tir. Ülkemizde, 1976 y ndan beri yap lan Tar msal Mekanizasyon ve Enerji Kongreleri nde yay nlanan makalelerin konulara göre da nda ise, bilgi teknolojileri alan ise %5 in alt nda kalm r (Yald z vd. 2005) Üniversitelerde Ak ll Tar ma Yönelik Ba ca Projeler TÜB TAK (Ak ll Tarla Pülverizatörü Tasar, Pestisit Uygulama Amac yla Multikopter Prototipinin Tasar m ve malat, Sensör Yard yla ekerpancar nda Verim ve eker Kalitesine Etkili Azot Yans ma ndekslerinin De ken Oranl Gübre Makine Uygulamalar çin Geli tirilmesi, Multi-klima Sera ve Teknolojisinin Geli tirilmesi) M, SANAY VE TEKNOLOJ BAKANLI I (Tar m Arabas na Monte Edilebilir Meyve Hasat Platformu Tasar ) PATENTLER (Ak ll Tarla Pülverizatörü, Ak ll Bahçe Pülverizatörü, De ken Oranl Uygulama Sistemi, Traktör Güvenlik Sistemi, Sera Kontrol Sistemi, Sera Ba lant Profili-Faydal Model) ICT-Agri (Proje Ad : VAROS) CRP Research (Bu dayda Su Kullan m Etkinli inin zotopik Teknikler Kullan larak Belirlenmesi. IAEA-Newton Katip Çelebi, SMART VRA) BSEC (A Feasibility Study for Variable Rate Irrigation in the Black Sea Region: Economical and Environmental Benefits) Erasmus+ (Proje Ad : IMPLEMENT, Proje Ad : SAFER, Proje Ad : PROTECTLIFE) 13
17 TOB TAGEM Ar-Ge (Görüntü leme Teknolojisiyle Çal an Ak ll Bahçe Pülverizatörü Tasar, Kovan Takip Sistemi, Yerli Otomatik Traktör Dümenleme ve Kontrol (OTAK) Sisteminin Geli tirilmesi, nsans z Hava Arac ile Görüntü leme Temelli Hassas Tar m Uygulamalar, Çiftlik Yönetim Sistemi Geli tirilmesi, Bu day Hasad nda Dane Kay plar n izlenmesi ve Takibine Yönelik Sistemin Geli tirilmesi, Fotovoltaik Pil Destekli Küçükba Mobil Süt Sa m Makinas n Prototipinin Tasar, Gezen Hibrit Sa mc ) 2.3. Özel Sektördeki Uygulamalar Ülkemizde, bu alanda mevcut uygulamalara bak ld nda, gelinen noktada daha çok ortak i birli ine dayanan projeler göze çarpmaktad r. Özellikle, üniversite-sanayi i birli i projeleri niteli indeki bu çal malar, k smi üretim alanlar ndaki teknoloji uygulamalar eklindedir. Tar m sektöründeki ço u firma, oldukça geli mi teknolojik altyap ve imalat süreçlerine dahildir. Bununla birlikte, sözkonusu bu firmlar n Tar m 4.0 ölçe inin temel parametreleri yönünden, hangi düzeyde bulunduklar na ili kin, bir ara rma veya istatistik de mevcut de ildir. Bu konuda yürütülen kimi projeler ise, tar msal bir bölümü olmayan kimi üniversitelerle, Prosperity Fund gibi dolayl ilgisi olan uluslararas kurulu larla yap lm r. Dolay yla mevcut durumda, Tar m ve Orman Bakanl ile Ziraat Fakülteleri nin ve özel sektörün etkin olmas gereken bu alan, sahipsiz ve plans zd r. Bütün bunlar n yan nda, giri imde bulunan, önemli geli meler kaydeden özel sektör kurulu lar da ümit vericidir. Bu do rultuda, örnek faaliyetler içeren baz proje ve çal malara da a da örnekler verilmeye çal lm r: TAB T Ak ll Tar m Teknolojileri A., çiftçilerin yenilikçi tar m teknolojileri fark ndal, kullan ve yayg nla lmas için Vodafone Ak ll Köy Projesi'ni hayata geçirmi tir y ndan bu yana, k rsal alanda teknoloji ile nitelikli bilgiyi yayg nla rmak üzere, bugüne kadar yakla k köyde e itim ihtiyaç analizleri ve verileri toplanm r. Böylece, Ak ll Köy Projesi ile yenilikçi teknolojilerin, dünya ile ayn zamanda uygulamal olarak sergilendi i bir alan meydana getirilmi tir ( Tulin-Akin AGRITECH-Konferan.aspx). Gebze Teknik Üniversitesi, özel sektör-üniversite i birli ine dönük, Hekta ile i birli i protokolü imzalam r. Protokol kapsam nda; teknik, laboratuvar altyap lar ve bilim insanlar n ortak katk lar yla bitki koruma, bitki besleme, ak ll tar m uygulamalar ve tohum slah ile ilgili Ar-Ge çal malar gerçekle tirilerek, tar mda verimin art lmas amaçlanm r. Çal malar sonucu ortaya kar lacak yeni ürünlerin, sadece Türkiye de kullan lmas de il, ihraç edilmesi de planlanm r ( 14
18 Bu alanda, bir di er faaliyet ise Toros Tar m taraf ndan 2016 y nda, çiftçilerin bilgisayar, ak ll cep telefonu veya tabletleri yoluyla, ücretsiz olarak kullanabilecekleri Toros Çiftçi adl geli tirdi i uygulamad r. Yakla k çiftçi, tarla ve 800 adet bayinin dahil oldu u uygulamada, tar mda önemli verim art sa lanmas amaçlanm r ( Fon destekli projeler kapsam nda, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanl n n Rekabetçi Sektörler Program ile Karatay Üniversitesi ve Tar m Makineleri Birli i (TARMAKB R) Ak ll Teknolojiler Tasar m, Geli tirme ve Prototipleme Merkezi Projesi isimli bir proje ba latm lard r ( Öte yandan, Türk Telekom Grubu nun, kurumsal mü terilere sundu u BuluTT i çözümleri aras nda yer alan M2M Servisleri, tar m ve hayvanc kla ilgilenen üreticilere de büyük kolayl klar sa lamak üzere olu turulmu tur. Hayvanc k sektöründe, küçük ve büyükba hayvanlar n sa etkileyebilecek her türlü de eri takip etmek ve düzenlemek üzere; özellikle mobil tarafta, i letmelere Hayvan Bar na Kontrol ve Takip Çözümleri geli tirilmi tir. Is takibi ve kontrolü, hastal k önleyici gözlem ve alarm sistemleri, kontrollü ayd nlatma, yemleme ve giri takibi konusunda, üreticilere uzaktan ak ll yönetim imkân sunulmu tur. Ayr ca, tar m arazilerinin ve ürünlerin do ru bak konusunda da BuluTT çözümleri sunulmu tur. Ekim alan yönetimi, don habercisi, takip sistemi, sulama yönetimi, kurakl k habercisi ve izinsiz giri takibi gibi tar mda devrim yaratan bu uygulamalarla, çiftçiler üretim süreçleriyle ilgili daha fazla bilgi edinirken, gerekli önlemleri do ru zamanda alarak topraklar ndan daha çok verim alma imkân na sahip olmu lard r. Ayr ca; Turkcell in ak ll tar m çözümleri; sera takip çözümü ile çiftçilerin, tar m alanlar n cakl k ve nem seviyelerini uzaktan takip edebilmeleri; seralar na gitmeden iklimlendirme ünitelerini çal rarak gerekli seviyesini korumalar ; böylece, verimlili in artmas hedeflenmi tir. Sulama pompalar n da araziye gitmeden aç p kapanmas ve tüm operasyonlar n merkezden yönetilmesini sa layan çözümlerle, do ru zamanda ve optimum seviyede toprak neminin korunmas, yine geli tirilen bu sistemle mümkün olmu tur. Bir di er uygulama ise kümes takibi uygulamas r. Tavuk çiftlikleri, Turkcell ve i ortaklar n cakl k takip ürünlerinin konumland lmas yla, gerekli durumlarda yetkili ki ilere SMS veya ça merkezleri üzerinden alarm iletimiyle, mevcut iklimlendirme sistemlerinin kontrolü sa lanabilmi tir. Böylece, kümeslerde civciv ölümlerinin önüne geçilmi, kontrol ve verimlilik artm r ( Bunlar n yan nda, stanbul Ticaret Odas i tiraki Bilgiyi Ticarile tirme Merkezi çat alt ndaki giri imlerden biri olan ve stanbul Bili im ve Ak ll Kent Teknolojileri A.. taraf ndan da desteklenen ForFarming giri imi ile, bireylerin ve g da sektöründe faaliyet gösteren firmalar n, kendi ürünlerini üretebilece i ak ll, topraks z tar m çözümleri sunulmu tur. Tar ma elveri siz at l alanlar, verimli ve katk z ürün yeti tirilebilen alanlara dönü türebilen bu giri im, geli tirdi i yaz m ve
19 kulland sensörler arac yla, her bitki tipi için gereken su ve besin miktarlar otomatik olarak belirlemektedir. Böylece, ak ll telefon veya bilgisayar üzerinden, kontrol edilebilir bir ortamda sa kl ve katk z ürünlerin, verimli ekilde üretilmesine olanak sa lanmaktad r ( GELECE E DA R ÖNGÖRÜLER VE ÖNER LER Türkiye nin mevcut durumu ile ilgili genel tespitler ve çözüm önerileri a da özetlenmeye çal lm r: Dijital dönü ümde kar la lan engeller aç ndan, geli mi ülkelerden farkl olarak Türkiye, yat m öncesi ve planlama dönemindedir. Teknoloji kullan firmalar aç ndan, yerli tedarikçilerin yetersizli i ve teknoloji tedarikçisi irketlerin de talep dü üklü ü önemli bir problem olarak gösterilmektedir. Yat mlar hedefe göre yönlendirmek için, payda kurumlar dijital stratejilerini belirlemeli ve dijital dönü üm yol haritas bu do rultuda ekillendirmelidir. Teknolojiler içerisinden kolay eri ilebilen, h zl uygulanabilen ve en yüksek kar etkisi olan yat mlar önceliklendirilmelidir. lgili kamu kurumlar, özel sektörü dijital dönü üm yolculuklar nda desteklemek için, etkinle tirici ve h zland mekanizmalar ile programlar olu turmal r. Bu do rultuda kamu sektörü, sanayide dijital dönü ümü h zland rmak için gerek duyulacak rehberlik ve dan manl k hizmetlerini almalar için irketleri te vik etmelidir. Yat mlar n sürdürülebilir olmas sa lamak için, gelecekte kar la labilecek nitelikli insan kayna, veri güvenli i ve teknoloji altyap gibi potansiyel k tlar, bugünden tespit edilerek gerekli önlemler al nmal r. Yerli teknoloji tedarikçileri ve çözüm ortaklar n, dijital dönü üm sürecinde daha çok yer almalar n sa lanmas ve geli tirilen inovasyon ekosistemiyle desteklenmesi gerekmektedir. Ülkemizde tar m nüfusu ya lanm oldu undan, teknoloji temelli verileri benimsetmek ve aktarmak zorlu bir süreçtir. Ancak, ak ll tar m ile genç nüfus tar ma kazand labilecektir. Çiftçilere ve üretici birliklerine, ak ll tar m veya dijial tar m konusunda fark ndal k e itimleri verilmeli, özellikle öncü çiftçiler donan ml hale getirilmelidir. Ak ll tar m yaln zca, üretim ve hasad kapsamamal, ürünlerin yüksek fiyata pazarlanabilmesi için dinamik platformlar olu turularak arac larla bulu turulmal r. Kamunun görevi, Türkiye için odaklan lmas gereken teknolojileri belirleyerek, kurumlar bu alanlara yönlendirecek te vik mekanizmalar olu turmakt r. Böylece, güçlenen yerli giri imcilerin küresel rekabetçili i ve marka olma potansiyelleri art lacakt r. Yerli tedarikçilerin gelirlerinin önemli k sm n (%70) yurtiçi pazardan elde edildi i; buna ra men, teknoloji kullan irketlerin yerli tedarikçiler yerine, yabanc tedarikçileri tercih ettikleri göz önüne al nd nda, yerli teknoloji tedarikçisi irketlerle teknoloji kullan irketlerin bir araya gelece i bir mekanizman n önemi daha iyi anla lmaktad r. Risk sermayesi sektöründe yap lacak düzenlemelerle, Türkiye de gerekli finansmana eri imin art lmas, teknoloji tedarikçilerinin geli im h zlar art racakt r. Dijital dönü ümde yol alm Singapur, Japonya ve Almanya gibi ülkelerde ba ar olmu ve akademi ile sanayi aras nda köprü olabilecek, bir Yüksek Teknoloji Enstitüsü nün kurulmas, sürdürülebilir bir inovasyon sistemini mümkün k lacakt r (Anonim, 2017).