Civa Nedir: Su, toprak ve havada bulunabilen, normal sıcaklıkta sıvı halde olan ve özel bir görünümü olan elemente civa denir. Oldukça güçlü bir çözücü olan civa, sıvı ve katı olarak geniş bir kullanım alanına sahiptir. Zincifre adı verilen kırmızı renkli bir madenden elde edilmektedir.
Civa Kelime Anlamı
Atom numarası 80, atom ağırlığı 200,5, yoğunluğu 13,59 olan, donma noktası -38,8 derece olduğundan, normal sıcaklıkta sıvı olarak bulunan, gümüş renginde bir element. (Simgesi Hg)
“Kapıların birinden köpek havlamaları duyuluyor, diğerinden ise cıva kokan bir duman sızıyordu.” – İ. O Anar (Kaynak: TDK Türkçe Sözlük)
Civa Elementinin Tarihçesi
İlk civa alaşımları, milattan önce 1500’lü yıllardan kalma bir Mısır mezarında bulunmuştur. Hindistan ve Eski Çin bölgesinde de civa kullanıldığı kanıtlanmıştır. Simyacılar ayrıca 6. yüzyılda civayı Merkür gezegeni ile özdeşleştirmiştir. Bu nedenle civanın İngilizcedeki ismi ‘Mercury’ olarak kalmıştır. Latincede sıvı gümüş olarak adlandırılan hydrargyrum kelimesinden sembolünü alan civa, Farsçada ele sığmaz ve hareketli anlamında olan ‘cive’ sözcüğünden Türkçeye geçiş yapmıştır.
Fransa ve İspanya’daki 30 bin yıllık mağaralardaki süslemelerde civa kullanıldığı belirtilmektedir. Bununla beraber 4.yüzyılda Çinde yaşayan simyager Ko-Hung, civanın su üstünde yürümeyi sağladığına inanmıştır. Ayrıca simyacıların çoğu, civadan altın üretiminin yapılabileceğini savunmuştur. Romalılar döneminde ise köle ve suçlular civa madenlerinde çalıştırılmaya başlanmıştır. 20. yüzyıl itibariyle deneylerde kullanılan ve hakkında çokça araştırma yapılan bir element halini almıştır.
Civanın Kimyasal Yapısı ve Özellikleri
Civanın kimyasal sembolü ‘Hg’dir. Atom ağırlığı 200,59 olan civanın atom numarası 80’dir. Element tablosundaki 2-B grubunda yer alan civa, gümüş beyaz renktedir. Oda sıcaklığında sıvı olarak kalabilen bu gruptaki tek element olduğu bilinmektedir. Civanın kaynama derecesi ise 357’dir. Katılaşma derecesi -39 derece olarak kabul edilir.
Kalay, lityum, sodyum, gümüş, altın ve bakır gibi metal ve elementleri çözebilen civa, demiri çözememektedir. Bu nedenle demir kaplarda muhafaza edilebilir. Herhangi bir zemine döküldüğü zaman küçük zerrecikler oluşturur ve dökülen alanda zehirlenmelerin oluşmaması için kükürt tozu ile temizleme uygulamalarının yapılması gerekmektedir.
Zincifre Nedir?
Civanın elde edildiği cevher olan zincifre, ‘Hgs’ sembolüyle belirtilmektedir. Koyu kırmızı renkli bir maden olan zincifre daha çok deri hastalıklarının tedavisinde kullanılan ilaçlarda tercih edilmektedir. Ayrıca sivilce tedavisinde de kullanılmaktadır. Pas önleyici ve boyaların içeriğinde de zincifre maddesi bulunmaktadır.
Dünyadaki bazı ülkelerde zincifre rezervleri bulunmaktadır. Rusya, Slovenya, İspanya, Çin, İtalya, Kaliforniya ve Meksika’da geniş rezervler yer almaktadır. Dünyanın en büyük civa rezervi ise İspanya’dadır. Türkiye’deki zincifre yatakları ise Uşak, Konya, Kastamonu ve İzmir’in Ödemiş, Karaburun ve Tire ilçelerindedir.
Zincifreden civa elde edebilmek amacıyla aşırı yüksek sıcaklıkta olan fırınlarda ilk önce ısıtma aşamasına başlanır. Isıtıldıktan sonra hava akımı verilen zincifre ortaya kükürt dioksit gazı çıkarmaktadır. Söz konusu aşamadan sonra buhar halinde açığa çıkan civa, soğutulduktan sonra çökeltilir.
Civanın Kullanım Alanları
Civanın kullanım alanları oldukça geniştir. Bunlar;
- Gümüş ve altın üretiminde
- Kâğıt sanayisinde
- Tıp alanında
- Zirai ilaç yapımında
- Işıtma endüstrisinde
- Boya sanayisinde
- Elektrik devre anahtarlarında
- Diş tedavisinde
- Barometre ve termometrelerde kullanılmaktadır.
Diş tedavisindeki dolgu uygulamalarında amalgam adı verilen alaşımda civa elementi bulunmaktadır. Bununla beraber termometre içerisindeki renkli sıvıda da civa yer alır. Boya sanayisinde de kullanılan civa daha çok gemilerin alt kısmında yer alan boyanın içeriğinde bulunur. Gemilerde civa kullanılmasının nedeni, deniz canlılarının geminin alt kısmına yapışmasını engellemektir.
Civa Zehirlenmesi Nedir?
Havada ve suda bulunabilen civa ayrıca birçok besinin içeriğinde de yer alabilmektedir. Zehirleyici bir özelliği olan civa ilk olarak sinir sistemlerine zarar vermektedir. Bu zehirlenme daha çok civa dumanı nedeniyle oluşmaktadır.
Elementel civa, zehirlenmeye en çok neden olan civadır. Elementel civa, vakumlandıktan sonra buharlaşma oranını artırdığı için deri tarafından rahatlıkla emilebilir. Civa tuzları da ağız yoluyla veya deriye yapışarak vücuda alınabilmektedir. Bu yolla vücuda giren civa böbrek ve karaciğerde depolanır. Civa zehirlenmesinin neden olduğu durumlar şu şekilde sıralanabilir;
- Aşırı sinirlilik hali
- Görme bozukluğu
- Unutkanlık
- İshal
- Kusma
- Bulantı
- Ağızda metal tadının oluşması
- Baş ağrısı
- Ateş
Civanın insan vücudunda meydana getirdiği diğer durumlar ise aşağıdaki gibidir;
- Alerjik durumlar
- Kadınlarda düşük riskinin artması
- Erkeklerde spermlerin zarar görmesi
- Engelli doğumların oluşması
- DNA ve kromozomlara zarar vermesi
- Kas sorunları
- Titreme
- Sağırlık
- Öğrenmede güçlük
- Kişilik bozuklukları
Bu bilgilerle beraber civanın zararları bazı durumlarda öldürücü olabilir. Zehirlenme durumu daha çok buharlaşan civanın solunmasıyla birlikte yaşanmaktadır. Civa buharının yaşamı tehdit edecek boyuta ulaşması için 1 metreküpte 10 miligramlık bir solumanın olması gerekmektedir. Ağız yolu ile alınan 1 veya 2 gramlık civa da aynı şekilde öldürücü özelliğe sahiptir.