This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
GÖÇEBE YAYINLARI
Göçebe: 27 Felsefe Dizisi LE PRINCE Nicolo Machiavelli Fransızca'dan Çeviren: Anita Tatlıer Yayıma Hazırlayanlar: Sertaç Canbolat - Yaşar Selçuk ISBN 975-8143-08-5 1. Basım, İstanbul, 1997 Kapak Tasarımı: Yaşar Selçuk Dizgi: Sevgi Çelik Baskı ve cilt: Sezai Ekinci Matbaası (0.212) 565 73 76
OÜpEBE YAYINLARI Bahariye Caddesi, 37/41 Kadıköy 81310 İstanbul Tel/Faks: (0.216) 337 72 75
MACHIAVELLI HÜKÜMDAR (Prens) Çeviren: Anita Tatlıer
GÖÇEBE
http://genclikcephesi.blogspot.com
YAYINLARI
Ümit Meriç Yazgan ve Mahmut Ali Meric'e, babaları Cemil Meric'in "Machiavelli Üzerine' makalesini yayımlamamıza izni verdikleri için teşekkür ederiz.
İÇİNDEKİLER Nicolo di Bernardo Machiavelli Üzerine........................................9 Zavallı Machiavelli..................................................................... .. 12 Machiavelli'nin Yaşamı................................................................24 HÜKÜMDAR BÖLÜM I Kaç çeşit krallık vardır ve bunlar hangi yollarla elde edilir .........26 BÖLÜM II Verasete dayalı krallıklar ..............................................................27 BÖLÜM III Karma krallıklar...................................................................... ......28 BÖLÜM IV Dara'nın İskender tarafından işgal edilen devletleri onun ölümünden sonra haleflerine karşı neden hiç ayaklanmadılar .............................................................38 BÖLÜM V Fethedilmeden önce kendi yasalarıyla yönetilen devlet
veya krallıkları nasıl yönetmek gerekir ........................................42 BÖLÜM VI Hükümdarın kendi yeteneği ve ordusuyla kazandığı yeni krallıklar...................................................................... ..........44 BÖLÜM VII Başkasının silahlarıyla ve talihin yardımıyla elde edilen yeni krallıklar .............................................................48
BÖLÜM VIII Alçaklıkları sayesinde Hükümdar olanlara dair............................56 BÖLÜM IX Sivil hükümdarlıklara dair ............................................................61 BÖLÜM X Hükümdarlıkların güçleri nasıl ölçülmeli.....................................65 BÖLÜM XI Ruhban hükümdarlıkları...............................................................67 BÖLÜM XII Ordular ve paralı askerler kaç türlüdür.........................................70 BÖLÜM XIII Yardımcı, karma ve ulusal ordular................................................76 BÖLÜM XIV Ordusu konusunda bir hükümdarın görevleri...............................81 BÖLÜM XV
İnsanlar ve özellikle hükümdarlar hangi işlerden dolayı övülürler ve yerilirler....................................................................84 BÖLÜM XVI Cömertlik ve cimrilik üzerine.......................................................86 BÖLÜM XVII Zalimlik ve merhamet üzerine, sevilmek mi, yoksa korkutmak mı daha iyi olacaktır.........................................89 BÖLÜM XVIII Hükümdarlar sözlerini nasıl tutmalıdırlar.....................................93 BÖLÜM XIX Horgörülmek ve nefret edilmekten kaçınılması gerektiği üzerine ...........................................................................97
BÖLÜM XX Kaleler ve hükümdarların genelde yaptıkları diğer pek çok şey onlara yarar mı yoksa zarar mı getirir.........................................108 BÖLÜM XXI Hükümdar ün kazanmak için nasıl davranmalıdır ......................113 BÖLÜM XXII
Bakanlar........................................................................ ..............118 BÖLÜM XXIII Dalkavuklardan nasıl uzak durulacağı üzerine ...........................120 BÖLÜM XXIV İtalya'daki hükümdarlar neden devletlerini kaybettiler.............. 123
..129 BÖLÜM VIII Alçaklıkları sayesinde Hükümdar olanlara dair...........61 BÖLÜM X Hükümdarlıkların güçleri nasıl ölçülmeli.....................................................................84 BÖLÜM XVI ................................................................56 BÖLÜM IX Sivil hükümdarlıklara dair ........................................70 BÖLÜM XIII Yardımcı.................67 BÖLÜM XII Ordular ve paralı askerler kaç türlüdür................. karma ve ulusal ordular.................125 BÖLÜM XXVI İtalya'yı barbarlardan kurtarmaya davet...............81 BÖLÜM XV İnsanlar ve özellikle hükümdarlar hangi işlerden dolayı övülürler ve yerilirler...........................................................................BÖLÜM XXV İnsani şeylerde bahtın gücü ve buna nasıl karşı durulacağı üzerine............................................................................................76 BÖLÜM XIV Ordusu konusunda bir hükümdarın görevleri ......................................................65 BÖLÜM XI Ruhban hükümdarlıkları....
............. 123 BÖLÜM XXV İnsani şeylerde bahtın gücü ve buna nasıl karşı durulacağı üzerine...........93 BÖLÜM XIX Horgörülmek ve nefret edilmekten kaçınılması gerektiği üzerine .............89 BÖLÜM XVIII Hükümdarlar sözlerini nasıl tutmalıdırlar.......................................................................................120 BÖLÜM XXIV İtalya'daki hükümdarlar neden devletlerini kaybettiler...........118 BÖLÜM XXIII Dalkavuklardan nasıl uzak durulacağı üzerine..... sevilmek mi..................125 BÖLÜM XXVI ................................................ yoksa korkutmak mı daha iyi olacaktır................97 BÖLÜM XX Kaleler ve hükümdarların genelde yaptıkları diğer pek çok şey onlara yarar mı yoksa zarar mı getirir... .............86 BÖLÜM XVII Zalimlik ve merhamet üzerine................................................................................................113 BÖLÜM XXII Bakanlar.......................Cömertlik ve cimrilik üzerine .......................................................108 BÖLÜM XXI Hükümdar ün kazanmak için nasıl davranmalıdır ...................................................
. bu sorunumuzu bir tarihçiyi yeniden yardıma çağırarak çözeceğiz: "Neden onaltıncı yüzyıl? Çünkü dünya tersine dönmeye başlamıştır.... Doğu'dan ilk kopuşu simgeleyen feodalite bile kapitalizmle başka bir aleme doğru değiştirilmekte ve asıl önemlisi.... üzerinde duruyormuş <nbi göründüğü dini ve teolojiyi karşısına alıyor.... Machiavelli.. artık Ortaçağ'm kalıplarına sığamayan.. istenirse somut Machiavelli de soyut bir insan haline gelebilir ve konuşulabilir. Doğu'nün sanat ve edebiyat anlayışının devamı olan antik sanat ve edebiyat Rönesans'la aşılmakta. bilimi kurmakta. Machiavelli ile birlikte dönemi de teoriler dünyasından olgular dünyasına geçiyor. o zaman anlarız. yüzyıl tablosu çizecek değiliz. ayakları "dünyaya basan" yeni bir sınıf. Bu yepyeni bir olaydır. Oluşmakta ve kendi düzenini her şeye dayatmakta olan bu iki bizatihilik. Yani hem bir Rönesans insanı hem de bu çağın bir öncüsü. Evet. .... dünyaya açılmaktadır. Mümkündür ama doğrusu somut Machiavelli'de ısrar-etmektir.. Batı insanı kendini yerellikten kurtararak.İtalya'yı barbarlardan kurtarmaya davet.. Ancak burada bir 16. Zamanın toplumuna bakalım. Elbette. tam bu dönüşüm ve başkalaşım mayalanmasının göbeğine oturmaktadır Doğu'dan kopuş.. Ve bundan etkilenmek için illa bir "siyaset felsefecisi" ya da bir "siyaset bilimcisi" olmak gerekmiyor. törebilimden değil pratikten almalıdır". Nasıl mı? Doğu'dan gelen din olan hıris-tiy anlık. bilimi oluşturmaktadır. hiç kuşkusuz bir soyutlama ve bütün soyutlamalarda olduğu gibi ayrıntıyı atlama eğilimi taşıyor. bunları yapmak için ortamın olgunlaştığı bir dönemde yaşıyor. Niçin yapıyor bunu? Çünkü. 129 Nicolo di Bernardo Machiavelli Üzerine Makyavelizm. Somut Machiavelli'nin özelliği ne? İlk göze çarpanı bir Rönesans insanı olması. yani bilimi keşfet- mekte.. Saptanması gereken ilk şey şudur.. "Makyavelizm" soyutlamasına ilhamını veren Machiavelli ise bir insan. reformla batılılaşmakta. orada buluruz.... burjuva sınıfı tarih sahnesinde yerini almıştır.." Peki ne diyor bu dünyanın bir bireyi olan Machiavelli: "devlet gücünü dinden değil ulustan. Eski Dünya'yi.... Birbirine bağlı iki büyük dönüşüm ve başkalaşım bu döneme damgasını vurmuştur: burjuvazinin yükselmesi ve kapitalizmin kendini kanıtlaması... Machiavelli bir dünyevileştiricidir: bunları söylerken hem ortaçağı.. Lucien Febvre'nin dediği gibi soyut insanla tarihçi hiç karşılaşmaz.. yani bir bakıma Doğu'yu yoketmektedir. Machiavelli 1469'da doğmuş. Rönesans işte bütün bunların bileşkesi olarak... Pek güzel diyor. çünkü Doğu'da bilim olmamıştır. hem de onun." Öyleyse Machi-avelli'yi anlamak için yaşadığı zamana dönmemiz gerekiyor.... 1527 yılında ölmüş. "toplumsal düzenin içinde arayalım.
Orhan Gökdemir 11 Hâlâ ayak seslerin duyulur Machiavelli San Kayano'nun ıssız yollarında. Bizde bilinen adıyla "Hükümdar". Üstelik oldukça köklü ve önemli bir ses. Goethe. İşte size Machiavelli dolayısıyla sorulabilecek gerçek bir soru. bundan böyle felsefeye. insan adına konuşmaya başladığı yerin ta kendisidir. bilimler tarihini çeşitli ulusların seslerinin sırasıyla çıktığı bir füge benzetir. siyasete damgasını vuracak olan soyut insandır.Dolayısıyla düşünürümüzün devlete "insan gözüyle" bakması ve teolojinin yerine akılla deneyi koyması da kaçınılmaz oluyor. Peki ama nedir bu insan gözü? Nasıl oluyor da başkalarının. Böylece kurgu tersine döner. birdenbire dünün bütün insanlar Machiavelli döneminin insanlarını gerçekleştirmek üzere yaşamış gibi görünür. Bu karmaşık durumun yalın hali şudur. göstermek" düşüyor. gök alev alev. Machiavelli'in devrimci sınıfı.. bütün insanlar tanrının iradesinin bir tezahürü olarak gerçekleşirken. Makyavel ve çağdaşları bir soyutlama olan tanrıyı gökten yere indirirken.. Adeta. çabaların boşuna. Yeni sınıf ve elbette Machiavelli tanrıya ve onda kişileşmiş olan feodal yapılara karşı mücadele etmektedir ve o "devlet ve yönetimi insani bir iştir" derken yeniyi dillendirmektedir. Dolayısıyla somut Machiavelli devrimci kalmaya devam ediyor ve onu somutluğu içinde algılamak tutucuların işi değil. Başlangıçta devrimci bir mücadeledir bu. Peki niye bugün Machiavelli'den geriye korkunç bir pragmatizm kaldı. yani makya-velizm. Aslında bunun cevabı da oldukça basit. sanata. Düne somut Machiavelli-denk düşüyordu. bugünün tutucu sınıfı haline gelmiştir de ondan. dünyevi bir güç görebiliyor. Alır da. ilahi bir gücün etkisini gördüğü yerde. Burası somut Machiavelli'in bir soyutlama adına. gerçek adıyla Prens.. . Bu mirasın gerçek sahibi olan devrimcilere ise soyutlamalara inanmak değil "tarihin kendisinde bulup. bugünün tarihi dünün tarihinin amacıdır.. bu fügdeki İtalyan sesidir. Niye bugünün egemen düşüncesi Machiavelli'den "amaç için her yol mubahtır" ana fikrini çıkarıyor. Hava fırın gibi. bugüne ise Machiavelli soyutlaması. bir başka yönde kendi soyut tanrısını kuruyor. Toprak çorak. Bu tanrı. dünün tanrı adına 10 konuşan egemenlerinin yerini bugün insan adına konuşan yeni egemenler devralmaktadır.
Hakikat. kireç fırınının işçileriyle tavla oynuyordu. Musset'nin ölümsüzleştirdiği dram. Bu cangılda yaşadı Machiavelli. kasapla. yuvarlayayım. hava kan. tekniğin devri. Değirmenciyle. bütün hilekârlıkları. Daha doğrusu vahaları vardı bu çölün de. Kilisenin vesayetinden yavaş yavaş kurtulan insan. kâh kısır bir yalnızlık içinde bir başına arayacaktır. yeryüzüne sahip olmak ister.... kıvrak ve mağrur bir hayvan bu. insanları bütün zaafları. bütün yırtıcılıklarıyla inceledikten sonra. serazatlığın tadını çıkarır. Alay eder Tanrı 'nm cennetiyle. Ama İtalya iç savaşlarla paramparça. Kaderin cilveleri karşısında sağa sola çifteler savuran.. bütün bazlarıyla yeryüzüne: ten nazları. sanat hazları. Toprak ihanet kokmaktadır.Sapan tutmaktan yorgun ellerinle Alnını yumrukluyordun geceleri. bir taş verin de Bir taş veya kaya. Bu yalnız insan her ülkeden çok İtalya'da zincirinden boşanır. Hana uğruyor. Sefaletin rezil kızı aylaklık. Zindan. Kanını içiyordu kalbinin avuç avuç. hem tilki hem aslan. coşarak. tâcidarlarla konuşacakmışım gibi . Ümitsizdin. Rönesans. Rönesans'ın şahane canavarlarından birçoğunu yakından tanıdı. ya pusudadır. o kadim eserlerle dolu mabedine. Saraylara girecek. Ama gece dekor değişiyordu. en olgun. Kendisini dinleyelim: "Hergün giydiğim çamurlu elbiseleri eşikte bırakırım. Ondört yıl tarihin şaşırtıcı medd-ü cezirlerini seyrettikten. Gündüzleri ardıç kuşlarına tuzak kuruyordu. Alfred de Musset 12 ZAVALLI MACHIAVELLI Cemil Meriç Ortaçağ bir istiğrak devriydi. Tanrı'nm ferman dinlettiği bir devir. İnsanı kilise götürüyordu ezelî kurtuluşa. Kimim ben diyordun. ne . Sanat eski Yunan'dan beri en parlak çağını yaşamaktadır... Sık sık kavga çıkıyordu aralarında. işkence ve San Kaşyano'daki çile yılları. ana-avrat küfrediyorlardı. yolunu kâh feyyaz. en verimli çağında bir köşeye fırlatıldı.. ne arkadaşın. insanın ve insan faaliyetinin emrinde bir devir. fikir nazları. ya hücumda. daima bir av peşindedir. Fransız şairinin terennüm ettiği kadar acı değildi belki. yolcularla çene çalıyordu. en zinde. Bıktım bu mezar sükûnetinden Ve kollarım çalışmamaktan yorgun.aşinan vardı. Çalışma odasına çekiliyordu 13 Machiavelli: Kitaplarının arasına.. (1469-1527).
. "Deniz 1) Kitabın asıl adı De Principatibus (Prenslikler) ama // Principe (Le Prince) adıyla ün kazanmış 14 açıldı. Benim biricik gıdam bu. kudret helvası yağdı çöle. bir bulut.. Perestişle karşılayacak kurtarıcıyı. Medici'yi de bir papa desteklemektedir: X Leon. frengiden ölür. Adaletin büyük bir zaferi olur bu. her şey sizden yana Haşmetmeap". Machiavelli'nin ölümünden dört yıl sonra. Hiçbir tepki. Bu parçaya (XXVI.. onların hayatını yaşarım". Saatler geçer. Bir yandan. Acılarımı unuturum: Yoksulluk yıldırmaz artık.giyinirim. Bütün temennim Medi-ci'lerin benden faydalanması" (dostu Vettori'ye bir mektubundan). Kitapların da insanlar gibi karanlık veya parlak. Garibaldi'nin tekrarlayacağı çığlık/2) Okuyalım: "İtalya az mı bekledi bu kurtuluşu! Zincirlerin kırılacağı gün geldi artık.. Ne olur Medici'ler bu mukaddes cihada öncülük etseler de. "İnziva öldürüyor beni. Sonra yakarış başlar. memleketin bu karanlık günlerinde kendisi gibi usta bir kaptandan faydalanılmasını tavsiye ederken. yolu gösterdi. asrın Marseyyez'i diyor Quinet. Hükümdar. Ben bu gıdayla beslenmek için dünyaya gelmişim. ölümden korkmaz olurum. gözyaşlarıyla karşılayacak. şairlerin ve milyonlarca İtalyan'ın". Machiavelli de böyle bir kahraman beklemektedir: Hürriyetle gerçekleşe-meyen İtalya rüyasını istibdatla gerçekleştirecek bir hükümdar. Filhakika bu men-kûp memuru yeise sürükleyen yalnız kendi dertleri değildir. kurtarıcıyı aşkla basacak bağırlarına. Bir Dante. Sonra . bir pınar fışkırdı kayadan. bahtiyar veya meşum bir alınyazıları vardır.. Sonra facia yeniden başlar. "Bir Cesare Borgia'nın başaramadığı işi neden bir Medici başara-masın? Cesare'yi bir papa destekliyordu: VI. Zira başka çare kalmayınca. gönüllerinde inatçı bir iman. Ve kendini yeni efendilerine beğendirmek için çağının en büyük siyaset kitabını. Lorenzo de Medici Hükümdar'm sayfalarını bile açmaz ve 1519'da. Hepsi de hınca susamış. Yabancı çizmesi altında inleyen kentler. İtalya'nın bütün büyük evlatları ülkelerini kurtaracak bir kahramanın hayaliyle yaşamışlardı. Kitap bir çağrıdır. Hiçbir sualimi cevapsız bırakmazlar. yani 1531'de basılır. Büyükler dostça karşılar beni. onların sözleriyle beslenirim. şairlerin rüyası gerçekleşse. San Kaşyano'ya çivilenen Machiavelli Promete'ye yeniden çullanır. bir Petrarque. hiçbir heyecan uyandırmaz. bölüm XVI. Hükümdar'^1) kaleme alır (1513). Aleksandr. Machiavelli'nin ithafı sayesinde kazanacağı ölümsüzlükten habersiz. Charles Benost'nın tabiriyle "bir milleti dirilten çığlık". Soğuk bakışları. bir yandan da Medici'ye İtalyan birliğini kurmağa davet eder. gerçeğin haşin hattâ vahşi yönlerini pervasızca tarayan Machiavelli kitabın son bölümünde şairleşir. Can sıkıntısı.. uzun zaman devam edemez bu. kuvvet haktır ve başka bir ümit kalmayınca silah mukaddes bir cihat vasıtasıdır". üçbuçuk asır sonra Cavour'un.
4) Macauley. Mezarı ikiyüzyıldan fazla bir zaman meçhul kaldı. Bize. Macauley (1800-1859). 15 ismi... İngiliz hukukçu ve siyaset adamı.e. cahiller yanlış anlıyorlardı. kimi 3) Macauley. a. Choisis deş Essais (Denemelerden Seçmeler).. ne alkışlanan cinayet". Başkalarının ne mal olduğunu anlatırken bizim bahçemize taş atar. Başta olsak. İhbar edilene değil. Machiavelli aleyhine serdedilen iddiaları birer birer ele alıyor.^) Macauley. Çağdaş bir Fransız romancısı. "kime ne yapmış bu zavallı Machiavelli?" diye soruyor. Thomas B.g. Aynı zamanda tarih ve deneme yazarı. Hem onun nazariyelerini uyguluyor. hem hatırasına sövüyorlardı. Uyandırdığı kinin tek sebebi politikacının sırlarım ifşa edişi. Machiavelli'nin samimiyet ve dürüstlüğü. Şairliği de var. Paris 1893. kimi fiilen. Morceaux. Kilise takbih ediyordu Hükümdar'ı. 5 cilt (1843). Ama madalyonun bir de tersi var.e. Herkes bir Hükümdar.lanetle hâlelenir Machiavelli ve iftiranın kalın sisi tanınmaz hale gelir. Jean Giono. polisi mi? Hayır. ne sahte fazilet. sahte bir faziletin bütün kindarlığı ile küfrediyorlardı hatırasına. "Barutu mu icat etmiş. Avrupa irfanı için Macauley'den beri bir "kaziye-i muhkeme"dir. Âlimler eserlerini yanlış yorumluyorlar. nasıl dolandırıldığımızı anlatır.g. ne kadar haksız olduğunu gösteriyordu. Critical and Historical Essasys (Eleştiri ve Tarih Denemeleri)."(3) Yine Macauley'den: "Sanmıyoruz ki. Eserleri History of Eng-land (İngiltere Tarihi). bir alçaklık timsali olarak dilden dile dolaşıyordu.7 16 . Yani insanlığın velinimeti. 5 cilt (1849-1859). ne hain. Politikacının yani hepimizin. Aşağılık hükümetler ve daha aşağılık yobazlar. Söylenenlere bakılırsa iblisin kendisidir hazret. Uğursuz eseri Hükümdar yayımlanmadan önce dünyada ne riyakâr varmış. s.19. dönekliği o icat etmiş. Tüm dalavereleri bilir Machiavelli. edene kızışımız bundan. ne zorba. Hachette. edebiyat tarihinde Machiavelli'den daha menfur bir isim bulunsun. bunların ne kadar çürük. Dehası politikanın bütün karanlıklarını aydınlatan adamın. s. s. şerrin cevheridir.. bunları 1827'de yazıyordu. Denemeleri önce Edinburg Revievv'dt makale olarak yayımlanır.32. İnsan gönül rızasiyle piye-destalinden inmez. Macauley'i dinleyelim: "İtalya'nın yeni efendileri Machiavelli'den nefret ediyorlardı. Öye atar ki bahçe kalmaz ortada. biz de baştakilerin kullandığı düzenlere sarılacaktık. a. ezilen halkların son kurtuluş ve öç alma şanslarını kendisine borçlu oldukları adamın 2) Chevallier J-L.
gözleriyle . Suçların da faydalısı.hayalen. üçgen ile kare gibi birbirinden ayrılmaz ki. çünkü. hukuka inananlar da tedirgin. Louis ile yüzbin Marie-Antoinette. Mücerretten. sahtekârlık dünyanın her ülkesinde geçer akçe. Niccolo dürüst adam. hem büyük. namussuzlar arasında yüzde yüz namuslu kalmak isteyen er geç mahvolur. Güvercinleri boğarız ama zarifâne. Machiavelli. Tıp öğrencileri morglarda katı kalpli olurlar. Machiavelli tarihin içinde. vs. Hükümdarlar da. Sıhhatli bir kolektif şuuru tasvir eder.... İktidar bir hâle ile çevrili. vazife. İyi ve kötü. aydınlatıyor. En alçakgönüllümüzün ağzında öylesine lakırdılar: Ben hükümetin yerinde olsam bu herifleri deliğe tıkardım veya iki atom bombası attım mıydı. edebiyattan nefret eder. Ahlâki hırpalarken faziletten söz etmek ne cesaret! Görünüşteki bu tezadın izahı şu: Machiavelli. Tabiatın tek kanunu var: en kuvvetlinin hakkı. Yalan. Ne yapmak gerekirse onu yapar. Ahlâk: mermer bir heykelin başında bit aramak. hiyanet. saf ahlâkın zalimleşebileceği. Âlicenap olmak. halk da kan döker. Tanrısı: tecrübe. Faydasızından hazer!. Sokaktaki her insan bir 17 katil adayıdır."(5) Bir filozof (Merleau-Ponty). Eğlencelerin en şahanesi: cinayet. maşeri hayatın bir kördüğümünü tasvir eder. Buffon kaplanı tasvir ederken ürperiyor mu? Machiavelli. Politikanın kaderi görünüşte cereyan etmek. insanlıktan uzaklaşmak gibi bir şey. Herkes yolsuzlukları kınar ama herkes için hoş şey yolsuzluk." diyor.. Niccolo Machiavelli ipliğimizi pazara çıkaran adam. zulüm. Cinayetler karşısında 'aman ne ayıp' diye yaygarayı basmıyor... ama herhangi bir Floransalı. bakir ormanlarda yaşamış. İç savaşları önlemek için üç beş kelle koparmak zulüm değil.. Politika ahlâk dışıdır. diyor. hem küçük tarihin Tâcidarlarlarıyla konuşmuş. Doğru. Ahbaplarla kafayı çekmiş. şöyle önlüğümüzün altında.. faydasızı var. ama bunu elalerne fâşetmenin mânâsı var mı? Biz medeni insanlarız. Hoşunuza gitmiyor. ama şiddetten yana da değil. politikanın tek kuralı iktidarın menfaatidir.... İnsanlar ellerinden çok. İnsan. tarihî eylem içinde iyi kalplilik felakete gptürür insanı. arabacılarla tavla oynamış. Konusu insan. bir parça Stendhal. "Hikmet-i hükümete bel bağlayanlar da. görünüşe önem vermek.. "Machiavelli politikada ahlâka karşı. Sülfirik asidin vasıflarını anlatmakla ahlâk arasında ne münasebet var? İki kere iki dört eder. Hep bu hayvanın çoğalıp oynaştığı cangıllarda. Hükümdar yazarına göre dürüstlük özel hayatta olur. yufka yüreklilikten daha az zalimdir. Machiavelli bir parça Buffon. kolektif şuurun patolojisini yapmaz. Versay'a yürüyenler kimlerdi biliyor musunuz? Yüzbin XVI. Öklid gibi tarafsız.. ya Niccolo'nün saydığı haltları işleyeceksin. İnceliyor meseleyi. saf politikanın bir nevi ahlâka ihtiyaç duyacağı bir kördüğüm. çünkü iki kere ikinin beş veya üç etmesini istiyorsunuz. Ya manastıra gireceksin. kaçınılmaz karşısında niye üzülsün? Uzlaşır onunla..
Yalnız bu adalet ve hürriyet kimin için istenmektedir? Birlikte yaşamak istediğimiz insanlar kimler? Köle-19 ler mi.hüküm verirler. İnsanlar hiçbir zaman kendilerini yeise kaptırmamak. Machiavelli. tesadüf bütün haşmeti ile çıkar karşımıza. prensiplerin insanı hiçbir şeye bağlamadığını ispat etmemiş midir? Aynı prensipler iki düşmana birden hizmet edebilir. Anlamaktan. Gücümüzü hiçbir yanda sınırlayanlayız. Onları . ancak zora ve cesarete baş eğer. dönüşlerle dolu. hümanist olduğunu haykırandan daha çok sever. Ekim 1859) 18 hürriyeti. yanımızda buluruz onu. Hükümdarların yumuşak kalpliliğini zaaf sayan umumî hüküm belki de haklıdır. otoritesini kaybetmemek.. bir parça da kendi eserimiz mutlaka. bu uğursuzluktan tecrübe-üstü bir prensiple kurtarmağa kalmaz bizi. Hangi cinayetin fetvacısı olmamıştır prensip? Herkes aynı değerler uğruna dövüşür: hürriyet. Çağımızı anlamak ve başkası ile beraber olmak.. Onda hoşunuza gitmeyen. İpler tesadüfün elinde. Madem ki düşmanımızın planlarını bilmiyoruz. o halde bizim için yok demektir. Siyasî münasebetler uzaktan uzağa ve umumiyet içinde kurulur. teoriye ve hesaba dayanan bir seziş. birkaç söz. insanların körü körüne taptıkları veya iğrendikleri bir kahraman. Bir efsane kahramanı çıkar ortaya. en zekilerin iradesine yan çizen bir tesadüf. zamanını anlamak. kasıtsız bir aksilik. tarihin bir kavga olduğu fikri. Haksız mı? Tarih Machiavelli'den sonra da. istemekten vazgeçtik mi. vasıtalar ne olursa olsun. Aksilik bile insan-laşır bizim için. kalabalığın kanaatini yalanlamağa cesaret edemezler. Sonlarını bilmezler ki. İçyüzümüzü bilenler de. Irmaklar gibidir kader: zekânın setlerini aşamaz. hareketlerimizin yarısından biraz fazlasını idare eder. ismi olmayan bir aksilik. dâva. Talih kadındır. beklenmediklerle. Birkaç jest. La Table Ronde. şiir ile sezişi eylemin dışına itmez. efendiler mi? Yani birtakım değerlere inanmamız yetmez.. iyilik olmakta ısrar eden bir iyilik neye yarar? Bu bir nevi başkasını yok farzetmek ve sonunda küçümsemek değil midir? Bazen katı yürekli politikacı insanları ve 5) Gionno Jean. Hükümdar yazarı. "Monsieur Machiavel ou le Coeur Humain Devoile" (Bay Machiavel yahut Bütün Çıplaklığıyla İnsan Kalbi). Sertleşmeyi bilmeyen bir iyilik. Halk yalnız neticeleri görür. baskılarla. Machiavelli'den evvel olduğu gibi. adalet. En güçlülerin. politikanın prensiplerle değil. Karşılaştığımız engeller. Tarih kargaşalıklarla. Ümidi de. ümitsizliği de bir yana iter. Tesadüf. Meçhul ve dolambaçlı yollardan gideriz sonumuza. hoş görülür ve alkışlanır. bazen felakete götürür. Başkasına zulüm etmekten vazgeçtik mi. Gerisi bize ait. İnsanlığın belli bir sonuca yöneldiğini gösterir hiçbir alâmet yok. Bir aksilik var belki. Ama hakikat olan bir şiir. insanlarla münasebet demek olduğu inancı. Kimse ne olduğumuzu bilmez. Nasıl göründüğümüzü bilir.. Aksilikleri alt etmenin yolu. Aynı meziyet insanı bazen saadete. Kadere karşı açtığımız kavgada tek başımıza kalmamalıyız.
Çemberi kırmak lâzım. Hükümdar yazarına göre daima iki nevi insan olacaktır: yaşayanlarla. Machiavelli'yi bir övme tarzı da vardır ki. Kendisi ikincilerin yanında yer alır. cemiyetin işleyişinde hiçbir bulanıklık bulmayan. Murat. İktidarlar arasında gerçekten değeri olan hangisidir? Oportünizmden fazilete nasıl geçilir? Bunu gösterecek ipucundan mahrum. İlmin soğuk ve tarafsız hükmü bu. hiçbir prensip güçlüğü ile karşılaşmayan. insanları harekete geçiren hisleri ortaya çıkarmak. Yani Machiavelli ârafta değildir artık. her türlü ciddî hümanizma-nm bazı şartlarını düsturlaştırmıştır. rejimlerin devri olarak birbirini takip ettiğine inanması. Cihan Padişahı'nm tecessüsü de cihanşümul/7) Hükümdar XVII. Paris. Machiavelli. Sosyolojik Düşüncenin Merhaleleri adlı meşhur kitabında Pareto'yu Machiavelli'ye bağlar ve 6) Merleau-Ponty Maurice. Hükümdar'm ilk taçlı okuyucularından biri IV. Sudî Kütüphanesi). insanları değişmez sanması. ortak bir tarihin kuruluşunu kendine dert edinen bir felsefe ise. Vasıtalar insafsız ve aşağılık. Otuz sayfalık mukaddeme Machiavelli'yi etraflıca tanıtmaktadır. asırda tekrar Türkçe'ye çevrilir. tarihi yapanlar. Lâyık olduğu yere oturtulmuştur. Güçbir işti bu. toplumun içyüzünü her türlü vehimden uzak bir görüşle kucaklamak için harcanan bir çaba" olarak vasıflandırır... Hükümdar'm "Selâtin-i Osmaniyeden Sultan Mustafa Han-ı Salis Hazretlerinin emri ile lisan-ı Osmaniye tecrüme edilmiş olduğunu ve bu nüsha da. 20 makyavelciliği "içtimaî komedyanın iki yüzlülüklerine ışık tutmak. Tarih bugün de kanlı bir kavga. Son tercüme Vahdi Atay'ın/8) Mütercim önsözde Machiavelli ile uğraştığı . Şöyle ki. tarihî oluşun dokusunu yapan . Galimard. Bugün neden herkes Machiavelli'yi inkâr ediyor? Endişe verici bir inkâr değil mi bu? Gerçek bir hümanizmanın vazifelerini bilmek istememek gibi bir şey. Machiavelli hümanist değildir.gerçek çatışmaları kavramak. Machiavelli dosyasının kapanmadığı tek ülke: Türkiye'miz.tarihî kavgada bayraklaştıracak temsilcileri seçmek mesele. Machiavelli'yi ümitsizliğe düşüren. Eloge de la Philosophie (Felsefeye Methiye). İnsan insanı tanımıyordu henüz. Malzeme ile mimar. Yaptıklarını görmeyelim diye bakışlarımızı prensipler semasına çevirmek isteyenlerin davranışı. IV Murad'ın emriyle bir mühtediye çevirtilen nüsha gibi. siyasî kültürün yerine ahlâkî vaaz'ı geçiren insanın iç felsefesi ise. Hümanizma başkaları ile olan münasebetlerinde. makyavelciliğin tam tersidir: Mac-hiavelli'nin politikaya getirdiği aydınlığı övmek"/6) Sosyolog Raymond Aron. elimizde yok. Üçüncü mütercim Mehmet Şerif: Dahiliye Nazırı ve Da-mad-ı Hazret-i Şehriyâri (1335. Machiavelli'yi bir reddetme tarzı var ki makyavelciliktir. Avrupa kurulmamıştı. Hümanizma insanla insanın münasebetlerini bir problem olarak ele alan ve aralarında ortak bir durumun. Metin ve ciddi bir tercüme.
ötekisi Voltaire tarafından aleyhte yazılmış iki önsözü de bunlara katıyor. Histoire de l'Empire Ottoman (Osmanlı İmparatorluğu. 21 Vahdi Atay. Floransa'nın en büyük adamı.. Kitabının önsözünde. Se- 10) Cemil Meriç. J. Prusya veliahdının ikiyüzlülüğüne şahadet etmesi: "Makyavelik bir hayata şahane bir başlangıç" diyor. 8) Machiavel. Siz bunları düşünürken sayfanın altındaki not hayretinizi bir kat daha arttırıyor: "sekreter o zamanlar küçük devletlerde başbakanlık ödevini görenlere denirdi. Anti-Machiavelli'y Q gelince. İstanbul. Oysa bizim bildiğimiz eserin ilk mütercimi Houssaye değil.. asır mütercimleri Machiavelli'ye "peruka" giydirirler. J.. Friedrich eser basılırken tahta geçer. Chevallier." 7) Sadredo. akıl ve adaleti çıkardığını" söyleyen II. Bunu başaramayınca imzasını inkâra kalkar.. "(9) Ve Macauley'in söyledikleri geliyor aklıma: ". Ne büyük kadirşinaslık. Bu gayretkeşlerin başında da Amelot de la Houssaye gelir (1684).. Asır. XVII. yozlaşmış bir çağın ahlâksızlıkları arasından büyük bir zekânın meziyetlerini seçebilenler. Remzi Kitabevi. Daha da ileri giderek birisi Amelot de la Houssaye tarafından lehte kaleme alınmış. hiçbir övgü bu ad kadar yüce değildir. 9) 1787'de Toscana dükü Leopoldo'nun Santa-Croce'de Machiavelli adına yükselttiği anıta tek satır kazılmıştır: "Tanto nomini nullum par elogium. Tercüme şöyle bir ithafla başlıyor: "Floransa vatandaşı ve sekreteri Niccolo Machiavelli'den. "lekelenmek tehlikesi"ni göze alamadığından Hükümdar'ı Anti-Machiavelli ile birlikte sunuyor. öbür dünyada bir devlet kurmuşlardır.. Tarih.için okuyucudan özür diler gibidir.1953 .. XX.3.. "işin ucunda lekelenmek tehlikesi var" diyor. Sayın Vahdi Atay'm "dilimize kazandırdığı" Hükümdar bu sadakatten uzak tercümedir işte." Hiçbir övgü bu kadar yüce değildir.. İkinci mütercim Gohory (1571).. "Saavedra'yı tanır mısınız?". Saavedra'nm Edebiyat Cumhuriyeti'm hatırlıyorum^10) Büyük ölüler. safsata ve cinayetin karşısına." Oysa kitabın aslında Floransa vatandaşı ve sekreteri kelimeleri yok. İlk işi kitabın yayılmasını önlemektir. bu âbide önünde saygı ile eğileceklerdir.. çeviren Vahdi Atay." Ömür boyu yoksulluktan kurtulamayan mütevazi hariciye memurunu başvekilliğe nasp ediyor sayın Vahdi Atay. bu eserin tek değeri. Nasıl olsun ki? Machiavelli Hükümdar'ı yazarken ne Floransa vatandaşı idi ne sekreter.. Hükümdar. 5. Şimdi de Hükümdar'm tercümesine bir göz atalım. Büyük ölüyü düşünüyorum "Niccola Machiavelli. Paris 1732).ezilen halkların son müdafii. "bu canavara karşı insanlığı müdafaa ettiğini. Jehan Charrier'dir (1554). Bu Amelot de la Houssaye de kim? Mütercime göre Hükümdar'ı Fransızca'ya çeviren.
Galip gelen taraf olan cumhuriyetçilerin kendisini şüpheyle karşılamaları üzerine görevinden alınır ve böylece kendisi için unutuluşun ve nerdeyse sefaletin içine düştüğü kısacık dönem başlar. Machiavelli'nin Eserleri . 147 vd. Machiavelli'ye haksız davranmış İspanyol yazarı. Zavallı Machiavelli daha çilen dolmamış di) 11) Cemil Meriç. İletişim Yayınlan. s.e. 189. Böyle başlayan bir tercümeden ne bekleyebilirsiniz? Vahdi Atay başbakanlığa tayin ettiği kahramanını dilediği gibi konuşturuyor. "Hiçbir övgü. onun ismi kadar yüce değildir" a.g. Sosyoloji Notları ve Konferanslar. Tacitus. Leon'un başa geçmesiyle özgürlüğünü kazanmışsa da artık gözden düşmüştür. eğri büğrü. baskı 1993. "Machiavelli". Floransa'nın yakınlarında San Casciano'daki mütevazi evinde. Yirmidokuz yaşında Floransa Cumhuriyeti Şansölyelik ikinci sekreteri olmuş ve bu unvanla. bir karikatür veya bir parodi. Çapraşık. 22 Haziran 1527'de ölür. Fakat. Mediciler'in devrilmesiyle birlikte. 1512'de yönetimi ele geçiren Mediciler'e komplo kurmakla suçlanarak hapse mahkûm edildi ve işkence gördü. Nihayet tekrar itibar görerek diplomatik memuriyetlere verilir ve Floransa'nın tarih yazarı olarak atanır. Vahdi Atay.. ve "Politika ve Ahlâk" a. X.. güç şartlarda sekiz sene geçirir. on dört yıl boyunca Fransa ve Almanya'da İtalyan devletleri adına diplomatik görevler yürütmüştür..g. 1.. Bkz. pis bir dil. s.22 zar.184 vd. millî savunma bakanıdır. Hükümdar değil bu. s. yoksulluk içinde beş çocuğunu burada büyütür ve eserlerinin çoğunu da yine burada yazar. 23 MACHIAVELLİ'NİN YAŞAMI (1469-1527) Bir hukukçunun oğlu olan Nicolo Machiavelli. 3 Mayıs 1469'da Floransa'da dünyaya geldi. Gençliği bilinmemektedir.. Machiavelli'yi 1967-68 ve 1968-69 ders yıllarında öğrencilerine tanıtır.e. yalnız çağının değil. talihi de döner. Saavedra'nın da kadirnâşinaslığını telafi ediyor. millî savunma müsteşarı.
Milano'da Francesco Sforza'nın kurduğu gibi ya bütünüyle yeni krallıklardır ya da bunları ele geçiren kralın verasetindeki devletlerin bir parçasıdırlar. uzun süre kendi krallarının ailelerince egemen olunan krallıklardır. Krallıklar ya verasete dayanır ya da yenidirler. Örneğin Napoli Krallığı'nm İspanya Kralı nezdindeki durumu beyledir. olaylara bakışındaki keskin zekasını sergilediği "diplomatik mektuplar"ı ve "belge-ler"inin yanısıra üç kitaptan oluşan Dissarsi Sopra la Prima Deca di Tito Livio ("Titus Livius'un İlk On Yılı Üzerine Konuşmalar"). Üstelik bu şekilde ele geçirilmiş devletler. Apuleius'un aynı adlı bir eserinden esinlendiği şiiri Asino d'Oro 24 ("Altın Eşek"). hicivli şiirler ve "karnaval şarkıları"ndan oluşan Beltagor Arcidiavolo ("Başdiyakoz Belfagor") Tarihle ilgili eserleri ise şunlardır: Tarihsel olmaktan ziyade roman özelliğini taşıyan Vita di Casfruccio da Lucca ("Castruccio Castracani da Lucca'nın Yaşamı") ve Mediciler için yazılmış ve Yine Mecidiler'in tahta çıkmasına kadar yarımadanın bütün bir tarihine toplu bir bakış içeren İstorie Fiorentine ("Floransa Tarihi"). Bunlardan verasete dayalı olanlar. ya bir hükümdarın emri altında yaşamaya ya da özgür olmaya alışmışlardır: Başka bir devleti ele geçirme. tarih ve siyaset olmak üzere üç grupta toplanabilir: Edebî eserleri: Voltaire'in Aristophanes'inkilerden üstün tuttuğu açık saçık bir komedi olan La Mandragota ("Adamotu"). yedi kitaplık Dell' arte della Guerra ("Savaş Sanatı Üzerine"). edebiyat.Machivelli'nin eserleri. Yeni krallıklar ise. bizzat ele geçirenin ya da başkalarının ordusuyla veya şansın . geçmişte olduğu gibi günümüzde de. 25 HÜKÜMDAR BÖLÜM I Kaç çeşit krallık vardır ve bunlar hangi yollarla elde edilir İnsanlar üzerinde hakimiyet kuran devlet ve iktidarların hepsi. ya cumhuriyet ya da krallık olarak ortaya çıkmışlardır. Siyasetle ilgili eserlerinin başlıcaları. ve nihayet başyapıtı: // Principe (Hükümdar).
bir devrimin mirası olarak bir yenisine zemin hazırlayan değişiklik beklentilerinden söz edilemez.yardımıyla veya yetenek yoluyla gerçekleşir. bunun için hükümdarın. işte bu beklenti mevcut hükümete karşı silâhlanmalarına neden olur. bu krallık tamamen yeni değil de karma diyebileceğimiz bir yapı oluşturmak üzere diğer bir krallığın parçası durumuna gelmişse. 26 BÖLÜM II Verasete dayalı krallıklar Burada cumhuriyetler hususunu incelemeyeceğim. Julius'un saldırılarına göğüs ge-rebilmişse bunu sadece ailesinin uzun süreden beri bu dukalıkta saltanat sürmesine borçludur. yeter ki önceden görülemeyecek karşı konulmaz bir güç tarafından devrilmesin.) 27 BÖLÜM III Karma Krallıklar Asıl güçlükler yeni bir krallıkta ortaya çıkar. Bu durumda bile. ama hemen ardından bu tecrübe onlara . Dolayısıyla kendisinden nefret ettirecek derecede olağandışı kötü huyları olmadıkça halkı doğal olarak ona sevgi besleyecektir. yukarda açıkladığım ayrımları ele alarak söz konusu çeşitli varsayımlarla kralların konumlarını muhafaza edebilmek için nasıl davranabileceklerini inceleyeceğim. Zaten bir iktidarın eskiye dayanması ve uzun süre iş başında kalması durumunda. Sadece krallıklar üzerinde duracağım. aslında halkının hoşuna gitmeyecek durum ve zorunluluklarla daha az karşılaşacaktır ve bu nedenden ötürü de daha fazla sevilecektir. İtalya'da Ferrare Dukası buna güzel bir örnektir: 1484'de Venediklilerin ve 1510'da Papa II. (*) Machiavelli cumhuriyetlerden özellikle 5. Öncelikle. yazgılarının da değişeceği beklentisi içinde hükümdarlarını değiştirmeyi severler. Bölüm'de bahseder. çünkü başka yerde bundan fazlasıyla bahsettim^*). önceki yeniliklerin hatırası da bunların nedenleri de silinir gider. Veraset yoluyla hükümdar olan bir kral. tüm yeni krallıkların doğal olarak karşılaşacakları bir zorlukla burada da karşılaşılacaktır. (Fransızcası'ndakı Ç. Hattâ yetenekleri sıradan da olsa tahtta kalmayı bilecektir. tahtı ele geçiren zorbanın bir anda düşebileceği en küçük bir kötü durum bile tahtı kolayca sahibine geri kazandıracaktır.N. kendi soyunun kurduğu düzenin dışına çıkmaması ve olaylar karşısında hep uygun zamanı kollaması yeterli olacaktır. Verasete dayalı ve kralın ailesine itaat esasına göre biçimlenmiş devletleri muhafaza etmenin yeni devletlerin elde tutulmasından daha kolay olduğunu söyleyeceğim. İnsanlar. demek ki böylece.
benzer durumdaki her hükümdarın da yeni fetihlerinde Fransa kralının becerebildiğinden daha iyisini becere-bilmek üzere biraz daha iyi tutunmak için kullanabileceği yöntemleri incelemek yerinde olacaktır. İşte bundan dolayıdır ki Milano'yu Fransızlar'a bıraktırmak için ilk defasında Dük Ludovico'nun sınırlardaki tahrikleri yeterli olmasına rağmen ikincisinde bütün dünyanın ittifakını kazanmak ve Fransız ordularını tamamen dağıtmak gerekti. bu durum yukarda açıkladığım nedenlere dayanmaktadır: Ama yine de. Hükümdar bu başkaldırmadan istifade ederek zaferini sağlama alacağı tedbirlerde. bunu biraz daha ayrıntılı bir biçimde ele alıp XII. Birinci durumda. Çünkü bu durum her zaman olduğu gibi hükümdarın gerek ordularının ihtiyacının karşılanması. her iki seferde de bir yandan. İlkinin genel nedenlerinden yeterince bahsettik. çünkü bunlara vaat ettiklerinin hepsini vermesi ya imkansızdır ya da kendilerine duyduğu minnettarlıktan ötürü acı reçeteleri uygulayamaz. Fransa her iki seferde de Milano'yu kaybetmiştir. Gerçekten de krala kapılarını açan halk beslediği umutlarda aldandığını anlayınca ve elde etmeyi düşündüğü kazançları da sağlayama28 yınca. bu şekilde başkaldırdığı halde yeniden ele geçirilen ülkeler bir daha kolay kolay kaybedilmez. ya aynı dili konuşuyorlardır. söz konusu devletleri muhafaza etmek. İtalya'dan kovulmaları ancak böyle oldu. gerekse yeni yeni fetihlerin öncesindeki bitmek tükenmek bilmeyen vergiler yoluyla doğal bir zorunluluk olarak tebasını baskı altında tutmasının kaçınılmaz sonucudur. söz konusu krallığı ele geçirmesiyle çıkarları zedelenen kesimin düşmanlığını kazandığı. İşte Fransa kralı XII.yanılmış olduklarını gösterir ve giriştikleri eylemin durumlarını daha da kötüleştirmekten başka bir işe yaramadığını görürler. Lodo-vico Slorza'nın kendi kuvvetleri şehri geri almasına yetmiştir. zira orduları ne kadar güçlü olursa olsun bir kralın bir ülkeye girebilmesi için o ülke halkınca tutulmaya ihtiyacı vardır. öte yandan ise hükümdarlığı ele geçirmesini kolaylaştıran kişilerin dostluğunu ve kendisine olan bağlılıklarını korumasının mümkün olmadığı bir konumda bulur. veya şüpheli şahısların göz altına alınmasında veya devletin tüm zayıf yanlarını kuvvetlendirmede daha az ölçülü davranır. Gerçek olan bir şey varsa o da şudur ki. örneğin suçluların cezalandırılmasında. Yeni hükümdar kendisini. ya da yabancı bir dil kullanıyorlardır. Lou-is'nin kullanabildiği. Louis'nin Milano'yu çabucak elde etmesi ve aynı çabuklukla da kaybetmesi bundan kaynaklanır. özellikle de bunların özgür yaşama gelenekleri yoksa çok basittir: Bunların elde tutulması için eski hükümdar soyunun ortadan kaldırılması yeterli . ama ikinciye gelince. söz konusu ülkelerle ya sınır komşusu-durlar ya da değildirler. Bir hükümdarın uzun süredir elinde tuttuğu ülkelere katmak üzere işgal ettiği devletler. yeni bir egemenliğin tatsız yönlerini kaldıramadı.
çünkü hükümdarın oturduğu bu yeri ele geçirmek çok zor olacaktır. Burgonya. insanlar kısa sürede huzur içinde yaşamlarına devam edeceklerdir. Fakat ülkeden uzakta yaşadığı takdirde. Yeni hükümdar. Yunanistan'a yerleşip burada yaşamaya karar vermeseydi. böylece eski krallıkla yenisi kısa bir süre içinde tek vücut haline gelecektir. düzensizliklerin farkına ancak bunlar büyüdükten sonra varır ki o zaman da bunlara çare bulmak için artık çok geç kalmıştır. Bu konuda en iyi ve en etkin çarelerden biri. hükümdarın şahsi ikametgahını o ülkeye taşıması olacaktır: Elde edilen bölgenin sürekli bir biçimde egemenlik altında tutulması ve güvenli kılınması için bu en mükemmel çaredir. yukarda da açıkladığım gibi eski hükümdarın soyunu ortadan kaldırmak. uygulanacak diğer iyi bir çare de ülkenin kilit noktalarını oluşturacak biçimde bir veya iki bölgede koloni kurmaktır: Aksi takdirde. diğeri ise yasaları ve vergi usullerini değiştirmemektir. Brötanya. Bunun yanısıra. Bunun yanısıra. bunları koruyabilmek büyük şans ve beceri gerektirir. gelenek ve âdetleri birbirine benzediği için bu devletlerin birbiriyle anlaşabilmesi kolaydır. Gaskonya ve Nor29 mandiya'nm uzun yıllardan beri Fransa'ya bağlı kalması buna güzel bir örnek teşkil eder. göçmenleri buralara göndermek ve bunların bakımını sağlamak hükümdara herhangi bir yük getirmeyecek veya bunun maliyeti çok az olacaktır: Bu . söz konusu eyaletin kendi atadığı idareciler tarafından yağma edilmesini de önler. gelenek ve kurumları da farklı ise. Fakat ikinci durumda. işgal edilen ülkede yaşadığı takdirde. ve bundan başka her hususta halkın alışık olduğu yaşam şeklini sürdürmesine izin verildiği takdirde gelenekler aynı kalacağı için. Türklerin Yunanistan'a (Bizans) karşı uyguladıkları yöntem de bu olmuştur. diğer bir deyişle ele geçirilen devletler farklı bir bölgede yer alıyorsa ve dilleri. Bu ülkeleri egemenliği altında tutan kişi eğer bunları muhafaza etmek istiyorsa sadece iki hususa dikkat etmesi gerekir. söz konusu devlete saldırmak isteyen yabancılar buna daha az cesaret eder. Hükümdar. Üstelik hükümdarın varlığı. bu ülkeyi hiçbir surette ve alınan diğer tüm tedbirlere rağmen elinde tutamazdı. bu bölgede çok sayıda asker ve cephane bulundurmak gerekir. gerektiğinde hükümdara doğruca gidip başvurma olanağına sahip olduklarını bilmeleri halkı memnun eder. Hükümdar açısından kolonilerin kurulması daha az masraflı olacaktır. Niha30 yetinde. iyi ve ittatkâr vatandaşlar olarak hükümdarı sevmeleri veya eğer kötü olmak isterlerse de ondan çekinmeleri daha geçerli nedenlere dayanmış olur. bunların dillerinde bazı farklılıklar olsa da. büyük zorluklarla karşılaşılabilir.olacaktır. çıkan karışıklıkları anında görüp bunları hemen söndürebilir. Bunlardan ilki.
Örneğin. Böylece bu hükümdar. güçlü olanları ise zayıflatmaya çalışmalıdır. bu koloniler. söz konusu yerleşmeyi kolaylaştıracak unsurlar bulunacaktır çünkü ihtiraslarından veya korkularından dolayı huzursuzlanan kişilerin tümü bu yabancıya davetiye göndermekte tereddüt etmeyeceklerdir. İşte. kazanç gerçek bir kayba dönüşür. Romalılar Yunanistan'a Aitolialılar'ın daveti üzerine ayak basmışlardır ve ele geçirdikleri diğer tüm devletlerin kapılarını kendilerine açan da yöre halkları olmuştur. zira devletten zarar gördüğü gibi ordunun kalışından veya yer değiştirmelerinden de zarar görmektedir. bunu söz konusu kişinin intikam almasını imkansız kılacak biçimde gerçekleştirmek gerekir/*) Eğer göçmen göndermek yerine ordu bulundurmaya karar verildiği takdirde. hükümdarın buna yönelik pek çok önlem alması kaçınılmaz olacaktır: Bölgedeki zayıf komşu hükümdarların liderliğini ve koruyuculuğunu üstlenmeli. insanlar kendilerine verilen küçük çaplı zararlardan intikam almaya kalkarlar. göçmenlere verilmek üzere toprakları ve evleri elinden alınan kişilere zarar vermiş olur. ama verilen zarar çok ağır olduğunda buna kalkışamazlar. Sonuç itibarıyla bu tür bir orduyu beslemek ne kadar yararsız-sa göçmen yerleştirmek de o kadar yarar sağlayacaktır. zarar gören kişiler halkın sadece küçük bir kesimini oluşturacağından ve dahası bunlar da fakir ve dağılmış olduklarından dolayı hiçbir zaman tehlikeli olamazlar. Zira kendi topraklarında hakarete maruz kalmışlardır. Sadece. daha önce söylediğim gibi bundan zarar görenlerin fakir ve dağılmış olmaları tehlike arz etmelerini de imkansız kılar. Bu durumda olaylar şu şekilde gelişir: Kuvvetli olan yabancı bir devlet bir bölgeye girdiği zaman buradaki daha zayıf olan hükümdarlar kendilerinden daha güçlü olanlara besledikleri kin yüzünden söz konusu yabancı ile birleşip onun hareketini desteklerler. diğer yandan hükümdardan zarar görmemiş olanlar da sırf bu nedenden ötürü sessiz dururlar. Kısaca. Halktan herkesin bu yükün ağırlığını taşıması ile halkın tümü hükümdara düşman kesilir ve hükümdara zarar verebilecek güçte düşmanlar olarak ortaya çıkarlar. Böylece. Öte yandan. bundan doğacak masraflar sınırsız bir biçimde artar (*) Machiavelli'nin bu ilkesi en fazla eleştiri alan ilkelerinden biridir. hiç şüphe yok ki.) 31 ve devletin tüm geliri bu orduyu muhafaza etmeye harcanır: Öyle ki.durumda hükümdar sadece. işgal ettiği devlete katılmak için çırpınan söz konusu daha zayıf hükümdarları boyunduruğu altına almakta hiçbir zorlukla karşılaşmaz. bunların desteği ve kendi öz kuvvetleriyle bölgedeki . insanların ya gönlü alınmalı ya da ezilirleridir. bundan da şu sonuç çıkar: Bir insana zarar verilmesi söz konusu olduğunda. bu kayıp. halk kendisini mağdur durumda buldukça artar. fethedilen devlet fatih hükümdarın veraset devletinin bulunduğu bölgede yer almıyorsa. bunların gereğinden fazla güç veya otorite kazanmasına meydan vermemelidir. ve kendisi kadar güçlü bir hükümdarın hangi bahaneyle olursa olsun buraya girmesini engellemelidir. diğerlerinin durumuna düşüp dağılma korkusuyla hükümdara karşı çıkmaya cesaret edemezler. daha az masraflı olmasına karşılık hükümdara daha fazla bağlı olacaklardır ve halka da daha az yük olacaklardır. Bu itibarla. (Fransızcası'ndakı Ç.N.
tedavisi de kolay olur. Louis'nin bu bölgede soyunun devamını sağlaması şüphesiz kolay olacaktı. Piombino senyörlerine. Böylece Venedikliler Lombardia'da iki şehir elde etmek uğruna İtalya'nın üçte ikisini Fransa'ya teslim ettiklerini anladıklarında ancak. Pisan. iyileşmesi zorlaşır. Böylelikle de kuvvetli yabancıların yörede en küçük bir itibar dahi kazanmasına meydan vermemiş olurlardı. Devlete dair tüm işlerde de durum aynıdır: Sorunlar önceden görülürse ki bunu da ancak büyük dehalar başarabilir. Mantova markisi. Kimini. Bu ülkelere göçmen gönderir ve buradaki zayıfları korurlar.en kuvvetli 32 devletleri kolayca sindirecek ve yörenin tek hâkimi kesilecektir. Şu vereceğim sade örnek bunun en güzel kanıtını teşkil eder. hekimlerin tedavisi kolay fakat teşhisinin zor olduğunu söyledikleri verem hastalığına benzer. Bu tıpkı. görevi sadece mevcut karışıklıkları değil fakat gelecekte meydana gelebilecek olanları da önlemek noktasında ihtiyatlı olmanın önceden göstereceği tedbirleri '•alan her aklı başında hükümdarın davranması gerektiği gibi davrandılar. Lucquoi. Floransalılar onun müteffiki oldular. bir kısmı Kilise'nin diğerleri ise Venedikliler'in önünde titreyen bu güçsüz ve kendisine itaat etmeye mecbur kalmış sayısız dostu korumayı ve savunmayı bilseydi hâlâ az buçuk güç olan . Siennois'larm hepsi de onun dostluğunu kazanma yarışına girdiler. sorunların büyümesine izin verildiği takdirde zaman kaybedilmiş olur ve hastalık tedavi edilemez bir hale gelir. Forli kontesi. kuvvetli olanları ise sindirirlerdi. kendisine bir şeyleri dostluğunu kazandırabildi ancak. Romalılar hakimi oldukları ülkelerde. Ancak. ama insa33 kaybettirdiği ünü kısa süre içinde geri almayı başardı: Cenova teslim oldu. fakat bunların fazla güçlenmemesine de dikkat ederler. Aikhailalılar ve Aitolialılar onları ne kadar desteklemiş olurlarsa olsunlar. ileri safhalarında ise teşhisi kolaylaşmasına rağmen. bütün güce rağmen bölgede en küçük bir izin verilmedi. Antiokhos'u buradan kovdular. Ferrare dükü. Pesaro. ihtiyatsızlıklarının boyutlarını kavrayabildiler ancak! Bu koşullarda. yukarda açıklanan kuralları uygulamaya geçirmeyi başarabilseydi XII. bunların kendilerine vermediler. ülkeyi elinde tuttuğu süre içinde ise türlü zorluk ve sayısız acılar ile karşılaşır. bu uyulması gerekli hususları hiçbir zaman göz ardı etmemişlerdir. sahip olduğu devleti bile muhafaza etmesine baskın gelecek kadar güçlenmelerine izin ricaları. Gerçekten de sorunlara daha kolay çözüm bulmak için uzağı görmek gerekir. Romalılar bu tür koşullarda. Camerino. Makedonya krallığını zayıflattılar. Faenza. saydığımız hususlara dikkat etmediği takdirde elde ettiği tüm nimetleri kaybeder. Bentivogli'ler. Yunanistan'da tuttukları yolu düşünelim: Akhailalılar ve Aitolialılar'ı desteklediler. Philippos'un bütün kaybettikten sonra Romalılar'm Antiokhos'un ise.
Papa VI. Charles yüzünden kendisine tüm kapıları kapanan bir ülke olan İtalya'yı ele geçirmeyi istediği için ona uzatılan ilk dostluk eline cevap vermek zorundaydı. aslında ilerki aşamalarda başka hiç hata yapmamış olsaydı bu kararı mutlu sonla bitebilirdi bile. Bu tutumuyla. Onlar. İşte bundan dolayı. bir savaştan kaçınmak uğruna bunların gelişmesine asla izin vermemişlerdir zira onlar savaştan kaçınmanın mümkün olmadığını ve bunu ertelemenin ise sadece düşmanın işine yarayacağını çok iyi biliyorlardı. Kilise'yi bu derece güçlendirmekten ve dostlarını kaybetmiş olmaktan rahatsız olan Louis. Günümüz dahilerinden sık sık duymaya alıştığımız: "Zamanın tadını çıkar" sözünü hiçbir zaman telaffuz etmediler. Doğabilecek uygunsuz koşulları önceden görme yeteneğine sahip olan Romalılar.diğerlerini de bunlar sayesinde kolayca elde edebilirdi. çünkü zaman her şeyi silip süpürür ve iyiliği getirebileceği gibi kötülüğü de getirebilir. ihtiyatlı davranma ve cesaret kavramlarını benimsediler. Char-les'dan değil de XII. kendisine kucak açan dostlarını kaybettiğini ve kendi kendini güçsüzleştirdiğini ve Kilise'yi. kendisi İtalya'nın tek hakimi iken tüm kırgınların ve ihtiras sahiplerinin kolayca karşısında birlik olabilecekleri rakip bir devleti kendi eliyle buraya davet etmiş oldu ve üstelik kendisine vergi yoluyla bağlı olmaktan hoşnut olan bir kralı tahtta bırakabilecekken bunu devirip kendisini Ülke-35 nm gözü bağlanmışsa ve bu sorunlar ancak ayyuka çıktığında far-kedilirse çare bulmak imkansızlaşır. Bununla da kalmadı ama. onun manevi gücüne bir o kadar da maddi güç katarak güçlendirdiğini anlayamadı. Sonuçta. Philippos ve Antiokhos ile savaşmama şansına her ne kadar sahip idiyseler de. onun sayesinde Lombardia Dükalığı'nm yarısını elde etmeyi uman Venedikliler'in ihtirasından yararlanarak İtalya'ya ayak basmıştır. ilerde kendi topraklarını savunur duruma düşmemek için bunlarla Yunanistan'da savaşmayı tercih ettiler. Louis. sonunda Alexander'm ihtiraslarına son vermesi ve Toscana'yı ele geçirmemesi için şahsen italya'ya gelmesi gerekti. Louis'den bahsedeceğim. hep zamanında müdahale etmişler. Şimdi de tekrar Fransa'ya dönelim ve açıkladığım hususların burada uygulanıp uygulanmadığını inceleyelim. Kral XII. VIII. Buradaki amacım kralın kararını eleştirmek değildir: Kendisini destekleyecek hiç kimseyi bulamayan ve hattâ VIII. Çünkü bu hükümdarlardan ikincisi İtalya'da elde ettiği toprakları daha uzun süre muhafaza ettiğinden dolayı kendisini daha iyi tanıma fırsatını bulduk ve gördük ki. Napoli Krallığı'nı ele geçirmek için yanıp tutuşunca bu krallığı İspanya kralıyla paylaşmaya karar verdi: Öyle ki. Ama daha Milano'ya ayak basar basmaz bunun tam tersini yaptı. bu hükümdar kendi devletinden çok farklı olan bir devleti muhafaza etmek için gerekli olan uygulamaların tam tersini yapmıştır. Yaptığı bu ilk hatayı diğerleri izledi. Lombardiya'yı ele geçirdikten sonra Charles'ın kendisine 34 . Alexander'ın Romania'yı istila etmesine yardım etti.
ama bunu uygulamaya geçiremeden sadece bunun hayalini kurmak hata yapmak anlamına gelir ve ayıplanmalıdır. Gerçekten de Kilise'yi güçlendirmemiş ve İspanya'yı İtalya'ya çağırmamış olsaydı. Zayıf tarafları ezdi. bunun için ayıplanmaktan ziyade övülür. çünkü savaşın çıkmasını kesinlikle önleyemezsiniz. bunu başarabilecek imkanlara sahipse. son derece kuvvetli yabancı bir hükümdarın buraya girmesini sağladı. Sonuç itibarıyla.den kovabilecek güce sahip olan bir başkasını tahta geçirdi! Sahiplenme isteği şüphesiz olağandır ve insan doğasına özgüdür. buna daha önce verdiğim cevabı veririm: Düzensizliğin sürmesine bu tür bir sebepten dolayı göz yummak hiçbir zaman affedilemez. Fransa Napoli Krallığı'na saldırmak için yeterli güce sahip idiyse bunu gerçekleştirmeliydi. hiçbir zaman kendisi bizzat gelip buraya yerleşmedi ve buraya göçmen göndermedi. Sonuç itibarıyla. Zira Venedikliler buraya eğer sadece kendileri sahip olacaksa böyle bir harekete razı olurlardı. öte yandan ise hiç kimse burayı Fransa'dan alıp onlara teslim etmeyi istemezdi. hükümdarların verdikleri sözler ve bunlara dair izleyecekleri tutum konusunu işleyen bölüm ile cevap vereceğim. yok eğer buna gücü yetmiyor idiyse de orayı kesinlikle paylaşmaya kalkmamalıydı. ama bunlardan her ikisini de uyguladıktan sonra Venedikliler'e kar^ı hiçbir şekilde cephe almaması gerekiyordu. Louis Lombardia'da kaybetti çünkü bir devleti elde edip de bunu korumak isteyen hükümdarların izlemek zorunda oldukları kurallara uymadı. Napoli Krallığı'nın paylaşılmasında bu tür bir zorunluluk olmadığından dolayı bunu maruz gösterecek bir sebep de yoktur. 36 Eğer Louis'nin Romania'yı Papa Alexander'a bırakarak ve Napoli Krallığı 'm İspanya ile paylaşarak sadece savaşı önlemeyi amaçladığını söylenecek olursa. Nihayetinde Fransızlar'ı ve Venedikliler'i birleşmiş olarak karşılarına alma düşüncesi düşmanları korkutacaktı. Böylece. Bunda şaşılacak hiçbir taraf yok. Lombardia'nın Venedikliler'le paylaşılmasını mazur gösterebilecek neden bu hareketin Fransızlara İtalya'ya ayak basma fırsatını vermiş olmasıdır. Bu arzusunu tatmin etmeye kalkışan herhangi biri. Eğer kralın evliliğin geçersiz kılınması ve Rouen piskoposunun kardinalliğe getirilmesi (sonraları Amboise kardinali olarak adlandırılacaktır) için söz konusu ili almaya dair papaya söz verdiği öne sürülecek olursa buna. Venedikliler'i kendi ellerinde bulundurdukları devletlerden kovmaya çalışmak gibi altıncı bir hata daha işledi. XII. zaten güçlü olan bir devletin gücünü daha da artırdı. Söz konusu hatalara rağmen. Louis'nin'İtalya'da beş hatası oldu. aksine bundan daha basit ve daha doğal bir sonuç olamazdı. Venedikliler'i zayıflatma düşüncesi iyi ve zorunlu bir karar olabilirdi. Alexander'm oğlu Cesare Borgia bu adla anılırdı) Romania'nın hakimiyetini ele geçirdiği dönemde Nantes'da bulunuyordum: . XII. çünkü bunlar güçlerini korudukları ölçüde kralın düşmanlarının Lombardia'ya saldırmalarını engelleyeceklerdi. sadece erteleyebilirsiniz ki bu da Sizin aleyhinize olur. Valentinois (Papa VI. hâlâ ayakta durma şansına sahip olabilirdi ama.
soyları çok eskilere dayanan ve teb'ası tarafından kabul gören. Fransızlar'm Kilise'nin bu derece güçlenmesine izin vermekle devlet işlerinden anlamadıklarını ortaya koyduklarını söyledim. Ama fetih bir kez gerçekleştirilip de padişah ordularını bir daha toplayamayacak kadar bozguna uğradığında. Türk imparatorluğunun fethedilmesinde yatan zorluk. bundan pek de fayda beklenmemelidir çünkü bunlar halkı peşlerinden isyana sürükleyemezler. Bu şekilde. nadiren yandan şu genel kuralı çıkarabiliriz: Bir diğer hükümdarı güçlendiren bir hükümdar kendi kuyusunu kazıyor demektir. sevilen ve yönetim hakları olan. 37 ger Türklerin hepsi bunun kuludur. ve bu tek hakim imparatorluğu çok sayıda sancağa ayırmış olup buraya dilediği gibi atayıp değiştirdiği valileri gönderir. Fransa gibi yönetilen devletlerde ise durum tamamen farklıdır: Krallığın önde gelenlerinden birkaçının ayartılması suretiyle 39 l . Sonuç itibarıyla Türklere saldırmak isteyen kimse onları karşısında birleşmiş olarak bulacaktır. Kilise'nin ve İspanya'nın İtalya'daki gücü Fransa'nın eseri olmuş ve sonra da bu ülkenin bölgede uğradığı kaybı hazırlamıştır. Söz konusu iki yönetim şekli üzerinde düşünüldüğünde Türkler'in imparatorluğunu ele geçirmenin çok zor olduğu ve fa-. Bundan da. ki bu da ortadan kaldırıldığında geriye artık çekinilecek kimse kalmaz. Bunun sebeplerini daha önce belirttim. kazanan tarafın savaştan önce nasıl halktan umacağı bir şey yoksa zaferden sonra da onlardan korkacak bir şeyi olmaz. Buna karşılık Fransa'da kral. bir soylular sınıfıyla kuşatılmıştır. kat bir kere elde edildiğinde bunu korumanın çok kolay olacağı ortaya çıkar. iç karışıklıklardan yararlanmayı da pek beklememeli ve sadece kendi kuvvetine güvenmelidir. buna kalkışan kişinin bu monarşinin önde gelenlerinden hiçbir surette davet alamayacağı gibi padişahı çevreleyenlerin ayaklanmasından da medet umamayacağı hususunda yatar. Gerçekten de herkes padişahın kulu olup ellerindeki imkânları da yine padişaha borçlu olduklarından bunları ayartmak oldukça güçtür ve bu işte başarılı olunsa dahi. çünkü artık halk arasında itibarı olan kimse kalmamıştır.Kendisiyle bu hususta konuştuğum Amboise kardinali bana İtalyanlar'ın savaşa dair konularda bilgili olmadıklarını söyleyince ben de kendisine. ki kralın bunları askıya alması kendi konumunu da tehlikeye düşürür. Gerçekten de tecrübeyle görüldü ki. çünkü güç ya yetenek ya da kuvvet yoluyla elde edilir: Oysa ki bu unsurlardan her ikisi de bunları kullanan birisim diğerinin gözünde şüpheli kılar. geriye bunun soyundan başka tehlike yaratacak kimse kalmaz.
ama elde ettiği zaferden ve Dara'nın . Üstelik ne bunların hepsini memnun etmek ne de hepsini ortadan kaldırmak mümkün olamayacağından dolayı yeni hükümdar elde ettiği zaferi ilk fırsatta kaybedecektir. Şimdi. Büyük İskender'in ölümünden sonra olup bitenler insanı şaşırtabilir. Bir hükümdar ve onun kulları tarafından yönetilen krallıklarda. ama. Tüm Türkiye sadece bir padişah tarafından yönetilir ve di38 buraya kolaylıkla girilebilir. Yeni işgal edilen bir devletin korunmasının ne kadar güç olduğu göz önüne alındığında. bunların kendilerine ait devletleriyle onları senyör olarak kabul etmiş ve yine onlara doğal bir sevgi besleyen leb'alan vardır. ki bu bakanlar yine onun rıza ve lütfuyla bu sıfatı almış olan kullarıdır. yenilik ve değişikliğe susamış kişiler her zaman bulunur ve bunlar gerçekten de yukarda açıkladığım nedenlerden dolayı krallığın kapılarını açıp işgalci zaferi kolaylaştıracak etkinliğe sahiptirler ama sıra yeni ülkede tutunmaya gelince işgalci hükümdar işte o zaman hem kendisine yardım eden ve hem de susturmak zorunda kaldığı taraflar yönünden türlü zorluklarla karşılaşacaktır. durumundan memnun olmayan. Burada hükümdar soyunu ortadan kaldırmak yeterli olmayacaktır çünkü geriye yeni hareketlerin başını çekecek çok sayıda soylu kalacaktır. tarihte bildiğimiz ve bize bazı izler bırakmış tüm krallıklar iki farklı şekilde yönetilmişlerdir: Ya bir hükümdar ve hükümdarın bakanlarıyla. söz konusu şahsı hükümdarın bakanı veya memuru olarak kabul ederler ve ona karşı özel bir bağlılık duymazlar. Dara yönetiminin yapısını incelediğimizde bunun Türk örneğine benzediğini görürüz: Zaten. yerine geçen halefleri orada ayakta kaldılar ve sadece ihtiraslarından dolayı kendi aralarında doğan anlaşmazlıklardan başka hiçbir zorlukla karşılaşmadılar.BÖLÜM IV Dara'nm İskender tarafından işgal edilen devletleri onun ölümünden sonra haleflerine karşı neden hiç ayaklanmadılar. Büyük İskender de imparatorluğun tüm güçleriyle savaşmak zorunda kalmış ve Dara'yi ilk önce savaş meydanında bozguna uğratması gerekmiştir. Bunu şu şekilde açıklayacağım. söz konusu baronlar sahip oldukları konumu hükümdarın lütfuyla değilse de soylarının eskiye dayanması nedeniyle elde etmişlerdir. Bundan yararlanarak imparatorlukta bir ayaklanma olması muhtemeldi. Günümüzde her iki yönetim şekline örnek teşkil etmek üzere Türkiye'yi ve Fransa krallığını gösterebiliriz. Büyük İskender birkaç yıl içinde bütün Asya'da hakim oldu ve bundan kısa bir süre sonra da öldü. çünkü yönetimi altındaki ülkelerde sadece kendisi en büyük olarak kabul edilir ve halk başka birine itaat etse bile. hükümdar en büyük yetki ve imtiyazlara sahiptir. ya da bir hükümdar ve baronlar tarafından yönetilirler.
Atina ve Teb'de. Bu durum fatih hükümdarın sahip olduğu yetenekten değil fakat ele geçirilen devletlerin farklı yapıda olmasından kaynaklanır. Sonraları Romalılar birbirleriyle savaştıkları sırada. kendileri de huzur içinde egemenliklerini sürdürebileceklerdi çünkü imparatorluk genelinde sadece kendi yarattıkları karışıklıklarla karşılaştılar. muzaffer İskender yukarda açıkladığım nedenlerden dolayı rahat bir biçimde ülkenin sahibi oldu. Romalılar'in nihayet rahata ermesi için Roma egemenliğinin süreklilik göstermesi ve güçlü olması sayesinde bu ayaklanmaların anılarını dahi hafızalardan silinmesi gerekti. İskender'in Asya'yı son derece kolaylıkla elinde tutmasına karşın. İspanya. Fransa gibi yönetilen devletlere gelince. ikincisi bizzat oraya gidip yerleşmektir. Eğer halefleri de birlik içinde kalmayı başarsalardı. Pyrrhos gibi diğerlerinin ele geçirdikleri yerleri korumada çektikleri güçlüklere şaşırmamak gerekir. Spartalılar ve Romalılar buna güzel bir örnektir. 40 Dahası da var. bunların aynı rahatlıkla muhafaza edilmesinden bahsedilemez. Galya ve Yunanistan'da Romalılar'a karşı sıklıkla baş gösteren ayaklanmalar bunun güzel bir örneğidir. 41 BÖLÜM V Fethedilmeden önce kendi yasalarıyla yönetilen devlet veya krallıkları nasıl yönetmek gerekir. dahası bunların sadece hafızalarda kalmış olması bile iktidar için bir huzursuzluk ve sıkıntı kaynağı oluşturmuştu. Spartalılar. fatih hükümdarın buraları elinde tutmak için izleyeceği üç yol vardır: Birincisi buraları yakıp yıkmaktır. Bu ayaklanmaların nedeni bu bölgelerde çok sayıda krallıkların bulunmasıydı. taraflardan her biri eski krallıklar içinde en fazla etkin olduğu krallığa egemen olup oraya yerleşti ve bunlar ancak kendi krallarının soyu tükenince Roma'nın egemenliğini tanıdılar. buraların yönetimindeki az sayıda insanla varlıklarını korudular. zaten özgür yaşamaya alışmış bir devlet yabancılardan ziyade kendi vatandaşları tarafından daha kolaylıkla yönetilebilir. çünkü hükümdarın desteği ve koruması olmadan kendisini sürdüremeyeceğini iyi bilir. buna rağmen daha sonra buraları kaybettiler. Fethedilen devletler kendi yasaları altında özgür olarak yaşama geleneğine sahipseler. üçüncüsü ise fethedilen devletlerin yasalarını olduğu gibi bırakıp burayı sadece vergiye bağlamakla yetinip halkın sadakatini sağlamak üzere de kalabalık olmayan bir yönetim kadrosu kurmaktır. Bu açıklamalar ışığında. varlığını hükümdara borçlu olduğundan bu görevi çok iyi başaracaktır. Bu tür bir yönetim. .ölümünden sonra.
Romalılar, Capua, Kartaca ve Numantia'ın egemenliğini kaybetmemek için buraları yakıp yıktılar ve bir daha da buraları hiç kaybetmediler. Yunanistan'da ise Ispartalılar gibi davranmaya kalkıştılar: Halka, özgürlüklerini ve yasalarını bağışladılar, ama bu yöntem kendilerine başarı getirmedi. Bu ülkeyi ellerinde tutmak için buradaki çok sayıda şehir devleti yakıp yıkmak zorunda kaldılar; bu da zaten burayı elde tutmak için en kesin ve şaşmaz yoldu. Aslında, özgür yaşamaya alışmış bir devleti ele geçiren her kim olursa olsun, bu yöntemi uygulamadığı takdirde bir gün söz konusu devletin kendisini yok edeceğini bilmelidir. Bu tür bir devlette özgürlük adına, eski kurumların hatırasıyla halk sürekli bir biçimde isyana teşvik edilir, çünkü ne geçen zaman ne de yeni 42
bir hükümdarın iyilikleri bunları hiçbir surette hafızalardan silemez. Alınacak her türlü tedbir ve önleme rağmen, devletin birimleri ortadan kaldırılmadığı ve halk sindirilmediği takdirde, bunlar ilk fırsatta özgürlüklerini, kaybettikleri kurumları hatırlayıp, onları tekrar ele geçirmeye kalkışacaklardır. Yüz seneyi aşan boyunduruk döneminden sonra Piza'nın Floransa'nın egemenliğini kırması bu şekilde gerçekleşti. Fakat, bir hükümdarın boyunduruğu altında yaşamaya alışık ülkeler için durum daha farklıdır. Söz konusu hükümdarın soyu ortadan kalktığında, itaat altında yaşamaya alışık vatandaşları yeni bir hükümdar seçimi üzerinde anlaşmaya varamazlar ve özgür yaşamayı da bilmediklerinden dolayı silaha başvurmaya da pek gönüllü değillerdir; böylece burayı ele geçiren hükümdarın halkı kazanması veya halktan emin olması da zor olmaz. Buna karşılık cumhuriyetlerde yaşama ilkesi daha etkindir ve çok daha derinlerden gelen kin ve intikam duygusu, geçmişteki özgürlük anıları, insanları bir an bile rahat bırakmaz, bırakamaz; bundan dolayı da, fatih kuvvetin burayı elinde tutması için bu devletleri yakıp yıkmak veya buraya bizzat gelip yerleşmekten başka bir seçeneği bulunmaz. 43
BOLUM VI Hükümdarın kendi yeteneği ve ordusuyla kazandığı yeni krallıklar
Tamamen yeni krallıklardan bahsettiğimde, bu hususta büyük şahsiyetleri örnek vermeme kimse şaşmasın. İnsanlar hemen her zaman, daha önce denenmiş yöntemlere başvururlar ve hemen her zaman taklit yöntemi ile hareket ederler; arra hiçbir zaman kendilerinden önceki kişinin yolunu aynı şekilde izleyemezler veya taklit etmeye niyetlendikleri kişinin erdemine ulaşamazlar. Bunun için de kendilerine örnek ve kılavuz olarak büyük insanları seçmeleri gerekir, böylece her ne kadar söz konusu kişilerin büyüklük ve başarı derecelerine yükselemeseler de, hiç olmazsa bunlara biraz yaklaşmış olurlar. İhtiyatlı okçular gibi davranmaları gerekir; bunlar hedefi okların menzili dışında görünce daha yukarıya nişan alırlar, oklarıyla o denli yükseğe erişeceklerinden değil de sadece yükseği
nişanlamak suretiyle gerçek hedefi vurmak içindir böyle yapmaları. Yeni krallıkların korunmasında karşılaşılacak güçlükler bunları ele geçiren hükümdarın yetenekli olup olmamasına göre değişir; bu güçlüklerin genel olarak çok büyük olmadığı da düşünülebilir. Sıradan bir vatandaşken hükümdarlığa yükselen bir kimse ya becerikli ya da talihli bir kişidir: Talihine ne kadar az güvenirse hükümdarlığını sürdürmekte o kadar çok başarılı olacağını da ilave etmek istiyorum, zaten bu tür bir hükümdar başka ülkeye sahip olmadığı için bu işgal ettiği ülkede gelip yaşamaya da mecbur kalacaktır; bu da karşılaşacağı zorlukları daha da azaltacaktır. Talihleriyle değil de kendi yetenekleriyle hükümdar olanlar arasında en ünlüleri şunlardır: Musa, Keyhüsrev, Romulus, Thesea ve bunların benzeri olan diğerleri. Musa Tanrı'nın verdiği emirlerin sade bir uygulayıcısı ol44
muştur, bu yüzden hakkında fazla söze gerek olmasa da, Tanrı ile konuşma ayrıcalığına sahip olması bile ona hayran olunması için yeterlidir. Krallıklar fetheden veya kuran Keyhüsrev veya diğerlerinin eylem ve davranışlarına bakıldığında, bunların da hayranlık uyandırıcı olduklarını görürüz. Musa'nın böylesi bir kudret tarafından yönlendirilmiş olmasına rağmen, bunlarla Musa arasında büyük bir benzerlik olduğu da ortaya çıkar. Öncelikle görülen şudur ki talih onlara bir fırsat vermiştir, yani keyiflerince biçimlendirebilecekleri hammaddeyi. Söz konusu fırsat olmadan sahip oldukları büyük yetenekler boşa gidecekti, ama bu büyük yetenekler olmadan da fırsat boşuna çıkmış olacaktı. İsrailliler'in Mısır'da baskı altında ve köle olarak yaşaması gerekiyordu ki kölelikten kurtulma arzusuyla Musa'yı izlemeye karar versinler. Romulus'ün Roma'nın kurucusu ve kralı olması cin, doğduktan hemen sonra Alba'dan kaçırılması ve terk edilmesi gerekti. Keyhüsrev'in ise, İranlılar'ı Medler'in egemenliğinden hoşnut olmadıkları halleriyle Medler'i ise uzun bir barış döneminin rehaveti içinde bulması gerekiyordu. Nihayet Atinalılar dağılmış olmasalardı Thesea görkemini sergileme fırsatını bulamayacaktı. Böylece söz konusu kişilerin yüzünü güldüren fırsatlar oldu, ama bu fırsatları fırsat olarak görebilmeyi, ülkelerinin refahı ve zaferi için bunlardan yararlanmayı yetenekleri sayesinde başarmışlardır. Benzer yöntemlere başvurarak hükümdar olacaklar olanlar krallıklarını büyük zorluklarla elde edecekler fakat bunları kolaylıkla koruyabileceklerdir. Bu hususta karşılaşacakları güçlükler özellikle, devletlerini kurmak ve güvenliklerini sağlamak için oluşturmak zorunda kalacakları yeni kurumlar ve yeni yöntemlerden kaynaklanacaktır; gerçekten de, yeni kurumların yapılandırılmasını yürütmekten daha güç, başarılması şüpheli ve tehlikeli bir girişim de yoktur. Bu yola baş koyan kimse, eski kurumlardan faydalanan kişilerin düşmanlı45
ğını çeker ve yenilerinden faydalanacak kişilerden de ancak ılımlı bir destek sağlar. Bu da, iki nedene dayanır: İlki, bu insanların mevcut yasaların desteğini alan karşıt taraftan duydukları korku, ikincisi de, herkeste ortak olan o güvensizlik duygusudur; tecrübesiyle ispatlanmadıkça yeniliklerin getireceği iyiliklere kuşkuyla yaklaşırlar. Bundan dolayı da yeni kurumlara karşı olanlar saldırı fırsatı bulduklarında bunu partizanlık ateşiyle yaparlarken diğerleri sönük bir biçimde kendilerini savunurlar; bu yüzden de bunlarla savaşmak tehlikelidir. Bu konuda sağlıklı bir karara varmak için, yenilikçilerin kendi başlarına kuvvetli olup olmadıkları, ya da başkalarına mı bağımlı oldukları incelenmelidir; diğer bir deyişle, yeniliği talep mi edecekler yoksa yeniliğe zorlayacaklar mı, bu iyice açıklığa kavuşturulmalıdır. Bunlardan ilkinde, hep şansızlıklarla karşılaşırlar ve amaçlarının hiçbirine de ulaşamazlar. Buna karşılık ikinci seçenekte, diğer bir deyişle kendilerinden başka kimseye bağlı olmadıkları ve güç kullanacakları bir durumdaysalar, başarısızlığa uğrama ihtimalleri çok azdır. Silahlı peygamberlerin başarılı ve silahsız olanların da başarısız olmaları işte bu yüzdendir. Ayrıca milletlerin karakterlerinin değişken olduğunu ve onları belirli bir hususta ikna etmek her ne kadar kolaysa da onların bu doğrultudan ayrılmamalarını sağlamak zordur: Bunun için de, öyle bir düzen sağlamak gerekir ki, artık inançları kalmadığı zaman zor kullanarak inanmalarını sağlamak mümkün olsun. Şüphesiz, Musa, Keyhüsrev, Thesea ve Romulus silahsız olsalardı oluşturdukları kurumları uzun süre muhafaza edemezlerdi; ve büyük bir olasılıkla günümüzde örneği görüldüğü gibi rahip Gi-rolamo Savonarola ile aynı kaderi paylaşacaklardı: Çoğunluk Sa-vonarola'ya olan inancını yitirdiğinde onun kurumları da aniden yıkılmıştır, tahmin edileceği gibi ne kendisine inanan kesimin 46
inançlarını sürdürmelerini sağlayacak ve ne de inanmayan kesimi zorla inandıracak güce sahip değildi. Bir kez daha belirtelim ki, yukarda örneklerini verdiğimiz büyük şahsiyetler büyük zorluklarla karşılaşırlar, öyle ki yollarında her türlü tehlike mevcuttur. İşte bunların üstesinden gelebilecek güçte olmaları gerekir, bu engelleri bir kez aşıp saygınlık kazanmaya başlayınca da kendilerini kıskananları arkalarında bırakıp güçlü, huzurlu, onurlu ve mutlu olmayı sürdürürler: Yukarda verdiğim bu büyük örneklerden sonra size bu doğrultuda fakat daha küçük bir örnek daha vermek istiyorum: Bu, Si-racusa'lı Hieron örneğidir. Sıradan vatandaşken hükümdarlığa yükseldiğinde talihe sadece önündeki büyük fırsatı borçluydu: Baskı altında olan Siracusa halkı kendisini komutan seçti ve değerli hizmetleri sayesinde hükümdarlığa yükselmeyi haketti. Üstelik sıradan bir vatandaşken de sergilediği iyi meziyetler o kadar çoktu ki, iyi bir hükümdar olması için tek eksiğinin bir krallık olduğu söylenmişti. Dahası, Hieron eski askeri yapıyı dağıtıp yenisini kurdu; eski ittifaklarını terk ederek yenilerini akdetti: Böylece hem askerleri hem de müttefikleri kendisine tamamen bağlı oldukları için, bu
tür sağlam temellerin üzerinde istediği yapıyı kurabildi, öyle ki her ne kadar gerçekleştirmek için türlü zorluklarla karşılaşmış da olsa rahatlıkla koruyabildi. 47
BOLUM VII Başkasının silahlarıyla ve talihin yardımıyla elde edilen yeni krallıklar Sıradan bir kişi iken sadece talihin cilvesiyle hükümdar olanlar, buraya gelirken fazla güçlük çekmezler, ama bu konumlarını korumada çok zorlanırlar. Hiçbir güçlük onları yollarından alı-koymuyordur; adeta uçarak gelirler, ama, yerlerine geçer geçmez asıl zorluklarla karşılaşırlar. Kendilerine devlet bırakılanların, ki bunlar ister parayla alsınlar bunu ister bahşedici bir lütuf sayesinde, hepsinin durumu işte böyledir. Örneğin İoııya ve Hellespontos'da (Çanakkale Boğazı) bu türden sayısız vakalar yaşanmıştır; Dara, bu ülkeleri kendi güvenliği için ve şan olsun diye yönetmek üzere çeşitli kralları buralara yerleştirmişti. Sıradan bir vatandaşken askerleri para yoluyla kazanarak imparatorluğa yükselenler ise buna diğer bir örnektir. Bu tür hükümdarlar varlıklarını, son derece değişken ve güven telkin etmeyen iki hususa borçludurlar: Bunları o konuma getiren şahısların iradeleri ve servetleri. Bu yüzden yükseldikleri yerde nasıl tutanacaklarım bilemezler ve sonuçta bunu başaramazlar. Bunu bilemezler çünkü bir insan büyük bir dehaya ve erdeme sahip olmadıkça hükmetmeyi bilmesi çok az bir olasılıktır, çünkü sıradan bir vatandaş olarak yaşamaya alışmıştır; bunu başaramazlar da, çünkü kendilerine bağlı ve güvenilir bir askeri kuvvetleri yoktur. Bunun yanısıra, çok kısa bir süre içinde kurulmuş olan devletler doğadaki çok çabuk doğup büyüyen türleri andırırlar: Bunlar, ilk fırtınada devrilmelerini engelleyecek kadar yeterince derine kök salamazlar ve yeterince kuvvetli tutanamazlar; dediğimiz gibi bu şekilde hükümdar olup da talihin kendilerine sunduğu imkânı korumaya derhal hazırlanmayı bilenleri ve aslında daha öncesinde atılması gereken temelleri iktidarlarının hemen ardından atacak ka48
dar becerikli olanları bunun dışında tutalım. Hükümdarlığa yükselmenin, yukarda açıkladığım bu iki şekline istinaden, günümüzde hâlâ hafızalarda olan iki örneği vereceğim: Francesco Sforza ve Cesare Borgia. Francesco Sforza sıradan vatandaşken sahip olduğu büyük erdemleriyle ve yalnızca doğru yoldan giderek, basit bir istisna haliyle Milano dukası olmuştur. Bunu elde etmek için gösterdiği onca çabaya karşın muhafaza
Bu hususu biraz daha yakından incelemenin yararlı olacağını düşünüyorum. yukarda değindiğim gibi.Louis'nin Jeanne de France ile zaten eski olan evliliğini geçersiz kılıp yine aynı tasarının uygulamasını daha da kolaylaştırdı. babasının serveti sayesinde duka oldu ve söz konusu servetin desteğini kaybettiği anda krallığını da kaybetti. Papa VI. Romania'ya yapacağı sefer için Alexander ondan askeri yardım aldı ve Louis. Bunun yanısıra. üstelik Faenza ve Rimini zaten Venedikliler'in koruması altındaydı. Gerçekten de. bu nedenle de bunların sadakatine güvenemezdi. dahası aldığı tüm bu tedbirlere rağmen eğer başarılı olamamamışsa da. öte yandan Louis'nin de aynı şekilde davranmasından korkuyordu. Gerçekten de Venedikliler'in Fransızlar'ı İtalya'ya çağırmadaki niyetleri farklı olduğundan VI Alexander papa olarak bu tasarıyı kabul etmenin yanısıra. parlak geleceğini sağlamlaştırmak için gerekli tüm önlemleri aldığı da ortaya çıkar. Söz konusu eyaleti böylece ele geçiren Valentino Dukası. Diğer bir deyişle. Urbino Dükalığı'nı ele . Bunu başarmakta zorlanmadı. İtal-ya'daki bütün devletler arasında karışıklık yaratmak ve böylece bu durumdan yararlanarak birkaç devleti ele geçirmekten başka bir seçeneği olmadığını gördü. son derece becerikli bir insanın hükümdarlığa yükseldikten sonra daha önce hazırlamadığı temelleri kurabilmesi imkansız değildir. Milano ve Ve49 nedik dukalarının da bunu kabul etmeyeceğini biliyordu. Louis. Venedikliler'in yardımı ve Papa'nın onayıyla İtalya'ya geldi. Faenza'nın alınmasının ardından Bologna'ya saldırıya gidildiğinde. Böylece de düzeni altüst etmek. Orsini'nin ordularını ihtiyaç halinde yanında bulamamaktan yani bunların yeni kazanımları engellemelerinin yanısıra. XII. bu orduların saldırıyı isteksizce yürüttüğüne şahit olarak bunların mahiyeti hakkında zaten bir takım tecrübelere sahip olmuştu. bu kesinlikle kendi hatasının değil de olağanüstü talihsizliğinin sonucudur. Buna ilâveten dukanın geçtiği aşamalar dikkatlice incelendiğinde. çünkü eylemleri şüphesiz yeni bir hükümdara verilebilecek en güzel dersleri içerir. Böylece XII. Orsini'nin ordularına gelince. Colonna ve yandaşlarına bağlıydılar. Buna karşılık Cesare Borgia.etmekte fazla zorlanmamıştır. Papa'nın güçlenmesinden en fazla rahatsız olacak şahısların elinde olduğunu da görüyordu. ona elinde bulundurduğu toprakları da kaybettirmelerinden korkuyordu. Henüz Milano'ya varmamıştı ki. gelişme ve ilerleme tasarılarında iki nedenden Ötürü zorluklarla karşılaştı: Bir taraftan ordularını kendisine sadık olarak düşünemediği gibi diğer taraftan da Louis'nin iradesiyle karşı karşıyaydı. Louis'ye gelince. İtalya'nın silahlı güçlerinin ve özellikle de kendi yararlanabileceği güçlerin. çünkü bunlar Orsini. başkasının silahıyla ve yardımıyla ele geçirilen devletlerde köklü bir biçimde yerleşmek için temkinli ve yetenekli bir insanın yapması gerekenlerden hiçbirini ihmal etmemesine rağmen bu duruma düşmekten kurtulamadı. ama bu tür bir çalışma bunun mimarı yönünden her zaman çok zahmetli ve yapı için de son derece tehlikeli olacaktır. ki halk arasında Valentino Dukası olarak anılır. ayrıca. Öncelikle onu Kilise'ye bağlı devletlerin dışında hiçbir devletin başına getiremeyeceğini gördü. bu birlikleri şan olsun diye derhal verdi.Alexander oğlunun dukalığını genişletmek istediyse de bunun için önünde kısa ve uzun vadeli birçok zorluklar olduğunu gördü. üstelik.
duka bu tür bir otoritenin gereksiz olduğunu ve hattâ nefret yaratabileceğini düşünerek ilin merkezinde sivil bir mahkeme kurdu ve başına da çok iyi bir yargıç oturttu. Rahatın tadını çıkarmaya başlayan yöre halkı da kendisine sevgiyle bağlandı. Bunun için de Roma'da. atlar vererek olası her tür dostluk vasıtalarını kullanmıştı. vücudunun . Bu husustaki davranışı da. duka gücünü artırdı. bir takım zulümler olmuşsa bunlara kendisinin değil fakat temsilcisinin sebep olduğunu halka anlatmak istedi. Düzeni tekrar sağladıktan sonra artık ne Fransa'ya ne de yabancı bir kuvvete güvendi ve kurnazlığa başvurdu. Orsiniler'in ileri gelenlerini ortadan kaldıran ve bunların partizanlarını da kendi safına çeken. daha önce uygulanan sertlik politikasının bazı insanlarda nefret duygularını uyandırdığını bildiğinden ve bunu ortadan kaldırıp halkın tümünün sevgisini kazanmayı istediğinden dolayı da. meziyetlerine göre onlara çeşitli önemli görevler verdi. ordu komutanlıkları ve yönetim kadrolarında görevler bağışladı. Bununla da yetinmedi. Düka'nın ele geçirdiği Romagna'yı ondan önce yönetenler güçsüzdü. duka senyörün güvenini kazanmak için ona giysi. Orsini ve Colonna taraftarlarını zayıflatmakla işe başladı. Urbino'da ayaklanma. bunun yamsıra her komünün kendi avukatı vardı. Bu barışmadan sonra.geçirip Toscana'ya saldırmaya hazırlandığı sırada onu bundan vazgeçme50 ye mecbur tutan. Romag-na'nın ve Urbino Dukalığı'nın hakimi oldu. kundaklama ve her türlü şiddet eylemine terk edilmişti. Böylece birkaç ay içinde soylular dukaya bağlandı. onur nişanlan. Bu koşullardaki duka. ve bu fırsatı yakaladığında da bunu iyi bir biçimde kullandı. Bu meclisin akabinde. Colonna taraftarlarını dağıttıktan sonra. Bu amaçla. Duka burada huzurun tekrar kurulması ve hükümdara itaat edilmesi için iyi bir yönetim kurulmasının şart olduğunu düşündü: Bunun için en geniş yetkilerle donattığı. Fakat daha sonra. Orsini taraftarlarını yok etmek için fırsat kolladı. bir fırsatını bulduğunda Ramiro'yu kılıçla ikiye biçtirdi. bunlardan soylu olanları yüksek mevkilere getirdi. hırsızlık. başkasının silah ve iradesinden kendini bağımsız kılma kararı aldı. kıyıcı ve iş bitirici Ramiro d'Orco'yu görevlendirdi. Gerçekten de Orsiniler dukanın ve Kilise'nin büyümesinin kendi çöküşlerini hazırlayacağını biraz geç farkettiler ve Perugia devletleri dahilinde La Magione denen yerde bir Diyet meclisi topladılar. para. Orsiniler Sinigaglia'da gidip dukanın eline düşme gafletinde bulundular. Gerçek duygularını saklamasını o kadar iyi başardı ki. Louis'nin asıl niyetini de anlamıştı. halkı yönetmekten ziyade soymuşlar ve yine halkı bir51 leştirmekten ziyade bölmüşlerdi. öyle ki ülkenin tümü. Romagna'da karışıklıklar ve dukanın ancak Fransızlar'in yardımıyla atlattığı sayısız tehlike ortaya çıktı. Orsiniler onunla senyör Pagolo aracılığı ile barıştılar. Gerçekten de bu hükümet kısa süre içinde huzur ve düzeni sağladı ve bundan dolayı büyük ün kazandı. başkalarına örnek teşkil edecek nitelikte olduğundan bunu da açıklamayı faydalı görüyorum.
. Kardinaller Meclisi'ni olabildiğince kendisine bağlamak istedi. Kardinaller Meclisi'nde çoğunluk onun yanındaydı. üçüncü olarak. dördüncüsü ise. O dönemdeki tedbirleri işte böyleydi. Alexander öldüğünde oğlu Valentinois dukası bunlardan üçünü gerçekleştirmiş ve dördüncüsüne de tamamlanmış gözüyle bakıyordu. Bu tüyler ürpertici manzara bir yandan halkı tatmin ederken bir yandan da dehşete düşürdü. niyeti. sağlam temellere oturmuş olarak bir tek Romagna Devleti kalmış. yerlerinden ettiği tüm senyörlerin soyunu. Buna çözüm olarak da şu dört yolu denedi: İlki. böylece Floransalılar da savunmasız kalacaklardı. İstediği gibi silahlandıktan ve kendisine zarar verebilecek komşu orduların büyük bir kısmını yok ettikten sonra duka. yolunu tıkayamayacakları bir güce sahip olmaktı ve Alexander biraz daha uzun yaşasaydı bunu başar52 masına az kalmıştı. çok azı kurtulabilmişti: Romalı soyluları yanına çekmişti. Düka'nın kendisi de ölümcül bir hastalığın pençesindeydı. Bundan dolayı yeni dostluklar aramaya başladı ve Gaete'yi kuşatan İspanyollar'a karşı Napoli Krallığı'nın üzerine yürüyen Fransızlar'a sırt çevirdi. Bu planı hayata geçirebilseydi (ve Papa'nın öldüğü sene içinde artık bunun sonuna gelmişti) sadece kendi kuvveti ve saygınlığına güvenip kendi başına ayakta durabilecek kadar yeterli güç ve şöhrete sahip olacaktı. Diğerlerinin durumu havadaydı. Kılıcını çekmesinin ardından daha henüz beş sene geçmişti ki babası Alexander öldü. Bunun da kolay olacağım düşünüyordu çünkü zaten Perugia ve Piombino'yu elinde bulunduruyordu. Gelecek içinse. Bundan sonra. Bu sırada Duka gördü ki babasın53 dan kendisine. Lucania ve Sienna da gerek korkudan gerekse Floransa'ya duydukları hınç yüzünden kolayca boyun eğeceklerdi. bunların varoldukça papaya sağlayacağı kazançları ortadan kaldırmak. babası ölmeden önce olabildiğince güçlenerek olası bir ilk saldırıya kendi başına karşı koyacak duruma gelmeye çalıştı. ülkesini genişletmek konusundaysa Toscana'yı ele geçirmeyi istiyordu. Ama biz yine konumuza dönelim. nihayet yaptığı hatayı farketmiş olan kralın buna kesinlikle izin vermeyeceğini biliyordu. Fetihlerine devam etmek istiyor fakat hala Fransa'dan çekiniyordu: çünkü. Gerçekten de soyduğu senyörlerden yakalayabildiklerinin hepsini öldürmüştü. böylece tüm bu taraflar dukanın dostluğunu kazanmak zorundaydılar. Zira Fransızlar Napoli Krallığı'ndan İspanyollar tarafından çıkarılmışlardı. ve babası Alexander'dan ona kalanı elinden almaya çalışmasından çekinme durumundaydı. Piza şehrini de şemsiyesi altına almıştı ve artık Fransa'dan da çekinmeden söz konusu yere saldırabilirdi. kendisini çok güçlü bir durumda buldu ve mevcut tehlikelere karşı kendisini tamamen güvencede zannetti. ikinci olarak. iki güçlü düşman ordusunun arasında bulunuyorlardı. Roma'nın soylularını kendi tarafına çekerek papayı hizada tutmak.parçalarını da yanındaki kanlı bir hançerle birlikte bir kazık üstünde Cesena meydanına diktirdi. öncelikle yeni Papa'nın kendisine karşı düşmanca bir tutum izlemesinden.
Yüksek konumdaki kişilerin kendilerine sunulan yeni hizmetler karşısında uğradıkları eski haksızlıkları unutacaklarını düşünmek bir hatadır. tüm bu güçlükleri aşabilecekti. Planlarını ancak babası Alexander'ın kısa ömrü ve kendi hastalığı durdurabildi. Romagna'nın kendisine karşı cephe almadan önce bir aydan fazla beklemiş olması. yüce gönüllü ve serbest düşünceli olmanın. kendisine zarar verebilecek ve buna da mecbur olanları yok etmenin. halka kendini sevdirmenin ve korkutmanın. Alexander öldüğü sırada kendisi de hasta olmasaydı. kral ve hükümdarların dostluğunu. Orsiniler bu şehre vakit kaybetmeden gelmelerine rağmen. eskisini dağıtıp yeni bir askerî örgüt kurmanın. aynı zamanda hem sert hem de bağışlayıcı olmanın. her şeyi kolaylıkla başarabilecekti. eski kurumların yerine yenı54 lerini yerleştirmenin.Bunlara rağmen bir o kadar azimli bir o kadar yürekli bir insandı. Amboise (Rouen) Kardinali ve İspanyollar hariç ondan korkmaları için yeterli nedenleri vardı. Yeni bir krallıkta. Yarı ölü bir vaziyette hastayken Roma'da güvenlik içinde kaldı ve Baglioniler. iki ordu ile birden karşılaşmak zorunda kalmasaydı veya hasta olmasaydı. Colonna. İspanyollar karşılıklı bir takım ilişki ve zorunluluklardan dolayı. Amboise Kardinali Fransızlar tarafından desteklendiği için büyük güce sahipti. eğer bunu da başaramıyorsa. kuvvet veya kurnazlık yoluyla galip gelmenin. ona karşı bir cephe oluşturamadılar. Vitelliler. Il. Il. bu kendisi açısından talihsiz bir seçim olmuştur.Julius'un papalığa seçil-mesidir. eleştirilecek hiçbir şey bulamadığımı ve hükümdarlığa servetin yardımı ve başkasının silahıyla yükselen herkese örnek olarak verilebileceğini düşünüyorum.Julius'un atanması sırasında bana babası öldüğü zaman neler olabileceğini önceden hesapladığını ve hepsine bir çözüm bulduğunu söylemişti. ve diğerlerinin de. İstediği kişiyi papalığa seçtiremediği ve ama istemediği kişinin de seçilmesini engelleyebildiğine göre. Dahası egemenliğini de o kadar sağlam temellere oturtmuştu ki. San Piero ad Vincula Kardinali'nden ziyade Amboise kardinalinin seçimine rıza göstermesi gerekiyordu. insanları kazanmayı ve onları mahvetmeyi çok iyi biliyordu. çünkü insanları birbirine düşman eden özellikle duydukları kin ve korkudur. kurduğu temellerin ne kadar sağlam olduğunu da kanıtlıyor. Julius'un seçmini onaylaması bir . istediği kişiyi papalığa getiremediyse bile en azından istemediği kişinin atanmasını da engelledi. Tenkid edilebileceği tek nokta. askerlerin saygınlığını ve itaatini kazanmanın. daha önce kötü davrandığı ve bundan dolayı da papalığa yükseldikten sonra çekinmeye mecbur kalacağı bir kardinalin papalığa yükselmesini engellemeliydi. Düka'nın II. San Giorgio ve Ascanio Sforza kardinalleri vardı. Düka'nın bütün bir gidişatını böylece özetledikten sonra. düşmanlara karşı güvenliği sağlamanın. Bu nedenle de tercihen bir İspanyolu seçtirmesi gerekiyordu. Düka'nın zarar verdiği kişiler arasında San Piero ad Vincu-la. dostlar edinmenin. Büyük bir cesaret ve şiddetli bir azme sahip olan bu insanın başka türlü davranması da zaten imkansızdı. kendisine hizmet yükümlülüğünden hoşnut kalmak zorunda olacakları ve yine kendisine hakarette bulunmaktan korkacakları şekilde ayarlamanın gerekli olduğunu düşünen herkesin Valentino-ıs dukasının siyasi yaşamının sunduğu kadar kendisine daha yakın bir örnek bulamayacağını söylüyorum. ama kendisinin de bu sırada ölümün pençesinde olacağını düşünememişti.
ki burada amacımız bunları adalet veya ahlâk anlayışı açısından incelemek değildir. Aslında memleketlilerini katletmenin. Bu amacına ulaşmak için Sicilya'daki bir orduya komuta eden Kartacalı general Amilcar ile anlaştıktan sonra bir sabah. Hükümdar olduğunda da aldığı en cesur ve en tehlikeli kararlar sayesinde burada tutundu. meslek olarak seçtiği askerlikte rütbe rütbe çıkarak Siracusa kumandanlığına kadar yükselmiştir. Bundan sonra iki kez Kartacalılar'a yenilmesine ve bunların Siracusa'yı kuşatmalarına 56 rağmen burayı sadece savunmakla kalmadığı gibi ordularının bir kısmını kuşatmaya karşı orada bırakıp diğer kısmıyla Afrika'ya saldırdı. Siracusa halkını ve senatosunu ülkeyi ilgilendiren sorunlar hakkında karar alma bahanesiyle toplantıya çağırdı ve verdiği bir işaret üzerine senatörlerin tümünü ve halktan en zengin kişileri askerlerine öldürttü. bütün askerî rütbelerden. imansız. çünkü bu iki örneğin bunları örnek edinmek isteyenler için yeterli olacağını düşünüyorum. bunları gayret ve tehlikeyle elde edip geçerek yükseldi. Bir çömlekçinin oğluydu ve hayatının her döneminde büyük çapta alçaklık örnekleri sergiledi. dostlarına ihanet etmenin. biri eski biri yeni olmak üzere iki örnek vererek konuyu sınırlayacağım. buraya kendi vatandaşlarının yardımıyla ulaşmaktır. onunla barış yapıp. Bu rütbeye ulaştıktan sonra hükümdar olmak istedi ve hattâ kendisine mutabakat sonucu teslim edilen hükümdarlığı hiç kimseye mecbur kalmadan. şiddet yoluyla elde tutmak istedi. Bunlardan ilkini açıklamak için. diğeriyse. talihe bağlayabileceğiniz olayın mevcut olmadığını veya çok az olduğunu görürsünüz. . Sicilyalı Agathokles. Agathokles'in eylemleri ve tuttuğu yol hakkında düşünecek olursanız. öyle ki kısa süre içinde Kartacalılar'ı perişan ederek kuşatmayı kaldırmaya mecbur etti: Böylece. bundan sonra ise ele geçirdiği krallığı hiçbir muhalefetle karşılaşmadan muhafaza etti.hataydı ve bu da kendisi için sonun başlangıcı oldu. hattâ eğer konumuz burada cumhuriyetler olsaydı bunlardan biri üzerinde ayrıntılı bir biçimde durmamız gerekecekti. 55 BÖLÜM VIII Alçaklıkları sayesinde hükümdar olanlara dair Hükümdar olmak için servetin yardımına ve yeteneğe dayanmayan iki yol daha vardır ki bunlardan da bahsetmemiz gerekiyor. sıradan vatandaşken ve hatta en alt tabakadan biriyken Syracusa tahtına oturdu. ama bu işlediği suçlara o kadar fikir ve beden gücü katmıştır ki. hükümdarlığa alçaklıklarla veya cinayetlerle gelme. Gerçekten de yukarda açıkladığım gibi hükümdarlığa talihin yardımıyla değil de. Söz konusu iki yoldan biri. Sicilya'yı ona bırakarak Afrika'yla yetinmek zorunda kaldılar.
Agathokles gibi Tanrı'nın ve insanların yardımıyla bundan doğacak kötü sonuçlan kendi lehlerine çevirebilirler. Bunu iyi kullananlar. Zulmün iyi kullanılması (kötülüğe iyi denebilirse). ama bunu kötü kullananların tutunmaları imkansızdır! Bu itibarla. Paolo'nun ölümünden sonra. onun büyük komutanlar arasında yer almaması için bir neden yoktur. askerlik mesleğini öğrensin ve iyi bir okulda eğitim görüp. yeni sivil ve askeri kurumlarla yerini mükemmel bir biçimde sağlamlaştırdı. VI. dış düşmanlara karşı kendini savunabilmeyi ve içerde de halktan gelecek bir suikaste kurban gitmemeyi nasıl başardığını sorgulayabilirsiniz. yüksek bir askeri rütbeye sahip olabilsin diye Paolo Vitelli'nin yanına verilmişti. Eğer Cesare Borgia'nın tuzağına düş-meseydi onu yenmek de en az Agathokles'i yenmek kadar zor olacaktı. bu tür eylemlerin hepsinin bir arada uygulanması ve kendi güvenliğini sağlama amacını gütmesi ve bu tür davranışlarda ısrar etmeyerek bunların olabildiğince halkın yararına işletilmesi demektir. ama az önce de belirttiğim gibi Sinigaglia'da Orsiniler. Agathokles veya benzeri bir tiranın sayısız ihanet ve zalimliklerine rağmen ülkesinde uzun süre güvenlik içinde yaşamayı. Bunun. Sonuç itibarıyla. herkes korkusundan ona boyun eğmek ve hükümdarlığını kabul etmek zorunda kaldı. öyle ki. hükümdarlığını koruduğu o bir sene içinde kendi ülkesinde güvenliğini sağladığı gibi. her gün bir başkasını işlemek zorunda kalmasın ve bunların tekrarlanmasını önleyerek halkın güve59 . dinsiz olmanın erdemli olduğunu söylemek imkansızdır: Bu tür yollarla güç kazanabilir fakat şan kazanılamaz. Kendisine zarar verebilecek herkesi öldürdüğünden. yükselişinin ne talihe ne de sahip olduğu faziletlere mal edilemeyeceğini çünkü hükümdarlığı bunlar olmadan elde ettiğini söylemekle bu konuyu kapatmak istiyorum. zalimce davranışların iyi ya da kötü bir biçimde kullanılmasından kaynaklandığını düşünüyorum. öyle ki. başlangıçta bu tür eylemlerin sayısının az olmasına rağmen bunun zamanla sona erdirileceğine giderek çoğaltılması anlamına gelir. ne büyük bir gayretle düşmanlara karşı gelip bunları yendiği düşünülecek olursa. Daha genç yaşında. Zalimliğinin. zira diğer pek çokları zulümlerinden dolayı ne barış ne de savaş zamanında tutunabilmişlerdir. bunun kardeşi Vitelozzo'nun emri altında hizmetine devam etmiş57 kuşattı. Vi-tellilerle birlikte ve askerlikte ve zalimlikteki üstadı Vitelozzo'nun yanında tıpkı onlar gibi boğazlanmaktan kurtulamadı. çocuk yaşında öksüz kalmış ve Giovanni Fogliani ismindeki dayısı tarafından büyütülmüştü. Günümüzden bir örnek vermek gerekirse. insanlığa sığmayan ve alçakça davranışlarının onun büyük insanlar sınıfına dahil olmasının imkânsız kıldığını kabul etmek gerekir. Ama Agathokles'in ne denli bir cesaretle tehlikelere atılıp bunlardan sıyrıldığı. Alexander'm egemenliği sırasında Oliverotto da Fermo.acımasız. bir devleti ele geçiren kişi işlemek zorunda olduğu vahşice eylemleri belirleyip bunların tümünü bir arada gerçekleştirmek zorundadır. komşularının karşısında da itibarını artırdı. Kötü uygulama ise bunun aksine.
dahası yurttaşlarına zamanı iyi bir biçimde değerlendirdiğini kanıtlamak istiyordu ve bu amaçla da dostları ve hizmetkârlarından oluşan yüz atlı eşliğinde gayet şatafatlı bir biçimde kendisini gösterme niyetindeydi. Dolayısıyla aynı zamanda öğrencisi olduğu dayısından Fer-mo sakinlerince şerefine düzenlenecek bir karşılama rica etti. ülkelerinin köleliğini özgürlüğüne yeğleyecek birtakım yurttaşların ve Vite-lozzo'nun desteğiyle Fermo'yu ele geçirmeyi tasarladı. böylece insanlar daha az acı çekeceklerinden dolayı. bunların herkesin içinde konuşulacak konular olmadığını söyleyerek ansızın ayağa kalktı ve başka bir odaya yanında davetlilerle birlikte geçti. Bu niyetle de Giovanni Fogliani'ye yazıp. Halkın kendisi için görkemli bir tören düzenlemesini sağladı ve kendisini evinde misafir etti. zira bunu mecburen yapmış olduğunuzu düşünerek size bunun için müteşekkir olmazlar. Kısa süre içinde yeteneği. halk arasında daha az kızgınlığa neden olacaktır. hükümdar halkına karşı iyi veya kötü koşullara göre değişmeyecek bir tutum içinde olmalıdır. oğlu Cesare'den ve bunların giriştikleri işlerden söz açtı. bu onun olduğu kadar dayısının da şanından olacaktı. Giovanni Fogliani ve diğerleri bu konuda düşüncelerini açıklarken. Buna karşılık iyilikler yavaşça birbirini izlemelidir ki tadına daha iyi varılabilsin. 60 . Bu tür şölenlerde adet olan eğlencenin bitiminden sonra büyük bir ustalıkla tartışmayı ciddi konulara çekerek papa Alexan-der'ın büyüklüğünden. eski ve yeni haksızlıklarla devamlı huzursuzluk içinde yaşayan halka hiçbir zaman güvenemez.tir. Giovanni Fogli-ani yeğenini hoşnut etmek için bu hususta elinden geleni yaptı. saklandıkları yerlerden çıkan askerler Giovanni Fogliani de dahil olmak üzere hepsini öldürdüler. Oliverotto buradaki birkaç günü işleyeceği cinayetlerin hazırlıklarını yaparak geçirdikten sonra muazzam bir şölen vererek Giovanni Fogliani ve Fermo'nun en seçkin simalarını davet etti. Oliverotto atına binip kenti bir uçtan diğerine katedip yüksek yargıcı sarayında 58 nini kazanmayı ve türlü iyiliklerle onları kendisine bağlamayı be-cerebilsin. Çekingenlik veya yanlış tavsiyeler yüzünden farklı bir biçimde davranan kişi eli hep kılıcında olmaya mecburdur. uzun yıllardan beri kendisinden ve ülkesinden uzak kaldığı için onları görmeyi arzuladığını ve bu arada kendi payındaki mal mülkleri biraz tanımış olacağını bildirdi. Bu katliamdan biraz sonra. Eğer iyilik veya kötülük için mecbur olmayı beklerseniz. fizik kuvveti ve cesaretiyle ordunun en saygın askerlerinden biri oldu. Ancak başkasının emir ve paralı hizmetinde olmayı uşaklık etmek gibi gördüğünden. Bunlar henüz oturmuşlardı ki. zaten tüm faaliyeti şan ve şöhret kazanmaya yönelikti. Zalimce eylemlerin hepsinin bir arada yapılması gerekir. Her şeyin ötesinde. öyle bir an gelir ki zaten kötülüğe de vaktiniz olmaz veya yaptığınız iyilikten de bir çıkar sağlayamazsınız.
Bunlardan birincilerinin sırtları sıvazlanmak ve kendilerine saygı . ya özgürlük. şiddet eylemleri veya bir takım alçaklıklar sayesinde değil de. Ayrıca. Hükümdar daha rahat bir konuma sahiptir. buna karşılık ikincisi bulunduğu konumda tek basınadır ve çevresinde kendisine itaat etmeyi istemeyen hemen hemen kimse yoktur. öte yandan seçkinler ise halkı yönetmek ve baskı altında tutmak ister. Soylular ezmeyi. hükümdarın birlikte yaşamak zorunda olduğu halk her zaman aynı kalır ve bunu değiştirmesi imkansızdır. vatandaşlarının yardımıyla hükümdar olanlardan bahsedelim: Buna sivil hükümdarlık denir ve buna erişmek için büyük bir yetenek veya büyük faziletlere sahip olmaktan ziyade. Hükümdarın en kötü ihtimalde halktan çekineceği tek husus 'halkın desteğini yitirmesi olacaktır. büyük bir kitle söz konusu olduğu için hükümdarın kendini korumakta aciz kalacağı da bir gerçektir. Söz konusu zıt eğilimler şu üç sonuçtan birini doğurur: Ya hükümdarlık. halk ise sadece ezilmemeyi ister. Bu hususta. Çünkü bunlar daha ihtiyatlı ve becerikli olduklarından dolayı çıkarlarına yarayacak yolları önceden hesaplamayı çok iyi öğrenmişlerdir ve galip geleceğini tahmin ettikleri tarafın yanına geçmekte bir an bile tereddüt etmezler. ya da anarşi. Burada bazı ayrıntılara dikkat etmek yararlı olabilir. Bütün ülkelerde gerçekten de. Hükümdarlık. istediğinden bunu geri alır. Bunlardan birincisinin etrafı. ama. buna karşılık soylular söz konusu olduğunda. duruma göre soyluların veya halkın yardımıyla kurulabilir: Soylular halka üstünlük sağlayamadıklarını görünce kendi aralarından söz sahibi birine koşarlar ve onu hükümdarlığa yükseltirler. soyluların değiştirilmesi kolaydır. yerinde bir beceriklilik gerekir. bu tür hükümdarlığa ya halkın ya da soyluların yardımıyla erişilebileceğini söyledim. Soylular arasında. kendisini ona eşit gören insanlarla çevrilidir ve sonuç olarak ne kendi iradesiyle yönetebilir ne de bu şekilde davranabilir. halbuki soyluların kendisine karşı herhangi bir eyleme girişmelerinden kaygılanmalıdır. soyluluk derecelerini istediği gibi düşürebilir veya yükseltebilir. iki zıt eğilim vardır: Halk ne soyluların boyunduruğu altına girmek ister ne de onların kendilerini ezmesini. soyluların. Benzer biçimde halk da soylulardan kendisini koruyamaz-sa tam bir güven taşıdığı kendi içinden birini. Bunun yanısıra. Halk hükümdara düşman kesildiği takdirde. Soylular tarafından hükümdarlığa getirilen kişi bunu halka borçlu olana kıyasla konumunu muhafaza etmekte daha çok zorlanır. kaderlerini tamamen hükümdarınkine bağlamış olanlar ve izledikleri tutum itibarıyla farklı olduklarını sergileyenler olmak üzere bir ayırım yapılmalıdır. bunun nüfuzu altında kendisini savunabilmek için hükümdar seçer. her gün istediğini soylu yapar. halkın adalet duygusu 61 soylulara nazaran daha gelişmiştir. fakat. başkalarına yapılacak birtakım haksızlıklar veya bunlara zarar vermek olmaksızın memnun edilmesi imkansızdır.BÖLÜM IX Sivil hükümdarlıklara dair Şimdi de. böylece onun gölgesinde hırslarını tatmin ederler. bunların sayısı daha az olduğundan işi daha kolaydır.
bir kez daha sizlere tekrarlamakla yetineceğim. Sparta hükümdarı Nabis. yukarda açıkladığım hususlardan doğacak sonuçlar şunlardır. çünkü bunlar zor dönemlerde hiç tereddüt etmeden onu yıkmaya çalışacaklardır. bir hükümdarın halkın dostluğunu kazanmasının mutlak bir zorunluluk olduğunu aksi takdirde zor günlerde ihtiyaç duyacağı bir destekten yoksun kalacağını. bu asla yeterli olmazdı. hükümdarlığı halkın yardımıyla alan birisine kıyasla halktan daha çok sevgi ve bağlılık görecektir. çünkü barış zamanında hükümdarı şereflendirirler ve savaş zamanında ise bunların ona bir zararı dokunmaz. çoğunlukla bu tür umutları boşa çıkar. ama eğer halkı karşısına almış olsaydı. sıradan bir kişinin bu tür bir desteğe güvenerek. çünkü halkın tek arzusu baskıdan uzak yaşamaktır. Eğer bir hükümdar emretmeyi biliyorsa. Sadece. bu tür bir hükümdar hiç bir zaman böyle hayâl kırıklığına uğramaz ve halka güvenmekle de son derece sağlam bir temele dayandığını görür. bu denli büyük bir tehlike karşısında kendisini az sayıda insana karşı güvenceye alması yeterli oldu. . düşmanları veya yöneticilerin baskısı karşısında halkın kendisini savunacağına inanması durumunda doğrudur. Halkın yardımıyla hükümdar olan. bunlar arasında tekrar bir ayırıma gidilmelidir. yürekli bir kişiyse. ama bunların aç gözlülüğe eğilimli olmamalarına da dikkat etmek gerekir. kendi ihtirasla-rıyla ve belirli amaçlarla hareket edenlerin hükümdardan çok kendi çıkarlarını düşündükleri aşikârdır. hükümdarın önünde halkın sevgisini kazanmak için bir çok yol vardır. ülkesini ve hükümdarlığını bu güçlere karşı savunabilmek için. Böylece. kara günün63 de cesaretini kaybetmiyorsa. tüm Yunan sitelerince ve daha önce birçok zaferlere imzasını atmış bir Roma ordusu tarafından kuşatma altına alındığında.gösterilmelidir. Ama. Diğerlerine gelince. çünkü insanlar kötülükten başka bir şey beklemedikleri kişilerden biraz iyilik gördüklerinde bunlara daha büyük bir minettarlıkla bağlanırlar. Bu söz. eğer söz konusu kişiler zayıf veya cesaretsiz bir yapıda olduklarından dolayı bu şekilde davramyor-larsa ve özellikle de iyi danışmanlarsa bunlardan yararlanılabilir. Yukardaki açıklamalarıma sakın şu atasözü ile karşı çıkılmasın: "Halkı temel alan balçıkta temel atar". Bu yollar şartlara göre farklılık göstereceğinden bunlara burada değinmeyeceğim. Bunun için de hükümdarın onlara düşman gözüyle bakması ve bunlara karşı tedbirli olması gere62 kir. Soyluların yardımıyla ve halkın iradesine karşın hükümdar olan kişinin ise her şeyden evvel halkı koruması altına alması yeterli olacaktır. Bunu başarmak da oldukça kolaydır. Roma'da Grac-chus'lar ve Floransa'da Giorgio Scali buna güzel bir örnektir. alınacak diğer tedbirleri de göz ardı etmemişse ve kararlılığıyla halkı yönetmesini biliyorsa. Nihayet. Ayrıca. halkın dostluğunu korumak için çalışmalıdır.
Ölüm sadece uzak bir olasılık olarak kaldığı sürece herkes bunun için birbiriyle adeta yarışır. halk emirleri idarecilerin ağzından duymaya alışık olduğu için önemli günlerde doğruca hükümdardan gelecek emirlere uymayı istemeyecektir. ilerde buna tekrar dönme fırsatım olacak. Dolayısıyla bu şehirlerin kuşatması . Artık bundan sonra. hükümdara karşı cephe almak veya sadece ona itaat etmemek suretiyle yine hükümdarın nüfuzunu kolaylıkla yıkabilirler. ama tehlike anında. Aynca. Bundan dolayı hükümdar biraz dehaya sahipse. toprakları pek az büyüktür ve imparatora canlan isterse boyun eğerler. İkincisine gelince. 64 BÖLÜM X Hükümdarlıkların güçleri nasıl ölçülmeli Sözünü ettiğim değişik hükümdarlıkların incelenmesinde bir hükümdarın gerektiğinde müttefik kuvvetlere başvurmadan kendisini kendi kuvvetleriyle koruyabilecek kadar güçlü olup olmamasına bakmak da önemlidir. bundan böyle idarî birimleri teslim alan şahısların iradelerine bağlı olacakları anlamına gelir ki bu şahıslar da özellikle karışıklık dönemlerinde. çünkü bu. huzur ortamına ve halkın kendi gücüne muhtaç olduğu dönemlere güvenip buna göre davranmakla hataya düşer. halkın desteğine ihtiyacı olduğu zamanlarda hükümdarın çevresinde onu savunacak pek az insan kalacaktır. Falanca bir hükümdar.Bu hükümdarlar ancak. düşünmüyorum ki kaygılanacakları bir şey olsun. Ama bu takdirde de. halkın her türlü koşulda ve her zaman halkın kendisine muhtaç olacağı bir yönetim şekli düşünmeli ve bunu kurmalıdır: Böylece halkın hep kendisine sadık kalmasını temin etmiş olur. hükümdarın yönetimi ele geçirmeye çalışması fayda sağlamayacaktır çünkü çok geç kalınmıştır. toplara ve bir yıl yetecek şekilde her türlüsünden malzemeye sahiptirler. ne onun ne de başkalarının kendilerine saldırmasından korkarlar çünkü bütün şehirler sağlam surlara. Bunu zaten tecrübe de gösterebilir. ama bu o derece tehlikeli bir tecrübedir ki ikinci defası olmayabilir. Almanya şehirleri engin bir özgürlükten yararlanırlar. Bu noktayı daha iyi aydınlatmak için şunu belirteceğim ki kendi başlarına ayakta kalabilecek olan hükümdarlar saldıracak olana karşı ordu kurup savaş açabilecek kadar yeterli adama ve paraya sahip olan hükümdarlardır. İnsanlar hiçbir başarı pırıltısı gözükmeksizin zor işlere girmeyi sevmezler ve ülkesinin başkentini iyi bir savunma durumunda tutup halkı tarafından da nefret edilmeyen bir hükümdara saldırmak hiç te ihtiyatlı olmaz. Ülkesinin başkentine kendisini kapatıp düşmanı bekleyen hükümdarın durumu ise tam tersine üzücüdür. dediğim ve ilerde de yine diyeceğim gibi. zira eğer halkın sevgisini kazanabilmişlerse. bu kargaşanın hüküm sürdüğü dönemlerde güvenebileceği dostları bulması da hiç kolay olmayacaktır. Bu tür zamanlarda herkes onun için ölmeye can atı-yordur. hükümdarları oturdukları şehirleri tahkim edip yiyecek depolamaları ve ötesinden tasalanmamaları yolunda uyarmaktan başka yapacak şey yoktur. kendilerini daha zayıf ve daha çok tehlikeye maruz kalacakları bir konumda bulacaklardır. geniş hendeklere. İlk şıktan daha önce bahsetmiştim. sivil bir yönetimi kendilerinin veya yüksek idarecilerin aracılığıyla mutlak bir yönetim şekline dönüştürmeyi istedikleri zaman gerçek bir tehlikeyle karşılaşırlar.
İnsanların. hem de güçlü bir hükümdar ister halkı kuşatmanın süremeyeceğine umutlandırmak suretiyle ister yine halkı galip düşmanın halka hıncı olacağıyla ve zulmüyle korkutmak veya ister fazla yüksek sesle konuşanları ustaca denetimi altına almak suretiyle olsun bu güçlüklerin kolaylıkla üstesinden gelecektir. artık iş işten geçtiğini ve hiçbir çarenin bulunmadığını gören halk gösterdiği bu fedakârlık ölçüsünde hükümdarını savunmada daha hırslı olur. Şu halde iyi tahkim edilmiş bir başkenti olup halkça da sevilen bir hükümdara öyle kolay kolay saldırılamaz. bu tür devletlerde hükümdarlar için sadece mutluluk ve güven vardır. Bu kurumlar öylesine güçlüdürler ki hükümdar ne şekilde yönetirse yönetsin ayakta durması fazla zor olmaz. Bunlar bizim zayıf aklımızın eremeyeceği insanüstü . yönetmedikleri teb'aları vardır. çünkü bu dünyanın işleri öyle değişkendir ki böylesi savunulan bir yerin önünde düşmanın bir yıl tutunması nerdeyse imkansızdır. Buna şu karşılığı vereceğim: Hem becerikli. Şunu da eklemelisiniz ki düşman daha girdiği ilk anda ülkeyi yakıp yıkar. ister hakederek ister talihin yardımıyla olsun bu yönetim biçiminin temelinde eski dinî kurumlar bulunmaktadır. üstelik askeri birlikler düzenli olarak manevralara çalıştırılır ve yönetmelik65 ler bu bakımdan akıllıca oldukları kadar bunlara sıkıca da uyulur. Sadece ruhban hükümdarlardır ki savunmadıkları devletleri. Bunun nedeni. teb'aları bunların egemenliklerinden çıkmayı düşünmedikleri gibi bunun olanağına da sahip değillerdir. kısacası. yeter ki şehir erzaktan ve savunma olanaklarından yoksun olmasın. gördükleri iyilik için olduğu kadar gösterdikleri iyilik için de bağlılık duyduklarını bilmeyen var mıdır? Bütün bunlar beni şuna inanmaya götürüyor ki. Buna bir de o şehirde aynı kuşatma süresince alt tabakayı hazineye dokunmadan beslemek için yedek işler olduğunu ekleyin. elde tutması ele geçirmesinden daha kolay olan ruhban hükümdarlıklardan söz etmek kalıyor. hem de şehir kendisini savunmaya hazır ve ateşliyken. malını korumaktaki çıkarına ve bu kadar uzun bir kuşatmanın sıkıntılarına rağmen sevgisi hâlâ sürecek midir diye sorulacaktır. bir hükümdar biraz becerikliyse kuşatma altındakilerin cesaretini kolayca ayakta tutabilecektir. Ancak. malı mülkü dışarıda olup da bunun yağmalandığını gören halkın sabrı tükenmez mi.uzun sürer ve zahmetli olur. Öyleyse hükümdar bu bakımdan kaygıdan uzak olmalıdır. topraklarına saygı gösterilir. 66 BÖLÜM XI Ruhban hükümdarlıklar^ En son olarak bana geriye.
Bu hükümdarların siyaseti yabancıların İtalya'ya girmemesi ve içlerinden herhangi birinin bü(*) Kilise Devletleri kastediliyor (Ç. Milano dukası ve Floransalılar arasında paylaşılmıştı. yine selefinden para bulma sanatını da öğrenmişti. Charles^*) Fransa kralı olmadan önce İtalya'ya girdi. ki bu dönemden önce bu ülkenin sadece mutlak hükümdarları değil en sıradan baronları en küçük senyörleri bile en azından cismâni bakımdan Roma piskoposundan pek az çekinirlerdi. VI. Papa'ya gelince. Papa. Eldeki topraklara Bologna'yı ekledi.) 67 yümemesiyle sınırlıydı.yollarla yönetildiklerinden. Fransizları İtalya'dan attı: Kendi hısımlarını zenginleştirmek 68 . Bunların arasında en çok çekinileni Papa ve Venediklilerdi. bunlar Orsi-niler ve Colonnalar diye iki hizbe bölünmüşlerdi ve anlaşmazlıklarını nerdeyse Papa'nın gözü önünde temizlemek üzere elleri sürekli kılıçlarında olurdu. Alexander papalık koltuğuna oturduğunda işler bu durumdaydı. ona karşı Romalı baronlardan yararlanılıyordu. nasıl arttığı sorulacak olursa aktaracağım olaylar yeterince bilindiği halde buna cevap vermekte hiç tereddüt etmem. Ondan önce gelen veya onu izleyen hiçbir papa bir papanın insanlarla ve parayla neler yapabileceğini onun kadar iyi gösteremedi. Venedikliler'i kendisine zarar vermeyecek bir duruma soktu. Julius bütün bu konularda VI.N. Alexander'in papalığından bu yana bugün bir Fransız kralını titretip İtalya'dan kovacak ve hattâ Venedikliler'i ezecek şekilde. Fransızlar'ın İtalya'ya girmesi dolayısıyla ve Valenti-no Dukası vasıtasıyla neler yaptığını daha önce söyledim. Julius böylece Kilise Devleti'ni bütün Romagna'ya yayılmış ve Romalı baronların hiziplerini selefinin becerikliliği ve cesareti sayesinde bitirilmiş olarak buldu. Venedikliler. Papalık içteki bu savaş durumundan sadece zarar görüyordu. Sixtus gibi bu güç çekişmelerini bastıran papalar çıkmıyor değildi ama papalık süresinin kısalığı sorunu kökünden halletmeye izin vermiyordu. benim bundan sözetmem kendini beğenmişliktir ve cüretkârca olur. ülkenin egemenliği Napoli kralı. İşte papalık devleti ordularını böyle kullanıyor. Bu papaların gayreti bu hiziplerden birini bir müddet için zayıf düşürmekle sınırlı kalıyordu. Alexander'in halefi II.N. zayıf düşmüş olanın bir sonraki papanın döneminde ayağa kalktığı görülüyordu. Kimi zaman VI. Bununla birlikte eğer bana. Alexander'den ileri gitti. Venedikliler'i durdurmak için diğer hepsinin tıpkı Ferrara savunmasında olduğu gibi bir birlik oluşturması gerekmişti. Charles (Ç. amacı elbette ki Kilise'den ziyade Valentino Dukası'nı güçlendirmekti ama Kilise de onun ve oğlunun ölümüyle birlikte az yararlanmadı bu güçten. Kilise'nin cismanî gücünün VI.) (*) VII. içte ve dışta bütün itibarını yitiriyordu.
paralı ve yardımcı ordular fayda sağlamadıkları gibi tehlike de arz ederler. İster eski. hiç bir zaman güvenlikte ve huzurlu olamayacaktır. ister karma olsun her devletin esas alacağı temeller. Barış zamanında bu ordular tarafından ve savaş zamanında da düşmanları tarafından soyulacaktır. iyi kanunlar ve iyi silahlardır. Alexander ve Julius Kilise'yi cesaretleriyle güçlü kılmışlarsa da herşey bizi şuna umutlandırıyor ki X. Eski ayrılıkların tohumlan onun zamanında da varlıklarını sürdürmelerine rağmen güçlü bir yönetimin altında çatlayamadılar. Sıra. İyi silahların olmadığı yerde iyi kanunlar olmayacağı için ve bunun tersine. Ancak. disiplinsiz. Bunlarda ne Tanrı korkusu ne de insanlara karşı iyi niyet bulunur. düşmana karşı korkak kesilirler. Kuvvetini sadece paralı askerlerden alan hükümdar. Bunun nedeni. Şu halde bugünkü papa Kilise'yi gücünün doruğunda bulmuştur. bunları elde etmek veya kprumak için bir çoğunun kullandığı vasıtaları gösterdim. öyle ki. düşman saldırısını erteleyebildiği müddetçe yok olmaktan kurtulabilecektir. çünkü bu kardinaller hiziplerden birinin veya diğerinin senyörlerinin katılmak zorunda kaldıkları hem içteki hem dıştaki karışıklıkları körüklemek için görevlerinin onlara sağladığı itibar ve nüfuzu kullanıyorlardı. ki bu yönetimin akıllıca siyaseti bu iki süleleyi de kardinallikten uzaklaştırmaktı. 69 BÖLÜM XII Ordular ve paralı askerler kaç türlüdür Şimdiye kadar çeşitli krallıkların niteliklerinden ayrıntılı bir biçimde bahsettim: Bunlardan bazılarında huzursuzluğun veya iyiliğin nedenlerini inceledim. ya yardımcı bir ordudur ya da karmadır. bu tür askerlerin hiç bir hissi bağ olmadan sadece az bir aylık karşılığında silah taşımayı kabul etmiş olmalarıdır. çünkü bu tür ordular arasında birlik yoktur. Julius Orsiniler'i ve Colonnalar'ı papalığa gelişinde nasıl bulduysa öyle bıraktı. ihtiraslı. ya paralıdır. Leo da bu eseri iyiliği ve diğer binbir değerli meziyetleriyle taclandıracaktır. Selefinin zamanına dek süren ve Kilise'yi bölen anlaşmazlıkların kökünü kurutmak oldu bu. ister yeni. Bir hükümdarın yönetimini sağlam temellere dayandırmasının ne kadar önemli olduğunu çünkü bu olmadan devrilip gideceğini daha önce belirtmiştim. bu krallıkları saldırı ve savunma açılarından incelemeye geldi. sadakatsizdirler ve dostlara karşı yiğit. Hükümdar ancak. Bu tür bir para . Bir hükümdarın devletini savunması için kullanabileceği ordu ya kendisine aittir.için değil de Kilise için çalışan bu papanın başarısı bu derece de daha şanlı ve daha şereflidir. iyi silahların olduğu yerde de iyi kanunlar olacağı için burada sadece silahlardan bahsetmeyi uygun görüyorum. baronların arasındaki uyuşmazlığın bunların ihtirasından kaynaklandığını söylemek doğru olur.
Bu tür orduların sebep olacağı kötülükleri belirgin bir biçimde göstermek istiyorum: Paralı askerlerin komutanları ya iyi savaşçıdırlar ya da değildirler. Floransalılar'ın uğradığı felâketlerin bunların günahlarından kaynaklandığını söylemişti. Savaş olmadıkça asker olmaktan haz alırlar. çünkü onları kullanan hükümdarı veya onun iradesine rağmen başkalarını ezerek kendi büyüklüklerinin peşindedirler. ama savaş çıktığı anda da sadece savaş alanında kaçmayı ve firar 70 etmeyi bilirler. Böylece. Bunlar başlangıçta bir takım başarılar göstermişlerse de sadece kendi aralarında cesaret örnekleri vermişlerdir. (Fransızcası'ndakı Ç.ise şüphesiz çalıştıkları kişi için ölmeye karar vermelerini sağlamaz. Eğer iyi savaşçı değillerse. 2) Burada söz konusu olan Savonarola'dur. kendi komutanına boyun eğmeye karşı daha iyi korunduğu da kanıtlanmıştır. bunun nedeninin günahlarımız olduğunu söyleyen kimse haklıydı. ve yetenekli olduğu takdirdeyse yetkilerini aşma- 1) Bunu VI Alexander söylemiştir. Gerçek yüzleri yabancılar karşısında ortaya çıkmıştır.) 71 ması için yasalarla bunu sınırlaması gerekir.^2) Ama bu günahlar onun düşündüklerinden değil de yukarda açıkladığım hususlardan kaynaklanıyordu. ve bunun bedelini ödeyen de yine onlar oldu. Ayrıca. Eğer bu kişinin yeteneksiz olduğu görülürse bunu değiştirmesi. Charles İtalya'yı kolaylıkla ve "elinde tebeşirle''^1) zaptedebilmiştir. Üstelik bu günahlar hükümdarlar tarafından işlenmişti. Bunun doğruluğunu kanıtlamaksa fazla zor değildir. Kral Charles'a kışlalamadan sorumlu askere düşenden daha fazla iş düşmemişti: Kapılan tebeşirle işaretlemek. benzer bir tutum içinde olacaklarına dair itirazı da şöyle cevaplayacağım: Savaş ya bir hükümdar ya da bir cumhuriyet tarafından yürütülür. uzun seneler boyunca paralı ordulara bel bağlamasından kaynaklanır. bunlardan yararlanan kimse kısa sürede bozguna uğrar. hükümdarın bizzat kendisinin gidip komutanlık görevlerini yürütmesi gerektiği gibi cumhuriyetin de bu mevkiye kendi vatandaşını getirmesi gerekir. Fransa kralı VIII. Eğer iyi savaşçılarsa kendilerine gü-venilemez. yabancı askerlerden yararlanan bir cumhuriyete kıyasla. Diğer tüm komutanların paralı asker olsun olmasın. ordularında kendi askerlerini kullanan bir cumhuriyetin. . Gerçekten de İtalya'nın günümüzdeki yıkıntısı.N. Sadece kendi güçleriyle savaşan hükümdarlar ve cumhuriyetlerin büyük başarı elde ettikleri ve paralı orduların ise zarar vermekten başka bir işe yaramadıkları tecrübeyle sabitlenmiştir.
Söz konusu Sforza'nın babası. bir kısmı engellerle karşılaştı ve diğerleri de ihtiraslarını başka alanlara yöneltti. kraliçe kraliyetini kaybetmemek için Aragon Kralı'nın kollarına atılmak zorunda kaldı. Floransalılar'ın onun buyruğu altına girecekleri de inkar edilemez. Milanolular Duka Filippo Visconti öldüğünde Venedikliler'le savaş halindeydiler ve Francesco Sforza'yı kendi hesaplarına tuttular: O ise Carava-ggio'da yendiği düşmanlarla kendisini para karşılığında hizmetlerine almış olan aynı Milanolular'a karşı birlik oldu. bu yüzden de birbirleri için engelleyici oldular. Eğer Venedikliler ve Floransalılar'ın bu tür ordular kullanmalarına rağmen devletlerini genişlettiği ve komutanlarının da onlara ihanet etmek yerine onları savunduğuna dair gelecek itirazlara cevabım şu şekilde olacaktır: Floransalılar bunu iyi şanslarına borçluydular. Çağımızdan bir örnek vermek gerekirse. yetenek sahibi olan ve sıradan vatandaşken büyük üne kavuşan Paolo Vitelli'yi general olarak hizmetlerine almışlardı. Sforza ve Braccio'lar ise birbirlerine rakiptiler. Napoli kraliçesi Giovan-na'nın hizmetindeyken birdenbire onu ordusuz ve yüzüstü bırakmıştı. Bundan başka Epaminondas'ın ölümünden sonra Tebaililer ordularının komutasını Makedonyalı Filip'e teslim ettiler ve bu hükümdar da kazanılan zaferi Tebaililer'i egemenliğine almak için kullandı. Ve şimdi günümüzün olaylarına dönelim: Floransalılar. Bu generalin Piza'yı ele geçirmeyi başardığı takdirde Floransalılar'ın onun emrine girmiş olacağını kimse yadsıyamaz. çünkü yetenekli ve dolayısıyla çekinmelerini gerekti72 recek ordu komutanlarından bir kısmı savaştan galip çıkamadı. Romalılar'a karşı verdikleri ilk savaştan sonra. komutanları Kartacalı olmasına rağmen kendi paralı askerlerinin boyunduruğuna girecek noktaya geldiler. Francesco Sforza ve Braccio ihtiraslarını. öyle ki. tüm vatandaştan asker olan İsviçre de özgür yaşıyor. Başarılı olamamış komutanlardan biri de Giovanni Acu-to'dur ve başarılı olamadığı için de bağlılığı tecrübe konusu olamamıştır. zaten zaferi kazanmış olsaydı. Nihayet. bunlara Antik Çağ'dan Kartacalı-lar'ı örnek verebiliriz. Kartacalılar.Uzun çağlar boyunca Roma ve Sparta kendi ordularıyla ve özgür yaşadılar. biri Lombardia diğeriyse Kilise ve Napoli Krallığı olmak üzere başka taraflara yönlendirdiler. çünkü kendisi düşman tarafına geçtiği takdirde hiçbir tutunacak dalları kalmayacaktı ve görevini sürdürmesine izin verdikleri tak-dirdeyse onun isteklerine boyun eğmek zorunda kalacaklardı. Paralı ordulara gelince. .
bunları da günümüze değin bu tür orduların komutanlığını üstlenen diğerleri izledi. yenilgilerinden korkar oldular. XII. Louis tarafından yağmalanmak. Önceleri. Son dönemlerde. bu eski erdemlerini bırakıp İtalya'daki alışkanlığı izlemeye başladılar. imparatorluğun koruması altında kendilerini baskı altında tutan soylulara karşı silahlandılar ve itibarını daha da güçlendirmeye çalışan Kilise'nin de yardımıyla bağımsızlıklarını kazandılar. komutanlarından fazla çekinmeleri gerekmiyordu. çünkü elde ettiklerini kaybetme korkusuyla ne onu ıskartaya çıkarmayı istiyorlar ne de bunu yapabiliyorlardı. Ancak. güvenliklerini sağlamak için onu öldürmek zorunda kaldılar. İlk dönemlerde soylular ve halktan silahlanmış olanlar savaşırdı. Pa-pa'nın cismanî kudretinin daha da artmasıyla İtalya pek çok devlete bölündü. Ancak. Charles tarafından istilaya uğramak. bunların kaydettikleri aşamalar dikkatlice gözlendiğinde. İtalya'nın büyük bir kısmı Kilise'nin veya birkaç cumhuriyetin egemenliği altına girdi. rahipler ve sıradan vatandaşlar silâh kullanmaktan aciz olduklarından parayla tutulmuş yabancı askerleri kullanmaya başladılar. devletleri genişledikçe çok geçmeden Carmagnola'yla hatalarını anladılar: Bunun komutanlığı döneminde Milano Dukası'na karşı parlak zaferler ka73 zandıklarmdan dolayı onun değerini anlamışlar.Venedikliler'e gelince. Bundan sonra. çünkü. Bundan dolayı. esas itibarıyla sahip oldukları kara parçası küçük ve ünleri de büyük olduğundan. Sonuç itibarıyla. Ferdinando'nun zulmüne ve İsviçreliler'in hakaretine uğramak oldu. söz konusu askerlerin kahramanlıklarından bu şanssız Ülke-74 nin payına düşen. geç ve zayıf olur. kayıplar ise çabuk ve şaşırtıcıdır. bunların zaferlerinden korkacakları yerde. Bu komutanların kendilerine saygınlık kazandırmak için yaptıkları şey piyadeyi kötülemek oldu. Bartolomeo da Berga-mo. örneğin Venedikliler'e sekizyüz yıllık emeğin meyvesini bir günde kaybettiren Vaila gibi. bir yandan sınırlı sayıdaki piyadeler kendilerine hiçbir itibar kazandırmıyor. onun savaştan soğumuş olduğunu görüp o yaşadığı müddetçe artık kazanamayacaklarını anladılar. imparatorluğun İtalya dışına itilip. Ruberto da San Severine. bunu en başından anlatacağım. buralarda halktan bazı kişilerin hükümdar olmasıyla egemenlik gaspedilmiş ya da elde edilmiş oldu. kendi başlarına savaştıkları sürece hayırlı ve muzaffer bir "biçimde işlerini yürüttükleri görülür: işte kara savaşları başlayana dek durumları buydu. Birçok kentte. VIII. Paralı orduların senelerdir hüküm sürdüğü İtalya'dan örnekler verdiğime göre. Bu tür birliklere rağbet etme ilk kez Romagna'dan Albergio da Co-mo'yla oldu: Dönemlerinde İtalya'ya egemen olan Braccio ve Sforza da diğer birçokları gibi onun yanında yetiştiler. ama kara savaşlarına başladıkları andan itibaren. bu sistemin kökü ve ilerleyişi bilindikçe çaresi de daha iyi bulunur. çünkü bu ordularla kaydedilen gelişmeler ağır. öte yandan da kendilerine ait . Pittigliano Kontu ve diğer benzer komutanlara sahip oldular. ama öte yandan da. Gerçekten de birçok büyük kent.
Paralı askerlerin ise size karşı gelmeleri ve galip geldikten sonra sizi yıkmaları için daha fazla zamana ve daha büyük fırsatlara ihtiyaçları vardır: Bunlar kesinlikle birlik içinde değildirler. işte Yunanistan'ın dinsizlere boyun eğmesine yol açan da bu talihsiz karar oldu.) 75 kilmek istemedi. ciltlerinde. Ordugâhlarının çevresinde ne siper kazarlar ne de sivri uçlu kazık duvarları dikerlerdi ve kışın kesinlikle sefere çıkmazlardı: Tüm bunlar onların askeri disiplini dahilindeydi ve bu düzeni tehlikelerden ve zahmetten kaçınmak için mahsus düşünmüşlerdi. Bu nedenle de. Savaş Sanatı çalışmasının I. paralı askerlerin alçaklığından. çünkü bunları toplamış olan ve paralarını ödeyen sizsinizdir. paralı askerlerden çok daha tehlikeli olan yardımcı orduları kullanın. akıllı hükümdarlar bu iki tür orduyu kullanmayı her zaman reddetmiş. ama bununla da İtalya'yı köleliğe ve haysiyetsizliğe^1) sürüklediler. ve II. öte yandan kuşatma altındakiler de karanlıktan yararlanıp baskın yapmazlardı. 1) Machiavelli. Bundan dolayı da. başlarına getirdiğiniz komutan kim olursa olsun bunların üzerinde hakimiyet kurup onları hemen size karşı kışkırtması imkânsızdır. bir yeri kuşattıkları takdirde gece saldırısı düzenlemiyorlardı. ama çok geçmeden bunların güvenilir olmadığına karar vererek. Buna göre de Orsini ve Vitelliler'i hizmetine aldı.N. Bunun yanısıra. başkalarının ordularıyla galip gelmektense kendi ordularıyla yenilmeyi her zaman tercih etmişlerdir ve yabancı kuvvete borçlu olacakları zaferleri de hiçbir surette gerçek bir zafer olarak kabul etmezler. Çünkü bu kuvvetler sizden başkasının emrinde olmada birliktirler ve zaten böyle de yetiştirilmişlerdir. (Fransızcası'ndakı Ç. bu komutanlar her türlü çareye başvurup kendilerini ve askerlerini yorgunluk ve tehlikelerden korumaya çalışıyorlardı: Çatışmada karşılarmdakileri öldürmüyorlar sadece esir almakla yetiniyorlardı ve bunları da fidyesiz geri gönderiyorlardı. sadakatsiz ve tehlikeli olduklarını görünce bunları da ortadan kaldırıp. İşler o hale geldi ki. Bu değişik yapıdaki ordular arasındaki fark. Bunların da istikrarsız. Burada yine Cesare Borgîa ve bunun benimsediği davranış biçiminden söz etmeden geçemeyeceğim. paralı ordulann yerme ulusal orduların kullanılması düşüncesini tekrar ele almış ve bunu ayrıntılı bir biçimde geliştirmiştir. yardımcı ordu-larınsa cesaretinden korkmak gerekir. Bu duka Romagna'ya sadece Fransız askerlerinden oluşan yardımcı kuvvetlerle girdi ve bunlarla Imola ve Furli'yi ele geçirdi. Böylece sadece süvari birliğiyle yetindiler. Kısacası.devletleri olmadığı ve sadece kendi sanatlarıyla yaşadıkları için çok sayıda piyadeyi besleyecek güçleri de bulunmuyordu. Düka'nın Orsini ve Viteliler'e dayandığı zaman sahip olduğu ünle sadece kendisi ve kendi . gerçekten de bu sonuncularla sonunuzu kolayca hazırlamış olursunuz. Kendinizi kazanamayacak kadar güçsüz mü kılmak istiyorsunuz? Öyleyse. daha az zararlı bulduğu paralı askerlere başvurdu. yirmibin kişilik bir ordunun içinde ikibin piyade askeri bulunmaz oldu. bundan böyle sadece kendi kuvvetlerine başvurma yolunu seçti. bunların sayıca çok az olması bile iyi kazanmalarını sağlıyor ve kendilerine saygınlık veriyordu.
böylece ne düşmanlarına. Julius'un Ferrara'ya karşı paralı askerleri kullanıp acı bir tecrübe edindikten sonra. ama biz yakın tarihimizde cereyan eden II. ne de yardımcı kuvvetlere tutsak düşmemiş oldu. Floransalılar ordusuz kaldıklarından dolayı. karma ve ulusal ordular Yararsız olduğunu söylediğim ordulardan biri de yardımcı ordulardır.askerlerine güvendiği zaman edindiği ün karşılaştırıldı77 BOLUM XIII . Bu tür ordular. çünkü bunlar da ancak başkalarının silahıyla galip gelebilmişti. tamamen paralı veya tamamen yardımcı ordulardan şüphesiz daha iyidir. Charles'm kurduğu düzen korunmuş ve iyileştirilmiş olsaydı Fransa yenilmez bir ülke olacaktı. Yardımcı. ki zehir hep altta gizlidir ve zayıflamanın ardındaki verem hastalığında olduğu gibi sonradan kendisini gösterir. onları çağıran taraf da kaybeder. son birkaç yıl içinde II. Bundan dolayı Fransız orduları günümüzde karma bir yapıya sahiptir. Eski çağlarda buna örnek oluşturacak pek çok olay meydana gelmiştir. kendileri için yararlı olabilirler. Düşmanlarına karşı koymak için Konstantinapolis imparatoru Yunanistan'a onbin Türk getirdi ve bunlar savaş bittiği halde çe76 alıştırdı ki. şansının ona yardım etmesine ve şu beklenmedik olayın meydana gelmesine borçludur: Yardımcı kuvvetler Ra-venna'da yenik düştükten sonra. Sonuçta Fransızlar İsviçreliler'in karşısında tutunamıyor ve İsviçreliler olmadan da hiç bir orduya karşı çıkamıyorlar. şüphesiz en olmayacak biçimde kendisini bir yabancının kollarına attı. Ancak. diğer bir deyişle bunların bir kısmı ise paralı askerlerden bir kısmıysa ulusal ordudan oluşur. Julius örneğini vermekle yetinelim. onbin paralı Fransız askerini ele geçirmek istedikleri Piza'ya gönderdiler ve böylece de o güne kadar hiç yaşamadıkları bir tehlikeyle karşı karşıya kaldılar. fakat bunları çağıran tarafa her zaman zarar verirler. kazandıkları takdir-deyse onları çağıran taraf bulların boyunduruğu altına girer. o zayıf insani ihtiyat duygusu görünüşteki iyiye yenik düşer. Bu düşüncesizliğinin cezasını çekmemeyi. çünkü bu ordular yenildikleri takdirde. bunlar bir devletin kendisine yardım ve savunma için çağırdığı güçlü bir devletin kuvvetleridir. Ferrara'yı ele geçirmek için. VII. Örneğin. onlarsız savaş kazanamayacakları düşüncesine kapıldılar. İspanya kralı Ferdinando'ya başvurup onun kendisine ordularıyla yardım etmesini istemiş ve böylece yardımcı ordulara başvurmuştur. hiç hesapta yokken İsviçreliler ortaya çıkarak galip gelen orduyu kovaladı. ama sadece ulusal birimlerin yer alacağı orduların değerinde değildir. . bu bileşim.
" Ben zaten hükümdarın "kendi kuvvetleri" olarak yine hükümdarın yurttaşlarından. Fransa'nın karşılaştığı tehlikelerin nedeni de. bunun. yazgısı tümden talihine bağlıdır. İs-railliler'e baskı yapan Filistinli Goliath'la savaşmak isteyince. Roma İmparatorluğu'nün çöküşünün ana nedeni aranacak olursa. Hasmı karşısında kendisini savunmasız bulur. ama yaptığı bu hata ve bunu izleyen diğerleri. Bundan sonra oğlu Louis. ama daha önce bahsettiğim Siracusa'lı Hieron hususuna değinmeden geçemeyeceğim. Eski Ahit'te bulunan ve bu konuya ilişkin bir örnek olarak görülebilecek bir kişiyi de size hatırlatmama izin verin. çok az kişiye bahşedilmiş bu yetenekten mahrumdur demektir. gördüğümüz gibi bu oldu. bunları İsviçreliler'le birlikte savaşmaya o kadar 78 . Davut bunları kuşandıktan sonra bunların kendisine uygun olmadığını. piyade birliklerini dağıtarak İsviçre'den paralı asker almaya başladı. bunların değerlerinden kaybetmeleri barbarların lehine dönüyordu. Bu öz kuvvetlere nasıl sahip olunacağının yolu ve şekli. Siracusalılar tarafından ordunun başına getirilen Hieron paralı askerlerin. düşmana karşı sadece kendi bıçağı ve sapanıyla savaşmak istediğini söyledi. KI. Gerçekten de İsviçreliler'i bu şekilde onurlandırarak kendi ordularını ortadan kaldırmış oldu: İlk başta piyade birliğini tamamen yok etti. "kendi gücümüze dayalı olmayan bir iktidardan daha dayanıksız daha geçici başka hiçbir şey yoktur. hepsini kılıçtan geçirmeyi uygun buldu. faydasızlığını anlamakta fazla gecikmedi. ki bunların şefleri bizim İtalya'daki "condottieri"leri andırıyordu. Bütün diğerleri paralı veya yardımcı kuvvetlerdir. Davut. İtalya'nın yakın tarihinden verdiğim örneklerle konuyu sınırlamak isterdim. süvarilerini de yabancı birliklere bağımlı kıldı. Sonuç olarak şunu çıkarıyorum ki. Şa-ul onu cesaretlendirmek için kendi silahlarını verdi.Louis'nin babası VII. bir hükümdar kendisine ait kuvvetlere sahip değilse güvenlikte de değildir. öyle ki. Gerçekten de bundan sonradır ki Roma'nın kendi birliklerinin gücü kesildi. söz konusu ikinci dönemde şöhreti giderek artmış ve kendi ordusunun mutlak hakimi olduğu dönemde başka hiçbir zaman elde edemeyeceği kadar büyük saygınlık kazanmıştır. bundan sonra da savaşlara başkalarının ordularıyla değil kendi ordularıyla katıldı. Bilge kişilerin de hep düşündüğü ve söylediği gibi. Charles ve cesaretiyle İngilizleri Fransa'dan attıktan sonra kendisine ait kuvvetlere sahip olmanın zorunluluğunu kavradı ve kraliyetinde piyade ve süvari birlikleri oluşturdu. teb'asından veya sâdık bendelerinden oluşan kuvvetleri kastediyorum. Gotları paralı asker olarak orduya alınması olduğu görülür. Bu şefleri ne muhafaza edebileceğini ne de atabileceğini anlayınca. Gerçekten de başkasının silahı ya üstünüzden düşer ya size ağırlık yapar ya da sizi rahatsız eder. 79 ğmda kolayca görülebilir.Kötüyü ancak herkesin gözüne çarptığında gören hükümdar.
savaşta meydana gelebilecek çeşitli olaylar hakkında bilgi sahibi olur. Gerçekten de. kötü günlerinde zorluklara karşı koyacak gücü kendinde bulur. bataklıkların özelliklerini öğretecektir.ğa dayanıklı kılacağı gibi değişik yörelerin doğal koşullarını yani dağların yüksekliğini. ikincisi. ovaların enginliğini. bir çarpışma için mevzilerini düzenler. kazandıkları zaferlerin ve yenilgilerin nedenlerini aramalı ve böylece neleri örnek alması ve nelerden de kaçınması gerektiğini incelemelidir. onlarla birlikte dolaşırken. onun tüm düşüncelerini sadece savaş sanatı üzerinde yoğunlaştırması hususundaydı. ki bütün bunlara en yüksek dikkati vermek zorundadır. çünkü bir kumandan bu sayede düşmana açık verdirir. onları nasıl izleyebilirdik?" türünden sorulardı. örneğin Toscana'nın dağ. nehirlerin mizacını. Örneğin. vadilerin doğrultusuna. hükümdar tarih okumalı ve 82 ünlü kişilerin hareketlerini. birliklerinin yürüyüşünü yönetir. . Özellikle de birçok büyük şahsiyetin yaptığı gibi çok ünlü birkaç eski çağ kahramanını örnek alıp bunların hareketlerini ve tümden gidişatlarını her zaman göz önünde bulundurmalı ve bunları izleyeceği kurallar olarak benimsemelidir. Örneğin. sık sık yolda durup onlara sorular sorar ve bunları çözmeye uğraşırmış. böyle bilgilere sahip olmayan bir hükümdar bir kumandanda olması gereken özelliklerden en önemli birine sahip değil demektir. ordularını yönetirken anında çözemeyeceği hiç bir sorunla karşılaşmazdı. nezaket. bu sorular "Eğer düşman şu tepede ve biz de burada olsaydık. arkadaşlarıyla ülkede yolculuk yaptığı sıralarda. bir bölgeyi iyi tanımak zorunlu kalındığında bir diğerini tanımayı kolaylaştırır. İşte akıllı hükümdarın izleyeceği yol budur. Sezar'ın ise İskender'i ve Afrikalı Scipio'nun Keyhüsrev'i örnek aldıkları söylenir. daha elverişli bir kuşatma yapar. Ksenophon'un Siropedi adlı eserinden Keyhüsrev'in yaşamını okuyan herkes Scipio'nun Keyhüsrev'i nasıl örnek aldığını bunun ona ne kadar büyük bir ün kazandırdığını ve dahası Ksenophon'un Keyhüsrev hakkında yaptığı dürüstlük. insanlık ve cömertlik hususlarındaki betimlemelere ne kadar uygun düştüğünü görecektir. Bunu yapmakla iki açıdan yarar sağlar: İlki. Bir de şu var ki. Akhalılar'ın hükümdarı Filipomene hakkında tarihçilerin özellikle yaptığı övgü. Zihin alıştırmalarına gelince. bunların savaştaki tutumlarını incelemeli. Bu konuya sürekli bir biçimde dikkatini yoğunlaştırması sayesinde de. ordugâh kurar. Böylece. kendi ülkesini daha iyi tanıyacağıdan savunmasını da daha iyi yapabilecektir. öyle ki. hangi taraf daha avantajlı bir konuma sahip olurdu? Oraya güvenliğimizi ve kendi ordumuzun düzenini bozmadan nasıl ulaşabilirdik? Çekilerek savaşmak zorunda kalsaydık ne yapabilirdik? Eğer düşmanın kendisi çekilerek savaşsaydı. karşılıklı görüş alışverişinde bulunur ve bunlara çeşitli mantıklı açıklamalar getirir-miş. Barış zamanını da boşa harcamaz ve talihinin ters dönebileceği günlere kendini hazırlar. Büyük İskender'in Akhilleus'u. öyle ki. vadi ve ovalarıyla diğerlerininkiler arasında büyük benzerlik vardır.
Ben. Silahlı olanın silâhsıza kendi rızasıyla itaat etmesi mantıksız olacağı gibi silahsız bir efendinin silahlı hizmetkârlar arasında hiçbir zaman güvenlikte olamayacağı da açıktır. yani zihnen ve bedenen. . Büyük İskender'in babası Filip'in. biri sefih diğeri namusludur. her şeyden önce böyle bir utançtan kendisini sakınmak zorundadır. kimi dindar kimi dinsizdir. Oğullan da bu meslekteki zorluklardan ve yorgunluktan çekindiklerinden dolayı dukayken sıradan kişiler oldular. kimi acımasız. kolaylık bulunabilecektir. kimi mert. Bu onu yorgunlu81 biri imansız. diğer bir dolu hükümdar ve cumhuriyetin ulusal birlikleri nasıl seçip oluşturabildikleri de görülecektir. Biri. Savaş sanatından nefret etmek yıkıma giden ilk adımsa bu sanata mükemmelen sahip olmak da iktidara yükselmenin yoludur. Silahı savsaklayıp. Savaş sanatından bir nebze bile bir şey anlamayan bir hükümdar askerlerinden saygı görebilir mi ve bu hükümdar bu askerlere güvenebilir mi? Öyleyse kendisini bütünüyle bu sanata vermeli ve barış zamanı da esasen bununla uğraşmalıdır. biri kadınımsı ve korkak bir diğeri kararlı ve yüreklidir. kimisi becerikli. kimi ağırbaşlı. kuşku içindedir ötekiler de incinen gururlarının kurbanıdır. askerlik cahili olmasının yanısıra hor da görülür. öyle ki bu sayede doğuştan hükümdarlar yerlerinde tutunabilir. bu örneklerden öğrenilecek bilgiye güveniyorum. bir hükümdarın kafasında ve uygulamasında olması gereken tek şeydir. Bedenen ilk olarak birliklerine sıkı talim yaptırmalı ikinci olarak da kendisini ava vermelidir. diğeri sözüne sadıktır. Bunu da iki şekilde gerçekleştirebilir. kendisini sefahatin rahatlığına veren hükümdarların devletlerini kaybettikleri görülür. aşağıda da söyleyeceğim gibi. kimi kalender kimi ise kibirlidir. 80 BÖLÜM XIV Ordusu konusunda bir hükümdarın görevleri Savaş ve savaşla ilgili kural ve kurumlar. hattâ işinin bu olması yerinde olur.83 bahsetme fırsatı bulduğum saptamalar üzerinde düşünüldüğü takdirde. Aslında böyle bir hükümdar silahsız bir adam gibidir ve silahsız biriyle silâh biri arasında müthiş bir dengesizlik vardır. sıradan vatandaşlar da çoğu kez hükümdarlığa yükselebilir. Bir hükümdar için can sıkıcı bir de şu sonuç olur ki. kimi hilebazdır. Francesco Sforza mesleğinin askerlik olması sayesinde sıradan biriyken Milano Dukası oldu. kimi uçan. birbirlerine karşı böyle duygular besleyenler birarada pek iyi yaşayamazlar. yöneten kişinin gerçek mesleği budur.
bir . kimisi merhametlidir. varlığını sürdürmek isteyen bir hükümdarın her zaman iyi olmamayı öğrenmesi. hükümdarın kendisini yerinden edecek kusurlarından kaçınacak derecede temkinli olması gerekir. 85 BÖLÜM XV İnsanlar ve özellikle hükümdarlar hangi işlerden dolayı övülürler ve yerilirler. zira. Ancak. beni okuyanlara faydalı olmayı amaçladığımdan boş hayallerle uğraşmaktansa olayları gerçekçi bir bakış açısıyla değerlendirmek bana doğru geliyor. kusur olarak kabul edilen bazılarının da. erdem olarak görülen bazı niteliklerin hükümdarın sonunu hazırladığı.'kim olursa olsun bir insandan ve özellikle de göz önünde oldukları için bir hükümdardan söz edildiğinde. kendini beğenmişlik sayılması mümkündür. varlığını korumaktan ziyade yok olmayı öğretir. Pek çokları. Şimdi de bir hükümdarın teb'asına ve dostlarına karşı nasıl davranması gerektiğini görelim. Böylece hükümdarların görevlerine ilişkin tasarlanan her türlü unsuru bir yana itip sadece gerçeklere bağlı kalarak şunu diyebilirim ki. bizde avaro gözü doymaz vurguncu anlamındadır. Peki. çünkü her yönüyle ele alındığında.Yukarda belirttiğim tüm iyi niteliklerin bir hükümdarda toplanması şüphesiz herkesi mutlu ederdi. Bu konuyu daha önce inceleyen o kadar çok yazar oldu ki. Diğer kusurlara gelince. biri iyiliksever. hâttâ konumunu korumasına yardımcı olan bazı kusurlarından dolayı gelecek sitemlere de aldırış etmemelidir. Bu nedenle de. benim bunu alışılmışın dışında farklı bir biçimde tekrar ele alarak incelememin. oysa biz malını harcamaktan kaçınana misero deriz). 84 BOLUM XVI Cömertlik ve cimrilik üzerine Örneklerde bahsettiğimiz bu ilk iki niteliği ele alacak olursak. ve her zaman iyi bir insan olarak tanınmayı isteyen kişi kötü insanların arasında yok olmaya mahkumdur. ama kaçınamıyorsa da fazla tasalanmasına gerek yoktur. kimi cömert. diğeriyse açgözlüdür. bunlardan kaçına-biliyorsa kaçınsın. bu cumhuriyet ve krallıklar neye yarar? Bunların yaşanan biçimleriyle yaşanılması gerekenleri arasında o kadar büyük fark var ki. duruma göre iyi veya kötü olmayı bilmesi gerekir. hükümdarın güvenliğini ve iyiliğini sağladığı görülür. insanın doğası gereği bunun mümkün olmamasından dolayı. bunlara kişisel bir nitelik olarak aşağıda belirttiğim özelliklerden biri yakıştırılır ve buna göre de söz konusu kişi övülür veya ayıplanır: Örneğin. kimi gaddar. yaşanılması gerekeni incelemek insana. en azından. Ancak. ne görülmüş ne de duyulmuş cumhuriyetler ve krallıklar hayal etmişlerdir. kimi de cimridir (Burada bir Toscana deyimi kullanıyorum.
onu cimrilikle suçlayacak olanlar da 86 onun lütfundan payına düşeni alamayan o pek az sayıdaki kişi olacaktır. Ama eğer ısrarla hâlâ. Eğer bugünkü İspanya Kralı da cömert olarak anılmış olsaydı. Kendisini savunabilmek için teb'âsını soymak zorunda kalmamayı. bu geliri de. çünkü sağduyulu ve ölçülü davrandığı takdirde pek az tanınacak pek az gürültü koparacaktır. diğerlerinin hepsi sönüp gitti. bu da onu bütçesini bu tür harcamalarla tüketmek zorunda bırakacaktır. ilkinde cömertlik zarar getirir. Sezar cömertliğiyle imparator oldu ve aynı cömert lâkabı pek çoklarını da en yüksek mevkilere yükseltti denecek buna cevabım şudur: ya zaten hükümdarsınızdır ya da hükümdar olma yolundasınızdır. Papa II. cömertliğin hükümdara hiçbir yarar getirmeden sadece kendisine zarar getirmesi de olasıdır. Gerçekten de. kazandığı ünü korumak için halka son derece ağır vergiler yüklemek.hükümdar için cömert olarak tanınmanın iyi olduğunu söyleyeceğim. Hükümdar hatasını anlayıp tavrını değiştirmeye kalktığında ise adının cimriye çıktığını görecektir. tutumluluğu sayesinde gelirinin ona yetip. çünkü hükümdar kalmasını sağlayan kusurlardan biri de budur. ikincisindeyse zorunlu olarak böyle anılmalısmız. Şöyle ki. ya . Günümüzde büyük işlerin cimri diye anılan hükümdarlarca başarıldığını görüyoruz. Ama eğer. ister düşmanlarına karşı kendisini savunmayı ister gerekli işlere olsun. halkı tekrar tekrar vergilendirmeden hazırda kullandığı görüldüğünde. Üstelik savaştı da. hatta bu hükümdar kendisinden tam tersi bir biçimde söz edilmesini önleyemeyecektir. Ju-lius'un papalık için çok iyi bir cömert lakabı oldu. birçok hükümdarın çok cömert olarak anıldıkları halde yine de hükümdar kaldıkları ve ordularıyla büyük işler başardıkları söylenecekse şunu derim: Bir hükümdar ya kendi kesesinden. Bir hükümdar. ama sonrasında bunu sürdürmeyi hiç düşünmedi. imparatorluğu bizzat o çökertirdi. ama. bu kadar işi ne düşünebilir ne de gerçekleştirebilirdi. Sezar'in durumu da bu ikincisidir. elinden bir şey alınmayan çoğunluktaki halk tarafından cömert olarak anılacaktır. Demek ki hükümdar nam salacağı biçimdeki bir cömertliği üzücü bir duruma düşmeden gerçekleştiremeyeceğine göre bu cömertlikte biraz olsun ihtiyatlıysa cimri damgasından kaygılanmaz. Böylece. onların mallarına el koymak ve kısaca para kazanmak için her türlü yola başvurmak zorunda kalır. teb'asının nefretini kazanacak ve yoksul düştüğü ölçüde de saygınlığı azalacaktır. çünkü zaman geçtikçe gitgide cömert sıfatını kazanacaktır. ne bunda ne de diğer savaşlarında ek vergiler koymadı zira değişmez tutumluluğu sayesinde elindekiler bütün harcamaları karşılıyordu. Bunun sonucunda da. kesinlikle hiçbir gösterişten kaçınmamalıdır. Bunu elde etmiş olmanın ardından eğer daha uzun yaşasaydı ve harcamalarını hafifletmeseydi. Cömertliğiyle pek az insanı hoşnut kılıp. Roma'nın en yüksek mevkisini istiyordu. yoksul ve itibarsız düşmemeyi açgözlülük korkusundan isteyen bir hükümdar cimri lâkabından pek çekinmemelidir. çok sayıda kişinin tepkisini çektiğinden dolayı en küçük kargaşa bile onun için önem taşıyacak en ufak bir yenilgi durumunu tehlikeye sokacaktır. çünkü kafasında Fransa kralıyla savaşmak vardı. insanlar arasında cömert olarak ün salmayı istiyorsa.
nefret çekmek-sizin sadece küçümsemeyle karşılanan aynı cimri lakabıyla anılmayı kabullenmek daha akıllıca olur. ona zarar verecek tek şey kendi malmdaki israfıdır. yağma ve haraçla yaşayan. sevilmek mi yoksa korkulmak mı daha iyi olacaktır? Yukarda belirttiğim özellikler üzerinden devam ediyorum. Küçümsenme ve nefret. Sezar ve Büyük İskender de böyle yaptılar. cömert oldukça öyle olma gücünü kaybedersin: yoksul. Özellikle de yeni bir hükümdarı zalimliğiyle kınamak mümkün değildir. kendi yönetiminin sertliğini aklamak isteyen Di-do'nun ağzından işte bunu dile getirir: Res dura et regni novitas me talia cogunt Moliri. Bir parça sertlik sizi. zira bu kargaşalar bütün bir topluma zarar verir. Olanları iyi tartacak olursak. Gerçekten de ordusuyla fetihlere çıkan. aşırı merhametleriyle cinayetlerin ve yağmaların izleyeceği kargaşaların çıkmasını olanak tanıyanlardarî daha merhametli yapar. diğer iki durumda da cömert olmayı bilecektir.teb'âsmınkinden ya da başkalarının kesesinden harcar. Cesare Borgia. Bununla birlikte merhametini yerinde kullanmaya özen göstermelidir. Demek ki hükümdar. Vergilius. çünkü yeni devletlerde tehlikelerin ardı arkası kesilmez. ganimet. her hükümdar zalim olarak değil de merhametli olarak anılmayı istemelidir. Üstelik ne kendisine ne de teb'asına ait olmayan şeylerde eli açık olmasına bir engel de yoktur. başkasının servetinden harcayan hükümdar cö87 mert olmak zorundadır. oysa hükümdarın buyurduğu sertlikler kişiler üzerinedir. diyebilirim ki. ama zalimli|İ Romagna'da yeniden birlik ve düzen getirdi. bir hükümdarın kendisini koruyacağı en önemli tehlikeli sonuçlardır ki cömertlik kesinkes bunlardan hem birine hem ötekine götürür. bu tam tersine itibarını artırır. cömertlik kadar kendi kendisini tüketen başka bir meziyet de yoktur. BÖLÜM xvn Zalimlik ve merhamet üzerine. Cesare Borgia için zalim derlerdi. teb'asının kirliği ve sadakati söz konusu olduğunda zalimlikle suçlanmaktan hiç de korkmamalıdır. ilk durumda tutumlu olmak zorundadır. küçümsenen biri. Cimri lakabına engel olacağım derken. hem küçümseme hem de nefret uyandıran açgözlü sıfatına ister istemez maruz kalma durumuna düşmek yerine. itibarının düşmesinden korkmamalıdır. zalimlikle suçlanmamak için Pistoia kentinin yıkılmasına seyirci kalan Floransahlar'dan daha merhametliydi denebilir. Sonuçta. yoksa asker oriu izlemez. huzur ve asayiş sağladı. Keyhüsrev. Başkasının servetinden dağıtan hükümdar. ya da açgözlü ve iğrenç biri olursun. et late fines custode tueri/*) .
ama. (*) Yaman bir zorunluluk ve krallığının yeni olması getiriyor bu sertlikleri ve sınırlarımın uzağını gözleyen bu muhafızı. çünkü insanlar bir babanın ölümünden ziyade bütün bir mal varlıklarını kaybetmeyi unutmazlar. Sen istediğinde hiçbiri yoktur. Bütünüyle bunların sözünün üstüne oturup. bu da onun sürekliliğini sağlar. tümüyle ihtiyatlı olmaya kulak verirken insancıllığı da dinleyip ılımlı olmalıdır. canlarını. yoksa korkulmak mı daha iyidir? Biri veya öteki daha iyidir diye cevap verilebilir elbette. 563-564 89 İşte burada bilgi sorusu ortaya çıkıyor: Sevilmek mi. Aeneis. fazla güvensizlik de onu çekilmez biri yapmasın. ruh yüceliğiyle değil de para kuvvetiyle kazanılan bütün bu dostluklar bazen yararlı da olsalar bunlara gerçekten sahip olunamaz. öyle ki. bunun kararını. daha önce de dediğim gibi. kendine fazla güveni gözlerini kör etmesin. ama. zira gönül yüceliğiyle. oysa korku ceza tehdidinden doğar ki. Korkulan birisi olmayı isteyen bir hükümdar öyle davranmalıdır ki. I. onlarla iyi olduğun sürece seninledirler. Üstelik bu olanaksız değildir. sinsi. Yine özellikle. o aynı tehlike bir kez boy göstersin senden yüz çevirirler. hem korkulup hem de nefret edilmiyor olunabilir. tehlike karşısında korkak ve para canlısıdırlar. nankör. kendisinden korkmamalı. eğer bunlardan biri eksik olacaksa ben derim ki varsın sevilmek eksik olsun. Bunun için ilerde fazla fazla fırsatı olacaktır. Bir kez kendisini yağmaya kaptı90 ran bir hükümdar. aynı zamanda sevilip bir o kadar da korkulmak pek kolay bulunur bir şey olmadığından. bunun yanısıra kanlarını dökmek için gerekçe azdır ve . teb* asının malına ve karılarının iffetine kas-tetmemekle de bunu kesinkes başaracaktır. Şunu da ekleyelim ki sevilen kişiden ziyade korkulan kişiyi hiçe saymaktan çekinilir. tehlike uzakta durdukça kanlarını. zira insanın ahlak bozukluğu için sevginin bağlı olduğu minnettarlık ipi en küçük bir kişisel çıkar yüzünden kopmasıyla pek zayıftır. İnsanlar hakkında genelde denebilir ki. hiç sevgi toplamayacak olsa da nefret de kazanmamalı-dır. teb'asının malını ele geçirmenin gerekçesini ve yolunu her zaman bulur. bu güvenle başka hiçbir önlem almayan bir hükümdar daha o an kaybetmiş demektir. değişken. çocuklarını sana sunarlar. bu kıyıma belli bir neden oluşacağı ve yine bu kıyım gayet haklı görüneceği zaman vermelidir. öldürttüğü kişinin mallarına el koymaktan son derece özenle kendisini sakınmalıdır.Yine de büyük bir olgunlukla düşünmek ve davranmak zorundadır. mallarını. Eğer birisini öldürtmesi gerekiyorsa.
onun komutanlarından biri tarafından eziyet edilen. Korkulmak ve sevilmek üzerine olan soruya geri dönersek şu kanıdayım ki. ki bu kardeş olmadan diğerleri nasıl da yetersiz kalır. Annibal'ın diğer meziyetlerinin tek başlarına yeterli olamayacağına inanmak için. Bunun üzerine Senato'da onu 91 suçlamak isteyen birisi "Başkalarının yanlışını düzeltmeyi değil de. ona karşı en ufak bir başkaldırma olmamıştır. devasa ordusunda hem binbir milletten asker olmasına hem de yabancı topraklarda savaşmasına rağmen. tabii yine Scipio'nun uysal micazı sayesinde. 92 BÖLÜM XVIII Hükümdarlar sözlerini nasıl tutmalıdırlar . tahili yaver de gitse kötü de gitse birlikleri arasında en ufak bir kopma. askeri disiplinin kaldırabileceğinden daha fazla hoşgörü tanıyan o cömert merhametliliğinden başka hiçbir şeye bağlanamaz bu başkaldırı. bütün bu hareketlerin asıl nedeni olan bir yönünü kınayan bu yazarlar pek de düşünerek davranmış olmuyorlar. bir hükümdar başkalarına bağlı olan bir şeye dayanmaktansa kendisine bağlı olan bir şeye dayanmalıdır: ancak şu gerekiyor ki. Fabius Maximus onu bütün bir Senato'da Roma ordusunu bozan adam olmakla suçlamıştır. zira bu lâkap olmaksızın bir orduyu derli toplu ve her türlü girişime hazır tutmak mümkün değildir. Dahası. iktidardayken de bir müddet böyle davranmaya devam etmiş olması halinde zaferinin ve şanının lekelenmesiyle biteceği elbette düşünülmelidir. askerlerine. komutanın küstahlığı hiçbir ceza görmedi. ya nedir? Demek ki bu tanınmış insanın hareketlerini bir yandan överken. mizacının bu zararlı huyu ortaya çıkmadığı gibi itibarını daha da artırdı. öyle ki. mahvedilen Lokrisliler Scipıo'dan bunun öcünün alınmasını temin edemediler. sadece günümüzde değil. diğer meziyetlerine kardeş olan bu zalimliği değilse. Bir hükümdar ordusunun başında olup da çok sayıdaki askere kumanda ediyorsa zalim olarak anılmaktan hiçbir zaman korkmamalıdır. tarihin bütün dönemlerinde eşine az rastlanır biri olan Scipio'yu iyice bir düşünmek yeterli olur. insanlar kendilerine göre sevip hükümdara göre korku duyduklarından. Bu aşırı ılımlılığın sonunun. Annibal'ın hayranlık uyandıran hareketleri arasında şu özellikle farkedilir ki. hata işlememeyi daha iyi bilen kişiler vardır" demiştir. Bundan ötürüdür ki. daha önce de söylediğim gibi nefret uyandır-mamaya özenle çaba göstermelidir. İspanya'da kumanda ettiği birlikleri ona karşı başkaldırmıştır.çarçabuk elden kaçar. Ya nasıl oluyor bunlar? Ona askerlerince yüceltilmeyi ve dehşet korkulmayı bahşeden. ama neyse ki kendiliğinden Sena-to'nun emirlerine boyun eğiyordu.
diğeriyse hayvanlara özgüdür. Sonuçta. Akhilleus'un ve diğer sayısız antikite kahramanının bir SantorC") olan Kheiron'a. çoğunlukla bunlardan ilki yeterli gelmediği için diğerine başvurmak zorunda kalınır: Böylece. Bunlardan birincisi insana. aynı zamanda tuzakları tanımak için hem tilki olmaya hem de aynı zamanda. onurlu ve dindar olduğuna inansın. el yordamıyla değil de göz yordamıyla karar verirler. söylediğim gibi. Ancak günümüzde. sizi herkes görür ama pek azı size dokunabilecekleri uzaklıktadır.Bir hükümdarın sözünde durmasının ve her zaman yapma-cıklıktan uzak bir biçimde ve içtenlikle davranmasının ne kadar övgüye layık olduğunu herkes kabul eder. merhametli. merhamete ve hâttâ dine aykırı davranışlarda bulunmaya mecbur kalır. Demek ki. hükümdar hayvanları kendine örnek almak zorunda olup aynı zamanda hem tilki hem de aslan olmaya çalışacaktır. Aynı zamanda. Bundan dolayı da. oysa bu niteliklere sahipmiş gibi görünmek hükümdara her zaman yarar sağlayacaktır. Özellikle bu son niteliğe sahipmiş gibi görünmek kadar gerekli bir şey yoktur. çünkü insanlar genelde. ve özellikle de yeni bir hükümdarın davranışlarında. davranış biçimi olarak doğruluğu seçenlere üstün gelmişlerdir. bu yarı insan yarı hayvan eğitmen yoluyla bir hükümdarın söz konusu iki özelliği de kişiliğinde barındırması gerektiğini ve bunlardan birinin diğerinin desteğine muhtaç olduğunu belirtmek istemişlerdir. Sadece aslan olmaya özen gösterenler son derece beceriksiz olurlar. Savaşmanın iki yolu vardır: Ya kanunlarla ya da kuvvet yoluyla. sadece aslan örneğini takip ettiği takdirde tuzakları fark etmeyecektir. insancıl. karşılaşacağı türlü durum ve değişikliklere ayak uydurabilmek için oldukça esnek bir kişiliğe sahip olması gerekir. Bir hükümdarın. insancıl. devletini korumak için çoğunlukla insanlığa. Gerçekten de bu yolla. Örneğin. gerektiğinde bunun tam aksine davranmayı bilecek ve davranabilecek kadar da kendisine sözü geçmelidir. Antik Çağ yazarlarının. (*) Yan at yan insan bir mitolojik yaratık. olabildiğince iyilikten uzaklaşmamak ve ama gerektiğinde kötülüğe • başvurmasını da bilmelidir. yukarda açıkladığım beş özelliğe aykırı düşecek tek bir sözcük bile sarfetmemeye büyük özen göstermelidir. bu kurala pek uymayan ve kurnazlıkla insanları kandırabilen hükümdarların büyük işler başardığını görüyoruz. Hâttâ söz konusu niteliklerin bunlara gerçekten sahip olan ve bunu davranışlarıyla belli eden bir hükümdara zarar getireceğini bile söyleyebilirim. dinine bağlı ve doğru biri olarak görünmesi ve üstelik gerçekten de bu niteliklere sahip olması hükümdara her zaman fayda sağlayacaktır. Kheiron bunları besleyip büyütsün diye teslim edildiğini anlatarak bizlere alegori yoluyla öğretmek istedikleri de işte budur. Siz nasıl görünüyorsanız herkes sizi öyle . insana iyi bir ün sağlayan tutumların hepsini görmenin mümkün olmayacağını kabul etmek gerekir. kurtları yok etmek için aslan olmaya gereksinimi vardır. Bu nedenle de. öyle ki onu görenler ve işitenler. ama. vefalı. sadece tilki gibi davrandığı takdirdeyse kurtlara karşı kendini savunamayacaktır. onun yumuşak huylu. Bu hükümdar. samimi. 93 rünmesi şarttır. bir hükümdarın yerine göre hem insanca hem de hayvan gibi davranmayı bilmesi gerekir.
bu kural şüphesiz sevimsiz olurdu. En çok başarı kazananların. Alexander yaşamında aldatmaktan başka bir işle uğraşmamıştır. çok sayıdaki ateşkesin ve her türlü antlaşmanın bunları imzalayan hükümdarların sözlerinde durmamasından dolayı geçersizleşmesi ve önemsizleşmesi de kanıt olarak gösterilebilir. kafasını her zaman buna yoruyordu ve her zaman bunun fırsat ve imkânını buldu. ama bunlara sahipmiş gibi gö94 sadece hayatını ve devletin varlığını sürdürmeyi amaçlamalıdır: Bunda başarılı olduğu"takdirde. verilen öğüt budur. Bunu sağlamak için mutlak bir biçimde gerekli olan. göz boyama ve renk vermeme sanatına mükemmelen sahip olmaktır. İnsanların hepsi iyi olsalardı. eğer kendisine zararlı olacaksa verdiği sözü tutmamalıdır ve bu sözün verilmesini gerektiren şartlar artık mevcut değilse sözünde durmasına yine gerek yoktur. VI. sizlere ismini belirtmemin uygun olmayacağını . Halk her zaman görünüşe ve olaylara önem verir. ama insanlar kötü oldukları ve size verecekleri sözde kesinlikle durmayacaklarına göre.görür. pek az kişi sizin ne olduğunuzu gerçekten bilir ve bu azınlık da iktidar tarafından desteklenen çoğunluğun fikrine karşı çıkamaz. Zamanımızda öyle bir hükümdar^ var ki. Toplumu oluşturan da halk değil midir? Azınlığın sesine ancak. yakın tarihimizden bir örneği sizlere sunmadan geçemeyeceğim. Anlık gereksinimler insanların gözlerini o kadar köreltmiştir ki ve insanlar bunların peşisıra o kadar kolaylıkla sürüklenirler ki. tilki gibi davranmayı en iyi başaran kişiler olduklarını göstermek mümkündür. Onun kadar inanılır vaatlerde bulunup bunları yeminlerle pekiştiren ve sonra da büyük bir ustalıkla bunları yerine getirmeyen birine daha rastlanmamıştır. barış ve iyi niyetten başka bir şeyden bahsetmiyor. söz konusu tilki özelliğini gizlemeyi iyi bilmek. aldatmak isteyen biri her zaman aldatılmayı bekleyen birini bulur. Bir hükümdarın yukarda belirttiğim iyi niteliklerin hepsine birden sahip olmasına gerek yoktur. çoğunluk kararını nereye oturtacağını bilemediği zaman kulak verir. Burada. hükümdar 95 İhtiyatlı bir hükümdar. bir hükümdarın verdiği sözü yerine getirmemesini açıklayacak yasal bir kulp bulmaması olası mıdır? Bu konuda. Bu nedenle de. herkes uyguladığı yöntemleri şerefli ve övgüye lâyık bulacaktır. Buna rağmen aldatmacalarında her zaman başarı kazandı. zamanımızdan sonsuz sayıda örnek verilebilir. siz niye onlara vermiş olduğunuz sözde durasınız ki? Zaten. insanların ve özellikle de mahkemede yargılanmalarına imkan bulunmayan hükümdarların eylemlerinde göz önünde tutulan şey sadece sonuçlardır. çünkü bu sanatı mükemmel bir biçimde uyguluyordu. Bunun yanısıra.
teb'âsındakilerin mallarına veya karılarının namusuna kastetmek olacaktır. özellikle. bir hükümdar kendisini hor gördürecek ve nefret ettirecek bir şeyden özenle kaçınmalıdır. tutarsız. bu kolaydır ve üstesinden gelmenin binbir türlü yolu vardır. zira böyle bir durumda fesatçı sadece fesadın öncesindeki tehlikelerden kaygılanmakla kalmayacak. bu durumda da geriye bir avuç insanın ihtirasına karşı savaşmak kalır ki. eğer bu söylediklerine her zaman uymuş olsaydı. Bütün bunlar halkın sevgisiyle birleşince de fesat çevirecek kadar gözü-pek birini bulmak nerdeyse imkânsızdır. Büyük meziyetleri olduğu ve teb'asından saygı gördüğü bilinen hükümdarın saldırıya maruz kalması şüphelidir. ciddiyetsiz. ağırbaşlılık ve kararlılık göstermelidir. (*) Machıavelli. Bu iki şeye. şüphesiz devletini ve ününü çoktan kaybetmiş olacağını söyleyebilirim. kadınsı. ödlek ve kararsız görünmektedir.N. böylece teb'asının özel meselelerinde kendisine inanılsın ve verdiği hükümlerin değişmez olduğu kanısı da o derece yerleşsin. Hükümdarı horgördürecek şeyler de. etrafındaki diğer güçlerin niyetleri sebebiyle dış97 desteği ve devletin savunmasını oluşturan her şey vardır. cesaret. Bir hükümdarın iki kaygısı olmalıdır. Aragon ve Castilla Kralı Katolik Fernando'yu kastediyor(Ç. Hükümdar bütün bunlardan sanki bir tehlikeden uzak duruyormuscasma kaçınmalı ve her hareketinde büyüklük.) 96 BOLUM XIX Horgorülmek ve nefret edilmekten kaçınılması gerektiği üzerine En önemlisi olarak addettiğim özelliklerden daha önce bahsettiğimden dolayı diğer özelliklerden kısaca şu genel başlık altında söz etmekle yetineceğim.düşünüyorum. Kendisi hakkında bu kanaati uyandıran hükümdar çok saygı görür ve böyle bir saygıdan istifade eden bir hükümdara karşı fesat hazırlamak epey zordur. Hükümdarı nefret uyandırıcı yapan şey. fesat sonrasından da . ama. böyle yaparsa yapacağı her şeyi yapmış demektir. teb'âsının hal ve gidişi sebebiyle içte. yani mallarına ve namuslarına saygılı olunduğu sürece insanların çoğu hoşnut olur. öyle ki kimse onu ne yanıltmayı ne de kafeslemeyi düşünsün. daha önce de dediğim gibi açgözlülük. maruz kalabileceği başka türlü ayıplamalarda hiç bir tehlikeyle karşılaşmayacaktır.
bunun yanısıra bir de cesaretini hiç kaybetmesin. kralın güvenliğini ve bağımsızlığını sağlamaya özgü pek çok iyi kurum vardır. ki bunların arasında parlamento ve parlamentonun üstünlüğü başta gelir. ailesinden yalnızca henüz beşikteki Giovanni kaldı. ancak. hükümdarın bu yüzden kaygı duyabileceği tek şey dışta rahat olduğunda ona karşı gizliden fesat çevriliyor olduğudur. Düzeni iyi kurulu yönetimler ve akıllı hükümdarlar halkı hoşnut kılmaya hem de soyluları fazla zora sokmadan bunu yapmaya büyük özen gösterirler. en önemli konulardan biri budur. eğer nefret edilmekten ve horgörül-mekten kaçınmışsa. zira fesatı çevirenin inancı hep şudur ki hükümdarın ölmesi halkın hoşuna gidecektir. Gerçekten de Fransa'nın bu 99 ta. Oysa böyle bir tasarı hoşnut olmayan birisine açıldığında onun bu hoşnutsuzluğuna son verecek yol da gösterilmiş demektir. yaptığını da halkın ondan memnun olacağı biçimde yapmışsa bu bakımdan gayet güvencededir. Zamanımızın iyi yapılandırılmış krallıklarından biri olarak Fransa sayılabilir. gidip bu kişiyi buldular ve Giovanni büyüyüp de devletin dizginlerini tek başına alıncaya kadar yönetimi ona emanet ettiler. Şu son söylediğim benim de ortaya koyduğum gibi son derece gereklidir. Üstelik o hükümdar dışta güvenlikte olduğu sürece eğer daha öncesinde bir fesatla ortalık bulandırılmamış ise içte de güvenlikte ve rahat olur. Bunlardan sakınmanın yolu öncelikle iyi askere ve iyi dostlara sahip olmaktır. zira bunu ihbar ettiğinde geniş geniş ödüllendirileceğini hesaba katabilir. iyi askere sahip . Fesatlara karşı en büyük güvence işte buradadır. Eğer dışta kendisine karşı bir teşebbüs varsa dahi. Bu konuda binlerce örnek gösterilebilir ama ben babalarımızın tanık olduğu bir tanesiyle yetineceğim. halkın buna üzüleceğini düşünüyorsa pek çok büyük tehlike arzeden böyle bir tasarıya niyetlenmekten uzak duracaktır. fesat belirsiz . Deneyimle sabittir ki tertiplenen pek çok fesatın başarıya ulaşanı pek azdır. Teb'âsmdakilere gelince.ürketecektir çünkü halkı karşısına aldığından dolayı maruz kalacağı tehlikelere karşı hiçbir sığınağı kalmayacaktır. Bugünkü Annibale'nin büyükbabası olan Annibale Benti-voglio Bologna senyörüyken Canneschiler tarafıdan yine Cannes-chiler'in düzenlediği bir fesadın ardından öldürüldü. ama eğer nefret ediliyorsa her şeyden herkesten kollamalıdır kendisini. Hattâ bu sevgi daha da ileriye gitti: Annibale'nin ölümünden sonra devleti yönetecek kimse kalmadığı için ve Bolognalılar da Floransa'da bir zanaatçının oğlu diye tanınan ama Bentivoglio ailesinden doğmuş birinin olduğunu bildiklerinden dolayı. O halde yine diyorum ki halkı tarafından sevilen bir hükümdar fesatlardan pek korkmamalıdır. yandaşlarının olması ve bu yandaşları da hoşnut olmadığını düşündüğü kişilerden bulması gerekir. yeter ki benim gördüklerime uygun biçimde kendi hal ve gidişini tuttursun ve yönetsin. daha önce bahsettiğim Sparta tiranı Nabis gibi içte her saldırıya karşı koymanın yollarını bulacaktır. Tek başına kimse fesat hazırlayamaz. Ancak Bologna halkı o sıralarda Bentivoglio sülalesine karşı duydukları sevgiyle cinayetin hemen ertesinde ayaklandı ve bütün Cannesciler'i mahvetti.olundukça zaten hep iyi dostlar da olacaktır.
Hem halkı hem de askeri dizginlemek için gerekli nüfuza ister doğuştan gelen ister sonradan edindiği meziyetlerle sahip olamayan bütün o hükümdarların mahvının nedeni de buradan kaynaklanıyor. diğer devletlerde hükümdarlar soyluların ihtirası ve halkın küstahlığıyla mücadele ederken Romalı hükümdarların üstesinden gelmeleri gereken üçüncü bir güçlükleri daha vardı. Macrinus. adaletin dostu zulmün düşmanı. İmparatorların çoğunun. onların üstünde nüfuzlarını korumasını bildikleri ölçüde yarar veya zarar görürler. Tüm bu söylediklerimin sonucudur ki. doymak bilmez ve kıyıcı olmasını bekler. Gerçekten de hem askeri hem de halkı aynı anda mutlu etmek çok zordur. açgözlülüğünü ve kıyıcılığını doyurabilsin. İşte bundan dolayıdır ki kral için üzücü bir . fesatçının kafası sürekli kuşku. askerin zalimliği ve açgözlülüğü. sağduyulu ve ölçülü yaşayan. dostlarının 98 rus. Pertinax ve Alexander Severus'un sonu ilki dışında kötü bitti. zira halk huzuru -sever dolayısıyla da ılımlı hükümdarları. halkı kayırarak büyüklerin nefretini. bir taraftan ihtiraslı ve küstahçasma kibirli soyluların dizginlenmesinin nasıl bir zorunluluk olduğunu görüp diğer taraftan onlara karşı yine onların uyandırdığı kaygıdan dolayı duyulan genel nefreti de göz önünde bulundurarak ve bu yüzden bunların güvenliğinin de sağlanmasını istediğinden. bu kadar zıt iki mizacı hoşnut etmenin zorluğunu görerek halkın ezilmesini hiç tasa etmeden askeri memnun bırakmak tarafını seçmelerinin nedeni de yine budur.ve tehlikeli görünse de ihbarda bulunmasında sağlam bir kazanç göreceğinden fesata ihanette bulunmaması için ya fesatçıyla capcanlı bir dostluğunun ya da hükümdara karşı hep bir nefretinin olması gerekir. Bu alınması gereken bir karardır. Yeni oldukları için olağanüstü desteklere ihtiyaç duyan hükümdarların halktan ziyade askere bel bağlaması da budur. Alexander Severus ve Maximinus. nobran. Marcus Aurelius eğer hep 101 düzenin mimarı. eğer bunda başarılı olamı-yorlarsa bütün gücünü en azından daha güçlü olan sınıfın nefretini kazanmamaya harcamalıdır. zira eğer birilerinin nefretini kazanmaktan sakmamayacak hükümdarlar öncelikle çoğunluğun nefretini kazanmamaya bakmalıdır. büyükleri kayırarak da halkın nefretini çekmemek için sorumluluğu özellikle krala bırakmamanın yerinde olacağını düşündü. insancıl ve iyiliksever • olan şu üç hükümdarın Marcus Aurelius. Kendilerini savunmak zorunda oldukları bu güçlük pek çok Romalı hükümdarın mahvının da nedeni olmuştur. Kısacası. asker de tam tersine hükümdarın savaşçı mizaçlı. yasaların üstünlüğü. özellikle de yeni olanların. oysa hükümdar için majesteliği. Eliogabalus. üstelik böyle olduğunu halka göstermesini ister ki çift maaş alabilsin. kıskançlık ve ceza korkusuyla doludur. oğlu Antoninus Caracalla. İlkin şunu kaydedelim ki.
Septimus Şeve-100 saygın yaşayıp saygın ölmüşse bunun nedeni. hükümdarlığının hemen başında öldürüldü. Burada şunu belirtmek yerinde olur. belirtildiğine göre ondört yıllık iktidarı boyunca hiç kimse nizami bir mahkeme olmaksızın asıl-mamıştır. Severus. Didius Julianus. kısacası. tarih okuyanlara o zamanların dikkate değer gelebilecek olaylarının üzerine de düşüncelerim olacak. Bu itiraza cevap vermek için. oğlu Commodus. yani Commodus. Pertinax. eğer bozulmuşsa ne pahasına olursa olsun o sınıfı karşısına almamak için yine o sınıfı memnun etmesi gerekir. nefret kötü davranışlar kadar iyi davranışların da meyvesidir. Ardından da daha önce söylediğim gibi şunu ekliyorum. zira akıllıca hareket ettikleri ve büyük meziyetleri olduğu halde iktidarı kaybetmekle kalmayıp kendilerine karşı yapılan fesatlara kurban giden bazı hükümdarlar görülecektir. ister asker veya soylular olsun. Ancak. bütün sınıflarını görevlerinin Pertinax'a gelince. Antoninus Caracalla ve Maximinus'a gelirsek. Pertinax. Septimus Severus. ki bu yüzden horgörüldü ve ordu fesat hazırlayıp öldürdü onu. Bununla birlikte Marcus Aurelius'tan Maximinus'a kadar arka arkaya gelen şu imparatorlarla yetineceğim: Marcus Aure-lius. Ayrıca. zira ihtiyacı olduğuna inandığı sınıf ister halk. Şimdi de yukarıdakilerin zıttı meziyetleri olan imparatorlara. görürüz ki bunlar son derece kıyıcı ve açgözlü olmuşlardır. askerler Commodus zamanında alıştıkları başıbozukluktan sonra kendilerine rağmen imparator unvanını alan Pertinax'ın bir de tekrardan sıkı bir düzen yerleştirmek istemesini kaldıramazdı. Yaşlı olmasından dolayı horgörülmesi de buna eklenince. ona yapılan övgüler arasında iyi yürekliliği öyledir ki. Böyle bir kurum hükümdarın ve krallığın güvenliği için en iyi. 'cesaretinin büyüklüğü ve diğer yüksek meziyetleri sayesinde halkı vergilerle bunaltmasına rağmen aske- . bu imparatorlardan bazılarının karakter ve davranışlarını masaya yatırıp mahvolmalarının nedenleriyle benim ortaya koyduklarım arasında herhangi bir uyuşmazlık olmadığını da göstereceğim. yoluyla elde ettiğinden dolayı ne askere ne olmamasıdır. her türlü bağışlama ve lütuf göstermeyi ise kendisinde tutmalıdır. Askeri tatmin etmek için halka karşı hiçbir baskı ve haksızlıktan geri durmadılar ve hepsinin de sonu Severus dışında kötü bitti. Alexander-Severus'a gelecek olursak. yani ondan nefret etti. zaten pek çok değerli meziyeti nefret edilmeden ve hor görülmeden devletin dahilinde tutabildi. Bu durumda iyi davranışlar işe yaramaktan öte zarar getirir. imparatorluğu veraset hakkı de halka bir borcunun onu öylesine saydırdı ki. ayakta kalmak isteyen hükümdar çok defa iyi olmamaya mecburdur. yine tekrarlıyorum. cezalandırmayla ilgili tüm şeyleri başkalarının üzerine yıkmalı. Buradan başka bir uyarı da çıkarılabilir: Hükümdar.sonucu olmadan soyluları sindirip halkı koruyabilecek üçüncü bir hakimlik makamı yerleştirmeyi yerinde gördü. en sonunda ipleri anasının elinde olan kadınsı biri diye tanınma durumuna geldi. en akıllıca ve en uygun olanıdır. hükümdar soyluları kollasa da halk tarafından nefret edilmekten kaçınmalıdır. Pek çok Romalı hükümdarın hayatlarına ve ölümlerine baktığımızda benim söyleyegeldiğim şeylerin tam tersi örneklerin bulunduğu sanılacaktır belki de.
Albinus samimi zannettiği bu gösterilere tav oldu. gözü korkmuş olan senato tarafından imparator ilân edildi ve Julianus öldürüldü. Savaş sanatındaki ustalığı. geriye iki güçlüğü daha aşmak kalıyordu: bunlardan ilki. Severus bu ikisini birden karşısına almayı çok tehlikeli gördüğünden dolayı Niger'in üzerine yürümeyi. kendisini imparator ilan ettiren Didius Julianus'un kalleşliğini bildiğinden. zira büyüklüğü kendisine hem halkı hem de askeri hayran bırakıyordu öyle ki halk hayret ve şaşkınlık duyarken asker de hürmetkar ve memnundu. kumanda ettiği Asya ordularına kendisini imparator seçtiren Niger'le Doğu'da. ona Sezar unvanını gönderdi ve yine onu senatonun bir kararıyla imparator ortağı yaptı. Ancak. Hemen ertesinde de Albinus'a Galya'da saldırdı. İskenderiye'nin . Bu ilk adımı attıktan sonra bütün imparatorluğun sahibi olmak için ona. Albi-nus'u da hileyle yanıltmayı düşündü.102 rin sevgisini elde tutarak hep başarıyla hüküm sürdü. yaptığı bunca iyiliklere pek az minnettarlık göstermekle ve kendisini gizlice öldürtmeye kalkışmakla suçladı. daha önce de dediğim gibi bir hükümdar bu iki hayvanın karakterini almayı bilmelidir. onu. onu hem imparatorluktan hem de canından etti. her yerde aslanın gözüpekliğine ve tilkinin kurnazlığına rastlarız. Eğer hareketlerini adım adım izleyecek olursak. o sırada Pannonia'da başında bulunduğu ordusunu kendilerine yaraşanın imparatorluk muhafızlarınca boğazlanan Pertinax'ın öcünü almak olduğuna ikna etti. güzel yemekleri ve zevk düşkünlüğünün diğer tadları aşağılaması ona birliklerinin sevgisini kazan-dırdıysa da zalimliği. zira yüksek şöhreti onu devamlı vergi toplamaların halkın kalbinde yakabileceği nefret ateşine karşı korudu. diğeriyse aynı şekilde imparator olmaya can atan Albi-nus'la Batı'daydı. Bu sonuçla da yeni bir hükümdar olmasına rağmen bu derece büyük bir imparatorlukta ayakta kalmasına şaşırılmayacaktır. Roma'nm bir kısım yurttaşı üzerinde gerçekleştirdiği gündelik ve çok sayıdaki cinayetler. onun tilkice ve aslanca davranmayı nasıl da iyi bildiğini göstermek üzere burada biran duracağım. Roma'ya varınca. Severus. ordusuyla Roma'ya yürümekte elini çabuk tuttu ve gelişi haber alınmadan İtalya'da beliriverdi. görülmedik kıyıcılığı. senato tarafından imparator ilân edilmiş olarak bu onuru onunla paylaşmak niyeti taşıdığını yazdı. İşte bu yüzden. Bunun sonucunda Albinus'a. Severus Niger'i yenip öldürttükten ve Batı'daki karışıklıklar yatıştıktan sonra Roma'ya döndü ve Senato'ya Albinus'un davranışlarından yakındı. Üstelik Severus yeni bir hükümdar olarak son derece ustaca hareket ediyordu. imparatorluk üzerindeki gizli emellerini açığa vurmadan bu bahaneye tutundu. Oğlu Antoninus Caracalla'nın da tıpkı onun gibi halkın hayranlığını kazandırıp askerin sevgilisi yapan çok değerli meziyetleri vardı. Bu hükümdarın tuttuğu yol böyleydi. teb'asınca hem korkulduğunu hem de sayıldığını ve üstelik askerlerinin de sevgilisi olduğunu görürüz. bu nankörlüğün 103 cezasını vermek üzere onun üzerine yürümekten kaçınmayacağıyla da söylediklerini sonuca bağladı.
Trakya'da çobanlık yaptığı herkes tarafından bilinen soyu sopu onu herkesin gözünde bayağı yaptı. Geriye bahsetmem gereken bir tek Maximinus kalıyor. çevresinde kendi hizmetine kullandığı hiç kimseyi ağır şekilde yaralamamaktır. vergiler buyurarak halkı. ki ondan daha önce bahsettim. İlki. Hemen ertesinde Senato ve halk. Ma-ximinus'un da zulümlerinden bıktıklarından ve üstelik Maximi105 n . Alexander Severus'un. askeri ve halkı memnun etmek için babasının izinden gitmekti. çok geçmeden İtalya'nın geri kalanına da yayılan bu ayaklanma örneğini izledi. Bu olaydan şu önemli gözlem çıkıyor: İntikamını almada kararlı ve sağlam olan birisi eğer hükümdarı öldürmeye karar verdiyse hükümdar için ölüm kaçınılmazdır. Caracalla buna dikkat etmedi. aşağı tabakadan olmasıdır. Kendi askerinin gözünde bile beş para etmez oldu. ama kuşatmanın zorluklarından yılıp. haksız yere kardeşini öldürttüğü ve kendisini de günü gününe tehdit ettiği o yüzbaşıyı buna rağmen muhafızlığında tuttu. Hem halkının hem de askerin nefretini kazandı böylece. zayıflığından usanan asker onun ölümünün ardından Maximinus'u imparatorluğa yükseltti. Bu konuda hükümdarın bütün yapabileceği ve yapması gereken. bu birlikler o sırada Aquilea'yı kuşatıyordu. nitekim öyle de oldu. S oyundaki düşüklüğün hoşnutsuzluğu ve başka bir taraftan da barbarlıklarının kaygısı içindeki devlet ona karşı ayaklandı. yapması gereken şey. ama onu orada fazla tutmadı. ona karşı fesat hazırlandı ve boğazlandı. zira Roma'ya imparatorluk tacını almaya dahi gitmemişken ülkenin her yerinde subay lanyla birlikte gerçekleştirdiği aşırı sertlik gösterdi. Maximinus'un horgörülmesine ve nefret edilmesine şu iki şey katkıda bulundu. Ancak zalim ve kıyıcı karakterine yenik düştü. İşaret Afrika'dan verildi. zira kim ki kendi hayatını hiçe sayıyorsa başka hayatların efendisidir. sadece. Üstelik makamın saygınlığını unutarak gladyatörlerle dövüşmeye arenalara indi ve imparator olma şanını taşımada en iğrencinden bayağılıklara koyverdi kendisini. Marcus Aurelius'un kardeşi ve mirasçısı olan Commodus'a gelince. İkincisi de hemen kazandığı zalimlik ünüdür. Bu aldırmazlık onun 104 sadece sonunu hazırlardı. imparatorlukta tutunmak için bütün kolaylıkları vardı onun. Bu genel çaptaki fesada az sonrasında onun birlikleri de katıldı.bütün bir nüfusunun katledilmesi lanet okuttu. askerin sırtını sıvazlama ve onları gevşeklik içinde yaşamaya bırakma yoluna gitti. bunun zararını gormeksizin ezmek istedi. Ancak böylesi tehlikeler pek nadir olduğundan bunlardan çok çekinmeye gerek yoktur. Çevresindekiler de çok geçmeden kendi hayatlarından kaygılanır oldular ve sonunda ordunun ortasında bir yüzbaşı tarafından öldürüldü. bir savaş adamı olmanın bütün meziyetlerine sahipti. Ma-ximinus.
Söyleyegeldiğim şeyler hakkında her kim düşünecek olursa sözünü ettiğim hükümdarların felâket nedenlerinin horgörülme ve nefret edilme olduğunu görecek. Doğrudan sonuca geçecek olursam. Bunlar birer hiç olduklarından tahtta görünmekten başka bir şey yapmadılar. ne veraset imparatorluğu ne de yeni imparatorluk olduğuna hükmedilebilir. Konumuza geri dönebiliriz. Yeni hükümdarlar olan Pertinax ve Alexander Severus'un verasetle hükümdar olan Marcus Aurelius'a özenmek istemelerinin gereksiz ve hattâ ölümcül bir şey olduğu da anlaşılacaktır. Bu suretle belirtelim ki.nus'un artık pek çok düşman kazanmış olduğunu gördüklerinden itibaren de ondan daha az çekinmeye başlalamış olduklarından dolayı onu öldürmeye karar verdiler. bu yüzden de başka hiçbir şeye bakmadan ve halka kafa yormadan bunların sevgisini gözetmek ve korumak zorundadır. ancak bugün hükümdarlar daha ziyade halklarını hoşnut kılarlar. bu da onu verasetle gelen bir hükümdar gibi kabul ettirir. halefi halef seçiminden sorumlu olanlarca seçilir. İmparatorlar halktan ziyade askeri hoşnut etmeye çabalıyorlardı çünkü en güçlü olan askerdi. askeri olağanüstü şekilde memnun etme sorunu. Sudan'daki devlet diğerlerinden tamamen ayrılır. Gerçekten de askeri kollamayı düşünmek zorunda olsalar da bunda fazla sıkıntı çekmezler. . çünkü onun izlerini takip edecek büyük meziyetleri yoktu. zaman içinde bir şekilde yönetimle veya vilâyetlerin idaresiyle bütünleşmiş olan Roma ordusu gibi büyük ve kalıcı bir ordusu yoktur. yine Caracalla. günümüzdeki hükümdarlar idarelerinde şu sorununu daha az yaşarlar. hükümdar ölünce onun ardından veraseti çocukları alıp hüküm sürmez. aynı zamanda bir takım hükümdarlar bir şekilde diğerleri de bambaşka bir şekilde davranırken birinin sonu neden mutlu biterken diğerlerinin acı bittiğini anlayacaktır. çünkü onun etrafında yine onun gücü ve güvencesi olan on iki binlik bir piyade ve onbeş binlik bir süvari kolu bulunur sürekli. ne Eliogabalus'tan ve Macrinus'tan ne de Didius Julianus'tan bahsetmek üzere duracağım. Türkler'in Büyük Sultan'ını ve Sudan'ı bunun dışında tutuyorum. Yine Sudan'ı da ayrı tutuyorum çünkü bura devletleri bütünüyle savaş adamlarının elinde olduklarından halkı düşünmeksizin askerin dostluğunu kazanmak gerekir. Diğer taraftan bu düzen eskiye dayandığı ve yerleşmiş olduğundan yeni hükümdarlıkların güçlüklerini sergi106 r lemez. Burada. Yine şunu derim ki yeni bir hükümdarın yapabileceği ve yapması gereken ne Severus'a ne de Marcus Aurelius'a özenmemek ama iktidarını yerleştirmek için gerekli olanı Severus örneğinden. Büyük Sultan'ı istisna ediyorum. Commodus ve Maximinus'ta Severus'a özenmek isterken aynı şekilde zararlı çıkmışlardır. evvelce kurulmuş ve sağlamlaştırılmış bir imparatorluğun istikrar ve şanını ayakta tutmasını sağlayabilecek şeyleri de Marcus Aurelius örneğinden almaktır. hükümdar yenidir ancak kurumlar eskidir. çünkü günümüz hükümdarlarının hiçbirinin. Gerçekten de. hemen hemen ancak bir tek Hıristiyanların papalığına benzer.
bu paralı ordunun iyi olsa bile güçlü düşmanlara ve kızgın bir halka karşı hükümdarı savunabilecek güçte olamayacağını daha önce belirtmiştim. çünkü bu davranışıyla onlara güvenmediğini göstermiş olur. (*) Soylu aileler. hattâ tam tersine teb'asını silahsız gören hükümdar ona silah temin etmiştir. Bununla birlikte. yine konunun izin verdiği ölçüde genel bir biçimde bahsedeceğim. kendilerine karşı düşmanlığı kışkırtıp besleyenler dahi olmuştur. Zaten hükümdar ordusuz da kalamayacağına göre paralı askerlere başvurmak zorunda kalacaktır.N. halkı silahsızlandırdığı takdirde bunları rencide eder. Buna rağmen. çünkü verdiği bu silahların kendisine ait olacağını düşünmüş ve bunları vermekle şüpheli gördüklerini kendisine bağlamayı ummuştur.). nihayet bazıları da kaleler inşa ettirmişler ve diğerleri de bunları yıkmışlardır. ancak sözkonusu devletin ele geçirilmesi sırasında onun tarafını tutanlar bu silahsızlandırmadan . yukarda da belirttiğim gibi. Söz konusu çeşitli yöntemler hakkında. yeni bir devletin teb'asının silahsızlandırılması konusunun taşıdığı önem. Hükümdar açısından. Yeni bir hükümdarın teb'asını silahsızlandırdığı hiç görülmemiştir. 108 Hükümdar. ödüllendirildiği için ona minnet duyacak ve diğerleriyse daha çok hizmet etmiş ve tehlikeye maruz kalmış olanlara daha iyi davranmasını yerinde bulacaklardır. ve bu ne sebeple olursa olsun. bu konudan. diğerleriyse egemenlikleri altına aldıkları ülkede siyasi tarafların^*) bölünmesinin sürmesini sağlamıştır. İtalya özelinde Welfeler ve Ghibellinolar (Ç. halkın ona karşı kin duymasına yol açar. silahları almış olanları ödüllendirmekle kaygılanmaktan haklı olacağı bir biçimde diğerlerini mağdur duruma düşüreceğinden korkmamalıdır. ancak hükümdar. bütün bir teb'ay ı silahlandırmak mümkün değildir. şüpheli gördüklerinin dışında kalanların ise bağlılıklarını sürdüreceğini ve nihayet hepsini birden yandaş kazanacağını hesap etmiştir. Aslında. Tarih bunun örnekleriyle doludur. şüpheli gördükleri kişileri kazanmaya çalışanlar da vardır. Bunlardan bazıları teb'alarmı silahsızlandırma yoluna gitmiş. yeni ele geçirdiği devleti sözkonusu sahibi olduğu devlete kattığı zaman ortaya çıkar. hükümdarlıklarının başlangıcında. bunlardan birini uygulayacak olan devlete özgü koşulları incelemeden kesin bir yargıya varmak imkansızdır. her yeni hükümdar yeni bir krallıkta silahlı bir güç kurmayı ihmal etmemiştir. Gerçekten de söz konusu ilk taraf.107 BOLUM XX Kaleler ve Hükümdarların genelde yaptıkları diğer pek çok şey onlara yarar mı. yoksa zarar mı getirir? Hükümdarlar devletlerinin güvenliğini sağlamak için çeşitli yollar denemişlerdir.
yükselmelerinin karşısındaki tüm engelleri aşabildiklerinde şüphesiz daha büyük bir hükümdar olurlar. çünkü bölünmelerin herhangi bir şeye yarar sağlayacağına inanmıyorum. egemenlikleri altına aldıkları bazı şehirleri daha kolay idare etmek için. Sadece şunu söy110 . başlangıçta kendisine şüpheli görünen şahıslara yer vermeyi tercih ederdi. Pisto-ia'nın fesat grubu aileler^*) sayesinde ve Piza'nın da kaleler inşa edilmesi suretiyle ele geçirilmesi gerektiğinde hemfikirdiler. yönetimde. Ayrıca. birtakım düşmanlıkları büyük bir ustalıkla. Bu tür yöntemlere başvuran hükümdar güçsüzlüğünü kanıtlamış olur. güçlü bir yönetim hiçbir zaman bölünmelere izin vermez: Bölünmeler. Hükümdarlar ve özellikle de yeni hükümdarlar anlamışlardır ki. Aslında kan gövdeyi götürmesine izin vermezler ama muhalifliği ve kavgayı kışkırtmaktan da geri kalmazlardı. Atalarımız ve özellikle de bilge olarak tanınanlar. İtalya'da bir çeşit dengenin hakim olduğu o devirlerde bu yöntem işe yaramış olabilir. ki ona zafer kazanma fırsatı doğsun ve böylece bizzat sağladığı basamakları tırmanarak yükselebilsin. çünkü zayıf taraf dış güçlere katılacak diğeri ise düşmana karşı direnemeyecektir. buralarda bölünmeyi teşvik etmeye de özen gösteriyorlardı. eğer yapabiliyorsa. veraset yoluyla hükümdar olan birinden daha fazla ün kazanmaya mecbur olan yeni bir hükümdarı kader yüceltmek istediğinde o hükümdarın etrafında bir düşman çemberi oluşturur ve hükümdarı adeta bunlara karşı gelmeye zorlar. düşman kapıya dayandığı zaman bölünmüş ülkelerin kısa bir sürede kaybedileceğini düşünüyorum.N. çünkü her şey özel koşullar tarafından belirlenir. ki halkın bunlardan başka bir şeyle uğraşmaya ve başkaldırmaya zamanları bile olmasın. Sienna'lı Pandolfo Petrucci. Hükümdarlar. Ve hattâ. Vaila Savaşı'nı kaybettiklerinde bu aynı şehirler o dakikada aslan kesilip Venedik boyunduruğundan kurtuldular. Bu konuda atalarımızla aynı dü(*) Welfeler ve Ghibellinolar (Ç. zaten bunların tembelliğe ve gevşekliğe alışmalarına da izin vermelidir ve işleri öyle bir ayarlamalıdır ki mevcut ordu sadece eski devletindeki ve çevresindeki kendi askerlerinden oluşsun.muaftır. savaş halinde aynı taraflar ne kadar tehlikeli olabileceklerini hemen gösterirler. bu planlarında başarısız oldular. barış zamanında. bunları aşarak şöhretini daha da artırmak maksadıyla beslemesi gerektiğini söylemiştir.). Ancak. iktidarları yerleşme aşamasındayken kendilerine şüpheli görünen şahıslar başlangıçta sadık görünen kişilerden daha bağlı ve işe yarardırlar. Bu nedenle. 109 şüncede olduklarını tahmin ettiğim Venedikliler. Bu konuda genel kurallardan bahsetmek oldukça güçtür. teb'ânın denetimini kolaylaştırarak bir ölçüde faydalı olsa bile. ama günümüzde artık bunun tavsiye edilemeyeceği görüşündeyim. egemenlikleri altına aldıkları şehirlerde Welfelerle ve Ghibellinolar'ı kedi-köpek gibi kızıştırırlardı. Bundan dolayı pek çok kişi akıllı bir hükümdarın.
Cesare Bor-gia tarafından kovulduğu dukalığına geri döner dönmez buradaki 111 tüm surları temel taşlarına varıncaya kadar yıktırdı. Sonuç itibarıyla kaleler. . Bu konuda eski çağlarda ve günümüzde karşımıza çıkan örnekleri inceledikçe görürüz ki. Ve konumuzla ilgili olduğu için. içerdeki işbirlikçilerin yardımıyla krallığı ele geçiren tüm yeni hükümdarlara şunu söyleyeceğim ki. çünkü hükümdarın bunları memnun etmesi mümkün olmayacaktır. ancak. Niccolo Vitelli'nin Citta di Castello'yu elinde tutmak için buradaki iki kaleyi yıktırmasına tanık olduk. sundukları hizmet sayesinde haklarındaki kötü izlenimi silmeleri gerektiğini hissetmeleri onları hükümdara gönüllü bir bağlılıkla hizmet vermeye mecbur kılacaktır. ikinci bir kez dukalığını kaybetmesi tehlikesini azalttığını düşünüyordu. çünkü atalarımız da böyle yapmışlardır. kendilerine yardım eden kişilerin bu tutumlarının neye dayandığını iyice tartmalıdırlar. Bir hükümdarın sahip olabileceği en mükemmel kale halkı tarafından nefret edilmemesidir: Eğer halk kendisinden nefret ediyorsa dünyadaki tüm kaleler bile kendisini kurtaramayacaktır. Buna rağmen günümüzde. devletlerindeki hiçbir karışıklığın yapamadığı kadar bu hükümdarın ailesine zarar getirmiştir. doğal bir sevgiden değil de mevcut yönetimden memnun olmadıkları için bu tür bir yol izlemeleri. çünkü bu sayede. Bu sistemi onaylıyorum. Nihayet. Bu konuda işte söyleyebileceklerimiz: Yabancılardan çok kendi uyruklarından korkan bir hükümdar kaleler inşa ettirmelidir. çünkü bunlardan ilki eski düzeni tatmin edici bulan oysa ki diğerleri bundan memnun olmaya kişilerdir. Hükümdarlar varlıklarını sürdürebilmek amacıyla. yeni bir hükümdarlığın hemen başlangıcında düşman olarak ortaya çıkan ve konumları itibarıyla varlıklarını sürdürmek için desteğe gereksinimi olan tarafların hükümdar tarafından kazanılması çok kolaydır. yeni hükümdarın bunların dostluğunu korumada son derece zorluklarla karşılaşacağı anlamına gelir. yeni bir hükümdar için başlangıçta kendisine düşman olan şahısları kazanmak ona dost olan ve yardım eden kişilere kıyasla daha kolaydır. koşullara göre yararlı veya zararlı olabilirler ve hattâ belirli bir dönemde faydalı olurken diğer bir dönemde zarar getirebilirler. Urbino dükü Guido Ubaldo. Aynı şekilde. Sonuç itibarıyla söz konusu taraflar. isyanları bastırmak veya daha ilk saldırıda kendilerine güvenilir bir sığınak yaratmak için genelde kaleler inşa ettirmeyi alışkanlık haline getirmişlerdir. çünkü. kendi halkından ziyade yabancılardan çekiniyorsa kesinlikle kale yaptırmamalıdır: Francesco Sforza tarafından yaptırılan Milano kalesi.lemeliyim ki. Bclogna'ya yeniden yerleşen Bentivogliler de aynı yöntemi uygulamışlardır. çünkü halk bir kere ayaklanmaya görsün onları destekleyecek yabancılar her zaman çıkacaktır. bu tür zorunluluk veya çekinceye sahip olmayan ve hükümdarın çıkarlarıyla ilgilenmede ihmalkar davranabilecek kişilere kıyasla hükümdara daha faydalı olabilirler.
aynı din bahanesini kullanarak Afrika'ya saldırdı.Günümüzde bir kaleden fayda sağlayan sadece Forli kontesi olmuştur. krallığını bunlardan arındırmak için dini bir zulümle soykırıma girişti. üstelik verdiği bazı örnekler adeta olağanüstü bir gücü simgeler niteliktedir. Üstelik tüm bu olaylar art arda gelip birbirleriyle öyle bağlantılı bir hal alıyordu ki. ijkinde de olduğu gibi. ondan nefret. bunlar. Zamanımızda. kendilerini tamamen savaşa verip onu düşürmeyi düşünmediler bile. ancak bu kalelere güvenerek halkın nefretini çekmekten kesinlikle korkmayacak herhangi bir şahsı her zaman kınarım. Nihayet. ve hükümdarın bu sırada şöhreti sayesinde üzerlerinde nüfuz sağladığını farketmediler. böylece kendisine karşı gelinmesi gibi bir korku taşımıyordu. Öncelikle söz konusu sefere giriştiğinde diğer tüm devletlerle barış halindeydi. Kilise'nin sağladığı para ve halktan topladıkları onu ordu besleyecek duruma getirdi. Üstelik aynı kale daha sonra ona pek de fayda sağlayamadı. Daha kral olur olmaz Granada Krallığı'na saldırdı ve bu sefer güzel talihinin temel taşı oldu. 112 BÖLÜM XXI Hükümdar ün kazanmak için nasıl davranmalıdır? Büyük girişimlerde bulunmak. işte bir hükümdarı en fazla bunlar yüceltir. Ancak o sırada koşullar öyledi ki. Bu son olayda. uzun savaşlarla tecrübe kazanan söz konusu orduları daha sonra yine ona büyük saygınlık kazandırdı. Yaptıkları incelendiğinde. Cesare Borgia'nın saldırısına uğradığında. kaleleri olmasmdansa halkın nefretini çekmemiş olmak onun için çok daha hayırlı olurdu. hiçbir yabancı güç halkı des-tekleyemedi zaten. Bundan sonra daha büyük girişimlerde bulunmak için hep din maskesini kullandı. bu tür bir yüceliğe sahip bir hükümdar olarak günümüz İspanya kralı Aragonlu Ferdinando'yu sayabiliriz. Tüm bunları göz önünde bulundururarak. kocası Girolamo kontunun öldürülmesinden sonra halkın ayaklanmasına karşı kaleye sığınmış ve ona Milano'dan gönderilecek yardımı bekleyerek devletlerini bu sayede tekrar ele geçirmiştir. halka ne nefes alacak . Castilla'nın soylularının ihtiraslarını oyalayacak bir fırsat da verdi. oluşturduğu ve gerçekleştirdiği büyük tasarıların ardı arkası kesilmedi ve halkın onu hep hayranlıkla izleyip gelecek olayların bek113 lentisine girmesini sağladı. eylemleriyle çok nadir görülen basanlara imza atmak. Zaten söz konusu sefer ona. örneği az bulunur ve insanın aklını durduran bir davranıştır bu. Kendisi bir bakıma yeni bir hükümdar olarak anılabilir. daha sonra ordularını İtalya'ya yöneltti ve son olarak da Fransa'ya karşı savaş açtı: Öyle ki.eden halk söz konusu düşmana katılma fırsatını buldu. Bunun yanısıra. bunların yüce bir kişiliğin izlerini taşıdığı görülür. çünkü başlangıçta pek de güçlü bir hükümdar değilken kazandığı şöhret ve zaferler onu Hıristiyan dünyasının en önemli kralı konumuna getirdi. Mağribilere karşı. kaleler inşa ettirenleri de ettirmeyenleri de aynı şekilde onayladığımı söylemek istiyorum.
Söz konusu galip tarafın. açık yüreklilikle dost ya da düşman olduğunu belli eden bir hükümdar. hiçbir itibar kazanmadan ve size karşı en ufak bir minnet dahi duyulmaksızın kazanan tarafın ağına düşmüş olursunuz". Ayrıca. sizi kendi güdümüne alacak kadar güçlü olsa bile bundan çekinmemelisiniz. savaşa giren taraflardan ona dost olmayan tarafın kendisine karşı çekimser kalmasını talep edeceğini. Aitolialılar'ın çağrısı üzerine Romalılar'ı kovmak için Yunanistan'a geldiğinde. ki bu şeyler sivil hayatta büyük suçlar işlemiş veya büyük hizmetlerde bulunmuş şahısların cezalandırılması veya ödüllendi-rilmesiyle ilgili olur.zaman ne de bunların gidişatını önleme olanağı kalıyordu. mevcut tehlikelerden korkan kararsız hükümdarların çoğunlukla başvurdukları bir yoldur ki bununla aynı zamanda ve çoğunlukla kendi sonlarını da hazırlamış olurlar. Bir hükümet. Bir hükümdarı yüceltecek diğer bir yol da. dostu olan tarafın ise askerlerini harekete geçirerek tuttuğu tarafı belli etmesini isteyeceğini hiçbir zaman unutmamalıdır. ülke idaresinde fırsat olduğunda az rastlanır ve ağızdan ağıza konuşulacak mahiyette şeyler yapmaktır. Romalılar'm temsilcileri Akhailalılar'a seslenerek şöyle dediler: "Savaşımızda hiçbir taraf tutmamanız yönünde size verilen ve ülkeniz için en mükemmel ve en yararlı çözüm olarak sunulan bu tavsiye kadar size hiçbir şey felaket getiremez. şu olur: Bunlar. Romalılar da bunlara elçiler gönderip bunların tam tersine. kendi yanlarında savaşa girmesini sağlamak istediler. komşunuz iki devlet birbirleriyle çatışmaya girdikleri takdirde. Taraflardan birini tuttuğunuz kesin ve kararlı bir biçimde ortaya koyduğunuzda katıldığınız taraf kazandığı takdirde. açık yüreklilikle savaşmak size fayda sağlayacaktır. bu tür bir tutum benimsemek çekimser kalmaktan iyidir. Bu çekimser kalma durumu. çünkü size borçlu . diğer bir deyişle o birisinin tarafında mı yoksa ona karşı mı olduğunu hiç çekinmeden açıkça ortaya koymasını bilen bir hükümdar da saygınlık kazanır. Akhailalılar'ın meclisinde konu tartışılmaya açıldığında ve Antiokhos'un temsilcileri çekimser kalmaları yönünde ısrar edince. bu da hükümdarın her türlü koşulda kendisine sıradan insandan daha üstün biri olarak bakılmasını sağlayacak biçimde davranması anlamında gelir. mağlup taraf ise niye kendisine ordusuyla yardım etmeyi reddeden ve aynı kadere ortak çıkmayan sizin gibi birine yardım etsin ki? Antiokhos. düşüncenizi hiçbir surette açıklamadığınızda galip gelen tarafın avısınız demektir ve yenilen taraf bunu memnuniyetle karşılar. galip gelecek taraftan herhangi bir şekilde çekinmenizi gerektiren güçlerdir veya değildir: Bu varsayımlardan her ikisinde de fikrinizi açıkça beyan edip. çünkü bu tavsiyeye uyduğunuz takdirde. ne sebeple olursa olsun sizi savunmayacak ve hatta size ülkesine sığınma hakkını bile tanımayacaktır. Romalılar'in müteffiki olan Ak-114 hailalılar'a elçiler gönderip bunların çekimser kalmalarını istedi. gereksinimi olduğunda kendisine yardım etmesini bilmeyen şüpheli bir dostu istemeyeceği apaçıktır. Milano dukası Bernabo Visconti'nin yaptığı gibi. Gerçekten de. İşte nedenleri: İlk durumda.
Böyle girişimlerde bulunacak kimselere olduğu kadar devletin zenginliğini ve görkemini artırmayı düşünen herkese de ödüller alabileceklerini düşündürtmelidir. bir hükümdar hiçbir zaman. zira belirsizliğin olmadığı hiçbir durum yoktur. bu tür ilişkiler kurdukları insanları ezip. Üstelik kazanılan zaferler. tam tersini hesaba katmalıdır.kalacaktır: Ve sizinle dostluk ilişkisi bile kuracaktır. Venedikliler Milano dukasına karşı Fransızlar'la aslında kaçınabilecekleri bir ittifağa girdiler. İster ticarette ister tarımda. bu sakıncaları tartmak. insan sakıncalı bir durumdan kaçayım derken bir diğerine tutulur. yetenekli kişilere hevesli olduğunu göstermeli. bu diğerinin akıllı olması kaydıyla size karşı ötekini tutması gerekirdi. mesleklerinde başarılı olanları onurlandırmalıdır. öyle ki hiçbir şey yapmayacak veya elinden alınacak kaygısıyla toprağını 116 iyileştirmekten. ayrıca insanlar. hükümdarlar herşeyden önce kendilerini bir başkasının insafına mahkûm bulmaktan kaçınmalıdırlar. düzelebile-cek bir talihe ortak olduğunuzu görürsünüz. zira zafer onu bu daha kuvvetli olanın insafına ter-keder. kendisini her bakımdan. haksızlığa uğramaktan korkup ticarete girişmekten geri duracak kimse olmasın. muazzam bir nankörlük örneği sergileyecek kadar onurdan yoksun olamazlar. Böyle bir ittifak eğer kaçınılmaz ise. çünkü zaferin ardından kendisini sizin insafına kalmış olarak bulacaktır. galip tarafın. 115 İkinci durumda. yani rakip iki güç galip gelecek olan açısından kaygılanacağı güçler değilse bile. Yandaş olduğunuzu açıkladığınız taraf yenik düşerse. verdiğiniz destek geri dönülmez biçimde onu size elde ettirir. yılın belli dönemlerinde halkı bayramlarla şenliklerle eğlendir-melidir. Dahası. örneğin Floransalı-lar'ın Papa ve İspanya ordularıyla Lombardiya'ya saldırdıklarmda-ki durumunda olduğu gibi. bir üçüncüye saldırmak için kendisinden daha kuvvetli bir ikinciyle zorunlu kalmadıkça ittifak yapmamalıdır. Dahası. bir devletin vatandaşları mesleki örgütlere veya büyük ailelere bölünmüş olduğundan bunları epeyce . Bir hükümdar. ihtiyatlı olmanın size tavsiyesi bunlardan birini yine de seçmenizdir. İhtiyatlı olmak. işte o halde ne getireceği belli olmasa dahi bu ittifaka karar verilmelidir. en azından elinden geldiğince size yardım edeceğini hesaba katabilirsiniz. ki bu onların mahvına neden oldu. Gerçekten de işin doğası böyledir. Bunun üstüne şunu da kaydetmeli ki. daha önce de dediğim gibi. özellikle de adaletten yakasını sıyırmak bakımından özgür olacağını sanacağı kadar tamamlanmış değildir. bir yönetim hep doğru taraflarda yer alacağını hiçbir zaman düşünmemelidir. değerlendirmek ve en az kötü olanı iyi diye kabul etmektir. ya da uğraştıkları diğer iş türleri içinde zanaat-lerini icra etmeleri noktasında teb'asını yüreklendirmelidir. Peki bundan ne sonuç çıkmaktadır? Bu güçlerden birini diğeri aracılığı ve yardımıyla yenmiş olacaksınız.
Zekâlar üç türlü olduğu gibi bilmek de üç türlüdür: Kendiliğinden anlayanlar. bütün şeref ve payeleri onunla paylaşmalı ki daha fazlasını beklemeye hakkı olmasın. çünkü bunların yeteneklerinin farkına varabilmiş ve sadakatlerini sağlayabilmiştir. Diğer taraftan hükümdar da bakanını hep sadık tutmak istiyorsa bakanını düşünmelidir. kendisinin aldatı-labilmesine en ufak bir umut ışığı bırakmaz ve böylelikle bakanı o görevinde bizzat tutar. Saygınlığın doruğunda olup en küçük değişimden de korksun ve hükümdarın desteği olmaksızın tutuna-mayacağına tam olarak inansın. ki bu da zaten yeterlidir. . zira bir kimsenin yaptıklarının ayırdına varıp iyi veya kötü diyebilecek bir hükümdar bakanının iyi veya kötü yaptıklarını da birbirinden ayırdetmeyi bilir. Hükümdar ve bakan eğer bizim söylediğim gibilerse birbirlerine güven duyabilirler. Sienna hükümdarı Pandolfo Petruc-ci'nin Antonio da Venafro'yu bakanı olarak seçtiğini öğrenen herkes Pandolfo'nün da akıllı ve gayet bilgili olduğuna karar verdi. Bu bakanlar. eğer başka türlü olursa sonuç ikisi için de üzücü olacaktır. Bu kişiler eğer becerikli ve sadık iseler hükümdarın kendisinin de akıllı biri olduğuna her zaman hükmedilebilir. iyilerine arka çıkarken kötülerinin önünü alır. buna öncelikle etrafındakilere bakarak karar verilir. zira bir devletin idaresindeki kişinin hiçbir zaman kendisi118 ni değil ama hükümdarı düşünmesi ve hükümdara devletin çıkarına olan şeyden bahsetmesi gerekir. başkalarının göstermesiyle anlayanlar ve nihayet ne kendiliğinden ne de başkaları sayesinde anlayanlar. İlkinden olanlar üstün. hükümdarın akıllı biri olup olmadığına göre iyi ya da kötüdürler. bir hükümdar eğer bakanlarını tanımasının kesin bir yolunu istiyorsa. Eğer Pandolfo ilkinden değilse bile kesinkes ikincisinden olsa gerektir. ona şunu verebiliriz: Sizden ziyade kendisini düşünen. hem insancıllık ve cömertlik sergilemeli ama bunları yaparken majesteliğin yüceliğini düşünmeli. Bunun yanısıra. zenginlikle donatmalı.bir göz önüne almalı. üçüncüsünden olanlar boş zekâlardır. ikincisinden olanlar iyi. onu hiçbir koşulda yalnız başına bırakmayan bu yüceliği yine hiçbir zaman zedelememelidir. ona itibar etmeli. Bu insanlar eğer böyle değillerse hükümdar hakkında bütünüyle başka türlü düşünülür. 117 BOLUM XXII Bakanlar Bir hükümdar için bakanların seçimi hiç te az önemli bir şey değildir. bazen bunların toplantılarında boy göstermeli. bütün hareketlerinde kendi çıkarını arayan bir bakan gördüğünüz anda olması gereken bakanın o olmadığına karar veriniz. Bir hükümdarın yeteneğine değer biçilmek istendiğinde. yaptığı ilk iş olan bu seçimdeki hata hiç de iyiye işaret değildir.
ama uygulamaya koydukça amacının ne olduğu anlaşılır ve o dakikada kendisini çevreleyenlecre bunun tersi söylenir. Dalkavukluktan korunmaları için gerçekten de iyi bir yol vardır: Gerçeği söylemelerine gücenmeyeceğinizi onlara iyi belletmek. başka hiçbir kişiyi dinlemeyi istememeli. ama o da sorularını fazla saklı tutmamalı. bu da. başkaları öğüt vermeyi istediği zaman değil. zaafından dolayı da başladığı şeyden cayar: İşte bu yüzdendir ki bir gün yaptığını ertesi gün bozar. hakikati dile getirme özgürlüğünü bu kişilere ama yalnızca bunlara vermelidir. kaçayım dedikleri bir tehlikeyle karşı karşıya kalırlar. Başka türlü davranan hükümdarı dalkavuklar yıkıma götürür veya çeşitli öğütlerle hep bir yerlere doğru çekiştirilen durmaksızın değişecek biri olur ki. Massimiliano epey bir kapalı kutudur. Tam da buna günümüzden bir örnek vereceğim. O halde bu tür sakıncalardan kaçınmak için hangi çareye başvurmalıdır? Hükümdar eğer ihtiyatlı biriyse devletlerinde bazı bilge kişiler seçmeli ve kendisinin dilediği konularla sınırlı kalması kaydıyla. Şimdi İmparator Mas-similiano'nun hizmetindeki rahip Luca bu hükümdarın "kimseden 120 öğüt almadığını ama hiçbir şeyi de asla kendi istediğine -göre yapmadığını" söylüyordu. düşüncesini söyleme cüretini uyandırmamalıdır. ama.ihmal etmeyeceğim. dalkavuklar. Dahası onlara her konuda akıl danışmak. gerçeği sabırla dinlemeli ve . kimsenin düşüncesini sormaz. ama eğer herkes doğru sandığı şeyi bir hükümdara serbestçe söyleyebiliyorsa o hükümdarın saygınlığı kalmaz. küçümsenme tehlikesidir. hangi konuda-olursa olsun. diğer taraftan. düşüncelerini dinlemeli ve daha sonra kendisi karar vermelidir ve yine.119 BÖLÜM XXIII Dalkavuklardan nasıl uzak durulacağı üzerine Önemli bir konudan söz etmeyi de . hükümdarlar eğer ihtiyatlı olmaktan veya iyi seçim yapma sanatından uzaksalar kendilerini sözkonusu bir yanılgıdan da zorlukla korurlar. Bir hükümdar her zaman öğüt almalıdır. Hattâ sorulmadıkça kimsede. ister danışmanlarının hepsine ister özellikle bir kaçına öyle davranmalı ki ne kadar açıkyüreklilikle konuşurlarsa onun o kadar hoşuna gideceklerine ikna olsunlar. neyi isteyip neyi saptadığı hiçbir zaman anlaşılmaz ve belirlediği hiçbir şeye de bel bağlanılamaz. saraylar hep onlarla doludur. saygınlığını çok çok azaltır. bu. kim olursa olsun kimseye sırrını açmaz. Gözlerini gururun kör ettiği hükümdarlar bir taraftan bu vebanın onları bozmasına kendilerini kaptırmamakta zorlanırlarsa da. istediği zaman almalıdır. Nihayetinde. alınan karara göre hareket etmeli ve bu kararında kararlılıkla durmalıdır.
iyi silâhlar. zira insanlar geçmişten değil de bugünden daha çok duygulanırlar. kişilerin eğer iyi olmaya bir zorunlulukları yoksa hükümdarın eline kötülükten' başka bir şey geçmez. Bu danışmanlardan herbiri kendi çıkarını düşünecektir. daha önce üzerinde uzun uzadıya durduğumuz askeri güçlere ilişkin ortak bir yanlışları olduğu bulunacaktır. Üstelik hükümdarı yerinde tutmaya ve onu korumayı çok çok hazırlardır. Öyleyse hükümdar çifte şan kazanmış olacaktır. iyi örneklerle donatıp sağlamlaştırmanın şanı. Eğer içinde bulundukları durum onları mutlu ediyorsa başka bir şeyi düşünmeksizin bundan zevk alırlar. Milano dukası ve diğerleri gibi devletlerini kaybeden hükümdarlarına bakılacak olursa. tacın üzerine doğup onu akılsızlıkla kaybedenin utancı da iki kat olur. Üstelik böyle bir durumda aslında yönetilen olarak iyi yönetiliyor olsa da bu fazla sürmez çünkü yöneten iktidarı ele geçirmede geç kalmayacaktır. zira şöyle bir genel kural vardır ki hiç şaşmaz: Kendisi bilge olmayan bir hükümdar yerinde öğütleri de alamayacaktır. oysa. Bir orduyu sefere koyacak . soyu eskilere uzanmanın yapamayacağı kadar çok kalpler kazandırır çok gönüller bağlar. İkinci olarak da kabul edilecek şey. bunların öncelikle. Aslında yeni bir hükümdarın davranışları eskisine oranla daha çok gözlenir.eğer biri bazı bakımlardan ona gerçeği söylemede kendini tutuyorsa o kimseye hoşnutsuzluğunu göstermelidir. Bunun dışında. Günümüz İtalya'sının Napoli kralı. yeni bir devlet kurmanın şanıyla bu devleti iyi yasalar. yerinde öğütler nereden gelirlerse gelsinler hükümdarın bilgeliğinin meyvesidirler ve bu bilgelik tam aksine yerinde öğütlerin bir meyvesi değildir. meğer ki bahtı onun gayet becerikli birinin elinin ellerine bütünüyle terketsin. Bundan şu sonuç çıkar ki. 121 Kısacası. hattâ iktidarı zamanca kutsanmışcasma daha kesin ve sağlam olarak kök salacaktır. Şu veya bu hükümdarın bilge bir hükümdar olduğu kanısında olup bu bilgeliğin onun bizzat kendi meziyetinden değil de çevresindekilerin yerinde öğütlerinden geldiğini düşünenler büyük bir yanılgıya koşarlar. ama onu sadece bu kişi idare ediyor ve zaptediyor olsun. 122 BÖLÜM XXIV İtalya'daki hükümdarlar neden devletlerini kaybettiler? Hal ve tutumunu yukarıda söylediğimiz bütün şeylere uyduracak olan yeni hükümdar sanki eski bir hükümdarmış gibi görülecektir. yeter ki öncelikle hükümdar kendi yükümlülüklerini unutmasın. tam aksine. bunların erdemli davranışlar olduğuna bir kez karar verildiğinde bu aynı davranışlar ona. iyi müttefikler. hükümdar ne onları kınayacak ne de yargılayacak durumda olacaktır. pek çok danışmanın olmasının zorunlu olacağı durumda hükümdar eğer bilgelikten yoksun ise bu danışmanları kendi aralarında hep bölünmüş olarak bulacaktır ve onları hiçbir şekilde toparlamayı bilemeyecektir. yine bunların halkın nefretini çekmiş oldukları veya halkın sevgisini kazansalar da soyluları elde edemedikleridir.
taştığı zaman ovaları basan. Yıkımın önünden herkes kaçar. ona çok güvence vermez. galibin eziyetinden yorulan halkın kendilerini çağıracağını umarak kaçmayı düşündüler. böyle olursa bile. Bununla birlikte. ki iyi havada fırtınadan endişe duymayan insanların çoğunluğuyla bu noktada benzeşiyorlar. Bir hükümdar için en iyi. Titus Quintus Fla-minius tarafından yenilgiye uğratılmış olan Makedonyalı Filip'in devleti. hareketlerimizin yarısını talihin düzenlediği belki doğrudur ama diğer yarısını da bizim gücümüze bırakır. bu yüzden bahtlarını değil de miskinliklerini suçla-sınlar. Barış zamanında bir şeylerin değişebilir olduğunu hiç hesaba katmadıkları için. böyle bir durumda hükümdarın geri çağrılacağı kesin de değildir. Ancak buna rağmen. Ben de bu kanıyı paylaşma eğiliminde-yim. zira böyle bir savunma onu alçaltır ve bizzat şahsına bağlı bir savunma da değildir.kadar güçlü olan devletler böyle hatalar işlemedikçe elden çıkmaz. bu kanı günümüzde özellikle yaygınlık kazanmıştır. terslik kendisini gösterince kendilerini savunmayı değil de. halkı kendisine bağlamanın yanısıra soyluları da elinin altında bulundurmayı bildiğinden dolayı savaşı yıllar yılı ayakta tutabileceği bir durumdaydı ve eğer sonuçta bir kaç şehir kaybetse de en azından krallığını elinde tuttu. kesin ve kalıcı savunma. ama herşeyi bundan ibaret görmek çok utanç verici: Birisi kaldırır umuduyla insan kendisini düşmeye bırakmaz. bizzat şahsına ve yürekliliğine dayanan savunmadır. ki biz bu olayları önceden kestiremiyoruz. bu. Talihi. Dahası. azgınlığına herkes boyun eğer. fırtına bittiğinde insanlar ondan . ne kadar korkunç olursa olsun. özgür irademizi hiçe indirgemeyi kabul etmeksizin ben şunu düşünüyorum ki. buradan çıkan sonuç şudur ki bunca zahmet çekerek uğraşmak boşunadır ve kadere boyun eğip her-şeyi kaderin yönetmesine teslim olmaktan başka çıkar yol yoktur. bir yerin toprağını başka bir yere taşıyan coşkun bir ırmağa benzetmiyorum. 124 BÖLÜM XXV İnsani şeylerde bahtın gücü ve buna nasıl karşı durulacağı üzerine Bu dünyanın işlerini Tanrı'nın ve talihin döndürdüğünü. Bununla birlikte. Büyük İskender'in babası olan değil de. Uzunca bir iktidardan sonra devletlerinden edilen bazı hükümdarlarımız. gayet yetenekli bir kumandan olduğundan. kimse önüne set çekemez. kendisine saldıran Romalılar ve Yunanlılar'a kıyasla sade123 ce küçük bir devletti. ağaçları ve evleri yıkan. insanın ne kadar ihtiyatlı olsa da bunları ne durdurabileceği ne de değiştirebileceğini pek çok kişinin düşünmüş ve halende düşünüyor olduğunu bilmiyor değilim. Bahsettiğimiz büyük olayların çeşitliliğinin bir sonucu olarak. Böyle bir çare başka hiçbir çare yoksa elbette ki iyidir.
Şu halde temkinli biri eğer gerektiği zaman fevri davranmayı bilemezse kendi yıkımını kendisi hazırlar. Yaşamının kısalığı bunların tersini tatmasına izin vermedi. diğer güçler de onu korkutacak binbir türlü yol. Talihe karşı koyma konusunda bu genel düşüncelerle yetinerek daha özelinde şunu belirtmeliyim ki. temkin127 ya'nın hiçbir türlü önlemi alınmayan büyük kırlık bir alana benzediği görülecektir. Oysa Almanya. Papa II. bentlerin olmadığını bildiği yerlere götürür azgınlığını. seferi bizzat yönetti.. Zaten Papa Fransa kralını da peşinden sürükledi. şuna hükmetti ki Papa ona açıkça hakarette bulunmadan yardıma gönderdiği birlikleri geri çeviremezdi. bununla birlikte Julius kararlığı ve doğasmdaki ateşlilikle elini burada çabuk tuttu. başka bir papanın bütünüyle insani bir temkinle elde edemeyeceği şeyi başardı. Burada bu papanın başka hareketlerinden bahsetmiyorum. öyle ki. hiçbir engel hazırlığının olmadığı yerlerde gösterir.. öyle ki kimse kıpırdayamadı: Çünkü Venedikliler çekiniyorlar. Venedikliler'e hadlerini bildirmek için ihtiyacı vardı bu dostluğa. İtal125 temkinli kimseler dahi yapamazlar. ne şahsında ne de davranışında bir değişiklik . Fransa kralı binbir çeşit özür bulacaktı. Biz eğer zamana ve şartlara göre kendimizi de bu anlamıyla değiştirebilirsek talihimiz hep aynı kalacaktır. zira kişi kendi karakterine aykırı hareket edemez ya da izlenen belli bir yolda uzun süre başarılı olunmuşsa bir diğer yolu tutmanın iyi olabileceğine inanılmaz. çünkü eğer Roma'dan yola çıkmak için diğer papaların yapmış oldukları gibi herşeyin kararlaştırılmış. gücünü. setlerle veya yapılacak diğer işlerle korunmaya çalışmayı bir tarafa bırakmazlar. Şu halde Julius fevriliği sayesinde. aynı türden davranışlarının hepsi de aynı şekilde başarı kazandı. zira Fransa kralı Papa'nm ilerlemekte olduğunu görüp onun dostluğunu kazanma umuduyla. İspanya kralıyla Fransa kralının müzakere konusu da buydu. hazırlanmış ve kesin olmasını bekleseydi muhakkak ki başaramayacaktı. Givanni Bentivogli daha hayattayken Bologna'ya karşı ilk girişimini hatırlayınız: Venedikliler buna kötü gözle bakıyordu. Talih te işte böyledir. Böyle bir cesaret sayesinde Venedikliler'i ve İspanya'yı hizada tuttu.bentlerle. İspanya da Napoli Krallığı'nı bütünüyle yeniden ele geçirmeyi arzuluyordu. Julius bütün hareketlerinde ateşli davrandı ve bu davranış biçimi zamana ve koşullara o derece uygun düştü ki sonuç bu yüzden hayırlı oldu. meydana gelen yeni taşkınlarda sular kendilerini bir kanal içinde buluverirler ve eskisi kadar özgürce yayılıp yine eskisi kadar zarar ziyana yol açmazlar. İspanya veya Fransa gibi sele karşı önlemleri alınmış olsaydı İtalya bu felakete uğramazdı veya en azından bu kadar zarar görmezdi. kendisini durduracak setlerin. Gerçekleştirildiğini bugün halen gördüğümüz büyük değişiklikler mekanı ve merkezi olan İtalya'ya bakılacak olunursa.
ben bu büyük değişimlerden daha uygur bir zaman bilmiyorum. buna rağmen aynı şekilde buraya ulaşırlar: Bu eğer davranış biçimlerinin zamana uygun olup olmamasından kaynaklanıyor değilse ya neden kaynaklanacaktır? İki farklı davranışın aynı sonucu doğurmasının ve benzer iki davranışın sonuçlarının birbirine zıt olması da budur.olmadığı halde bugün bahtiyar yarın mahvolmuş bir hükümdar görmek hiç de olağanüstü bir şey değildir. bazıları temkinli bazıları fevri hareket eder. Aynı şekilde. sabırlı olan vardır. Üstelik şu da görülür ki aynı adımla yürüyen iki kişiden biri varırken diğeri varamaz. yaptığı şeylerin hüküm sürdüğü zamana uygun düşüp düşmemesine göre bir hükümdar mutlu veya mutsuz olur. Görünürde bütün insanların tek bir amacı vardır: Şöhret ve zenginlik. ama tam tersine eğer koşullar ve zaman değiştiği halde bu hükümdar tuttuğu yolu değiştirmiyorsa düşecektir. talih kadın gibidir. soğukkanlı davrananlardan ziyade şiddete başvuran erkeklere boyun eğer. 128 BOLUM XXVI İtalya'yı barbarlardan^*) kurtarmaya davet Şimdiye kadar ortaya koymuş olduğum herşeyin üzerinde düşündüğümde ve kendi kendime. Ancak. Böyle zamanında olmak kaydıyla yolunu değiştirmeyi en 126 li hareket etmesi gerektiği bir zamanı da görseydi ola ki başına tam tersi şeyler gelecekti. kimi şiddet kullanır. Şu halde. örneğin biri temkinli biri coşkuyla yürüyor olsun. her zaman gençlerin dostudur. bu amacın peşinde koşan herkes aynı yolu tutmaz. kimi hileye başvurur. talih değişirken tutumlarında diretenler bu tutumları talihle uyuştuğu müddetçe mutludurlar. çünkü bunlar daha az sakınırlar kendilerini. Dahası ben fevri olmanın temkinli olmaktan daha iyi olacağını düşünüyorum. örneğin bir hükümdar temkinli ve sabırlı olarak mı hükmediyor? Eğer gidişat ve zamanın şartları bu hük-mediş biçiminin iyi olacağı gibiyse başaracaktır. Yine bu yüzdendir ki iyi olan şey her zaman iyi değildir. tam tersine başka başka yürüyen iki kişi. zira doğasının onu meylettirdiği şiddetten geri dönemeyecekti. . Böylesi çok değişik davranış biçimleri eşit derecede başarıya ulaşabilir. bütünüyle sabırsız olan vardır. O halde sonuç olarak şunu söyleyorum ki. bugün İtalya'da İtalya'ya parlak bir dönem yaşatabilecek yeni bir hükümdarın devri midir ve acaba ihtiyatlı ve cesur biri bu ülkeye bir fırsatını. tümüyle talihine yaslanan bir hükümdar ters dönen talihiyle devrilir. bana öyle geliyor ki daha önce bir hayli üstünde durduğum şeyden kaynaklanıyor. Bu. itaatkâr tutmak için sertlik gerekir. bir yolunu bulup kendisine şan halkın çoğunluğuna da yarar getirecek yeni bir çehre kazandıracak mı diye sorduğumda bana öyle geliyor ki koşullar boy leşi bir niyete çok uygun. daha çabuk kızarlar ve daha gözüpeklıkle kumanda ederler. ancak bu uyum bittiği anda kendilerini mutsuz bulurlar.
Bu kahramanlar gerçekten de az rastlanır ve olağanüstü kişilerdir. Şimdiye . nasıl ki Musa'nın erdemini tanımak için İsrail halkının Mısırlılar'ın kölesi olması. gözlerinin önünde açılmaya cesaret edilecek ilk sancağın altında saf oluşturmaya hazır bekliyor. ışık saçan bir bulut yolu gösterdi. talihiyle. Hiçbirinin yaptıkları şu yapılacak şeyden daha haklı olmadığı gibi. ayaklar altına alınmış ve her türlü felaketle dolması gerekiyordu. dahası nihayetinde fistülleşen dirayetli çıbanlarını iyileştirebilecek birinin bekle- (*) Marchiavelli için barbar sözcüğü yabancıları özellijde de Fransızlar'ı ifade ediyor. ki geçmişten gelen faziletiyle. Görülüyor ki İtalya. İşte burada güneş gibi parlıyor adalet.değin bazı işaretler zaman zaman İtalya'ya. halkın bütün dilekleri sizedir ve herşeyin bu kadar ortakça hazır olduğu bir durumda başarı şüpheli olamaz. yeter ki teklifini verdiğim kişileri örnek olarak alınız. kayadan su fışkırdı.N. ancak hemen ardından yine İtalya hep gördü ki bu kişi zirvedeyken talihin hışmına uğramıştır ve nerdeyse ölüm döşeğindeki İtalya yaralarını kapatabilecek birinin. Atinalılar'dan daha bölünmüş olması. Üstelik yine görülüyor ki İtalya. (Fransızcası'ndaki Ç. yenilmiş. zira savaş. Şimdi.' nasıl ki Keyhüsrev'in gönül yüceliğinin ortaya çıkması için Perslerin Medler'ce zulmedilmesi ve nihayetinde Teseus'un değerini anlamak için Atinalılar'ın bir türlü birlik olamamaları gerekliyse aynı şekilde bu günlerde de bir dehanın parlayabilmesi için İtalya'nın vardığını gördüğümüz sonunun getirilmesi.Dediğim gibi. İtalya umutlarını tacın fiili sahibi olan sizin namlı sülalenizden^*) başka nereye saklar. kutsaldır. Dahası Tanrı iradesini gösterirse bunu apaçık işaretlerle yapar: deniz yarıldı. Tanrı onları sizi koruduğundan daha fazla koruyor da değildi. kendisini barbarların kıyımından ve küfründen kurtaracak birini gönderme lütfunda bulunması için yakarmaktadır. Tanrı tarafından kurtuluşunu müjdelemek için seçilmiş birini haber verdi. Lombardia'yı inleten soygun ve talanları bitirebilecek. bu. parçalanmış. hiç te zor olmayacaktır. Gerisi size kalmış: Tanrı herşeyi yapmak istemez. herşey büyüklüğünüzü böylesine kayırıyor. Tanrı'dan.) 129 !J yişindedir. çöle kudret helvası düştü. zorunlu olduğunda hep haklı bir savaştır ve silah eğer ezilenlerin biricik umuduysa. ki bize kalmasına için verdiği . lidersiz. ama sonuçta sadece birer insandırlar ve onların yararlandıkları fırsatlar şimdiki fırsattan çok daha az elverişliydi.Bu daveti aynı zamanda bu eseri adadığı Lorenzo de Medici'yc yapmaktadır. Yahudiler'den daha köle. kurumsuz kalması. Tanrı'nm ve Kilise'nin inayetiyle sizden başka kim bu hayırlı kurtuluşa gerçekten kumanda edip bu kurtuluşu gerçekleştirebilecek? Adından söz ettiğim kahramanların yaşamları ve yaptıkları gözlerinizin önündeyse. Napoli ve Toscana krallıklarının belini büken zulüm ve vergilere bir son verebilecek.
bu birlikleri oluşturan askerler tek tek iyi asker de olsalar bir ordu olduklarında hü-kümdarlarmca bizzat kumanda edildiklerini. Gerçekten de İspanyol piyadesi süvari karşısında . zira bir taraftan savaş sanatını bilenlerine itaat edilmiyor ve herkes bunu bildiğini sanıyor. onurlandırıldıklarını. Bakınız.) 130 büyük değişikliğin. düellolarda ve tarafların az sayıda olduğu hallerdeki çatışmalarda İtalyanlar kuvvet. Bu yasalar ve kurumlar eğer sağlam bir temele oturuyorlarsa. sahne olduğu onca savaşın ortasında bütün askeri değerler ölmüş görünüyorsa bunun nedeni hiç şaşırmamak gerekir ki şudur: Eski askerî kurumlar kötüydü ve bunların yenisini ortaya koyacak kimse yoktu. Vaila. Ancak ordu olarak birleşince bütün bunlar uçup gidiyor. İşte bunun sonucudur ki. İsviçre ve İspanyol piyadeleri korkunç piyadeler olarak bilinirler. en sadık en mükemmel askerler bunlardır. Cenova. Bologna ve Mestri çarpışmaları şahittir buna. Hem de İtalya'da reform konusu epey fazladır. değerliyseler herkeste hükümdara karşı hayranlık ve saygı uyandırırlar.N. Önce Taro ardından İskenderiye. Eğer namlı sülâleniz çeşitli devirlerde ülkelerini kurtaran büyük adamları kendilerine örnek almak istiyorsa herşeyden önce yapması gereken ve kalkıştığı işin de aynı zamanda temeli olan şey ulusal birliklere başvurmaktır. hatta İtalya'nın yaşadığı onca (*) Mediciler'i kastediyor. hem birinin hem ötekinin öyle bir kusuru vardır ki bu piyadelere sadece karşı koyabilecek değil aynı zamanda onları yenebilecek bir üçüncüsü oluşturulabilir.şu azıcık şan ve şerefi de elimizden almış olmasın. bakıldıklarını görünce daha da iyi asker olacaklardır. Ancak böyle131 si ordularladır ki İtalyan yiğitliği yabancıları kovacaktır. Bunun suçunu komuta edenlerin zayıflığına bulmak gerek. (Fransızcası'ndaki Ç. Bununla birlikte yükselmeye başlayan bir adama yeni yasalar ve. Burada herkeste bir cesaret patlayacaktır yeter ki komuta edenlerde bunun eksikliği olmasın. ancak. çünkü sahip olunabilecek en sağlam. öteki taraftan ister kişisel yeteneğiyle ister talihinin yardımıyla olsun diğerlerinin üstüne bunlarca üstünlüğü kabul edilip boyun eğilecek derecede yeterince yükselebilen biri çıkmamıştır. yeni kurumlar getirmekten daha itibar verici bir şey olamaz. Ca-pua. Daha önce bahsettiğim İtalyanlar'dan hiçbiri namlı sülalenizden beklenilen şeyi yapamamışsa. beceriklilik ve zekâ yönlerinden nasıl da üstündürler. epeyce bir zamandır ve yirmi yıldır süregelen savaşlar sırasında sırf İtalyanlar'dan kurulu bir ordu sadece yenilgileri tatmıştır.
Fırsatın kaçmasına izin vermeyelim. daha da görülecektir. nasıl sarsılmaz bir sadakatle. bu iki piyadenin ikisinin de kusuru bilinince hem süvariye direnecek hem de başka piyadelerden çekinmeyecek yeni bir piyade oluşturulabilir. nasıl bir yüceltmeyle karşılanacağını anlatamam. Sherlok Holmes / Erol Üyepazarcı Türkiye'nin yayınlanmış çeviri ve telif polisiye romanlar üzerine bir inceleme 16. ki İtalya onca uzun bekleyişin ardından nihayet kurtarıcısının ortaya çıktığını görüyor! Bu kurtarıcının. Şimdi.Erkek Aşkının Ötesinde / Lilian Faderman Rönesanstan Günümüze Kadınlar Arasında . Eğer Fransız süvarisi üstlerine bindirmeseydi bire kadar kıracaklardı Almanlar'ı.tutunamıyor. 133 15.Korkmayınız Mr. Ve İsviçre piyadesinin de kendisi kadar inatla çarpışacak başka bir piyadeden korkması gerekiyor. Bunun için yeni bir birlik türü yaratmak zorunlu değildir. İspanyol piyadesinin İsviçreliler'in düzeninde çarpışan Alman birlikleriyle kapıştığı Ravenna Savaşı bunun tam bir tecrübesi olmasa da en azından bir denemesi oldu. çeviklikleri ve küçük kalkanları sayesinde İspanyollar Alman saflarına. nasıl bir önce susamışlıkla. bunların uzun mızraklarının arasından daldılar ve karşı koyamayan Almanlar'ı hiçbir tehlike almadan vurdular. Bu kurtarıcının önünde hangi kapılar kapalı kalabilecektir? Hangi halk ona itaati reddedebilir? Hangi İtalyan ona minnetini sunmaz? Barbarların egemenliği herkesi bıktırmıştır. şu yabancı akınlardan acı duyan bütün illerde nasıl bir aşkla. haklı ve meş132 ru bir teşebbüsün ilhamladığı bu başarı umuduyla alsın üzerine. yeni bir savaşma tarzı bulmak yeterlidir. O halde namlı sülaleniz bu yükü bu cesaretle. Fransız süvarisinin İspanyol piyadesini. Canzone XVI. yeni bir düzenleme. ki onun bayrağı altında yurdumuz eski ihtişamını yeniden yakalasın onun himayesinde Petrarca'nm şu söyledikleri gerçekleşsin: Erdem zulme karşı Silahlanacak ve kısa bir savaş olacak Çünkü eski yiğitlik Ölmemiştir henüz İtalyanlar'm yüreğinde^*) (*) Petrarca. bu piyadenin de İsviçre piyadesini bozguna uğratacağı görüldü. Böylesi yeniliklerledir ki yeni bir hükümdar ün kazanır ve büyür.
Ortaçağ Avrupasında Roma Hukuku Yayıma Hazırlayan: Mehmet Tevfik Özcan 28.Bir Bunalım Çağında Toplum Felsefeleri Çeviren: Mete Tuncay 4.Hazreti Muhammed / Maxime Rodinson Çeviren: Atillâ Tokatlı 3.İlkçağda Doğa Felsefeleri / Arda Denkel 24. Bilim ve Kuşkuculuk / Alan Musgrave Bilgi Teorisine Tarihsel Bir Giriş Çeviren: Pelin Uzay 20.Seidler .Hitlerden Torunlarına / Efgan Canşen Almanya'da Eski ve Yeni Sağ 27.Tarihten Günümüze Zonguldak'ta İşçi Sınıfının Durumu Kadir Tuncer ÇIKAN KİTAPLARIMIZ 1.Sınıf Açısından Azgelişmişlik / Yves Lacoste Çeviren: Sevil Avcıoğlu 2.Sağduyu.Nesne ve Doğası / Arda Denkel 25.Estetiğin İdeolojisi / Tery Eagleton 21.Felsefi Aklın Eleştirisi / Orhan Gökdemir 5.Osmanlı Devleti'nde Aşiret Mektebi 6.Romantik Dostluk ve Aşk Çeviren: Zülal Kılıç 17.Bizans Siyasal Düşüncesi / L.Düşünceler ve Gerekçeler 2 / Arda Denkel Felsefe Yazıları 19.Türkiye'de Bilim ve Teknoloji Politikası / Şükran Şahin 22.Bizans'ta Gündelik Yaşam / Tamara Talbot Rice Çeviren: Bilgi Altınok 23.Düşünceler ve Gerekçeler l / Arda Denkel Felsefe Yazılan 18.Hükümdar-Prens / Machiavel Çeviren: Anita Tatlıer 26.
Onların Ahlakı Bizim Ahlakımız / L.Mukadder Yakupoğlu 10.Din Kuramı / Georges Bataille İnsanlaşma Sürecinde Dinin Oluşumu 9.Niçin Oyun / Prof.Ahlak ve Şiddet / M.Dr.Ulusal Kurtuluş Savaşında Bolşeviklerle Sekiz Ay Em. Troçki Ahlakın İdeolojik İşlevi 13.Uluslararası Hukukun Oluşumu / Ahmet Haluk Atalay İlk Küreselleşme Dönemi 1492-1648 14.Bizans Halk Hareketlerinin İdeolojik Kökeni Çeviren: Mete Tuncay 7. Mücella Ormanlıoğlu Uluğ Çocuğun Gelişiminde ve Çocuğu Tanımada Oyunun Önemi 11. Baylar Tadeusz Borowski / Çeviren: Mete Tuncay 8.Eros'un Gözyaşları / Georges Bataille . General Veysel Ünüvar 12.Böyle Buyurun Gaz'a Bayanlar.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?