Transkript
1 YAKIN DOĞU ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI YÜKSEK LİSANS TEZİ ÖRGÜTLERİN MİSYON VE VİZYON SÖYLEMLERİNDE DEĞİŞİKLİĞE YOL AÇAN FAKTÖRLER: KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ NDE FAALİYET GÖSTEREN BEŞ YILDIZLI OTELLER ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA MAHMUT ÇELİK LEFKOŞA MART 2013
2 YAKIN DOĞU ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI YÜKSEK LİSANS TEZİ ÖRGÜTLERİN MİSYON VE VİZYON SÖYLEMLERİNDE DEĞİŞİKLİĞE YOL AÇAN FAKTÖRLER: KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ NDE FAALİYET GÖSTEREN BEŞ YILDIZLI OTELLER ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA MAHMUT ÇELİK TEZ DANIŞMANI DOÇ.DR. MUSTAFA SAĞSAN LEFKOŞA MART 2013
3 YAKIN DOĞU ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İnsan Kaynakları Yönetimi Anabilim Dalı Yüksek Lisans Programı Yüksek Lisans Tezi ÖRGÜTLERİN MİSYON VE VİZYON SÖYLEMLERİNDE DEĞİŞİKLİĞE YOL AÇAN FAKTÖRLER: KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ NDE FAALİYET GÖSTEREN BEŞ YILDIZLI OTELLER ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA Hazırlayan: Mahmut Çelik Hazırlanan Tezin İnsan Kaynakları Yönetimi Yüksek Lisans Derecesine Uygun Olduğunu Onaylarız Jüri Üyeleri Prof. Dr. Mustafa GÜNDÜZ Doç. Dr. Şerife Zihni EYÜPOĞLU Sosyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Çukurova Üniversitesi İşletme Yönetimi Bölüm Başkanı İnsan Kaynakları Yön. Bölüm Başkanı Yakın Doğu Üniversitesi Doç. Dr. Tülen SANER Doç. Dr. Hakkı Okan YELOĞLU Doç. Dr. Mustafa SAĞSAN Turizm ve Otel İşletmeciliği Yüksekokul ve Turizm Araştırma Merkezi (TARME) Müdürü Yakın Doğu Üniversitesi Teknoloji ve Bilgi Yönetimi Öğretim Üyesi Başkent Üniversitesi Bilgi Belge Yönetimi Bölüm Başkanı Tıbbi Dokümantasyon ve Sekreterlik Program Koordinatörü Yakın Doğu Üniversitesi Onaylayan Prof. Dr. Aykut Polatoğlu Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürü
4 i ÖZ Bu çalışmada bir örgütün misyon ve vizyon söylemlerine bağlı değişimin nasıl algılandığı araştırılmıştır. Çalışmada, niteliksel araştırma yöntemi ve söylem analizi tekniğine bağlı olarak Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti nde faaliyet gösteren beş adet beş yıldızlı otel ile derinlemesine görüşme ve gözlem yapılmıştır. Elde edilen veriler analiz edildiğinde bu beş yıldızlı otelin misyon ve vizyon değişim tetikleyicileri olarak örgütlerde misyon söylemi örgütsel değişimi tetikleyen faktörler bağlamında, dört başlıkta toplandığı görülmektedir. Bunlardan birincisi çalışanlara verilen değerdir. İkincisi çalışanların motivasyonudur. Üçüncü faktör rekabet edebilme stratejisidir. Son olarak farklılaşabilme stratejisi misyon kavramını oluşturmaktadır. Bir diğer bağlamımız Vizyon kavramıdır. Vizyon kavramımızı oluşturan iki etmen ön plana çıkmaktadır. Birincisi yönetim işlevleridir. İkincisi değişim tetikleyicileridir. Anahtar Kelimeler: Örgütsel Misyon, Örgütsel Vizyon, Söylem Analizi ve Örgütsel Değişim
5 ii ABSTRACT In this research, organizational vision and mission discourses have been investigated in the context of organisational change process. The data based on understanding the misionary and visionary statements in the TRNC s five star hotels were collected by using qualitative research methods and its techniques such as discourse analysis, inteview, and observation processes. The resutls indicate that four factors could be determined for organizational misionary and visionary statements which caused to the organizational changing process: The factors belongs to misionary statements are (1) the value of employees (2) the motivation of employees (3) ability to compete (4) ability to create differentiation strategy. The factors belong to visionary statements are (1) management functions and (2) organizational change stimuli. Key Words: Organizational Mission, Organizational Vision, Discourse Analysis and Organizational Change
6 iii ÖNSÖZ Bu çalışmada KKTC de faaliyet gösteren beş adet beş yıldızlı otelin misyon ve vizyon söylemlerine etki edebilecek faktörler belirlenmiş ve söz konusu söylemlerin değişimi nasıl tetiklediği ele alınmıştır. Bu çalışmanın hazırlanmasında; araştırma konusunun belirlenmesinden başlayarak, çalışma süresince her türlü yardım, destek, bilgi ve önerilerini esirgemeyen danışman hocam Sayın Doç. Dr. Mustafa Sağsan a, aramızda mesafeler olmasına rağmen e- posta ile bana destek veren Sayın Prof. Dr. Mustafa Gündüz e teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim. Ayrıca eğitimim boyunca bana desteklerini esirgemeyen sevgili ailem ve nişanlım Özge ye, yazılarımda yardımcı olan arkadaşlarım Niyazi ye ve Şahin e, araştırmamda yanımda olan arkadaşım Mitat a çok teşekkür ederim. Ayrıca Doç. Dr. Şerife Zihni EYÜPOĞLU, Doç. Dr. Hakkı Okan YELOĞLU, Doç. Dr. Tülen SANER den oluşan jüri üyelerinede katkılarından dolayı çok teşekkür ederim. Mahmut ÇELİK (Lefkoşa, 2013)
7 iv İÇİNDEKİLER Sayfa No ÖZ... i ABSTRACT... ii ÖNSÖZ... iii İÇİNDEKİLER... ivi TABLOLAR LİSTESİ... vi ŞEKİLLER LİSTESİ... vii KISALTMALAR... viii GİRİŞ BÖLÜM... 3 LİTERATÜR TARAMASI: MİSYON VE VİZYON MİSYON VE DEĞİŞİMİ Tarihsel Geçmişi Misyon Tanımı Misyon Özellikleri Misyon Oluşturulurken Dikkat Edilecek Hususlar Misyon İfadesinin İşletmelerde Etkili Olması Misyon İfadesinin Zaman İçerisinde Değişmesi Örgütsel Değişimde Misyonun Etkisi ve Önemi VİZYON VE DEĞİŞİMİ Tarihsel Geçmişi Vizyon Tanımı Vizyon Özellikleri Vizyon Oluşturulurken Dikkat Edilecek Hususlar Vizyon İfadesinin İşletmelerde Etkililiği Vizyon İfadesinin Başarısız Olma Nedenleri Örgütsel Değişimde Vizyonun Etkisi ve Önemi... 29
8 v 1.3. STRATEJİK PLANLAMA BAĞLAMINDA MİSYON VE VİZYON İLE İLİŞKİLİ KAVRAMLAR Misyon ve Vizyon İlişkisi Stratejik Planlama Stratejik Amaç ve Hedefler Stratejik İlkeler ve Değerler BÖLÜM ARAŞTIRMA TASARIMI Araştırmanın Amacı Temel Araştırma Sorusu / Sorunsalı Araştırma Modeli/ Tasarımı, Analiz Düzeyi ve Önermeler Araştırmanın Yöntemi Sektörün Seçimi ve Gelişimi KKTC deki Turizm ve Konaklama Tesisleri Örneklem Seçimi ve Büyüklüğü Verilerin Toplanması Verilerin Analizi Çalışanlara Verilen Değer ile Örgütsel Misyon Söylemi Çalışanların Motivasyonu ile Örgütsel Misyon Söylemi Rekabet Edebilme Stratejisi ile Örgütsel Misyon Söylemi Farklılaşabilme Stratejisi ile Örgütsel Misyon Söylemi Yönetim İşlevleri ile Örgütsel Vizyon Söylemi Değişim Tetikleyicileri ile Örgütsel Vizyon Söylemi Bulgular ve Tartışma Misyon Kavramı Vizyon Kavramı BÖLÜM SONUÇ VE GELECEĞE YÖNELİK ARAŞTIRMALAR KAYNAKÇA EK 1. GÖRÜŞME FORMU EK 2. OTELLERLE GÖRÜŞMELER... 97
9 vi TABLOLAR LİSTESİ Sayfa No Tablo 1.1: Misyonu Başarmak Tablo 2.1: Faaliyette Olan Turistik Konaklama Tesisi Sayısı İle Yatak Kapasitesinin Bölgelere Göre Dağılımı Tablo 2.2: Turistik Yatak Kapasitesinin Aylara Göre Dağılımı Tablo 2.3: Faaliyette olan Turistik Konaklama Tesisi Sayısı İle Yatak Kapasitesinin Sınıflara Göre Dağılımı Tablo 2.4: Turistik Konaklama Tesislerinde Doluluk Oranının Aylara Göre Dağılımı Tablo 2.5: Turistik Konaklama Tesislerinde Uyruklara Göre Konaklayan Kişi Sayısı Tablo 2.6: Turizmin K.K.T.C. Ekonomisindeki Yeri Tablo 2.7: Turistik Konaklama Tesislerinde Uyruklara Göre Gecelemeler Tablo 2.8: KKTC Beş Yıldızlı Tesisler... 63
10 vii ŞEKİLLER LİSTESİ Sayfa No Şekil 1.1: Vizyon Bildirimi Şekil 2.1: Araştırmanın Tasarımı Şekil 2.2: Kuzey Kıbrıs Gayrı Safi Yurtiçi Hasılasının Sektörel Dağılımı Şekil 2.3: Turistik Yatak Kapasitesinin Sınıflara Göre Dağılımı Şekil 2.4: Turistik Yatak Kapasitesinin Sınıflara Göre Dağılımı Şekil 2.5: Ekim 2012'de Kumarhaneli ve Kumarhanesiz Tesislerin Doluluk Oranı Karşılaştırması Şekil 2.6: KKTC ye Gelen Turist sayısı Şekil 2.7: Turist Başına Gelir ($) ( ) Şekil 2.8: Turist Başına Gelir ($) ( ) Şekil 2.9: Yatak Başına Turizm Geliri ($) ( ) Şekil 2.10: Örgütlerde Misyon ve Vizyon Söylemlerinin Değişime Yönelik Tetikleyicileri... 73
11 viii KISALTMALAR KKTC : Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti TC : Türkiye Cumhuriyeti NATO : Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü ABD : Amerika Birleşik Devletleri
12 1 GİRİŞ Günümüzde örgütleri değişime zorlayan faktörler o denli güçlüdür ki, değişim olgusu örgütler için artık bir zorunluluk haline gelmiştir. Bu baskı karşısında örgütler bilinçli ya da bilinçsiz bir şekilde değişim çabalarına yönelmekte ve yeni koşulların etkisiyle değişim çabaları süreklilik kazanmaktadır. Bazı işletmelerde bu değişim doğrultusunda misyon ve vizyon ifadelerinin de değiştiği görülmektedir. İşletmenin varlığını sürdürebilmesi, rekabetçi gücünü devam ettirebilmesi, değişen piyasa şartlarına uyum gösterebilmesi, doğru zamanda büyümesi ya da küçülmesi gibi hayati öneme sahip konularda mutlaka belirli stratejileri vardır. Bu stratejilerin belirlenmesinden önce misyon ve vizyon ifadelerine ihtiyaç duyulmaktadır. Aynı zamanda işletmeler, çalışanları üzerinde de olumlu etkiler yaratan bu ifadeleri gelecekte bir yol haritası olarak kullanmaktadırlar. Bu araştırmanın amacı, Turizm sektöründeki işletmelerin sahip olduğu misyon ve vizyonun, değişime ne kadar etki edip etmediğini anlamaktır. Bu doğrultuda, oluşturulan misyon ve vizyonun geçmiş yıllara göre herhangi bir değişikliğe maruz kalıp kalmadığı anlaşılmaya çalışılmıştır. Bir diğer deyişle, vizyon ve misyon söylemlerinin örgütsel değişimi etkileyip etkilemediği, eğer etkilediyse hangi yönde etkilediği bu araştırmada incelenmeye çalışılmıştır. Söz konusu değişimin vizyon ve misyon değişkenlerine yansıması sorunsalı, bu araştırmanın altını dolduracaktır. Bununla birlikte araştırma, literatürde Turizm sektöründeki örgütlerin misyon ve vizyon değişikliklerine yol açan faktörleri neler olduğu hakkında bilgi vermektedir. Bu araştırma sorunsalı doğrultusunda çalışma, şu sorulara yanıtlar bulmaya çalışmaktadır? Örgütsel misyon hangi faktörlere bağlı olarak değişir? Örgütün misyon söyleminin değişimi, hangi örgüt-içi ve örgüt-dışı faktörlere bağlıdır?
13 Vizyon ve misyonu değişimini temel alan ilkeler nelerdir? 2 Çalışmanın ilk bölümünde misyon ifadesinin tarihçesinden, misyonun ne anlama geldiğinden ve özelliklerinden ve işletmelere olan katkılarından bahsedilmiştir. Ayrıca misyon ifadesinin oluşturulması, misyon ifadesinin zaman içerisinde değişmesi, etkili olmasının sağlanması ve örgütsel değişimde misyonun etkisi üzerinde durulmuştur. Bölümün devamında vizyon ifadesine yer ayrılmış olup vizyon ifadesinin ne anlama geldiği, özellikleri, işletmelere olan katkıları, oluşturulması, işletme ve çalışanlar üzerinde nasıl etkili olacağı hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca misyon-vizyon ifadeleri arasındaki ilişki ve bu ifadelerin stratejik planlama ile ilişkileri bu bölümde incelenmiştir. İkinci bölümde vizyon ve misyon söylemlerinin örgütsel değişimi etkileyip etkilemediği, eğer etkilediyse hangi yönde etkilediği incelenmeye çalışılmıştır. Üçüncü ve son bölümde ise çalışmanın KKTC de faaliyet gösteren beş adet beş yıldızlı otelin misyon ve vizyon söylemlerine örgütsel değişim bağlamında etki edebilecek faktörlerin belirlenmesine yönelik olarak yapılmıştır. Bu bölüm de beş yıldızlı otellerin üst düzey yöneticileri ile derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bu görüşmelerden çıkan bilgi ve belgeler, alanla ilgili yazına katkı yapacak düzeydedir.
14 3 1. BÖLÜM LİTERATÜR TARAMASI: MİSYON VE VİZYON Bu bölümde örgütsel değişim olgusu, misyon ve vizyon söylemine bağlı olarak irdelenmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda misyonun tarihsel geçmişi, özellikleri ve tanımı yapılmış ve misyonu oluştururken dikkat edilecek hususlar ile misyon ifadesini işletmelerde etkili kılacak faktörler ele alınmıştır. Bununla birlikte misyon ifadesinin zaman içinde nasıl değişebileceği ve onun etkisi ve öneminin ne olduğu literatürden istifade edilerek açıklanmıştır MİSYON VE DEĞİŞİMİ Örgütlerin değişimleri, onların iç yapısal özelliklerinin de değişmelerine yol açmaktadır. Bunlar teknoloji, yapı, kültür, süreçler ve bilgiye yönelik unsurlar olmakla birlikte; aynı zamanda örgütlenir varoluş nedenini ortaya koyan amaç ve hedefleri de kapsamaktadır. Bu amaç ve hedef değişimlerinin örgütlerde en belirgin yansımalarını misyonla ilgili söylemlerinde görebiliriz. Bu yüzden araştırmanın bu bölümü, misyon kavramını irdelemekte ve onun özelliklerini, örgütlerin değişiminde bir rol oynayıp oynamadığının altını çizmektedir Tarihsel Geçmişi Misyon, İngilizce mission kelimesinin Türkçe kar şılığıdır. Mission kelimesinin ise Hint- Avrupa dil ailesinde fırlatmak, atmak anlamına gelen (s)meit kelimesinden türediği, bundan kaynaklanarak da Latince de mittere ya da missus kelimelerinin gitmesini sağlamak, fırlatmak, atmak anlamlarında kullanıldığı belirtilmektedir (Cummings ve Davies,1994, 147).
15 Misyon Tanımı Literatürde misyon kavramıyla ilgili üç düşünce okuluna rastlanmıştır. Bunlardan birinci okul, misyonu iş stratejisi terimleri ile bir tutmaktadır. İkinci okul felsefe terimleri, değerler ve etik kavramlarıyla özdeşleştirmektedir. Üçüncüsü (askeri) ise, operasyonel etkinliğin en son fonksiyonu olarak tanımlanmaktadır (Murphy,1998). Modern örgüt literatüründe misyon; gelecekteki amaçlara etki edecek konularda organizasyonun ve üyelerinin davranışlarını yönlendirme, heyecanlandırma anlamında kullanılmaktadır (Cummings ve Davies,1994,147). Misyon, ne olduğumuz ve gelecekte ne olmayı arzuladığımız sorularına cevap aramaktadır (Çelik,1998, 57). Misyon, işletme yönetimi açısından, örgüt üyelerine bir yön vermesi ve anlam kazandırması maksadıyla belirlenmiş ve örgütü benzer örgütlerden ayırt etmeye yarayacak uzun dönemli bir görev ve ortak bir değer şeklinde tanımlanabilir. (Dinçer, 2007,10). Misyonun en çok karıştırıldığı kavramlardan biri vizyondur. En belirgin şekliyle misyon, bir firmanın var olma nedenidir, hayattaki rolüdür. Misyon bir kimse, kurum veya kuruluşun var oluş nedeni, bir kimse, kurum veya kuruluşun yapması beklenen görevidir. Misyon ifadesi kurumun neyi kimin için yaptığını ifade eder. Bu anlamda misyon ifadesi ile kurumsal kimliğin ortaya konulmasının yanı sıra kurumun varlık sebebi belirtilir. Misyon ifadesi yazılırken şu sorulara dikkat edilir. Misyonun en önemli işlevi kuruluştaki tüm çalışanlara yön vermesidir. Kuruluş herkese gurur verecek hangi işi yapmaktadır?, 10 ıl ysonra geriye bakıldığında üyelerde en büyük değeri sağlayacak değer nedir? gibi sorulara cevap verebilecek, gurur kaynağı olacak bir değer, kuruluşun misyonunu oluşturur (Dinçer, 2003,10). Misyon, kuruluşun o günkü yeteneklerini, hedef kitlesini, faaliyetlerini açıklar (Thomson ve Strictland, 2003,7).
16 5 Fitzroy ve Hubert e (2005) göre misyon, firmanın rekabet etmek için seçmiş olduğu ilgili alanını ifade etmektedir. Mirze ve Ülgen (2004) ise misyonu, işletmenin yaptığı iş ve bu işi yaparken benimsediği değerleri, yaklaşımları, felsefe ve diğer aynı işi yapanlardan farklı olan hususların açıklanması olarak tanımlamaktadır. Yapılan tanımların ortak noktası, misyonun işletmeyi diğer işletmelerden ayıran özelliklerini belirtmesi, işletmenin varoluş amacını belirtmesi ve bu amacın çalışanları motive eder bir nitelik taşıması gerekliliği üzerinedir. Pek çok kurumda misyon, görev kavramıyla eşdeğer kullanılsa da, görev kavramı firmanın faaliyet amacının ve üyelerin davranış biçimlerinin tamamını kapsaması halinde (Kochi, 1997,400) ve tüm çalışanlar tarafından benimsenmiş ve gerekleştirilmesi için ayrıca bir çaba sarf ediliyorsa misyon niteliğini kazanır. Kuruluşun misyonu, onun varoluş nedeni olarak açıklanmaktadır ve strateji oluşturma sürecinde önemli bir başlangıç noktasıdır (Mirze ve Ülgen, 2004,68). Misyon açıklaması, çalışanlara işin yapılması konusunda yol gösterirken, topluma da kuruluşun işini, değerlerini ve felsefesini bildirir. Misyon, belirli bir zaman dilimini içermez, kurumun sonsuza kadar varoluş sebebini açıklar. Bu bakımdan bir kurum başka bir kuruma dönüşmedikçe misyonu değişmemektedir. Doğru yazılmış bir misyon cümlesi; Kurum olarak biz kimiz?, Neden varız?, Burada ne yapmak için var ız?, Kimlere hizmet ederiz?, Kurum olarak görevlerimizi nasıl yerine getiririz?, Kurumumuzun çözmesi gereken problemler nelerdir? gibi sorulara cevap verir (Goodstein ve Diğ., 1993;170; Jack, 1997;61; Bryson, 2005,67). Örgüt misyonu biz neyiz? ve nerede olmal ıyız? sorularına cevap vermelidir. Günümüzde her örgütün misyonu var olmakla beraber genellikle birbirini tekrarlayan hedefleri içermekte, misyon bildirilerinde örgütün görev tanımı yapılmaktadır. Pek çok kurumda misyon, görev kavramıyla eşdeğer kullanılsa da, görev kavramı firmanın faaliyet amacının ve üyelerin davranış biçimlerinin tamamını kapsaması
17 6 halinde (Kochi, 1997,400) ve tüm çalışanlar tarafından benimsenmiş ve gerekleştirilmesi için ayrıca bir çaba sarf ediliyorsa misyon niteliğini kazanır. Misyon her çalışanın başvuracağı bir kaynak niteliğindedir. Bu yüzden, her örgütün yazılı veya sözlü bir misyonu olmalıdır. Misyon açık, anlaşılır ve net olarak belirlenmeli, örgütün tüm faaliyetlerini kapsamalı ve bütün çalışanlara duyurulmalıdır. Misyon hiçbir zaman ortadan kalkmayan, kendisine ulaşılamayan, çalışanların hepsini ilgilendiren, nicelikten öte nitelikle ilgili olan örgüt dışına yönelik ve örgüte özgü uzun dönemli bir amaçtır (Dinçer, 1998,12). Misyon çalışanların işletmenin amaçlarına uygun hareket etmelerini sağlayan ve onları işletme amaçlarını gerçekleştirmede motive eden bir unsurdur. Lider işletme ile ilgili kararları alırken misyon fikrinden yararlanır. Lider, çalışanları ile belirlediği hedeflere ulaşabilmek için yaptığı bütün eylemlerin de güvenilirliğini, inanılırlığını ve tutarlılığını belirlenen misyondan alır. Misyonun işletmenin değişen koşullara göre yeniden tanımladığı vizyonu ve stratejileri ile uyumlu olması gerekmektedir. Eğer bu uyumluluk olmaz ise işletmenin varlık sebebi anlamını yitirmiş olacaktır. Anlamını yitiren ve değişen çevreye göre yeniden tanımlanmamış misyon, işletmenin hedeflerine ulaşmada ve rakipleri ile gireceği rekabette başarısızlığa uğramasına sebep olacaktır. Bunun için değişimin olağan olduğu zamanlarda misyonun da vizyon ve stratejilerde olduğu gibi düzenli olarak gözden geçirilmesi ve günün şartlarına göre düzenlenmesi gerekmektedir (Yıldırım, 1999, ). Bir işletmenin misyon ifadesi, işletmeleri birbirinden ayıran ve farklılaştıran amacı kapsar. Aynı zamanda işletmenin ürettiği mal ve hizmetler ile, bu mal ve hizmetlere yönelik olduğu pazarı tanımlamakdır. Diğer bir ifade ile işletmenin ürettiği ürünün, bu ürünün üretiminde kullanılan teknolojinin ve yönelik olduğu pazarın stratejik karar mekanizmalarının değer ve öncelikleri ile yansıtılmasıdır ( Pearce,1982,15).
18 7 Tüm bu tanımlamalardan hareketle, bir işletmenin misyon ifadesi okunduğunda işletmenin kimliğinden yaptığı ise, hedef kitlesinden çalışanlarına verilen değere, işletme amaç ve hedeflerinden işletmeyi benzer işletmelerden ayırt eden özellikler ve işletmenin ulaşmak istediği noktaya kadar çok çeşitli alanlarda okuyucuya işletme hakkında fikir verebilmektedir. Yapılan tanımların ortak noktası ise, misyonun işletmeyi diğer işletmelerden ayıran özelliklerini belirtmesi, işletmenin varoluş amacını belirtmesi ve bu amacın çalışanları motive eder bir nitelik taşıması gerekliliği üzerinedir. Misyon ifadesi için tek bir tanım olmadığından, işletmeler farklı başlıklar altında, kimi zaman ise hiç başlık kullanmadan, sadece bir cümle ya da ya da birkaç paragraf olabilecek çeşitli ifadeler kullanırlar. Kullanılan ifadelere örnek olarak şunlar verilebilir (Klemm, Sanderson ve Luffman, 199,74). : Misyon ifadesi Kurumsal ifade Misyon bildirgesi Misyon açıklaması Hedef ve değerler Amaç Ülkeler Sorumluluk ve yükümlülükler Misyonun en önemli özelliklerinden birisi, stratejik düzeyde ele alınıp oluşturulmasıdır. Bu nedenle stratejik yönetim alanının en temel konularından birisidir. Misyonun stratejik düzeyde ele alınması konusu bu bölümün 1.4 kısmında detaylı olarak açıklanmıştır Misyon Özellikleri Misyon ve vizyon cümleleri çoğu kez birbirinin yerine ve yanlış anlamlarda kullanılmakta ve birçok kurumun misyon ve vizyon cümleleri birbirine benzemektedir. Misyon, işletmeye özgüdür ve sadece o işletmeye ait olmalıdır.
19 8 Misyon, belirli bir zaman dilimini içermez, kurumun sonsuza kadar varoluş sebebini açıklar (Ülgen ve Mirze, 2004,178). Misyon Cümlesi; Misyon cümleleri açık, anlaşılır, akılda kalıcı, kurumun ayırt edici özelliklerini ortaya koyan, kurumun değerlerini ve felsefesini yansıtan, kuruma enerji veren esnek ifadeleri içermelidir (Goodstein ve Diğ., 1993, 188). James Collins ve Jerry Porras tarafından geliştirilen misyon belirleme modeline göre kurum kendi kendine yaptığı işe ilişkin Neden bu işi yapıyoruz? sorusunu sormalıdır. Birkaç kez arka arkaya tekrarlanan soru-cevap döngüsünden alınan son cevap kurumun gerçek misyonudur (Niven, 2003,105). Misyon, üretilen ürün ve hizmet yerine daha geniş olarak pazara odaklanır (Ülgen ve Mirze, 2004,178). İşletme, dış çevresinde meydana gelen değişimlere uyum sağlamalı ve esnek olmalıdır. Faaliyet gösterilen pazar gibi çok geniş bir yapı yerine sadece ürün ya da hizmet üzerine kurulmuş bir misyon işletmenin esnekliğini elinden alacak ve şartlar değiştiği zaman değişime uyum sağlamasını engelleyecektir. Misyon, her zaman iyiye ve daha üstün başarılara yöneliktir (Ülgen ve Mirze, 2004,178). Ancak bu üstün başarılar işletmenin temel yeteneğinin ve yapabileceklerinin dışında olmamalıdır. Aksi takdirde böyle ifadeler gerçekçi olmadığı gibi inandırıcılığını da kaybedecek, işletme ve çalışanları üzerinde beklenen pozitif etkiyi göstermeyecektir. Örgüt misyonu nicelikle ilgili değil, nitelikle ilgili bir değerdir; finansal amaçlar, büyüme ve karlılık oranları, örgütlerdeki herkes için bir değer oluşturmaz veya aynı derecede önemli olmaz. Misyon örgütün içine değil dışına yöneliktir; başka bir ifadeyle misyon, mamullere değil, pazara odaklanmaktadır. Misyon örgütlere özgüdür ve özeldir: çünkü onu diğer örgütlerden ayırt eder. Özeldir, çünkü alternatif faaliyetler arasından yönetimin tercihidir (Dinçer,1998) Misyon Oluşturulurken Dikkat Edilecek Hususlar Misyon ifadeleriyle ilgili birçok yazıda, misyon ifadelerinin içerik ve karakteristikleri analiz edilmiştir. Peter Drucker, bir işletmenin misyon ifadesinin, işimiz nedir ve ne olmalıdır? sorularıyla tanımlandığında kendine özgü bir yanı olması gerektiğini ilk söyleyenlerden birisidir. Ondan sonra da işletmelerin misyon
20 9 ifadelerini inceleyen araştırmacılar, misyon ifadelerinin belli başlı bileşenlerini belirlemeye çalışmışlardır (Bart, 1997, 372.) Üç veya beş yıl öncesine göre kurumun amaçlarında veya hizmetlerinde oluşan değişiklikler ve dikkate alınması gereken ekonomik değişkenler özetlenebilir. Misyon ifadesi paydaşların ilgilendikleri veya alacakları planlanan faydayı yansıtmalı, kurum ile ilgili olarak Hükümet Programında ifade edilen politikalara uyumlu olmalıdır. Bu konuda çeşitli fikirlerin ileri sürülmüş olması, aynı konular üzerinde bir karara varılamaması yazarların çok çeşitli misyon ifadesi bileşenleri ileri sürmesine neden olmuştur. Örgüt misyonu oluşturulurken işletme, rakiplerinden daha üstün ve farklı olmayı amaçlamalıdır. Misyonla birlikte kurucuların veya yönetim kademelerinin oluşturduğu örgüt kültürü ve inanç başarıda önemli bir yer alır (Ramazanoğlu ve Bahçeci, 2006). Misyon kavramı normal olarak örgütün bütünü tarafından oluşturulmalı ve benimsenmelidir. Fakat günümüzde misyon kavramı üst yönetim tarafından oluşturulan ve çalışanlara dayatılan bir yapıdadır. Genel olarak, misyon bildirimi örgütün üst yönetimi tarafından plânlama ekibi ile birlikte geliştirilir. Örgüte ait bu misyon bildirimi, örgütün sunduğu tüm hizmet ve faaliyetleri kapsayan bir şemsiye kavramdır. Daha alt seviyedeki birimlerin misyon bildirimleri ise, birim yöneticileri ve diğer ilgili personel tarafından örgütün misyon bildirimine uyumlu bir şekilde geliştirilir. Örgütün büyüklüğüne ve amacına göre örgüte ait bir veya birden fazla misyon bildirimi de olabilir (Acar, 2007, 43-44). Misyon, vizyon ve değerler örgütü bir arada tutar; ne yaptığını, nasıl yaptığını ve nereye gitmek istediğini gösterirler. Örgütün misyonu ile hangi hizmetleri nerede ve nasıl sunacağı veya sunulmasını sağlayacağı, hizmet felsefesinin ne olacağı, hangi değerlere sahip olacağı, diğer örgütlerden farkının ne olacağı tanımlanmış olacaktır.
21 10 Örgüt, götüreceği hizmeti, felsefesini çalışanlarına ve topluma açıklamak durumundadır. Çünkü bu misyona göre analiz yapılıp stratejiler belirlenecektir. Misyon, stratejinin açıklanmasından önce, yani örgütsel kaynakların tahsisinden önce belirlenmelidir. Böylece strateji, kaynakları misyon doğrultusunda nerelere ve ne miktarda dağıtılacağını gösteren kavram olacaktır. Misyon stratejilerin temelidir. Misyon bir kuruluşun varlık sebebidir; kuruluşun ne yaptığını, nasıl yaptığını ve kimin için yaptığını açıkça ifade eder. Misyon bildirimi stratejik plan dokümanının diğer kısımlarına da temel oluşturur. Misyon bildirimi, kuruluşun sunduğu tüm hizmet ve faaliyetleri kapsayan bir şemsiye kavramdır. Misyon bildirimi, kuruluşun üst yönetimi tarafından planlama ekibi ile birlikte diğer birimlerin görüşleri de dikkate alınarak geliştirilir. Gerek görüldüğü takdirde, daha alt seviyedeki birimlerin misyon bildirimleri ise, birim yöneticileri ve diğer ilgili personel tarafından kuruluşun misyon bildirimine uyumlu bir şekilde geliştirilir. Misyon bildiriminde aşağıdaki hususlara dikkat edilmelidir (Erçetin, 2000,17): Özlü, açık ve çarpıcı şekilde ifade edilir. Hizmetin yerine getirilme sürecini değil, amacını tanımlar. Yasal düzenlemelerle kuruluşa verilmiş olan görev ve yetkiler çerçevesinde belirlenir. Kuruluşun hizmet sunduğu kişi ve kuruluşlar belirtilir. Kuruluşun sunduğu hizmet ve/veya ürünler tanımlanır. Kuruluşun varoluş nedeni açıklanır. Kuruluşun kimlere hizmet ettiği gösterilir. Kuruluşun hangi alanda çalıştığı belirtilir. Kuruluşun hangi ihtiyaçları karşıladığı anlatılır. Kuruluşun yerine getirmek zorunda olduğu yasal görevler sıralanır. Dinçer e (2007) göre bir misyon ifadesi şu dört önemli öğeyi içermelidir; 1. Amaç: İşletmenin varoluş nedeni veya örgüt amacının özel bir şeklidir. Daha çok soyut bir nitelik taşır ve bütün çalışanların ortak bir değeri olarak ortaya çıkar.
22 11 2. Strateji: İşletmenin istikametine ve rekabete yönelik kararlarını içerir. Strateji neler yapılabileceği doğrultusunda işletmeye ticari bir mantık kazandırır, yol gösterir. Örneğin işletmenin amacı para kazanmaksa, işletme stratejisinin diğer işletmelerle rekabet ederek nasıl para kazanacağı yönünde yol göstermesi gerekir. 3. Değerler: Kurum çalışanlarının inandığı hususlar, önem verdiği ilkeler ve önceliklerini içerir. Bir işletmenin yaşamını sürdürebilmesi için, tüm politika ve eylemlerini de içeren, sağlam inançlarının olması gerekir. Kurumun başarısındaki en önemli öğe bu inançlara olan sıkı bağlılıktır. Bir işletme değişen dünyayla başa çıkabilmek istiyorsa bu inançlar dışında her şeyi değiştirebilmeye hazır olmalıdır (Peters ve Waterman, 1995,384). 4. Davranış Standartları: Rekabeti ve değer sistemini destekleyen politikalar ve davranış biçimleri. Görüldüğü gibi bir misyon ifadesi yönetim felsefesini yansıtan ve fakat aynı zamanda örgütün temel görevini tanımlayan cümlelerdir. Yukarıdaki bu dört önemli öğe haricinde: Abell e göre misyon ifadesi şu 3 temel bileşenden oluşur: (Abell, 2006,312). Ne yapıyoruz? Kimin için yapıyoruz? Neden yapıyoruz? Bir başka açıklamaya göre Bizim işimiz nedir? sorusu şu üç unsur üzerinde durularak cevaplandırılmalıdır: (Morris, 1996,104). Memnun edilecek müşteri kitlesi Tatmin edilecek müşteri ihtiyacı Müşteri ihtiyacının nasıl tatmin edileceği Morris e göre misyon ifadesinin şu 5 bileşenden oluşması gerektiği bildirilmektedir (Morris, 1996): İşletmenin tarihi İşletme ve sahiplerinin güncel tercihleri Çevresel etkenler Elde edilebilir kaynaklar
23 12 İşletmenin kendine özgü ayırt edici yetenekleri Ireland ve Hitt (1992, 35) misyon ifadelerinin motive edici ve ilham verici olduğunu ileri sürerek, misyon ifadesi yaratmaktaki amacı, işletmenin amacını, hedeflerini, ürünlerini, pazarlarını ve işletme felsefesini açık bir şekilde ilan etmek olarak belirlemişlerdir (Ireland ve Hitt, 1992,35). Yapılan bir başka çalışmaya göre iyi bir misyon ifadesi şunları içermelidir (Doğan, 2002,156): İşletmenin amacı İşletmenin esas hedefleri İşletmenin esas inanç ve değerleri İşletmede ana hissedarların kimler olduğu Çal ışanlara nasıl davranılacağını gösteren prensipler Yukarıdaki açıklamalar dikkate alındığında, misyon ifadesi içerisindeki en büyük eksikliğin rekabetin boyutu göstermediği görülmektedir. Bundan dolayı bir misyon bildiriminin, o misyona ait örgütün rekabet edebilme ve rakipleriyle nasıl mücadele vereceğini gösterebilme tutumu da eklenmelidir Misyon İfadesinin İşletmelerde Etkili Olması Literatürde birçok makalede misyon ifadelerinin ne kadar değerli oldukları ve her işletmenin mutlaka kendine özgü bir misyon ifadesinin olması gerektiği savunulmaktadır. Çünkü İşletmenin kendine özgü ayırt edici yeteneklerine sahip olması gerekmektedir. Misyon, bir örgütün kesin olarak ne yaptığının açıklanmasıdır (Heathfield, 2010). Misyon, vizyonla birlikte, işletmenin başarısını artırmanın ve stratejik planlamanın etkili olmasının başlangıç noktasını oluşturan önemli bir kavramdır (Dinler, 2009). Başarılı bir misyon ifadesinin işletmelerde etkili olabilmesi için, ilkelerin pratiğe dönüştürülmesi gereken temel gereksinimleri ve sorunları ifade eder. Örgütün paydaşlarını ve paydaşların, gereksinimlerini karşılamaya yönelik ürün, hizmet ve
24 13 kaynakları ifade eder. Stratejik planlama örgütlerin misyonu çerçevesinde yapılır (Küçüksüleymanoğlu, 2008). Etkili bir misyon ifadesi için en etkili çıkar grupları dikkate alınmalı, olabildiğince onların katkılarıyla ifade oluşturulmalı (Bartkus,2006) ve tüm çıkar gruplarına misyon ifadesi ulaştırılmalıdır (Bartkus,2004). Bu çıkar gruplarının tamamının işletme başarısı üzerinde etkisi vardır. Çıkar grupları arasındaki uyum ile birlikte aynı yönde hareket etmeleri işletmenin amacına ulaşmasında etkili olacaktır. Misyon ifadesi işletmenin çalışanlarının faaliyetleri ve organizasyonel kararlarında rehber görevi görür. Eğer, misyon ifadesi yaşayan bir belge ise, onun faaliyetlere aktarılması gerekir. Eğer, ifade yalnızca geçmişteki stratejilere uygun ise, o zaman ifade o anki işleri yapma şekillerindeki değişikliklerden öteye gidemeyecektir (Doğan, 2002). Misyon ifadesi herkesin aynı şekilde anlayacağı kadar net ve anlaşılır olmalıdır. İfade içerisinde sadece üst düzey yönetim için gerekli ciro, pazar payı, karlılık oranı gibi bir takım bilgiler yer alırsa üst yönetim harici diğer çıkar grupları üzerinde etkili olmayacaktır. Yapılan bir araştırmaya göre işletmenin misyon ifadesi oluşturulduktan sonra misyonu başarmasında yapabileceği bir takım işler vardır. Tablo 1.1 de bunlar toplu olarak belirtilmiştir (Doğan, 2002, 160).