This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2459 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1431
XVIII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI
Yazarlar Prof.Dr. Osman HORATA (Ünite 1,6 ) Prof.Dr. Muhsin MACİT (Ünite 2,3) Yrd.Doç.Dr. Cafer MUM (Ünite 4,5) Prof.Dr. M. Fatih KÖKSAL (Ünite 7)
Editörler Prof.Dr. Muhsin MACİT Prof.Dr. Osman HORATA
ANADOLU ÜNİVERSİTESİ
Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.
UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend Kılıç Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr.Müjgan Bozkaya Öğretim Tasarımcısı Doç.Dr. Cemil Ulukan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Ölçme Değerlendirme Sorumlusu Öğr.Gör. Dilek Polat Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi XVIII. Yüzyıl Türk Edebiyatı ISBN 978-975-06-1128-5 1. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 43.000 adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Nisan 2012
İçindekiler
iii
İçindekiler
Önsöz .................................................................................................................... vii
XVIII. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat ..........................
XVIII. YÜZYILDA SOSYO-KÜLTÜREL VE EDEBÎ HAYAT............................... GİRİŞ ............................................................................................................................ TARİHÎ VE SOSYO-KÜLTÜREL HAYAT ............................................................. Lale Devri ..................................................................................................................... Sosyal Hayat ................................................................................................................. Bilim ve Kültür Hayatı ................................................................................................ XVIII. YÜZYIL DİVAN ŞİİRİ ................................................................................... Edebî Muhitler ............................................................................................................. XVIII. Yüzyıl Divan Şairlerinin Tasnifi ................................................................... XVIII. Yüzyıl Divan Şiirinin Özellikleri ................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ YararlanılanKaynaklar ................................................................................................ Başvurulabilecek Kaynaklar .......................................................................................
2
3 3 4 5 7 9 12 13 15 15 22 24 25 25 26 27
1. ÜNİTE
Mahallî-Folklorik Üslup Temsilcileri-I ..................................... 28
XVIII. YÜZYILDA MAHALLÎ-FOLKLORİK ÜSLUP .......................................... NEDÎM’İN HAYATI, ŞAİRLİĞİ VE ESERLERİ ..................................................... Şairliği ........................................................................................................................... Eserleri .......................................................................................................................... NEDÎM’İN ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER .............................................................. Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... Başvurulabilecek Kaynaklar ....................................................................................... 29 31 32 35 36 47 49 50 50 51 51
2. ÜNİTE
.......... BİR BAŞKA LÜGAT BİR ÖZGE MACERA: HÜSN Ü AŞK ............................................................................................................................ 52 NEDÎM’İN ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER ..... Özet ........................................................................................... 77 77 79 79 80 82 82 83 83 84 85 86 86 87 94 96 97 98 98 ......................................................................................................................... Tasavvuf ve Hayal ................. Yeni Mazmunlar .................................................................... MÜVERRİH SÜRURÎ ............................................................... Mesnevileri ........................................................................ Tezattan Uyumlu Birlikteliğe: Paradoksal İmajlar ............................................. Lafız-Anlam İlişkisi ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Yararlanılan Kaynaklar ............. Eserleri .............................................................................................................................................................................................. Kendimizi Sınayalım ............................................................................................................................................ Duyuların Uyumlu Birlikteliği: Çoklu Duyulama .......................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ........... Kendimizi Sınayalım ...................................... Özet ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. ENDERUNLU FAZIL .................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı .................................... HAYATI ..... ESERLERİ .......................................................... 53 65 65 65 66 66 69 70 70 71 72 73 73 74 75 75 4............................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................. Okuma Parçası ........................................................ ÜNİTE Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip....... Sözün Kısalığı .................................................................................................................... ÜSLUP ÖZELLİKLERİ ................................................................................................................................ Okuma Parçası ....................................................................................................................... Eserleri ......................................................................................................................................................... MAHALLÎ-FOLKLORİK ÜSLUBUN DİĞER TEMSİLCİLERİ ......iv 3...................... Şiir Dili ........... Şeyh Galip’in Etkileri ....... Bercesteli Beyitler ................................................................................................................ Şairliği ........................................ 76 HİNT ÜSLUBUNUN SON BÜYÜK ŞAİRİ ŞEYH GALİP ......................................... ÜNİTE İçindekiler Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-II................................................... Başvurulabilecek Kaynaklar ......................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Şairliği ..................................................................................................................................................................................................................................................................................
İçindekiler
v
Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... Başvurulabilecek Kaynaklar .......................................................................................
99 99
Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler............................................. 100
ŞEYH GALİP’İN ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER .................................................... 101 ŞEYH GALİP DİVANI’NDAN ÖRNEKLER ............................................................ 101 HÜSN Ü AŞK’TAN ÖRNEKLER .............................................................................. 116 Özet ............................................................................................................................... 122 Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... 123 Okuma Parçası ............................................................................................................. 124 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ 125 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ 125 Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 126 Başvurulabilecek Kaynaklar ....................................................................................... 126
5. ÜNİTE
XVIII. Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup . ....................................... 128
XVIII. YÜZYILDA KLASİK ÜSLUP VE TEMSİLCİLERİ .................................... 129 Klasik Üslupta Dinî-Tasavvufi Söylem ..................................................................... 131 Kâmî .............................................................................................................................. 132 Nevres-i Kadîm ............................................................................................................ 137 Esrar Dede ................................................................................................................... 138 XVIII. YÜZYILDA HİKEMÎ ÜSLUP VE TEMSİLCİLERİ ................................... 140 Koca Ragıp Paşa .......................................................................................................... 141 Hanımefendi Hazretleri veya Şairler Kraliçesi: Fıtnat Hanım .............................. 144 Özet ............................................................................................................................... 147 Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... 148 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ....................................................................... 149 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ 149 Başvurulabilecek Kaynaklar ....................................................................................... 151 Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 151
6. ÜNİTE
XVIII. Yüzyılda Nesir...................................................................... 152
GİRİŞ ............................................................................................................................ 153 XVIII. YÜZYILDA BAŞLICA MENSUR TÜRLER ................................................ 155 Biyografiler ................................................................................................................... 155 Tarihler ......................................................................................................................... 157 Gazavatnameler ........................................................................................................... 158 Sûrnameler ................................................................................................................... 158 VEHBÎ ......................................................................................................................... 159 Sefaretnameler ve Seyahatnameler ........................................................................... 161
7. ÜNİTE
vi
İçindekiler
Tasavvufi Eserler ve Şerhler ....................................................................................... 162 Münşeat Mecmuaları .................................................................................................. 162 KÂNÎ (1712-1792) ...................................................................................................... 163 Eserleri .......................................................................................................................... 164 SONUÇ ......................................................................................................................... 170 Özet ............................................................................................................................... 171 Kendimizi Sınayalım .................................................................................................. 172 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ 173 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .......................................................................................... 173 Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 174 Başvurulabilecek Kaynaklar ....................................................................................... 175
İçindekiler
vii
Önsöz
Sevgili öğrenciler, XVIII. yüzyılda Türk kültür ve sanat hayatında bir değişimin başladığını biliyorsunuz. Sosyal ve kültürel hayatta kendisini göstermeye başlayan zihniyet çözülüşünün edebiyata yansıması daha uzun bir sürece yayılmıştır. Bu dönemde, mimari, resim ve edebiyat gibi sanat dallarında klasik estetikteki çözülmenin izlerine rastlanmakla birlikte, bunlar temel yapıyı değiştirecek düzeyde değildir. Bu değişimin yeni bir sanat anlayışını doğurması ancak XIX. asrın ikinci yarısında gerçekleşir. Lale Devrinde ilk kıpırdanmaların somut örnekleri görülür. Nedîm’in temsil ettiği klasik anlayış, mahallî/folklorik üslup özellikleriyle zenginleşir. Sosyal ve kültürel hayattaki değişime paralel bir biçimde hikemî tarzda söylenen şiirler çoğalır. Koca Ragıp Paşa, sosyal ve siyasal hayattaki saygınlığını hikemî üslupla söylediği şiirlerle pekiştirir. Asrın sonunda Şeyh Galip, Mevlevi geleneğinden ve Mesnevi’den süzdüğü birikimi, Hint üslubuyla yeniden yorumlayarak özgün eserler verir. Divan şiirinde üslup düzeyinde görülen bu çeşitlilik, nesirde de türler düzeyinde yaşanır. XVIII. yüzyıl Türk edebiyatının belirgin özellikleri, çağını temsil etme kabiliyetine sahip şair ve yazarların eserlerinden seçilen örneklerle yansıtılmaya çalışıldı. Yararlı olmasını diliyoruz. Editörler Prof.Dr. Muhsin Macit Prof.Dr. Osman Horata
yüzyıl divan şiirini nazım şekli. YÜZYIL DİVAN ŞİİRİ . Yüzyıl Türk Edebiyatı XVIII. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat • XVIII. yüzyıl Türk edebiyatının tarihî ve sosyo-kültürel bağlamını betimleyebilecek. tür ve üslup açısından değerlendirebileceksiniz. XVIII. YÜZYILDA SOSYO-KÜLTÜREL VE EDEBÎ HAYAT • GİRİŞ • TARİHÎ VE SOSYO-KÜLTÜREL HAYAT • XVIII. XVIII. Yüzyıl Divan şiiri Lale Devri Klasik üslup • Hint üslubu • Mahallî/folklorik üslup • Hikemî üslup İçindekiler XVIII. yüzyıl divan edebiyatının genel özelliklerini açıklayabilecek.1 Amaçlarımız XVIII. Anahtar Kavramlar • • • • XVIII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI Bu üniteyi tamamladıktan sonra. XVIII.
sarayın dışında da padişaha mahsus bu adla anılan çok sayıda bahçe vardır (Atasoy 2002). YÜZYILDA SOSYO-KÜLTÜREL VE EDEBÎ HAYAT GİRİŞ Osmanlılarda. bir lalenin ömrü gibi gelip geçici olmuş. tarihî ve sosyo-kültürel boyutu sebebiyle de sosyal bir fenomendir. Bunların sayısı. . konak. en üst düzeyde buluşturan mekânlar olarak edebiyat tarihimizde farklı bir yere sahiptir. Şairler. bir nesne. Has bahçede geceli gündüzlü günlerce devam eden meclisler. bilim ve sanatın konusunu oluşturan olgulara fenomen denir. Ankara 2001. Lale Devriyle birlikte de Fransız Saraylarından esintiler kendini göstermeye başlamıştır. edebî sohbetlerin yapıldığı mekânlar olmuştur. Bu ruh. en güzel bir şekilde sanat eserlerinde ifade Fenomen (=Görüngü): Felsefe. (Türk Edebiyatı Tarihi. yüzyılda ulaşmış. Toplumların ve çağların da bir fert gibi kendine has ruhu ve özel eğilimleri vardır. Yüzyıl: Son Klasik Dönem Türk Edebiyatı (Akçağ Yayınları. Has Bahçede Hazan Vakti. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. has bahçede hazan rüzgârları esmeye. Başta padişah olmak üzere sarayın seçkinleriyle şair ve sanatkârları bir araya getiren has bahçe meclisleri ise şiirle padişahı yani sarayı. danışmanı) olarak bu meclislerde şiiri en yüksek düzeyde temsil etmişlerdir. Ankara 2009. İstanbul 2011). tekke. sultanların bezm (=işret. Topkapı Sarayı’nda bulunmakla birlikte. C. öncelikle estetik birer fenomen olmakla birlikte. özellikle has bahçe gibi yerler. Mutribler. Orta Çağ’da olduğu gibi şiir daha çok bir topluluk huzurunda “okunmak” üzere kaleme alınmış. yüksek düzeyde ilmî. Yüksek düzeyde bir estetik zevki temsil eden divan şiiri de. Felsefi olarak. “Klasik Estetikte Hazan Rüzgârları: Son Klasik Dönem (1700-1800)”. XVIII. başta saray olmak üzere köşk. daha önce yayımladığımız. Asrın sonlarına doğru ise saraydaki klasik bahçe mimarisi tarihe karışmıştır. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat XVIII. bu asırda âdeta bir has bahçeye dönmüştür. köşklerdeki bahçeler ve her tarafı saran lale çılgınlığıyla. Fakat bunlar.13-43) başlıklı çalışmalardan yararlanılarak hazırlanmıştır.2. en yüksek seviyesine XVIII. 437-542). Bu ünite. Türk edebiyatının has bahçesidir. İstanbul. olay veya sürecin nesnel gerçekliğini vurgulayan bir kavramdır. Asıl has bahçe. s. Halil İnalcık’ın Has-bağçede ayş u tarab-Nedimler.XVIII. adlı kitabında ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. eğlence) hayatının merkezi olmuştur. sırdaşı. s. Edebî eserler. Eski şiirin en seçkin temsilcileri padişahın nedimi ve musahibi (=padişahın arkadaşı. hayatla sanatın yollarının kesiştiği.
Shaw 1982. Rönesans’tan itibaren gerçekleştirilen yapısal değişiklikler. Osmanlıların Batı’daki gelişmelere. bu güzellikleri besleyen kaynaklar canlılığını kaybetmeye. devletten imparatorluğa geçiş sürecini tamamlayarak gücünün zirvesine ulaşan Osmanlı İmparatorluğu. Buna karşılık Avrupa. Fakat. XVIII. Doğu Türkistan’a girmiş. her dönemde taraftar bulmakla birlikte bilhassa XVIII. Divan şiirine derin bir nefes aldıran Şeyh Galip’ten sonra ise. bu yönde idari ve askerî ıslahatlar yapmaya ve iç barışı temin etmeye çalışırken. Türk edebiyatının has bahçesinde kuğunun son şarkısıdır. kültür ve hayat tarzında batıya yöneliş başlamıştır. devlet ve toplum düzeninde görülen bozulmanın sebebini “kanun-ı kadim”den (eski kanunlardan/Kanuni Döneminden) uzaklaşmakta aramış. edebiyat hayatının tarihî. Mahmut (1808-1839) devrine kadar devam eden bir süreyi içine almaktadır. padişah II. TARİHÎ VE SOSYO-KÜLTÜREL HAYAT Cebeci: Osmanlı ordusunda zırhlı birliklere bağlı asker. bu değişimin yeni bir sanat anlayışını doğurması XIX. adım adım Rus işgaline doğru giden bir sürecin başlangıcı olmuştur. Emecen 1999. çareyi de Kanuni Döneminin görkemli günlerine dönmekte bulmuştur. sosyal ve kültürel hayatta yeni bir değişimin başladığı III. öncelikle bu coğrafyaya rengini veren çağın özel eğilimlerini. sosyal ve kültürel hayatta kendisini göstermeye başlayan zihniyet çözülüşünün edebiyata yansıması daha uzun bir sürece yayılmıştır. klasik edebiyat yeni bir hamle yapacak güçten mahrum kalmış ve çözülüşün kendini daha fazla hissettirdiği bir süreç başlamıştır. Beydilli 1999a). Asrın başından itibaren. Hazan vakti gibi bu dönemin de kendine özgü güzellikleri vardır. XVIII. Yüzyıl Türk Edebiyatı imkânı bulur. mimari. resim ve edebiyat gibi sanat dallarında klasik estetikteki çözülmenin izlerine rastlanmakla birlikte.4 XVIII. sosyal ve fikrî temellerini ana çizgileriyle ortaya koymak gerekecektir. Mustafa’nın Edirne’de ikameti. batılılaşma sürecinde önemli bir dönüm noktası olan II. onların maddiyata dayalı zihniyetine ayak uydurmaları kolay olmamıştır (Tarihî ve sosyo-kültürel arka planın verilmesinde şu kaynaklardan yararlanılmıştır: Uzunçarşılı 1978. Şeyhülislam Feyzullah Efendi’nin yakınlarına sağladığı ayrıcalıklar. sanayi devrimini gerçekleştirme sürecine giren Batı için aydınlanma çağıdır. Bu sebeple bu asır. İlk dönemlerde büyük bir imparatorluk olmanın verdiği güvenle Batı’daki gelişmeleri görmezlikten gelen Osmanlı bürokrasisi. bunlar temel yapıyı değiştirmekten uzak motifler seviyesinde kalmış. savaşlardan ve maddi sıkıntılardan bunalan İstanbul halkının da sabrını taşırmıştır. Hindistan’daki Babürlülerin taht kavgaları bölgeye İngilizlerin hâkim olmasıyla sonuçlanmıştır. XVIII. asrın sonuna kadar süren bir çözülme sürecine girmiştir. Bir grup cebecinin Gürcistan seferine çıkmadan önce maaşını alamadıkları için savaşa çıkmayı reddetmeleri sosyal patlamanın kıvılcımını çak- . mevcut estetik anlayışı içinde “bahar” dönemini yaşayan klasik edebiyat için. Bu gelenekçi ıslahat düşüncesi. asra kadar etkili olmuş. bu tarihten itibaren başta savunma alanında olmak üzere bilim. asrın ikinci yarısında gerçekleşmiştir. kökleri oldukça eskiye uzanan huzursuzluklar Edirne Vakası (21 Temmuz 1703) olarak bilinen sosyal bir patlamaya sebep olmuştur. Uzunçarşılı 1983. Murat’tan itibaren XVIII. Beylikten devlete. yapraklar dökülmeye yüz tutmuştur. “hazan rüzgârları”nın esmeye başladığı bir dönemdir. Fakat. Ahmet (17031730)’in tahta çıkış tarihinden. Kunt 1999. yüzyıl. Kanuni Döneminin ortalarından bilhassa III. Galip’in şiiri. âşıkane ve tarihî mesnevilerde başlar. mahallî/folklorik üslubun ön plana çıkmasının dışında önceki asrın bir devamı olarak gelişimini devam ettirmiştir. Bu dönemde. Bu asır. Yaprak dökümü öncelikle kaside. Çin. yüzyılın edebî coğrafyasını keşfe çıkmadan. bilim ve düşünce hayatındaki reformlar ile dünya dengesinde önemli bir güç hâline gelmeye başlamıştır. Yerel hanlıklarla varlıklarını sürdürmeye çalışan Orta Asya Türkleri için de bu asır. Dönemin edebiyat hayatı. yüzyılın başında Sadrazam Ramî Mehmet Paşa.
İsmi bizzat İbrahim Paşa tarafından konulan Sadabad. Mustafa tahttan indirilerek yerine III. Yeniçerilerin de katılmasıyla isyan daha da alevlenmiş. İbrahim Paşa Viyana’ya. Mustafa Efendi Viyana’ya. yolun kenarlarına saray erkânı için köşkler yapılarak. İbrahim Paşa. bu tarih- . Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın sadrazamlığa getirilmesiyle sonuçlanmıştır (1717). Yirmisekiz Mehmet Çelebi Paris’e. II.1730) getirilmiş. gündeme getirilmesi bile düşünülmeyecek fikirlerin ileri sürülmesi. Cedvel-i Sim gibi isimler verilir. savaş yanlısı güçlerin yıkılması. İsyan sonrası. III. Onların Venediklilerin yanında savaşa girmesiyle Osmanlıların ileri askerî üssü konumundaki Belgrad kaybedilmiştir. Kırım Hanı Devlet Giray’ın muhalefetine rağmen Osmanlılarca kabul edilmiş (1711). Kırım hanları hatta Sokullu’nun torunları tarafından yönetilmesi gibi. Avrupalılara tepeden bakma bırakılarak sadece askerî ve teknik alanda değil. Ahmet (1703. İsyancıların binlerce asker. sosyal patlamaya giden huzursuzluğun boyutlarını göstermesi bakımından oldukça önemlidir. bu çabaların başarısızlıkla sonuçlanmasının sebeplerini tartışınız. sosyal ve kültürel hayatta da Batı’dan aktarmalar başlamıştır. Bu yenilgi. Pasarofça Antlaşmasının getirdiği barış yıllarında. devletin temel direği padişahlık makamının uğradığı erozyonu. tüccar ve halkın katılımıyla sarayı kolaylıkla ele geçirmeleri üzerine Feyzullah Efendi’yi Erzurum’a sürgüne göndermek zorunda kalan II. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat 5 mıştır. asiler tarafından devletin Osmanlı hanedanı tarafından idare edilmesi tartışılmaya başlanmış. çeşmeler. Feyzullah Efendi’yi şikâyet için Edirne’ye giden heyetin hapsedilmesi. Etraflarının çevrilmesi üzerine zor durumda kalan Rusların barış isteği. XVIII. 1 Lale Devri 1718-1730 arısındaki on iki yıllık barış döneminde. isyanın faturasının daha da büyümesine sebep olmuştur. Mustafa.1. Çeşme-i Nur. Sadrazamın gayretleriyle. III. fıskıyeler ve çağlayanlar oluşturulur. Ahmet’in katıldığı muhteşem bir törenle açılır. eğlence ve gezinti yerleriyle süslenir. Ahmet’in kontrolü eline alıp devlet yönetimini vezirlere bırakarak köşesine çekildiği bir dönemde. Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin sefaretnamesinde uzun uzun anlatılan Paris’teki Versailles Sarayı ve bahçeleri örnek alınarak İstanbul havuzlu bahçeler. Mehmet Efendi Lehistan’a gitmiştir. maiyetindeki askerleriyle İstanbul’a yürümüş. Charles (Demirbaş Şarl)’ın Osmanlılara sığınmak zorunda kalması. Nişli Mehmet Ağa Moskova’ya. kütüphaneler. Ahmet ve veziri Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın gayretleriyle Kâğıthane merkez olmak üzere İstanbul’un her tarafında imar ve kültür faaliyetine girişilmiştir. iki ay gibi kısa bir sürede Fransa’daki Fortainebleau Sarayı örnek alınarak Kâğıthane Deresi’nin yatağı genişletilir. Bu olay sonrasında. Viyana’dan beri süregelen karışıklığa son vermeye çalışmış. toprak kayıplarına razı olup Pasarofça Antlaşması’yla. Hurremabad. Sadabad. Baruthaneye kadar. İmparatorluğun. devleti Ruslarla tekrar karşı karşıya getirmiştir. İki tarafı mermer rıhtımlar içine alınarak derenin etrafında küçük kanallar. Avrupalıların askerî güçleri ve diplomasisi hakkında bilgi edinmek üzere ilk defa Osmanlı elçileri göndermiştir. II. Mustafa’nın Rumeli’de asker toplamaya kalkışması. fakat Babaeski civarında askerlerin isyancılarla anlaşarak padişaha sırt çevirmesi üzerine olay kan dökülmeden kapanmıştır. Edirne Vakası’nın ardından iç huzurun sağlanması 1718’leri bulmuştur. gölcükler. Nehrin kenarlarına sütunlar dikilerek Kasr-ı Hümayun inşa edilir. Feyzullah Efendi ve yandaşları Edirne’de devlete ve dine ihanet suçuyla öldürülmüştür. Bu olayın verdiği moralle Venediklilerin elindeki Mora’nın büyük bir kısmının yeniden ele geçirilmesi Habsburgları telaşlandırmıştır. İsveç kralı Şarl da beş yıllık misafirlikten sonra 1714’te ülkesine gönderilmiştir. Ünite . 31 Temmuz 1722’de III. Osmanlı tarihinde ilk defa Osmanlı hanedanına (Âl-i Osman’a) alternatif arayışlar içine girilmiştir. bunlara Kasr-ı Neşat.XVIII. yüzyılda siyasi ve askerî alandaki reform çabalarını araştırarak. İsveç Kralı XII.
Lale Devri’ndeki israf ve lüks merakı. 1723’ten beri devam eden İran savaşlarının ikincisini başlatmış. alçak divanların yerini koltuklar ve iskemleler almaya başlar. Halkın da bu eğlencelerden yararlanabilmesi için kırda çadırlar kurulur. III. Özden Arkan. isyancıların elebaşlarını temizledikten sonra. bir lalenin ömrü kadar geçen “fecr-i kâzip” gibi kalmıştır (1998: 220-221). tarihî-coğrafi eserlerle. Lale Çılgınlığı (çev. bu yüzyılın ortalarından itibaren lale soğanları batılı tüccarlar tarafından gemilerle Avrupa’ya götürülmeye başlanmıştır. devrin sembolü hâline gelen Sadabad yerle bir edilmiştir. Binlerce hattatın isyanı. kültür ve sanat faaliyetleri bakımından da önemli gelişmelere sahne olmuştur. günlük hayattan kesitleri resmetmiştir. asırda akıllara durgunluk veren bir ilgi görmüş ve ülkenin en önemli ticaret malları arasına girmiş. yabancı elçilere ziyafetler verir. sadrazam ve ekibine karşı tepkileri körüklemiş ve bu dönem Patrona Halil isyanıyla kanlı bir şekilde sona ermiş. asrın başlarında Hollanda’daki gibi bir çılgınlığa (tulipomanie) dönüşmüştür. bu devirde hastalık derecesine varan bir tutkuya dönüşür.: 1999) adlı kitabına bakabilirsiniz. Flemenk tüccar Answer tarafından 1563’te Hollanda’ya götürülen lale. XVIII. Padişah. Lale Devri’nin ihtişamı ve coşkusu batılı ressamların tuvallerine gerçekçi bir şekilde aks eder. nadir bir lale soğanı yüzlerce altına kadar satılmaya başlanmıştır. rakkaseler ve zevk erbabının toplandıkları bir eğlence mekânı olur. yeni bir lale yetiştirenlere Meclis-i Şükûfe tarafından ödüller verilmiş. Vanmour. Ahmet’in. İstanbul’un çeşitli semtlerini. Onun Pera’daki atölyesi İstanbul’daki aydınların ve diplomatların uğrak yeri olmuştur (Altınay 1914. Vanmour 2003. İlkbaharla birlikte başlayan eğlenceler. ilkbaharı bu köşkte geçirerek. musikişinaslar. bazı dinî eserlerin çoğaltılması işi onlara verilerek bastırılmaya çalışılmıştır. oradan Türkler aracılığıyla İran ve Osmanlılara geçmiş ve XVI. asrın sonlarında Fransız elçisinin desteğiyle İstanbul’a yerleşen Jean B. Öteden beri Türkler arasında önem verilen bir çiçek olan ve döneme adını veren lale. Hasan Âli Yücel’in belirttiği gibi Karlofça’dan sonra ülkenin üzerine bir kâbus gibi çöken küsuf (=Güneş tutulması) döneminde. Mackay 1989: 35-39). isyan karşısında tahtı bırakıp köşesine çekilmek zorunda kalmasından sonra yerine geçen I. III. Saray bahçeleri lalelerle doldurulmuş. şairler. Devlet erkânı giyim kuşamda lüks ve israf yarışına girer. bu savaşlar 1746 anlaşma- . Müteferrika’nın ölümünden sonra ise uzun yıllar hiç kitap yayımlanamamıştır. toplumdaki değişim arzusunun ulaştığı boyutu göstermesi bakımından oldukça önemli olan Lale Devri. Bazı israf ve aşırılıklar bir kenara bırakıldığında. Bu alandaki yeniliklerin en önemlisi İbrahim Müteferrika (1727-1745) tarafından matbaanın kurulmasıdır. Ahmet’in saray törenlerini. Osmanlılarda XVII.6 XVIII. Sabah Kitapları. asırdan itibaren bizzat padişahlar tarafından ithal edilmeye başlamış. Matbaada basılan ilk kitap Vankulu Lügati’dir. pantolon gibi batı tarzı giyim yaygınlaşır. sadrazam İbrahim Paşa tarafından. Türkçe ilk kitap bu dönemde basılmıştır. Bunlardan XVII. Lale. Mahmut (1730-1754). lale soğanları aynı ağırlıktaki altından daha pahalıya satılmaya başlanmıştır (Dash 1999. Lalenin doğudan batıya yolculuğu ve Batı ülkelerindeki lale çılgınlığıyla ilgili Mike Dash’ın. Daha önce Osmanlılarda farklı dillerde basım görülmekle birlikte. Lale Devri bilim. Devlet erkânının evlerinde. sözlüklerden oluşan on yedi eser yayımlanmıştır. Müteferrika’nın ölümüne kadar dinî. Yüzyıl Türk Edebiyatı ten itibaren devlet erkânı. Bazı farklı görüşler olmakla birlikte Orta Asya bozkırlarında doğduğu kabul edilen lale. Renda 2002: 103). Bu olumlu gelişmelere karşılık. Bunun yanında. bu ülkede XVII. asırda Türkler arasında oldukça yaygınlaşmış. tarihî eserlerin yanında felsefe ve astronomi ile ilgili eserler çevrilmiştir. geceleri helva sohbetleri ve “çerağ” (=mum) eğlenceleriyle sabahlara kadar devam eder. Batılı ressamlara portrelerini çizdirmek moda olur. sık sık devlet büyüklerine. Arapça ve Farsçadan çeviriler yapmak üzere bir tercüme heyeti oluşturularak dinî.
Ruslar ve Avrupalıların kolaylıkla ittifak yapmaları. 1754 ve 1766 yıllarında ise İstanbul büyük depremlerle sarsılmıştır. Osmanlı topraklarında varlıklarını sürdüren Levantenler. Batılı ülkeler karşısında alınan mağlubiyetler. Fakat bu ocak. İstanbul. bilhassa 27-28 Eylül 1755’de çıkan büyük yangında sokakların darlığı sebebiyle Bab-ı Âlî tamamıyla yanmıştır. Yalova’da bir kâğıt fabrikası kurmuştur. modernleşme eğilimini besleyen temel kaynak olmuştur. batılı ülkelerle artan ilişkilerin ve kurulan elçiliklerin özel bir önemi vardır. Türk ve Batı kültürünün karşılıklı temasını sağlayan hususlar olarak önem arz ederler. Osmanlı’yı merak eden çeşitli seyyahlar ve gezgin kumpanyaların İstanbul’a gelerek kendi sanatlarını icra ettikleri bilinen bir husustur (And 1972: 43). Sosyal Hayat Osmanlı zihniyet dünyasında XVIII. insanlar çaresizlik içinde hastalıktan kurtulmak için camilerde dua etmeye koşuşmuştur (Dirimtekin 1958: 124-125). Yıllardır biriken problemler. asrın başlarından itibaren kendisini daha fazla hissettirmeye başlayan çözülme. Fakat. artan bu sefalete karşılık başta devlet erkânından başlamak üzere sefahat da artmış. Osmanlılar bu asırda önemli doğal afetlerle karşılaşmıştır. I. Türklerden önce Avrupa ile münasebet kurmuşlar. Osmanlı topraklarındaki bu tür toplantıların tarihi XVI. Ahmet döneminde. siyasi hayatın yanında sosyal yapıda da önemli değişikliklere yol açmıştır. Batı kültür ve yaşam tarzının aktarılmasında birinci derecede rol oynamıştır. rüşvetin artması sık sık eleştiri konusu edilmiştir. yeni bir Humbaracı Ocağı (Hendesehane) kurulmuştur (1734). batılılaşma eğilimini besleyen temel faktörler olmaktan ziyade. Lale Devri’nden sonra. Bu dönemde kaleme alınan layihalarda. israf ve lüks merakı herkesi sarmıştır. Ünite . Aslında. (Altar 1981).1. birçok defa büyük yangınlara sahne olmuş. 1755 yılındaki sert kış ise Haliç’i dondurmuş. devlet adamları ve halktaki gösteriş ve lüks merakının yaygınlaşması.XVIII. Osman’ın çare olarak yolları genişletme çabası halkın tepkisi özerine gerçekleşememiştir. Bu asırda. II. azınlıklar ve “mühtedi” (İslamiyeti sonradan kabul eden)lerin de benzer bir etkisi olmuştur. maaşlı. Kuzeyde ve batıda da varlıklarını koruma mücadelesini devam ettiren Osmanlılar. ekonomik sıkıntı ve ahlaki çöküntüyü getirmiştir. Alexandre Comte de Bonneval’in yardımıyla. Mahmut. Bunlar. tiyatrolar düzenlerler ve bunlara Türkleri de davet ederler (And 1959). sonradan Humbaracıbaşı Ahmet Paşa adını alan Fransız C. Bilhassa. barış yıllarında Lale Devri’ni hatırlatan boğaz sefaları ve imar faaliyetlerini devam ettirmiş. balolar. beraberinde işsizlik. Celali isyanları ve iç karışıklıkların getirdiği huzursuzluklar. bu asırda da karantina uygulamasının olmaması sebebiyle halk için kâbus olmaya devam etmiş. ordunun Avrupai tarzda talim ve teçhizini zaruri kılmış. kuvvetler dengesinde diplomasinin önemini kavratmıştır. Osmanlılarda da Batı taklit edilen prestij kültür hâline gelmiştir. asra kadar gitmektedir. İstanbul’a gelen sefirler. bir günde sadece Edirnekapı mezarlığına 999 kişinin defnedilmesi üzerine. konar göçerlerin yerleşik hayata zorlanması. yaşam tarzlarını Fransızlara benzetmeye çalışmışlardır. sık sık eğlenceler. yeniçerilerin baskısı üzerine bir süre sonra kapatılmıştır. Avusturya ve Rusları püskürterek Belgrad’ın geri alınmasıyla beklenmedik bir başarı elde etmişlerdir. Belgrad Antlaşması’ndan Rus Savaşı’na (1739-1768) kadar sürecek otuz yıllık uzun bir barış ve rehavet dönemini getirmiştir. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat 7 sı ile her iki tarafın Kasrışirin Antlaşması’ndaki sınırlara dönmesiyle sonuçlanmıştır. toprak kayıplarıyla gelen binlerce göçmenin iskânı. Bunlar. giyim kuşamlarını. Asırlardır binlerce insanın ölümüne sebep olan veba salgını. Paris’te Turquerie diye Türk giyim kuşam tarzı moda olurken. Elçiliklerde seküler bir anlayışla kendisini yetiştirmeye başlayan Osmanlı aydınları. batılı mimari öge- . Osmanlı’daki zihniyet değişiminde. İstanbul’da ve diğer illerde kütüphaneler. Bu. III. Aynı şekilde. ilk kez bu kadar uzun bir süre savaştan uzak kalan Osmanlılara. İstanbul’a gelen elçilerin beraberinde getirdiği bilginler ve sanatkârlarla elçiliklerde yapılan toplantılar.
yeme içme. köşkün bahçesini de labirent şeklinde yeniden düzenlemiştir. İtalya’da ortaya çıkan bu üslup. klasik üslupla fantastik (hayalî) öğelerin sentezini. iş ve ev arasında geçen Osmanlı insanının hayatında. Çünkü. daha ince ve daha zarif bir stildir. s. asırdan bilhassa II. Fakat onun bu faaliyetlerinden Haremağası rahatsız olmuş ve kendisini sürgüne göndermiştir (bk. Bu değişim. dünya ti- . Danimarka maslahatgüzarı Baron de Hubs’ün Büyükdere’de yaptırdığı köşkünden ve bahçesinden çok etkilenmiş. Kaynaklarda. İstanbul’un birçok yerine Avrupai tarzda bahçeler yapmış. şehirlerin büyük bir kısmı hâlâ bağ ve bahçelerle çevrili kasaba görünümünden kurtulamamıştır. Bu sebeple. bilhassa İstanbul’da görülen değişime karşılık. hayatı daha çok medrese. Fakat yükseliş çağlarında kültürel aktarmalar herhangi bir problem oluşturmazken. Baroka göre. yüzyıl ortalarına doğru ortaya çıkan bir üslup. bir sanat akımı. şiirler söylenen kıraathane özelliğindeki kahvehaneleri. Mahmut’tan itibaren eskinin içe dönük yapısı terk edilerek dışa dönük bir yaşam tarzı oluşmaya başlamış. Avrupalı kadını tanımak için La Baronne de Tott’u saraya davet etmiştir (Dirimtekin 1958:131-132). Melling. Bunların sonucu. artan yoksulluk ve işsizlikle beraber ahlaki çöküntü ve kültürel sapmalar kendini daha fazla göstermeye başlamıştır.12).8 Barok: XVI ve XVII. Osmanlı Ansiklopedisi 1995: C. Hatice Sultan’ın hizmetine giren Melling’in ilk işi. kadınların kılık kıyafette “kefere avretleri”ni taklit etmeye başlamaları. yüzyılın başlarından itibaren dünya ticaret yollarının değişmesidir. Bu sebeple. başta mimari olmak üzere. Ortaköy’deki Neşatabad Sarayındaki klasik tezyinatı kazıyıp yerine barok ve rokoko süslemeler yapmak olmuş. Osmanzade Taip’in. isyan hazırlıklarının yapıldığı fesat merkezleri hâline gelmiştir. Doğu-Batı ticaret yollarında bulunan bir ülke olarak büyük bir yarar sağlayan Osmanlıları. giyim kuşam ve hayat tarzını da etkilemeye başlamıştır. edebiyatta ise abartılı üslubu ifade eder. kültürel kimlikle ilgili aktarmalara duyulan öfkeyi dile getirmektedir. fakat kısa bir sürede yeniden çoğalmıştır. Melling 1969). zihniyet dünyasındaki değişimi/çözülüşü göstermesi bakımından önemli bir dönüm noktasıdır. asrın başlarından itibaren İngiliz ve Hollandalıların Güney ve Güney-Doğu Asya’da egemenlikler kurmaya başlaması. Selim’in kardeşi Hatice Sultan da. öncelikle savunma alanında kendisini göstermiş. Paris’e 1720/21’de elçi olarak gönderilen Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin Sefaretname’si. aynı zamanda hayran kaldığı İstanbul’un her tarafını tuvaline aktarmıştır (Bu resimlerin tıpkıbasımı için bk. 510). XVIII. kanunlar ve hatta âdetlerde Batı’dan iktibaslar başlamıştır. bu eğilim saray. tezyinat. heykel. taşradaki gündelik hayat eski hâliyle. müzik ve edebiyata da geçen bir üslup. cami. mistik tevekkül anlayışı içinde uzun yıllar devam etmiştir (Yediyıldız 1999: 472. III. döşeme ve kıyafetlerdeki frenkleşmeyi eleştirmesi. idare. musiki. ordu ve resmî kurumlardan başlayarak. Selim ve Hatice Sultan’ın bu labirentlerde çocuklar gibi oynayıp şen kahkahalar attığı anlatılır. Esma Sultan. özellikle bahçenin bir benzerine sahip olabilmek için Danimarka kralının yanında görev yapan Alman asıllı mimar ve ressam Antoine Ignace Melling (1763-1831)’i İstanbul’a getirtmiştir (1782). Eskinin kitap okunan. hanendesi ve köçeği ile yeniçerilerin ve işsiz güçsüz takımının toplandığı. daha çok şehir hayatında ve bilhassa yönetim kesimi arasında kendisini göstermiştir. İmparatorluktaki iktisadi çöküntüyü ve gerileme sürecini hızlandıran sebeplerden biri de. Rokoko: Barok üsluba tepki olarak XVII.5. dünya ticaret yollarının açık denizlere geçmesi. Fakat bu etkileşim. öncelikle devlet erkânı arasında batılı yaşam tarzına karşı bir merak başlamıştır. yüzyıllarda mimaride kullanılmaya başlayan ve resim. çöküş dönemlerinde giyim kuşam gibi kültürel kimliği yansıtan aktarmaları reddetme eğilimi artmıştır (İnalcık 1993: 425-427). III. oradan Avrupa’ya yayılmıştır. ziynet ve güzelliklerini gösteren kıyafetler giymelerinin yaygınlaşması bir fermanla yasaklanmıştır. Yüzyıl Türk Edebiyatı lerin Osmanlı’ya taşınmasında azınlıklara mensup sanatkârların önemli bir rolü olmuştur. XIX. “Bisât-ı işret ü âlât-ı tersâyî müheyyâdır / Fakat yanında noksânı çelîpâ ile bir meçdir” diyerek. Mimaride. XVI. Osmanlı’ya sığınan İsveç kralına kaside yazan Kâtibzade Sakıp hakkında kaleme aldığı hicviyesinde. Batı kültür ve medeniyetine duyulan hayranlık bu eserde olduğu kadar. daha önce hiçbir eserde ifade edilmemiştir. Yönetim kesiminde kendisini hissettirmeye başlayan batılılaşma eğilimi. XVII. Bu sebeple kahvehanelerin hepsi birkaç defa yıktırılmış. XIX. asra kadar daha çok teknik unsurlarla sınırlı kalmış. Bu asırda. bu asırda sazendesi. bir akımdır.
Osmanlı ekonomisinin Batılarla ilişkisini sıklaştırmıştır. Bu konuda atılan adımlardan en önemlisi. Önceki asırda başlayan ıslah çalışmaları bu yüzyılda da devam etmiş. Resmî’nin açık ve cesur bir dille kaleme aldığı layihaları ise. Selim zamanında da bu konudaki çalışmalara büyük bir önem ve öncelik verilmiştir (İhsanoğlu 1999: 277). rüşvet. ekonomi. İmparatorlukta Avrupa devletlerinin. devletin geri kalması ve çeşitli devlet yönetim şekilleri (monarşi. modern devletlerin akla dayanan yöntemlerle yönetildiğini. Penah Efendi ve Ratip Efendi’nin layihaları ise. XVII. ikisi yabancı yirmi iki bürokrat tarafından sunulan layihalar da. sathi. Batı’da meydana gelen değişmelerden haberdar. asırdan itibaren. III. Selim’in reform çalışmalarının ana konusunu teşkil etmiştir (Beydilli 1999b: 175). Fakat. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat 9 caretinin önemli bir kısmından mahrum bırakmıştır. Bu asrın diğer düşünürlerinden Ahmet Resmî Efendi’nin Hülasatü’l-İtibar adlı eseri ise Osmanlı insanının büyük çoğunluğuyla değişen dünyadan haberi olmadığını göstermektedir. zenginlerinin kuşluk vaktine kadar uyuduklarını. büyük ölçüde askerî tedbirler çerçevesinde kalan. Ticaretteki Doğu-Batı dengesi Batı lehine bozulmakla birlikte ekonomide kısmi bir rahatlamaya yol açmıştır. ticaret yollarının eşkıya tarafından kesilmesi. sonra üçer beşer mesire yerlerine gittiklerini. onların askerî tedbirler dışında. Nizam-ı Cedit’e kadar yazılan layihalarda çözülmenin sebebi olarak idari yozlaşma. Selim’e.1. Selim döneminde Viyana’ya giden Ebubekir Ratip Efendi olmuştur. İbrahim Müteferrika. zulüm. elçilik. bu yönetim şeklinde din ve gelenekten ziyade bilgi ve bilimin önemli olduğunu anlatmış. ıslahatname yazma geleneği bu asırda oldukça yaygınlaşmıştır. Celali isyanları. geceleri de opera ve komedya tabir olunan “hayalhane”de vakit geçirdiklerini. Fakat bu rahatlama. Bundan önce de Os- Bilim ve Kültür Hayatı . devletin geri kalış sebepleri konusunda diğerlerinden farklı olarak dış dünya hakkındaki bilgisizliği göstermiştir. öze inemeyen tespitlerden öteye geçememiştir (İpşirli 1999: 219). Osmanlı bilim hayatında da XVI. adalet ve sağlık kurumları hakkında bilgi vermiş. asrın sonlarından itibaren kendisini göstermeye başlayan tedrici bozulma. III.XVIII. Osmanlılarla Avrupalılar arasında gerçekçi karşılaştırmalar yapan bir diğer elçi-düşünür. Mahmut dönemlerinde ilmiyenin ıslahıyla ilgili fermanlar çıkarılmış. para ve istihdam imkânlarıyla varlığı. uzun süren Avusturya savaşları. Siyasi ve toplumsal hayattaki çözülme olgusu karşısında. Ahmet ve I. Avusturya’nın yönetim biçimi ve kendisine oldukça ilginç gelen halkın hayat tarzıyla ilgili bilgi vermiş. ayrıca din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılmış olduğuna temas etmiştir. kraliçenin kıtlık zamanında pahalı satmak üzere elde ettiği ürünleri ambarlarında sakladığını. III. iltimas ve ihmal gibi hususlar ileri sürülmüş. hukuka bağlanma ve “kanun-ı kadim”e dönme gibi önerileriyle gelenekçi nasihatçiler çizgisinde kalmalarına sebep olmuştur. Batı’daki gelişmelerden bahsetmesi ve Osmanlılarla karşılaştırmaya gidilmesi bakımından diğerlerinden ayrılmaktadır. İbrahim Müteferrika. adaletin terki. Usulü’l-Hikem fi-Nizami’l-Ümem adlı eserinde. iç ve dış gelişmelere vakıf ıslahat yazarları görülmeye başlamıştır. sefaretnamesinde Avusturyalıların tarım. bilhassa III. Batı kültürü hakkında yeterli bilgi sahibi olmamaları. aristokrasi ve demokrasi) hakkında bilgi vererek. sabaha kadar sohbet edip sokaklarda gezdiklerini anlatmıştır (Yurdaydın 1999: 300-306). 1760’lardan sonra yerini uzun süreli bir bunalıma bırakmıştır (Faroqhi 1999: 200-208). çare olarak “kanun-i kadim”i ihya etme gösterilmiştir (Öz 1997: 98-111). asırdan itibaren Osmanlılarla Avrupalılar arasındaki farkın daha da derinleşmesine sebep olmuştur. tarım üretiminde görülen önemli düşüşler sebebiyle. Bu asırda. Ünite . 1757 yılında gönderildiği ve dört ay kaldığı Viyana elçiliğiyle ilgili izlenimlerini anlattığı Sefaretname’sinde. Avrupa’dan iki asır sonra matbaanın kurulmasıdır (1726). XVIII. Nizam-ı Cedit’le birlikte. III. Ratip. layiha yazarlarının ruhen Batı’ya açık olmakla birlikte.
XVIII. gibi bütün sanat dallarını etkisi altına almıştır. yetişmiş eleman eksikliği. XVIII. Osmanlıda uygulanan ilim ve öğretim usulü hakkında bilgi verilmiştir. matematik. Damat İbrahim Paşa’nın 1720 yılında kurduğu otuz kişiden oluşan tercüme heyeti. Mühendishane-i Bahrî-i Hümayun’da eğitim Fransızca yapılmıştır (Kâhya 1987: 493-494). anatomi ve tıbbın faydalı. ne de zararsız bilimler olarak sayılması. Reisülküttap Mustafa Efendi’den rica etmesi üzerine yazılan Kevakib-i Seb‘a adlı eserde. yüzyıl Fransız sarayının beğenisini oluşturan rokoko bu asırda oldukça yaygınlaşmış. şiir ve edebiyatın ise ne zararlı. Bunun olmaması. XIV ve XV. asırdan itibaren Batı etkisi başta mimari olmak üzere. Fransa elçisi Marqius de Villeuve’nin İstanbul’da bulunduğu sırada (1728-1741). XVII. asrın mimarisi. Matbaanın kurulması Osmanlı bilim hayatının modernleşmesinde önemli bir adımdır. asırda kurulan modern rasathanenin yaşayamamasına. felsefe ve astrolojinin zararlı. akaid. bilim geleneğinde İslam geleneğinden Batı bilimine tedrici bir şekilde geçmeye başlamışlardır. Bu okullarda harp sanatı. sanat hayatında öncelikle üretimin sayıca azalmasında kendisini göstermiş. matbaanın kurulmasının yanında çeviri faaliyetlerini de desteklemiştir. XVIII. asrın başından itibaren kendisini hissettirmeye başlayan Batı medeniyetine hayranlık. asırdan itibaren Batı biliminden selektif aktarmalar yapmaya. Avrupa’da Paris. askerî alandaki yenileşme çalışmalarıyla eğitim hayatına girme fırsatı bulmaya başlamıştır (Adıvar 1982: 176-180). asrın sonlarında başlayan çözülme. Avrupa’dan sadece ihtiyaç duydukları teknolojik gelişmeleri alan Osmanlılar. İtalyan barokuna karşı tepki olarak ortaya çıkan Fransız rokokosunun etkisi altındadır. Osmanlılarda devlet tarafından kurulan ve maaşlarını hazineden alan ilk entelektüel teşebbüs olması sebebiyle ayrı bir öneme sahiptir (İhsanoğlu 1999: 344). uygun sosyo-psikolojik ve maddi şartları. Yüzyıl Türk Edebiyatı manlılarda. teknik ve malzeme konusunu zorlayan boyutlara varması ise XIX. XVI. III. askerî eğitim veren bu tür kurumlarda batılı anlamda yeni bir eğitim anlayışı doğmaya başlamakla birlikte. müspet ilimlerdeki gelişmelerin ferdî çalışmalar dışında henüz eğitim hayatında gerekli karşılığı bulamadığını göstermektedir. bu asırdaki matbaa ve mühendishanenin sürekli bir varlık ve gelişme gösterememesine sebep olmuştur (İnalcık 1993: 429). müzik. yüzyılda gerçekleşmiştir (Ödekan 1999: 369). Versailles ve Mary saraylarının benzerleri çoğalmıştır. bu dönemden itibaren Batı sanat ve mimarisine tedrici bir açılma başlamıştır. astronomi. Fakat klasik geleneği takip eden ilim adamları her dönemde olmuştur (İhsanoğlu 1999: 223). fıkıh. asrın sonlarına doğru ise modern bilimler. yenileşme çabalarından beklenen sonucun alınmasını engellemiştir. XVIII. geleneksel konu ve biçimlerin kendi kuralları içinde yenilenmesi ve yeni ilişkilerin aranmasıyla oluşan Klasik Sonrası Dönemdir. Yazılan eserlerde ve çevirilerde ilk kez modern matematik ve fizikle ilgili bilgiler verilmiştir. “Tasarım ilkeleri eğri çizgilere ve oval biçimlere dayalı” akıcı. bir kültür unsuru olarak modern ilim metotlarının transferi de. XVIII. matematik gibi dersler yabancı uzmanlarca verilmiş. yabancı uzmanların Türkçe bilmemeleri. hareketli ve yumuşak bir mekân mimarisi olan baroka karşılık. Fransız rokokosu geçmiş klasik üslubu korumuştur. Bilim hayatındaki bu gelişmeler modernleşme sürecinde önemli kilometre taşlarıdır. Viyana ve Paris’te kurulan elçiliklerin iki kültür arasındaki alışverişi güçlendirmesinin etkisiyle bilhassa asrın ikinci yarısından itibaren nitelik değişimini beraberinde getirmiş. Osmanlı devlet ve zihniyet yapısında XVI. azınlıklar tarafından kendi dillerinde kitap basan matbaalar kurulmakla birlikte bunlar uzun ömürlü olmamıştır (Kâhya 1987: 491). yüzyıl Avrupa’sı. Nitelik değişiminin şekil düzeyinden ilke. asrın sonlarında ise barok ve rokoko üslubunun yerini Napol- . Bu eserde. mantık.10 XVIII. bu metotların yerleşip devamını sağlayabilecek belli bir sosyal-kültürel çevrenin çıkmış olmasını gerektirir. Fakat. resim. Bunlar içinde batılı öğelerin en hızlı uygulandığı sanat dalı mimari olmuştur (Ödekan 1999: 371). siyasi istikrarsızlıklar. XVIII. Ahmet. Çünkü.
Karacaahmet Sadettin Efendi Çeşmesi (1741). asrın ikinci yarısında rokoko ve barok bezeme öğelerinin arasına manzara. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat 11 Ampir üslup: İmparatorluk üslubu anlamına da gelen. Bazı sanat tarihçileri. düşeysellik. toplumun zevkine ve ihtiyaçlarına uygun olanlar tercih edilmeye çalışılmıştır (Atıl 1999: 471-473). sebiline de barok üslubuna has bir hareketlilik verilmiştir. XVIII. Osmanlı mimarları. dört küçük kubbeyle donatılmış kırma çatısı ve geniş kıvrımlı saçağıyla. Yirmisekiz Çelebi Mehmet döndükten sonra. bu asırda klasik mimarinin temel özellikleriyle varlığını sürdürdüğünü. stilize ve doğal öğelerin aynı yapıda birlikte kullanımı dönemin çelişkili tutumunu göstermektedir. Çeşmenin cepheleri klasik üslupta düzenlenmekle birlikte. Mahmut devrinde yapımına başlanan Nuruosmaniye Camii (1755). sepet ve meyve tasvirlerinin girmesiyle başlamıştır.450). Eski Yunan ve Roma klasik üslubundan esinlenerek XVIII. düzenleme ve bezemede zengin bir çeşitlilik görülmektedir. barok ve rokoko üslupların etkisinin ise ayrıntılarda kaldığını göstermektedir. temelinde Osmanlı kimliğini koruyan asrın en güçlü barok yapısı olarak biçimlenmiştir. asrın ikinci yarısında ele alınmıştır. Mahmut’un. tonlama. bir taraftan klasik süsleme üslupları yeni bir ruhla canlandırılmaya çalışılırken. resim. yüzyılda klasik üslubun sınırları içinde değerlendirilirken. XVIII. Osman Çeşmesinde (1756) kendini göstermiştir (Ödekan 1999: 413). Bu eserde. titiz bir seçicilik gösterilmiş. Rokoko ve barok üslupların etkisiyle. klasik dönemin geometrik yapısı ve kütle dengesini sarsıcı öğeler bu yüzyıl içinde Osmanlı mimarisine sızmaya başlamış. kişilik gibi batı resmine özgü nitelikler birbirinden bağımsız olarak uygulanmış. Tezhipte de diğer sanat dallarına benzer gelişmeler görülmüştür. uzaklık. Mustafa’nın tahta çıktığı yıl yapımına başlanılan Ayazma Camisi (1757) ve Laleli Camisi (1763)’nde de sürdürülmüştür (Ödekan 1999: 384-385). XIX. asrın ikinci yarısında sanayi devriminin ardından ise seçmeci üslup egemen olmuştur (Ödekan 1999:370). Figür betimlemesi ise XIX. Duvar resminde klasik gelenekten ilk kopmalar. I. belki de sefaletin artmasıyla sefaha- . planlaması ve malzeme kullanımı bakımından klasik üsluptan ayrılmıştır. Çeşme mimarisinde 1740’a kadar bezeme ilkelerinde görülen çözülmeden sonra. mimariye göre batılı resim anlayışına geçiş daha uzun sürmüştür. Kabataş Mehmet Emin Ağa Çeşmesi (1740). önce rokoko. Çeşme tasarımında da bu asırda rokoko ve barok üslupların etkisiyle kütle plastiği. I. Bunlardan Sultan Ahmet Çeşmesi (1728). ancak XIX. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkan neo-klasik üslup. Bunlar. Barok üslup en etkili şekilde II. Fransız sarayları. Lale Devri ile Batı’ya açılmaya başlayan Osmanlı sanat ve mimarisi ise. kubbe kasnağı yükselmiş. En büyük bestekârlar ve eserler çöküşün ilerlediği. asırda. sonra da barok. gerçek anlamda bir barok üsluptan söz edilemez. bahçeleri. kütle. minareler incelmiş ve uzamış. bu cami için Avrupa’dan planlar getirttiği fakat ulemanın karşı çıkması sebebiyle seçtiği planı tam olarak uygulayamadığı söylenmektedir. Bu üslup. Bu tür aktarmalarda. bir taraftan da batıdan gelen barok ve rokoko bezeme üsluplarının motifleri repertuara girmeye başlamıştır. bu asırda mimari biçimin tanımlanmasında birinci öncelikler olarak vurgulanmıştır. Resimde ise. Diğer sanat dallarında görülen batı etkisi musikiye yansımamıştır. caddeleri ve saray yaşantısı Osmanlı saray çevresinde büyük bir ilgi uyandırmış ve III. XVIII. II. ışık-gölge ve aydınlık gibi kavramlar XVII. Ahmet tarafından Fransız sarayları örnek alınarak Sadabad sarayı yaptırılmıştır. hareket. Mimari başta olmak üzere. değişimin ilk belirtilerini sergiler. yon yönetimini simgeleyen ampir üslup almıştır. bu dönem mimarisi için Osmanlı baroku terimini kullanmakla birlikte. gölgeleme. ampir ve seçmeci üslupların etkisi altında kalarak yerel üsluplarını oluşturmuştur. asırda cami tasarımında da önemli bir sapma görülmektedir. Derinlik.1. önce rokoko sonra da barok özellikler belirmeye başlamıştır.XVIII. hem barok hem de rokoko üsluptan etkilenmişler ve bunlara ait motifleri geleneksel mimariye aşılamışlardır (Renda 2002:104). Ünite . heykel ve tezyinatta etkili olmuştur. yüzyılın ikinci yarısında tümüyle ele alınmış ve tuval üzerine yağlı boya tekniğiyle tablolar yapılmaya başlanmıştır (Ödekan 1999: 440. fıskiyeleri. pencereler dikine genişlemiş. hareketlilik. Türk musikisinin gelişme safhaları her zaman iktisadi ve siyasi gelişme safhalarıyla paralellik göstermemiştir.
Bu. eskinin bütün heybetiyle varlığını sürdürdüğü bir dönemde bunlar dağınık. XVIII ve XIX. açık. Fars etkisi. bir geriye dönüş hareketi olması sebebiyle Bazgeşt-i Edebî olarak anılmıştır. girift ve yeni mazmunlarla yüklü muğlak. bu yaklaşım ikinci sınıf şairlerde bile hâkim olmuştur. şair. musikide Mustafa Çavuş temsil etmiştir. didaktik) üslup. altı asır boyunca bazı sapma teşebbüsleri dışında Arap ve Fars düşünürlerine ait eski ilmî ve fikrî eserlerin yeniden yorumlanmasına ve günlük hayatın pratik ihtiyaçlarına cevap vermeye dayalı bir gelişim göstermiş. Buna karşılık. Bu dönemde yetişen Türk şairlerinin eserlerinde. klasik imge sisteminden Sebk-i Hindî’nin imge sistemine geçiş en yüksek ve yoğun bir şekilde asrın sonunda Şeyh Galip’le gerçekleşmiştir. asrın başlarından XX. Osmanlı musikisinde son ihtişamın yaşandığı bir yenilik sahnesi olmuştur (Tanrıkorur 1999 : 494-511). ortak medeniyet içinde zirvelere ulaşılmıştır. yeni bir yaratıcılık ve dirilişten yoksun kalmıştır (Ocak 1999: 161-181). önceki asırlarda oluşan zevk anlayışları doğrultusunda bir gelişme göstermekle birlikte. kültür ve sanat eserlerinde etkisini göstermeye başlamakla birlikte. Nedim’de zarif bir senteze ulaşan bu üslup. Fakat. çok daha renkli. asırlarda ortaya çıkmıştır. tasannulu söyleyişe dayanan bediî üslup (Sebk-i Hindî) ve konuşma diline ait deyişlerle yüklü. YÜZYIL DİVAN ŞİİRİ . bu şairlerin isimlerine rastlanmaması iki edebiyatın aynı etmenlerle benzer bir yöne gittiklerini düşündürmektedir. Mir Sadıkî 1376: 30-31. bu üslup içinde kalmakla birlikte ses yerine anlamı (fikri) ön plana çıkaran tebliğî (hikemi. asra kadar Fars şiirini Hint üslubunun yol açtığı süslü. yani Bakî. anlamın ön plana çıktığı. zarif bir söyleyişe dayanan klasik üslup. mevcut estetik anlayış içinde bütün imkânları zorlayan bir edebiyatın yeniden geriye dönüşüdür. eklektik bir görünüm arz etmektedir. düşünce hayatının pragmatik özelliğinden olsa gerek. daha çok Sebk-i Hindî öncesi. lirik. Felsefi olmaktan ziyade pragmatik bir yapıya sahip olan Osmanlı düşünce hayatı. Şemîysâ 1378: 305-339). Osmanlı hanedanının en ünlü bestekârı. Klasik şiir. Lale Devri’nin yaşama coşkusunu şiirde Nedim. neyzen ve tanburi III. birbirinden kopuk arayışlardan öteye geçememiştir. Yüzyıl Türk Edebiyatı tin de artmasından olsa gerek. Anlamdan ziyade sese önem veren. mimari. Karlofça’dan itibaren belirgin bir şekilde kendisini hissettirmeye başlayan sosyal ve siyasi yapıdaki çözülüş. bu dönemin belirgin çizgileri olur. sanatkârane söyleyişe tepki olarak nesir üslubuna doğru açılan. külfetsiz. zarif ve külfetsiz bir söyleyişi tercih ederler. Kelîm-i Kâşanî. zengin. devrin ağdalı klasik eserler arasında açılmış bir parantez niteliğinde kalan hareketli. edebiyat gibi sanat dallarında. asırdan itibaren ifade edilmeye başlanan Fars şairlerine üstünlük iddiası bu asırda daha yüksek tonla söylenmiş. asır. tabii. Türk şairleri. açık bir söyleyişe yaslanan mahallî / folklorik üslup. Son Klasik Dönem olarak da adlandırılan XVIII. Bu. Şeyhülislam Yahya gibi şairlerin elinde ifadesini bulan. Selim’in sanat çevresi ise. benzer bir şekilde Şiraz. açık. kapalı ve karmaşık mazmunlardan temizlemek amacıyla Sebk-i Iraki ve Sebk-i Horasani şairleri örnek alınmaya başlanmıştır. XVI. XVIII. Bu üslubun en önemli temsilcileri Müştak-ı Isfahanî. bu asırda kendi klasiklerinin yanında Fars edebiyatından Saib-i Tebrizî. Bunlardan bazıları sosyal tenkit ve hicivleriyle ön plana çıkmışlardır (bk. İsfahan ve Horasan gibi merkezlerde oluşan kısmi refah ve huzur ortamında eski klasik şairler yeniden rağbet kazanmış. Çünkü devri peşinden sürükleyebilecek bir fikir akımı veya bir ekol bu asırda henüz ortada yoktur. Arpaeminizade Samî ve Hoca Neşet’le birlikte yeniden canlanmış. kendilerini onlarla karşılaştırmaya devam etmişlerdir. Onun. tasannudan uzak. neşeli şarkıları bugün bile zevkle çalınıp söylenmektedir. Galip’ten son- XVIII. bilim. Fars edebiyatında da. Talib-i Âmulî ve Şevket-i Buharî gibi Hint üslubunun önemli temsilcilerini örnek almaya. bu asırda şairler daha çok Hint üslubuyla zirveye çıkan külfetli. şairlerin “kudema tarzı” dediği klasik üsluptur.12 XVIII. Nasıruddin-i Isfahanî ve Şu‘le-i Isfahanî’dir.
Fakat siyasi hayattaki istikrarsızlıklar etkisini göstermeye başlamış. Osmanlılarda da yazılan şiirler ve eserler. bu asırda görülen artış. Padişahların yanında. Osmanlılarda da sanat ve kültür faaliyetleri genellikle arz-talep dengesinden ziyade “patronaj” sistemi (varlıklı ve nüfuz sahibi devlet adamlarının himayesi) etrafında gelişmiştir (İnalcık 1993: 430). Safayî. Safvet. III. Bu iki padişahın sanat ve kültür faaliyetlerine yakın ilgisi. Bu sebeple XVIII. önceki asırda hikmet ve hünerle ulaşmaya çalıştığı merhaleye. birkaçı dışında sanatkârları koruyan. Çünkü siyasette ve kültür aktarımında görülen keskin çizgilerin edebiyata yansıması uzun bir sürece yayılmaktadır. Edebî Muhitler Geleneksel toplumlarda olduğu gibi. III. Sebkatî. İstanbul kütüphanelerinde. devlet adamlarından bekledikleri ilgiyi bulamamaktan kaynaklanan şikâyetler bu asırda daha da artmıştır. asrın başında Nedim. insanların düşünme ve yazma eylemine etkisi uzun süre devam etmiş. şiir gibi sanat dallarında kendini hissettirmeye başlayan zihniyet değişiminin yeni bir edebiyat anlayışını doğurması ise XIX. Selim’in saltanat yılları sanatkârlar açısından en verimli dönemlerdir. klasik şiiri besleyen kaynakların bu asırda eski gücünden fazla bir şey kaybetmediğini göstermektedir. Mustafa Cihangir. Beliğ. musikişinas. bu asırda günlük hayatı ve konuşma dilinin kendine has lügatini şiire taşıyarak varmaya çalışmıştır. Enderunlu Akif tezkirelerine göre ise. Sabit’ten itibaren “her kaldırım taşının altından bir şair”in çıkması sık sık eleştiri konusu edilmiştir. Mahmut. öncelikle saray. Necip ve Ahmet. şair kadrosu bakımından eski edebiyatın en zengin dönemidir. Selim şairliklerinin yanında iyi birer bestekârdır. asrın sonlarına kadar edebiyat ürünlerinin çoğu yazılmış olsalar bile. bu asırda yetişen şairlerin sayısı 1322’dir (Çeltik 1998: 49-85). onları teşvik eden şair. kaynaklarda şiir ve şair asrı olarak kabul edilmiş. asırdan itibaren öncelikle sosyal hayatta. Şairlerin kaside yerine tarih yazmaya yönelmelerinde de bu durumun etkisi göz ardı edilmemelidir. artan iç ve dış sarsıntılara karşılık başta saray olmak üzere diğer devlet adamları sanatkârları teşvik etmeye devam etmişlerdir. her kesimden temsilcisi olmakla birlikte. Selim İlhamî mahlasıyla şiirler söylemiştir. Bu tür şikâyetlere önceki asırlarda da rastlanmaktadır. sonunda ise Şeyh Galip gibi eski edebiyatın iki zirve isminin yetiştirmesine imkân sağlamıştır.XVIII. Ahmet. uzun süren savaşlardan bıkan Osmanlı için soluklanma ve barış özleminin hâkim olduğu bir dönem olmasının etkisi büyüktür. resim. büyük bir geleneğin tekrarlana takrarlana boş bir şablona dönüşmeye başladığını göstermektedir. Bu asırda Osmanlılar. Ahmet ve III.1. Silahdarzade Mehmet Emin. Klasik şiir. şiirin ayaklar altına alındığı bir dönemde kendine şair demekten utandığını söylemesi. Ramiz. Sünbülzade Vehbî’nin. Sözlü kültür ortamının. Ünite . meyhane gibi çeşitli meclislerde okuyucuyla buluşmuştur. III. Bunda devrin. Bu asır. Damat İbrahim Paşa ve Koca Ragıp Paşa gibi sadrazamların sanat ve kültür faaliyetlerine verdiği önem. nicelikçe artışa karşılık nitelikçe yozlaşmanın ulaştığı boyutu göstermesi bakımından ilginçtir. Esadzade. Siyasi ve sosyal hayatta belirgin bir şekilde kendini hissettirmeye başlayan zevale karşılık. yüzyıl. sosyal ve siyasi hayattaki olumsuzluklara karşılık edebiyat hayatının canlılığını korumasında etkili olmuştur. yenilik yanlısı padişahlar tarafından yönetilmiş. Bu asırda edebiyat ve sanat hayatının merkezi . bu dönemde edebiyat hayatı önceki asrın devamı olarak kemal dönemini yaşamaya devam etmiştir. Fakat bu konuda. I. Selim ise divan tertip etmişlerdir. dinleyici önünde okunmak üzere kaleme alınmıştır. XVIII. III. kendi için uygun yaşama iklimini gelişmiş bir sosyal ve kültürel çevrede bulmuştur. I. asrın ikinci yarısında mümkün olabilmiştir. XVIII. asra ait divanı olan şairlerin sayısı 168’dir (İstanbul Kütüphaneleri TYDK 1967: 901-934). III. mimari. Mahmut ve bilhassa III. XVIII. Eski şiir. Salim. Bunlar. konak. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat 13 ra yeni bir hamle yapacak güçten mahrum kalmış. Ahmet ve III.
Mevcut estetik anlayışı içinde dilin imkânlarını sonuna kadar zorlayan üstat şairlerden sonra. Edirne. yazları Dicle kenarındaki köşkü de Agâh. Beliğ ise Bursa’da doğmuş ve hayatını burada geçirmiştir. Hamî. Adana. Farsça ve Türkçe güzel şiirleri olan Azerî asıllı bu şair. Asrın önemli devlet adamlarından ve şairlerinden olan Koca Ragıp Paşa’nın evi de şairlerin uğrak yerlerindendir. yukarıda belirtildiği gibi klasik edebiyatın şiir ve şair bakımından en verimli çağıdır. dönemin geri plandaki şairlerinden olan Agâh. Haşmet ve eski edebiyatın meşhur kadın şairi Fıtnat. onun evindeki derslerin müdavimlerindendir. tekrar İstanbul’a gitmek nasip olursa bir daha oradan ayrılmayacağını söyler. üstün yetenekleriyle eski şiire derin bir nefes aldırmıştır. Samî. Bu. Bunların yanında. Müştak Baba. Nedim ve Şeyh Galip. bunların dışında şairlerin toplandığı dükkân. Neyyir. Bu asırda. Ferrî gibi şairler. İstanbul dışında da bazı şairlerin etrafında küçük muhitler oluşmuştur.14 XVIII. Kerkük. Kırım gibi merkezlerde doğan devrin önemli isimleri. konak ve mesire yeri gibi başka mekânlardan da söz edilir (Ali Emirî 1910). ilk kümelenmeler III. Fakat bunlar arasında. Çoğu Divan-ı Hümayun kaleminde memur olan. asırda. Erzurum. Diyarbakır Ulu Camii yanındaki hücresi Vali Abdullah Paşa. Asım gibi şairler tarafından sadrazamın emriyle nazireler yazılmıştır (Horata 2003: 253-259). Pertev. Nevadirü’l-Âsar Fi-Mutala’ati’lEşar (Abdülkadiroğlu ve Sarı 1998) adlı eserde toplanmıştır. Şakir. Tarikat ehli. edebiyat meraklısı insanlarla dolup taşan Neşet’in Molla Gürani’deki evinin medreseleri bile gıpta ettirdiği kaynaklarca belirtilmektedir. Yenişehir. Çelebizade Asım gibi devrin önemli şairleri de vardır. Bu toplantılara zaman zaman Nabî de katılmıştır. kışları şehirdeki konağı. Haşmet’in sürgün olarak gittiği Bursa’da âlim ve şairlerden bir mahfil oluşturduğu kaynaklarca belirtilmektedir. Tezkirelerde. İstanbul’dan başka yerde oturamayacağını belirtir. Nakşibendi şeyhi olan Agâh’ın. Bunların dışındaki şairlere ise eskinin ve devrin üstat şairlerinin izinden gitmek kalmıştır. İstanbul’da eğitim görmekle birlikte doğdukları yerlere dönerek hayatlarının önemli kısmını memleketlerinde geçiren şairlerdir. kendine Nedim. Kâmî. Ümmi gibi şairlerin ve yörenin ilim ve sanat adamlarının toplandığı bir mahfil hâline gelmiştir. tahsil veya görevleri sebebiyle İstanbul’a gelerek. Şeyh Galip. Tokat. Ragıp Paşa ile bu konakta geçen latifeleriyle meşhur olmuşlardır. Osmanlı coğrafyasının her köşesinde yüzlerce şair yetiştirmiştir. Bu mahfilin müdavimlerinden biri de onun divanını tertip eden İmamzade Mehmet Sait’tir. Bu asır. Nahifî. nazımlıktan şairliğe çıkabilenlerin sayısı fazla değildir. Hazık ve Enis. daha önceki asırlarda oluşan edebî zevkler doğrultusunda gelişmesini devam ettirmiştir. Benzerleri arasında ön plana çıkan yukarıdaki kümelenmelerin dışında. Tezkireci Mucib gibi ilim ve sanat adamlarının toplandığı bir yerdir. Valî ve Hamî-i Amidî ise Diyarbakır’da doğmuş ve hayatlarını orada geçirmişlerdir. Seyyit Vehbî. . Nedim. Ahmet ve onun meşhur sadrazamı Damat İbrahim Paşa’nın etrafında olmuştur. Bu sebeple devrin edebiyat hayatı. Koca Ragıp Paşa ve Hoca Neşet’in konakları da devrin önemli edebî mahfilleri olarak dikkati çekerler. asırların birikimine dayanan köklü bir gelenek. Diyarbakırlı Hamî’nin. Mora. Bunlardan Recaizadelerin konağında yapılan toplantılarda okunan beyitler. Bursa. Kendilerinden kısaca bahsetmekle yetindiğimiz. Taib. Namî mahlasıyla. Lebib. siyasi ve sosyal hayattaki çözülmenin kendini iyice hissettirdiği XVIII. Fakat Hazık. Sadrazam tarafından kurulan ve devlet tarafından maaş ödenen ilk entelektüel teşebbüs olan tercüme heyetinde. şiirlerinde İstanbul’a duyduğu özlemi dile getirerek. Yüzyıl Türk Edebiyatı yine İstanbul’dur. Hanif. Raşit. Antakya. şair Hamî ve Lebib. kendilerini burada gösterme fırsatı bulmuşlardır. Beylikçi İzzet. İzzet Ali Paşa. Kasımpaşalı Salik Efendi de. Damat İbrahim Paşa tarafından devrin şairleriyle tanıştırılmış. 1721 yılında İran’dan İstanbul’a gelen İran elçisi Murtaza Kulu Han devrin edebiyat hayatına bir renk katmıştır. İstanbul’un çekim merkezi olma özelliğinden bir şey yitirmediğini göstermektedir.
kasidede ise Nefî gelmektedir. Bu durum. kendinden sonra birçok takipçi bulan üslup sahibi şairler olan Nedim ve Şeyh Galip’tir . Enis Dede. şiir ve inşada mahareti olan. Samî. nazire şairleri içinde. yer yer özgün şiirler yazan şairler ise şunlardır: Kâmî. İzzet Ali Paşa. Bu.XVIII. yüzyıl tezkirecilerinden Latifî. şairlerin ilgisi yukarıdaki üstatların yanında onlara da yönelmiştir. manada yaratıcı olanlar. XVIII. gazelde Nabî. eserleri gerekli titizlikten yoksun şairler takip etmektedir: Osmanzade Taib. Sürurî. Üslup sahibi şairlerin izinden gitmekle birlikte. Taklit ve tekit (=tekrarlama) seviyesinde kalmakla birlikte. Be- . Riyazî de şairleri. Bakî. onları seçmenin ve sıralamanın güçlüğünü de belirtir (Latifî 1999: 32-35). Bu dönemin ilk akla gelen isimleri. Fakat. Nazîm. Salim gibi şiirinden ziyade tezkiresiyle tanınan bir şairin gazeline. tezkirelerde övgüyle bahsedilen. tezkirecilerce yaratıcı şairler gibi makbul tutulan.1. zayıf bir şairin bile üstatlık iddiasında bulunduğu bir ortamda. Fıtnat. sonunda da Şeyh Galip’in yetişmesiyle. Şeyhülislam İshak. bazı şiirleri ve çeşitli özellikleriyle dikkati çekmeyi başarmış şairler ise şunlardır: Hevayî. doğuştan iyi şair olmakla birlikte sanatlarını yeterince geliştirme fırsatı bulamamış. hatta “sirkat” (hırsızlık) seviyesinde kalması bazı şairlerce eleştirilmiştir. Nahifî. Asrın başında Nedim’in. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat 15 XVIII. Yüzyıl Divan Şairlerinin Tasnifi XVI. Koca Ragıp Paşa. yaratıcı şairler olarak vasıflandırdığı. Sabit gibi şairlere yazılan nazireler de önemli bir yer tutmaktadır. 150 kadar nazirenin yazılması bu geleneğin bu asırda ulaştığı boyutu ve düştüğü durumu göstermesi bakımından oldukça anlamlıdır. Nevres-i Kadîm. Fuzulî. Seyyit Vehbî. şairlerin sayısının haddinden fazla olduğu. her aşırılıkta olduğu gibi tepkilere yol açmış. tezkirecilerin el değmemiş düşünceler ve kendine has hayallere sahip. nazirenin basit bir taklit. manayı içeriğin ötesinde üslup ve hayali de içine alan bir kavram olarak kullanmaktadırlar. yer yer mana ve hayali güzel tazmin ve iktibas edebilen. şairleri el değmemiş düşünceler ve kendine has hayallere sahip yaratıcı şairler ve “hırsız”lar olarak ikiye ayırır ve ikinci gruptaki şairleri de kendi arasında derecelendirir. vezinli kafiyeli söz söylemeye kadir. Ünite . Şeyhülislam Yahya. çağdaşları arasında “nadirü’l-akran” (akranlarının seçkini) olarak vasıflandırılan. Esrar Dede. Görüldüğü gibi tezkireciler. Bu asırda en çok tanzir edilen şairlerin başında. Hoca Neşet. üstat şairlerden aldıkları manalardan yeni bir mana çıkarmaya kadir. eski edebiyatın gelişmesinde önemli bir fonksiyon ifa eden ve o şiirin kendine has bir akademisi olma özelliğini taşıyan (Tanpınar 1976: 22) nazire geleneğinin. taklidin iyi yapıldığında takdir gördüğünü. Edebiyat tarihlerinde ve dönemle ilgili çalışmalarda. Kânî. Size göre şairlerin sınıflandırılmasında temel düşünce ne olmalıdır? 2 XVIII. Devri temsil özelliğine sahip bu şairlerin yanında. önceki manadan yeni bir mana çıkarabilenler. Enderunlu Fazıl. önceki manayı güzel bir şekilde yeniden söyleyenler ve önceki manayı taklit edenler olmak üzere dörde ayırarak. Bu grubu. eşit seviyede olursa reddedilmediğini söyler (Açıkgöz 1990: 11). çeşitli meclislerde hoşça vakit geçirmeye yarayan alelade bir âdet durumuna düştüğünü göstermektedir. artık içinin boşalmaya başladığını. Yüzyıl Divan Şiirinin Özellikleri Son Klasik Dönem daha çok bir nazire edebiyatı görünümü arz etmektedir. yüzyıl divan şairleriyle ilgili sınıflandırma konusunu araştırınız. nazım ve nesri şairler arasında makbul tutulan ve devrinde şöhretin kapılarını aralamayı başarmış. şairlerin derecelerini ifade ederken daha çok mana ve mazmun kavramlarını temel almakta. “heveskâran-ı nazm” (nazm heveskârları) veya “şair-i na-puhtegüftar” (ham sözlü şair) olarak nitelendirilen divan sahibi çok sayıda başka isim de vardır.
Kadim. Şairlerin yeni olandan anladıkları da açık değildir. resmî fermanla reis-i şairan ilan edilmesinden sonra Sultan Ahmet için kaleme aldığı kasidesinde. Buna karşılık. yani klasik şairlerin kendini ben olarak ortaya koymaya başladıklarını işaret etmektedir. orijinal benzetmeler. bazı şairlere göre Nedim’in şiiri. yer yer modern hikâyeleri andıran örnekler ortaya konulmuştur (Kortantamer 1993: 391412). Osmanzade Taib. gerek mesnevilerde. her şiirin tanzir edilmeyeceğini. alışılmadık bir kafiye ve rediften öteye geçememiştir. geleneğin içinde ferdin doğuşunu. Mehmet Emin Beliğ. “nev-ayin” başlıklı şiirler. Kânî. Sabit. her dem taze konu olan aşk. Beylikçi İzzet’in belirttiği gibi “köhne nazm”ın örnekleri. tasavvuf. minyatür çizgisinden kurtulup. Yeni. Bu sebeple. eski şiirin söz dağarcığındaki ve zevk anlayışındaki değişimin / çözülüşün önemli ölçülere ulaştığını. mavi gözlü ve sarışın güzellere. Önemli olan yeniyi bulmaktır. buna karşılık ortalığın şair geçinen insanlarla dolması bazı şairleri edebiyat dünyasının hakemliğine soyundurmuştur. Eski şiirin kadim konuları. Divanlardaki “nev-zemin”. yeni bir imaj ve yeni bir redif taşıyan şiir. Yüzyıl Türk Edebiyatı liğ ve Neylî. Yerli konular. şairleri “kudema tarzı”ndan kurtaramamış. şairlik ülkesinin kendine teslim edildiğini söyleyerek çağdaşı şairleri değerlendirmiş. yer yer müstehcenlik ve bayağılık boyutlarında ifade edilmeye başlamıştır. modern bir tablo gibi gerçekçi bir şekilde eserlere aksettirilmeye başlamıştır. hem ezberde. Galip’e göre ise Nabî ve Nedim tarzı “köhne vadiler”dir. nazirenin “taklit ve tekit” seviyesinde kalmaması gerektiğini belirterek nazire yazmanın kendi lisanlarına yakışmayacağını söylemişler ve şiirde “kudemanın köhne tarzı”nı terk edip yeni olanı bulmaya çalışmışlardır. divanların arasına serpiştirilen bu çizgi dışı söyleyişleri veya arayışları bir düzene sokacak fikir akımının olmaması. şairlerin yüzü iç ve dış gerçekliğe daha fazla dönmüş. yeni. onlardaki yenilikler de yeni bir mazmun. divanlarda “nev-zemin” başlığı taşımaktadır. bunları bir ekole dönüşmeden istisnai örnekler seviyesinde bırakmıştır. Hayatın içinden gelen gerçek tiplere beslediği sevgiyi teklifsiz bir eda ile ifade eden Nedim. Hevayî. sarf. şairle “müteşair”i (=şair geçinen) ayırmaya çalışmıştır. bu yolda zarif bir senteze ulaşırken bu tarz. klasik estetiğin katı kalıpları içinde eskinin devamı olmayan farklı bir durumun ortaya çıkmaya başladığını göstermektedir. gerekse içerik bakımından klasik estetiğin katı kurallarında çözülmelere yol açmıştır. yaşanan hayat. bu tarzda yönlendirici bir isim olmuştur. Bu tür yenilik arayışlarına karşılık. hem de divanlarda fazlasıyla vardır. eskinin küçük istisnalar dışında hayat tarzı ve edebiyat anlayışıyla bütün heybetiyle devam etmesi. Daha sonra da bu görevi yerine getirmek üzere Seyyit Vehbî’yi . Tabiat tasvirleri. önceki asırdan itibaren artmaya başlayan mahallî konular. Bunun dışında divanlarda. belagat. Haşmet. bayağılaşmıştır. kâfir dilberlerine olan meyillerini ifade edip esmerden şikâyet etmeye. sevgilinin her şeyine razı olan âşıkların yerini cefalı sevgili istemeyen âşıklar almaya başlamıştır. bazılarına göre Şevket.16 XVIII. Bunların yanında. gerekse kaside nesiblerinde başarıyla sahnelenmiş. rintlik ve tabiat. Sürurî gibi şairlerin elinde incelik ve zarafetten yoksunlaşmış. sosyal hayatta ve zihniyet dünyasındaki değişimin yansımaları az da olsa şiirde görülmeye başlamıştır. İlginç. nahiv ve usul ilmine ait terimlerle örülü kasideler ve musiki terimleriyle dolu şiirlere yer verilmiştir. şairlerdeki değişim arzusunu göstermesi bakımından son derece önemlidir. gerek şekil. Ona göre yeni. Bu. Enderunlu Fazıl gibi şairlerin elinde daha gerçekçi. Hatem. aşk. Şairlerdeki bu yenilik arzusu. Fakat. geleneksel soyut kalıplarından çıkıp Nedim. Saib ve Kelim’in şiiridir. bu asırda da devam etmekle birlikte. alışılmadık mazmunlar divanlardaki çizgi dışı söyleyişlerin sayısını ciddi bir şekilde arttırmıştır. müstehcen söyleyişler. Osmanzade Taib. Şairler. mecazi anlatımıyla Şevket-i Buharî’nin şiiridir ve bu tarzı da ilk defa kendi icat ederek şiir zeminini tazelemiştir. Çünkü. argo ve küfürlü sözler bu dönemde önceki asra göre kıyaslanmayacak kadar artmıştır. Bu dönemde tasavvufi aşk birkaç temsilci dışında pek görülmemiştir. bu asır edebiyatının genellikle taklit seviyesinde kalması. Bunlar.
Seyyit Vehbî de benzer şekilde türkü. Bunlardan başka. edebiyat hayatının caize peşinde koşan şairlerle dolmasının da tarih sayısının artmasında etkili olduğunu göstermektedir. Sultan III. methiyelerde gördüğümüz sübjektif. Fakat eski nazım şekilleri içinde alışılmadık. Vehbî. musammat ve gazeller arasında içeriğiyle dikkati çeken orijinal şiirlere rastlanmaktadır. önceki asra göre kaside ve mesnevi sahasında ciddi bir azalma görülmektedir. muhammes gibi musammatların sayısında artış olmuştur. Vehbî de yüz yetmiş beyitlik uzun vekâletnamesinde. Ahmet devri şairlerinin şiir ve inşalarını değerlendirmiş. Buna karşılık. tarih. ortalığın ilimden ve derinlikten yoksun şairlerle dolduğu bir devirde şair olduğunu söylemeye çekindiğini söylemiştir. Nazîm müstezat şeklinde naat. Şeyhülislam İshak’ın. her fırsatta padişah ve sadrazama yaklaşma isteğini ifade eden şiirlerle dolu olması. şairlik makamını çöğür şairlerinin tutmasından yakınmıştır. Ahmet ve III. kasidenin rağbetten düşmesine tarih türünün ise şairler için daha cazip hâle gelmesine sebep olmuştur. Hevayî ise hezl yazmıştır. Bu asırdaki yozlaşmayı gösteren bir örnek de müşterek gazel sayısındaki artıştır. şiirin günlük hayata daha da açılması. günlük konuşma diline yönelişte ölçünün kaçırılması. Bütün bunlar nazire geleneğinde olduğu gibi müşterek gazelde de ölçünün kaçırıldığını göstermektedir. Sünbülzade Vehbî ve Sürurî de caize için kaside yazmayı doğru bulmamışlardır. artık herkese üstatlığını kabul ettirecek bir şairin kalmadığını belirterek şiir söyleyenlerin derecelerini yazmak üzere Nedim’i görevlendirmiş. Devrin tanınmış simaları arasında yer alamayan Salik (1717-1800 sonrası) ise. Fakat bunlar. varsağı ve mani tarzı şiir yazan klasik şairleri eleştirerek. Kırımlı Rahmî’nin. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat 17 Vekâletname: Osmanlı şiir geleneği içinde reis-i şairan seçilen kişinin kendisinden sonra aynı görev için önerisini içeren manzumelere denir. Nabî ve Nedim’in gazellerinin Nefî’yi geri plana düşürmesi. yozlaşmayı hiçbir yoruma meydan bırakmayacak şekilde göstermektedir. gazeller ve tarihler ile şarkı. Bu asırda. Sünbülzade Vehbî. kasideyi el etek öpmeye benzeterek divanlarında hiç kasideye yer vermemiş. Beylikçi İzzet gibi bazı şahsiyetlerde şairlerin sayısı dörde kadar çıkarılmıştır. Nabî’de bir örnekle sınırlı kalan bu tarz. Sünbülzade’nin. heceyle yazılan bazı şarkı ve koşmaların yanında klasik nazım şekilleri kullanılmaya devam etmiştir. “sühan” redifli kasidesinde çağdaşı şairleri isim vermeden istihza yoluyla hicvetmiştir. bu asır şairleri arasında bilhassa bir muhit etrafında toplanan şairler arasında oldukça rağbet görmüştür. “Narhı altmışlığa erdi hele târîhlerin / Pek ucuzlandı bu bâzârda kâlâ-yı sühan” demesi. murabba. Fakat Nedim’in zamansız ölümü bu görevini yerine getirmesini engellemiştir. şairlerin yasak savmak kabilinden kasideler yazdıklarını göstermektedir. incelik ve zarafetten yoksun müstehcen ve argo söyleyişlerin şiiri okunmaz hâle getirmesi. terkip-bendinin kafiyesi sebebiyle devrin şairlerinden bahseder. Mahmut’a sunması. beyit sayısı 5-11 arasında değişen birkaç kasidesine karşılık 117 tarih kaleme alması. vekil bırakmıştır. Müşterek gazel: İki veya daha çok şairin mısra ya da beyit beyit birlikte söyledikleri gazellere denir . iyi şiirin muhakkak hak ettiği değeri bulacağını söylemişlerdir. Sakıp Mustafa ve Enis Dede gibi mutasavvıf şairler ise. Asrın sonunda sultanu’şşuara seçilen Sünbülzade Vehbî ise. Ünite . Selim ise edebiyat dünyasında fazla bir varlık gösterememiştir. bu şiirin temel esprisini oluşturan kaynakların içinin boşalmaya başladığını gösteren diğer hususlardır. Ahmet ve Sadrazam İbrahim Paşa’ya yazdıkları kasidelerin isimlerini değiştirerek I. Kaside. Nazîm. Bu dönemde. Selim’in saltanat yılları dışında devlet adamlarından beklediği ilgiyi bulamamalarının etkisi göz ardı edilmemelidir. kasidelerin yerini tarihlerin almaya başladığını düşündürmektedir.1. Fıtnat. onun da son hükmü vermek için Selim Efendi’yi vekil bırakmasını tavsiye etmiştir. bazı müstezatlarında gazelin yerine kıt’ayı tercih etmişlerdir. Artan imar faaliyetleri. soyut tasvirlerden öteye geçmez. tahmis.XVIII. Bunun dışında. hece vezniyle şiir yazan şairleri eleştirerek şiirin “Gevherî güftesi”ne ve Âşık Ömer mesleğine dönmesinden yakınarak. makam ve mevki isteğiyle dolu şiirlerin çoğalması. şairlerin III. Enderunlu Fazıl gibi şairler. daha önce III. Kasidelerin rağbetten düşmesinde. mesnevi. önceki asırdan itibaren şiirde hüner göstermenin daha da önem kazanması. yeni konular daha fazla görülmeye başlamıştır. Hayata hikmet ve tefekkür gözüyle bakması gereken ve devrinde Nabî’nin yegâne vârisi olarak görülen Seyyit Vehbî’nin divanının.
Kânî ve Yahya Nazîm naatları. Samî. Bu şairler asıl kudretlerini gazellerinde göstermekle birlikte. Haşmet ve Enderunlu Fazıl kasideleriyle de tanınan şairlerdir. Yüzyıl Türk Edebiyatı Bu olumsuzluklara karşılık. İzzet Ali Paşa. Asrın en fazla gazele yer veren şairi olan Edip. Nazîm. devrin eğlence hayatının coşkusundan. kötü talihinden şikâyetleri ve günlük konuşma diline açılan üslubu. Ahmet’le birlikte büyük bir artış gösteren sıhhatnameler. Sebk-i Hindî ile birlikte. Cevrî. Lale Devri’nde yaşayan şairler. Tarihler genellikle kıta-i kebire (=uzun kıta) şeklinde yazılmıştır. Hevayî ile birlikte hiciv ve hezl türünde yazılan gazeller de artmaya başlamıştır. divanında 150’nin üzerinde kıtaya yer vermesi takipçilerini de kıta yazmaya yöneltmiştir. kendine has özelliklere sahip bir nazım şekli olmaktan ziyade. Edip. Vahit. Edirneli Kâmî. Samî. Neylî. Sakıp. Nabî’nin. Lale Devri’nin mimarlarına Osmanlı devlet adamları içinde farklı bir konum kazandırmıştır. Raşit’inki ise bir aşk hikâyesidir. asırda daha da yaygınlaşmış. tarih türünün bu asırdaki en önemli isimleridir. Şeyh Galip. Fazıl. Bu asırda. Nevres. Başta Nedim olmak üzere. bestelenen veya bestelenmek amacıyla yazılan şiirlerin adı olan şarkı genellikle murabba şeklinde yazılmıştır. Esrar Dede. Musammatlar. Kânî. Nevres’in birden fazla kişi hakkında kaleme aldığı methiyesi ve İzzet’in kaside şeklinde yazdığı Sahilname’si de türünün orijinal örneklerinden biridir. Galip. geleneksel rindane. Haşmet. Raşit’in manzum Sıhhatabad’ı gibi. III. Neylî. III. Nedim. padişahın hastalıktan kurtulması üzerine kaleme alınmakla birlikte. Kırımlı Rahmî. âşıkane ve dinî-tasavvufi neşveyle kaleme alınan gazellerin yanında. Haşmet. Vahit. Fıtnat. kıta şeklinde sıhhatname kaleme almışlardır. nazm. Pertev de 500 civarındaki gazeliyle bu asırda Edip’i takip etmektedir. sanatın hüner göstermeye dönüşmesi tarih. Seyyit Vehbî. Nedim. Kâmî. En çok kaside sunulan devlet adamlarının başında Damat İbrahim Paşa ve III. Şakir. kaside sahasında başta Nedim ve Galip olmak üzere önemli isimler yetişmiştir. Eminî.18 XVIII. bazı şairler de müstakil manzum-mensur sıhhatnameler kaleme almışlardır. kaside sahasının ilk akla gelen ismi Münif ’tir. İlk örneğini. Nedim. Pertev gazelleriyle tanınan şairlerdir. Bu eserler. Nedim ve Galip’ten sonra. yazdığı 101 şarkıyla (bestelenen 2 gazeliyle bu sayı 103’e çıkmaktadır). Edebiyatımızda. Ahmet’in humma (sıtma) hastalığına tutulması. Nedim. Samî. Sa’dî gibi devrin şairleri padişahın sağlığına kavuşması için. Ahmet için yazılan bu şiirler bir mecmuada toplanmıştır (Arslan 2002: 777). Hazık. İshak-ı Dâi. Ahmet’in tıraş olmasına kadar her konuda yazdığı şarkılarıyla türün klasik konularını genişletmiştir. sonraki asırda yaşayan ve kendi gibi Enderunlu olan Vasıf ’tan sonra edebiyatımızın en çok şarkı söyleyen şairi olmuştur. Sakıp Mustafa. kaside. III. . kaside şeklinde de ilk akla gelen isimlerdir. şairleri derinden etkilemiş ve Raşit. muamma ve lügaz türünde artışa sebep olmuştur. Gazel bu asırda da en çok rağbet gören nazım şekli olmuştur. Kânî ve Sakıp ise kasidelerinin uzunluğuyla dikkati çekmişlerdir. Dürrî ve Sürurî. Bu asrın ve klasik edebiyatın tarih düşürmedeki üstadı Sürurî’dir. Bu. Ubeydî (ö. Taib’in mensur-manzum karışık Sıhhatabad’ı. Mehmet Emin Beliğ. Münif. Nahifî. Dürri’nin Dîvân’ının önemli bir kısmı tarihlerle doludur. Münif ’in dışında Seyyit Vehbî ve Sünbülzade Vehbî anılması gereken önemli kaside şairleridir. Gümrükçüzade Hüseyin. Kâmî. III. Ahmet gelmektedir. Raşit ve Enderunlu Fazıl divanlarında çok sayıda tarihe yer veren şairlerdir. Kâmî. diğer kasidelerinde bile önce birkaç beyitle padişah ve sadrazamını övmüşlerdir. Bu şiirlerin yanında. Yahya Nazîm. Seyyit Vehbî. şarkının gördüğü rağbet sebebiyle bu asırda divanlar içinde ön plana çıkmıştır. diğer devlet adamları için de yazılmıştır. Sünbülzade Vehbî. Enderunlu Fazıl gibi şairler çok sayıda şarkı yazmışlardır. Diğer şairlerde ise kasidelerin beyit sayısında önceki asra göre bir kısalma göze çarpmaktadır. 1573) ve Nailî’de gördüğümüz şarkı yazma eğilimi XVIII. Taib’in eseri kırk hadis şerhi. sayısı 2197’yi bulan gazelleriyle Edirneli Nazmî ve Muhibbî’den hemen sonra gelmektedir.
Molla Hasan) gibi türünün önemsiz birkaç örneğine rastlanmaktadır. Ahmed-i Mürşid. Lalezar ve Yenice Şehrengizi (Vahit) devrin realist-yerli mesnevilerin başarılı örneklerindendir. vezirler. İsmail Beliğ. Bunlar Miraciye (Nayî Osman Dede). Fennî’den başka bu asırda. Asrın önemli özelliklerinden biri de.1. manzum bir tezkire özelliği gösteren bu kısımda. Halepli Edip’in divanında sosyal tenkit önemli bir yer tutar. sosyal ve siyasi hayatta görülmeye başlayan çözülmenin insanlarda yol açtığı çöküntü psikolojisinin etkisiyle olsa gerek. realist. Beliğ’in. gördükleri aksaklıkları bazı tiplerin şahsında ağır bir şekilde hicvetmişlerdir. yükseliş dönemlerinde sosyal aksaklıklara yüzünü pek çevirmeyen şairlerin. Hasîb’in Silkü’l-Leal-i Âl-i Osmanî adlı 18. Ünite . Edip. Ayrıca yazarı bilinmeyen Dastan-ı Medhiye-i İstanbul adlı 43 beyitlik küçük bir sahilname vardır. diğer şairlerce de küçük hacimli dinî-ahlaki mesneviler kaleme alınmıştır. Sahilname (Tansel 1976. “Terziname”. Şair. Neylî ise. O. Bi’setname (Şeyhülislam İshak)’dir. Öztoprak 2004: 140-145). Nahifî’nin devrinde oldukça rağbet gören manzum Mesnevi tercümesinin yanında. büyük ölçüde Künhü’l-Ahbar’a bağlı kalır (Coşkun 2002).000 beyitlik mesnevisi. Nahifî de asrın en çok rubai söyleyen şairlerinden biridir. İzzet’in eseri kaside şeklindedir (Baysun 1950. Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan Fatih Döneminin sonuna kadarki olayları. Nahifî ve Enderunlu Fazıl. asrın diğer önemli mesnevicileridir. Bunlar arasında yer alan “Nev-ayin” başlıklı muaşşeri.XVIII. Aşk ve macera konulu mesneviler rağbetten düşmekle birlikte. Esrar Dede ve Galip de divanlarında çok sayıda rubaiye yer vermiştir. şehzadeler. Atayî izinde yazdığı realist mesnevileriyle Feyzî (Arslan 2008). bu asırda sosyal tenkit ve hicve daha fazla ağırlık vermesidir. Sünbülzade Vehbî. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat 19 Pertev. dinî-tasavvufi mesnevilerde önceki döneme göre büyük bir azalma olmuştur. Hayatın daha çok olumsuz yüzüne dikkatini yönelten şairler. bazı kaynaklarca yanlışlıkla Bursalı Beliğ’e ait gösterilen terkibbent şeklinde yazılmış bir Sakiname’si de vardır (Abdulkadiroğlu 1997: 136-150). gazellerinin yanında musammatlarının çokluğuyla da tanınan bir şairdir. sultanların ve tarihî olayların yanında. 627 rubaisiyle de bu türün üstadı Haletî’yi bile geride bırakmıştır (Mum 2004: 153-154). Refî-i Âmidî’nin Can u Canan mesnevisi Galip’in kötü bir taklididir (Üstüner 2003) . Buna karşılık. İzzet ve Derviş Hilmî tarafından da sahilname yazılmıştır. “Kefşgername”si folklorik özellikleriyle dikkati çeken türünün orijinal örneklerindendir. Çift kahramanlı aşk ve macera konulu mesneviler itibardan düşmüş. meşayih ve şairlerden de bahsedilir. Nabî’nin Hayriyye’si örnek alınarak yazılan didaktik bir nasihatnamedir. Galip ve Nedim’le karşılıklı konuşma tarzında yazılan orijinal bir şiirdir. Zenanname ve Defter-i Aşk (Enderunlu Fazıl). Neylî’nin mesnevi şeklinde manzum mektubu ve Hristiyan kızın Müslüman gence aşkını anlattığı mesnevileri gibi orijinal örneklere rastlanmaktadır. Şevkengiz (Sünbülzade Vehbî). Mehmet Emin Beliğ’in müseddes şeklinde kaleme aldığı “Hammamname”. toplumdaki ahlaki çöküntü- . Bu asır önceki yüzyıllara göre mesneviler bakımından oldukça fakirdir. fazla rubai söylememekle birlikte Hayyam’la boy ölçüşebileceğini iddia etmiştir. sürgün yıllarındaki vatan özlemini dile getirdiği terkibi. Bekayî’nin 6600 beyitlik dinî-destani halk hikâyesi olan Battalname’si (Paçacıoğlu 1993). orijinal mesnevilerin sayısı ise önceki döneme göre artmıştır. Yusuf u Züleyha (Köprülüzade Esat Paşa. sultanlara göre devirlere ayırarak anlatan manzum bir tarihtir. musammatlar arasında lirik ve realist özelliğiyle dikkati çekmektedir. Leyla vü Mecnun (Örfî Mehmet Ağa). Divanında terbiden taşire kadar 72 musammat vardır. Bursa Şehrengizi (İsmail Beliğ). Hubanname. Sergüzeştname-i Fakîr Be-Azimet-i Tokat. Mesnevi sahasının ilk akla gelen ismi Hüsn ü Aşk (Doğan 2003) şaheseri ile Şeyh Galip’tir. Divanların sonunda yer alan küçük mesnevilerde ise. Nevres’in. Her dönemde. Sünbülzade Vehbî’nin oğlu Lütfullah’a öğütlerden oluşan Lutfiyye (Beyzadeoğlu 1996)’si. Edhem ü Hüma (Na’tî) (Yılmaz 2001). “Berbername”. Öztoprak 2004: 134-139) adlı orijinal mesnevisiyle Fennî de bu türde anılması gereken diğer isimlerdir.
bir taraftan Sebk-i Hindî’nin çetrefil üslubu devam ederken. Nabî’den itibaren başlayan tepkinin bu asırda daha da arttığını göstermektedir. daha canlı ve konuşma diline daha yakın bir üslup şairlerce büyük bir rağbet görmüştür. Bu tür şiirler. Rahmî. kafiye olan kelimelerin eklerle genişletilmesi bu asırda oldukça yaygınlaşmıştır. Yüzyıl Türk Edebiyatı yü. “Benim Türkî dilinde cümlenin ma‘lûmudur şi‘rim / Ki lafz-ı nâ-şenîdeyle mükedder etmem ihvânı” diyerek. şairlerin daha çok tasannudan uzak külfetsiz bir söyleyişi tercih etmesi. klasik edebiyatta faydasız hatta zararlı çabalar olarak görülmüş. hiciv ve hezl türünün yaygınlaşmasına paralel olarak Türkçe kelime ve deyimlerin artması. Hoca Neşet’in. yönetenlerin zaaflarını gözler önüne sererken oldukça ağır. halk ağzına ait kelime ve deyimlerle. eskiden farklı yeni bir şiir lügati oluşturduğunu iddia etmiştir. Sebk-i Hindî ile birlikte daha da ağırlaşan dile. argo. gazellerinin tamamına yakınını. asrın hâkim çizgisi olmaya devam etmiştir. “Biz Türkçe söyleriz Acemî dikkat eylesin” diyerek Acem hayranlarına tarizde bulunmuştur. incelikten yoksun örneklerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. asırda. cansız. bu yönelişin etkisiyle “Türki-i basit”le bir gazel ve hece vezniyle bir şarkı. Raşit. Kuruluş dönemi şairlerinin yenilik adına medet umdukları cinaslı ve cinas-ı mükerrerli kafiyelerle örülü gazeller. devrin bu tür şiirlere bakış açısını göstermektedir. klasik mimariye canlılık ve hareket kazandıran barok figürleri gibi. XVIII. Sebk-i Hindî şairi olan Halepli Edip ise. Bunlar.yelekli. işitilmemiş kelimelerle okuyucuların ruhunu bulandırmak istemediğini söylemiştir. insanın ruh dünyasının derinliklerine hitap eden geniş soluklu. zevksiz. Hayrabad’ındaki Farsçayı andıran ve Türkçe içinde bir sıklet oluşturan beyitleri sebebiyle eleştirmiştir. Bu asırda. müstehcen kelimeleri kullanmaktan çekinmez. Şiirleri Nabî’nin deyişiyle âdeta “kamus nüshası” gibidir. Nedim ise heceyle iki koşma yazmıştır. Dürrî’nin kardeşi Sadi Çelebi. değişik kafiye ve redif arayışları. Günlük konuşma diliyle yazma bazı şairlerde bilinçli bir çabaya dönüşmüş. Farsça sözcük kullanarak. Şeyhülislam Es’at. içerik itibariyle olduğu kadar üslubuyla da klasik estetikten ciddi bir sapmayı göstermektedir. Sünbülzade Vehbî. eskilerin “gayr-i munis” olarak nitelediği çok sayıda Arapça. mutantan söyleyişi.bebekli. klasik estetiğin hayata daha çok hikmet ve hüzün ufkundan bakan.göbekli gibi gereksizliklerden kendilerini kurtaramamışlardır. bilhassa Türkçe kelimelerden kafiye ve redif kullanma konusunda özel bir çaba sarf edilmiştir. şiirin “selis” (=akıcı) ve açık olması gerektiğini belirttikten sonra. Fakat bu tür şiirler. Hiciv türündeki eserlerin ve günlük konuşma diline yönelişin artması klasik şiirin lügatinde önemli bir değişime yol açmıştır. Bilhassa bunlar ilginç kafiye ve redif arayışlarında kendini göstermektedir. benek– ek– dönek– çörek– mercimek. “sühan” redifli kasidesinde bu tür kafiye arayıcılarının şiiri Âşık Ömer mesleğine döndürdüklerini söyleyerek eleştirmiştir. Nabî’de birkaç örnekle sınırlı kalan. Bu asır. dilde önceki asırlara göre bir sadeleşmeye yol açmış. Fakat bu konudaki zorlamalar. Şeyh Galip. bir taraftan da mahallî ve günlük konuşma diline açılmanın önem kazanması. zihniyet dünyasında ve sosyal hayatta kendini hissettirmeye başlayan değişim klasik estetikte de ciddi bir kırılmaya yol açmış. Pertev’e yazdığı mahlasnamesinde hicve yönelmemesini. şiire daha yerli bir kimlik kazandırmıştır. . gazelin “nüsha-i kamus” olmadığını söyleyerek Sebk-i Hindî’nin külfetli söyleyişini eleştiren Nabî’yi. bazı şairler tövbe ederek hiciv yazmayı terk etmişlerdir. Fakat bunlar. Şeyh Galip. klasik üslup içinde birbirinden kopuk küçük parantezler olmaktan öteye geçememiş. Sünbülzade Vehbî. günlük konuşma diline ait tabirler kullanmayı bir oyun vasıtası hâline getiren şairlerin başında gelmektedir. Halepli Edip ise daha önce hiçbir divan şairinde karşılaşmadığımız yoğunlukta cinasa yer vererek bu tür söyleyişi sanatının asli gayesi hâline getirmiştir. bu asırda yeniden yaygınlaşmaya başlamıştır (Horata 1998: 65-76). etekli. Türkçe kelimelerden kafiye yapmaya düşkünlüğüyle tanınan Hatem.20 XVIII. Nefî ve Fehim’den ders almasını tavsiye etmesi. Pertev. Kâni gibi şairler de. rubai ve kıtalarının ise büyük çoğunluğunu cinaslı kafiyelerle yazmıştır (Mum 2003: 51-70). Kimsenin gitmediği bir yolda gittiğini söyleyen şair.
M. Hevayî. kendisinin de belirttiği gibi Şevket’te en güzel ifadesini bulan bu söyleyişi. yüzyıl divan edebiyatı önceki asırlarda atılan temeller üzerinde son derece verimli bir dönem geçirmekle birlikte. ve Beylikçi İzzet. bu asırda da Nedim. bazı şairler Sebk-i Hindî’nin sanatlı. günlük konuşma dilini.XVIII. Sami. Enderunlu Fazıl. Gerek klasik. bir taraftan da XVIII. Bir taraftan önceki asra ait olan. Farsça sözcük kullanarak divanını Nabî’nin deyişiyle adeta “kamus nüshası” hâline getirmiştir. Sonuç olarak. Musikişinas şairlerin çokluğu. Hikmetli söyleyişin en önemli isimleri. Ünite . Vahit. has bahçede yaprakların sararmaya yer yer de dökülmeye başladığı bir dönemdir. Şeyh Galip ve Edirneli Kâmî gibi şairler tarafından Çağatay Türkçesiyle şiir yazma geleneği devam ettirilmiştir. Sünbülzade Vehbî ve Neylî ise hikemi şiirlerinin yanında Nedim vadisinde de şiirler söyleyen şairlerdir. asrı müjdeleyen Sabit. görülmedik bir şekilde şiire sokarak bu asır şairleri üzerinde yönlendirici bir güç olmuştur. Eskiden farklı yeni bir şiir lügati oluşturmak amacıyla yola çıkan Halepli Edip ise (Mum 2004). Neylî. Türk edebiyatında en yüksek düzeyde kullanan bir şairdir. Dürrî. Bu tarz söyleyişin örneklerine gerek Nedim takipçilerinde. Sünbülzade Vehbî ve Neylî ise Nabî ve Nedim arasında gidip gelen şairlerdir. Kırımlı Rahmî.1. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat 21 müstehcen. bu asrın birçok temsilcisinin aslî gayelerinden biri olmuştur. . asrın bütün şairleri üzerinde etkisini göstermekle birlikte. Emin Beliğ ve Enderunlu Fazıl’da da folklorik üslup önemli bir yer utmaktadır. akıcı üslubuna erişememişler. Hint üslubu veya şairlerin ifadesiyle Acem tarzı. gerekse folklorik üsluptaki sathilik. Kâni. Neylî devrin akla gelen ilk musikişinas şairleridir (Erdemir 1999: XXVIII). Kâmî. Asırlarca işlene işlene bütün imkânları yoklanan bir dilin mevcut estetik anlayışı içinde bunun ötesinde ulaşabileceği bir merhale kalmamıştır. Hazık. Enis ve Esrar Dede. yer yer bayağılık seviyesine düşürülmüştür. başta da belirtildiği gibi Bakî ve Şeyhülislam Yahya’da ifadesini bulan klasik estetiğe dönmeyi yeğlemişlerdir. şiir lügatine musikiyle ilgili birçok kelime ve kavramın girmesine sebep olmuştur. Nazîm. Nedim’in asıl takipçisi İzzet Ali Paşa’dır. Önceki asırda olduğu gibi. bu edebiyatı besleyen kaynakların kurumaya yüz tuttuğu. kendilerini kuruluğa düşmekten kurtaramamışlardır. Fakat Koca Ragıb Paşa dışındaki diğer şairler Nabî’nin güçlü. nükteli. Pertev. Dürrî. Galip. Raşit. asıl kudretini mesnevilerinde göstermiştir. az da olsa Nedim tarzında şiirler söylemişlerdir. Şeyh Galip Divanı da genellikle klasik estetik çizgisinde yazılan şiirlerle doludur. eskilerin “gayr-i munis” (=alışılmamış) olarak nitelediği çok sayıda Arapça. Bunların yanında mahallîleşmeyi daha çok Sabit çizgisinde devam ettiren Taib (Yatman 1989). Folklorik üslubun yüzeyselliğine ve Sebk-i Hindî’nin aşırı zihniliğine tepki gösteren şairler. yer yer müstehcen ve argo boyutlara ulaşmakla birlikte. Anlamın yanında daha ziyade sese önem veren. İsmail Beliğ. klasik estetik çizgisinde kalmayı yeğleyen şairlerdir. Çelebizade Asım ve Seyyit Vehbî. dış dünyayı incelik ve zarafetten yoksun sathî bir üslupla eserlerine aksettirmesiyle tanınmış. tasannudan uzak. Seyyit Vehbî ve Koca Ragıp Paşa’dır. Bu tarz Nedim’de güçlü ve zarif bir senteze ulaşmıştır. hatta küfürlü sözler bakımından oldukça zengindir. zaman zaman tepkilere yol açmış. açık ve zarif söyleyiş bu asır şairlerinde büyük bir rağbet görmüştür. bu asırda klasik üsluptan duygu ve sesin yerine fikri ve manayı öne çıkarması bakımından ayrılan tebliğî üslup (hikemi/didaktik). Esad. en verimli çağını yaşamıştır. Şeyhülislam Esat asrın diğer Nabî takipçileridir. Edip ve Şeyh Galip dışında önemli bir temsilci yetiştirememiştir. Nedim’den sonra ise bu tarz incelik ve zarafetten yoksunlaşmış. Fıtnat. Nevres-i Kadîm. günlük hayatı. külfetli üslubuna yönelmişlerdir. Dönemin en çok takipçi bulan şairlerin başında Nabî’nin gelmesi sebebiyle. XVIII. argo. Sebk-i Hindî ise bütün özellikleriyle Hüsn ü Aşk’ta kendisini göstermiştir. Sürurî. Nabî’nin etkisinin yanında sosyal ve siyasî hayattaki aksaklık ve huzursuzlukların had safhaya çıkmasının da önemli bir etkisi vardır. Nahifî gibi Mevlevi şairler. Hikemi şiirin rağbet görmesinde. Şeyhülislam Yahya ve Neşatî’yi üstat kabul eden Nazîm Yahya. gerekse Nabî takipçilerinde rastlanmaktadır. Beliğ. Sabit’te bir tutku hâline gelen halk zevkinin dili ve hayat tarzıyla şiire taşınması.
Münif ’in dışında Seyyit Vehbî ve Sünbülzade Vehbî anılması gereken önemli kaside şairleridir. bu ise klasik düzeni değiştirmeye. zarif bir söyleyişe dayanan klasik üslup. Kâni. kaside sahasının ilk akla gelen ismi Münif ’tir. didaktik) üslup. tarih ve bilhassa sefaretname türünde önemli eserler verilmiştir. kaside şeklinde de ilk akla gelen isimler olmuştur. yüzyıl divan şiirinin tarihî ve sosyo-kültürel bağlamnı betimleyebilmek. Nedîm’de zarif bir senteze ulaşan bu üslup. Kaside sahasında başta Nedîm ve Galip olmak üzere önemli isimler yetişmiştir. yüzyılda. Bu şairler asıl kudretlerini gazellerinde göstermekle birlikte. bu asırda şairler daha çok Hint üslubuyla zirveye çıkan külfetli. XVIII. XVIII. Buna karşılık. mevcut estetik anlayışı içinde bütün imkânları zorlayan bir edebiyatın yeniden geriye dönüşüdür. Buna karşılık. Divanlardaki “nev-zemin”. kültür ve hayat tarzında Batı’ya yönelmeye başlar. asrın sonuna kadar süren bir çözülme sürecine girer. XVIII. bilim ve düşünce hayatındaki reformlar ile dünya dengesinde önemli bir güç hâline gelmeye başlar. Fakat. gibi bütün sanat dallarında artmıştır. Yahya Nazîm. artan bu sefalete karşılık başta devlet erkânından başlamak üzere sefahat da artmış. sanatkârane söyleyişe tepki olarak nesir üslubuna doğru açılan. Yüzyıl Türk Edebiyatı Özet 1 XVIII. Anlamdan ziyade sese önem veren. Şeyhülislam Yahya gibi şairlerin dilinde ifadesini bulan. eskinin küçük istisnalar dışında hayat tarzı ve edebiyat anlayışıyla bütün heybetiyle devam etmesi. Bunlar içinde batılı öğelerin en hızlı uygulandığı sanat dalı ise mimari olmuştur. “nevayin” başlıklı şiirler. Son Klasik Dönemin belirgin çizgileri olur. Nedîm ve Galip’ten sonra. Nazım gibi nesir de bu asırda verimli bir dönem geçirmiştir. alışılmadık bir kafiye ve rediften öteye geçememiştir. Bu sebeple devrin edebiyat hayatı. Samî. Son Klasik Dönem olarak adlandırılan XVIII. gazeller ve tarihler ile şarkı. Haşmet ve 3 2 . sanat hayatında öncelikle üretimin sayıca azalmasında kendisini göstermiş. toprak kayıplarıyla gelen binlerce göçmenin iskânı. tasannudan uzak. çöküşe doğru giden imparatorluğa hayat vermeye yetmemiştir. Fakat. nazımda olduğu gibi mahallî/folklorik üslup yaygınlaşmaya başlamıştır. tür ve üslup açısından değerlendirebilmek. girift ve yeni mazmunlarla yüklü muğlak. eklektik bir görünüm arz etmektedir. Bu asırda. daha çok Sebk-i Hindî öncesi. zarif ve külfetsiz bir söyleyişi tercih ederler. beraberinde işsizlik. anlamın ön plana çıktığı. önceki asırlarda oluşan zevk anlayışları doğrultusunda gelişme göstermekle birlikte. Celali isyanları. onlardaki yenilikler de yeni bir mazmun. musammat ve gazeller arasında içeriğiyle dikkati çeken orijinal şiirler görülmeye başlamıştır. açık. muhammes gibi musammatların sayısında artış olmuştur. tarih. ekonomik sıkıntı ve ahlaki çöküntüyü getirmiştir. Devlet ve zihniyet yapısındaki çözülüş. Bu. daha önceki asırlarda oluşan edebî zevkler doğrultusunda gelişmesini devam ettirmiştir. Osmanlı İmparatorluğu. asırdan itibaren başta savunma alanında olmak üzere bilim. yüzyıl divan edebiyatının genel özelliklerini açıklayabilmek. önceki asra göre kaside ve mesnevi sahasında ciddi bir azalma görülmektedir. Murat’tan itibaren XVIII. şairlerdeki değişim arzusunu göstermesi bakımından son derece önemlidir. doğal. Buna karşılık Avrupa. yani Bakî. mesnevi. bilhassa III. müşterek gazel sayısında da önemli bir artış olmuştur. asır divan şiiri. eskilerin “kudema tarzı” dediği klasik üsluptur. Kanuni döneminin ortalarından sonra.22 XVIII. siyasi hayatın yanında sosyal yapıda da önemli değişikliklere yol açmış. Sakıp Mustafa. Divanlarda. XVIII. murabba. İlk dönemlerde büyük bir imparatorluk olmanın verdiği güvenle Batı’daki gelişmeleri görmezlikten gelen Osmanlı bürokrasisi. asırdan itibaren Batı etkisi başta mimari olmak üzere. müzik. çok daha renkli. yıllardır biriken problemler. Nevres. XVIII. açık. klasik şekillerin yanında heceyle yazılan şarkı ve koşmalar ile kaside. Biyografi. Osmanlı zihniyet dünyasında kendisini daha fazla hissettirmeye başlayan çözülme. resim. bediî söyleyişi rağbetten düşmeye. tasannulu söyleyişe dayanan bediî üslup (Sebk-i Hindî) ve konuşma diline ait deyişlerle yüklü. zengin. bu üslup içinde kalmakla birlikte ses yerine anlamı (fikri) ön plana çıkaran tebliğî (hikemi. Rönesans’tan itibaren gerçekleştirilen yapısal değişikler. XVIII. külfet- siz. tahmis. açık bir söyleyişe yaslanan mahallî / folklorik üslup. yüzyıl divan şiirini nazım şekli. asırda yapılan ıslah çalışmaları genel olarak eskilerin yanında yeni müesseselerin kurulması şeklinde gerçekleşmiş. Önceki asrın ağır. Edirneli Kâmî. şairleri “kudema tarzı”ndan kurtaramamış. israf ve lüks merakı herkesi sarmıştır.
Bu asır. sanatın hüner göstermeye dönüşmesi tarih. külfetli üslubuna yönelmişlerdir. yeni. Nedîm’de güçlü ve zarif bir senteze ulaşmış. 627 rubaisiyle de bu türün üstadı Haletî’yi bile geride bırakmıştır. sayısı 2197’yi bulan gazelleriyle Edirneli Nazmî ve Muhibbî’den hemen sonra gelmektedir. klasik üslup içinde birbirinden kopuk küçük parantezler olmaktan öteye geçememiş. Esrar Dede. en verimli çağını yaşamıştır. âşıkane ve dinîtasavvufi neşveyle kaleme alınan gazellerin yanında. Fakat bunlar. Bu asırda. Ünite . geleneksel soyut kalıplarından çıkıp Nedîm ve. gazellerinin yanında musammatlarının çokluğuyla da tanınan bir şairdir. Pertev gazelleriyle tanınan şairlerdir. Enderunlu Fazıl gibi şairler çok sayıda şarkı yazmışlardır. asrın diğer önemli mesnevicileridir. Seyyit Vehbî. Nedîm. Kadim. asrın bütün şairleri üzerinde etkisini göstermekle birlikte. Nahifî ve Enderunlu Fazıl. Fıtnat. yer yer bayağılık seviyesine düşürülmüştür. müstehcen. bir taraftan da mahallî ve günlük konuşma diline açılmanın önem kazanması. Mesnevi sahasının ilk akla gelen ismi Hüsn ü Aşk mesnevisiyle Şeyh Galip’tir. Nahifî. Kırımlı Rahmî. şairlerin yüzü iç ve dış gerçekliğe daha fazla dönmüştür. Edip ve Şeyh Galip dışında önemli bir temsilci yetiştirememiştir. Hevayî ile birlikte hiciv ve hezl türünde yazılan gazeller de artmaya başlamıştır. Diğer şairlerde ise kasidelerin beyit sayısında önceki asra göre bir kısalma göze çarpmaktadır. yer yer müstehcenlik ve bayağılık boyutlarında ifade edilmeye başlamıştır. Samî. Gerek klasik. hatta küfürlü sözler bakımından oldukça zengindir. Vahit Mahtumî. Çelebizade Asım. bu asırda da devam etmekle birlikte. Bu dönemde tasavvufi aşk birkaç temsilci dışında pek görülmemiştir. Türkçe kelime ve deyimlerin artması. her dem taze konu olan aşk. bu asırda hikemî üslup da . zaman zaman tepkilere yol açmış. geleneksel rindane. Sünbülzade Vehbî.XVIII. Bu asrın ve klasik edebiyatın tarih düşürmedeki üstadı Süruri’dir. Mehmet Emin Beliğ. Yerli konular. aşk. Dönemin en çok takipçi bulan şairlerinin başında Nabî’nin gelmesi sebebiyle. asrın hâkim çizgisi olmaya devam etmiştir. orijinal mesnevilerin sayısı önceki döneme göre artmıştır. önceki asırdan itibaren artmaya başlayan mahallî konular. Kâmî. Başta Nedîm olmak üzere. Folklorik üslubun yüzeyselliğine ve Sebk-i Hindî’nin aşırı zihniliğine tepki gösteren şairler ise. alışılmadık mazmunlar divanlardaki çizgi dışı söyleyişlerin sayısını ciddi bir şekilde artırmıştır. Musammatlar. argo. İsmail Beliğ. Raşit. Nahifî de asrın en çok rubai söyleyen şairlerinden biridir. Vahit. Rubaide Edip. Kâmî. dilde önceki asırlara göre bir sadeleşmeye yol açmıştır. Şeyh Galip. tarih düşürme sanatının bu asırdaki en önemli ismidir. Raşit. dinî-tasavvufi mesnevilerde önceki döneme göre büyük bir azalma olmuştur. Sünbülzade Vehbî. Nedîm. Buna karşılık. önceki yüzyıllara göre mesneviler bakımından oldukça fakirdir. Galip. Asrın en çok gazel söyleyen şairi olan Edip. bu asır şairlerinde büyük bir rağbet görmüştür. Divan şiirinin kadim konuları. Haşmet. yer yer modern hikâyeleri andıran örnekler ortaya konulmuştur. Şakir. şarkının gördüğü rağbet sebebiyle bu asırda divanlar içinde ön plana çıkmıştır. Sebk-i Hindî ile birlikte. rintlik ve tabiat. klasik estetiğin geniş soluklu. canlı ve konuşma diline daha yakın bir üslup şairlerce büyük bir rağbet görmüştür. Bu asırda. XVIII. orijinal benzetmeler. Gazel. Halk zevkinin dili ve hayat tarzıyla şiire taşınması. gerekse kaside nesiblerinde başarıyla sahnelenmiş. İzzet Ali Paşa. Samî. . Nazîm. Enderunlu Fazıl Dîvân’larında çok sayıda tarihe yer veren şairlerdir. gerek mesnevilerde. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat 23 Enderunlu Fazıl kasideleriyle de tanınan şairlerdir. gösterişli söyleyişi. tasavvuf. Bu asır. gerekse folklorik üsluptaki yüzeysellik. fakat ondan sonra bu tarz incelik ve zarafetten yoksunlaşmış. Hint üslubu. realist. klasik estetiğe dönmeyi yeğlemişlerdir. Klasik üslup. Enderunlu Fazıl gibi şairlerin elinde daha gerçekçi. bu asırda da en çok rağbet gören nazım şekli olmuştur. Çift kahramanlı aşk ve macera konulu mesneviler itibardan düşmüş. halk ağzına ait kelime ve deyimlerle. asırda. muamma ve lügaz türünde artışa sebep olmuştur. Neylî. Pertev. Hazık. Sürurî. bir taraftan Sebk-i Hindî’nin çetrefil üslubu devam ederken. Bunların yanında. Tarihler genellikle kıta-i kebire şeklinde yazılmıştır.1. bazı şairler Sebk-i Hindî’nin sanatlı.
Hint üslubunun hâkim olması d. reform konusunda zihniyet değişiminin gerçekleşmemesi e. has bahçelerin devlet adamlarıyla sanatkârları bir araya getiren mekânlar olması c. bahçe ve çiçek tasvirlerinin önemli bir yer tutması b. has bahçe gibi yüksek düzeyde bir estetik zevki temsil etmesi d. Atayî c. Şairlerin şiirde yenilik arayışları e. aşağıdaki mesnevi türlerinden hangisi tür önceki asırlara göre büyük bir artış göstermiştir? a. yüzyıl divan edebiyatında. XVIII. Hevayî b. Has bahçelerin “bezm” hayatının merkezi olması e. Kadın şairlerin sayısının artmasına d. Bakî e. Taip c. Edebiyatın bir nazire edebiyatı hâlini almasına e. Aşağıdakilerden hangisi. mahallî/folklorik üslubun temsilcisi olan şair aşağıdakilerden hangisidir? a. Kıta şekline rağbetin artması 8. yüzyıl divan şiirinin. Şairlerin şiirlerini has bahçede okuması 2. Aşağıdakilerden hangisi. yüzyılda tehzil ve hicivleriyle tanınan şairlerden biri değildir? a. Sürurî e. Savaşlar ve ekonomik sıkıntılardan bunalan insanların yönetim kesimine güveninin sarsılması 3. Osmanlı döneminde. Nahifî . Bikr-i mazmunlar e. yüzyıl divan şiirinde. Kaside ve mesnevi konularının mensur eserlerde işlenmesi d. Tiyatro ve resim sanatındaki gelişmeler c. Yapılan düzenlemelerin yeniçerilerin tepkisine sebep olması b. ilmî ve kültürel gelişmelerde en önemli rolü oynamıştır? a. XVIII. Sadabad’ın sanatkârları buluşturan bir mekân hâline gelmesi d. Lale Devrindeki aşağıdaki faaliyetlerden hangisi. XVIII. Matbaanın kurulması ve çeviriler yapmak üzere bir tercüme heyetinin oluşturulması 4. Çeviri mesneviler e.24 XVIII. XVIII. nitelik açısından nasıl bir sonuca yol açmıştır? a. Şairlerin kendi hâllerinden bahsetmeleri c. mahallî konuları ele alan mesneviler b. XVIII. Divan şiirinin. Mahallî üslubun hâkim olması b. Sadabad Sarayı’nın inşası b. Eklektik (çoğulcu) üslubun hâkim olması e. yüzyılda. Divan şiirinde. Tarih türüne ilginin artması c. Tarihî mesneviler d. prestij kültür hâline gelmesi c. Divan şiirine. “nev-zemin” başlığını taşıyan şiirlerin en önemli özelliği aşağıdakilerden hangisidir? a. Batı kültürünün taklit edilen. Şairlerin daha çok kaside yazmaya yönelmesine c. Hikemî üslubun hâkim olması 5. Heceyle yazma b. yüzyıldaki reform çabalarının başarısızlık sebeplerinden biri değildir? a. Sosyal tenkit ve hicivler 10. Aşağıdakilerden hangisi kaside ve mesnevi formunun rağbetten düşmesinin temel sebeplerinden biri değildir? a. yüzyılda şair sayısının artması. üslup açısından temel özelliği aşağıdakilerden hangisidir? a. Telif mesneviler 9.XVIII. Realist. Klasik üslubun hâkim olması c. Enderunlu Fazıl d. Alışılmadık teşbihler ve imajlar d. Kânî d. XVIII. Halk sefalet içindeyken yöneticilerin sefahat içinde yaşaması d. Lalenin hastalık seviyesinde bir tutkuya dönüşmesi e. Aydın ve halk kesiminde. Tertip edilen divan sayısının artmasına b. Türk şiirinin has bahçesi denilmesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir? a. Esrar Dede 6. Kaside ve mesnevinin beslendiği toplumsal zeminin değişmesi b. Şairlerin şiir tenkidine yönelmek zorunda kalmasına 7. Galip b. Âşıkane mesneviler c. Yüzyıl Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım 1.
Korkmaz. d 7. Resimli Türk Edebiyatı Tarihi. asır. Avrupa. Öcal Oğuz] (2006). Burada. III. Avrupai şekil ve üslup bazı halk kitlelerini de rahatsız etmiş. esas alınan fikirlere/ölçütlere göre eserden esere farklılıklar gösterebilmektedir. Berlin ve Paris gibi önemli merkezlerde ilk daimî elçiliklerin açılmasını sağlamış. Bunlar. sanat. Yanıtınız yanlış ise. M. Selim de.1. “XVIII. “XVIII. Yüzyıl Divan Şiiri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. devirler. Bu sebeple. şair ve yazarların tasnifi ve bunlara uygun isimlerin/etiketlerin bulunması tartışmaya açık konulardan biridir. Batı’nın askerî-teknik üstünlüğünü kabullenmeye mecbur kalan Osmanlılar. “XVIII. modern Nizam-ı Cedit ordusunun kurulmasına karar vermiştir. Ankara: Edebiyat Yayınevi. Sıra Sizde 2 Edebiyat tarihi. reform yanlısı bir devlet adamı olan III. dönemlerin belirlenmesi. Yüzyıl Divan Şiiri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. XX. “XVIII. Yüzyıl Divan Şiiri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Esas olan. Türk Edebiyatı Tarihi. askerî ve idari alanda Nizam-ı Cedit adı verilen ıslahat çalışmalarına girişmiştir. Banarlı. Yüzyıl Divan Şiiri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. aşağıdaki üç edebiyat tarihini inceleyerek aradaki farkı tartışınız. başta Fransa olmak üzere İngiltere ve İsveç’ten uzmanlar getirmiş. c 2. modern edebiyata göre daha zor bir alandır. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Osmanlı İmparatorluğu. Bu açıdan. XVIII. Yanıtınız yanlış ise. sanayi devrimini gerçekleştirme sürecine giren Batı için Aydınlanma Çağı’dır. 1807’de Boğaz’ı korumakla görevli muhafızlara Nizam-ı Cedit kıyafetinin giydirilmek istenmesi Kabakçı Mustafa Çavuş’un önderliğinde bir isyana sebep olmuştur. R. Bir gelenek edebiyatı olan klasik şiirde ise. Büyük Türk Edebiyatı Tarihi. Kalpaklı. bilim. M. asrın sonuna kadar süren bir çözülme sürecine girerken. bilim ve düşünce hayatındaki reformlar ile önemli bir güç hâline gelmeye başlar. Fakat sorunların büyük boyutlara ulaşması. edebî eserler. isyancılara karşı koyamayarak Nizam-ı Cedit’i kaldırdığını ilan etmiş ve böylelikle reform hareketlerine set çekilmiştir. Bunun için.XVIII. Yüzyıl Divan Şiiri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 8. Yüzyıl Divan Şiiri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. siyasi ve coğrafi kriterlerden ziyade dil ve edebiyatın kendi içinde gelişimi ve değişimidir. N. b 3. Horata. Yanıtınız yanlış ise. “Lale Devri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S. gelişen tenkit anlayışlarıyla birlikte edebiyat tarihçiliği anlayışı da değişmiş. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. çareyi de Kanuni döneminin görkemli günlerine dönmekte bulmuştur. şahıslar ve akımları temel alarak edebiyatın tarihî gelişimini ortaya koyan bir bilim dalıdır. “Giriş” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “XVIII. form. Vasfi Mahir (1964). Edebiyat tarihinde. Murat’tan itibaren XVIII. başta savunma alanında olmak üzere bilim. Bu gelenekçi ıslahat düşüncesi XVIII. [Editörler: T. a 9. edebiyat hayatının şekillenmesinde etkili olan dış faktörlerden ziyade edebî eserin kendisini esas alan bir anlayış kabul görmüştür. Ordunun ihtiyaçları için deniz mühendishanesinin yanında kara mühendisha- . Y. Viyana bozgunundan (1683) sonra. e Yanıtınız yanlış ise. c 6. Askerî eğitim veren okullarda yeni bir eğitim anlayışı doğmaya başlamakla birlikte. edebiyat tarihçiliğinde tarihîsosyolojik bir yaklaşım tercih edilmiş ve bu anlayış uzun süre etkili olmuştur. ilk olarak XVIII. reform çalışmalarını yürütebilecek yeterli elemanın olmaması. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. “Tarihî ve Sosyo-Kültürel Hayat” başlıklı bölümü tekrar okuyunuz. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat 25 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. III. tür. c 10. Yanıtınız yanlış ise. asra kadar etkili olmuştur. nesi kurulurken. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise. yüzyıl sonlarına doğru Batı’da yazılmaya başlar. Ünite . Kocatürk. ıslahat çalışmalarından beklenen sonucun alınmasını engellemiştir. Yüzyıl Divan Şiiri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yüzyılda ise. kültür ve hayat tarzında yüzlerini Batı’ya yöneltmiş ve bütün devlet kurumları için yeniden yapılanma arayışına girmiştir. üslup ve tematik açıdan sınıflandırmak tercih edilen bir yaklaşımdır. Rönesans’tan itibaren gerçekleştirilen yapısal değişikler. O. “XVIII. bunların yerleşip devamını sağlayabilecek belli bir sosyal-kültürel çevrenin olmaması. Selim. Daha çok izlenimci bir yaklaşımı benimseyen ilk örneklerden sonra. e 4. Viyana. Halman.Sami (1977). “XVIII. ticaret alanında da Avrupa’daki gelişmelere ayak uydurulmaya çalışılmıştır. birçok eserde olduğu gibi şairleri ve yazarları kronolojik olarak sıralamak yerine. geçici elçiliklerin dışında Londra. d 5. Çelik. İlk dönemlerde Batı’daki gelişmeleri görmezlikten gelen Osmanlı bürokrasisi ise devlet ve toplum düzeninde görülen bozulmanın sebebini “kanun-ı kadim”den uzaklaşmakta aramış. Ayrıca Nizam-ı Cedit askerinde görülen. Yanıtınız yanlış ise. Bu tür eserler. Yanıtınız yanlış ise. askerî alanda da. bu çabalardan beklenen sonucun alınmasını engellemiştir. dönemlere ayırma ve şair ve yazarları tasnif.
Memduh (1981). (çev. Kemal (1999b). Hicrî Onikinci Asırda İstanbul Hayatı.Ş. İzzet Efendi’nin Sâhilnâmesi. Atasoy.Ş. Abdulkerim (1997). Adıvar. Yüzyıl Tezkirelerinde Divan Şairleri”.Yüzyıldan Tanzimat’a Kadar)”. 6071. 2122: 104-169. İstanbul: Feza Gazetecilik A. Hümaî. Açıkgöz. H. “Islahat”. İstanbul: Eren Yayınları. Altınay. Osman (1998). C. Kortantamer. E. Halil (1993). Hakkı (1950). İstanbul: Feza Gazetecilik A. 19-76. Eski Türk Edebiyatı Makaleler. Nurhan (2002). “Sıhhatnameler”. S. M. İpşirli. Toplum ve Ekonomi. İnalcık. Hasîb’in Silkü’l-Le’âl-i Âl-i Osman’ınındaki Şair Biyografileri. Osmanlı Türklerinde İlim. “Klasik Estetikte Hazan Rüzgârları: Son Klasik Dönem (1700-1800)”. 544: 593-599. “Esrar Dede’nin Şiirlerinde Tahkiye I. Nihat M. İstanbul: Milliyet Yayınları.. s. Celalüddin (1340). Türk (Osmanlı Devleti) Tarihi III. Osman (2001). Doğan. “Nedîm’in Manzum Küçük Hikâyeleri”. Ali Emirî (1910). Ayverdi. Lale Çılgınlığı. “Sanat ve Mimari”. Sünbülzâde Vehbî Lütfiyye. I. 425-430. Ankara: İş Bankası Kültür Yayınları. Coşkun.184. Published at the Department of Near Eastern Languages and Civilizations Harvard University. Çeltik. 553-934. İstanbul. I. 221-361. 391-412. Sombahar Dergisi. Türk Dili. İstanbul: Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları. C. Mehmet (2002). “Osmanlı Siyasî Tarihi: Kuruluştan Küçük Kaynarcaya”. “İktisat Tarihi (17. Hüsn ü Aşk. Cap-i Devvom. 11: 776-790. Onbeşinci Yüzyıldan Bu Yana Türk ve Batı Kültürlerinin Karşılıklı Etkileme Güçleri Üstünde Bir İnceleme. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. Erdem. 2. s. Kemal (1999a). 22: 49-85.Yayınları. M. 191-218. Abdulkadiroğlu. Ahmet Refik (1973). Beydilli. 4 : 93-134. Ankara. (1991). İstanbul Armağanı 4: Lale Devri (2000). ve 18. 19: 174. Ali Diriöz). Namık (1990). Anadolu Sahası Musikişinas Divan Şairleri. İstanbul. bs. Ankara: TUSAV Yayınları. Dash. İstanbul: Koç Yayınları. İstanbul Enstitüsü Mecmuası. Osman (2003). Journal of Turkish Studies. Kültürümüzden Esintiler. İstanbul: Feza Gazetecilik A. İslam Ansiklopedisi. “XVIII. (1996). Osmanlı İmparatorluğu. Yüzyıllar)”. Forum Dergisi. basım. Ahmet Refik (1914).65. Horata. Hasbahçe: Osmanlı Kültüründe Bahçe ve Çicek. “Ecnebî Seyyahlara Göre Onsekizinci Asrın İkinci Yarısında İstanbul”. Esin (1999). s. “Fransız Elçiliğinde Türklerin Katıldığı Bir Şenlik”. Felsefe Sözlüğü. İkdam Gazetesi. Çetin. Kızıltan.Ş. Osman (1997). (hzl. Yüzyıllarda Genel Çizgileriyle Bilim”. Doğu Akdeniz. Nur (2003). Faroqhi. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. “Ses Anlam Bütünlüğü ve Gazel-i Tecnisler”. Metin (1999). Tarih-i Edebiyyat-ı İran (EzKadimterin-i Asr-ı Tarihi ta Asr-ı Hazır). İstanbul. (hzl. 127. Türk (Osmanlı Devleti) Tarihi III. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. II. vol: 27 / II: 253-259. s. 3(8): 491-517. Altar. Ankara: Anıl Matbaası. İstanbul: Cihan Neşriyat. Lale Devri. 5. Osmanlı Devleti Tarihi. Esin (1987).Yayınları. Menderes (2002). “Divan Edebiyatı Özelliklerine Uyarak Şiir Yazan Kadın Şairler”. JTS. Türkler. . İslam Ansiklopedisi. S. Asırda Lale. “Islahat (XVIII. Tehran. s. s. “Osmanlılarda Batı’dan Kültür Aktarması Üzerine”. s. İstanbul. Özden Arkan). Mike (1999). Feridun (1958). Türk Edebiyatı Tarihi. Metin (1959). Adnan (1982). Beyzadeoğlu.III. Tanzimat ve İstibdat Döneminde Türk Tiyatrosu 1839-1908. İstanbul: Devlet Matbaası. Arslan. Mübeccel (1994). Metin (1972). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Atıl. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Osmanlı Medeniyeti Tarihi. Ankara: Bizim Büro Basımevi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. Avni (1999). 19 :170-174. Ahmet Refik (1930). Riyâzî Divanından Seçmeler. s. Yüzyıl Türk Edebiyatı YararlanılanKaynaklar [Altınay].2. “Lale Devri’nde Bir Safevî Elçisi: Murtaza Kulu Han (Namî) ve Ona Yazılan Nazireler”. İhsanoğlu. XVIII. İstanbul: Remzi Kitabevi. Tezkire-i Şu‘ara-yı Amid. And. Hançerlioğlu. C. 4. Beydilli. Erdemir. “18. İstanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma Divanlar Katalogu (1967). Ankara 2001. Horata. Kunt. “Arap Edebiyatı”. s. “Eğitim ve Bilim”. 445-480. İstanbul: Sabah Kitapları. II”. İstanbul. 437-542) Horata. Cavid (1950). Halil (1998). Ankara: Akçağ Yayınları. Suraiya (1999). 546: 423-433. Ekmeleddin (1999). In Memoriam Günay Kut. Orhan (2010). I (1): 65-76. Süreyya A. “Siyasal Tarih (1000-1789)”. ve 19. 3 : 286-309.Yayınları. “Lale Devri Ressamları”. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Mehmet (1999). İstanbul: Remzi Kitabevi. Baysun.26 XVIII. Manzum Bir Şairler Tezkiresi. Horata. İslam Ansiklopedisi. And. Mustafa Armağan). Şeyh Gâlib. Tunca (1993). Dirimtekin. Altınay. Kâhya. A. Osmanlı Medeniyeti Tarihi. İstanbul: Milliyet Yayınları.
İstanbul: Eren Yayınları. Türk (Osmanlı Devleti) Tarihi III. Türk Kültürü İncelemeleri. Battalname. Hasan Ali (1998). s. (1999).. A. Sebk-Şinasî Şi’r.Yaşar (1999). 369-456. Şentürk. Osmanlı Tarihi.Hakkı (1983). Pazartesi Konuşmaları. Klasik Türk Şiirinde Lale. Shaw. Cinuçen (1999). “Osmanlı Musikisi”. C. İstanbul: Feza Gazetecilik A. (çev. Victoria (1996a).C. Kültür (1995). İstanbul: Kitabevi Yayınları. 193-414. “Tarihimizde Bir Fecr-i Kâzib ve Nedîm”.Ş.. (1969). İstanbul: Milliyet Yayınları. Ünite .101-130. 27: 51-70. Gibb. Cafer (2004). J. “Lale Deliliği (Tulipomanie)”. Tarih (Medeniyet). Öz. 107-194.Wilkinson (1999). Hazırlayan: Mustafa İsen. Osmanlı Medeniyeti Tarihi. Mehmet (2008). s.1. Toplum ve Ekonomi. Mustafa (1989). Yediyıldız. (çev. Hüsn ü Aşk’ın Özgünlüğü”. Ankara: Akçağ Yayınları. Ankara: Akçağ Yayınları. Eski Türk Edebiyatı Tarihi. (1976). Türk (Osmanlı Devleti) Tarihi III. Yurdaydın. Ayla (1999). Kartal. Ankara: TTK Yayınları.. Vâjename-i Hüner-i Şairî Ferheng-i Tafsilî-yi Istılahat-ı Fenn-i Şi’r ü Sebkhâ vü Mektebhâ-yı An. İstanbul: YK Yayınları. Renda. 425-430. Voyage pittoresque de Constantinople et des rives du Bosphore. Şemîysâ. İstanbul: Feza Gazetecilik A. Refî. Genel Türk Tarihi (ed. (yyl. Osmanlı’da Çözülme ve Gelenekçi Yorumları (XVI. Bahaeddin (1999). C. Burhan (1993). bilig / Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi. Charles (1989).Kartal. Edirne: Trakya Üniversitesi Yayınları.Yayınları. H. Vanmour. bs. İstanbul: Ötüken-Söğüt Yayınları. Subhizâde Feyzî’nin Hamsesi. Ankara: Akçağ Yayınları. Yılmaz. Cafer (2003).344. Günsel (2002). Ankara: 220-226. Ahmet (1998). “Yenileşme Döneminde Kültür ve Sanat”. Belleten. Mum. “Mimarlık ve Sanat Tarihi (16001908)”. Atilla. Stanford (1982). Yüzyıl Başlarına).Yayınları. Harmancı). İnalcık. Osmanlı İmparatorluğu. Melling. İ. Tanrıkorur.Yüzyıl Divan Nazmı”. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. Ali Çavuşoğlu)... Kaplan 2003). 2. DT. Osmanlı Devleti Tarihi. İnceleme-Metin. İstanbul: Koçbank Yayınları. “Osmanlılarda Batı’dan Kültür Aktarması Üzerine”. Tehran. Yüzyılda Sosyo-Kültürel ve Edebî Hayat 27 Latifî Tezkiresi (1999). Fevziye A. Edhem (2001). E. Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye. Mackay. Nihat (2004). Mum. Uzunçarşılı. Uzunçarşılı. Osmanlı Şiir Tarihi I-V. Yücel. B. V. III. IV. “Osmanlı Toplumu”. 493-530. (çev.8. İstanbul: E Yayınları. I. Osmanzâde Tâib Divanından Seçmeler. Mir-Sadıkî. Haluk vd. 11: 111-148. 19 uncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi. Tanpınar. 3. Cân u Cânân. İ. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. “Din ve Düşünce”. II. s.Hamdi (1976). Tarih ve Toplum. Trecittel-Würtz ). Edebî Kişiliği ve Divanın Tenkitli Metni. İpekten. IV. İstanbul: Ağaç Yayınları. Ocak.J. 1. Ankara: MEB Yayınları. Osmanlı Tarihi. İstanbul: Feza Gazetecilik A. Ankara: Hacettepe Üniversitesi. Büyük Türk Klasikleri. “Fennî ve İzzet Efendi’nin Sâhilnâmeleri ve Bu Sâhilnâmelerde İstanbul”. 441-512. . Yüzyıldan XVIII. s. 275. Büyük Türk Edebiyatı Tarihi. Na’tî Mustafa. A. 2. C.5. I. A. İstanbul: Feza Gazetecilik A.. Kısım.6. XL: 331-346. İstanbul: Çağlayan Kitabevi. Yatman. (2003). Holbrook. Halil (1993). (Paris 1819’un tıpkı-basımı). M. Meymenet (1376). Osmanlı Devleti Tarihi. Osmanlı Medeniyeti Tarihi. Birinci).Ş. F. Hüseyin G. Mehmet (1997). M. 66-138. “Osmanlı Siyasî Tarihi: Küçük Kaynarca’dan Yıkılışa”. bs.XVIII. s. Kaşif (2001). 72: 35-39. Başvurulabilecek Kaynaklar Arslan. Defter. Kayseri.Ş. Kısım. İstanbul: Dergâh Yayınları. 9 (27): 65-80. Edhem ü Hüma. Mahir (1964). Ankara. Feridun (1999). “XVIII. Kocatürk.Yayınları. Ahmet (2010). Tehran. Üstüner. Halepli Edîb Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin-Cinaslar Sözlüğü). Öztoprak. İstanbul: Dergâh Yayınları. s.Yayınları. Ankara: TTK Yayınları. Yılmaz. İstanbul: Milliyet Yayınları. “Düşünce ve Bilim Tarihi (1600-1839)”. “Halepli Edîb Dîvânına Göre XVIII. Öksüzoğlu). Konya. Lale Devrinin Bir Görgü Tanığı JeanBaptiste Vanmour. Câp-ı Devvom. (1987). Ödekan.Hakkı (1978). s. Yüzyıl Türkçesinin Bazı Fonolojik Özellikleri”. Paçacıoğlu. Osmanlı Ansiklopedisi. “Alegorinin Ölümü. Sîrûs (1378). Tansel. Selîm (İlhâmî) Hayatı. II. I.Ş. “Divan Şairlerimizden Fennî’nin Boğaziçi Kıyılarını Canlandıran Mesnevîsi: Sâhilnâme”. Güzel – A. Emecen.
Selim Hece İçindekiler • XVIII. Anahtar Kavramlar • • • • • • Mahallîleşme Folklorik üslup III. Mahallîşemenin XVIII. ŞAİRLİĞİ VE ESERLERİ • NEDİM’İN ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER XVIII.2 Amaçlarımız XVIII. Nedîm’in kasidelerine ilişkin değerlendirmeler yapabileceksiniz. YÜZYILDA MAHALLÎ-FOLKLORİK ÜSLUP • NEDİM’İN HAYATI. yüzyıl divan şiirine yansımalarını açıklayabilecek.YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Nedîm’i ve eserlerini ayırt edebilecek. Yüzyıl Türk Edebiyatı Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-I . Ahmet İstanbul Lale Devri Nedîm • • • • • Itrî Levnî Hevayî III.
Fars şairleriyle rekabet hissi geliştirmeye başlayan Osmanlı şairlerinin Nabî ve Nedim ile birlikte bu rekabet hissini bilinçli bir tercihe dönüştürdükleri söylenebilir. Nabî gibi Nedim de Şehname kahramanlarının çok sık tekrarlanarak büyüsünü kaybetmiş masallarından bıkmış durumdadır.” diyerek daha gerçekçi temellendirmelerle Fars şairlerine meydan okur: . muhtemelen Safevi elçisi Namî’nin İstanbul ziyareti vesilesiyle yazdığı gazelinde “Bu yeni gazel. İbrahim Paşa’nın cömertliğinin yanında Hatem’den söz edilemez.) Daha önce başka şairlerin de yaptığı gibi methiyelerinde Acem kahramanlarını kolayca feda etmekten çekinmeyen Nedim.Mahallî-Folklorik Üslup Temsilcileri-I XVIII. göndermelerle şiirlerine mitolojik arka plan oluşturdukları Şehname kahramanları. Bu hikâye de çok sıradan. İstanbul diyarını Isfahan’a eriştirsin. XVIII. Şeyhülislam Yahya ve Sabit üzerinden Nedim’e ulaşan bir zincire eklemlenir. Çünkü Hatem-i Tay kıssası. “fülan” sıfatıyla geçiştirilebilecek düzeydedir: Bir köhne hikâyedir ki derler Ca‘fer kerem ehlidir fülândır (Cafer cömertlik ehlidir. XVIII. bu yüzyılda daha geniş bir şair kadrosu tarafından benimsenir. yüzyıla gelene kadar her asırda ancak bir veya iki şairle temsil edilen bu eğilim. şiirdeki seçkin konumlarını giderek kaybederler. Nedim’in adı ile özdeşleşir. Zatî. Fars ve Arap edebiyatının tarihî ve mitolojik kahramanlarını sıradanlaştıran Nedim. Bakî. Bu eğilim Necatî. Fars şiirine yönelik meydan okumalar sıradanlaşır. filandır diye eski bir hikâye anlatılır. yüzyıldan önce geleneğin sınırlarını zorlayan denemeler. YÜZYILDA MAHALLÎ-FOLKLORİK ÜSLUP XVI. günlük hayat sahnelerinin. yüzyıldan itibaren divan şiirinde görülen yerlilik arzusu. XVIII. yüzyılda mahallîleşme. Divan şairlerinin saygıyla adlarını andıkları. İran toprağına armağanımız olsun. konuşma kalıplarının ve mahallî konuların şiire yansıması biçiminde özetlenebilir. cömertliğin simgesi olan Hatem-i Tay ile Cafer-i Bermekî’yi Damat İbrahim Paşa’yla kıyaslamaya bile değer bulmaz. aslında şairler arasında anlatılan bir hikâyeden ibarettir: Cihanda Hâtem-i Tay kıssası tahkîkı budur kim Heman şâ‘irlerin beyninde çıkmış bir hikâyetdir Cafer’in cömertliği de bir hikâyeden ibarettir.
Çoğu zaman hayal gücüyle dahi yürümekte zorluk çekilen Hint yolundan çıkılarak sade. coşkun ve gerçekçi bir ifade tarzı benimsenir.30 XVIII. Yüzyıl Türk Edebiyatı Îran-zemîne tuhfemiz olsun bu nev gazel İrgürsün Isfahan’a Sitanbul diyârını Fakat Nedim’in bu yaklaşımındaki farklılık. Enderun’da yetişen şairlerden Vahit Mahtumî ise asrın heceyi en fazla kullanan şairidir. bütün Osmanlı çağları boyunca en etkili çıkışını Mahtumî’nin otuz iki şiiriyle değil. yüzyılda İran’da revaçtan düşer. yukarıdaki beytin hemen peşinden gelen sözlerinde karşısındaki gücün adını “düşman” koyarak bilinçli bir rekabetin içinde bulunduğunu da gösterir: Düşmen ne denlü saht ise şâd ol ki ey Nedim Seng üzre gösterir zer-i kâmil ayârını (Ey Nedim! Düşman ne kadar sert olursa o kadar sevin. Selim’in (İlhamî) yapacağı gibi o da atalarından IV. Dahası III. Türk- . Hatırlayacağınız gibi Sebk-i Hindî. ünlü vekâletnamesinde hece ile yazanları küçümseyedursun. Fakat hece ölçüsü. Tuğra çekmiş dest-i kudret kaşına Cefâ takmış siyah perçem başına Taze girmiş on üç on dört yaşına Gül fidanım henüz bulmuş çağını Şirin esmer şimdi bulmuş çağını bendi ile başlayan şarkısı ve Nedim’in iki koşması. Fars şiirini daima dikkatle izleyen Türk divan şairlerinin de yerlilik arzularını depreştirmiş olabilir. Mahmut’tan itibaren bir lonca sahibi olacak ve sarayda resmen görevlendirileceklerdir. Atasözü ve deyimlerle örülü şiir tarzını Necatî’yle zirveye taşıyan gelenek. Şair padişahlar dışında da hece vezniyle şiir söyleyen Nahifî ve Razî gibi şairler vardır. Bu yüzyılda yaşayan hemen her tarz şairin dilinde ve hayal dünyasında belli ölçülerde de olsa mahallîleşmenin izleri sürülebilir.) Nedim’in bu tutumunu destekleyici nitelikte bir takım siyasi ve edebî gelişmeler de vardır. ayarını taş üzerinde gösterir. Ahmet’in heceyle şiir söylemesi hanedan içinde bir yenilik de değildir. İran’da mahallî ve samimi bir üslubun ağırlık kazanması. Arapça kelimelerin daha evvel şiirde yer bulamayan Türk telaffuzu biçimleri yavaş yavaş aruza girer. Burnaz Hasan Çelebi ve Tanburi Mustafa Çavuş’un hece ile yazdıkları güfteler pek kıymetli olmakla birlikte Nedim ve Şeyh Galip’in heceyle yazdıkları şiirler ilgi görür. tesadüfen yapılan denemelerden çok. O. Nakkaş Levnî ile klasik Türk müziğinin ünlü ustaları Itrî. Çünkü halis altın. kendisi de hece ile şiir yazmış bir şair olan III. Şeyh Galip’in. Murat’ın (Muradî) açtığı yolda yürümektedir. yüzyılda mahallîleşmenin göstergelerinden biri de divan şairlerinin hece ölçüsüne rağbet etmeleridir. XVIII. Nedim’in iki ve Şeyh Galip’in bir şiiriyle yapar. İstanbul’u Şark şiirinin cazibe merkezi olarak Isfahan’ın karşısına koymasında değildir sadece. XVIII. Aslında “parmak hesabı” denen hece vezniyle şiir yazmış şair sayısı bu yüzyılda da iki elin parmaklarını geçmez. Heceyle yazdıkları şiirleri III. II. Lale Devri’nin reis-i şuarası Seyyit Vehbî. etkisini bu yüzyılda daha da genişletir. Selim’in huzurunda okuyan âşıklarsa. mahallîleşmenin bu yüzyıldaki en belirgin göstergesi olur. Ahmet’in (Necip) huzuruna kadar çıkıp mesleklerini icra etmektedirler. Ahmet ve III. Asrın sonunda torunu III. halk şiirine özgü ses ve söyleyiş bakımından usta işi örneklerdir. saz şairleri. Daha önceki yüzyıllarda klasik geleneğe bağlı birkaç şair tarafından ancak birkaç manzumede denenen hece vezni.
“…ne dersin sözün nedir” vb. daha önce pek rastlanmayan “… çalar çarpar”. mahallîleşme eğilimlerinin bütüncül bir yapı oluşturduğu söylenemez. Haşmet ve hatta Nedim gibi bazı şairler “bezim (bezm). eteklik. Bütün bunlarla birlikte. şiirin teknik yapısında ve ses örgüsünde de artık Türkçeyi keşfetmişlerdir. Aralarında şairin de bulunduğu sokaktaki insan. onu takip eden pek çok şairde kırılmalara ve sapmalara uğrar. İstanbul’un fethinden itibaren devlet hizmetinde bulunan Karaçelebizadeler ailesindendir. XVIII. giyilen kıyafetlerin ve hatta şuh dilberlerin gözlerinin rengi gibi hayat da gerçek renkleriyle şiirde akmaya başlar. Geleneğin daha çok hayal zemininde yükselttiği şiir. şıkır şıkır. eşeklik. Babası Kadı Mehmet Efendi ise Sultan İbrahim devri (1640-1648) kazaskerlerinden Merzifonlu Mustafa Muslihittin Efendi’nin oğludur. Ayrıca mahallîleşmenin sayılan isimlerle perçinlenen dil ve söyleyiş özelliklerini. Nedim’in incelik ve coşkusu. Bu asra dek Türkçeyi şiirin daha çok. Seyyit Vehbî. İstanbul’u semt semt şiirleştiren Nedim. çıkır çıkır” benzeri bayağılıklara bırakır. Türkçeye kapılarını ardına kadar açar. sınırlı sayıda örnekle de olsa yüzyılın hemen tüm şairlerinde görmek mümkündür (Ceylan 2010: 77-134). latife ve alay içerikli şiirlere denir. Kazasker Muslihittin Efendi bazı kötü alışkanlıklarından ötürü ulema ve halk tarafından sevilmediği için kendisine çirkin lakaplar takılmış. çiçeklik” türünden zorlama. ŞAİRLİĞİ VE ESERLERİ 1 Asıl adı Ahmet’tir. XVIII. “…olaldan ben bana”. yüzyılda mahallîleşme eğilimini belli ölçülerde yönlendiren üç isimdir. nemeklik. Kânî ve Enderunlu Fâzıl üzerinde etkili olur. Hevayî ve Sabit’in üslupları ise iç içe geçerek Sürurî. İkilemelerin redif olarak kullanımı yaygınlaşır. hayata dair beklentileri ve en önemlisi de zaaflarıyla şiire taşınır. Türkçe söz öbeklerinden oluşan uzun redifler çoğalır.2. yerlerini “hıkır hıkır. bayağı nükteler ve müstehcen ifadelerle tanınan şairler yetişir. Ne var ki şair. Mahallîleşmenin XVIII. Yukarıda örnekleri sıralanan güzel redifler. zevksiz kafiyeler görülmeye başlar (Özgül 2006a: 191). tıkır tıkır. Mülakkap Mustafa Efendi diye tanınmıştır. yevim (yevm). Annesi Saliha Hatun. manasına ve manaya dayalı inceliğine katkı sağlamak üzere kullanan Osmanlı şairleri. Dedesine takılan lakaplardan ötürü Osmanzade Taip gibi bazı şairler Nedim’ den mülakkabzade diye bahsetmişlerdir. sadır (sadr). Evinin Beşiktaş’ta olduğuna dair şiirlerinde kendisinin verdiği bilgiyi belgeler de destekler (Erünsal 2009: 255-274). Hiciv. Fakat şiir sesinin yerlileşmesi yolunda önemli bir adım olan bu gelişme kimi şairlerin sorumsuzca yenilik arayışları yüzünden bazen zevksiz sonuçlar doğurur. 1681 yılında dünyaya geldiği tahmin edilmektedir. fıkır fıkır. kadir (kadr)” gibi kullanımları söyleyişlerinin bir parçası hâline getirirler. helva sohbetlerinde içilen şerbetlerin. Halk zevkinin klasik şiir tarihindeki en önemli dönemeçlerinden biri olan Sabit. bebeklik. yaşadığı hayatı ve çevresini fark ettikçe yerlileşir.Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-I 31 çenin aruza uydurulmaya çalışıldığı uzun asırlardan sonra bunlar şaşırtıcı gelişmelerdir. “… açılır kapanır” ya da “… ister istemez” gibi zarif örnekler görülür. yüzyıl şairi. gerçek fiziksel özellikleri. klasik şiirin her zaman ihtiyaç duyduğu hayale de büsbütün sırtını dönmez. Geleneğin en önemli ahenk unsurları olan kafiye ve redif. sanat değeri bakımından kendisine yakışır bir takipçi yetiştirememiş olsa da dönemi şairlerinden Vahid Mahtumî ve İzzet Ali Paşa’da ana hatlarıyla yaşamaya devam eder. meşgaleleri. NEDİM’İN HAYATI. alay. . “… köçeklik. sevgili de o ülkenin yegâne aşk kıblesi değildir artık. Nedim’in incelikle başardığı bu dönüşüm. yerlileştikçe etrafına dikkati ve gerçeğe olan ilgisi artar. zenbereklik. Sadabad lalelerinin. meslekleri. Nedim’le birlikte hiç olmadığı kadar gerçek hayata yönelir. yazdığı hezellerle onu çok daha ölçüsüzce takip eden Kuburizade Hevayî ve onlardan sonra yetişerek bu cereyanı estetik zirvesine ulaştıran Nedim. Ünite . hayal ülkesinin mağdur ve mahkûm tipi. yüzyıl divan şiirine yansıyan özellikleri nelerdir? Hezel: Şaka. İstanbulludur.
Bu tarihler. Nedim’in ihtilal esnasında korkudan evinin damına çıktığını ve oradan düşerek öldüğünü söylemektedir. ardından rikab-ı hümayun kaimmakamlığına atanır. kıta ve kasideleriyle her fırsatta hamisine bağlılığını ifade eder.32 XVIII. Şair. Ebezade Abdullah Efendi’nin görevde bulunduğu 1707-1713 yılları arasında gerçekleştiği kesindir (Yöntem 1948: 173-184). yüzyılın başında gazelde hikemî tarzın büyük temsilcisi Nâbî’nin. 1718 tarihinde de sadrazamlık makamına getirilir. Nedim ise 1702-1703 yılına tekabül eden tarih manzumesini dikkate alırsak artık çıraklık safhasını aşmış bir şairdir. mirasçılarının başvurusu veya devletin gerekli görmesi durumunda tespiti sonunda hazırlanan belgelerin yer aldığı defterlere de muhallefat defteri veya tereke defteri denir. Bu ikinci atamayla ilgili olarak Nedim bir tarih manzumesi yazar. söyleyiş mükemmelliği. kasidede Nef ’î’nin etkisinin revaçta olduğu şiir ortamına ilk adımını atan Nedim. Nedim’in muhallefatına dair kayıtlar 15 Rebiülahir 1143/28 Ekim 1730 tarihinde düzenlendiğine göre bu tarihten önce ölmüştür (Yöntem 1948: 109-121. Ölen kişilerin sahip oldukları servetlerinin. Ali Paşa’nın şehit edilmesinden sonra geride kalan nikâhlısı Fatma Sultan’la evlenerek padişaha damat olur. Kaynaklarda şairin. Bu acı akıbet. Yüzyıl Türk Edebiyatı Muhallefat: Ölen bir kimsenin ardında kalan mal ve eşya. Bu tarzın esasını. 1729’da Sahn Medreseleri müderrisliğine yükselir. Daha sonra 1726’da Molla Kırımî Medresesinde. 1716 yılında mirahurluğa. yerlilik arzusu ve Nedim’e özgü edâ oluşturur. . söz konusu isyanı takip eden günlerde illet-i vehimeden veya içkiye düşkünlüğü nedeniyle titreme hastalığından öldüğüne dair bilgiler kayıtlıdır. Bir yandan İbrahim Paşa’nın faaliyetlerini şiirleriyle överken diğer yandan da Lale Devrinde teşekkül ettirilen tercüme heyetlerinde görev alarak hâmisinin her hamlesine destek verir. İbrahim Paşa’yı takdir eden. Müderrislikten Mahmut Paşa Mahkemesi naipliğine getirilir. 2 Şairliği XVIII. Şairin kabri Üsküdar Karacaahmet Mezarlığının Miskinler kısmındadır. Bu sırada İbrahim Paşa’nın yıldızı parlamaktadır. Sekban Ali Paşa Medresesinde müderris iken Patrona Halil İsyanı patlak verir (1730). daha sonra Lale Devri (1718-1730) olarak adlandırılan dönemin başlangıcıdır. Fakat Nedim. şairin belki de son bir kurtuluş ümidiyle evinin damına çıktığını veya linç edilerek öldürülen dedesi Mülakkab Mustafa Efendi’nin yaşadığı tecrübenin tekrar edilmesine imkân vermemek için ölümü tercih ettiğini akla getirmektedir. Ali Paşa’nın Varadin’de şehit düşmesinden sonra yerine Halil Paşa getirilir. Mezar kitabesinde ölümüne düşürülmüş şu tarih beyti yazılıdır: Revâ ola düşerse fevtine işbu du’â târih Nedîm ola nedîm-i şâh-ı ceyş-i enbiyâ yâ Rab [1143] Nedim’in muhallefatını dikkate alarak bu tür kayıtların biyografi yazımındaki işlevini araştırınız. Erünsal 2009: 255-274). İbrahim Paşa. İbrahim Paşa. 1728’de Nişancı Paşa-yı Atik Medresesinde görev yapan Nedim. Ancak kesin olan bir şey vardır. aynı zamanda Sultan III. Güvenilir biyografi müelliflerinden Süleyman Sadettin. Kendisi de bir gazelinde. öven tek şair sadece Nedim değildir. Ma‘lûmdur benim sühanım mahlas istemez / Fark eyler onu şehrimizin nükte-dânları diyerek üslup sahibi bir şair olduğunu ifade etmiştir (Macit 1997: 355). Arapça ve Farsça’yı bu dillerde şiir yazacak kadar öğrenmiştir. Tahsilini tamamladıktan sonra Şeyhülislam Ebezade Abdullah Efendi’nin de bulunduğu bir jüri tarafından yapılan sınavda başarılı olarak müderris olmuştur. çok geçmeden Nedimane denilen yeni bir tarz geliştirmiştir. Bu sırada Ali Paşa. Meslek hayatında da çabuk ilerler. Artık. o da şairin ihtilal sırasında öldüğüdür. III. Ahmet dönemi (1703-1730) un başlarına rastlamaktadır. borç ve alacaklarının. döneminin klasik ilimlerini tahsil etmiş. Ahmet Nedim iyi bir eğitim görmüş. Ahmet’in on birinci sadrazamı olarak göreve getirilmiştir(1713). Söz konusu edilen sınavın tarihi bilinmemekle beraber. bu şairlerin içinde en başarılı olanıdır. İsyan sırasında Nedim’in akıbetinin ne olduğu konusunda değişik iddialar ileri sürülmüştür. Damat İbrahim Paşa’nın hemen her faaliyeti Nedim’in dikkatini çeker. Bu tarih.
Şiirlerinin bestelenmeye elverişli bir yapısı vardır. Lale Devrinde Nedim’le aynı muhitte yaşayan ve devrin havasını onunla birlikte teneffüs eden pek çok şair olmasına rağmen devrinin ruhunu onun kadar eserine yansıtan olmamıştır. Ünite .Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-I 33 Nedim. XVIII. Bilindiği gibi XVIII. değişik sahneler ve tipleri öne çıkararak devam ettirir. yüzyılda halk ve divan şiiri arasında nispi bir yakınlık söz konusudur. halk şairlerinin de divan şiirinin estetik ve hayal dünyasına yakın şiirler söyledikleri bilinmektedir. gerçek hayattan alınan unsurları kullanması. Onun için şairin yaşadığı dönemden başlayarak musammatları ve gazelleri bestelenmiştir. Nedim’in yerlilik merakının en dikkate değer tarafı ise şiirlerinde İstanbul hayatından sahneler sunmuş olmasıdır. İstanbul hayatından sahneler sunması. Osmanlı zevk ve yaşama üslubunun nahif çizgilerini buluruz. şiir lügati zengin olmayan şairlerdendir. Kafiye. hamamlara. yerlilik merakıdır. Şairin mütebessim çehresini bu trajik olayın ruhumuza gerdiği sisli perdenin arkasından. eserlerinden anlaşılmaktadır. Nedim aruzun musikisini yakalayan ve şiirinde âdeta bir ahenk unsuru olarak kullanan divan şairlerinden biridir. köşklere manzum tarihler düşürmüştür (Kut 1993: 393-422). Ne yazık ki Patrona İsyanı ile sadece Lale Devri değil. Osmanlı şairleri arasında devriyle birlikte anılan. Divanlarda heceyle yazılmış şiirler yer aldığı gibi. Nedim. şiirlerinde halk edebiyatına yakınlaşması. Düzenlenen helva gecelerine. yüzyılda başlamaz. İbrahim Paşa’nın İstanbul ve Nevşehir’de yaptırdığı çeşme ve sebillere. Redif ve kafiye kullanımında geleneğe bağlı olan şairin ara sıra Türkçe kelime ve eklerle yaptığı kafiyelerdeki doğallık. ama sadece şiirlerine yansıdığı kadarıyla görürüz. imar faaliyetleriyle birlikte eğlence hayatıyla ilgili mekânların ve mesire yerlerinin de yeniden düzenlendiği bilinmektedir. Nedim’in hayatı da trajik bir biçimde son bulmuştur. Sevdiğim cemâlin çünkim göremem Çıkmasın hayâlin dil-i şeydâdan Hâk-i pâye çünki yüzler süremem Alayım peyâmın bâd-ı sabâdan ve Tutasın cihânı Sikender gibi Şevket ile dünyâ dola hünkârım Kapına Ferîdûn bir çâker gibi Her ne emredersen n’ola hünkârım dörtlükleriyle başlayan koşmaları. İstanbul’un eğlence ve mesire yerlerinin şiirlere konu olması XVIII. Levnî mücessem nakışlarıyla katkıda bulunmuştur (İrepoğlu 1999: 235-243). daha önceki şairlerde az rastlanan bir özelliktir. Nedim’in şiirlerinde önceki asırların şair- . hatta özdeşleşen müstesna şairlerdendir. Fakat Nedim devraldığı bir geleneği daha canlı.2. Bakî ve Şeyhülislam Yahya gibi şairlerin eserlerinde mükemmelleşen mahallîleşme deneyiminin XVIII. Nedimane denilen tarzın önemli özelliklerinden bir diğeri. Ayrıca Nedim. yüzyıldaki en büyük temsilcisidir Onun. devrin diğer şairleri gibi. günlük dilden gelen konuşma kalıplarına ve deyimlere yer vermesi yerlilik arzusunu gösteren unsurlar olarak görülmektedir. yüzyılın başında özellikle İbrahim Paşa’nın gayretleriyle oluşturulan barış ve istikrar döneminde. divan şiirinde Necatî’yle belirginleşen. Damat İbrahim Paşa’nın Osmanlı kültür ve sanat hayatında gerçekleştirmeye çalıştığı hamleye Nedim şiirleriyle. Nedim. yerlilik arzusunun en somut göstergelerindendir. redif ve vezin kullanımındaki başarısı. Itrî besteleriyle. han ve kervansaraylara. Nedim. Nedim’in. Bulduğu bir imajı veya hoşuna giden benzetme unsurlarını tekrar tekrar kullanır. Onun şiirlerinde Türkçe’nin nabız atışlarını duyar. Sadabad eğlencelerine devlet ricalinin yanı sıra şairlerin de katıldığı. şiirlerinde ritmik akışkanlığın sağlanmasında etkili olmuştur. Konuşma dilinden gelen söyleyişleri kullanmadaki dehası ve ahengi sağlamadaki titiz işçiliği onu çağdaşlarından ayırır. her yönüyle devrinin adamıdır. Onun asıl kudreti dili kullanmadaki ustalığında saklıdır.
Neylî. Böyle bir ortamda Yahya . Kelîm ve Pertev gibi şahsiyetlerin de Nedim’e nazireleri vardır. Türk şairlerinden kasidede Nef ’î’yi. Döneminin şairlerinden Arif Efendi. neşeli ve yaşama hazzıyla dolu bir şair olarak tanıtılır. Nedim’in yeni sesi. Nedim’in mizacını. Millî Mecmua. 269. tahmis ve taştirlerinde daha açık biçimde görülür. Ayrıca. Enverî. Hatta eserini farklı bir mecrada veren. bütün bu tecrübelere ve divan şiirinin kaynaklarına kayıtsız kalmaz. İzzet Ali Paşa ve Razî gibi şairlere birer beytinde yer verir. asırlarca süren dağınık tecrübelerin zaferidir (Tanpınar 1982: 83). Geçen asrın başında Nedim. Nedim. başta Fuzulî olmak üzere pek çok usta şaire nazire söylemiştir. Atıf. Şiirleri tahmis edilir. Bununla birlikte “Aveng-i Tesavir”de eski şairlerin daha çok mizaçlarıyla ilgili özelliklerini vurgulayan Tevfik Fikret. Onun divan şiirine getirdiği yenilik. Nevâyî’nin bir gazelini tanzir etmiş ve ayrıca Çağatayca üç beyitli bir manzume söylemiştir. Tanzimat edebiyatının önde gelen simalarından Namık Kemal. Nedim-i Kadîm ile İzzet Ali Paşa’nın şiirlerine taştir yazmış. mesnevi tarzında Atayî’yi ve rubaide ise Haletî’yi beğendiğini söylemiştir (Macit 1997: 2). XVIII. gazelde Bakî ve Yahya’yı. yüzyılın ilk yarısında Nedim’in en büyük takipçisi Enderunlu Vasıf ’tır. Seyyid Vehbî. O. Edebiyatımızın.34 XVIII. Sadece yaşadığı zaman itibariyle değil. Asım. “Nedim” nüshasını yayımlar. Bunda divan şiirini yerli bir havaya sokmasının etkisi vardır. bir bakıma Nedim’in şiirleriyle telafi edilmeye çalışılır. 276). İstanbul üzerine denemeler. yüzyılın iki vakanüvis şairi Nedim’i takdir etmekle kalmayıp şiirlerini tanzir etmişlerdir. eseriyle de bize diğer divan şairlerinden daha yakındır. etkisi birkaç nesle intikal eden müstesna ustalardandır. Nedim’i Türk dilinin en büyük şairi sayar (Yetiş 1989: 19. İzzet Ali Paşa. Eserini 1134/1722’de tamamlayan Salim’in. tavrını. biraz pervasız. “gibi” redifli kasidesinde İran şairlerine âdeta meydan okuyan Nedim. Raşit ve Asım gibi XVIII. özellikle aydınlar arasında yarattığı ruhsal çöküntü. Nedim’in söyleyişine dikkat etmelerine engeldir. İbrahim Paşa ve Sultan Ahmet’in mısra ve beyitlerini tazmin etmiştir. Böyle bir ortamda Şair Nedim mecmuası yayın dünyasına girer (Altun 2000: 49-52). yaşadığı dönemden itibaren etrafında takipçiler toplayabilen. Edebiyat-ı Cedide şairlerinin benimsedikleri dil anlayışı. şairin meşhur şiirlerine nazireler yayınlanır. Tanzimat dönemi şairlerini de etkileyen Leskofçalı Galip. gazelde de kendisini Bakî’nin mirasçısı sayar. yüzyıl şairlerinden Kâmî. Yahya Kemal ve Mehmet Halit’in Dergâh’ta Nedim’e dair yazıları çıkar. Devrin diğer şairleri ile birlikte Nedim de Namî mahlasıyla şiirler söyleyen Safevi elçisi Murtazakulu Han’a nazireler söyler (Horata 2003: 253-259). Nedim. Yunus ve Niyazî-i Mısrî gibi kabul görmüş şairler istisna edilirse soluğu her dem taze şairlerin başında gelir. İlk sayısının çıktığı 16 Ocak 1919’dan 29 Mayıs 1919 tarihine kadar 18 sayı çıkarılan bu haftalık edebî dergide Nedim’le ilgili yazılar. Raşid. Özellikle ilk kasidelerinde Nefî etkisine sonuna kadar açık olan Nedim. Nedim’i “tâze-zebân” sıfatıyla nitelendirmesi dikkate değer bir husustur. Nedim’in etkisinde kalan bir başka şairdir. adeta yeniden keşfedilir. Sanki her şey kendiliğinden olmuş izlenimi verir. Razî. O. Bu dergilerdeki yazıların ve şiirlerin büyük çoğunluğunda Nedim. Bu durum. onun nazirelerinde. tecrübeler ve hatta kimi zaman tali bir duyarlık olarak kalıp genelleşmeyen denemeler Nedim’in dikkatini çeker. Yüzyıl Türk Edebiyatı lerinde görülen tasavvufi derinlik ve zihnî tasarruflara dayalı ustalık merakı yoktur. Neşatî Dede ve Tıflî’nin gazellerine tahmis. Safayî’den başlayarak Nedim’in biyografisine yer veren bütün kaynaklarda onun önde gelen şairlerden biri olduğu vurgulanır. Divan edebiyatı geleneği içerisinde belirginleşen bütün arayışlar. Samî. döneminin içindeki yerini ayrıntıya inen çizgilerle tespit eder (1984: 406). yüzünü Batı’ya çevirmesiyle birlikte tevarüs ettiği geleneği sürdüren şairlerden modern şiir tarzını oluşturmaya çalışanlara kadar geniş bir yelpazede Nedim’in etkisi devam etmiştir. Birinci Cihan Harbinin. XIX. tasavvuf iklimine şiirinin kapılarını sonuna kadar açan Şeyh Galip bile Nedim’in şiirlerini tanzir etmiştir. tekke-tasavvuf muhitleri gibi nispeten kapalı bir yapı içinde eserini vererek özellikle sözlü gelenekte etkisini sürdüren Nesimî. çapkın. edası daha hayattayken devrinin şair ve tezkirecileri tarafından fark edilmiştir.
İlk iki baskı oldukça eksiktir ve yanlışlarla doludur. Modern Türk edebiyatında eserinden çok. Ahmet Haşim ve Yahya Kemal’in yaklaşım biçimleri Nedim’in şair kimliğinin. Nedim Divanı. Faik Ali Ozansoy’un da Nedim ve Lale Devri oyunlarına konu olur. 374. Ümit Yaşar Oğuzcan. Nedim’in şiirlerine yazdığı nazirelerle edebiyat dünyasına adım atan Halil Nihat (Macit 2002: 36-37). Halit Fahri Ozansoy’un Nedim. Nedim Divanı’nın yurt içi ve yurt dışındaki kütüphanelerde kırk beş kadar yazma nüshası vardır. bir elinde gül bir elinde câm (=kadeh) olmak üzere dünyadan kâm almak için Sadabad seyrine çıkışı. Lale Devri ve İstanbul üzerine yazdığı şiirlerinde benimsediği söyleyiş tarzından ve sohbetlerinde ortaya koyduğu görüşlerden etkilenen Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Nedim’e dair makalesi tekrar dikkatlerin şairin hayatından çok eserine yönelmesinde etkili olur (Tanpınar 1977: 169-173). Yahya Kemal’in. Nedim’in eserlerinde Lale Devrinin bütün özelliklerini bulmak mümkündür. Nedim’in şiirinin başlıca özellikleri nelerdir? Nedim Divanı: Nedim’e asıl şöhretini kazandıran eseri. Halil Nihad. Bu algılama biçiminde Nedim. büyük ölçüde ‘kurmaca’ bir yaşama biçiminin temsilcisi sıfatıyla sanat ve edebiyat dünyasında tanınır. Her ne kadar Nedim. Oysa ne Lale Devri sadece eğlenceden ibarettir ne de Nedim’in şiirleri. “Bugünkü Sadabad” şiirinde Lale Devrini derin bir özleyişle yâd eder. müellif hattı olduğuna dair iddialar da gerçeği yansıtmamaktadır (Hoca 1960: 143-148). Ünite . haz. İstanbullu ve hatta Beşiktaşlı oluşu. Modern Türk şiirinin başında duran iki ustanın. Lale Devri ve Nedim’e dair oluşan bu imaj. Nedim Divanı’nın bilinen en eski tarihli nüshası. fantastik öğelerle süslenmiş yaşama biçimiyle hatırlanan ve eleştirilen divan şairlerinin başında Nedim gelir. Ercüment Behzad Lav. Nedim Divanı’nı neşreder (1338-1340). 107+59. Metin Altıok. göndermeler ve çağrışımlarla en çok hatırlanan divan şairlerinden biri olsa da bu algılama biçimi onun şiiriyle tam olarak örtüşmez. döneminin havası içinde boğulmasını erteler. Lale Devri adlı şarkılı tarihî operetinde Nedim’in şiirlerine yer verir ve oyun sahnelenirken bu güfteler Suphi Ezgi tarafından bestelenir. Hayatı.13 numarada kayıtlı olan nüshadır. 1149 yılında istinsah edildiği tahmin edilen ve Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi Y. güzellerle senli benli konuşması ve hayatın bin bir güzelliğini tatmasına rağmen bu dünyanın ona da kalmayışı söz konusu edilir.11627’de kayıtlı bulunan Nedim Divanı nüshasının. üç kez eski harflerle basılmıştır: Divan-ı Nedim. 140. Faruk Nafiz. Bakü Elyazmalar Arşivi No. Şairin hayattayken divan tertip edip etmediği bilinmemektedir. Şair Nedim mecmuasının “müdîr-i edebîsi” olan Halit Fahri. Popüler tarihçiliğin ve ideolojik bakış açısıyla geçmişi yeniden kurma çabalarının bir sonucu olarak Lale Devri ve Nedim genellikle bir yönüyle öne çıkarılır.Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-I 35 Kemal’in “eski şiirin rüzgârıyla” söylediği şiirlerindeki tarzı. İstanbul 1291. Cumhuriyet döneminde Nedim’in sanatı kadar hayatı da dikkati çeker. İstanbul 13381340. nesirleri ve sohbetlerinde ortaya koyduğu görüşleri.2. Melih Cevdet Anday ve Attila İlhan’ın Nedim’e ayırdıkları dizelerinde görürüz. Bu algılamanın farklı yansımalarını Cahit Sıtkı Tarancı. Dolayısıyla Yahya Kemal ve Haşim’in vurguladığı şair kimliği göz ardı edilerek Nedim. Diğer şiirlerinde de Nedim’i anmadan geçemez. Lale Devrinin müstesna şairidir. sanat ve edebiyat çevrelerince de paylaşılır. Nedim Divanı’nı ha- Eserleri 3 . Musahipzade Celal. modern Türk şairlerince şiirlerinden yapılan alıntılar. Lale Devri ve Nedim’in şair kimliğinin öne çıkmasında nispeten etkili olur. Sezai Karakoç. Akşam’da yayımlanan “Nedim Divanı’nın Yeni Tab’ı” başlıklı yazısıyla edebiyat ortamında oluşan popüler Nedim imajını öteleyerek şairin gerçek kimliğine dair tespitlerde bulunur (Enginün 1991: 155). Bulak Matbaası (tarihsiz). Eser. Bu çabası takdirle karşılanır ve özellikle Ahmet Haşim. Halil Nihat. Divan-ı Nedim. divanıdır.
Nedim’in de içinde bulunduğu tercüme heyetince çevrilmiştir. Akçağ Yayınevi bu metnin popüler neşrini yapmıştır (1997). 2 koşma. Ayrıca kavramları konuşturur. Nedim Divanı’nın bilinen bütün nüshaları değerlendirilerek hazırlanan son baskıda. Şair. Nedim’in bunlardan başka. onlar padişahı ve vezirini överler. 1285 yılında İstanbul’da basılmıştır. 1 terkib-bent.1451) tarafından yazılan Ikdu’l-Cüman fi Tarihi Ehli’z-Zaman adlı yirmi dört ciltlik İslam tarihi. NEDİM’İN ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER Örnek 1 (Kaside) Nedim. Nedim Divanı kullanılan nazım şekilleri bakımından klasik divan tertibine uymaktadır. 88 kıta. Son olarak Muhsin Macit. Nedim’in on yılda tamamlayarak (1720-1730) İbrahim Paşa’ya sunduğu bu çeviri. memduhlarını doğrudan övmez. Ayrıca Nedim Divanı’nda 5 Arapça. Daha sonra Abdülbaki Gölpınarlı.1 . Mevlana Müzesine bağışladığı bir nüsha ile Halil Nihat neşrini kullanarak Nedim Divanı’nı yeni harflerle yayımlamıştır (İstanbul 1951). Fakat Nedim’in mütercimler arasında yer aldığı bilindiği hâlde hangi bölüm veya kısımları tercüme ettiği henüz bilinmemektedir. Bir sahne oluşturarak kahramanlarını birbirlerine övdürür. 11 rubai ve 23 müfred ve matla vardır. İkinci baskıya Süleymaniye Kütüphanesi Halet Efendi 763’te kayıtlı mecmuadaki farklı beyitleri de ilave etmiştir (İstanbul 1972). Methiyede hem padişah III.1702)’nin Camiü’d-Düvel adlı Arapça eserini Türkçe’ye çevirerek Sahaifü’l-Ahbar adını vermiştir. 3 mesnevi. 44 kaside. 1 tardiyye.36 XVIII. Safayî Tezkiresi’ne Takriz ’i ve Münşeat-ı Aziziye’de yer alan ve kime yazıldığı belli olmayan bir mektubu vardır. 39 Farsça şiir yer almaktadır. eserin bilinen bütün yazma nüshalarını değerlendirmek suretiyle Nedim Divanı’nın tenkitli metnini doktora tezi olarak hazırlamış (1994). Aynî Tarihi: Bedrettin Mahmut bin Ahmet (ö. bu kasidesinde öncelikle bahar mevsiminin kendi üzerinde yarattığı tesiri anlatır. 33 murabba. 5 tahmis. 2 mütekerrir müseddes. İzzet Ali Paşa’nın şaka yollu mektubuna mensur cevabı. Şehit Ali Paşa’ya yazdığı bir dilekçesi. Dua bölümüyle kaside sona erer. 2 müstezad. 166 gazel. Sahaifü’l-Ahbar: Lale Devri’nde (1718-1730) teşekkül ettirilen tercüme heyetlerinde görev alan Nedim. Ahmet hem de İbrahim Paşa övülür. Resim 2. 1 terci-bent. Yüzyıl Türk Edebiyatı zırlarken matbu iki nüshanın yanı sıra eserin yirmi yedi yazma nüshasını kullanmıştır. Müneccimbaşı Ahmet Âşıkî (ö. Nedim’in şiirlerine ilgi duyanların ihtiyaçlarını karşılamıştır. Ardından methiyeye geçer. 1 muhammes. Bu baskının “Lügatçe” kısmında Nedim-i Kadîm Divançesi de yer almaktadır (331-356). Halil Nihat’ın hazırladığı bu eser uzun süre.
iktidar. Ünite . para. bölüm mâye: maya. Kuran mülûk: hükümdarlar fasl: mevsim.Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-I Resim 2.2. istek . ayrılma. yerleşme. söyleyiş. emel. sevgili kâm: meram. arzu. kesme. karar kılma hâb: uyku.2 37 TAZMÎN-İ KELÂMÜ’L-MÜLÛK MÜLÛKÜ’L-KELÂM Mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün 1 Gel ey fasl-ı bahârân mâye-i ârâm u hâbımsın Enîs-i hâtırım kâm-ı dil-i pür-ıztırâbımsın kelâm: söz. cümle. asıl. rüya enîs: dost. bilgi arâm: durma. mal.
sen de terennüm eyle. ıstırap dolu gönlümün arzususun. güzel. ayırma sûsen : süsleme. susamın dilini ıslatmak görevlerini yüklenen ilkbaharın. susamın dilini ıslat. en güzel beyt : şiirde iki mısra. yüksek) selviyi. Kaside bahar mevsimine seslenişle başlamaktadır. uygun kadd : boy intihab : seçme. 4 Açıl ey fasl-ı dey sen gülsitanlardan açılsın gül Terennüm eyle bülbül mutrıbım çengim rebâbımsın dey : kış. yüksek mevzun : vezinli. ıslak. düzgün boyundan ötürü yüce anlama (manâ-yı bülend) sahip güzel bir beyte benzetilmektedir (teşbih). fikir Goncanın ağzını aç. 3 Gülistândan nümâyan ol çü ma‘nâ-yı bülend ey serv Bu mevzûn kadd ile hakkâ ki beyt-i intihâbımsın nümâyan : görünen. kemençemsin. açıkça söylenmediği hâlde şarap içmeyi telkin ettiği sezdirilmektedir (teşhis). geleneğin sunduğu bu çağrışım imkânını. mevsim anlamında kullanılan ‘bahar’ kelimesinin çoğuludur. biçimli. Goncanın ağzı açılınca gül olur. susamın dili ıslatılınca yaprak açar. Doğrusu bu düzgün boyunla en güzel beytimsin. kaddin (boy) sıfatı olarak kullanılan mevzûn (vezinli. mesken. güneş yılının onuncu ayı mutrıb : şarkıcı. çengim. tövbesini bozanlara karışana hazır cevabımsın. şairler hülasa rintlerdir. gel! Dinlenme ve uykumun esasısın. kokulu çiçekler anlamında kullanılanı ise Arapçadır. kelimeleri çok iyi seçmek suretiyle bu beyitte kullanmıştır (iham-ı tenasüp). Beyitte sözü edilen tövbesini bozanlar. Nedim. Kelimenin çoğulunu. kış mevsiminde şaraba tövbe edenlerdir. Bülbül. Bahar mevsimi tam manasıyla bir sevgili yahut hasretle beklenen bir insan gibi tasavvur edilmiştir. Bahçedeki selvi. Bu bakımdan zahide bahar mevsiminden daha iyi bir cevap olamaz. . Mana kelimesinin sıfatı olarak kullanılan bülend (yüce. niyet. Sözlüklerde biri Farsça diğeri Arapça olmak üzere iki tane bahar kelimesi vardır. vezin gereği yahut bahar mevsimine özlemini vurgulamak isteğinden dolayı tercih etmiş olabilir. Yani âşıklar. kırma. Zihnimin arkadaşı. düzgün) ise beyit kelimesini nitelemek maksadıyla divan şairlerince kullanılır. Goncanın ağzını açmak. 2 Dehân-ı gonceyi bâz et zebân-ı sûseni ter kıl Şikest-i tevbeye dahl edene hâzır-cevâbımsın dehân : ağız bâz : açma. susam ter :yaş. Yüzyıl Türk Edebiyatı Ey bahar mevsimi. ev Ey servi! Yüce. Onlara sataşan ancak zahit olabilir. meydanda bülend : yüce. Dolayısıyla Nedim’in burada hitap ettiği. yenilme dahl : girme. çalgıcı çeng : kanuna benzeyen bir çalgı aleti rebâb : Hindistan cevizinin kabuğundan yapılmış bir çeşit kemençe Ey kış mevsimi! Gül bahçelerinden uzaklaş da gül açılsın. susamın yaprağıdır. Mevsim anlamında kullanılanı Farsça.38 XVIII. Sen benim çalgıcım. karışma. taze şikest : kırık. seçim. yüksek anlam gibi gülistandan görün. kırılma. Susamın dili ifadesiyle anlatılmak istenen.
Ardıç. sen şakımaya başla. dip pür-şitâb : acele. yani baharın gelmesi için zemin hazırlamasını istemektedir (teşhis). dikenli ardıç âzâd : kurtulmuş. Seninle neşelenirim. Ey gül. samimiyeti ve sevgiyi ifade etmek için ‘gülüm’ hitabı bugün de günlük konuşma dilinde kullanılır. doğal olarak rüzgârın etkisiyle salınmakta ve bu salınışıyla şaire sevgilisini hatırlatmaktadır. gönlü açılır. Sevilen birisinin güle benzetilmesinden dolayı. 8 Ne hâletdir sana bakdıkça ey cû ömrüm eksilmez Meger zencîr-bend-i pây-i ömr-i pür-şitâbımsın hâlet : hâl. yıktın beni. Bülbül de bahçede dem çekecektir. Hatta hatırlamaktan da öte. Ünite . serbest dilber : gönül alan güzel âlî-cenâb : cömert. Şarap neşe kaynağı olarak kabul edildiğinden bahçede şarap kadehine benzeyen laleyi gören şair neşelenir. ırmak zencir-bend : zincire vurulmuş pây : ayak. Lale. Gülü sevmesinin sebebi ise sevgilisine gülüm diye hitap ediyor olmasıdır (hüsn-i talil). Bahçede dağ servisi denilen dikenli ardıç vardır. Kış açılır. sürat Ey ırmak! Bu ne hâldir ki sana baktıkça ömrüm eksilmez. keyfiyet.Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-I 39 Beyitte şair kış mevsimine seslenerek gül bahçelerinden uzaklaşmasını. rengi itbarıyla şaraba. Bülbüle. sen benim şarap kadehimsin. devam eden. Açılmak kelimesi farklı anlamlarda kullanılarak cinas yapılmıştır. sevgiliye hitabım olduğun için seni canım sever. seni severim demek yerine seni canım sever diyerek konuşma dilinin sıcaklığını hissettirir. alışılmış Sevgiliye gülüm şöyle gülüm böyle demeye alışkınım. 5 Salındın şöyle kim yıkdın beni ey ar‘ar-ı âzâd Seni gördükde sandım dil-ber-i âlî-cenâbımsın ar‘ar : dağ servisi. 6 Gülüm şöyle gülüm böyle demekdir yâra mu‘tâdım Seni ey gül sever cânım ki cânâna hitâbımsın mu‘tâd : âdet olunmuş. şair onu sevgilisi sanarak yıkılmıştır. 7 Müdâm ey lâle-i hâtır-güşâ dûr olma gülşenden Seninle neş’e tahsîl eylerim câm-ı şarâbımsın müdâm : sürekli. Şairin laleye “Gülşenden uzak olma!” diyerek tembihte bulunması onu kişileştirdiğini gösterir (teşhis). gönül fetheden dûr : uzak Ey gönül açıcı lale! Sürekli gülşenden uzak olma. . kök. benim çalgıcım da çalgım da sensin diyen şair. musiki ile ilgili kavramları bülbülün şahsında bir araya getirmektedir (tenasüp). nitelik cû : akarsu. Şair güle. suret.2. Herhâlde sen çabuk giden ömrümün ayağını bağlayan zincirsin. şarap hâtır-güşâ : gönül açan. Beyitte kastedilmeyen anlamından ötürü şarabı hatırlatan müdam kelimesi ile biçim benzerliği açısından ‘lale’ ve ‘cam’ kelimeleri birbirleriyle ilgilidir (müşevveş leff ü neşr). biçim bakımdan kadehe benzetilir. uzaklaşırsa bahar gelecek ve gül açılacaktır. Seni görünce yüce sevgilimsin sandım. şerefli. yüce Ey uzun boylu ardıç! Öyle salındın ki.
cariyeler Şeref sahibi sadrazam şan ve şerefle yeri öpüp şanlı padişaha. karanlık . Yüzyıl Türk Edebiyatı Bahçedeki çiçekler ve ağaçlarla ilgili tasavvurlarından sonra sıra şairin bahçede akmakta olan suyla ilgili izlenimlerine gelir. Bundan sonra gelen dört beyitte sadrazamın padişah hakkında söyledikleri yer alır. güçlülük zî-şân : ün sahibi mâlik : sahip rikâb : esirler. sistem ikbâl : birine doğru dönme. haset. 10 Zemîn-bûs eyleyüp destûr-ı ekrem izz ü devletle Der ol şâhenşeh-i zî-şâna kim mâlik-rikâbımsın zemîn-bûs eyle. mutlu olma âftâb : güneş. Padişahın huzuruna giden sadrazam saygısını göstermek için yere eğilir. padişahı kendi konumuna uygun bir üslupla övmeye devam etmektedir. Osmanlı geleneğinde destûr-ı ekrem. şahların şahına “kudretli padişahımsın” der. kıskanılmış hırmen : harman pervîn : ülker yıldızı. kanun izz : değer. bülbülü de ayakta onun hizmetine hazır bir şekilde ‘sen benim muradına ermiş şahımsın’ derken gördüm. Gül. Nedim. Hızlı giden ömür bu zincirle bağlanmıştır. taze sehâb : bulut. Ben bir zerreyim. Bir inanışa göre suya çok bakan insanın ömrü kısalır. ululuk. sen devlet ile güneşimsin.40 XVIII. hâkim bakış açısıyla kurguladığı bu kısımda anlatıcı konumundadır. 12 N’ola kişt-i ümîdim olsa reşk-i hırmen-i pervîn Ki ihsânınla sîr-âb eyledin anı sehâbımsın kişt : ekin. sadrazamı. rakabenin çoğuludur ve mecazi olarak sahiplik. adeta zemîn-bûs eyler (kinâye). Pür-şitâb ve pây kelimelerinden hareketle ömrün hızlı koşan bir at şeklinde tasavvur edildiği tahmin edilebilir. maliklik ifade eder. mutlu Bugün gül bahçesinde gül padişahını oturmuş. güneş ışığı. Osmanlı sarayı-III. verimlilik. bağışlama sîr-âb : suya konmuş. senin lütfunladır. Rıkâb kelimesi. Ahmet-İbrahim Paşa üçlüsünü simgelemektedir. tarla reşk : kıskanma.: saygı gösterisi için yeri öpmek destûr : izin. güzel yüz. baht. süreyya ihsân : iyilik etme. bu inanıştan hareketle bahçedeki akarsuyun (cû) akışını bir zincire benzetir (teşbih). hep. Gül bahçesi-gül-bülbül üçlüsü. yücelik. mâlik-rıkâb ise padişahı niteleyen kalıp ifadelerdir. padişah ile sadrazam ilişkisini anlatmak üzere kullanmıştır. çiçeklerin padişahıdır (teşbih-i beliğ). methiyeye geçişi sağlamak için hazırlanmış bir girizgâhtır. Sadrazam. Bülbül ona hizmet etmekle görevli bir kişidir (teşhis). Şair. methiyeye geçiş için güzel bir zemin oluşturur. Şair. şarap Benim bütün ikbalim senin feyzin. Bu temsilî istiareyle şair. gazellerde sevgili ile âşığın arasındaki konum belirleyici ilişkiyi anlatmak için kullanılan güneş-zerre metaforunu. 9 Bu gün gülşende gördüm kim oturmuş pâdişâh-ı gül Durup hidmetde bülbül der ki şâh-ı kâm-yâbımsın kâm-yâb : isteğine erişen. Gül bahçesi onun tahtıdır. Bu beyit. çoğalma cümle : bütün. müsaade. köleler. 11 Senin lûtfun senin feyzinledir hep cümle ikbâlim Ki ben bir zerreyim sen devlet ile âftâbımsın feyz : bolluk.
özellikle de gelinlerin saçına kına yakma âdeti günümüzde de düzenlenen kına gecelerinden bilinmektedir. ustalık reng : renk. Güzelin yüzü güneşe benzetildiği zaman.2. benim kınamsın” der. şekil. ucuna at kuyruğu bağlanmış. kuvvet. 14 Hitâb edüp anun eltâfına fasl-ı bahârân der Veliyy-i ni‘metim sermâye-bahş-ı reng ü tâbımsın eltâf : iyilikler. rengimin ve parlaklığımın sermayesini bağışlayansın” der. Savaş esnasında ordunun içinde kalırdı. Bilindiği gibi tuğ. sadrazamın ümit tarlasını (teşbih) suya kandırdığı için doğal olarak mahsul. Tuğ. 15 Gil-i râhın alup söyler arûs-ı devlet ü ikbâl Benim gîsûlarım sen dil-keş eylersin hızâbımsın gil : balçık. Ünite . suret tâb : güç. Ülker yıldızı boğa ve koç burcunda kümelenen bir takımyıldızdır. 13 Cenâb-ı Hân Ahmed kim anun tûğuna der nusret Ki tûğ-ı şâhi-i bâğ-ı du‘â-yı müstecâbımsın tûğ : tuğ nusret : yardım. Ahmet övülürken bu beyitte zafer kişileştirilerek padişahla konuşturulmaktadır. Saça. Allah’ın yardımı. hîle. altın yaldızlı top ile süslü bir çeşit mızraktır. para. İkbal ve devlet. kakül dil-keş : gönül çekici hızâb : boya. ülker yıldızının harmanını (teşbih) kıskandıracak kadar çok olacaktır. Bahar mevsimi doğrudan padişahın kendisine değil. suyla ıslanmış toprak râh : yol. okşamalar veliyy-i ni‘met : nimet sahibi. zafer müstecâb : kabul olunmuş dilek Zafer. örgü. bilgi. Otağın önüne dikilir ve seferlerde taşınırdı. kabul edilmiş duaların bahçesini simgeleyen bir unsur olarak görmektedir. padişahlığın simgesi olan tuğu. .Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-I 41 Ümit tarlamı ülker yıldızının harmanı kıskansa ne olur! Çünkü sen ümit tarlamı iyilikleriyle suya kandıran bulutumsun. sehâb gibi unsurlarla kişt. besleyen sermâye : ana mal. takat Bahar mevsimi onun iyiliklerine hitap edip “sen velinimetimsin. kına İkbal ve saadet gelini onun yürüdüğü yolun balçığını eline alıp “sen benim kâküllerimi güzelleştirirsin. onun huzuruna yeri öperek giren sadrazam arasındaki ilişkiyi anlatmak için şairin gökle ilgili pervin. Han Ahmet hazretlerinin tuğuna “sen benim kabul olunmuş dua bahçemin şaha layık tuğusun” der. dolaylı olarak onun iyiliklerine hitap etmek suretiyle güzelliğini bir bakıma ona borçlu olduğunu söyler (teşhis). Zafer. Güneş. Padişah. çokluğu ve bereketi simgeler. İkbal ve saadet gelini padişahın yürüdüğü yolun çamurunu kına diye saçlarına yakar (teşbih). benleri de pervine (ülker yıldızı) benzetilir. meslek ârûs : gelin gîsû : omuza dökülen saç. yuvarlaklığı nedeniyle harmana benzetildiğinde ise taneler pervin olur. bir geline benzetilmiştir. hırmen gibi yerde bulunan unsurları kullandığı görülür. Türklerde hanlık simgesidir. Ülker yıldızı. Sosyal pramidin zirvesinde bulunan padişahla. Bundan önceki dört beyitte sadrazam aracılığıyla padişah III.
Bu beyitte İskender’in ruhu devreye girer. padişahın hem veziri hem damadıdır. bir yazı çeşidi penbe : pamuk. sen benim gençlik çağımsın” der. yüz örtüsü Çadırının ipini gösterip hem de der ki. Yüzyıl Türk Edebiyatı Gubâr-ı pâyini dahı sürüp ruhsârına der kim Seni ben penbelerde saklarım kim müşk-i nâbımsın gubâr : toz. yüzümdeki örtünün bağısın. tiz perde pinhân : gizli bend : bağ. yüce mevkili sadrazamımsın. Şair ‘pîr’ kelimesini hem şebâb (=gençlik) kelimesiyle tezat oluşturacak şekilde ihtiyar anlamında hem de padişahların yetiştiricisi. civanlık İskenderin ruhu senin yüce ve itibarlı günlerini görüp “ben ihtiyarladım. tazelik. saf kokumsun” der. Kasidelerde bilhassa övülen kişinin büyüklüğünü. Gelin. Ahmet’i överken bu beyitten itibaren yirmi üçüncü beyte kadar padişahın rehberliğinde sadrazamı över. Beyitten güzel kokuların pamuk içinde saklanması şeklinde bir âdetin olduğu anlaşılmaktadır. 19 O sultân-ı keremver kim der İbrahîm Pâşâya Ki dâmâdım vezîr-i a‘zamım vâlâ-cenâbımsın vâlâ: yüce. ustası anlamında kullanır (tevriye). hâkimiyet alanının genişliğini belirtmek için dünyanın pek çok yerini fethettiği var sayılan İskender’in adı sık sık geçer. saf. makam. 17 Tınâb-ı sâyebânına işâret eyleyüp der hem Senin zîrinde pinhândır ruhum bend-i nikâbımsın tınâb : kazığa bağlanan çadır ipi sâyebân : gölgelik. “yanaklarım senin altında saklanır. birini emrine alma. padişahın çadırını kazığa bağlayan ipler ile yüzünü örten peçenin bağlarını özdeşleştirir. padişahı da aynı dizgede konumlandıracak biçimde seçilir.42 XVIII. bir tarikatın veya meslek ve sanatın kurucusu ahd : yemin. “damadım. 18 Görüp eyyâm-ı izz ü câhını der rûh-ı Sikender Ki ben pîr olmuşumdur sen benim ahd-i şebâbımsın eyyâm : günler. onur Sikender : İskender pîr : ihtiyar. 16 . bu beyte kadar temsilî kişileri padişah hakkında konuşturup dolaylı olarak III. boğum nikâb : peçe. zaman câh : itibar. Padişahın yolunun çamuru kına olunca ayağının tozunun da saf misk kokusu (=müşk-i nâb) olması doğaldır.” İkbal ve devlet gelini konuşmaya devam etmektedir. zaman.” Nedim. büyük çadır zîr : sazın ince teli zîr : alt aşağı. gün şebâb : gençlik. Bu kadar zarif çadır ipi hiç görülmemiştir (mübalağa). katıksız Ayağının tozunu da yüzüne sürüp “seni ben pamuklar içinde saklarım. Ahmet’i kendi gençlik çağındaki hâline benzetir. İbrahim Paşa. İbrahim Paşa’yla ilgili övgü kalıpları. yüksek O cömert sultan da İbrahim Paşa’ya der ki. sen benim güzel. pembe nâb : halis. III.
parlak tınâb : kazığa bağlanan çadır O muhterem sadrazamın ululuğu ve şanı güneşe der ki. Çünkü güneş denilen varlık neticede ipleri altından yapılmış bir çadırdır. Bu beyitte de III. fikirleriyle İskender’in siyasal iktidarını pekiştirmiştir. devletli kapımın ziynetisin. 21 Cihân içre Melikşâhın Nizâmü’l-mülki var ise Benim de sen nizâm-ı devlet-i nusret-me’âbımsın Dünyada Melikşah’ın Nizamülmülk’ü varsa sen de zaferlerin sığınağı olan devletimin nizamısın. Güneş çadır. 23 O sadr-ı muhterem kim izz ü şânı âftâba der N’ola rif ‘atda olsan hayme-i zerrin-tınâbımsın sadr : göğüs. III. Ahmet’e söyletilen bu beyitte. İbrahim Paşa’nın ise Nizamülmülk’le kıyaslandığı görülmektedir (telmih). “O kadar yüksekte olsan ne olur! Sonuçta ipleri altından yapılmış çadırımsın. hızla imar ve inşa faaliyetlerine girişmiştir. üslup haşmet : büyüklük. içinde. Devlet işlerini yoluna koymuş. süs. Ahmet’in Melikşah’la.2. Ünite . fikir Aristo İskender’in aynasını nasıl parlatmışsa. geçinmek için iş işleme belîğ : düzgün söz söyleyen tırâz : ipek ve sırma işleme. padişah İskender’e. sen haşmetimin süsü. sadaret makamına gelince ülkede göreceli bir huzur ve sükûn ortamı sağlanmıştır. sen de benim doğru fikirlerimin aynasını cilalayansın.Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-I 43 Nizâm-ı tâze buldu memleket sa‘y-i belîğinle Tırâz-ı haşmetim zîb-i der-i devlet-me’âbımsın sa‘y : çalışmak. 20 .” Sadrazam İbrahim Paşa’nın ululuğu ve şanı öylesine yüksektir ki güneşin bulunduğu nokta bile onu şaşırtmaz (teşhis). ileri rif ’at : yücelik. Aristo. sığınılacak yer Güzel gayretinle memleket yeni bir düzen buldu. nezaket zîb : süs der : -de. kapı me’âb : geri dönülecek. Bu kıyaslama yapılırken İbrahim Paşa’nın da devletin düzenini sağlayan (=nizâm-ı devlet) kişi olduğu vurgulanmıştır. ön. ışınları da ipleri olmaktadır (teşbih). 22 Cilâ vermiş ise âyîne-i İskendere Risto Benim sen saykal-ı âyîne-i re’y-i savâbımsın cilâ : parlaklık Risto : Aristo saykal : cilacı. genellikle tarihî öncülleri arasında yer alan Süleyman peygamberin veziri Âsaf ’a veya Selçuklu hükümdarı Melikşah’ın veziri Nizamülmülk’e benzetilerek övülür. Divan edebiyatında vezirler. Ancak bu görkemli hayat sürekli olmamıştır. hiddet. yürek. cilalı re’y : görüş. baş. yükseklik hayme : çadır zerrin : altından yapılmış. İbrahim Paşa. İbrahim Paşa ise Aristo’ya yönetim çarkındaki işlevleri bakımından benzetilmiştir. cila aleti. Böylece padişahın siyasal iktidarı sosyal ve kültürel etkinliklerle daha belirgin hâle gelmiştir.
Çünkü o. nakkaş. yani Nedim’dir (istiare). zavallı mutrıb : çalgıcı. Yüzyıl Türk Edebiyatı Kef-i zer-pâşı dest-i Ca‘fere söyler ve hak söyler Ki ben sahrâ-yı bî-pâyân-ı cûdum sen serâbımsın kef : köpük kef : el ayası zer-pâş : altın saçan dest : el. kuvvet. Bu da Nedim’in. Timurlulardan Hüseyin Baykara. demektedir. kölelerden biri. venüs kemîne : eksik. anneyi. onun köşkünün şadırvanındaki suya “seni ben koynumda besledim. şadırvandaki suya seni ben koynumda büyüttüm. şadırvandan akan su olmalıdır (mecaz-ı mürsel). İbrahim Paşa’nın avucu bir çöle. uzaklaştırma itâb : azarlama. der ve doğru söyler. Çöl ne kadar gerçekse serap o kadar yanılsamadır. tersleme Her kölesini hakkıyla memnun edip zerreye der ki. imtiyazlı Mısır valisi târ : saç teli nâhîd : zühre. Cafer’in eline. Cafer-i Bermekî genç yaşta ölmesine rağmen cömertliği ile tanınmıştır. “seni yanımda tutmamın sebebi kovmama ve azarlamama mazhar olmandır.” Sadrazam bütün kölelerini hakkıyla memnun eder. fayda. mevkî. sen benim gül suyumsun” der. ‘Baykara fas- 24 . çoban yıldızı. geleneğin önemsediği tarihî ve mitolojik kahramanları ne denli sıradanlaştırdığını gösterir. musikişinas ve bilginlerini sarayında bir araya getirerek görkemli bir kültür ve sanat muhiti oluşturmuş ve bu meclis. 27 Hidîv-i Baykara-meclis ki târ-ı zülf-i nâhîde Kemîne mutrıbı der sen benim târ-ı rebâbımsın hidîv : vezir. İkinci dizedeki ‘sînem içre perveriş kıldım’ cümlesinden hareketle söylersek gül-i hurşîd.44 XVIII. Cafer’in eli (mecaz) ise seraba benzetilmiştir. Bu zerre. başta Abdurrahman Camî ve Ali Şir Nevayî olmak üzere döneminin en meşhur şair. İbrahim Paşa’nın öfkesini ve azarını şeref kabul etmektedir. “ben cömertliğin uçsuz bucaksız çölüyüm. yetiştirme gül-âb : gül suyu Güneşin gülü. hattat. 25 Edüp her bendesin memnûn el-hak zerreye der kim Seni yanımda tutmam mazhar-ı tard u itâbımsın el-hak : hakikaten mazhâr : nail olma. saray hurşîd : güneş perveriş : besleme. 26 Der anun âb-ı şâdırvân-ı kasrına gül-i hurşîd Seni ben sînem içre perveriş kıldım gül-âbımsın kasr : köşk. şarkıcı Baykara meclisli vezirin en değersiz çalgıcısı bile zühre yıldızının saçının teline “sen benim rebabımdaki telsin” der. bir şeyin göründüğü yer tard : kovma. sürme. gül-âb ise çocuğu simgeler (kapalı istiare). tarz bî-payân : sonsuz cûd : cömertlik İbrahim Paşa’nın altın saçan avucu. sen serabımsın”. terbiye etme. Güle benzetilen güneş. Fakat zerreyi sürekli yanında tutar. Kasr-ı şadırvan tamlamasıyla kastedilen. zafer. İbrahim Paşa Nedim’i sürekli yanında tutmaktadır.
padişahın övgülerinden duyduğu memnuniyeti. 31 Cihan durdukça dur ikbâl ile taht-ı sa‘âdetde Senin lûtfunla dil-şâdım her işte feth-i bâbımsın dil-şâd : sevinmiş feth : açma. Bu yüzden musikiden bahsedildiğinde zühre yıldızı hatırlanır (telmih). onun tahtının ayağını öpmek suretiyle ifade eder ve padişahla ilgili düşüncelerini açıklamayı sürdürür.” Sadrazamla padişah arasında kurgulanan konuşma. Onun için Nedim’in İbrahim Paşa’nın meclisini Baykara meclisine benzetmesi gerçekçi görünmektedir. Sadrazam. bayrak). Râyet (=sancak. hâkimiyeti simgeler. Bilindiği gibi zühre yıldızı da feleğin sazendesidir. felek. egemenlik sembolünün süsü ise İbrahim Paşa’dır. bayrak zer-peyker : altın yüzlü. Bu tecrübe. makam medâr : bir şeyin üzerinde döneceği yer iktisâb : kazanç O cihana düzen veren sadrazam. kuşatma feth-i bâb : kapının açılması Cihan durdukça mutluluk tahtında ikbal ile dur. mecazi olarak imkân sunması demektir. Sancak güneş gibi altın işlemelidir (teşbih). Çünkü onun sayesinde neşelenir. Sadrazam.2. başlama. padişahın tahtını öpüp der ki. 30 Yine sadr-ı mükerrem pây-ı tahtın bûs edüp söyler Efendimsin veliyy-i ni‘metim gerdûn-cenâbımsın mükerrem : muhterem. 28 O destûr-ı cihan dedikçe ol hâkân-ı devrâna Bu izz ü câh u ikbâle medâr-ı iktisâbımsın devrân : dünya. saygıdeğer gerdûn : dönücü. Ayrıca kişileştirilerek karşılaştırmalara vesile olur. padişahın dünya durdukça yaşaması için dua eder. ancak benim sazımın teli olabilirsin. talih câh : itibar. her işte bana kapı açansın. felek. felek gibi yüce sultanımsın. Padişah bütün kapıları onun önüne açar. Senin lütfunla gönlüm neşe bulur. bu beyitte de devam eder. . dünya Yine cömert sadrazam. İbrahim Paşa. diyerek meydan okur (mübalağa). İbrahim Paşa’nın meclisinin en değersiz çalgıcısı bile onun saçının teline (mecaz) sen. fakat cümle burada bitmemektedir. Karşılıklı konuşma devam etmektedir: 29 O şâhenşeh-i âlî-şân dahı der kim benim de sen Tırâz-ı râ’yet-i zer-peyker-i hurşîd-tâbımsın tırâz : ipek ve sırma işli süs ra’yet : sancak.Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-I 45 lı’. Sadrazam ulaştığı bütün imkânları padişahın sayesinde elde ettiğini söylemekte. ‘Baykara meclisi’ gibi nitelemelerle edebî eserlere konu olmuştur. Padişahın kapı açması. Ünite . Bu kadar güzel bir sancağın. Lale Devrinde İbrahim Paşa’nın gayretleriyle nispeten tekrar edilmiştir. velinimetim. “efendimsin. altın çehreli O şanlı şahlar şahı da “sen de benim güneş gibi parlak altın işlemeli sancağımın süsüsün” der. makamı ve şerefi kazanmamın sebebi sensin” dedikçe. destûr-ı cihân. açılma. zamanın sultanına “bu yüceliği. dönen. zaman. padişah ise sultân-ı devrân’dır. İbrahim Paşa’ya söyletilen bu beyitteki dua cümlesi şairin duaya başlaması için bir zemin oluşturur.
1993) adlı kitabındaki “Nedim’in Şiirlerinde İstanbul Hayatından Sahneler” (s.46 XVIII. İkinci mısrada anlam bakımından yakın olan ifade kalıplarının art arda sıralanması. Birbirine uyumlu padişah ve vezir için yapılan duanın etkili olabilmesi için şair. duama yakıcılık bağışla. Bu beyitte ikbal ile devlet. 391-412) başlıklı makalelerini okuyabilirsiniz. sığınağım. övülen kişilerin ne kadar yüce makamlarda olduklarını gösterir. yaşayan O saygıdeğer sadrazam eğer bir kez “ey Nedim çok yaşa. dert. Kalemin yaş dolu göze benzetilmesinin sebebi. kendisinin mucize gibi sözler söylediğini ima ederek yeteneğinin farkında olduğunu göstermektedir. ne hoş mu‘ammer : ömür süren. O sadrazam bir gün Nedim’in şairlik kudretini takdir eden ifadeler kullanırsa bu onun için erişilmez bir mutluluk olacaktır. Dolaylı da olsa şair. dua eden. acı. umut kaynağım. Nedim. kaleminden yardım istemektedir. Ahmet ve Damat İbrahim Paşa’nın özelliklerini hangi tarihî ve mitolojik kahramanlarla benzerlikler kurarak anlatmaktadır? Nedim’in bazı kaside ve kıtalarının modern bir bakış açısıyla nasıl ele alınabileceğini görmek için Tunca Kortantamer’in Eski Türk Edebiyatı Makaleler (Akçağ Yayınları. geri dönülecek yer İkbal ile devlet her zaman senin huzuruna gelip “dayanağım. yakaran insan gibi hayal edilmiştir (teşhis). 34 Zihî devlet o sadr-ı muhterem derse eğer bir kez Mu‘ammer ol Nedîmâ şâ‘ir-i mu‘ciz-hitâbımsın zihî : ne güzel. dua atmosferinin oluşmasına katkı sağlamak için şairin gerçekleştirdiği sözel bir düzenlemedir. Ey kalem! Sen benim yaş dolu gözümsün. bu kasidesinde III. 32 4 . Kasidenin dua bölümü bu beyitle başlar. sen benim mucize söyleyen şairimsin” derse ne mutlu bana! Şair. ateş. ıslak Allah onları birbirinden ayırmasın. İkbal ile devlete ulaşmayı herkes arzu ettiği hâlde onların gelip padişahın yahut sadrazamın huzuruna sığınmak istemeleri.337-390) ve “Nedim’in Manzûm Küçük Hikâyeleri” (s. ululukla daim olsunlar. kalemin ucundaki mürekkeple kirpiklerin ucundan dökülen gözyaşı arasındaki biçim benzerliğinin yanı sıra gözyaşı dökerek yapılan duanın kabul edileceğine dair inanıştır. bağışlayan pür-âb : su dolu. Yüzyıl Türk Edebiyatı Hudâ ayırmasın biri birinden izz ile dâ’im Du‘âma sûz-bahş ol ey kalem çeşm-i pür-âbımsın sûz-bahş : yanma. kendisini sadrazama yakın görmektedir. barınağımsın” desin. 33 Gelüp ikbâl ile devlet desin dergâhına her gâh Penâhım melce’im ümmîdgâhımsın me’âbımsın penâh : sığınılacak yer melce : sığınılacak yer me’âb : sığınılacak.
mahallîleşme eğilimlerinin bütüncül bir yapı oluşturduğu da söylenemez. . XVIII. Divan şiirinde yerlilik arayışlarının en önemli temsilcisi Necatî’dir. Şöyle ki Sebk-i Hindî. İran’da mahallî ve samimi bir üslubun ağırlık kazanması. Fars şairlerine yönelik meydan okumalar sıradanlaşır. Türkçeye kapılarını ardına kadar açar. XVIII. Hiciv. Atasözü ve deyimlerle örülü şiir tarzını Necatî’yle zirveye taşıyan gelenek. Bakî. Haşmet ve hatta Nedîm gibi bazı şairler “be- zim (bezm). Mahmut’tan itibaren bir lonca sahibi olacak ve sarayda resmen görevlendirilebilecek düzeyde saygınlık kazanırlar. Onun aydın kimliği ve yaşama üslubuna dair şiirlerindeki ipuçlarının dışında çok önemli kanıtlar mevcuttur. yevim (yevm). onun hem müderris hem de mütercim olarak döneminin kültür hayatına ne ölçüde katkı sağladığını gösterir. etkisini bu yüzyılda daha da genişletir. çağdaşı olan Fars şairlerine yönelik tutumunu bir takım siyasi ve edebî gelişmeler de destekleyici niteliktedir. İstanbulludur. Şeyhülislam Yahya ve Sabit üzerinden Nedîm’e ulaşan bir mahallîleşme eğiliminin görüntüsü. Özellikle Nedîm’in. günlük hayat sahnelerinin. en etkili çıkışını Mahtumî’nin otuzun üzerindeki şiirleriyle değil. göndermelerle şiirlerine mitolojik arka plan oluşturdukları Şehname kahramanları şiirdeki seçkin konumlarını giderek kaybederler. Divan şairlerinin saygıyla adlarını andıkları. İstanbul’un fethinden itibaren devlet hizmetinde bulunan Karaçelebizadeler ailesindendir. bayağı nükteler ve müstehcen ifadelerle tanınan şairler yetişir. Halk zevkinin klasik şiir tarihindeki en önemli dönemeçlerinden biri olan Sabit. yüzyıl mahallîleşme vadisini belli ölçülerde şekillendiren üç isimdir. XVIII. Âşık edebiyatının temsilcileri de II. Selim gibi padişah şairleri olmak üzere heceye ilgi gösterenlerin sayısı artar. XVIII.2. döneminin klasik ilimlerini tahsiletmiş. coşkun ve gerçekçi bir ifade tarzı benimsenir. Fakat hece ölçüsü. Arapça ve Farsça’yı bu dillerde şiir yazacak kadar öğrenmiştir. yüzyıldan önce divan şiirinde birkaç örneği görülen bazı denemeler bu asırda yaygınlık kazanır. Osmanlı şairlerinin Nabî ve Nedîm ile birlikte bu rekabet hissini bilinçli bir tercihe dönüştürdükleri söylenebilir. Seyyit Vehbî. Nedîm. yüzyıl divan şiirine yansımalarını açıklayabilmek. Lale Devrini şiirinin dekoru yapmayı başarmıştır. söyleyişlerinin bir parçası hâline getirirler. Türkçenin aruza uydurulmaya çalışıldığı uzun asırlardan sonra bunlar şaşırtıcı gelişmelerdir. Enderunda yetişen şairlerden Vahit Mahtumî ise asrın heceyi en fazla kullanan şairidir. sadır (sadr). Patrona Halil İsyanı ile hem Lale Devri hem de Nedîm’in hayatı sona ermiştir. Geleneğin daha çok hayal zemininde yükselttiği şiir. Resmî görevlerinin sağladığı fırsatlardan çok. Babası Kadı Mehmet Efendi ise Sultan İbrahim devri kazaskerlerinden Merzifonlu Mustafa Muslihittin Efendi’nin oğludur.Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-I 47 Özet 1 Mahallîşmenin XVIII. Tahsilini tamamladıktan sonra Şeyhülislam Ebezade Abdullah Efendi’nin de bulunduğu bir jüri tarafından yapılan sınavda başarılı olarak hariç medresesi müderrisliğini elde etmiştir. alay. 1681 yılında dünyaya geldiği tahmin edilmektedir. yazdığı kaba hezellerle onu çok daha fütursuzca takip eden Kuburizade Hevayî ve onlardan sonra yetişerek bu cereyanı estetik zirvesine ulaştıran Nedîm. şairlik kabiliyetiyle elde ettiği saygınlık sayesinde Damat İbrahim Paşa döneminin en dikkate değer kişileri arasına girmiştir. Ölümünün ardından kayda geçen muhallefatı arasında bulunun kitaplar ve diğer eşyalar. Fars şiirini daima dikkatle izleyen Türk divan şairlerinin de yerlilik arzularını depreştirmiş olabilir. yüzyıl şairi yaşadığı hayatı ve çevresini fark ettikçe yerlileşir. Ahmet ve İlhamî mahlaslı Sultan III. Nedîm’le birlikte hiç olmadığı kadar gerçek hayata yönelir. döneminin önde gelen aydınlarındandır. Aslı adı Ahmet’tir. Nedîm’in incelikle başardığı bu dönüşüm. Fars şiiriyle rekabet. Çoğu zaman hayal gücüyle dahi yürümekte zorluk çekilen Hint yolundan çıkılarak sade. Nedîm’in iki ve Şeyh Galip’in bir şiiriyle yapar. Arapça kelimelerin daha evvel şiirde yer bulamayan Türkçe telaffuz biçimleri yavaş yavaş aruza girer. Geleneğin en önemli ahenk unsurları olan kafiye ve redif. kadir (kadr)” gibi kullanımları. Necatî. Annesi Saliha Hatun. XVIII. yüzyılda mahallîleşmenin göstergelerinden biri de divan şairlerinin hece ölçüsüne rağbet etmeleridir. yüzyılda İran’da revaçtan düşer. konuşma kalıplarının ve mahallî konuların şiire yansıması biçiminde betimlenebilir. 2 Nedîm’i ve eserlerini ayırt edebilmek. Şair padişahlar dışında da hece vezniyle şiir söyleyen Nahifî ve Razî gibi şairler vardır. Bütün bunlarla birlikte. Ünite . Nedîm iyi bir eğitim görmüş. Zatî. Başta dönemin Necip mahlaslı Sultan III. onu takip eden pek çok şairde kırılmalara ve sapmalara uğrar.
gerçek hayattan alınan unsurları kullanması. Nedîm’in eserlerinde Lale Devrinin bütün olumlu özelliklerini ve güzelliklerini bulmak mümkündür. . Şiirlerinden alıntılar yapılır. Nedîm. Bir sahne oluşturarak kahramanlarını birbirine övdürür. Damat İbrahim Paşa’nın Osmanlı kültür ve sanat hayatında gerçekleştirmeye çalıştığı hamleye Nedîm şiirleriyle. redif ve vezin kullanımındaki başarısı. Nedîmane denilen tarzın önemli özelliklerinden bir diğeri yerlilik merakıdır. Dua bölümünde Nedim’in sesi duyulur ve kaside biter. memduhlarını doğrudan övmez. Methiyede hem padişah III. Onun için şairin yaşadığı dönemden başlayarak musammatları ve gazelleri bestelenmiştir. Türk kültür ve sanatına en önemli katkısını Nedimane bir üslupla yazdığı şiirleriyle yapmıştır. Ardından methiyeye geçer. Modern Türk şiirinin ustaları da divan şairleri arasında en çok Nedim’i anarlar. 3 Nedîm’in kasidelerine ilişkin değerlendirmeler yapabilmek. Nedîm Divanı’ndaki 44 kaside. Kitabınızda okuduğunuz “Bahariye Kasidesi”nde öncelikle bahar mevsiminin kendi üzerinde yarattığı tesiri anlatır. Bulduğu bir imajı veya hoşuna giden benzetme unsurlarını tekrar tekrar kullanır. onu döneminin kaside şairleri arasında öne geçirecek niteliktedir. Itrî besteleriyle. Şiirlerinin başlıca özellikleri şöyle sıralanabilir: Nedîm. Ahmet hem de İbrahim Paşa övülür. hatta özdeşleşen şairlerdendir. Kimi zaman öykülemeye başvurur. Levnî mücessem nakışlarıyla katkıda bulunmuştur. Lale Devrinde Nedîm’le aynı muhitte yaşayan ve devrin havasını onunla birlikte teneffüs eden pek çok şair olmasına rağmen devrinin ruhunu onun kadar eserine yansıtan olmamıştır. Şiirlerinin bestelenmeye elverişli bir yapısı vardır. Fuzulî. göndermeler ve çağrışımlarla hatırası canlı tutulur. Şair. bütün arayışlarını değerlendirmiş. İstanbul hayatından sahneler sunması. Çağdaşlarını ve kendisinden sonra yetişenleri etkilemiştir. aruzun musikisini yakalayan ve şiirinde âdeta bir ahenk unsuru olarak kullanan divan şairlerinden biridir. İstanbul’un gündelik hayatından izler taşıyan kasidelerinde çeşitli anlatım biçimlerini kullanır. günlük dilden gelen konuşma kalıplarına ve deyimlere yer vermesi yerlilik arzusunu gösteren unsurlar olarak görülmektedir. onlar padişahı ve vezirini överler. Konuşma dilinden gelen söyleyişleri kullanmadaki dehası ve ahengi sağlamadaki titiz işçiliği onu çağdaşlarından ayırır. Yüzyıl Türk Edebiyatı Damat İbrahim Paşa’nın oluşturduğu tercüme heyetindeki görevi dolayısıyla Sahaifü’l-Ahbar ve Aynî Tarihi’ni tercüme eden kurulda görev alan Nedîm.48 XVIII. Kimi zaman kasidelerinin kurgusal mekânlarında kahramanlarını bir gösterinin figürleri hâline getirir. Nedîm. şiir lügati zengin olmayan şairlerdendir. kasidelerinden çok gazelleriyle ve şarkılarıyla tanınır. Osmanlı şairleri arasında devriyle birlikte anılan. Fakat modern şairlerin Nedîm’e yaklaşım biçimleri ve algılamaları onun şiiriyle tam olarak örtüşmez. Nedîm. Ayrıca kavramları konuşturur. Şiirleri bir divanda toplanmıştır. şiirlerinde ritmik akışkanlığın sağlanmasında etkili olmuştur. manzum hikâyeler anlatır. Kafiye. Nedim divan şiirinin birikimini. Bakî gibi ustalar başta olmak üzere pek çok şairden etkilenmiştir. Onun asıl kudreti dili kullanmadaki ustalığında saklıdır. Hece ölçüsüyle şiir söylemesi.
Divan şairlerinin hece ölçüsüyle şiirler söylemesi c.2. anne tarafından bağlı olduğu bu seçkin ailenin unvanı aşağıdakilerden hangisidir? a. Şehname kahramanlarının sıradanlaştırılması b. Karaçelebizadeler e. Nedim’in yukarıdaki beytinde geçen “nâhide” sözcüğünün anlamı ve görevi aşağıdakilerden hangisidir? a. Nadirî d. Kış mevsimi Hidîv-i Baykara-meclis ki târ-ı zülf-i nâhide Kemîne mutrıbı der sen benim târ-ı rebâbımsın 10. Fark edilmeyi istediğini e. Nabî b.Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-I 49 Kendimizi Sınayalım 1. Osmanlı zevk ve yaşama üslubunun izlerini taşıması Açıl ey fasl-ı dey sen gülsitanlardan açılsın gül Terennüm eyle bülbül mutrıbım çengim rebâbımsın 9. Nedîm’in yukarıdaki beyitte “ey” ünlemiyle seslendiği “fasl-ı dey” tamlamasının anlamı aşağıdakilerden hangisidir? a. Aşağıdakilerden hangisi Nedîm’in şiirinin özelliklerinden biri değildir? a. İstanbul’un semt ve mahallelerinin. İlkbahar mevsimi d. İmaj dünyasının geniş. söz varlığının zengin olması c. Nabî 8. Zühal yıldızı-feleğin bekçisi . Nabî e. Nedîm’in kaside tarzında üstat kabul ettiği şair aşağıdakilerden hangisidir? a. Nailî 7. Aşağıdakilerden hangisi. Çoban yıldızı-iyi talih simgesi c. Ebussuudzadeler b. Tasavvufi derinlik olmaması d. insanlarının şiire konu olması e. Nedîm. Geleneğe aykırı tutum benimsediğini d. Arabzadeler 5. Nefî b. Nedîm’den önceki dönemlerde yerlilik arayışlarına girişen şairlerden biri değildir? a. Günlük konuşma dilindeki ikilemelerin redif olarak kullanılması d. Bakî b. Bakî e. Necatî d. Aşağıdakilerden hangisi. Şeyhülislam Yahya e. bir gazelinin makta beytinde “Ma‘lûmdur benim sühanım mahlas istemez/ Fark eyler onu şehrimizin nüktedânları” diyerek hangi özelliğini vurgulamak istemiştir? a. Her şey kendiliğinden olmuş izlenimi vermesi e. İstanbul’da nüktedanların çok olduğunu b. Osmanzade Taib’in reis-i şuara olması 4. Nedîm’in gazel tarzında usta kabul ettiği şair aşağıdakilerden hangisidir? a. Üslup sahibi bir şair olduğunu c. Şehname kahramanlarını sıradanlaştırarak geleneğin sınırlarını zorlayan şair aşağıdakilerden hangisidir? a. Haletî c. Mahlas söylemeden de gazel yazabileceğini 6. İstanbul’un fethinden itibaren devlet hizmetinde bulunan seçkin bir ailenin çocuğu olan Nedim’in. Müeyyedzadeler d. Nedîm’den önce. Yaz mevsimi c. Sonbahar mevsimi e. Zühre yıldızı-feleğin sazendesi d. Nefî b. Nadirî d. Bakî 3. Haletî c. Ünite . Zatî e. Mülakkabzadeler c. yüzyıl divan şiirindeki mahallîşme eğiliminin bir yansıması değildir? a. Utarit yıldızı-feleğin kâtibi e. Lale Devrinin bütün güzel yönlerini yansıtması b. Gül mevsimi b. Emrî d. Şeyhülislam Yahya c. Kadın ismi-Hüseyin Baykara’nın eşi b. XVIII. Necatî c. Sabit 2.
onlar padişahı ve vezirini överler. c 2. Şiirlerinin bestelenmeye elverişli bir yapısı vardır. d 8. Yanıtınız yanlış ise “Nedîm’in Şiirlerinden ÖrneklerÖrnek 1 (Kaside)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 10. Bilindiği üzere İskender’in siyasal iktidarını Aristo. gerçek hayattan alınan unsurları kullanması. a 7. Levnî mücessem nakışlarıyla katkıda bulunmuştur. şiirlerinde ritmik akışkanlığın sağlanmasında etkili olmuştur. Yanıtınız yanlış ise “Nedîm’in Hayatı. Şairliği ve Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Konuşma dilinden gelen söyleyişleri kullanmadaki dehası ve ahengi sağlamadaki titiz işçiliği onu çağdaşlarından ayırır. Nedîm’in muhallefatıyla ilgili olarak önce Ali Canip Yöntem’in. Nedîm de III. Yüzyıl Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Erünsal’ın yayımladıkları belgeler ve bu belgelere dayalı olarak yaptıkları yorumlar şairin daha iyi tanınmasına imkân sağlamıştır. Damat İbrahim Paşa’nın Osmanlı kültür ve sanat hayatında gerçekleştirmeye çalıştığı hamleye Nedîm şiirleriyle. a 3. Yüzyılda Mahallî-Folklorik Üslup” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Padişah ve vezirini överken tarih ve mitolojiden yararlanır. Yanıtınız yanlış ise “Nedîm’in Hayatı. İbrahim Paşa’yı da Aristo’ya benzetir. Yanıtınız yanlış ise “XVIII. . bu kasidesinde hem III. Itrî besteleriyle. Nedim. b 9. Yanıtınız yanlış ise “XVIII. Nedîm’in eserlerinde Lale Devrinin bütün olumlu özelliklerini ve güzelliklerini bulmak mümkündür. Yanıtınız yanlış ise “Nedîm’in Şiirlerinden ÖrneklerÖrnek 1 (Kaside)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. hece ölçüsünün sık kullanımı. mal varlığı. yıldızların ve burçların birbiriyle olan ilişkisi üzerine gelişen mitolojik unsurlara da göndermelerde bulunur. redif ve vezin kullanımındaki başarısı. Bunlarla da yetinmez. Bulduğu bir imajı veya hoşuna giden benzetme unsurlarını tekrar tekrar kullanır. Fakat bunu doğrudan yapmaz. Kafiye. yüzyıl divan şiirine yansımaları. d 5. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Mahallîleşmenin XVIII.50 XVIII. Nedîmane denilen tarzın önemli özelliklerinden bir diğeri yerlilik merakıdır. Yanıtınız yanlış ise “Nedîm’in Hayatı. Sıra Sizde 3 Nedîm’in şiirinin başlıca özellikleri şöyle sıralanabilir: Nedîm. Onun asıl kudreti dili kullanmadaki ustalığında saklıdır. mirasçıları açıkça tespit edildiğinden biyografi yazımında muhallefat veya tereke kayıtlarının önemli yeri vardır. Divan edebiyatında vezirler övülürken tarihî öncülleri arasında yer alan Süleyman peygamberin veziri Âsaf ’a veya Selçuklu hükümdarı Melikşah’ın veziri Nizamülmülk’e benzetilir. günlük dilden gelen konuşma kalıplarına ve deyimlere yer vermesi yerlilik arzusunu gösteren unsurlar olarak görülmektedir. Sıra Sizde 4 Nedîm. borç ve alacaklarının. padişahı İskender’e. Ahmet’i Melikşah’la. Şairliği ve Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yüzyılda Mahallî-Folklorik Üslup” konusunu yeniden gözden geçiriniz. şiir lügati zengin olmayan şairlerdendir. b 6. Ayrıca “ikbal ve devlet” kavramlarını konuşturur. fikirleriyle pekiştirmiştir. Hece ölçüsüyle şiir söylemesi. Şairliği ve Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Şairliği ve Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ahmet’i hem de Damat İbrahim Paşa’yı över. daha sonra İsmail E. konuşma kalıplarının kullanılması ve mahallî konuların işlenmesi biçiminde özetlenebilir. c Yanıtınız yanlış ise “XVIII. e 4. Arapça ve Farsça kelimelerin Türk telaffuzuyla aruzla buluşması. günlük hayat sahnelerinin. Fars şiiriyle rekabetin sıradanlaşması. İbrahim Paşa’yı ise Nizamülmülk’le kıyaslar. Şairliği ve Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Nedîm aruzun musikisini yakalayan ve şiirinde âdeta bir ahenk unsuru olarak kullanan divan şairlerinden biridir. Bir sahne oluşturarak kahramanlarını birbirine övdürür. İbrahim Paşa’nın Lale Devrinde oluşturduğu muhitle Hüseyin Baykara’nın Herat’ta oluşturduğu sanat çevresi arasındaki benzerliklere işaret eder. Bu tür belgelerde kişinin oturduğu semt. Yanıtınız yanlış ise “Nedîm’in Hayatı. Yüzyılda Mahallî-Folklorik Üslup” konusunu yeniden gözden geçiriniz. mirasçılarının başvurusu veya devletin gerekli görmesi durumunda tespiti sonunda hazırlanan belgelerin yer aldığı defterelere muhallefat veya tereke defteri denir. Yanıtınız yanlış ise “Nedîm’in Hayatı. İstanbul hayatından sahneler sunması. Sıra Sizde 2 Ölen kişilerin sahip oldukları servetlerinin.
Macit. Tanpınar. Ankara: Akçağ Yayınları. Dr. İstanbul. M. Macit. Nedîm Hayatı. 253-259. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. Türk Tarih Kongresi (15-20 Kasım 1943). Tıpkıbasım. Kemal (1994). Ankara.Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-I 51 Yararlanılan Kaynaklar Altun. Hazırlayan: Asım Bezirci. Ahmet Hamdi (1977). İrepoğlu. Ankara: Hece Yayınları. Nedim’in Divan Şiirine Getirdiği Yenilik. Gölgemi Bıraktım Lale Bahçelerinde. Journal of Turkish Studies. Horata. Bağ Bozumu. “Büyüyen Gölgeler Yüzyılı: 18. Kâzım (1989). İstanbul: Dergâh Yayınları. İstanbul. Asır Klasik Türk Şiiri”. Muhsin (1997). Tanpınar. Yedi İklim. Kayahan (2006). Osman (2003). Abdülbaki (1951-1972). Başvurulabilecek Kaynaklar Gölpınarlı. Ünite . İnci-Zeynep Kerman (1991). İstanbul. Nedîm Divanı. Nedîm And The Poetics Of The Ottoman Court: Medieval Inheritance And The Need For Change. Osmanlı 9. 109-121. Kongreye Sunulan Tebliğler. “Lâle Devrinin Çelebi Nakkaşı: Levnî”. “Şâir Nedim’in Muhallefâtı”. Sevgi. 711-717. . Ankara: Hece Yayınları. “Lale Devri’nde Bir Safevî Elçisi: Murtaza Kulu Han (Namî) ve Ona Yazılan Nazireler”. Nâmık Kemal’in Türk Dili ve Edebiyatı Üzerine Görüşleri ve Yazıları. Edebiyat Üzerine Makaleler. Osmanlının Hazanında Gazel Dökümü: Modern Türk Şiirini Ararken. Nedîm Divanı. 33/I. 121 (Nisan). Işıl (2000). Bloomington. Yöntem. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Hasibe (1992). Ömür (2011). Tevfik Fikret (1984). III. Baskı. Ali Canip (1948). Gül (1999). Erünsal. 19 uncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi. Cem Dilçin’e Armağan). Ahmed Hâşim Bütün Eserleri. 73. Kayahan (2006). Süleyman Sadettin (2002). 49-52. İstanbul. Yetiş. Sılay. İstanbul: Dergâh Yayınları. İrepoğlu. Macit. Enginün. Divan Yolu’ndan Pera’ya Selametle. Nedîm Divanı. Ahmet. 4.2. “Bir Mütareke Dönemi Dergisi Daha: Şâir Nedîm”. Özcan (1996). 27/II. Sanat Dünyamız. M. Ceylan. Ali Canip Yöntem’in Eski Türk Edebiyatı Üzerine Makaleleri. İstanbul: Doğan Kitap. (2009). Özgül. Özgül. İstanbul: Çağlayan Kitabevi. “Mahallîleşme Cereyanı ve Nedîm”. İstanbul. 235-243. Journal of Turkish Studies. Rübâb-ı Şikeste. Halil Nihat [Boztepe] (1338-40). 255-274. Ahmet Hamdi (1982). Mazıoğlu. Muhsin (1999). Ankara: Akçağ Yayınları. III.M. İstanbul: Kesit Yayınları. Gül (2003). Eserleri ve Sanatı.Türklük Bilgisi Araştırmaları (Prof. Mecelletü’n-Nisab. Ankara: Akçağ Yayınları. İsmail E. Muhsin (2010). “Nedîm’in Hayatı ve Çağdaşlarının Üstündeki Tesirleri”.
Nedîm’in murabba ve gazellerini çözümleyebilecek. Divan şiiri geleneği içinde Nedîm’in yerini belirleyebilecek. Mahallî üslubun diğer temsilcilerinden Enderunlu Fazıl ve Müverrih Sürurî hakkında değerlendirmeler yapabileceksiniz. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar • • • • • Murabba Şarkı Nedîm Enderunlu Fazıl Defter-i Aşk • • • • Hubanname Zenanname Sürurî Neşatengiz İçindekiler XVIII. Yüzyıl Türk Edebiyatı Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-II • NEDİM’İN ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER • MAHALLÎ-FOLKLORİK ÜSLUBUN DİĞER TEMSİLCİLERİ • ENDERUNLU FAZIL • MÜVERRİH SÜRURÎ .3 Amaçlarımız XVIII.
Nedim’in çok tanınmış şiirlerindendir. hatta Nedim musammatlarında da Sadabad’ı övmüştür. Kâğıthane deresinin mecrası değiştirilmiş ve Cedvel-i Sim adı verilmiştir. köşkün önünde havuzlar. devrin şairlerinin kaside ve kıtalarına konu olmuş. çağlayanlar. murabbadır. Nedim’in bentlerden oluşan nazım biçimleri (musammat) arasında en çok tercih ettiği biçim. Sadabad. Murabbaların şarkı formunda bestelenmesinden ötürü Nedim şarkı şairi olarak da tanınmıştır.Mahallî-Folklorik Üslup ve Temsilcileri-II NEDİM’İN ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER Örnek 1 (Murabba) Bilindiği gibi III. Ahmet döneminde Kâğıthane yeniden tanzim edilerek otuz sütun üstüne kurulu bir köşk. Aşağıdaki murabba. fıskiyeler yaptırılmıştır.1 . Resim 3.
gamzesi (=yan bakışı) kan dökücü ve gözleri de âşığa binbir hile düzenlemeye hazırdır. III Gezermiş kasrın etrâfında yer yer tâze meh-rûlar Mükahhal gözlü şîrîn sözlü leylî yüzlü âhûlar Heman alkış sadâsın andırırmış çağlayan sular Ederlermiş du‘âsın pâdişâh-ı ma‘deletkârın kasr : köşk. köle sitemkâr : zulüm ve haksızlık eden zâr : ağlayan. Güzel. düzenbaz Ah! Yine bir zalim uçarı güzelin tutsağı oldum. o kaşların. tesir şevket : büyüklük. tutsağıdır. Nedim’in diğer şiirlerinde de olduğu gibi siyahı. suçlu ebrû : kaş mekkâr : hileci. kötülüğü simgeler. sultan O nazlı yavruyu gördüm. Yüzyıl Türk Edebiyatı Mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün I Yine oldum esîri âh bir şûh-ı sitemkârın Ki dil-ber sevmemiş bilmez belâsın âşık-ı zârın Ne kâfirliklerin gördüm ben ol zülf-i siyehkârın O ebrûnun o zâlim gamzenin ol çeşm-i mekkârın esîr : tutsak. heybet hünkâr : padişah. çehre hurşîd : güneş eser : nişan. Leyla ma‘deletkâr : adaletli. saray meh-rû : ay yüzlü. hiç dilber sevmediği için. güzelin yanaklarındaki güneş izlerinden hareketle onun ne yaptığına dair yorumlarda bulunmaktadır. Sadabad’a tek başına gidip güneşli havada haşmetli sultanın alay törenini seyrettiği için açık havada yanakları kızarmış. Saçın sıfatı olarak kullanılan siyehkâr. kızartmış. sürme çekilmiş şîrîn : tatlı. güzel mükahhal : sürmeli. Kâfir. kul. Meğer zalim. yanaklarına tesir etmiş. güneş. II O tıfl-ı nâzı gördüm rûyuna hurşîd eser etmiş Haberdâr olmamışdım sonra bildim neylemiş nitmiş Meğer zâlim kaçup tenhâca Sadâbâda dek gitmiş Temâşâ eylemiş âlâyını şevketlü hünkârın tıfl : çocuk rûy : yüz. Şair. sevimli. sevilir ama kendisi sevmez. aynı zamanda haksızlık ve zulmeden anlamındadır (tevriye). kaçıp tek başına Sadabad’a gitmiş de heybetli sultanın alay merasimini seyretmiş. Oysa ben o simsiyah saçların. Güzelin saçları ve kaşları siyah. neler ettiğini sonradan öğrendim. sevgilinin kuludur. Böylece rengi ve âşık üstündeki etkisi bakımından kaşın ve gözün sıfatı olarak da kullanılır. Çocuk gibi nazlanan güzel. iz.54 XVIII. o zalim gamzenin. insaflı . o hilekâr gözlerin ne kâfirlikler ettiğini gördüm! Divan şiirinde âşık. Haberim olmamıştı. Şirin leylî : çok karanlık gece. ağlayan âşığın hâlini bilmez. inleyen siyehkâr : günahlı.
3. Ünite - Mahallî Folklorik Üslup ve Temsilcileri
55
Köşkün çevresinde yer yer yeni yetme ay yüzlü, sürmeli gözlü, tatlı dilli, Leyla yüzlü ceylanlar geziyormuş. Alkış sesini andıran çağlayan sular, adaletli padişaha dua ederlermiş. Sadabad köşkünün etrafında gezintiye çıkan güzeller varmış. Bu güzellerin özellikleri sayılırken “şirin ve leyli” kelimelerinin hem sözlük anlamları hem de aşk mesnevilerinin kadın kahramanları hatırlatılmıştır (tevriye). Kanallarla köşke getirilen suların çağlaması, alkış sedasını andırdığından benzerlik ilişkisine dayalı güzel yorum (hüsn-i talil) yapılmıştır. Alkış kelimesi, eski metinlerde bugünkü anlamıyla değil, kargış kelimesinin zıt anlamlısı olarak “hep bir ağızdan yapılan dua ve övgü” yerine kullanıldığından bendin son dizesiyle uyum sağlanmıştır. IV Güzelsin bî-bedelsin şûhsun âlüftesin cânâ Söz olmaz hüsnüne gelmez nazîrin âleme hakkâ Senin her cevrine bin cân ile sabr eylerim ammâ Beni pek öldürür ey bî-vefâ ellerle bâzârın âlüfte : alışık, alışkan; iffetsiz kadın nazîr : benzer, eş hakkâ : doğrusu cevr : haksızlık, eziyet, sitem bâzâr : pazar, çarşı; alışveriş Ey sevgili! Güzelsin, eşin benzerin yok, uçarısın, aşüftesin; güzelliğine söz yok, benzerinin dünyaya gelmeyeceği de bir gerçektir. Senin her eziyetine bin can ile katlanırım ama ey vefasız, ellerle pazarlık etmen yok mu; işte bu beni öldürüyor. Bu bendin ilk dizesinde güzelin sıfatları arasında sayılan ‘âlüfte’lik ve son dizedeki ‘bâzâr’ kelimesi, burada sözü edilen güzelin divan şiirinde yüceltilen sevgili olmadığını sezdirmektedir. Sevgiliden gelen her türlü eziyete, belaya sabretmeye razı olan âşığın katlanamayacağı tek şey, güzelin ellerle alışveriş içinde olmasıdır. V Bugün bir mahrem-i esrâr yâr-ı nükte-pîrâdan İşitdim kim sayup uşşâkını ey şûh-ı simîn-ten Nedîm-i zâra benzer âşıkım yokdur demişsin sen Efendim işte vardır ben esîrin ben giriftârın mahrem : gizli olan, herkese söylenmeyen; haram esrâr : gizlenen ve bilinmeyen şeyler nükte-pîrâ : nükte süsleyen uşşâk : âşıklar sîmîn-ten : gümüş tenli giriftâr : tutulmuş, tutsak. Ey gümüş tenli uçarı güzel! Bugün gizli sırları bilen, nükteli sözleri süsleyerek anlatan bir dosttan işittim ki âşıklarını bir bir saydıktan sonra “inleyen Nedim’e benzer aşığım yoktur” demişsin. Efendim, işte vardır; ben esirinim, ben tutsağınım! Nedim’in şiirlerinde sık başvurduğu konuşma üslubu, daha doğrusu dedikodu tarzı bu bentte de görülmektedir. Tecrit sanatının en güzel örneklerinden biriyle karşılaşmaktayız. Şair, sevgiliye âşıklarının içinde Nedim gibisinin olmadığını söylettikten sonra kendisinin tutkun, tutsak olduğunu belirterek etkili bir söyleyiş tarzı geliştirmiştir. Nedim’in bu murabbası bestelenerek şarkı formunda okunmuştur. Nedim Divanı’ndaki diğer örnekleri dikkate alarak şarkı ve murabba kavramlarını değerlendiriniz.
1
56
XVIII. Yüzyıl Türk Edebiyatı
Örnek 2 (Gazel)
Resim 3.2
Fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün 1 Haddeden geçmiş nezâket yâl ü bâl olmuş sana Mey süzülmüş şîşeden ruhsâr-ı âl olmuş sana nezâket : naziklik, incelik, zarafet, terbiye hadde : erimiş madenden tel ve sırma çekmeye yarayan alet yâl u bâl : boy bos, boy bos düzgünlüğü mey : şarap, bade ruhsâr : yanak, yüz, çehre Nezaket haddeden geçmiş, sana boy bos olmuş; şarap şişeden süzülmüş sana kırmızı yanak olmuş. Madenler haddeden geçirilerek inceltilir. Nezaket soyut bir kavram ve davranış biçimi olduğu hâlde daha da incelmek için haddeden geçerek güzelin boyu bosu olmuş. Şarap da süzüle süzüle güzelin yanağına yakışacak kırmızılık düzeyine erişmiş. Fiillerin kullanımına bakılırsa her iki işlem de kendiliğinden olmuş izlenimi vermektedir. Bu çeşit hayaller hiç şüphesiz Hint üslubunun ürünüdür. 2 Bûy-ı gül taktîr olunmuş nâzın işlenmiş ucu Biri olmuş hoy birisi dest-mâl olmuş sana bûy : koku taktîr : damla damla akıtma; damıtma hoy : ter dest-mâl : mendil, elbezi Gülün kokusu damıtılmış, nazın ucu işlenmiş; biri sana ter, birisi de mendil olmuş. Gülün kokusunun damıtılarak güzelin ter kokusunun yerini alması, ancak Hint üslubu deneyiminden geçmiş şiir anlayışında görülebilecek bir inceliktir. Gül suyunun damıtılması olağan bir şeydir. Ama gülün kokusunun damıtılması ancak sanatın dünyasında mümkün olur. Teri bu denli güzel kokan birinin elinde çok narin bir mendil olması gerekir. Nazın etrafı işlenerek mendil olmuş. Naz, kumaşın yerini almış (istiare). Anlam bakımından birbirini çağrıştıran bûy ile hoy, işlenmiş ile dest-mâl sözcükleri bu beyitte paralel bir biçimde sıralanarak mürettep leff ü neşr sanatı yapılmıştır.
3. Ünite - Mahallî Folklorik Üslup ve Temsilcileri
57
Sihr ü efsûn ile dolmuşdur derûnun ey kalem Zülfi Hârûtun demek mümkin ki nâl olmuş sana sihr : büyü, gözbağcılık; hüner efsûn : büyü, sihir, afsun nâl : kamış kalemin içindeki ince lif. Harût : Babil kuyusuna asılı olan iki melekten biridir. Diğeri Marut’tur. Büyü yapmakla meşhurdur. Ey kalem! Senin için sihir ve büyü ile dolmuştur. Harut’un zülfü sana nâl olmuş demek mümkündür. Şair, ilk iki beyitte hayalleri kanatlandıran bir söyleyiş biçimi ve hayal inceliğini yakaladığının farkındadır. Dolayısıyla kalemine yönelerek ona seslenmek gereği duyar (tecrit). Kalemin içi sihir ve büyü ile dolmuştur. Zaten şiir de bir çeşit büyü değil midir? Şair, meramını ilk mısrada söyledikten sonra ikinci mısrada telmih yoluyla ifadelerini somutlaştırır. Büyücülerin ustası Harut hatırlatılmıştır (telmih). Sihir ve büyü onun işidir. Kalemin içinde de nâl denilen ince lifler vardır (mürettep leff ü neşr). Sanki Harut’un zülfü bu kalemin içinde lif olmuştur. Kâğıtla mürekkebin buluşmasını sağlayan kamış kalemlerin içindeki liflerle, büyücülükte kullanılan saç telleri arasındaki benzerlik kalem-büyü ilişkisine zemin oluşturmuştur. 4 Şöyle gird olmuş Firengistan birikmiş bir yere Sonra gelmiş gûşe-i ebrûda hâl olmuş sana gird : yuvarlak; çevre; değirmi gûşe : köşe, bucak ebrû : kaş gûşe-i ebrû: kaşın köşesi, kaş ucu hâl : ben Firengistan şöyle toplanmış bir yere birikmiş, sonra gelmiş kaşının köşesinde sana ben olmuş. Frengistan, kâfirlerin ülkesidir. Küfür, siyahlığı simgeler. Güzellik unsurlarından sayılan ben de siyahtır. Benin koyu renkli olanı makbul sayılır. Güzelin kaşının kenarında simsiyah bir ben vardır. Şair, güzelin beninin ne kadar kara olduğunu belirtmek için bütün Frenk ülkesini bir ben hâline getirmektedir (mübalağa). 5 Ol büt-i tersâ sana mey nûş eder misin demiş El-amân ey dil ne müşkilter suâl olmuş sana büt : put tersâ : Hristiyan nûş et- : içmek müşkilter: çok müşkül, çok zor, çetin Ey gönül! O Hristiyan güzeli sana şarap içer misin demiş, aman sana ne de zor soru sormuş. Şair, gönlüne seslenmektedir (tecrit). Gönül, meyhanede şarap içen bir kimse gibi tasavvur edilmiştir (teşhis). Meyhanelerde sakiliği, put gibi güzel olan Hristiyan gençleri yapmaktadır (istiare). Bu saki gönüle, “Şarap içer misin?” diye bir soru yöneltmiş. Sarhoşluğun son kertesine vardığı böyle bir durumda, hatırı kırılamayacak kadar güzel olan birinin, içmeye devam etmek için sunduğu teklifi geri çevirmek imkânsızdır. Bu bakımdan gönül, çok zor bir soruya muhatap olmuştur. 6 Sen ne câmın mestisin bi’llah kimin hayrânısın Kendin aldırdın gönül n’oldun ne hâl olmuş sana câm : sırça, cam; kadeh mest : sarhoş bi’llah : Allah için hayrân : şaşmış, şaşırmış; afyon sarhoşu
3
terbiye belî : evet irfân : sezgi. muhâl : mümkün olmayan. suret. yani âşık olmuştur. sana ne hâl olmuş? Gönül kendini aldırmış. öpüş la‘l : kırmızı. Beyitte anlatılan güzel o kadar zariftir ki “bûse” kelimesindeki sin harfinin dişleri. Gam- .58 XVIII. sözlüklerde süzgün bakış. anlama. noldun. bir an görünüp sonra kayboluvermiştir. Bu kadar zarif güzel. Yaralı dudağı öptürmek elbette imkânsızdır. nitelik. selam kelimesinde bulunan sin harfinin inciticiliğine bağlamaktadır: Anun içün kimseye vermez selâm ol nâzenîn Lebleri nâzik durur zahmet verür dendân-ı sîn İki şair arasındaki zevk ayrılığı selâm ve bûse kelimelerinin çağrışım dünyalarında gizlidir. sana peri yüzlü (bir güzel) görünmüş. kavrayış. Câm (=kadeh) kelimesi kullanılarak mecaz-ı mürsel yoluyla içindeki şarap kastedilmektedir. 8 Yok bu şehr içre senin vasf etdiğin dilber Nedîm Bir perî-sûret görünmüş bir hayâl olmuş sana dilber : gönlü alıcı güzel perî : cinlerin dişilerine verilen ad. Şarap sarhoşuna mest. al. istek. değerli bir taş. yan bakış iz‘ân : anlayış. Gamze. akıl. anlayışımız vardır. İstanbul’da da bulunmaz. Öyleyse şair ya hayallere dalmıştır yahut da peri yüzlü biri. Bir başka söz ustası Necatî de sevgilisinin ilgisizliğini. yan bakış ibareleriyle karşılanmakla birlikte divan şiirinde gamzeyle anlatılmak istenen. Evet. Allah için (söyle) kimin hayranısın? Kendini aldırdın. güzel ve alımlı bayan Senin anlattığın güzel bu şehirde yok. Sarhoş gibidir. Nedim. mimiklerle de bütünleşen etkileyici bakıştır. Fakat neden sarhoş olduğu sorusuna muhatap olmaktadır (istifham). Bu suretle dudağını öptürmek senin için imkânsız olmuştur. evrenin sırlarını anlama kudreti O süzgün bakışın maksadını anlarız. maksat. Hayran kelimesi tevriyeli olarak kullanılmaktadır. afyon gibi uyuşturuculardan sarhoş olana hayran denir. dudağını öptürmeyen bir güzelin istiğnası karşısında kabahati ‘bûse’ kelimesindeki sin harfine yüklemektedir (hüsn-i talil). imkânsız Bûse (öpüş) kelimesindeki sin harfinin dişlerinden dudakların yaralanır. söz söylemeyi bilmeyiz ama biraz irfanımız vardır. dudaklarını yaralar. 7 Leblerin mecrûh olur dendân-ı sîn-i bûseden La‘lin öpdürmek bu hâletle muhâl olmuş sana mecrûh : yaralanmış dendân : diş bûse : öpücük. Örnek 3 (Gazel) Mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün 1 Murâdın anlarız ol gamzenin iz‘ânımız vardır Belî söz bilmezüz ammâ biraz irfânımız vardır murâd : arzu. meram gamze : süzgün bakış. yakut hâlet : hâl. Yüzyıl Türk Edebiyatı Gönül! Sen nasıl bir kadehin sarhoşusun. Nedim! Sen bir hayal görmüşsün. Dudaklar la‘l (=yakut) gibidir (istiare).
kabullendikleri estetik anlayışın bir gereği olarak şahsi yaşantıları. sezgi yoluyla kazanılan terbiyedir.Mahallî Folklorik Üslup ve Temsilcileri 59 ze bir savaşçıda bulunması gereken acımasızlık. Bu özellikler aynı zamanda güzelin âşık karşısındaki gücünü de simgeler. Onun için zaman zaman medreselilere sataşırlar. şarap bardağı peymân : yemin. 3 Münâsibdir sana ey tıfl-ı nâzım hüccetin al gel Beşiktaşa yakın bir hâne-i vîrânımız vardır tıfl : küçük çocuk nâz : kendini beğendirmek için takınılan tutum hüccet : senet. şen. Şairin biyografisiyle ilgili belgelerle buradaki ifadeler örtüşür. eski. Bu ifade şaire beyaz kâğıt üstüne konulan pençe işaretini çağrıştırmıştır. ‘belî söz bilmezüz’ ifadesini bu yüzden kullanır. irfan tekkede öğrenilir. hüccet kelimesinin farklı anlamlarını çağrıştıracak bir biçimde kullanmıştır (iham).3. İlim medresede. böyle ifadelerle başka şairlerin beyitlerinde de karşılaşırız. Verilen sözden dönmemek gibi erdemli bir davranışa vurgu yapan şair. “efendim semtimizden geçersen. uçarı güzel peymâne : büyük kadeh. izin Ey nazlı yavru! Beşiktaş’a yakın eski bir evimiz var. bir sözleşmeye bağlayarak şiirinin anlam katmanlarını zenginleştirir (hüsn-i talil). İrfan. 2 O şûhun sunduğu peymâneyi redd etmezüz elbet Anunla böylece ahd etmişiz peymânımız vardır şûh : neşeli. Ancak. vezir. diyerek şair. âşığa merhamet et. Âşık her zaman irfan sahibidir. Bu doğal durumu şair. Bir murabbasında da sevgilisine. Sana uygundur. el ise pençeyi hatırlatmaktadır (leff ü neşr). bu noktada kalır ve ayrıntıya inmez. 4 Elin koy sîne-i billûra rahm et âşıka zîrâ Beyaz üzre bizim de pençe bir fermânımız vardır sîne : göğüs. sevgilidir. bulduğu cinas etrafında oluşan birikimi değerlendirmek niyetindedir. Divan şairleri. Onunla böylece sözleşmişiz. Beyit peymane-peyman cinası üzerine kurulmuştur. Dolaylı bir aktarımı tercih ederler. Pençe. Mecazi olarak gamzeyle kastedilen. and O uçarı güzelin sunduğu kadehi elbette geri çevirmeyiz. Beyaz kelimesiyle kâğıt kastedilmiştir (mecaz-ı mürsel). yıkık dökük bir evinin olduğunu söylemektedir. yürek billûr : parlak ve saydam taş veya cam Elini billur gibi parlak göğsüne koy. beylerbeyi gibi yüksek bürokratların imza yerine kullandıkları işarettir. Şair. kan dökücülük ve öldürücülük gibi özelliklere sahiptir. “Elini göğsüne koy” ifadesi. Ünite . insaf et anlamında kinayeli kullanılmıştır. . Sine-i billur beyaz kâğıdı. Nedim de bu beytinde medreseli tutumunu alaya almak için onların ağzıyla konuşur. âlimliğe tercih ederler. İrfan sahibi olmak her divan şairi için arzu edilen bir özelliktir. kendileriyle ilgili ayrıntıları doğrudan söylemezler. Zira bizim de beyaz üzre pençeli bir fermanımız vardır. bu ev senin olsun da demiş olabilir. Bu beyitte Nedim Beşiktaş’a yakın. Evine davet ettiği küçük sevgilinin izin alıp gelmesini söylemiş olabileceği gibi gel bu evin tapusunu al. belge. izin al da gel. Âşığın kendisini fermanlı köle gibi görmesi yeni değildir. Şairler de arifliği. Uçarı bir güzelin sunduğu peymaneyi (kadeh) âşığın reddetmesi mümkün değildir. Tasavvuf neşesi taşıyan bir şairin divanında böyle bir beyitle karşılaşsaydık pekâlâ bezm-i ezelde (ezel meclisi) gerçekleşen akitleşmeyi hatırlar ve beyti bu çerçevede açıklardık. “biz senin fermanlı köleniz” demek istemiştir. Pençeli fermanımız vardır. yeminimiz vardır. yolun Beşiktaş’a uğrarsa” diyerek âdeta evinin adresini verir.
bel. Şair. güzel sevmeyi bir fenn olarak değerlendirip zahidin sıradanlığını ortaya koymaktadır. Örnek 4 (Gazel) Mef ‘ûlü fâ‘ilâtü mefâ‘îlü fâ‘ilün 1 Esdikçe bâd-ı subh perîşânsın ey gönül Benzer esîr-i turra-i cânânsın ey gönül bâd : yel. kemer âğyâr : yabancılar. eğlenceli meclis bîgâne : kayıtsız. Eskiler. Meclise davet edilen mahcup sevgiliyi ikna etmeye çalışan Nedim. sağlam bilgimiz vardır. sabah vakti turra : alna dökülen saç lülesi. ara. köle) ile sultan (=sevgili) arasındaki tezattan yararlanmaktadır. Bazen de sevgilinin saçlarını dağıtarak âşığın gönlünü perişan eder. sabah rüzgârı estikçe perişan oluyorsun. başkaları Her gece başkaları belini kucaklayıp canlarına can katmakta… Behey zalim! Sen insaf et. emin olma Zahit. Nedim de miyan ve üç kez yinelediği can kelimesini bir arada kullanarak (iham-ı tenasüp) dolaylı bir biçimde aynı anlayışı sürdürür. tabaka. güzel sevmekte müşkülün var ise benden sor. yabancı yok. bâde 5 . Şairler belin inceliğini anlatırken “mû” (=kıl) ve “yok” gibi kelimeleri kullanırlar. ortaya çıkarma itkân : sağlam kılma. Bizim o dalda çok araştırmamız. sanat alanlarını tasnif etmek için kullanılır. bağlı Sıkılma. Divan şairleri kendilerini rind olarak takdim eder ve sık sık zahide sataşırlar. sözgelimi. kâkül Ey gönül! Sevgilinin kâkülüne tutsak olmuşa benziyorsun. 6 Kocup her şeb miyânın cânına can katmada âğyâr Behey zâlim sen insâf et bizim de cânımız vardır şeb : gece miyân : orta. sanat. Davetlimiz olarak sadece Nedim. 7 Sıkılma bezme gel bîgâne yok da‘vetlimiz ancak Nedîmâ bendeniz var bir dahı sultânımız vardır bezm : içkili. ilgisiz. tecrit yoluyla davetlileri üç kişiymiş gibi sunmakta ve ayrıca bende (=kul. bizim de canımız vardır. bir de sultanımız vardır. şiirden söz ederken fenn-i şiir ifadesini kullanırlar. kaba sofu fenn : nevi. Fenn kelimesi ilim. Hatta hayal ve can gibi soyut kelimelerle tenasüp veya iham-ı tenasüp oluşturacak tarzda aynı beyitte bir araya getirirler. ilim. kulunuz. Nedim de zarifçe zahide sataşmaktadır. yabancı bende : kul. rüzgâr subh : sabah. köle. âşığın beklentilerine uygun olarak sevgiliden bazen haber bazen de koku getirir. tövbe. hüner tahkîk : araştırma. meclise gel. Yüzyıl Türk Edebiyatı Güzel sevmekde zâhid müşkilin var ise benden sor Bizim ol fende çok tahkîkimiz itkânımız vardır zâhid : ham sofu. 2 Gül mevsiminde tevbe-i meyden benim gibi Zannım budur ki sen de peşîmânsın ey gönül tevbe : işlenmiş bir günah veya suçun bir daha işlenmeyeceğine dair verilen söz. Sabah rüzgârı. mey : şarap.60 XVIII. Çünkü âşığın gönlü sevgilinin zülfünün telleriyle bağlıdır. çeşit. Divan şiirinde belin (miyân) incesi makbul sayılmaktadır.
Gözyaşı. kalp sîne : göğüs. Göğsün içindeki kalp. görüntüsü itibariyle su ve ayna gibi parlaktır. Aslında akıl ve şuurun kalpte yeri olmadığına göre onlar misafir. Ama ilişkilerinde yabancı gibi davranmaktadırlar. İnsanlar kendilerine sürekli öğüt veren kişilere yakın olmak istemez ve hatta onlardan uzaklaşmayı tercih ederler. sıcaklık tâb : güç. misafirhane. ağlayış. kaçan Ey gönül! Ben sana şarap içme. hararet girye : ağlama. Bu da ateş ve ışık gibi gönlün de gözyaşının içinde gizli olması ihtimalidir. iz. gidiş. gönül ise ev sahibi konumundadır. dolaylı olarak. ışık. gözyaşındaki parıltının gönüldeki ateşten kaynaklandığını sezdirmektedir. güzel sevme mi dedim? Benden niçin böyle kaçıyorsun? Şair gönlüyle konuşmaya devam etmektedir ve şiir boyunca bu konuşmayı sürdürecektir.Mahallî Folklorik Üslup ve Temsilcileri 61 Ey gönül! Gül mevsiminde benim gibi şaraba tövbe etmekten sanırım sen de pişmansın. “Gül mevsimi” ise bahardır (mecaz-ı mürsel). alışveriş hûş : akıl. tutuşma. Beyitte gönül aracılığıyla insan davranışlarına dair bir hususa işaret etmektedir. Şair pişman olduğunu bir sohbet havası içinde anlatmaktadır. Ayrıca belli bir düzeyde sıcaklığa sahiptir. fikir. yürek mihmân : konuk. Bahar mevsimi işret ve eğlence zamanıdır. içki gûne : türlü. misafir Ey gönül! Sanki göğsün içinde misafirsin. yabancı mu‘âmele : davranış. gönül.3. 6 Âyîne oldu bir nigeh-i hayretinle âb Bi’llah ne saht âteş-i sûzânsın ey gönül . yol. güzel sev şeklinde anlaşılır. Şair. içeri. baharın gelişiyle ettikleri tövbeden pişmanlık duyarlar. Sohbet ettiği kişi ise gönüldür (tecrit). Divan şiirinde baharın göstergelerinden biri de güldür. Gözyaşı dökmek âşıklığın belirtilerinden sayılır. kuvvet. ateş alevi. davranma. Akıl ve şuurla ilişkilerinizde yabancı gibisiniz. parıltı sûz : yanma. Şarap içmeye tövbe eden rintler. 4 Ben sana bâde içme güzel sevme mi dedim Benden niçün bu gûne girîzânsın ey gönül bâde : şarap. Söz konusu öğütler tersinden okunduğunda şarap iç. ilgisiz. gözyaşı pinhan : gizli Gözyaşımda böyle parıltının olması nedendir? Ey gönül! Herhâlde sen ateş ve ışık gibi gözyaşında gizlisin. Ünite . 5 Bîgânedir mu‘âmeleniz akl ü hûş ile Gûyâ derûn-ı sînede mihmânsın ey gönül bîgâne : kayıtsız. şuur derûn : iç. Bu doğal bir durumdur. parlaklık. ateş. 3 Eşkimde böyle şu‘le nedendir meger ki sen Çün sûz u tâb giryede pinhânsın ey gönül eşk : gözyaşı şu‘le : alev. sıfat girîzan : kaçıcı. öğütlerde bulunan bir insan olmadığını istifhamla daha belirgin hâle getirmektedir. Şair. gönül ise bu evde başkalarıyla pek ilgilenmeyen misafir gibi algılanmaktadır (teşhis). tarz. Mevsimler içinde baharın ayrı bir yeri vardır. Şair bu doğal durumu bilmezlikten gelir (tecahül-i arif) ve gönlüne seslenerek “meğerki” ifadesiyle bir ihtimali belirtir. yol.
bahara benzetilmektedir (teşbih).fiilinin emir kipini kullanarak tekdüzeliği bozmaktadır. cam. cilve edecek yer subh : sabah. Hacca kervanlarla gidildiği devirlerde kervanın önünde meşale taşıyan ve böylece yolu aydınlatan görevliler bulunurdu. . Feyz. 9 Peymâne-i mahabbeti sundun Nedîme çün Lutf eyle alma câmı biraz kansın ey gönül peymâne : büyük kadeh. 7 Hac yollarında meş‘ale-i kârbân gibi Erbâb-ı aşk içinde nümâyânsın ey gönül meş‘ale : lamba. Türkçe kan. çetin. Şevk baharının sabahına yakasın. ne yapacağını bilememe âb : su saht : katı. soyut. bolluk. İlk sekiz beyitte Farsça kelimelerle yaptığı kafiyelerin sonuna ek fiille beraber gönül redifini ilave eden şair son beyitte kök ve yapı bakımından değişik bir kelimeyi. meydanda Ey gönül! Hac yollarındaki kervan meşalesi gibi âşıklar arasında görünmektesin. dört unsurdan (anasır-ı erbaa) olmasıyla da ateşle akrabadır. muhabbet şarabı bulunur. şaşkın bakışınla suya döndü. kafilenin önünde yürürken elinde kandil yahut aydınlatıcı bir ateş taşıdığı için uzaktan bile olsa ilk bakışta görülür. Su. mesken. 8 Feyz âşiyânı mihr-i hüner cilvegâhısın Subh-ı bahâr-ı şevka girîbansın ey gönül feyz : suyun taşıp akması. hüner ve şevk kavramları üzerine kurulmuştur. Gönül. Yüzyıl Türk Edebiyatı âyîne : ayna nigeh : bakış. Câm (=kadeh) ile kastedilen şaraptır. yakıcı Ey gönül! Ayna. Muhabbet kadehinde. sert. Hemen kadehi elinden alma doya doya içsin. gönlün bakışı bile (teşhis) aynayı eritmektedir. Billahi sen ne kadar yakıcı bir ateşmişsin! Kor halindeki ateş. becerikli nümâyan : görünen. diye gönle seslenerek Nedim’i sanki üçüncü bir şahıs yerine koymaktadır (tecrit). kandil kârban : kervan erbâb : ehil. kadeh Ey gönül! Muhabbet kadehini mademki Nedim’e sundun. irfan âşiyân : yuva. kırıtma cilvegâh : cilve yeri. kuvvetli. ışık girîban : elbise yakası Ey gönül! İrfan yuvası ve hüner güneşinin doğduğu yersin. muhabbet kadehini sunan saki gibi takdim edilmektedir. bakma hayret : şaşırma. muktedir. feyz. lütfen kadehi alma. güçlü sûzan : yakan. şarap bardağı câm : sırça. Gönülde de öyle harlı ateş vardır ki. katı maddeleri eriterek sıvı hâle getirir. Şevk. Bu mesken gönüldür. Meşaleye benzetilen gönül de âşıklar arasında öyle görünmektedir (tecrit). parlaklık bakımından aynayla. Meşaleci. pek. görünme. anlam dünyası zengin bir kavramdır. ev mihr : güneş cilve : tecelli. biraz kansın. Ayrıca gönül güneşe benzetilen hünerin doğuş yeridir. Bunlar gönlü tanımlayan kavramlardır. Yuvada yani bir meskende yaşayan varlık gibi görülmektedir (teşbih).62 XVIII. Beyit. sevinç. sabah vakti şevk : şiddetli arzu. neşe.
Sevgili nazdan sarhoş gibi olmuştur. seni mi? Şair için kadeh. Hangisini alsam. içi kırmızı olan bir çeşit gül Nazik tenin güzel kokudan daha hoş. gülü mü. Gül-i ranâ. boy Naz sarhoşu sevgilim! Seni böyle pervâsız kim büyüttü? Seni kim bu şekilde selviden daha uzun yetiştirdi. kokusu ve rengi çocuğuna sinmiş bir anneye benzetilmektedir (kapalı istiare).3. çekinmeksizin gûne : türlü. 4 Bir elinde gül bir elde câm geldin sâkiyâ Kangısın alsam gülü yahud ki câmı yâ seni câm : sırça. dışı sarı. kurallara aldırmayan bir tavır sergilemektedir. ipek kumaş nazenîn : narin. Aslında şair. bir elinde kadeh olduğu hâlde geldin. 3 Güllü dîbâ giydin ammâ korkarım âzâr eder Nazenînim sâye-i hâr-ı gül-i dîbâ seni dîbâ : dokuma. zarif. oynak sâye : gölge hâr : diken Narin sevgilim! Gül desenli ipek kumaştan elbise giydin ama korkarım ipekli kumaşın gülündeki dikenin gölgesi seni incitir. içki sunan Ey saki! Bir elinde gül. cam. renkten daha temizdir. hangi kelimesinin yerine eski Türkçedeki kangı biçimini tercih ederek üslubuna ironi katmaktadır.Mahallî Folklorik Üslup ve Temsilcileri 63 Örnek 5 (Gazel) Fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün 1 Mest-i nâzım kim büyütdü böyle bî-pervâ seni Kim yetiştirdi bu gûne servden bâlâ seni mest : sarhoş bî-pervâ : pervâsız. fırlamış fevvâre : fıskiye . yol bâlâ : yüksek. Fakat bu güzel. Nedim. yüce. cilveli. Ünite . gölgesinden bile incinecek kadar narindir (mübalağa). Bu bakımdan tutum ve davranışlarında oldukça rahat. gül ve saki arasında bir tercih yapmak zordur. güzel gül-i ra‘nâ: güzel gül. yukarı. gidiş. kadehi mi. Şairin sözünü ettiği güzel. hangisini alsam şeklindeki bir soruyla üçünü de almak istediğini sezdirmektedir. gül desenli ipek kumaştan yapılmış elbise giymiştir. Nazlı ve selviden uzun boylu olan sevgilinin teni de kokusu ve rengi itibariyle öyle güzeldir ki sanki gül-i ranânın koynunda büyümüştür. giydiği elbisenin desenindeki gülün dikeninden değil. Boyu selviden daha uzundur. ikinci dizede kim yetiştirdi sorularıyla beğenisini ifade etmekle birlikte aynı zamanda mest-i naz (=sevgili) bir çocuk gibi algılanmaktadır (kapalı istiare). Sanki güzel gül (gül-i ra’nâ ) seni koynunda beslemiş. saf. İlk dizede kim büyüttü. 2 Bûydan hoş rengden pâkîzedir nâzük tenin Beslemiş koynunda gûyâ kim gül-i ra‘nâ seni bûy : koku pâkîze : temiz. lekesiz nâzük : ince. 5 Sandım olmuş ceste bir fevvâre-i âb-ı hayât Böyle gösterdi bana ol kadd-i müstesnâ seni ceste : sıçramış. kadeh sâki : su dağıtan. tarz.
beyitte başka özelliklerinden söz edilmeyen sevgilidir. sekiz beyitte tekrar edildiği görülür. Sonra sinesiyle aynayı berraklık bakımından kıyaslayarak hayıflanır. boy sîne : göğüs. Örnek 6 (Gazel) 1 Bir söz dedi cânan ki kerâmet var içinde Dün geceye dâir bir işâret var içinde 2 3 Meyhâne mukassî görünür taşradan ammâ Bir başka ferah başka letâfet var içinde Eyvâh o üç çifte kayık aldı karârım Şarkı okuyup geçdi bir âfet var içinde Olmakda derûnunda hevâ âteş-i sûzân Nâyın diyebilmem ki ne hâlet var içinde 4 . mahlasını kendinden soyutlayarak (tecrit) güçsüz. Sine kelimesinin gönül ve kalp anlamına geldiği de hatırlanırsa aynayla yapılan mukayesenin sebebi ve şairin aynı anlam çerçevesinde yer alan kelimeleri tercih ediş nedeni daha iyi anlaşılır. mimari yapılarla ilgili kelime ve kavramları değişik benzetme unsurlarına imkân verebilecek şekilde kullanır. çevresinde gözlemlediği olayları. onu işaret etmektedir (teşhis). kuvvetsiz engüşt : parmak mînâ : şarap şişesi Ben “Nedim’i kim böyle güçsüz. Güzelin boyu fıskiyeden sıçrayan suya benzetilmiştir. Gündelik hayatta önemli bir yer işgal eden ‘fevvâre’ kelimesinin Nedim Divanı’nda. baştan aşağı Göğsüm endam aynasından daha berrak olduğu hâlde yazık ki seni bir kerecik boylu boyunca kucağıma alamadım. takatsiz olduğunu söylemektedir. 7 Ben dedikçe Nedîmi böyle kim kıldı nâ-tüvân Gösterir engüşt ile meclisdeki mînâ seni nâ-tüvân: zayıf.64 XVIII. Endam aynası insanı baştan aşağıya gösteren boy aynasıdır ve dolayısıyla şair. Şair. ölümsüzlük suyu kadd : boy. O müstesna boyun seni bana böyle gösterdi. beden. 6 Sâf iken âyîne-i endâmdan sînem dirîğ Almadım bir kerrecik âgûşa ser-tâ-pâ seni sâf : temiz endâm : vücut. yürek dirîğ : eyvah. Lale Devrinde gerçekleştirilen imar ve iskân faaliyetleri arasında bahçe tanzimine önem verildiği ve köşk ve yalıların etrafında düzenlenen bahçelere mutlaka fıskiye (fevvâre) yerleştirildiği bilinmektedir. Şarap şişesi suçluluk psikolojisine kapılmış bir çocuk gibi suçu üstünden atmak için meclisteki güzeli göstermekte. takatsiz bıraktı?” dedikçe meclisteki şarap şişesi parmağıyla seni gösterir. aynanın kendisine bakanları kucakladığını söyler (teşhis). yazık âgûş : kucak ser-tâ-pâ: baştan ayağa. 2 Sözlüklerden yararlanarak Nedim’in aşağıdaki gazelinin diliçi çevirisini yapınız. boy bos Bir bengisu fıskiyesi sıçramış sandım. Yüzyıl Türk Edebiyatı âb-ı hayât: bengisu. Nedim’i bu hâle düşüren. Şair.
Enderunlu Fazıl tarafından bir adım ötesine taşınarak cinselliğin farklı biçimlerde anlatımına dönüşür. yüzyılda gündelik hayatın bütün ayrıntıları manzum eserlerde yer alır. geçmişe dönük muhasebe ve pişmanlık anlarında ise Nabî’den ödünçlediği bir üslupla hikmetli sözler söylemeye gayret eder. Eserlere edebî değer katmak üzere ara sıra başvurulan hüner gösterileri ve söz sanatları bazı eserlerin temel niteliği hâline gelir. Kendisiyle birlikte Rodos’ta sürgün hayatı süren Ebubekir Ratip Efendi’nin idam edilmesinden veya III. Asi (=öldürülmüş) ve maktul Akka muhafızı Tahir Ömer Bey’in torunudur. Klasik dönemde daha çok.Mahallî Folklorik Üslup ve Temsilcileri 65 5 Ey şûh Nedimâ ile bir seyrin işitdik Tenhâca varup Göksuya işret var içinde MAHALLÎ-FOLKLORİK ÜSLUBUN DİĞER TEMSİLCİLERİ XVIII. Adanalı Sürurî tanık olduğu veya duyduğu her konuyla ilgili tarih düşürür. diğeri ise Müverrih Sürurî’dir. şairin hayatına ve piskolojisine dair önemli veriler içerir. çoğu zaman onu basitliğe sevk ederek. Erzurum ve yöresini teftiş gibi görevlerden sonra bir şikâyet üzerine Rodos’a sürüldü. Ama bütün hayat hikâyesinin de özeti sayılabilecek dağınıklık ve lakayıtlık. Selim’in öldürülmesinden duyduğu üzüntüden ötürü uzun süre ağladığı için gözlerini kaybetti. Maden-i Hümayun emaneti. Selim döneminde affedilerek Rodos vakıflarıyla ilgili bir göreve getirildi. özellikle kasideler bölümünde izleri sürülebilen belirgin bir gerçekçi yaklaşım hâkimdir. sıradanlaşır. Şair. ENDERUNLU FAZIL Şairliği Fazıl Divanı’nda. 1225/1810 yılında İstanbul’da vefat etti. Bunun üzerine İstanbul’a dönmesine izin verildi. Ölümü için “Göçdi Fâzıl Beg gice ahbâbı nâlân eyledi” dizesi tarih düşürülmüştür. Babası da dedesi ile aynı akıbete uğrayınca Kaptanıderya Cezayirli Gazi Hasan Paşa tarafından kardeşi Hasan Kâmil’le birlikte İstanbul’a getirildi. Halep defterdarlığında memuriyet. Enderun’a verilerek eğitim görmesi sağlandı.3. Devrin ileri gelenlerine yazdığı kasideleriyle çektiği sıkıntıları dile getirdi. hem kafiye ve redif seçiminde hem de benzetme ve ifadelerde şiirine nitelik kaybettirir: Devlet içün mücâhede cennet içün duâ Değmez bu renc ü zahmete dünyâ vü ahret . hayatının büyük bölümünü sürgün ve affedilme arasında geçirdiği için divanında döneminin yöneticilerine yazılmış doksan kadar kaside vardır. Nedim’in şiirlerinde görülen uçarılık ve rahat söyleyiş. Eyüp’te Eyüp Sultan’ın kabristanına yakın Kızılmescit Mezarlığı’na defnedilmiştir. Yaklaşık on iki yıl İstanbul sokaklarında perişan bir şekilde dolaştı. III. Pek çok şairde yansımaları görülen bu eğilimin en karakteristik temsilcilerinden biri Enderunlu Fazıl. önemli olaylara ve etkinliklere ebced hesabıyla tarihler düşürülürken giderek gündelik hayatın her türlü sıradanlığı tarih manzumelerinin konusu olur. fakat ondan çok daha ileri boyutta bir ferdiyet hissi ile şiirini hayata açar. Fakat ele avuca sığmayan Fazıl. Bu kasideler. Asıl adı Hüseyin’dir. Mahallîleşmenin Nedim’den sonra daha da yaygınlaştığı ve sıradanlaştığı bilinmektedir. Enderun’daki uygunsuz davranışları ve çapkınlıkları sebebiyle buradan uzaklaştırıldı. Filistin’in Akka kalesine bağlı Safed kasabasında dünyaya geldi. klasik şiirin temel zemininden ayrılmamaya özen gösterir. Fazıl. Ünite . Daha önceki yüzyıllarda genellikle yüceltilen aşk. Coşkusunu Nedim’den ve umarsızlığını Sabit’ten gelen çizgide dillendirmeye çalışan şair.
Fazıl Divanı’nın farklı kütüphanelerde yazma nüshaları vardır. tahmin edileceği gibi çok sayıda kasidesi vardır. Hemen tüm ömrünü himaye ve lütuf arayışında geçiren rint şairin. Hubanname ve Zenanname adlı mesnevileri müstehcen ama cesur betimlemeleriyle oldukça ilgi görmüşlerdir. Bazı şiirleri Sünbülzade Vehbî. Gazellerinde ise Nabî ve Nedim tarzının izleri hemen sezilir. Keçecizade İzzet Molla gibi usta şairler tarafından tanzir edilmiştir. Ardından “dinle ey…” nidasıyla seslendiği muhayyel ve muhtemel muhatabına başından geçen dört aşk hikâyesi anlatır (Kuru 2005: 476-506). Yahudilik ve Hristiyanlıkla ilgili kavramların sıklıkla geçtiği bazı şiirleri ve doğrudan bir sevgili adına (Çiçek. Özellikle geleneğin aksine feleği övdüğü bir kasidesi. ardından dönemine göre yeni sayılabilecek çeşitli coğrafi bilgiler verilmiştir. onu Nedim çizgisinden ayırır. Bu nüshalardan. Divanında başta tarih ve coğrafya olmak üzere çeşitli ilimlerden devşirdiği kavramlarla örülmüş şiirler vardır. şairin sağlığında kendisi gibi enderunlu olan şairlerden Vasıf ’ın istinsah ettiği. Fazıl Divanı’nda kasideler önemli bir yekûn tutar. Yüzyıl Türk Edebiyatı Gamı çıkarmak içün bezm-i neşât-efzâdan Dedi çâr-pâresi ol çengî civânın çık çık Vasf-ı baldır ile sâhib-kademim ben Fâzıl Hiç bu vâdîde ayaklanmadı evvel üdebâ Fazıl. 1870-71’de Bulak’ta basılmıştır.66 XVIII. şairin aşk maceralarını anlattığı 438 beyitten oluşan bir mesnevidir. Muhammed’e göndermelerde bulunarak güzellikle aşk ilişkisini temellendirir. Çenginame: Rakkasname olarak da bilinir. Defter-i Aşk: Aruzun “fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün” kalıbıyla yazılan bu eser. Âfet. Eserine güzellik (hüsn) ile aşk arasındaki ilişkinin öznesi konumundaki âşığın tanımıyla başlayan Fazıl. Bir şehrin güzellerini anlatan şehren- . Allah’ın sıfatlarına ve Hz. Zenanname ve Hubanname adlı mesnevileri. Anton vb. Eserleri Fazıl’ın mürettep divanından başka Defter-i Aşk. geleneğin sesine yaklaşma ve temadaki dönüşümler açısından iyi örnektir. Mesnevileri Fazıl. Çenginame adlı dörtlüklerden oluşan bir eseri vardır. Birkaç kez Sünbülzade Vehbî’nin Şevkengizi ile birlikte basılan ve çoğu zaman onunla beraber anılan Defter-i Aşk’ı. Hubanname: Şehrengiz geleneğine eklemlenebilecek bu eser. Geleneğe uygun bir giriş yapar. Topkapı Sarayı Hazine Kitaplığı 906 numarada kayıtlı nüsha en eski tarihlidir. Yine geleneğe uyarak III. Bu yönüyle Nedim’i çağrıştıran bir edası vardır. oldukça hacimli bir divan sahibidir. Hindistan’dan Yeni Dünya (=Amerika)’ya kadar birçok ülkenin erkek güzelleri tasvir edilmiştir. Bu külliyatın 1837-1838’deki beşinci baskısı müstehcen bulunarak Mustafa Reşit Paşa’nın emriyle toplatılmıştır. Özellikle şarkılarında bu yakınlık daha fazla sezilir. Fakat onun şiirinde küçük yaşta girdiği Enderun’un izleri daha belirgindir. sevgilinin “Hangi memlekette güzel çoktur?” sorusuna cevap olmak üzere yazılmış ve Reisülküttab Ebubekir Ratip Efendi’ye ithaf edilmiştir. Fazıl Divanı. aruzun “fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün” kalıbıyla yazılmış 796 beyitten oluşan bir mesnevidir. Bu mesnevi. sosyal olayları ve gerçek sevgili tipine ait güzellik unsurlarını kendine has bir yaklaşımla anlatır.) söylenmiş şarkıları. murabba biçimiyle yazılmıştır. Fazıl’ın “Felek Methiyesi”. İstanbul manzaralarını. Farklı milletlerden kırk iki erkek köçeğin tasvir edildiği eser. Selim’i över. Divan: Enderunlu Fazıl. divan sahibi bir şair olmasına karşın asıl şöhretini mesnevilerine borçludur. Eserin giriş kısmında güzellik konusu ele alınmış.
Fransızca çevirisi de Reşit İmrahor tarafından Türkçeye kazandırılmıştır (2009). eserinde Anadolulu kadın güzellerin dışında çeşitli milletlere mensup kadın güzelleri de betimlemiştir. eserin giriş kısmında klâsik şiir adabına göre kadın güzelliğinden söz etmenin abes olduğunu kaydettikten sonra. çeşitli milletlere ait kadınlardan bahsetmiştir. Batı kültürüyle ilişkisi de dikkate alınarak Fransızcaya çevrilmiş. Şiirlerinden Örnekler Örnek 7 (Şarkı) Şemsiyye tutmuş el-amân Kayıkda ol nûr-ı siyâh Uşşâk-ı zârından hemân Ruhsârını saklar o mâh …. Aruzun fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün kalıbıyla yazılan eser. Nigarname adlı mesnevisinde yirmi üç güzeli üçer beyitle betimleyerek kendisinden önce kimsenin cesaret edemediği bir konuyu işlemiştir. en yüce âlemin kılavuzu. aşk sayesinde maden olur Aşk. Şair. kevser suyundan bir damladır Aşk ise ona ateş görünümlü bir kâsedir Aşk. Fazıl hem coğrafyaya bağlı maddi kültür unsurlarını şaşırtıcı bir biçimde işlemesiyle hem de Hubanname ve Zenanname’de resme yaklaşan tasvirleriyle yeteneğini sergilemiştir. Allah’ı bilen ârif eder Gerçekler perdesini açan aşktır Allah’a ulaşmaya gizli bir yoldur . Allah vergisi bir cazibedir Güzellik kutlu yıldıza sahip bir padişah Aşk onun yeni yetme bir dilencisidir Güzellik bir namus alevi gibidir Aşk ise o alevin fanusudur Güzellik yabani bir ceylandır Aşk ona sonsuz bir sığınaktır Güzellik. 1101 beyitli bir mesnevidir (Öztürk 2002: Bingölçe 2006). Allah’ın kapısına çıkma merdivenidir Aşk ateşiyle demir altın olur Kara toprak. Ünite . Enderunlu Fazıl ise.Mahallî Folklorik Üslup ve Temsilcileri 67 gizlerden farklı olarak birçok ülkenin güzellerini konu edinmiştir. Şemsiyyede ol mâhveş Gûyâ bulut içre güneş Fâzıl gibi hep nâle-keş Eyler yolunda âh ü vâh Örnek 8 (Defter-i Aşk’tan) 1 Hüsn bir mevhibe-i uzmâdır Aşk bir câzibe-i Mevlâdır 2 3 4 5 6 7 8 8 Hüsn bir şâh-ı hümâyûn-ahter Aşk ana turfe gedâ-yı kemter Hüsn bir şu‘le-i nâmûs gibi Aşk ol şu‘leye fânûs gibi Hüsn bir âhû-yı vahşî-cândır Aşk ana me’men-i bî-pâyândır Hüsn bir cür‘a-i âb-ı Kevser Aşk ana kâse-i âteş-peyker Reh-ber-i âlem-i bâlâdır aşk Nerdübân-ı der-i Mevlâdır aşk Âteş-i aşkla âhen zer olur Aşkla hâk-i siyeh cevher olur Aşk her gâfili âgâh eyler Câhili ârif-i billah eyler Aşkdır perde-güşâ-yı tahkîk Halvet-i hazrete bir mahfî tarîk Güzellik büyük bir bağıştır Aşk. Zenanname: Fazıl bu eserini Hubanname için teşekkür eden sevgilisinin isteği üzerine yazdığını söyler.3. yüzyıl şairlerinden Azizî. Eser bu yönüyle orijinal ve dikkat çekicidir. XVI. her gafili kendine getirir Cahili.
benzersiz bir incidir Yedi iklim onun istiridyesidir O mutluluk şehri beşinci iklimdedir Buranın havası ve suyu gayet hoştur Öyle garipliklerle dolu bir şehir ki Allah taşını toprağını altın etsin Güzelleri birbirine benzemez Renkleri hep ayrı ayrı görünür Tamamı şuh. Tamamının alışkanlığı zorluk ve cefadır Örnek 9 (Hubanname’den) Der-Beyân-ı Hûbân-ı İslâmbol 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Hâric ez-akl-ı beşer İstanbul İremez gâyetine ehl-i ukûl Ya‘ni her gûşesidir bir mahşer Dahı her nâhiyesi bir kişver Sanki bir nüsha gibidir dünyâ Bu da fihrist-i kitâb olmuş ana Sanki âlemde bu bir dürr-i yetîm Bir sadef olmuş ana heft iklîm Pencüm iklîmde ol şehr-i safâ Bunda gâyet ile hoş âb u hevâ Öyle bir şehr-i acâyib-meşhûn Taş u toprağın ide Hak altun Benzemez birbirine hûbânı Müte‘addid görünür elvânı Cümlesi şûh u firîb ü tannâz Mahrem-i şu‘bede-i nâz u niyâz Söyleşir gûşe-i ebrûsı ile Gâhice gamze-i câdûsı ile Her biri nâz u sitem üstâdı Cümlenin cevr ü cefâ mu‘tâdı Örnek 10 (Zenanname’den) Der-Beyân-ı Zenân-ı Çerkes 1 2 3 4 5 6 Çerkesin kızları meh-pâre olur Anda âşık ne ki isterse bulur Nahl-i vâlâ-yı kadi muhkemdir Sanki meh yüzine bir süllemdir Ana dü pây-ı nazarla çıkılır Dîde-i kalb ile ammâ bakılır Leb ü ruh olmuş iken meyhâne Dîdeler olsa n’ola mestâne Çünki yâkût yaratılmış o dudağ Oldı aksi dil-i uşşâka dü dâğ Mihr ü mehden teni olmuş taktîr Nice olsun o ten-i pâke nazîr Çerkez Kadınlarını Beyan Eder Çerkez’in kızları ay parçasıdır Onda âşığın her aradığı vardır Fidan gibi boyu yüksek ve biçimlidir Sanki ay gibi yüzüne bir merdivendir Ona. aldatıcı ve alaycı Naz ve niyaz oyununu iyi bilirler Bazen kaşının kenarıyla söyleşir Bazen de hileli bakışlarıyla Her birisi naz ve eziyet üstadıdır. bakışın iki ayağıyla çıkılır Ama kalp gözüyle bakılır Dudağı ve yanağı sanki meyhane Gözlerin sarhoş olmasına şaşılır mı O dudak. yakuttan yaratıldığı için Yansısı âşıkların gönlüne iki yara açtı Bedeni ay ve güneşten damıtılmış O temiz vücudun benzeri olabilir mi .68 XVIII. Yüzyıl Türk Edebiyatı 9 Hüsne meyl eylemeyen nâdândır Düşmeyen aşka belî hayvândır Güzelliğe yönelmeyen cahildir Aşka düşmeyense kuşkusuz hayvandır İstanbul’un Güzellerine Dair İnsan aklı. İstanbul’u alamaz Akıllılar ucunu bucağını kestiremez Yani her köşesi bir mahşerdir Dahası her yöresi bir ülkedir Dünya sanki bir nüshaya benzer İstanbul da o nüshanın içindekiler kısmı Dünyada İstanbul.
bu kaside sayesinde atandığı görevle memuriyet hayatını noktalar. Adanalıdır. Şairliğinin ilk beş yılında Hüznî mahlasını kullandıktan sonra hamisi Şeyhülislam Yahya Tevfik Efendi’nin tavsiyesiyle Sürurî’yi tercih eder. MÜVERRİH SÜRURÎ 3 Tarih düşürme sanatındaki ustalığından ötürü “müverrih” sıfatıyla anılan Sürurî’nin asıl adı Osman’dır. burada yaşanan hadiseler her ikisinin de şiirlerine yansımıştır. üstat kabul ettiği Sürurî’nin ölümüne tarih düşürmüştür: Sürûrî-i müverrih kim uyurken bulmasa târîh Gamından bir dahi varmazdı asla âlem-i hâba Teessür eyleyüp üstâdına İzzet dedi târîh Sürûrî’nin vefâtı bâis-i hüzn oldu ahbâba . Selim’e bir kaside sunan şair. Sürurî. Hiciv ve hezel türündeki şiirlerinde ise Hevayî mahlasını kullanır. eski gerdan kıranların meselesidir. Çabası yalancı bir şöhret içindir. Velhasıl yıldız kadar âşığı vardır. İzzet Molla. Enderunlu Fazıl’ın mesnevilerinin gelenek içindeki yerini araştırınız. can yakıcı sözleri var. üçüncü evliliğinden bir kızı olmuşsa da doğumundan kısa bir süre sonra vefat etmiştir. Ünite . Evvelâ cümlenin Akbabası Köhne gerdân kıranın da‘vâsı Şöhret-i kâzibedir gavgâsı Belî yıldız gibi âşıkları var Öncelikle tamamının Akbabası. İstanbul’a döndükten sonra III.Mahallî Folklorik Üslup ve Temsilcileri 69 7 8 9 10 Gürcüden gerçi ki bunlar zîbâ Gürcünün cezbesi çokdur ammâ Cümlesi perde-nişîn-i ismet Pâk-dâmendir o yektâ millet Pâk olur mâ-hasalı pîş ü pesi Sevb-i ırzında bulunmaz lekesi Sanma bu millete bir benzer ola Bu cihân içre meger Gürcü ola Bunlar Gürcülerden güzel olsa da Gürcü’nün cazibesi daha çoktur Tamamı namus perdesinde oturur O benzersiz millet namusludur Kısacası önü de arkası da temizdir Namus giysisinde leke bulunmaz Bu milletin bir benzeri olduğunu sanma Bu dünyada olsa olsa Gürcüler Örnek 11 (Çenginame’den) Mâhiyyet-i Çengiyân (=Çengilerin Özellikleri) Fâzılın işte yine cevheri var Yine bir cân yakan sözleri var Cümle insâf ile eyler takrîr Çengiyânın ne kadar dilberi var Fazıl’ın işte yine cevheri. Çengilerden ne kadar dilber varsa tamamını insaf ederek anlatır. bir ara şair Sünbülzade Vehbî’nin kethüdalığını alarak onunla birlikte Eski Zağra’da bulunmuş. hayatı boyunca üç evlilik yapmış.3. Önce mülazım sonra da kadı olarak Anadolu’nun farklı yerlerinde çalışan Sürurî. Kızının ölümünden altı yıl sonra da kendisi ölmüştür (1229/1813).
tüm sanat kudretini bu tarih manzumelerine vakfetmiştir. Osmanlı tarih düşürme geleneğinin en ünlü ismi olan Sürurî.70 XVIII. tayinler. Önemli.” Tarih düşürme sanatına düşkünlüğü. Süleyman Faik. Noktalı ya da noktasız harflerin hesaplanmasıyla düşürülen tarihlerden aynı tarihi sekiz kere veren beyitlere kadar tarih sanatının her türünde maharet gösterir. Sürurî. düğünler. Sürurî. bu özelliğiyle hem asrında hem de sonraki yüzyıllarda bir hayli şöhret kazanmıştır. Yazdığı iki bin yüze yakın tarih manzumesi. imar faaliyetleri gibi tarih manzumelerini hak eden hadiselerle beraber en sıradan olaylar da Sürurî’nin diliyle tarihleşir. henüz seferin sonucu alınmamışken bir tarih mısraını şair dostlarıyla paylaşır: Sürdü yelken kürek a‘dâyı Kapudân Paşa Seferin zaferle neticelenemeyebileceğinin hatırlatılması üzerine ise hemen yeni mısrayı yapıştırıverir: Sürdü yelken kürek a‘dâ Kapudân Paşa’yı! (Ceylan 2011: 130-131). halk dilinin sadeliğine ve akıcılığına borçludur. önemsiz. hatta şahit olduğu ya da olmadığı her türlü olayı tarihleştiren Sürürî. XVIII. mecmuasında ilginç bir anekdot nakleder: “Kapudan-ı derya Küçük Hüseyin Paşa’nın İskenderiye seferi sırasında Sürurî.” Doğumlar. Divanına özel bir isim veren şair. Erzurum’a dönmüş İslambol bu yıl yaz gelmiyor ya da kahraman kedisinin 1789’da öldüğü onun bu eşsiz üslubu sayesinde unutulmaz: Niçe kendi gibi iri sıçanı Bir ısırmakla iki böldi kedi Kuyruğı dikdi didüm târîhin Fârenün hasretinden öldi kedi 1213 (Batur 2010: 84) Eserleri Sürurî’nin Neşatengiz adını verdiği divanı (Batur. hayatın en acı gerçekleriyle alaycı bakış açısını ustalıkla birleştirebilmiş nadir kalemlerdendir. ölümler. Tabii bu arada 1786 kışının ne denli sert geçtiği. Yüzyıl Türk Edebiyatı Şairliği İzzet Molla’nın da yukarıdaki şiirde belirttiği gibi “Müverrih Sürurî. tarih manzumelerinin duygudan sıyrılıp şiir vasfını kaybetmelerine ve bir zekâ gösterisi hâline dönüşmelerine dair. Kuburizade Hevayi’yi örnek alarak Hevayi mahlasıyla yazdığı hezelleri bayağı ve müstehcen söyleyişler taşısa da divanındaki manzumeleri ve tarihleri zekice nükteler üzerine kurulmuştur. muzip. yüzyılda yeni ve yerli bir anlayışın gelişmesinde rolü nedir? . 2010) dışında Hezliyat’ı (Ayan. kıvrak zekâlı ve hazır cevap bir şair tarafından çıkarılmış panoraması gibidir. Fakat Sürurî’nin duyan/okuyan herkese ister istemez tebessüm ettiren mısraları. bunlardaki ifade gücünü. 2002) ve çeşitli şairlerden derlediği tarih manzumelerini ihtiva eden bir Mecmua’sı vardır (BaturKarabuçak 2010). sünnetler. Osmanlı toplumunun gerçekçi. Enderunlu Vasıf ve Keçecizade İzzet Molla gibi kendisinden sonraki bazı şairlere örnek olmuştur. uyurken düşüreceği tarihi bulmasa gamından bir daha asla uykuya varmazdı. şiirin hüner tarafına ilgisi çağdaşları arasında bir konum edinmesine imkân sağlamıştır. tarihleşen mevzudan çok Sürurî’nin kendisini tarihe mal eder. 4 Adanalı Sürurî’nin.
Özellikle Sadabad. peyman gibi sözcükleri farklı bağlamlarda kullanır. Nazirelerine bile kişisel üslubunu yansıtan Nedîm. divan sahibi bir şair olmasına karşın asıl şöhretini mesnevilerine borçludur. Özellikle Hubanname ve Zenanname’de kelimelerle resim çizercesine güçlü bir tasvir yeteneği ortaya koyar. gündelik hayatın her türlü sıradanlığını tarih manzumelerinin konusu yapar. Nedîm’in şiirlerinde görülen uçarılık ve rahat söyleyiş. yüyıla kadar divan şiirinde yaşanan bütün tecrübelerden yararlanarak gazeller söyler. ahd. Nedîm’in gazellerinde Bakî’yle klasikleşen anlayışın izleri belirgin olmakla birlikte Hint üslubunun. Hint üslubunun inceliğini. Bu şiirlerine günlük konuşma üslubunun sıcaklığını katar. Lale Devrinde. Fazıl. Evinin bulunduğu semtin tarifine kadar somut göstergelere yer verir.3. Nedîm’den sonra gündelik hayatın bütün ayrıntıları olduğu gibi şiire yansır. Nedîm musammatlarında da Sadabad’ı över. İstanbul’un eğlence ve mesire yerleri Nedîm’in sadece kaside ve kıtalarında değil. mahallî unsurları şiirlerinde estetik bir anlayışla kullanır. “haddeden geçmiş” nezaketiyle birleştirerek anlattığı güzellerin İstanbul’da da bulunmadığını fark ederek düşlerinden uyanır. musammat ve gazellerinde de yer alır. Nedîm. biyografisiyle ilgili belgeler de doğrular. Fazıl. Klasik dönemde daha çok. Geleneğin içinde tasavvufi içerik kazanan irfan. benzetme unsurlarını ve söz varlığını dönüştürerek “Nedimane” denilen bir tarz yaratmıştır. Kuburizade Hevayî’yi örnek alarak Hevayî mahlasıyla yazdığı hezelleri bayağı ve müstehcen söyleyişler taşısa da Neşatengiz adını verdiği divanındaki manzumeleri ve tarihleri. Nedîm. Tarih düşürme sanatındaki ustalığından ötürü “müverrih” sıfatıyla anılan Sürurî ise tanık olduğu veya duyduğu her konuyla ilgili tarihler düşürür. devrin şairlerinin kaside ve kıtalarının önemli konusu hâline gelir. Ünite . Osmanlı şiir geleneği içinde yer edinmesini sağlar. Enderunlu Fazıl tarafından bir adım ötesine taşınarak cinselliğin farklı biçimlerde anlatımına dönüşür. Bazen bir halk adamı gibi konuşur bazen de medreseli tutumunu alaya almak için onların edasına bürünür. . Divan şiiri geleneği içinde Nedîm’in yerini belirleyebilmek. Bütün bu özelliklerine rağmen her zaman dışa dönük değildir. hikemî tarzın özellikleri de görülür. 3 Mahallî üslubun diğer temsilcilerinden Enderunlu Fazıl ve Müverrih Sürurî hakkında değerlendirmeler yapabilmek. önemli olaylara ve etkinliklere ebced hesabıyla tarihler düşürülürken Sürurî. Eserlere edebî değer katmak üzere ara sıra başvurulan hüner gösterileri ve söz sanatları sıradanlaşarak bazı eserlerin temel niteliği hâline gelir. Birkaç kez Sünbülzade Vehbî’nin Şevkengiz’i ile birlikte basılan ve çoğu zaman onunla beraber anılan Defter-i Aşk’ın yanı sıra Hubanname ve Zenanname adlı mesnevileri müstehcen ama cesur betimlemeleriyle oldukça ilgi görmüşlerdir. Coğrafyaya bağlı maddi kültür unsurlarını şaşırtıcı bir beceriyle şiire sokar. Kimi zaman tecrit sanatından yararlanarak kendi kendisiyle konuşur. Bu özelliğiyle hem asrında hem de sonraki yüzyıllarda bir hayli şöhret kazanır. ustalarından devr aldığı mazmunları.Mahallî Folklorik Üslup ve Temsilcileri 71 Özet 1 2 Nedîm’in murabba ve gazellerini çözümleyebilmek. Damat İbrahim Paşa’nın giriştiği imar ve inşa faaliyetleri. Beşiktaş’a yakın evini. Şiirine ironi katmak için bilmezlikten geldiği çok olur. XVIII. Kimi zaman gönlüyle dertleşir.
Telmih c. Nedîm’in yukarıdaki beytinin diliçi çevirisi hangi seçenekte doğru verilmiştir? a. Defter-i Aşk b. Enderun’da yetişmiş olması b. Dikenlerin seni yaralayacağından korkuyorum. Bendiyye b. Akrostiş kullanmasıyla d. Saray çevresinde bulunması c. Fikrî 9. Hüsn-i talil b. Neşatengiz c. Kaside tarzındaki ustalığının padişah tarafından taktir edilmesi e. Her konuda kaside yazabileceğini göstermek istemesi d. Nedîm. Murabba c. sopa-külhanbeyi d. Narin sevgilim! Gül desenli elbiseler giyip gülün gölgesinin düşmediği yerlerde dolaşıyorsun. Şevkengiz 8. Kinaye b. el-sevgili e. Ben dedikçe Nedîmi böyle kim kıldı nâ-tüvân Gösterir engüşt ile meclisdeki mînâ seni 5. aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir? a. Lügaz Elin koy sîne-i billûra rahm et âşıka zîrâ Beyaz üzre bizim de pençe bir fermânımız vardır 2. yukarıdaki beytinin ilk dizesinde hangi edebî sanatı kullanılmıştır? a. Hazan-ı Efkâr . Seni incitirler diye korkuyorum. Teşbih e. Mecaz-ı mürsel d. Zenanname c. Rakkasname d. Methiyeleriyle 10. hangi tarzdaki ustalığıyla edebiyat dünyasında tanınmıştır? a. Nedîm’in de sıkça kullandığı bentlerden oluşan nazım biçimlerine genel olarak ne ad verilir? a. Sürurî. c. Sık sık sürgün edildiği için af dilemek zorunda kalması 7. Narin sevgilim! Gül desenli ipek kumaştan elbise giydin ama korkarım ipekli kumaşın gülündeki dikenin gölgesi seni incitir. Hevayî d. Tecahül-i ârifane Bûydan hoş rengden pâkîzedir nâzük tenin Beslemiş koynunda gûyâ kim gül-i ra‘nâ seni 3. Sürurî’nin hiciv ve hezel tarzındaki şiirlerinde kullandığı mahlası aşağıdakilerden hangisidir? a. Yüzyıl Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım 1. Surname e. e. kadeh-şarap 6. Tarih düşürmesiyle b. Çenginame e. Hicvî e. Narin sevgilim Güllü! Giydiğin ipekli elbisenin seni inciteceğinden endişe ediyorum. Musammat d. Muamma söylemesiyle c. Aşağıdakilerden hangisi Enderunlu Fazıl’ın eserlerinden biri değildir? a. Hicivciliğiyle e. kalem-kadın b. Nedîm. Kapalı istiare Bûydan hoş rengden pâkîzedir nâzük tenin Beslemiş koynunda gûyâ kim gül-i ra‘nâ seni 4. Enderunlu Fazıl’ın çok sayıda kaside söylemesinin başlıca nedeni aşağıdakilerden hangisidir? a. Hubanname d. Sürurî’nin divanına verdiği ad aşağıdakilerden hangisidir? a. Şarkı e. Telmih e. Narin sevgilim! Gül dikensiz olmaz. Sürurî b Hüznî c. Narin sevgilim! Güllü elbiseler giydin ama korkarım ki elbisen ipekli kumaştan yapıldığı için seni azarlarlar. Şevkengiz b. Teşbih c. Mecaz d. b. d. Nedîm’in gazelinden alıntılanan yukarıdaki beyitte altı çizili sözcüklerin anlamları. yukarıdaki beytinde altı çizili tamlamayla hangi edebî sanatı kullanmıştır? a.72 XVIII. parmak-şarap şişesi c.
Yanıtınız yanlış ise. İsterseniz siz buna üslup veya söyleyiş mükemmelliği deyin. Hafif bir esintinin bile depreştirebileceği narinlikteki saçlar. Kırklar Divanı. Şairler bazen benzerlik ilişkisi kurmak yerine. İstanbul 2009. . Biz de geleneğe uyarak sümbül zamanlarının yaşandığı bu demlerde çiçeklerden söz edeceğiz.Mahallî Folklorik Üslup ve Temsilcileri 73 Okuma Parçası SÜMBÜL ZAMANLARI Divan şairi. Ünite . “Müverrih Sürurî” konusunu yeniden gözden geçiriniz. perçemine tutkuyla bağlanır. Geleneğin içinde kurallaşan kabullere göre. Fakat divan şairi için önemli olan işlenmemiş konuları bulmak değil. Sözgelişi sitem ederken feleğe.3. Fakat perçem-sümbül benzerliği üzerine kurulan beyitte üslubu biçimlendiren öyküleme tarzı. Yanıtınız yanlış ise. Görüntüsü kaybolmayan gerçeklerin ve algılamaların gönül tarafından hatırlanmasıyla bugünle geçmiş arasında bağlar kurulur. Yanıtınız yanlış ise. bunların sıralanışını belirleyen ölçü fikri ve söze güzellik kattığı kabul edilen sanatların hiçbiri yeni değildir. Güzelin saçları sümbülle eşleştirilir. benzerliği hatırlatacak kelimeler kullanmak yoluyla geleneğin içinde kalarak nasıl yenilik yapılabileceğini de gösterirler. Güzelin her uzvuyla çiçekler arasında benzerlikler kurulur. Yanıtınız yanlış ise. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 78-79. âşığın gönlüne kement olur. “Müverrih Sürurî” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Birbirine anlam bakımından yakın olan hatır-gönül ilişkisi ‘geçen sene’ ibaresiyle birleşince zihnimizi sürekli meşgul eden hatıralarımızı çağrıştırır. c 9. Beyt: Ol perçemin nazîrini hatırda mı gönül Görmüş idin geçen sene sümbül zamanları Nedîm’in bu beytinde teşbih sanatından yararlandığı apaçık görülmektedir. Bu anlayışı ifade eden beyitlerle herhangi bir divandan birkaç gazel okuyunca karşılaşırız. Nedîm’in bu beytinde ‘sümbül zamanları’ ibaresi perçem-gönül münasebetine farklı bir hava katmaktadır. Burada kullanılan sözcüklerin. mesela sümbül. Beyitte ‘sümbül zamanları’ ibaresi ile yaşanmışlık duygusu uyandırılır. dertleşirken gönüle seslenirler. “Nedîm-Örnek 5” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Her ne derseniz deyin işte bu hava. “Nedîm-Örnek 5” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b Yanıtınız yanlış ise. a 3. Bu zaman anlayışı konuşma üslubuna ve halk diline aittir. “Enderunlu Fazıl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Müverrih Sürurî-Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 7. Muhsin Macit. Âşığın gönlü güzelin zülfüne. benzetme sanatının sıradanlığını ortadan kaldırmakta ve günlük konuşma dilinin sıcaklığını ve içtenliğini hissettirmektedir. Divan şairleri en doğal söyleyişlerinde bile geleneğe uyarlar. Kapı Yayınları. “Enderunlu Fazıl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. saçına. c 2. Bunda seçilen sözlerin dizimi ve fiillerin zamanı söyleyişe doğallık katmaktadır. gelenek içinde yeni söyleyiş tarzı ortaya koymaktır. kokusu ve rengiyle güzelin saçlarının hem yerini doldurur hem de hatırlatır. Nedîm de bu beytinde gönlüyle konuşur. “Nedîm-Örnek 1” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 6. sevdiği güzelin benzerini çiçekler arasında arar. “Nedîm-Örnek 5”konusunu yeniden gözden geçiriniz. Gönül-perçem ilişkisi müstakil bir divan oluşturacak kadar beyitlerde işlenmiştir. Şair için önemli olan eserinde kendine mahsus bir hava oluşturmasıdır. Yanıtınız yanlış ise. e 4. çağdaşlarının Nedîmane diye nitelendirdikleri şiirsel bir özelliktir. Yanıtınız yanlış ise. Bu bağlılığın sebebi. biçim. Yanıtınız yanlış ise. e 8. Seher yelinin dağıttığı saçların âşığın gönlünü perişan etmesi bundandır.“Nedîm-Örnek 3” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 10. a 5. renk ve koku bakımından güzel olana duyulan hayranlıktır. Yanıtınız yanlış ise.
Darülmesnevi No. hicivleri ve hezelleriyle çağdaşlarının ilgisini çekmeyi başarır. Zaten Nedîm Divanı’nın yazma nüshalarının büyük çoğunluğunda şarkılara ayrı bir bölüm ayrılmamış. bu şiirleri gazeller içinde alfabetik sıraya göre sıralanmıştır. Tarihleri.74 XVIII. Enderunlu Vasıf ve Şeref Hanım’ın da gazel şeklinde şarkıları vardır. Osmanlı modernleşmesinin öncülerinden Mustafa Reşit Paşa’nın bile müstehcen bularak toplattıracağı kadar cinsellikle ilgili konulardaki aykırılığı Fazıl’ın eserlerinin gelenekten ayrılan yönleridir. İçinde şarkı okuyup geçen bir afet vardı. Yalnız üç nüshada. Süleymaniye Kütüphanesi. başka güzellik vardır. hezellerinde Hevayî mahlasını kullanmasına bakılırsa kişisel üslup kaygısının ağır basmadığı söylenebilir. Sıra Sizde 2 1. 2334. Eyvah! O üç çifte kürekli kayık kararımı aldı. . Meyhane dışarıdan sıkıcı görünür ama içinde bir başka ferahlık. neyin içinde yakıcı ateş olmaktadır. Sevgili. hüner ve nükteyi esas alan bir yaklaşımla biçimlendirir. 3. Ey uçarı güzel! Nedîm ile bir gezintini işittik. Fazıl’ın Defter-i Aşk adlı mesnevisi ise gelenek içinde örnekleri bilinen sergüzeştname ve hasbihâllerin yeni bir yorumu sayılabilir. Diğer yazma nüshalarda ise bu şiirlerin bir kısmı murabba başlığını taşımaktadır. Hava (nefes). Ağız taklitleri.415. konuların işlenişi. 5. Nitekim şiirlerini de söyleyiş mükemmelliği ve hayal inceliğine dayalı bir anlayışla değil. Bu bakımdan kaynaklarda “müverrih” sıfatıyla anılır. yüzyıl divan edebiyatının özelliklerindendir. O sözde dün geceye dair bir işaret vardı. dil kullanımları ve üslupları açısından Fazıl’ın mesnevileri farklılıklar gösterir. Yüzyıl Türk Edebiyatı Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Nedîm’in bentlerden oluşan nazım biçimleri (musammat) arasında en çok tercih ettiği murabbadır. Süleymaniye Kütüphanesi Yazma Bağışlar No. ‘Ney’in içinde ne hâllerin olup bittiğini anlatamam. Ankara Millî Kütüphane A. Biçim bakımından mesnevi geleneğine bütünüyle bağlı olmakla birlikte. Bu durumda şarkıyı bir nazım şekli olarak kabul etmek zordur. Bir şehrin veya ülkenin güzel kadınlarını mesnevi konusu olarak işleyen Azizî’nin Nigarname adlı eseri gibi metinler gelenek içinde yaygınlık kazanmamıştır. Önceki dönemlerde yapılan bazı denemelerin yaygınlık kazanarak belirginleşmesi XVIII. Fazıl’ın Hubannamesi mesnevi geleneği içindeki şehrengizlere eklemlenebilir. Sıra Sizde 4 Adanalı Sürurî’nin şiire başlarken kullandığı Hüznî mahlasını daha sonra Sürurî ile değiştirmesine. farklı millet ve ırklardan güzellerin betimlenmesi. Divan şiiri geleneği içinde en çok tarih düşüren şair olarak tanınır. sosyal konumu itibariyle merkezin dışında konumlanmış insan tiplerinin ele alınması. Sıra Sizde 3 Mesnevi geleneği içinde şehrengiz ve sergüzeştnamelerin varlığı bilinmektedir.3478 kayıtlı nüshalarda şarkılara müstakil bölüm ayrılmıştır. 4. Murabbaların şarkı formunda bestelenmesinden ötürü Nedîm şarkı şairi olarak da tanınmıştır. içinde keramet olan bir söz dedi. Oysa murabba biçimindeki şarkıların yanı sıra gazel şeklinde de şarkı söylediğini bir gazelinin makta beytinde bizzat belirtir: Eş‘ârımı gördükde Nedîm eyledi tahsîn Âfâka bu şarkıyla bir âvâze düşürdüm Enderunlu Fazıl. 2. tenhaca Göksu’ya gidip eğlenmişsiniz.
Kemal (2010). Sürurî ve Hezliyyâtı (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Ankara: Hece Yayınları. Macit. Kuru. “Enderunlu Fâzıl”. Ünite . Öztürk. Ceylan. Atilla-Karabuçak. İstanbul: TDV Yayınları. Abdülhamit’in Şehzadelerinin Bed’-i Besmele Törenini Anlatan Enderunlu Fazıl’ın Surnâme-i Şehriyâr’ı Üzerine”. Divan Yolu’ndan Pera’ya Selametle: Modern Türk Şiirine Doğru. Ankara: AltÜst Yayınları. 476-506. İslam Ansiklopedisi.3. Nebiye (2002). Batur. İstanbul: Kesit Yayınları. “I. Batur. Ankara: Akçağ Yayınları. Baskı. Sabahattin (1995). M. . Keskin. Ömür (2011). Müverrih Sürurî Külliyatı-1: Divan. Hûbânnâme ve Zenânnâme’de MetinResim İlişkisi. YLT. Enderunlu Fazıl (2009). Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. Küçük. Filiz (2006). Ankara: Divan Kitap Yayınları. Asır Klasik Türk Şiiri”. Zenanname Kadınlar Kitabı. Hubanname (Güzel Oğlanlar Kitabı). İçen. 4. Özgül. Uygurlardan Osmanlıya. Atilla (2010).Mahallî Folklorik Üslup ve Temsilcileri 75 Yararlanılan Kaynaklar Ayan. Eserleri ve Sanatı. Muhsin (2010). Ankara: Divan Kitap Yayınları. İstanbul Ü. Başvurulabilecek Kaynaklar Bingölçe. XI. Zenânnâme. Nedîm Hayatı. “Biçimin Kıskacında Bir Târîh-i Nevicad: Enderunlu Fazıl Bey ve Defter-i Aşk Adlı Mesnevîsi”. İstanbul: CinSel Yayınları. s. s. Kayahan (2006). Elif (2002). Müverrih Sürurî Külliyatı-II/1: Tarihleri. YLT. 149-186. Bağ Bozumu. Hacettepe Ü. Neslihan Koç (2010). YLT. Hacettepe Ü. İstanbul. “Büyüyen Gölgeler Yüzyılı: 18. (2005). Selim S. Saliha (2001). Enderunlu Fâzıl. (Çeviren: Reşit İmrahor). 27 (Bahar). Şinasi Tekin’in Anısına.
YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI Bu üniteyi tamamladıktan sonra.Amaçlarımız 4 • • • • • Şeyh Galip Sebk-i Hindî Hüsn ü Aşk Mevlevilik Tasavvuf XVIII. Anahtar Kavramlar • • • • İmaj Çoklu duyulama Alışılmamış Tamlamalar Soyut Kavramlar İçindekiler Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip • HİNT ÜSLUBUNUN SON BÜYÜK ŞAİRİ ŞEYH GALİP • HAYATI • ESERLERİ • ÜSLUP ÖZELLİKLERİ • BİR BAŞKA LÜGAT BİR ÖZGE MACERA: HÜSN Ü AŞK . Hint üslubunun. Mesnevi geleneği içinde Hüsn ü Aşk’ın yerini belirleyebileceksiniz. Yüzyıl Türk Edebiyatı XVIII. Şeyh Galip’i ve eserlerini tanıyabilecek. Şeyh Galip’in şiirlerine yansıyan özelliklerini saptayabilecek.
. Hemen her şair üzerinde farklı düzeylerde ve farklı özellikleriyle etkili olan Hint üslubu. bazı kaynakların belirttiğine göre Kırım asıllıdır. ailesinden ve dönemin bazı büyük hocalarından aldığı özel derslerle kendini geliştirdiği anlaşılmaktadır. Asıl adı Muhammet Esat olan Şeyh Galip. Bir yandan Hoca Neşet’ten Farsça. Tezkirelerin verdiği bilgiye göre. “eser-i aşk” terkibiyle tarih düşürülmüştür. Dedesi ise söz konusu mevlevihanenin on ikinci şeyhi Kûçek Muhammet Dede olup. Galip’e Muhammet Esat adı. Şeyh Galip. Şair. şairin doğumundan yıllar önce bizzat büyük babası tarafından verilmiştir. Özellikle Hoca Neşet. çok genç yaşta şiir söylemeye başlayan Galip’le yakından ilgilenmiş ve yazdığı bir mahlasname ile onun önceden beri kullandığı Esat mahlasını kutlamıştır. Hüsn ü Aşk adlı eserinde. Sebk-i Hindî’nin Türk şiirindeki son büyük temsilcisi olmanın yanı sıra aynı zamanda bu üslubu şiirlerinde en iyi ve en fazla yansıtan şair olarak da kabul edilmektedir. Galip’in babası Mustafa Reşit Efendi. Kaynakların verdiği bilgilerden şairin düzenli bir medrese eğitiminden geçmediği. Galip. babasından uzun uzadıya söz etmiş ve şiirde “pîr” yani Mevlana tarzını ondan öğrendiğini söylemiştir: Bu güm-rehin oldı dest-gîri Öğretdi sühanda tarz-ı Pîr’i (Doğan 2007: 52) (Yolunu kaybetmiş bu adamın elinden tuttu: Şiirde Mevlana tarzını öğretti. Arpaeminizade Samî ve Halepli Edip dışında önemli bir temsilci yetiştirememiştir. “gülzâr-ı sühanda gül-i hod-rûy” yani “sözün gül bahçesinde kendiliğinden yetişen bir gül” olduğunu söyleyerek aynı gerçeğe temas etmiştir. bazı hocalardan Arapça ve Farsça dersler almıştır. bir dizesinde. ondan Tuhfe-i Şahidî’yi okumuş.Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip HİNT ÜSLUBUNUN SON BÜYÜK ŞAİRİ ŞEYH GALİP Bir önceki asırda Türk şiirini derinden etkileyen ve çok önemli şahsiyetler tarafından temsil edilen Sebk-i Hindî. 1757 yılında İstanbul’da Yenikapı Mevlevihanesi civarındaki bir evde dünyaya gelmiştir. böylece nefsini kibir ve gösterişten uzak tutmak amacıyla gerek giyim kuşam gerekse söz ve davranışlarıyla halkın ayıplamasına neden olacak bir görüntü vermesine Melamilik denir. Şeyh Galip. asırda da Türk şiirindeki etkisini sürdürmüştür. Onun doğumuna. bir yandan da Ham- HAYATI Melamilik: Tarikat bağlısının. Onun yetişmesinde daha çok Galata Mevlevihanesi şeyhlerinden Aşçıbaşı Hüseyin Dede’nin ve ileri düzeydeki Farsçası ve Fars şiirine dair bilgisiyle tanınan devrin üstat şahsiyetlerinden Hoca Neşet tarafından oluşturulan edebî ortamın büyük katkısı olmuştur. Tuhfe-i Şahidî: Muğlalı İbrahim Şahidî Dede’nin yazdığı TürkçeFarsça manzum bir sözlük.) İlk eğitimini babasından alan Şeyh Galip. Melamiliğe bağlı bir Mevlevi’dir. Babasının da şiir yazdığı ve Galip’in şair olarak yetişmesinde önemli roller üstlendiği bilinmektedir. XVIII. kendi manevi gelişmişlik düzeyini gizlemek.
1784 yılında ailesinden izin almadan çileye girmek için Konya’ya gitmiştir. Galip. Pertev ve Nesip Dede’ye. Hayalî. Şair. Nabî ve Nedim gibi şairlerin yolundadır. daha önce yazdığı şiirleri beğenmemeye başlamış. Yüzyıl Türk Edebiyatı Çile: Mevlevilerin manevi eğitim süreçlerinden biridir. Bir süre her iki mahlasını beraber kullanan şair. Ailesi de Mevlevi olan ve böylece bir Mevlevi muhitinde büyüyen Şeyh Galip. Esrar Dede’nin ölümünden bir yıl sonra Şeyh Galip de hastalanarak yatağa düşmüş ve 3 Ocak 1799’da vefat etmiştir. Hazire: Cami. artık Galip Dede’dir. Konya asitanesi şeyhi Mehmet Emin Çelebi tarafından Galata Mevlevihanesine yirmi ikinci şeyh olarak atanmış. 10 Temmuz 1784’te girdiği 1001 günlük çileyi 11 Temmuz 1787’de doldurarak dede olmuştur. Şair. belki de kendisindeki bu büyük değişimi göstersin diye mahlasını değiştirme düşüncesi içine girmiştir. Bunun üzerine padişah. 1791 yılında Şeyh Galip. Nefî. Hem Mevlevi muhitinde hem de edebiyat çevrelerinde sevilen ve kabul gören şairin saray ile ilişkileri de ileri düzeydedir. Galip. Bu tarihten sonra o. Şairin çok genç sayılabilecek bir yaşta. Mesnevihan: Mesnevi okumak ve okutmak üzere yetkilendirilmiş kişi. hatta onlardan kurtulmak veya aynı mahlası kullanan diğer şairlerle karıştırılmamak için. Ancak bu yolda kendi kişiliğini bulamayacağını görmüş ve Hoca Neşet’in de tavsiyesiyle Sebk-i Hindî’nin Fars şiirindeki en önemli temsilcilerinden Şevket-i Buharî’yi okumaya başlamıştır. ‘Galip’ mahlasını benimsemesi de bu dönemde olmuştur. Ayrıca. Bu dönem. çilesini İstanbul’da tamamlayabilmesi için başvuruda bulunmuş ve gerekli izin alındıktan sonra Galip. bundan birkaç yıl sonra. onun değişik olaylara üzülmesi ve bu üzüntü neticesinde hastalanması gösterilmiştir. emir vererek mevlevihanenin bir yıl içinde onarılmasını sağlamıştır. Galip’in cenaze törenine büyük bir katılım olmuş ve görev yaptığı Galata Mevlevihanesi haziresine defnedilmiştir. mevlevihanede haftada iki gün Mesnevi dersleri veren Galip. Fakat onun yokluğuna dayanamayan babası. bütün Mevlevi şeyhlerinin üstünde bir makama yükselmiştir. divanını ve Hüsn ü Aşk mesnevisini yazdırması. Esrar Dede’nin ölümü için yazdığı “Kan ağlasın bu dîde-i dürbârım ağlasın / Ansın benim o yâr-i vefâdârım ağlasın” dizeleriyle başlayan mersiyesi. onun yaşadığı bu üzüntünün hangi boyutlarda olduğunu göstermektedir. aynı dönemde evini de buraya taşımış ve mevlevihanenin harem kısmına yerleşmiştir. onu sevenleri derinden sarsmış ve ölüm sebebiyle ilgili çeşitli rivayetler ortada dolaşmaya başlamıştır. Şairin annesi ile babası da aynı hazirede medfundur. Tarikat içerisindeki çalışmalarıyla Mevleviler arasında. Galip. önceki devirlerde yaşamış büyük şahsiyetlere nazireler yazan Şeyh Galip. şeyhin evi olarak kullanılmaktadır. Tekkenin farklı yerlerinde hizmetle geçirilen bu sürecin toplam süresi 1001 gündür. 1794-1795’te annesini. henüz kırk iki yaşındayken vefat etmesi. atanır atanmaz da padişaha bir kaside yazarak onu tekkenin bakımsızlığından haberdar etmiş ve onarılması ricasında bulunmuştur. Harem: Mevlevihanelerdeki on bölümden biri olup. daha önce çile için gittiği Konya’ya tekrar giderek on beş gün orada kalmıştır. bu dönemde Fuzulî. saray tarafından da tanınan ve beğenilen bir şahsiyet olmuştur. Gençlik yıllarında Neşet. tezhip ettirmesi ve ciltletmesi sarayın kendisine verdiği değeri göstermesi bakımından anlamlıdır. Galip Dede’nin sık sık saraya çağrılması veya padişahın bizzat mevlevihaneye gelerek şiirlerini dinlemesi. onu ödüllendirmesi. daha sonra eski mahlasını terk etmiş ve sadece Galip mahlasını kullanmıştır. di Efendi’den Arapça dersleri alan şair. Asitane: Mevlevilerin 1001 gün süren ve adına çile dedikleri manevi eğitim süreçlerini tamamladıkları Mevlevihane. O. her iki kayıp da kendisini derinden sarsmıştır.78 XVIII. tekke ve türbe gibi mekânların mezarlık olarak da kullanılan etrafı duvar veya parmaklıkla çevrilmiş bahçe kısmı. . aynı tarikatın şeyhlerinden dersler alarak yetişmiş ve sonunda bir Mevlevi dervişi olmuştur. Şairin ölüm sebebi olarak. ondan bir yıl sonra da çok sevdiği yakın dostu Esrar Dede’yi kaybetmiş. bir süre sonra Sultan Selim tarafından mesnevihan atama yetkisiyle yetkilendirilince. şiirleriyle de edebiyat çevrelerinde dikkatleri üzerine çeken Galip. devam ettiği mevlevihanede çeşitli alanlarda ve bu arada edebiyat ve musikide de bilgisini geliştirme imkânı bulmuştur. onun sanat hayatında büyük kırılmaların olduğu bir dönemdir. İstanbul’a dönmüştür.
Her şair gibi Şeyh Galip’in de başta Mevlana olmak üzere kendinden önceki büyük şairleri okuyarak yetiştiği. Hayalî. kendilerinden istifade ettiği. divanın son hâli değildir. yakın arkadaşı Pertev tarafından 1195/1781 yılında tertip edilmiştir. Nabî. bu çocukların adlarının Zübeyde. Bütün bu isimler ve onların kişisel üsluplarındaki farklılıklar. divanın yanı sıra şairin Hüsn ü Aşk mesnevisi de yer almaktadır. adı geçen eserin her cildinden 100 beyit seçmiş ve bu seçkinin başına 99. Ancak bu tertip. Sabit. Eserde. Mevlevi dedelerinden Yusuf Sineçak’ın Cezire-i Mesnevi adlı eserinin şerhidir. Hüsn ü Aşk: Şeyh Galip. Ünite . Nedim. hatta bazılarına nazireler yazdığı bilinmektedir. Şeyh Galip’in üslup özellikleri hakkında da fikir vermektedir. onun bu şairleri de okuduğunu göstermektedir. onun oldukça hassas. Divan ve Hüsn ü Aşkından Müntehab Parçalar adıyla eski harfli bir başka baskı daha yapılmıştır. bu eserini 1782-1783 yıllarına karşılık gelen altı aylık bir sürede yazmıştır. Ahmet ve Mehmet olduğunu kaynaklardan. kişisel özellikleri üzerinde durulmuş. Şeyh Galip Divanı’nın Türkiye’deki kütüphanelerde otuzdan fazla yazma nüshası bulunmaktadır. Nefî’den başlayarak XVII ve XVIII. Şerh-i Cezire-i Mesnevi: Galip’in bu eseri. Gürer 2000). ince ve nazik bir mizaca sahip olduğu. Birçok defa yeni harflerle de basılan eser. dolayısıyla bu üsluplardan izler taşıdığını. Bakî’nin rindane. yeni harflerle 1993’te Naci Okçu ve 1994’te Muhsin Kalkışım tarafından yayımlanmıştır. öğreniyoruz (Gürer 1993: 54).Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip 79 Çok genç sayılabilecek bir yaşta iken vefat eden Şeyh Galip’in hiç evlenmediği ileri sürülmüşse de evlendiğini. Şiirlerine nazire veya tahmis yazdığı şahsiyetler arasında Fuzulî. Divanında yer yer karşılaş- ÜSLUP ÖZELLİKLERİ 2 . ilk olarak 1252/1836 yılında Kahire Bulak Matbaası’nda eski harflerle basılmıştır. Şair. biri kız olmak üzere toplam üç çocuğunun dünyaya geldiğini. Eser. Nefî. es-Sohbetü’s-Safiyye: Bu eser. eser. Nabî’nin hikemî ve Nedim’in mahallî-folklorik söyleyişle öne çıktığı bilinen bir gerçektir. şair henüz 24 yaşında iken. Galip’in hayatını anlatan çalışmalarda. Şiirlerinde Ruhî-i Bağdadî ile Nevizade’den bahsetmesi ve Koca Ragıp Paşa’nın Münşeat’ından söz etmesi. Şeyh Galip’in sanat hayatının biçimlenmesinde Mevlana’nın etkisi var mıdır? ESERLERİ 1 Talikat: Bir eserin kenar kısımlarına açıklayıcı notlar düşmek veya aynı amaçla ayrı bir eser yazmaktır. son olarak Muhammet Nur Doğan tarafından yayımlanmıştır. sonuna da 5 beyit eklemek suretiyle 704 beyitlik bir eser oluşturmuştur. Bu gerçekten hareketle Galip’in bütün bu farklı üsluplardan beslenerek kendi kişisel üslubunu oluşturduğunu. Divan üzerinde Muhsin Kalkışım ve Abdulkadir Gürer ayrı ayrı doktora çalışması yapmış. Farsça bilmeyenler için seçilen bazı kelimelerin Türkçe karşılıkları verilmiş ve beyitler açıklanmıştır. Şeyh Galip’in yetiştiği çevrenin genel özellikleri nelerdir? Divan: İlk defa. İlerleyen sayfalarda“Bir Başka Lügat Bir Özge Macera: Hüsn ü Aşk” başlığı altında eser ayrıntılı biçimde tanıtılacaktır. İpekten 1991. Bu baskıda.4. asır şairlerinin hemen hepsini farklı düzeylerde ve farklı yönleriyle etkileyen Sebk-i Hindî’yi ise onun en büyük temsilcilerinden biri sayılacak kadar çok yansıttığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Fuzulî’nin âşıkane. Çünkü Galip’in bu tarihten sonra yazdığı şiirlerle divanın hacmi genişlemiştir. Ayrıca 1336/1918 yılında İstanbul’da Şeyh Galip. Nahifî ve Münif gibi şairler öne çıkmaktadır. Mevlevi şeyhlerinden Köseç Ahmet Dede’nin er-Risaletü’lBahriyye fî-Tarikati’l-Mevleviyye adlı Arapça eserine yazılmış Arapça bir talikattır. neşeli ve şakacı bir insan olarak bilindiği belirtilmiştir (Şeyh Galip’in hayatı yazılırken şu kaynaklardan yararlanılmıştır: Alparslan 1988.
İpekten 1991: 25). “köhne zemin” yerine “taze zemin”i yerleştirdiği dönemdir. Nedim’le karşılaştırıldığında Galip’in şiir dili daha ağır ve süslü bir dildir. bugünden bakıldığında tam olarak Sebk-i Hindî’ye karşılık gelmektedir. bu kelimelerin taşıdığı anlam ve sanat yüküdür. daha sonra Hoca Neşet’in yönlendirmesiyle Şevket-i Buharî’yi okumaya başlayınca onun üslubunda edebî şahsiyetini bulmuştur. soyut-somut kelimeler arasında yapılan ve daha çok zincirleme biçimleriyle karşımıza çıkan tamlamaları. Bilinen kelimelerle yeni anlam ve hayalleri anlatmanınsa ne kadar güç olduğu açıktır. Sebk-i Hindî şairleri sözden ziyade anlamın ve hayalin peşinde olmuşlardır. Dil. Buna göre Nabî’nin beyitleri Farsça bir manzume gibi olup zincirleme tamlamalarla doludur. şiir ve şair üzerine düşünen ve bu düşüncelerini çeşitli vesilelerle ifade eden bir şairdir.80 XVIII. devraldığı mirası şiirlerinde başarılı bir terkibe dönüştürdüğünü. şiirde kullanıldıkları zaman sözü ağırlaştırmakta. Şevket tarzı veya taze zemin. Onun Şevketane tavır. Anlam ve hayalde de yeniliği ve orijinalliği gözettikleri için dil konusunda daha fazla dikkatli davranmak. okuyucuya yük olmaktadır (Doğan 2007: 56). Buna rağmen her Sebk-i Hindî şairi gibi o da yeni şiir dilini kullanmaktadır ve bu dil birçok bakımdan klasik üslubunkinden farklı ve ağırdır. tamlamaların ve ifadelerin en uygun biçimlerini bulup kullanmak zorunda kalmışlardır. daha doğrusu üslubundaki zenginliği ortaya koymaktadır. söz konusu elemanlar içinde belirleyiciliği en fazla olanıdır. Muhâl add eylemişlerken gazelde şâ‘irân-ı Rûm Ben îcâd eyledim ol Şevketâne tarz-ı eş‘ârı (Anadolu şairlerinin gerçekleştirilmesi imkânsız bir iş olarak gördükleri Şevketane gazel tarzını ben icat ettim. Yüzyıl Türk Edebiyatı tığımız üslup bakımından farklılıklar gösteren şiirleri. Bu dönem. Bu bağlamda. Çünkü gerek anlam gerekse sanat ancak dil aracılığıyla ortaya konabilmektedir. anlam ve sanat özellikleridir. kelimelerin. nev-zemin olarak adlandırdığı şey. Fakat XVIII. Nesirde metni süsleyen ve ona değer katan bu tamlamalar. aslında kullanılan kelimeler değil. Şeyh Galip’in kendinden önceki divan şiirini her çeşidiyle ve her rengiyle çok iyi özümsediğini. bir zarafet kazanmış kelimeler olduğunu belirtmekte yarar vardır. Şairin bu değerlendirmesinden. asırdaki diğer Sebk-i Hindî şairleriyle karşılaştırıldığında Galip’in şiir dilinin iddia edildiği kadar da ağır olmadığı görülmektedir. Ancak Galip’in kullandığı kelimelerin şiir dilinde daha önce de kullanılmış. Alparslan 1988: 11. dilde sadeliği çok az sayıdaki şiirlerinde gözettiği ileri sürülmüştür. adı geçen mesnevisinde Nabî’yi eleştirirken şiir dilinin nasıl olması gerektiğini de söylemiştir. Sebk-i Hindî’nin şiir dilini ağırlaştıran. Bunlar edebî metinlerdeki dil. Bu güçlüğü aşmanın iki yolu vardır: Şair yeni anlam ve hayalleri anlatabilmek için ya birtakım yeni kelimeler ve bu kelimelerin de içinde yer aldığı yeni tam- . Ancak yazdığı metinlere bakıldığında aslında şairin buna pek de riayet etmediği.) Şiir Dili Gerek kişisel gerekse dönemsel üslupların tespitinde belirleyicilik özelliği taşıyan üslup elemanları vardır. kendisinin şiirde sade bir dil kullanmaktan yana olduğu anlaşılmaktadır. fakat daha çok Sebk-i Hindî ile bütünleşerek şahsiyet bulduğunu göstermektedir (Bk. Bütün bunlar. Şeyh Galip’in üslubunu değerlendirirken ilk yapılması gereken onun şiir dilinin hangi özelliklere sahip olduğunu belirlemektir. Başlangıçta kendinden önceki büyük divan şairlerinin yolunda giden Şeyh Galip. O. sözü kısaltmak ve az sözle çok şey anlatmak için başvurulan birtakım sanat ve teknikleri zikredebiliriz. Hem divanında hem de Hüsn ü Aşk mesnevisinde onun bu konulardaki düşüncelerini okuyabiliyoruz. şairin kendi ifadeleriyle söyleyecek olursak “kudema tavrı” yerine “Şevketane tavır” yani “Şevket tarzı”nı. asırlar boyu kullanılarak bir incelik. ondaki bu üslup çeşitliliğini. Şeyh Galip.
“İki gözüm!”. Türkî-i Basit tarzında sade Türkçeyle bir gazel. “Ay yenisi”. Türkçe deyimlerin çokluğu dikkati çeker. soyut kavramları somutlaştıran alışılmamış bağdaştırmaların içinde yer aldığı tamlamalarda. Galip’in “çeşm-i hâb-âlûde-i baht-ı siyâh” tamlamasına. gözü yollarda kalmak. Şeyh Galip’in şiirlerinde büyük bir yekûn tutmaktadır. “kara bahtın uykulu gözü” biçiminde bir anlam verebiliriz. Her iki yolu takip eden şairler de. ister istemez kelime tercihinde özenli davranmış ve bu konuda seçici olmuşlardır. Galip’in şiirinde. Birleşik isimlerin. Tamlamada kullanılan sözcükler. Şeyh Galip’in de bir üslup özelliğidir. bazı şiirlerinde. göz kulak olmak. uykulu göz ise somut kavramlardır. Şeyh Galip. Her Sebk-i Hindî şairi gibi Şeyh Galip de yabancı kelimelere. Hoş geldin!”. özellikle de Farsça kelimelere ağırlık vermiştir. Bu birleşik sıfat. seyl-âb-ı keder (keder seli). başına çalmak. boş bulunmak. ağzı sulanmak. Ünite . özellikle de şarkılarında sade bir Türkçe kullanmıştır. Ancak bu örnekler. istiare. mevc-i seyl-i nâle (inleme selinin dalgası) gibi tamlamalar ise aralarındaki benzerlik ilişkisinden yararlanarak bir kavramı başka bir kavramın yardımıyla insan zihninde canlandırmaktadır. Kara baht soyut. Sebk-i Hindî şairlerinin soyut kavramlara yönelmeleri ve soyut kavramları anlatabilmek için de onları somutlaştırmak zorunda kalmaları. “Gözceğizim”. telmih. divanına bir çeşni katma çabası ya da devraldığı mirastaki üslup çeşitliliğinin kendisindeki doğal yansımaları olarak kabul edilmelidir. Zincirleme tamlamaların kolay anlaşılamaması da uzunluklarından değil. diğer Sebk-i Hindî şairleri gibi. daha ziyade birleşik sıfatların da içinde yer aldığı zincirleme tamlamalar biçiminde kullanılmaları. “Aşk olsun!”. kan ağlamak gibi deyimler bunlardan sadece birkaçıdır. onun hece vezniyle bir şiir. Sözü kısaltmaya da yarayan bu tamlamalar. çanına ot tıkmak. Şeyh Galip.Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip 81 lamalar bulacak ya da eski kelimelerin anlam çerçevelerini aynı kelimelerle yaptığı yeni tamlamalarla genişletecek. sözü uzatan birtakım söz sanatlarından uzak durmuş. alışılmamış bağdaştırma) denilmektedir. Baht-ı siyâh da başka bir sıfat tamlamasıdır. Bu örnekler. tâb-ı şu’le-i fikr (düşünce alevinin harareti/parlaklığı) gibi tamlamalar da. Nailî-i Kadîm’e uyarak ikinci yolu tercih etmiştir. Ali Şir Nevayî dilinde yani Çağatay Türkçesiyle başka bir gazel söylemesi gibi. birleşik sıfatların. çeşm sözcüğü ile bir araya getirilerek sıfat tamlaması yapılmıştır. Tamlamada yer alan hâb-âlûde sözcüğü birleşik bir sıfattır. hüsn-i talil ve mecaz-ı mürsel gibi sözü kısaltma özelliği bulunan anlam sanatlarına ağırlık vermiştir. Gûş-ı ârzûlar (arzuların kulağı). bu tür tamlamaların fazla kullanılmasına yol açmıştır. Fişeng-i âh (âh fişeği). Ağızdan ağıza gezmek. şiirlerinin genelinde ağır ve süslü bir dil kullandığı hâlde. anlam girift ve ulaşılması güç bir hâl almıştır. metinlerin anlaşılmasını zorlaştırmıştır. Yabancı kelimelerin. Her iki sıfat tamlaması bir araya gelerek zincirleme isim tamlaması oluşturmuştur. bilinen söz varlığına ait olduğu hâlde. Şair soyut bir kavram olan kara bahta ait bir özelliği anlatmak için kendisine uykulu göz atfetmek suretiyle onu somutlaştırmıştır. Sebk-i Hindî şairlerinin çok sevdiği izafet-i itibariler aynı zamanda şaire sözü kısaltma olanağı da sağlamıştır. . “Kesret denizinin dalgasındaki iri inci” biçiminde anlam verebileceğimiz “dürr-i yetîm-i mevce-i deryâ-yı kesret” tamlamasında da aynı özellik vardır. Bu nedenle şair. Sözü kısaltmak. “Poşu saçağı” gibi ifadeler ise günlük konuşma dilinin çok daha açık yansımaları olarak karşımıza çıkar. “Bir içim su”.4. onun yerine teşbih. kinaye. çok farklı yapıların aynı tamlamada yer almasından kaynaklanmaktadır. “Tut ki bir de …”. Soyut ve somut kelimeler arasında yapılan tamlamalara izafet-i itibari (görece tamlama. gün yüzü görmek. hatta değiştirecektir. buluttan nem kapmak. yalın hâlleriyle değil. soyut kavramlara somut özellikler vererek onları anlatmak üzere kurulmuş izafet-i itibarilerdir. el çekmek. şikâr-ı bûy-ı ma‘nâ (mana kokusunun avı). soyut-somut kavramların aynı tamlamada yer alması anlamın zihinde canlandırılmasını güçleştirmektedir. onun üslubu için belirleyici olmaktan uzaktır.
güzel. Soyut kavramlar. lafzı da kadehe benzeten şair. şiirde sözü kısaltmışlardır (Mum 2006: 386-387). az sözle çok şey anlatmaya önem verdikleri için. onda da bazı özellikler aramıştır. anlamın da lafza muhtaç olduğunu belirtme gereği duymuştur. mananın gözüne cila parıltısı verdiğini söylemiştir. somutlaştırılarak anlatılmıştır. hatta manzumelerin beyit sayısında bile azalmaya neden olmuştur. İrem bahçesinde yabani otlara yer olmadığı gibi. Şeyh Galip tarafından da kullanılmış. şiirde asıl olanın lafız değil. anlamda yeniliği ve orijinalliği gözetmeleri de. o lafzın taşıdığı anlam olduğunu açıkça ifade etmiştir. Önceki başlıklarda ele aldığımız izafet-i itibariler.) Galip’e göre şairler lafzı. anlamın hizmetine vermelidir. bilinen) lafız ile kendini göstereceğini düşünmektedir. Bu da yaşanan gerçekliğin şiir dilindeki bir yansıması olarak kabul edilebilir. renkli ve ilk defa söyleniyor olmalıdır. hatta bir gazeline redif olacak kadar şiir dilinin asli unsuru hâline gelmiştir. Galip’e göre. Bilmiyorum. lafzı mana mumuna pervane yapmayan şairleri eleştirmekten geri durmamıştır. Sözün Kısalığı Sebk-i Hindî şairleri. Şeyh Galip. lafzın anlama muhtaç olduğunu söylerken. Onların soyut kavramlara ağırlık vermeleri. lafzı da o mumun etrafında dönen pervaneye benzeten Galip. sözün kısalmasında etkili olmuştur. Çünkü o. Yüzyıl Türk Edebiyatı Daha önce Nabî. Çünkü şairin asıl amacı lafız değil. işleyecekleri konuları ve anlatacakları kavramları sınırlamış. acaba kendisi sözünü neyle daha çekici hâle getirecek?) . anlatma ve anlama eylemlerinde de lafzın ancak bir araç olduğunu ortaya koymuştur. şiirde de bilinmeyen. renkli ve bir o kadar ilginç imajlar. İrem bağında yabani otun bulunması abestir. kendi lafzının. bu tür yapıların da içinde yer aldığı zincirleme tamlamalar. Fakat manaya öncelik veren şair. Şeyh Galip. hep bu amaca hizmet etmiştir. Anlamı şaraba. Nedim ve Edip gibi birkaç şairde görülen sevgilinin güzellik unsurlarından mavi göz (çeşm-i kebûd). şarap içme eyleminde kadehin araç olması gibi. Fakat bu. Anlamı muma. lafzın büsbütün ihmal edilmesini gerektirmez. güzel anlamın ancak aşina (=tanıdık. “ma‘nî-i bîgâne” dediği pek fazla bilinmeyen anlamlar yüzünden kendi şiirlerinin kısaldığını söylemiştir: Hücûm-ı ma‘nî-i bîgâneden teng oldu eş‘ârı Aceb Gâlib kelâmın neyle dil-keşlendirir bilmem (Tanıdık olmayan mananın baskını nedeniyle Galip’in şiirleri kısaldı. Anlamda da bazı özellikler bulunmalı. 3 Şeyh Galip’in şiir dilinin bileşenleri neler olabilir? Lafız-Anlam İlişkisi Lafız-anlam ilişkisi üzerinde düşünen Şeyh Galip. Anlamda yenilik ve orijinallik özelliklerinin aranması iseşairlerin hareket alanlarını iyice daraltmış. Galip’in lafızda aradığı en önemli özellik aşinalıktır. anlamdır. renkli anlamın lafzı ateşlendireceğine inanmaktadır. “Lafzdan zîrâ ki ma‘nâdır garaz” diyerek. lafzın ihmal edilmesinden yana olmamış. Çünkü o. Şair.82 XVIII. ilk defa duyulan lafızlara yer yoktur: Âşinâ lafz iledir cünbüş-i ma‘nâ-yı latîf Gülsitân-ı İreme sebze-i bîgâne abes (Güzel anlamın kendini göstermesi anlaşılır lafızla mümkün olur.
eskilerin şiirinde her şeye rağmen mazmun gülünün tohumunun bulunduğunu iddia etmiştir. ancak XVII ve XVIII. Divan şiirinde başından beri varlığı bilinen. sözü uzatmanın okuyucuları usandıracağından endişe etmiş. Sebk-i Hindî şairlerini yeni mazmunlar bulma arayışına sokmuştur. örf ve adetlere. Yoksa gazellerinin genelde uzun olduğu. veci- . Şeyh Galip’te de sözün kısalmasının hem sebebi hem de sonucudur. asırlarda şairler arasında çok kullanılarak Sebk-i Hindî’nin önemli özelliklerinden biri hâline gelen bercesteli beyit yapısı içinde şairler. dikkatlerini kendilerini çevreleyen tabiata. yeni ve orijinal manaları anlatmanın yollarını açmış. sosyal hayata. Fakat Galip’in şiirlerinde kısalık. Bu şairler. mazmun ülkesini bütünüyle ele geçirdiğini söyleyerek mazmunlara ne kadar hâkim olduğunu göstermek istemiştir. bazılarının da kimi Mevlevi büyüklerinin övgüsünü konu alan zeyillerle uzatıldığı görülmektedir. “Var köhne zemînde yine tohm-ı gül-i mazmûn” diyerek. Fakat onun mazmunlarını anlayabilmesi için okuyucunun da donanım sahibi olması lazım. herkes tarafından kabul gören birtakım inançlara ve bilgilere çevirmişlerdir. anlamın ifade edilmesinde kendini gösterir. Onlar. buldukları mazmunlarla şiirin çağrışım dünyasını hem yenilemiş hem de zenginleştirmişlerdir. o az bulunur şair ben olduğum için benim mazmunlarımı anlamamak ayıp sayılmaz. Şeyh Galip de diğer Sebk-i Hindî şairleri gibi mazmuna önem vermiş.Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip 83 Bir başka yerde. hem beş beyitlik hem de kısa aruz kalıbıyla yazdığı bir gazeli için “tengdir teng” demesi.) Mana semtine giderken mazmunun kılavuzluğuna tabi olan Galip.) Bercesteli Beyitler Şiirlerinde deyimler kullanan Galip. Ünite . eski mazmunlarla yeni ve orijinal anlamlara ulaşamayacaklarının farkındaydılar. bu endişesini de açıkça belirtmiştir. bunun yanı sıra örneklendirmeye dayalı beyit yapısı içinde berceste mısra söyleme tekniğini de başarıyla kullanmıştır. onun şiirlerini anlamakta zorlanacaktır. Her biri çok iyi gözlemci olan Sebk-i Hindî şairleri. Aksi takdirde okuyucu. Onun için Galip’in şiirinde hem eski hem de kendisinin “tâze mazmûn” dediği yeni mazmunlar yer almıştır. diğer Sebk-i Hindî şairlerinde olduğu gibi. köhne zemin olarak adlandırsa bile yine de eskilerin şiirine ilgi duymasını sağlamıştır. Bu zorluğu şairin kendisi de belirtme gereği duymuştur: Ol şâ‘ir-i kem-yâb benim kim Gâlib Mazmûnlarımı anlamamak ayb olmaz (Ey Galip. Anlam sanatlarının fazla kullanılması. Ben şiir yolunda mazmun kılavuzuna uymuşum. Yeni Mazmunlar Klasik üslubun kullandığı mazmunların zamanla klişeleşerek sıradanlaşması. Yeni mazmunlar onların yeni teşbihler yapmasına. hatta yeni istiareler geliştirmelerine imkân sağlamıştır. kendisinin. “Aldım tamâm kişver-i mazmûnu söz budur” mısrasında. araç gereçlere. şairin teng sözcüğüyle kısalığı ifade ettiğini göstermektedir. Bu. Çünkü o. Ayrıca o. ancak yeni mazmunlara aşina olmayanlar için manaya ulaşmanın yollarını güçleştirmiş. beyit sayısında değil. mana semtine giden bir yolcu olduğunu ve şiir yolunda mazmunu rehber edindiğini söylemiştir: Gâlib hulâsa râst-rev-i semt-i ma‘nîyim Râh-ı sühanda reh-ber-i mazmûna uymuşum (Ey Galip! Sonuçta mana semtinin yolcusuyum. hatta bezen tıkamıştır bile (Mum 2006: 387). Onun mazmun konusundaki duyarlılık ve hâkimiyeti.4.
Çünkü Hz. Şair. yani imajlarla dolu olduğunu söylemektedir. hiç el değmemiş anlamların tıpkı bir din adamı gibi secdeye kapanacağını söylemiş. Aşağıdaki beyitler onun divanına renk katan bercesteli beyitlerden sadece birkaçıdır: Tebessümü eder ıslâh sûziş-i cigerim Nemek ziyâde olunca olur kebâb lezîz (Sevgilinin tebessüm etmesi benim ciğerimdeki yanmayı iyileştirir. Yüzyıl Türk Edebiyatı ze gibi işlevsel mısralar söylemişlerdir (Mum 2006: 384-386). Nitekim tuzu fazla olunca kebap daha lezzetli olur. soyut kavramları anlatabilmek için hayal unsuruna ağırlık vermiş ve söz konusu kavramları hayal aracılığıyla okuyucu zihninde canlandırmaya çalışmıştır. İsa’nın resmi/ikonu tapınakta kalmıştır. Bedenim canıma daha ne kadar yük olmaya devam edecek?) Tasavvuf ve Hayal Lafız-anlam ilişkisinde anlama öncelik veren.84 XVIII.) Yukarıdaki beyitte şair.) Şair. tartışmaya yer bırakmayacak kadar açıktır: Şîşe-i elfâzımız sahbâ-yı tahkîk istemez Bir perî-zâd-ı hayâle cilvegehdir her biri (Sözlerimizin şişesi yani gerçeği arama (=tahkik) şarabını istemez. kendi sözlerinin hayallerle. Bu nedenle onun şiiri. böylece anlam ile hayal arasındaki ilişkiyi göz önüne sermiştir: Oldukça sûmnât-ı hayâlim suver-nümâ Ebkâr-ı ma‘nî secdeler eyler mugân gibi . divanında da tasavvufi düşünce şiirin en önemli muhteva unsurlarından biridir. gerek el değmemiş özgün anlamları gerekse tasavvufi birtakım düşünceleri anlatmak için hayal unsurundan ziyadesiyle istifade etmiştir. imaj bakımından oldukça zengindir. Aşağıdaki beyitte ise bir tapınağa benzettiği kendi hayal dünyasının çeşitli imajlar göstermesi durumunda. Âşık/deli kişinin iddiası kanıta gerek duyulmadan dinlenir. hayalin peri kızı için kendini gösterme yeridir. Her bir sözümüz.) Şem‘-i efsürdeye fânûsdan olmaz behre Dûş-ı câna niçe bir bâr olacakdır bedenim (Sönmüş muma fanusun yararı olmaz. Başından beri tasavvufla iç içe bir hayat süren Şeyh Galip. anlamda da güzel. Hüsn ü Aşk’ta bütünüyle. sözü yücelten şeyin anlamdaki soyutluk olduğuna inanmaktadır: Bâlâ-rev olan ancak ma‘nâ-yı mücerreddir Tasvîri Mesîhânın büt-hânede kalmışdır (Yükselen sadece soyut manadır.) Sana arz-ı mahabbet sevdigim ayn-ı mahabbetdir Sühan-sâz-ı cünûnun dinlenir da‘vâsı bürhânsız (Sevdiğim. divanında ise büyük oranda soyut kavramlara yönelmiştir. Özellikle paradoksal imajlar yaratmadaki başarısı. sana sevgimi söylemem sevmenin bizzat kendisidir. Çünkü o. renkli ve ilk defa söyleniyor olma gibi birtakım özellikler arayan Şeyh Galip. Onun Hüsn ü Aşk adlı mesnevisi bütünüyle tasavvufu konu aldığı gibi. şiirlerinde tasavvufi konulara ağırlık vermiştir.
bu sözcüklerin aynı kavram üzerinde birleşmesidir. sadece su-ateş karşıtlığı ile sınırlı değildir: Ayva tüylerinin altındaki siyah ben. Bülbülün ahından yükselen kıvılcımlar. ateş ve suyu sadece şarapta değil. bu biçimiyle Sebk-i Hindî şairleri tarafından çok fazla kullanıldığı için dönemsel bir üslup özelliği olmuştur (Mum 2006: 387-388). sevgilinin yüzüne aydınlık vermiştir. her sıvı gibi imaj dünyasında suya karşılık gelir. ser-çeşme-i hurşîd tamlamalarında güneş bir çeşme. şairin zihnindeki şarap kavramında uyumlu birlikteliğe kavuşmuş ve çok başarılı bir paradoksal imaj ortaya çıkarmıştır. bir din adamı gibi onların karşısında secdeye kapanmaktadır. Ancak tezat sanatının Sebk-i Hindî şiirindeki biçimi bu kadar basit değildir.Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip 85 (Hayal tapınağım. Çeşme-i mihr.4. Tezat sanatı. Zıtlıkları çok belirgin olan su ve ateş unsurları. Onun kırmızı rengi ve hararet vericiliği ise ateşe ait özelliklerdir. Şarap. Çünkü burada asıl olan zıt anlamlı sözcüklerin aynı ifade içinde kullanılması değil. Nûr-ı siyehten yani siyah nurdan âb-ı hayât çeşmesi görülmüştür. alev ve kıvılcımın da yine ateşe ait unsurlarla. kendisinin büyük değer verdiği Şevket-i Buharî’nin hayal ağırlıklı şiir tarzıyla da örtüşen bir durumdur. ateş coşturan ve her bir kabarcığı cehennemi omuzlamış bir okyanus olan o suyu getir. Şeyh Galip. şiirde daha önce işlenmemiş yeni manaları/kavramları anlatmada şaire geniş olanaklar sağlamaktadır. Güneşin bir ateş topu. şairin burada ateş ve su arasındaki karşıtlığı âdeta yok sayarak onları aynı kavramda birleştirdiği görülmektedir. genellikle zıt anlamlı iki sözcüğün aynı ifadede kullanılması biçiminde tanımlanmıştır.) Şairin burada bahsettiği su şaraptır. Hiçbir talebi olmayanların talebinden söz edilmiştir. Bunlar bile şairin tezat sanatıyla ne kadar başarılı paradoksal imajlar oluşturduğunu göstermektedir. Şeyh Galip’te tezat sanatı. Bilinen biçimleriyle her dönemin şiirinde görülebilen tezat sanatı. deniz ve dalga kavramlarının ise hep su ile ilgili olduğu düşünüldüğünde. kulzüm-i şu‘le. çeşitli resimler/ikonlar gösterdikçe el değmemiş mana.) Yukarıdaki beyitlerden de anlaşılacağı üzere imajlar. aşk remizleri ise dilsiz ve kulaksız söylenmiştir. çeşme-i hurşîd. bulutlar sayesinde narçiçeğine dönüşmüştür. tıpkı eş sesli (cinas) veya eş anlamlı sözcükler kullanmak gibi sanat değeri taşımaktadır.) Tezat sanatının olanaklarından yararlanan Şeyh Galip’in paradoksal imajları. okyanus. Ünite . gözümse onun kadehidir. çeşme. Sâkî getir ol âbı ki âteş-hurûş ola Her bir habâbı kulzüm-i dûzah-be-dûş ola (Ey saki. Şeyh Galip’in hayal unsurunu çok önemsemesi. bazen zıt anlamlı sözcüklerin aynı tamlamada bir araya gelmesi bazen de paradoksal imajlar biçiminde karşımıza çıkar. Şeyh Galip de bu sanattan çok fazla yararlanmış ve paradoksal imajlar yaratmadaki başarısıyla benzerleri arasında öne çıkmıştır. bahr-ı şu‘lezâr tamlamalarında okyanus ve deniz bir alev yeri. Tezattan Uyumlu Birlikteliğe: Paradoksal İmajlar . mevc-i şerâre tamlamasında ise kıvılcımların birbiri ardına gelmesi bir dalga olarak düşünülmüştür. Muhabbet sırrı suskun. Elbette ki aynı ifade içinde zıt anlamlı kelimeler kullanmak da. kanlı gözyaşında da buluşturur: Eşk bir sahbâ-yı âteşdir gözüm peymânesi (Gözyaşı bir ateş şarabı.
iki duyu organını aynı tamlamada birleştirdikleri. Huzur’da. Modern Türk şiirinde Ahmet Haşim. ses ve söz aracılığıyla konuşur. Ahmet Hamdi Tanpınar. Gözlerin ve bakışların konuşma özelliğinin yanı sıra susma özelliği de vardır: Hamûşân-ı nazar. Bosnalı Fehîm. Yenişehirli Avnî. Vakanüvis Pertev. kendi eyleminin yanı sıra. Bayburtlu Zihnî gibi şairler onu beğenmiş ve bunlardan bazıları ona nazireler yazmışlardır. Etkisi ölümünden sonra da devam etmiş. şîrîn sühan. Sezai Karakoç ve Hilmi Yavuz gibi ustalar Şeyh Galip’in şiirlerinden yararlanmışlardır. bir şeyler anlatma özelliğini gösteren ifadelerdir. onun etkisinde kalarak şiir söylemişlerdir. kelâm-ı telh. Kendisi daha hayattayken bile. bakışların bir şeyler anlatmasıdır. Önceki mısralarda konuşan gözün söylemesi. Şeyhülislam Ârif Hikmet. Bunların her biri.) Şeyh Galip. başka duyu organlarını ilgilendiren özellikler vererek de çoklu duyulamalar yapmıştır. sühan-ı telh. nezzâre-i germ. Behçet Necatigil. Onun konuşan gözleri bana sessiz ve sözsüz olarak söyledi. Galip. dile ait bir özelliktir. çeşm-i hamûş tamlamalarında bakışın ve gözün susma özelliği dile getirilmektedir. Bu bağlamda şairlerin. Çeşm-i sühan-gû. Bakışlar bu anlatma işini ses ve söz olmadan yapar. Hâlbuki konuşmak göze değil. Şeyh Galip’e Çiçekler başlığı altında Hüsn ü Aşk vezninde şiirler söylemiştir. Ziver Paşa. burada göze konuşma özelliği vermiştir. başköşeye oturtulmuştur. Esrar Dede ve Neyyir Dede gibi şahsiyetler. Fazıl Hüsnü Dağlarca. Dil.86 XVIII. Kara Kitap adlı romanında Şeyh Galip’e ve Hüsn ü Aşk’a göndermelerde bulunmuştur. Enderunlu Rasih. başka duyu eylemlerini de gerçekleştirebilmesi biçiminde tanımlanabilir. Hüsn ü Aşk kadar modern Türk edebiyatına kaynaklık etmiş başka bir mesnevi yoktur. acı veya tatlı olmasından. Asaf Halet Çelebi. gamze-i gûyâ. bu beyitte ise gammazlık eden gamzeden işitmek eylemlerinden söz edilmektedir. nigâh-ı germ. Soğuk sözler. bir germ nigâh etmek. Şeref Hanım. Gözün konuşmasından maksat. Ayıntaplı Aynî. şu‘le-i sadâ. ben gönül derdini söylenmeyecek sır sanırdım ama onu gammazlık yapan gamzeden duymuşum. güft-gûy-ı nigeh. herhangi bir duyu organının. zebân-ı gamze-i cellâd-ı yâr gibi tamlamalar hep gözlerin ve bakışların konuşma. çok başarılı birer çoklu duyulama örneğidir. Sırr-ı aşk olmaz o fettân-ı cihândan pinhân Çeşm-i gûyâsı bana söyledi bî-harf ü zebân (Aşkın sırrı o dünyayı birbirine karıştıran güzelden gizli kalmaz.) Bu beyitte de aynı özellik vardır. Hüsn ü Aşk’tan ilham alarak Gülşen-i Aşk adında bir mesnevi yazmıştır. güft-gûy-ı çeşm. şu‘le-i âvâz gibi ifadelerde sözün sıcak veya soğuk. hatta nükhet-i zülf-i sühan tamlamasında saça benzetilerek onun kokusundan söz edilmiştir. Bûy-ı telvîn tamlamasında ise renkli kokudan bahsedilmiştir. Orhan Pamuk. Öyle ki gelenekten faydalanma sorununun gündeme geldiği her ortamda Şeyh Galip. birini diğerinin bir alt organı olarak gösterdikleri bile görülmüştür (Mum 2006: 388-389). Şeyh Galip’in Etkileri Galip’in şiirdeki başarısı ve gücü birçok şairi derinden etkilemiştir. Yüzyıl Türk Edebiyatı Duyuların Uyumlu Birlikteliği: Çoklu Duyulama Çoklu duyulama. Gûş eylemişim gamze-i gammâzdan Es‘ad Derd-i dili söylenmeyecek râz sanırdım (Ey Esat. . lisân-ı gamze. hatta Keçecizade İzzet Molla. kulak aracılığıyla duyulanan ses ve söz kavramlarına.
miracını ve mucizelerini içine alan bir naat söylemiş. sevdiği Hüsn’ü kabilesinden istemeye karar verir. tehlikelerle dolu bir yolculuğa çıkması ve oradan bir kimyayı getirmesini şart koşarlar. Yolda Aşk. Şeyh Galip başta olmak üzere divan şairlerinin modern Türk şair ve yazarlarınca nasıl yorumlandığına. olup bitenlerden haberdar olurlar. klasik mesnevilerdeki mukaddime. 2042 beyit ve her biri altışar bent olan dört tardiyyeden oluşan bir eserdir. onun aşkından mecnuna dönmüştür. Daha sonra Aşk. Edeb adlı bir okula devam edip. Aşk. erkek çocuğa ise Aşk ismi verilir. Kabilenin ileri gelenleri. Aşk. yine Sühan’ın yardımıyla kurtulur. sonra dev. Sühan’ın gelip kendilerine yardım etmesi sonucu kurtulurlar. Aşk. onlar Sühan aracılığıyla mektuplaşmalarını sürdürürler. Şeyh Galip. “Aşk ve Güzellik” başlığı altında Hüsn ü Aşk’tan yaptığı diliçi çevirileri kitaplaştırmıştır (Apollon Yayıncılık. İstanbul 2003). Şair. gulyabani ve vahşi hayvanlarla savaşarak Çin sahillerine ulaşır. orada Molla-yı Cünûn’dan ders alırlar. Bu eserin önemini. Çocuklar. hem Gayret’in hem de Sühan’ın tüm uyarılarına rağmen Hüşrübâ ile birlikte Zâtu’s-Suver kalesine gider. Aynı şekilde Kenan Sarıalioğlu. orada Feyz havuzunu görüp. eserlerinden nasıl yararlanıldığına dair ayrıntılı bilgileri. hikâye ve hatime bölümlerine yer verilmiştir (Akkuş 2009: 99). Muhsin Macit’in Gelenekten Geleceğe-Modern Türk Şiirinde Geleneğin İzleri adlı kitabında bulabilirsiniz (Kapı Yayınları. burada gördüğü ve Hüsn’e benzettiği Çin hükümdarının kızı Hüşrübâ’ya âşık olur. Aşk’ı elde etmek için büyüye başvurup. genç okuyucuları “bu aşk hikâyesinin güzellik ve zenginliğiyle karşı karşıya getirmek” niyetiyle eserin diliçi çevirisini yapmış. Muhammet’in övgüsünü. avları ve baharları sırasıyla tasvir edilmiştir. mesnevi geleneğinin de son büyük halkası onun Hüsn ü Aşk adlı eseridir. sıfatlarını. Eserde aruzun mef ‘ûlü mefâ‘ilün fe‘ûlün kalıbı kullanılmıştır. ardından Hz. Sonra Benî Muhabbet kabilesinin meclisleri. aynı zamanda kendi şiir anlayışını da açıklamıştır. Hüsn ü Aşk’ta. bu isteğin yerine gelebilmesi için. Aşk. burada Nabî’nin Hayrabad adlı eseri hakkında edebî eleştiride bulunmuş. çocuklar henüz beşikteyken onların nişanlanmalarını uygun görürler ve daha sonra birlikte okumalarına karar verirler. sonra Mevlana ve kendi babası hakkında övgüde bulunmuştur. Hüsn ü Aşk/Güzellik ve Aşk adıyla yayımlamıştır (Adam Yayınları. Hüsn ve Aşk. kuyularla. biri kız diğeri erkek iki çocuk dünyaya gelir. bu eseri niçin kaleme aldığını Sebeb-i Telîf başlığı altında anlatmış.4. çocuklarla yakından ilgilenir ve onları kavuşturmak için çaba sarf eder. Şair ve çevirmen Ahmet Necdet. Sühan’ın yönlendirmesiyle ka- . Ancak kabile. Bu arada Aşk da Hüsn’e âşık olmuş. Daha sonra Hüsn’ün dadısı İsmet ve Aşk’ın dadısı Gayret. Ünite . Aşk’a âşık olur ve zaman zaman bir araya gelerek görüşürler. en güzel ve en özlü biçimde Ziya Paşa. Anlatım tekniklerinden tahkiye ve tasvirin kullanıldığı eserde. İstanbul 2010). Kıza Hüsn.Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip 87 Hüsn ü Aşk’ın diliçi çevirileri yapılmıştır. dadısı Gayret ile beraber Dîv (dev) tarafından esir alınır. onları asar. eserinin mukaddime bölümüne Allah’a hamd etmekle başlamış. BİR BAŞKA LÜGAT BİR ÖZGE MACERA: HÜSN Ü AŞK Divan edebiyatının son büyük şairi Şeyh Galip olduğu gibi. İstanbul 2011). Galip’in henüz 26 yaşındayken yazdığı Hüsn ü Aşk mesnevisi. kendisinin birtakım sıkıntıları göğüslemesi gerektiğini söyler. hikâye bölümüne geçmeden önce. “Gelmişdir o şâir-i yegâne / Gûyâ bu kitâb içün cihâne” mısralarıyla açıklamıştır. Câdû. Hayret adlı kişi ortaya çıkarak kendilerini ayırmaya çalışırsa da. Burada Hüsn. daha önce Sühan tarafından uyarıldığı hâlde. Sühan. Daha sonra gittikleri Gam harabesinde Câdû ile karşılaşırlar. sofracıbaşı Sühan ile karşılaşırlar. Diyar-ı Kalb’e doğru devlerle. Âğâz-ı Dâstân-ı Benî Mahabbet başlığıyla eserin hikâye bölümü başlatılmıştır. Eserin konusu şöyledir: Beni Muhabbet kabilesinde. havanın güzelliğine kapılarak Ma‘nâ adlı bir mesire yerine giderler.
Ayrıca söz cevherini aşk dışında bir şey için harcamak da uygun değildir. aşk neşesi daha tükenmemiş. fani bir yaşlı. şiir sahasında da nam salmıştır. Beyitleri. kendinden daha öndedir. bu cefa ceridesinin tarihi olur. Galip de bu mesnevinin ilginç ve şairler arasında itibarlı bir eser olduğunu. her şeyin resmi olduğu hâlde Hüsn’ün resmi bulunmamaktadır. Ayıca Nabî. Peygamberin bindiği Burak’ı methetmek ve anlatmak ona mı düştü? Çünkü bu konuda Nefî. Hayrabad’ın değeri o kadar yüksektir ki. Attar’ın anlattığı kadardır. Çünkü âlem. Şaire göre Nabî. Şeyh Galip. Farsça manzume gibi zincirleme tamlamalarla doludur. ona nazire yazılması ihtimali yoktur. perişan olur ve bütün gücünü kaybeder. Hayret de onu Visâl haremine götürür. bütünüyle aşk ve ülfetten ibaret. Yoksa kalem için halkın beğenisi afetten başka bir şey değildir. kendisinin sınandığını düşünmeye başlamıştır. Nabî’nin onu yaşlılık döneminde yazdığını düşünmektedir. Gerisiyse. şiirden anlayan ve şiir üzerine değerlendirmelerde bulunan genç şairlerdir. Şiirden anlayan tek kişinin bile beğendiği renkli bir beyit. Kuran-ı Kerim’den yaptığı “hitâmuhu’l-misk” alıntısıyla tarih düşürmüştür: Galip bu cerîde-i cefânın Târîhi olur hitâmuhu’l-misk (Doğan 2007: 412). dostları karşısında geliştirdiği söylemlerle yükümlülük altına girdiğini düşünmüş ve söylediklerinin kanıtı olacak bir eser ortaya koymaya karar vermiştir. büyük bir hayal kırıklığı yaşar. mübalağada ileri gitme (iğrak) konusunda alçaktan uçan bir kuş gibidir. sonra hatime bölümüyle mesnevisini bitirmiştir. Yüzyıl Türk Edebiyatı leyi yakar. belki sanattan sayardık. eserinde nasihate başvurmuş. Bu ibarenin ebcet karşılığı 1197 olup. yeni bir yol açmak ve derinlik sahibi insanları bundan haberdar etmektir. kolay anlaşılmayı gözeterek anlamdan ödün vermiştir. şiir anlayışından söz etmiş. Bu defa Sühan yaşlı bir tabip kılığında gelerek onu Kalb hisarına yönlendirir. yalınayak bir hırsız olan oğlunu hiç hak etmediği hâlde yüceltmiş. dertlerini oranın padişahına arz etmesini tavsiye eder. aslında dünyalar kadar değerlidir. günün birinde bir dostlar meclisinde bulunduğunu. yorgunluk ve bıkkınlık vermekten başka bir işe yaramaz. sonu gelmeyen yalandan başka bir şey değildir. miladi takvimde 17821783 yıllarına denk gelmektedir. Bu tamlamalar. nesir ve musiki vardır. Aşk ve Sühan Kalb ülkesine giderek Hüsn’ün sarayına ulaşırlar. Gündemlerinde şiir. Bunun üzerine Şeyh Galip. Bu hazinede. Hem sonra kendisi. Orada bazen Nabî’nin Hayrabad adlı mesnevisi okunmakta ve Nabî hayırla anılmaktadır. orada Aşk’ı Hayret’e teslim eder. Yazaca- . onunla aynı sözleri tekrar etmişlerdir.88 XVIII. Onlara göre. hitâmuhu’l-misk (ibaresi).) Şeyh Galip. Şeyh Galip’e göre. Fakat meclistekilerden biri Hayrabad’ın övgüsünde çok ileri gitmiş. elem ve uğursuzluksa daimidir (Doğan 2007: 56-62). Bunu gören Aşk. Fahriye-i Şairane başlığı altında şairliğini övmüş. Buna rağmen yine de üşengeçlik göstermiş ve birçok manayı gözden kaçırmıştır (Doğan 2007: 54-56). Hikâyenin ardından Şeyh Galip. Aynı bölümde Galip. Şair. dünya adlı çarşıdan kâm almış. Türkçe şiirde. (Ey Galip. süslü nesirde süs olarak kabul edilebilirse de. ayet). Böylece Aşk ile Hüsn birbirine kavuşur. Hâlbuki yapılması gereken. 26. Hayrabad’ı içerik bakımından da eleştirmiştir. eserini tamamlamasına. Aşk konusunun çok işlenmiş olması onun değerini azaltmaz. aşk hikâyesi henüz sona ermemiştir. ama öyle değil. şan şöhret sahibi bir adamdır. eserinin Sebeb-i Teilîf başlıklı bölümünde. müstehcen konulara girmiş. orada bulunanlar da. Az olsaydı sorun olmazdı. Melek yaratılışlı beş padişah tarafından şairliği desteklenmiş. kendilerine sert bir üslupla cevap vermiştir: Ey işin aslından haberdar olmayanlar! Şeyhin sözünün üstüne söz söylemek Nabî’ye düşer mi? Yoksa Şeyh Attar bu işi eksik mi bırakmış? O hikâye. Hitâmuhu’l-misk: Onun sonu misktir (Mutaffifîn Suresi. kaleyle birlikte Hüşrübâ da dâhil her şey yanar ve ortaya bir hazine çıkar. Sühan. Yapılan değerlendirmelerle Galip. keder. oradaki şairlerle yaşadığı bir tartışma neticesinde Hüsn ü Aşk’ı yazmaya karar verdiğini okuyucusuyla paylaşmıştır: Katıldığı mecliste yer alanların tamamı.
ancak. eleştirse de içinden çıkıp geldiği geleneği göz ardı etmemiş. bütün bu etkileri kendi sanat kudretiyle birleştirerek bir şaheser ortaya koymuştur. Hint kumaşının ise Galip’in tarzına karşılık geldiği açıktır. Sebk-i Hindî’nin en önemli yapıtlarından biri olan Hüsn ü Aşk’ın mesnevi geleneğinde farklı bir yeri vardır.4. Galip. hatta geleneği yer yer ağır dille eleştirmiştir. başka ağızlarda sakız olmuş bir tarz yerine “tâze edâ” geliştirme peşinde olmuştur. Sühreverdî’nin Munisü’l-Uşşak ve Mevlana’nın Mesnevi adlı eserlerinin de bu eser üzerindeki etkileri gözle görülür düzeydedir. rengi kötü olmasına rağmen Hint kumaşının Halep kumaşından geri kalmayacağını söylemiştir: Noksânıma vardır i‘tirâfım Bîhûde degil velîk lâfım Bed-reng ise de kumâş-ı Evren Kalmaz yine kâle-i Halebden Ân kes ki zi şehr-i âşinâyîst Dâned ki metâ’-ı mâ kocâyîst Eksikliğimi itiraf etmekten kaçınmam. “hâyîde edâ” yani başkalarınca kullanılmış. mesnevide genellikle Nizamî-i Gencevî’nin yolunda gitmişlerdir. Sebk-i Hindî terimi henüz ortaya çıkmamış. Şeyh Galip. daha yerinde bir ifade ile tasavvufi aşktır. Hüsn ü Aşk’ın konusu. Fuzulî’nin Leyla vü Mecnun ve Sıhhat ü Maraz adlı eserleriyle benzerlikler görülür. Ama o. kendinden önceki şairleri aşarak “bir başka lügat” (şiir dili) kullandığını ve bir “özge macera” (hikâye) anlattığını söylemek suretiyle ifade etmiştir. Eserinde. tasavvuf ve aşk. fakat lafım boşuna değil: Kötü renkli olsa da Evreng (yani Hint) kumaşı Halep kumaşından geri kalmaz. kumaşa şiir anlamı yükleyerek. Aşinalık şehrinden olan kişi. Şair. Şeyh Galip. bizim malın nereye ait olduğunu bilir Yukarıdaki beyitlerde sözü edilen Halep kumaşının Nabî’nin tarzına. “Esrârını Mesnevî’den aldım / Çaldım velî mîrî malı çaldım” (Doğan 2007: 406) sözleriyle açıklamıştır. özellikle Mesnevi etkisini. eserin sadece konusu değil. Ünite . Eski masal unsurlarından yararlanıldığı da açıktır. kendi üslubunu açık biçimde Hindistan ile ilişkilendirmiştir. . Attar’ın Mantıku’t-Tayr. Gerek Fars gerekse Türk edebiyatında şairler. çok açık biçimde. daima yenilik ve orijinallik vurgusu yapmış. Şair. Çünkü o. diğeri ise Hüsn’dür. Eserinin Fahriyye-i Şairane başlıklı bölümünde bu gerçeğe vurgu yapan ve Emir Hüsrev-i Dihlevî gibi bir şairin bile onun yolunda gittiğini anlatan Şeyh Galip.Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip 89 ğı eserde eksikliklerinin olabileceğini işin başında kabul eden şair. kendinden önceki mesnevi şairlerine uymadığını ve mesnevisinde yeni bir yol gözettiğini söylemiştir (Doğan 2007: 402-406). dönemin birçok şairi gibi. Aşk. gerek kullandığı şiir dili gerekse anlattığı hikâye bakımından öncekilerden farklı özellikler gösteren yeni ve özgün bir mesnevi yazmıştır. eserinin konusu hakkında da bizi bilgilendirmektedir: Hüsn eylediler o duhtere ad / Ferzend-i güzîne Aşk-ı nâ-şâd Hüsn’e dedi sonra kimi Leylâ / Şîrîn dedi kimi kimi Azrâ Mecnûn kodı kimi Aşk için ad / Vâmık dedi kimi kimi Ferhâd Sonra o lügat olup dîger-gûn / Leylâ dedi Aşk’a Hüsn’e Mecnûn Her ân bozup kazâ tılısmı / Bir gûne degiştirirdi ismi Bunlar dahi tıfl-ı bî-serencâm / Gerdûn dolaşır ki ede güm-nâm Güm-nâmlık ile bula şöhret / Güm-geştelik ola sonra âdet (Doğan 2007: 76-78). Hikâyenin başkahramanlarından biri Aşk. Şair. söz mücevherini aşk dışında bir yere harcamanın doğru olmayacağını ifade etmiştir. Şairin yaşadığı dönemde. fakat onu tekrarlama yoluna gitmemiştir. ondan en iyi biçimde yararlanmasını bilmiş. onlara ad verme olayını anlatırken. aynı zamanda eserde anlatılan aşk hikâyesinin başkahramanlarından birinin de adıdır. Eserin Sebeb-i Telîf başlıklı bölümünde şair. bu farklılığı. Şeyh Galip de.
bazen birbirinin yerini alabiliyorlar. Galip’in de yaptığı budur. Böylece aşk hikâyesinde başkahramanların rolleri değişmiş. Hüsn ü Aşk mesnevisinde. Hüsn ile Aşk. hikâyenin iki ayrı kahramanı oldukları hâlde. onun varlığı karşısında kendi varlığını yok saymak biçiminde özetlenebilecek tasavvufî bir kavrama karşılık geldiği açıktır. âşık sevgilinin. Vamık u Azra. aradaki ikiliği kaldırmak ve birliğe ulaşmak içindir. Ancak daha sonra bazıları Hüsn için Leyla.90 XVIII. Gerek isim gerekse naz-niyaz ilişkisi bağlamında âşık ile sevgilinin yer değiştirmesi. Sevgili olacakken âşık. çok içten duygularla Yusuf ’a Züleyha olunca. geleneğe göre daima sevgili. Bunun da. Bu da tasavvufun en önemli konusu olan vahdet-i vücut (=varlığın birliği) felsefesini gündeme getirmektedir. Hüsn ü Aşk’ta karşılaştığımız bu rol değişikliği. Felek bu değişiklikle onların adlarını ortadan kaldırmayı istemiştir. fenafillah olarak adlandırılan ve Tanrı karşısında varlık iddiasında bulunmamak. âşık ile sevgili ilişkisinde rollerin değiştirilmesi sadece isimlerle sınırlı tutulmamış. başkahramanların tutumlarına da yansıtılmıştır: Var bunda bir âşikâre ma‘nâ / Kim Hüsn idi Aşk’a âşık ammâ Seyrine gece ederdi rağbet / Etmişdi niyâza nâzı sebkat Hüsn. Galip’in hikâyesinde Aşk’a âşık olmakta. oğlan çocuğa ise Aşk adı verilmiştir. Nitekim şair de. ilk âşık olan kişi âşık konumunda olması gereken Aşk değil. adsız olmak insanlar arasında âdet hâline gelecektir. başkahramanların rollerinde yaptığı değişikliğin gelenekle çatıştığını ifade etmiştir: Billâh bu mı resm-i aşk-bâzî Dildâr ede şîve-i niyâzı Allah için söyle. Âlemin süsü Hüsn. Vamık ve Ferhad adlarını kullanmışlardır. Aşk için de Mecnun. âşıklık geleneği bu mudur? Sevgili niyaz yolunu tutmuş. Hüsn’e ise Mecnun ismini vermiştir. Azra olacakken Vamık oldu. Yüzyıl Türk Edebiyatı Başlangıçta kız çocuğa Hüsn. niyazı nazının önüne geçmekte ve âşığı görmeyi arzulamaktadır. daha sonra gelenekte radikal bir değişikliğe imza atar: Kaza tılsımı. onların okulda tanışıp kaynaşmalarını anlatırken de aynı birliği açığa çıkarma çabası içindedir: Bir kışra girip dü mağz-ı bâdâm / Bir mektebe vardılar Edeb-nâm Bir beyt olup iki tıfl-ı mısra’ / Ma’nâ-yı latîfe oldı matla Hâme gibi dü-zebân ü yek-dil / Bir bahsi olurlar idi nâkil Yek nûr olup iki şem’-i kâfûr / Kıldı orasın sarây-ı billûr Mekteb olup arada heyûlâ / Bir sûrete girdi iki ma‘nâ (Doğan 2007: 86-88). görünen âlemdeki kesretin (=çokluğun) arkasında görünmeyen bir vahdetin (=birliğin) bulunduğunu kabul etmekte ve onu açığa çıkarmayı hedeflemektedir. Ferhad u Şirin mesnevilerini hatırlatarak geleneğe vurgu yapan Şeyh Galip. Hatta hikâyede. divan şiirindeki âşık-sevgili ilişkisi bağlamında radikal bir değişikliktir. Onlar adsız olarak ünlenince. Şirin ve Azra. Çünkü bu felsefe. Bu sözleriyle bize Leyla vü Mecnun. Şair. nazlı ve arzulanan konumunda olması gerekirken. Aşk’ın cemaline âşık oldu. ikisi arasındaki birliğe bu yolla vurgu yaptığı gibi. sevgili de âşığın yerini almıştır. . sevgili konumunda olması gereken Hüsn’dür: Ber-hükm-i kazâ-yı nâ-muvâfık Hüsn oldı cemâl-i Aşk’a âşık Bin cân ile Hüsn-i âlem-ârâ Çün oldı o Yûsuf ’a Züleyhâ Ma‘şûk olacakken oldı âşık Azrâ olacakken oldı Vâmık Arzulandığı gibi olmayan kaderin hükmüyle Hüsn. isimleri sürekli değiştirerek Aşk’a Leyla.
kendi içinde yaşayacağı ruh hâlleri. Bir tek mürekkep haznesi bulunan kamış kalemin ucunda yer alan iki dilin aynı şeyi yazmaları veya iki mumun tek ışıkta buluşup bulundukları ortamı camdan bir saraya çevirmeleri gibidir onların durumu. müridin içinde yer aldığı Mevlevi cemaatini. Ateş Denizi.” (Doğan 2007: 118) yani (Sözünün cana can katan ruhu. Câdû.Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip 91 Hüsn ile Aşk. onun şahsında Mevlevi dervişlerin manevi yolculukları hikâye edilmiştir. müridin gönlünü temsil etmektedir. bu soyut kavramları anlatabilmek için her birini birer sembole dönüştürmüş.4. daha kolay anlaşılmaları sağlanmıştır. onun yakın dostu Pertev tarafından “Hüsn ü Aşk’ın Galip’in kendi seyr ü sülûkünden hareketle yazılmış bir eser olduğu konusunun özellikle vurgulanmış olmasıdır” (Gürer 2000: 213). Her Sebk-i Hindî şairi gibi. şairin bizzat kendisi olup. “Deycûr ile berf edince ülfet / Bir kâlebe girdi nûr u zulmet” (Doğan 2007: 270) beytinde ise şair. Sühan. Mekteb-i Edeb. Aşk’ın özellikleri anlatılırken. su-ateş ve karanlık-aydınlık kavramları arasında gerçek âlemde var olan zıtlığı hayal âleminde ortadan kaldırarak onları uyumlu birlikteliğe kavuşturmaktadır... Hikâyenin şahıs kadrosunu oluşturan bütün kişiler. müridin içinde yaşadığı ortamın onun ruhundaki yansımalarını. Müridin manevi yolculuğunda karşılaşacağı zorluklar ve yaşayacağı ruh hâlleri ise Kuyu. “Rûh-ı sühanı ki cân-fezâdır. Şeyh Galip de soyut kavramlara ağırlık vermiştir. aslında birtakım soyut kavramların ve çeşitli tasavvufi terimlerin teşhis sanatıyla somutlaşmış biçimleri olarak yorumlanabilir. Havz-ı Feyz. Edeb adlı bir okula gitmiş ve orada aynı kabuk içinde yer alan iki badem çekirdeği gibi olmuşlardır. aşk ve tasavvuftur. bu işi yaparken. Mektep aradan kalkmış ve iki mana bir surete girmiştir. “Mumdan gemi altı bahr-ı âteş” (Doğan 2007: 256) mısraında ateş denizinin üzerinde mumdan gemileri yürütmüş.“Âb-ı huşk oldı âteş-i ter” (Doğan 2007: 282) mısraında kuru suyu ıslak ateşe dönüştürmüştür. Daha önce de ifade edildiği üzere Hüsn ü Aşk’ın konusu. kimini onun mekân kurgusunda görevlendirmiştir. Şair. Soyut kavramlar okuyucu zihninde böylece somutlaştırılmış. Mevlevi şeyhini. Nitekim hikâyede. mum-ateş. canlı ve orijinal tabloların/imajların oluşmasını sağlamıştır: . Sanki iki mısra bir araya gelmiş de bir beyit oluşturmuştur. mutlak güzeli. Şeyh Galip. Şöyle ki. Mevlana’yı veya onun Mesnevi-i Manevî adlı eserini. Buna göre Aşk. Zıtlar bile uyumlu birlikteliğe kavuşabildiğine göre. hep hayal unsurundan yararlanmış. Şeyh Galipin Hüsn ü Aşk’ta birtakım tasavvufî sembolleri kullandığına dair ipuçlarından biri de. Bu örneklerden de anlaşılacağı üzere Galip. Zâtü’s-Suver Kalesi gibi semboller aracılığıyla anlatılmıştır (Doğan 2004: 89). bu mesnevide Aşk. Hüsn. Hoşrübâ. çileye giren müridi. manevi yolculuğunda geçeceği yollar. asıl konusu aşk ve tasavvuf olan Hüsn ü Aşk mesnevisinde. Salikin. Hüsn ü Aşk’taki paradoksal imajlarda da kendini gösterir: Şeyh Galip. Hisâr-ı Kalb. Nüzhetgâh-ı Ma’nâ. Mollâ-yı Cünûn. kimini hikâyenin şahıs kadrosunda. Vahdet-i vücut felsefesi. Kış. Aşk ve tasavvuf kelimeleri etrafında sayısız soyut kavramın bir araya geldiği bilinen bir gerçektir. Dîv.) denilmek suretiyle onun şair yönüne de vurgu yapılmıştır. Karanlık. Ünite . Mevlevi tekkesini. okuyucu zihninde çok renkli. aşk yolcusunun yolculuk süreçlerini temsilî/alegorik bir dille anlatmıştır. yolculuğunun nihayetinde varacağı menziller hep soyut nitelikte kavramlardır. varlıklar âlemindeki her türlü kesretin arkasında yatan vahdet gerçeğini görmenin önündeki engeller kendiliğinden ortadan kalkmış oluyor. Galip. gece karanlığı ile kar kavramlarını bir araya getirerek karanlıkla aydınlığı aynı kalıba sokmuştur. Benî Muhabbet. karşılaşacağı zorluklar ve kolaylıklar. ilahî nurların müridin ruhundaki tecellilerini.
gerek divanında gerekse mesnevisinde. Gerden leb-i cûda serv-i sîm-âb Gerdanı. Şair. ateş denizi. gerek kişilerin gerekse mekânların özelliklerini anlatırken. … Şiirde hayal. Aşağıdaki beyitlerde. Hüsn ü Aşk mesnevisi. Hem bu başlıklarda hem de Fahriye-i Şairane başlığı altında ve . Her yanı bela olan felek. Zehr ekdi nigehle dâğ-ı derde bakışıyla onun dert yarasına zehir döktü. cadı. bütün Sebk-i Hindî şairleri için önemli bir unsur olmakla birlikte. peri. Biçtikleri. Bu bağlamda örnek olarak dev. onun iğrâk düzeyine varan mübalağalı söyleyişine şahit oluyoruz: Giydikleri âfitâb-ı temmûz İçdikleri şu’le-i cihân-sûz /…/ Ekdikleri dâne-i şirâre Biçdikleri kalb-i pâre pâre Giydikleri. Çünkü Galip. gulyabani. vahşi hayvanlar. ona tabuttan bir ölüm beşiği yaptırdı. temmuz güneşiydi. bir poetika kitabıdır. Gerek Galip’in gerekse diğer Sebk-i Hindî şairlerinin hayal unsuruna bu kadar çok önem vermeleri. paramparça olmuş gönüldü. sabah aydınlığı gibiydi şüphesiz. dünyayı yakan alevdi. masal unsurlarına da yer vermiştir. Şeyh Galip söz konusu olunca onun önemi bir kat daha artar. Yüzyıl Türk Edebiyatı Âyîne-i sîne bahr-ı sîm-âb Ikd-i güher olmuş anda girdâb … Pür-nûr u beyâz o sîne-i sâf Benzerdi amûd-ı subha bî-lâf Göğüs aynası bir cıva denizi. Bu sanatın çok kullanılması. o adama acı acı baktı. Şevket adını genellikle hayal sözcüğüyle beraber anarak onun hayal yönünü öne çıkarmıştır: “Hep andaki hurde-kâr sûret / Bârîk idi çün hayâl-i Şevket” (Doğan 2007: 348). Gûyâ ki Bogaziçi’nde mehtâb Onu Boğaziçi’nde mehtap sanırdın. Tasavvuf ve aşk etrafında bir araya gelen çok sayıda soyut kavramı ‘hayal’ üzerinden anlatan Hüsn ü Aşk. O. Şeyh Galip’in yine Sebk-i Hindî etkisiyle eserinde çok fazla yer verdiği ıstırabın anlatılmasında da kendini gösterir: Bed’ eyledi Aşk pîç ü tâba Bend oldı kımât-ı ızdırâba Yapdırdı sipihr-i pür-felâket Tâbûtdan ana mehd-i râhat Aşk. Gerek Sebeb-i Telîf başlıklı bölümde Nabî’ye gerekse Mebâhis-i Diger ve Zümre-i Âhar başlıklı bölümlerde farklı şiir anlayışlarına ve farklı zümrelerden şairlere yönelttiği eleştiriler. muhal görülen Şevketane tarzı. Bu unsurlar. İçtikleri. su kenarında cıvadan bir selvi gibiydi. kıvılcım tohumuydu.92 XVIII. Türk şairleri arasında kendisinin icat ettiğini düşünmüş. sadece tasavvufi bir aşk hikâyesi değildir. mücevher gerdanlığı ise o denizdeki girdap… O parlak ve beyaz göğüs. özgün ve başarılı edebî tenkit örnekleridir. … Aşk acı acı bakıp o merde Aşk. Sebk-i Hindî’nin onun üslubundaki yansımalarından biridir. mübalağa sanatının sağladığı imkânları sonuna kadar kullanmıştır. Şeyh Galip’in masal ve halk hikâyesi gibi halk anlatılarından da istifade ettiğini göstermektedir. oradaki ince işçilik ürünü resimleri Şevket’in ince hayallerine benzetmiştir. papağan ve sülün kılığında görünmesi gibi unsurları sayabiliriz. hayalin manayı anlatmada şaire kolaylık sağlayan bir araç olması sebebiyledir. Ektikleri. Şeyh Galip. Zâtu’s-Suver kalesinin özelliklerini anlatırken. mumdan gemi. Sühan’ın bülbül. aynı zamanda bir edebî tenkit. Mübalağa. hareket etmeye başlayınca ıstırap kundağına sarıldı.
Can u Canan ve İzzet Molla. .4. Galip’in meydan okumalarına rağmen. kendinden başka hiç kimse bu yeni yolda ilerleyememiş. O hazineyi ben açtım ve onu ben tükettim. eserinin ne kadar farklı ve orijinal olduğunu vurgulamıştır: Zannetme ki şöyle böyle bir söz Gel sen dahi söyle böyle bir söz /…/ Gencînede resm-i nev gözetdim Ben açdım o genci ben tüketdim Bunun şöyle böyle bir söz olduğunu zannetme. Gülşen-i Aşk adlı eserleriyle Galip’in Hüsn ü Aşk’ına birer nazire yazmışlar ama onun seviyesine yaklaşmayı başaramamışlardır. Gerçi Refi-i Amidî. mesnevisinde bir başka lügati kullandığını ve yeni bir tarzı gözettiğini. Öyle zannediyorsan sen de böyle bir şiir söyle. kendi şair anlayışını çok açık ve ayrıntılı bir biçimde ortaya koymuştur. Hazinede yeni bir tarzı gözettim. Şeyh Galip. Böylece. bu yeni tarzda başarı gösterememiştir. fakat ilk defa kendisinin ortaya koyduğu bir şeyi yine kendisinin tükettiğini söylemiştir. Ünite .Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip 93 daha başka bağlamlarda kendi şiir felsefesini.
acı veya tatlı olmasından. O.” diyerek belirtme gereği duymuştur. örneklendirmeye dayalı bercesteli beyit yapısı içinde. Şeyh Galip edebiyat dünyasındaki şöhretini divanındaki şiirleri ve Hüsn ü Aşk mesnevisiyle elde etmiştir. bir süre her iki mahlasını beraber kullandıktan sonra eski mahlasını terk etmiştir. Edip. bazen zıt anlamlı sözcükleri aynı tamlamada bir araya getirmek bazen de paradoksal imajlar biçiminde karşımıza çıkar. Onun Hüsn ü Aşk adlı mesnevisi bütünüyle tasavvufu konu aldığı gibi. bu zorluğu. Raşit gibi Sebk-i Hindî şairleri için ayırt edici bir üslup özelliğidir. Bunlardan başka. bu dönemde Galip mahlasını benimsemiş. Mevleviliğin etkin olduğu bir aile çevresinde büyümüştür. ayrıca sözün sıcak veya soğuk. Saib-i Tebrizî. Şair. Nabî ve Nedîm gibi şairlere nazireler yazmıştır. büyük oranda soyut kavramlara yönelmiştir. göze konuşma ve susma. Gençlik yıllarında Fuzulî. Galip’in şiirlerinde tasavvuf da önemli bir yer işgal etmiştir. Yusuf Sineçak’ın Cezire-i Mesnevi adlı eserine Şerh-i Cezire-i Mesnevi adlı bir şerhi ve Köseç Ahmet Dede’nin er-Risaletü’l-Bahriyye fî-Tarikati’l-Mevleviyye adlı Arapça eserine yazdığı esSohbetü’s-Safiyye adlı bir talikatı vardır. tasavvuf düşüncesindeki vahdet-i vücudu hiç zorlanmadan anlatmanın yolunu göstermiştir. Şair. atasözü gibi işlevsel mısralar söylemiştir. sözü yücelten şeyin anlamdaki soyutluk olduğuna inanmaktadır. Şeyh Galip. Bu dönem. Hint üslubunun. hatta sözü saça benzeterek onun kokusundan. “Benim mazmunlarımı anlamamak ayıp sayılmaz. Anlam sanatlarının fazla kullanılması da. Bu özellik. imajlar dünyasında uyumlu birlikteliğe kavuşturarak kesretin arkasında yatan vahdeti açığa çıkarmış. Şeyh Galip’te sözün kısalmasının hem sebebi hem de sonucudur. Daha sonra Sebk-i Hindî’nin Fars şiirindeki en önemli temsilcilerinden Şevket-i Buharî’ye yönelmiştir. Hayalî.94 XVIII. Bu eserleri hem eski hem de yeni harflerle yayımlanmıştır. yeni ve orijinal anlamlara ulaşabilmek için hayal unsurunun sağladığı olanaklardan yararlanmak gibi özellikler sözü kısaltmıştır. mana semtine yaptığı yolculukta rehberinin mazmun olduğunu söylemiştir. Şeyh Galip. Asıl adı Muhammet Esat’tır. gamzeye gammazlık özellikleri vermiş. . tezat sanatından çok fazla yararlanmıştır. onun sanat hayatında büyük kırılmaların olduğu bir dönemdir. Galip de diğer Sebk-i Hindî şairleri gibi sözün kısa olmasından yanadır. Çünkü o. Şeyh Galip’in şiirlerine yansıyan özelliklerini saptayabilmek. son derece orijinal ve bir o kadar da başarılı paradoksal imajlarıyla verili dünyadaki zıtlıkları. Nefî. Bunların her biri birer çoklu duyulamadır. bu kavramları somutlaştırabilmek için alışılmamış tamlamalara ağırlık vermek. Şeyh Galip mazmuna önem vermiş. Şeyh Galip. Onun şiirlerinde tezat sanatı. Nabî. Başta Esat mahlasını kullanan şair. 1757 yılında İstanbul’da Yenikapı Mevlevihanesi civarındaki bir evde dünyaya gelmiştir. divanında da tasavvufî düşünceler şiirin en önemli muhteva unsurlarından biridir. Şiirde soyut kavramlara yönelmek. soyut kavramları anlatabilmek için hayal unsuruna ağırlık vermiş ve o kavramları hayal aracılığıyla okuyucu zihninde canlandırmaya çalışmıştır. anlamda yenilik ve orijinallik özelliklerini gözetmek. bir başka yerde ise renkli kokudan söz etmiştir. Galip’in şiirinde hem eski hem de kendisinin “tâze mazmûn” dediği yeni mazmunlar yer almıştır. Aksi takdirde okuyucu onun şiirlerini anlamakta zorlanacaktır. Yetişmesinde daha çok Galata Mevlevihanesi şeyhlerinden Aşçıbaşı Hüseyin Dede’nin ve Hoca Neşet tarafından oluşturulan edebî ortamların katkısı olmuştur. bazı hocalardan Arapça ve Farsça öğrenmiştir. Yüzyıl Türk Edebiyatı Özet 1 Şeyh Galip’i ve eserlerini tanıyabilmek. Fakat onun mazmunlarını anlayabilmek için donanım sahibi olmak lazım. Bazı Sebk-i Hindî şairlerinde ayırt edici bir üslup özelliği olan çoklu duyulamalar da Şeyh Galip’te görülür. Şeyh Galip. İlk eğitimini babasından alan Galip. 2 Şeyh Galip.
kendinden önceki mesnevi şairlerine uymadığını ve mesnevisinde yeni bir yol gözettiğini söylemiştir. Ama o.Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip 95 3 Mesnevi geleneği içinde Hüsn ü Aşk’ın yerini belirleyebilmek. kendinden önceki şairleri aşarak “bir başka lügat” (şiir dili) kullandığını ve bir “özge macera” (hikâye) anlattığını söylemek suretiyle ifade etmiştir. başka ağızlarda sakız olmuş bir tarz yerine “tâze edâ” geliştirme peşinde olmuştur. gerek divanında gerekse mesnevisinde daima yenilik ve orijinallik vurgusu yapmış. eleştirse de içinden çıkıp geldiği geleneği göz ardı etmemiş. bu farklılığı. fakat onu tekrarlama yoluna gitmemiştir. Çünkü o. Fuzulî’nin Leyla vü Mecnun ve Sıhhat ü Maraz adlı eserleriyle benzerlikler görülür. Galip.4. Sühreverdî’nin Munisü’l-Uşşak ve Mevlana’nın Mesnevi adlı eserlerinin de bu eser üzerindeki etkileri gözle görülür düzeydedir. “hâyîde edâ” yani başkalarınca kullanılmış. Şeyh Galip. Şeyh Galip. Ünite . Şair. Eserinde. hatta geleneği yer yer eleştirmiştir. Şair. . gerek kullandığı şiir dili gerekse anlattığı hikâye bakımından öncekilerden farklı özellikler gösteren yeni ve özgün bir mesnevi yazmıştır. Sebk-i Hindî’nin en önemli yapıtlarından biri olan Hüsn ü Aşk’ın mesnevi geleneğinde farklı bir yeri vardır. bütün bu etkileri kendi sanat kudretiyle birleştirerek bir şaheser ortaya koymuştur. ondan en iyi biçimde yararlanmasını bilmiş. Attar’ın Mantıku’tTayr.
Tasavvuf 10. Hüsn-i talil 8. Nabî’nin Hayrabad’ı gibi bir mesnevinin bir daha yazılamayacağı iddiası üzerine. İçinde soyut ve somut kavramların beraber yer aldığı zincirleme tamlamaları çok kullanması c. 7. Örfî-i Şirazî d. Şiirde hikmete yer vermek e. Şeyh Galip’in en çok beğendiği ve onun tarzını sürdürmekle övündüğü Fars şairi aşağıdakilerden hangisidir? a. Hayal unsuruna ağırlık vermek c. Şevket-i Buharî b. Dûş-ı câna niçe bir bâr olacakdır bedenim e. Halvetilik 3. Aşağıdaki mısraların hangisinde paradoksal imaj bulunmaktadır? a. Lafız ve anlam aynı değerde değildir. d. e. Nemek ziyâde olunca olur kebâb lezîz d. Paradoksal imaj b. Hüsn ü Aşk e. Tenasüp b. Hafız-ı Şirazî c. c. Talib-i Amulî 4. Lafız ve anlam aynı değerdedir. Deyimlerden ve günlük konuşma dilinin imkânlarından yararlanması e. Çaldım velî mîrî malı çaldım 9. Bercesteli beyitler söylemek 2. Ayıntaplı Aynî c. Sühan-sâz-ı cünûnun dinlenir da‘vâsı bürhânsız c. Pertev . Es-Sohbetü’s-Safiyye d. kulzüm-i şu‘le. Nedîm e. Lafız da anlam da önemli değildir. Aşağıdakilerden hangisi. Bektaşilik b. Yenişehirli Avnî d. aşağıdaki tarikatlardan hangisine mensuptur? a. Şeyh Galip’in yazmaya karar verdiği eseri aşağıdakilerden hangisidir? a. Şeyhülislam Ârif Hikmet b. Az sözle çok şey anlatabilmek için ifadeyi uzatan söz sanatlarından uzak durmması d. Tevriye c. Aşağıdaki şairlerden hangisi Şeyh Galip’in şiirlerine nazire yazmamıştır? a. Şeyh Galip’in “Lafzdan zîrâ ki ma‘nâdır garaz” sözüyle asıl anlatmak istediği aşağıdakilerden hangisidir? a. Şiirlerinin genelinde çok sade ve kolay anlaşılır bir dil kullanması b. Leyla vü Mecnun c. Aşağıdakilerden hangisi Şeyh Galip’in üslup özelliklerinden biri değildir? a. Nakşbendilik e. Daha önce şiirde pek yer almamış yabancı kelime kullanmaktan uzak durması 6. İham e. Bir duyu organının bir diğer duyu organının eylemini de gerçekleştirmesi veya farklı duyu organlarını ilgilendiren kavramların aynı ifadede birleştirilmesi olarak tanımlanan ve Şeyh Galip’in şiirlerinde de görülen Sebk-i Hindî özelliği aşağıdakilerden hangisidir? a. Sözü kısaltan anlam sanatlarını çok kullanmak d. Şiirde tasavvufa yer vermek b. Lafız anlamdan daha önemlidir. Munisü’l-Uşşak b. Kadirilik c. Çoklu duyulama c. Ma‘nî-i bîgâne d. Hayal e. Yüzyıl Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım 1. Galip’in şiir diline ait özelliklerden biri değildir? a. Mevlevilik d. Eşk bir sahbâ-yı âteşdir gözüm peymânesi b. mevc-i şerâre gibi tamlamalarında kullandığı edebî sanat aşağıdakilerden hangisidir? a. Şeyh Galip’in çeşme-i mihr. Tezat d. b. Şerh-i Cezire-i Mesnevi 5. Anlam lafızdan daha önemlidir.96 XVIII. Şeyh Galip. Bidil-i Dihlevî e.
Selim’in kızkardeşi Beyhan Sultan’a duyduğu iddia edilen aşkla kendi aşkı arasında paralellikler kuran Mümtaz. ebedî aşk ocağında bir an için kül olması lâzımdı. Kafdağının Ardında. Romanın kahramanları Galip ile Rüya Hüsn ü Aşk’ı okurken birbirlerine âşık olmuşlardır. Romanda üç bölümün başında Hüsn ü Aşk’tan beyitler epigraf olrak kullanılmıştır. Dede Efendi. Hacı Faik Bey. Ancak aralarındaki bağlar kopunca romandan da kopacaktır. Ünite . Şeyh Galib’in hayatını konu alan bir romanın hayalini kurduğu düşünülebilir. Rüya ve Şehrikalp Apartmanı adları ilk ipuçlarını hemen verir. Kara Kitap’ta Celal Salik. Yeri gelmişken Halide Edip’in Döner Ayna romanından da kısaca söz etmeliyiz. Kara Kitap/Hüsn ü Aşk ilişkisi çeşitli eleştirmenler tarafından açık bir biçimde gösterildiği için üzerinde daha fazla durmayı gereksiz görüyoruz. Turan Oflazoğlu. kafesler arkasında Beyhan Sultan’ın tıpkı Nuran gibi ve beş asırlık bir kudretin ikrarını sadece omuzlarında taşıyarak Şeyh Galip’i süzmüş olması ihtimalini düşünür. Şeyh Galip’in akıbetini sorunca verdiği cevap Mümtaz’ın psikolojisini bütün açıklığıyla yansıtmaktadır: “O da başka dert! Bütün füsun sönmüş. Galip. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın büyük romanı Huzur’da da. Mümtaz Üçüncü Selam’da. Hacı Ârif Bey. Mümtaz’ı omuzlarından yakalayarak ‘Beraber ölelim’ diye yalvardı. Orhan Pamuk da Kara Kitap adlı romanlarında Hüsn ü Aşk’tan geniş ölçüde faydalanmışlardır. Kuğunun Son Şarkısı. mumdan gemiler ve içlerindeki devler. Şeyh Galip’i konu aldığı bir roman üzerinde çalışmaktadır. 98-100. Selim. Selim devriyle çok yakından ilgilendiğini ve malzeme topladığını biliyoruz. içi kâinat kadar genişler. s. Hatice Sultan’la Beyhan Sultan’ın portrelerini Nuran’ı düşünerek çizmişti.4. âdeta sonsuzluğu kendi içinde bulur. III. Nuran’a “kitabı artık vazıh olarak gördüğünü” söyler. III. O güne kadar yazdıklarını yırtıp atacak ve yeni baştan işe girişecektir. Şeyh Galip’in Hüsn ü Aşk’ına saplanmıştır. Güzellik ve Aşk adlı oyununu büyük ölçüde Hüsn ü Aşk’a sadık kalarak yazmıştır. Hüsn ü Aşk şairinin. Bu eserdeki tabiatüstü manzara ve karakteri Coleridge’in Eski Denizcisi’yle karşılaştırır. Kenan Işık’ın Aşk Hastası adlı oyunu da Şeyh Galip’in hayatı ve Hüsn ü Aşk etrafında şekillenir. Şeyh Galip ve Hüsn ü Aşk iki de oyuna konu olmuştur.Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip 97 Okuma Parçası GALİP’İN ROMANINI YAZMAK Ma‘nâ gibi bir beytte güncîdeyiz ammâ Gezmekde ağızdan ağıza derbederiz biz […] Şeyh Galip’in hayatı etrafında bir roman yazmayı ilk düşünen Muallim Naci’dir. Galip’in bazı şiirleri. Nuran’la ilişkisine paralel bir seyir takip etmektedir. Aralarının iyi olduğu günlerde romana da büyük bir hırsla sarılır ve yepyeni bir plan yapar.” Mümtaz’ın yazmakta olduğu romanla ilişkisi. Beşir Ayvazoğlu. Saadettin Kaynak ve Cinuçen Tanrıkorur tarafından bestelenmiştir. Onun da Şems-i Tebrizî’nin güneşinde. Dördüncü Selam’da ise artık zaman ve mekân değişmiş gibidir: “Şeyh Galib şimdi neredeyse abasının göğsüne yakın bir yerini tutarak âyine katılacaktı. Mümtaz. zaman zaman Hanife’nin rüyasına bile girmektedir. . Üç haftadır uğraşıyorum. Bu tartışmlarda sözü geçen ateş denizi. […] “Avize gibi renk ve ışık dolu şiir” başlıklı yazısında anlatan Ahmet Hamdi Tanpınar’ın. sevgilisi Nuran’ı sık sık Beyhan Sultan’ın çehresiyle görür: “Üçüncü Selim devrinin bu iç romanı kendisine ait bir şey olacaktı. Son çığlıklarda Nuran. Bir gün İhsan. bir sahife bile yazamadım! Galiba yazamayacağım!” Şeyh Galip’in şiiri hakkındaki düşüncelerini.” Roman boyunca âdeta iki farklı zamanı içiçe yaşayan Mümtaz’ın Tevfik Bey’in evinde Dede’nin Ferahfeza Âyin’i geçirilirken aklından geçenler de ilginçtir: Böyle bir âyin esnasında Yenikapı Mevlevihanesi’nin sultan hanımlara ayrılmış kısmında. Romanda Türk mistikleri hakkında bir doktora tezi hazırlayan Fatma. Galip’in İstanbul’da kaybolan sevgilisini ve Celal Salik’i aramasıyla Hüsn ü Aşk’ta Aşk’ın kimyayı araması arasında bir paralellik olduğu görülüyor. İstanbul. Nitekim onun III. Yalçın Tura’nın da bir Şeyh Galip Kantatı bulunmaktadır. Emine Işınsu. Ötüken Neşriyat. âyinden o kadar etkilenmiştir ki. 1999. kahramanı mümtaz gibi. Mümtaz.
istiare. Yanıtınız yanlış ise “Tezattan Uyumlu Birlikteliğe: Paradoksal İmajlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sözden ziyade anlamın ve anlama götüren hayalin peşindedir. d 2. onun üslubunu belirleyecek düzeyde değildir. Galip’in şiirlerindeki Türkçe deyimler. “Esrârını Mesnevî’den aldım / Çaldım velî mîrî malı çaldım” sözleriyle çok açık biçimde itiraf etmiştir. bazı şiirlerinde. bir Sebk-i Hindî şairi olarak soyut kavramlara yönelmiş ve bu soyut kavramları anlatabilmek için de onları somutlaştırmak zorunda kalmıştır. Nailî-i Kadîm gibi Galip de eski kelimelerin anlam çerçevelerini yeni tamlamalarla genişletmiştir. şiirlerin anlaşılmasını zorlaştırmıştır. Şiirde sade bir dil kullanmaktan yana olduğunu sezdirse de kendisinin buna pek de riayet etmediği. telmih. şiirlerinin genelinde ağır ve süslü bir dil kullandığı hâlde. Yüzyıl Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. sanatındaki Mesnevi etkisini. Yanıtınız yanlış ise “Duyuların Uyumlu Birlikteliği: Çoklu Duyulama” konusunu yeniden gözden geçiriniz. günlük konuşma diline ait birtakım kalıp ifadeler ve İstanbul’daki kimi yer adları da onun şiir dilinin dikkat çeken bir özelliğidir. kelimelerin anlam yükünü artırmış. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Şeyh Galip. devam ettiği mevlevihanede çeşitli alanlarda ve bu arada edebiyat ve musikide de bilgisini geliştirme imkânı bulmuştur. sözü uzatan birtakım söz sanatlarından uzak durmuş. anlam ve hayalde yeniliği ve orijinalliği gözettiği için dil konusunda da dikkatli davranmış. Mevlevi bir çevrede dünyaya gelmiştir. hüsn-i talil ve mecaz-ı mürsel gibi sözü kısaltma özelliği bulunan anlam sanatlarına ağırlık vermiştir. O. Yanıtınız yanlış ise “Lafız-Anlam İlişkisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ondan aldığı bu feyizle tanındığını ve onun Mesnevi adlı eserinden çok dersler aldığını ifade etmiştir. babasından uzun uzadıya söz etmiş ve şiirde “Pîr” yani Mevlana tarzını ondan öğrendiğini söylemiştir. d 5. şiir ve şair üzerine düşünen ve bu düşüncelerini çeşitli vesilelerle ifade eden bir şairdir. Yanıtınız yanlış ise “Bir Başka Lügat Bir Özge Macera: Hüsn ü Aşk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Babasının şiirler yazdığı bilinmektedir. a 9. en uygun tamlamaları ve en uygun ifadeleri bulup kullanmak çabası içinde olmuştur. Sıra Sizde 3 Şeyh Galip. a 6. Yanıtınız yanlış ise “Tezattan Uyumlu Birlikteliğe: Paradoksal İmajlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu nedenle şair. Hüsn ü Aşk adlı eserinde. Bir yandan Hoca Neşet’ten Farsça. bir yandan da Arapça bilgisiyle ünlü Hamdi Efendi’den Arapça dersleri alan şair. Şeyh Galip. Ancak bu örneklerin oranı. özellikle de şarkılarında sade bir Türkçe kullanmıştır. en uygun kelimeleri. b 10. c 3. Özellikle Hoca Neşet çok genç yaşta şiir söylemeye başlayan Galip’le yakından ilgilenmiş ve yazdığı bir mahlasname ile onun önceden beri kullandığı Esat mahlasını kutlamıştır. c 8. Hüsn ü Aşk adlı eserinde Nabî’yi eleştirirken aslında şiir dilinin nasıl olması gerektiğini de açıklamıştır. Yanıtınız yanlış ise “Şeyh Galip’in Etkileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 7. Yanıtınız yanlış ise “Hayatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 Şeyh Galip’in sanat anlayışının ve hayatının biçimlenmesinde Mevlana ve onun ölümsüz eseri Mesnevi’nin etkisi büyüktür. Onun yetişmesinde daha çok Galata Mevlevihanesi şeyhlerinden Aşçıbaşı Hüseyin Dede’nin ve ileri düzeydeki Farsçası ve Fars şiirine dair bilgisiyle tanınan devrin üstat şahsiyetlerinden Hoca Neşet tarafından oluşturulan edebî ortamların büyük katkısı olmuştur. dilde sadeliği çok az sayıdaki şiirlerinde gözettiği görülür. Sözün kısalması. Yanıtınız yanlış ise “Üslup Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.98 XVIII. . Şeyh Galip. a 4. onun yerine teşbih. Şeyh Galip. bu da. d Yanıtınız yanlış ise “Üslup Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. O. Yanıtınız yanlış ise “Şiir Dili” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Büyük babası Kûçek Muhammet Dede de Yenikapı Mevlevihanesi’nin onikinci şeyhidir. kinaye. Hüsn ü Aşk adlı eserinde“Mürşid-i Rûm” diye söz ettiği Mevlana’dan feyiz aldığını. Galip. Bununla birlikte diğer Sebk-i Hindî şairleriyle karşılaştırıldığında Galip’in şiir dilinin çok ağır olmadığı görülmektedir. Galip.
). Abdülkadir (2000). Gürer. Kaplan. 4/7 (Fall 2009). Şeyh Galip: Hayatı. Ankara: İş Bankası Yayınları. Ankara: Akçağ Yayınları. Şiirlerinin Umûmî Tahlili ve Divânın Tenkidli Metni. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi (Osmanlı’nın Kuruluşunun 700. Hakan (1998). Holbrook. Naci (1993). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları. Dr. 99-108. Eserlerinin Dil ve Sanat Değeri. Ayvazoğlu. XIII. Okay. vd. Şeyh Galip. Edebî Kişiliği. 203-226. 1. 87-98. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 369-392. I-II. Şeyh Galip. “Şeyh Galib’in Anlam Dünyası: Hüsn ü Aşk’ta Edebî Türler ve Tarzlar”. (haz. (Editörler: Talat Sait Halman. “Mevlana ve Divan Şairleri”. (çev. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. İstanbul: İletişim Yayınları. Şener (2005). s. İpekten. 28 (Kış). S. Başvurulabilecek Kaynaklar Demirel. Ahmet (2004). Kalkışım. Muhammet Nur (2007). Cafer (2011). Halûk İpekten Anısına). Minhâcu’l-Fukara Fakirlerin Yolu. XIII. “Şeyh Galip’in Şiir Anlayışı”. Erdoğan. Edebiyat ve Edebî Eser Üzerine. Eserleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. Gürer. 43-56. 9/1. Ekici). Orhan (2011). Doktora Tezi. Sazyek. 109-119. Şeyh Galip Divanı (İncelemeMetin). Kuğunun Son Şarkısı. Abdülkadir (1993). Doğan. s. Abdulkadir (2000). Kılıç). vol. 4. Beşir (1999). S. Osman (1999). Cafer (2006) “Sebk-i Hindî”. 15. İstanbul: Ötüken Neşriyat. Has Bahçede Hazan Vakti XVIII. Sedit (1980). Ali (1988). 247-258. “Şeyh Galip’in Şiirlerinde Bir Anlatım Özelliği”. Turkish Studies (Tunca Kortantamer Özel Sayısı-II). 16. Divan Şiirinde Bercesteli Beyitler. Şeyh Galip Divanı. Aşkın Okunmaz Kıyıları: Türk Modernitesi ve Mistik Romans. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 1. “Hüsn ü Aşk’ta Sembolik Anlatım”. 1. Horata. İsmail Ankaravî (1996). İstanbul: Dergâh Yayınları. Horata. Mum. 2. 97-112. Türk Edebiyatı Tarihi. Victoria R. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. İstanbul: Yelkenli Kitabevi. Yılı Özel Sayısı). “Şeyh Galip Hakkında Yeni Bilgiler”. Ünite . s. Doğan. Fırat Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi. Şeyh Galip. Malatya: Mengüceli Yayınları. Mustafa (2003). C. Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. C. Turkish Studies (Klasik Türk Edebiyatında Mesnevî-Prof. Basım. Alparslan. Haluk (1991). Ahmet (2006). S. S. 455-465. Muhsin (1994). M. Şeyh Galip Divanı. Gürer. Okçu. DTCF Türkoloji Dergisi.Hint Üslubunun Son Büyük Şairi Şeyh Galip 99 Yararlanılan Kaynaklar Akkuş. Şeyh Galip Hüsn ü Aşk. Doğan. s. s. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. DTCF Türkoloji Dergisi. vol. Muhsin (1992). Köroğlu-E. S. “Hüsn ü Aşk’ta İmgeler”. C. C. . C. s. Metin (2009). s. “Türk Edebiyatı’nda Bilinmeyen İlginç Bir Eser: Manzum Hüsn ü Aşk Tiyatrosu”. s. s. S. Osman (2009). 2/4 (Fall 2007). Doktora Tezi. E. s. İstanbul: İnsan Yayınları. Kalkışım. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Âsaf Halet Çelebi-Bütün Yazıları. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Mahmut (2007). Yüzyıl: Son Klasik Dönem Türk Edebiyatı. (1998). Ankara: Akçağ Yayınları. S.4. C. 2 (Temmuz). Mum. “Hüsn ü Aşk’ta Ateşle İlgili Teşbih Unsurları”. Yüksel. 81-105.
5
Amaçlarımız
XVIII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI
Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Şeyh Galip Divanı’ndan ve Hüsn ü Aşk’tan seçilen metinleri açıklayabilecek, Şeyh Galip’in bestelenmiş şiirlerini tanıyabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
• • • • • Şeyh Galip Hüsn ü Aşk Mevlana Tasavvuf Murabba • • • • • Terci-bent Tardiyye Bahr-ı tavil Aşk Ateş
İçindekiler
• ŞEYH GALİP’İN ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER • ŞEYH GALİP DİVANI’NDAN ÖRNEKLER • HÜSN Ü AŞK’TAN ÖRNEKLER
XIII. Yüzyıl Türk Edebiyatı
Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler
Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler
ŞEYH GALİP’İN ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER
Şeyh Galip, divan şiiri geleneği içinde sık kullanılan biçim ve kalıpların yanı sıra çok fazla tercih edilmeyenlerle de güzel ürünler veren bir şairdir. Gazellerinde olduğu kadar musammat biçimlerde yazdığı şiirlerde de başarılıdır. Nitekim tardiyye ve bahr-ı tavil gibi ender rastlanan biçimlerde yazılmış en güzel şiirler onundur. Aruzun sadece mef ‘ûlü mefâ‘ilün fe‘ûlün kalıbıyla yazılabilen tardiyye nazım biçimi hakkında ayrıntılı bilgi edinmek için Eski Türk Edebiyatına Giriş kitabınızdaki beş mısralı bentlerden oluşan nazım biçimlerini gözden geçiriniz.
ŞEYH GALİP DİVANI’NDAN ÖRNEKLER
Örnek 1 (Gazel)
كل آتش كلنب آتش كلشن آتش جويبار آتش مسندر طينتان عشقه بسدر الله زار آتش مهان اى ساقى بر ساغر طوتشدر دست دلداره غضبله بزمه كلدى مشع جملس وش ينار آتش غنچه چشم اميدمدن نسيم آتش چيقردى ٔ براقدى كلشن آمامله برق هبار آتش خيال حسرت حالكله آه ايتدكچه عشاقك شب فرقتده هردم اخرتان ايلر نثار آتش بكا دوزخدن اى مه دم اورر كلزارلر سنسز هنال آتش درخت دلكش آتش برك و بار آتش كبدر وجودى تا ازل يكپاره سوزشدن مر عناصردن مكر عشاقه اوملشدر دوچار اتش
Bahr-ı tavil: Aruzun fe‘ilâtün, mefâ‘îlün, müstef‘ilün cüzlerinden her birinin istenildiği kadar tekrarıyla yazılan şiirdir. Şeyh Galip’in bahr-ı tavili, aruzun fe‘ilatün (fâ‘ilâtün) kalıbına uygun biçimde yazılmıştır.
102
XVIII. Yüzyıl Türk Edebiyatı
چراغ بزم هجرى اولديغم ياپمش ياقشدرمش كل پروانه سينه وصلت آتش انتظار آتش كو كس استعداد فطريدن بيان سوزش ايلر هر ايدر بر جسته عاشق مصراع رنكني چنار آتش مكر كلك سبك جوالنك اوملش كرم رو غالب زمني آتش زمان آتش بتون نقش و نكار آتش
Mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün 1. Gül âteş gül-bün âteş gülşen âteş cûybâr âteş Semender-tıynetân-ı aşka besdir lâlezâr âteş Gül ateş, gülfidanı ateş, gül bahçesi ateştir. Akarsu ateştir. Aşkın semender yaratılışlıları için ateş olarak lale bahçesi yeterlidir. Semender, ateşte yaşadığı ve oradan çıkınca öldüğü kabul edilen efsanevi bir hayvan türüdür. Âşık da, tıpkı semender gibi, kendisini sarıp sarmalayan aşk ateşinde yaşamaktadır. Bu nedenle o, her şeye aşkın gözüyle bakmaktadır. Aşk ateş olarak düşünüldüğünden, onun gözünde her şey kaçınılmaz olarak ateşe dönüşmektedir. Gül, kırmızı rengi nedeniyle ateş unsuru ile zaten eşleşmektedir. Fakat şair, gülfidanının sadece kırmızı çiçeğini değil, onun yeşil dallarını ve yapraklarını da ateş olarak görmektedir. Şair, ateş olarak görmeye gülle başlamış, ardından gülfidanını, onun ardından bütün gül bahçesini ateş olarak görmüştür. Hatta bir adım öteye geçerek aralarında tam bir zıtlık bulunmasına rağmen akarsuyu bile ateş olarak görmüştür. Şair, ateşi parçadan bütüne doğru tedrici olarak yaymıştır. Gülün bahçedeki hükümdar konumundan hareketle, hükümdar ateş olunca onun bütün hâkimiyet alanlarının kendiliğinden ateşe dönüştüğünü de söyleyebiliriz. Diğer Sebk-i Hindî şairleri gibi, Şeyh Galip de görünen gerçekliğin gerisinde duran bir başka gerçekliği açığa çıkarmak için burada paradoksal imajlar oluşturmuştur. Böylece verili dünyamızdaki zıtlar, imajlar dünyasında uyumlu bir birlikteliğe kavuşturulmuştur. Beyitte gül, gülbün, gülşen, cuybar ve lalezar sözcükleri bir araya getirilerek bahçe ile ilgili bir tenasüp sanatı yapılmıştır. Diğer bir tenasüp de ateş ile ateşte yaşadığı düşünülen semender sözcükleri arasında vardır. Beyitte yer alan bahçeye ait unsurlar ateşe benzetilmek suretiyle teşbihler yapılmıştır. Bu teşbihler, benzetme yönü ve edatının olmaması nedeniyle teşbih-i beliğ olarak adlandırılırlar. Semender-tıynetân (semender yaratılışlılar) ifadesinde ise âşık insanlar semendere benzetilmiş, ancak benzeyen unsur zikredilmeyerek açık istiare yapılmıştır. Gül, gülbün, gülşen ve lalezarın ateş olması, bu unsurların her biri ile ateş arasında renk bakımından benzerlik bulunmasındandır. Cuybarın ateş olması ise su-ateş karşıtlığı nedeniyle çok daha net ve açık bir tezadı ortaya koymaktadır. Buradaki bütün teşbih-i beliğler ve tezatlar, şairin aşkı anlatırken mübalağa sanatına gulüv derecesinde başvurduğunu da göstermektedir. 2. Hemân ey sâkî bir sâgar tutuşdur dest-i dildâra Gazabla bezme geldi şem‘-i meclis-veş yanar âteş Ey saki, sevgilinin eline hemen bir kadeh tutuşturuver. Çünkü o, meclisin mumu gibi gazap ateşiyle tutuşmuş bir hâlde toplantıya geldi.
5. Ünite - Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler
103
Şair, bir içki meclisini tasvir etmektedir. Orada içki sunan saki ve yanan ateşiyle meclisi aydınlatan mum vardır. Sonra sevgilinin kızgın bir hâlde içeriye girişi anlatılıyor. Onun yüzü öfke ateşiyle kıpkırmızı olmuş ve yanaklarını hararet basmıştır. Bunlar ise ateşe ait özelliklerdir. Şarapta da kırmızı renk ve hararet verici özellik vardır. Sevgilinin öfke ateşinin söndürülmesi için kendisine hemen şarap verilmesi istenmektedir. Çünkü verili dünyamızda ateş daha çok su ile söndürülür. Şarabın da özü zaten sudur. Ancak imajlar dünyasında, özellikle de Şeyh Galip’in imajlarında şarap, ateş ile suyun bir terkibi olarak düşünülmektedir. Böylece öfke ateşi şarabın ateşiyle bastırılmak, ateş yine ateşle söndürülmek istenmektedir. Beyitte saki, sagar, bezm sözcükleri bir araya getirilerek içki meclisi ile ilgili bir tenasüp sanatı yapılmıştır. Şem (mum) ve ateş sözcükleri de bir başka tenasübü oluşturmaktadır. Tutuşturmak fiilinin burada kasdedilmeyen bir anlamı var: O da yakmaktır. Kasdedilmeyen bu anlam ile şem ve ateş sözcükleri arasında iham-ı tenasüp sanatı vardır. Beyitte, öfkeli sevgili yanan muma benzetilmiş, dolayısıyla teşbih sanatı yapılmıştır. 3. Nesîm âteş çıkardı gonca-i çeşm-i ümîdimden Bırakdı gülşen-i âmâlime berk-i bahâr âteş Sabah esintisi, umut gözümün goncasından ateş çıkardı. Baharın şimşeği emellerimin gül bahçesine ateş bıraktı. Şair, soyut birer kavram olan umudu gözle, emelleri ise gülşenle somutlaştırmıştır. Bu yolla teşhis sanatı yapılmıştır. Göz, kanlı olarak düşünüldüğü için goncaya teşbih edilmiştir. Goncayı açan, dolayısıyla onun kırmızı rengini açığa çıkaran ise sabah esintisidir. Ateş de üflenerek tutuşturulur. Sabah esintisinin umudun göz goncasından ateş çıkarması, âşığın umutlarının gerçekleşmeye başladığına işarettir. Kendi beklentilerini bir gül bahçesine benzeten şair, bahar şimşeğinin bu bahçeye ateş bıraktığını söylemektedir. Tasavvufta ‘berk’ yani şimşek, manevi yolculukta velilik makamının başlangıcındaki ilk nurun açığa çıkmasını ifade eder. Bahar şimşeği denilmesi de bu başlangıca işaret içindir. Çünkü bahar mevsiminde her şey henüz çok yeni ve tazedir. Velilik makamının ilk zamanlarında tecelli eden, yani açığa çıkan ilahî nurlar, âşığın emellerinin gül bahçesine ateş bırakmıştır. Bu da emel güllerinin açılmasını, daha bir kırmızı olmalarını anlatır. 4. Hayâl-i hasret-i hâlinle âh etdikçe uşşâkın Şeb-i fürkatda her dem ahterân eyler nisâr âteş Senin âşıkların, “ben”inin özleminin hayaliyle ah ettikçe ayrılık gecesinde yıldızlar durmadan ateş saçar. “Âşık” yerine onun çoğulu “uşşâk” sözcüğünün kullanılması, sevgili bir tane olduğu hâlde âşıklarının çok olması nedeniyledir. Bu da sevgilinin önemini artırmaktadır. Âşıklar sevgilinin yüzündeki beni düşünmektedir. Şairin başka bir gazelinde, ayva tüylerinin altındaki benin sevgilinin yüzüne aydınlık vermesi özelliğinden söz edilmiştir. Ayva tüyleri kesret olduğuna göre “ben” vahdeti temsil etmektedir. Bu durumda âşıkların hayal ettiği şey vahdet, yani vuslat olmaktadır. Vuslatın bir türlü gerçekleşmemesi ise âşığın kederlenip âh etmesine neden olmuştur. İmajlar dünyasında âh bir duman olarak düşünülür ve dumanın içinde kıvılcımlar vardır. Duman aynı zamanda karanlıktır. Âşığın gecesi gibi gündüzü de bu duman nedeniyle kararmıştır. Geceleyin yıldızlar ışık saçarak biraz da olsa havayı aydınlatırlar. Hâlbuki ayrılık gecesinde âşığın âhının dumanıyla beraber yükselen kıvılcımlar yıldızların yerini almakta ve ışık yerine ateş saçmaktadır. Şair böylece manevi yolculuğunun uzamasından, ulaşmak istediği hedeflerinin bir türlü gerçekleşmemesinden şikâyet etmektedir.
nihal. Cennette ise inananların. ağaçlar ateş. ışık saçarlar. Duzah (cehennem) ile ateş ve gülzârlar ile diraht. Beyitte yer alan diraht. Bu teşbihte benzetme yönü ve edatı yer almadığı için teşbih-i beliğ sanatı ortaya çıkmaktadır. buradaki mazmunun rü’yetullah olduğu söylenebilir. Geceyi güzelleştiren dolunay olduğu gibi gül bahçesini de anlamlı kılan ay yüzlü sevgilinin orada bulunmasıdır. Sanki dört unsurdan âşıklara sadece ateş düşmüştür. yapraklar ve meyveler ateştir. aşk ateşinde yanarak kor hâline gelen âşıklara dört unsurdan sadece ateşin düştüğünü gündeme getirerek kendi aşkını mübalağalı bir dille anlatmaktadır. su. yıldızların ateş saçmasından söz edilmiştir. Ateş söylenip ışık kast edildiği için burada mecaz-ı mürsel sanatı ortaya çıkmaktadır. toprak ve ateş. normal bir tabiat hadisesi olduğu hâlde. insanı yaratılmışların en şereflisi olarak nitelemiştir. Oysaki gönül pervanesi için kavuşmak da beklemek de ateştir. Bana dûzahdan ey meh dem urur gülzârlar sensiz Diraht âteş nihâl-i dil-keş âteş berg ü bâr âteş Ey ay yüzlü! Sensiz olunca gül bahçeleri bana cehennemi anlatırlar. Sevgilinin bulunmadığı bir gül bahçesinin âşık için cehennemden farkı yoktur. onların payına dört unsurdan sadece ateşin düşmesi gibi hayalî bir sebebe bağlanmış. Allah’ın güzelliğini bulutsuz bir gecede dolunayı gördükleri gibi açıkça görecekleri hadislerde bildirilmiştir (Özarslan 2001: 287). Orada bulunan her şey âşığın gözüne cehennem ateşi olarak görünür ve ona cehennemi hatırlatır. Yüzyıl Türk Edebiyatı Beyitte. berg ü bâr gibi bahçeye ait unsurlar bir araya getirilerek tenasüp. Beyitte “meh” ve “dûzah” kelimeleri bilinçli kullanılmıştır. Beyitteki “meh”ten kasıt sevgilidir (açık istiare). Meclisin lambası ise insandır. böylece hüsn-i talil sanatı yapılmıştır. Nitekim yanan nesneler bir süre sonra tamamen ateşe dönüşür. on dördünde (dolunay halinde) ayı gördüğünüz gibi. Eski kabullere göre evrende dört ana element vardır: Hava. Bütün varlıklar bunların farklı terkiplerinden oluşmuştur. böylece şibh-i hüsn-i talil sanatı yapılmıştır 7. cenneti düşündürecektir. başından beri aşk ateşinde yandığı için diğer unsurları yitirmişçesine bütünüyle ateşe dönüşmüştür. gönül çeken fidanlar ateş. Mürekkebdir vücûdu tâ ezel yek-pâre sûzişden Anâsırdan meğer uşşâka olmuşdur dûçâr âteş Âşıkların vücutları ta ezelden beri yanmaktan tek parça haline gelmiştir. kor hâline gelirler. Çünkü Allah. Çerâğ-ı bezm-i hecri olduğum yapmış yakışdırmış Gönül pervânesine vuslat âteş intizâr âteş Sevgili. Âşıkların aşk ateşi içinde çok fazla yanmaları. ayrılık meclisinin lambası olmamı uygun görmüş. bu unsurlar ateşe benzetilmek suretiyle de teşbih sanatı yapılmıştır. Ayrılık bezminden maksat dünya hayatıdır. Muhammet’in “Kuşkusuz siz. Her şey dört unsurdan oluştuğu için şair.” sözünün kaynaklık ettiği cennette Allah’ı görme olayı. Cennet kelimesinin bahçe anlamı da göz önüne alınınca. Işık ise ateşe ait bir özellik olup aynı zamanda onun bir ürünüdür. Hâlbuki yıldızlar ateş değil.104 XVIII. 6. Kuran’da. Ateş-ışık arasında bütün-parça veya sebep-sonuç ilişkisi vardır. Yıldızların geceleyin ışık saçması. şair tarafından âşıkların âh etmesine bağlanmış. . Çünkü divan şiirinde sevgilinin yüzü hem yuvarlaklığı hem de parlaklığı ve güzelliğiyle dolunaya teşbih edilmiştir. Rabbinizi göreceksiniz. Çünkü cehennem. Âşıkların vücudu da dört unsurdan meydana geldiği hâlde. nihal. sonra ‘meğer’ edatıyla buna şüphe karıştırılmış. berg ü bâr sözcükleri arasında da leff ü neşr sanatı vardır. 5. “Biz insanı en güzel su- Rü’yetullâh: Hz.
benzeyen unsur gizlenerek açık istiare yapılmıştır. Meğer kilk-i sebük-cevlânın olmuş germ-rev Gâlib Zemîn âteş zamân âteş bütün nakş u nigâr âteş Galip! Meğer senin hızlı hareket eden kalemin de koşucu olmuş. Nitekim şairin her bakımdan mürşit olarak kabul ettiği Mevlana’nın Mesnevi adlı eserinin başında. bütün görünümler ateş olmuş. Âşık da çınarı örnek alıp onun gibi için için yanmalıdır: Olma müteaccib ey dil-i nâdire-dân Gördünse dil-i çınârda sûz-ı pinhân Sûz-ı dili eksik mi olur anun kim Mersûm ola sînesinde nâm-ı hûbân 9. ateşli zeminlerde dolaşan ve koşan kalem de kaçınılmaz olarak ısınmıştır. pervanenin kavuşması. Evrende bulunan her şey vahdet-i vücût düşüncesine göre özünde birdir. 8. çınar ağacı da ateş çıkarır. Bu durumda kalem de kendiliğinden ateş oluyor. Her varlık. Âşığın gönlü bir pervane olarak düşünüldüğüne göre. Hepsinde ortak payda ateş olduğu için. ayrılık ateşindeki yanışını kendi lisanınca anlatmıştır: Âşık şair renkli mısralarla.Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler 105 rette yarattık”(Tin Suresi. Nabî’nin aşağıdaki rubaisinde “çınarın gönlünde gizli ateş gördünse şaşırma” diye gönlüne seslenişi bundandır. Bu durumda beklemenin ateş olduğu açıktır. hep ateşten söz eden. Şiirde farklı mekânlar. hatta yapısı elverişliyse tutuştuğu bilinen bir gerçektir. Galip. Gönül pervanesi tamlamasında. zaman ateş.5. renkli ve hareketli tablolar çizen kalemin de ısınmasına sebep olmuştur. içinde ateş bulunan bir söz söylediğini ifade etmiştir: “Kaldırdı elin çenâr-ı ser-keş / Bir söz dedi var içinde âteş” (Doğan 2007: 144). Âşığın da arzusu aynıdır: Fenafillah. Mevlana. Beyân-ı sûziş eyler herkes isti‘dâd-ı fıtratdan Eder berceste âşık mısra‘-ı rengîn çenâr âteş Herkes yaratılıştan sahip olduğu yeteneğine göre kendi yanışını anlatır. diyor. vuslat ve intizar ile ateş arasında ise teşbih-i beliğ sanatı yapılmıştır. Hüsn ü Aşk’ta da çınar ağacını konuşturmuş ve onun. Şeyh Galip. ‘çerâğ-ı bezm-i hecr’e yani ayrılık gecesinin lambasına benzetilmiş. Zemin. 4. Çünkü her biri aynı özün farklı birer tecellisidir. yani Tanrı’da/sevgilide yok olmak. senin hızlı hareket eden kalemin de ısınmış. ney ise hem içinin ateşle dağlanması hem de çıkardığı sesin yanık ve yakıcılığıyla ateşle yakın bir anlam ilişkisi içindedir. Ayet) denilmiştir. İnsan sevgiliden ayrılmış ve dünyaya gelmiştir. Vahdet âleminden kesret âlemine düşmüşlerdir. Yoksa sevgili karşısında varlık iddiasında bulunmak uygun bir hareket değildir. dolayısıyla bizzat ateş olmasıdır. divan şiirinde sessiz ve derinden yanıp yakılan âşığın simgesi olmuştur. Hem yatay . Ünite . Edhemî’nin “Yârin yolunda yanmayı öğren çınârdan” mısrasındaki tavsiyesi. onun ateşte yok olması. zaman ve bütün görünümler ateş olmuştur. zemin ateş. hızlı hareket eden. değişik zamanlar tasvir edilmişti. bu yüzden insanla ney arasında paralellik kurmuş ve insanın ayrılık serüvenini ney üzerinden anlatmıştır. Sevgilisinden uzak düşenler ona tekrar kavuşma arzusu ile yanıp tutuşurlar. Cennetten kovulup dünyaya gönderilen insan. Hepsi de ayrılıktan şikâyetçidir ve kavuşma gününün hasretiyle yanıp tutuşmuştur. Âşık renkli mısra söyler. tecrit sanatıyla kendine seslenerek. Dokuz beyitlik bu uzun gazel. Divan şairleri çınar ağacının kendi kendine tutuşup içten içe yandığına inanırlardı. Bu yüzden çınar. Çünkü Nabî’nin dediğine göre sinesinde güzellerin adları resmedilen kişide gönül yangını eksik olmaz. insanoğlunun bu ayrılık serüveni “ney” sembolü ile anlatılmış. Cisimlerin sürtünmeyle ısındıkları. çınar da ateş çıkararak.
Şem ile pervane. Örnek 2 (Gazel) 1 عشق بر مشع اهليدر بنم پروانه سى كلم آنك ديوانه سى شوق بر زجنريدر كو حمرم راز اوله ىل غمزه كله اولدى خاطرم بآشنانك آشنا بيكانه نك بيكانه سى زهد خشكى بزم نوشانوشدن فرق ايلمز بويله در ارباب حالك مشرب رندانه سى عامل آبك سواد خاكى هب پر فيض اولر چشمه خورشيد هكمتدر خم ميخانه سى ٔ اول نكاه چشم زهر آلوددن مينوش ناز كس شهالسنك مستانه سى بن مخار نر احلذر غافل بولنمه خنچر خوابيده دن كفتكوى قتلدر داﺌم انك افسانه سى حمرم خلوتسراى ذوقى اول غالبده كور بشقه در رز دخرتينك مشرب فرزانه سى Fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün 1. zencir ile divane arasında ayrı ayrı tenasüp vardır. kendini onun etrafında dönen bir pervaneye. teşbih-i beliğdir. sana yabancı olana da yabancıdır. Divan şiirinde aşk ile ateş sembolü arasında nasıl bir ilişki kurulduğunu araştırınız. gönlünü o zincire vurulan bir deliye benzetmiştir.106 XVIII. şiir terminolojisinde sözün konusu. bağlamı ve çerçevesi anlamında kullanıldığı düşünüldüğünde. 2. Benzetme edatı ve yönü bulunmadığı için burada yapılan benzetme. Yüzyıl Türk Edebiyatı hem de dikey olarak varlığı ateş sarmış oluyor. gönlümse o zincire vurulmuş bir delidir. . Aşk bir şem‘-i ilâhîdir benim pervânesi Şevk bir zencîrdir gönlüm anun dîvânesi Aşk. dolayısıyla aşk olduğu da aynı vesileyle söylenmiş oluyor. şevk kavramını zincire. şiirin konusunun ateş. ‘Zemin’ kelimesinin. bir ilahî mumdur. Mahrem-i râz olalı gamzenle oldu hâtırım Âşinânın âşinâ bîgânenin bîgânesi Hatırım senin yan bakışınla sırdaş olduğundan beri seni tanıyanla tanış. Beyitte şair aşk kavramını şem-i ilahiye. Şevk ve arzu bir zincirdir. bense onun etrafında dönen bir pervaneyim.
Beytin ilk mısraı ile ikinci mısraı arasında leff ü neşr-i mürettep sanatı yapılmıştır: ‘Ol’ ile ‘ben’. nergis ve şehlâ hem de mey-nuş. Zühd-i huşku bezm-i nûş-â-nûşdan fark eylemez Böyledir erbâb-ı hâlin meşreb-i rindânesi Hâl ehlinin rindane tarzı böyledir: Ham sofuluk ile daima içilen meclisi birbirinden ayırt etmez. Meyhanesinin küpü de. benzeyen unsur zikredilmeyerek açık istiare yapılmıştır. sakın! Çünkü onun anlattığı hikâyeler daima öldürmek üzerinedir. çeşm. ‘nigâh-ı çeşm-i zehr-âlûd’ ile ‘humâr-ı nergis-i şehlâ’. ikisini bir görmek tezat sanatını ortaya çıkarır. hikmetin yani bilgece bakışın güneş çeşmesidir. humar ve mestâne sözcükleri arasında ayrı ayrı tenasüp sanatı vardır. Aşina ve bigâne sözcükleri. Beyitte hançere uyumak gibi insani bir özellik verilerek teşhis. Ol nigâh-ı çeşm-i zehr-âlûddan mey-nûş-ı nâz Ben humâr-ı nergis-i şehlâsının mestânesi O.Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler 107 Beyitte hem gamze hem de hatır. hikmet güneşinin pınarına benzetilmiş. Şarap suya benzetilmiş. ‘mey-nûş-i nâz’ ile ‘mestâne’ arasında ilgi ve paralellik kurulmuştur. Bense onun nergise benzeyen şehla gözündeki sarhoşluğun sarhoşuyum. . ikisini bir görür. 6. Meyhane küpü. Gamze ve hatır insanlara benzetilmiş. Âb (su) ile hâk (toprak) sözcükleri arasında da dört unsurla ilgili bir tenasüp vardır. benzetme yönü ve edatı kullanılmayarak teşbih-i beliğ sanatının ortaya çıkması sağlanmıştır. Âlem-i âbın sevâd-ı hâki hep pür-feyz olur Çeşme-i hûrşîd-i hikmetdir hum-ı mey-hânesi İçki meclisinin toprağının karası feyizle dopdoludur. kendisine benzetilen unsur açıkça söylenmediği için kapalı istiare yapılmıştır. sırra mahrem ve aşina ile aşina bigâne ile bigâne olmak gibi insani özelliklerle kişileştirilerek teşhis sanatı yapılmıştır. aralarında anlam karşıtlığı bulunduğu ve ‘hatırım’ ortak kavramında birleştikleri için tezat sanatını oluştururlar. 3. Soyut bir kavram olan ‘hikmet’ yine teşbih-i beliğ yoluyla güneşe benzetilerek somutlaştırılmış. Âlem söylenmiş ama onun içinde çok küçük bir parça olan şarap meclisi veya şarabın içildiği her türlü ortam kast edilmiş. Ünite . Teşhis sanatının bulunduğu yerde doğal olarak istiare de gündeme gelir. böylece mecaz-ı mürsel sanatından yararlanılmıştır. konuşma özelliği verilerek de intak sanatları yapılmıştır. zehirli gözün bakışından sarhoştur. Kendisine benzetilen unsur konumundaki insan burada zikredilmeyerek kapalı istiare sanatının ortaya çıkması sağlanmıştır. Beyitte hem nigah. El-hazer gâfil bulunma hançer-i hâbîdeden Güft-gûy-ı katldir dâ’im anun efsânesi Kınında uyuyan hançerden gafil olma. Rint ile ‘bezm-i nûş-â-nûş’ kavramları arasında da tenasüp sanatı vardır. bunları ayırt etmemek. 5.5. 4. daha sonra buna çeşme gibi karşıt anlamlı bir özellik verilerek tezat sanatı yapılmıştır. Ham sofuluk ile daima içki içilen meclis arasında anlam karşıtlığı bulunmasına rağmen.
Şeyh Galip’in bestelenmiş şiirlerinden biridir. Hacı Faik Bey tarafından “Acem-Aksaksemai”. bu son iki kavramla ‘meşreb’ kelimesinin burada kasdedilmeyen ‘içme yeri’ anlamı arasında da iham-ı tenasüp vardır. Yüzyıl Türk Edebiyatı 7. Asmanın kızı olan şarabın körpe tarzı bir başkadır! Beyitte hem rez (asma) hem de ondan elde edilen şarap insana benzetilerek kişileştirilmiş (teşhis). şarapta ise benzeyen unsur zikredilmediği için açık istiare sanatları yapılmıştır. افندمسني جهانده اعتبارم وارسه سندندر ميان عاشقانده اشتهارم وارسه سندندر بنم فيض حيامت حاصلي روح روامنسن سرمايه عمرمده كارم وارسه سندندر اكر ٔ ويرن بو صورت موهومه رونق رنك حسنكدر كلستان خيامل نوهبارم وارسه سندندر كده رجنيده فلكدن ذره مقدار اوملدم دور كر اى مهرمنور آه و زارم وارسه سندندر پروانه هجرانكم سن مشع وصلتسن سنك ٔ هبر شب خواهش بوس و كنارم وارسه سندندر شهيد عشقك اولدم الله زار داغدر سينه م چراغ تربتم مشع مزارم وارسه سندندر كشته لكده كردباد دشت ظن ايلر كورن سر فنا اندر فنامي هر نه وارم وارسه سندندر نيچون آواره قپلدك كوهر غلطانك اوملشكن كل آيينه سنده بر غبارم وارسه سندندر كو . Duhter ve ferzâne sözcükleri arasında tenasüp. 2010: 218). Mahrem-i halvet-sarây-ı zevkı ol Gâlibde gör Başkadır rez duhterinin meşreb-i ferzânesi İlahî nurların ilk tecellisi olan zevkle içli dışlı olmayı Galip’te gör. Şair. Yavuz Tektay tarafından ise “Acemaşiran-Curcuna” tarzında bestelenmiştir (Oter vd. Örnek 3 (Gazel) Bu gazel. rez duhteri (şarap) ile halvet-sarây-ı zevk arasında başka bir tenasüp. Eser. ‘rez’de kendisine benzetilen gizlendiği için kapalı istiare. Galip’ten bahsederken sanki kendi değilmiş gibi davranarak tecrit sanatına başvurmuştur.108 XVIII.
Türbemin lambası. Dünyada bir itibarım varsa sendendir. Efendimsin cihânda i‘tibârım varsa sendendir Miyân-ı âşıkânda iştihârım varsa sendendir (Ey Hazret-i Mevlana!) Sen efendimsin. çöldeki bir hortum olduğumu zannederler. kısacası sen benim canımsın. 7. 2. 4. Senin pervâne-i hicrânınım sen şem‘-i vuslatsın Be-her şeb hâhiş-i bûs u kenârım varsa sendendir Sen kavuşma mumusun. Göğsüm yaralarla dolu. Âşıklar arasında bir şöhretim varsa o da senin sayendedir. Felekden zerre mikdâr olmadım devrinde rencîde Ger ey mihr-i münevver âh u zârım varsa sendendir Ey parlak güneş. ilkbaharım varsa sendendir. lale bahçesini andırıyor. Gören ser-geştelikde gird-bâd-ı deşt zann eyler Fenâ-ender-fenâyım her ne varım varsa sendendir Beni başı dönmüş bir hâlde görenler. Eğer ömür sermayemde bir kârım varsa sendendir. 6. .5. zamanında felekten biraz olsun incinmedim. 5. Şehîd-i aşkın oldum lâlezâr-ı dâğdır sînem Çerâğ-ı türbetim şem‘-i mezârım varsa sendendir Aşkının şehidi oldum. Hayal gülistanım. Ağlayıp sızlanmam varsa o da sendendir.Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler 109 شفقتاب ايلدك پيمانه مى خونابله ساقى صباح صحبت ميده مخارم وارسه سندندر سكادر التجاسى غالبك يا حضرت منال بامشده بر كاله افتخارم وارسه سندندر Mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün 1. 3. Her gece kavuşma isteğim varsa sendendir. mezarımın mumu varsa sendendir. Ünite . Veren bu sûret-i mevhûma revnâk reng-i hüsnündür Gülistân-ı hayâlim nev-bahârım varsa sendendir Bu belirsiz görüntüye parlaklık veren senin güzelliğinin rengidir. Benim feyz-i hayâtım hâsılı rûh-ı revânımsın Eğer ser-mâye-i ömrümde kârım varsa sendendir Hayatımın feyiz kaynağısın. Tam bir yokluk içindeyim. bense ayrılığın pervanesiyim. herhangi bir şeyim varsa sendendir.
Şeyh Galip’in hangi şiirleri bestelenmiştir? Araştırınız. Sanadır ilticâsı Gâlibin yâ Hazret-i Monlâ Başımda bir külâh-ı iftihârım varsa sendendir Ey Hazret-i Mevlana! Galip’in ilticası (sığınması) sanadır. Şafak-tâb eyledin peymânemi hûn-âb ile sâkî Sabâh-ı sohbet-i meyden humârım varsa sendendir Ey saki. Şarap sohbetinin sabahından kalma sarhoşluğum varsa sendendir. onun kullandığı şiir dilinin genel özellikleri içindeki yeri nedir? 3 .110 XVIII. Başımda bir övünç külahım varsa sendendir. 2 Örnek 4 (Gazel) Dökdü omuzdan poşu saçağını Açdı gönüller deli bayrağını Ay yenisi gökde ne ülker satar Değmeyecek kesdiği tırnağını Gözceğizim boyamak ister benim Al boyayıp kan ile dudağını Saldı gönül illerine akını Kurdu göz ırmağına otağını Nice tabur dağıtır ol yosmanın Saç dağıtıp eğmesi kalpağını İçip içip kendi elinden anun Duramayıp öpmüşüm ayağını Çok sürünüp gözlemişim özleyip Ayağının izini toprağını Vermedi bir kimseye Gâlib geçit Kanda çevirdiyse söz ırmağını Hazret-i Monlâyı bilenler bilir Bilmeyenin kim çeke kulağını Şeyh Galip’in konuşma diline yaklaşan bir Türkçeyle yazdığı şiirlerin. Yüzyıl Türk Edebiyatı 8. 10. Niçün âvâre kıldın gevher-i galtânın olmuşken Gönül âyînesinde bir gubârım varsa sendendir Ben senin yerde yuvarlanan bir cevherin olduğum hâlde beni neden kendi başıma bıraktın? Gönül aynasında bir tozum varsa o da sendendir (senin yolunun tozudur). 9. kadehimi kanlı su ile şafak gibi kıpkızıl ettin.
meleklerin Âdem’e secde etmekle emr olunmaları. Âşığın gönlü de bir harabe olmakla beraber içinde büyük değerler saklamaktadır. sen hepsinden öndesin. dışarıdan bakıldığında değersizliği. Vasıta beytindeki “âdemsin sen” ifadesi bunun açık kanıtıdır. böylece. Ruhsun. Kendine iyi bir biçimde bak. âşığın gönlü olup ileri düzeyde gamla doludur. İsa’nın babasız olarak doğması gibi. Hz. Âdem de babasız olarak yaratılmıştır. Tanrı’nın sırrısın.5. her bendin sonunda tekrar edilen vasıta beyti aracılığıyla bütün bentlere yayılmakta. “zât” sözcüğündeki saygınlık ifade eden anlam çağrışımlarından hareketle buradaki insanın “insan-ı kâmil” olduğu. Bütün bunlar. insan türünün atası olan Hz. ‘sen’ zamiriyle kasdedilen gönlün kendisi değil. Her bendin son iki dizesi. Vasıta beyti her bendin sonunda değişiyorsa “terkib-bent”. Ancak başka bir açıdan bakıldığında orası. Şairin burada seslendiği gönül. aynı zamanda türün de adı olup. varlıkların gözbebeği olan insansın. değişmeden tekrarlanıyorsa “terci-bent” adını alır. Galip. şiirin hem muhatap kitlesini daraltacak hem de değerini azaltacaktır.Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler 111 Örnek 5 (Terci-bent) Fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün (Fâ‘ilâtün) (fâ‘lün) I Ey dil ey dil niye bu rütbede pür-gamsın sen Gerçi vîrâne isen genc-i mutalsamsın sen Secde-fermâ-yı melek zât-ı mükerremsin sen Bildiğin gibi değil cümleden akdemsin sen Rûhsun nefha-i Cibrîl ile tev’emsin sen Sırr-ı Haksın mesel-i Îsî-i Meryemsin sen Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen Ey gönül. Yukarıdaki bentte. hem sayıca azdır hem de öyle birinin bu kadar hatırlatmaya ihtiyacı yoktur. definelerin gömülü olduğu değerli bir yerdir. Bazı değerlendirmelerde. Sevgiliden gördüğü muamele neticesinde gönül harabeye dönmüştür. İlk bentte redif olarak kullanılan “sen” zamiri. Başlangıçta “Ey gönül!” hitabı kullanılmışsa da. . Böyle bir yaklaşım. Çünkü tasavvufî eserlerde anlatıldığı biçimiyle insan-ı kâmil. Harabe ise. Bu özellikte insan. Çünkü sen. Cebrail’in Meryem’e gelerek Hz. terci-bendin başından sonuna kadar “sen” zamirine seslenmekte ve onunla konuşmaktadır. ona sahip olan insandır. tefekkür etmeye çağrılan “sen” zamirinin. ey gönül! Sen niye bu kadar gamlısın? Harabeysen de tılsımlı bir definesin. Şiirin bütünü göz önünde tutulduğunda. Bildiğin gibi değil. Eski Türk Edebiyatına Giriş adlı kitabınızda daha ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz. Meleklerin secde etmekle emrolunduğu saygın bir zatsın. Ünite . sen Meryem’in oğlu İsa gibisin. insanın ne kadar üstün bir varlık olduğunun kanıtları olarak sıralanmıştır. şairin insan-ı kâmile seslendiği ileri sürülmüştür. Hazinelerin harabelerde gömüldüğü ve yılanlar tarafından korundukları kabul edilir. âlemin özüsün. Terci-bent: Bentlerle kurulan uzun nazım biçimidir. şiirin tamamında ona seslenilmektedir. terk edilmişliği temsil eder. Âdem. insan türünün ilk atasının adı olduğu gibi. insan demektir. Cebrail’in nefesiyle ikizsin. kendi varlığı üzerinde düşünmeye. neredeyse peygamberlerle eş değerdedir. bizzat insan türünün her bir tekine karşılık geldiği anlaşılmaktadır. İsa’nın babasız olarak dünyaya geleceğini müjdelemesi olaylarına da değinilmiştir. bendiye veya vasıta beyti olarak adlandırılır. insanın en güzel surette ve bütün varlıklardan daha üstün bir konumda yaratılması.
bizim varlığımıza. bulduğun değerli mücevheri koru. Hakkında söylenen özellikleri yaranma amaçlı sözler zannetme. meyvenin aslıdır. varlıkların gözbebeği olan insansın. Bakara Suresi’nin 156. insanın suretine aittir. Sonra Mansur gibi darağacına çekilirsin. III İnleyip sırrını fâş eyleme ağyâra sakın Düşme bilmezlik ile varta-i inkâra sakın Değmesin ellerin kâkül-i dildâra sakın Sonra Mansûr gibi çıkman olur dâra sakın Arz-ı acz itmeyesin yâreden ol yâra sakın Bulduğun gevher-i âlîleri bî-çâre sakın Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen İnleyerek sırrını ağyara (seni sevgiliden ayrı düşürmek isteyenlere) açıklamaktan sakın. Yara nedeniyle o yâre aczini açıklamaktan sakın. Gördüğün gerçek işleri rüya zannetme. Çünkü hükemanın bilgisi. Kendine iyi bir biçimde bak. âlemin özüsün. insan küçük âlemdir derler. meyve elde etmeye bir ümidi olmasaydı hiç bahçıvan. Kendine iyi bir biçimde bak. isimler değil. vasıta beyitindeki “varlıkların gözbebeği” ifadesi ile örtüşmektedir. gökyüzünün durmasına. Galip’in vasıta beyitte dile getirdiği düşünceler. Mevlana’nın Mesnevi’sinin dördüncü kitabındaki şu beyitlerle birebir örtüşmektedir: “Görünüşte o yıldızlar. Mevlana-Mesnevi. Sen başkasın. bizim iç yüzümüz. Dönüş yerinin eşya olduğunu zannetme. meyveden vücut bulmuştur (Bkz.112 XVIII. Çünkü sen. sağlığımıza sebeptir ama hakikatte bizim batınımız. varlığına sebeptir. görünüşte ağaçtan doğmuştur ama hakikatte ağaç. fakat Tanrı hakîmleri insan büyük âlemdir demişlerdir. eşya değil. merteben isimlendirilmişlerin gözündedir.” Galip. eşyanın yaratıcısı olan Tanrı’dır. Bilmeden inkâr çukuruna düşmekten sakın. Görünüşte dal. ağaç diker miydi? Şu halde meyve. bu hakîmlerin bilgisiyse hakikatte insanın hakikatine ulaşmıştır. Beyit No: 520-524). İnsanın döneceği yer ise. insanın değeri hakkında gerek Kuran’da gerekse Mesnevi’de ve başka kaynaklarda söylenenlerin gerçeği ifade ettiğini hatırlatmaktadır. isimlendirilmiş varlıkların gözüdür. İnsanın mertebesi. âlemin özüsün. . Yüzyıl Türk Edebiyatı II Merteben ayn-ı müsemmâdadır esmâ sanma Merci’in hâlık-ı eşyâdadır eşyâ sanma Gördüğün emr-i muhakkakları rü’yâ sanma Başkasın kendini sûretle heyûlâ sanma Keşf ile sâbit olan ma‘nî yi da‘vâ sanma Hakkına söylenen evsâfı müdârâ sanma Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen Mertebeni isimlerde zannetme. Bu düşünce. ayetine de işaret vardır: “Doğrusu biz Allah’a aidiz ve ona döneceğiz. döneceğin yer eşyayı yaratandadır. Doğruluğu keşif yoluyla ispat edilmiş düşünceyi (doğruluğu ispatlanmamış) iddia zannetme. varlıkların gözbebeği olan insansın. Surette sen küçük bir âlemsin ama hakikatte en büyük âlem sensin. Ettiğin âhların sevgilinin kâkülüne değmesinden sakın. Hükema. bundan sakın. Ey çaresiz. meyve için var olmuştur. kendini şekil ve heyula zannetme. Burada. fakat hakikatte dal. Çünkü sen. Meyve elde etmeye bir meyli.
dolayısıyla imtihanını kaybetmesi anlamına gelecektir. umutsuzluk vadisine düşüp heba olmayasın. âlemin özüsün. sevgilinin yüzüne. o. varlıkların gözbebeği olan insansın. varlıkların gözbebeği olan insansın. vasıta beyittekilerin birer açıklaması gibidir. çünkü onun saçları kesreti temsil etmektedir. somut ve soyut bütün varlıkların. Kendine iyi bir biçimde bak. Bu bentte anlatılanlar. Âşık. sende. âlemde padişah iken yoksul olmayasın. âlemin özüsün. yani vahdete ulaşma çabası içindedir. aşk derdinden şikâyet etmesi. sabır göstermemesi. Çünkü sen. yeryüzüyle gökyüzü. O. Âşık. hüner sende.5. Kendine iyi bir biçimde bak. Ünite . bütün hünerlerin. kürsü. Kesreti temsil eden saçlar ise vahdeti temsil eden yüze giden yol üzerindeki engellerdir. Sende daha nice gizli hâller vardır: Marifet sende. İnleyerek acısını açığa vurması. Âşık olan kişi. Vahdete ulaşmak için kesrete takılmamak lazım. Galip. . umut ve beklenti nedeniyle üzülmeyesin. sevgilinin saçlarına el değdirmemelidir. Fütüvvet nurlarının kaynağı sendedir. onun gibi olmamayı öğütlemektedir. melek sendedir. Secdeler et ki Tanrı’nın reddettiklerinden olmayasın. V Hayfdır şâh iken âlemde gedâ olmayasın Keder-âlûde-i ümmîd ü recâ olmayasın Vâdî-i ye’se düşüp hîç ü hebâ olmayasın Yanılıp reh-rev-i sahrâ-yı hevâ olmayasın Âdeme muttasıl ol tâ ki cüdâ olmayasın Secdeler eyle ki merdûd-ı Hudâ olmayasın Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen Yazık olur. Baksan görürsün ki. Çünkü o yaraların her biri çok kıymetli bir mücevher hükmündedir. aşk yaralarına dayanamadığını sevgilisine söylememelidir. bütün değerlerin. yanılıp nefis çölüne giden yolcu olmayasın. Âşık. dikkatle baksa bunu göreceğini anlatıyor. bütün hakikatlerin insanda toplandığını. sahip olduğu bu değerlerin kıymetini bilmeli ve onları özenle korumalıdır. sende. çektiği acıları gizlemesini bilmeli. Çünkü sen.Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler 113 Divan şiiri geleneğinde ‘ağyâr’. Sevgili kendisini imtihan etmektedir. sırrını açığa vurduğu için darağacını boylamıştır. Galip. Arş. cennetle cehennem sendedir. IV Sendedir mahzen-i esrâr-ı mahabbet sende Sendedir ma‘den-i envâr-ı fütüvvet sende Gizli gizli dahı vardır niçe hâlet sende Ma‘rifet sende hüner sende hakîkat sende Nazar etsen yer ü gök dûzah u cennet sende Arş u kürsiyy ü melek sendedir elbet sende Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen Muhabbet sırlarının saklı olduğu yer sendedir. Âdem’e sımsıkı yapış ki ayrı düşmeyesin. âşık ile sevgili arasında bozgunluk çıkarmaya çalışan kişilere karşılık gelir. hakikat sende. Hallac-ı Mansur’a gelince. elbet sende. düşmanlarını sevindirmemelidir.
“Yürüdüm. şiirin son bendidir. eteğini tutma gibi kavramlar. ayetlerinde. Bu bent. gerçekten insanı en güzel bir biçimde yarattık. Mevlana arzusuyla yola çık. Ömer. Üzerine gelen dikenlere ve çerçöpe karşı aşk ateşini kendine siper et. “Dikenli yolda hiç yürümedin mi?” şeklinde cevap verir. kendini koru. İnsan yaratılışı itibarıyla ahsenitakvim (en güzel biçim) üzere yaratılmıştır. kendisini sıkıntıya sokacak ve Tanrı’dan uzaklaştıracak şeylerden korunmalıdır. “Paçalarımı sıvayıp ayağıma diken batmasın diye dikkatli yürüdüm. İlgilerin etkileri eteğini tutmasın. vasıta beytini son defa tekrar etmeden önce. Ubey b. İnsan. Duyularını şöyle bir toparla da bir bak. görüntüleri net biçimde yansıtacak hâle getirmesini. VI Berk-ı hâtif gibi bu kayd-ı sivâdan güzer et Erişen hâr u hâsa âteş-i aşkı siper et Dâmenin tutmaya âsâr-ı alâyık hazer et Şems-veş hâhiş-i Monlâyile azm-i sefer et Sâf kıl âyîneni kâbil-i aks-i suver et Hele bir cem’-i havâs eyle de Gâlib nazar et Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen Seni Tanrı’dan uzaklaştıran şeylerin kaydını çekmekten gaybın şimşeği gibi uzaklaş. Ömer. varlıkların gözbebeği olan insansın. Bu bentte Şeyh Galip. Bu mısralar. en güzel biçimde yaratılmışsa da. Yüzyıl Türk Edebiyatı Kuran’da Tin Suresi’nin 4-5. bu özelliğini korumakla yükümlüdür. Böylece görme duyusu dışındaki duyulara da bakma ve görme özelliği verilerek “çoklu duyulama” yapılmıştır. aşağıların aşağısı konumuna düşürecek işlerden uzak durma konusunda uyarıyor.” deyince Ubey. O. muhatabından gönül aynasını silip temizlemesini. Aynanı temizle ki. Galip’in. Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik.” diye karşılık verir (Gezgin 2010: 139). insan-ı kâmil değil. ahsenitakvim üzere yaratılan insan teki olduğunu göstermektedir. nazar etmek için diğer duyuların da devreye sokulmasını istiyor. Hz. takva ile ilgili çalışmalarda aktarılan ve sahabeden iki kişi arasında geçen şu diyaloğu hatırlatmaktadır: Hz. Şair. Bunlar ise takva kavramını gündeme getirmektedir. Ömer. insanı. Galip’in seslendiği kişinin. ayrıca. çerçöp. nazar etmek için duyuların toparlanmasını istemesi de ilginçtir. Çünkü nazar etmek sadece görme duyusuna ait bir eylemdir. Kendine iyi bir biçimde bak.” deyince “O zaman ne yaptın?” der. Ubey.114 XVIII. Ka’b’a “Takva nedir?” diye sorar. Çünkü sen. gerçeği kaçırmaması için duyularını derleyip toparlamasını istiyor. Âdem’den yana tavır almalıdır. Tıpkı Şems-i Tebrizî gibi. Şeyh Galip’in terci-bendinde vasıta beyti olarak tekrarlanan “Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen / Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen” beytinde dillendirilen insan-âlem ilişkisi hakkında eski düşünürlerin görüşleri nelerdir? 4 .” denilmektedir. “Biz. âlemin özüsün. kendisini kötülüğe götürecek Şeytan ve nefis (heva) gibi unsurlara uyarak bu konumunu kaybetme iradesine de sahiptir. Aksi takdirde esfelesafilin (aşağıların aşağısı) konumuna düşecektir. Diken. Bunun için de Âdem ile Şeytan arasında yaşanan mücadelede. görüntüleri yansıtmaya elverişli hâle gelsin. Çünkü o. Hâlbuki şair. “İşte takva odur. Hz.
sevdim seni. Ferhat ve Mecnun’un öldüğü ilan edilsin. Cemal Calan tarafından ise Tahirbuselik-Ağıraksak tarzında bestelenmiştir (Oter vd. Fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün I Fâriğ olmam eylesen yüz bin cefâ sevdim seni Böyle yazmış alnıma kilk-i kazâ sevdim seni Ben bu sözden dönmezem devr eyledikçe nüh felek Şâhid olsun aşkıma arz u semâ sevdim seni Seni sevdim. Senin ( ) ra harfi gibi olan kaşından uzaklaşsam doğrusu bu riyadır. ر IV Bî-gubârım hasret-i hattınla hâk olsam yine Sıhhatim rûh-ı lebindendir helâk olsam yine Tîğ-ı gamzenden kesilmem çâk çâk olsam yine Hâsılı bî-hûde cevr etme bana sevdim seni Ayva tüylerinin hasretiyle toprağa bulansam yine de (gönlüme) bir toz bulaşmaz. Dokuz felek dönmeye devam ettikçe ben verdiğim bu sözden dönmem. Mumuna pervane olmuşum. Sevdim seni. yüz bin cefada bulunsan da bundan vazgeçmem.5. kaza ve kader kalemi alnıma böyle yazmış. Saadettin Kaynak tarafından Isfahan-Düyek. Yabancı olan anlasın. Gamzenin kılıcından yara bere içinde kalsam yine de (senden) kesilmem/ayrılmam. Helâk olsam yine de sağlığım senin dudağının ruhundadır. Şeyh Galip’in bestelenmiş şiirlerindendir. çekinmeme gerek yok. Bir aradalığımın ipi senin karanlığı meslek edinmiş saçındadır. tanıdık olan bilsin ki seni sevdim. yeryüzü ve gökyüzü aşkıma şahit olsun. Bakışım mihraptan yana eğri duruşludur. Ben hastayım. Dünya bir yanda ben bir yanda olsam yine de senden yüz çevirmem. . iyileşme ümidim senin hasta gözündedir.Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler 115 Örnek 6 (Murabba) Bu murabba. tedavisi bulunmayan bir derde düştüm ben. 2010: 219). Sevdim seni. II Bend-i peyvend-i dilim ebrû-yı gaddârındadır Rişte-i cem‘iyyetim zülf-i siyeh-kârındadır Hastayım ümmîd-i sıhhat çeşm-i bîmârındadır Bir devâsız derde oldum mübtelâ sevdim seni Gönül bağımın ipi senin gaddar kaşındadır. Seni sevdim. Doğru da olsa yanlış da olsa sevdim seni. Ünite . V Gâlib-i dîvâneyim Ferhâd u Mecnûna salâ Yüz çevirmem olsa dünyâ bir yana ben bir yana Şem‘ine pervâneyim pervâ ne lâzımdır bana Anlasın bîgâne bilsin âşinâ sevdim seni Ben âşık Galip’im. Sonuçta sen bana boşuna eziyet etme. III Ey hilâl-ebrû dilin meyli sanadır doğrusu Sûy-ı mihrâba nigâhım kec-edâdır doğrusu Râ kaşından inhirâf etsem riyâdır doğrusu Yâ savâb olmuş veyâ olmuş hatâ sevdim seni Ey hilâl kaşlı! Doğrusu gönlümün meyli sanadır.
116 XVIII. Yüzyıl Türk Edebiyatı HÜSN Ü AŞK’TAN ÖRNEKLER )Örnek 1 (Hüsn ü Aşk’tan آوخينت جادو عشق را جادو آىن كوردى بو بالده يأس ايلدى خشمىن زياده بر سحر ايله چكدى چارميخه هم قلدى نشانه تيغ و سيخه اول آتشه قارشو عشق و غريت صلب اولدى كه آله بوندن عربت منرودلق ايليوب كماهى صلب ايلدى سحر ايله او شاهى چون كورمش ايدى چه عميقى سري ايتدى بو يولده ماجننيقى غنجه تر قنديل كىب او ٔ آصلمه فروغن ايتدى برتر چونكم سور ايدى عشقى جادو ختويفىن قصد ايدر فقط بو آلدى بوغازيىن ومهناكى اينجنمدى هيچ جان پاكى اول دارده چون خطيب منرب قالدى نچه هفته اول مسنرب ايلردى هزار كونه افغان صانوردى كورن هزار ناالن كاه ايتدى سپهره عرض بيداد كاه ايلدى حسنه آه و فرياد كاه ايلدى خبتنه خطاىب تيز ايلدى ناوك عطاىب .
Ünite . kılıçlara ve şişlere hedef yaptı. Bir sihr ile çekdi çârmîha Hem kıldı nişâne tîğ ü sîha Bir büyüyle onu çarmıha astı.5. . Ol âteşe karşu Aşk u Gayret Salb oldı ki ala bundan ibret İbret alsınlar diye Aşk ve Gayret’i bir ateşin karşısında astı.Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler 117 اى خبت ندر بو بيوفالق هيچ يوقمى سنكله آشنالق جانان طوتامل كه بيوفادر هم عادتيدر و هم سزادر كدر عاشقده غم و بال كر كدر دلدار ايسه بيوفا كر سن بارى او شيوه كاره اوميه كاره اوميه كل شيوۀ روز نه آنده نه بونده بولدى تأثري فهم ايتدى كه مجله كار تقدير كلدى ينه باشنه شعورى ياد ايلدى رمحت غفورى اى خالق انس و جان رحم ايت يوق بنده توان امان رحم ايت تقدير يوغيسه وصل ياره آل جامنى وير او شيوه كاره بك فكر ايله سويلنوب پريشان معبودنه قلدى آه و افغان Âvîhten-i Câdû Aşk-râ (Cadının Aşk’ı Asması) Mef ‘ûlü mefâ‘ilün fe‘ûlün Câdû anı gördi bu belâda Ye’s eyledi hışmını ziyâde Cadı onu sıkıntı içinde görünce üzüntüsü kızgınlığını artırdı.
Eylerdi hezâr-gûne efgân Sanırdı gören hezâr-ı nâlân Bülbül gibi ağlayıp inliyordu. . Fakat bu yolla onu korkutmak istiyordu. fakat onun tertemiz canı bu işten hiç incinmedi. Ey baht nedir bu bî-vefâlık Hiç yok mı seninle âşnâlık Ey baht! Bu vefasızlık neyin nesidir? Seninle hiç mi tanışıklığımız yok? Cânân dutalım ki bî-vefâdır Hem âdetidir ve hem sezâdır Bir an sevgilinin vefasız biri olduğunu kabul edelim: Bu onun âdetidir. Ol dârda çün hatîb-i minber Kaldı niçe hafta ol semen-ber O yasemin bedenli güzel minberdeki hatip gibi asıldığı yerde haftalarca kaldı. Görenler onu ağlayıp inleyen bülbül sanırdı. asılma o körpe goncanın parlaklığını artırdı. kimi zaman Hüsn için ağlayıp sızlandı… Gâh eyledi bahtına hitâbı Tîz eyledi nâvek-i itâbı Kimi zaman da azar okunu bileyip bahtına seslendi. böylece mancınığı da görmüş oldu. Aldı boğazını vehm-nâkî İncinmedi hiç cân-ı pâki Kaygılanma ve endişelenme. Çünkim sever idi Aşk’ı Câdû Tahvîfini kasd eder fakat bu Cadı. (Aşk’ın) boğazını sardı. daha önce derin kuyuyu görmüştü. Gâh etdi sipihre arz-ı bî-dâd Gâh eyledi Hüsn’e âh u feryâd Kimi zaman felekten şikâyetçi oldu.118 XVIII. Yüzyıl Türk Edebiyatı Nemrûdluk eyleyip kemâhî Salb eyledi sihr ile o şâhı Nemrutluk edip tıpkı onun gibi o güzeli büyüyle astı. kendisine yakışan da budur. aslında Aşk’ı seviyordu. Çün görmüş idi çeh-i amîkı Seyr etdi bu yolda mancınıkı Aşk. Kandîl gibi o gonca-i ter Asılma fürûğın etdi ber-ter Kandil gibi.
Sen bâri o şîve-kâra uyma Gel şîve-i rûzgâra uyma Bari sen o işveliye uyma.Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler 119 Âşıkda gam u belâ gerekdir Dildâr ise bî-vefâ gerekdir Âşıkta gam ve bela. Takdîr yok ise vasl-ı yâre Al cânımı ver o şîve-kâre Kaderimde sevgiliye kavuşma yoksa canımı al ve o işveliye ver. / bî-sûd: faydasız. yararsız. Gel. ne olursun. kendisine kul olduğu Tanrı’ya ağlayıp sızlandı. Ey hâlik-i ins ü cân rahm et Yok bende tüvân amân rahm et Ey insanların ve cinlerin yaratıcısı olan Tanrı! Merhamette bulun. güzel haber. feleğin tarzına tâbi olma. Ne anda ne bunda buldı te’sîr Fehm etdi ki cümle kâr-ı takdîr Onda da bunda da bir etkisi olmadığını gördü. Anladı ki. . Örnek 2 (Tardiye) Mef ‘ûlü mefâ‘ilün fe‘ûlün I خوش كلدك ايا بريد جانان خبش ايت بكا بر نويد جانان جان اوله فداى عيد جانان ىب سود اوالمى اميد جانان يارك بزه بر سالمى يوقمى Hoş geldin eyâ berîd-i cânân Bahş et bana bir nüvîd-i cânân Cân ola fedâ-yı îd-i cânân Bî-sûd ola mı ümîd-i cânân Yârin bize bir selâmı yok mu cânân: sevgili / berîd: haberci. Bende güç kalmadı. posta. sevgilide vefasızlık olmalıdır. / nüvîd: müjde. her şey takdir işi. merhamette bulun.5. Bin fikr ile söylenip perîşân Ma‘bûdına kıldı âh u efgân Binbir düşünce içinde perişan bir hâlde söylenip durdu. Geldi yine başına şuûrı Yâd eyledi rahmet-i Gafûr’ı Yine aklı başına geldi ve günahları bağışlayan Tanrı’nın rahmetini düşündü. Ünite .
âşık olanlar. / ıyân: ayan beyan. / hemçü: gibi. / gülû: boğaz. . Yüzyıl Türk Edebiyatı II اى حضر فتادكان سويله سرى ايدوب عيان سويله ّ بو اول سن بكا ترمجان سويله كتم ايتمه يكان يكان سويله غم دفرتينك متامى يوقمى Ey Hızr-ı fütâdegân söyle Bu sırrı edip ıyân söyle Ol sen bana tercemân söyle Ketm etme yegân yegân söyle Gam defterinin tamamı yok mu fütâdegân: düşkün. felek. يا رىب نه انتظاردر بو كاردر بو كچمز نيجه روز غصه و خارخاردر بو ّ هب طويسم كه نه شيوه كاردر بو وصلت كىب بر مرامى يوقمى Yâ Rabbi ne intizârdır bu Geçmez niçe rûzgârdır bu Hep gussa vü hârhârdır bu Duysam ki ne şîve-kârdır bu Vuslat gibi bir merâmı yok mu intizâr: bekleme. ağacın üstü. nazlı. saklamak.120 XVIII. / sipeh: ordu. / rûzgâr: zaman. /tercemân: tercüman. keder. / ez-ân nefha-i sûr: israfil’in üfleyeceği sur’un sesinden. / gussa: üzüntü. / yegân yegân: bir bir. / peyâm: haber. / hârhâr: bitmeyen arzu. açık seçik. / Mansûr: “ene’l-hak” sözüyle tanınan allac-ı Mansûr. bekleyiş. asker. / vuslat: kavuşma. / şîvekâr: işveli. / mansûr: bir ney çeşidi ve âhengi. mesaj. çaresiz. IV III چقدم سر داره مهچو منصور نفحه صور ٔ آوازم از آن غم قلدى كلومى شاه منصور اولدم سپه باليه حمصور اول پادشهك پيامى يوقمى Çıkdım ser-i dâra hemçü Mansûr Âvâzım ez-ân nefha-i Sûr Gam kıldı gülûmı şâh mansûr Oldum sipeh-i belâya mahsûr Ol pâdşehin peyâmı yok mu ser-i dâr: darağacının başı. / mahsûr: kuşatılmış. tutsak. / ketm et-: gizlemek. teker teker.
zevk. tanıdık. / dil: gönül. / ahd: söz. Ünite . / lâl: konuşamayan. dilsiz. Anlamakta zorlandığınız kısımların diliçi çevirisi için Muhammet Nur Doğna’ın Şeyh Galip Hüsn ü Aşk adlı eserinden yararlanabilirsiniz (Yelkenli Kitabevi. / gedâ: yoksul. / çarh: felek. 294-297) . / nâm: ad. s. Galip’in tardiyyesini. dilekçe.5. dilenci. VI دل حريت غمله الل قالدى غالب كىب ىب جمال قالدى كوندرديكم عرضحال قالدى األن بر احتمال قالدى انصافك او يرده نامى يوقمى Dil hayret-i gamla lâl kaldı Gâlib gibi bî-mecâl kaldı Gönderdiğim arz-ı hâl kaldı El’ân bir ihtimâl kaldı İnsâfın o yerde nâmı yok mu dil: gönül veya dil. tertip. / arz-ı hâl: arzuhal. bent sonlarında verilen sözlük yardımıyla anlamaya çalışınız. / âşnâ: âşinâ. İstanbul 2007. / bî-mecâl: mecalsiz. / el’ân: şimdi.Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler 121 V كام آلدى بو چرخدن كدالر فردالره قلدى آشنالر طورمزمى او عهدلر وفاالر كچمزمى بو ايتدكم دعالر حال دلك انتظامى يوقمى Kâm aldı bu çarhdan gedâlar Ferdâlara kaldı âşnâlar Durmaz mı o ahdler vefâlar Geçmez mi bu etdiğim du‘âlar Hâl-i dilin intizâmı yok mu kâm: arzu. takatsiz. isim. ahit. / intizâm: düzen.
usul-vezin uyumu bakımından da çok başarılı görüldüklerini göstermektedir. okuyucu tarafından bilinmeyeceği tahmin edilen kelimelerin anlamlarının verilmesiyle yetinildi. Seçilen bazı metinlerin eski harfli biçimleri de verilerek. hatta bazılarının birden fazla kişi tarafından farklı tarzlarda/usullerde okunduğunu ortaya koymuştur. Bunların bazısını internet ortamında da bulup dinleyebilirsiniz. Galip’in yirmi yedi şiirinin bestelendiğini. ateş sembolüyle anlatıldığı “âteş” redifli gazel açıklandı. . Bu konuda yapılan araştırmalar. “Aşk bir şem‘-i ilâhîdir benim pervânesi” dizesiyle başlayan gazel ile Galip’in Mevlana’ya duyduğu sevgiyi ve ona bağlılığını ifade eden “varsa sendendir” redifli gazelin diliçi çevirileri verildi. Galip’in tardiyeleri arasında en meşhur olanı alıntılandı ve cümle yapısındaki kolaylık dikkate alınarak. Şairin “sevdim seni” redifli bestelenmiş murabbasının diliçi çevirisi verildi.122 XVIII. Hüsn ü Aşk’tan da “Âvîhten-i Câdû Aşk-râ” başlıklı bölüm diliçi çevirisiyle verildi. Aşkın. 2 Şeyh Galip’in bestelemiş şiirlerini tanıyabilmek. Bu ünitede divandan dört gazel seçildi. “Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen / Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen” vasıta beytiyle meşhur olan terci-bendidir. Şeyh Galip’in en önemli eserleri. Şeyh Galip’in bestelenmiş şiirleri. söz konusu şiirlerin hem dil hem de anlam bakımından çok beğenildiklerini gösterdiği gibi. Onun şiirlerinin bu kadar fazla bestelenmiş olması. Son gazel ise “Hazret-i Monla” ibaresi dışında tamamen Türkçe kelimelerle yazılmış şiirdir. Divandan seçilen ve açıklamalarıyla birlikte verilen diğer şiirler ise. Türk müziğine ilgi duyanlar tarafından bilinmektedir. Divan’ı ile Hüsn ü Aşk adlı mesnevisidir. Yüzyıl Türk Edebiyatı Özet 1 Şeyh Galip Divanı’ndan ve Hüsn ü Aşk’tan seçilen metinleri açıklayabilmek. kelimelerin orijinal yazılışlarıyla karşılaştırmalar yapmanız hedeflendi.
“Efendimsin cihânda i‘tibârım varsa sendendir / Miyân-ı âşıkânda iştihârım varsa sendendir” matlalı gazelinde “Efendimsin” dediği kimdir? a. Bu iki mısraya ne ad verilir? a. Ney e. Şeyh Galip’in. Ünite . Bercesteli Beyit e. Tezat/Paradoksal İmaj c. ) ىyâ harfi ( ) عayın harfi ( ) وvav harfi ( ) دdal harfi ( ) رrâ harfi 10.Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler 123 Kendimizi Sınayalım 1. Şarap c. Mesnevi adlı eserinin giriş bölümünde. Ateşte yaşadığı ve oradan çıkınca öldüğü kabul edilen efsanevi canlı aşağıdakilerden hangisidir? a. inananların cennette Allah’ı görmelerini konu alan kavram aşağıdakilerden hangisidir? a. Kadeh 5. Terci-bentlerde ilk bent sonundaki iki mısra diğer bent sonlarında aynen tekrar edilir. mef ‘ûlü fâ‘ilâtün mef ‘ûlü fâ‘ilâtün . Sebk-i Hindî’nin hangi özelliği bulunmaktadır? a. Pervane c. Divan şiirinde sevgilinin kaşı. Yeni Mazmun b. Mevlana c. e. Fenafillah b. Hz. Rabiatü’l-Adeviye e. Gül b. Yukarıdaki beyitte altı çizili ibareyle aşağıdakilerden hangisi ifade edilmiştir? a. Makta Beyti c. Anka e. Hallac-ı Mansur d. Çoklu Duyulama e. mef ‘ûlü mefâ‘ilün fe‘ûlün c. Bülbül d. İnayetullah e. c. Divan şiirinin mazmunlarından biri olup. biçimce Arap harflerinden hangisine benzetilir? a. Tardiyyeler aruzun hangi kalıbıyla yazılmaktadır? a. Esrar Dede e. Mevlana. Şems-i Tebrizî 8. Hüthüt 2. mef ‘ûlü mefâ‘îlü fe‘ûl e. Semender d. Bayezid-i Bistamî b. sırrını saklamayıp ifşa ettiği için darağacını boyladığını söylediği sûfi aşağıdakilerden hangisidir? a. fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün d. Bekabillah c. Simurg b. Meyhaneci b. fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün b. Meyhanecinin kızı d. Muhyiddin-i Arabî c. Şeyh Galip’in “Hele bir cem‘-i havâs eyle de Gâlib nazar et” mısraında. Şems-i Tebrizî d.5. d. insanın ayrılık serüvenini hangi sembolle anlatmıştır? a. Şah-beyt d. Rü’yetullah 3. Kaknüs c. Muhammet 6. Şeyh Galip’in. Saki e. Mübalağa 9. Şem Mahrem-i halvet-sarây-ı zevkı ol Gâlibde gör Başkadır rez duhterinin meşreb-i ferzânesi 4. Sözün Kısalığı d. Vasıta Beyti b. Beytullah d. Şevket-i Buharî b. Müfret Beyit 7. ( b.
ne cihana ne hayâle gelir benzerin… Ey güzelim. Bulut olmuş yüzüne şafağın tülü. açılıp saçılarak. gülen goncalar gibi kokuyor tenin. unuttursak… İkinci Dalga Cennet bahçesidir dünya toprağı… Menekşe. tutulursun zülfüne senden beter bir âşıkın… Yanıp yakılırsın feryat ile. sevgi yolu bu mudur? Tutalım ki böyle. ey ay yüzlüm. binbir edâ ile naz ile. Kaşgar. otursak tüm dostlarla birlikte. yasa budur… Uygulamak şart da değildir ya. gonca ve lâle. “kimseye vefâ göstermedin zerre kadar. UZUN DENİZ Birinci Dalga Ey güzellik bahçesinin eşsiz gülü Büyütmüşler seni köze buza değmeden. ne olur ki? Akşam güneşinde meclisi kursak. ama olsun… Yeter ki bir daha beni terk etmesen… Üçüncü Dalga Gel. gül ağızlım! Gecenin kalbine saklanalım. olacak şey değil. renk renk açılmış gözlerimiz önünde… Sen de görünsen şöyle. yazık değil mi güzelliğine. gökmavisi kadehleri tokuştursak. ama. Kenan Sarıalioğlu. acıları unutsak. 25 (Ocak-Şubat 2005). ay ve yıldız gölgelensin yüzünün ışığıyla. Şeyh Galip Divanı’nda bulunan “Bahr-ı Tavil”den Kenan Sarıalioğlu tarafından yapılan bir uyarlamadır. denizde yüzen mehtap ile yüzelim. bir sen doldur kadehi. sakın ha! İncitme ayrılık hastalarını. gün gelir sen de sevdalanırsın. özenip bezemiş seni Ezel Nakkaşı.. bakışıp gülüşsek nazlı yaseminlere… Âh. neylerle çırpınsa yüreklerimiz. Alsan beni. okşama… Gölgemizden ve tanbur sesinden başka yanımızda kimse olmasın. . Yüzyıl Türk Edebiyatı Okuma Parçası Aşağıdaki şiir. şarap ve gülsuyu yağmış yağmur yerine. dönsün ölü bir zevk meclisine… Düşünde bile görmemiştir böyle bir nurlu geceyi. hem iyilik hem kötülük olacak. “Şeyh Galip-Uzun Deniz”. tanburlarla. âh ile… Âlem çılgına döner yüzünün alevinden söyleyecek sözün kalmaz kimseye… “Sen de hiç bakmadın sevenlerine” derler. gece saçlım. sonu budur sevenlere acımayanın…” Kışkırtırlar güzelliğine vurulduğun âfeti! Azarlayıp paylarlar seni durmadan… Bugün çılgın yerine koyduğun Galip Bunları söylediydi dersin o zaman!. açılsak kırlara. s. şimdi sen yakalandın sevda ağına. gönül alma. rüzgâr isteyince İsa’nın soluğu esmiş… Eğitmişler seni türlü inceliklerle… Yüzünde yüz baharın rengi var. gül.124 XVIII. böyle bir ışıltı denizini dünyanın karanlık yatak odası… Çiçekler gibi titriyor suda kabarcıklar Burgaçlar dönüyor sevdalı başım gibi… Gökyüzü süt dolu billûr bir kâse. belki budur güzelim Güzellerin en hoş yanı. yakışır mı sana hiç âşıklarını böylesine üzmek! Aşk ülkesinde bu mudur kanun. gelip salsan elini boynuma. bir de ben… Aşk hastası ağlamasın! Sen sarışın bir gül gibi gülerken Öldürüp diriltmek için beni Rûhuma taze bir can üflesen. 25-28. uymasak bu yasaya. Sarsılıp dökülmüş inci gibi yıldızlar Akıyor sonsuz bir ışık seliyle Görenlerin gözlerinde bayram var… Dördüncü Dalga Sevenlere zulmetme güzelim. birkaç gün ara versek.
“Sen kendini küçük bir cisim sanırsın ama en büyük âlem sende gizlidir. “Âlem büyük insandır.” demiştir. insanın ise küçük evren olduğu yolunda görüşler ileri sürülmüştür. Âşığın gözünde bütün varlık aşktan ibaret olup. Onun şiirlerinin bu kadar fazla bestelenmiş olması. genellikle ateş sembolüyle anlatılmıştır. hava değil. Çünkü hükemanın bilgisi. “Hükema. hem divanında hem de Hüsn ü Aşk’ında çok net biçimde görülebilir. Mesnevi-i Manevî adlı eserinin giriş bölümünde. 2010: 217220). Ali.5. tıpkı bir sarmaşık gibi insan ruhunu ve bedenini sarıp etki altına aldığı için sevginin ilerlemiş biçimi aşk olarak adlandırılmıştır. c 5. insanın suretine aittir. Surette sen küçük bir âlemsin ama hakikatte en büyük âlem sensin. divanına bir çeşni katma çabası ya da devraldığı mirastaki üslup çeşitliliğinin kendisindeki doğal yansıması olarak kabul edilmelidir. Yanıtınız yanlış ise “Hüsn ü Aşk’tan Örnekler/Örnek 2 (Tardiyye)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 Şeyh Galip’in birçok şiiri bestelenmiştir. Yanıtınız yanlış ise “Şeyh Galip Divanı’ndan Örnekler/Örnek 5 (Terci-bent)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Hüsn ü Aşk’tan Örnekler/Örnek 2 (Tardiyye)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ‘insan küçük âlemdir’ derler. bu hakîmlerin bilgisiyse hakikatte insanın hakikatine ulaşmıştır. aşk coşkunluğu da şarabın içine. b Yanıtınız yanlış ise “Şeyh Galip Divanı’ndan Örnekler/ Örnek 1 (Gazel)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. onun üslubunda belirleyici olmaktan uzaktır. Bu konuda yapılan bir araştırma. Bu durumda âşık. Bu örnekler. Hz.”. c 8. Şeyh Galip de. Sıra Sizde 3 Şeyh Galip. a 7. ateştir. e 3. Mevlana ise. insan ile evren (âlem) arasında benzerlikler kurularak evrenin büyük insan. Yanıtınız yanlış ise “Şeyh Galip Divanı’ndan Örnekler/ Örnek 1 (Gazel)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. onun etrafındaki bütün varlık kendiliğinden ateş olmakta veya ateş olarak görülmektedir. insan küçük âlemdir. Farabî. e 10. Yanıtınız yanlış ise “Şeyh Galip Divanı’ndan Örnekler/Örnek 6 (Murabba)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Günlük konuşma dilinde de “ateş bacayı sarmak” ve “kalbi ısınmak” gibi pekçok deyimle hep aşk ve sevgi anlatılmıştır. Yanıtınız yanlış ise “Şeyh Galip Divanı’ndan Örnekler/ Örnek 2 (Gazel)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. aşkı ateş olarak sembolleştirmiştir. bazı şiirlerinde. da olduğu için her şeyi aşkın gözüyle ve aşk olarak görmektedir. Fuzulî de aynı gerçeği “Aşk imiş her ne var âlemde” diyerek ifade etmiştir. 6. hatta bazılarının birden fazla kişi tarafından farklı tarzlarda/usullerde bestelendiğini ortaya koymuştur (Bkz. d 9. Sıra Sizde 4 Çok eski zamanlardan beri. “âteş” redifli gazelinde aşkı ateş sembolüyle anlattığı için her şeyi ateş olarak göstermiştir. onun hece vezniyle bir şarkı.”. usul-vezin uyumu bakımından da çok başarılı bulunduklarınıgöstermektedir. Çünkü aşk.Şeyh Galip’in Şiirlerinden Örnekler 125 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.” diyerek. Mevlana’nın ise Şeyh Galip üzerinde ne kadar etkili olduğu. Arapçada ‘sarmaşık’ anlamında da kullanılmış. Galip’in 27 şiirinin bestelendiğini. özellikle de şarkılarında sade bir Türkçe kullanmıştır. Oter vd. c 2. söz konusu şiirlerin hem dil hem de anlam bakımından çok beğenildiklerini gösterdiği gibi. Mevlana. fakat Tanrı hakîmleri ‘insan büyük âlemdir’ demişlerdir. Yanıtınız yanlış ise “Şeyh Galip Divanı’ndan Örnekler/Örnek 5 (Terci-bent)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bütünüyle aşkın etkisi altın- . Ancak bu örnekler. Yanıtınız yanlış ise “Şeyh Galip Divanı’ndan Örnekler/Örnek 5 (Terci-bent)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. insan serüvenini ‘ney’ sembolü üzerinden anlatmış ve “Bu ‘ney’in sesi. Ünite . şiirlerinin genelinde ağır ve süslü bir dil kullandığı hâlde. Ali Şir Nevayî dilinde yani Çağatay Türkçesiyle başka bir gazel söylemesi. d 4. Yanıtınız yanlış ise “Şeyh Galip Divanı’ndan Örnekler/ Örnek 1 (Gazel)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. her kimde bu ateş yoksa yok olsun! Aşk ateşi ‘ney’in içine düşmüştür. b Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Divan şiiri geleneğinde aşk. aşk da ateş sembolüyle anlatıldığında. Bu anlayışın oluşmasında Mevlana büyük oranda etkili olmuştur. Türkî-i Basit tarzında sade Türkçeyle bir gazel.
Kılıç). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. s. Horata. Yekta (2001). Yavuz. Ali (1988). A. XIII. Osman (2009). 109-119. s. İstabul: Ötüken Neşriyat. Doğan. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Şeyh Galip Kitabı. 99-108. 132-157. Okçu. Eserleri. Cem (1995). 2 (Temmuz). 6. 275-293. S. Baskı. Has Bahçede Hazan Vakti XVIII. Hilmi (1995).). 65-88. s. s. Ali (2010). S. İstanbul: Yelkenli Kitabevi. C. Köroğlu-E. (Editörler: Talat Sait Halman vd. 9/1. 2. DTCF Türkoloji Dergisi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Abdülkadir (1993). “Ateş Redifli İki Matla Beytinin Karşılaştırmalı Tahlili”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 15. 8798. S. Demirel. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. İpekten. s. . 3. 10. Baskı. Şener (2000). (çev. s. Şeyh Galib Hüsn ü Aşk. Holbrook. İstanbul: Bilimevi Basın Yayın. “Hoşça Bak Zâtına ya da Epimelesthai Seautou: Bir Arkeoloji Denemesi”. Naci (1993). (2004). Dilçin. (1998). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları. (haz. s. 1 (Ocak). C. 369-392. Muhsin (1994). Ahmet (2006). Yüzyıl: Son Klasik Dönem Türk Edebiyatı. Aşkın Okunmaz Kıyıları: Türk Modernitesi ve Mistik Romans. Şiirlerinin Umumi Tahlili ve Divanın Tenkidli Metni. Başvurulabilecek Kaynaklar Ayvazoğlu. Kaşgar. Doğan. Oter. Minhâcu’l-Fukara Fakirlerin Yolu. 1. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Muhammet Nur (2007). “Hüsn ü Aşk’ta İmgeler”. “Şeyh Galip-Uzun Deniz”. Sarıalioğlu. Ankara: Akçağ Yayınları. 211-247. S. 81-105. Doğan. s. s. Cilt: 11. s. Saraç. Mum. S. Eren. C. Şeyh Galib Divanı (İncelemeMetin)”. Ekici). “Şeyh Galip’in Şiirlerinde Bir Anlatım Özelliği”. Şeyh Galip. Basım. 25 (Ocak-Şubat). Şeyh Galip Divanı. Klâsik Edebiyat Bilgisi Belâgat. Kalkışım. Türk Edebiyatı Tarihi. Şeyh Galip. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 25-28. 27 (Bahar). Anadolu Üniversitesi İlâhiyat Önlisans Programı (Ders Kitabı). Edebî Kişiliği. Victoria R. “Allah’ın Görülebilmesi/Rü’yetüllah Sorunu ve Dirilişle İlişkisi”. S. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları. C.126 XVIII. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. C. Abdullah (2005). Demirel. 97-103. Ankara: Akçağ Yayınları. C. 4. Fırat Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi. “Hüsn ü Aşk’ta Ateşle İlgili Teşbih Unsurları”. Ahmet. Selim (2001). s. Abdulkadir (2000). Kenan (2005). Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. Şener (2005). Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türkiyat Araştırmaları Dergisi. Şeyh Galib: Hayatı. Gürer. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. İsmail Ankaravî (1996). Serda Türkel-Yıldırım. Ali Galip (2010). Özarslan. “Hüsn ü Aşk’ta Sembolik Anlatım”. Haluk (1991). Kuğunun Son Şarkısı. S. Tefsir. Gürer. C. 2. E. İstanbul: İnsan Yayınları. Beşir (1999). Eskişehir. I-II. Gezgin. İstanbul: İletişim Yayınları. Cafer (2006) “Sebk-i Hindî”. 1. M. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. “Şeyh Galip’in Bestelenmiş Şiirlerinde Usûl-Vezin İlişkisi”. 2 (Temmuz). Doktora Tezi. S. “Ateş Gazeli: Şeyh Galip’in Bir Gazelinin Şerhi”. Genişletilmiş 2. Yüzyıl Türk Edebiyatı Yararlanılan Kaynaklar Alparslan. S. “Takvâ”. 16. S.
.
YÜZYILDA KLASİK ÜSLUP VE TEMSİLCİLERİ • XVIII. Yüzyıl Türk Edebiyatı XVIII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup • XVIII. XVIII. Yüzyıl Klasik Üslup Kâmi Nevres-i Kadîm Esrar Dede Dinî-tasavvufi söylem • • • • • Nahifî Hikemî Üslup Nabi Koca Ragıp Paşa Fıtnat Hanım İçindekiler XVIII. Anahtar Kavramlar XVIII. XVIII. yüzyıl divan şiirinde Nabi’nin etkisinin ne ölçüde devam ettiğini değerlendirebilecek. YÜZYILDA HİKEMÎ ÜSLUP VE TEMSİLCİLERİ . yüzyıl divan şiirinde klasik ve hikemî üslubu devam ettiren şairlerin şiirlerini açıklayabilecek ve dönem hakkında değerlendirmeler yapabileceksiniz.Amaçlarımız 6 • • • • • • XVIII. XVIII. yüzyıl divan şiirinde klasik üslubun temsilcilerini ayırt edebilecek.
açık ve zarif bir söyleyişe yaslanan klasik üslup. YÜZYILDA KLASİK ÜSLUP VE TEMSİLCİLERİ Klasik üslup.1712)’den sonra onun boşluğunu dolduracak şairlerden biri olarak görülmüş ve devrinde oldukça meşhur olmuş bir şairdir (→ Kâmî). Beylikçi İzzet bu asırda klasik üslup çizgisinde kalan şairlerdir. Beliğ (1079/1668-1142/1729). Raşit ise. Kaynaklarda. Bakî ve Şeyhülislam Yahya’da en güzel ifadesini bulan klasik üsluba dönmeyi yeğlemişlerdir. şiirlerinde heceyle şiir yazma ve sadeleşmeye karşı çıkarak şiir makamını çöğür şairlerinin almasından yakınmışlardır. Klasik estetik çizgisinde kalan şairlerden Seyyit Vehbî ve Sünbülzade Vehbî de. bu tür şiirler basit bulunmuştur.1136/1724). Nazîm ve Enis Dede ile birlikte. açık ve zarif bir söyleyişe sahiptir. nüktedan. Enis ve Esrar Dede. yeni olmakla birlikte klasik estetiğin derinlik ve zarafetinden yoksundur. bu yüzyılda daha renkli bir görünüm kazanmıştır. Pertev’e göre bu tarz söyleyiş “tarz-ı hasen” yani güzel. Kâmî (ö. her makama uygun bir manzume yazmaya muktedir iyi bir musikişinas olarak tanıtılmıştır. Şeyhülislam Yahya ve Neşatî’yi üstat kabul eden Nazîm Yahya.XVIII. dinî-tasavvufi duyarlılıkla kaleme aldığı şiirleriyle bu üslup içerisinde farklı bir yönelişi temsil ederler. Mahallî üslubun yüzeyselliğine ve Sebk-i Hindî’nin aşırı zihnîliğine tepki gösteren şairler ise. gönle ve kulağa hoş gelen bir tarzdır. Sizce akıcı. asırda da büyük bir rağbet görmüş ve önceki asırdan itibaren hikemî. sanat kaygısından uzak. asrın daha çok mesnevileri. bu asırda kadim zevki temsil eder. Pertev. Nabî (ö. Günlük konuşma diline ait unsurların yoğun bir şekilde kullanıldığı mahallî üslup. Bu tarz şiirler. bir girdaba benzeyen mazmun yüklü şiirlerden farklı olarak su gibi akıcı. Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup XVIII. Klasik estetikte. Klasik üslubun bu asırdaki en önemli temsilcileri Kâmî ve Nahifî’dir. bediî (Sebk-i Hindî) ve mahallî (folklorik) üsluptan da beslenerek. nüktesiz şiirin pejmürde kıyafetli bir güzelden farksız olduğunu söylemiştir. duygusal şiirler mi yoksa derin anlam ve imgelerle yüklü şiirler mi güzeldir? Bir başka ifadeyle şiir kalbe mi yoksa zihne mi hitap etmelidir? XVIII. zihnî şiiri eleştirerek şiirde nüktenin de önemli olduğunu. yüzyıldaki değerlendirmeler ışığında tartışınız. nükteli. gençlik dönemine ait türünün 1 . zarif. gerekse Nabî takipçilerinde rastlanmaktadır. Nahifî gibi Mevlevi şairler ile Nevres-i Kadim. Şairin küçük hacimli mesnevileri. Bu tarz söyleyişin örneklerine gerek Nedim takipçilerinde. olgunluk döneminde kaleme aldığı biyografik eserleri ve tarihleriyle dikkati çeken şairlerinden biridir. XVIII. Fakat Nahifî. Anlamdan ziyade sese önem veren.
Ona göre sadece zevk ve sefa. Daha çok Mevlevi şairlerle ilgili tezkiresiyle tanınan Esrar Dede (ö. yer yer Nedim gibi beşerî aşk şiirleri de söylemiştir. Divanında 500’ün üzerindeki gazele karşılık hiçbir kasidesi yoktur. külfetsiz. Muvakkitzade ve Vakanüvis olarak anılan Pertev’in Divanı (Gürol 1994). etrafında toplanan şairleri. şiirlerinde daha çok kadim zevkin peşinde koşmuştur. devrin renkli şahsiyetlerinden biridir. klasik estetikte başlayan çözülmenin göstergeleridir. klasik şiirin ilginç simalarından biridir (→ Esrar Dede). Damad İbrahim Paşa’nın etrafındaki âlim ve şairler arasında yer alan şair. yakıcı. Mesnevi sahasında verdiği eserleriyle dikkati çeken Feyzî (ö. asıl şöhretini I. 1175 / 1761-62). Divanı (Doğan 1997) dışında dinî içerikli bir mesnevisi ve mensur eserleri vardır. bâtıni çizgilerden uzak bir tasavvuf anlayışına sahip. akıcı bir üslupla yazılması gerektiğini söylemiştir. Çünkü şiir kalbe ait bir maceradır. şairliğinden ziyade birçok önemli şahsiyetin yetişmesine katkıda bulunması ve yazdığı mahlasnameleri ile büyük bir şöhrete kavuşan. şiirin akan su gibi okuyucuyu yormayan. Şeyh Galip. hassas duygular da olmalıdır. külfetten uzak. dinî-tasavvufi bir neşve ile kaleme aldığı gazelleriyle tanınmıştır. yaşadığı zorlukları ve sıla hasretini dile getirdiği lirik şiirleriyle tanınan bir şairdir (→ Nevres-i Kadîm). Beylikçi İzzet. Tasavvufi bir muhit içinde yetişen Neşet. İshak’ın. tarikat ehli insanlarla dolup taşmıştır. onun klasik estetiğin inceliklerine vâkıf bir şair olduğunu göstermektedir. bu üslubuyla güzel bir tarz (tarz-ı hasen) icat ettiğini söylemekle birlikte. Mahlastaşı Osman Nevres’ten ayırmak için Kadim unvanıyla anılan Nevres (Abdürrezzak) (ö. şiir için yeterli değildir. esmerliği bazen şikâyet konusu bile eder. Neyyir. Arif Mehmet. Şair.130 XVIII. Onun da gönlü sarışın bir güzeldedir. renkli. derin anlamlar ve mazmunlarla yüklü. birçok önemli şahsiyetin yetişmesine yaptığı katkıları. lirik bir üslupla kaleme aldığı gazelleri ve müfret söylemedeki maharetiyle de ihmal edil- . mecazi aşkın dedikodusunu bile etmeyi gereksiz gördüğünü söylemekle birlikte. Dinî-tasavvufi içerikli birçok mensur eseri olan şairin en önemli eseri. Pertev. Beylikçi İzzet tarafından tertip edilmiştir. lale düşkünlüğünün dışında devrin coşkusuna ilgi göstermeyen şairlerden biridir. Bu tür imajlar. 1147/1734). sevip saydığı ustası konumundaki bir şairin mahlas vermek üzere kaleme aldığı şiirler. devrinde şairliğinden ziyade verdiği dersler ve yetiştirdiği talebelerle tanınmıştır. Mahmud döneminde kazanmıştır. Nâyab için yazdığı mahlasnamesinde. Pertev. hayatta iken 1785-86’da talebesi Pertev tarafından tertip edilen Divanı’dır (Genç 1998). Arif. bu sebeple kendini “kadim zevk”in kucağına bırakmıştır. 1211/1796). Türk edebiyatında en çok mahlasname yazan şair Hoca Neşet’tir. Yüzyıl Türk Edebiyatı Mahlasname: Klasik şiirde. Niyaz gibi bazıları devrinin tanınmış isimleri. özenli bir üslubu vardır. sıradan örneklerindendir. mahlasnameleri. Bu sebeple. Hoca Neşet meclisinde yetişen şairlerin Galip’ten sonraki en önemli ismi Pertev’dir (1159-1222/1807-08). Aksaray’daki evi. Ali Efendi. Neşet. bu tarzda iyi bir takipçi olmanın ötesine geçememiştir. lirik. Mahlas vermek üzere yazıldığı gibi mahlas değiştirmek amacıyla da yazılır. Şiirlerinde. renkli kişiliğiyle asrın ihmal edilmemesi gereken bir ismidir. canlı. Şeyh Galib’in edebiyat dünyasına kazandırdığı. Lale Devri şairlerinden olan Şeyhülislam İshak Efendi (ö. Divanı ise elimizde yoktur. Şiirlerinde. Pertev. Baki ve Şeyhülislam Yahya’yı hatırlatan klasik üsluba uygun. sanatlı. Ferrî. 1152/1739). onun meclisine devam eden şairlerdendir. mahallî söyleyişler bakımından zengin. Hint üslubunun önemli temsilcileri Saib ve Şevket gibi şairlere yönlendirmiş ve birçoğunun mahlasını da kendi vermiştir. Onda insanı etkileyen. İshak. girdaba benzeyen şiirlerin hayal ve anlamı örteceğini. şiir ve edebiyat meraklısı gençler. Divanı’nı da onun adına tertip etmiştir. Devrinde. Neşet kuvvetli bir şair olmamakla birlikte. büyük bir bilgin olarak tanınmıştır. Şair. Tarihleri ve mecmualardaki gazelleri. hayatını Mesnevi okutmaya ve gençlere Farsça öğretmeye adamıştır. mahlası olmayan bir şaire. Neşet. Hoca Neşet (1148/1735–1222/1807). İhsan. asrın önde gelen isimleri arasında yer almamakla birlikte yazdığı şiirleriyle de dikkati çekmiştir. Gönlünü hoş etmeyen. cefalı sevgili istemez. külfetsiz bir söyleyişi vardır. Pertev.
yüzyıl şairleriyle ilgili ayrıntılı değerlendirme için. genç yaşında öldürülmesi sebebiyle ölümünden sonra Seyyid Resai tarafından tertip edilmiş. İlhami. edebî değerden yoksun örneklerdir. Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup 131 memesi gereken bir şairdir. Nahifî. dinî-tasavvufi bir neşve ile yazdığı lirik şiirleri ve bilhassa Mesnevi tercümesi ile büyük bir şöhrete kavuşmuş. Şairin kendi ifadesine göre iki ay gibi kısa bir sürede tamamlanan mesnevileri de. Kaynaklarda. Pertev gibi hocasının gözde şairlerinden biridir. Yüzyıl: Son Klasik Dönem Türk Edebiyatı (Akçağ Yayınları. Divanı’nda (Arslan 1999) kasideler önemli bir yer tutmazken. Osman Horata’nın. Gerek gazelleri ve gerekse kaside ve kıtalarında yer yer güzel şiirlere rastlanmakla birlikte. Lale Devri şairlerinden olan Nahifî (ö. Hasbahçede Hazan Vakti. Ankara 2009. daha çok bestelenen ve Yunus tarzında söylediği şiirlerinden kaynaklanmaktadır. Aynı şekilde. saltanat yıllarında yaşadığı buhranları lirik bir dille ifade ettiği şiirleriyle dikkati çekmiştir XVIII. Onun ardından Nazim gelmektedir. Şair. küçük yaştan itibaren gördüğü dinî terbiye sebebiyle naat söylemeye başlamıştır. padişahla tars düşmesi sebebiyle genç yaşında öldürülmüştür. Onun “taze-gûy” yani yeni soluklu bir şair olarak nitelendirilmesi. alay yollu konuşmaları gösterilmektedir. Kaynaklarda. Elgin 1959). gazelleriyle de çok gazel söyleyen şairler arasında . Divanı (Şen 1995). öldürülme sebebi olarak kendine verilen görevlerle ilgili cüretkar. Enis Dede ve Sakıp Dede dinî-tasavvufi duyarlılıkla kaleme aldıkları şiirleriyle klasik üslup içerisinde farklı bir yönelişi temsil ederler. Çok zayıf olması sebebiyle Nahifî (bazı şiirlerinde Nahif olarak geçer) mahlasını aldığı tahmin edilen şair. 1809). Aynı zamanda iyi bir Mevlevi olan padişah. Gerek devrindeki gerekse sonraki kaynaklarda. İlhamî (1761-1223 / 1808) mahlasıyla şiirler söyleyen ve şimşirlik kasrındaki kafes hayatını ve saltanat yıllarında yaşadığı ıstırapları içtenlikle dile getirdiği hasbihâl türü şiirleriyle dikkati çeken III. sanata ve sanatkâra verdiği önemle tanınmış. kasveti. Onun asıl başarılı olduğu şiirler gazel ve rubaileridir. Şeyh Galip’le yakın bir dostluk kurmuştur. S. bestekârlığının şairliğinden üstün olduğu söylenmektedir. Ünite . taklit seviyesinde kalan. lirik söyleyişlerden ibarettir.XVIII.152-181) adlı kitabına bakabilirsiniz. Divan-ı Hümayun’a kâtip olarak giren İzzet. kendine has bir söyleyişe sahip üstat şairlerden biridir. bunlar bu devirde çokça örneğini gördüğümüz alelade örneklerden öteye geçmemektedir. Nahifî iki Divan (Aypay 1992) tertip etmiştir. 1115/1738?). devrin en verimli şairlerinden biridir. dinî-tasavvufi duygularını lirik bir dille ifade eden. Neşet’in Molla Gürani mahallesindeki evinin müdavimlerinden olan Beylikçi İzzet Bey de (ö. Enis ve Sakıp Dede ise. hikemî ve âşıkane şiirlerinden çok kafes ardında geçen veliahtlık günlerinde yaşadığı ıstırabı. kendini zamanın Hayyam’ı olarak nitelendirmiştir. mahallî renkler bakımından zenginliğiyle dikkati çeken. Selim’dir. s. Dönemin şair padişahları içinde anılmaya değer tek isim. şiirlerini dostlarının tavsiyesiyle bir Divançede toplamıştır (bk. Mehmed Nail tarafından da biyografisi eklenerek bastırılmıştır (İstanbul 1258). Klasik Üslupta Dinî-Tasavvufi Söylem Nahifî. nazire şairlerindendir. Hâletî’den sonra edebiyatımızın en çok rubai söyleyen şairi olan Nahifi. XVIII. Şeyh Galip ve Nedim’den sonra gelen asrın en önemli şairi olarak kabul edilmiştir. Bunlar içinde şair olarak en güçlüsü Nahifî’dir. tarih ve müfretlerin fazlalığı dikkati çekmektedir. Nazim. sadece dinî şiirlerden meydana gelmektedir. hassas ruhlu bir padişahtır. Sûz-ı dil-ârâ makamının mucidi olan İlhamî. Şiiri hoşça vakit geçirmeye yarayan iyi bir arkadaş olarak gördüğünü söyleyen İzzet’in şiirleri derinlikten yoksun. Bunlardan biri.6. reformist.
sanat ve mazmun kaygısından uzak. İkinci ve üçüncü divanları sadece naatlardan meydana gelmektedir. anlam ve hayal derinliğinden yoksun olmakla birlikte. Mesnevî tercümesiyle edebiyatımızın meşhur isimleri arasına giren Nahifî. Edirnevî Çelebi lâkabıyla tanınan şair Edirne’de doğmuştur. baştan sona hikmetli sözler. Bağdat. dinî-tasavufi öğütlerle doludur. Tanınmış bir Mevlevi şeyhi olan Enis Dede (ö. lirik ve canlı üslubuyla dikkati çekmektedirler. makamlarının en güzel örnekleri arasında yer almaktadır. Yüzyıl Türk Edebiyatı yer almıştır. gerek şekil ve üslup. İstanbul’daki çeşitli medreselerde müderrislik.En önemli eseri Divanı’dır (Yıldırım 1994). 1148 / 1735). Mevlevilikle ilgili biyografik eseriyle tanınan Sakıp Dede (ö. Onda Mevlevilik bir neşve olmaktan çıkmış. samimi. Ömrünü Mevlana ve Mesnevi’yi okumaya ve okutmaya adayan şair. Sakıb. Nazim. mensur bir çok eser kaleme alan şairin. Divanı ve Mesnevi tercümesi dışındaki eserleri. Mevlevi şeyhleri ve tanınmış dervişlerin biyografilerinden oluşan üç ciltlik Sefîne-i Nefîse-i Mevleviyân adlı eseriyle Mevleviler arasında oldukça meşhur olan Sakıb (Mustafa). Enderun’da yetişen şairlerden biridir. hakikat âleminin sırlarını dile getirmeye çalışmıştır. Yay. Şiirleri. bestekârlığının yanında aynı zamanda iyi bir icracıdır. tekke ve tarikat mensuplarına karşı başlattıkları saldırılar. Şiirlerinde. Kültür ve Turizm Bak. 1146 / 1733). “Türk Edebiyatında Mevlana”. Dinî ve tasavvufî gazellerinin sayısı oldukça azdır. Bunlar da. Mevlana’ya olan sevgisini anlatmaya yöneltmiştir.132 XVIII. Fakat 500’e yakın bestesinden günümüze sadece 6’sı ulaşabilmiştir. yaklaşık elli yıl süreyle Edirne Mevlevihanesinin şeyhlik makamında kalmıştır. Divanında. devrin meşhur mutasavvıflarından biri olmakla birlikte. 5 ayrı Divan tertip etmiştir. gerekse hayal bakımından klasik şiir anlayışını benimseyen bir şairdir. Kâmî Asıl adı Mehmed olan. humma (sıtma) hastalığından İstanbul’da ölmüştür. Mevlana’nın Türk edebiyatındaki yeri ve etkisi konusunda.107-120) başlıklı makalesine bakabilirsiniz. Ankara 2007. bu özellikleriyle tam bir mutasavvıf şair olmakla birlikte. gerekse Nabî ve Nedim tarzına rağbet etmemiştir. Naatları. Edebiyatımızda naat şairi ve büyük bir bestekâr olarak tanınan Nazîm (ö. Osman Horata’nın. Mevlevilik açısından önemli olmakla birlikte. Yetişme yıllarında Kadızadelilerin her türlü bidatı haram sayarak. s. Behçetü’l-Feyha. gerek Sebk-i Hindî. Güntan 1990). Manzum. Tek eseri olan küçük hacimli Divanı’nın (Ceyhan 1990. fakat daha çok Edirneli Efendi. Eserin 15 yazma nüshası bilinmektedir. Tuhfetü’z-Zevra. Bunların da çoğu naattır. Gazelleri genellikle rindane ve âşıkanedir. edebî bakımından aynı şeyleri söylemek mümkün değildir. şairi Mevleviliğin değerini. küçük hacimli mesnevilerle dinî-tasavvufi risale ve şerhlerden meydana gelmektedir. baştan sona Mevlana ve Mevlevilikle ilgili şiirlerle dolu didaktik bir risale hüviyetindedir. Şair. kullandığı dil ve üslup itibariyle onlardan ayrılmaktadır. Şiirleri. . üçte ikilik bir kısmı kaside şeklinde yazılan naatlardan meydana gelmektedir. devlet adamlarına yazılan bir methiyeye rastlanmamaktadır. Divanı (Arı 2003) Mevleviliği anlatmaya dönük. sanatını tamamıyla Mevleviliğin değerini anlatmaya adadığı didaktik şiirleriyle dikkati çeken bir şairdir. sanatını peygambere karşı beslediği derin sevgiyi anlatmaya adayan bir şairdir. bir amaç hâline gelmiştir.. 1139 / 1727). Mısır ve Galata’da kadılık görevlerinde bulunan Kâmî. İlahî aşkı. (Mevlana. sanatını da Mevleviliğin hizmetine vererek Peygamber’e beslediği samimi sevgisini. Nazîm’in en önemli özelliği edebiyatımızın en çok naat söyleyen şairi olmasıdır. hayata tamamıyla Mevlevihane penceresinden bakan bir şairdir. manevi zevklerini zarif ve güçlü bir dille ifade ettiği şiirleriyle de asrın önde gelen şairleri arasına girmeyi hak etmiş bir şairdir. O. Küçük yaştan itibaren tasavvuf muhitlerinde yetişen Enis. nasihatlar.
şiiri ciddiye alan. Bağdat valisi Hasan Paşa’nın asi Arap aşiretleriyle mücadeleleri anlatılır. Firuzname (Ercan 2002) ise. Divanında her harften gazele yer veren dönemin nadir şairlerinden biridir. çeşitli düğün ve ölümler sebebiyle yazdığı çok sayıda tarihi vardır. Şair. Şiirlerinde tasavvuf ön planda değildir. Kâmî. Lâle Devri eğlencelerine. lâtife ve hiciv söylemenin oldukça rağbet gördüğü bir dönemde. Gazelleri genellikle âşıkanedir. Devrinin imar faaliyetleri.XVIII. Gülşenî şeyhlerinden İbrahim Gülşenî’nin oğlu olması sebebiyle küçük yaşlardan itibaren tasavvuf potasında yoğrulmuş. Türkçe kelime ve deyimler ve zarif hayallerle süslü bir üslup hâkimdir. sanat kaygısından uzak bir üslûp kullanılmıştır. Kâmî’nin gazellerinde. Mesnevileri ise küçük hacimli. Kâmî. Kasidelerinde ise daha külfetli ve ağır bir dil kullanılmıştır. klâsik estetiğin sırlarına vâkıf bir şairdir.6. Kâmî. lügaz ve matlalar önemli bir yer tutmaktadır. yöresel sözcük ve benzetmelerle süslenmiş. bir padişahla azat ettiği kölesinin karısı Gülruh arasında geçen yasak aşkı anlatan orijinal bir aşk mesnevîsidir. tarih. eşi ve babasının ardından yazdıkları lirik tarihler çok beğenilmiştir. Kamî’nin Bağdat kadılığı sırasında kaleme aldığı Behcetü’l-Feyha (Yıldırım 1995: 285-301)’da ise. O. Bağdat’ta gömülü bulunan meşhur şahsiyetler. Tuhfetü’z-Zevra’da. asıl kudretini kaside ve kıtalardan ziyade gazellerinde göstermiştir. Kasidelerinde Nefî etkisi bariz bir şekilde kendisini hissettirmektedir. nükteli şiirleriyle dönemin üstat şairleri arasına girmeyi başarmıştır. bir gazel şairi olmakla birlikte divanında kaside. şair ve nasirliğinin yanında fıkıh ilmindeki bilgisiyle tanınan bir şairdir. Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup 133 Firuz-name adlı küçük hacimli manzum mesnevileri ile mensur Mehamü’l-Fukaha adlı Hanefî fakîhlerle ilgili Arapça eseri ve yine fıkıhla ilgili Farsçadan tercüme ettiği Nefisetü’l. Kâmî. Ona göre birkaç beyit söylemekle şair olunamaz. klasik üslûba bağlı âşıkane şiirler yazmıştır. Bunlardan ikisi Bağdat’taki kadılık yıllarında yazılmıştır. devrinde Nabî’den sonraki üstat şairlerden biri olarak kabul edilmiştir. Önemli olan söz vadisinin büyülü güzelini bulmaktır. zarif. folklorik ve hikemî şiire ilgi göstermemiş.Uhreviyye’si vardır. türünün basit örneklerindendir. Bunlar arasında kızı. Yer yer yörenin güzelliklerinin de tasvir edildiği mesnevide. Lale Devri’yle birlikte Nedim’in kazandığı şöhret sebebiyle geri plana düşmekle birlikte. Edirne Mevlevîhanesi şeyhi Neşatîden de Farsça öğrenen şair. Örnek 1 (Kıta) بر جكر كوشم املدن قپدي شاهني اجل مروتك كرمك ميسر اوملدي وا فرقت اه جوشش خون آبه حسرتله تارخيك ددم عايشم اولسن عدن كلزاري سكا حجله كاه Târîh-i Berây-ı Vefât-ı Ciger-gûşe-i Hod Fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün 1 2 Bir ciger-gûşem elimden kapdı şâhin-i ecel Mürvetün görmek müyesser olmadı vâ-firkat âh Cûşiş-i hûn-âbe-i hasretle târihin dedim Â’işem olsun ‘Adin gülzârı sana haclegâh . Ünite .
kıl gibi ince belli güzelin kemerini can ipliğinden yapardım. Cennet arşın sağ tarafındadır ve Cennet. âh kelimelerinde nida. Örnek 2 (Gazel) Mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün Olurdı nokta kondurmak o mihre belki hâl-âsâ Görünseydi felekde ayda bir bâri hilâl-âsâ hâl : ben -âsâ : gibi O güneş gibi güzel sevgili. Sevgili. ayda bir gökyüzünde görünürken. güneş gibi ışıl ışıl. Eskiden. Onun mürüvvetini görmek nasip olmadı. sevgili vâ : vah. tenezzül edip hayal gibi gönlüme girse. Ay her gece görünmez. Sekiz Cennet birbirinden farklıdır ve Cennet’e girecek olanlar. hayal gibi onun gönlüne girse. ayda bir bile hilal gibi gökyüzünde görünseydi.1129 yapmaktadır. düşürdüğü tarih mısrasında kızı “Ayşe için Adn Cennetinin bahçesinin gelin odası olmasını” diler. ince iplik kadem-rence : tenezzül. ona bir kez olsun ona bakabilmek yani bir “nokta kondurmak” mümkün olacaktır. Beyitte. Ayın üzerinde kara lekeler. canı ipe benzetmekte (teşbih-i beliğ) ve canından kemer yapacağını söyleyerek canını verebileceğini söylemektedir (mecaz-ı mürsel). Şair. Şair. henüz mürüvvetini bile görmek nasip olmadan. belki ona bir ben gibi bir nokta kondurmak mümkün olurdu. yazık adn : Cennet. şahine benzetilmiştir (teşbih-i beliğ). lütfedip bir defa ona görünse. Cennet bahçesi senin gelin odan olsun!” Kıta. Firdevs. şairin kendi kızının ölümüne “tarih düşürmek” amacıyla yazılmıştır. Huld. Vâ-firkat. ince belli güzelin kemerini can ipliğinden yapacağını yani canını verebileceğini söylemektedir. derece bakımından kendilerine uygun olan yere girerler. Adn. haclegâh kelimeleri arasında tenasüp sanatı vardır. Hilal veya yeni ay. Âliye. ciğer-gûşe. gerdek odası Ecel. lütfen kabul hayâl-asâ : hayal gibi (O sevgili). sevgili için bu bile imkânsızdır. Naim. Âyişe. 2 Kemer bendin ederdim mû-miyânın rîşte-i cândan Kadem-rencede kılsa gönlüme girse hayâl-âsâ kemer bend : kemer bağı mû-miyân : kıl gibi ince belli rîşte : ip. takvimdeki ay başı hilalinin görünmesiyle bilinirdi. Kıta nazım şekli ve tarih düşürme konusunda Eski Türk Edebiyatına Giriş kitabınızda ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz. Darüsselam olmak üzere sekiz Cennet vardır. sekiz cennet’ten biri haclegâh : gelin odası. Sevgili ayda bir de olsa görünse. Ah ayrılık ah! Onun hasretiyle kanlı gözyaşları dökerek ölüm tarihini şöyle söyledim: “Ayşem. mürvet. Dolayısıyla ramazanlar ve bayramlar da hilalin görünmesiyle başlardı. Güneşe de ışığı sebebiyle bakmak güçtür. Meva. biricik evladını kaybetmenin acısıyla göz yaşları dökerken. Yüzyıl Türk Edebiyatı İslamiyete göre. göz alıcı bir güzelliğe sahip olan sevgiliyi görebilmenin imkânsızlığı anlatılmaktadır. Âşık için sevgiliye ulaşmak güçtür. Kıtada ecel. Ebcet hesabına göre.134 XVIII. “Ayişem olsun ‘Adin gülzarı sana haclegâh” mısrasındaki harflerin toplamı H. 1 . bir şahin gibi evladımı elimden aldı. ciger-gûşe : evlat. sevgilinin yüzündeki benlere benzetilmektedir (teşbih).
Âşık. kabuk bağladığında da karanfile benzer. yeni yetme güzeller ise gözlerinin güzelliği sebebiyle ceylana benzetilmektedir (teşbih). gönül testisinin kırılmamasını istemektedir. Gönül de testi gibi çabuk kırılır. taze. alıştırma.6.XVIII. aşk derdiyle zayıf. şikeste. 4 Şehâ ol gamze-i bî-dâda ruhsat verme çeşmünden Hezâr nev-resteler meşk-i nigâh itsün gazâl-âsâ bî-dâd : adaletsiz. çeşm. Şair. sana yaralı. Bahçe ancak fidanlarla güzelleşir. kahraman birisine benzetilir. bülbül. körpe meşk : alışma. Binlerce yeni yetme (güzel) ceylan gibi bakmayı öğrensinler. Kâmî. önce güle. Bu sebeple. sevgiliye duyulan özlem. 5 Sana cism-i nizâr-ı dâğdârın arz idüp Kâmî Yine revnak-dih-i gülzâr-ı ‘aşk oldı nihâlâsâ nizâr : zayıf. bir oka ve kılıca benzetilir. mecaz-ı mürsel vardır. zalim. Sevgilinin güzelliği. şikeste itme: kırma mecrûh : yaralı sifâl : topraktan yapılan testi. Bir bakışta âşıkları yerle bir eder. onun bu hâliyle aşk bahçesine bir güzellik kattığını söylemektedir. güzel göz Ey sevgili! O zalim gamzeye gözlerinden ruhsat verme. fidanların açan çiçeklerine benzetilmektedir. Aşk bahçesi de âşıksız olmaz. onun acımasız. Açılan yara. öğrenmek için yapılan çalışma gazâl : ceylan. geyik. çanak çömlek -âsâ : gibi Ey sevgili! Senin açtığın yaranın gülünü bir karanfil gibi göğsümün üstünde beslerken. Âşığın vücudundaki yaralar ize. üzerinde kabuk bağlayan kısım ise karanfile. yaralı revnak-dih : parlaklık. Âşığın zayıflayan vücudunun bir fidana benzetilmesi ise divan şiirinde yaygın olmayan bir imajdır. aşkı de bir bahçeye benzeterek. Sevgilinin gözleri güzelliği sebebiyle de ceylanın gözüne benzer. 3 . güzellik veren nihâl : fidan Kâmî. zalim hezâr : bin. âşıkların aşk yolunda çektiği cefalar gazelin konusunu oluşturmaktadır. Gamze. arık dâğdâr : yara sahibi. meşk-i nigâh ve gazâl kelimeleri arasında tenasüp vardır. sifâl arasında tenasüp vardır. zayıf vücudunu arz edip yine bir fidan gibi aşk bahçesine güzellik kattı. pek çok nev-reste : yeni yetme. bir konu bütünlüğü yoktur. Ünite . Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup 135 Gül-i dâgun karanfil gibi sînem üzre beslerken Şikest itme dil-i mecrûhumı cânâ sifâl-âsâ dâğ : yara. sert bir şekilde bakmamasını istemektedir. Aşk-gülzâr arasında teşbih-i belîğ. diğer güzellerin sevgilinin gözleri gibi bakabilmeyi öğrenebilmeleri için. Sevgilinin yan bakışları. yaralı gönlümü testi gibi kırma! Aşk acısıyla âşığın gönlünde açılan yara bir güle. “Şehâ” kelimesinde nida ve aşk ülkesinin şahı sevgili kastetmesi sebebiyle de açık istiare vardır. ona ulaşmanın güçlüğü. gönül ise testiye benzetilmektedir. Gamze ise kişileştirilmekte. dil. Gül. “Gönül kırma” deyiminde. perişan düşmüş vücudunu bir fidana. karanfil. henüz açılan yaralar iyileşmemişken. Gazelde. cism-i nizâr-ı dâğdar ve nihâl arasında ise teşbih vardır. saksı.
derelere doldurur. Şiddetli yağmurlar. Yüzyıl Türk Edebiyatı Örnek 3 (Gazel) Fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün Dokınup goncayı âheste uyandurdı sabâ Andelîbi yine ‘ışk ile dolandurdı sabâ âheste : yavaş.: dinlemek al : al. Bahçe ise. hatırlatmak anlamında kullanılmaktadır (mecaz-ı mürsel). 2 Gül-zemîn-i çemeni ebr-i bahâra suladup Cûları mevce-i reşk ile bulandurdı sabâ ebr : bulut cû : akarsu. sabah rüzgârının gülün bülbülün feryatlarına kulak vermemesini yüzüne vurması sebebine bağlar (hüsn-i talil). sabahla birlikte gün doğusundan hafif hafif esmeye başlayan saba rüzgarıyla üzerindeki örtüyü yırtar ve açılır. Gül. feryatlarını dinlememesini yüzüne vurup kırmızı gülü utandırdı. ağır sabâ : gün doğusundan esen hafif ve latif rüzgâr andelîb : bülbül Saba rüzgârı. “Yüzüne vurmak”. goncanın açılmasını saba rüzgârının goncayı uyandırmasına. Gonca. 1 . Bülbülü de yine aşk ile (gül bahçesinde) dolandırdı. “Dolandırdı” kelimesinin. Şair bunu. kar. Şair. bülbülün gül bahçesinde dolaşmaya başlamasını da yine saba rüzgarının gülleri açtırmasına bağlamaktadır (hüsn-i talil).” Aniden bastıran şiddetli yağışlar bahar mevsiminin tipik özelliklerindendir. ilk anlam beyte daha uygundur. ırmak mevce : dalga reşk : kıskanma Sabah rüzgârı. yağmur taşı -vâr : gibi bârân : yağmur Saba rüzgârı. Saba rüzgârının gül kokusuyla. Türk mitolojisinde yağmur yağdırdığı na. yumruk büyüklüğündeki kutsal taş. gonca ve gülü kişileştirerek. kırmızı Saba. esen sabah rüzgârıyla kıpkırmızı açar. çimenliğin güllerle dolu zeminini bahar bulutlarına sulatıp. yağmur taşı. ırmakların bahar yağmurlarını kıskanmasına ve öfkeden kabarmasına bağlar (hüsn-i talil) . 4 Gösterüp gonce-i neşküfteyi seng-i berd-vâr Vâdi-i gülşene bârânı boşandurdı sabâ nâ-şüküfte : açılmamış seng-i berd : yada taşı. söylemek. açılmamış goncayı yada taşı gibi gösterip gül bahçesi vadisine yağmur yağdırdı. Utanan kişinin de yüzü kızarır. Irmaklar da yağışla birlikte coşar. sele yol açar ve yaprakları ırmaklara. “dolaşmak” anlamı dışındı. “aldattı” anlamı da vardır. 3 Bülbülün nâle vü feryâdını gûş itmedügin Yüzine urdı gül-i âli utandurdı sabâ gûş et. ırmakları kıskançlık dalgalarıyla bulandırdı.136 XVIII. rengarenk açan güller ve çiçeklerle doludur. bülbülü aldattığı düşünülebilirse de. Bülbül de. fırtına çıkardığına inanılan. aşkı sebebiyle gülün peşinde dolanmaya başlar. Zemin güllerden dökülen yapraklarla örtülüdür. saba rüzgârı. Şair. bülbülün inlemelerini. bunu sabah rüzgârını kişileştirerek. goncayı usulca dokunup uyandırdı. Kıskançlık ise bir dalgaya benzetilmektedir (teşbih-i beliğ).
menekşeler Habeş askerleri gibi çimenliği basınca. dilini sakınmayan açık sözlü bir insandır. O dalgalandıkça âşıkın aşk derdi daha da artar. sevgilinin saçlarını dağıtır. sabah rüzgarının tabiat ve âşıklardaki etkisini. Fakat bu tavrı. 1175 / 1761-62). yek-ahenk bir şiirdir. zambak çiçeğinin de kılıca benzetmektedir. Türkçe ve Farsça Divanları ile Bedir savaşını anlatan Gazve-i Bedir adlı manzum bir mesnevisi ile Münşe’at. sevgilinin saçına dokunmam diyerek Kâmî’nin (sevgiliye) bağlı gönlünü inandırdı. Terceme-i Tarih-i Cihangir Şah adlı mensur eserleri vardır. ikinci defa sürüldüğü Bursa’da ölmüştür. klasik teşbih ve mecazlarla tasvir eden. Şair bahçede menekşelerin ve zambakların açmasını buna bağlamaktadır (hüsn-i talil). Seyyid Vehbi. gül bahçesine yağmur sularıyla harap ederken. Vekayi-i Tebriz. bahçeyi korumak için sivri yaprakları ve göz alıcı çiçekleriyle zambak çiçeklerini açtırır. “sabâ” redifi etrafında. küçük yaşlarda İstanbul’a gelmiş ve hayatının önemli bir kısmını Hekimoğlu Ali Paşa’nın maiyetinde kâtiplik yapmakla geçirmiştir. Raşid gibi çağdaşı üstat şairlerin izinde yazdığı şiirleriyle de kendini gösterme fırsatı bulmuştur. zambağa levendane bir şekilde kılıcı kuşandırdı. mor rengi sebebiyle Habeş askerlerine. baharla birlikte bardaktan boşanırcasına yağan yağmurların sebebini. Sıkıntılı bir hayat süren şair. Koca Ragıb Paşa. Mizaç itibariyle içten. Şair. süratle sûsen : susam çiçeği. subjektif ve soyut bir şekilde. Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup 137 Gonca. Beyitte gonce . tîg-ceyş-levandane arasında tenasüp sanatı vardır. Mebaligu’l-Hikem. onun saçlarına asılıdır. Şair menekşeleri. hiç kimseden mazmun almadığını iddia eder. yaşadığı zorlukları ve sıla hasretini dile getirdiği lirik şiirleriyle tanınan bir şairdir. Nevres. Saba rüzgârı estikçe. sabah rüzgarı da. Tarihçe-i Nevres.XVIII. zambak Saba. Âşığın gönlü ise daima sevgilide. estikçe sevgilinin saçlarını dağıtır ve ondan yayılan kokuları etrafa yayar ve bu kokular vasıtasıyla sevgili ile âşık arasında bir köprü görevi görür. Menekşeler. Ünite . 6 Zülf-i dildâra dokınmam diyerek gerçekden Dil-i vâ-beste-i Kâmî’yi inandurdı sabâ vâ-beste : -e bağlı Saba. Mahmud devrinde şair Haşmet’le birlikte sürgüne gönderilmesine sebep olmuştur. I. 5 Basıcak ceyş-i Habeş gibi benefşe çemeni Sûsene tîgi levendâne kuşandurdı sabâ ceyş : asker benefşe : menekşe levandâne : leventçesine. Sabah rüzgârı. baharla birlikte çimenliği Habeş askerleri gibi işgal edince. Türkçe Divanı (Akkaya 1996) ile bu divan içinde bulunan Farsça Divanı vardır. insanların riyakârlığını eleştirmekten çekinmemiştir. susen. Sürgün yıllarında kaleme . sevgilinin saçına hiç dokunmam diyerek âşıkı kandırır. Fakat şiirlerinin birçoğu gerekli itinadan yoksundur. Benefşe-çemen. yada veya yağmur taşının yağmur yağdırması inancına telmih yaparak. Sabah rüzgârı kişileştirilmektedir (teşhis). Bu sebeple atandığı görevlerden duyduğu memnuniyetsizliği. Nevres-i Kadîm Mahlastaşı Osman Nevres’ten ayırmak için Kadim unvanıyla anılan Nevres (Abdürrezzak) (ö.gülşen. pek renkli olmasa da kelamının yeni olduğunu. Gazel.6. saba rüzgârının goncayı yada taşı gibi göstermesine bağlamaktadır (hüsn-i talil). bârân – boşandurdı kelimeleri arasında tenasüp vardır. Sabah rüzgârı. Şairliğinin yanında aynı zamanda birçok mensur eseri olan iyi bir münşi ve hattat olan Nevres. şekil olarak yada taşına benzetilmektedir (teşbih).
Daha çok Mevlevi şairlerle ilgili tezkiresiyle tanınan Esrar Dede (ö. Anlamını bilemediğiniz kelimeleri sözlükten araştırınız ve açıklamalarınızın.138 XVIII. kendine has tarzı olan. Kendinde. Tezkirelerde de. Dil içi çevirileri verilen Nevres ve Esrar’a ait gazelleri. 3 Şeb-i hicrânda çekdiklerimi hiç sorma Anı bir ben bilirim bir dahı Allah bilir Ayrılık gecesinde çektiklerimi hiç sorma. usulünü. seher vakti âhları bilir. Onu bir ben bir de Allah bilir. devrinin hoş edalı. sürgüne gönderilen diğer şairler gibi döneminde hak ettiği yeri alamamıştır. güzide simalarından biri olduğu söylenmekle birlikte. yıldızımı bir gün güneş (sevgili) ile arkadaş ettirir. Latin. birçok dil bilmesi ve şiirlerindeki Hristiyanlıkla ilgili motiflerin fazlalığı onun mühtedi (din değitiren)lerden olabileceğini akla getirmekle birlikte. derbeder bir şekilde geçen yıllardan sonra Galata Mevlevihanesi’nde Esrar Dede . 2 Kûy-ı cânânı arar tıfl-ı dil ey Hızr yetiş Nev-hevesdir dahı ne menzil ü ne râh bilir Ey Hızır yetiş! Gönül çocuğu (çocuk gönüllü. Yeni yetmedir. Esrar’ın. Kuyunun dibini. 4 İtdirir kevkebimi mihr ile bir gün hem-ser Resm ü râh-ı felegi âh-ı seher-gâh bilir (Felek. onu devrinde kendine özgü olmayı başarmış şairler arasına dâhil etmiştir. yolunu şaşıranları doğru yoldan çıkmış olarak bilir. yukarıdaki örnekler gibi sizler de çözümlemeye ve sanatlarını bulmaya çalışınız. Lügat-i Talyan (Horata 2000: 73-80) adlı yarım kalmış küçük bir sözlük tercümesi vardır. lirik manzumeleri. kendinde olmayan sarhoşu ayık zanneder. talih). bu konuda yeterli bir bilgi yoktur. 1211/1796). 5 Ârif âzurde-i üftâdegî olmaz Nevres Ka’r-ı çâhı meh-i Ken’ân rasad-ı câh bilir Nevres. Şeyh Galib’in edebiyat dünyasına kazandırdığı. Örnek 4 (Gazel) Fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün 1 Güm-reh ol kimse ki güm-geşteyi güm-râh bilir Mest-i nâ-âgehi âgâh olan âgâh bilir Doğru yoldan ayrılanlar. Şairlik yeteneği Mevleviliğe intisabından sonra gün yüzüne çıkan Esrar (Mehmed). Esrar Dede’nin. daha ne yol ne yordam bilir. Feleğin âdetini. İtalyan ve Rum dillerini de bilen şairin. klasik şiirin anlam ve hayal dünyasına uygun olmasına dikkat ediniz. Yüzyıl Türk Edebiyatı aldığı hasret yüklü. yeni yetme âşık) sevgilinin yerini arar. üç yıl gibi kısacık bir süreye birçok eser sığdırmayı başarmış. arif olan düşkünlük acısı çekmez. benzerine ender rastlanabilecek bir şairdir. klasik şiirin ilginç simalarından biridir. Yusuf) görülecek bir makam olarak görür. Kenan ülkesinin ayı (Hz. aklı başında olan. Arapça ve Farsça’nın yanında.
XVIII. Esrar. zehir içen. 6 Âyînede gördükçe kaçan haste nigâhın Lutf eyle tabîbâ men-i bîmârı unutma Ey (aşk derdinin) tabibi (sevgili)! Yorgun (mahmur) bakışlarını ne zaman aynada görsen. 7 Ahvâlimi yazdım bütün evrâk-ı dilimde Destindeki mecmû‘a-i nâ-çârı unutma Gönlümün yapraklarına bütün ahvalimi yazdım. Ünite . Gittin. Zaman zaman Galib’in etkisiyle yazdığı şiirlerde ise. daha çok onun fikrî yapısı üzerinde kendini göstermiştir. o gece olan güzel sohbeti unutma. 3 Vardıkça şeker-hâba girip bister-i nâza Ne zehr içer dîde-i bîdârı unutma Naz yatağına girip tatlı uykuya daldıkça. Bir gazel şairi olan Esrar Dede’nin. bir lütufta bulun da hasta olan beni unutma. 2 Gâhîce uyandıkça şebistân-ı safâda Şol gice olan sohbet-i hemvârı unutma Bazen mutluluk yatağında uyandıkça. . gül renkli şarabı içtiğin zamanlar. Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup 139 Şeyh Galib gibi büyük bir şairle karşılaşması hayatında bir dönüm noktası olmuştur. Örnek 5 (Gazel) Mef ’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün 1 Azm-i sefer etdin dil-i nâ-çârı unutma Gitdin güzel ammâ bu dil-efgârı unutma Ey sevgili! Sefere çıkmaya (ayrılmaya) karar verdin ama bu çaresiz gönlü unutma. Esrar. unutma. Konuşma diline yaklaşan bu canlı nazım sentaksı. iyi. fakat Sebk-i Hindî tarzı şiirlerden ziyade lirik ve külfetsiz bir dille yazdığı gazelleriyle kendini gösterme fırsatı bulmuştur. sanat hayatı bakımından en önemli eseri Divanı’dır (Horata 1998). daha çok Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye’siyle tanınmakla birlikte. Bu sebeple Galib’in etkisi. Galib yolunda eserler vermeye çalışmış. 5 Kâküllerini şâneye çekdikçe seherler Yâdına getir kalb-i giriftârı unutma Seher vakti saçlarını taradıkça. Sevgilisinin ardından döktüğü göz yaşlarını ve aşk yolunda çektiği cefaları anlattığı şiirler divanın en güzel kısımlarını oluşturmaktadır. bu uykusuz göz ne zehirler içer unutma.6. bilhassa hüznün hâkim olduğu şiirlerde daha da incelik ve zarafet kazanmıştır. divanında kasideler fazla bir yer tutmaz. ona tutkun gönlü aklına getir. 4 Nûş eyledigin demler efendim mey-i gül-reng Bu mest-i zehir-nûş-ı elem-hârı unutma Efendim. Gazellerin çoğu âşıkanedir. anlaşılması güç bir şair olarak karşımıza çıkar. dertli sarhoşunu unutma. Rindane ve tabiat konulu gazeller fazla değildir. Senin elindeki bu çaresiz mecmuayı unutma. kendini kolay ele vermeyen. güzel ama bu yaralı gönlü unutma.
didaktik) üslup. akıcı üslubuna erişen şair çıkmamıştır. Şeyhülislam Es’at. Asrın önemli tarihçilerinden biri olan Raşit (1148 / 1735). Dürrî. Şiirinin asli unsuru fikirdir. taklit seviyesinde kalmayarak şiirine kendi özelliklerini aksettirebilen. bu dönemle ilgili olarak birkaç tarih dışında başka bir şiir yazmamıştır. Hikemî şiiri tercih eden şairler Nabî’ye olan hayranlıklarını her fırsatta dile getirmişlerdir. 9 Aglatmayacakdın yola bakdırmayacakdın Ol va’de-i tekrâr-be-tekrârı unutma Ağlatmayacaktın. Naşit. Raşit. Bunlardan Hazık kendini “Nabî-i sani” olarak nitelendirmiştir. bunlarda hikemî şiirlerindeki seviyeyi yakalayamamıştır. Her bakımdan seni görmeye layık olan (bu âşığı) unutma. 11 Yok tâkatı hicrânına lutf eyle efendim Dil-haste-i aşkın olan Esrâr’ı unutma Efendim.140 XVIII. Hikmetli söyleyişin en önemli isimleri. Âtıf. Bazen Nedim vadisinde ve Sebk-i Hindî tarzında şiirler söylemekle birlikte. Birçok şiiri. senin ayrılığına takati kalmadı. pejmürde kıyafetli bir güzelden farksızdır. Bu üslubun diğer temsilcileri ise. Şair. Nabî’nin etkisinin yanında sosyal ve siyasi hayattaki aksaklık ve huzursuzlukların had safhaya çıkmasının da önemli bir etkisi vardır. diğer Nabî taklitçilerine göre. Fakat bunlar içinde Koca Ragıp Paşa dışında diğer şairler Nabî’nin güçlü. kusursuz bir söyleyişe sahip güçlü bir şairdir. Lale Devri’nin coşkusunu en yakından yaşayan şairlerden biri olmakla birlikte. Raşit. Haşmet ve Fıtnat’tır. Ona göre. Neylî’nin dediği gibi zevk ve sefanın rağbet gördüğü bir devirde şairler düşünce ve hikmet deryasına aşina bir insan bulmakta zorlanmışlardır. sadece fikirden ibaret nükteden yoksun şiir. Tekrar tekrar verdiğin sözü unutma. Asım. Patrona İsyanı sonrasında bir süre sürgün hayatı yaşamıştır. fikri ve manayı öne çıkarması bakımından ayrılan hikemî (tebliğî. fikrin yanında nükteyi de ihmal etmemeye çalışan bir şairdir. Aşkınla gönlü hasta düşen Esrar’ı unutma. devrine uyarak çok sayıda tarih yazan şair musammatlara ise rağbet etmemiştir. bir taraftan da sefahat yaygınlaşmış. reis-i şairan Taip’in Seyyit Vehbî ile birlikte şiir ülkesinin padişahı olmaya layık gördüğü isimlerden biridir. Çünkü. Seyyit Vehbî. bu asırda klasik üsluptan duygu ve sesin yerine. XVIII. ama sen de güzelim verdiğini sözü unutma. Fıtnat. şiire ruh veren fikir / anlam olmakla birlikte nükte de ihmal edilmemelidir. YÜZYILDA HİKEMÎ ÜSLUP VE TEMSİLCİLERİ . Raşit Divanı’ndaki (Biltekin 1993) en güzel şiirler gazellerdir. Münif ve Koca Ragıp Paşa’dır. en verimli çağını yaşamıştır. dönemin Nabî takipçileri içinde en güçlü şairlerden biridir. yola baktırmayacaktın. lutfet. Ratip. Lale Devri’nde de Damat İbrahim Paşa’nın en yakınındaki isimlerden biri olan şair. Salim. Yüzyıl Türk Edebiyatı 8 Ben sabr edeyim derd ü gam-ı hecrine ammâ Sen de güzelim etdigin ikrârı unutma Ben ayrılığın derdine ve cefasına sabr edeyim. 10 Hicrânın ile çekdigimi sen de bilirsin Her vech ile dâdâra sezâvârı unutma Ayrılığınla ne tür sıkıntılar çektiğimi sen de bilirsin. Hikemi şiirin rağbet görmesinde. Sünbülzade Vehbî ve Neylî ise hikemî şiirlerinin yanında Nedim vadisinde de şiirler söyleyen şairlerdir. Rahmî. Dönemin en çok takipçi bulan şairlerinin başında Nabî’nin gelmesi sebebiyle. Fakat bir taraftan sefalet artarken. Raşit. hikemi şiirin üstadı olan Nabî’ye nazire olarak yazılmıştır. Hazık. Raşit.
Vehbî. Kasideleri arasında yer alan. ağır bir söyleyişe sebep olmuştur.1176 / 1763). Ünite . Vehbî’nin. artık herkesçe üstatlığı kabul edilen bir şairin kalmadığını belirterek şairle “müteşair”i ayırmak için Nedim’i vekil bırakmıştır. İstanbul’a geldikten sonra Raşit’in tesiriyle Münif mahlasını tercih etmiştir. Fakat Nedim’in ortaya çıkmasıyla onun yolunda da gazeller yazmıştır. Meslek hayatında olduğu gibi. Bu eser. sanat hayatında da Âtıf ve Raşit’in önemli etkisi olmuştur.1176 / 1763)’dır (→Koca Ragıp Paşa). asıl Nabî vadisinde dolaşmış. kasidelerindeki başarıyı gösterememiştir. hakimâne tavrına tezat olarak zekâsı ve sanatını her fırsatta padişah ve sadrazama yaklaşmaya bir araç olarak kullanmaya çalışmıştır. Ahmet devri şair ve münşilerini değerlendirmiş. yer yer manzum parçalar da içeren mensur Surname’sidir. 1156 / 1743). derviş meşrep. hayatın diğer yüzüne çevirmiştir. yüzünü devrin zevk ve sefa hayatına değil. Şam. Şiirlerinin asli unsuru fikirdir. İstanbul’da doğmuş ve babasının çalıştığı defterhane kaleminde küçük bir memur olarak başladığı meslek haya- . Devrinde Koca sıfatıyla anılan şair. Ahmet’in çocuklarının sünnet düğünü ile Sultan Mustafa’nın kızı Ayşe Emetullah Sultan’ın evlenme merasimlerini günü gününe anlattığı. Mesnevileri ise türünün basit örneklerindendir. Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup 141 Lale Devri’nin üstat şairlerinden olan Seyyit Vehbi de (ö. hazır cevap bir kimsedir. Az sayıdaki gazellerinde. Şiirlerinde tasavvuf önemli bir yer tutmamaktadır. Ayrıca. edebiyatımızda hak ettiği yeri almasını engellemiştir. Irak ve Arap makamlarına vâkıf iyi bir musikişinas ve iyi bir icracıdır. Devrinde Raşit ve Âtıf gibi şairlerin dostluğunu kazanan. Türk. kendini Nabî’nin “hayru’l-halef ”i saymıştır.6. Divan (Küçük 1999) nüshalarının çokluğundan da anlaşılacağı üzere çok okunan. Münif. Devrinde Nabî’nin yegâne varisi olarak görülen şair. örf ve âdetlerini yansıtan bir vesika niteliğindedir. Nabî-Saib yolunda yazdığı şiirlerinde büyük başarı göstermiş. Acem. Divanı (Dikmen 1991) dışındaki eserlerinin en önemlisi. Antakya’da doğan ve eğitimini de burada tamamladıktan sonra Lale Devri’nde İstanbul’a gelerek kalemiye sınıfına katılan şair. Klasik edebiyattaki kadın şairlerin en meşhuru Fıtnat Hanım (ö. edebiyatımızın en çok kaside söyleyen şairlerinden biridir. gazelde ise Nabî’yi örnek almıştır. Osmanzade Taip’in vasiyeti ve sadrazam İbrahim Paşa’nın emri üzerine kaleme aldığı 170 beyitlik vekaletnamesinde. 1149 / 1736). Divanında bir münacat dışında dinî şiirler yoktur. asrın önde gelen şairlerinden biridir. Asıl şöhretini kasideleriyle sağlamıştır. Bu. zaman zaman külfetli. Münif. bazı şiirleriyle taklidin ötesine geçmeyi başarmış güçlü bir şairdir. onların desteğiyle meslek hayatında yükselen Münif (ö. Koca Ragıp Paşa Bu asrın Nedim ve Şeyh Galip’ten sonra akla gelen ilk isimlerden biri olan Koca Ragıp Paşa (1699 . Vehbî. Bağdat ve Halep’te bulunduğu sıralarda Nabî ve Raşit gibi şairlerle karşılaşma fırsatı bulmuş ve onların etkisiyle hikemî şiir tarzına yönelmiştir. Vehbî. III. dönemin Nabî takipçilerinden biridir. kasidede Nefi. hoş sohbet. aynı zamanda devrin büyük devlet adamlarından ve bilge şahsiyetlerinden biridir. Fakat sanatının en olgun döneminde erken yaşta hayattan ayrılması. Bunlar arasında. Gençlik yıllarında Hezarî mahlasıyla genellikle âşıkane şiirler yazan şair.XVIII. çok kolay yazabilen güçlü bir şair olmakla birlikte şiiri yeterince ciddiye almamıştır. Sultan III. Bazı araştırmacılar Lale Devri’ni bu düğün ile başlatmışlardır. Onun da son hükmü vermek için defterini Selim Efendi’ye vermesini vasiyet etmiştir. İstanbul’un mahallî hususiyetleri. Bu asrın Nedim ve Şeyh Galip’ten sonra akla gelen ilk isimlerden biri Koca Ragıp Paşa (1699 . Ziya Paşa’nın Harabat’ına alınan “kaside-i nuniyye” ve “devlet” redifli şiirleri beğenilmiştir. Vehbî. İlk şiirlerinde Hezarî mahlasını kullanmış. 1194 / 1780) ise tam bir nazire şairidir (→ Fıtnat Hanım).
hayattayken divanını tertip etmemiş ve şiirleri daha sonra Müstakimzade’nin himmetiyle toplanmıştır. hikemi şiirin bu asırdaki en büyük temsilcisidir. Haşmet ve Fıtnat. Ragıp Paşa. Şiirleri. Ragıp. 1671) tesiri son derece belirgindir. bu güçlü ve veciz söyleyişe karşılık şiirleri yeterli incelikten ve coşkudan yoksundur. ulaşabileceği en yüksek makam olan sadrazamlığa kadar yükselmiştir. Yüzyıl Türk Edebiyatı tında. bunları tasannudan uzak güçlü. eski şiirimizin de önemli isimleri arasına girmeyi başarmış bir şairdir. Ragıp’ta.. Olaylara hikmet gözüyle bakmış. Kendi adına Laleli’de bir kütüphane yaptırmış ve bütün eserlerini buraya vakfetmiştir. latif sözlü bir zat olarak anlatılan şair. Devrin kaynaklarında. güçlü. Birçok gazeli Nabî’ye nazire olarak yazılmıştır. devletin gücünden çok şey yitirdiği bir devirde. günlük dilden alınan sözlerin yanında. Ragıp Paşa. Fıtnat Hanım.142 XVIII. Vakarlı. virane yerler. Fıtnat Hanım’la karşılıklı latife ve nazireleri devrinde epeyce meşhur olmuştur. Nabî etkisinde yazan diğer şairlerden farklı olarak. Atasözleri ve deyimler bakımından şiirinin zenginliği anlatımını daha da güçlendirmiştir. açık bir dille ifade etmeye çalışmıştır. meyhaneler . “Ehl-i feyzin eseri kalmasa da nâmı kalır”. Nabî’deki çok yönlülük ve derinlik yoktur. çok önemli görevler üstlenen şair. Zaman zaman Nedim’i hatırlatan gazeller söylemiştir. Birçok yeri görme fırsatı bulan. vaktini okumak ve ilmî konularla uğraşmakla geçiren. akılcı politikalarıyla devlete itibar kazandırmaya çalışmış ve bu yolda da önemli başarılar sağlamıştır. pürüzsüz ve açık bir söyleyişe sahiptir. Fakat. Fakat bunlar onun şiirlerinde fazla bir yer tutmamaktadır. “Söyle derd-i dilini her ne çıkarsa kısmet” gibi mısralar onun üslubunda önemli bir yer tutmaktadır. Ragıp. mahallî üsluptan ziyade klasik estetiğe bağlı kalarak hikemi şiirleriyle Nabî’yi takip etmiştir. Ragıp asıl başarısını gazellerinde göstermiştir. Nabî’nin en önemli takipçisi kimdir? Niçin? Örnek 6 (Gazel/Ragıp) Mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün 1 Harabâtı görenler her biri bir hâletin söyler Safâsın nakl eder rindân u zâhid sıkletin söyler harâbat : harap. 2 XVIII. Divanı’nın (Ragıp 1253) çok sayıda nüshası vardır. Çok sayıda eseri olmakla birlikte. “Pes rif ’atlere ziynet ile rif ’at gelmez” gibi. onun meclisinin müdavimlerinden ilk akla gelen şairlerdir. olgun kişiliğinden ve engin hayat tecrübesinden süzülüp gelen hikmet yüklü beyitlerle doludur. devrinde birçok şaire üstatlık etmiş ve kendinden sonra önemli takipçiler bulmuştur. divanında 174 gazele karşılık. “Bir giden bir dahi gelmez aceb ne hikmetdir”. Ragıp Paşa. basit bir taklitçi olarak kalmamış. Bu sebeple devri itidal ve hikmet devri olarak kabul edilmiştir. Burada yer alan şiirlerin birçoğu divanda yoktur. Gazellerinde Nabî ve Sâib (ö. Devlet adamlığı ve şairliğinin yanında. edebî bakımdan Divanı’ndan sonraki en önemli eseri Mecmua’sıdır. ilim. yüksek ahlaklı. kültür ve imar faaliyetlerine verdiği önemle tanınmıştır. Evini de. Mecmuadakiler bir tarafa bırakıldığında. kendi kişiliğini eserlerine başarıyla aksettirmiştir. bizzat başından geçenleri ve yaşadığı hayatla ilgili gözlemlerini de şiirlerine aksettirmiştir. Çelebizade Asım ve Haşmet gibi birçok önemli şair ve şahsiyetin toplandığı bir meclis hâline getirmiştir. olgun kişiliğini sanatına da yansıtmış. Yüzyıl divan şiirinde. kaside şeklinde yazılan sadece iki şiir vardır. az şiir yazmakla birlikte yazdığı az sayıdaki şiiriyle sadece devrinin değil. yeteneği ve kişiliğiyle hızla ilerleyerek. Bu beyit ve mısralardan bir kısmı. “Şecâ’at arz ederken merd-i kıbtî sirkatin söyler”. bugün bile hâlâ dillerde dolaşmaktadır..
bu farklılıktan ortaya çıkan tezadın hikmeti üzerinde durmaktadır. başlangıç revnak : güzellik. tekke ve gönül anlamına gelir. onun safasını. 5 Miyân-ı güft ü gûda bed-meniş îhâm eder kubhun Şecâ’at arz ederken merd-i kıbtî sirkatin söyler hâlet rind . gülün tazeliğinden söz etmeye başlayınca. İlahî sırrın varlıklar üzerinde görünmesi. bir şeyin hareketinden çıkan ses mînâ : şarap şişesi. olgunlaşmamış. Allah’ın lütfuna erme şikem : karın ekl ü şürb : yeme içme Tecellî neşesini midesine düşkünlerin anlaması mümkün mü? Zahit. kırmızı şarap Bülbül. özü ve sözü bir olan rintler için sefa. Hak’tan başkasını düşünmeme hâlidir. “Cünûn”. “Harâbât”. ıstırap Meyhaneyi görenlerin her biri bir özelliğinden bahseder. “Harâbât”ın. 3 Tecellî neş’esin ehl-i şikem idrâka kâbil mi Behişt andıkça zâhid ekl ü şürbün lezzetin söyler tecelli : görünme. 2 Ser-âgâz eyledikçe bahse bülbül revnak-ı gülden Bezmde kulkul-i mînâ mülin keyfiyetin söyler ser-âgâz : başlama. Şarap şişesinin çıkardığı lakırdı ise. Her iki imajda hüsn-i talil ve teşhis vardır. çekicilik. şarabın özelliklerinden. güle olan aşkından bahseder. Rintler. şarap şişesinin lakırdısı da mecliste şarabın özelliklerini anlatır. billur cam. aşkla kendinden geçme Ne akli hâkimin kararı ne de şeriat zabitinin hükmü… Aşkla kendinden geçenlerin yaşadığı iklimi seyredenler sadece oranın verdiği huzurdan bahsederler. zahitler ise sıkıntılarını anlatır. kelime olarak “delilik” anlamına gelmektedir. hem “sıklet” hem de “sefa” kaynağı olmasında tezat sanatı vardır. Dünyevi zevklere düşkün bu insanların. Zahitlerin Cennet’e kavuşma arzularının ardında. 4 Ne zabt-ı hâkim-i aklî ne hükm-i zâbit-i şer’î Cünûn iklimini seyr eyleyenler râhatın söyler cünûn : delirme. bu makama ulaşan âşıklar için orası rahatlık ve huzur mekânıdır. Tasavvufi olarak ise. oradaki nimetlere kavuşma düşüncesi yatmaktadır. işin şeklinde kalan özüne vâkıf olamayan zahitler içinse sıkıntı kaynağıdır.dinin şeklinde kalmayıp özüne nüfuz eden mutasavvıf zâhid : dünyaya rağbet etmeyen. şişe mül : şarap. Tasavvufi olarak ise. Ünite . dinin özünden habersiz şekilci kişi.z arafet kulkul : lakırdı. Cennet’in İlahî güzelliğe kavuşma yeri olduğunu anlamaları mümkün değildir. acı.6. Şair. halkın söylediklerine aldırmadan gönlünce hareket eden. keyfiyet : kalender.kendini bütünüyle ahrete adayan. Zahitler ne derlerse desin. Cennet’i andıkça yeme ve içmenin lezzetini düşünür. aslında o gülün güzelliklerinden. şarabın yasak olması sebebiyle virane yerlerde içilmesi sebebiyle meyhane anlamında kullanılır. Meyhane. Bu beyitte de zahit eleştirisi devam etmektedir. Gazelin konusu. aşktan bahseder. Bülbül ötmeye başlayınca. İlahî aşkla kendinden geçme. ham sofu sıklet : ağırlık. insanların dış dünyayı mizaçlarına göre farklı şekillerde algılamasıdır. Gül de şarap da aynı renktedir ve ikisi de aşkın sembolüdür.XVIII. Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup 143 : hâl. sıkıntı.
Bu şairin anlatmak istediği mesajı en güçlü bir şekilde veren belittir. kültürlü. kalp ser-besteveş : örtülü. Fıtnat’ın Koca Ragıp Paşa’nın konağındaki edebî meclislere katılması. Beytin ikinci mısrası. Fıtnat’ın böyle meclislere iştirak etmeye. Hekim ise. kendini iyi bir şekilde yetiştirmiş. bu konuda ihtiyatlı olmayı gerektirmektedir. açık sözlü bir şairdir. yüreklilik kıbtî : Kıpt kavmine ait. Yüzyıl Türk Edebiyatı güft ü gû : dedikodu bed-meniş : kötü huylu şecâ’at : yiğitlik. hastalıklı Hikmetli söz elbette mizaca uygundur. “hastaya” kulak verir ve “hasta” kişiye yine onun sağlığını düşünerek sağlıklı olduğunu söylemektir. Bu nüktenin hikmetini anlayan da yoktur. Şair de bunun sebebini söyleyememiştir. Ne kimse hikmetini anlar ne de Râgıp sebebini söyler? Şairin gönlünde. Çingene de. aynı zamanda şair ve musikişinas olan Mehmet Es’at Efendi’dir. o hastanın sıhhatli olduğunu söylemekten ibarettir. . veciz ifadesi ve dolgun anlamıyla atasözü gibi halkın diline yerleşmiş. klasik edebiyattaki kadın şairlerin en meşhurudur. İzzet Molla ve Namık Kemal gibi şairlerce şaşkınlıkla karşılanmıştır. karşılıklı olarak tartışmalara katılabilmeye imkân veren sosyal bir çevreden yetiştiğini belirterek. Onunla. şeyhülislam. seçkin bir aileden gelen Fıtnat (Şerife Zübeyde). Fakat İlahî Kudret böyle takdir etmiştir.144 XVIII. Babası. kendinden tamamıyla zıt bir mizaca sahip olan Rumeli kazaskeri Derviş Mehmet’le evliliği de. Koca Ragıp Paşa ve Haşmet arasında geçen müstehcen latifelerin ise uydurma olduğu tahmin edilmektedir (Yüksel 1977: 23-33). Annesi de kendi gibi şeyhülislam bir babanın çocuğudur. Çingenenin. Paşa ve Haşmet’le arasında geçtiği rivayet edilen kaba ve müstehcen latifeler. Şairin. kahramanlığını anlatırken elinde olmadan yaptığı hırsızlıkları anlatır. gönül. 6 Muvâfıkdır yine elbet mîzâca şîve-i hikmet Tabîbin olsa da kizbi marîzin sıhhati söyler kizb : yalan marîz : hasta. kahramanlığını anlatırken hırsızlığını söylemesi gibi… Kötü huylu insanlar. . Çingene sirkat : aşırma. 3 Divan şiirinde meşhur berceste mısralar ve beyitleri araştırınız ve beğendiklerinizi ezberleyiniz. “berceste” bir mısradır. nüktedan. düğümlenmiş bir nükte olarak kaldı. Tabibin yalan söylese de. Hanımefendi Hazretleri veya Şairler Kraliçesi: Fıtnat Hanım Tanzimat yazarlarınca “Hanımefendi Hazretleri” ve “Şairler Kraliçesi” gibi lakaplarla anılan Fıtnat Hanım (ö. iç dünyasının sesine değil. başı bağlı (Dünyanın bu hâli) perişan gönlümde. hırsızlık Dedikodu arasında kötü huylular kabahatlerini ortaya çıkarırlar. Hikmetli söz. bunların yadırganmaması gerektiğini ileri sürer. Sonraki asrın şairelerinden Fatma Âliye Hanım ise. konuşmaları sırasında iç dünyasını yani yaptıkları kötülükleri anlatırlar. 1194 / 1780) . gizli. “düğümlenmiş” bir nüktedir. 7 Perîşân hâtırımda nükte-i ser-besteveş kaldı Ne kimse hikmetin anlar ne Râgıb illetin söyler hâtır : hatır. mizaca uygun olmalıdır. bunlarla ilgili bilgilerin herhangi bir vesikaya dayanması. onun devrin geleneksel kalıplarını zorlayan bir kadın olduğunu düşündürmektedir. Bu da hastanın moral gücü açısından yararlı bir yalandır. Diğer kadın şairler gibi. hatta söylentilere göre aralarında hissî bir yakınlığın oluşması. Fakat. bu tezatlar. açıklanamamış.
Ragıp Paşa’nın sadrazamlığa getirilmesinden sonra gerek hakkındaki rivayetler. Daha çok gazellerinde başarılı olmuştur. felekten şikâyet şiirlerinin başlıca konusudur. diğer şairler gibi tarihler önemli bir yer tutmaktadır. külfetsiz. dünya malı ve mevkilerine önem vermemek. sizler de çözümlemeye ve sanatlarını bulmaya çalışınız. hepsi başta babası Es’at Efendi olmak üzere. âşıkların feryatlarını dinlerdi. Fakat o. sosyal hayattaki ve zihniyet dünyasındaki değişim kadar onun edebiyat dünyasında ulaştığı büyük şöhretin de etkisi göz ardı edilmemelidir. Mihrî Hatun. Divanında sadece 4 kaside vardır. Asım. zarif bir söyleyişi vardır. kendi kadın hassasiyetini yansıtmaktan uzak hikemî ve âşıkane söyleyişlerden ibarettir. Bunda. Dil içi çevirisi verilen Fıtnat’a ait aşağıdaki gazeli. Fıtnat. Fıtnat az yazan titiz bir şairdir. Divanında. Örnek 7 (Gazel/Fıtnat) Yok nazîri mülk-i hüsn içre cemâl-i yâr bir Kim olur âlemde zîrâ mihr-i pür-envâr bir Güzellik ülkesinde sevgilinin güzelliği gibi bir güzellik yok. akıcı. dudağımdan öpücüğü esirgemezdim. Ragıp Paşa. Bazen.6. edebiyatımızda yetişen kadın şairlerin sayısı Zeynep Hatun. Nedim ve kardeşi M. Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup 145 Divanı’nın (Azaklı 1998. fakat evinin bahçesinde inleyen bülbül bir tane değildir. küçük divanıyla da sonraki asırda da unutulmamış. Nabi ve Ragıp yolunda yazdığı şiirleriyle duygularını başarıyla dile getiren Fıtnat. Kanaatkâr olmak. Şiirleri. 2 Tek ferâmûş etme hâtırdan hemân eyle cefâ Âşık-ı küstâha cânâ lutf ile âzâr bir Ey sevgili! Tek gönülden çıkarma da cefa et. Eğer onu isteyen bir kişi olsaydı şekerle beslerdim. Fakat. Şerif Efendi’ye nazire olarak yazılmıştır. Bazı gazelleri bestelenmiştir (Akün 1995: 45). basit bir taklitçi olarak kalmamış. devrinde fıkraları ve şairliğiyle oldukça meşhur olmuş. klasik şiirin en güçlü kadın şairi olarak kabul edilmiştir. Nabî. Haşmet. Fıtnat. Divanındaki 59 gazelden birkaçı hariç. 4 1 . Raşit. 4 Gûş ederdi nâle-i uşşâkı ol gül neylesin Bâğ-ı kûyunda değildir andelîb-i zâr bir Gül. Ç. Ünite .dedi. devrin çok okunan şairlerinden biri olduğunu göstermektedir. Nedim tarzında gazeller de söylemiştir. diliçi çeviriyi. Onun.XVIII. Ayrıca. Ayşe Hubba Hatun gibi birkaç isimle sınırlıyken ondan sonra kadın şairlerin sayısında büyük bir artış olmuştur. 3 Dedi dilber eylemezdim bûse-i la‘lim dirîğ Kand ile beslerdim olsaydı eger cerrâr bir Sevgili. renkli kişiliğiyle olduğu kadar. Fıtnat’a gelinceye kadar. şiirleri elden ele dolaşmış bir şairdir. kudretli bir şair olmaması sebebiyle şiirleri duygu ve hayal derinliğinden yoksundur. Çünkü ışık dolu güneş dünyada sadece bir tanedir. Küstah âşığa lütuf da azar da birdir. Ülkü Tamer’in sadeleştirmesiyle karşılaştırarak farklılıkları ve sebeplerini tartışınız. Çeçen 2008) 31 yazma ve 4 matbu nüshasının olması. kendi duygularını zarif bir şekilde ifade ederek yer yer örnek aldığı şairlerin seviyesine çıkmayı başarmıştır. gerekse şiirleriyle oldukça meşhur olmuştur.
“Fıtnat Hanım-Gazeller”. 33 (Yaz 1998). Yüzyıl Türk Edebiyatı 5 Gerçi çok dîvâneler cânâ Kays ile Ferhâd-veş Vâdî-i aşk içre ammâ Fıtnat-ı gam-hâr bir Ey sevgili! Kays ve Ferhat gibi deli divane âşıklar çok. sanma ki Ağıt yakan bülbüllerin başka gönüldeşi yok Divaneler deliler çok Kays ile Ferhad gibi Ama sevda vadisinde Fıtnat’tan dervişi yok Ülkü Tamer. Fakat aşk vadisinde gam çeken Fıtnat sadece bir tane.146 XVIII. 26-27. Fıtnat Hanım-Gazel (Sadeleştirme) Şu güzellik ülkesinde sevgilinin eşi yok Dünyanın da ışık veren bir başka güneşi yok Sen hatırdan çıkarma da istersen acı çektir Nasıl olsa sevdalıdan daha çilekeşi yok Tek olaydın öpücüğü esirgemezdim dedi Sanır mısın aşk dilenen senden başka kişi yok Gül duyamaz çığlığını âşıkların. Kitap-lık. .
yüzyıldan itibaren belirginleşen Sebk-i Hindî’nin yansımalarını. divan şiirinde. farklı yönelişleri temsil eden bu şairler arasında farklılıklar. Seyyit Vehbî. her şairde farklı terkiplere ulaşır. mevcut estetik anlayışı içinde bütün imkânları zorlayan bir edebiyatın yeniden geriye dönüşüdür. yani Bakî (ö. Vakanüvis Pertev. Klasik üslup çizgisinde kalan şairler. Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup 147 Özet 1 XVIII. Nabî. Koca Ragıp Paşa dışındaki şairler. su gibi akıcı.1600).6. gerekse Nabî takipçilerinde de rastlanmaktadır. Ünite . Nabî’nin güçlü. Hikmetli söyleyişin en önemli isimleri. XVII. sanatkârane söyleyişe tepki duyan şairler. Şeyhülislâm Yahya (ö. Hint üslubuyla zirveye çıkan külfetli. 3 . Sakıb Dede gibi Mevlevî şairler ile Beliğ. Bunda onun yeteneği kadar. Bunlar. İlhamî. XVIII. Nahifi ise. yüzyıl divan şiirinde klasik ve hikemî üslubu devam ettiren şairlerin şiirlerini açıklayabilecek ve dönem hakkında değerlendirmeler yapabilmek. Enis ve Esrar Dede. yüzyıl divan şiirinde klasik üslubun temsilcilerini ayırt edebilmek. Osmanlı Devletindeki çözülüşün de payı vardır. Bunlardan Hazık kendisini “Nabî-i sanî” olarak nitelendirmiştir. Nazîm ve Enis Dede ile birlikte. Sünbülzade Vehbî ve Neylî ise hikemî şiirlerinin yanında Nedîm tarzında da şiirler söyleyen şairlerdir. Klasik üslubu devam ettiren şairlerin gazelleri. klasik üsluba bağlı kalmayı tercih etmişlerdir. şairlerin kudema tarzı dediği bir üsluptur. “Tarz-ı hasen” yani güzel. Şeyhülislam İshak. ortaklıklara göre daha sınırlıdır. benimsediği bir şiir tarzı geliştirmiştir. Klasik estetik içinde. 2 XVIII. Bu sebeple. Hikemî şiiri tercih eden şairler Nabî’ye olan hayranlıklarını her fırsatta dile getirmişlerdir. gönle ve kulağa hoş gelen bu üslup. Nevres-i Kadim ve Esrar Dede ile hikemî üslubu devam ettiren Koca Ragıp Paşa ve Fıtnat Hanımdan seçilmiş metinleri okudunuz. Nevres-i Kadim. Beylikçi İzzet. açık. nüktesiz şiirin pejmürde kıyafetli bir güzelden farksız olduğunu söylemişlerdir. üslup sahibi. birçok şairin tercih ettiği üslup olmuştur. kendilerini kuruluğa düşmekten kurtaramamışlardır. akıcı üslûbuna erişememişler. Şeyhülislam Yahya ve Neşatî’yi üstat kabul eden Nazîm Yahya. Şeyh Galib’in Dîvânı da klasik estetik çizgisinde yazılan şiirler açısından zengindir. klasik üslubun temsilcileridir. bir girdaba benzetilen mazmun yüklü şiirlerden farklı olarak. Hoca Neşet. Çünkü bu edebiyat bir gelenek edebiyatıdır ve şair o gelenek içinde eser vermek zorundadır. daha çok Bakî ve Şeyhülislam Yahya’nın. yer yer bu tarzın temsilcileri arasında da görülür.XVIII. hikemî üslubu devam ettiren şairlerin gazelleri ise Nabî’nin gazelleriyle benzerlikler gösterir. Bu tarz söyleyişin örneklerine gerek Nedîm takipçilerinde. Kâmî ve Nahifî’dir. Kendisinden sonra yetişen pek çok şairin üstat kabul ettiği. bürokrat ve aydın kimliğiyle Nabî’nin tarzını en iyi anlayan ve yorumlayan şairdir. Münîf ve Koca Ragıp Paşa’dır. tabii. zihnî şiiri eleştirerek şiirde nüktenin de önemli olduğunu. Çözülme dönemlerinde hikmet ve felsefenin ilgi çektiği bilinen bir olgudur. yüzyılda Koca Ragıp Paşa. yüzyıl divan şiirinde Nabî’nin etkisinin ne ölçüde devam ettiğini değerlendirebilmek. Nahifî. XVIII. yüzyılda klasik tarzı sürdüren Kâmî. XVIII. açık ve zarif bir söyleyişe sahiptir. asırda. çığır açan şairlerden biridir. daha çok Sebk-i Hindî öncesi. Nedîm’de zarif bir senteze ulaşan bu üslup. Klasik üslubun bu asırdaki en önemli temsilcileri. XVIII. Bu. anlamdan ziyade sese önem veren. zarif bir söyleyişe dayanan klasik üslup. dinî-tasavvufi duyarlılıkla kaleme aldığı şiirleriyle bu üslup içerisinde farklı bir yönelişi temsil eder. Raşit.1643) gibi şairlerin elinde ifadesini bulan.
Sosyal ve kültürel hayattaki değişim d. Hâzık 9. 18. Nâmî c. Kâmî b. Kadın şairlerin teşvik edilmesi c. Nazîm. Nevres e. Yüzyılda kadın şairlerin sayısının artmasının temel sebebi nedir? a. Sevgililerin cefasını ölçmeyi c. Hayretî c. Kâmî. XVIII. yüzyılda en verimli çağını yaşamasının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir? a. Aşağıdakilerden hangisi. Göktaşını 7. Samî d. Nedîm’in şiirlerinin gördüğü ilgi b. yüzyılda klasik üslubu sürdüren şairlerden biri değildir? a. Nedimane söyleyişe olan rağbet . XIX. İnsanların hikmete duyduğu hasret b. Galip d. Koca Ragıp Paşa’nın sanatının özelliklerinden biri değildir? a. Enis Dede c. Esrar Dede. “tarz-ı hasen” (güzel tarz) olarak nitelendirdikleri klasik üslubu sürdürmelerinin veya dönmelerinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir? a. Vehbî. yüzyılda klasik sevgili imajından sapmaların temel sebebi nedir? a. Mahallîleşmeye olan tepki d. Esrar Dede d. Mahallîleşmenin etkisi e. Divan şiirindeki klasik üslubu. Duygu ve hayalden ziyade fikrin ön planda olması e. Nedim’in etkisi 6. Az yazan titiz bir şair olması c. Sürekli cefa veren sevgiliye olan tepki c. Sakıp 3. Günlük konuşma diline ait unsurların yoğun şekilde kullanılması 2. Kırmızı renkli taşı e. Kadın şairlerin şiir meclislerine girebilmesine izin verilmesi b. asırda. Yöneticilerin yönlendirmesi 8. Hikemî üslubun XVIII. Yağmur taşını d. Nahifî b. 18. girift hayallerle yüklü olması c. klasik üslup içinde dinî-tasavvufi duyarlılığı sanatlarının asli amacı hâline getiren şairler aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir? a. Hint Üslubunun etkisi d. Fikre önem vermesi d. diğer üsluplardan ayıran temel farklılık aşağıdakilerden hangisidir? a. Hikemî tarzın güzelliği c. Nabî’nin etkisinin büyüklüğü e. Şeyh Galib’in şiirleriyle divan şiirinde zirveyi temsil etmesi c. Baki’nin lirizmin doruklarına çıkması d. “Yada” taşı aşağıdakilerden hangisini ifade eder? a. asırda Hint üslubu ve mahallî üslup yerine. Devrinde “Koca” sıfatıyla tanınması b. Hevayî. Şairlerin. Âlî e. Anlamın dolgun ve ifadesinin veciz olması 10.148 XVIII. Kâmî ve Nahifî’nin dönem şairleri üzerindeki etkisi 4. Açık ve zarif bir söyleyişe yaslanması d. Şiirlerinin engin tecrübesinden süzülüp gelmesi e. Salim e. Mihenk taşını b. Anlaşılması güç. Aşağıdakilerden hangisi. 18. Nahifî b. Ses sanatlarından ziyade anlam sanatlarına yer verilmesi b. Klasik estetikte yenilik arayışları b. 18. Şiirdeki yüzeyselleşmeye ve aşırı zihnîleşmesine duyulan tepki e. yüzyılda “Nabî-i Sani” (İkinci Nabî) olarak tanınan şair kimdir? a. Yüzyıl Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım 1. Sakıp Dede 5. Fıtnat’a olan hayranlık e.
Klasik belagatte. şiirde de güzel bir anlamın ölçülü bir sesle şiirin güzelliğini daha da arttırdığı kabul edilmiştir. Makbul olan ise olan ikisinin de bir arada olmasıdır. Kendi duygu ve düşüncelerini en iyi bir şekilde aksettirebilecek imajları yakalayan şair. en güzel şiirler. yüzyıldan sonra. Yüzyıl Divan Şiirinde Hikemî Üslup ve Temsilcileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. giyinip kuşandıkları ise arazî güzellik olarak kabul edilirdi. Güzel ise süslenmese de güzeldir. Yüzyıl Divan Şiirinde Klasik Üslup ve Temsilcileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sanatkâr ise. Yanıtınız yanlış ise “XVIII. c . Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Edebiyat dünyasında. genellikle nesiller ve akımlar etki-tepki şeklinde gelişmiştir. Şiirde ise . c Yanıtınız yanlış ise “XVIII. Mahallî söyleyişin yüzeysel olduğunu. Yüzyıl Divan Şiirinde Hikemî Üslup ve Temsilcileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. aşırı bir şekilde süslenmiş bir çirkine benzetilirdi. Yüzyıl Divan Şiirinde Hikemî Üslup ve Temsilcileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “XVIII. Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup 149 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. söz güzel bir kıza benzetilerek onun güzelliği zâtî (asli ) ve arazî (sonradan gelen ) olmak üzere ikiye ayrılırdı. a 10. Yüzyıl Divan Şiirinde Klasik Üslup ve Temsilcileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 5. giyim-kuşam tarzı şiir gibi farklılıklar göstermekle birlikte. Yüzyıl Divan Şiirinde Hikemî Üslup ve Temsilcileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. arazî güzellik de sözü güzelleştiren sanatlara (bedî’ ) tekabül eder. Yanıtınız yanlış ise “XVIII. şairlerin bir kısmı. Yüzyıl Divan Şiirinde Klasik Üslup ve Temsilcileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. e 9. Yanıtınız yanlış ise “XVIII. Doğuştan gelen güzelliğini ölçülü naz. zihnî ve fikrî şiirin gönle hoş gelmediğini düşünen şairler ise. c 7. d 4. Bu dilberin doğuştan gelen güzelliği.6. bir kısmı da mahallî söyleyişe açılmakta bulmuştur. Her devrin güzellik anlayışı. Bu. girift hayallerle yüklü söyleyişinde. yeniden klasik üsluba dönmeyi yeğlemişlerdir. Yüzyıl Divan Şiirinde Klasik Üslup ve Temsilcileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yeniliği klasik şiirin duyguya yaslanan. akıcı ve zarif bir söyleyişe dayanan şiir yerine. bu iki unsur arasındaki uyum ve bütünlük her zaman geçerliliğini koruyan bir prensip olmuştur. Yanıtınız yanlış ise “XVIII. Güzel olan süslenmese de güzel olduğuna göre. Yüzyıl Divan Şiirinde Klasik Üslup ve Temsilcileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Divan şiirinde de. konuşma dili yalınlığında fakat anlam bakımından dolgun şiirler kabul edilmiş ve bunlar “saf ” (halis) şiir olarak kabul edilmiştir. b 3. d 8.XVIII. okuyucuların estetik zevkine hitap edebilmek amacıyla ses ve söz tekniklerinden yararlanarak kelimelere yeniden can vermeye çalışır. gördüklerine daha farklı bir gözle bakmayı tercih eder. zatî güzellik manaya (meanî ve beyan ). Yanıtınız yanlış ise “XVIII. şairler şiir güzelini niçin süslemek gereğini duymuşlardır? Çünkü. Ünite . Yanıtınız yanlış ise “XVIII. endamı. Yanıtınız yanlış ise “XVIII. hayali yani zihni esas alan. Yanıtınız yanlış ise “XVIII. Yüzyıl Divan Şiirinde Klasik Üslup ve Temsilcileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. zerafeti. anlaşılması güç. bir güzelin sadece örtünmesi gereken yerlerini örtmesine benzer. giyim kuşamla bütünleştiren güzel gibi. Klasik üslubun en güzel örneklerinin verildiği XVI. eda. Onlara göre zâtî güzellikten yoksun arazî güzelliğin hiç bir önemi yoktu. zâtî. a 6. tabiattaki varlıklar ne kadar güzel olursa olsun onları göründükleri şekilde tasvir etmek.
diğer şiirde şairin imaj dünyasını “yok” redifi yönlendirmiştir (2 ve 3. rediftir. eski şiirimizin de önemli isimleri arasına girmeyi başarmıştır. eski önemini yitirmekle birlikte çok az da olsa örneklerine rastlanmaktadır. bunları tasannudan uzak güçlü. Tamer. basit bir taklitçi olarak kalmamış. eser vermek yani divan sahibi olmak için bir berceste mısranın yeterli olacağını söylemiştir. az şiir yazmakla birlikte. Bu sebeple. “beyt-i berceste”. şairlerin engin tecrübelerinden süzülüp gelen binlerce berceste mısra vardır. Sıra Sizde 4 Yapılan diliçi çeviride. Olaylara hikmet gözüyle bakmış. Sitem hep âşinalardan gelir bigânelerden gelmez (Nabî). Şiiri “güfte”den çıkarıp “beste”ye doğru yaklaştıran unsurlardan biri olan kafiye ve redif. Fakat o. açık bir dille ifade etmeye çalışmıştır. Fıtnat’ın gazeli ise aruzla yazılmıştır ve veznin hece sayısı da 15’tir. Bu özelliklere sahip olan beytin bütünü ise. Hatta Koca Ragıp Paşa. Vakarlı ve olgun kişiliğini sanatına da yansıtan Ragıp. dönemin en çok takipçi bulan şairlerinin başında gelmektedir. Fakat bunlar içinde Koca Ragıp Paşa dışında Nabî’nin güçlü. yüzyılda hikemî (tebliğî. Bu sebeple. Aşağıdaki birkaç mısra. XVIII. en verimli çağını yaşamıştır. Sıra Sizde 3 Divan şiirinde. Beyitler gibi). ilk olarak Uygur şiirinde eklerin tekrarı olarak görülmeye başlayan redifler. kendi kişiliğini eserlerine başarıyla aksettirmiştir. didaktik) üslup. Türkçenin yapısından kaynaklanan bir zaruret olarak gören Yahya Kemal. akıcı üslubuna erişen şair çıkmamıştır. Bu beyit ve mısralardan bir kısmı. Bunu. İnsan âlemde hayal ettiği müddetçe yaşar (Yahya Kemal). Nabî etkisinde yazan diğer şairler gibi. metne bağlı kalınırken.berceste mısra söylemeye çok önem vermişlerdir. Ülkü Tamer’in sadeleştirmesi ise diliçi çeviri kokusu taşımakla birlikte. Birçok gazeli Nabî’ye nazire olarak yazılmıştır. “Eğer maksûd eserse mısra-ı berceste kâfidir” diyerek. veciz ve dolgun anlamlı mısralara “mısra-ı berceste” mısra demişlerdir. sadece devrinin değil. gerek halk gerekse divan şiirimizin çok önemli bir tarafını teşkil eder. şairlerden seçtiği 1067 berceste mısrayı Zinetü’l-Mecalis adıyla bir araya getirmiştir. Modern şiirde ise. Bunda temel belirleyicilerden biri. Recaizade Ahmed Cevdet. her iki metinde redifin farklı olması. şiirinde aruzu kullanmamakla birlikte her mısranın 15 heceden olmasına dikkat etmiştir. çok tanınan berceste mısralardandır: O mâhîler ki deryâ içredir deryâyı bilmezler (Hayalî). bugün bile hâlâ dillerde dolaşmaktadır.” der. Hikmetin ve hayata ibret gözüyle bakmanın çok önemli olduğu klasik şiirde. “Türk’ün manzumeleri âdeta rediften doğar. cinaslı kullanımlarıyla şiirin anlam dünyasını zenginleştirirken. Türk redifi buldu mu asıl özünü söylemiş demektir. Türk edebiyatında. şiirin bütünü ise “gazel-i berceste” demişlerdir. Şairler. manzum olarak anlamı verebilme kaygısı sadeleştirmeyi bir nazire hâline getirmiştir. Pest fıtratlara ziynet ile rif ’at gelmez (Koca Ragıp Paşa). Gazellerinde Nabî ve Saib tesiri son derece belirgindir.150 XVIII. Yüzyıl Türk Edebiyatı Sıra Sizde 2 Nabî. ses ve anlam güzelliğiyle halkın diline yerleşen. divan şiirinin temelini oluşturan unsurlardan biridir. diğer farlılıkların da kapısını aralayan temel etmen olmuştur. . Fıtnat Hanım’da “bir” redifi.
13 : 39-46. Anadolu Sahası Musikişinas Divan Şairleri. YLT.Kırıkkale: Kırıkkale Ü. Fen-Edebiyat Fakültesi. Ankara 2001. 294 s. Sedit (1977). 22: 87-101. Karaismailoğlu). “Seyyid Vehbî’nin Hayatı. Ankara: Ankara Üniversitesi SBE Doktora Tezi.J. Türkbilig. Arslan. Hüseyin (1996). JTS.. Horata. Dikmen. Hayatı. Facsimile. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: MEB Yay. “Koca Râgıb Paşa’nın Sanatında ve Yaşantısında Haşmet’in ve Fıtnat’ın yeri”. Fıtnat Hanım-Hayatı. Enis Receb Dede. 437-542. 1: 73-80. Lâle Devri Şairi Şeyhülislam İshak ve Divanı. Ankara:TÜSAV Yay. Güntan. Halit (1993). Ali (1995). O. Erişen Yazıcı. Dikmen. Hoca Neş’et. 2 C.Seyyid Vehbî ve Divanının Karşılaştırmalı Metni. Fatma Mediha (1995). İrfan (1992).. Horata. Bulak. Yüksek Lisans Tezi. Edebî Kişiliği ve Şairliğinin Değerlendirilmesi”. Edebî Kişiliği ve Divanının Tenkitli Metni. Râgıb (Mehmed Paşa) (1252). (çev. Edirneli Kâmî ve Dîvânının Tenkitli Metni. Biltekin. Faruk (1995a). Yüksek Lisans Tezi. Muvakkitzade Pertev Divanı. Aypay. Ankara: Akçağ Yay. Gibb. Sosyal Bilimler Dergisi. Ö. Horata. Malatya: Öz Serhat Yayıncılık. Mehmet (1999). Yüzyılda Klasik ve Hikemî Üslup 151 Yararlanılan Kaynaklar Akkaya. Arı. Şen. Beylikçi İzzet Bey Dîvanı (İnceleme-Metin). Sivas. Hayatı. Edebî Kişiliği ve Divanının Tenkitli Metni. İlhan ( 1998). Ali Çavuşoğlu). M. Yüksel. Critical Edition. E. Şiir Dünyası ve Divanı. 3: 115-136. Doğan. Osman (2009). “Klasik Estetikte Hazan Rüzgârları: Son Klasik Dönem (1700-1800)”. Yüksek Lisans Tezi. Antakyalı Münîf Divanı. Eserleri. Kâmî’nin Behcetü’l-Feyhâ Adlı Mesnevîsi. Genç. Edebî Kişiliği ve Divanının Tenkitli Metni. Türkoloji Araştırmaları. Konya: SÜ.2. Elazığ: FÜ. Edebî Kişiliği ve Divanının Tenkitli Metni. Ankara: AÜ. JTS. Türk Edebiyatı Tarihi. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. Hamit (1991). 2 C. Hamit (1998). Edebî Şahsiyeti. Mevlevîlikte Bir Hânedânlık Kurucusu: Sâkıb Dede ve Dîvânı. Bursa: UÜ. İmran (1998). Ahmet (2003).. Adem (1990). Cambridge. 7: 23-34. Osman (1998). Sabahattin (1999). s. Nevres-i Kadîm and His Turkish Divan. Özyılmaz. Osman (2001). Eserleri. XVIII. s. Published Harvard University. İzmir. Ercan. İÜ. Ankara: Akçağ Yay. Eserleri ve Divanı. Horata – A. Divan-ı Sultânu’ş-şu’arâ ve Şeyhü’lvüzerâ Merhum u Mağfur Râgıb Mehmed Paşa. “Kâmî Mehmed Efendi ve Fîrûznâme”.Tenkidli Metin). Konya: Yıldız Basımevi. Râşid Divanı. Yüksek Lisans Tezi. Konya: SÜ. KTB Yay. İstanbul: İÜ.Nur (1997). Çeçen. Yüzyıl: Son Klasik Dönem Türk Edebiyatı. Necati (1959). Horata. Textual Analysis. “Türk Edebiyatında Mevlana”. Türkoloji Dergisi. Ankara: Akçağ Yay. Azaklı. Hayatı. Özlem (2002). Subhizâde Feyzî: Hamse. “Fıtnat Hanım”. C. Halil (1990). Gürol. Nahifî Süleyman Efendi (Hayatı. YLT.XVIII.. Mevlana. 2 C. DT. Halil (2008). Avni (1999). 107-120. İstanbul: MÜ. Elgin. (Ed. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Vak’anüvis Mehmed Pertev Efendi ve Divanı (İnceleme. DT. Ankara: KB Yay. Eserleri. Osman (2000). Edebî Kişiliği ve Dîvanının Tenkidli Metni. Osman (2007). Ankara: Bizim Büro Basımevi. Selim III (İlhamî). Akün. Receb Enis Dede. 22: 87-101. Horata. Osmanlı Şiir Tarihi I-V. Hamit (1998). 7 (1-2): 285-301. Eserleri. Yıldırım. Ceyhan. Ekrem (2007). “Kâmî’nin Behcetü’l-Feyhâ Adlı Mesnevisi”. Başvurulabilecek Kaynaklar Bektaş. Zübeyde Fıtnat Hanım’ın Hayatı. Ankara: AÜ. Dikmen. Ayşe (1994). Kezban (1994).Wilkinson (1999). Konya: SÜ. Sanatı ve Divanı. Edebî Kişiliği ve Şairliğinin Değerlendirilmesi”. Ankara: KB Yay. Hayatı. Kâmî. Erdemir. “Esrar Dede’nin Lügat-i Talyan Tercümesi”. Ünite .. Gülgun (1998). . “Seyyid Vehbî’nin Hayatı. Has Bahçede Hazan Vakti.6. Küçük. Hayatı. Eserleri. Esrar Dede.
yüzyıl nesir türlerini ve yazarlarını ayırt edebilecek. YÜZYILDA BAŞLICA MENSUR TÜRLER • VEHBÎ • KÂNÎ • SONUÇ XVIII. Yüzyıl Türk edebiyatı XVIII. XVIII. Yüzyılda Nesir . yüzyıl nesri üzerine değerlendirmeler yapabileceksiniz. XVIII.7 Amaçlarımız XVIII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Osmanlı nesrinin XVIII. yüzyıldaki tarihsel gelişimini açıklayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • • • Giritli Aziz Efendi Muhayyelat Biyografi Hafız Hüseyin Ayvansarayî Tarih Gazavatname • • • • • • Sûrname Vehbî Sefaretname Seyahatname Münşeat Kânî İçindekiler • GİRİŞ • XVIII.
gerçek karşılığını XIX. eserlerinde dil ve üslup bakımından da onları izlemişlerdir. Bu dönem nesir yazarları. Beylikçi İzzet ve Nahifî gibi şair ve münşiler münşeat mecmualarında. bir tarih kitabının dahi halka yaklaşan bir dille nasıl yazıldığına güzel bir örnektir: . secinin önemli bir ahenk unsuru olarak kullanıldığı bir anlatım tarzını benimsemişlerdir. ağdalı. seleflerin (öncekilerin) eserlerine zeyl yazma geleneğini devam ettirmişler.XVIII. Nevres-i Kadîm. Bir önceki asırdan devraldıkları geleneği devam ettirmeyi yeğlemişlerdir. Şiirde bu dönemde nasıl bir yandan klasik tarz devam ettirilirken diğer taraftan Sebk-i Hindî ayrı bir eğilim olarak ağırlığını hissettirmiş. Arapça Farsça kelime ve tamlamalarla yüklü. Tarih-i Silahdar’dan alınan şu kısa paragraf. artık Türk nesrinde gelenekselleşmiş olan. Kânî. Salim ve Ramiz gibi tezkireciler ise tezkirelerinde bu tarzı benimsemişlerdir. Bu yüzyılın nesir dünyasındaki hâkim üslubu böyle olmakla beraber dönemdeki bütün mensur eserlerin süslü nesir veya ağdalı nesirle yazıldığını söylemek doğru değildir. Bu yüzyılı. Âtıf. Şefik gibi yazarlar tarih kitaplarında. başını Nedim’in çektiği mahallî söyleyiş ayrı bir ilgi hâlesi oluşturmuşsa nesirde de benzeri bir durum karşımıza çıkmaktadır. Koca Ragıp Paşa. sade nesir örneği kabul edilebilecek metinlerin yer aldığı görülmektedir. Sözgelimi Fındıklılı Silahdar Mehmet Ağa’nın Silahdar Tarihi’nde. Naima. Bu yüzyılda daha sade bir üslubu tercih edenler ise ya İbrahim Hakkı (Marifetname) örneğinde olduğu gibi topluma vereceği bir mesajı olan müelliflerdir ya da şiirdeki mahallileşme eğiliminin nesir alanındaki temsilcileridir. Raşit. Yüzyılda Nesir GİRİŞ XVIII. yüzyılın nesir dili. Estetik nesirde önceki yüzyılın üstatları Veysî ve Nergisî’nin tarzı takip edilmiş ve bu tarz. Çelebizade Âsım. asra büyük oranda damgasını vurmuştur. dahası aynı eserin muhtelif bölümlerinde dahi üslubun içeriğe göre değişkenlik gösterdiğini önemle belirtmek gerekir. Veysî ve Nergisî gibi yazarların tarzını sürdürenler. “sanatlı. İzzî. hatta aynı müellifin farklı eserlerinde farklı üslupları kullanabildiğini. Bu farklı üslup tercihlerini tek bir sebebe bağlamak mümkün değildir. mutantan” gibi sıfatlarla nitelendirilen. özellikle öykülemeye dayalı bölümlerde Evliya Çelebi’yi hatırlatan akıcı ve nükteli bir anlatım tarzının benimsendiği. İlerleyen kısımlarda tanıtılacak olan hemen bütün şerhler ve sefaretnamelerde de Veysî ve Nergisî tarzının benimsendiği bilinmektedir. Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Marifetname’sinde ve Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin Sefaretname’sinde. ana hatları itibarıyla bir önceki asrın devamı niteliğindendir. Raşit. Osmanzade Taip. yüzyılda bulacak olan “arayışlar devri”nin ilk tohumlarının atılmaya başlandığı bir dönem olarak nitelemek yanlış olmaz. Ancak bu yüzyılda birçok yazarın benimsediği bu üslubun süslü nesirle (üslub-ı müzeyyen) ağdalı nesir (üslub-ı âlî) arasında gidip gelen değişken bir yapı arz ettiğini. Safayî.
kimi bölümlerinde münşiyane bir edayla kaleme alınmıştır. daha genel tanımıyla çevresel şartlardan soyutlamak mümkün değildir. mensur bölümleri çok sınırlı tutulan bu eserlerin nesir tarzının birer ürünü olarak değerlendirilmesini de güçleştirmiştir. özellikle edebiyat tarihi ve şair biyografileri bakımından değeri tartışılmaz eserler olan şair tezkireleri akla gelir. Ahmet Midhat Efendi’den Namık Kemal’e Muallim Naci’den Behçet Necatigil’e kadar pek çok yazara ilham kaynağı olmuştur. yüzyıl klasik Türk nesri denince. yüzyılın Tanzimat dilinin habercisi niteliğinde ilginç bir eserden bahsetmeden geçmemek gerekir. sefir olarak Berlin’de bulunmuş ve orada ölmüştür. Muhayyelat. Bu durum. Edebî olayların dönem şartlarıyla birlikte geliştiğini söylemiştik. Eser. Bununla birlikte özellikle Tanzimat yazarları tarafından küçümsenen Muhayyelat’ın Batılı anlamdaki romanın bizdeki ilk ürünü değilse de “habercisi” olduğuna kuşku yoktur. Halk hikâyeleri. hakkında çalışmalar yapılmıştır (Uysal 2006). edebî gelişme ve oluşumları devrin siyasal. dönem dönem zikzaklar çizen bir seyir gösterdiğini biliyoruz. Muhayyelat-ı Aziz Efendi’yi devrinin diğer mensur eserlerinden farklı kılan özellikler nelerdir? XVIII. Binbir Gece ve Binbir Gündüz Hikâyeleri’nden ilham alınarak yazılan bir hikâyeler külliyatıdır. hikmet ve roman karışımı bir eser olan Muhayyelat’ı farklı ve orijinal kılan da bu özelliğidir. bu eseri dil ve üslup bakımından divan nesriyle Tanzimat sonrasındaki şuurlu sadelik arasında bir “köprü” olarak değerlendirmiştir.154 XVIII. Hem eski hem de yeni harflerle birkaç kere yayımlanmış. Başta Salim ve Safayî 1 . Vasfi Mahir Kocatürk. Türk tezkirecilik geleneğinin ilginç bir şekilde. muhtevanın değişkenliğine göre kimi bölümlerinde müellifin “dervişler dili” dediği konuşma diline oldukça yaklaşan bir dille. Bütün bu arayışlar arasında bu yüzyılda adeta XIX. şiir severlerin beğenisine sunulan birer şiir mecmuasına veya antolojiye dönüştürmüştür. eserini de o dönemde tamamen yabancısı olduğumuz “roman” türünden etkilenerek kaleme aldığı açıktır. Tanzimat ve hatta Cumhuriyet ediplerine kadar süren bir etki alanı oluşturan eser. İner su alur ırmakdan İlik görinür parmakdan Öldüm sana yalvarmakdan Gel seninle barışalum diyüp mahbûb gül sîmâlı kızlar soyunup hamâma girerler. Giritli Ali Aziz Efendi’nin bu yüzyıl sonlarında yazmasına rağmen 1852 yılında basılan Muhayyelat-ı Aziz Efendi adlı eseri. Geleneksel terbiye ve kültürün yanı sıra Batı’yı da tanıyan yazar. Yigirmi yedi penceresinde güzel sûretle yazılmış ki birbirine Pencereden bakışalum Elma turunc atışalum diyüp gûyâ nâz u işve iderler. masal.” Edebî olayları. Yüzyıl Türk Edebiyatı “Vâlide sultân nâmına ta’mîr olunan hamâm Hazret-i Meryem Manastırı olup şol kadar rûşendir ki vasf olunmaz. tezkireleri. yüzyıl tezkirecilerinin bütünüyle olmasa da ağırlıklı olarak şairler hakkında biyografik bilgiden ziyade şiirlerinden alınan örnek metinlerin esere taşındığı bir tarzı tercih etmeleri. Ali Aziz Efendi’ye modern romanla masal veya halk hikâyesi arasında bir yerde duran bu eseri yazdıran da yazarın şahsî tecrübeleridir. Batı romanıyla ancak yarım yüzyıl sonra ciddi olarak karşılaşacak olan Türk edebiyatında oldukça etkin olmuş bir eserdir. Dünyâya ne denlü güzel geldiyse cümlesinin sûretin bunda izhâr ve ma’rifetin beyân itmişler. XVII. Dolayısıyla Batı edebiyatını tanıdığı. tarihsel ve toplumsal ortamından.
XVI. Vakayi’u’l-Fuzala’nın çok önemli bir özelliği her padişah döneminin sonunda şairlerin ayrı bir bölüm hâlinde ve klasik bir şairler tezkiresi tarzında takdim edilmiş olmasıdır. II. Hazırlayan: Abdülkadir Özcan. Osmanzade Ahmet Taip’in Damat İbrahim Paşa’ya sunduğu Hadikatü’l-Mülûk adlı eserinde Osman Gazi’den II. yüzyıldan beri görülmekle birlikte sûrname yazıcılığının bu dönemde zengin bir edebiyat vücuda getirmesi ve gazavatname yazıcılığının artarak devam etmesi dikkat çekicidir.7. YÜZYILDA BAŞLICA MENSUR TÜRLER Biyografiler Taşköprüzade’nin ünlü eseri Şakayık’a zeyil ve tercüme yazma geleneği bu asırda da devam etmiştir. vezir. biyografi geleneği çerçevesinde düşünüldüğünde de üretken bir devirdir. yani belirli meslek sahiplerine dair biyografik eserler de bu asırda yoğun bir şekilde kaleme alınmıştır. Uşşakizade Seyyid İbrahim Hasib’in. XVI. Bu yüzyıl nesir edebiyatının en belirgin özelliklerinden biri de “yeni ve yerli” diyebileceğimiz türlerin ortaya çıkması ve yaygınlaşmasıdır. Ünite . yüzyıl. Ahmet dönemlerini kapsayan eserde. XVIII. Mustafa’ya kadar tahta çıkan Osmanlı padişahlarının hayat ve hayratları anlatılmaktadır. oğlu tarafından temize çekilip I. müellifin ölümü üzerine eksik kalan üçüncü cilt. Murat. Şakayık zeyillerinin en önemlilerinden olan Şeyhî’nin Vakayiu’l-Fuzala’sı ve diğer zeyillerle birlikte zümre biyografileri. yüzyıldaki seleflerinin yoluna geri dönerek tezkireleri yine Türk nesir edebiyatının en önemli eserleri arasına dâhil etmişlerdir. şeyh ve şairler tanıtılmıştır. Bir önceki yüzyılda bir tek örneği görülen sefaretnamelere bu asırda pek çok yeni örnek eklenmesi. o devirde yetişen vezirler. . yüzyıl tezkireciliğinin ilginç bir örneği de Ahmet Lutfî adlı bir mahkeme kâtibi tarafından yazılan Tezkire-i Şuara’dır. Mahmut’a sunulmuştur. Bu yüzyılı. Şakayık zeyillerinden özellikle edebiyat araştırmaları için en önemlisi olan Vakayi’u’l-Fuzala da bu yüzyılda Şeyhî Mehmet Efendi tarafından kaleme alınmıştır. biyografi yazıcılığının zirveye ulaştığı bir dönem olarak adlandırmak yanlış olmaz. kadı. Osmanzade Taip’in en tanınmış biyografik eseri olan Hadikatü’l-Vüzera’sı Osmanlı vezirlerinin hayatının toplu olarak yer aldığı ilk eserdir. Şakayık-ı Numaniyye ve Zeyilleri. Salim Tezkiresi gibi oldukça önemli bir şair tezkiresine kaynaklık etmiş olan Vakayi’u’l-Fuzala. üç cilt olup diğer zeyiller gibi bu da padişahların dönemlerine göre tabakalar hâlinde tertip edilmiş ve eserde her padişahın döneminin sonunda. Yüzyılda Nesir 155 olmak üzere XVIII. Nevizade Atayî’nin bıraktığı yerden devam ederek yazdığı Zeyl-i Şakayık’ta. Bu yönüyle Âlî’nin Künhü’l-Ahbar adlı tarihindeki sistemin aynısını uygulayan Şeyhî Mehmet Efendi’nin zeylini bu yüzyılda yazılmış şuara tezkireleri arasında saymak dahi mümkündür. yüzyıl tezkirecileri çoğunlukla. Hasib’in eseri gibi Atayî’ye zeyil olarak yazılan eser. Vakayi’ü’l-Fuzala. sadece belli bir şehirde yetişen şairleri kapsaması açısından ilginçtir. Bizzat Şeyhî tarafından yazılıp tamamlanan ilk iki cilt Damat İbrahim Paşa’ya. İstanbul 1989). her bölümün sonunda o dönemde yetişen bilgin. Tarihsel olarak IV. 1708-1740 tarihleri arasında Tekirdağ’da yetişen yirmi şairin biyografilerini içeren Tezkire-i Şuara.XVIII. İbrahim. Süleyman ve II. Mehmet. XVIII. XVIII. IV. bir el yazması nüshanın tıpkıbasımı hâlinde yayımlanmıştır (Şeyhî Mehmet Efendi. bilginler ve şeyhlerin biyografilerine yer verilmiştir. Bununla birlikte bu yüzyılda antoloji tipi tezkirecilik geleneği de Bursalı Belîğ’in Zübdetü’l-Eşar’a ve Silahdarzade’nin Belîğ’e yazdığı zeyillerle süregelmiştir. XVIII. yüzyılda vakanüvis denilen resmî tarih yazıcıları tarafından türlü devlet erkânının biyografilerinin makam ve rütbelerine göre aktarıldığı eserler de kaleme alınmıştır. 1633-1703 arasındaki olaylar anlatılır. Eserin yazılmasını teşvik eden Şeyhülislam Feyzullah Efendi’nin Edirne Vakası’nda (1703) öldürülmesiyle eser yarım kalmıştır.
Şeyhülislam Esat Efendi’nin Tezkire-i Hanendegân diye de bilinen Atrabü’l-Âsar fi Tezkireti Urefai’l-Edvar adını verdiği ve Damat İbrahim Paşa’ya sunduğu eserinde XVII. bilginler. Bu esere aynı yüzyılda Dilaver Ağazade Ömer Vahit ve Şehrizade Mehmet Sait ve Cavit Ahmet adlı müellifler zeyiller yazmışlardır. Freiburg 1969]. Bu dönemde yazılan önemli biyografik kaynaklardan biri de Müstakimzade Süleyman Sadettin’in. XVIII. Kocamustafapaşa ve Üsküdar’da bulunan Hüdayî tekkelerindeki şeyhler. Tezkire sahibi İsmail Belîğ’in. yüzyıldan XVIII. bunların göreve atanma ve ölüm tarihlerinin cetvel hâlinde verildiği bir eserdir. tam adı Güldeste-i Riyaz-ı İrfan ve Vefeyat-ı Danişveran-ı Nadiredan olan eseri de bu yüzyılda kaleme alınan kayda değer biyografi kitaplarındandır. şeyhülislamların hayatlarına yer verdiği Devhatü’lMeşayih adlı eseridir. başta ölüm tarihleri olmak üzere. meslek hayatlarının kimi safhalarının ve bazılarında da tamamıyla biyografilerinin verildiği eserlerdir. 1723-1782 yılları arasında Bursa’da vefat eden muhtelif ilim. Osmanlı devlet ve ilim adamları. bu eserini dört bölüm hâlinde düzenlemiştir. son bölümde ise hayratı ve mezarı İstanbul dışında olan zatların kısa biyografileri ve özellikle ölüm tarihleri kaydedilmiştir (Derin 1978). nakkaş. Tuhfe-i Hattatin. 2 Darüssaade Ağası: Sarayın harem dairesinde bulunan harem ağası. İslam tarihine ait büyük kişiler. vefat etmiş ünlü kimselerin. Mevcut şekliyle bir müsvedde (karalama) olduğu tahmin edilen eserde şairler. Şeyhî’nin Vakayi’u’l-Fuzala adlı eserinin Türk edebiyatı tarihi açısından önemi nedir? Ahmet Resmî de Hamiletü’l-Kübera adlı eserinde otuz yedi darüssaade ağasının biyografilerini anlatmıştır (Turan 2000). musikişinas. Suyolcuzade Mehmet Necip’in Devhatü’l-Küttab ve Müstakimzade Süleyman Sadettin’in Tuhfe-i Hattatin adlı eserleri ise sadece hattatların biyografilerinin yer aldığı kitaplardır (Müsakimzade Süleyman Sadettin. yüzyılda şehir vefeyatnameleri de kaleme alınmıştır. “gülbün” adı verilen beş tabaka ile verildiği eserde toplam 291 kişinin biyografisine yer verilmiştir. 1998). Zamanında çok takdir edilen bu esere Eşrefzade Şeyh Ahmet Ziyaettin tarafından Gülzar-ı Suleha ve Vefeyat-ı Urefa adıyla bir zeyil yazılmıştır. 1722 yılında tamamlanıp Damat İbrahim Paşa’ya sunulan Güldeste.156 XVIII. Belîğ’in tertip şeklinin aynen izlendiği eserde. ikinci bölümde İstanbul ve havalisinde gömülü devlet adamlarının biyografileri. Nakşi şeyhlerinden Seyyit Hasib-i Üsküdarî’nin Vefeyat-ı Ekâbir-i İslamiyye adlı eseri. Bursa’da yetişen padişahlar ve şehzadeler. meddah. Eserin Arap harfleriyle yapılan baskısı. yüzyılın başlarına kadar yetişen doksan yedi musikişinas tanıtılmış ve eserlerinden örnekler verilmiştir (Behar 2010). Robischon tarafından tıpkıbasım hâlinde yeniden basılmıştır [Hadikatü’lVüzera (Der Garten der Wesire). Ayvansarayî. üçüncü bölümde İstanbul’da hayır eserleri ve mezarı bulunan devlet adamları. Yüzyıl Türk Edebiyatı Yüz sekiz vezirin biyografisine yer verilmiştir Eserin 1854’te İstanbul’da basılan nüshası daha sonra D. devlet . Abdülhamit’e kadar gelen yirmi yedi Osmanlı padişahının doğum. Vefeyatnameler. İlk bölümde Osman Gazi’den I. sanatlı nesrin güzel örneklerindendir. Eserin biyografik önemi olmakla birlikte nesir sahası bakımından bir değeri yoktur. Bu tür eserlerden biri de yüzyılın en üretken müellifi denilebilecek ünlü biyografi ustası Hafız Hüseyin Ayvansarayî’nin yazmış olduğu Vefeyat-ı Selatin ve Meşahir-i Rical’dir. Abdulkerim Abdulkadiroğlu tarafından bir önsözle dizin eklenerek tıpkıbasım hâlinde yayımlanmıştır (Ankara. İstanbul. cülus ve vefatlarına düşürülen tarihler. Ahmet Resmî de Sefinetü’r-Rüesa adıyla tanınan eserinde altmış dört reisülküttabın biyografisine yer vermiştir. tabip gibi türlü meslek sahiplerinin biyografilerinden oluşmaktadır. şeyhler. Hafız Hüseyin Ayvansarayî’nin biyografiye dair bir başka eseri Mecmua-i Tevarih’tir. hattat. devlet ve sanat adamlarından 261 kişinin hayatı hakkında bilgi verilmektedir. 1928). Bu meslek gruplarının her birinin.
Eser. tekke ve zaviyeleri gezmiş. yer yer cinas ve seciye de başvurulmuştur. bir gezi rehberi de sayılabilir. Özellikle Kâtip Çelebi’nin yazdıklarına düştüğü şerhler bakımından Osmanlı tarihlerinin tahlil ve değerlendirme bakımından en zengini sayılır. Çeşmizade Mustafa Reşit’in 1768’e kadar olan olayları yazdığı ve Vasıf Tarihi’nin en önemli kaynağı olan tarihi yayımlanmıştır (Bekir Kütükoğlu. Galata ve Üsküdar’da bulunan cami. Müellif. kuru bilgi aktarımına dayalı eserler değildir. Bunların her biri kendi dönemlerinde gelişen olayları kaydedip kitap hâlinde yazmışlardır. İzzî Süleyman Efendi’nin 1744-1752 arasındaki olayları anlattığı tarihi iki cilt hâlinde basılmıştır (İstanbul 1784). Eser ayrıca bu binaların kitabeleri. vakanüvislik yaptığı 1722-1729 yılları arasında vuku bulan olayları yazmıştır.7. Anadolu kazaskerliği gibi en yüksek rütbelerden birine ulaşma imkânı bulan Raşit Mehmet Paşa da vakanüvislik yapmış olup Naima Tarihi’nin bıraktığı yerden 1722 yılına kadar gerçekleşen olayları Tarih-i Raşit isimli eserinde anlatmıştır. mescit.XVIII. Hafız Hüseyin Ayvansarayî’nin. hepsinde birer vakit namaz kılmış. Eser. Çeşmizade Tarihi. devrin bir başka önemli bibliyografi yazarı olan Süleyman Sadettin Efendi’nin teşvikiyle kaleme aldığı eserini hazırlarken İstanbul. Şemdanizade Süleyman Efendi’nin. Alışılmayan Arapça ve Farsça kelimelerin sıkça kullanıldığı eserde. Hüseyin Şakir ve Mehmet Subhi’nin tarihleri Tarih-i Samî. İzzî’den sonraki vakanüvis olan Seyyit Hâkim Mehmet Efendi’nin. Eyüp. İki cilt hâlinde basılmıştır (İstanbul 1865). müellifin İstanbul’daki seyahatleri esnasında tespit ettiği tarih manzumelerini ve biyografileri içermesiyle değil. Subhî. Ünite . Sonra sırasıyla vakanüvisliğe getirilen Arpaeminizade Mustafa Samî. Kâtip Çelebi’nin Takvimü’t-Te varih’ine zeyldir. Behcetî Hasan Efendi ve Ömerzade Süleyman’ın vakanüvisliklerinden sonra bu göreve getirilen Vâsıf Ahmet Efendi’nin iki cilt hâlinde tertip edilen Mehasinü’l-Âsar ve Hakayıku’l-Ahbar adlı eseri yayımlanmıştır (İlgürel 1978). Raşit’ten sonra vakanüvisliğe getirilen ve sonradan şeyhülislamlık makamına yükselecek olan Küçük Çelebizade İsmail Âsım ise Tarih-i Âsım adlı eserinde. Şakir. Çağının en önemli tarihlerinden biri olan eser. tarih yazıcılığının başta vakanüvisler olmak üzere müverrihler tarafından devam ettirildiği görülmektedir. Bu yüzyılda. İkinci Osmanlı vakanüvisi Masrafzade Mehmet Şefik’in 1703’de vuku bulan Edirne Vakası’nı kaleme aldığı Şefikname’sinin yanı sıra 1693-1694 yılları arasında geçen olayları anlattığı basılmamış bir de Osmanlı Tarihi vardır. Hâkim Mehmet Efendi’nin müsveddelerinden yararlanarak yazdığı Müriü’t-Tevarîh adlı eseri. Tarihler . başlangıçtan beri eser veren hemen hemen bütün tarihçiler. Çelebizade Âsım. Osmanlı devrinde. belli bir zaman dilimindeki tarihî olayları anlatan. Samî ve Süleyman İzzî’dir. şeyhler gibi pek çok ünlü kimsenin biyografilerinin yanı sıra özellikle onların ölümleri için düşürülen tarih manzumelerinin kaydedildiği görülmektedir. Tarihler. Dönemin belli başlı vakanüvisleri Raşit. 1864-1865 yıllarında beş cilt hâlinde basılmıştır. cami ve mescitleri yaptıranlarla tekke ve zaviyelerin şeyhlerini de tanıtması bakımından biyografik malzeme olarak da zengin bir içeriğe sahiptir. âlimler. eserlerini aynı zamanda güzel birer edebî metin olarak kaleme almaya çalışmışlardır. Raşit’in dili sanatlı nesrin tam bir örneği olmamakla beraber genellikle ağır ve özentilidir. Mustafa Şefik. aynı zamanda kahve ve muz gibi ürünlerin tüketimiyle ilgili tespit ve gözlemlere de yer vermesinden ötürü bir tür seyahatname olarak da kabul edilebilir (Derin-Çabuk 1985). biyografi ve şehir kültürü açısından önemli olan bir başka eseri ise İstanbul’daki camileri adlarına göre alfabetik olarak sıralayıp bilgi verdiği Hadikatü’l-Cevami’dir. Yüzyılda Nesir 157 adamları. bu yerler hakkındaki gözlemlerini titizlikle kaydetmiştir. İstanbul 1959). İzzî’nin bıraktığı yerden 1766’ya kadar gelişen olayları anlattığı tarihi müsvedde hâlinde kalmıştır. Şakir ve Subhî adı ile bir arada basılmıştır (İstanbul 1783). Bu yüzyılda Enverî Sadullah.
Eserde esnaf alaylarına. XVIII. Bu dönemde gerek manzum gerekse mensur çok sayıda gazavatname yazılmıştır. XVIII. Devrin önde gelen şairlerinden Haşmet’in Viladetname-i Hümayun olarak da bilinen Sûrname’si. yüzyılda da Abdî’nin birer mensur sûrname yazdıkları bilinmektedir. Tarihlerden temel farklılığı. Bilinen tek nüshası 167 varak tutarında hacimli bir eser olan bu sûrnamede çeşitli manzumelere de yer verilmiştir (Arslan 2011: 295-447). Öyle ki sadece Mora adasının fethiyle ilgili olarak dört adet mensur gazavatname veya fetihname yazıldığını belirtirsek ne kadar eser verildiği tahmin edilebilir. ilk örnekleri bu yüzyıldan önce görülmüşse de bu dönemde yaygınlaşan sûrnameler ve sefaretnameler gelmektedir. eğlencelere ve bazı kıyafetlerin tarifine ağırlık verilmiştir. Düğün günlerinin akışına göre değil de yapılan eğlencelerin türüne göre tertip edilen eser bu yönüyle diğer sûrnamelerden ayrılır. tarihler daha genel eserler iken bunların bir tek savaş üzerine yoğunlaşmış olmasıdır. sûr emini Hafız Mehmet Efendi tarafından kaleme alındığı halde bazı kaynaklara yanlışlıkla Hazin Sûrnamesi olarak geçmiştir. Abdülhamit’in 12 Ocak Sûrnameler . XVI. Hafız Mehmet. Ancak eserin dil ve üslubu Vehbî’nin eseriyle kıyas kabul etmeyecek düzeydedir. Bu yüzyılda ise Vehbî. “yeni ve yerli” diyebileceğimiz türlerin ortaya çıkması ve yaygınlaşması olduğu yukarıda ifade edilmişti. yüzyılda İntizamî’nin. III. Elbette hepsi edebî değer taşımamakla birlikte özellikle içlerinde vakanüvisler ve şairlerin de bulunduğu münşîler tarafından kaleme alınan eserler azımsanmayacak sayıdadır. Mustafa’nın kızı Hibetullah Sultan’ın doğumu üzerine yapılan şenlikleri konu edinmektedir. Gazavatnamelerle tarihleri içerikleri bakımından karşılaştırınca aralarında hangi temel farklılığı görüyorsunuz? 3 Bu yüzyıl nesir edebiyatının en belirgin özelliklerinden birinin. sefer veya zaferi anlatan eserlerdir.158 XVIII. Vahid Mahtumî’nin Mora Seferi. Viladetname-i Hatice Sultan adlı eserde I. Bu yüzyılda yazılan viladetname konulu bir başka sûrname Melek İbrahim adlı meçhul bir yazara aittir. yüzyılda büyük bir sıçrama yapmıştır. divanının da içinde bulunduğu bir külliyat hâlinde yeni harflerle yayımlanmıştır (Arslan-Aksoyak 1994: 426-54). Seyyit Vehbî’nin Avusturyalılarla yapılan savaş ve barışları anlattığı Risale-i Sulhiyye’si. sadece bir kumandanın yaptığı savaşları veya yalnız bir savaş. Bu türlerin başında. Haşmet’in eseri. yüzyılda yazılmış belli başlı gazavatnameler şunlardır: Tarihçi Raşit’in Fetihname-i Cezire-i Mora’sı. babası Hekimoğlu Ali Paşa’yı anlattığı Tarih-i Ali Paşa’sı bu yüzyılda yazılmış belli başlı gazavatnamelerdir. Eserde. Antakyalı Münîf ’in Zafername veya Fetihname-i Belgrad adlarıyla bilinen eseri Ziyâyî mahlasıyla şiirleri bulunan İsmail Ziyaettin’in. Abdurrezzak Nevres’in Tebriziyye-i Hekimoğlu Ali Paşa adlı eseri. Damat Ali Paşa’nın Ravzatü’l-Âlî’si Sadrazam Silahdar Şehid Ali Paşa’nın 1715’deki Mora adasını fethetmesinin anlatıldığı eserlerdir. yüzyılda yazılan ikinci sûrname. Hem nazım hem de nesir diliyle örnekler veren sûrname yazıcılığı. XVII. XVIII. Ahmet’in şehzadelerinin sünnet düğünleri ile kızları Ayşe Sultan ve Emetullah Sultan’ın evlilik törenleri anlatılmaktadır. Haşmet ve Melek İbrahim’in sûrnamelerinden başka müellifi tespit edilemeyen mensur üç sûrname kaleme alınmıştır. Padişahların çocuklarının sünnetleri ve kızlarının evlenmeleri vesilesiyle yapılan düğünlerin anlatıldığı eserlere sûrname denildiğini biliyoruz. Yüzyıl Türk Edebiyatı Gazavatnameler Hatırlayacağınız gibi fetihname veya zafername gibi adlarla da anılan gazavatnameler. Bunlar arasında dil ve üslup bakımından en sanatlısı ve üzerinde durulması gerekeni kuşkusuz Vehbî’nin Sûrname’sidir. Vehbî’nin Sûrname’si gibi III.
Ahmet’in takdirini kazandı. Daha sonra Kayseri. Şiirde önceleri Nabî’nin hikemî şiir tarzını örnek almış. Türk edebiyatının en büyük kaside üstadı olan Nefî’yi kendisine usta olarak seçmiştir. yüzyılda yazılan sûrnamelerin en ünlüsü olan Vehbî Sûrnamesi ve müellifini yakından tanıyalım. bizim insanımızın meydana getirdiği bir şehir kültürünün olanca zenginliği. esnaf alayları. kendi manzumeleriyle eserini süslemiştir. yüzyılın divan sahibi şairlerindendir. gün gün bütün ayrıntılarıyla aktarılmaktadır. Ahmet. o devirdeki kıyafetler. Ataları ehl-i beyte dayandığı için Seyyid Vehbî olarak anılmıştır. 1720’de Sûrname’sini kaleme alınca şöhreti büsbütün arttı. Ünite . eğlenceler ve hediyeleri anlatması açısından devrin saray ve toplum hayatının canlı bir aynası gibidir. Ayrıca dönemin “reis-i şairan”ı Osmanzade Taip de ondan “mana ülkesinin sultanı” diye söz etmiştir. zamanının ünlü bilginlerinden Mirzazade Şeyh Mehmet Efendi’den ders gördüğü. Eseri ilk defa neşreden Mertol Tulum onu tanıtırken Vehbî’nin eserdeki dil ve üslubunun hem devletin. bu düzeni yöneten insanlar. İlk gençlik yıllarında Hüsamî olan mahlasını hocası şair Mirzazade Ahmet Neylî’nin tavsiyesi üzerine Vehbî olarak değiştirmiştir. daha sonra Nedim’in yolunu benimsemiş. Eserin ne kadar ilgi gördüğü sadece İstanbul kütüphanelerinde yirmiden fazla el yazması nüshasının bulunmasından anlaşılmaktadır. Kazasker Abdulbaki Efendi’den hüsn-i hat (=güzel yazı) sanatını öğrendiği ve Hocazade Seyyid Osman Efendi’den mülazım olarak 1696 yılında müderrisliğe yükseldiği bilinmektedir. Kethüda Hacı Ahmet Efendi’nin oğludur. Seyyid Vehbî’nin. XVIII. gösteriler. Eserde on beş gün on beş gece süren ve Osmanlı tarihinde Lale Devrinin başlangıcı olarak kabul edilen bu düğün. yirmi civarında el yazması nüshası olan Türkçe divanı. eğlence hayatı ve yemekleri hakkında bilgiler verdiği için kültür tarihimiz açısından önemlidir. 1711’de gerçekleşen Rus seferi için yazdığı kaside ve tarihleriyle III. bugün . Vehbî’yi Türk nesir edebiyatında önemli kılan ve onun sanatının orijinal tarafını ortaya koyan en önemli eseri ise kuşkusuz ki Sûrname’sidir. Gerek padişah III. Mehmet ve Bayezit’in sünnet düğünleri ile kızları Ayşe Sultan ve Emetullah Sultan’ın evlenme merasimlerini anlatan bir eserdir. Ahmet’in şehzadeleri Sultan Süleyman. pek çok ilgi çekici yönüyle günlük hayat. Otuz varaktan ibaret olan bu sûrname. Asıl adı Hüseyin’dir. Mustafa.7. onun birçok şiirine tahmisler yazmıştır. zamanın teşrifat (protokol) kuralları. Yüzyılda Nesir 159 1776 günü doğan kızı Hatice Sultan’ın on gün süren doğum şenlikleri anlatılır. Kasidede ise sadece çağının değil. Manisa ve Halep kadılığı görevlerinde bulundu. Sûrname-i Vehbî: III. Salim ve Safayî övgüyle bahsederler. Hac dönüşü yakalandığı hastalık sonrası 1736’da Aksaray’daki (İstanbul) evinde vefat etti. 1725 yılında Tebriz’in ikinci kez fethi üzerine oraya kadı olarak atandı. 1674 yılında İstanbul’un Kabataş semtinde dünyaya geldi. gerekse devrin kudretli sadrazamı Damat İbrahim Paşa tarafından sürekli himaye edilen Vehbî. bu devrin en önemli şairleri arasında sayılır. hem de düğünün ihtişamına yaraştığını ifade etmekte ve içeriğini şöyle betimlemektedir: “Bir büyük devlet düzeni. Pasarofça Antlaşması hakkında bilgi veren Sulhiyye adlı küçük bir risalesi vardır. Vehbî Sûrnamesi. Halep kadılığının bitiminde 1735 yılında hacca gitti. Cerrah Mehmet Paşa Camii civarındaki Canbaziye Mescidi’nde medfundur (Tulum 2008). VEHBÎ XVIII. mensur olmakla birlikte yer yer şair. manzum Hadis-i Erbain Tercümesi. Onun sanatından devrin en önemli iki tezkirecisi. Sûrnameler içinde dili en süslü ve estetik nesrin yer yer bütün özelliklerini aksettireni de budur (Arslan 2009).XVIII. Bu eserin diğer sûrnameler arasında özel bir yeri ve benzerlerinden ayrı bir önemi vardır. İyi bir öğrenim gören Vehbî’nin. bizzat Sadrazam Nevşehirli Damat Paşa’nın teklifi üzerine yazılmıştır. Eser. Eser.
yazılacak harika şeyden şüphen varsa incele’ diye emretmeleriyle dikkatle bakışlarımı yoğunlaştırıp. şimşekten kılıç gibi bir tarafından bir tarafına geçmemeyi imkânsız bir şey derecesinde buldum. Yüzyıl Türk Edebiyatı yalnızca övünç duyulabilecek bir üstünlüğü yansıtan bütün sesler. Mızrağın. anlar tabl çalar iken kendi batî vü serî’ hırâm eyledi. şemşîr-i berk-misâl bir cânibinden bir cânibine güzer itmemek muhâl mertebesinde buldum. öğrencisi de o davulu çalardı. Diliçi Çeviri Ve adı geçen zorbazlardan biri de dibi düzlenmiş bir kamış mızrağın keskin ucunu başındaki külaha temas ettirip korkusuz bir şekilde gösteriş yaptıktan sonra. Mehmet Arslan. germ-i cevlân-ı bâzî-künân olup ba’dehû hum yerine düvâzdeh-sâle iki şâkirdini iclâs eyleyüp. Mızrağın fırlak gibi sür’at-i devrânı görüldükçe nevk-i ser-tîzi sîh-i büryân gibi ser-â-pâ vücûduna güzâr itmek mülâhazası nîze-i müjgân-ı temâşâyiyânı hâlide-i sâha-ı hayret itmekle. ‘Gel sen de nazar-ı tedkîk eyle tahrîr idecek hârikada şübhen var ise tahkîk eyle’ buyurmaları ile teşhîz-i nazar-ı im’ân ve nevk-i yelmânına mess-i benân itdigimde. 209.160 XVIII. ucunun sivriliğine parmaklarımı dokundurduğumda Allah bilir ki ucunun kıvrımı kılıçtan keskin. renkler ve görüntüler ve daha neleriyle yaşanmış bir tarih dönemi. ihtişam ve bu ihtişama yaraşır bir devlet ve düğün şöleni” (Tulum 2008: 11-16). kıvrılmış yılan gibi sarıp öğrencisinin boynuna bir davul asar. fırıldak gibi dönüşünün sürati görülünce keskin ucunu kebap şişi gibi baştan ayağa vücuduna geçirme düşüncesi. Kendisi de direğin ucunu başına ve kaşına koyup istediği gibi oynardı. Arap’ın mızrağını huzuruna getirip sohbet arkadaşlarından olan devletin ileri gelenleri dikkatli bakışlarla baktıklarında. cebîn-i insânî degül siper-i nüh-tûy-ı eflâke nihâde olunsa. s. kendi sütûnun ucını başına ve kaşına koyup istediği gibi oynar idi. mızraktan gözlerini ayırmayıp meydanda dolaşırdı. etrafına altı meşale ve ortasına bir küp koydu ve mızrağın ucunu başına dayayıp oyun yaparak hızlıca dolaştı. mızrağın ucunu kaşlarının ortasına koyup sağ ve sol tarafa eğilerek giderken omzunu oynattıkça mızrak fırfır. Gâh dahi şâkirdini bir sütûn-ı mevzûna mâr-ı pîçîde gibi sarup ve boynına bir tabl âvîze eyleyüp ol tabl çalar. ‘alîmallâh yelmânı şemşîr-i tâb-dârdan tîz ve nevki sûzen-i müjgân-ı hûbândan bârîk ü nebtîz olup. hareketli bir ateş topu gibi döner ve Arap. Ve yine bir mızrağın çamurluğu tarafına bir hedef geçirip. sadr-ı a’zam-ı sâkıbu’l-ârâ nîze-i Arab’ı huzûrına getürüp hem-nişînleri olan devlet-i erkân hiddet-i nazarla im’ân u dikkat eylediklerinde bu abd-ı fakîr dahi câkerde-i saffu’n-ni’âl-i bâr-gâh-ı âsafî bulunmagla. Ve yine bir mızrağın çamurlığı tarafına bir tabla geçürüp. Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri 3: Vehbi Sûrnâmesi. bu fakir kul da sadrazam dergâhının en aşağısında yer edinmiş bulunmaktaydım. idâre sûretinde olan hiddet-i güzârişinden kat’-ı nazar. feleklerin dokuz kat siperine konulmuş olsa. İstanbul 2009. güzellerin kirpiklerinin iğnesinden ince ve narin olup geçişinin hiddetinden bakışı kaçırmayı. seyredenlerin kirpiklerinin mızrağını hayretle meydana saplamaktaydı. Bazen de öğrencisini düzgün bir direğe. Ondan sonra küp yerine on iki senelik iki öğrencisini oturtup onlar davul çalarken kendi bir yavaş ve bir hızlı yürüdü. etrâfına altı meş‘al ve miyânına bir hum sitâde ve nevk-i sinânı başına nihâde eyleyüp. Sadrazamın ‘Gel sen de dikkatle bak. Örnek 1 (Sûrname-i Vehbî’den) Ve zûr-bâzân-ı mezkûreden biri dahi dibi tablalı bir kargı mızrağın nevk-i ser-tîzini başındaki arakiyyeye mümâs idüp bî-havf u hirâs cilve-i bî-kıyâs eylediginden sonra mızragın ucını miyân-ı ebruvânına vaz’ idüp yemîn ü yesâra temâyül ü ihtizâz iderek reftâr iderken dûşını tahrîk itdikçe mızrak fırfır şu’le-i cevvâl gibi döner ve Arap mızrakdan tefkîk-i nazar itmeyüp meydânda cevlân eyler idi. insanın alnına değil. Parlak fikirli sadrazam. .
elçiler gerek görüldükçe ve geçici olarak gönderilmiştir. ayrıca 1810’da Fransızcaya çevrilmiştir. yüzyılın sonlarına kadar yabancı ülkelere daimi elçi görevlendirmemiş. kimi sefirlerin kaleminde bir rapor hüviyetinden ileri giderek bir “eser”e dönüşmüş. Fas gibi ülkelere de çeşitli sebeplerle elçi göndermiştir. elçilerin gittikleri yerlerdeki siyasî hadiselerin dışında. Osmanlı Devleti. Muhtelif yazma nüshaları olan eser 1757’de Fransızcaya çevrilmiştir. Viyana ve civarının o günkü durumu ve Viyana soylularının günlük hayatı hakkında önemli bilgiler içeren Viyana Sefaretnamesi Arap harfleriyle basılmıştır (1886). yazarının elinden çıkmış orijinal nüshası elde olan ilk sefaretnamedir. Baltık Denizi’ndeki limanlar. Matbaanın Türkiye’de kuruluşunda Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin eserinin önemli rolü olmuştur. Prusya ve Berlin hakkında bilgiler verilmiş. Ahmet Dürrî Efendi’nin 1721’de yazmış olduğu İran Sefaretnamesi. III. bir “edebî tür” özelliği kazanmıştır. ayrıca Berlin tiyatrosundaki temsiller ve elçinin katıldığı balolar tasvir edilmiştir. III. coğrafi ve mimari yapısının yanı sıra toplumsal ve kültürel özellikleri hakkında da yer yer bilgi vermesi bakımından bir çeşit seyahatname de kabul edilebilir.XVIII. XVIII. Seyyit Mehmet Refî ve Yasincizade Seyyit Abdulvehhab Efendi de İran’da görüp tespit ettiklerini yazıya dökmüşlerdir. hayvanat bahçeleri. Osmanlı Devleti. Osman’ın cülusunu duyurmak için Rusya’ya elçi olarak gönderilen Şehdî Osman Efendi’nin. Ahmet’in ilgisini çekmiştir.7. vakanüvis Kırımlı Rahmî tarafından kaleme alınarak (1747) İran Sefaretnamesi adıyla kitap hâline getirilmiştir (Aktepe 1974). aldığı ve verdiği hediyelere varana kadar bütün tespitleri nakledilir. rapor. Buhara. öylece birer tarihî belge olarak kalmış. Ahmet ile Sadrazam Damat İbrahim Paşa’ya sunulan eserinde İstanbul’dan ayrıldığı günden Ekim 1721’deki dönüşüne kadar olan bütün hatıra ve gözlemlerini zarif ve orijinal bir üslupla anlatmıştır. Osmanlı sefaretnamelerinin edebî ve tarihî bakımdan en ünlüsü bu yüzyılda yazılan Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin Fransa Sefaretnamesi’dir. bazıları muhtelif tarih kitaplarının içine bölüm olarak nakledilmiş. Mehmet Çelebi. Fransa’da Arap harfleriyle basılmış. İki kere Arap harfleriyle basılan eser yeni harflerle de yayımlanmıştır (Akyaşav 1993). Ünite . Eser. İran’a elçi olarak gönderilen Vanlı Ahmet Dürrî. Aynı müellifin Prusya Sefaretnamesi de Sefaretname-i Ahmet Resmî adıyla İstanbul’da yayımlanmıştır (1886). Bazı raporlar. Eserde Lehistan şehirleri. Reisülküttapların hayatlarını anlatan Sefinetü’r-Rüesa. bazı sefirlerin takrirleri ise yakını olan kalem erbabı başka kimseler tarafından kitap hâline getirilmiştir. Hindistan. . Eserde sefirin Paris’te karşılanışından gezip gördüğü opera. Sefaretnameler. Yüzyılda Nesir 161 Türk edebî nesrinin seçkin örneklerinden olan sûrnameler kültür tarihi ve folklor araştırmaları için de kaynak olabilir mi? Nasıl? 4 Sûrnameler gibi hem manzum hem mensur örnekleri görülen sefaretnameler de bu yüzyılda yaygınlaşan türlerdendir. oradaki siyasî gelişmeleri ve yaptıkları çalışmalarla ilgili sundukları bir tür rapor da kabul edilebilecek sefaretnameler. başta Fransa ve Almanya olmak üzere bazı Batı ülkelerinin yanı sıra İran. Paris ve bütün Fransa hakkında verdiği bilgiler III. oraların tarihî. Yabancı ülkelere gönderilen elçilerin gittikleri yerlerde gördüklerini ve yaşadıklarını. çok maceralı ve mücadelelerle dolu seyahatini kaleme aldığı Rusya Sefaretnamesi de bir dizi makale hâlinde yayımlanmıştır (Unat 1941-42). darüssaade ağalarının hayatlarını anlatan Hamiletül’-Kübera adlı eserlerin de müellifi olan Ahmet Resmî’nin. Sivas valisi Hacı Ahmet Paşa’nın elçi olarak gönderildiği İran’daki izlenimleri. hastane ve eczaneler. Her iki sefaretname birlikte sadeleştirilerek yayımlanmıştır (Atsız 1980). Sefaretnameler ve Seyahatnameler Takrîr: Resmî niteliği olan yazı.
XVII. seyahatnameler ve gazavatnameleri ikinci bir grup olarak düşünürsek muhtevaları bakımından bunları ayıran en önemli özellik ne olabilir? 5 Tasavvufî Eserler ve Şerhler 6 Münşeat Mecmuaları Sanatkârane nesrin. Bunlar arasında Atfî Ahmed-i Bosnevî’nin Şerh-i Tuhfe’si. 1787 yılında İstanbul’dan gemi yoluyla çıktığı seyahatinde ilk indiği Barselon şehrini. başta mektuplar olmak üzere türlü yazışma örneklerinin bir arada toplandığı eserler olan münşeat mecmualarını sadece birer “edebî eser” olarak görmek yetersiz olur. Devrinin tanınmış. Mesnevi şerhi olarak kaleme aldığı Ruhu’l-Mesnevi’si ile Yazıcıoğlu’nun Muhammediyye’sinin şerhi olan Ferahu’r-Ruh bu yüzyılda yazılan belli başlı şerhler arasındadır. bilgin. Müellifi bilinen meşhur mecmuaların yanı sıra kütüphanelerimizde kim tarafından toplandığı bilinmeyen çok sayıda münşeat mecmuası da mevcuttur. Ayrıca bir kitap hâline getirilmemiş ama kütüphanelerde ve arşivlerde mektup veya takrir hâlinde bulunan ama muhteva olarak sefaretname sayılabilecek pek çok metin bulunmaktadır. Pirî Paşazade Cemalî Mehmet’in Tuhfe-i Mir’i. Madrit ve Kartaca şehirlerini. 1996). Bu şerhlerin bazıları Şahidî’nin eseri gibi manzum. XVIII. şuara tezkireleri ve tarihler de dâhil olmak üzere diğer türler sadece nesre özgü türler değildir. Behcetü’l-Menazil’i bu tür eserlerdendir. Kimi mecmua derleyici- . ya kendi mektuplarıyla birlikte başkalarınında mektuplarını ya da sadece başkalarının yazdığı mektup örneklerini bir araya toplarlar. bazıları manzum-mensur karışık. Kral tarafından karşılanışını. Bütün diğer türlerle manzum olarak da eser yazılabilirken sadece münşeat mecmuaları doğrudan ve sadece nesre özgü bir türdür. Yusuf-ı Sineçâk’ın Mesnevî’den seçtiği 366 beyitle oluşturduğu Cezire-i Mesnevi’si. Bu yüzyılda seyahat edebiyatının da güzel örnekleri verilmiştir. bazıları ise Şahidî’ye ait beyitler dışında mensurdur. Mehmet Edib’in. ahlak kitapları ve şerhleri bir grup. Münşeat mecmualarını oluşturanlar ya bütünüyle kendi yazdıkları mektupları. Şerh-i Cezire-i Mesnevi adıyla şerh edilmiştir (Karabey vd. XVIII. yüzyılda Nabî’nin Tuhfetü’l-Harameyn’i kaleme alması. XVI. Şahinzade Şeyh Ali Maraşî’nin Tuhfetü’l-Vüzera’sı sayılabilir (Öz 1999). Tasavvuf. Sefaretnamelerin bir tür olarak seyahatname ve tarih kitaplarına yaklaşan yönleri hakkında neler söyleyebilirsiniz? Bu dönemde yazılan eserlerden bir grubu da dinî-tasavvufî ve ahlakî kitaplar oluşturur. yüzyıl nesir edebiyatında tasavvuf büyüklerinin eserlerine yapılan şerhler de önemli bir yekûn tutmaktadır. yeni hac seyahatnameleri yazımında etkili olmuştur. yüzyılda yirmi civarında sefaretname yazılmıştır. Bir kere. sefaretnameler. Yüzyıl Türk Edebiyatı Bu yüzyılda yazılan son sefaretnamelerden biri de Vasıf Efendi’nin İspanya Sefaretnamesi’dir. yüzyıl şairlerinden Şahidî’nin manzum Farsça-Türkçe sözlüğü Tuhfe-i Şahidî’ye bu asırda on beş kadar şerh yazılmıştır. Hasıl-ı Hacc-ı Şerif li-Menazili’l-Harameyn’i. münşi ve vakanüvisi olan Vasıf Efendi.162 XVIII. İbrahim Hanif ’in. sûrnameler. Özel adları olmayıp «Münşeat» veya «Mecmua-i Münşeat» genel adlarıyla anılan bu eserleri diğer nesir türlerinden pek çok bakımdan ayıran hususlar vardır. Sanat endişesinden ziyade didaktik gayeyle kaleme alınan bu eserlerin en ünlüleri. Eskoryal’daki bir manastırın kütüphanesindeki beş bin civarındaki İslam eserini gözden geçirdiğini anlatmaktadır. yine ünlü mutasavvıf olan Bursalı İsmail Hakkı’nın Ruhu’l-Beyan adlı tefsiridir. Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Marifetname’siyle. Şeyh Galip tarafından sanatkârane bir üslupla. Bursalı İsmail Hakkı’nın.
Kânî bir divan oluşturacak miktarda şiir söylemiş olmakla beraber asıl ününü nesir alanında yapmıştır. münşeat mecmualarının en ünlüleri arasındadır. okuyan heveskârlar için bir talim alanı. Nasıl olursa olsun bütün münşeat mecmualarının ortak tarafı. gerekse nesir sahasında yazdıklarıyla ve özellikle nükteli üslubuyla tanındı. Nüktedan. bir mektubundan hareketle onun ve temsil ettiği sanat görüşünün nesir anlayışını tanımaya çalışalım.XVIII. Nahifî ve Nesîb gibi müelliflerin kalemiyle ortaya konmuştur. hiçbir kural ve kayda bağlı olmaksızın içinden geldiği gibi yazdığı mektuplarında öne çıkar. Mevlevilik tarikatına girmiş ve uzun yıllar boyunca Tokat Mevlevihanesi’nde bulunmuştur. Uzun süre bu göreve devam etti. 1792 yılı Şubat ayında vefat etti. hem eser sahipleri ile türdeşleri arasında gizli “inşâ yarışı”na sahne oluyor hem de bu seçkin örnekleri gören. Eser ihtiva ettiği mektuplara göre dört bölümden oluşmaktadır. Şimdi XVIII. Kânî Efendi. Çelebizade Âsım. Sadrazam Yeğen Mehmet Paşa’nın çağrısı üzerine 1782 yılında İstanbul’a döndü. İstanbul’da Divan Kalemi’ne giren Ebubekir Kânî. Beylikçi İzzet. Nevres-i Kadîm. hemen her sözünde nükte bulunan ve çevresinde çok sevilen Kânî. Sürurî. teşekkür ve teselli mektubu türünden örneklere yer verilmiştir. Kabri Eyüp’te Feridun Paşa türbesinin bitişiğindedir. Bükreş’te bulunduğu sırada sevdiği bir kızın kendisinden Hıristiyan olmasını istemesi üzerine söylediği. ikinci bölümde aynı seviyede bulunanların birbirlerine yazdıkları yazışma örneklerini vermiştir. Tokatlı Kânî. yüzyılın en önde gelen şahsiyetlerinden Tokatlı Kânî’yi. Asıl adı Ebubekir’dir. Telhisat’ta günlük hayatın hemen her safhasına ait resmî ve hususî hayat konuları ile ilgili türünün en başarılı örnekleri olarak kabul edilmiş birçok mektup bulunmaktadır. İşte böylesine orijinal işlevlere sahip münşeatlar bu yüzyılda Koca Ragıp Paşa. Âtıf Efendi. Öğrenimini memleketi Tokat’ta yapan Kânî ilk gençlik yıllarından itibaren çevresinde gerek nazım. Osmanzade Taib. Raşit Efendi’nin kaleme aldığı iki Münşeat’tan biri Halep kadısıyken yazdığı altmış yazıdan. Bu yönüyle münşeat mecmuaları. “Kırk yıllık Kânî olur mu Yani” sözü bugün dahi kullanılan bir vecize hâline gelmiştir. Ali Paşa’nın bir yıl sonra sadrazamlıktan ayrılmasıyla Silistre valisine divan kâtipliği yaptı. . diğeri İran elçisiyken yazdığı mektuplardan oluşmaktadır. Tokatlı Ebubekir Kânî’nin Münşeat’ı da kendi türünün önemli örneklerindendir. Koca Ragıp Paşa’nın reisülküttap iken hazırladığı telhislerden oluşan Telhisat adlı eseri. Özel kâtip olarak bir süre de Ulah beylerinin hizmetinde bulundu. şairin ölümü için “Her sözi ma‘den-i cevher idi gitdi Kânî” mısrasını tarih düşmüştür. Şeyhülislam Karaçelebizade Âsım Efendi’nin de 234 yazısından oluşan Münşeat’ı Lütfullah Efendi tarafından tertip edilerek basılmıştır (İstanbul 1851). Saray adap ve teşrifatına aykırı davranışlarda bulunduğu ve bazı devlet sırlarını ifşa ettiği iddiasıyla Limni adasına sürgün edildi. Halk deyimlerinden büyük ölçüde yararlanan Kânî’nin Münşeat’ı estetik nesrin önemli örnekleri arasındadır. KÂNÎ (1712-1792) 1712 yılında Tokat’ta doğdu. burada pek çok sıkıntı ve mahrumiyet içinde uzun yıllar yaşadı. bir mizah ustası olarak tanınmıştır.örneklerinin bir araya toplandığı eserler olmasıdır. Birinci bölümde alt makamda bulunanların üst makamdakilere. Nevres-i Kadîm’in sürgün yıllarında yazdığı Münşeat ise elli dokuz mektubundan oluşmaktadır. bir tür atölye veya “mektep” vazifesi görüyordu. Dördüncü bölümde tebrik. Telhis: Sadrazamın padişaha sunulacak bir metni veya herhangi bir sorunu özetleyerek hazırladığı yazı. 1755 yılında Trabzon valisi Sadrazam Hekimoğlu Ali Paşa üçüncü kere sadaret makamına tayin edilince Tokat’a uğrayarak bir kasidesini çok beğendiği Kânî’yi de beraberinde İstanbul’a götürdü. kibar ve hoşsohbet. İlk gençlik yıllarında derbeder bir hayat süren Kânî. en zarif. Osmanzade Taib’in elliye yakın mektubundan oluşan Münşeat’ı da bu türün kayda değer örneklerindendir.7. Ünite . Raşit. Sanatkârlığı. türünün en seçkin. en latîf. Yüzyılda Nesir 163 leri de bütünüyle başkaları tarafından kaleme alınan seçme mektup veya yazışma örneklerini bir araya getirmişlerdir. Secilerle süslediği mektupları ince nükte ve hicivlerle doludur. Affedilerek İstanbul’a dönmesinden kısa bir müddet sonra.
yüzyıla ait başka kaynaklarda rastlanmayan ayrıntılar içermektedir. hiciv ve hezl izlerine rastlanır. Örnek 2 (Münşeât-ı Kânî’den) Kânî’nin. anlayış tarzı ve sosyal hayatından izler taşıyan mektuplar arasında özellikle üç tanesi oldukça meşhurdur. Hem nesir dilinin özelliklerini görmek hem de metni anlamak için üç aşamalı bir okuma biçimini deneyelim. Resim 7. Münşeat: Letaif ve Hezliyyat adlarıyla da anılan ve 120 civarında mektuptan meydana gelen eser. Eserleri Divan: İstanbul kütüphanelerinde bazı yazma nüshaları bulunan divan Arap harfleriyle yayımlanmış ve eser tenkitli metin hâlinde yüksek lisans tezi olarak hazırlanmıştır (Eliaçık 1992). Bunlardan “Hirrename” adıyla bilinen metin bir kedinin ağzından sahibine hitaben yazılmış hoş bir mizah örneğidir. aşağıda okuyacağınız mektubu. döneminin ifade zenginliği ve üslup özelliklerini yansıtan zarif nükteler ve hiciv örnekleriyle doludur.164 XVIII. Peygamber için yazdığı naatları dışında hemen bütün eserlerinde farklı düzeylerde de olsa nükte.1 Mektup. satırından başlamaktadır. Yeğen Mehmet Paşa’ya hitaben kaleme aldığı mektubunda ise döneminin edebiyat ve sanat çevrelerini eleştiren önemli görüşleri ve kendi hayat tecrübeleri yer alır. Birinci Aşama: Kânî’nin mektubunun yeni Türk alfabesine aktarılmış orijinal metnini herhangi bir Osmanlı Türkçesi Sözlüğü’nü kullanarak okuyunuz. . estetik nesrin örneklerindendir. Daha sonraki çağlarda bazı inşa kitaplarıyla antolojilere de girmiş olan bu örnekler belli bir düzen anlayışından uzak münşiyane metinler olup XVIII. Kânî’nin uykuya düşkün bir dostuna yazdığı ve “baş”la ilgili atasözleri ve tabirlerle süslenmiş diğer mektubu da ünlüdür. Münşeat’ın değişik hacimlerdeki el yazma nüshaları çeşitli kütüphanelerde mevcuttur. sol taraftaki sayfanın 8. Eser hakkında bir doktora tezi hazırlanmıştır (Batislam1997). Çağın örfleri. Yüzyıl Türk Edebiyatı Hz.
7.XVIII. Ünite .3 .2 165 Resim 7. Yüzyılda Nesir Resim 7.
166 XVIII. kelime grupları. Hatırlayacağınız gibi kısaca “nesirdeki kafiye” diye tanımlanabilecek olan seci.. “kalemin ucu kırıldı”. Bundan sonra ‘özr-i lenge yer kalmadı diyerek tesliyyet-i dil-i nâ-kâma âgâz eyledigim esnâda mîrâhûrları ağa kullarıyla vürûdı egerçi pençe-i saht-gîr-i ye’s ü hırmândan tahlîs-i girîbân ve hâsıl olan dağdağa vü teşvîşi derûndan atıvirmekle (atı virmekle: tevriye) îcâb-ı neş’e-i câvidân itmiş idi. 15. Seci hakkında Eski Türk Edebiyatına Giriş kitabınızda bilgi verilmişti. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. Lâkin esb-i merkûmuñ ser-â-pâ-yı endâm-ı hoş-nümâsına imâle-i nazar-ı dikkat olundukda mûy-ı musaykal-ı şu‘le-fâmından nezzâre-i dâ’iyânem kayup el-hâsıl a‘zâsında tırnak ilişdirecek ve mehâsininde parmak basacak bir mâddeye dest-res mümkin olmamağla bahşiş atuñ dişine bakılmaz diyü zîn-i kabûl ile püşt ü cenbine zînet virilicek anda erbâb-ı basîretden biri aksar-ı ‘ibârâtla ayağında olan za‘f-ı basarı bu bendelerine irâ’et ve süllem-i i‘tibârdan el-hâletü hâzihi kendüde bir basamak ancak kalmağla çok çok kabara[ya] muhtâcdır diyü söyledi.) Efendi dimekle ma’rûf bir zât-ı pâ-şikesteden ve inhitât-ı dest-i nâ-dürüsti hâlâ vezîr müfettişi (…. Yazarın Farsça dizede kullandığı “ser şikest” tabiri. sade nesirden estetik nesir örneklerine kadar bütün nesir tarzlarında en önemli ahenk unsuru olarak kullanılmıştır. Ve kalem încâ resîd u ser şikest mısra‘ıyla temhîr-i şukka-i merâm itdigi ma‘lûm-ı ‘âlîleri buyuruldukda kabûl ve i‘âdeden her kangısı muvâfık-ı re’y-i rezînleri ise fermân efendümüñdür. Cümledeki yer ve görevlerine. . Çukurova Üniversitesi. yapılarına ve redif alıp almadıklarına göre farklı türleri olan seci. cümlecik ve cümlelerin sonundaki kelimelerde yapılan ses benzeşmesidir. Yüzyıl Türk Edebiyatı (…) Hazretleri hemvâre esb-i zerrîn-licâm-ı devlet ü ikbâlleri meydân-ı devr-i pâyân-ı kâmrânîde sebk-i akrân ile mümtâz u ser-efrâz ve tevsen-i çabük-‘inân-ı baht-ı ferhûnde-fâlleri sermenzil-i sa‘âdet-i câvidânîde âmâde-i cünbiş-i tek ü tâz olmak da‘vâtı ‘arza-i ‘arsa-i icâbet kılındığı siyâkda edhem-i siyeh-zânû-yı kilk-i serî‘ü’l-cereyân bu vaz‘-ı dil-firîb üzre kat‘-ı mesâfe-i beyân ider ki bundan akdem merbût-ı tavîle-i temellükleri olan huyûl-ı kehîliyyü’s-savlden kâse-süm [ü] tâvus-düm bir esb-i dil-ârâm u nâzük-endâmuñ zîrdân-ı ‘abd-i müstehâmlarında hırâmına dâ’ir sebk iden va‘d-i kirâmîleri der-‘akab incâz buyurulmak me’mûlinde iken rişte-i tûl-i emel gibi dûr u dırâz te’hîrin ya‘nî esb-i mev‘ûdun bu âna gelince ıstabl-ı ‘âlîlerinde bir hatve harekete me’zûn olmamasının aslı ne ola diyü mızmâr-ı endîşede hayli pûyân u revân olup eger at[ı] alan geçdi meseli ile ‘amel buyurulmuş ise geçmedigini i‘lâm içün çend rûz mukaddem ma‘rûz-ı pîşgâh-ı sa‘âdetleri kılınan tezkire-i latîfe-âmîzimle ol ihtimâl ber-taraf olmuş idi. 1 (2006). Ayrıca XVI. Yüzyıl Türk Edebiyatı derslerinde örnek metinler okumuş olmalısınız. Bendeleri dahı firîfte-i endâm-ı tasvîr-gûnesi oldığım ecilden kabûl ve i‘âdeden birine cesâret idemeyüp şimdilik mihmân-hâne-i ıstabl-ı fakîrânede ârâmına cevâz virildi.” Hanife Dilek Batislâm. Zirâ esb-i mezkûrun terkîb-i a‘zâ ve tertîb-i eczâsına irâde-i ezeliyye ta‘alluk itdükde bir ayağı Nemçe baş tercemânı Topal Deste’den ve bir ayağı dahi divân-ı hümâyûn kalemi kâtiblerinden (…. C. Eger at kayığı olmasa gurre-i muharreme dek ancak cenâbınıza vâsıl olur idi. 69-76. yazacak bir şey kalmadı” şeklinde anlaşılacağı gibi “kalem. Lâkin esb-i merkûmuñ hatve-endâz olma şöyle tursun hareket-i mezbûhâneye dahi liyâkati olmamağla hademe-i âhûr ile bi’l-ittifâk ihrâcına sa‘y-ı mevfûr iderek bu tarafa güc ile imrâr idebildik. Taraf-ı devletlerinden kâ‘ide-i ni‘me’l-bedel birle i‘âdesine ruhsat virildikde ol za‘îfü’l-basar ıstabl-ı ‘âlîlerinde olan rüfekâ-yı kadîmesine mülâkâtla karîrü’l-‘ayn olur. Yüzyıl Türk Edebiyatı ile XVII. at talebini bu kadar uzattığı için utandı” anlamına da gelir. S. Bu hatırlatmalar ışığında metindeki secileri tespit etmeye çalışınız. s. “Tokatlı Ebubekir Kânî’nin Bir Mektubu”.. Kaldı ki sinn-i şerîfleri tashîhine dâ’ir bazı su’âliñ cevâbı mîrâhûr ağa kullarınıñ takrîr-i sıhhatsemîrine ihâle olundukda nev‘-i beşere mahsûs olan ‘ömr-i tabî‘îyi birkaç kerre tekmîl idüp cenâ’ib-i mevkib-i Timûr Hân’a pîş-âheng ve Burusa muhârebesinde isâbet-i dâne-i tüfeng ile pây-ı bâd-peymâsı leng olduğını ifâdeden sonra sebeb-i te’hîrinden su’âl olundukda devletlü ağa efendimiz hengâm-ı va‘dde âhûrdan ihrâcını emr buyurmuşlar idi.) Efendi’niñ omuz-ı bed-âmûzından isti‘âre olunmuş idi diyü hatm-i kelâm.
akranlarından üstün ve seçkin. bir ayağını divan-ı hümâyûn kale- . kıvılcım renkli parlak tüylerinden kaydı ve bütün organlarında (vücudunda) tırnak iliştirecek ve güzelliğinde parmak basacak bir maddeye ulaşmak mümkün olmadı. kutlu talihlerinin çevik dizginli atı. gönül dinlendiren ve güzel vücutlu bir atın. yüce ahırlarında olan eski arkadaşlarına kavuşmasıyla gözü aydınlanır. (7) (Öyle olduğu) hâlde ‘Bahşiş atın dişine bakılmaz’ diye kabul eyeri ile arkasına ve yanlarına süsler konulacağı anda basiret sahibi biri kısacık cümlelerle atın ayağında olan göz hastalığını (atın ön ayağındaki aksamayı yazarın mizahî bir yaklaşımla ‘miyopluk’ olarak nitelediği anlaşılmaktadır) bu kullarına (bana) gösterdi ve itibar basamağından şimdiki hâlde kendinde bir basamak ancak kaldığı için çok sayıda kabaraya muhtaç olduğunu söyledi. (9) Tarafınızdan ‘güzel bir karşılık’ kuralıyla iadesine izin verildiğinde. (13) Eğer at kayığı olmasa Muharrem ayının ilk gününe kadar ancak yanınıza ulaşırdı. (12) Lakin bahsedilen atın adım atması şöyle dursun kıpırdamaya bile gücü olmadığından ahır çalışanlarıyla beraberce çıkarılmasına çok çaba harcayarak bu tarafa güçlükle ulaştırabildik. (6) Fakat bahsedilen atın güzel görünümlü duruşuna baştan ayağa dikkatle bakınca duacı bakışlarım. bahsedilen atın bütün organlarını yarattığında bir ayağını Avusturya baş tercümanı Topal Deste’den. ümitsizlik ve elemin sert pençesinden yakayı kurtarmak ve ortaya çıkan telaş ve karışıklığı gönülden atıvermekle sonsuz bir neşeye yol açmıştı. insana mahsus olan doğal ömrü birkaç kere tamamlayıp Timur Han kafilesinin yedek bineklerine önder ve Bursa muharebesinde tüfek mermisine hedef olup rüzgâr ölçen (hızlı) ayağının topal olduğunu ifade (etmişlerdi).7. (2) Bundan önce uzun bir süre sahip oldukları sürmeli gözleriyle saldıran atlardan kâse tırnaklı ve tavus kuyruklu. bu şaşkın kulunun sahipliğinde salınmasına dair vaki olan cömert vaatleri (vardı). (10) Kaldı ki (o atın) şerefli yaşlarının belirlenmesine dair bazı soruların cevabı mirahur ağanın kullarının samimi kanaatlerine havale edildiğinde. ifade) mesafelerini kat eder. gerektiğinde anlama etki etmeyecek bazı kısaltmalar yapabiliriz. bu gönül aldatıcı durum üzerine beyan (söz. Yüzyılda Nesir 167 İkinci Aşama: Okuduğunuz metinde çok uzun ve söz sanatlarıyla süslenmiş cümleler dikkatinizi çekmiş olmalı. (4) Eğer ‘Atı alan (Üsküdar’ı) geçti’ sözüyle hareket edildiyse de (atın henüz) geçmediğini bildirmek için birkaç gün önce saadetli huzurlarına arz edilen latifeyle karışık mektubumla o ihtimal giderilmişti.XVIII. ebedî mutluluk durağının başında koşmaya hazır olmak davetleri. (8) Ben köleleri de (atın) görünüşüne aldanmış olduğum sebebiyle kabul veya retten birine cesaret edemeyip şimdilik fakirane ahırın misafirhanesinde dinlenmesine izin verildi. Öncelikle bu cümleleri numaralandıralım. Diliçi çevirisini kolaylaştırmak için uzun cümleleri birden çok cümleye dönüştürebilir. Ünite . o miyop hayvanın. Anlaşılması zor göndermelerin ve kapalı ifadelerin anlaşılması için gerektiğinde sözlüklerden yararlanarak ayraç içinde açıklayıcı notlar ilave edebiliriz. (14) Zira ezelî irade (Allah). yani vaat edilen atın bu ana kadar yüce ahırlarında bir adım hareket etmeye izinli olmamasının aslı nedir diye düşünce meydanında hayli düşünüp dolaş(tım). icabet arsasına arz edildiğinde hızlı hareket eden kalemin siyah dizli karayağız atı. (3) (Bu sözün) hemen gerçekleştirilmesini emretmek isterken uzun emellerin ipi gibi uzak (bir zamana) ertelenmesinin. Diliçi Çeviri “(1) (…) Hazretleri daima mutluluk ve ikballerinin altın gemli atı mutluluğun son sınırında dolaştığı meydanda. (11) (Ondan) sonra geciktirilmesinin sebebi sorulduğunda devletli ağa efendimiz (atın) söz verilen zamanda ahırdan çıkarılmasını emretmişlerdi. (5) Bundan sonra dayanaksız bir bahaneye yer kalmadı diyerek muradını alamamış gönlüme teselli vermeye başladığım sırada mîrahur ağanın (sarayın atla ilgili işlerini yürütmekle görevli kişi) adamlarıyla gelmesi.
Fakat gelen at ilk bakışta güzel görünmesine rağmen hiç de öyle değildir (6). yüzyılın ikinci yarısından sonra. hâlen vezir müfettişi olan (…. yani “uzak emel ipi”ne benzetilmesi de dönemi için anlaşılır olmakla birlikte. Mesela “esb-i zerrîn-licâm-ı devlet ü ikbâlleri” ibaresinin “mutluluk ve ikballerinin altın gemli atı” şeklinde sadeleştirilmesi. Yani kısmen de olsa bugünden farklı gramer yapısı bu anlaşılmayı daha da güçleştirmektedir. bugünkü dille ifade edilse bile söz yoğunluğu meramın anlaşılırlığına engel oluşturmaktadır. c. bir devlet adamı] daha önce bunu hatırlatan latifeli bir mektup daha yazdığını hatırlatmaktadır (3 ve 4). (16) (Bu atı) kabul etmek veya iade etmekten hangisi sağlam görüşlerinize uygun ise ferman efendimindir (sizindir). Metni anlamakta zorluk çekmemizin nedenleri şöyle sıralanabilir: a. Bunun üzerine Kânî.) Efendi adıyla bilinen bir ayağı kırık adamdan ve eğri ön ayağının inişini de (sekmesini). Örneğin. bir tür mecaz-ı mürsel yapılmaktadır. kendisine at vereceğini vaat eden kişiye [muhtemelen sadrazam vb. Mektupta anlatılmak istenen konunun son derece sanatlı. Mektupta at ve atçılığa dair pek çok terim yer almaktadır. Şinasi’nin Şair Evlenmesi adlı eserinde kullanılmaya başlandığını biliyorsunuz. orijinalinde kullanılmadığı hâlde noktalama işaretleri konulmuştur. Ancak verilen bu söz bir türlü yerine getirilmemektedir. Bu durumda mananın daha belirginleşeceğini göreceğiz. Metnin anlaşılabilmesi için cümleler numaralandırılmış. Bu teşbihlerde soyut kavramların somut nesnelerle nitelenmesi ayrı bir zorluk nedenidir. bu tamlamanın günümüz insanının kelime ve kavram dünyasında bir karşılığı yoktur. Mektup pek çok teşbih ve mecazlarla süslenmiştir. Yazar. Metnin sözdiziminde Farsçanın tesiri açıkça görülmektedir. yazarın ne demek istediğinin anlaşılmasına fazla bir katkı sağlamamaktadır. ikinci cümleden anlaşıldığına göre sahip olduğu güzel atlardan “sürmeli gözlü. ‘Ve kalem buraya yetişti ve ucu kırıldı (utandı) mısrasıyla meramımı anlattığım (bu) kâğıt parçasına mührü(m)ü basarak yüce makamlarınızın bilgilerine sundum.168 XVIII.) Efendi’nin kötülük öğreten omzundan ödünç alınmıştı. d.. kâse tırnaklı ve tavus kuyruklu” olanı yazara vermeyi taahhüt etmiştir (2). (15) Sözü böyle bitirip. Üçüncü Aşama: Diliçi çevirideki cümle sırasını izleyerek metinde ne anlatılmak istendiğini özet hâlinde betimleyelim. Yüzyıl Türk Edebiyatı mi kâtiplerinden (…. Cümleler oldukça uzundur. esb ve edhem kelimelerinin aynı cümlede kullanılması sadeleştirilmiş ifadenin de zorunlu olarak karmaşık olmasına yol açmaktadır. b. kim olduğu metinde belirtilmeyen “… Hazretleri” diye ifade ettiği kişiye övgüyle mektubuna başlıyor (1). Metnin hemen başındaki atçılık terimleriyle yapılan teşbihlerle övülen “memduh”. Mirahur ağanın adamlarıyla beraber geldiğini görünce atını getirecekleri için gönlü sevinçle dolar (5). Hepsi de “at” demek olan tevsen. ilk cümlede 139 kelime var.. Dolayısıyla bu kelime yoğunluğu. atın ataklığına işaret etmekte. Noktalama işaretlerinin XIX. Şöyle ki “…tevsen-i çâbük-‘inân-ı baht-ı ferhûnde-fâlleri” tamlamasındaki “çâbük-‘inân” “hızlı / çevik dizginli” demektir ama “hızlı / çevik dizgin” anlamlı olur mu? Burada dizginlerin atın hızına uygun bir biçimde hareket etmesi. Yukarıda Kânî’nin bir mektubunu ve diliçi çevirisini okudunuz. süslü cümlelerle ifade edildiği dikkatinizi çekmiştir. Metnin orijinaline bağlı kalınarak yapılan diliçi çevrisinin de yeterince anlaşılır olmadığını gördünüz. İleri bir tarihe ertelemenin “rişte-i tûl-i emel”e. Buna rağmen “Bah- . Metinde “(…) Efendi” olarak ifade edilen iki kişinin kimler olduğu yazılmayarak isim olması gereken yerler boş bırakılmıştır.
iade edilerek eski ahır arkadaşlarının yanına gitmesi hâlinde miyop gözü parlayacaktır [“gözü aydın olmak” deyimine gönderme yapmaktadır.” Bu mektup. mektubunun en sonunda bu atı kabul etmesi veya iade etmesi konusundaki kararı atı bağışlayan “devletli” zata bıraktığını söyler (16). söz oyunları. deyim ve atasözleriyle bezemiş. edebî sanatlar. Görünüşüne aldandığı ve geçici olarak ahırında konaklayan atın (8). Mektubun ana konusu “at” olunca Kânî de mektubunu at ve atçılıkla ilgili kelime. “birkaç insan ömrü kadar ömür sürdüğü. Kânî böyle yaparak bir yandan atın sakatlığını tasvir ederken bir yandan da herhâlde tavır ve icraatlarından hoşlanmadığı bu üç kişiyi de ustaca yermektedir. sakat ve zayıf bir at verildi. Aslında anlaşıldığına göre iade edildiği takdirde attan çok Kânî’nin “gözü aydın” olacaktır. . 14.XVIII. Ünite . dolambaçlı ve kendi zamanında dahi anlaşılması güç bir yolu tercih etmiştir? Bu sorunun cevabı basittir: Kânî’nin istediği at değildir.7. onun ne kadar süslense de güzelleşemeyeceğini [“çok çok kabara” ibaresiyle anlatılan atın süslenmesinde kullanılan çivi başı şeklinde pullardır] söyler (7). Özellikle XVII ve XVIII. hatta Timur Han’ın yedek atlarının öncülerinden olan atın Bursa savaşında tüfekle vurularak topal kaldığı” tarzında mübalağalarla anlatılır (10). Nesirde ustalık gösterisinin yolu budur. ön ayağını ise vezir müfettişi olan (…) Efendi’nin omzundan istiare ettiğini (ödünç aldığını) kaydeder. at isteme bahanesiyle ne denli usta bir nesir yazarı olduğunu göstermektir. türlü söz oyunlarına ve edebî sanatlara başvurarak metinlerini nasıl süslediklerini gösteren tipik bir örnektir.] (9). Dolayısıyla bu anlayışa bağlı olan Kânî için genç. Kânî neden böyle uzun. Atın verilişinin neden geciktirdiğini sorduğu ahır ağası atın zamanı gelince ahırdan çıkarılmasını emreder (11) ama atın değil ahırdan çıkmak. Öyle ki ilk bakışta dikkat çekmeyecek tarzda “atıvermek” fiilini “atı vermek” anlamının da algılanmasını sağlayacak tarzda kullanmasına kadar neredeyse metnin tamamını bir at istiaresi üzerine inşa etmiştir. Mektubunu “Kalem buraya erişti ve ucu kırıldı (utandı)” anlamına gelen Farsça bir mısrayla tamamladığını belirten Kânî (15). Hemen aklınıza şu soru gelebilir: Meramını açık seçik anlatmak varken. Atın teslimi geciktiği gibi söz verilen genç ve güzel at yerine yaşlı. Son Aşama: Bu mektubu bugün biz yazacak olsak kısaca ne derdik? Kânî’nin asıl isteğinin mektubun sonunda arz ettiği “kabul” veya “iade” seçeneklerinden biri olmayıp topal.) Efendi adıyla tanınan bir kâtipten. estetik nesir temsilcilerinin. güzel ve sağlıklı bir at kadar belki ondan da önemli olan o atı isteyiş tarzı ve üslubudur. cümlede Kânî bir yandan atın sakatlığını ve zaaflarını anlatırken Allah’ın bu atı yaratırken atın (arka) ayaklarını Avusturya baş tercümanı Topal Deste ve (….” diyerek atı kabul eder ama bu işlerden anlayan biri her tarafı süslenmiş atın itibar basamaklarının sonuna geldiğini. Yüzyılda Nesir 169 şiş atın dişine bakılmaz. Mektubun buradan sonraki kısmında Kânî’nin mizahî. yüzyıl Osmanlı yazarlarının nesir anlayışına göre. Bunu açıkça söylemek yerine “memduh”unun anlayışına havale eden yazarın bu uzun ve anlamak için epey çaba gerektiren estetik mektubunda anlatmak istediğini bugün biz herhâlde özetle şöyle ifade edebiliriz: “Bana söz verdiğiniz atın teslim edilmesi çok geciktirilmişti ve ben bu durumu size şakayla karışık bir mektupla anlatmıştım. dilin bütün imkânlarını atı hatırlatır mahiyette kullanmayı da ihmal etmemiştir. yaşlı ve zayıf olduğu anlaşılan bu atın yerine mektubun başında nitelenen güzelliklere sahip bir at olduğunu anlamak zor değildir. 13). işledikleri konunun içeriğine göre kelimeleri özenle seçtiklerini. türlü nükte ve mübalağa unsurlarıyla süslenmiş metinler yazabilmek ustalığın göstergesiydi. kıpırdamaya bile mecali olmadığından ahır çalışanları hep beraber güçlükle çıkarırlar ve ancak “at kayığı” [atları taşımaya mahsus bir tür sedye olmalı] vasıtasıyla götürebilirler (12. kendi ifadesiyle “latîfe-âmîz” üslubu daha belirgin şekilde karşımıza çıkar. “Bu şerefli (!) atın yaşını” ahır çalışanlarına sorduğunda atın ne kadar yaşlı olduğu. seciler. Bu atı iade etmek veya kabul etmek konusunda sizin vereceğiniz karara saygılıyım.
Sanatkâr. yüzyılda Osmanlı nesrinin gelenekselleşen bütün türlerinde eserler verilmiş olmakla birlikte yerli ve gündelik hayata ilişkin konularda yazılan metinlerin nicelik ve nitelik açısından arttığı görülür. “Toplum için sanat” kaygısının henüz şekillenmediği Osmanlı toplumunda. Osmanlı yazışma usullerinin anlatıldığı. Arapça ve Farsçaya hâkimiyetleri de eklenince oluşan birikim. Aldıkları çok üst düzey medrese eğitimine. . hatta sefaretnamelere kadar hemen her mensur türde Veysî ve Nergisî’nin dil ve üslup anlayışı etkili olmuştur. İşte tam bu noktada “şahsiyet” devreye girer ki bu da müellifin sanat kudretidir. yüzyıl Osmanlı münşilerinin ağır ve ağdalı bir nesir diline yönelmelerini de aynı sosyal gerçekliklerle açıklamak mümkündür. Yüzyıl Türk Edebiyatı SONUÇ XVIII. Genel durum böyle olmasına rağmen bu üslubu benimseyen bazı yazarların sanat gösterisi yaparken bütünüyle anlaşılmaz eserler ortaya koyduğu da göz ardı edilmemelidir. yüzyılın ikinci yarısında Batı’yla pek çok yönden tanışan Osmanlı aydınının eski nesir (ve nazım) tarzını eleştirmesi nasıl sosyal ve tarihî olayların doğal bir sonucuysa XVII ve XVIII. devletin resmî yazışma dilini de sarmış olan üslub-ı müzeyyen (süslü nesir) ve üslub-ı âlî (ağdalı nesir) merakı ancak bir sonraki yüzyılın ikinci yarısında ciddi eleştirilere hedef olacaktır. XIX. bu yolu benimsemiş yazarlar için âdeta bir hayat biçimiydi. Yani bu insanlardan böyle bir üslup ortaya çıkması çok yadırganacak durum değildir. yazarların ürünlerini de yüksek bir üslupla vermeleri sonucunu doğuruyordu. Tıpkı her manzume yazanın şair olamaması gibi. Nasıl aruz ölçüsünü ve nazım şekillerini iyi bilmekle güzel şiir yazılamıyorsa bunları yapmakla da “münşi” olunamıyor.170 XVIII. Kânî’nin mektubunda tipik örneğini gördüğümüz bu külfetli ifade tarzı. örnek metinlerle bir tür sanatkârlık gösterisine dönüştürüldüğü münşeatlardan tarih ve biyografi kitaplarına. bir kısmı kesbî (çalışılmakla kazanılan) ise de büyük oranda vehbî (Allah vergisi) olan bu kudreti nispetinde müelliflikten veya nasirlikten “münşi”liğe yükselirdi. ancak “nasir” kalınabiliyordu. Elbette sadece Arapçe ve Farsça tamlamaları ve satırlarca süren cümleleri peş peşe dizmekle üslub-ı âlî ortaya konulmuş olmuyordu.
Eski Türk edebiyatının en önemli kaynakları arasında yer alan şair tezkireleri. bir ırmağın sonuçta aynı denize dökülecek kolları gibi kendi anlayışları çerçevesinde geliştirdikleri söyleyiş biçimleriyle kendilerini ifade ediyorlardı. XVIII. hiç kuşkusuz Türk nesir edebiyatının da en önde gelen eserlerindendir. yüzyıl zengin bir birikime sahiptir. Söz konusu “arayış”. yüzyıl nesir türlerini ve yazarlarını ayırt edebilmek. farklı edebî anlayışlardaki müellifler. yüzyıl nesri üzerine değerlendirmeler yapabilmek. bir sonraki asrın edebî durumuna adını verecek olan “arayışlar devri”nin başlangıç evresi olarak tanımlayabiliriz. Osmanzade Taib. 3 2 XVIII. Bu tercih. yüzyıl klasik Türk nesrinin en belirgin tarafı yeni ve yerli türlerin ortaya çıkması veya daha da zenginleşmesidir. Tokatlı Kânî. dönemlerinin edebiyat dünyasında olduğu gibi siyasî ve idari görvelerde bulunan ve aynı zamanda şair olan Koca Ragıp Paşa. Devrin yenilikçi padişahlarının sosyal ve idarî hayatta bir takım yenileşme ve ıslahat arayışlarına paralel olarak edebiyatta da çok somut olmasa da fark edilen bu arayışı. Bu dönem nesrinde “biyografik” eserlerin. XVIII. yani XVI. . XVIII. yüzyılı. Sanatlı nesrin en estetik örneklerini içeren münşeat mecmualarının önemini vurgulamak gerekir. XVIII. bir başka taraftan da şiirdeki mahallîleşme cereyanına paralel bir seyir takip eden nasirler. Âtıf Efendi. yüzyıldaki seleflerinin yoluna dönmüşlerdir. Raşit. yüzyıldaki tarihsel gelişimini açıklayabilmek. öğretici bir amaç gütmeseler de yine secili ama halk diline daha yakın bir dil ve üslubu tercih ediyorlardı. gazavatname ve siyasetname tarzında yazılan eserler bakımından da XVIII. Bu itibarla XVIII.7. sûrnameler. tezkirelerin yanı sıra Şakayık zeyillerinin ama özellikle de türlü meslek erbabının biyografilerinin bir arada bulunduğu türden eserlerin yoğunluk kazanması dikkatleri çeker. tasavvufi amaçlı veya benzeri sosyal amaçlar güden yazarlar eserlerini nispeten daha sade dille kaleme alıyorlar. yüzyılda artırarak devam ettirmiştir. Ana akış böyle olmakla birlikte. Beylikçi İzzet. süslü ve ağdalı nesir olduğu bir gerçektir. yüzyılın nesir edebiyatında hâkim üslubun. Nahifî ve Nesîb gibi isimlerin münşeatları ilgiyle okunmuştur. Berlin elçisi Ali Aziz Efendi’nin modern romanla masal ve halk hikâyesi arasında bir yerde duran Muhayyelat’ında daha somut olarak karşımıza çıkar. kendilerini geliştirmek isteyen genç sanatkârlar ve münşi adayları kadar bürokratlar için de çağın anlayışına göre yazışma usullerini öğreten birer kılavuz niteliğindedir. Yüzyılda Nesir 171 Özet 1 Osmanlı nesrinin XVIII. altını çizerek vurgulamak gerekir. Bir yandan. Çelebizade Âsım. Çoğu. bu niteliğini XVIII. XVIII. asır tezkire yazarları bir önceki yüzyılın antoloji tipi tezkire yazımından büyük oranda eski tarza. Edebî gelişmelerin. Ünite . Nevres-i Kadîm. edebiyat meraklıları ve araştırmacılarının hizmetine daha zengin bir malzeme sunulmasının yanında bu yazarların tezkirelerini başlı başına bir “edebî eser” olarak da daha değerli kılmalarını sağlamıştır. yüzyılda sefaretnameler. Sefaretname ve sûrnamelerin yanı sıra tarih. Bu eserler. Bir önceki yüzyılda türler bakımından oldukça çeşitlilik gösteren klasik Türk nesri. seyahatnameler gibi konusunu bizzat yaşanan olaylardan alan yerli ve yeni türlerde verilen eserlerin sayısı artmıştır. Türk edebiyatında yazılan sefaretnamelerin en ünlüsü Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin Fransa Sefaretnamesi ve en çok okunan sûrname olarak bilinen Seyyit Vehbî’nin Sûrname’si de bu yüzyılda kaleme alınmıştır.XVIII. devirlerinin siyasî ve sosyal şartlarıyla belli oranda ilişkili olması kaçınılmazdır.
Kullanamaz. Seyahatnameler c. Ahmet Resmî-Hamiletü’l-Kübera e. d. 2. Aşağıdakilerin hangisi müellifin (yazarın) bizzat görüp yaşadıklarını anlattığı bir tür sayılamaz? a. Kullanamaz. Damat İbrahim Paşa’nın isteği üzerine yazılmış olması b. Yazarı belli olanların yanında kim tarafından düzenlendiği bilinmeyenler de vardır. Tarihler-Gazavatnameler b. e. Kullanabilir. Kullanabilir. Tuhfetü’l-Harameyn 8. yazarlar o anda aklına ne gelirse kâğıda istedikleri şekilde döküyorlardı. Süslü nesre ve yazışma üslubuna meraklı olanlar için kılavuz eserlerdir. Damad İbrahim Paşa c. Şair Tezkireleri – Şakayık ve Zeyilleri 4. . Kullanamaz.172 XVIII. türlü mektupların bir araya getirildiği toplamalardır. c. Ahmet Dürrî Efendi b. çünkü eski nesirde belirgin bir üslup yoktu. Ahmet Resmî Efendi 7. En tanınmış Osmanlı sefaretnamesinin yazarı aşağıdakilerden hangisidir? a. Sûrnameler b. yazma nüshalarının çokluğundan anlaşılmaktadır. çünkü klasik nesir geleneğine göre bir nâsir ancak değişik eserlerinde farklı üslup arayışlarına girebilir. Gazavatnameler d. Dönemin en önemli tezkire yazarlarının Vehbî’den övgüyle bahsetmesi e. Aşağıdakilerden hangisi. Münşeatlarda derleyenin kendi mektuplarından başka mektuplar veya resmî yazışma örnekleri de bulunabilir. Bir yazarın. Münşeat Mecmuaları-Mektuplar c. c. d. Diğer sûrnamelerden daha hacimli olması c. Seyahatnameler-Sefaretnameler d. Osmanzade Taib-Hadikatü’l-Vüzera d. yüzyıl ‘zümre biyografisi’ olarak ifade edilen ve belli meslek sahiplerinin biyografilerini anlatan eserlerden biri değildir? a. Hafız Hüseyin Ayvansarayî-Hadikatü’l-Cevami b. işlediği konu bakımından aşağıdaki eserlerin hangisiyle benzer özellikler taşır? a. Nasihatnameler 5. Yüzyıl Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım 1. Şeyhülislam Esad Efendi-Atrabu’l-Âsar fî Tezkireti Urefa’i’l-Edvar c. e. Lale Devri’nin başlangıcı kabul edilen bir düğünü anlatması d. Yirmisekiz Mehmet Çelebi c. Münşeat mecmuaları. Viladetname-yi Hümayun d. devletin ve düğünün görkemine yaraşan bir dil ve üslup kullanılması 6. Mehmet Edib’in Behcetü’l-Menazil’i. b. b. Münşeat mecmualarının her birinin ayrı özel adı vardır. XVIII. Aşağıdaki birbiriyle ilgili veya birbirine yakın mensur türler eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır? a. çünkü nesir yazarlarına kılavuzluk eden eserlerden münşeat mecmualarında böyle bir değişkenlik yoktur. Kırımlı Rahmî d. Eserin böylesine ilgi ve rağbet görmesinin sebebi aşağıdakilerden hangisi olabilir? a. Eserde. aynı eser içinde farklı üsluplar kullanıp kullanmayacağına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. çünkü bir eserin tamamında aynı üslupla yazmak nesrin bir kuralıdır. çünkü bir eserin farklı bölümlerinde muhtevanın ağırlığına göre üslup da ağırlaşabilir veya bunun tersi de mümkündür. Tuhfe-i Şahidî e. Şerhler-Sûrnameler e. Münşeat mecmualarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Güldeste-yi Riyaz-ı İrfan c. Tazarruname b. Süleyman Sadettin-Devhatü’l-Meşayih 3. Vehbî’nin Sûrname adlı eserinin beğenildiği ve türdeşleri arasında öne çıktığı. Sefaretnameler e.
edebiyatımızda ilk defa Batılı roman türünün etkisiyle yazılmış ve adeta klasik nesirle Tanzimat nesri arasında bir köprü işlevi üstlenmiştir. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Muhayyelat-ı Aziz Efendi. ikbâlleri – fâlleri b. Ama her padişah döneminin sonunda. serî‘ü’l-cereyân – beyân e. c 10. Yoğun edebî sanatlar ve söz oyunları 1. Yanıtınız yanlış ise “Seyahatnameler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Vehbî’nin Sûrnamesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Aşağıdakilerden hangisi. Yanıtınız yanlış ise “XVIII. Bu özelliğiyle edebiyatımızda farklılığı olan bir eserdir. c 2. şeyhler ve bilim adamlarının biyografilerinden oluşan bir eserdir. Yüzyılda Başlıca Mensur Türler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.câvidânîde c. Yanıtınız yanlış ise “Kânî’nin Mektubu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.XVIII. d 4. a 9. Yazarların genellikle resmii devlet görevlileri olması c.arsa d. Yanıtınız yanlış ise “Sefaretnameler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yüzyılda Nesir 173 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı Hazretleri hemvâre esb-i zerrîn-licâm-ı devlet ü ikbâlleri meydân-ı devr-i pâyân-ı kâm-rânîde sebk-i akrân ile mümtâz u ser-efrâz ve tevsen-i çabük-‘inân-ı baht-ı ferhûnde-fâlleri ser-menzil-i sa‘âdet-i câvidânîde âmâde-i cünbiş-i tek ü tâz olmak da‘vâtı ‘arza-i ‘arsa-i icâbet kılındığı siyâkda edhem-i siyeh-zânû-yı kilk-i serî‘ü’l-cereyân bu vaz‘-ı dil-firîb üzre kat‘-ı mesâfe-i beyân ider. o dönemde yetişen şairlerin biyografilerinin ayrı bir bölüm hâlinde ve tıpkı şuara tezkiresi tarzında verilmiş olması eseri âdeta bu yüzyılda yazılmış bir başka şuarâ tezkiresi konumuna sokmaktadır. arza . 9. b Yanıtınız yanlış ise “Giriş” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . özellikle bediî/estetik üslupla yazılan metinlerin anlaşılmasını zorlaştıran sebepler arasında sayılamaz? a. Yanıtınız yanlış ise “Kânî’nin Mektubu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “XVIII. Kânî’nin mektubundan alıntılanan yukarıdaki metinde geçen kelimelerden. a 3. Yanıtınız yanlış ise “Biyografiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.7. e 6. Sıra Sizde 2 Salim Tezkiresi gibi önemli bir tezkirenin temel kaynaklarından olan Vakayiü’l-Fuzala. Yabancı kelime ve tamlamaların fazlalığı b. Eş anlamlı kelimelerden oluşan çok uzun cümleler d. Yanıtınız yanlış ise “Münşeat Mecmuaları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 7. . Yüzyılda Başlıca Mensur Türler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kâm-rânîde. diğer Şakayık zeyilleri gibi devlet adamları. e 8. Eserin yazıldığı dönemle günümüz arasındaki kültürel farklılıklar e. Eser bu yönüyle de bu dönemde yetişen şairlerin araştırılmasında kayda değer bir kaynak konumundadır. e 5. Ser-efrâz – tek ü tâz 10. hangileri arasında seci sanatı olamaz? a.
2. oyunbazları ve türlü eğlenceleri. 15. 43-76. Büyük Türk Edebiyatı Tarihi. Eseri de tarihe ışık tutar. Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri. Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. Babinger. Şentürk. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. Nesrin İnşâsı: Düzyazıda Dil. halkın dili. Faik Reşit (1992). Çukurova Üniversitesi. Gittiği ülkenin hükümdar ve devlet adamlarıyla görüşmeleri. Mersin: Kültür Bakanlığı Yayınları. başka bir deyişle yazarın eserinin dışında olduğu türlerdir. DT. gündelik hayata ilişkin pek çok ayrıntıyı bulabiliriz. “Estetik Nesir”. içerikleri itibariyle seyahatname özelliği de taşıyan metinlerdir. geçit resmine katılan alaylardaki insanların giyim kuşamları. “Siyasetnâmeler”. Sıra Sizde 6 İlk grupta tasnif edilen türler (siyasetnameler. Üslup ve Türler – Eski Türk Edebiyatı Çalışmaları V. Mertol (2008). “Estetik Nesir”. Sûrnâme-Sultan Ahmet’in Düğün Kitabı. “Eski Türk Edebiyatında Nesir: Gelişimi ve Kaynakçası”. seyahatnameler ve gazavatnameler yazarın bizzat yaşadıklarını da içerdiği için müellifin eserin ayrılmaz bir unsuru. Hâlbuki sûrnameler. Sıra Sizde 5 Sefaretnameler. sefaretnameler. folklordan müzik tarihine kadar kültür tarihimizin pek çok alt alanı için dikkatle değerlendirilmesi gereken önemli kaynaklardandır. İstanbul: Dergâh Yayınları. Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi-5.174 XVIII. yazarın bilgi. S. Menderes (2006). nasihatnameler. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. s. Coşkun. (2010). Gazavât-nâmeler ve Mihaloğlu Ali Bey’in Gazavât-nâmesi. İstanbul: Turkuaz Yayınları. tarihler uzun bir devreyi kapsarlar. Mine (2007). Woodhead. Ankara: TTK Yayınları. Sefaretname yazarı devletin sefiri (elçisi) olarak aynı zamanda tarihi yaşayan bir kimsedir. Kayaalp. Üniversiteler İçin Eski Türk Edebiyatı Tarihi. Kânî’nin Mensur Letâifnâmesi ve Hezliyatı. Ankara: Edebiyat Yayınevi. Christine (2006). Sefaretnamelerde de seyahatnameler gibi gezilip görülen yerlerin tarihi. H. C. Bekir (1994). Dilek (1997). Agâh Sırrı (1963). Öz. 6. müziği. . İsa (2001). bir parçası olması bakımından bunlardan ayrılır. Kütükoğlu. Kabaklı. saray düğünleri bizzat yaşayan yazarlar tarafından anlatıldığı için yazıldığı çağın saray teşrifatını. Hanife Dilek (2006). İstanbul: Kabalcı Yayınları.. Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri 3: Vehbî Sûrnamesi (Sûrname-i Hümâyûn). Yani gazavatnameler belli bir bir olayı. Türk Edebiyatı Tarihi. Mengi. coğrafyası. Çeviren: Yurdanur Salman. Agâh Sırrı (1956). Şirketi. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları. Çeviren: Coşkun Üçok. C. Ahmet (1986). 24. Türk Edebiyatı Tarihi. Batislam. yani yazarının bizzat tanık olduğu olayları kaleme aldığı eserlerken daha genel eserler olan tarihlerde kapsadığı dönem içindeki bütün siyasî ve sosyal olayları kaydedilir. Tuhfe-i Şâhidî Şerhleri. Ahmet Attila. Akbayar. “Kânî Ebubekir Efendi”. Şu hâlde sefaretnameleri hem tarihlerden hem de seyahatnamelerden unsurlar barındıran bir tür olarak addedebiliriz. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. varsa yapılan anlaşmaları kaydetmesi bakımından da âdeta vakanüvis gibidir. giyim kuşamı gibi her türlü yaşantısı ifade edilebilir. “Muhayyelat”. Tulum. (10). Ancak seyahatname yazarı sivil ve serbest iken sefaretname müellifi devletin resmî elçisidir ve seyahatlarının sınırı görevli olduğu yerlerle belirlenmiştir. ahlâk kitapları ve şerhler). devrin oyunları. 5. İslâm Ansiklopedisi. yazarının bizzat katıldığı tek bir sefer veya savaştaki tespit ve gözlemlerini naklettiği. İstanbul: Sarayburnu Kitaplığı Aynur. 167-194. Yusuf (1999). görüş ve düşüncelerinin kaynaklara dayalı olarak anlatıldığı. 69-76. Ahmet Kartal (2004). Nuri (1982). İstanbul: TDV Yayınları. Konya: Alagöz Ltd. Batislâm. meslekleri. Franz (1992). tasavvuf. İstanbul: Dergâh Yayınları. 1. İstanbul: Dergâh Yayınları Arslan Mehmet (2009). “Tokatlı Ebubekir Kânî’nin Bir Mektubu”. s. dini. s. “Kânî”. Unat. Levend. âdetleri. yemekleri gibi pek çok konuda etnografyadan ekonomiye. Vasfi Mahir (1970). Sûrnamaler. Hatice vd. Adana: Çukurova Ü. Levend. konuşmaları. Kocatürk. dönemin esnaf ve zanaat erbabı. Ankara: TTK Yayınları. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. TDAY Belleten 1962. Yüzyıl Türk Edebiyatı Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 3 Gazavatnamelerin çoğu. 2. Osmanlı Sefirleri ve Sefaretnâmeleri. Hazırlayan: Hatice Aynur vd. Vekayinüvis Makaleler. Sıra Sizde 4 Sûrnamelerde.
Türk Edebiyatında Manzum Surnameler (Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri). Recep (1999). Derin. 303-320. Yüzyılda Osmanlı-Türk Musıkisi ve Şeyhülislam Es’ad Efendi’nin Atrabü’l-Asar’ı). Ahmet Kartal. “XVIII. (4). İz. Muhayyelat. Tarih Vesikaları. Bedriye (1980).-Çabuk. Yüzyılda Nesir 175 Başvurulabilecek Kaynaklar Ahmet. İstanbul: Osman Yalçın Matbaası. Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin Fransa Sefaretnamesi. (5).XVIII. 6680. İstanbul: MEB Yayınları. Ünite . YLT. Tokatlı Kani Divanı’nın Tenkitli Metni: Hayatı. Hâfız Hüseyin Ayvansarâyî. (1978). Ankara: Akçağ Yayınları. Fahri Ç. (1). Fahir (1964). Dili. Fatih Köksal (2011). Faik Reşit (1941-42). Cem (2010). Münir (1974). Sivas: Dilek Matbaası. Şeyhülislam’ın Müziği (18. Hazırlayan: Hüseyin Alacatlı. Mücteba (1994). Duymaz. Giridî Ali Aziz Efendi (1999). Fahri Ç. Aksoyak. Asır Vesikalarından Şehdî Osman Efendi Sefaretnamesi”. 156-159. (2). Vefeyât-ı Selâtîn ve Meşâhîr-i Ricâl. Muhittin (1992). Mehmet . Akyavaş. Ankara. Haşmet Külliyatı. Beynun (1993). 232-240. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. İstanbul: Arma Yayınları. Kişiliği. Aktepe. Ahmet Vasıf Efendi. Hafız Hüseyin Ayvansarayî. Mecmua-i Tevârîh. İstanbul. Okuyucu.Mehmet Emnî Paşa’nın Rusya Sefareti ve Sefaretnamesi. Ahmet Resmî Efendi’nin Viyana ve Berlin Seyahatnameleri. Sanatı ve Üslubu. Vahid (1985). (3). (1973). Arslan. Ankara: AKM Yayınları. İstanbul: İstanbul Ü. İstanbul: Behar. . Muhayyelat-ı Aziz Efendi. Cihan. Ahmet Resmi Efendi. Derin. Eliaçık.7. İstanbul:… Unat. Ahmet Nezihi (2000). Ankara: TKAE Yayınları. İstanbul: TTK Yayınları. İstanbul: Kesit Yayınları. Hamiletü’lKübera. Mehasinü’l-Âsar ve Hakaiku’l-Ahbar. Kabaklı. Hakkı. Muhayyelat Üzerine Bir İnceleme. Vazifeleri. Eski Türk Edebiyatında Nesir. Atsız. 390-400. Arslan. Klasik Dönem Osmanlı Nesri. Mehmet (1999). M.İ. İlgürel. İstanbul. Turan. Eserleri. (1994).
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.