Bazı kavramlar yaşantımıza yaygın biçimde yerleştiği için nedenlerini fazla da sorgulamadan kabullenme eğilimi gösteririz. Bunlardan bir tanesi de zamanı ölçme biçimimiz ile ilgilidir. Hepimiz saat yönü ve saat yönünün tersinin ne anlama geldiğini anlarız. Herkes bir masanın etrafında yanındakine saat yönünde bir şey vermesi istendiğinde, onu solundaki kişiye vereceğini bilir. Ama bilmediğiniz şey, bu standart yönün yalnızca zaman işleyişinin sonucu olmadığıdır. Bu durum aynı zamanda Dünya’nın dönüşünün ve insan uygarlığının çoğunun Kuzey Yarımkürede evrimleşmesinin bir sonucudur.
Saat yönünün neden bu şekilde kullanıldığını anlamak için yaklaşık 4.000 yıl geriye gitmeliyiz. İlk saatler, zamanı kabaca göstermek için bir gölgenin uzunluğunu ölçen çubuklardı. Bugünkü Irak toprakları olan Mezopotamya’da, ilk bilginler yerdeki gölgelerinin soldan sağa doğru hareket ettiğini fark etmişlerdi. Bu bölge konumu itibari ile kuzey yarım kürede olduğundan, güneş doğduğunda, gölge hemen tam batıda oluşuyor, güneş yükseldikçe gölge kuzeye, yani sağa doğru hareket ederek, güneş batışında doğu yönüne ulaşıyordu. Yani gölge bugünkü tüm saatlerin akrep ve yelkovanında olduğu gibi soldan sağa doğru dönüyordu. Kısacası yeryüzünün dönüş yönü gölgenin saat yönünde hareket etmesine neden olur.
Güney Yarıkürede Saat Yönü Diğer Tarafa Doğru mu Olur?
Avustralya gibi ekvatorun güneyindeki ülkelerde, güneş doğarken taşın gölgesi güneye düşer ve güneş yükseldikçe sola doğru dönüş yapar. İlk saat orada keşfedilseydi, bugün akrep ve yelkovan ters yönde dönüyor olabilirdi. Saat teknolojisi ilerleyip güneş saatlerinden modern saatlere geçiş yapıldığında saatin kolları saat yönünde hareket etmeye devam etti. Sonucunda çoğunluğun alıştığı şey buydu. İnsanlar güneş saatine aşina olduğu için anında mantıklı geldi. Bu aynı zaman da gökyüzüne bakıldığında Güneş’in izlediği doğrultuya da uyuyordu.
Demek ki ilk uygarlıklar Güney Yarımküre ‘de gelişselerdi, durum çok farklı olacaktı. Eğer insanlık Ekvator’da doğsaydı neler yaşanırdı diye soracak olursanız, o apayrı bir hikaye olurdu. Bu arada ek bir bilgi verelim. Bolivya’da bazı saatler soldan sağa dönüyor. Bu ilginç saat tasarımını aşağıda görebilirsiniz. Bu saatler Güneyli kimliğini korumak adına önerildi, neyse ki halk arasında kabul görmedi.
Kaynaklar:
- Why Do Clocks Run Clockwise?; https://www.thrillist.com
- Why Do Clocks Run Clockwise?; https://www.mentalfloss.com/
Matematiksel