Ergonomi kelimesinin kökeni Yunanca “ERGON (İŞ)” ve “NOMOS (HUKUK)” kelimelerinden gelmektedir ve ilk kez 1857 yılında Polanyalı bilim insanı Wojciech Jastrzebowski tarafından bir makalede kullanılmıştır. Uluslararası Ergonomi Derneği ise ergonomiyi, bir sistemdeki diğer elemanlar ve insan arasındaki etkileşimi anlamakla ilgilenen bilimsel bir disiplin olarak tarif etmektedir.
Gelişen teknoloji insan hayatını daha verimli hale getirmekte, ancak teknolojinin çekiciliği insan faktörünün göz ardı edilmesine neden olmaktadır. Bu da kişilerin, işletmelerin ve toplumun güvenlik ve refahını etkilemektedir. Bu noktada ergonomi önemli bir faktör olarak yerini almaktadır. Biz de bu nedenle bu ay sizler için ergonominin meslek hastalıkları ve iş sağlığı ve güvenliği açısından yerine değinmek istedik.
Ergonominin Amacı
Ergonominin amacı yalnızca iş kazası ve meslek hastalıklarının önlenmesi değildir. Temelde çalışanların ruhsal ve fiziksel iyilik halinin korunması, geliştirilmesi için çalışanların çalışma koşulları ve ortamının iyileştirilmesi, çalışanla uyumlu hale getirilmesi ve böylece hem sağlık ve güvenliğinin sağlanması hem de performansının artırılmasıdır.
İş aktiviteleri sırasında fiziksel ve psikososyal risklere maruz kalmaya bağlı olarak gelişen ağrı, hareket kısıtlanması ve sakatlanmalarla seyredebilen kas iskelet hastalıkları çalışanların yaygın sağlık sorunudur. Genellikle kaslar, ligamanlar, tendonlar ve yumuşak dokular etkilenir. Mesleki kas iskelet sistemi hastalıkları (MKİH) olarak kabul edilen bu hastalıkların oluşmasında iş yerinde tekrarlamalı hareketler, zorlayıcı hareketler ve ergonomik yetersizlikler önemli rol oynamaktadır.
Son yıllarda endüstrileşmiş ülkelerde MKİH sıklığında ve maliyetindeki artış; çalışanın, işverenin, hükümetin, sağlık bakım sistemlerinin ve sigorta şirketlerinin dikkatini çekmiştir. Bu nedenle risk etkenleri, ergonomi eğitimi ve ergonomik girişimleri kapsayan ergonomi programları hız kazanmıştır.
Ülkemizde de MKİH yasalarda meslek hastalığı olarak kabul edilmekte, ancak bu alanın profesyonelleri tarafından yeterince tanınmamaktadır.
MKİH‘nin Özellikleri
• İşe bağlı hastalıklar: Sakatlanma, işgücü kaybı ve hastalığa bağlı erken emekliliklerin nedenleri arasında ilk sırayı alır.
• Nedenleri multifaktöriyeldir.
• Maliyeti iş günü kayıpları nedeniyle en yüksek
hastalıklar arasında yer alır.
• Korunmak büyük ölçüde mümkündür.
Kişiye Etkileri
• Ağrı nedeniyle kişiye ızdırap verir.
• Hareketi kısıtlar.
• Psikolojik yapıyı olumsuz etkileyerek depresyona yol açar.
• Yaşam kalitesini düşürür.
• Aile fonksiyonlarını olumsuz etkiler.
İş ve Topluma Etkileri
• İş memnuniyetini, verimliliğini ve kalitesini azaltır.
• İşvereni, endüstriyi ve sağlık bakım sistemlerini ve ekonomiyi olumsuz etkiler.
Sık Görülen Mesleki Kas İskelet Hastalıkları
MKİH öncelikle bel, boyun ve üst ekstremimeler etkiler. Bel ağrısı, boyun, omuz, dirsek, el bileği ve el hastalıkları olmak üzere ikiyi ayrılır. Bu hastalıkların başlıcaları şunlardır:
• Kas zorlanması, incinme
• Bel ağrısı
• Bel fıtığı
• Boyun tutulması
• Boyun fıtığı
• Karpal tünel sendromu
Mesleki kas iskelet sistemi hastalıklarının iş ile ilgili risk etmenleri şöyle sıralanmaktadır.
• Tekrarlamalı hareket
• Zorlamalı hareket
• Uzun süre aynı pozisyon
• Titreşim
• Bel ve elin yanlış ve kötü pozisyonda kullanılması
Psikososyal riskler
• İş memnuniyetsizliği
• Monoton iş
• Zaman baskısı
• Yetersiz denetim ve yetersiz arkadaş desteği
• Molaların yetersizliği
Kişisel riskler
• Yaşlanma
• Sigara
• Aşırı kilo
• Kondisyon yetersizliği
Bütün bu bilgilerin ışığında, mesleki bel ağrısı için elle taşıma isleri olarak sınıflandırılan, ağırlık kaldırma, indirme, taşıma öne eğilme ve dönme gibi fiziksel aktivite yapanlar yüksek risk altındadır. Ayrıca hizmet ve temizlik sektörü̈, sağlık çalışanları (hastane ve yaşlı bakım evleri) yüksek risk altındadır. Montaj isleri konfeksiyon ve gıda sektörü gibi endüstride tekrarlamalı hareket yapanlar, ofis çalışanları, bilgisayar kullananlar, müzisyenler, diş hekimleri, sporcular, hatta bilgisayar kullananlarda boyun ve üst ekstremite hastalıkları görülme sıklığı yüzde 75 olarak ifade edilmektedir.
Korunma ve Ergonominin Etkinliği
Farklı iş kollarında yapılan araştırmalar, ergonomi konusunda yapılan eğitimler ve iş ortamının düzenlenmesi, MKİH’nin sıklığını ve maliyetini azalttığını göstermektedir. Bunun yanı sıra iş verimliliği ve memnuniyetiyle birlikte yaşam kalitesini de artırmaktadır. Dolayısıyla korunmak adına yapılması gerekenler, iş yeri risklerini belirlemek, ergonomi eğitimlerini almak ve ergonomik girişimler yapmak olarak sıralanmaktadır.
Sonuç̧ olarak, İSG politikaları kavramı içinde ergonomi; işletmelerin bir parçası olmalıdır ve çalışma koşullarının geliştirilmesi için bu politikaların işletme stratejileriyle de bütünleşmesi gerekmektedir.