Üyelik, Takma İsimler/Kimlikler ve Yönetim ……………………………… 57
Ticarileşme ve Eşitlik Sorunu ……………………………………………… 63
“Kurallı” Kuralsızlık, İktidar ve “Özgürce” Tartışma ……………………. 69
Milliyetçi Söylem ve Ayrımcılık……………………………………………. 79
SONUÇ ……………………………………………………………………………………... 92
KAYNAKÇA ………………………………………………………………………………. 97
EK 1 ……………………………………………………………………………………….. 100
EK 2 ……………………………………………………………………………………….. 103
ÖZET ……………………………………………………………………………………… 119
ABSTRACT………………………………………………………………………………. 120
GİRİŞ
İlk insanlardan günümüze kadar iletişim kurma yöntemleri büyük değişim ve çeşitlilik göstermiştir. Çeşitli işaretler, sesler, duman, yazı, mektup, telefon, televizyon derken, teknolojik gelişmelerle birlikte 20. yüzyılda internet ve internet üzerinden yapılan iletişim ortaya çıkmıştır. Bilgisayarların, çeşitli kablolarla ya da günümüzde hâlâ gelişme içinde olan kablosuz (wireless) ağlarla, aralarında bağlantı kurulmasıyla oluşan ağa kabaca internet diyebiliriz. Günümüzde internet, bir iletişim aracı olarak yaygın şekilde kullanılmaktadır. İnternette iletişim kurma yöntemleri, elektronik postalar, anlık ileti gönderen programlar (MSN, ICQ, SKYPE, vb.) ve tartışma forumları olarak sayılabilir. Önceden sadece askeri alanda kullanılan internet, piyasaya sunulmasıyla değişim göstermiş ve günümüzde erişebilen herkese açılmıştır. Bunun sonucu olarak internetin ticari hayata uyarlanması gerçekleşmiştir. Ancak aynı zamanda internet, bir paylaşım, ifade, haber ve eğlence ortamı olmuştur. Bu enformasyon paylaşımı kamuya ait özgür ve (kısmen) sansürsüz bir alan oluşturmuştur. İşte tam bu noktada, bu alanın, özellikle de internet forum sitelerinin kamusal alan olup olmadığı, ifadenin özgür ve demokratik bir ortamda paylaşılıp paylaşılmadığı da inceleme konusu olmuştur. Bu çalışma da, en çok kullanılan Türkçe forum sitesi, ForumTR’yi bu bağlamda incelemektedir.
Bu çalışma, bilgi paylaşım ortamı oluşturan internet forum sitelerinin kamusal alan çerçevesinde ele alınıp alınamayacağını tartışmak üzere ForumTR’de fikirlerin özgür ve demokratik olarak ifade edilip edilmediğini ortaya çıkarmayı hedeflemektedir.
İnternet, çalışma biçimi gereği diğer iletişim araçlarından farklıdır. İnternet tam anlamıyla denetlenmesi, içeriğine müdahale edilmesi mümkün olmayan bir iletişim aracıdır. Bu özelliğinden dolayı, iyi amaçlarla kullanılmasının yanında kötü niyetli kişilerin de kullanımındadır. Gün geçtikçe, internet forum sitelerinin artması ve çeşitli fikirlerin bu sitelerde paylaşılıyor olması iletişim alanında yeni bir araştırma eğilimini doğurmuştur. İnternet forum sitelerindeki ifade paylaşımlarının bir kamusal alan oluşturduğu yaygın bir söylemdir. Bu çalışma, bu söylemin doğruluğunu araştırmak suretiyle alana bir katkı sağlaması açısından önemlidir.
Bu çalışma, Türkiye’de en çok bilinen ve en çok üyesi olan internet forum sitesi ‘ForumTR’ ile sınırlıdır. Bu site aşağıdaki sorular dikkate alınarak analiz edilmektedir:
Siteye nasıl üye olunmaktadır?
Site nasıl yönetilmektedir?
Sitenin amacı/hedefi nedir?
Üye profili nasıldır? (cinsiyet, yaş, vb. demografik özellikler)
Üyelik statüsü herkes için eşit koşullar sağlamakta mıdır?
Üyeler görüş alışverişi, paylaşım için neler yapmaktadırlar?
Üyelerin yazdıkları denetlenmekte midir?
Denetleniyorsa, denetim ölçütleri nelerdir?
Bu ölçütleri kim, neye dayanarak koymuştur? Ortak karar mı, yönetimin kararı mı geçerlidir?
Denetim sonucu kısıtlama getirilmekte midir? Getiriliyorsa ne tür kısıtlamalar getirilmektedir?
Bu soruların yanıtlanması için çalışmada metin analizi yapılmaktadır. Bu analizde internet sitesi görünüm, konu başlıkları ve tartışma metinleri açısından değerlendirilmektedir.
Bu çerçevede tez çalışması iki bölüme ayrılmıştır. Birinci bölümde Jürgen Habermas’ın geliştirdiği anlamda kamusal alan kavramı, bu kavrayışa yönelik eleştiriler ve kamusal alanda iletişimin merkezî yeri öncelikle belirlenmektedir. Daha sonra, internetin hem tarihsel gelişimi ve ekonomi politik yapılanması hem de teknik özellikleri açısından bir kamusal alan olarak değerlendirilmesine ilişkin literatür sunulmaktadır. İkinci bölümde ise, ilk bölümde geliştirilen çerçeve içinde internet tartışma forumlarından ForumTR incelenmektedir.
BÖLÜM: KAMUSAL ALAN, İNTERNET VE İLETİŞİM
İletişim araçlarının ortaya çıkışından beri ‘bilgi’ belirli kesimlerin malı durumundaydı. Şimdi ise bilginin evrenselliği ortadadır. İnsanoğlu artık bilginin kendine ulaşması için yıllar hatta yüzyıllar boyu beklemek zorunda değildir (Kızıl, 1998: 5). Bu, iletişim teknolojilerindeki büyük gelişmeler ve yeniliklerle ilişkilidir. Bunların en yenisi ve belki de en önemlisi ‘internet’in icadıdır. 90’lı yıllardan itibaren internet, kullanılmasının yaygınlaşmasıyla yeni bir iletişim şekli olmaktan öte akademik ve popüler kullanımın da temel aracı haline gelmiştir (Timisi, 2003: 121). İnternetin popülerliğinin artması ve dünya çapında yaygınlaşıp vazgeçilemez bir iletişim aracı haline gelmesi, üzerine düşünülmesi ve araştırma yapılması ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. Bu bölümde, kamusal alan kavramıyla ilişkili olarak internet üzerine düşünülmektedir.
Kamusal Alan Kavramı ve Eleştirileri
Kamusal Alan Kavramı
Jürgen Habermas’ın 1960’ların başında yaptığı çalışmadan 25-30 yıl sonra, ‘kamusal alan’ kavramı eleştirildi, günün gereklerine göre yeniden anlamlandırıldı. Devlet adamlarının, bilim insanlarının ve basının günümüzde sıkça kullanıldığı bir kavram halini aldı. Kamusal alan kavramını çıkarları doğrultusunda kullananlar da oldu. Özellikle Türkiye’de kamusal alan, devlete bağlı kurumların alanı haline geldi. Fikir ve düşünce bazında kullanılan kamusal alan terimi, Türkiye’de çeşitli şekilde girilen ya da girilemeyen yer olarak anlam kazandı.1
Kamusal alanın ve kamuoyu kavramlarının tarihine bakıldığında 18. yüzyıla dayandığı görülmektedir. Daha öncesinde, Orta Çağ Avrupası’nda gerçek bir kamusal alanın varlığı konusunda kesin bir kanıt yoktur:
O zamanlar, iktidarın kamusal temsiliyeti söz konusuydu. Feodal piramidin hangi düzeyinde olursa olsun bir fodal lordun statüsü, ‘özel’ ya da ‘kamusal’ diye bir ayrım bilmezdi; ama bu konuma sahip bir kişi konumunu kamusal olarak temsil ederdi: yani, kendisini ebedi bir ‘yüksek’ iktidarın cismani taşıyıcısı olarak gösterir ve sunardı.... Orta çağlardaki temsili kamusal alan, doğrudan bir yöneticinin somut varlığına bağlıydı. Prens ve zümreler, mülkün vekilleri olarak işlev görmek yerine mülkün kendisi ‘olmayı’ sürdürdükleri sürece onu, ‘yeniden’ sunabilirlerdi. Yani feodal otorite, kutsal iktidarını halk için değil, halkın ‘önünde’ temsil ederdi (Habermas, 2004: 97).
O zamanlarda feodal otoritelerin hakimiyetinde olan temsili kamusal alanın, bu feodal yapıdan kurtulması uzun zaman aldı. 18. yüzyılın sonlarına doğru feodal otoriteler bölünmeye başladı. Reform hareketleri sonucunda kilise gücünü yitirmeye başladı ve temsil ettiği otorite kişilerin vicdanına ait özel bir konu oldu. Oluşan bu özgürlük, “bireysel özerkliğin” ilk alanı oldu. Kamusal otoriteyi oluşturan kurumlar (bürokrasi, ordu vb.), feodal prenslerin özel saray alanlarından bağımsızlıklarını ilan ettiler. Feodal otoritenin temsil ettiği kamusal alan, bölgesel devletlerle birlikte yerini ‘kamusal otorite’ye bıraktı. “‘Kamu’ artık otorite bahşedilmiş bir prensin ‘temsili’ sarayına işaret etmiyordu; bunun yerine, yetki uyarınca düzenlenmiş bir kuruma, otoritenin yasal kullanımı üzerinde tekel bahşedilmiş bir aygıta işaret ediyordu... kamusal otoritenin idare ettiği özel bireyler ise, artık kamusal gövdeyi oluşturanlardı” (Habermas, 2004: 97-98).
Habermas, 18. yüzyılın sonlarında temsili kamunun, burjuva toplumunun alanına dönüşümünü şöyle açıklamaktadır:
Temsilî kamunun bağlı olduğu feodal erkler, kilise, prenslik ve beyler zümresi ayrışarak kutuplaşma sürecine girerler; sonuçta bir yanda özel unsurlar, öbür yanda kamusal unsurlar olacak şekilde parçalanırlar. Kilisenin konumu Reformasyona bağlı olarak dönüşür; temsil ettiği tanrısal otoriteye olan bağlılık, yani din, özel bir meseleye dönüşür. Din özgürlüğü denen olay, tarihsel olarak ilk özel özerklik alanını güvence altına alır; kilise, varlığını herhangi bir kamu hukuku kurumu olarak sürdürür. Prenslik erkinin kutuplaşmasına damgasını vuran ilk gelişme, kamu bütçesinin toprak bireyinin özel mülkünden ayrılmasıdır. Bürokrasi ve ordu ile birlikte, sarayın adım adım özelleştirilen alanı karşısında nesnelleşirler. Zümreler bakımından ise, egemenliğe yönelik unsurlar kamu erkini içeren organlara, parlamentoya dönüşürler; şehirlerdeki korporasyonlar ve belirli kırsal zümresel farklılaşmalarla ayrışmaya başlamış oldukları ölçüde meslekî zümreler de, özel özerkliğin esas alanı olarak devletin karşısında yer alacak olan ‘burjuva toplumu’nun alanına dönüşürler (Habermas, 2005: 71-72).
Kıta Avrupası’nda pazar ekonomisinin hakim olmaya başlamasıyla birlikte soyluların haklarını koruyan güçler birliği artık hakimiyetini kaybetti. Feodal beylerin aksine burjuva, özel bireylerden oluşurdu ve bu özel bireyler yeni sıfatlarıyla artık ‘yönetemezler’di. Modern anlamda ilk anayasalardaki temel haklar “özel bir alan olarak toplumun özerkliğinin garantilenmesini ve kamusal otoritenin birkaç işlevle sınırlandırılmasını garanti ediyordu.... Bu kamusal alan aracılığıyla yurttaşlar topluluğu, politik otoriteyi ‘rasyonel’ bir otorite haline dönüştürmek idealine dayanan bir amaçla, burjuva toplumunun ihtiyaçlarını devlete ileteceklerdi” (Habermas, 2004: 99).
Feodal toplumlarda, ülkeler arası ticaretin yaygınlaşmasıyla birlikte uzaktaki gelişmeler hakkında bilgi sahibi olma imkanı da arttı; doğru ve güvenilir bilgiye olan ihtiyaç profesyonel haberleşme sistemlerinin kurulmasını gerektirdi. Posta ve haber iletimi ticari bir kaynak, ticari bir meta olamaya başladı. Sombart’ın saptamasına göre, “postanın sözkonusu olabilmesi için, düzenli mektup alış-verişi olanağının tüm kamuya açık olması gerekir” (Sombart: 369’dan akt. Habermas, 2005:77); yani haberin akışı kamusallaştıktan ve erişilebilir olduktan sonra basının varlığından söz edilebilir. Bunun olabilmesi uzun yıllar gerektirdi (Habermas, 2005: 76-77).
Feodal toplumlarda posta ve haber akışı tüccarların ve politikacıların elinde ve denetiminde olduğu için, dış haberler ve saray haberlerine göre daha önemsiz olan olaylar ancak halka ulaşabilmekteydi.
Böylece kamuya açıklanabilen haberler, mevcut haber malzemesinin artıkları oluyordu.... Haber dolaşımı sadece mal dolaşımının ihtiyaçlarına bağımlı olarak gelişmiyordu; haberin kendisi mal haline gelmişti. Habercilik mesleği, varlığını borçlu olduğu pazar ile aynı yasalara tabi idi.... Mektupla iletilen her haberin bir bedeli vardı; bu nedenle sürümü artırarak kazancı yükseltme akla yakın geliyordu: eldeki haber malzemesinin bir bölümü, bu nedenle düzenli olarak basılacak ve anonim olarak satılacak, böylece de aleniyet kazanacaktı. Bununla beraber, basını kısa bir süre sonra idarenin amaçları doğrultusunda kullanmaya başlayan yeni hükümetlerin çıkarları daha ağır basıyordu.... Bununla birlikte basın, çok geçmeden sistematik olarak yönetimin çıkarlarının hizmetine girdi (Habermas, 2005: 83-84-85).
Böylece, o yıllardan itibaren haber ve bilgi akışı çeşitli gruplar ve otoriteler tarafından denetim altına alınarak, haberin özgürce dolaşımı, kamuya açık hale gelmesi engellendi. Günümüzde de bazı bilgi ve haberlerin, çıkar çevrelerine vereceği zarar dolayısıyla yayınlanması engellenmektedir. Bu da, haberin kamusal olma özelliğini ve yurttaşların haber üzerinde tartışarak doğruya ulaşma olanağını kısıtlamaktadır.
Habermas, medyanın ticarileşmesi ve ticari tekniklerle ölçülebilir hale gelmesini, kamusal alanın çöküşünü hazırlayan en büyük neden olarak göstermektedir. Habermas’a göre medya, eski rejimlerdeki feodal krallıklar gibi siyaset alanını, partilerin ve liderlerin güvenli bir alanda düzenlenmiş gösterilere dönüşmüştür (Timisi, 2003: 69).
Kamusal alanın oluşum tarihine kısa bir bakıştan sonra, ‘kamusal alan’ kavramını kullanan öncülerden biri olan Habermas’ın bu kavramla ne demek istediğine bakılabilir. Habermas’ın bahsettiği gibi ‘kamusal alan’la,
... herşeyden önce, toplumsal yaşamımız içinde, kamuoyuna benzer bir şeyin oluşturulabildiği bir alanı kastederiz.... Özel bireylerin kamusal bir gövde oluşturarak toplandıkları her konuşma durumunda, kamusal alanın bir parçası varlık kazanmış olur. Bu tür bir biraradalık durumundaki bireylerin davranışları, ne iş ve meslek sahiplarinin özel işlerini görürken yaptıkları davranışlara; ne de bir devlet bürokrasisinin yasal sınırlarına tabi anayasal bir düzenin üyelerinin davranışlarına benzer. Yurttaşlar ancak, genel yarara ilişkin meseleler hakkında kısıtlanmamış bir tarzda, yani toplanma, örgütlenme, kanaatlerini ifade etme ve yayınlama özgürlükleri garantilenmiş olarak tartışabildiklerinde kamusal bir gövde biçiminde davranmış olurlar (Habermas, 2004: 95)
Habermas burada, bireylerin özgür bir ortamda tartışabilmeleri halinde kamusal alanın oluşabileceğinden bahseder. Bu oluşuma devletin müdahalesi olmamalıdır. Habermas’ın dediği gibi: “Kamusal tartışmanın konusu devlet etkinliğine ilişkin meseleleri hedeflediğinde, politik kamusal alandan bahsetmeye başlarız. Her ne kadar sözün gelişi olarak devlet otoritesi için, kamusal alanın yürütücüsü deniyor olsa da, devlet aslında kamusal alanın bir parçası değildir” (Habermas, 2004: 95).
Habermas’ın 1962’de yazdığı kitabında ‘kamusal alan’ı kavramlaştırdığı ve diğer kitaplarında da bu kavramı geliştirerek devam ettirdiğini ifade eden Nancy Fraser’a göre, kamusal alan kavramı, politik hareketlere ve buna bağlı olarak politik kuramlara karışmış bazı akıl karışıklıkları için bir yol göstericidir. Habermasçı anlamıyla ‘kamusal alan’ fikri,
...modern tolumlarda, politik katılımın konuşma ortamı aracılığıyla icra edildiği bir sahneye işaret ediyor. Bu, yurttaşların ortak meseleleri hakkında müzakerede bulundukları bir alan; yani, kurumsallaşmış bir söylemsel etkileşim alanı. Bu alan, kavramsal olarak devletten ayrı olan; ilke olarak da devlete karşı eleştirel söylemlerin üretildiği ve dolaştığı bir alan. Habermasçı anlamıyla kamusal alan aynı zamanda resmi-ekonomiden de kavramsal olarak ayrı; pazar ilişkilerinin değil, söylemsel ilişkilerin alanı; satın almak ve satmak yerine, tartışma ve müzakere için bir sahne. Böylece kamusal alan kavramı demokratik kuram için gerekli olan ayrımları, yani devlet aygıtları, ekonomik pazarlar ve demokratik birlikler arasındaki ayrımları gözönünde tutmamıza izin veriyor (Fraser, 2004: 103-104-105).
Timisi’nin de dediği gibi, kamusal alan Habermas’ın görüşüne göre herkese açık bir alandır. Olabildiğince çok bireyin erişebilme imkanına sahip olduğu ve deneyimlerin paylaşıldığı, dile getirildiği bir alandır. Bu alanda, bakış açıları akılcı tartışmalar yoluyla paylaşılmaktadır. Bu alanın mevcudiyeti özgür ve kamusal bir iletişimin varlığıyla mümkündür (Timisi, 2003: 66-67).
Kamusal Alana Yönelik Eleştiriler
Kamusal alan, günümüze değin çeşitli tanımlarla anlatılmakta, gelişen teknolojilerle birlikte zamana uyarlanarak eksiklikleri giderilmeye çalışılmaktadır. Zamana uymayan yönleri eleştirilerek kavram geliştirilmektedir.
Bundan yola çıkarak çeşitli kamusal alan eleştirilerine göz atılabilir. Habermas’ın Kamusallığın Yapısal Dönüşümü kitabındaki söylemlerine başlıca şu eleştiriler getirilmektedir:
- Habermas, burjuva kamusal alanın yanısıra ve ona muhalif farklı değerler (rekabetçi bireycilik yerine dayanışma gibi) ve farklı kurumsal yapılar (sendikalar gibi) üzerine inşa edilmiş bir pleb kamusal alanının eşzamanlı olarak gelişiminin önemini ihmal etmektedir.
- Burjuva kamusal alanını idealleştirmektedir. Oysa, Robert Darnton'ınki gibi yakın zamanlarda gerçekleştirilen tarih çalışmaları, ilk yazılı basın pazarının şiddetli rekabete dayanan yapısının kamuoyunu aydınlatmak için serbestçe tartışabilen entellektüeller tarafından değil, çabucak kâr elde etme peşindeki kapitalistler tarafından kontrol edildiğini göstermiştir.
- Ev yaşam alanını ve ekonomiyi kamusal alanın dışında tutarak, bunların hem cinsiyet hem de üretim ilişkileri içindeki demokratik sorumlulukları sorununu sistematik olarak örtbas etmektedir.
- Geliştirdiği ‘rasyonel kamusal söylem modeli’ çoğulcu bir kamusal alan kuramı geliştirebilmesini engellemiş, ayrıca şiddetli ihtilaflar ve çatışan siyasal tercihler arasında uzlaşmaya duyulan ihtiyacı gözardı etmesine yol açmıştır. Bu da sonuçta, Habermas'ı siyasal partiler kamusal alana dahil oldu diye yas tutmaya götürmüştür.
- Kitabın son bölümünde elitist kültürel eğilimler sergileyerek, kültürel yaşamı kontrol edenlerin manipülatif gücünü abartarak ve devletin enformasyon alanında düzenleyici olduğu kamu hizmeti modelinin gerçekleşebilirliğini ihmal ederek, Adorno'nun kültür endüstrisi modeline çok fazla bağımlı kalmıştır.
- Habermas'ın kamusal söylem için bir norm oluşturmak üzere geliştirdiği ‘iletişimsel eylem modeli’, bozulmaya uğramış iletişimi açıklamaya kalktığında, konsensusa yönelmeyen iletişimsel eylem biçimlerinin varlığını gözardı etmektedir.
- Bu nedenle, iletişimsel eylemin hem retoriğe hem de oyuna dayalı yönleri bulunduğunu ihmal etmiş, bu da bilgilenme ile eğlenme arasında çok keskin bir ayrım koymasına; ikisi arasında, örneğin Rousseau'nun kamu festivalleri nosyonuyla vatandaşlık ile teatrallik arasında kurduğu gibi bir bağı gözardı etmesine yolaçmıştır. Oysa bu son noktanın günümüz demokrasilerinde kitle iletişim araçlarının rolüne ilişkin tartışmalarda özel bir yeri vardır (Garnham, 2001).
Yapılan bu eleştiriler, Habermas’ın kamusal alan yaklaşımının daha çok anlaşılıp, işlenip, geliştirilmesi için yapılan eleştirilerdir. Bunların yapılması, kamusal alanın esasından kopuş anlamına gelmemektedir. Nancy Fraser, ‘Kamusal Alanı Yeniden Düşünmek: Gerçekte Varolan Demokrasinin Eleştirisine Bir Katkı’ isimli makalesinde, eleştirel kuram için kamusal alan fikrinin gerekliliğini savunmakta; ancak bu fikrin Habermas’ın geliştirdiği özgün şeklinin doyurucu olmadığını ve “eğer bu kavram gerçekte var olan demokrasinin sınırlarını kuramlaştırmada yeterli bir katagori olmayı sürdürecekse, Habermas’ın kamusal alan analizinin biraz eleştirel sorgulamaya ihtiyacı olduğunu” öne sürmektedir (Fraser, 2004: 105).
Fraser, “Habermas tarafından tarif edilen kamusal alanın geç kapitalist dönemlerde temsil, katılım ve eşitlik sorunlarını açıklamak için yeterli olmadığını savunmakta” (Timisi, 2003: 68) ve Habermas’ı dört konuda eleştirmektedir. Birincisinde, burjuvanın elinde olan kamusal alan içindeki toplumsal eşitlik, sağlıklı bir kamusal alan için ana ilke olarak görülmez. Bunun sonucunda baskı altındaki gruplar kendilerini ifade edecek alan bulamazlar. Fraser, bu eşitsizliğin ortadan kaldırılması gerektiğini söylemektedir. İkincisi, Habermas’ın analizi tek ve kapsayıcı bir kamusal alanı yeğlemekte, çoğul ve birbiriyle rekabet halindeki kamu çoğulluğu fikrinden uzak durmaktadır. Üçüncüsü, kamusal söylemin ortak iyi ve ortak çıkarlar çerçevesinde sınırlandırılması ve özel sorunların ortaya çıkmasının istenmemesidir. Habermas’a göre kamusal tartışma sürecinde katılımcılar, kendi kimliklerinden ve çıkarlarından kamunun kolektif ruhu için vazgeçmeli, kolektif bir kamu kimliği içine girmelidirler. Dördüncüsü ve sonuncusu, demokratik bir kamusal alanın devlet ve sivil toplum arasında keskin bir ayrım gerektirmesine ilişkindir. Fraser bu anlayışın sivil toplumun nasıl tanımlandığı ile yakından ilişkili olduğunu söylemektedir (Timisi, 2003: 68-69; Kejanlıoğlu, 2004: 702). Fraser, bu eleştiriler doğrultusunda:
... ilk olarak, kamusal alanla ilgili yeterli bir kavrayışın toplumsal eşitsizliğin salt paranteze alınmasıyla yetinemeyeceğini, eşitsizliğin tümüyle ortadan kaldırılması gerektiğini... ikinci olarak, hem eşitlikçi, hem de tabakalı toplumlar açısından tek bir kamuya karşın çoklu kamuların tercih edilmesi gerektiğini... üçüncü olarak, makul bir kamusal alan kavrayışının, burjuva erkek egemen ideolojisinin ‘özel’ yaftası yapıştırarak konuşma-dışı bıraktığı meselelerin ve çıkarların dışlanmasını değil, içerilmesini destekleyeceğini... son olarak da, savunulabilir bir kavrayışın hem güçlü hem de güçsüz kamulara izin vereceğini ve bunlar arasındaki ilişkiyi de kuramlaştıracağını (Fraser, 2004: 131)
öne sürmektedir.
Aslında, Habermas’a yönelik bu tür eleştirilerin öncülüğünü Kamusal Alan ve Tecrübe başlıklı kitaplarıyla Oskar Negt ve Alexander Kluge yapmıştır. Kamusal alan ve kitle medyası üzerine bir kitap yazmayı ve medyadaki kartelleşmeyi incelemeyi planlamışlardı. “Ancak solun çeşitli kesimlerindeki kamusal alanların kaybedilmiş bulunması ve de işçilerin varolan örgütlenmeleri içindeki iletişim kanallarına erişimlerindeki sınırlılık” onları bu kitabı yazmaya sevketti (Negt & Kluge, 2004: 133). Kitabı yazmalarıyla birlikte kamusal alana farklı bir eleştirel bakış açısı oluştu ve konusunu “burjuva ve proleter kamusal alanların diyalektiği” (Negt & Kluge, 2004: 133) oluşturdu.
Kamusal alanın yorumlarında önemli bazı alanların dışlandığından bahseden Negt ve Kluge: “kamusal alan, sözde, toplumun bütününü temsil etmesine rağmen tözünü, herhangi bir belirli yaşam bağlamını özgül olarak ifade etmeyen bir ‘ara alandan’ alır,” demektedirler (Negt & Kluge, 2004: 136). Burjuva kamusal alana özgü zayıflık şu çelişkiden kaynaklanmaktadır: “Burjuva kamusal alanı tözsel yaşam çıkarlarını dışlıyor olmasına rağmen, yine de bir bütün olarak toplumu temsil ettiğini iddia eder.... Burjuva kamusal alanının temeli tözsel yaşam çıkarlarına yeterince oturmadığı için, sonuçta kapitalist üretimin daha elle tutulur çıkarlarıyla müttefik olmaya mecbur kalır” (Negt & Kluge, 2004: 136).
Kapitalist üretimin, kamusal alanının bireylerin özel alanını hedeflediğini ifade eden Negt ve Kluge’ye göre:
Bilinç ve program endüstrisinin eğilimleri, reklamcılık, firmaların ve idari aygıtların tanıtım kampanyalarının birbirinden tamamen farklı nedenleri vardır. Ama tüm bunlar, (kendisi de sözde-kamusal alan olan) gelişmiş üretim süreciyle birlikte, klasik kamusal alanın üzerine oturan yeni, üretimin kamusal alanlarını oluştururlar. Üretimin bu kamusal alanları, kamusallık dışı temellere dayanırlar; ve kamusal alanın geleneksel biçiminin aksine, gündelik yaşamı hammadde olarak işler ve bu yaşam bağlamına nüfuz etme gücünü doğrudan kapitalist üretim çıkarından alırlar. Üretimin kamusal alanları, bir ara alan olarak geleneksel kamusal alanın (seçimlerin devresel kamusal alanının, kamuoyu oluşumunun) üzerinden atlayarak, bireyin özel alanına doğrudan ulaşmayı hedeflerler. Proleter karşıt kamusal alanın, içine sermayenin çıkarlarının işlemiş olduğu üretimin bu kamusal alanlarıyla yüzleşmesi; ve kendisini sadece klasik kamusal alanın antitezi olarak görmemesi gerekir (Negt & Kluge, 2004: 136).
Negt ve Kluge’nin yaklaşımına göre burjuvanın oluşturduğu kamusal alan, iletişimin formal olan özelliklerine dayandırılmaktadır. Eğer bu alanda ortaya atılmış bir fikre odaklanılırsa bu alan tarihsel ilerleme şemasıyla temsil edilebilir. Fakat tersi olursa, hareket noktası bu alanın gerçek tözü olursa, burjuva kamusal alanının bileşik olmadığı görülür. Yani, gerçekte yalnızca soyut olarak ilişkilenmiş tekil alanların yığınından oluştuğu görülür. Medyanın ve çıkar gruplarının kamusal alanı, eğitim kurumlarının, ordunun, hukuk sisteminin kamusal alanı genel bir kamusal alan kavramının içinde yalnızca görünüşte birleştirilmiştir. Genel olarak Negt ve Kluge, tartışmanın sadece burjuva ya da geleneksel akademik kamusal alan çerçevesinde sürdürülemeyeceğinden, toplumsal ve yeni edinilecek tecrübeleri biraraya getirerek bir çalışma yapılacağından bahsetmektedir. (Negt & Kluge, 2004: 138-139).
Miriam Hansen, kamusal alan kavramının 1990’ların başından itibaren tekrar güncellik kazandığını, farklı disiplinler tarafından üzerinde düşünüldüğünü, makalelerin ve derslerin tekrar konusu olduğunu ifade etmektedir (Hansen, 2004: 143).
Son yıllarda çeşitlenerek artan yeni kamusal alan biçimleri, özellikle de elektronik medya tarafından oluşan biçimler, entellektüel etkinliğin işlevi ve tarzı üzerinde yeniden düşünülmelidir. Ayrıca, kamusal alanın parametreleri (uzamsal, topraksal, jeo-politik) yeniden tanımlanmalıdır. Hansen’e göre geleneksel yaklaşımlarda kamu, ulusal sınırlar içinde bir alanı kapsıyordu. İletişim endüstrisinin giderek küreselleşmesi ve ulus-üstü olması, ulusal kimlik ve ulusal kültür kavramlarının tekrar düşünülmesine yol açtı. Yani, kamu kavramının toprağa bağlılığı giderek azaldı (Hansen, 2004: 145-146).
Hansen, küreselleşmenin getirdiği bu toprakdışılaşma sürecinde tekillik ve evrensellik biçimleriyle karşı karşıya kalındığını “...metaların, teknolojilerin, nüfusun, bilginin, imajların, anlatıların, yaşam üsluplarının, ifade ve temsil tarzlarının akışının, yerel düzeyde ortaya çıkmayı ve örgütlenmeyi sürdüren alternatif kamusal alanların sağladığı teçhizat deposuyla” zenginleştiğini ifade etmektedir (Hansen, 2004: 146).
Hansen’e göre Habermas’ın kamusal alan tartışmasına katkısı iki temel noktaya dayanır. “Birincisi, libeal kapitalizm altındaki burjuva toplumunun oluşumuyla bağlantılı olan kamusal alanı esas itibariyle tarihsel bir kategori olarak yeniden kurma çabasıdır; ikincisi ise, devletten, piyasadan ve ailenin mahrem alanından ayrı, dördüncü bir terim olarak kamunun portresini çizmesidir” (Hansen, 2004: 160).
Habermas, zamanının gereklerine göre ve kapitalizm altındaki burjuva kamusal alanının, bireylerin bu alandaki yerinin çerçevesini çizdi. Negt ve Kluge ise, medyadaki tekelleşmeye vurgu yaparak, kamusal alanın günün gereklerine göre yeniden düşünülmesi gerektiğini savundu. Hansen’in deyişiyle:
Negt ve Kluge’ye göre kamusal alan, bir alan olmaktan daha çok bir süreçtir; ve bu alandaki değişim imkânı farklı kamusallık tipleri içine yazılmış olan farklı zamansal işaretlere dayanır. Birbiriyle eşit olmayan örgütsel kamusallık yapılarının aynı yerde yaşaması, rastgele çarpışmalar ve fırsatlar, öngörülemeyen konjonktürler ve şansa bağlı gelişmeleri mümkün kılacak bir değişkenlik ya da kararsızlık potansiyeli içerir. Ve bu koşullar altında alternatif oluşumlar, kollektif çıkarlar kendilerine ait bir moment kazanabilirler. Başlıca bir kararsızlık kaynağı, endüstriyel-ticari kamusal alanların öteki kamusal yaşam biçimlerine bağımlı olmasından kaynaklanır. Endüstriyel-ticari kamusal alanlar meşruluk arayışı içinde, parçalanan burjuva kamusallık kurumlarına; tecrübesel özü açısından ise, popüler geleneklere ya da bağımlıların belleğine muhtaçtır. Bu ittifaklar, çatışan çıkar vektörleri nedeniyle sadece kendi içlerinde olmakla kalmazlar; aynı zamanda modernleşmenin hızlanmış baskısına maruz kalırlar. Böylece oluştukları aynı hızla parçalanır ve iletişim araçlarıyla dolayımlanmış tecrübe kabuklarını yeniden kullanıma ve yeniden sahiplenilmeye terk ederler. Farklı kamusallık tipleri arasındaki dikiş yerleri ve örtüşen tabakalar, kısa dönemli ekonomik çıkarlar ve kıdemli ideolojik normlar arasındaki çatışmalar, bölgelerüstü medyayla katılımcı etkileşim arasındaki kolajlar; ve bunlar gibi melez ve saf olmayan tüm biçimler, karşıt-kamuların ortaya çıkabilmesi ve çıkması için gerekli projeleri ve koşulları sağlarlar. Bu koşullar altında somut ihtiyaçları ve çelişkileri ifade etmek, öznellik, anlam ve temsil uğruna söylemsel mücadele vermek için, endüstriyel olarak dolayımlanmış tecrübe yeniden elverişli hale getirilebilir.... Ancak,... karşıt-kamusallığa dayanan bir kültür politikası, ne soyut evrensellik idealleri üzerine, ne de özselci, kimlikçi topluluk nosyonlarına dayandırılabilir (Hansen, 2004: 175-176).
Kamusal Alan ve İletişim
Habermas’ın kamusal alan kavrayışı, iletişimi ve medyayı merkezine alır. Öyle ki, Habermas, 1964’te bir ansiklopedi makalesi olarak hazırladığı “Kamusal Alan” maddesinde, “özel bireylerin kamusal bir gövde oluşturarak toplandıkları her konuşma durumunda, kamusal alanın bir parçası varlık kazanmış olur,” demektedir (Habermas, 2004: 95). Konuşma, konuşarak iletişime geçme durumu bu alıntıda kamusal alanı belirleyici bir konumdadır. Habermas’ın, daha sonraki çalışmalarıyla da açığa çıkacağı gibi, burada kastettiği konuşma, bireylerin, birbirleriyle eşit konumlarda akılcı tartışmalar yapmaları, hepsini ilgilendiren konularda kısıtlama olmaksızın müzakerelerde bulunmaları, söylemsel etkileşime girmeleri anlamına gelmektedir.
Ayrıca, Habermas (2004: 95), aynı yazıda, o dönemin kamusal alan araçlarını gazete, dergi, radyo ve televizyon olarak saymıştır. Habermas’a göre, önceleri sadece ilan ve haber listesi görünümünde olan gazeteler, 18. yüzyılda kamuoyu taşıyıcıları, hatta oluşturucuları haline dönüşmeleriyle kamusal tartışmaya aracılık etme işlevi kazandılar. Ancak, 1830’larda başlayan ticari gazetecilik ve özel çıkarların kamusal alana akması, basında başka bir dönüşümü getirdi. Tabii ki, dönüşüm basınla sınırlı değildi. Ticarileşme ve bunu izleyen tekelleşme sonucunda ekonominin az sayıda şirketin gücüne tabi hale gelmesi; artan çıkar mücadeleleri yüzünden devletin de çıkarlar arasında arabulucuk görevi üstlenerek büyümesi ve güçlenmesi politik kamusal alanın yapısal dönüşümünü getirdi.
Kamusallık ilkesinin işlev değişimi bir alan olarak kamunun değişmesine dayanır; bu da onun en mümtaz kurumu olan basının dönüşümünde cisimleşir. Bir yandan, basının ticarileşmesi ölçüsünde mal dolaşımıyla kamusal topluluğun muaşereti arasındaki eşik düzlenir; özel alan içerisinde kamusallıkla özel alan arasındaki açık sınır silinir. Ama diğer yandan da, kurumlarının bağımsızlığının artık ancak belirli siyasal güvencelerle sağlanabilmesi ölçüsünde, kamusallık münhasıran özel alanın bir parçası olmaktan çıkar (Habermas, 2005: 309).
Yazılı basına eklenen yayın medyası da, böyle bir ortamda doğdu; doğduğunda herkesi ilgilendiren sorunları kamusal akla tabi tutma, politik kararları kamuoyunun muhakemesine sunma işlevi zaten aşınmıştı. Habermas’a (2004: 101) göre, artık “işleri kamusal kılma süreci genellikle sadece özel çıkarların gizli saklı siyasalarına hizmet ediyor[du]: insanlara ya da meselelere ‘tanıtım’ aracılığıyla kamusal prestij kazandırmak ve böylece kamusal-olmayan-oy iklimi içinde alkışlanmalarını sağlamak için.”
Habermas, 1960’lı yılların refah devletini, kitle demokrasisini ve o dönemin medyasını yukarıda görüldüğü gibi, oldukça kötümser bir yaklaşım içinde değerlendirmektedir. Ancak Habermas’ın 1980’lerden sonra yeniden tartışılmaya başlanan ve eleştiriler doğrultusunda değişen kamusal alan kavrayışı, iletişime ve medyaya ilişkin bir boyut da içermektedir. Habermas (2001), 1980’lerin başında İletişimsel Eylem Kuramı kitabında yaşam dünyası ve sistem arasında bir ayrıma gitmiş, sistemin para ve iktidar yoluyla yaşam dünyasını sömürgeleştirdiğinden söz etmiştir. 1990’ların başında Between Facts and Norms (Olgular ve Normlar Arasında) kitabında ise, kamusal alanla yaşam dünyası arasında sivil toplum ekseninde bir bağlantı kurmuştur. Habermas (1996: 359-360), kamusal alanı, artık “sivil toplumun gönüllü birlik oluşturulan şebekeleri yoluyla yaşam dünyasından köklenen bir iletişim yapısı” olarak tanımlamaktadır. Böylece, Habermas dilsel olarak oluşturulan bu alanın; çoğulluğunu, karmaşıklığını, esnekliğini, akışkanlığını, sıradanlığını, enformelliğini ve bu nitelikleri yoluyla taşıdığı protesto potansiyelini gündeme getirmektedir (Kejanlıoğlu, 2003).
Habermas’ın 1960’larda “kamusal-olmayan-oy”un taşıyıcısı olarak nitelediği medyaya ilişkin görüşünde de değişiklik olmuştur. Habermas, merkezi ve tekbiçimli bir medya dünyası görüşü yerine yayın şebekelerinin rekabetinin görüş açılarını pürüzsüzce bütünleştirmeye izin vermediğini, popüler eğlencenin eleştirel içeriğe sahip olabileceğini, medya metinlerinin alımlanmasında izleyicilerin farklı okumalar yapabileceklerini ve elektronik şebekelerin merkezi olmayan yapılarının taşıdığı olanakları öne çıkarmaktadır (Kejanlıoğlu, 2003).
Habermas’ın medyaya ilişkin olarak değişen görüşlerini tarihsel-toplumsal bağlamına oturtmak; 1980’lerde deregülasyon ve özelleştirme gibi yeni sağ politikalarla medya ortamının değişip pazarın hakimiyeti altına girdiğini ve bu değişim sonrasında iletişim ve politika üzerine çalışan birçok araştırmacının kamu hizmeti medyasını önemsemeye başladığını da belirtmek gerekiyor. Kamu hizmeti medyasının kamusal alan olma rolü ve yeni teknolojilerin potansiyeli bu bağlamda sorgulanmaya açılmıştır.
Gelenekçi liberal düşünce, medyanın birincil demokratik rolünün, devleti gözetim altında tutan kamu gözcüsü gibi davranması olduğunu söylemektedir. Bu rolün, medyanın diğer işlevlerinden daha önemli olduğu ileri sürülür. Bunun da ancak medyanın hükümetlerden bağımsız olması halinde ve serbest pazar kuralları dahilinde mümkün olabileceğinden bahsedilir. Ancak medyanın gözcü olmasını savunan geleneksel görüş, medyanın muhalif ve politize olduğu dönemlerde ortaya atılmıştır. Şimdilerde ise medya, daha çok eğlence aracı haline gelmiştir (Curran, 2002: 186-191).
Günümüzde kamu hizmeti modelinin uzun soluklu bir kriz içinde olduğunu belirten John Keane, Avrupa ve Amerikan kamu hizmeti medyasının derin bir kimlik krizine kaydığını belirtir. Keane, mali kaynakları ve siyasal rolü konusunda belirsizlik yaşayan Avrupa kamu hizmeti medyasının, eski demokrasilerde varolan geniş bir siyasal sorunla karşı karşıya olduğunu savunur. Keane, kamu hizmeti yayıncılığının, kamusal alanla ilişkilendirilen günümüzdeki sıkıntılarının birkaç önemli nedenini, mali sıkışıklık, meşruiyet sorunları ve teknolojik değişim olarak niteler (Keane, 2002: 303-305-307). Medya devlet gözcülüğü yapmayı yavaş yavaş terk ederek güçlü şirketlere yakınlaşmış, kamu hizmeti yayıncılığı sadece devletin yayın organlarında yürütülür olmuştur.
Medyanın bir kamu platformu oluşturduğu görüşü hemen hemen modası geçmiş gibi görünmektedir. Yine de, medyanın bir temsil aktörü olduğu yönündeki fikre sıkıca sarılmak hâlâ bir değer ifade etmektedir. Ayrıca pazarın, medya örgütlerini kamuya karşı sorumlu hale getirmede oynayacağı bir rolü vardır. Yapılması gereken, değişen koşullara uyan yeni formülleştirme ve medyanın demokratik rolüyle ilgili gözden geçirilmiş bir kavramlaştırılmadır (Curran, 2002: 217).
Medyanın kamusal diyaloğa öncülük ettiğini savunan Curran, kamusal olaylarla ilgili haberlerin yanısıra, medyanın eğlence programlarının içerdiği çeşitli bakış açılarında da kamuyu bilgilendirdiğini vurgulamaktadır. Medyanın, anlayışta bir çoğulculuk yaratarak kişilerin toplumsal tecrübelerini tekrar yorumlamalarına ve egemen fikirlerin sorgulanmasına olanak sağlamasının gerektiğini vurgulayan Curran, medya “ayrıca herkesin, farklı bakış açıları ve kaynaklardan yararlanarak hem kolektif hem de bireysel terimlerle kendi refahlarını en iyi nasıl koruyabileceklerine ve geliştirebileceklerine karar verebilmelerini ve kamu yararı ve iddialarının hakkaniyete dayalı karşıt tanımlamalarını dengeye oturtabilmelerini sağlamalıdır,” demektedir (Curran, 2002: 232).
Sadece kamu hizmetine bağlı kalmayan Keane günümüzde üç tür kamusal alandan söz edileceğini belirtmektedir: mikro, mezo (orta) ve makro kamusal alanlar:
(1)Mikro kamusal alanlar, düzinelerce, yüzlerce ya da binlerce tartışmacının yerel düzeyde etkileşime girdiği alanlardır. Toplumsal hareketlerin geliştiği küçük grupları, örgütleri kapsar. Fotokopi, telefon, faks, kişisel bilgisayarlarla ilişkiye giren gruplar; küçük yayınevleri; lokallerde bir araya gelenler bu kategoriye dahildir. Günlük hayatın başat kodlarının sorgulandığı ve dönüştürüldüğü bu yerlerde yeni deneyimler keşfedilir ve popülerleştirilir. Bu alanların gücü örtük olmalarından gelir. Sivil toplumun haber değeri olmayan alanlarında işledikleri için, varolan iktidar ilişkilerine meydan okurlar. (2)Mezo kamusal alanlar, milyonlarca insanın etkileşime girdiği, ulus-devlet düzeyinde, bazen komşu ülkelere de taşan alanlardır. Yüksek tirajlı gazeteler, radyo ve televizyon şebekeleri dolayımıyla işlerler. Kamu hizmeti sunan medya kurumları tecimselleşseler bile, kamusal hayattan silinmezler; tecimsel medya da iktidarla ilgili karşıtlıkları sergiler. (3)Makro kamusal alanlar, yüz milyonlarca, hatta milyarlarca insan arasında ulusaşırı ve küresel düzeyde tartışma ağı kurulan alanlardır. Bu alanlar, medyanın uluslararası yoğunlaşmasının niyetlenilmeyen doğurgusu olarak ortaya çıktılar. Makro kamusal alan örnekleri arasında, CNN'in Tiananmen Meydanı'ndan yaptığı naklen yayınla oluşan tepki, Internet yoluyla kurulan kamusal forumlar ve gelişen hizmetler (örneğin, İlerlemeci İletişim Derneği'nin çevre, ekonomik ve toplumsal adalet ve insan haklarıyla ilgilenen birey ve örgütlere sunduğu enformasyon ve şebekelerin güçlenmesi için ucuz ve gelişmiş bilgisayar hizmetleri) sayılabilir (Kejanlıoğlu 2004: 700).
Son yirmi yılda, bilgisayar altyapılı uluslararası iletişim sistemlerindeki önemli gelişmeler, makro kamusal alanın son örneğini oluşturmaktadır. Sonraki bölümde inceleyeceğimiz İnternet bunun göstergesidir (Keane, 2002: 322). Kitle iletişim araçlarının, yeni teknolojilerin ışığında çeşitliliklerinin artması ve kitle iletişimin yanı sıra ağ iletişiminin devreye girmesi, bu yeni iletişim araçlarının demokratik işlevinin de incelenmesi gereğini ortaya çıkarmaktadır.
İnternetin gelişimi, özellikleri, demokrasi açısından işlevi ve kamusal alanla bağlantısını tartışmaya geçmeden önce özet olarak, kamusal alanın ve iletişimin etkileşiminin tarihsel perspektifine bakmak gerekirse;
Yunan demokrasisi, sözlü bir kültürün temel politik biçimi olan nutuk ve retorik üzerinde kurulmuştu; dolayısıyla politikanın ta kendisi politik söylem ve tartışma normlarından oluşuyordu... Modern çağda yazılı medya politik bilgi ve tartışmanın yaygınlaşmasının egemen biçimi halini aldı.... Görsel işitsel medya çağında, önce radyo, sonra televizyon politik tartışma ve mücadelenin biçimini temelden değiştirdi; radyo kamusal figürlerin sesini evin mahremiyetine taşıdı, sonra da televizyon, bu kez politik figür ve olayların görüntüsünü gündelik hayatın içine soktu ve böylelikle imaj temelli yeni politik biçimleri oluşturdu.... İnternet çağında, demokrasi için yeni meydan okumalar ve yeni kriz olasılıkları doğuran yeni politik iletişim biçimleri ortaya çıkmaktadır. Yeni kamusal alanlar oluştukça, yeni politik aktörler öne çıkmakta, politik haber ve tartışmaların doğası değişmekte, politika ve demokrasi bir dönüşüm geçirmektedir (Kellner, 2004: 716-717).