4. KİMLİK VE KÜLTÜRLEŞME
1.3. Milli Kimlik
kimliği kültürel bir millet kimliği” sözleriyle izah etmiştir.
Kosova ve Makedonya Türklerinde etnik kimlik olgusu “genlerle ve kan bağıyla ortak bir ataya sahip olma” şeklinde anlaşılmaktadır. Bu algılma çok belirgin olarak katılımcıların ifadelerine yansımaktadır. Kosova’da kimliğini “Kosovalı Müslüman Türk” olarak tanımlayan bir katılımcı (Erkek, 32, Prizren) “Bu kültürel bir kimlik, etnik olarak bakarsak belki Türk çıkmam; ama bu ailecek kucakladığımız bir kimlik” derken Makedonya da bir katılımıcı ise (Kadın, 36, Üsküp) “Türküm; fakat saf kan Türk’ten bahsetmek imkânsız. Arnavut Türk karışmış. 600 yıllık ortak bir yaşam. Kültürel bir kimlik” sözleriyle Türk kimliğini kültürde yaşanan bir olgu olarak izah etmiştir.
Kültür ve kültürel kimliğe ilişkin yaklaşımlar sıkça dile getirilmekle birlikte Makedonya’da bir katılımcı (Kadın, 74, Üsküp) “Türküm, anadilim, terbiyem ve aile yapım Türk. Evlad-ı Fatihanız biz. Asıl Türkler biziz. Karaman’dan Konya’dan dedeler gelmiş. Osmanlı torunuyuz. Atatürkçüyüz de” sözleriyle bir yandan Osmanlı’dan ve Karaman’dan ileri gelen tarihi sürekliliğe dikkat çekerken diğer yandan da Gökalp’in de milli kimlik bahsinde vurguladığı “terbiye” kavramına dikkat çekmiştir.
Kosova ve Makedonya Türkleri - Kosova’da daha fazla dile getirilmekle - birlikte Makedonya’da da sık sık “Nerden Türksün?”, “Türk mü kalmış? Osmanlı gidince hepsi gitti.” “Neden Türkçe konuşuyorsun?” gibi gündelik hayatta ve kamusal alanda kendilerine yöneltilen sorularla başetmek zorunda kalmaktadırlar. Bir katılımcı (Erkek, Priştine, 46) bu soruya nasıl cevap verdiğini “Bir Arnavut soruyor senin annen Arnavut kendini nasıl Türk olarak ifade ediyorsun? Ben de diyorum sen Arnavut milli marşını dinleyince ne hissediyorsun? Tüylerim diken diken oluyor diyor. İşte aynı şeyi ben Türk milli marşında yaşıyorum” örneğiyle açıklamıştır.
Bu durumu “Türkçe düşünen Türktür” sözüyle özetleyen ve Türk millet kimliğinin kültürel inşasına daha kuşatıcı bir perspektiften bakan başka bir katılımcı ise (Erkek, 67, Prizren) Türkiye’deki tarihçilerin de Osmanlı Devleti’ni ve dönemin şartlarında oluşan millet anlayışını kavrayamadıkları gerekçesiyle eleştirmiştir.
kimliğini kültürel olarak inşa edilmiş bir millet kimliği, milli mensubiyet şuuru olarak algılamaktadırlar.
Kosova ve Makedonya Türkleri Türk kimliğinin ısrarla milli bir kimlik olduğunu vurgularken etnik mensubiyetle ilişkilendirilmesine de karşı çıkmaktadılar.
Makedonya’da kimliğini doğrudan “Türk” olarak tanımlayan bir katılımcı (Erkek, 55, Vrapçişte) Türk kimliğinin bir millet kimliği olduğunu ve bu konuda Makedonya’da ilim adamlarının dahi hatalı kullanımlar sergilediklerini ve bunun bazıları tarafından kasıtlı olarak da yapıldığını şu sözlerle ifade etmiştir:
“Millet yerine Makedonya’da etnik topluluk diyorlar. Bunu bilerek yapıyorlar. Bizi Türkiye ve Türk dünyasından koparmak için yapıyorlar. Biz Türk’üz ve Türk milletinin bölünmez bir parçasıyız. Bunu parçalamak için yapıyorlar. Herşeyimiz aynı gelenek, görenek, kültür.
Makedonya Türkleri için 21 Aralık Türkçe Bayramı olsun dediler. Dediler ki ‘Türkiye’de olmayan bir bayram olsun’ şartıyla bunu uydurdular. Benim böyle bir bayramım yok, bunu kabul etmiyorum.”
Türk kimliğinin bir millet kimliği olduğuna vurguda bulunan başka bir katılımcı ise (Erkek, 86, Üsküp) kasıtlı olarak üretilen bilgi jeopolitiği aracılığıyla dünya üzerinde yaşayan Türklerin jeopolitik bir algı yönetimine kurban edildiğini ifade etmiştir. Bunu sağlayan en önemli bilgi jeopoitiğinin Türkistan Coğrafyasına Anglo-Sakson dünyanın epistemik tekelinde Middle-Asia, Orta-Asya adının verilmesidir. Katılımcı, kime göre Orta Asya, kimin Orta Asyası? sorusunu sormaktadır. Günümüz dünyasında Çin sınırları çerçevesinde hala Doğu Türkistan olarak anılan bir bölge var ise Türkler bilinçlenmeli ve Doğusu olan bir şeyin Güneyiyle, Kuzeyiyle, Batısıyla daha geniş bir çerçevede Türkistan olarak anılması gerektiğini kavramalıdırlar. Çünkü Türkistan yerine Orta-Asya tabirinin kullanılması bilinçli bir şekilde yeryüzündeki Türklerin kültürel ve coğrafi şeceresini koparmak, köksüzlüğe mahkûm etmek niyetiyle dile getirilen bir algı yönetimidir. Katılımcını bu husustaki tespitleri aile, soy, nesep kavramları yerine kültürel, coğrafi ve jeopolitik kavramlarıyla ifade edilebilecek bir orijin veya şecere bilincini geliştirme potanisyeli sebebiyle orijinal ve yerindedir. Bu minvalde Türkçe eğitim yapılan müfredatın gözden geçirilmesi ve bu konudaki bilinç eksikliğinin giderilmesi gerekmektedir.
Yine Makedonya’da dile getirildiği üzere Türkiye Türkleri tarafından ifade edilen
‘Makedon Türk’ü gibi kullanımlara da şiddetle karşı çıkılmaktadır. Bir katılımcı (Erkek, 54, Vrapçişte) kavram karmaşası meydana getiren ‘Makedon Türkü’ kimliğini
“Kimliğimi evvela Türk olarak ifade ederim. Türk kimliği çok önemli. Türkiye’den gelenler de bize bu hatayı yapıyor. Makedon Türkü diyor bazıları. Makedonyalı Türk olabilir; ama Makedon Türkü yok” sözüyle eleştirmiştir:
Türkiye’den Makedonya’ya gelen öğrencilerle yaşadığı bir hadiseyi aktaran bir diğer katılımcı da (Kadın, 75, Üsküp) “Bir ay önce iki genç öğrenciye yardımcı oldum.
Aaa siz Makedon Türk dediler. Ne güzel Türkçe konuşuyorsunuz. Kızdım. Tepem attı.
Ben Türküm dedim. Türk bir millet kimliği” sözleriyle bu konudaki hassasiyetini dile getirmiştir. Bu hususa dikkat çeken başka bir katılımcı da (Erkek, 36, Üsküp) “Var gücümüzle Türklüğümüz daha çok yaşıyoruz. Türk olmakla övünüyoruz.
Makedonya’dan Türkiye’ye gittiğimizde siz Arnavut musunuz? diyorlar. Bu gücümüze gidiyor” sözleriyle Türkiye’de de tanınma problemi yaşadıklarını dile getirmiştir.
Bu hassasiyeti azınlık psikolojisiyle ilişkilendirmek de mümkündür. Azınlık psikolojisi açısından kimlik hassasiyetle üzerinde durulması gereken bir ontolojiye dönüşmektedir. Üniversite eğitimini Türkiye’de almış olan bir katılımcı (Erkek, 41, Aşağı Banisa) azınlık kimliğine mensup fertlerin ötekileştirilmeleri sebebiyle içinde bulundukları kimlik psikolojisini “kalkan” metaforuyla tarif etmiştir. Katılımcı bu durumu “Türküm, Müslümanım Elhamdülillah diyorum. Türkiye’de beş sene yaşadım.
Demeye ihtiyaç duymadım. Burada aşırı milliyetçilikten kaynaklanan ötekileştirilme sebebiyle kalkan gibi bir tepkiye dönüşüyor” sözleriyle ifade etmiştir.
Bu durumu “Türklükte tutucu olmak” şeklinde ifade eden bir katılımcı (Erkek, 47, Priştine) ise “Balkan Türkü/Kosova Türkü Türk olan ne varsa ona ilgi göstermek zorundadır. Türklükte tutucudur. Oradan taviz vermez, verilmemelidir” sözleriyle bu husutaki hassasiyete açıklık getirmiştir.
Türk kimliğine olan bağlılık ve hassasiyet ister kalkan metaforuyla ister tutuculuk kavramıyla açıklansın, bu durum bir şekilde nüfusun nüfuzu sebebiyle azınlığa dönüşmüş bir milletin fertlerinin varoluş mücadelesinden kaynaklanmaktadır. Hem Makedonya’da hem de Kosova’da Türklerin hâkim (dominant) millet konumundan azınlık millete dönüşmüş oldukları bir gerçektir. 1912’den sonra bölgede kendisini Türk millet mensubiyetine ait olarak gören fertler bir şekilde ötekileştirilmeye maruz kalmış ve asimilasyona yönelmişlerdir. Doğal olarak azınlık psikolojisinin stresleriyle baş etmek zorunda kalmışlardır.
Bir katılımcı (Erkek, Priştine, 46) azınlığa dönüşmüş bir milletin fertlerinin
Kosova’daki durumunu sözlerle izah etmiştir:
“Türk kimliği 1912’den bu yana azınlık. Baskın/hâkim kültürden etkilenen tâbi kültüre dönüşmüş, ideolojik teşkilatlanma kabiliyetini kaybetmiş ve rejimlere boyun eğmek zorunda kalmış. Yugoslavya’da herşey devlet tekelindeydi; ama bugün azınlık kabuğunu kırıp kendini aşamıyor. Bu yüzden farklı bir konumda zaman zaman tarihi hakir görülür, geçmişiyle ilgili gururunu gizli gizli yaşar. Göğsünü gere gere Viyana’ya dayandık diyemez. Birisi size işgalci/imparator bir devletiniz vardı dediği zaman sesinizi yükseltseniz bile azınlık olduğunuz için içinizde kalıyor.”
Burada katılımcının sözlerine bir konuda açıklık getirilmesi gerekmektedir. Her ne kadar katılımcı bu sözleriyle önemli bir gerçeğe işaret etse de günümüzde nüfuslarına kıyasla Kosova ve Makedonya Türkleri’nin parti ve dernekleşme gibi faaliyetlerle birlikte sosyo-kültürel hayatta ciddi bir dinamizm ve aktivizm sergilerdikleri gözlemlenmektedir. Çünkü kimliği sürekli inkâr edilmekte olan bir milletin mensupları doğal olarak milli kimliklerine daha fazla sarılmaktadır. Ülke değişkeni açısından değerlendirilecek olursa; Kosova ve Makedonya Türkleri’nin yaşadığı azınlık psikolojisinin yoğunluğu nüfusun daha az olduğu Kosova’da milliyetçi söylem ve bilincin daha yüksek olması şeklinde tezahür etmektedir.
Bir katılımcı (Kadın, Prizren, 34) “Bizim burada zaten Türk olduğumuzu kanıtlamamız gereken bir savaş var. Öncelikle bizim bunu ispat etme mücadelemiz var.
Osmanlı gitti siz nerden Türksünüz diyorlar” sözüyle bu mücadeleyi bir savaşa benzetmiştir. Yine Kosova’dan başka bir katılımcı ise birileri Kosova Türklerini sindirmeye çalıştıkça daha aktivist hale geldiklerini (Kadın, 63, Prizren) “Nereden Türk diyorlar… Türk yok diyorlar… Biz [Türkiye Türkleri’nden] daha milliyetçiyiz. Çünkü mecburuz ki Türk olduğumuzu gösterelim. Daha çok milli marş okur daha çok bayrağımızı kaldırırız. Sindirmeye çalıştılar. Çok mücadele ettik” sözleriyle ifade etmiştir.
“Önemli olan insan olmak, Yaradılanı Yaradan'dan ötürü sevmek; ama kimliğimle, dinimle ve Türklüğümle gurur duyuyorum” diyen bir katılımcı (Erkek, 66, Gostivar) çalışmakta olduğu kurumdaki tek Türk olduğunu ve çok ciddi sağlık sorunları olmasına rağmen kendisinden sonra o kuruma Türk alınmayacağı için direndiğini belirterek bireysel alanda verdiği mücadeleyi dile getimiştir.
Mülakatlar esnasında çoğu katılımcının Türk kimliğini ifade ederken Türk kimliğine sahip olmaktan ötürü gurur duyduğunu, Türk kimliğine sahip olmakla övündüklerini de ifadelerine ekledikleri gözlemlenmiştir. Bu şuurla çocuklarını
yetiştirmenin Türk ve Müslüman olarak kalabilmek için gerekli olduğunu ifade eden bir katılımcı (Erkek, 62, Mamuşa) “Her zaman olduğu gibi bundan böyle de Müslümanlık ve Türklüğümüzle övünürüz. Atalardan böyle gördük. Çocuklara da bunu öğretiyoruz.
Böyle düşünmeseydik 105 senedir Türk ve Müslüman kalamazdık” sözleriyle milli şururun ontolojik bir ihtiyaç olduğunu ifade etmiştir.
Kimliğini “Türk” olarak ifade etmekle birlikte “Osmanlı’dan burada kalan Evlad-ı Fatihan, Sultan Murat torunu” gibi ifadelerle pekiştiren bir katılımcı (Erkek, 34, Prizren) Türklük bilinci için çevresinde sergilediği aktivizmi ve çocuğu milli bir bilinçle yetiştirmedeki çabasını şu sözlerle dile getirmiştir:
“Bunu özellikle söylüyorum. Osmanlı bu toprakların bekası için şehit vermiş bir Sultanı.
Özellikle gençleri, çocukları toplayıp Sultan Murat türbesine götürüyorum. Türklük bilinçleri için. Bizim Türklüğümüz oradan geliyor. Çocuğumu yetiştirirken milli duygularla yetiştiriyorum. Sen kurtsun diyorum ona.”
Türkiye’den Kosova’ya gelen bazı kimselerin Kosova Türklerinin mücadelesini anlayamadıklarını çok milli davranmakla itham edildiklerini dile getiren bir katılımcı ise (Kadın, 54, Prizren) “Biz olmamız gereken şekilde davranıyoruz. Yoksa ya göç ederdik ya da asimile olurduk. Özellikle [dominant milletle] aynı dini paylaştığımız için milliyetçi olmasaydık asimile olurduk” sözleriyle muhataplarını eleştirmiştir.
Bu mücadele çok farklı alanlarda sürdürülmekte ve dile getirilmektedir. Sözgelimi bazı katılımcılar ne Türkiye’den ne de bulundukları ülkedeki kurum ve kuruluşlardan her hangi bir maddi destek görmemelerine rağmen sosyo kültürel alanda bizzat kendi kaynaklarını kullanarak faaliyetler yürütmekte olduklarını belirtmişlerdir.