Ortaköy Afife Jale Sahnesi’nde sahnelenen Babaannem 100 Yaşında’nın 29 Kasım’daki oyunundaydım. 1970’lerde Arjantin’de yazılan bir tiyatro eserinden Zafer Algöz’ün yönetmenliği, Serdar Akar’ın süpervizörlüğünde Türkiye’ye uyarlanan yapıt, eğlendirmeyi beceren bir bütüne ulaşıyor. Bunda politik taşlamadan ziyade ‘fars’ omurgasından beslenen kara komedi kimliğinin payı büyük. Elbette karikatürize karakterlere ruh veren oyuncuların ve diyalogların zekasının da...
Arjantin’deki ‘Kirli Savaş’ın göbeğinde filizlenen bir işçi sınıfı komedisi olarak anılabilecek Roberto Cossa imzalı ‘La Nona’ oyunu, kuşkusuz politik metinleri de olan metaforik bir esere konu olmuştu. 1977’de bunu beceren yapıtın, 1979’da aynı adlı Héctor Olivera imzalı bir de sinema temsili var. Orada yaratıcının ele almak istediği meseleyi, ‘İtalyan sosyal gerçekçi komedisi’ odağından yola çıksa da ‘kara komedi’ye kaydırarak anlamlı kılma arzusu esaslı hedefti.
Siyasi değişimlerin yiyip bitirdiği bir coğrafya
Bunu gerçekleştirirken üzerine gittiği durumun tedirgin edici ve grotesk taraflarına uzanmak ise Zafer Algöz imzalı oyunun hedefine dönüşüyor. Savaşların, rejimlerin ve liderlerin insanları ya da sınıfsal açıdan düşmüş bireyleri ‘yiyip bitirdiği’ bir coğrafyada bu konuma bir ‘babaanne’ layık görülüyor. Sürekli bir şeyler yeme sevdasında olan, bu sayede de ailenin bütün mal varlığını ve gelirlerini yiyip bitirdikten sonra daha hazin sonuçlara uzanan bir karakter var halihazırda. Onun oburluğu ve doyumsuzluğu böylesi bir metafora dönüştürülüyor. Rejimlerin bir aileyi maddi sıkıntıya sürüklemesi o ‘aşırılık temsili karakter’le anlamlı kılınıyor.
Aşkın Şenol’un hakkıyla verdiği babaanne portresinde cinsiyet değiştirmesine karşın inandırıcılığı adeta müthiş. Mimiklerine ve İtalyanca laflarına dokunulmayan bu karakter, yemekleri ve küfürleri de ‘sevimli’ce kullanan bir tiplemeye dönüşüyor. Kültür farklarına çok fazla girmeyen eserin, 16 saat çalışan işçi sınıfı babasının, onun ‘tembel sanatçı görünümlü kardeşi’ ile dalgalı etkileşimini ana çerçeveye yerleştirdiği söylenebilir.
Sosyal gerçekçi komedi farsa kayıyor
Ancak esasen bu ailenin 70’ler Arjantin’inde rejimlerle ve siyasi kargaşayla kavgası ‘fars omurgalı bir kara komedi’nin müjdecisi oluyor. Doğrusunu söylemek gerekirse bu Türk versiyonda, Zafer Algöz’ün yönetmenliği ve Serdar Akar’ın süpervizörlüğü politik fonu geriye itmiş. Bunun sonucunda ‘fars’a kayıp bir durumun üzerine giderken karikatürize karakterlerden beslenen bir güldürü ortaya çıkıyor. Babaannenin grotesk bir figür olarak dairenin üst katındaki odasında ‘gölgesiyle gözüken bir liderlik/tüketme sembolü’ne dönüşmesi bir tarafa ailenin çok bireyli sosyolojik tabanı da görülmeye değer. Böylece Güney Amerika varoşlarının portresi hakkıyla bir mizah çatısına malzeme ediliyor
Hayat kadınlığı yapmak durumunda kalan Marta’dan ayyaş konumuna itilen Anyula’ya, tipik ev hanımı Maria’dan tembel Chicco’ya kadar herkesin bir Akdeniz ruhuyla hareket ettiği kesin. Sanat yönetiminin iyi kullanılması bir yana aralardaki ‘siyah boşluk’ların biraz fazla uzatılması bir mizansen eksikliği olarak görülebilir.
“Annemi Trenden Nasıl Atarım?” ile akraba
Ancak nihayetinde “Annemi Trenden Nasıl Atarım?” (“Throw Momma From the Train”, 1987) gibi eserlerde de gördüğümüz ‘rahatsızlık veren anne/babaanne’ figürü üzerine ‘durum’ ve ‘plan yapma’ yan öyküleri işliyor. Bunun orada olduğu gibi kara komediye kayması ise tiyatro zemininde eğlencenin arkasından fazla tedirgin edici bir süreci açığa çıkarıyor. Bu tonlama, orijinal eserde politik söylem adına önemli olabilir. Fakat burada korunması birazcık yapıta zarar vermiş açıkçası.
Diyalog tercihlerinden oyunculuklara her şey yerli yerinde dururken, zaman atlamaları iyi ayarlanmış. Özellikle Berk Yaygın-Fetih Koyuncuoğlu/Deniz Üzmen (Chicco-Carmelo) arasındaki çekişmeler ve planlar eğlenceli ve akılda kalıcı anları devreye sokuyor. Don Francesco’da Çetin Kaya’nın karikatürize tipmelere katkıyı ‘göz hareketleri’ ile yapması da bir başka farkındalık yaratıyor.
Babaannem 100 Yaşında, Arjantin’deki rejim değişimlerinin çalkaladığı bir aileyi metaforik bir kara komedi omurgasıyla ele alan bir eser. Ondan popüler ve her kitleye uygun bir iş çıkarmak ise Akdeniz kültürüne uygun İtalyan aileden grotesk bir farsla temsil buluyor burada. Bu konudaki yetkinlik ise; sözlü espri, diyaloglar ve sahneler arası geçişler konusunda yönetmen Zafer Algöz’e ve eseri Türkçe’ye çeviren Esen Çamurdan’a mal edilmeli...
email@example.com