Problem Durumu:Globalleşen dünyada politik gelişmelerle birlikte bilimsel olmayan yapıların belirlenmesine odaklanılmıştır. Bu durumun nedenleri olarak bilişsel yapılar üzerinde etkisinin olması, başarının kestirilmesinde önemli bir rolünün olması, bilişsel yapıların çeşitli bağlamlar ve kültürlerde anlaşılmasını sağlaması sıralanabilir. Özellikle kültürler arası karşılaştırma çalışmalarında, akademik öz-yeterlilik, duyuşsal zeka, tutum gibi çeşitli bilişsel olmayan yapıların ve bu yapıların başarı ile ilgili çıktılarla ilişkisi üzerindeki ilgi giderek artmaktadır. (Richardson, Abraham & Bond, 2012). Bilişsel olmayan yapıların ölçülmesinin avantajlarının yanı sıra, değer, tutum gibi yapıların ölçülmesinde bilişsel yapıların ölçülmesinde söz konusu olmayan bazı sınırlılıklar söz konusudur. Bunlardan biri bu yapıların tepki stillerinin etkisine maruz kalmasıdır (McGrath, Mitchell, Kim, & Hough, 2010). Bilişsel olmayan yapıların ölçülmesinde sıklıkla kullanılan yaklaşım, cevaplayıcılara katılım düzeylerini belirleyecekleri birtakım ifadeler listesi vermektedir. Fakat bu yaklaşım, uç tepki stili (UTS), kabullenici tepki stili (KTS), orta nokta tepki (OTS) stili gibi bazı tepki stillerinin etkisine açıktır (Van Herk, Poortinga, & Verhallen, 2004). Kültürler arası karşılaştırma çalışmalarında sıklıkla karşılaşılan tepki stilleri UTS ve KTS’dir. UTS grup ortalamaların farklılaşmasına, iç tutarlılık anlamında güvenirliğin düşmesine neden olurken KTS tip II hatanın oluşmasına yol açmaktadır.
Alan yazında, bu geçerlilik tehdidinin belirlenmesine yönelik kabul edilmiş tek bir yöntem yoktur. Bu yöntemlerden bazılarında çeşitli betimsel istatistikler hesaplanmakta veya bilişsel olmayan yapının ölçülmesinde kullanılan ölçekteki maddelerle ilişkisiz ilave maddeler eklenmektedir. Fakat bu yöntemler, tepki stilinin miktarını belirlemede yetersiz kalmaktadır. Bu yöntemlerin yanı sıra gizil sınıf analiziyle de tepki stillerinin etkisi belirlenebilmektedir. Fakat, bu yöntemin en büyük sınırlılığı tepki stilini süreksiz bir değişken olarak ele almasıdır. Madde tepki kuramına dayalı bazı yöntemlerde ise bu sınırlılık ortadan kaldırılmıştır. Örneğin madde tepki ağacı modellerinde çeşitli tepki stillerinin etkisi rahatlıkla modellenebilmektedir. Fakat, analiz öncesinde oluşturulması gereken ağaç farklı bir şekilde oluşturuldu ise analiz sonuçları yanlış çıkabilmektedir. Böyle bir belirsizlik tepki stilinin etkisinin dahil edildiği kısmi puan modelinde söz konusu değildir. Bu model sayesinde tepki stilinin etkisinin miktarı belirlenebilmektedir. Tepki stilini sürekli bir değişken olarak ele alan bu modelde, bireye ve tepki stiline ilişkin parametreler eş zamanlı olarak kestirilebilmekte ve böylelikle tepki stili ve bireyin tutumu arasındaki ilişkiler belirlenebilmektedir.
Araştırmanın Amacı: Bu çalışmanın amacı, tepki stillerinin etkisinin TIMSS 2015’de uygulan matematiğe yönelik verilen değerle ilgili veri setinde etkisinin olup olmadığını ve bu etkinin öğrencilerin değer puanları ve madde parametrelerinde nasıl bir değişime yol açtığını belirlemektir.
Araştırmanın Yöntemi: Betimsel modelde bu olan bu araştırmanın örneklemini TIMSS 2015 uygulamasına katılan ülkelerden Japonya (n1= 4745), Kore (n2=5309), Tayvan (n3=5711), Türkiye (n4=6079), Umman (n5=9105) ve Ürdün (n6=7861)’deki sekizinci sınıf öğrencileri oluşturmaktadır. Ülkelerin seçiminde matematiğe yönelik çok fazla değer veren öğrencilerin yüzdesinin en fazla ve en düşük olması durumu dikkate alınmıştır. Bir diğer ifade ile matematiğe fazla değer veren öğrencilerin fazla olduğu ve buna karşın başarıların düşük olduğu öğrencilerin yer aldığı ülkeler ile matematiğe değer veren öğrencilerin çok az olduğu ve buna karşın başarıların yüksekk olduğu öğrencilerin yer aldığı ülkeler seçilmiştir.
Veri toplama aracı olarak öğrenci anketinin kullanıldığı bu çalışmada öğrencilerin matematiğe değer verme alt ölçeğine ait maddelere verilen cevaplar analiz sürecine dâhil edilmiştir. Bu doğrultuda, UTS’nin ve KTS’nin etkisini belirlemek amacıyla tepki stilinin etkisinin dâhil edildiği kısmi puan modeli ve tepki stilinin etkisinin dahil edilmedi kısmi puan modeli analiz edilmiştir. Tepki stillerinin birey parametreleri üzerindeki etkisini belirlemek amacıyla kovaryans matrisi ve birey parametrelerine ilişkin varyans değerleri hesaplanmıştır. Bunun yanı sıra, tepki stillerinin madde parametreleri üzerindeki etkisini belirlemek amacıyla madde eşik parametrelerinde düzeltme yapılmıştır. Madde ve birey parametrelerinin kestiriminde R programında “PCMRS” paketi (Schauberger, 2018) ve madde tepki eğrilerinin oluşturulmasında “dplyr” (Wickham, François, Henry, & Müller, 2019), “mirt” (Chalmers, 2012) and “mirtCAT” (Chalmers, 2016) paketleri kullanılmıştır.
Araştırmanın Bulguları:Araştırmanın sonuçlarına göre tepki stiline ait standart sapma değerleri ( = 1.63 öğrencilerin matematiğe yönelik değerlerine ait cevaplarında tepki stilinin etkisinin olduğunu göstermektedir. Bunun yanı sıra, seçilen ülkelerde KTS’ye sahip öğrencilerin yüzdeki UTS’ye sahip öğrencilerin yüzdesinden fazladır. Araştırmanın bir diğer bulgusu ise tepki stillerinin madde eşik parametrelerin ve buna bağlı olarak madde tepki eğrileri üzerinde etkisinin olduğudur. Öğrencilerin tepki stiline ait parametre değerlerinin miktarına göre tepki kategorilerini seçme olasılıklarının değiştiği bulunmuştur.
Araştırmanın Sonuçları ve Önerileri: Araştırmada TIMSS 2015’in matematiğe yönelik değerle ilgili veri setinde tepki stilinin etkisinin olduğu, seçilen ülkelerdeki öğrencilerin matematiğe yönelik değerle ilgili puanlarındaki değişimin bir nedeninin öğrencilerin sergilemiş olduğu tepki stillerinin olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Aynı zamanda, seçilen ülkelerdeki öğrencilerin KTS sergileme eğilimlerinin daha fazla olmasında ülkelerin kültürel yapılarının etkili olduğu ifade edilebilir. Bunun yanı sıra, tepki stillerinin özellikle uç noktalardaki eşik parametrelerinin kestiriminde ve bunlara bağlı olan madde tepki eğrilerinin oluşturulmasında yanlılığa neden olduğu sonucuna ulaşılmıştır. İlerleyen çalışmalarda farklı madde formatlarının veya farklı sayıdaki tepki kategorilerin tepki stillerinin varlığı konusundaki etkisi araştırılabilir. Bunun yanı sıra, tepki stilinin bilişsel olmayan farklı yapıların ölçülmesindeki etkisi de incelenebilir.
Anahtar Sözcükler: Kabullenici tepki stili, kültürler arası çalışma, uç tepki stili, TIMSS