Tarih 21 Şubat 1925’tir. Büyük Millet Meclisinde, henüz bir yıl önce kurulmuş olan Diyanet İşleri Reisliğinin ikinci bütçesi görüşülmektedir. Konu, Reislikçe bir Kur an tefsiri ve hadis tercümeleri hazırlatılması için teşkilat bütçesine ek bir ödenek konması teklifidir. Teklif üzerine söz alanlardan Kastamonu Mebusu Ahmed Mahir Efendi, Meclis kürsüsündedir. “Eğer Kur’an bilinmezse, biz tamamıyla hurafata tabi bir halk olacağız.” diyor. Sahih kaynaklara dayalı yazılmış bir Kur’an tefsirine olan ihtiyacı dile getiriyor. Bu vazifenin, milletin bağrından çıkmış bu Meclis üzerine önemli bir vecibe olduğunu söylüyor. Dolayısıyla mebus arkadaşlarından Meclis gündemine getirilen söz konusu teklifin kabulünü rica ediyor. Bu teklifin niçin kabul edilmesi gerektiğini izah ederken, “Çünkü başımız da bakın ’ve emruhum şura beynehum’ nazm-ı celili vardır.” diyor Mahir Efendi; hatip kürsüsünün tam üstünde asılı levhayı işaret ederek levhadaki Şura suresinin 38. ayetinde geçen ibarenin manasını hatırlatıyor: “İşte ’ve emruhum şura’nın manası da Müslümanların işleri meşveretle meydana gelir, meşverete istinat eder.” Bu söz karşısında Meclis sıralarından gür bir şekilde “Hay hay!” sesleri yükseliyor.
Evet, aktardığım sözler İkinci Meclis sırasında söylenmişti; ben ise açılışının 100. yılı dolayısıyla ve bu köşenin penceresinden bakarak birkaç örnekle, İlk Büyük Millet Meclisinin temeline atılan harcın İslami değerlerle karıldığına kısa bir atf-ı nazarda bulunacaktım. Ancak kanaatimce daha çok Birinci Meclisi tasvir eder nitelikte olması hasebiyle bu sözleri öne çıkardım.
Baştan belirtmeliyim ki hatibin işaret ettiği ayetin resmedildiği levha, Birinci Meclisin esas yol haritasını çizmekteydi. Tekeffül ettikleri Müslümanların dünya ve ahiret işlerini görmekte “şura”yı temel bir düstur kabul etmişler ve bunun bir nişanesi olarak işbu Şura suresi ayetini seçip Meclislerinin başköşesine serlevha olarak çekmişlerdi. Çünkü kendilerine belirledikleri temel düsturlardan biri bu ayette mündemiçti. Diyebilirim ki bu İlk Meclis harekât tarzlarında İslam’ın “şura” prensibinden ayrılmadı. 1920-1924 arasında hizmette bulunan bu İlk Büyük Millet Meclisi’nin açılışı öncesi yapılan dinî merasim, hepimizin zihnine kazılıdır.
Büyük Millet Meclisi’nin açılışından Cumhuriyetin ilanına kadar olan sürede oluşturulan hükümetlere “Meclis Hükümeti” diyoruz. İlk Büyük Millet Meclisi, daha işin başında, hükümet kurma çabaları sırasında dine ve dinî nitelikli hizmetlere atfettiği önemi ortaya koymuştu. Şöyle ki Meclis, 2 Mayıs 1920’de İcra Vekilleri Heyetinin (Bakanlar Kurulu) seçimine ilişkin üç maddelik bir kanun çıkartmış, ilk maddesinde 11 vekâlet ismi belirlemişti. Kabineyi oluşturacak bu vekâletlerin ilk sırasına da ülkemizde din hizmetlerini, din eğitimini ve dinî yayın faaliyetlerini deruhte edecek “Şer’iyye ve Evkaf Vekâleti”ni yerleştirdi. Tabii olarak Şer’iyye Vekili olan zatlar da ihtiyaç hâlinde Başvekâlete vekâlet ettiler. Bu hâl, kapatıldığı 3 Mart 1924’e kadar aynen devam etti; yani sürekli ilk sırada...
Daha ilk yıllarında, yayınlanan beyannamelerle, Büyük Millet Meclisinin açılış amacıyla ilgili düşünceler hem memleket ahalisine hem de İslam âlemine lanse edilmişti. Nitekim “Âlem-i İslam’a Beyanname” adı altında yazılan ve yayınından önce 9 Mayıs 1920’de Meclis kürsüsünden de okunan iki ayrı beyannamede Millî Meclisin davası, amacı İslam âlemine de izah edilmeye çalışılmıştır. Bunlardan birincisi Şer’iyye Encümeni tarafından, diğeri ise Hamdullah Subhi Bey tarafından hazırlanmıştı.
Hamdullah Subhi Bey tarafından hazırlanan metin şu vurucu cümleyle başlıyordu: “Cenup çöllerinin bir köşesinde arzın seslerini dinleye dinleye yatan Peygamber-i Zişan’ın ruhlarını ruhlarımızla birleştirdiği İslam kardeşlerimiz; Din-i Mübin’in son askeri mahsur bir kale içinden size tevcih-i hitap ediyor. Her taraftan üstümüze hücum ederek yüksele yüksele Osmanlı vatanını büsbütün boğmak isteyen ölüm kuvvetleri ortasında tehlikelerle muhat bir ada içinde kalmış gibiyiz...”
O beyannamenin bir yerinde de şöyle deniyordu: “Şam’ın, Kurtuba’nın, Kahire’nin, Bağdat’ın sukutundan sonra İslam’ın son Darülhilafesi İstanbul da düşman silâhlarının gölgesi altına düştü. Afrika’nın sahilleri üstünden Akdeniz’i baştan başa kuşatan hatır engiz diyarlarımıza, Tuna yalılarından Ural’ın şimaline, İç Asya’nın ucu bucağı olmayan bozkırlarına, Ganj’ın, Pencab’ın velvele-i sıyti hâlâ susmayan mamurelerine varıncaya kadar birer birer yâd ellerin kahır ve cebri altına giren aziz kardeş yurtlarına ağlarken nihayet Kıblegâh-ı İslamı, Rav- za-i Nebevi’yi taşıyan Hicaz ve Yemen hıttaları, Filistin ve Irak, Hindistan müntehalarına kadar Asya’da İngiliz saltanatının engin, nihayetsiz bir şehrahı oldu.” Birinci Meclis, döneminde çıkartılan kanunlarla ve yapılan icraatlarla dinî değerlere verdiği önemi de ortaya koymuştu. Keza, 20 Ocak 1920’de kabul edilen ilk Teşkilât-ı Esasiye Kanununun yani anayasanın 7. maddesinde “ahkâm-ı şer’iyyenin tenfizi”nin Büyük Millet Meclisi’ne ait olduğu hükmü yer alıyordu. Bu maddeyle yapılacak kanun ve nizamların fıkhi hükümlere uygunluğu aranmıştı.
Kasım 1921’de, Heyet-i Veki- lenin, yani Bakanlar Kurulunun vazife ve mesuliyetine dair kanun teklifi üzerine uzun bir müzakere cereyan etmişti. Bu müzakereler sırasında da yapılacak yasal düzenlemelerde dinî değerlere ters düşülmemesi, dinî hissiyatı rencide edecek tutumlardan uzak durulması mebuslarca dile getirilmişti. Yapılan konuşmaları değerlendirirken Mustafa Kemal Paşa, uzunca konuşmasının bir yerinde şöyle diyecektir: “Cenab-ı Hak, riayetkâr kılmaya mecbur tuttuğu insanların esasen kalp ve vicdanındaki ihtiyacat-ı ha- kikiyesini tamamen bilir. Binaenaleyh gönderdiği kitap tamamen o ihtiyacata mutabık ahkâmı ihtiva eden bir kitaptır. Efendiler! İlm-i hakikinin en son emrettiği, ihtar ettiği kanun böyle olabilir. Taklit ile tebdil ile kanun olamaz. Kanun, kanun-i hakiki olmak lâzımıdır. Kanun-i tabii olmak lazımdır. Yani; ka- nun-i İlahi olmak lazımdır. İşte Efendiler, Teşkilat-ı Esasiyemiz, böyle bir kanun-i hakikidir.
Çünkü milletimizin vicdanından, kanaatinden çıkmıştır...”
Bilindiği gibi İlk Büyük Millet Meclisi, aynı zamanda Millî Kurtuluş Savaşı’nı yönetmiş “Gazi Meclis”tir. Kurtuluş mücadelesinin verildiği bu yıllarda bütün ülke insanının en büyük emeli, vatanı emperyalist güçlerden kurtarmaktı. Buna göre Büyük Millet Meclisi’nin de en önemli ve en yoğun gündemi şüphesiz ki cephelerdeki durumdu. Millî Mücadele, top- yekûn bir milleti birbirine kenetlemiş, buna muvazi olarak dinî ve millî hisler daha canlılık kazanmıştı. Bu süreçte ilmiyeye mensup mebusların cephe gerisi manevi moral etkinlikleri de dikkat çekiciydi. Meclis kürsüsünde dinî-millî hisler, hamaset duyguları çarpıcı bir şekilde terennüm ediliyordu.
8 Temmuz 1920’de Yunanlıların Bursa’yı işgali, ülke çapında teessüre sebep olmuştu. Konu TBMM’de heyecanlı nutuklarla dile getirilmişti. Hatipler arasında Bursa Mebusu Şeyh Servet Efendi, konuyu dinî hissiyat içinde dile getirmiş ve alkışlarla kesilen uzun bir konuşma yapmıştı. Cephedeki Mehmetçiğin başarısı için Meclis kürsüsünden zaman zaman dualar ediliyordu. Burada dinî ve millî hisleri galeyana getiren bu tür konuşmalardan sadece bir örnek vermek istiyorum. Şark Cephesi Kumandanı ve aynı zamanda Edirne Mebusu olan Kâzım Karabekir Paşa, 30 Kasım 1922’de Meclis kürsüsünde cephe durumlarıyla ilgili bilgi verirken Mecliste heyecan kasırgası estiren şu konuşmayı yapmıştı: “Şark Cephesinin ebedî ve lâyezâl olan hürmetlerini muhterem Büyük Millet Meclisimize lisanen dahi arz etmekle büyük bahtiyarlık duyuyorum. En acemi bir neferin dahi kalbinde olan Allah korkusu sonra Sevgili Peygamberi- miz’in aşkı, ondan sonra da Büyük Millet Meclisimize hürmet ve itaat yaşıyor. Bugün milletimizin birliğini temsil eden bu nurlu Meclisimizin yarattığı millî zaferle şarkta ve garpta milletimizi saran esaret zincirleri nasıl kırıldıysa inşallah son halkaları olan ve İstanbul üzerinde kalan bakiyesi de pek yakında bu suretle parçalanacaktır. Mebusu bulunduğum mazlum ve masum Edirne bugün milletimiz sayesinde büyük bayramlar yapıyor, çırpınıyor. Ben de o dakikalarda aranızda bulunmakla büyük bahtiyarlık duyuyorum. İnşallah millî zaferlerimiz gayesini (sonucunu) tamamen idrak ettikten sonra, ordularımız tabiatıyla hâl-i sulha geçerken yine bu millî birliğimiz sayesinde ilim ve irfan orduları da seferberliğe başlar. Ve hariçten bizi sarmak isteyen esaret zinciri gibi dâhilde de bizi aynı suretle saran fakr u cehle karşı, aynı suretle her taraftan hücum ederiz. Cenab-ı Allah’ın inayeti, Sevgili Peygamberimiz’in bize olan yardımı ve büyük milletimizin birliği sayesinde milletimiz yakında refah ve saadete ve ilim ve irfana koşar. Ve biz de bu suretle ebedîyen mesut oluruz. Arz-ı tazimat ederim. Bütün şark ordumuz namına bütün kalbimle sizi selamlar ve bu suretle aranıza karışmakla bahtiyarlık duyarım.”
Büyük Millet Meclisi’nin açılışının 100. yılı dolayısıyla kaleme aldığım bu yazıda, birkaç örnekle bu ilk meclisin İslam dini konusunda gösterdiği hassasiyete işaret etmeye çalıştım. Sonraki birkaç yazımda Birinci Meclis döneminde sunulan din hizmetleri, din eğitimi ve dinî yayın faaliyetleri üzerinde durmak istiyorum.