Tekvin, yaradılışın başlangıcını şu şiirsel sözlerle anlatır: „Başlangıçta Allah gökleri ve yeri yarattı. Ve yer ıssız ve boştu; ve enginin yüzü üzerinde karanlık vardı; ve Allahın Ruhu suların yüzü üzerinde hareket ediyordu. Ve Allah dedi: Işık olsun; ve ışık oldu. Ve Allah ışığın iyi olduğunu gördü; ve Allah ışığı karanlıktan ayırdı. Ve Allah ışığa Gündüz, ve karanlığa Gece, dedi. Ve akşam oldu ve sabah oldu, bir gün“ (Tekvin, 1:1-5).
Anlatır ya, bu sözlerin dile getirilebilmesi için nice yüzyıl geçti. İnsanlık güneşten, yağmurdan ve sellerden, rüzgârdan, yıldızlardan ve ay ışığından, topraktan, taştan, tahtadan ve ateşten Tanrılar yarattı. Ve gün geldi, Asya’nın uçsuz bucaksız çöllerinde, Anadolu’nun sarp ve sulak topraklarında ve denizaşırı dünyada, bütün bu Tanrıların ve tapmakların özünün özü doğdu. Tek Tanrı… Ulu Tanrı…
Tarsuslu’nun öyküsü işte tam böyle bir hercümercin, İncite iman edenlerin ve lanetleyenlerin öyküsü. İnsanoğlunun umudu kendinden başka yerlerde aramasının, bilginlerin deyimiyle „afyonun ve panzehirin“ öyküsü… Kutsal kitaplarda „düşman iken taraftara dönüşenler“ söylencesinin bir örneği işte…
Kudüs’ten Damascus’a (Şam) gitmekte olan silahlı küçük grubun önünde yürüyen genç adam, uzun yolculuk tuniğinin üzerine giydiği Kos Adası dokuması, ipek ve pamuklu karışımı pelerininin ucuyla yüzündeki teri ku-
ruladı ve dağlık bölgeden önce aşağılara; gri, lacivert, oylumlarında tuhaf karanlık ışıltılar saçan Yahudiye çölüne (Güney Filistin), o sarı ve sonsuz kum ovasına geldi, sonra dönüp Kudüs’e baktı. Bu adam, Kydnos (Tarsus) Çayı’yla Akdeniz’e bağlanan ve Roma İmparatorluğu’nun önde gelen kentlerinden biri olan Tarsus’ta, Yahudi bir sülaleden gelen çadırcı Saul’du. İç geçirmekle konuşmak arası bir sesle, „Kudüs dedi, büyük Kudüs“.
Oysa o günlerde Kudüs, ne büyük bir ticaret merkeziydi, ne de savaşlarda saldırı ve savunma bakımından stratejik bir öneme sahipti. Davud Peygamber, Kudüs’ü İÖ 1000 yılı dolaylarında Yebusilerden aldığında burası İsrail kabilelerinin olmadığı, tarafsız bir toprak olduğu için başkent yapılmıştı. Yahudiler için büyüktü, çünkü, Tanrı’ya kurban kesilebilecek tek yer, „kutsallar kutsalı“ydı. O da buradaydı. Davud’un oğlu Süleyman peygamberin yaptırdığı ünlü Kudüs Tapınağı, kentin dini önemini arttırıyordu arttırmasına ama kentin ekonomik bakımdan ilerlemesini de engelliyordu. Örneğin, Yahudiler kendi ırkları dışında kalanlara „yabancılar“, „tapmağı kirletenler“ diye bakıyor ve günahsızlığı bozulmasın diye, kente kurbanlık hayvandan başka hayvanın sokulmasını yasaklıyordu. Bu da tüccarları kentten uzak tutuyordu.
Bu arada aykırı sesler de geliyordu. „İsa Yolu“ diyorlardı. „Tanrı’nın oğlu ve onun müjdesi“ diyorlardı. Bunlar, susturulmalıydılar… İncitin Resullerin (Havarilerin) İşleri bölümünde Saul’un bu yolculuğu şöyle anlatılıyor: „Ve Saul hâlâ Rabbin şakirtlerine karşı tehdit ve katil soluyarak, başkâhine geldi, ve erkek olsun, kadın olsun bu Yoldan (İsa’nın yolundan) olanları bulursa, bağlı olarak Yeruşalim’e (Kudüs) getirebilsin diye başkâhinden Şam’a, havralara mektuplar istedi“ (Resullerin İşleri, 9:1-2)
Ancak, bu yolculuk, Hıristiyanlığın evrensel bir din haline gelmesinin de şafağı oldu.
Ah güneşin ve kavurucu ayazın, ıssızlığın büyük seslerinin, serapların ve vahiylerin çölü. Bu yol az sonra bitecekti ki olan oldu… „…gökten bir nur ansızın (Saul’un) çevresinde parladı. Ve yere düşüp bir sesin kendisine: Saul, Saul, niçin bana eza ediyorsun? dediğini işitti. O da: Ya Rab, sen kimsin? dedi. Ve o dedi: Ben eza ettiğin İsayım…“ (Resullerin İşleri, 9:3-5)
Yanındakilerin göremediği nur Saul’u kör etmişti. Yanındakilerin yardımıyla Şam’a vardığında Yahuda’nın evine götürülmeyi istedi… Üç gün, üç gece boyunca ne ağzına bir lokma girdi, ne de gözüne uyku. İçine düştüğü karanlığın, ilk zamanlarda insanı tuhaf bir ışığın sert kıskacıyla sıkan o muazzam boşluğunda yalnızca yakardığı söylenir.
Yahudilerin bu gözü pek adamı artık, İsa’nın adını ve buyruklarını, „milletler, krallar, ve İsrail oğullan önüne götürmek üzere… seçilmiş bir alettir“ (Resullerin İşleri, 9:15).
Gözleri bir „Tanrısal mucizeyle“ açıldıktan sonra Tarsuslu, Şam’da üç yıl boyunca vaazlar verdi. Açıkçası bir zamanlar yönlendiricisi olduğu Yahudi şiddeti, şimdi ona
yönelmişti ve bir tedhişçi gibi gittiği Şam’dan kaçarak Kudüs’e döndü. Ama bir süre önce kendi önderleri olan bu adamın, karşı saflarda çalıştığını öğrenen Kudüslü Yahudilerin şaşkınlığı, öldürücü bir öfkeye dönüşmüştü. Üstelik, Saul’un tek sıkıntısı bu değildi. Büyük baskılar ve kıyımlar karşısında gizlilik esaslarına göre çalışmaya başlayan İsa taraftarları, daha önce çeşitli öldürme ve eziyet olaylarının başını çekmiş bu adamın, bir hile yapacağından endişe ediyorlardı. „Topluluğa katılanları bir bir belirleyip bir yeni eziyete girişmeyeceğini kim söyleyebilirdi?…“
Aziz Barnabas, onu diğer resullerin yanına götürünce-ye kadar bu korku ve güvensizlik karmaşası böyle sürdü. Ama Kudüs’te kalması da artık olanaksızdı. Şakirtler (öğrenci), yine „gizli yollardan onu, kendi memleketi olan Tarsus’a geçirdiler“.
İşte bundan sonra başlıyor Tarsuslu’nun Anadolu topraklarındaki macerası. Kilikia bölgesinde olmasına rağmen Roma İmparatorluğu’nun Suriye eyaletine bağlı kentlerinden Tarsus; felsefe, politika, retorik bakımından o günlerin en önemli kültür merkezlerinden biri. Ancak, Yeni Ahit’teki dört İncilden üçüncüsünün ve Resullerin İşleri’nin yazarı, Antiokheialı (Antakya) bir hekim olan Aziz Luka, Saul’un neredeyse on yıl boyunca Tarsus’ta „ne yaptığına“ gelince susuyor. Saul, gerek eğitim ve aile yaşamında, gerekse politik ve dinsel etkenliklerinde Kudüs’e bağlı kalmıştı. Ancak Tarsus onun baba yurdu, akrabaların meskeni olarak yaşamının bu sıkıntılı evresinde bir kez daha devreye girmiş gibi görünüyor. Üstelik öğreniyoruz ki, Roma İmparatorluğu döneminde, Tarsuslu „yurttaş“ (Romalı) olmak orada yaşamaktan daha özel bir durumdur. Saul, „Paulos“ adını kullanarak gezmeye başladıktan sonra karşılaştığı bütün zor anlarda „Tarsuslu bir Yahudiyim“… „Kilikia’nın önemsiz sayılmayan bir kentinin yurttaşıyım“ ya da „ben yurttaş olarak doğdum“, diyerek kendini savunurken yaşadığı yerden çok, üst soyundan gelen haklarını anlatıyordu. Çünkü, Helenleştirilmiş Tarsus’ta „yurttaşlık“, zamanın gelir cet-veliyle kıyaslandığında hiç de küçümsenmeyecek bedeller ödenerek elde edilen bir haktır.
Tarihin parmak izinde dolaşıyorum. Antakya’da, bu Akdeniz esmerliğinde bir öğlen vakti, bugün St. Pier (Aziz Petrus) denilen kaya kilisesine sırtımı yaslamış, sararmış dağlara bakıyorum. Barnabas, Markus, Luka, Petrus ve öteki Hıristiyanlar illegal bir toplantıdalar. Saul Tarsus’tan gelmemiş henüz.
Saul, Barnabas onu Antiokheia’ya (Antakya) getirinceye kadar Tarsus’ta kaldı. Bu arada, İsa’ya inananlar, kendi dinlerini yalnızca Yahudilere anlatmaktan vazgeçmişlerdi. Artık başka ulusların ve kavimlerin insanlarına yö-neliyorlardı. Bunun başını Petrus çekmişti. Petrus’un Akdeniz’deki liman kenti Caesarea Maritima’da Romalı yüzbaşı Cornelius’u ve yanındakileri kazanması Antakya’da-ki kilise için önemli bir örnek oluşturmuştu.
Saul, Antiokheia’ya geldiğinde burada sadece kentin kurucusu, Makedonyalı komutan Antigonos’un yerleştirdiği emekli askerler yoktu; Yunanistan’dan gelen göçmenler, Romalılar, İbraniler, Süryaniler, putperestler kentteki mozaiğin renklerini oluşturuyordu. Yalnız, Suriye Kralı Seleukos Nikator ve ardılları Yahudilere „yurttaşlık“ hakkı vermişti. Daha ilginci, yoksul Yahudilere, mabetlerini aydınlatmaları için yağ alacak para ödenmesi ya da kentin gymnasionuna gelen bedava zeytinyağından verilmesiydi. Bu, Yahudi olmayanların tepkisini çekiyordu.
Neresinden bakarsak bakalım o günlerde Antiokheia gerçek anlamda bir milletler ve inançlar mozaiğiydi. Barnabas, Saul’u işte tam böyle bir ortama getirdi. Barnabas, Niger (Siyah) diye tanınan Manahem ve Saul, Antakya kilisesinde çalışmaya başladılar. Hiç küçümsenmeyecek bir topluluk oluşmuştu ve artık bu topluluğa bir isim vermek gerekiyordu. Bu tarihsel din, işte ilk kez bu kentte adlandırıldı: Hıristiyanlar; „İsa’nın halkı“, „İsa’ya ait olanlar“
Roma imparatoru Claudius döneminde (İS 41-54) bölgede başgösteren bir kıtlık, Hıristiyanları birbirine yakınlaştırma olanağına dönüştü. Saul ile Barnabas, Antakya’da toplanan yardımı Kudüs’e götürmüşlerdi. „Zenginlikte birleşememiş olanların, yoksullukta birleşmelerinin“ yardımıydı bu. Olaylı ayrılışından sonra ilk kez Kudüs’e giden Saul ile Barnabas, yanlarına Barnabas’ın kuzeni Yuhanna’yı (Markos) da alarak tekrar Antakya’ya döndüler.
Şimdi Akdeniz’e akşam iniyor. Bir zamanlar kervanların ve eşkıyaların birbirini kolladığı dağların ve geçitlerin gölgesi birbirine karışıyor. Hiçbir kitap, Saul ile Barnabas’ın „başka diyarlara gidip ‚Söz’ü oralarda yaymaya“ hangi buyrukla ve vahiyle karar verdiğini yazmıyor. Bu, bugünün insanının hayaline kalıyor.
Bu defa yolculuk Kıbrıs’aydı. Hıristiyan cemaatten adaya daha önce gidenlerin yaptıkları ön çalışmalar, „İsa’nın ı en önemli önderlerinden biri olan Kıbrıslı Bar-akraba çevresi ve Antakya’ya yakınlığı Kıbrıs’a ı mantığını oluşturuyordu, Kıbrıs’ta, bugün Mağusa’nın tam kuzeyine rastlayan Salamis Limanı’nda demirledi. Burası adanın, Ak-ı o günkü haritasında Seleukia ad Piereia’daki (Çevlik) Limanı’na en yakın noktasıydı. Çok oyalanmadı-ayı baştan başa aşarak adanın en önemli dinsel merkezi, Paphos’a (Baf) geldiler. Çünkü burada çeşitli t, düşüncelere meraklı bir vali, Sergius Paulos yaşıyordu. Kıbrıs, yolculuğunun iki önemli sonucu oklu, Baryeşu“ denilen bir sihirbaz Yahudi’nin, Elimas’ın bertaraf edilmesi, öteki Vali Paulos’un Hıristiyanlığı kabule ikna edilmesi. Birincisi, oluşma aşamasındaki topluluğun kafasını karıştıran insan tipini geçersiz kılmak bandan önemliydi, öteki, bundan sonraki ilişkilerin kaynağıydı. Çünkü bu vali, Kıbrıs’ın başkonsüllüğe yükseltilmiş olan birkaç valisinden biriydi ve bu onun etki alanını genişletmişti.
Saul, yapacağı işleri yeniden tanımlıyordu. „Bugüne dek Yahudilere ve onlardan etkilenenlere anlattım. Şimdi tek Tanrılı dinlerle tanışmış olanlardan çok putperestten gelenlere anlatacağım. Milletlere döneceğim. İmparatorluktan gelen haklarıyla nüfuz sahibi olan Romalılar, ticaret merkezlerinde toplanıp ve dünyanın her yerine dağılanlar, Söz’ün taşıyıcısı olacaklar.“ Doğuştan Roma yurttaşı olan Saul’un bir de Romalı adı vardı: Paulos. Vali Sergius Paulos’la yapılan görüşmenin ardından bu adın kullanılmaya başlanmasını kimileri „valiye saygı“, ;kimi „rastlantı“ olarak değerlendirdi. Artık Saul hemen her Roma yurttaşında bulunan ikinci adını öne çıkarıyordu-. Paulos. Bütün bu gezilerde Barnabas bir ortam hazırlayıcı, bir arka plan lideriydi. Paulos ise her an daha çok parlıyor, bütün gezilerin karakterini belirliyordu.
Kıbrıs’ta çok oyalanmadılar, oradan Perge’ye yelken açtılar. Ne var ki burada fazla kalmaya niyetli değillerdi. Paulos, „Vaaz veremeyecek kadar hastayım“ dedi. Öte yandan, Markos, gruptan ayrılmak istiyordu. İzlenen yöntemi mi benimsememişti, yolun bundan sonrasının zorluklarını mı göze alamıyordu? Belki her ikisi de. Ama artık gruptan ayrılıp Kudüs’e dönmek istiyordu. Paulos ile Barnabas, denizden ayrılıp daha içerilere, Kıbrıs valisinin memleketine, Pisidia Antiokheia’sına (Yalvaç) yöneldiler. Bunun için, Roma İmparatoru Augustus’un adıyla anılan yolu (Via Sebaste) kullandılar ve Sivaslı’dan geçtiler. Paulos ile Barnabas’ı buraya getiren asıl etken buranın Küçük Asya’daki en büyük Roma kolonisi olmasıydı. Üstelik aslen buralı olan valinin, Kıbrıs valisinin yanından geliyorlardı. Geniş ve verimli topraklara sahip ilan Pisidia Antiokheia’sının Ephesos’tan Suriye’ye giden yol üzerinde bulunması ticaretteki önemini de artırmıştı. Kentin bu nitelikleri yalnızca kendi fikirlerini yaymak isteyen din adamlarını, hüner satan ya da merak eden gezginleri değil, dönemin ticareti içinde büyük bir rol oynayan Yahudileri de çekiyordu.
Bir hafta sonra sebt günüydü ve havra çok kalabalık olacaktı. İki arkadaş, irili ufaklı topluluklarla konuşuyorlardı. Ama asıl amaç Paulos’un havrada vereceği vaazdı. Sebt günü havrada, ileri gelenlerden bir yaşlı, üzerinde daha çok bağnaz bir Musevi tarikatı olan Fersilerin giydiği toga ve pelerin olan Paulos’a bakarak:
„Yolcu kardeşlerimizin topluluğa mesajı varsa dinlemek isteriz“ dedi.
Paulos, yaşlı adamın sözünü ikiletmedi, elini Barnabas’ın omzuna koyup ayağa kalktı ve havranın ön tarafına yürüdü. O güne değin zor koşullarda vaaz vermiş bir vaizin tecrübesiyle, topluluğun sükûtunu bekledi. Önce birinci sınıf Yahudilere sesleniyor; İsa’dan önceki peygamberlerin, Davud’un, Yahya’nın kendilerinden sonra gelecek kurtarıcıyla ilgili sözlerini yorumluyor ve Eski Ahit’in, İsa’nın geleceğini söylediği örtük kalmış ayetlerini açıyordu. Sözü, İsa’nın tek kurtarıcı olduğuna getiriyordu. Ardından, sonradan Yahudi olmuş ve doğuştan Yahudi olduğuna inananların ikinci sınıf olarak değerlendirdiği kesime ve çoğu kendi vicdanlarına biraz avuntu bulmak için havralara gelip gitmeye alışmış ve söz biraz uzadığında sıkılıp giden kalabalığa sesleniyordu.
Derken, sözü Yahudilerin büyük günahına getirdi: „Hiçbir suçu olmayanı, üstelik Tanrı’nın Mesih kurtarıcı olarak atadığını, İsa’yı Pilatus’a şikâyet ederek, adi bir suçlu gibi öldürülmesini istediler.“
Paulos’un sesi buğulanmıştı. Yahudilerin önde gelenleri, bu vaazı durdurmak için bir karışıklığın olmasını istiyorlardı ve önce tek tek sesler, sonra bir uğultu oldu. Hıristiyanların „ilk resmi vaaz“ diyecekleri vaaz, bu uğultu altında sona erdi. Konuşmacıyla arkadaşı, hiç de kibar olmayan bir biçimde kentin dışına doğru sürükleniyorlardı. Paulos ve Barnabas, mesajını iletmiş insanların rahatlığı ama bundan sonra olacakları bilememenin karmaşası içinde sürüklenerek çıktılar kentten. Öfkeli kalabalıktan kimileri onları bu karmaşa içinde öldürmeyi bile düşünüyordu. Ancak bu sakıncalıydı. Çünkü kentte çok sayıda Yahudi olmayan tüccar, gezgin ve putperestler vardı. Üstelik Roma kolonisinin kurumlan her an sorun çıkarabilirdi.
Efes’ten gelip Yalvaç’tan Fırat’a uzanan Roma yolu bir noktada ikiye ayrılıyordu. Paulos ve Barnabas, güneye gidene saptılar. Eğer, arkalarında öfkeli bir kalabalık olmasaydı, bu sarp dağ yolunu aşmak için kimi kolaylıklar, örneğin yolun belli bir mesafesine kadar gidebilecekleri at ya da katır bulabilirlerdi. Ama şimdi, bütün bu yolu yaya olarak aşarak Ikonion’a (Konya) varmalıydılar.
Elimde harita, bu yol kavşağında durdum. Bütün bu yollarda, taşlananları ve taşlayanları düşündüm. Yol, Mevlana’nın o olağanüstü sevgisine, aşkını şiirleştirdiği o muazzam topraklara götürüyordu. Bugün, camilerin ve medreselerin, geçmişin üzerinde yükseldiği Müslüman kente.
Konya da Pisidia Antiokheia’sına yakın özellikler taşıyordu. Burada da büyük bir Roma kolonisi vardı. Yunan M kültürünü benimsemiş ve bölgenin en verimli toprakla-rina sahip, büyük ticaret kentlerinden biriydi.
Yine alışıldığı üzere havraya girdiler. Ancak söylenenler günün koşullarıyla çelişiyor; oturmuş, alışkanlıklara yerleşmiş olanla uyuşmuyordu. Yahudi topluluğu, arkasına taktığı büyük bir kalabalıkla bu kez Paulos’u ve Barnabas’ı taşlayarak kovdu. Köşe başlarında, pazaryerlerinde fikirler söyleyen filozofları alaya almaya alışkın topluluklar, „Tanrı gibi ciddi işleri, halkın arasında dolaşan bir iki hırpani kılıklı adama bırakmayacağız“ diyenleri daha çok dinliyordu.
Asıl olanlar, buradan kaçıp daha tepelere Lystra’ya (Hatunsaray) girdiklerinde oldu. Burası, Lykaonia dilinin yaygın olduğu, orta halli çiftçilerin yaşadığı bir yerdi. Ne bir havra vardı, ne de tek Tanrı’ya ilişkin bir işaret. Onlar, kendi elleriyle yaptıkları Tanrılara inanıyorlardı. Paulos, burada Grekçe anlatmaya başlamıştı. Seyirciler arasında „anadan doğma topal“, hiç yürümemiş bir adam oturuyordu. Paulos ona „Ayakların üzerine dikil dedi; o da sıçrayıp yürüdü“. Bunu görüp „ilahlar insan suretinde yanımıza indiler“ diye heyecanlanan, kendilerine kurban kesmek isteyen topluluğu önlerine atlayarak güçlükle alıkoydu Paulos. „Efendiler, niçin bunları ediyorsunuz? Biz de duyguları size benzeyen insanlarız ve bu boş şeylerden, hay Allah’a dönesiniz diye size müjde getiriyoruz; o Allah ki, göğü ve yeri, denizi ve içlerindeki her şeyi yaratmıştır“ (Resullerin İşleri 14:8-16) diyordu.
Ancak onları takip eden Antiokheialı ve Konyalı Yahudiler gelip Zeus’a ve Hermes’e tapan bu insanları kandırdı. Bu kez başlayan taş yağmuru, Konya’dakine benzemiyordu. Öldüresiye taşlıyorlardı. Paulos’un öldüğünü sanarak Lystra’nın dışında yol kenarına bıraktılar.
Dinler tarihinin büyük eziyeti olarak geçti bütün kitaplara bu taşlama. Tevratı ve încili izleyen Kur’an’daki „Yasin“ suresinin şu bölümünde olduğu gibi: „Onlara o kent halkını örnek ver. Hani elçiler gelmişti oraya. (…) Şöyle demişlerdi: Biz size gönderilmiş elçileriz. Kent halkı dedi ki: Siz bizim gibi insandan başka şey değilsiniz. Rahman hiçbir şey indirmemiştir. Siz sadece yalan söylüyorsunuz.“
Taş yağmuru altında ölmemişlerdi. Toz ve kan içinde, Toroslar’ın eteğini geçerek Derbe’ye geldiler. Derbe, Paulos’un o güne kadar gittiği yerlerin tersine bir Roma kolonisi değildi. Burada nefes aldılar, yaraları sarıldı. Vaazlar verip taraftar kazandılar. Ama artık yapacak iş kalmamıştı. Neredeyse aynı yolu izleyerek, önce Perge’ye oradan da Antalya Limanı’na geldiler ve buldukları ilk tekneyle Antakya’ya yelken açtılar. Zira burası, derlenip toparlandıkları, bir üs gibiydi.
Şimdi artık sorunları tartışmak, yeni olanakları değerlendirmek gerekiyordu, işte Kudüs’teki Hıristiyan konsülü tam böyle bir zamanda toplandı. Paulos ve Barnabas, bu nedenle Antakya’dan bir kez daha Kudüs’e gittiler. Yahudilerin, özellikle Ferisi mezhebinin İsacıların önüne çıkardığı sorunlarından biri olan, sünnet başta olmak üzere, Hıristiyanlığın yayılmasının gündelik ilişkiler ve ana ilkelerdeki bütün sorunlar tartışıldı. Kararlar, Antakya’ya, Suriye ve Kilikia bölgelerine gönderildi. Paulos ve Barnabas yanlarına Roma yurttaşı Silas ve Markos’u da alarak, Antakya’ya döndüler.
Paulos, yeniden bir geziye çıkmayı düşünüyordu. Bunu Barnabas’a açtı: „Rabb’in sözünü yaydığımız bütün kentlere dönüp kardeşleri ziyaret edelim, nasıl olduklarını görelim.“ Barnabas için, bu güzel bir öneriydi. „Yanımıza Markos’u da alalım“ dedi. Ancak Paulos, Kıbrıs dönüşünde yaşadıklarından ötürü buna yanaşmıyordu. „Bizi yarı yolda yüzüstü bıraktı“ dedi. Artık olan olmuştu, söz söylenmişti. Barnabas, Markos’u alarak Kıbrıs’a doğru yola çıktı. Paulos da Silas’la dolaştı. Kilikia Kapıları’na (Gülek Boğazı) ve oradan batıya Derbe, Lystra ve Konya’ya…
Lystra’da gruba, annesinin Yahudi inançlarına göre yetiştirdiği Timotheos katıldı. Çocuğun ölmüş babası Yunanlıydı. Paulos, küçük hassasiyetlerin büyük sorunlara yol açtığını biliyordu. Bu yüzden, yola çıkmadan çocuğu sünnet ettirdi. Böylece, neredeyse bütün Galatia ve Kilikia bölgesine ulaşacak bir mesaj daha vermiş oluyordu. „Sünnet, ne şarttır, ne de bir engel!..“
Artık dağlık bölge (Galatia ve Phrygia), dini yaymak için fazla gelecek vaat etmiyordu.
Böylece, Mysia’dan geçip Troas’a geldiler. Burada gördüğü rüyada bir Makedonyalı „Bize yardım et“ diye yalvarıyordu. Şimdi yeniden liman kentlerini dolaşacaklardı. Bu kez yanlarında Aziz Luka vardı ve Aleksandereia Troas’tan kalkan bir gemiyle Semadirek’e, ertesi gün de Neapolis’e (Kavala) geçtiler ve oradan Philippi’ye… Artık Makedonya’da, Luka’nın memleketin-deydiler. Burada da Paulos gaipten haber vererek efendilerine çok kazanç getiren bir hizmetçi kızın ruhunu huzura kavuşturur. Olup biten kızın efendilerinin çıkarlarına dokunmuştur; „Bu adamlar Yahudi’dir, şehrimizi çok karıştırıyorlar ve Romalı olan bizlere kabul etmek ve yapmak caiz olmayan âdetler ilan ediyorlar“ diyerek Silas ile Paulos’u agoradaki hâkimlerin önüne sürüklediler. Mahkeme, „değnek cezası“ dedi. Meydanda sopalanıp zindana atıldılar.
Sonraki duraklan Amphipolis ve Apollonia’dan geçerek geldikleri Selanik’ti. Burada Yahudilerin havrası vardı. Burada da konuştu ama yine gürültü çıktı. Önceki uğrak yerlerinden gelen birileri „Bunlar, İsa adında bir başka kral olduğunu söylüyorlar. İsa’yı, imparatordan üstün tutuyorlar“ diyordu. Kaçarcasına Yunanistan’ın büyük bölümünü atlayarak Beroia’ya oradan da Atina’ya; stoacılar ve Epikurosçular başta olmak üzere çeşitli filozofların cirit attığı entelektüeller memleketine… Atina’dan Korinthos’a gelen Paulos burada bir yıl altı ay oturdu. Bu süre içinde pek çok kişi iman edip vaftiz oldu. Korinthos’tan ayrılma vakti geldiğinde Paulos yanlarında kaldığı aileye, „Tanrı’ya adağım var, saçlarımı keseceğim“ dedi, putperestlikten Yahudiliğe geçmiş bir geleneği yerine getirdi: Saçlarını kesti ve Yerşualim’de „Kutsallar Kutsalında yakmak için sakladı. Buradan denize açılarak Ephesos üzerinden Caesarea Maritima’ya geldiler. Daha sonra karadan Kudüs’e geçip oradan da yeniden Antakya’ya döndüler.
Antakya kilisesini üs tutmuş Paulos, üçüncü yolculuğu sırasında uzun süre Ephesos’ta kalır. Tam üç yıl. Ephesos, kuruluşundan o güne gelinceye değin bütün zamanların en önemli kentlerindendi. Paulos, burada başka yerlerde yaptığından çok değişik işler yapmadı. Vaazlar veriyor, öğrenciler yetiştiriyordu. Yahudilerle tartışmaları sarpa sarınca, hemen hemen bütün zamanını öğrencilerine ayırdı. Ancak burası, başka pek çok özelliğiyle birlikte Artemis’le ünlü bir kentti ve Paulos’la dönemin kuyumcuları arasında başlayıp büyüyen karmaşa da bu nedenle çıktı. Demetrius adlı kuyumcu, meslektaşlarına ve yaptıkları Artemis heykelciklerini alıp satanlara yakındı: „Efendiler, bilirsiniz ki, zenginliğimiz bu iştendir. Ve görüp işitiyorsunuz ki, bu Paulos ellerle yapılanlar ilahlar değildir diyerek yalnız Ephesos’ta değil, fakat hemen bütün Asya’da birçok halkı kandırıp saptırdı; ve tehlike yalnız bu bizim sanatımızın itibardan düşmesinde değildir (…) tanrıçanın azametinden indirilmesidir“.,, diyerek karışıklık yarattı. Büyük tiyatroda bunu işiten binlerce kişi iki saat boyunca bağırdı:
„Efeslilerin Artemis’i uludur!..“
Paulos bir süre sonra tekrar Makedonya’ya gitti ve yeniden Yunanistan’ı, Ege adalarını dolaştı. Son kez Kudüs’e giderken Patara’dan gemiye bindi, Kudüs’te tutuklandı ve yargılanmak üzere Cesareia’ya gönderildi. Orada hayli zaman tutuklu kaldı ve sonra Roma’ya gönderildi. Assos’a ve Demre’ye işte bu yolculuğu sırasında uğradı.
Artık yurttaşı olduğu Roma’da tutukluydu. Kirasını kendi ödediği bir evde ve asker gözetiminde yaşıyordu. Bu yaşamı, Aziz Petrus’un çarmıha gerildiği kentte, başı kesilinceye dek devam etti.
Hıristiyanlık, üzerinde yükseldiği Yahudiliği küçülttü ve dünya ölçeğinde bir din oldu. Ve Asya’da doğan, doğduğu yerin sımalarını aşan pek çok din gibi yolu Anadolu’dan geçti