Hitabet ve Dini Hitabet
1. Hitabet ve Türleri
İnsan, yaratılışı gereği diğer insanlarla bir arada bulunur ve onlarla iletişim kurar. Bu iletişimi sağlayan olguların başında ses, işaret, resim, yazı ve söz gibi birtakım unsurlar gelir. İnsan, bunlardan birini veya birkaçını kullanıp kendini ifade eder ve başkaları ile iletişime geçer. Sözlü iletişimin etkili olması, konunun planlı, metotlu ve bir amaca yönelik sunulmasına bağlıdır. Bu da dilin inceliklerini kullanarak yapılan konuşmayla mümkündür. Bu konuşmaya hitabet, konuşana da hatip denmektedir.
Hitabet; belirli bir mekânda, bir hatibin dinleyici kitlesine ulaştırmak istediği mesajı, etkili ve güzel bir konuşmayla sunmasıdır. Hatip; bilgi, duygu ve düşüncelerini muhataplarına ikna edici ve etkileyici bir üslupla sunar.
İhtiyaçlara göre düzenlenerek hazırlanıp aktarılan bilgiler, hitabetin konusunu oluşturur. Bu ihtiyaçlar dinleyicilerin özelliklerinden kaynaklanabileceği gibi, özel günleri veya genel durumları da kapsayabilir. Bu nedenle konularına göre hitabet, değişik türlere ayrılır. Ayrıca hitabet, konuşmanın yapıldığı mekân, hatibin özellikleri, hitabetin tarzı ve sunuş biçimi açısından da çeşitli şekillerde olabilir.
Konuları Yönünden Hitabet Türleri:
• Siyasi hitabet
• Asken hitabet
• Akademik hitabet
• Hukuki hitabet
• Dinî hitabet
Şekil Yönünden Hitabet Türleri:
Konferans
Tören konuşmaları
Nutuk
Hitabe
Sohbet
Açık oturum
■ Panel
■ Sempozyum
■ Monolog
■ Diyalog
■ Seminer Kurs
Medya konuşmaları
• Münazara
Konularına göre hitabet türleri şunlardır:
Siyasi hitabet: Değişik zaman ve mekânlarda siyasetçilerin, siyasetle ilgili yaptıkları konuşmalardır.
Askerî hitabet: Bir savaş esnasında veya barış durumunda, genelde komutan konumunda olan bir kişi tarafından askerlere hitaben yapılan, motive edici veya bilgilendirme amaçlı konuşmalardır. Bu tür konuşmalara tarih kitaplarında sıkça rastlayabiliriz. Tarihe geçmiş askerî hitabet örnekleri olarak; Alparslan’ın Malazgirt Savaşı öncesi yaptığı konuşma, Tarık b. Ziyad’ın İspanya Seferi’nde ordusuna yaptığı konuşma ve Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı sırasındaki konuşmalarını sayabiliriz.
Peygamberimiz (s.a.v.), savaşlardan önce müminlere kısa ve etkili konuşmalar yapmıştır. Bunlardan birinde şöyle buyurmuştur: “Ey insanlar! Düşmanla karşılaşmayı arzu etmeyin. Belalardan emin kılması için Allah’a dua edin. Ama onlarla karşılaştığınız zaman da sabredin... ”
Siz de tarihten askerî hitabet örneklerini araştırınız. Akademik hitabet: Bilimsel konuların ele alındığı konuşmalardır. Bu konuşmalarda konular, alanında uzman olan insanlar tarafından bilimsel bir anlayış ve üslupla sunulur. Hukuki hitabet: Mahkeme ortamında yapılan konuşmalardır. Mahkeme ortamında yapılan konuşmalarda hukuki terimler ağırlıklı olarak kullanılır ve konuşma kanunlar çerçevesinde şekillenir. Bu tür konuşmalar hâkim, savcı, avukat gibi hukuk adamları tarafından yapılan veya yargının huzurunda kendini savunmak durumunda olan insanların yaptığı konuşmalardır.
Ayrıca hukukçuların farklı ortamlarda, diğer insanları bilgilendirmek amacıyla yaptığı konuşmalar da bu tür içinde değer lendirilebilir.
Dinî hitabet: Din görevlileri veya ilahiyat alanının uzmanları tarafından yapılan dinî içerikli konuşmalardır. Bu tür konuşmaların vaaz, hutbe, konferans, sohbet vb. değişik şekilleri olabilir. Başta cami olmak üzere farklı mekânlarda dinî içerikli konuşmalar yapılabilir.
Şekline göre hitabet türleri ise şunlardır:
Konferans: Herhangi bir konuyu, bir fikri ya da bir tezi izah için yapılan bilimsel ve akademik konuşmalardır. Konferansta, alanında uzman olan bir insan, bir konuyu enine boyuna, detaylarıyla ele alır. Konferansın gayesi bir şeyler öğretmek, bir konuya yeni yorumlar katmak, bir problemin çözümü konusunda fikir yürütmek olabilir.
Konferansta yazılı bir plan esas alınarak konuşma yapılır. Sonunda gerekirse sorulara yer verilebilir.
Tören konuşmaları: Önemli bir gün, olay veya bir kişiyi anmak amacıyla; önemli bir işin başlaması veya bitmesinden dolayı yapılan konuşmalardır. Törenlerde genelde yazılı bir metinden kısa ve öz bir konuşma yapılır.
Nutuk: Her düzeyden geniş halk kitlesine, siyasi veya millî konularda bir düşünceyi, bir duyguyu anlatmaktır. Devlet büyüklerinin yaptığı önceden hazırlanmış konuşmalardır. Nutuk tarzındaki konuşmalarda verilmek istenen mesaj belgeler ve delillerle sunulur. Böylece dinleyicilere güven veren bir konuşma yapılır.
Hitabe: Herhangi bir konuyu veciz ve etkileyici ifadelerle bir dinleyici kitlesine kısa ve heyecanlı bir üslupla anlatmaktır. Cuma hutbelerini bu gruba dâhil edebiliriz.
Sohbet: Farklı konulardaki fikir ve düşüncelerin, samimi ve sıcak bir ifadeyle anlatılmasıdır. Sohbetler genelde küçük mekânlarda, az sayıda insan kitlesine yapılan konuşmalardır.
Açık oturum: Bir konu hakkında, alanında uzman olan insanların tartışması, konuyu değişik yönleriyle ele alması, tenkit yoluyla karşılıklı olarak konunun işlenmesidir. Açık oturumu yöneten kişi sırasıyla herkese söz hakkı verir.
MÜNAZARA YAPALIM
Sınıfta iki grup oluşturup “İnsanlar geçmişte mi daha mutluydu, yoksa şimdi mi?” başlıklı bir münazara yapınız.
Münazara: Karşılıklı olarak iki grubun, bir konuyu tartışmalarıdır. Gruplar konunun birbirine zıt iki yönünü savunurlar, karşılıklı olarak eleştiriler getirirler. Bir başkan yönetiminde yapılan münazaralarda yarış havası hâkimdir. Savunulan tezlerin doğruluğunun ispatı beklenir.
Panel: Alanında uzman olan bir kaç kişinin, bir konunun değişik yönlerini sırasıyla anlatmasıdır. Panelde bir başkanın yönetimi doğrultusunda konuyla ilgili değişik fikirler ortaya konulur. Tartışma havası değil, sohbet havası vardır. Panel sonrasında dinleyicilerin soruları cevaplandırılır.
Sempozyum: Bir konunun değişik yönleri hakkında, alanında uzman insanların art arda konuşmalar yapmalarıdır. Konuşmacılar belirli sürelerde konuşurlar. Bütün konuşmalar sonunda, konunun uzmanı olan kişiler konuyu müzakere eder, eleştiri ve fikirlerini ortaya koyarlar. Sempozyumda konular bilimsel bir üslupla ve yazılı bir metin esas alınarak yapılır. Sempozyuma genelde konu ile ilgili olan insanlar dinleyici olarak katılırlar.
Monolog: Genelde güncel konularda, esprili bir üslupla bir kişinin konuşma yapmasıdır. Monologda jest ve mimikler daha çok kullanılabilir, taklit yapılabilir. Bu tür konuşmalar genelde eğlendirme maksadıyla yapılır. Ancak insanları rencide edici ve kırıcı davranışlardan kaçınmak gerekir.
MONOLOG YAPALIM
Hitabette konuşma hatalarını ve diksiyon bozukluklarını konu edinen bir monolog hazırlayarak sınıfta sununuz.
Diyalog: Bir sahnede iki kişinin karşılıklı konuşmasıdır. Bu kimseler herhangi bir konu hakkında, belirli bir düzen içerisinde karşılıklı olarak düşüncelerini ifade ederler.
Medya konuşmaları: Radyo, İnternet ve televizyon konuşmalarıdır. Bu tür konuşmalar monolog veya diyalog tarzında olabileceği gibi açık oturum veya münazara tarzında da olabilir. Jest ve mimikten daha çok konuşma üslubu ve ses tonu etkilidir. Sesi iyi ayarlama, samimiyet ve inandırıcılık ön plandadır.
Kaynak: Meb