Türkiye üniversitelerinden dersler
Kimse yalandan bağışık değildir, aslına bakarsak her şeyin büyük, korkunç bir yalan olduğu veciz bir biçimde karara bağlanmış durumda: Yalan dünya! Doğrunun, hakikatin sürekli olarak öğütlenmesi, yalanın mağlup edilemezliğinin başlıca göstergesi değil midir? En yakınlarımıza, canımızdan çok sevdiklerimize karşı da olsa samimiyeti, sahihliği sürekli olarak derinleştirmek zorunda değil miyiz? Başkalarının gıpta etmediğimiz, hor gördüğümüz yanlış yaşamları şöyle dursun, kendi çok doğru, kemale ermiş, yalanı sızdırmadığımız yaşamlarımızdan ne yapsak da emin olamıyoruz. Dünyanın tekinsizliği bakış açılarımızın, tercihlerimizin yanlışlığından değil, mayamızda yalan oluşundan. Öyleyse inançlarımızdan, etik ve estetik değerlerimizden, ideolojilerimizden, seçimlerimizden, konumlanışlarımızdan nasıl bu kadar emin olabiliyoruz, başkalarını nasıl hor görebiliyoruz, doğru hakkındaki hükmümüz nasıl bu kadar keskin olabiliyor? Bu soruları radikal bir görececiliği ya da nihilizmin haklılığını ileri sürmek üzere sormuyorum. Aksine daha doğru, daha tercih edilebilir değerlerin, ideolojilerin, konumlanmaların, seçimlerin bunların sahipleri arasındaki amansız kavgalarla durmaksızın birbirlerinin önüne geçirildiği ve bağlamı iyi tarif edildikten sonra (tüm taraflarca aynı şekilde bilindikten sonra) üzerinde uzlaşılabilir tek doğru olduğu ortada. Doğrular içinde en doğru olanı, tüm muhatapları kuşatmalı, varoluşlarına olabildiğince halel getirmemelidir. Örneğin toplumsal cinsiyet sorununun tüm cinsiyetleri kuşatmayan bir çözümü doğru değildir. Bunun gibi, ulusal sorunun tüm etnik kimlikleri, tüm dinleri kuşatmayan bir çözümü doğru değildir.
Kendisi bir soruna dönüşmüş üniversite kurumu için de benzeri düşünülebilir: Üniversite içinde yalandan pay alan tüm doğru pozisyonları kuşatmayan bir çözüm, hastalıklı üniversite kurumunu iyileştiremez, çünkü doğru değildir. Bu bakımdan ilk düstur üniversite bileşenlerinin her çeşidinin seçimlerinin, konumlanışlarının yalandan pay aldığını kabul etmektir. Özetle dışarısı yoktur, yanlışla, yalanla, ahlaksızlıkla, kötülükle itham ettiğimiz insanlardan daha doğru seçimler ve değerlere sahip olmamızın ilk koşulu, çoğu kez canlarımıza kast ettiklerini düşündüğümüz, düşman bellediğimiz bu insanların büyük insanlığa nasıl dâhil olabileceklerini öncelikli olarak dert edinmektir. Bu çerçevede genel olarak ikiyüzlülük ve yozluğun vasfettiği Türkiye üniversitesinin yalandan pay alan bileşenlerinin hikâyelerinden öğrenecek çok dersler olmalı. Tespitleri keskin kılmak için dedikodu gibi istisnai bir yöntemsel araca başvuracağım: Dedikodu yaparkenki samimiyete, açıklığa başka zamanlar nadiren ulaşabiliriz; pek tabii ironik bir biçimde herkesin arkasından konuşmuş olacağım.
Şimdi, Yüksek Öğretim Kurumları Sınavı’nı başarmış, bir lise mezunu olarak üniversite denen kurumun kapısından girdiğinizi kabul edelim, başta size, sonra üniversitede görebileceklerinize ilişkin gözlemlerimi paylaşacağım. Öğrencilik de dâhil yirmi senedir üniversite kurumuna ilişkin duyduklarım ve gördüklerimden fazlası değil yazacaklarım.
Bir kere bu yazı kapsamında ele alınamayacak bir ilk- ve ortaöğretim sorunu var. Türkiye’de eğitimde başarı sağlanması olanaklı değildir. Sorun model sorunu değil, siyasal-toplumsal kuruluş kodları Türkiye’nin genel olarak eğitimli bir toplum olması ihtimalini dışlamaktadır. Yıllar evvel ulusal bir gazeteden İstanbul’un Sultangazi ilçesinde ortaokul son sınıfa kadar gelmiş, ama okuryazar olmayan çok sayıda öğrenci olduğunu öğrenince yine de şaşırmıştım. Oysa ilgili, öğrenmek isteyen bir öğrenci olmama rağmen pek de bir şey bilmediğimi, yarım yamalak bir formasyonum olduğunu ancak üniversite eğitimimden sonra görmüştüm ben de. Kimse kusura bakmasın ama bugünlerde durumun daha vahim olduğunu düşünüyorum. İhraç edildiğim Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde son yıllarda en çok, öğrencinin Türkçe okuyup yazamadığından şikâyet ediliyordu. Geçen hafta da hiç matematik sorusu çözmeden matematik öğretmenliği bölümü kazanan öğrenciler olduğunu öğrendim. Yani üniversite kapısından giren öğrencinin ekserisi, diğer her şey bir yana, eğitim dilinde okuryazar değil, okuduğunu anlamaz, derdini yazıyla anlatamaz durumda. Diğer yandan kursa göndermek, eğitimine para dökmek, başkasının çocuğuyla yarıştırmak dışında çocuğuna son derece ilgisiz anne-babalar eliyle sosyopatlaştırılan, alabildiğine bencil kılınan, tüketim alışkanlıklarından, giyim kuşamlarına ve teknolojiyle ilişkilerine dek kültürel formasyonlarını pornografinin domine ettiği saf gönüllü gençler üniversite öğrencileri. Hal böyle olunca, anne-babalarının ağızlarına lokma tıktığı bu talihsizler geldikleri gün, büyük bir zahmetle kazandıkları üniversiteden mezun olmak istiyorlar, esasen üniversiteden öğrenebilecekleri hiçbir şey yokmuş gibi davranıyorlar. Kendisini azıcık yoracak her şeye karşı isyankâr; görmesem inanmazdım ama gayet sorulabilecek bir soru için hocasına ‘sordun da ne oldu’ serzenişinde bulunan öğrenci gördüm. İster vakıf üniversitesi adıyla faaliyet gösteren özel üniversitelerde ister azimle onlara dönüştürülmeye çalışılan devlet üniversitelerinde olsun, öğrenci tüm toplumsal yaşamda gördüğü muameleyi görmek istiyor üniversiteden, hocasından; müşteri gibi memnun edilmek istiyor. Öte taraftan asıl itiraz etmesi gerekeni gözden kaçırıyor. Üniversitelerin anaakım müfredatları, ‘bu kurumlar hiç olmasalar daha iyi olacak’ dedirtecek cinsten ve yığma bilgi olarak görülebilecek ve ezberlenmesi dışında bir ihtimal bulunmayan bu içeriğin öğrenciyi heyecanlandırmaması son derece olağan. Sonuçta üç saatlik derslerin, hele de söz konusu olan ikinci öğretim akşam dersleri ise 1-1,5 saatte sonlandırıldığı, on sayfalık ders notunun, sunum çıktısının ders geçmek için yeterli olduğu, yine de kopyanın kural halini aldığı akıl dışı bir eğitim yordamıdır ortaya çıkan.
Ders kaydını yaptıran öğrenci, akademik takvimde aksi yazsa da, hemen ilk dönemde, ilk hafta ders yapılmayacağını öğrenir; artık hangisidir bilinmez ama hoca öğrenci gelmeyeceği için, öğrenci ise hoca ders yapmayacağı için ilk hafta derse gelmez. Türkiye’de dersler dinamik değildir, sonunda ne hoca ne de öğrenci dönüşür, bu nedenle her şey sürekli olarak tekrar eder. Yoklama alınmayan derslere, eğer hoca aynı zamanda dershanelerde çalışmıyorsa kimse uğramaz. Bizim Siyasal Bilgiler Fakültesi’nin en kalabalık olduğu zaman İnek Bayramı’dır, sık sık ‘demek fakültenin bu kadar öğrencisi var’ demişliğim vardır. Nasip olur da derse girebilirse, temelde iki tür hocayla karşılaşır öğrenci. Her şeye rağmen bildiği, gördüğü kadarıyla akademisyenlik mesleğini sürdürmeye çalışanlar ve akademisyenliği gerekli rütbeleri almak suretiyle dünyalığını yapmanın bir aracı kılmaya çalışanlar. Hoca, başta sahnede ve sürecin merkezinde olması nedeniyle öğrenciyle sağlıklı bir ilişki kuramaz. Para pul peşinde koşmak ya da idealistçe davranmak, her iki durum da ders yürütmeye manidir. Türkiye’de akademisyen geçinemez, onun için hızla profesörlük rütbesi kazanmaya çalışır. Rütbeler ardı ardına alınmak zorunda olunduğundan hiçbir iş yetiştirilemez, her iş hep son dakikada yapılır. Örneğin akademisyenin kitap yazacak zamanı yoktur, kimsenin okumadığı makaleler yazar. Teşvik almak için atıf endeksleri tarafından taranan çoğu uyduruk dergilerde, aslında bilmediği dillerde yayın yapmak zorundadır. Bu yayınların çoğu yayın çetesi tabir edilen şebekeler tarafından yapılır; örneğin dört yazarlı, bir kısmı ekonometrik model, 5-6 sayfa bir makale görmüştüm. Aynı 3-4 kişi sürekli ortak yayınlar yapar, birbirlerinin yayınlarına atıfta bulunurlar. Son yıllarda tümüyle geçinememekle açıklanamayacak bir sektör peydahlanmış durumda: Parasıyla ödev, yüksek lisans tezi, uzmanlık tezi, hatta doktora tezi yazılması. Tez hocalığı kurumunun fiilen çalışmaması bu durumun başlıca sebebi olarak gösterilebilir ama aslında akademisyenler bile birbirlerinin yazdıklarını nadiren okurlar. Her düzeyde intihalin ne kadar yaygın olduğu, çeşitli raporlarla ortaya koyulmakta. Üniversiteler intihale karşı öğrenci ödevlerini bile elektronik olarak sahihlik testinden geçirir oldular.
Son siyasal gelişmeler, üniversite hocasını hem tabi olunan personel rejimi bakımından hem de siyasal bakımdan son derece güvencesiz kılmıştır. Hem idari üstlerinin hem de muhbir meslektaş ve öğrencinin baskısıyla karşı karşıya olan akademisyenin temel refleksi geçimini sağlayan işini elinden kaçırmamak olmuştur. Asıl akademik yetkinlik ve yeterlik aşaması olan doktora, bir an önce atlanması gereken bir eşik olarak görülmektedir. Binlerce doktora tezinin yazıldığı Türkiye’de bilimsel telif eser sayısının son derece az olması doktora tezlerinin niteliği hakkında yeterince fikir vermektedir sanıyorum.
Hoca milletinin bir hayli utanılacak işi vardır, ne yazık ki sayıp dökmek mümkün değildir ve çoğu, üniversite kurumunun sağladığı imtiyazların istismar edilmesi eseri ortaya çıkar. Örneğin fikir kavgasından çok post kavgası yaparlar: Kim hangi dersi verecek, kim anabilim dalı başkanı, bölüm başkanı, dekan, müdür, koordinatör, daire başkanı, rektör, nasip olursa milletvekili olacak? Kavgalar, çekişmelerle yıllar geçer, ne değişen dünyaya, öğrenciye adapte olmak ne müfredat değiştirmek, aynı dersler yıllarca verilir, rütbe alma işi bittikten sonra yazma işine de son verilir, artık konferans, panel gibi konuşma işi başlar; ev alınır, araba yenilenir, yazlık alınır, yurtdışına gezmeye gidilir, bir iki hobi edinilir, okula, bölüme nadiren gelinmeye başlanır, emekli olunur ama bir lisansüstü ders verilmeye devam edilir. Kansere yakalanmış gibi. Oysa akademisyenlik rütbe, para, statü için yapılacak iş değildir.
Türkiye’de üniversite her düzeyde polisiye tedbirlerle ve gittikçe şirket gibi işletilen bir kurum halini almıştır. Öğrencinin seçilmesinden, taklit edilmiş, donuk müfredata, akademisyeni yavaş yavaş öldüren üniversiter işleyişe kadar her şey zora dayalı. Bu zorbalık gerek öğrenciden gerekse akademisyenden taşıyamayacakları kadar ağır yüklerin altına girmelerini istiyor. Yatağı nedeniyle sürekli bulanık akan bu suyun yatağını değiştirmekten başka çare yok ve bunun için öncelikle kendimize sonra diğerlerine merhametle muamele etmeyi düstur edinebiliriz.
1979'da İmranlı'da doğdu. ODTÜ İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İktisat bölümünden mezun oldu. Siyasal-iktisadi bir kategori olarak parayı tanımlama sorununu konu alan doktora çalışmasını Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde sürdürmektedir.
YAZARIN DİĞER YAZILARI
Türkiye’nin temel açmazlarını dünya kapitalist sistemi ve Akdeniz havzasındaki yerini esas alarak kavramak ve söz konusu açmazlara çözüm önerilerini bu doğrultuda biçimlendirmek, kökendeki yapısal faktörleri ıskalamamanın koşullarıdır.
Kime sorulsa, açıkça karşı olduğunu söyleyeceği eşitsizliğin, aslında dört elle sarıldığımız imtiyazlarla sürdürüldüğünü bilmeliyiz. Diğer yandan çoğumuz için kabul edilebilir sınırların içindeki eşitliğin de totaliter, dışlayıcı aynılığa denk geldiğini, dolayısıyla düşünüldüğü kadar kıymetli olmadığını da bilmeliyiz.
Rekabetin öngörülemez kıldığını, modelleyerek burjuvalar ve onların siyasal temsilcileri hükümetler için öngörülebilir kılar iktisat. Öte yandan piyasanın asıl olarak burjuvaziye ait olduğunu da görmezden gelip gizlemek zorundadır. İktisat bu nedenlerle burjuva bilimidir ve asıl katkısı toplumun tamamının katıldığı iktisadi faaliyeti, ortağı olduğu piyasanın siyasal işlevini gizlemesidir.
Daha çok bilen, bilgisi toplum için daha hayati olan, daha becerikli olanın neden daha az bilenden, daha az becerikliden iyi şartlarda yaşamaya hakkı olsun? Peki, bilim gibi hakikat aşkından başka hiçbir dayanağı olmayan bir uğraş nasıl olur da bunca mesnetsiz imtiyaza zemin teşkil eder?
Yapılmak istenmeyen işin bahanesidir bürokrasi. Herhangi bir süreci sündürmenin en kestirme yoludur. Örneğin devlette yapılmak istenmeyen işler için derhal komisyonlar kurulur.
Tanrı ister ilk neden, her şeyin yaratıcısı, ister her şeye gücü yeten, her şeyi bilen, ister her şeyi kuşatan, her şeyin kaderini tayin eden olsun, her durumda mutlak aşkındır. O halde sorulan mutlak aşkının ne anlama geldiğidir.
Yoksulu ve onun dengi varsılı her toplumsal formasyonda hayat bulacak kadar sürekli kılan nedir, yoksul neden ortadan kalkmamış, yoksulluk neden son bulmamıştır? Bunun gibi varsıllık, zenginlik neden sonlanmamaktadır?
Ulus, kendi çıkarlarını ülke nüfusunun ortak geleceği olarak sunmaya çalışan devletin ve kapitalistin emir eridir, çoğu zaman iddia edildiği gibi tersi geçerli değildir. Dolayısıyla kendiliğinden emperyal olan ulusun emperyalizm karşıtı olması beklenemez.
Kapitalistler orta sınıfların üzerinde durduğu sağlam zemini, yani gelecek kaygısını çok iyi kavradıklarından, hatta bizzat toplumsal tertibatı bu kaygıyı sürekli kılmak üzere şekillendirdiklerinden muazzam bir güce sahipler ve bundan yarım asır sonrasını güven içinde tahayyül edebiliyorlar.
İnsan bedenini ömürlendirmek amacı esas alınarak tarif edilebilecek hekimlik mesleği, varlık, doğa ve toplum hakkında hüküm sahibi olacak kadar olup biten her şeyin farkında olmayı gerektirir. Bu bakımdan hekim uzmanlaşamaz, uzmanlaşmayı esas alan bir tıp eğitimi hekim yetiştiremez; bayağı pragmatizm icrası anlamında zanaatçı olur. Hâlbuki ‘neden’ sorusunu sormayı düstur edinmiş her meslek erbabı, bilgelikten pay alır.
İnsanın bir arada yaşama ihtiyacının doğurduğu şebekeler, varlıklarını insan zaaflarını istismar ederek sürdürürler. Zenginlik, refah, güvenlik ve şöhret sahibi olmak isteyen herkesin cemaat, tarikat, kardeşlik örgütü, açık çıkar şebekeleri, lobiler, siyasal örgütlere yakın olmak, bu şebekelerin birer mensubu olmak gibi refleksleri kendi zaafları tarafından tetiklenmektedir.
Sermaye birikiminin içinde bulunduğumuz aşamasında eğitime yapılacak radikal müdahalelerin yapısal dönüşümlere yol açması kuvvetle muhtemel. Yapının imtiyazlıları olan kapitalistler dışındaki kesimler, demokratikleşmesi kaçınılmaz olan bilginin bireye mal edilmesi için bütün eğitim rejiminde gerçekleştirilecek dönüşümleri talep edebilirler. Bunun için mevcut eğitim rejiminin sorunlarının nasıl çözüleceği sorusundan ziyade, muhayyel gelecekteki toplumun eğitim rejiminin nasıl olacağı sorusuna odaklanmak daha makul.
Üniversite, ikiyüzlüce tesis edilen idealini destekleyen bir sosyolojik temel olmasa kullanışlı bir yalan olmayı bu kadar uzun zaman sürdüremezdi. Geç kapitalizm söz konusu sosyolojik temeli, şirketleşme ve güvencesizleştirme ile büyük oranda aşındırdığı için üniversite yalanı sürdürülemez hale geldi. Peki, günümüzde ne iş yapar üniversiteler, ne işe yararlar?
Bunca gizliliğin, mahremiyetin nedeninin kulluğu sürekli kılan ahlak rejimlerinin işi olduğu ortada; üstelik bu ahlak sadece geleceği üzerinde son derece sınırlı söz hakkı olan ortalama insan için geçerli, hiyerarşinin tepesindekiler için değil. Hakikatsizliği, yani gizlemeyi, gizlenmeyi, mahremiyeti, dolayısıyla kulluğu geriletmeyi esas alan bir ahlak rejimi Büyük Birader’i, büyük insanlık üzerine yaptığı insafsız seferinde mağlubiyete mahkûm edecektir.
Kapitalizm, devrime gebe doğmuştur. Hatta kapitalizm, köklü değişim arzusunu kurumlaştırmış, bu arzu devrim kelimesi ile kavranır olmuştur. Kapitalizm öncesine kadar isyan, kıyam olarak kavranan ve mevcut durumdan rahatsızlık üzerinde temellenip etraflı bir gelecek kurgusuna nadiren sahip olan olaylar kapitalizmle birlikte devrim olarak kavranmaya başlamıştır.
Bugün neyi arzularsanız arzulayın nihai olarak salt sıra dışı gözükmeyi radikal bir biçimde belli belirsiz hedefleyen pop star olmayı arzulamıyorsanız görmezden gelinirsiniz. İster ses sanatçısı, ister politikacı, ister gazeteci, ister yazar, ister bilimci, ister din adamı olun, görünür olmak için pop star olmayı yahut sıra dışı gözükmeyi arzulamalısınız.
Kapitalist, insana tüketmese birkaç gün içinde ölmesine sebep olacak temel gıdaları satar. Kölesine su vermeyen bir efendidir kapitalist. Bütün bunları, kendi zaman anlayışına göre yarattığı köleler dünyasının ‘fertlerini’ en temel içgüdülerini istismar edip birer yarış hayvanına dönüştürerek yapar.
'Bu ülke’, efendilerin saltanatı, mülkü için varlıklarını inkâra zorlanan, dünya tesis etme kapasiteleri akim kılınan ‘vatana’ esir edilmiş kölelerin değil, efendilerindir, ama er geç herkesin (bütün dillerin, dinlerin, ırkların, cinslerin…) olacaktır. Çünkü insanın asıl vatanı dünyadır.
Sormak lazım, milli tarih öğretenler, neden milli fizik de öğretmiyorlar? Ya da bütün bu millilik arzusu neden üniversite eğitimine taşınmıyor? Çünkü insan, insan olsun diye değil de uyruk (yurttaş, soydaş, ümmet, ırkdaş) olsun diye eğitim namına kültürel varlığı inkâr edilmek, kendine yetemez, biçare kılınmak zorundadır.
Büyük adamlık tekleştirici, istisnai kılıcı yetenekler ve tercihlerle mümkün. Ancak yine de kimin büyük adam olduğuna, bu şartları yerine getirenler arasından bu payeyi kimlerin alacağına büyük adamlık ölçütünü belirleyen, ortak bir gelecek tasavvurunda görünür olan iktidar şebekesi karar verir.
Türkiye toplumu ve diğer toplumlar için mesele medeniyetten esareti, kulluğu ayıklamaktır. Ne İslamcılar ne de Kemalistler’in medeniyetten anladıkları bu. Onlar muasır medeniyeti hedefliyorlar. Oysa kulluğu, dolayısıyla medenilik-gayri medenilik ayıbını ortadan kaldırma perspektifine sahip olmayan bir medeniyet projesi yalana, ikiyüzlülüğe hizmet eder.
Para üzerindeki tekelin icracıları, Atinalı Platon tarafından ideal devletinde çoban köpeklerine benzetilen bekçiler misali başını bankaların çektiği finansal kuruluşlardır. Bankalar güya tasarruf sahipleri ile yatırımcıları bir araya getiren aracı kurumlardır. Asıl amacın hiç de bu olmadığı yatırımların çoğu zaman milli hâsılaların görece küçük bir kısmını oluşturmalarından kolaylıkla anlaşılabilir
Demokrasinin, her sıfatı yüklenebilen bir idea olarak belirişi hangi çok temel insan ihtiyacına binaen olmalı? Yoksa aslında yüklendiği sıfatlar tarafından iğfal edilmesi için “korunup kollanan” bir ideal mi, bu bakımdan gerçekleşmeyeceği bilinse de diri tutulan ortak bir düş mü demokrasi?
Kapitalizm, terk edilmelidir. Gerçekte gayri adil bir israf düzeni olduğu ya da rakiplerine (esasen nasyonal sosyalizm ve sosyalizm) nazaran iddia edildiği kadar üretken olmadığı için değil, düpedüz ahlaksızlık olduğu için. Nitekim israf da verimsizlik de ahlaksızlıktan kaynaklanır.
Her şey kapalı kapılar ardında oluyor, orada olup bitenin yeter derecede dışarı yansıtılmasına şeffaflık deniyor. Açıklık ise kapalı kapıların hükümsüz kılınmasıdır. Şeffaflığıyla övünülen bir dünyada her şey gizli saklı: genel kurullar, yönetim kurulları, merkez komite toplantıları, vb. Her şey gizli saklı olmasaydı, milyonlarca insanın yaşamlarından edildiği savaşları başlatmaya kimse cesaret edemezdi. Hele de eşitlik ve özgürlük amaçlayanların kitlelerden saklayacak neleri olabilir, eğer dertleri bu ideallerin gerisine saklanıp gemilerini yürütmek değilse?
İnsanın özgür iradesini kendi rızasıyla teslim alan kapitalist sistem çöküşün eşiğine gelmiş durumda. Siyasal alanın anlamının yeniden değişeceği bir ortamda sağ ve sol ayrımının da yeniden yorumlanması gerekecek.
Zarifin hoşa giden, beğenilen biçim, görünüş, dış yüzden başka bir şeyi yoktur; içi dışı birdir. Bir başka deyişle yalan nedir bilmez, olduğu gibidir. Çünkü tıpkı küçük serseri Şarlo gibi umursamaz dar ceketini, bol pantolonunu, ayaklarına büyük gelen ayakkabılarını. Bununla birlikte mendili, şapkası, bastonu olmak zorundadır.
Kategorik kötülüğümüzün nedeni olan sığlığı çepere sürmenin yoludur asaletle hareket edilmesi, daha doğrusu asaletin kuruculuğunun farkında olunması. Asalet, birincilliğe işaret eder; köklü olma, esaslı olma, özü, temeli teşkil etme. Birincillik ise şu ya da bu biçimde vazgeçilmezliği imler. Bizzat asaletinize kani topluluk için vazgeçilmez olduğunuzdan asilsinizdir.
Tam da böyle bir şey sığlık: Doğruluğu ayan beyan ortada olan yolu, “işi kolay kılmak” namına terk edip birlikte yaşam için gerekli olan lafzi doğruyu kolaycılığın elverdiği ölçüde herkesi az çok ortak ederek yeniden kurmak. Sığlıktan azade toplum yok yani; kolaycılıkları ölçüsünde daha çok ya da daha az sığlar.