Benlik, bireyin sosyal kimliğini belirleyen ve bireyi diğer insanlardan ayıran tüm farklılıklardır. İnsanlar dünyaya geldikleri andan itibaren belirli özelliklere sahiptir. Bu durum bir bebek dünyaya geldiğinde fiziksel özelliklerle başlar ve birey büyüdükçe kişisel özellikler gelişir. Kişisel özelliklerin oluşumunda birçok faktörden bahsedilebilir. Ancak, psikologlar çoğunlukla biyolojik faktörlere ve çevresel faktörlere odaklanmaktadır.
Araştırmalarda biyolojik faktörlerin benliğin oluşumunda önemli bir faktör olduğu görülmüştür. Örneğin kardeşlerin aynı ortamda büyümelerine rağmen farklı özelliklere sahip olmaları bu etkiyi göstermektedir. Bunun temel nedeni, her bir bireyin genlerinin farklı olması ve farklı dizilenmeleridir. İnsan vücudunda yaklaşık 20.000 ila 25.000 gen vardır. Her genin farklı bir işlevi vardır. Bu genler genotipi oluşturur ve genotip fenotipi oluşturur. Genotip, bir organizmanın görünmez genetik kodlarını kapsar. Fenotip, genotip ve çevre arasındaki etkileşimin bir sonucu olarak canlı organizmanın görünen özellikleridir.
Genler, sadece saç uzunluğu ve göz rengi gibi fiziksel özellikleri değil, aynı zamanda zeka ve kişiliği de etkileyebilir. Bununla birlikte, genetik geçiş sırasındaki anormallikler kişilik oluşumunu olumsuz etkileyebilir. Örneğin şizofreni gelişiminin nedenlerinden biri genetik aktarımdır. Bu bozukluk, benlik oluşumunda olumsuz bir faktördür. Şizofrenide olduğu gibi down sendromu ve otizm gibi genetik anormalliklerin sebep olduğu hastalıklarda da benlik oluşumunun olumsuz etkilendiği görülebilmektedir. Luthans bunla ilgili bir araştırma yaptı ve konuyu başka bir perspektiften ele aldı. İnsanların diğer insanları uzun veya kısa, zayıf veya şişman gibi fiziksel özelliklerine göre kategorize ettiğini buldu. Bu kategorizasyon, çeşitli önyargılara yol açmaktadır ve Luthans bu önyargıların da benlik oluşumunu etkilediği sonucuna varmıştır.
Benlik oluşumundaki çevresel faktörler birkaç açıdan ele alınabilir. Bu faktörler aile dinamikleri, sosyal ilişkiler ve sosyo-ekonomik durum olarak sıralanabilir. Aile, bireyin pusulası gibidir. Bireyin içinde yetiştiği aile ortamı, ebeveynleri ve diğer aile bireyleri ile olan etkileşimleri kişilik ve benlik oluşumunda önemli faktörlerdir. Bireylerin aile hayatı da benlik saygısında önemli rol oynar.
Ailenin aşırı korumacı ve disiplinli yaklaşımı veya aşırı ilgisiz tutumu ergenlik ve erken yetişkinlik döneminde bireyi olumsuz etkilemektedir. Bu, bireylerin psikolojisinde ciddi bozulmalara neden olabilir. Kalıcı hasara bile neden olabilir. Bireyler tüm bu olumsuz tutumların izlerini yaşamları boyunca kişiliklerinde taşırlar. Aksine , güvenli ve sağlıklı bir ortamda büyüyen çocuklar, yetişkin olduklarında sağlıklı bir kişiliğe sahip olurlar.
1960 yılında Albert Bandura, sosyal faktörlerin ve çevrenin taklit edilmesinin çocukların davranışları ve tutumları üzerindeki etkisini vurguladı. Bu varsayımı Bobo-Doll deneyiyle kanıtladı. Deneyde bir oyuncak bebek kullanıldı. Deneyde üç farklı grubun davranışları incelendi. Deneyde ilk grup, oyuncağa karşı agresif davranan yetişkinlerin videosunu izledi. İkinci grup, oyuncağa karşı olumlu davranan yetişkinlerin videosunu izledi. Kontrol grubu olan üçüncü grup hiçbir şey izlemedi. Deney sonucunda çocuklar izledikleri videodan etkilenmiş ve oyuncağa aynı şekilde davranmıştır. Deneyde çocuklar çoğunlukla aynı cinsten yetişkinlerden etkilendiği görüldü. Yani aile ve rol modellerinin; bir bireyin kişiliğinin gelişiminde büyük etkisi vardır. Bu faktörler bireyin psikolojik ve sosyal sağlığında önemli bir role sahiptir.
Aile hayatının yanı sıra; kültürün ve toplumun dinamikleri de bireyin kendini geliştirmesinde çok etkilidir. Bireylerin idealleri ve çıkarları kültürel etkileşim yoluyla oluşur. Bu nedenle kişilik oluşumunda önemli bir role sahiptir. Sağlıksız bir toplumun parçası olan birey, bunu kişilik özelliklerine yansıtır. Bireyler içinde yaşadıkları toplumdan etkilenirler ve bu yönde hareket ederler. Bu hipotez bazı deneylerle kanıtlanmıştır. Bunlardan biri Dr. Solomon Asch’ın Uyma Deneyi’dir. Bu deney, insanların çevrelerinden ne ölçüde etkilendiklerini ele almaktadır.
Deney, bir grup üniversite öğrencisi ve bir kontrol grubu üzerinde gerçekleştirildi. Katılımcılara fikir testine tabi tutulacakları söylenir. Katılımcılar bir masa etrafında otururlar ve farklı boyutlarda 3 çubuk gösterilir. Bundan sonra bir referans çizgisi gösterilir ve katılımcılardan bir referans çizgisi bulmaları istenir. Bu sorular birkaç kez tekrarlanır. İlk başta doğru cevabı veren kontrol grubu yanlış cevap vermeye başlar. Deneyden habersiz olan katılımcı doğru cevabı bilir ancak diğer katılımcılardan etkilenip yanlış cevap verir. Araştırma sonuçlarına göre; Katılımcıların % 76’sı yanlış cevap veriyor. Bu sonuç, sosyal uyumun birey üzerindeki etkisini göstermektedir. Ayrıca sosyo-ekonomik durum ve sosyal sınıflandırma, bireyin kendini geliştirmesinde oldukça etkilidir. Bireylerin eğitim düzeyi, gelir düzeyi, mesleki ve sosyal durumu, gelişim aşamasında benlik oluşumunu etkileyebilir. Yüksek eğitim seviyesine sahip ebeveynlerin çocukları kendilerine daha fazla güvenebilir ve kendilerini toplumda daha iyi ifade edebilirler. Benzer şekilde, ekonomik açıdan iyi durumda olan ebeveynlerin çocukları, iyi yaşam koşulları nedeniyle özgüven sahibi bireyler olabilir. Ekonomik açıdan kısıtlı veya eğitim düzeyi düşük ailelerin çocukları sosyal çevrede kendilerini daha zor ifade edebilirler. Ve bu çocukların özgüvenleri daha düşük olabilir. Bu yüzden kişisel gelişimleri bozulabilir.
Sonuç olarak, benliğin oluşumu biyolojik süreçle başlar. Bu süreçte, bireyin genotipi, fenotipi ve kalıtımı, benlik oluşumunun ilk adımlarını belirler. Daha sonra bireyin ailesi ve yakın çevresi, sosyo-ekonomik durumu ve içinde yaşadığı toplumun kültürü, kişiliğin oluşumunda önemli rol oynar. Tüm bu faktörler göz önünde bulundurularak şu yorum yapılabilir: Herhangi bir kalıtım anormalisi olmayan, temel aile eğitimi olan ve sosyo-ekonomik durumu iyi olan bireylerin daha sağlıklı bir kendini geliştirme sürecine sahip olma olasılığı daha yüksektir. Ancak iyi fırsatlara sahip olmak yetmez, bireyin kendini geliştirmesi de gerekir.
Anahtar Kelimeler: Benlik oluşumunu etkileyen faktörler, benlik, Bobo-Doll Deneyi, Uyma Deneyi
Kaynakça:
- Asch, S.E. (1952b). “Social psychology “. Englewood Cliffs, NJ:Prentice Hall.
- Bandura, A.; Ross, D.; Ross, S. A. (1963). “Imitation of film-mediated aggressive models”. Journal of Abnormal and Social Psychology. 66 (1): 3–11
- Brewer, M., & Gardner, W. (1996). Who is this “we”? Levels of collective identity and self representations.Journal of Personality and Social Psychology, 71, 83-93
- Dodge, K. A., Petit, F. S. & Bates, J. E. (1994). Socialization mediators of the relation between socioeconomic status and child conduct problems, Child Development, 65, 649-665
- Duncan, Greg J. & Magnuson K. (2003). “Off with Hollingshead: Socioeconomic resources, parenting, and child development.”Institute for Policy Research, Northwestern University.
- Hoff-Ginsberg, E. & Tardif, T. (1995). Socioeconomic status and parenting. In M. H. Bornstein (Ed.), Handbook of parenting (pp.161-187) Mahwah, NJ: Erlbaum
- Hogg, M. A., & Williams, K. D. (2000). From I to We:social identity and the collective self. Group Dynam-ics: Theory, Research and Practice, 4(1), 81–97
- Swann, W. B. Jr. (1983). Self-veriﬁcation: Bringingsocial reality into harmony with the self. In J. Suls &A. G. Greenwald (Eds.), Psychological perspectiveson the self (Vol. 2, pp. 33–66) Hillsdale, NJ: Erlbaum