Önceki yazılarda bahsettiğimiz “içsel çokluk”, yani insan denen ülkenin sürekli farklı lidercikler eliyle, farklı yönlere doğru idare edilmesi haline karşı ne yapabileceğine değineceğim bu yazıda.
münkere karşı gel, marufu yaşat
Bir açıdan bu meselede yapılması gereken şey; başka her zaman, mekan ve mevzuda yapılması gereken ile aynı: İçimizdeki kötü ve zararlı benliklerin etkilerini ve sayılarını azaltmaya çalışacağız; içimizdeki iyi benlikleri de, düşünce, söz ve fiillerinde destekleyeceğiz. Diğer bir açıdan ise bu iş diğer başka her şeyden daha zor olacak çünkü şu anda burayı okuyan ve kabul edip böyle davranmaya karar veren iç benlik, bir hafta sonra veya yarın hatta belki yazı bittikten üç dakika sonra hala yönetimde olacak mı, işte ona bu seviyemizde iken garanti veremiyoruz. Ki zaten çözmeye çalıştığımız problem de tam bu.
Yani içimiz 1300lerin Anadolu Beylikleri gibi; farklı güç ve gayelere sahip, farklı avantaj ve dezavantajlar içinde; her birisinin kendi ordusu, kendi parası, cuma hutbesinde kendi ismi var ama bir fark ile: Rastgele vakitlerde bunlardan birisi tüm Anadoluya hakim olup, rastgele bir süre yönetip, tesadüfî bir biçimde yönetimi diğerine devrediyor.
Ye’se düşmeyelim, bu halde iken de yapılabilecek şeyler var. Bunu anlatmak için misali genişletelim. Anadolu’nun öyle olması ile beraber İslam Hilafeti de mevcut; hatta Medine’de o kurban olunası 4 halife kalitesinde bir halife ve sultan bulunuyor. O halife-sultan çok adil ve çok hikmetli olduğundan; gücü yetse de ülkelere kuvvet kullanarak hakim olmuyor. Ama biz ülkemizdeki karışıklığı bir nebze giderebilirsek; yani iç dünyamızdaki iyi olan beylikler arası bir ittifak sağlayabilir ve bu yolda az çok ilerleyebilirsek; bizim üzerimize bir vekil idareci gönderme sözü var.
Bu vekil idareci de cebbar ve gaddar değil; bir cins senato gibi, veya bazı ülkelerdeki cumhurbaşkanı veya barış gücü uygulaması gibi, sadece genel nizamı koruyor; iç dünyamızdaki görev değişikliklerinin rastgele olmasına mani oluyor; bizzat şer olan iç benliklerin terör estirmesini engelliyor. Bunlarla beraber, kendisinin oraya gönderilmesine vesile olan hayırlı benliklerin bir araya gelerek oluşturduğu koalisyonu da eğitiyor ve onları güçlendiriyor.
tasavvuf ve isimler
Bahsettiğimiz içsel benliklerin insanı rastgele idare ettiği hale, manevi terakki literatürümüzde “nefs-i emmâre” denilir. İnsanların çoğunluğu bu haldedir. İlgili açıklama bu serinin ilk yazısında geçmişti.
Ne zamanki bir fert, derûnundaki bu kesret ve hayhuyu fark edip kendi idaresine malik olmak için teşebbüse geçer ve bu girişiminde ciddi, ısrarlı ve gayretli olur; onun haline “nefs-i levvame” denilir. Çünkü bazı benlikler birleşip diğerlerinin kötü olduğunu görmüş, yani onları levm etmiş ve bu hali düzeltmeye karar vermiştir.
Bu arada belirtelim, bir insanın kendisini düzeltmeye karar vermesi, aslında tabi ki bütün benliğiyle verdiği bir karar değildir. O anda onu yöneten benlik hangisi ise karar da ona aittir. Hakiki bir şuur göstermek istikametinde ciddi cehd etmedikçe de, o benliğin yaptıklarını başka bir benlik idareye geçince, yıkacaktır. Ve yıllarca hiç bir mesafe kat edemeyecektir. Yani tek bir benliğin toparlanma çabası içinde bulunması, nefs-i emmare seviyesindedir hala.
Bir kişi (yani onun içindeki iyi benlikler koalisyonu) nefs-i levvame mertebesinde uzun süre ciddi cehd gösterdikten sonra, o kişinin iç dünyasına manevi bir lider tayin edilir. Bu bahsettiğimiz hayali bir şey değil, bir gerçektir. Allahu Teala’dan gelen bir nimettir. Bir bakıma insan denen mülke bir kahya tayin edilmiş olur. Veya şöyle ifade edelim: Diğer benliklerden daha güçlü olan, kendiliğinden Allah’ın emirlerine itaatkar (Allah’ın emirleri itaatkar yerine gerçekte iyi – doğru – güzel olan şeyleri kendiliğinden seven de diyebilirsiniz) bir benlik insanın içinde yaratılır.
Tasavvuf jargonunda bu durumun adı “nefs-i mülhime”dir. Belirtelim; bu isim (nefs-i mülhime) sadece o yeni yaratılan “kahya benlik” için kullanılıyor değildir; kahya benliğin tayin edildiği durumun adıdır.
Bu mertebe, nihai mertebe değildir. Yani nefs-i mülhime’de olan birisinden hala hata ve yanlış ortaya çıkması mümkündür; çünkü o sultan değil vezirdir; sahip değil kahyadır. Fakat onun yanlış yapması çok nadirdir, çünkü içsel kaostan kurtulmuştur.
kabul ve ikrar
Bu hedef istikametinde yapılacaklara bir göz atalım.
Lazım olan ilk şey fark etmek ve kabullenmektir. Çünkü bu hipnozu sürdüren şey, insanın kendisini bir ve tek sanmaya, hem aynı kişi saymaya devam etmesidir. Kendisini zaten doğru zanneden kişi, yanlışlarını düzeltmeye çalışmaz. Zaten yeterince mü’min olduğunu varsayan, imanını arttırmaya çabalamaz. Şu anda kendisini şuurlu gören kişi de şuur artışı yolunda emek sarf etmez. Aynı şekilde de kendisini bir bilen birisi de çokluğu azaltmaya çalışmayacaktır.
Fakat insan bu konuda da kendisini kandırabilir veya herhangi bir aldatıcı (Kur’an ifadesiyle ğarur); şeytan veya kötü arkadaş, cahil şeyh ya da mutaassıp müftü, şuur eğitimi almamış mübelliğ veya dünyadan habersiz yaşam koçu, o insanın iyiliğini isteyen ama aklı sadece dünyanın az bir menfaatine eren ebeveyn ya da ürününü satmaya çalışan bir reklamcı.. hepsinden beteri insanın bizzat kendisi.. herhangi bir ğarur onu aldatabilir ve aslında içsel ve derinden kabullenmediği halde “bu aşamayı da başardım işte” demek ve yapılacaklar listesinde bir maddenin önüne daha tik atmak için “evet, anladım ve benimsedim” diyebilir.
istemenin paradoksu
Antr parantez belirtelim, bu son paragrafta değindiğimiz hal insanın her alanda terakkisinin en önemli manilerinden biridir. Çünkü hayat-üd-dünya içindeki imtihanımız ve hedeflere ulaşma arzumuz ve çok da makul olarak bunu mümkün olan en kolay ve ucuz bir biçimde yapma tercihimiz bizi şöyle bir paradoksa götürür hep: “Eğer bir neticeye ulaşmak ise bizi mutlu edecek olan, neden zaten orada olduğumuzu varsaymayalım ki!”. Örnek vereyim:
Mesela hedefimiz “bir konuda yeterince bilgili olmak” olsun. Mevzu ne olursa olsun, kendi cehaletini fark etmek veya cahil olarak itham edilmek hemen herkesi üzdüğü, veya hemen herkesin canını sıktığına göre paylaşılan bir gaye olduğunu kabul edebiliriz. İşte bu gayeye ulaşmanın bir kaç yolu vardır:
- Kimseyle bir şey paylaşmadan sadece kendi gündüz düşlerinde biliyor olma filmleri kurarak tatmin olabilir. Bu hissini o hayaller ve kendi kendine konuşmaları dışında kimseye yansıtmasa da, kendi iç dünyasında; belki dış dünya şartlarının ona kendisini gösterme fırsatı vereceği zamanları düşleyerek; kendi kendine mutmain olabilir
- Zaten şu anda kendini biliyor kabul edebilir, aksini savunan kişilerle şiddetle tartışabilir ve onları bilgisizlikle, anlayışsızlıkla, geri zekalılık ile suçlayabilir; ve muhakkak bulabileceği kendisi gibi düşünen insanlarla baş başa verip bir birlerini motive etmeyi seçebilir
- Çevresindeki daha büyük bir grubun otorite kabul ettiği kişi ve kitapları veya davranış pratiklerini genişçe öğrenip etraflıca uygulayarak o alt kültür içinde “bilgili birisi” kabul edilmeyi; var olan otoritelerin referansı ile “alim = uzman = bilgin..” sayılmayı tercih edebilir
- Kendi konusunda gerçekten eşyanın (yani şeylerin) nefs-ül emr‘inde (yani tüm hakikatiyle gerçekte oldukları gibi) nasıl olduğuna dair; sadece alt grupların referanslarına dayanarak değil, bizzat hakiki bilgi kaynaklarını tek mesned alarak; belli subjektivitelerin bakış açılarıyla sınırlı kalmadan, çok açılı, çok yönlü, mahrutî bir nazar sahibi olarak; gerçek bir ilim talibi olabilir
- Mezkur 3. maddeyi aşmış ve 4. maddeyi feth etmiş birisi olarak, insanların bildikleri üzerine, beşerî bir ilimle yetinmeyip, eşya ve hadiseleri Allah’ın bildiği üzere bilmeyi (tabii bir kula nasip olabileceği kadarıyla) gaya-i hayal ittihaz edebilir..
Paradoks şöyle doğar: Neticede ulaşılabilecek şey “i) insanın kendisinin biliyor olduğunu görmesi ii) buna gayrin de şahitlik etmesi”nden ibarettir. Bu nihayete en kolay ve en az kaynakla ulaşmak için de (1) ve (2) yeterlidir. Çocukluk ve ilk gençliğinde dışsal bir kaynak ile kontrol ve teyid etmek veya check etmek konsepti öğretilmişse, hadi ancak (3) ile tatmin olunsun.. o (4) ve (5) için gereken gayreti çoğu insan çoğu zaman göstermeyecektir.
Benzer bir şekilde de insanlara ihlasın ehemmiyetini veya gıybetten kaçınmanın önemini anlatabilirsiniz. Gerçekten çabalayıp anlaşılmasını sağladığınızda şunu göreceksiniz: Vurgunuzun büyüklüğüne orantılı bir biçimde, dinleyip öğrenen hemen herkes “ben zaten büyük ölçüde ihlaslıyım ki” veya “ben zaten hemen hiç gıybet etmiyorum; ediyorsam da çoğu kişiye göre pek az ediyorum; hem de onlar da anlık öfke veya karşı tarafın hatası gibi hafifletici sebeplerle olduğu için gıybet sayılmaz ki..” diye düşünecektir.
gerilim ve rahatlama
Evet, bu yolda da en büyük tehlike daha olmadan kendini olmuş zannetmektir. Bu konuyu bir de şöyle açıklayalım:
İnsanın şu anda kendini gördüğü durum (A diyelim) ile olmak istediği durum (B) arasındaki fark, onun içinde bir gerilim oluşturacaktır. Bunu ister A ve B çubukları arasında bir lastiği germek diye düşünün; ister A ve B noktaları arasındaki potansiyel farkın oluşturduğu voltaj diyerek modelleyin; (istenen durum) – (mevcut durum) bir gerilim oluşturacaktır.
Gerilim ise hem bir enerji kaynağıdır hem de rahatsız edicidir. Yani bu gerilimi yönlendirerek insan bir şeyler yapmaya muvaffak olabilir ya da bu gerilimden rahatsız olup onu bir şekilde boşaltarak rahatlayabilir. Gerilimleri enerji olarak kullanıp kalıcı işler ortaya koymak uzun vadeli huzur getirse de, insan o şuuru göstermeyebilir. Bilhassa “negatif duyguların dışavurumunu azaltma” egzersizini hiç yapmayan insanlar da, mizaçlarının müsaade ettiği konular ve genetik yapıları ve çocukluktaki şuur altı eğitimin izin verdiği miktarlar dışında, o gerilimi taşıyamazlar.
Yani istenen-görülen farkının doğduğu gerilimi boşaltmak için temelde 3 nev’i şey yapılabilir:
- Gündüzdüşleri, şikayet veya bir küçük grubun onayı ile zaten istenen halde olduğunu varsaymak. Bu gözlerini kapatınca güneş battı zannetmek gibi bir durumdur.
- Sosyal medyanın sürekli sağlayabildiği küçük eğlenceler, bilgisayar oyunları, bitmeyen diziler, müstehcen yayınlar, dedikodu, çok basit ama çabuk sonuçlanan işler, gerekli olsa da önem sırasında çok arkada gelen ama başaracağından emin olduğu şeyler.. gibi kaynaklara yönelerek kendisini mutlu ve kâmil ve mutmain (happy, complete – perfect, and satisfied) hissetmek için lazım olan dopamin ve serotonin’i elde etmek. Bu ise kısa devre yaptırarak potansiyel farkını bitirmektir.
- İradesinin hakkını vermeye çalışarak hedefi istikametinde gerçek bir şeyler yapıp A-B mesafesini azaltmak; yani bulunduğu hali gerçekten istenen hale yaklaştırmak. İşte bu, gerilimi enerjiye; enerjiyi de işe dönüştürmektir.
Aman dikkat edilsin; insanın iç dünyasını kendisinden başka gören olmadığı için manevi meselelerde (1) çok yaygındır. Öyle ki nefs-i emmarenin en derin kuyusunda olduğu halde kendisini nefs-i mülhimeyi bile aşıp mutmainne yamaçlarında olduğunu sanan çoktur. Kendisi hadislerin delaleti ile yirmide ondokuz münafık olduğu halde, başkalarını münkir kendisini ise halis mümin zanneden de bir hayli insan vardır.
Bir önceki paragrafı başkalarını kınayalım diye yazmadım; kendi halimize bakalım diye yazdım.
Burada, peki “içsel çokluğu gerçekten kabulleniş”in emareleri nelerdir; ve bu kabulleniş ile beraber içsel benleri azaltmak için yapmamız gerekenler nelerdir konusuna giriyordum ki 1500 kelimeyi geçtiğimizi fark ettim. Gerisini gelecek yazılara bırakalım..