TUFA ve TRAVERTEN-III Dr.Esref ATABEY Jeoloji Yüksek Mühendisi TRAVERTEN LİTOFASİYESLERİ Sıcak su travertenlerindeki çökeller farklı fasiyes tiplerinde olabilmektedir. Her traverten çökelinde tüm fasiyesler temsil edilmeyebilir ve birkaç fasiyes tipi gelişmiş olabilir. İtalya Rapolano’daki geç Pleistosen yaşlı sıcak su travertenlerinde inceleme yapan Guo ve Riding (1998) sahada 8 tip litofasiyes ayırtlamış ve bunların depolanma ortamlarını ortaya koymuştur. Bunlar; Kristalin kabuk, Çalılar, Pisoid, Sal tipi, Zarflı hava kabarcığı, Kamış, Litoklast ve Paleotopraklardır. Kristalin Kabuk Traverteni Kristalin kabuk travertenleri düz yamaçlar ve teraslı havuzların dışbükey kenarları, açılma çatlaklarının düşey duvarları ve şelale tipinin dik yüzeyleri üzerinde oluşurlar. Kristalin kabuk yoğun, kaba lifsi, parlak beyaz, kahverengi, sarı renkli, çökelme yüzeyine dik konumda gelişmiş kristallerden oluşur. Kalsit kristalli zonlu kabuk yapıları (Atabey, 2002) Çalı Travertenleri Küçük çalı benzeri büyümelerle belirlenen gözenekli travertenlerdir. Bunlar yatay veya yataya yakın yüzeylerdeki yaygın çökeltiler şeklindedirler. Çöküntü ve düzlük alanlarında en kalın ve yaygın olan çalı travertenleri taraça havuzlarında oluşurlar. Başlıca iki tipe ayrılmaktadır. a-Mikrit-spar romboeder çalıları ve b-İğnemsi kristal çalıları. Her iki tipte oluşanlar; Chafetz ve Folk (1984) tarafından mikrobiyal kökenli, Pentecost (1990) tarafından ise tamamıyla abiyotik kökenli olduğu belirtilmiştir. Çalı tipi traverten yapısı (Atabey, 2002) Traverten ince kesiti çalı tipi görünümler Pisoid Traverteni Pisoidler travertenlerde oldukça yaygın oluşurlar. Örnek olarak gösterilebilecek Rapolano travertenindeki pisoidler; çakıllar ve mikritle ilişkili olan dik yamaçlar üzerindeki küçük taraça havuzlarında, çöküntü alanlarındaki geniş havuzlarda oluşmuştur. Bunlar beyaz, soluk sarı renkli, su enerjisi ve mikrobiyal etkinliğine bağlı olarak gelişmiş, küresel, köşeli ve düzensiz şekilli olabilir. Pisoidler mikro yapıda üç tip altında ayırtlanmıştır. a-Konsantrik laminalı, b-Işınsal çalı ve c-Stromatolitik tipteki pisoidlerdir. a-Konsantrik laminalı olanlar; sıçramalı ve türbilanslı sularda oluşurlar. Traverten içi pisoid yapıları, Mut-İçel, Atabey (2002) Traverten içi pizoid oluşumları (Guo ve Riding, 1998). Pisoid tane iç yapısı ince kesit görünümü Sal tipi=Kalsit Buzları Şeklindeki Travertenler İnce gevrek yapıda olup su yüzeyinde çökelen kristal tabakaları şeklinde olur. Durağan su örtüleri ile az hareketli havuzların tabanında birikimler şeklinde ve yoğun olarak lokal alanlarda bulunur. Sal tipi, havuz tabanındaki kireç çamuru ile kristalin kabuk arasında yatay şekilde birikmektedir. Sal tipi traverten örneği (Guo ve Riding, 1998). Giysili Kabarcıklı Traverten Hızla çökelimin olduğu ve kalsiyum karbonatla örtülen alanlarda gaz giysili kabarcıklar yaygındır. Bu kabarcıklar yalnızca hapsoldukları yerde korunmaktadır. Kabarcıkların asıl kaynağı; altındaki sedimanlardaki mikrobiyal faaliyet sonucunda olmaktadır. Örgülü tipteki kabarcıklar temelde kağıt gibi ince kalsit salları altındaki havuz yüzeyine yakın olarak tutunmakta ya da havuzlardaki gözenekli çökellerdeki kristaller veya bitki örtüsü arasında oluşmaktadır. Kaabarcıklı traaverten örneği (Guo ve Riding, 1998) Hava kabarcıklı traverten, Atabey (2002) Kamış Traverten Kamışlar ve kaba çayırlar ılık sularda gelişmelerine karşın, yağmur etkisinde olan sıcak kaynaklardan gelen suların seyreltilmesiyle de gelişebilirler. Yoğun olan kamış gövdeleri su akışını engelle ve kamış kökleri çökellerin tutulmasını sağlarlar. Kamış tip traverten (Atabey, 2002) Litoklast Traverten Eş zamanlı yamaç travertenlerinin aşınmasından sonra yerinde çökeltiyle karıştığı alanlarda, daha alttaki yamaçlar ve çöküntü havzalarında, yoğun litoklast malzeme sağlanmasıyla oluşurlar. Bunlar tipik koyu gri, kahverenginde olmaktadır. Yamaç çökeltilerinin kopmasıyla gelişen silt, kum dereceli moloz şeklinde malzeme egemendir. Litoklast traverten (Atabey, 2002) Litoklast traaverten ( Guo ve Riding, 1998). Paleotoprak Değişken ve geçici sıcak su kaynak alanlarında yüzeysel koşullarda traverten çökelleri açığa çıkmaktadır. Açığa çıkan bu çökeller alterasyo uğrar ve sonuçta paleotoprak gelişimi sağlanır. Alterasyona neden olan temel faktörler; toprak oluşumuyla ilgili ola yağmur suyu veya yüzeysel kuruma ve biyolojik faaliyetlerdir. Erozyon yüzeyleri traverten fasiyesleri arasındaki istif sınırlarını oluşturur. Paleotoprakların bir kısmı çökmüş olan traverten boşluklarını içere paleokarst yapısıyla ilişkilidir. Paleotoprak yüzeyleri koyu portaka kahverengi ve gri olabilir. Kalkerli, siltli ve killi paleotopraklar gelişebilir. Paleotopraklar erozyon yüzeyleri üstündeki birkaç 10 cm kalınlıkta tabakalar şeklinde gelişebilirler ve yakınındaki çöküntü boşluklarına doğru kalınlıkları hızla kalınlaşabilir.. İstifler içinde yer ye kalkrit oluşumları izlenir ve bunların kalınlıkları mm ölçeğindedir İçerisinde koyu renkli gelişmemiş mikrit ve globüler pisoidler bulunabilir. Paaleotoprak zonu (Guo ve Riding, 1998). Paleotoprak düzeyi (II ile III ve III ile IV arasında), Guo ve Riding (1998). DEPOLANMA SİSTEMLERİ VE FASİYESLERİ Guo ve Riding (1998) tarafından İtalya Rapolano traverteni dikkate alınarak, yamaçlardaki ve çöküntü havzalarındaki konumlarına göre üç depolanma sistemi tanımlanmıştır. Bunlar; Yamaç depolanma sisteminin açık renkli travertenleri, Yamaç aşağı çöküntü depolanma sisteminin karışık açık ve koyu travertenleri, Kamış tümseği depolanma sistemleridir. YAMAÇ DEPOLANMA SİSTEMİ Teraslı Yamaç Fasiyesi Düşey veya askıdaki taraça duvarlarından, yatay havuzlardan ve bu havuz aralarındaki taraça kenarlarından oluşur. Taraçe havuz kenar yapıları (Guo ve Riding, 1998). Taraça havuz duvar görüntüsü (Guo ve Riding, 1998). Düz Yamaç Fasiyesi Taraça olmayan zemin üzerinde eğimleri 10-40 derece olan düşük ya da yüksek açılı alanlardır. Bu fasiyes tümüyle kristalin kabuktan oluşur. Şelale Fasiyesi Taraça ve yamaç fasiyesine göre az bulunur. Düşey ve düşeye yakın yüzeylerde, şelalenin taban kısmındaki çökeltileri kabuklaştıran askı şeklindeki şelale çökeltilerinden oluşur. Tüm örnekler çalı tipi traverteni kesen ve birkaç metre yükseklikte olan falezlerdir. Şelale fasiyesinde askıda kalan çökeltiler kristalin kabuktan oluşur. Başlangıçtaki tabakalar sürekli olarak şelalenin tavanından tabanına kadar izlenir. Şelale fasiyesi kaya tipi (Guo ve Riding, 1998). ÇÖKÜNTÜ DEPOLANMA SİSTEMİ Bu sistemler görece düşük topoğrafyadaki düzlük ve boşluklarda oluşurlar. Başlıca iki fasiyese ayrılır: 1-Yanal yönde geniş olan ve açık renkli çalı traverteni ile karakterize edilen çalı düzlüğü fasiyesi, 2- İnce litoklast ve kamış tip travertenden oluşan bataklık havuz fasiyesleridir. Çöküntü depolanma fasiyesi kaya tipi (Guo ve Riding, 1998). TÜMSEK DEPOLANMA SİSTEMİ Çöküntü depolanma sistemi içinde yeralır ve kamış tip traverten ile karakterize edilir. Kamışların ve kaba çimenlerin oluşturduğu depolanma sistemidir. Özellikle düşük eğimli yamaçların tabanı yakınındaki suyun açığa çıktığı yerlerde gelişmektedir. Bu sistemde kamış tümsek fasiyesi tanımlanmıştır. TRAVERTENLERDE FASİYES KONTROLÜ Sıcak kaynaklardan gelen su akışı karakteristik olarak değişen aralıklarda traverten çökeli ortaya çıkarırlar. Oluşumda su kimyası ve sıcaklığa ek olarak ilişkili olduğu topoğrafyaya göre kaynak yeri ve kaynak akış hızı ile tatlı su ile karışması etkili olur. Kaynak Yeri ve Topoğrafya Kaynak yeri tüm fasiyesleri belirlemede önemli faktörlerdir. Kaynaklar doğrudan yamaç ve yükseltiler üzerinden doğrudan yüzeye çıktıkları zaman taraçalar ve düz yamaç çökeltileri oluştururlar. Ör. Pamukkale traverteni. Yamaç aşağıya doğru ise çöküntü havzası çökellerine geçerler. Aksine sıcak kaynak suyunun büyükçe bir çöküntüye girdiğinde geniş çalı düzlüğü ve bataklık havuzu çökelleri oluşmaktadır. Tepe yamaç sistemleri bu yüzden düzlük sisteminden dah geniş fasiyes aralığına yol açmaktadır. Kaynak ve Kaynak Olmayan Su Beslenimi Sıcak kaynak suyu ve yağmur suyunun görece oranları açık koyu travertenlerin oluşumunu etkiler. Kaynak suyu hacmi, yağmur ve yeraltısuyu beslenimini aştığında yamaçlar üzerinde açık renkli travertenler gelişir ve hızlı bir çökelim olur. Tersine kaynak suyu yağmur suyuyla seyreltildiğinde pedojenik ve tepe sürüklenimi-yıkanma birlikte gelişen organik katkılı çöküntü havzaları daha koyu traverten oluşturur. Kaynak suyundaki kesilmeler sonuçta çökel depolanmasının durmasına, yüzeylenme ve erozyon yüzeylerine neden olur. Yarı kurak iklim koşulları altındaki yüzeylenmenin kısa dönemleri pedojenik etkilere ve daha uzun dönemlerde paleotoprak oluşumuna neden olur. Nemli iklimlerde ise çökelme yüzeyleri üzerinde belirgin karstlaşma ortaya çıkmaktadır. Bu Akdeniz iklimiyle traverten depolanması arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktadır. Yıllık ve Günlük Tabakalar Sığ göl çökellerindeki bakteri çalı, yanal tabakalar oluşturur. Onlarca m olabilir. İki sediman tipinde ince laminalı taşınan silt boyu bakteriyal yığını 3-7 mm kalınlığında çalı tabakasının alt ve üstünden örter ve çalı oluşmasını engeller. Yıllık tabakalardaki bakteriyal çalıların ince yumrulu bakteriyal pisoidlerle yer değiştirir. Fakat çok sığ düzeyli havuz tabanında olur. Kaynak ağzı yakınındaki tabaka eğimi düzensizdir. Işınsal kristaller kalsitin hızlı kimyasal çökeliminden dolayı gelişmektedir ve düz inorganik pisoidler suyun çok çalkantılı olduğu yerlerde oluşur Bakteriyal Pisoidler Pisoid oluşumları travertenlerde oldukça yagındır. Traverten çökelleri içinde iki tip pisoid oluşur. 1-Bir çekirdek çevresinde ışınsal dizilmiş bakteri çalılarından oluşur. 2-Çekirdek çevresinde çok ince konsantrik laminalı inorganik çökelimli kabuklardan oluşur. . Taşlaşmış Kabarcıklar ve Köpük Kayası Sığ sularda ve havuzlarda biriken travertenin karakteristik özelliğinden birisi de taşlaşmış gaz kabarcklı bal peteği şeklinde yataya yakın tabakalı olmasıdır. Bakterileri etkinliğinde oluşan bu tabakalar; taşlaşmış köpük halinde ve bazı tabaka yüzeyleri tamamen kabarcıklıdır. Bu tabakalar 2-4 mm çapında yüzlerce kalsit küreciği içerebilir. Katı köpük kayası Chafetz ve Folk, 1984). Bakteri Yaygısı ve Laminalar Sığ suda depolanan travertenin yaygın özelliği, temelde yatay olan fakat bir takım düzensizlikler gösterme eğilimli, 0.1-1 mm kalınlıkta beyaz renkli yaygılar şeklinde olmasıdır. Bakteri Diyajenezi Traverten içinde bakterilerin çoğu bozunmaya uğrar. Bunlar makro gözeneklilikle sunarlar. Organik bozulma genellikle karbonik ve diğer asit oluşumuna bağlı olarak pH’ı düşüren süreçlerle sonuçlanır. SUNUMUN DEVAMI PPT-IV’DE Her hakkı saklıdır. Lütfen kaynak göstermeden alıntı yapmayınız. Resim, şekil ve yazıların kısmen ve tamamen kaynak göstermeden alıntı yapıldığı tesbit edildiğinde, alıntı yapan hakkında hukuki işlem yapılacaktır.