Koronavirüs (COVID-19) salgını yüzünden dünyada 1,5 milyardan fazla insanın evde kaldığı veya zorunlu karantina altına alındığı bugünlerde, küresel ekonomik sistemin her noktasında kırılmalar yaşanıyor. Merkez Bankaları finansal sistemi korumak adına para politikalarını gevşetirken, hükümetler ekonomide kalıcı hasarlar oluşmasını engellemek için birbiri ardına kurtarma paketleri açıklıyorlar.
ABD şu ana dek ilki yaklaşık 8 milyar dolar, ikincisi 100 milyar dolar değerinde iki ayrı teşvik paketini yürürlüğe aldı. Birleşik Krallık ise, salgınla mücadele için 330 milyar sterlin tutarında bir kaynak ayırdığını açıkladı. Almanya’da hükümetin önümüzdeki üç yılda sunacağı desteklerin toplam değeri 1 trilyon avroyu geçti. Fransa ise 45 milyar avro değerinde bir destek paketi açıklarken, işletmelere 300 milyar avroya kadar kredi teminatı verileceğini de duyurdu. İspanya yaklaşık 200 milyar avro değerinde bir destek paketi ilan ederken, kriz nedeniyle oldukça zor bir süreç yaşayan İtalya, 25 milyar avro değerinde bir teşvik paketinin devreye alınacağını açıkladı. İtalya ayrıca, Avrupa Merkez Bankası’ndan (ECB) destek bekliyor.
Salgın, dünya çapında bir sağlık krizinin yanı sıra iktisadi krizi de beraberinde getirmektedir. Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) raporuna göre bu yıl 25 milyon kişinin işsiz kalabileceği tahmin ediliyor. 2008 küresel krizinde işini kaybedenlerin sayısı 22 milyondu. Rapora göre, günlük bazda 3,2 doların altında kazanan ve ILO’nun yoksul olarak nitelediği çalışan nüfus 35 milyon kişi artabilir. Ayrıca ücretlerdeki kesintiler 3 trilyon doları aşabilir, şüphesiz bu durum toplam tüketimin azalması ve ekonomik görünümün kötüleşmesi anlamına geliyor.
Kapitalizm bu noktaya nasıl geldi?
- Rantiye gelirine dayalı uluslararası finansal sistemin aşırı büyümesi yüzünden iktisadi gelişmeyi sağlayacak verimlilik artışları gerçekleşemezken, bu tablo finansal krizlere yol açıyor.
- Muazzam derecede kâr elde eden şirketler dahi vergi ödememek için kazançlarını vergi cennetlerinde beyan ediyor, devletin artan karlardan vergi toplaması gün geçtikçe zorlaşıyor.
- Vergi gelirlerinin sınırlı kalması, geniş toplum kesimlerinin yararlanacağı kamu hizmetlerini aksatırken, altyapı hizmetlerini de geciktiriyor. Bu durum dünya çapında salgın hastalıkların oluşmasına imkan tanıyor.
- Finans sisteminin en iyi şekilde eğitim görmüş kişileri yüksek ücretlerle kendi bünyesinde toplaması, reel ekonomiye katkı koyan sektörlerin ise nitelikli eleman bulmasını zorlaştırıyor.
- Çok hızlı büyüyen teknoloji şirketleri ile rekabet ortamının bozulduğu ve piyasada tekelleşme eğiliminin tırmanmaya başladığı görülüyor.
- Büyük şirketlerin üst yöneticilerinin alacağı primlerin şirketin hisse senedi fiyatına endekslenmesi, şirketlerin yalnızca kısa vadede daha çok kar elde etme amacıyla yönetilmesine yol açıyor. Şirketlerin geleceği, ekonomiye ve topluma katkısı dikkate alınmıyor.
- Tekelleşen büyük şirketlerin üstü kapalı anlaşmalar ve lobicilik sayesinde siyasetçileri etkilemesi, bu gidişatı durdurabilecek yönde siyasi kararların alınmasını önlüyor.
“Hepimiz Aynı Gemideyiz”
Kapitalizm, çıkarları taban tabana zıt olan sermayedarlar ile çalışan sınıfların mücadelesine sahne olan bir sistemdir. “Hepimiz aynı gemideyiz” argümanı söz konusu uzlaşmaz karşıtlığı görünmez kılmak; kriz ve bunalım anlarında faturayı toplumun en büyük kesimini oluşturan emekçilere dolayısıyla sermaye sahiplerinden başka herkese yüklemek amacıyla sürekli dillendirilir. Bu şekilde, kriz ve bunalım dönemlerinde faturaların büyük kısımlarının sırtlarına yüklendiği emekçilere “Sizin kadar biz de fedakarlıkta bulunuyoruz” ya da “Biz batarsak, siz de işsiz kalırsınız” türünden mesajlar verilmektedir. Oysa ki işler ciddiye bindiğinde; başarıları(!) insanlığın ortak mirası olan değerleri fikri mülkiyet hakları eliyle semirirken, vergiden kaçınmayı ilke edinmiş şirketlerin işçi çıkarmamak için devletlere kurtarma paketlerini şart koşmasında bir sorun var: Toplum olarak kârına ortak edilmediğimiz şirketlerin zararına niçin ortak olmamız bekleniyor?