Seyyar satıcılık-işportacılık nedir?-1
Seyyar satıcı (peddler) kavramı, mal veya hizmeti sabit bir mekâna bağlı olmadan satanlar için kullanılabilmektedir. Bu kesimi ifade etmek için bazen de “ayak satıcısı” terimi tercih edilmektedir. Bunun yanında, seyyar satıcı olup da, vergi veren, belediyeye kayıtlı bulunan satıcıların ise işportacı (street vendor) olarak adlandırılması söz konusudur.
Kıray, sokaklarda sebze, simit satan ya da mahalle aralarında gezerek birtakım malları pazarlayan kişilerin işportacı olarak nitelendirilemeyeceğini ifade eder. Buna göre, işporta–seyyar satıcı ayrımı yapılırken, daha çok satış yapılan yerin sabit olup–olmamasının önemli özelliklerden birisi olduğu söylenebilir.
İş hayatı içinde, marjinal sektör çalışanları iki türe ayrılabilir: Gezici olanlar (seyyar satıcılar) ve sabit bir yerde satış yapanlar (işportacılar). Sabit bir yerde bulunanlar, dükkânlardan daha düşük kaliteli malları, daha az fiyata ve hiçbir denetim olmaksızın ya da hiçbir kira bedeli ödemeksizin satmaktadırlar.
Marjinal sektör çalışanları, maliyetlerini en aza indirmekte, müşteriye erişim olanaklarını maksimize etmekte ve kârlarını yükseltmektedirler. Sattıkları mallar, çoğu zaman kolayca taşınabilen ürünlerdir. Bu tür satıcılar, genellikle kentin, merkezi ve alışverişin yoğun olduğu sokaklarında çalışırlar. Bazen bağırarak bazen sessizce bekleyerek malın tanıtımı ve sergilenmesi işlevlerini birlikte yerine getirirler. Her iki satış türünün işleyişi aynı olsa da, işportacı terimi, konutların yoğun olduğu sokaklarda dolaşarak, sebze ve meyve satan satıcılar için kullanılmaz.
Marjinal sektör, dükkânların kapalı olduğu ve çalışan nüfusun serbest olduğu resmi ve dini tatil günlerinde faaliyetlerini daha da artırır. Marjinal sektör için avantaj oluşturan bir diğer olgu da, iş alanlarının mekânsal yapısında, perakende alış–verişin, müşterinin alım gücü açısından hiçbir şekilde farklılaşmamış olmasıdır. Dolayısıyla, büyük kentte alış–veriş yapmaya henüz alışmamış, ucuz mal arayan yeni göçmenler, marjinal sektör sayesinde belli başlı perakende satış alanlarında ve isterlerse dükkânlara girmeden aradıklarını bulabilirler.
Aslında, enformel sektörün önemli bir iş kolu olan seyyar satıcılık / işportacılığı ayakta tutan en önemli unsurların başında göç ve kentsel yaşamın önemli problemlerinden birisi olan geçim darlığı gelmektedir. Kentsel alanlara göç eden kişi, çok büyük bir sermaye ve uzmanlık gerektirmeyen seyyar satıcılık / işportacılığa, önemli bir geçim kaynağı olarak bakmaktadır. Bu sektörde çalışmayı, uzun vadeli kılan nedenlerin önemlilerinden birisi de; vergi, dükkân kirası, elektrik, su gibi giderlerin olmamasıdır. Sektör çalışanları, hiçbir gider olmadan, aynı ya da daha düşük kaliteli malı tüketicinin ayağına kadar götürebilmektedirler.
Gideri olmayan satıcı memnun olurken, aynı ya da düşük kaliteli malı daha ucuza alan müşteri de memnuniyet duyabilmektedir. Orta sınıf ve sosyo–ekonomik yaşam itibariyle düşük seviyede olanlar için, mal alınan kişi ya da satış yapılma biçiminden çok, ucuzluk önemlidir. Hatta ucuzluk için çoğu zaman kalite göz ardı edilmekte ve aslında, alınan malın kısa sürede bozulması veya tükenmesinden dolayı, bu mal daha pahalıya alınmış olmaktadır.
Enformel sektörün önemli bir kolu olan seyyar satıcılık / işportacılık iş kolunda, sadece köyden göç etmiş insanların yoğun olduğunu söylemek zordur. Kentsel kesimde yaşayıp işsiz ya da düşük gelirli olanların da, bu alanda faaliyet gösterdikleri dikkat çekmektedir. Hatta örgütlü işte çalıştığı halde, bu alanda aktif olanlar da bulunmaktadır.
Kongar’ın Ankara Altındağ gecekondu bölgesinde yaptığı araştırmada, bu bölgede oturanların meslek dağılımında, “küçük esnaf ve seyyar satıcılık” seçeneği ikinci büyüklükte (%12.7) gerçekleşmiştir.
Merkezi otoritenin, seyyar satıcı / işportacılar için köklü bir düzenlemesi ya da yaptırımı bulunmazken, yerel yönetimlerin çoğunluğunun mikro planları dahi bulunmamaktadır. Sosyal patlama endişesi taşıyan yerel yönetimler ve yine merkezi yönetim, enformel ekonominin önemli bir kolu olan seyyar satıcılık / işportacılık konusunda köklü reformlar yapmamaktadır. Aslında seyyar satıcılık / işportacılık; merkezi yönetimin, işsizlik sorununa bulamadığı çözümü, insanların kendisinin bulması faaliyeti olarak ele alınabilir.
Osmanlı’da “seyyar satıcı” kategorisinde ele alınabilen en önemli meslek grubu simit satıcılarıdır. Simitçiler, İstanbul ve diğer şehirlerin tümünde sayı olarak çokça bulunmaktadırlar. Meydana getirilen pazarlarda, sabit satıcılar yanında, seyyar olarak dolaşan ve gerek pazar esnafının ve gerekse de halkın, özellikle içecek ve yiyecek ihtiyaçlarını karşılayan çok sayıda seyyar satıcı bulunmaktadır.
Bu seyyar satıcılara, iklim, uzaklık, iniş–yokuş gibi unsurlar tesir etmez, gündüz olduğu gibi bir kısmı gece de çalışırdı. Halkın ihtiyaç duyduğu hemen her mal, kişilerin ayağına kadar götürülmeye çalışılırdı.
Osmanlı’da seyyar satıcıların önemlilerinden birisi de, kahvecilerdir. Kahveci seyyar satıcılar, kahvehaneye ulaşımın zor olduğu yerlerde faaliyet göstermişlerdir. Kahve ocaklarında pişirilen kahve, daha çok ayakta ve bazen de çömelinerek içilmektedir. Kimilerinde ise, birkaç iskemle bulunur ve gelen müşteri bunlarda oturmak suretiyle kahvesini içer.
Ancak, sabit kahvehanelerin Türk kültür tarihinde ayrı bir yeri vardır. Çünkü kahvehaneye gitmekten maksat, her ne kadar kahve içmek olarak gözükse de, asıl amaç, arkadaşlarla buluşup sohbet etmek ve eğlenmektir. Seyyar kahvehanelerin çokça yaygınlaşmamasında en önemli unsurun, bu uygulamanın, insanlar arasındaki sohbet olanağını ortadan kaldırması olduğu ileri sürülebilir.
Kıray’ın, İzmir’de yaptığı araştırmaya göre, “ihtisaslaşması ve teşkilatlanması hiç olmayan, sayısını hiç kimsenin bilmediği kadar işportacı vardır”. Ayakkabı boyacılığı, simit satıcılığı, milli piyango bileti satıcılığı vs. meslekler, göç sonrasında kentlerde ortaya çıkan “görünmez iş” türleri olarak ele alınabilmektedir.