Uyku, duygu aktivitelerinin baskılandığı, kas aktivitesinin azaldığı, göz hareketleri gibi tüm istemli kasların tamamen hareketsiz kaldığı, doğal bir ritmi olan zihinsel ve bedensel durumdur. Uyku, REM uykusu ve REM dışı uyku olarak tekrarlayan döngülerden meydana gelir. Sirkadiyen ritmi (beyindeki yaşam saati) her gün güneş doğduğunda uyanmaya ve güneş battığında vücudu uykuya teşvik eder. Uyku sırasında vücut sistemlerinden bağışıklık, sinir, iskelet ve kas sistemleri yenilenir. Uyku; ruh hali, hafıza ve bilişsel fonksiyonları düzenleyen vücudumuzdaki hormon fonksiyonlarının sağlıklı sürdürülmesinde hayati göreve sahiptir. Ayrıca bağışıklık sisteminin sağlıklı çalışması için de çok önemlidir.
Kalitesiz, yetersiz ve sirkadiyen ritme uygun olmayan bir uyku ne demektir?
Kalitesiz, yetersiz ve sirkadiyen uyku düzenine uygun olmayan bir uyku, uyku sorunlarını beraberinde getirir. Uyku ile ilgili sorunların çoğu, aşağıdaki kategorilerden birine benzerdir.
Uykuya geçme veya uykuda kalma zorluğu
Gündüz uykulu olma hali Uyku sırasında horlama veya diğer solunum problemleri
Uyku öncesinde veya uyku sırasında anormal hareketler veya davranışlar
Sirkadiyen ritmine uygun olmayan saatlerde uyku veya uykusuzluk halinin görülmesi
Çocuklarda yatağa gitmeyi reddetme, anne-baba’nın ilgisini gerektiren uzun süreli veya sık sık uyanma gibi davranışsal uyku problemleri çocuklarda yaygın görülür. Bu durum, çoğu zaman çocuğun ve çocuğa bakmakla sorumlu olan kişilerin yaşam kalitesini olumsuz yönde etkiler. Çocuklar, zaman zaman geçici uykusuzluk yaşayabilir. Uzun süreli yaşanan uykusuzluk, ruh hali ve davranış problemleri, okulda, sosyal yaşamda başarısızlık ve hatta fiziksel sağlıkla ilişkili problemlerin görülme riskini artırır.
Yaşlara göre uyku gereksinimi kaç saattir? Gerçekten ne kadar uykuya ihtiyacımız var? Yaşlara göre değişen uyku ihtiyacı nasıldır?
Uyku probleminin öncelikle aile tarafından tespit edilmesi gerekir. Çocuklarda uyku sorunlarının tanımlanması önemlidir. Son yıllarda artan kanıtlar, uyku sorunlarının fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal gelişime negatif etki edebileceğini göstermektedir. Aileler her yaştan çocukları için rutin sağlık değerlendirme sırasında hekimlerine uyku hakkındaki soruları da sormalıdırlar, çünkü ebeveynler çocuklarının uyku sorunları hakkında yeterli farkındalıkta olmayabilirler veya uyku sorunları ile çocuğun rutin hayatı arasındaki ilişkiyi saptayamayabilirler.
Çocuklarda görülen uykusuzluk çeşitleri nelerdir?
Çocuklukta görülen davranışsal uykusuzluk
Çocuğun kendiliğinden uykuya dalamaması
Ebeveynlerin sınır koymada yetersiz kalması
Psikofizyolojik (şartlandırılmış) uykusuzluk
Geçici uyku bozuklukları
Uykusuzluğun iç ve dış faktörleri nelerdir?
İç ve dış faktörler:
Çocukluk uykusuzluğu, iç faktörleri (doğuştan ya da çocuğa özgü olabilir, çocuk uyku sorunlarına yatkınlık gösterebilir) ve sorunu tetikleyen veya devam ettiren dış faktörleri (çevresel uyaranlar veya ebeveynlerin yaklaşımları) içerir:
İç faktörler; Uyku sorunlarına yatkınlığa sebep olan veya katkıda bulunan iç faktörler arasında; çocuğun mizacı, tıbbi sorunlar, farklı sirkadiyen ritime sahip olma ("gece kuşu" veya "sabah kuşu"), nörogelişimsel sorunlar veya anksiyete bozuklukları yer alır.
Dış faktörler:
Ebeveynlerin veya bakıcının, hem gündüz hem de uyku zamanında, net sınırlar belirleyememelerinin sebepleri; duygusal stres, dikkatin başka sorumluluklar tarafından dağılması, psikolojik sorunlar veya uzun çalışma saatleri, gibi.
Kaliteli bir uyku için uygun olan ısı ve ışığın sağlanmaması, hastalıklar, ağrı, anksiyete, ilaçlar, şekerli besinler, kafein gibi uyarıcılar, telefon ve tablet ışığına maruziyet gibi faktörler.
Uykusuzluğun yol açtığı olumsuz durumlar nelerdir?
Bağışıklığın düşmesi
Okula devamsızlık ve okul başarısının düşmesi
Öğrenilenlerin uzun süreli hafızaya aktarılamaması
Bilişsel ve fiziksel performansın azalması
Gün içinde dikkat dağınıklığı Genel sağlığın bozulması
Hiperaktivite
Zaman yönetimi, organizasyon yapma yeteneği, algıda seçicilik, karar verme, motivasyon, öngörü, aynı anda birden çok iş yapma yetisi, dürtü kontrolü gibi prefrontal korteksin aktivasyonunu gerektiren bilişsel fonksiyonlarda bozulmalar görülür.
Prefrontal korteks, amigdala ile birlikte, duygusal beyin’i meydana getirir ve duyguların oluşması ve düzenlenmesinde kritik rol alırlar. Uykusuzluk duygu kontrolünün kaybına, anksiyete, depresyon, irritabilite, direnç, agresyon ve başkalarıyla iletişim kurma becerilerinde sorunlara yol açar.
Gelişmekte olan beyinler, uykusuzluktan en çok etkilenenlerdir.
Davranışsal uyku bozukluğunun görülme sıklığı nedir?
Yapılan kesitsel çalışmalarda çocukların % 20-30'unda uyku sorunları veya gece uyanmaları görülmüştür. Genellikle bu sorunların altında davranışsal nedenler yatmaktadır ve çözümleri vardır. Davranışsal uyku sorunları, tüm yaş gruplarında görülür:
Bebekler ve küçük çocuklar: Gece uyanmaları bebeklerde ve küçük çocuklarda en sık görülen uyku sorunlarından biridir; 6 aylıktan büyük çocukların %25-50'si gece uyanmaya devam etmektedir. Bebeklerin %10-15'inde uykuya direnç görülür.
Okul öncesi çağındaki çocuklar: Okul öncesi çağındaki çocukların %15-30'u uykuya dalma veya gece sık uyanma sorunu yaşamaktadır. Genellikle bu sorunlar bir arada görülür.
Okul çağı çocukluğu: 4-10 yaş arasındaki çocukların %25-40'ında uyku problemlerinin mevcut olduğu görülmektedir. Bu çocukların %15’i uykuya direnç gösterir ve neredeyse %11'inde uyku ile ilişkili kaygı
Davranışsal uykusuzlukta tedavi seçenekleri nelerdir?
Uykuya direnç, gecikmiş uyku başlangıcı veya gece uyanmaları gibi çocuklarda görülen davranışsal uykusuzluğun müdahaleleri de genellikle davranış değişikliklerini sağlamaya yöneliktir. Aşağıdaki davranış müdahale yöntemleri uygulanabilir:
Uyku rutinleri (uykudan önce banyo yaptırma, diş fırçalama, pijamaları giydirme, masal okuma gibi seçilen aktivitelerin her gün uykudan önce aynı saatlerde düzenli olarak uygulanması)
Sistematik göz ardı etme metodu (yatma saati geçtikten sonra çocuk ağlasa bile çocukla sistematik olarak ilgilenmemek)
Uykudan önce sakinleştirme (uyarıcı oyunlar oynamama, ekrandan uzak tutma gibi)
Pozitif teşvik (sticker yapıştırma, eğlenceli uyku tabloları boyama, gibi)
Sağlıklı uyku alışkanlıkları oluşturma konusunda genel olarak dikkat edilmesi gerekenler şunlardır:
Çocuğun bulunduğu yaş grubuna uygun uyku sürelerini gözetmek
Ebeveyni odasında değilken çocuğun uykuya daldığı bir uyku başlangıcı sağlamak
Sınır belirleme konusunda zorluk çeken ebeveynler için:
Uykuya dalma süresini uzatmaya çalışan çocuğunuzun, ilgi çekmek için yaptıklarına dikkat etmeyin, ilgilenmeyin.
Davranışsal programların uygulanmasında tutarlı olun
Çocuğun direncinin, tedavinin başlangıcında geçici olarak arttığını kendinize hatırlatın.
Bunların dışında uygulanabilecek diğer güncel yöntemler:
Doktor tarafından kaygı, stres, aile içinde yaşanan huzursuzluklar, ailenin sınır belirlemede zorlanması gibi etkenlerin saptanması, uyarıcı ya da sakinleştirici ilaçlar, kafein gibi uyarıcıların kullanımının sorgulanması, eşlik eden hastalık, ağrı gibi rahatsızlık unsurlarının belirlenmesi
İhtiyaç duyduğu enerji düzeyinin beslenme düzeni ile dengelenmesi
Gün içerisinde enerji harcayacağı aktivitelere teşvik etmek
Uykusuzluğa sebep olan kaygının giderilmesine yardımcı Melisa, Mayıs Papatyası, Ihlamur gibi doğal bitkisel takviyelerin kullanımı
Referanslar
Wise MS & Glaze, DG. 2018. Assessment of sleep disorders in children. Owens JA. (2018). Behavioral sleep problems in children. Kotagal S. (2018). Sleepwalking and other parasomnias in children. https://www.theresamonsterinmycloset.com/childhood-sleep-disorders