This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
bulamıyordum. Bu kitapta bunlardan birisini eksen olarak kullandım (Yahudilerin ve Müslümanların Şeriatları ve Hıristiyanlık).
Bu nedenle öğrencim ve editörüm Cem Küçük'ün bu röportajları ve makaleleri derlemesinden çok memnunum. Şüphesiz her röportaj ya da makale hatırlanmaya
değmez, ama bazılarını müracaat etmek için aradığımız oluyor. Ayrıca kitabın hazırlanmasında emeği geçen tüm Profil Yayıncılık çalışanlarına teşekkür ederim. Prof. Dr. İlber Ortaylı Ocak 2008 Sultanahmet
11 İÇİNDEKİLER SÖYLEŞİLER 1. Bölüm Amerika Yeni Coğrafyalar Çizecek / 13 2. Bölüm Tarihimizin Gerçekleri Henüz Ortaya Çıkarılmamıştır/ 23 3. Bölüm Ermeni Nüfusu Her Zaman Azınlıktaydı / 39 4. Bölüm Milliyetçiler Türkiye'yi Tanımıyor / 59 5. Bölüm Bizim Avrupa / 67 6. Bölüm Osmanlı Bir Büyük Devletti / 75 7. Bölüm Moskova'da Öğreniyor Çocuklar! / 89 8. Bölüm Osmanlı Ermenileri / 97 9. Bölüm Tarihi Geniş Okumak Lazım / 1 10. Bölüm Topkapı'nın Krokisi Hırsızı Yakar! / 115
11. Bölüm Millet, Tarihten ve Coğrafyadan Gelen Bir Oluşumdur / 123 12. Bölüm Sivil Toplum Kuruluşları / 131 13. Bölüm Gençler Osmanlı ve Türk Tarihinin Dışına Çıksınlar / 137 MAKALELER
1. Bölüm Vahdeddin ve Ata'nın Dost Oldukları Zamanlar Vardır / 145 2. Bölüm Özlenecek Bir Bilgin Stefanos Yerasimos / 151 3. Bölüm istanbul'u Kültür Başkenti Yapmamak Kimsenin Haddine Değildir! / 157 4. Bölüm Rusya ve Türkiye / 163 5. Bölüm Dünyanın Başkenti istanbul/ 171 6. Bölüm Yahudilikte ve Müslümanlıkta Laiklik Reçetesi Olmaz / 179 7. Bölüm Yahudilerin ve Müslümanların Şeriatları ve Hıristiyanlık / 183 8. Bölüm Sanayi Çağında istanbul / 197
15 Amerika Yeni Coğrafyalar Çizecek "Irak Savaşı, Ortadoğu'nun yeniden tersim edilmesinin yolunu açacak. Amerika, Irak'tan sonra îran, hatta Türkiye'ye el atabilir. Ortadoğu'da herkesin ittifak yapmak istediği bir ülke konumunda olan. Türkiye, bölgenin en iyi tüccarı oldu ancak akıllı davranmazsa sahte mücevher yağmacısı durumuna düşebilir. Türkiye başkası adına değil, kendi adına gerektiği ölçüde bölgenin jandarması olmalı.
Türkiye Avrupa Birliği'ne girecek. Ama Avrupa Birliği'nin çok iyi etüt edildiği konusunda şüphelerim var. TÜSİAD'ın tetkikleriyle bir yere girilmez gibime geliyor. Yeterli bir araştırma organı olduğuna dair şüphelerim var. İrak Savaşının arkasından İran'a da hatta Türkiye'ye de el atılacağı söyleniyor. Bu kötümser yorum belki de propagandistlerin söylemi. Ama Amerika Irak'ı düzenlemekle kalmayacak. Yeni coğrafyalar çizecek. Ortadoğu'da Türkiye herkesin ittifak yapmak isteyeceği bir müttefik. Herkesin problemi var. Ve herkes bu problemlerin çözümünde yanında güçlü bir ülke istiyor. Türkiye'nin konumu bu. Tehlikeli bir durum. Çok akıllıca davranmak, çok akıllıca ittifaklara gitmek veya akıllıca geride kalmak gerekir. Tamahkâr davranırsan, savaşa paldır küldür girersen, Arnavutluk'un durumuna düşersin."
Suudi Arabistan'da bir kişinin evine polisin girmesi gerçekten çok uzun ve çok zor bir hukuki prosedür gerektirir. hatta partisiz grup hâkimiyetlerine meyillidir. gelişmemiş ülkeler kategorisini oluşturur. Hafız Esad'ın Suriye'si gibi değildir.• Ortadoğu'nun bugünkü tablosunu nasıl yorumlamak gerekiyor? Bugün Atlas Denizinden Hindukuş Dağlarına kadar olan bir bölge Ortadoğu'yu oluşturuyor. Sonra Farsça ve Türkçe konuşulur. Ve buralarda demokrasilerin gelişmesi . üçüncü dünya dediğimiz. İnsanlar nasıl davranıldığında ne olacağını bilirler. Burada çok önemli unsur siyasi rejimlerin. en kanuni. Arap dünyasında değişimi temsil eden cumhuriyetler asıl problemdir. Saddamın rejimine benzemez. insanların belli mal ve can güvenceleri vardır. müstakbel demokratik Ortadoğu ülkesidir. Pür realist olarak yaşama alışkanlığına sahiptir. Öyle savcının emriyle insanların evine girilmez. Coğrafyanın en geniş yorumu bu. Kıbrıs'ı artık Ortadoğu'dan saymıyoruz. Şu anda Ortadoğu bölgesi. gelenekler var. Bunların dışındaki ülkelerdeki rejimler tek partili. Ve insanların hepsini içine alan âdetler. legaliteye dayanan. Buralarda kanun. tarım faaliyetleri. bir dini aidiyet bölgesini ele alıyorlar. saygıdeğer rejimleridir. Türkiye ve Lübnan. Ortadoğu'da hâkim dil Arapçadır. Ayrıca belirgin denetim ve koruma mekanizmaları da vardır. Mesela kabilelerin liderleri kralı tenkit ederler. benim de pek sevmediğim deyişle. Bunu yapanlar çok açık bir şekilde bir medeniyeti. sanayiye. Filistin. İsrail. Lübnan'ın geçirdiği iç kargaşayı bırakın. demokrasilerin yerleşme sürecidir. Bu. Her şeye rağmen yapı Güney Amerika'dan. Fert başı gelire. • Bu mekanizmalar toplumu koruyucu mekanizmalar mı? Tabii. Ama üçüncü dünya ülkeleri diye kestirip atamazsınız. anane hâkimiyeti vardır. Afrika'dan ve Güneydoğu Asya'dan farklıdır. okuma-yazma oranına bakarak. asıl önemlisi de siyasi rejimlerin oturmanı ıslığı göz önüne alınarak bu kategori oluşturuluyor. Hiyerarşinin çok üst katmanlarından izin almak gerekir. • Demokrasi açısından Ortadoğu ülkelerinin şanslı olduğu söylenebilir mi? Bu coğrafyada demokrasiyi yaşayan iki-üç ülke vardır. Monarşiler Arap dünyasının en istikrarlı.
Üretimin olmadığı yerde zenginleşme de olmuyor. çoktan kırsal sayılmaktan çıkmış . • Bilinmeyen iç kuvvetler demekle derin bir devletten mi söz ediyorsunuz? Her toplumun kendine göre yapılanması var. Bir darbeyle cumhuriyet kurulunca. Bütün Yemen kat yaprağı çiğniyor. • Gelişmenin önünü kim tıkıyor? Bunların başlıca problemi askeri darbeler. Kendilerine hiçbir şey verilmeyen insanlar kendi kendilerine anlaşıp kapalı birimler halinde sorunlarını çözme imkânını kaybederek vahşi bir kitleye dönüşüyor. Bunların orduları profesyonel ordular değil. O ayrı bir durum. Bu rezaleti besleyen en büyük şey. Bütün sorun bu. Yeni sınıflar sahneye giriyor. Türkiye'den daha fazla kitap okuyanı. • Ortadoğu'da dönüşümü olanaksız mı görüyorsunuz? Ümitsiz gibi görünüyor. Ama bilinmeyen iç kuvvetler. Batı kendine ikinci-üçüncü bir kuvvet çıkaracak. Ortadoğu'da da maalesef istişari ve müşavere kurumları gelişemiyor. var olan meşveret düzenindeki yıkılıyor. Bunlarla pek oynayamazsınız. demokratik yapı yerleşemiyor. Ama bu memlekette gerçek anlamda bir şehirleşme. Üretim yok. entelektüelleri olan bir ülke. Kabile kavgası sadece Afrikalılara has bir şey değil. akan zaman nasıl cilveler yapar belli değil. Kendilerine göre iç güvenliği sağlıyorlar. • Ortadoğu'nun yeniden dizayn edilmesi (tersimi) mümkün olabilir mi? Ortadoğu'yu dışarıdan dizayn edemezler. adil gelir dağılımı olmuyor. mantıkidir.için gerekli olan ananeler yıkılmıştır. Buralarda bazı şeylere akıl sır ermez. Acil askeri darbelerle kurulan rejimler kabile tipi demokrasiyi. Kürdistan kuracak. dengeler ne şekilde tecelli eder. fakirlik. kabile tipi katılımı engelliyor. elitler en azından değişiyor. Kendine göre gelenekleri. Bizim anladığımız anlamda anonim ilişkileri getirecek bir şehir toplumu. protelerleşme yok. Burada anane ve eski yapı dağılıyor. Bizim gibi artık değişim yoluna girmiş. ama biz bunu bilemeyiz. Bunları planlamak masa başında çok hoştur. reaksiyonları var. İran. Oysa yiyeceği tahılı dışarıdan ithal ediyor. Hâlbuki bunlar yeryüzünün en eski şehir toplumları. Bu gibi planlar var.
kendini de çok iyi tanımıyor. Çünkü yeterli bir araştırma organı olduğuna dair şüphe duyduğum TÜSİAD'ın tetkikleriyle bir yere girilmez gibime geliyor. Bunu herkes yapıyor. Napolyon Fransa'sı perişan oldu. ifadelendirmesi kaçınılmaz. Mısır'da neler olacağını tahmin etmek zor. çok önemli bir nokta. Her ülke kendisi için doğru olanı kendisi tespit eder. ama Irak'ta. Bunların bir düsturu var. Şimdi bütün Avrupa bunu yapıyor. Bu. Türkiye'nin başka türlü yolları ve sorunları var. Bir memleketin geleceğini resimlendirmesi. Amerika'nın Kürdistan kuracağı veya Kürtlere otonomi vereceği söyleniyor. Gençler memleketi terk ediyorlar. Herkes bir senaryo yaratıyor. • Türkiye'nin bölge ülkelerine model olma durumuna neden karşı çıkıyorsunuz? Laf olsun diye söylenmiş bir şey. Öbür taraftan da Endülüs'e. "Türkiye demokrasisiyle model olur" deniyor. • Amerika'nın Irak'la ilgili planlarını nasıl yorumluyorsunuz? Senaryoların hiçbiri çok kesin değil. Mazide Fransa devrim ihraç etti. bunu yapanların sonunun hüsranla sonuçlandığını söylüyorsunuz. o düstur takip ediliyor. Federatif bir Türkiye yaratılacak diyenler de . Lübnan ve Filistin'de neler olacağı açık. Ama benim Avrupa Birliğinin çok iyi etüt edildiği konusunda şüphelerim var. Demokrasi olacak. 20 • Türkiye kendi modelini nasıl yaratabilir? Türkiye'nin modeli kendine göre zaten çizilmiş. • Devrim ihraç etme devrinin geçtiğini. Hem politikacılar hem işadamları açısından. ama olmadı tabii. ama Avrupa'dan çok Amerika'ya gidiyorlar. Bu anlamda Türkiye Avrupa'da gibi bir çizim yapılıyor. Kuru ve manasız bir özlemi ifade ediyor. Türkiye aslında model diye düşündüğü Batıyı da çok iyi tanımıyor. İleride böyle bir garip kombinasyona gideceğiz. ama hiçbirisi bizim yapımızda ülkeler değil. Ne kadar çalışır bilemiyoruz. Avrupa Birliğine girecek. İspanya'nın güneyine giden Türk sayısı bile çok az.toplumlar bile komşularında neler olacağını kolay tahmin edemiyorlar.
Sonunda nasıl bir zarar alır. Irak'ı düzenlemekle kalmayacak. Tehlikeli bir durum. Yeni coğrafyalar çizecek. İşlere fazla karışmamak gerekir. • Bu durumda siz Türkiye'nin aktif bir politika sergilemekten kaçınması gerektiğini düşünüyorsunuz. Zaten aktif rol oynatacaklar. Şunu unutmamak gerekir: Bu savaşın içine zorla sürüklenebilirsiniz. • Irak Savaşı.var. İşin hazin tarafı Türkiye'nin kime ihtiyacı var bilmiyorum. Ama Amerika. insanı büyük zararlara uğratacağı bir gerçektir. Kenara çekilirsin. Türkiye savaşa girerse çok şey değişir. sahte mücevher yağmalamış adam olarak makaraya alınmazsın. Mücevher yağmalanırken. Bunlardan bazılarından Türkiye de kazançlı çıkabilicek. Mücevher yağmasına hemen katılmazsan. Bunun tarifi güç. çok kötümser bir yorum ve belki de propagandistlerin söylemi. Birtakım milliyetçilerin çok memnun olduğu 80 bin ABD askeri hikâyesi vardı. Biz karar mekanizmalarında değiliz. çok akıllıca ittifaklara gitmek veya akıllıca geride kalmak gerekir. Herkesin problemi var. Bizim ordumuz bölgenin en kuvvetli ordusu. fırsat bu fırsat. Bunun aksini ayarlamak mümkün değil. . Ortadoğu'da Türkiye herkesin ittifak etmek isteyeceği bir müttefik. Türkiye'nin konumu bu. Fakat akil davranılırsa ne fazla kazanır ne de kaybedersin. nasıl bir repitasyon bozukluğuna uğrar bunu bilemeyiz. Bu. Herkes problem çözümünde yanında güçlü bir ülke istiyor. ben de imparatorluk kuracağım diyerek paldır küldür girersen. Ortadoğu'nun tekrar dizayn edilmesini hangi şekilde etkiler? Irak Savaşının arkasından İran'a da hatta Türkiye'ye de el atılacağı söyleniyor. Hiçbir devlet ittifaksız yaşayamaz. Finlandiya'ya saldıran Sovyetler Birliği'nin durumuna düşersin. Her halükârda tamahkâr politikaların her zaman verimli olmayacağı. Çok akıllıca davranmak. • Ortadoğu'da kimin kiminle ittifaka ihtiyacı var? Burada herkesin herkese ihtiyacı var. Hülasa çok zor seçenekler ve bol rivayet söz konusu. Ama herkesin Türkiye'ye ihtiyacı var.
Mühim olan oradan nasıl sıyrılacağı. savcısı tarafından kısıtlanıyor gibi algılanır ve öyle gösterilir. Türkiye'nin birtakım işlere karıştırılacağı açık. tarihiyle problemli bir görüntümüz var son on yıllarda. Başkası adına değil kendi adına yapmalı. Hatta hürriyetperver geçinen zümrelerdir. • Türkiye nüfusu ve mecrası açısından önemli bir ülke. Böyle düşünme eylemimiz yoksa. üretimi bakımından bölgede sözü geçen bir ülke olacak. • Türkiye bölgenin jandarması olmalı mı? O jandarmalığı başkası adına yaparsan olmaz. Sanayi bakımından. Ama yavaş yavaş açılıyor. buna ilişkin merakınız yoksa. • Tarihle. dışında mı ya da aynı anda ikisi birden mi? Nedir tarih karşısındaki duruşumuz? Tarih karşısındaki durumumuz ne olmalıdır şeklinde bir şey tayin edemiyoruz. kimsenin de bildiği kanısında değilim. Siyasi fikir hürriyetini baltalayanlar bizde bizzat vatandaşların kendileridir. Ama bazı insanlara . Bölüm 26 Tarihimizin Gerçekleri Henüz Ortaya Çıkarılmamıştır Tarihçinin karşısına çıkan engellerden bir tanesi siyasi fikir hürriyetidir. Merakı biraz da varlık problemi üzerine düşünme bağlamında kullanıyorum. Peki kültürel açıdan dışa açılmaya hazır mı? Hayır. Tarih nerede duruyor. Kendi strateji ve taktiğinin ne olacağına kendin karar vermelisin. tarih sizin için geçmişte kalan olaylar silsilesidir. 2.Bunun derecesini kitapla tarif etmek zor. sorunu halledecek. Türkiye çok büyük bir tüccar oldu. Çünkü tarih doğrudan doğruya meraka bağlı bir şey. biz nerede duruyoruz? Tarihin içinde miyiz. Ben yine de merakı hangi faktörlerin tayin ettiğini bilemiyorum. Merak edenler için orada çok önemli bir tarih var. Karar mekanizmasında olacaksın. Siyasi fikir hürriyeti bizde sadece ve sadece devlet ve onun polisi. Arap dünyasında bunu yapan yok. Bu.
Daha geniş imkânlar lazım. keşfetme. Tarihçi belirli bir zamanı bir imaj olarak algılayabilmeli. Müzisyen doğulur. belirgin bir iletişim geleneği istiyor. Kendi yaşadığı dönemde değerlerin 2U .. Benim zamanımda bilhassa mesela bir kadın tarihçi olmak isterse çok zordu. bulunduğunuz siyasi ortam olabilir. Demek ki tarihçi olmak. düşünebilmeli ve kendini çekebilmelidir. O imkânlar nedir? Maalesef Türkiye'de erkek olmayan ne Anadolu'yu gezebilir. Fakat şu anlamda çok zor zanaattir. Her halde geçmişe merak. ressam doğulur. tarihin dışında mıyız derseniz bende şöyle söylerim: Tarih realitedir ondan kaçamayız. bir yerden bir yere gitmesi aile iznine ve bir takım gürültüye merbuttu. • Yani tarihçi olunmaz tarihçi doğulur kanısında mısınız? Evet. Esas olan kendi iç cevherimizdir. Sonraki antreman insanları belirli bir yere kadar götürebilir. Tarihin içinde miyiz. çünkü bir genç kızın. • Sızı tarihçiliğe yönlendiren etkenler. hasletler nelerdir? O cevheri nasıl keşfettiniz? Ben onun farkında değilim. sporcu doğulur aslında..-bu bazı insanlar hep varlar. Estetik anlayışınızla alemi nasıl algıladığınız belirleyicidir.geçmişi tıpkı hali tarif gibi bir yetenek doğuştan verilmiş. doğulur diyorum. ama bu keşifte asıl önemli olan estetik anlayışınızdır. Onun için galiba tarihçi olunmaz. kabiliyet ve imkânına sahip mi? Yaşanılan olaylar olabilir. Bu özelliklerin hepsinin toplanması veya yoktan var edilmesi ve geliştirilmesi mümkün değil. İlk önce kendi estetiği içinde somutlaşan yabancı bir dünya olarak görünüyor tarih ortamı. • O cevheri ortaya çıkartan şey nedir? Herkes kendinde bu cevheri görme. Bu bir özellik. belirgin bir şekilde konuşma yeteneği istiyor ve asd önemlisi kuvvetli bir hafıza istiyor. Yani şu anda mevcut olmayanı bir şekilde bilgi olarak edinip bunun üzerinde konuşmak. ona inanıyorum. ne birtakım asar-ı atikayı tatbik edebilirdi. Yani o hiçbir şekilde yurt gezisi yapamayacak.
hâttâ hürriyetperver geçinen zümrelerdir. Bir de kuvvetli resim kabiliyetime bağlıyorum.. Bizi cezbeden. mimarisini.. . • Bugün değişen bir şey var mı? Bugün bu durum devam ediyor. Siyasi fikir hürriyeti bizde sadece ve sadece devlet ve onun polisi. Dünya kirlenme içinde. oradan gelen musikiyi sevmem. Nedir bu tarihçinin karşısına çıkan engeller? 31 Tarihçinin karşısına çıkan engellerden bir tanesi siyasi fikir hürriyetidir. Tabii ki tarihi eser dikkatimi çekiyor. Ellilerin kılık kıyafetini sevmem. oradan gelen cazı sevmem.kaybolup gitmesiyle insanın bir başka ortama gitmesi söz konusu oluyor. Herhalde o yüzden hâlâ çocukluğumun İstanbul'undaki o güzel zamanlarda yaşıyorum. otomobil dizaynını. bunların tesiri olmuştur tarihçi olmamda. • Halden memnun olmamaktan kastınız nedir? Mesela 1950'lerin dünyasının beni çok sıktığı kanısındayım. Amerika'da dalgalanan müziği sevmem. Güzel resim yapardım. Nasıl? İnsanlar işlerine gelmeyen fikir sahiplerini çok tenkit ederler. mevcut durumdan kurtulmak için kendine yeni bir dünya aramak. Böyle bir ortam beni çok sıkmış olmalı ki. savcısı tarafından kısıtlanıyor gibi algılanır ve öyle gösterilir. Zannediyorum halden memnun olmamak ve genç. eski Ortadoğu'yu aramışımdır. Ellilerin dünyasının yayılan müziğini sevmem. oradan gelen müziği sevmem. hatta küçük yaştan itibaren bir nostaljiye kapılmak. Ellilerin kübik möblelerini. • "İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı" çalışmanızın başında bir cümle dikkatimi çekti: "Ülkemizin tarihçileri yarım yüzyıldır bütün engellemelere rağmen. ben eski Avrupa'yı. O kadar güzel miydi diye sorulabilir. değişen bir şey yok. ondan dolayı tarihe girme ve yönelme de var. ama nostaljinin fazlası akla zarardır." diye devam ediyor. Siyasi fikir hürriyetini baltalayanlar bizde bizzat vatandaşların kendileri. telefon dizaynını sevmem. .
onu koruyanlar da öbür vatandaşlardır. Dolayısıyla bizde bir fikir adamının, bir sanatçının tarafsız kalması mümkün değildir, bir tarafa kapaklanır. Mesela siz sol kesimin işine gelmeyen bir tarih yazın veya sağ kesimin işine gelmeyen bir tarih yazın ve terminoloji getirin, bakın ne kadar çok tenkit alacaksınız. İşte bu olduğu takdirde bu memleketlerde yaşamanın imkânsıza yakın, hatta zor olduğunu hepimiz biliriz. Halkın yüzde 50'si belki 60'ı Türkmen'dir. Belki yüzde 10'u Kıpçak Türkü gerisi muhtelif etnisitelerden. Ve bu bir Osmanlılık içinde kaynamış gitmiş. Burada bir milliyetçilik yapmak zorundasınız, tarih sizi bu noktaya getirmiş, orada bir seçim hakkı yok; biz Türk milliyetçiliği yapalım mı yapmayalım mı, diyemezsiniz. Çünkü tarih bu toplumu en azından 1877-78 ve 93 muharebesinden beri buna zorluyor. Yani İmparatorluk yıkılır, o ayrı, fakat anavatan topraklarımızı kaybetmeye başladığımız an milliyetçilik gelir. Orada artık Osmanlılık iflas etmeye başlar. Ondan kaçamazsınız. Bunları nasıl okuyacağınız da bir engel. • Siyasi engeller var mı? Siyasi engeller de var. Ama tarihçinin karşısında duran çok önemli birisi de şöyle formüle edilebilir: Tarihçiye engel tarihçi meslektaşından gelir, okumuştan gelir. Şunu diyemezsin, bunu diyemezsin derler. Bir şey dediğin an, bir tarafın adamı olursun.
İlber Ortaylı Onun için bu gibi memleketlerde o anlamda geniş tarihi sentez ve yorum yapılamaz. • Peki ne yapılır bu memleketlerde? Bu memlekette yapılacak iş, bilinmeyen tarihi bildirmektir. Bizim tarihimizin gerçekleri henüz ortaya çıkarılamamıştır. Bunları ortaya çıkardığın kavuşulan çıkan gerçekler insanları heyecanlandırır. Bunu yapmak zorundasınız. • Bilinmeyen gerçekler. Bunlar ne zaman bu memlekette bilinebilir olabilir? Araştırmanız lazım. Fransa tarihinde, İngiltere tarihinde, Almanya tarihinde, üzerinde ciltler yazılan konular bu memlekette bilinmez. Mesela bir mahalle idaresi nedir? Türkiye'de bilinmez, çok az bilgimiz vardır. Bol spekülasyon ve hikâye anlatırız. Böyle garip garip şeyler buluyoruz; mesela bir mezar taşı okuyorsun, mezar taşının üzerinde bir mahalle lafı geçiyor. Daha geçen gün okudum Cerrahpaşa Camii'nin haziresindeki bir şahidede, yani mezar taşında; bilmediğim bir müessese çıktı
karşıma. Hâlende kâtibi diyor... Şimdi Fransa tarihinde, Alman tarihinde, İngiliz tarihinde böyle bir şey olmaz. Böyle şeyler çokça bilinir. • Tarihe yaklaşımınızı belirleyen unsur, çıkarlarımızı korumak, mantığı olursa ve bu mantık, mutlak iyi ya da mutlak kötü gibi kategorik bir zihinsel şablon oluşturuyorsa, bu tür bir tarih okunmasından ortaya ne çıkar? Böyle bir reddiye-methiye, tarihi ayıklayarak bakma mantığı var. Sırf Türkiye'de değil bir sürü ülkede var. Bunlar daha
çok Balkan ülkelerinde, fakat asıl felaketi Sovyet artığı ülkelerde var. Demek ki bu Rus historiographiesi (tarih yazıcılığı) ve Sovyet Marksizmi buralarda hiçbir müsbet etki bırakmamış, hatta etki bile yaratamamış, geride birtakım iptidai bakışlı insanlar bırakmıştır. Tarihe böyle bakarak efsaneler yaratılır. Rusya'da bugün öyle insanlar var ki, neredeysefiction yapıyorlar tarih diye. Bunlardan birisi akademinin matematik profesörlerinden... Fena bir matemaktikçi de değilmiş. Fakat anlaşılan matematik tıkandı ve fazla ümidi yok ki, mesela Korkunç İvan'la Kanuni Süleyman'ın aynı adam olduğunu iddia ediyor. Böyle garip fiction'larla tarih yazıyor, bunlar kabul görüyor, taraftar topluyor, bu kitaplar okunabiliyor. Bunu yapan da Ruslar, o camiada, en çok kafa yormuş, mürekkep akıtmış insanlar. Adamın biri çıkıyor Müslümanlardan, "Büyük Petro Türkiye'de esir oldu" diyor. Adamın biri çıkıyor, "Kahveyi Araplar getirdi Brezilya'dan" diyor. Öbürü çıkıyor diyor ki, "Bugünkü KazakTatarların aslı Bulgarlardır." "Özbekler Timur'un ahfadı" diyor. Hâlbuki Özbekler daha sonra indi aşağıya, Timur ve torunları da hiç hoşlanmıyor bu takımdan. Bu da mesela Özbekistan'ın milli tarihi oluyor. Bir kısmına sorarsan ta İran'ın batısına kadar zaten hepsi Taciklerin elindeydi. Böyle ilanihaye abartılmış, gerçek dışı unsurlarla yazılmış tarihler var. Bunlar bu ülkede namlı yazarlar, insan şaşıyor. Hakikaten gülünç ve rahatsız edici bir problem... • Türkiye'de bu problemin varlık zeminini oluşturan besleyen sebepler nelerdir? Tarih hiçbir şekilde bu millete okutulmamıştır, benimsetilmemiştir ve sevdirilmemiştir. Tarih bilmemekten dolayı bir tarih reddetme eğilimi vardır. Bu çok barizdir. Bazı tarihçilerimiz vardır, diyorlar ki mesela, "Osmanlılar Arapça kullanmış, Farsça kullanmış." Hâlbuki Osmanlı'nın Arapça bileni, bugün
i Iber Ortaylı bizim İngilizce bilenimiz kadar yoktur. Bunun sıkıntısını çekmişlerdir. İşte diyorlar ki, "Dilimizi ihmal etmiş." Ne edecek? Başka dil bildiği yok ki adamın. Yine diyor ki; "Yobazlar çok hâkimdi, bizi geri bıraktırmışlar." Evet bir yobaz var. Yobazsız toplum olmaz, ama Osmanlı, yobazı kılıçla bir anda da kaldırmayı bilendir. Üstüvanî Mehmet Efendi taifesine Köprülü nün yaptığı belli. Osmanlı idaresi bu konuda kimseye pabuç bırakmaz. Bu tür yaklaşımlar tümüyle yanlış veya yetersizdir. Birtakım adamlar hep işin kolayına kaçıyorlar. Tarih isteseniz de istemeseniz de orada sizin hücrenizde duruyor. Tarih cehaletten dolayı "reddettim" deyince reddedilemez. Zannediyor ki adam, pasta keser gibi bir tarih yapabilir. Mümkün değil. Böyle bir keyfiyet olabilir mi? Bir kere cumhuriyeti kuranlar Osmanlı paşaları. Osmanlı Erkan-ı Harbiye'si, cumhuriyeti kuranlar bunlar. Demek ki bir reddi miras, sosyal düşünceye, sosyal realiteye uymayan bir şey. Tarihi tanımama bugünün çok önemli bir sorunudur. Dolayısıyla bilgisizlikten ileri gelen bir itme var. Bilgisizliği meşrulaştırma çabası. • O halde bizde tarihe şartlı ve önyargılı bir bakışın yanında bir de cehalet engeli var. Türkiye bugün Latince ve Klasik Yunan filolojisi olmayan bir memleket. Bu memlekette kimse Yunanca ve Latincenin kayda değer uzmanı değildir, bir iki arkadaşımız hariç. Burada bir Latin, Yunan uzman zümresi yoktur. Oysa bu kültür, memleketin tarihi bir dönemidir değil mi? Batı kültürüne inememizin nedeni budur. Hıristiyanlık bilmeyiz. Bizde hiçbir şekilde Hıristiyan uzmanı yoktur. Ne gerici denen ne de ilerici denen arkadaşlar arasında iyi bir Hıristiyanlık uzmanımız yoktur. Biz Batılılık ve Batı tarihi falan da bilmeyiz. Yunancasız ve Latincesiz Fransızca, İngilizce aydınların değil, liman hamalı ve otel resepsiyonistle
rinin Fransızcasıdır, İngilizcesidir. Türk milleti maalesef tarih bilgisinden uzak, tarih şuuruna sahip olmayan bir millettir. Bu millet insanları şu anda sol kanatta da, sağ kanatta da maalesef tarihin kendisiyle değil, kendilerine göre yazılmış, ısmarlama inşa edilmiş bir tarihle düşünmeyi tercih ederler ve gerçek anlamda bir tarih bilgisinin getirebileceği bir üsluptan da yoksundurlar.
• Yani tarihe farklı bakılabilir. bir kere her şeyden evvel tarih bileceksiniz. Bu işin ilmine ve ilmi malzemesine sahip olduktan sonra tarihe istediği açıdan bakabilir. saptırırsın. ne kadar imaj kabiliyetiniz var. maddi yanlış.Tarihi yazanların tarih bilmediği metinlerinden ve tercümelerinden anlaşılır. Hiçbir şey yok. ne çağdaş notlan okumuş. vesikasız iddialarla da yanlış. Onun için tarih yaptığımız an. O da tarihin bilim olan tarafıdır. bir de o tehlike vardır. Hiç de Türk dostu olmayan. saptırılmış vesika kullanımlarıyla desteklememesi lazım. Herkes Fatih Sultan Mehmet'i göklere çıkarmak zorunda değildir. Yani adam İstanbul kuşatmasını büyütmeyelim diye bir eser yazabilir. her sayfasında birkaç yanlış var. doğuştan kabiliyet çok lazımdır. Fakat sen bunları yok ederken. birtakım ikinci el Türkçe kaynaklar. fakat bunun bazı kıstasları olmalı öyle mi? Her yerde tarihe farklı açılardan bakılır. Bu da maalesef sadece okulda öğrenilmiyor. Türkiye de bunun istisnası değil. ne kadar resim yapabiliyorsunuz. bizim yerli adamlar o kadar kolay yapıyor ki. Cahilce bu sahaya girenlere gülerler. Nasıl yapıyor? Bakıyorsun kullandığı malzemeye. Fatih dostu olmayan yabancı adamların yapamadığını. ne bir vekayiname okumuş. Yani aynı malzemeyi farklı şekilde kullanırsın. Hiçbir şekilde ne bir kitabe okumuş. Yani adamın biri farklı bakarken ilmi malzeme kullanmalıdır ve bunu da ahlaklı bir şekilde kullanmalıdır. kendi tezini hurda ve mesnetsiz lâfızla. ne kadar müzikal bir adamsınız bunlar tarih yazımında şaşılacak kadar etkili unsurlar. Böyle olmaz. Ancak birkaç kişi bunun dışındadır. Yahut aksini alalım. birtakım kaynakları da bilmek zorundasın. Bu olabilir. hayret ediyorsunuz. Herkes İstanbul'un fethine kasideler yazmak zorunda da değildir. bunun tersi noktada yer alan bir arkadaş da oturuyor. Doğuştan ne kadar hafızanız kuvvetli. Osmanlı tarihinin müessesselerini göklere çıkarıyor. İiber Ortaylı 37 Tarihçinin kaynakları iyi kullanması lazım. Okul ancak yol gösterebiliyor. • . Burada mühim olan bakıştaki asgari müşterektir.
İskender Pala. yeni nesiller dili gittikçe unuttu ve kendilerine has. Doğru metodoloji ve anlayış. Onun için edebiyat tarihleri bizde çok zayıftır ve maalesef büyük tarih yazımına malzeme vermekten de uzaktır. Ama kronoloji bilmeden tarih yazılmaz ve bilinmez. Onu biz yapıyoruz. uğurlarsınız. yoksa Nedim veya Urfalı Nabi daha mı önemli? Bunun üzerinde çok durmak gerekir. Orhan Şaik Gökyay. tarihçiler. Acaba Namık Kemal çok kasvetli bir şair midir? Türk şiiri olarak Namık Kemal'i mi öğrenmeliyiz. şiiri her gün eşi Ferhunde Hanımefendi'yle okurdu. yani edebiyat tetkikleri yapacaksınız. mimariye. o tarihi yapan asıl unsurlara. tarihleri bilmeden tarih anlaşılmaz. Aslında niye üzüleyim. Hele 19. sadece Allah'a dua eder. Bizde bu perspektifte bir tarih yazıcılığı var mı? Biz Türklerde bir kronoloji nefreti vardır. Zaten eski dille irtibatımız kaybolduğu için. Sonra onun arkasındakilere bakarsınız. Orhan Şaik Gökyay öldüğü gün de üzülürüz. Yani 19. Nihayet 19. reform meraklısıdır. 2000 yıllık Türk şiirinde acaba Şinasi'nin hakikaten bir yeri var mıdır? Efendim bu siyasi bir adamdır. Aslında her gün yirmi tane adamın kapısında sırada olması lazım gelirdi. Böyle olmaz. eğilerek bütünü kucaklamakla mümkündür. yüzyılın Osmanlı diplomasisi üzerine çalışılmalı denmiş. Şiire münhasırdır. sanata. Yani şiiri doğru okumaktan aciz adamlar içinden Orhan Şaik Gökyay çıkmaz. Şüphesiz ki evvela toplumsal düzeni anlatmak için onlarla konuşacaksın. Siyasi tarih bilinmeden tarih olmaz. Farsça kelimeyi yanlış telaffuz eden edebiyat doçenti biliyorum ben. onların çoğu da orada niye okudukların bilmezler. "Osmanlı deyince sadece tarihi hatırlamamız ve bütün yükü tarihçilerin sırtına yüklememiz yanlıştır. Bu olmaz. folklora vs. Divan edebiyatıyla ilgilenip de. Mesela Osmanlı'nın edebiyatı da tarihi kadar önemlidir. Çünkü bir toplum yalnızca tarih perspektifinden bakılarak doğru temellendirilemez. Çünkü tarihin satır araları edebiyat metinlerinde gizlidir" diyor. öncü bir gazetecidir. Türkiye'de 10 tane edebiyat fakültesi talebesi var ki. asra gelince adamakıllı abestir. asır edebiyatını bizim umumi Türk edebiyat tarihi içinde yeri ve ustalığı ne olacağı çok tartışılan adamları incelemekle halledeceğini zannedenler yanılır. bunu bilin. yani edebiyata. Arapça. Arkasında adam yok ki. Bizde edebiyat tarihleri çok zayıftır. 90'ını geçmiş bir üstadın artık ebedî istirahatgâhına çekilmesine. bizde yavaş yavaş bu sahaya girecek kabiliyetli adam ihtimali de azalmaktadır. Tamam. Onları bir kere kesin bilmemiz gerekiyor. zayıf bir argo yarattıkları içindir ki. Neredeydiler? .
• Tarih eğitimi konusunda sizin farklı bir yaklaşımınız var. kendine göre Sovyet devrinde çarpıtılmış bir milliyetçilikMarksizm arası tarih görüşünü perdeye yansıtır. Bu dallar bizde çok zayıftır. Corneille gibi. Sadece tarih okumamaktan. tüm tutarlılığıyla görürsünüz. Bunlar ciddi birimlerdir. Birtakım adamlar bana diyorlar ki. Bir kere doğru dürüst bir tarihi ressamımız yoktur. tarihi romandır. bir Surikov yoktur. Kanaatim budur. Fakat başka yerlerde o zihniyet yok. Dolayısıyla bizim milletimiz tarih bilmez. Mesela Eisenstein vardır. Schiller gibi. 18 yaşını bitiren çocuğu. İyi gidiyor mu. bölüm yanaşmadı. Macar Szabo da böyle biridir. Osmanlı tarihi Türk tarihinin üzerine örtülmüş kara bir şal mıdır? Bunlar hurda lafları. Goethe gibi.. Sonra Aleksei Tolstoy bu devirde böyle yazardır. • Osmanlı tarihinin Türk tarihi üzerinde örtülmüş kara bir şal olduğu yönünde iddialarda bulunanlar var. İşte Passolini bunlardan biridir. Adamın tablosuna baktığınızda Rusya tarihinin bir safhasını hazmeder. ODTÜ'de yapmak istediler. bir yaştan sonra bunları öğretmek durumundasınız. Dolayısıyla tarih. . bence tarih okutuyorum diye almak cinayettir. Tarih Türkiye'de belirgin bir yüksek tahsil düzeyinden sonra yapılması gereken bir şeydir. Bir İlya Repin yoktur. Mesela birtakım şairler tarihçidir. Bunu bir tek Halil Hoca Bilkent'de yaptı. "Bizim memlekette tarih tetkikatı zayıftır. Bunlar mümkün olan şeyler değildir. Bizlerin bu gibi araçları yoktur. Puşkin gibi.. Büyük sentezler yapılmamıştır. 18 yaşında çocuğu hukuk okutuyorum diye eğitime almak da cinayettir. Bu tarihi aktaracak ana ve ara araçlar yoktur" dediniz. Ama iyi rejisördür. monografilerinden geçer. Nedir bu ana ve ara araçlar? Mesela bu dediğim araçlar Avrupa tarihinde tiyatrodur. bilmiyorum. Sonra tarihi film çeviren büyük rejisörler vardır. Üniversitelerdeki tarih bölümleri lisansüstü hale getirilmelidir.• Bir konuşmanızda. kitlelere böyle birtakım alimlerin sentezlerinden. tarihi sevmemekten dolayı bilmez.
Oysa böyle bir ülkede sen bunu yaptığın an doğacak tahribatı düşün."Efendim Osmanlı'yı bırakın Selçuklu mühim. Farkında değiller ne kadar çok gülünç bir duruma düştüklerinin. O dönemin Batı dillerini bilse Avrupa kültürünü meslek edinebilecek bir adamdı. 6 asırlık bir sır. yeniçerilerin ilgasıyla Rus stralitlerin idamı gibi iki vakayı karşılaştırmak gibi çok orijinal tarihçilik de 3A İlber Ortaylı 42 orada yer alır. tarihçiliği sıfıra yakın. aklı başında ve ilginç yorumları olan bir tarihçi ama dönemin imkânsızlıklarını ne dereceye kadar aşabildi. Birincisi dünya tarihinde kuruntuya gittik. Bizim gibi okuması yazması kıt. Roma ve Arupa tarihini kendimizi bilmek ve anlamak için öğrenmeliyiz. O kadar. ne de 20. bu çok tahripkârdır. Vardır Türkiye'de de maalesef böyleleri. o da sistematik bir tarih yazmamıştır. Herkes de bunu bilir ki. Bizde bir de yakın tarih eğitimini vurgulamak gibi bir eğilim başladı. En kalın anti-Rousseau denemeyi o kaleme alabilirdi. • Biz bunlardan dolayı mı bir reddi mirasla karşı karşıyayızl Bunlardan dolayı müthiş bir cehaletle karşı karşıyasınız. Yani bu tarihin içinde Osmanlı tipi geleneksel vakanüvis tarzı da vardı. İşte kadim Yunan'dan bugüne gelen bazı müesseselerin tartışması da yapılır. "İslam'a karşı daha fazla eski kültürümüzü muhafaza etmiş" diyor. Cevdet Paşamız var ki. ki Almanya II. "Selçuklu daha liberal" diyor. hiçbir manası yoktur. çünkü biz onun içindeyiz. cihanşümul bir tarihçi hiçbir zaman çıkaramamış bir toplum için bu nimettir. Bu dahinin dışında bizde ne 19. Bu modern Almanya kimliğidir." Neden Selçuklu Osmanlı'dan mühim? Adam. Adam bununla gidecek sizi 1300'den 1900'e boş bırakacak. yüzyılda çok parlak bir adam görüyorum. Ben bir fakültesinde ders verdiğimde Berlin'de talebeler 1648 Vestfalya Anlaşmasını bilmiyorlardı. . Harp'ten sonra faşizm belasını ve faşizm zihniyetini ortadan silmek için yakın tarihi çok okutmaya başladı ve eskiyi müfredattan sildi. Bunlar boş laflar. Yunan.
Yani. Bu sakat bir eğilim ve herkes tarafınan bir kenara bırakılmalı. Onun için yüzyıllar diye bir şey yok. . O tarih okunan ülkede bunun yarattığı tahribatı düşünürsek. Her şey iyiydi. Ne demek tarihi reddetmek? Bakın mesela Rusya hiçbir zaman böyle bir şey yapmadı. ama onun üzerinde pek durmuyorum. Ermeniler priority iddia etmişlerdir. Avrupa milliyetçiliğiyle. 35 Ermeni Nüfusu Her Zaman Azınlıktaydı Ermeniler. Ermenilikte 300 yıldır Mekitaristler vardır. Kültürel etkisi var daha çok. Bağımsız devletlerin hiçbirisi niçin bağımsız olduklarını ve nasıl bağımsız olduklarını bilmiyorlar ve onun sıkıntısını çekiyorlar. Cumhuriyetleri de kendi milli tarihlerini o kadar iyi okumazlardı ve onun sıkıntısı çekiliyor şimdi. bizim buna hiç dayanamayacağımız açıktır. • İkinci Dünya Savaşı yıllarında Kırım'ın Ortay beldesinden mülteci olarak yollara düşen entelektüel ve asil bir ailenin Avusturya'da vatansız olarak dünyaya gelen çocuğu olarak 1947'de doğdunuz. ondan evvelki insan benim için mühim değildir" demedi. Bu önemlidir. Onların ulusal direnişin doğuşu üzerinde çok etkisi yok. "Ben Sovyet tarihini okuturum. dış dünyanın dengelenmesiyle Yunan ayaklanması ile Ermeni milliyetçiliği inkişaf etti. Türkiye'nin Ermeni topraklarında. defter ve kitap mı ya da toprağı eşeleyerek bulup çıkarttığınız şeyler mi? iyiydi. Yemem içmem de iyiydi. Herkes gibi bir çocuktum. Bizans'tan sonra Türk İmparatorluğu'nu hoşnutlukla karşılamış ve Selçuklu iradesiyle olabildiğine uyum içinde yaşamış bir cemaat idi. Böyle bir şey olmaz. Mahrumiyetim de oldu. Politikayı çoğunluğun olmadığı yerde takip etmek zordur. Farkında değiller ve bu gidişle de olamayacaklar. Milli laik üsluplarını inşa edemiyorlar. Bu yeni dünyanın oluşumuyla. Tarihi öncelik yani.Alman tarihinin en önemli olaylarından biri. Yunan ayaklanmasından sonra Ermeni önderleri bağımsızlık istedi. Ondan evvel. Küçük Asya'nın bizim vatanımızda hiçbir zaman çoğunluk değillerdi. Katolik bir tarikat. Tabii Marksist anlayış içerisinde bir laik anlayış ve inşaa safhasını öğretmek mühimdir. Size verilen hayatın eşanlamlısı elinize tutuşturulan kalem. Sonra biliyorsunuz.
• "Kıt paramla Avrupa'daki demiryollarının ikinci mevki vagonlarında oradan oraya gezindim. Avrupa'ya geçmek çok zor oldu. Onu görüyoruz ve yaşıyoruz. Bunlar zayıf olduğu ölçüde de öbürü zayıf olur. kestiği kestik hiçbir işe yaramaz. Tarih yolculuğunuzda siz sustuğunuzda surları konuşturan bir gençlik gördünüz mü karşınızda? Ben sustuğumda surları konuşturan! Bilmiyorum benim zamanımda tarih bakışı muhtelifti. Başıboşluk olur. fakir gibi ama daha organize bir ülkeymiş. kanun-organizasyon geleneğinin bir örneği. • Bu kitapta yer alan. Boğaziçi. Çok zor oldu. Çünkü kanunun olduğu yerde ancak demokrasi ve özel sektör gelişebilir. simidi kuşların önüne atan bir çocuk gibi mi kaldığını sormak istiyorum. Onların olmadığı yerde bir şey bekleyemezsiniz. Türk vatandaşı olduğunuz ve araştırmacı yönünüzle. etrafa bakınca biraz sıkıntılı. Ortadoğu'ya çıkılırdı. Yani bu gezi sizi nasıl bir karşılaştırmaya itti? Türkiye. Orada gezinirken çok tecrübelerim oldu. Ama yani yurtiçini. etrafı iyi gezdim. Önünden geçen Sideli korsanların. Antalya Konyaaltıplajında hiç kimseler yoktu. Mülkiye. "Eski Dünya Seyahatnamesi"nde Türkiye'nin diğer ülkelerin yanında simit satan mı. "Ama asıl el değmemiş ve güzel olan bizim ülkemizdi. Türkiye kapitalizmi. Aksaray Niğde'si ile Sultanhan üzerinden Konya'ya ulaşmak XIII. Galatasaray gibi üniversitelerde profesör olarak devam ettiniz. Ben gezdim. Çok zordu gezme. yani Türkçe sayesinde her yere girip çıktım" önsözünün yer aldığı. Türk devlet geleneğinin. asırdaki ipek yolculuğunu . var olan Türk tarihinin öğrenimine Halil İnalcık'ın öğrencisi olarak başladınız. deniz tanrısı Poseidon'un ve Nereidlerin hayaliyle denize giriyordum. Onlar benim için bir kazanç. Onu da yaptım.• Daha sonra tesadüfen Türkiye'ye yerleştiğiniz. ODTÜ. Onun için astığı astık. Bir imparatorluğun hepimize bıraktığı en önemli ortak mi Tarihin İzinde ras. Ne istanbul'daki istanbul'u gezerdi. Öğretiminize ise I979'da doçent ve daha sonra Bilkent. ne de Türkiye'deki. fakat Türkler dünyayı hiç gezmezdi. Ben de o zorluğa dahil oldum.
yaşadığını anlamanın felsefesi mi size göre? Maziyle yaşamak.. .. iri yarı olmanın avantajları var. Bizde öyle bir şey yoktu. Çok önemli bu. O sayıda gidip görebiliyorduk her şeyi. "İlber'in bir bilimadamı olarak en büyük özelliği ruhunun da bir bilimadamı olması. Temel özgürlüklerdendir.neredeyse lam lezzetiyle veriyordu. rehber kurslarıydı. tercüman. ekmekle su kadar. Bir arkeolog için. Ben severim çocuğumu. ama seyahat her zaman ucuzdu. Ben bugün bakıyorum National Geographic ve Atlas dergilerine bilhassa. aklım da ruhunu da bilime verebilmiş bir insan. Bugün değil. Bugün artık daha iyiler. • Özgürlüğünüzü kısıtlamasına izin vermediğiniz bir diğer konuya geçelim. Onun için seyahat hürriyeti benim için çok önemlidir. Tabii U7 İlber Ortaylı 47 erkek olmanın. Çok maziye sarılmışımdır." ifadelerini kullandı. kız öğrenci yapamaz aynı şeyi. Yol yoktu. ama orada yine kızlar daha azdı... Kız-erkek gezebiliyorlar. Türkiye'de eskiden kolay değildi bu. eve dönüşte paylaşılacak mutluluğun adı mıdır aile? Aile ailedir. karma gruplar var. ama 30'unuzda evlenseydiniz şu an bildiklerinin yarısını bileceğinizi. Kendini okumaya son derece hasreden bir insan."gibi hislerinize bakacak olursak. insanı çok temizleyen bir şeydir.. maziyi yâd ederek yaşamak. Tozu toprağı dahil. bir tarihçi için onun hangi döneme ait olduğunu bulmanın. Kadınların o konuda yetişme şansı da daha azdı. Her yerden her yere gidebilirdin. 25'inizde evlenseydiniz bir şey öğrenememiş olacağınızı söylemiştiniz. Fakat dediğim gibi bilinçli olarak kurulması gerekir. Çocuk çok önemli. İmkân yani. Çok zor. Kadın gezemez. İnsanlar yardımcıydı. 35 yaşında evlendiğinizi. İnsanlar ona sahip olur.. kazdıkça antik anforalara ulaşmanın. • Tiyatro sanatçısı Zeliha Berksoy sizi anlatırken. Benim zamanımda bu işin tek organizatörü. O değişikliklerim için çok önemlidir.
Ooo dedi. Mesela 12 Eylül'de o kurumlar devletleştirildi. Geldi beni tebrik etti. İlber Ortaylı • Cumhurbaşkanı Demirel son Paris ziyareti sırasında Marigny Sarayı'nda sohbet ederken. Hasbelkader her yerlere gidip yerleşen Allahlık adamlar da vardı. dedi. Hoşlanmam. Yani kendilerinden haberi olmayan insanlar Tarih Kurumu'na üye yapılıyordu. Sıradan insanlardan çok sıkılırım. Ecnebiler vardı. şöyle bir şey söylemiş: .Sizin ruhunuza inen en büyük vahiy. Bu Balkanoloji kongresiydi.. • Murat Bardakçının sizin Türk Tarih Kurumu'na üye olmanızı engellemek için bir seçimde oy sandığının bile kaçırıldığını. Böyle insanlar da ötekilerden daha beter olurlar. Onun en hazin tarafı bu tür adamların garip üye kompozisyonları çıkartması. isim vermek Lazım değil. gençlikten tanışıyorum. İktisat tarihi kongresiydi. îyi insanlar olsa da sıkılırım. Çünkü bir şey yapmışlar. O muhitte de bir şey öğrenirdim daima. 1980'di. Öyle bir problem vardı. yoksa ne biliyorsam aldığım bilgilere borçluyum mu diyorsunuz? Ben onunla çok eskiden. geçmişten bugüne gelen devinimler mi. O da aynı şey. Yani bizim meslektaşlarımızdı. Kendi kendine şaşırıyor. Fazla da üzerinde durmamak gerekir bunların. Orada benim adım ilan edilmiş. Atatürk'ün Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu için vasiyetnamesinde belirtilen mali menfaatlerin saklı tutulması gibi sahip çıktığı değerleri neye göre belirliyor sizce? Rahmetli Sinanoğlu ve birkaç kişi rey vermişler seçimde. Üç kere reddedildi. Ardından TÜBA kuruldu. Ben sıkılırım cahil insanlardan açıkçası. hangi sebep ve hangi sıfatla? İnsan dikkat eder böyle yerlerde. Sizde duyuyorsunuz. sizin kuruma hâlâ üye kabul edilmediğinize dair bir bilinmeyeninize dikkat çekmesi üzerine soruyorum.. Maalesef Tarih Kurumunun iyi bir idaresi vardı Uluğ Bey'in zamanında. ama üyeler bu memleketin üyeleriydi. entrika çevirmekten. Onların içinde çok seçkin insanlar da vardı. Şerif Mardin'i reddetmek." Ertesi gün olmadı. "bu buraya seçildi. Şerif Mardin. Onun için bu kurumlar kendilerinden kaybediyor. Türk Tarih Kurumu. Mesela duyuyoruz. Devamlı bir şey öğrenmek iyidir.
Türk toplumu. Kendine göre bir devlet. gevezelik özründen geliyor. arkasından yürüyen duvardan kaçabilir mi? Okuma özrü.. O aynı zamanda bir kültür ve medeniyet imparatorluğudur. Onu ifade ediyor. kendine göre bir kültür Osmanlı. ama öyle görünüyor ki. kütüphanenin bir ordu gibi üzerine gelmesinden korktukça. İyi mi kötü mü bilmiyorum. Mesela bunun endüstriyalizmle. Benedictus'un.. konuşmayı seviyor. Rusya hep okurdu. gayet doğru bir söz. Ayasofya'yı ziyaret eden 6. Tavsiye. 500 senelik bir hastalık olduğundan bahsetmişsiniz. hediye ve ceza üzerine kitapla baş başa kalan bir insan. bilim böyle konuşuyor. gençliğimde Kuran-ı Kerim'den ayet zikredilerek konuşulurdu. • "İslam medeniyeti hakkında bilgisi olmayan Papa 16. En ilginci edebiyat da böyle konuşuluyor. okuyor yine. Siyaseti böyle yapıyor. Türkiye az okuyor. Şimdi kayboluyor. Okumayla gelen bir şey. Ve tabii sayısız eserler yazmışlar. kahramanlık veya savaş dışında tarih yazmayanların hatası mıdır? O öyle bir imparatorluk. ama şimdi bir değişme var. Hatta orada müdür İslam dünyasından gelen önemli bir misafirin namaz kılmasını engelledi. hümanizmle de alakası yok. aşk ilişkisini hatta seks ilişkisini bile onunla tarif ediyor. Öyle bir kuşaktayız ki. Hadi edebiyatı geçtik. kelam meselelerini de öyle halletmişiz. Onu söylemek istemiş. Yani bir nesil felsefeyi böyle yapmış."Osmanlı sadece savaştan ve fetihlerden ibaret bir imparatorluk değildir." Bu söze göre. Yunanistan. Çok ilginç. Paul'ün yaptığı gibi hemen duaya başlamaması temenninizi iletmiştiniz. Bunlar hep gevezeliğe dayanan şeyler. ezbere dayanan bir kültür vardı. Ben çocukken. kabahati yobazda aramamızdan ve bunun da 50 senelik değil. Eskiden :07 öyle değildi. Çok hıfza. padişahların kafasına fesi büyük çizenlerin. îran çok okuyor. İnanılmaz imaj. . Her şeyi konuşarak hallediyor. Halen okuma çok kuvvetli değil. Dedikoduyu konuşarak. • "700'üncü Yılında Osmanlı'" konulu Siyaset Meydanı programında toplumun okuma özründen. Gayet geniş bir porno edebiyatı var Türkçede.
Bu sanat tarihimizin mağaralardan. Onun için bu gibi tasarruflarda ve önerilerde bulunan adamların. Bir tek Ayasofya değil.O da itaat etti. Papa da nihayet bunu yaptı. Zannediyor ki. böyle bir şeyde ben kesin itaat isterim. Keşke bütün Topkapı Sarayını. Kurtuba Camii'nin hazin durumuna bakarsanız. İstanbul şehir müzesi çünkü. Bu kararı bu toplum bile hazmedemedi. ilk defa da İstanbul'a geliyormuş. kütüphanemize. Bir sürü yer var. Kariye (Kkoru) öyle. Yarısı müze. Ağalar Camii'ni de orayı da onların yaptığı gibi cami yapalım. Yetmez. saray bina dolu. üniversalizmle. Akıllı bir ziyaret yaptılar. hoş binalarımız olsa. Aldığınız cevap. Bu olmadan ben o kadar kitabı nereye koyacağım? O kadar yer yok Topkapı'da. cami. padişahın yaşadığı yer olarak. Ayasofya'da dua edilmemesi gerektiğini de savundunuz. Türkiye tarihte görülmemiş bir karar aldı. Müzelerin müezzinlerin değil. Kütüphane 1924'te yapıldı. İşin garibi. Geldi. Son derece asil ve fenni bir bina yapılsa ve orada arşiv ve kütüphane muhafaza edilse de. denize doğru geniş bir saha. koleksiyonlarımıza ayrı. Alakası yok. Osman'ın Kuran'ı. Piri Reis'in haritası ve binlerce eşsiz elyazması bulunan Fatih zamanından kalma Ağalar Camii'ni onarmak için Anıtlar Kurulu'na başvurmuştunuz. saray olarak tanzim etsek de. Orayı yapabilirler. Burada şehir müzesi olmaz. Bütün o Sarayı hümayunun içinde tek tek herhangi bir turistin bakmayacağı teferruata. halkın sesinin yükseldiği yer olamamasının nedeni ne? 1934 noktasına herkesin itaat etmesine son derece dikkat etmeliyiz. Trabzon'daki Ayasofya öyle. Kendisi için bir kazançtır yani. Yedikule'nin orası mesela. Avrupa'yla ilgisi yok. • Topkapı Sarayı Müdürü olarak siz. Yarı yarıya Fethiye Camisi öyle. Bu mütevazı bir saray. tapınaklardan gelmemesine özgü sıntrsal bir yaklaşım mıydı? Cami tabii ki Fatih'ten başlamaktadır. içinde Hz. Türkiye'de uyanan kötü imajını sildi. Sultanahmet'e. Darphane denen yeri almış. Rutubet bakımından mahsurlu . arşivimize. Çünkü o ve maiyyeti doğu Hıristiyanlarının ve Doğunun ne olduğunu bilmiyorlarmış. yıkıntılara kadar görmeleri lazım. Bunun özgürlükle. Ayasofya'ya şaşırdı. Anıtlar kurulu bunu revize edecek. "Cami olarak kullanmak şartıyla onarabilirsiniz!" oldu. şehir müzesi olacak. o sarayı çok iyi bilmeleri lazım. Orası 1934 kararıyla müze olmuştur. Alışılmış bir yer. Mesela Tarih Vakfı da gelmiş. Belediye Feshane'yi istiyormuş. yarısı kilise. Birisi onlara öyle söylemiş.
Çok üzüldük. devretmemiz için. Sultan Vahideddin de dahil bu kurala. Bu bekçiliğin. genel kültürleri. biz de sana ona göre muamele ederiz. Emekli olduğu için bir yerde onun işini devraldım. iki istisna var. sultanlar ve torunları da. Bu işle uğraşan insanların. Yani asıl mühim olan itibardır. Yani müzelerin. Yapmadıkları takdirde başarıları kısa vadeli olur. korumak isteyenin niyetini biraz açar mısınız? Kanundur. Bir. Devlet reisinin sancak ve mühürleri satış konusu olmaz. Filiz Hanım sarayla birlikte büyüdü. Tesadüfen eline geçebilir. saygıdır. Ticaret gerekli bir şey. Bir şey de yapılamadı. rant. tarih hassasiyetleri pek ilerlememiştir. küratör durumundaki insanlardan böyle bir kötü puan almak iyi değildir. • Uzun yıllar müdürlük yapan Filiz Çağman'ın yerine getirildiğiniz Topkapı Sarayı'nın 20 yılından itibaren müdürüsünüz.bir yer. Sultan Vahideddin'e ait "mühr-i hümayun"un devletin resmi mührü olduğunu savunmuştunuz. sancaktarlığın. Bunların ticaret konusu oluşturması da bir yerde koruyucu bir mekanizmadır. Sanat muhitlerindeki. Orada başka türlü görevini yapacaksın. Piyasaya düşmüş. Az bir zaman değil. Türkiye'de devlet reisinin mührü çok önemlidir. Oradan sonra müzenin müdürü oldu. ticari kâr ya da hatıra peşindeyken. Okulu bitirmiş. Bunu satın almak isteyen ya da satışına vesile olan. sanat galerisi. Çok hazin bir şey. Maalesef oluyor. girmiş yazmalara. Türkiye'de bazı mukaddeslere dikkat etmesi lazımdır. Çok iyi yetişmeleri lazım. birisi onu satmış. . Yetiştirilmeleri ve arkasından gelenleri yetiştirmeleri lazım. Osmanoğulları ailesinden olan biri. muhafızlığın devamı için sizin dışınızdaki kimselerin yapması gereken ne? Evet. Onu yapmazsan. Bu konuda hassasiyet gösterip elbirliği. unvandır. antikite uzmanlığıyla uğraşan kimselerin. Birini bulmamız lazım. Ondan çıkmış bu. Tavsiye etmem kimseye. Buna rağmen bazı şeylerin mukaddesatı olması lazımdır. bizim memlekette gerçi istisnası olsa da. Hanedan azası değil. Ama genelde iyi değiller. • Devlet sancaklarının ve mühürlerinin satılamayacağını belirtmiş. Bu eski eserlerle uğraşan insanların. mesleki eğitimleri. işbirliği yapmaları lazım. onu elde edemezler.
Doç. çalmanın ülkenin kiremitlerini tek tek sökmek olduğu ne zaman anlaşılır sizce? Herkesin hassasiyet göstermesi lazım. sanat tarihçi uzmanların gözünde itibarları olmaz. dış etmenlerden daha mı çok? Kaçakçılığın tarih eserde vardığı noktaya bakarsak. ama onların arasında bir fark vardır. Julien Rubby başka türlü bir yerdedir. rezil herifler. Onun başındadır. Öbürü de tabii ki iyi bir küratördür. Çok önemlidir bu. nebbaş. İstediği kadar Metropolitan olsun. Onu bilmeleri lazım. Fırsatçıdır. Mazide böyle şeyleri yapanlara ve savunanlara da iyi bakmayız biz. Şimdi bugün bunu tasdik eden. • Satılma olduğu kadar çalınmada müzeler için kâbus konusu. İtibar her yerde önemlidir. Buna göre sizce devlet yönetenlerin kıyafete bakışı nasıl olmalıdır? Anlamsız bir yorum! . Yani geçen asırda adamı. seviyesiz adamlar. adam çalıp değiştirmiş. beceriklidir.. İstediği kadar yerini kurtarsın.. Ona göre saygı görür.. Mesela Amerika'da bazı müzelere karşı bir saygı vardır. Bunlar gaddar herifler. iyi bir müessesedir.küratörlerin. :12 • Osmanlı padişahlarının savaşta galip gelmek. Ayasofya türbelerinin çinilerini parayla tamir et diye getirmişler. devlet adamlarının giysilerinin inançlarına göre ayrışması bir tek eşlerin türbanlarıyla gündeme geliyor. Ben insanların saygınlığına bakarım. Şimdiki üniformaların.. bilgilidir. sahip çıkan adama ve kuruma da biz nebbaş diye bakarız. Çok önemli bir şeydir bu.. Müzeden üç sakal-ı şerifin çalınması ve onlar için DNA testi yapılması konusunda düşüncelerinize başvurulmuştu. Hülya Tezcan tarafından bir kitap haline getirilmişti. Öbürü de bir yerdedir. Müzelerin güvenliğini tehdit eden iç etmenler. Saygımız olmaz. Ama Metropolitan öyle değildir. korunmak ve şifa bulmak amacıyla zırhlarının içine giydikleri şifalı gömlekler ve üzerlerine işlenmiş işaretler. Hiçbir zaman Julien Rubby ile bir Monteello aynı adamlar değillerdir benim için. Kaçakçılara gelince. Çünkü bunlar çalıntı mal almaz pek. ama. Dr.. Biz o adamlara pek hırlı diye bakmayız.
çok dostun olur. "Din ile devlet işleri ayrıdır" çok yüzeysel bir laf. Öbürküler gelip gidiyor. her an daimi bir hareket. anlaşmalarla bir yere gelmiş. Bu gibi yerlerde başkanı devlet tayin etmeli. Orada da öyle. hep bu tip uzlaşmalar. demokrasinin kurumlarıyla tamamen uzlaşarak sürüyor. Birtakım ecnebiler.. Eminönü'nün her milimetrekaresi pırlanta değerinde. Bütün mesele bu. 1986'da çıkan "İstanbul'dan Sayfalar" eseriniz var. Çok zordur Eminönü'nde Belediye reisi olmak. bir anlaşma ve her an yapılacak daimi kontratlar var. Bu gibi yerlerde seçim. Paris'i ise tayinliler yönetti.. Yenikapı istasyonunda bulunan antik gemi enkazları Osmanlı döneminde Langa Bostanları olarak bilinen bu bölgenin İstanbul'un antik . Mesela rey verenler Malatya'nın bilinen bir bölgesinden. tamamıyla her an bir uzlaşma. Ama her an her hareketimizde bir uzlaşma. Banliyölerde olurdu. Herhangi bir büyükşehiri yönetmekten daha zordur yani. • Kırıkkale Üniversitesi'nin 13'üncü akademik yılı açılışında yaptığınız konuşmada. Daimi hemşeri onlar. Buna göre laikliğin devlet ve millet için" din kadar geniş bir yeri var mı? Laiklik dediğin şey. her âlânda uzlaşma. "Kilise ile devlet ayrıldı Türkiye'de" diyorlardı. meçim olmamalı. Şimdi bu bilinen bölgelerin aksine hiçbir iş yapamazsın. Bugünkü Türk toplumu. Çok düşmanın olur. Zordur böyle bir yerde iş yapmak. Çok muarız bir grup çıkar. birkaç tarihi restorasyon dışında bir projeye imza atmamalarını neye bağlıyorsunuz? Onunla alakası yok.• Bizim tarihe meyilli illerimizin içerik yönünden zenginleştirilmesi ve sanatımız ve geleneğimizle işlenmesi neden eskisi gibi mümkün olmuyor? Mesela Eminönü'nü yönetmek isteyenlerin ne Bizans ne Osmanlı ve ne de Cumhuriyet'ten haberdar olmalarını. Yaşanan hayat. İstanbul'u sormadan olmaz. • Demokrat ve çok progresif görüşler bunlar. Tüp geçit olarak bilinen Marmaray'ın. Onlar gelip oturuyor. Aynı şey İsrail için de söz konusu. O mümkün değil. Komünistler ya da faşistler kazanırdı. Sonra bazıları cami demeye başladı. Çünkü her iki din de insanların 24 saatini ayarlar" demiştiniz. "Din ve devletin ay rılması Yahudilik ve Müslümanlıkta imkansızdır. Dikkat etmek lazım. Bunun böyle sihirli formülü yok. Paris Belediyesinde seçim olmazdı.
Doğrusu bu mudur? Romalıyız deyince. Yazıyorlar. Nitekim aynı uygarlıkla Hıristiyanlık devam etmiş. Osmanlı döşeme yolu olarak muhteşem bir görüntüye sahip. İstesek de istemesek de. Türkiye'de tenkit yapanlar. Arrigo Ruiz'in de dediği gibi hepimiz Roma İmparatorluğu'nun mirasçılarıyız. Buna göre yeraltı zenginliklerimiz. yerüstü zenginliğine değişilmeli mi? Şimdi oraya yalnız başka bir şey yapıyorlar ve üstünü örtüyorlar. Kökenimiz bu. hatta daha feci "Romalı Perihan'ın Roma'sı" falan anlarlar. İyonyalıyız demiyorum ki. çünkü kaldırılacak. Yani beşer tarihinin en birleştirici. Fakat bu yol. Böyle kasaba duygularıyla. Ve bunu tevarüs eden biziz. en sentezci uygarlığıdır. Bunlar Roma deyince İtalyanların başkenti. Zaten bu gibi adamlar yüzünden Türklerin hakları da mağdur duruma düşürülüyor. Bu memlekette bazı şeyleri illaki Avrupa'nın müdahalesiyle mi düzelteceğiz? Çok ayıp. Biz mesela Ermeni tezini savu . Karadeniz kıyılarından Cebelitarık'a kadar hepimiz Akdenizliyiz. • "Avrupa ile Akdeniz arasında Lazio Ödülleri" gecesinde İtalyanca yaptığınız konuşmanızda. Roma ne? Tarih ne? Uygarlık ne? Okumamış insanlar. Din olarak da Müslümanlığı almışız ama bütün bunlar eski Pagan İmparatorluğu'nun birtakım müesseselerini de benimseyip geliştirmemize mani değil. dalını inkâr eden yaprak kurumaya ve ölmeye mahkûmdur!" gibi eleştirel göndermelere de maruz kalmıştı. Avrupa. Asya ve Afrika'ya yayılmış durumdaydı. yani Romalıyız.. Bir sütunu ele geçiriyorlar. kasaba kültürüyle dünya tarihi demek olan Osmanlı uygarlığı anlaşılamaz..Theodosius Limanı olduğunu doğruluyor. fenomenin farkında olmadıkları için. "Kökünü inkâr eden dal.Roma uygarlığı. Ama dilleri uzun. Roma bir uygarlıktır. kökümüzü mü inkâr ediyormuşuz? Neymiş bizim kökümüz? Şimdi bu Roma üzerinde konuşanlar. Bunları bilmek lazım. Türkçe konuşan bir kavimiz. Bunlar tabii böyle bir tarihin. bilsek de bilmesek de hepimiz Romalıyız" demiştiniz. İtalya'yı da aşar. Batıklar istasyonlara engel değil. Bizim askeri özelliklerimiz nereden geliyor? Biz Asyalı. Ne münasebet! Ben kalkıp. Bu konuşma barışt ve bir kültür simgesi olan Roma'yı amaçladığı kadar Necip Fazıl'ın. ". kök inkâr etme derler.
ama çocuk anlamıyor. Bunlar oluyor maalesef. imparatorluk değildir" diyor. Sen. Ne demek istiyorsun diye soruyorum. "İmparatorluk emperyalizmdir " diyor. Ondan evvel. Ermeni meselesinin yüzyıllar öncesinden bugüne kadar içinde gazı kalmamış bir çakmak gibi cepte taşınmasını nasıl değerlendiriyorsunuz? Geri kalmıştır. Tarihçi Roma ile Romalı Perihan'ı ayıramazsa. Avrupa milliyetçiliğiyle. bir propaganda savaşıdır. Onun için yüzyıllar diye bir şey yok. Böyle adamlar da vardır. Bir yazar diyor ki: "Türkün Türk'e Propagandası. Sonra biliyorsunuz. çünkü adamın biri çıkıyor. Yeni dünyanın oluşumuyla. Bu savaşta Türkiye geri kalmaktadır. • "Hoşgörü Toplumunda Ermeniler" toplantısında Türk -Ermeni ilişkilerine ilişkin. Ermenilikte 300 yıldır Mekitarist rakipler vardı. Kavga bir diyalog değil. Onların siyasi etkisi çok yok. Sen evvela kendine anlatacaksın. Yeni nesiller daha çok şey bilecekler. Çünkü hiçbir şey bilmiyordur. Bu iş çok çok 200 yıl bile değil. mantıkla ilgisi yok. İlimdir ve yakınlaşmadır" demiştiniz. "Ben bunu yapmadım" diyeceksin. "Eşit bir kavga yürütülmüyor. Katolik bir tarikat. Dünyayı anlamayan bir adam. Ermeniler. En azından lügata bakmayı daha çok bilecekler. Elli tane kanaat çıkar. mesela. çıkıyor da. Adamın belli ki. Kendi çocuklarımız anlamıyor jenosidin ne olduğunu. Kültürel etkisi var daha çok." Keşke onu yapabilsen. . böyle adamlar tez savunamazlar. Allah korusun! Bu avmaz işin ortaya çıktığı zaman iş bitiyor zaten. Düşmana ihtiyacın yok. Sorunun çözümü propaganda savaşı değildir. Yüzyıllar öncesinden evvel diye bir şey yok. Yunan ayaklanmasından sonra kıpırdanmaya başla dı Ermeni tezi.İlber Ortaylı :17 namayız. dünya imparatorluğu için nasıl konuşabilir? Osmanlı bir cihan imparatorluğu. dış dünyanın dengelenmesiyle ortaya çıkan bir olay bu. O kadar. Bizim propaganda kültürümüz son derece zayıftır. Yarın Amerika'dan da çıkar. Diasporadaki Ermeni tezine teslim olan adamın da bu işi ne kadar anladığı su götürür. lügatla ilgisi yok. Bizans'tan sonra Türk İmparatorluğunu hoşnutlukla karşılamış ve olabildiğine uyum içinde yaşayan bir cemaat idi. "Osmanlı devlettir.
Aşırı duygusal. Şehirli dalavereci olur diye. Zekâya mani bir şey değil. Bizim tarihimizden çıkartılmak istenen bir kesit oldu mu? Bu mümkün mü? Çok aşırı derecede yakın tarihleri öğretmek istiyoruz okullarımızda.Türkiye'nin Ermeni topraklarında. tarihçilerdir. Bizim vatanımızda hiçbir zaman çoğunluk değillerdi. tek çocuk alınmaz. Politikayı çoğunluğun olmadığı yerde takip etmek zordur. Oturup yazmamız lazım. İmparatorluk coğrafyasında sadece Türkler değil. Peki kentli çocuğun uyanıklığını. Ekmek tahtasının kıyılmış yerlerindeki izlere bıçağın gözüyle bakmak doğru mu? Daima tarih değerlendirirken böyle şeyler olur. Köylü daha temizdir. Tarihten çıkartılanlar eski gitmiyor. çok milletli bir devletin başındaydı. İlmi sentezler olmadığı için popüler tarihle kalıyoruz. Abdülhamit için. gözü açılmışlığını. ama bununla tarih yazılmıyor tabii. hatta sizin bir fakültesinde ders verdiğinizde Berlin'de 1648 Vestfalya Anlaşması'nı bilmediklerini söylüyorsunuz. Yahudi çocuk alınmaz. Ermeniler priority iddia etmişlerdir. bilhassa bir unsuru alıp çok şişirenler bizim gibi bilginin yürütüldüğü yerlerde rastlanır. köylünün saflığını mı gösteriyor bu? Bunlar bilinen şeyler. onu almaz oraya. Araplar ve Yahudiler de yaşardı. Abdülhamit dönemini 'adalet dönemi' olarak anar" diye bir açıklamanız olmuştu. Bizim lise takımı içinde en etkisiz hoca grubu bizim meslektaşlardır. Onlar bile II. Çünkü Yahudiler kural olarak kırsal bir millet değildir. Karşı tarafı dinlememe özelliği çok önemlidir. kentsel bir millettir. "Bu hükümdar. Harp'ten sonra faşizm belasını ve faşizm zihniyetini ortadan silmek için yakın tarihi çok okutmaya başladığını ve eskiyi müfredattan sildiğini. Haliyyüz zihindir. • Almanya'nın II. Hatta bir dönem adı tartışmalara katılan II. "Devşirmenin çeşitli kuralları vardır. . • Siz Osmanlı ordusuna asker devşirilmesiyle ilgili. Bu yaygındır. Tarihi öncelik yani. Kent uşağı. kalabalık ailelerden alınır. şehir uşağı devşirilemez" diyorsunuz. • "Tarihimizde utanılacak safha yoktur" diye bir serzenişi olmuştu tarihçilerin.
milliyetçilik. yabancı milletleri okumayan. ilericilik kavramları dünya çapında bir değişim geçiriyor. Bunun Türkiye'deki yansımaları konusunda ne düşünüyorsunuz? Bu konuda şehirleşme çok önemli. özellikle sosyalist takım Batıyı bilmez. lisan bilmeyen. • Tarım arazilerinin hayvancılık yapmak üzere çitle çevrilerek. onlarla birlikte bir mekânı ve bir havayı soluyamayan insanlar olması düşünülemez. ama enternasyonalizmden geçmelidir. Hele bizde daha da önemlidir. takip etmeyen. Yani milliyetçilik. Milliyetçilerin çoğu zaman kendi memleketimizi bile tanıdıkları şüphe götürür. muhafazakâr dediğimiz kesimin bizdeki gibi kasabalı. Çünkü biz yüz-yüz elli sene geç kalmışız. onlarla konuşamayan. Nerede kaldı ki . İngiliz köylü sınıfının gaddarca ortadan kalkması gibi bir olay bizde yok. Şimdi Türkiye'de hiç kimse. aslında çelişkili gibi görünür.5r > Milliyetçiler Türkiye'yi Tanımıyor • 15-20 yıldır. Ve bunun sonunda ortaya çıkan denge çok önemlidir. büyük koruma mekanizmalarına rağmen ortadan kalkmıştır. Hatta Fransız ve Alman çiftçileri de. muhafazakârlık. o arazileri ekip biçenlerin kentlere sürülmesini mi kastediyorsunuz? Evet. Şimdi şunun kesin tespiti lazım: Milliyetçi. dünyayı bilmeyen. içine kapanık. Yani insanların diğer insanları ve bütün beşeri tanımasından 59 :22 geçer. İslamcılar. İkincisi bizde politik bakımdan kırsal alanda daha fazla koruyucu mekanizmalar hâkim olmuş. Türkiye aslında bunu Endüstri Devriminin öncüsü olan İngiltere'yle mukayese edilmeyecek kadar hafif atlatıyor. İslam ülkeleri üzerinde geniş bir bilgi sahibi değildir.
Türkiye'de hiç yürümez. Çünkü hiçbir kuruluş ve takım tamamıyla kendi insanlarıyla gemiyi yürütecek lükse ve zenginliğe sahip değildir. Şehirlilik de yetmez. Kaşere de (Yahudi şeriatına göre helal yemek) hürmet etmediğini biliyorum. karides yemiyor. Dünyada var olabildiğin ölçüde ulusal olabilirsin. bu da mesela Yahudilerde vardır. Bu hiçbir yerde yürümez. o da zaten milliyetçi muhafazakâr olmaz. Evet. ama dine karşı tutum takmamaz. Bu bir kimlik ifadesidir. Ha saklanmayan olabilir. Sözgelimi Amerika'ya giden modern kesimden insanlar Türk müziğini. Muhafazakar. bilhassa ecnebilerin önünde bunu yapmıyor. Mesela koalisyon hükümeti kurulacak. • Son söylediğiniz. milliyetçi olamazsın. . Türk kültürünü. Ama cemaat önünde. döner kebaba iltifat etmiyor. Şehirliden kastedilen budur. Kendi partisinde olmasa da. Bizde de bu tip insanlar var. eğer duyduğumuz kadroysa işi yürütecek olan. bir başkası da olabilir. Yok. bütün dünyayı tanımak gerekir. Derviş'i tuttuğumdan ahbap olduğumdan değil. bu pek muhafazakârlık sayılmaz. vay halimize. Bizde maalesef keyfiyet böyledir ve kasaba değerleriyle hareket ettikleri için maalesef bu kitleler gerekli kadroları da içlerine alamadılar.öbürünü tanıyacak. Bak şimdi AB müzakerelerine girişecekler. Mühim olan kimliğine sahip çıkmasıdır. Bakın ben bir adamın cumartesi günü Şabat'ın kurallarına hürmet etmediğini biliyorum. yoğurtla et bir arada diye. Yani "bizim adamımız" zihniyeti var ya. ama öyle uzaktan ve eksik bilgiyle yapılırsa. o zihniyette insan bulunabilir ama onu da tanımıyor ve bulamıyorlar. dışişleri bakanı tayin edecek adam yok. Niye mesela Kemal Derviş gibi bir kişiyi düşünmezsin orada. bu milliyetçi-muhafazakârın kasabalı olması gibi bir olguyu silmemiz lazımdır. "İlla benim kadrolarım götürsün" diyorsan. domuz eti sevdiğini biliyorum. Türk tarihini yeniden keşfedip dört elle sarılıyor. Biri var diyelim içki içtiğini. hemen her partide öyle. o zaman beceremezsin. enternasyonelleşmiyorsun ve bu yüzden kendi değerlerine saklanıyorsan. ama yurtdışındayken ediyor. Mesela Boğaz'ın en güzel restoranına götür. dindar olmak zorunda da değildir. bana şunu hatırlattı. O bakımdan. • Bu zihniyet bir partiden diğerine değişmiyor mu? Efendim. Bu bir mürailik değil. Şimdi milliyetçi muhafazakârın illa dindar olması da gerekmiyor. Ve enternasyonal alana girdiğin vakit.
Mesela benim solcu bir öğrencim vardır. Muhafazakârlığı yıkmak isteyenler ayrı bir muhafazakârlık yaratıyor. Bu ülkenin bir özelliğini yakalamıştır. şehirli muhafazakâr bir grup var gibi geliyor bana. • Biraz geriye dönüp yakın tarihe bakarsak. bu da bana yeter. O çok azdır. • Modern muhafazakâr milliyetçiliğin söz sahibi olma ihtimalini nasıl görüyorsunuz? Muhafazakârlık bir toplumda ölmez. Ama bunu yaygın ve umumi bir kural haline getiremezsin. Batı'da çok daha kuvvetlidir. Türkiye'de bunu yapıyorlar. Öyle olduğu için de insanlar derhal onun dışına sapar ve bir müddet sonra da unuturlar. Yani kuraldışını kural haline getirmek de aslında bir çeşit muhafazakârlıktır. Mühim olan budur. Yani çok ileri bir bilinçle ve bilgiyle dini reddeden bir kişi. çünkü kurumlar kuvvetlidir. Yoksa din kültürüyle hiç alakası olmayan bir adamın ilerici olması çok da önemli değildir. adeta sistem dışı. Batı'daki laik düşünür tipi Ernest Renan'dır. bilerek dini reddederler. Batı'da insanlar vardır. dinle ilgisi yoktur. Mühim olan. 61 • Ama bu bahsettiğiniz modern dışı bir muhafazakârlık değil mi? Evet. fakat Hıristiyanlığı bilir. bu . Bilerek yapmamak başka bir şeydir. Vaftiz bile edilmemiştir. çünkü Şabat akşamıdır. Bu kesim kurumların etkisiyle ortaya çıkar. ibadeti kimseyi fazla ilgilendirmez. Türkiye'de çok garip bir şey var. Yani muhafazakârlık veya ilericilik aslında alternatifini bilerek. Çok bireysel çıkışlar tabii ki insanların hakkıdır. Sultanahmet'le yakınındaki Firuzağa'nın ezan okuyuşu adeta kanoniktir (birbirlerini makam olarak takip ederler). kimliğe itaat şarttır. Burada ise korkunç bir cehalet hâkim. Yani onun camiye gidip gitmediği. Şimdi tamam. bizim de bir yerde bazı şeyleri göstermemiz lazım. Ama bu tip şeyleri yaygın bir âdet haline getirmek. Cuma akşamı israil'de kimseyi yemeğe davet edemezsin. Din burada kuvvetli bir kurum değildir aslında. kanun dışı bir zorlamayla götürmek doğru değildir. Bakın. öyle. onu bilinçli olarak reddetmekten geçer. Evet isteyen her şeye itiraz edebilir. Bir gün bana şunu söyledi: Hocam.
üniversitelerimizde. Behice Boran orada olsa. muhtevasına bağlıdır. bu işin kalemşorluğunu yapan aydın sınıfının kalitesine. Yani sol ve sağ kalkmaz ama mantık ve disiplin yok olabilir. • Bir gazetenin bu kavramlarla ortaya çıkması ne derece ümit verici? . onun öğrencisi Mübeccel Kıray orada olsa. Ama bugün aynı şey söz konusu değil. milliyetçilikti bunların oranca düşeceğini beklemek abestir. Onun için mühim olan mevcudu kurtarmaktır. Geçmişteki İslam. Fakat mantığı. • Kasabalı bir İslamiyet. Türk diplomasisinin kaynağı olan Dışişleri Bakanlığında. sağcılıktı. 47 olaylarıyla buradan birtakım insanları attınız. Türkiye'de de dünyada da. Şehirleşen bir toplumda İslam da şehirleşecektir. Buna göre gazete kurabiliyor musun. kimler senin propagandistin oluyor. Tabii düşmediği takdirde nitelikli olması lazım. medyanı işletebiliyor musun. Ne oldu yani? Solculuk mu kalktı? Hayır yine var. Mesela Türkiye'de din de böyledir. Bugünkü mevcut partiler.. muhafazakârlıktı. Dedim ki.. sanatçılarımız arasında. muhtevası yok.tiplerin yöntemidir. Daha doğrusu şehirlinin dertlerine cevap verebilecek kadar iyi bir eğitimden geçecektir. bunlar önemli. • Niteliklileşme ihtimali ne sizce? Bu otomatik olarak gitmez. zaten Türk basını yeterince enternasyonalist olmuştur ama enternasyonal niteliğe ulaşmış mıdır? Bu olmadan da bu iş olmuyor. herhalde hiçbir zaman böyle bir banal retorik ve mantıksızlığa müsaade etmeyeceklerdi. Ama şunu söyleyeyim. mevcut cemiyet biçimlerine. tamamen kırsal kesimin elinde kalmıştır. mevcut problemlere en rafine biçimde cevap verebilmiş. kimler senin elebaşılığını yapıyor. gruplar cevap veremiyor insanlara ve asıl önemlisi ilerleyen tarihin gerçeği ve sorularına. söylemini kuruş biçimine. Tabii enteresan insanlar var matbuatımızda. Kimin nasıl yetiştiğine. DTCF'de düzenlediğimiz bir panelde sorulan sorular o kadar bilgisizce ve mantık düzeni o kadar darmadağınıktı ki.
Romalı demeye devam ettik. Yeterli kalitede olmadıysa da. 5 Bölüm :28 Bizim Avrupa • Biz kimiz. asırda İtalyanlar koymuştur. 16. dili Türkçedir. Ülkenin çoğunluk halkı Türk olduğu için bize Türkiye. Orduda ve bürokrasi de Türkçe kullanılır. Osmanlı cemiyetinde aristokrasi yoktur. ve kısmen 17. Bu boşluğu dolduran bir basın organı da hem okunur hem yaşar. Ancak bugünkü Türkiye'nin insanı o gazetelerle bağdaşamaz. Bilhassa ordu çok Türk'tür. Geçmişte de her düşüncenin bir gazetesi olmuştur. Geniş kitleler ne denildiğini kavrayamaz. Çünkü bu Roma İmparatorluğunun bir devamıdır. Osmanlı'nın mirasçısı mıyız. matbuatta bu görüş ve tavır alışın bir sözcü bulması gerekiyor. "Turchia veya Turchmenia" gibi isimler koymuşlar. İstanbul'u fetheden Fatih de . onların talebine cevap vermek gerekir. Bu bir imparatorluktur ve bu imparatorluğun esası Türk'tür. Bize Türkiye ismini 12. Her halükârda ordunun dili Türkçedir ve Türk toplumunda ordu çok önemli bir müessesedir. Çekirdek olan muhafız kıtalarının çocukları 15. Aristokrasi olmadığı için de her sınıftan ve hatta her etnik gruptan gelen insanlar kolayca üst sınıflara kadar tırmanabilir. değil miyiz? Türk kimdir? Osmanlı Türk müydü? Türkler L'empire Ottoman denen renkli imparatorluğun esas aktörü olan bir millettir. asırda devşirme usulüyle Balkanlar'ın ve Kafkasya'nın köylerinden toplansa da bunlar Türkleştirilir ve Müslümanlaştırılırlar. Ama biz kendimize ısrarla Rum. Üniversite öğrencileri tatmin olmaz. ifadesini oradan bulmuştur. Sırp ruhban ailesinden geldiği halde birinci sınıf Müslüman ve Türk olanlardandır.Ee tabii. İçlerinden Sokullu Mehmet Paşa.
Yani İranlılar gibi. Türkiye'de Kemalist milliyetçilik modern. Buna bazıları "Osmanlı Kompleksi" diyor. 20. Araplar gibi Müslüman. Bu çok açıktır. Anadili Türkçedir. İstisnası yok mudur? Vardır. buranın Lüksemburg Dukalığına benzer bir hali var mı? Biliyorsunuz Saint-Germain'de defileden önce mankenleri . yüzyıl Türkiye'si bu yüzden Türklüğü aşırı vurgular. Bu çok açıktır. Bu durumda bu toplumun size karşı bir yakınlık kurması kolay değildir. Siz ne dersiniz? Türkler. Buna uyum sağlamayan bir Türk vatandaşını bu Cumhuriyet kabul etmez. askerdir. doğrudan doğruya kültüre bağlı bir Türkçülüktür ve bunun üzerinde ısrarla durur. Komünizmi savunma iddiasında olan Kızıl Ordu'ydu. Sovyetler Birliğinin en korkutucu yanı komünizm değildi. İmparatorluk'ta olduğu gibi. Ama bununla beraber tabii ki o da Türk'tür. Türk adını. Bunların kendi din ve kültürlerine devam etmelerine müsaade edilmektedir. Avrupalıların sevmediği bir unsurdur. pitoresk. Şimdilerde özgüvenimiz biraz yerine gelmiş gibi gözükse de bu kompleksi üstümüzden tam olarak atabilmiş değiliz. Lüksemburg Dukalığı gibi mi yaşayacağız? • Bazdan bize onu tavsiye ediyorlar. 1914-18 Harbini unutmamak lazım. kan bağına dikkat etmeyen. egzotik bir unsur değildir. Akılları olduğunu zannetmiyorum. • Türklerde Avrupa'ya. Fakat şurası bir gerçek ki. Burnunun dibine kadar gelmiş askeri bir unsurdur. literatürü sevilen. Batt'ya karsı aşağılık kompleksinden kaynaklanan bir hayranlık var. Ortadoğu'da İngiltereyle Fransayla çarpışan bir kuvvet. Türkçe şiir yazar. Askeri unsur her zaman için korkutucudur. Türk kimliğini herkes için ortak olarak kullanma eğilimindedir. Ve Türkler bugün de militaristtir ve istesek de isemesek de öyle de olmak zorunda.kendisini Kayser-i Rum (Doğu Roma İmparatoru) ilan etmiştir. Ne tavsiye ettiğini biliyor mu yani. • Neden Hocam? Ne yapacağız peki burada. ferman yazar. Çünkü Türkler militan bir kökene sahiptir. Bunun ne kadar devam edebileceğini göreceğiz. Bunu unutmayın. Lozan'da tespit edilen gayri Müslimler.
Çünkü diasporadaki herhangi bir toplumun. Biz tarihimizle yüzleştik. bilmediğimiz birtakım şeyler daha ortaya dökülür. Bizim kendi tarihimizde yüzleşmemiz gereken karanlık noktalar var mı? Evet bunlar çok moda. • "Toplumlar tarihleriyle yüzleşmeli" diyorlar. Bizim resmi tarihçilerle onların resmi ta :34 rihçileri oturur. Ermeniler yaşadı. Bu çok ciddi bir sorundur. Çünkü bunun maalesef başka yönlere çekildiği açıktır. Kastettiğiniz Ermenistan meselesiyse şükürler olsun bir Ermenistan Cumhuriyeti kuruldu. Bu artık halledilmek zorundadır. yani kültürlü ve üretim yapan bir toplumun devletsiz olması hiç hoş bir şey değildir. geziyor. Onu da söyleyeyim. Diasporadaki sorumsuz ve birbirinin dilinden anlamayan gruplarla ve Türk muhalif gruplarıyla bu iş halledilmez. üstüne de vizon kürkünü geçirmiş.sokağa salarlar. belki de çok uzun süren bir süreç içinde bu işi tartışırız. onlar için de istiyoruz Biz Ermenistan'la otururuz tarihi yeniden gözden geçiririz. Bu arada bazılarının dediği gibi bunun resmi tarih olması beni hiç rahatsız etmiyor. Dertleri Ermeni sorunu değil. Vichy Fransa'sında yapılan bir alçaklık Türkiye'de olmadı. bu da onun gibi bir politika olur. Bu yüzden de çok önemlidir. Onlarda ne kadar uyum varsa bunu savunanlarda da o kadar akıl var. Yeryüzü tarihinin en korkunç jenositini yapan bir kavim bu gün kendisiyle paralel işler yapan bir başka "criminal brother" arıyor. Ve biz sonunda okul çocuklarımız için ortak bir çalışma hazırlarız. şişman birtakım hanımlar da vatka kullanmaya başladı. Aman ne güzel. O ne kadar realist bir kılıksa. şimdi onların da devleti var ve başkaları da var. Kastettiğim Alınanlardır. . Vatka takmış filinta gibi bir manken. Milli bir kompleksten kurtulmak için böyle bir çaba içindeler. O kimlik ve işleve de Türkleri uygun görüyor. Yahudilik bunu asırlar boyunca yaşadı. o safhaya gelmiştir. Birkaç ay geçtikten sonra moda yayıldı ve kısa boylu. ne ilginç dedim.
ama değişen bir şey yok. daha iyi barbekü partisi yapmak demek. Ve Ermeniler kabiliyetli. • Şu an Ortadoğu'da olup bitenlerle ilgili sizin yorumunuzu alabilir miyiz? Neler oluyor? Türk (Osmanlı) İmparatorluğu üç günde yıkıldı. bürokratik engeller. Peki tek başınıza var olan sıkıntıları giderebilecek misiniz. Araştırılması gerekir ve biz Ermeni tarihçilerle birlikte oturup araştıracağız hatta kurumlar kuracağız. Bazen bazı sorunları çözerim diye ümitleniyorum. • Topkapı Sarayı'nın başında olmanız herkesi son derece mutlu etti. Ama üç günde yıkılırsa sorun değişik olur. birlikte yaşamak zorunda olan iki memleketiz. Yani İmparatorluklar üç günde yıkılabilir. fakat sayıları çok az. Her şeyimiz yetersiz. Yahudiler bile hazırlıklı değildi. Bazen ise tam bir ümitsizliğe kapılıyorum. • Tarihe merakı olmayan. Hatta diyebilirim ki. Bugün yaşanan problemler bunun kalıntısı. üretken bir halk. Artık bayağı yüksek tahsilli bir jenerasyon da çıktı. aileler mi? Anneler babalar. Bu yıkıma ne Türkler hazırlıklıydı ne de Araplar. Bu bir zihniyet meselesidir. İlber Ortaylı Yani çok militan bir şekilde oraya yerleşmiş olmalarına rağmen. Bu yüzden sorun hâlâ devam ediyor. Ama çözümün yakın olduğuna inanıyorum. . • Türklere neden barbar diyorlar? Onu diyenlere sormak lazım. Buradaki arkadaşları seviyorum. ödenek sıkıntısı. yetersiz. Çok daha iyi bir yaşam içinde ve bizimle beraber olmak zorundalar. Bizde yüksek tahsil ve para. Diasporanın bu ülkeyi yönlendirmesi de çok arzu edilir bir şey değil. Bugünkü gibi yaşamayı hak etmiyorlar. Onun için bu soruyu kısa geçiyorum. Çünkü biz geçinmek. vs? Resmen 15 Temmuz'dan beri görevdeyim. eğitim sistemi mi. Bugün ümitsiz bir günümdeyim. Bunun sorumlusu kim? Eğitmenler mi.Bunun da bilinmesinde fayda var. Özetle bu çok önemli bir olaydır. Çalışacaklar. tarih bilinci gelişmemiş bir toplumuz. Bazılarına biz de diyoruz. çalıştıklarının karşılığını bulacaklar.
Bunun devam etmesi gerektiğine inanıyorum. yayılma ve cihan hâkimiyeti mefkuresine dönüşmüş. O yüzden bu devri çok dikkatlice bilmek gerekiyor. Birilerini ikna etmeye çalışıyorum. yazmalar aşağı yukarı 150 sene sonra kaleme alınmış şeyler. İlk defa bir üniversite profesörü müzeye geliyor. yeni uzmanlar alacağız. sonra bu iş genişleme. Ne konuştuklarını bilmiyoruz. İster halk tipi menkıbeler olsun. Neşri'ye ait tarihler olsun 150 sene sonra kaleme alınmış. Efes Müzesi. Ben Galatasaray Üniversitesi'nin profesörüyüm. vakıa Osmanlı'nın ilk dönemine ait. Kadrom orada.. Osmanlı'nın kuruluş amacıyla daha sonraki amaçlarının birbirleriyle çeliştiği çok söylendi. 150 yılda Osmanlılar imparatorluk dönemine girmişler. 6 • Bölüm Osmanlı Bir Büyük Devletti • Osmanlıyla başlarsak. Arkeoloji Müzesi. Belki yabancı kaynaklardan Osmanlı hakkında daha . Mesala menkıbeler var. Burada ilave bir görev yapıyorum.• Derslerinizi etkilemeyecek mi bu görev? Hayır katiyen etkilemeyecek. Ankara Arkeoloji Müzesi. Kayıtlı değil. Dolmabahçe gibi yerler için akademik kadroların hazırlanması gerektiğini düşünüyorum. (mesela anonim tarihler) veyahut işte Aşıkpaşazade'ye. böyle bir cihan hâkimiyeti. Oruç Beye. Fakat şöyle bir soru sorulabilir: Acaba Osmanlı işin başında bu kadar mütevazı mıydı? Yani kendini aşan iddiaları var mıydı bu toplumda? Belki de vardı. Tarihin İzinde • Yerinize birini ya da birilerini yetiştiriyor musunuz? Topkapı. ama tabii bu menkıbeleri anlatan kitaplar.. Bunu Halil İnalcık hoca da çok dile getirdi. Onun için kesinlikle net bir şey bilemeyiz. Osmanlı'nın kurulma amacıyla sonraki amacı değişmiş midir? Belki Osmanlı İmparatorluğu başlangıçta hayat mücadelesi veren bir siyasi birlik idi. universal hâkimiyet projeleri var. o dersleri aksatamam.
Olabilir. şehrin mimari yapısını bilmiyordu. Kara Mustafa Paşa. Bununla tabii idareci cahil olsun demiyorum. 19. i Iber Ortaylı Böyle bir şeyler olabilir. Türkmenlerin İstanbul'a yerleştirilmesi konusunda fikir ayrılığı olduğu söyleniyor. çok tehlikeli işler yapar. ama İstanbul için hiç hayırlı bir imar faaliyeti yürütmedi. Mehmet Emin Âli Paşa böyleydi. 17. :40 yani Cenova. yüzyılda çok pahalıya mal olduğunu biliyoruz. yüzyıl Türkiye'sinin modernleşmesini sağlayan adamlardandı. Cahil devlet adamının Türkiye'ye 20. Menderes mesela tahsilli gibi görünür. Çam devirir. Eğitimle idarenin o kadar birebir ilişkisi yok. öyle bir iddiam yok. Bu da çok tartışılan bir konu. ama görgüsüzdür. takdir edemiyordu. • Osmanlı'da padişahların aldığı eğitimler çağın gereklerine uyuyor muydu. ama bazı danışmanları istemedi. Fatih Sultan Mehmet Karamanlıları buraya getirip göç ettirmeyi istedi. Buna karşılık okuması yazması olmayan büyük vezirler vardır. yüksek tahsilli de olabilir. Uyar uyar. fakat bugün için bu yabancı kaynaklar. bunlar çok yazılı değiller.fazla bilgi kapabiliriz. Köprülü Mehmet Paşanın çok büyük yararlan dokunmuştur. Yani dünya görgüsü olmayan adamlar şimdi böylesine lisan falan da bilebilir. Çok önemli bir sadrazamdı. Türkmen taifesini "sokma buraya" diye. Tabii ki aydın ve okumuş insanın diploması olmasa bile büyük faydası olduğu görülür. Venedik ve Toskana kaynaklan doğrusu çok incelenmiyor. Nitekim İttihad-ı Terakki bu tip adamlardan oluşurdu. Bu bakımdan ne denir bilemiyoruz. asırda sadrazam Kemankeş. dış dünyanın tadına varamamıştır. Bu doğru mudur. ama şurası bir gerçek İstanbul'u . • Fatih Sultan Mehmet İstanbul'u fethettikten sonra danışmanlarıyla arasının açıldığı hep tartışılır.
II. bu işin kimyasını biliyorlar ve böyle bir kitap da var zaten "Tarihte Zehir" diye.. bu çok açık bir şey. (Die Gifte in d er Geschichte. bu gibi sözlere pek kulak asmamış ve kendi bildiğini götürmüş çok açık. Ortaya çıkan Fatih'in halk tarafından çok sevildiği söylenebilir mi? Padişahın tasarruflarına dikkat etmesini gerektiren sınırlar da var.Tarihte Şehir Hikâyeleri. • Niçin hocam? Elini sıkar. çok önemli bir şey bu. Fatih'in kendisinden sonra padişah olacak kişi hakkında bir beyanatı var mı? Hayır. • Fatih'i diğer Osmanlı padişahlarından ayırabilir miyiz bu açıdan? Ayırırız. Beyazıd'la Cem Sultan arasında bir kavga oluyor.L. • Peki hocam. Bayazıd başa geçiyor. Ona bir şey olmaz. Tekkelerin elindeki arazi müsaderesini durduruyor. • Fatih'ten sonra oğlu II. bunların ziyareti ve ulaşımı kolaylaşıyor. Heidelberg 1920) • Fatih'ten başka zehirledikleri başka bir Osmanlı sultanı var mıdır hocam? Zannetmiyorum. sen zehirlenir ölürsün. Ve kitleyle hem Fatih'in hem etrafındakilerin arası o kadar açık ki. Mesela İstanbul'a zorla sürgünü durduyor. Çünkü halka kulak veriyor. ordunun ve devletin sınırlarının menfaatini sağlamlığının gerektiği yerde kitlelere itibar etmezler. Birtakım evliya mezarlarını buluyor. Lewis .. Fatih Sultan Mehmet'in zehirlendiği konusunda iddialar var. . Aynı şarabı içersin. seferberlik ve toprakların geri alınması gibi. Çok iyi teknikler biliyorlar.. 1971. Mahmut Paşa geldiği zaman iktidara vezirazamlığa halk seviyor onu. Hazinenin.yöneten elit bu gibi nefeslere. sen ölürsün o kalır. Anadolu'da bir sürü insan yerinden yurdundan olmuyor tabii. Sizde zehirlendiği yönünde bir fikir beyan ettiniz. Fatih ve bir sürü Osmanlı padişahı doğru bildikleri şeyde kitleyi dikkate almazlar. hayır.. Ben ona katılıyorum. Tabii İtalyanlar çok iyi biliyor bu işi.
bu çok açık. Ve imparatorluk tehlike altına giriyor.. İkincisi oradaki muhtelif kuvvet odaklarını -tarikat olabilir veya modern laik bir eğitim cemiyeti olabilir. Bu çok önem li. • Cumhuriyeti kuran kadrolar da Abdülhamid'in yaptırdığı okullardan mezun olan subaylar. . Cem Sultan onun sevdiği oğlu. çok adam ölüyor. Hayır.. Casusluk. Abdülhamid olsaydı. çünkü Avrupa convert'i çerçevesinde Osmanlı büyük devletlerden biri. Orada yapılmak istenen şu: İslam dünyasında evvela enformasyon topluyor. onun için kardeş katli vacib ve doğru bir iş oluyor. Onun için gerçekten olduğu gibi büyük bir kuvvet olamıyor.. çünkü kendi çıkarmadığı bir RusOsmanlı savaşından dolayı neredeyse Balkanları kaybetti. diyor ihtiyarın biri. Abdülhamid'in Pan-İslam politikası da çok tartışıldı. Böyle bir şeye girmezdi kesinlikle. Buna bizde . Osmanlı Balkan Savaşlarına ya da Birinci Dünya Savaşı'na girer miydi? Hayır. ama bakalım Padişah olarak istiyor muydu? Her halükârda ölümünden sonra vahim bir taht kavgası var Bayazıd ve Cem arasında. eski politika. İnsanları ve kitleleri yerinde tutmalı. • Abdülhamit'e gelirsek.. Galatasaray'dan her yere gidiyorlar. Bu mekteplerden.. halife ne yapıyor" diye sormaya başlıyor.. Kullandığı adamlar doğru bilgi getirecek.. Alexander'la çok iyi anlaşıyorlar. bunu yapıyor. Mülkiye'den.. Çok iyi yetişmiş adamları var. Mesela Yavuz Selim'in zamanında da var. Abdülhamid'in Pan-İslam politikasını nasıl yorumluyorsunuz? II.. Yani biz o kadar kuvvetliyiz İlber Ortaylı ki. • Birinci Dünya Savaşı'na.• Cem Sultan'ın gelmesi. Fakat iş meselesi. güç vermese bile imaj veriyor. Abdülhamid'in Pan-İslam politikası isabetlidir. yaptığı şeylerden biri de oradaki Müslümanlara vatandaşlık vererek cemaatler üzerinde çok etkin bir şekilde kontrol kurmak. "Padişah.etkin bir şekilde etkiliyor ve takip ediyor. Onun kendi sıkıntılı hayatında tutunacağı dal İstanbul'daki halifedir. III. Bu çok önemli bir şey. memleketin sanayileşmesi zayıf. Sultan Abdülhamid tahtta kalsa kesinlikle böyle bir savaşa girmeyi önlerdi.
Alexander da anlıyor durumu. Bunlar Pan-İslamist. kimse bilmez. Yeniçeriyi kaldırmışsın.. • Osmanlı tarihinde çok tartışılan konulardan biri de Abdülaziz'in ölümü. öldürüldü diyenler var. Sırf o değil. İntihar etti diyenler var. açlıktan kırılıyor. Çok iyi ressam. Abdülhamid bu olayda. O kâbus akıllarından çıkmaz ve onun içindir ki. Bir şey elde edilemiyor ve Türk ordusunun tahminin ötesinde savaş gücü olduğunu anlıyorlar. yeniçeri ne kadar büyük katliamdır. Doğu tipi besteleri var. Osman vakası... Çekici bir adam. Yani ne diye intihar etsin? Böyle bir süs vermişler. Fransızca bilmiyor. Abdülaziz bir kere çok iyi bestekâr. kendisine öğretilen bir şey var: II. Son derece de zarif bir adam. Çünkü Sultan Abdülaziz bir kere çok dindar. Batı tipi besteleri var.. Yılmaz Öztuna'nın hakikaten bir katkısıdır tarihçiliğe bu Abdülaziz olayının yorumu.. Evet. Aslında ne kadar büyük fedakârlıktır. çünkü Alexander Rusyası çekiniyor Türklerden. Abdülaziz yaşamayı seven biri. etrafındakilere de. Çünkü ondan sonra 20-30 sene kuramıyorsun orduyu. bilgisiz olsun her üyenin öğrendiği.. ama mesela İmparatoriçe Eugenie'le olan muaşakası artık bir sır değil. ahmak olsun. Çünkü 1826'da ordunu kaldırmışsın.. Birisi yaklaşırsa. Rusya'nın sağa sola saldırmakla bir şey olmayacağını. III. • Değişik özellikleri olan birisi. Yani Allahtan ki bize Polonyalı. bunları ziyaret etmese bile o makbul geliyor onun için. çünkü Osmanlı hanedanından akıllı olsun. bilgili olsun.değinilmiyor. Macar mülte İlber Ortaylı . O yüzden de çok korkmuş II. bu katildir.. İddialar ikna edici değil. bizimkiler bile okuyor diyor. çok gaddar davranılıyor. Sizin kanaatiniz nedir? Ben öldürüldüğü kanısındayım.. okullar açtılar. 1877 Savaşıyla Edirne'ye. Dindar adamlar kolay intihar etmiyorlar.. hatta Yeşilköy'e kadar gelen ordu hastalıktan. zaten saldırsa da perişan olacağını.
Çok güzel ve akıllı kadınlar. İbrahim'in eşi.:49 ci subaylar geldi o dönem. merhum hocamız Tarık Zafer Tunaya söylüyor. Ahmet'in eşidir.. öbür kollar bittiği için sülale oradan yürüyor. Müslümanlaştırmadı denildi. Orduyu bu kadar politika dışına çekmişken. Hürrem. Hatta Floransa'da birtakım senyörler köle kadınları alıyorlar o hayata. Gazi Osman Paşa açıkça demiş ki. Kolay değil tabii padişaha ulaşmak. Osmanlı aldığı yerleri Türkleştirmedi. Harem kendine göre kuralları olan bir yer. Bunun bize çok faydası oldu. • Harem hakkında ne söyleyeceksiniz. ama bu gibi durumlara karışanların adamı olmak affedilmiyor. Kösem de. bunların hiçbirinin bırakılması doğru değil. • Özel seçilen. Her halükârda devletin büyük bir valisi. . ama bunlar Osmanlı ordusunda çok büyük reformlar yaptılar. elhamdülillah cemaat başıyım. Hüseyin Avni Paşa birden tekrar sokuyor. kendi tarz-ı hayatlarını da taşımışlar. Daha evvel Hatice Terhan Sultan bizim "deli" dediğimiz. Başka kollar bitmiş. • Son dönemlerde bir Sabetaycılık. Hepsi ihtida etmişler. Aşağı yukarı Kanuni'den itibaren mavi kanlı prensesler geleneği bitti. cariyeden gelmelerle evlendi. merkezde çok önemli işler yapan biri. iddia ediliyor. Hürrem de öyle. Adamların. Bunu ben söylemiyorum. Hakkında bu kadar efsaneler uyduruluyor. Bunlar çok akıllı ve güzel kadınlar. hepsi idam edilmeli. Yahudilik tartışması aldı başını gitti. ama aslında hiç de deli olmayan Sultan I. oradan yürüyor sülale. Sonra evleniliyor da bunlarla. sofu Müslüman olmadığı açık. ama Mithat Paşa anayasadan teknik ve esasından anlamıyor. Müslüman olmuşlar. Bu rahatsız da etti insanları. Mithat Paşa bu işe karışanların (Abdülaziz'in öldürülmesi) adamı. Eve.. Yani Kanuni cariyelerle. aileye giriyor." diyor. "Herkes benim çocuğum olacak. Kanuninin eşidir. Kösem I.
neler oluyor. Bugünkü Rusya toprak kaybetti diye. yüzyıla kadar Türk yok zaten hariciye kalemlerinde. Ama cemiyet gerilememiş. İpsinantilere Osmanlıca öğretiyor diye bu ayaklanmanın sonucunda ortadan kaldırdılar. Romen. Entrikacı bir adam. Mesela Fenerliler çocuklarını mutlaka İtalya ve sonra Fransa'da okuturlar. Rumca biliyorlar. Rumcayı oradan bilir. Kozmopolitizm ölçüsünde böyle bir problemi olmamış. Mahmut'un hocası Halet Efendi'den millet Yunan ayaklanması sırasında yaka silkmiştir. yahut Hindistan'ı niye İngiltere yönetsin? Mühim olan oraya kendi uygarlığını bırakmış mı? Bu açıdan bakılabilir. geriledi mi? İlk önce bu çok çarpıcı geliyor. Müslüman olana itimat edilir. Kazakla Ruslar ne diye bir arada otursun. Osmanlıyı yükselme. Mesela II. yüzyıla bir bakın. Helen değiller.Hiç öyle bir problemimiz yok. çünkü dil öğrenmiyorlar. ama bu onun Türk ve Arnavut milliyetçiliği yapmasına mani değil. sanayimiz ve mühendisliğimiz daha kuvvetli. İngiltere İmparatorluğu toprak kaybetti diye geriledi mi? Ne münasebet. çok iyi de Türkçe öğrenirler. tazeliğini ve dinamizmini devam ettiriyor. gerileme. Hatta birtakım Helen asıllı kelimeleri Türkçe veyahut Rumca diye iddia ediyor ansiklopedilerinde ve lûgatında. Yani bütün devletin harici işleri Rum tercümanların. Şemsettin Sami Arnavut. haksız yere hain damgasını vurdular. 19. Arnavut. 19. Ruhları Helen değil. neler yapıyor Türk toplumu ve bugünkü 20. modern Rumcayı da Paris'te Saint Louis Lisesinde okudu. yükselme ve geri çekilme dönemi diye ayırabiliriz. Bulgar. İmparatorluksun. Bizim ordumuz. imparatorluk gerilemiş. Fenerlilerin elinde. Müslüman olmayana da becerisine göre itimat edilir. Yunanca bilirdi.. • Bunun belli bir sebebi var mı? E var. Irk olarak çoğu da Helen değil. toprak kaybediyor. bizdendir. • . Bunlar Osmanlı. diyor. Hatta Haçlı Seferlerinden kalma Fenerliler var.. yüzyıla bakın. 19. Hâlbuki bu kaçınılmaz bir şey. çöküş dönemi diye ayırmamak lazım. Yunancayı da. O da Yunancayı çok iyi bilir. Osmanlı'nın bıraktığı uygarlık hiç şüphesiz tam bir Roma İmparatorluğu. yüzyıldan daha kuvvetli. toprak kaybedersin. Ahmet Vefik Paşanın babası Bulgar asıllıdır. İlber Ortaylı • Mehmet Genç hocanın bir yorumu var.
Çoğunun yazdığı tarihin kaynağı "Resimli Osmanlı Tarihi"dir. Ordu arkasından ölüme gider. Artık sonunda zehirli bezelye çorbasıyla adamı rahata(!) kavuşturdular. Şu son birkaç yüzyılın dengeli. öldürülen hükümdarlarla. askerlik yeteneğini ispat edememiş ise -ki maalesef bu iş bizde Kanuniyle bitiyorsonu kötüdür. Yenisini kurarlar. • II. Orduyu kuvvetle kontrol etmek zorundasın. onu söylüyorum. Bu çok satan gazetelerde adam bir şey yazıyor ve alt üst ediyor ortalığı. Yani ya sen onu öldürürsün ya da o seni. Şimdi bak bizde birtakım yazarlar gazetelerde yazı yazıyorlar.. sadece mazgal deliği gibi bir penceresi olan bir hücrede 3-4 sene geçirdi. Mareşal kuvvetli değilse. Daha geçenlerde İsveç'te şatoyu ziyaret ettim. • Bunlar nedense gözardt edilir. kurumlaşmış cemiyetleri ortaya çıkana kadar hükümdar soyuna rahat yoktur. Bütün Bizans gözlerine mil çektirilen. kardeşi Korkunç İvan da öyle. • Evet hocam. Kanuni dahil bütün Osmanlı padişahları birinci sınıf mareşaldirler.Mesela bir bilimadamı diyor ki. şöyle yapar. oradan böyle laflar çıkıyor: İşte Osmanlı dediğin kardeşini keser. Kuvvetli padişahlar kuvvetli mareşaldirler. Hükümdarın kardeşi senin kardeşin değil. » Osmanlı padişahlarının yeniçerilerle hep böyle iyi geçinmesi gerektiği söylenir. Fransa tarihi böyle olaylarla doludur. Bu çok açık bir şeydir. Türkler 16 devlet kurmuş. Kanuni'den sonra bir tek istisnası var bunun. Benim monografiler o kadar okunmaz. müesseseleşmiş. 400 bin satıyor. Bu gazeteler 300 bin. Onlar boş laflar. böyle yapar. Daha evvel başka şatolardaydı.. Hiçbirinin heykeli yok doğru dürüst. Büyük Petro ölüm korkusuyla büyüdü. prenslerle dolu. Ya Sezar olursun ya da hiçbir şey. Orada 14. Osman mı? . zenginleşmiş. Daha rafine bir şey değildir. Rusya tarihinde sahte Dimitri. Ya devlet başa ya kuzgun leşe. bizde Düzmece Mustafa var. yıkmış. Erik. :01 Tarihin İzinde Korkunç bir şey o şatonun hali.
Enderun'da herkesin eğitimine dikkat edilir de. Bahsettiğim Justin MacCarty değil. musikiden de oldukça anlıyor. Yani III. o kendi kurcaladı.II. birinci sınıf sporcu oluyor. Benim kanaatim bu. Bunu görüyorum. Hatta çok güzel hattı var. Bundan kolay kolay kurtulmaz. kurtulması da mümkün değildir. Murat da böyle. propaganda ve gürültüyle Türkiye'nin baş etmesi mümkün değil. başta oturuyor. IV. İşte o zaman yeniçeri pıstı. • Sözde Ermeni soykırımı konusunda da çok şey söyleniyor ve bunu en iyi bileceklerden biri sizsiniz. olmadık adanı lar çıkıyor Türk tezini savunmaya başlayan ve bu adamlar Türk tezi diye de savunmuyor bunu. kaligrafisi de. O adamların literatürüyle bizimki mukayese edilemez. • Niçin hocam? Değildir. kıyamettir. kurcalayarak çıkar. Murat var. kendi kurcalayıp çıktı. Yani daha büyük bir mareşal yok IV. o bir dahi. çünkü biz çok az okur. Çünkü çok karışık bir coğrafyada yaşar. Var diyen varsa kabul ederiz. Ahmet'e öyle hat öğretilmez. Güzel şiirden. birbirine zıt özellikleri bağdaştıran bu padişah 28 yaşında ölüyor. Çocuk yaşta karmakarışık bir ülkenin başına geçti. padişahınkine o kadar edilmez. Müzikten anlıyor. Devletin yapısı budur. Yayılan kitap. Fakat enteresandır. ve böyle ters. Kimisinde de maalesef artık kazanç kokusu var. Kimisi samimi olarak yazılmış. Osman olamadı. 17. çıktı. yani bugünkü Irak kıtasını yeniden kurtaran biri. Onun üstüne III. asrın tarihi bu. Sistematik olarak padişaha çok kısıtlı şeyler öğretilir. Selime o kadar musiki öğretilmez. Adam burada mareşal oluyor. Bu sırf Türkiye için değil. ama zavallı eserlerdir. münakaşaya hazırız. hak çıkıyor. Olmadık yerden. . Hiçbir isyan yok. ordunun başına geçti ama olamadı. şamatadır. çok az yazarız ve maalesef ortaya çıkan bir sürü eser bu konuda çok değersizdir. Murat'tan başka. çünkü adam mareşal. Asıl önemlisi Erivan'ı ve Bağdat'ı. gaddar metotlarla da olsa asayişi getirdi. IV. herkes için geçerlidir. inanılmaz bir şey. Ondan sonra kendinde varsa istek ve kabiliyet. Kendisine izafe edilen musiki eserleri vardır.
Bu konuda konuşmak bir hakikat getirmez. Böyle bir facia olmuştur. Siz niye zannediyorsunuz Bernard Lewis'e Fransız mahkemesi mahkûmiyet kararı verdi? Çünkü adamın karaltısından korktular. Ermeni işini bilen yok. • Onların amacı ne? Hiçbir şey değil. insanlar birbirlerini kesmişlerdir. Asıl doğruları konuşacak adamlar uzmanlardır. yan yana oturacak. çünkü tarihçilik başka bir şey. Tarihin yaygınlaşmasında iki mühim aşama vardır. Benim gördüğüm sadece Gündüz Aktan vardır. Mesela Voltaire. Bazı sorunlarımız da AB tarafından abartılıyor. Bu açıkça böyledir. eğilebilen. Bunların Ermenistan'a da yararları yok. Aydınlanma Çağında başka bir mahiyet kazanıyor.Daha önemlileri de çıkmaya başladı. Yoksa söylenecek başka bir şey yok ve tabii Ermenistan'la Türkiye'nin çok iyi geçinmesi lazım. 7•Bölüm Moskova'da Öğreniyor Çocuklar! • Tarih sizce son dönemlerde popüler hale geldi mi? Evet. Rönesans'ta ilk defa eski zaman insanlarına duyulan merak belgelendiriliyor. Ermeni diasporası sorumsuzca birtakım iddialarla ortaya çıkıyor. Fakat en kötü şey Türkiye'de Ermenolog. hukukçuluk başka bir şey ve burada bu konuyu bilmek lazım. meseleye hukuki ve tarihsel yönleriyle aydınlık getirebilen. Ermeni tarihini. Bu . Biz çalışıyoruz. edebiyatını bilmeden kimse sizi dinlemez. aydınlanma düşüncesi tarihe bir yorum yüklemiştir. Çünkü bunlar birbirleriyle iş yapacak. "Fransız medeniyeti medeniyetin son safhasıdır" diyor! Fransız İhtilali ve vatandaş devletinden önce. Türkiye beslememektedir bunları. ciddi sorunlarımız. Nitekim bizdekilerin de bu tarihi aydınlatmaya yararı olduklarını sanmıyorum. ama politikaları son derece yanlış. Ermeniler elbette bir bağımsızlık istemiş. Enteresandır. uzmanlardan çok çekindir. gelişiyoruz. Biri Rönesans. Bu gibi kavgaları yürütecek insanların uzman olması lazım. Bu. • Son olarak AB meselesini nasıl değerlendiriyorsunuz? AB şimdilik uzak görünüyor. tezinde ısrar edeceksin.
eksik bilgilerle yanlış yorumlar bir arada gidiyor. Ama böyle bir talep yok.. Osmanlı'dan söz edilince tüyleri ürperip Cumhuriyet'ten söz edilince memnun olanlar da. Hatta bir kompartımanı öbürüne karşı oynar. hem de çok çeşit olması lazım. ama onun iklimini bilmez ve sevmez. Çok da tehlikeli. çünkü zaten doğru dürüst tarih yoktur. geçmişi bilmek zorundayız. İhtilaller döneminin bir sonucu. Çünkü bu iki grubun ortak vasfı. • "Türkiye'de resmi tarih diye bir şey olamaz. O yüzden böyle bir tartışma anlamsız kalıyor. Tarih bilimciliği ve historiyografınin (tarih yazıcılığının) teknikleri de katlediliyor. Etnik sorunları sorguluyoruz. Türkler Tarihçi Değil • Akademik olmayan tarih dergilerinin çok olması mı gerekir? Hem çok olması. Tarihi olmak. Osmanlı Cumhuriyet tartışır. tarihi malzemeyi kullanmayı bilmemeleridir. Türkler tarihçi bir millet değil. .sapkın. vatandaşlık safhası. geçmişi tahlil etmek istiyoruz. Saptırılmış. tarih bilmemeleri. Bu hep böyle değil miydi? Biz okullarda niye tarih öğretiyoruz? Okullarda tarih öğretilmesi size dediğim ilk safha. tarihçi olmak demek değildir. :36 • Ama Türkiye'de Bizans'tan söz edilince tüyleri ürperip Osmanlı'dan söz edilince memnun olanlar da var. Tarih teknolojisi bilgisinin çok az geliştiği ve oturmadığı toplumlarda bu gibi karmaşa ve suistimaller çok daha fazladır ve insanlar da bunlara kapılmaya çok daha fazla yatkındır.. Günümüzdeki tarih merakının ise nedenleri daha başka." sözünü siz mi söylemiştiniz? Resmi tarihin alternatiflerinin kendileri de birer resmi tarih yaratıyor. Kirlenen bir dünyayla karşı karşıyayız. zararlı bir bilim anlayışı. ama tarih bilgi ve ilgisini yaygınlaştırıyor.
Bir tanesi. ne satarlar ne basarlar? Bugün bir yazarın Türkiye'de en büyük meselesi. bu kakofoni. lise öğretmenleri. Ama o bir eser. O zaman anlaşılır olmaya çok dikkat ettim. vakit vardır. Gezdirdiklerim Türkler değildi. monotonluk yaratıyor. • En çok satan kitabınız "İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı'" mı? Onun ben farkında değilim. çünkü tamamen sadeleşmiş bir Türkçeyle yazılamaz. Hepsini kullanmaya çalışıyorum. • Ama şimdi eski kelimeleri kullanma modası var. yayıncılara sorun. az para almak değil. Bir üçüncüsü. Bu ih . Kitabınız doğru dizilmiyor. zaman vardır.. An vardır. bunlarda tatlı üslup olduğunu söyleyemem. hepsinin yeri vardır. hem de ecnebi? İşte bu. İkincisi 1983'te istifa ettikten sonra daha çok medyada yazmak zorunda kaldım. sadeleşme akımına karşı değilim. mihmandarlık yapıyordum. Fakat sadeleşme akımının ikinci safhası bir kasaba bağnazlığıdır. "Istanbuldan Sayfalar" gibi. İlber Ortaylı • Niye?Sizin "İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı'" güzel yazılmış bir kitap. Orada Türkçeme dikkat ettim. Nasıl anlatırım Türkiye'yi bunlara. dağıtılmıyor. adamı strateji ve üslup geliştirmeye zorluyor.• Niçin tarihçiler makalelerinde bu kadar kuru ve kötü üslup kullanıyor? Benim de 200 kadar makalem vardır ki. Tarihleri bile ters basıyor adam! Mihmandarlık Etkiledi • Siz yazdığınızı tarihçi olmayan birine de okutabiliyorsunuz. Var. onu yorumlamaktır Ama üslup denediğim makalelerim var. Bu Türkçeye bir zenginlik getirdi. Eski lügati yok etmek! Buna karşıyım. malzeme getirmek.. üniversite hocalarıydı. Üstelik her şeyi de kapsamıyor. Bu da tarihin yaygınlaşmasında etkili mi? İki şey vardı galiba etkiledi. Ön plandaki endişem bilgi.
Acaba bu da mı insanı tarihe karşı meraklandırıyor? Şimdi Türk toplumunda garip bir aristokrasi merakı başladı. • Bir de eski yazı problemi var. Ama bir merak var artık. Siyasalda gelip gelip. okuyorlar.tiyacı hissediyorlar. bu sene yine gideceğim. ama bu demek değildir ki. öbürünü de bilmeyeceksin! • Ne yapılabilir? Vallahi Millet Mektebi açacak değilim. şartlar ağır. bir ay kalabiliyorum. okumamışlar. 70 sene evvelinin yazısını okuyamadan gezebiliyor! Bunu ben son derece gülünç buluyorum. öğreniyor Rus Çocuklar! Sadece 18-19 yaşındalar. Öğrense de okumaya devam etmez. Şefik Hüsnünün eski Aydınlıkta çıkan bir sürü yazısını okuyup anlayamazsın. yüzyılın insanıdır. Gidiyorsun yabancı üniversitelerde bu dersi okutuyorsun. Bu milletin. ama okuyor! Bizim çocuklar dersi bırakırlar ve öğrenmezler. Bu çok büyük bir sorundur. Ama hiç değilse 2 milyon adam bunu rahat okuyabilirdi. zamanla düzelir. Köprülü orada yaşıyor. Ayrı bir dünya değildir. Harf devrimi başka. sosyalizm orada yaşıyor. Bu zavallı adamlar 70 sene evvelin ayrı bir dünya olduğunu zannediyorlar. Hâlbuki Osmanlı İmparatorluğunun modern insanı 20. 92 İlber Ortaylı :41 • Bir de anneannesinin dedesine yazdığı mektubu okumak isteyenler var. Aristokrasi Merakı Var • Türkçe biliyorlar ama değil mi? Şöyle-böyle biliyor. ziyanı yok. . Ama onu okuyamıyoruz. o çok lazımdı. bizimle anlaşabilecek bir insan. İlk önce yanlış kullanırlar. Ben elan bu sorunun ciddi olarak hissedildiği kanısında değilim. Yoğun ders yapıyorum. Geçen sene Moskovadaydım. "Kurs ne zaman olacak" diyenler var. okumuşları.
Çünkü tarih bilinmiyor. Flaubert.. 8. sadece Salambo'nun makyajı için" diyor. o 300 cilt kitabı Fransada bulmuş müsaadenle! Ernest Renan'ın Fenikelilerin En Önemli Metinleri adlı ünlü paleografya el kitabı varmış. Evet. Biz kimlerdeniz gibi garip sorular. Yüzbaşının Kızım yazarken ne yaptı? Pugaçov İsyanı diye ayrı bir kitap daha yazdı. biraz düşünelim. hiç de fena bir tarihi eser değil. • O tür de var. Oturup birkaç ansiklopedi maddesi yahut bir iki kitap ve makale okuyup o konuda hemen bir tarihi roman yazarsan. ama bir de "Savaş ve Barış "gibi romanlar da var. Şimdi bu adamlar tarihçi kardeşim! Bu kadar basit. Yalnız Flaubert. Bölüm s . ama çok kötüleri de var. çok rica ederim. "Salambo'yu yazarken 300 cilt kitap karıştırdım.. Yakında böyle insanları dolandıracak şecere büroları kurulur! • Tarihi roman son zamanlarda rağbet görüyor. Bu türü nasıl değerlendiriyorsunuz? Michel Zevaco var Fransada biliyorsunuz (Pardayanlar dizisini yazan 19. Kendi dönemi olmasına rağmen bence Mithat Cemal'in (Kuntay) Üç İstanbul'u çok iyidir. Bu tarih merakından çok pragmatizm. Attila İlhan var. doğru. Uyduruk şecereler. Bunların olmadığı bir yerde Flaubert çıkar mı. belki satar ama istikbalde bir şey yazamazsın. Tarihi roman türü bizde fazla olmuyor. • Niye isim vermeyelim? İyilerden örnek verin! Bir ara yakın tarihle ilgili iddia olarak Kemal Tahir. Savaş ve Bartş'ta Tolstoy kendisinden 70 yıl öncesini yazmıştır. orada görüyorsun değil mi Tolstoy'un ne kadar büyük bir tarihçi olduğunu? Ya da Puşkin. • Türkiye'de sizin okuyup da beğendiğiniz tarihi roman yok mu? İsim vermeyelim. yüzyılın popüler yazarı).Herkes kendini aristokrat zannediyor.
ananeleri. İran'ın batısında ve Anadolu'nun doğusunda her yerde yaşarlar. Onun için diğer gayri Müslim milletlerin tersine. Anadoluda. bu söz konusu değildir. Zayıf durumdadırlar. Ancak Batılılaşma devrinde yaşam biçimleri ve dünyaya bakışlarının değişmesi. aşağı yukarı her yerde vardırlar. Ermeniler de bilhassa Yunanlıların örne :46 ğine bakmalı gibi bir milli ayaklanma ve milli bağımsızlık fikrine sarılmışlardır. Kafkasya'da. Bir imparatorlukta yaşayan birtakım etnik grupların milliyetçilik çağında ayaklanmaları. bu yüzden de kendilerine Millet-i Sadıka dendiğini herkes tekrarlar ve bilir. Şehirlerde otururlar. orada Ermeniler ekseriyet teşkil etsinler. hâkim idareyle daha iyi ve uyumlu geçinmeyi kabul etmişlerdir. fakat nüfusça kalabalık değillerdir. ama bir sürü de yine Müslüman köy var ve tabii hiçbir . Ama o bölgeyi otantik. etrafta Ermeni köyler var. ama o derecede Müslüman nüfus var. bilhassa Doğu Anadoluda bir merkezde kalabalık gibi görünüyorlar. dağınık durumdadırlar.Osmanlı Ermenileri • Yeni Türkiye: Hocam Osmanlı Ermenileri hakkında görüşlerinizi anlatır mısınız? Ermeniler Selçuklu İmparatorluğu devrinden beri Küçük Asyadaki Türk Devletiyle ve Müslüman Türk toplumuyla en fazla uyum içinde olan cemaattir. yaşayış biçimleri. Bunun iki nedeni vardır: Bunlardan bir tanesi devlet olma kabiliyetlerini kaybetmeleridir. bağımsızlık istemeleri normal bir gelişme sayılmalıdır. Van'da kalabalık bir Ermeni nüfusu var deniyor. İkinci neden. Bu çok dikkate şayan. Etrafta köyleri oluyor. İyi ama Zeytin arazisi kendi başına bir bölge olamaz. etrafta köyler var. Ters nokta Ermeniler vatan olarak gördükleri topraklarda çoğunlukta değildiler. bir Ortadoğu ve Kafkas milletidirler. ırz namus anlayışları dolayısıyla da Türk toplumuyla çok iç içe girmişlerdir. Mesela Maraş'ta Zeytin kazasında çoğunluğuz diyorlar. devletin idaresindeki zaaflar ve iktisadi fakirleşme yüzünden. Sanat ve kültür hayatımızda vazgeçilmez olarak bizimle adeta yapışık ikizler gibi hayatlarına devam etmişlerdir. görgüleri bizimkine çok benzer. onun stratejik sınırları ortada değildir. stratejik sınırları itibariyle ele aldığınızda çoğunluk değiller. köylerde otururlar. Öyle bir bölge gösteremezsiniz ki.
Ahdamar'daki ve Sis'teki (Çukurova). iktisadi. sanayi kabiliyetleri ve üretkenlikleri dolayısıyla vazgeçemeyeceği Ermeni unsurunu ele almak ihtiyacını hissetti ve İstanbul'da bir patriklik inşa etti. hasıraltı edilmiştir. Bunun dışında Ankara'da Katolik Ermeniler. O zaman bu tip bir bağımsızlığın yolu çok zorlaşıyor. üçüncül öneme sahip bir bölge olduğu anlaşılmaktadır. katogikosların gerisindedir. Orta Anadolu'da. imparatorluktaki Helen nüfusun tarihi münaferat içinde olduğunu bilip. Bunlar Yunan harfleriyle Ermenice yazarlar. siyasi. Bugün artık anladığımız. Doğu Anadolu'da.. ikincil. Yukarı Mezopotamya dediğimiz bölgelerde. Kaldı ki Balkan ulusları. idari ve sosyal bakımdan Osmanlı İmparatorluğu topraklarının idari yapısının bir parçası olan Osmanlı Ermeni Patrikliği (ki bugün Türkiye Patrikhanesi diye geçiyor bu) o güçlerin üstüne çıktı. Fethiye'de var (göç dolayısıyla). hatta Karadeniz kıyılarında Trabzon'da. Osmanlı Devletinin toplum yapısı içerisinde Ermenilerin konumu nedir? Çukurova'da. Nitekim muhtelif ittifak girişimleri de her zaman ciddiye alınmamış ve Batılı kuvvetler tarafından tehir edilmiştir. Ermeni istekleri içtimai. Desteğini bekledikleri Batılılar için Ermenistan'ın birincil değil. yüzyıldaki trajediyi hazırlayan nedenlerden biridir. Bu patriklik dini bakımdan Eçmiyazin'deki. Gebze gibi bir yerde mesela Ortodokslar. yani Kalkedon (Kadıköy) konsili kararları na uyan ve Ermeni Gregoryen kilisesinden olmayacak veya çıkıp Rum Ortodoks kilisesi içinde yer alan bir grup bile vardır. hukuki. doğru yorumladığımız. Fatih Sultan Mehmet Han. (Türkiye'de Ermeni nüfusu 60 bin civarındadır) İstanbul Ermeni Patriki. iktisadi realiteyle bağdaşmamaktadır. Halen de nüfus çok azalmış olmasına rağmen. Avusturya ve Rusya gibi iki destekleyici kuvvetin yanı başındayken Ermenistan için bunu söylemek çok zordur. Sivas'ta uygun miktarda Ermeni yaşar. Bu çok açık bir şeydir... kültürel yönden idare yetkisini ve amirliğini verdiği için. yani Ermeni milletine mahalli. Ermeni dünyasında çok önemli rolü olan bir ruhaniliktir. Mesela İzmir'de bir Ermeni cemaati var. Ermenilerin 16. Göç dolayısıyla daha 19. . idari. Fakat Fatih onlara. Urfa. 17. Bizans'tan beri vardı. Bursa'da zaten vardı. Bu da 19. İstanbul'da oldukça kalabalık ve üç mezhepten olan Ermeni nüfusu ve hatta ilginçtir. Mardin. yüzyılda Türkiye'nin bütün merkezlerinde (bugünkü Türkiye'nin) Ermenilere rastlanır.yerde belirli bir coğrafi stratejik bölgede çoğunluk değiller. Diyarbakır gibi yerlerde.
Bu Batı dillerini öğrenmek. Batı ilmini kavramak bazında böyledir. 19. akademisyen yetiştiren bir milletle karşı karşıya olduğunuzu anlarsınız. hem adliyede. Işkodra gibi yerlerde. Bizzat Katolik Ermenilerin içinden çıkan Kayserili Mihitar'ın kurduğu Mihitarist tarikatındakiler (biliyorsunuz Venedik'te bir merkezleri vardı. ayaklanmadan sonra. Bunun dışında Ermenilerin Avrupa'da da belirli merkezlerde kolonileri vardı. Dolayısıyla . Yani hem maliyede. Abdülhamit'in bu tür ilişkilerde hiçbir zaman Ermenilerin aleyhine döndüğünü söylemek mümkün değildir.18. Hele hele Yahudiliğin durumunu bunlarla mukayese edilecek durumda değildi. Osmanlı hariciyesinde hatırı sayılır miktarda Ermeni grup vardır. askeri silkte bile terfi ettikleri. yüzyıla geldiğimiz vakit bu nedenle Ermeniler Batı kültürüne açılma yolunda öbürkülerden daha hızlı ve Batıya bağımlıdırlar. Yanya. yüzyılda Yunan ayaklanmasından sonra hariciyede helal nüfusa karşı bir itimatsızlık doğması nedeniyle Ermeniler onların yerini almışlardır. yani Selanik gibi Rumeli vilayetinin ıslahatında görüyorsunuz. hem de eğitimde. Abdülhamit Han yapmıştır. O yüzden sırf mülkiyede değil. aritmetik gibi dallara çok aşina edilen. O kadar ki Makedonya. Islahattan sonra buranın en önemli hocaları arasında Sakızlı Ohannes ve Mihail Portakalyan önde yer almaktadır. Bu da onların beynelmilel ticarete atılmasını kolaylaştırdı. imparatorlukta Rumluğun önüne geçmiştir. Ermeni patırtısından sonra Ermeniliğin bugünkü imtiyazlı konumunu kaybettiği zannediliyor. Bizim mektebimiz (Mülkiye) biliyorsunuz bürokrat yetiştiriyor ve bunun en büyük ıslahatını II. -ki halk buna Ermeni patırtısı der . hem mülkiyet dalında hem askeri sınıfta yükseldiklerini görürsünüz. Aksine imparatorlukta Osmanlılıkla ve Türk idaresiyle başlayan Ermeniler hayatlarına devam etmiştir. Bu yüzden bu merkez. Herhangi bir Ermeni biyografi ansiklopedisine baktığımız zaman Osmanlı Ermenilerinin içinde İtalya'da. Çok ilginç bir şey üzerinde duruluyor. kimya. tabiplik gibi dallarda Ermeni zabitleri rol oynamıştır. Bütün bu dallar. Viyana'da da vardır) matbaacılık ve eğitimcilik yap maktadırlar. şark dilleri ve kültürleri için çok önemli bir matbaa ve eğitim yolu olmuştur. imparatorluğun para basımı işleri.(küçümser bir tavır bu). eczacılık. Osmanlı ordusunda kimyagerlik. dolayısıyla Ermenilik. Fransa'da ve hatta İngiltere'de okuyan tıp. yüzyıllarda imparatorluğun mimarisi. memurların arasında Ermeni kökenliler bir hayli fazladır. imparatorluğun darphane işleri dolayısıyla yükselen bir amira sınıfı vardır. 19. 1895 olaylarında. fizik. II. Durumları kuvvetlenmiştir.
ittihatçıların bir hahambaşısı geldi (Haim Nahum). Ermeni zenginleri ve okumuşları için. Öte yandan en alaturka yaşayan kimselerdir bunlar. şüphesiz ki. Biz gerçekten biliyor muyuz tarihimizi? Gelecek için planlar yapıyoruz. Cihan Harbinde bu tip komitaların ilerleyen Rus ordusuyla işbirliğiyle. Abdülhamit döneminde Ermenilerin elendiğini (idareden ve içtimai hayattan) söylemek mümkün değildir. Dolayısıyla bilmeyen biri şöyle baktığı zaman ne fakir Ermenileri. Arşivdeki Sicil-i Ahval'ı karıştırdığınız zaman bunu görüyorsunuz. Tarihi Geniş Okumak Lazım Goethe. Abdülhamit döneminde Ermeni tarihinin önemli simalarından Ormanyan en uzun süre patriklik yapmıştır. Yaşam tarzları biçimi itibarıyla ayırmak mümkün değildir. günübirlik yaşayan insandır" diyordu. namus kalıpları varsa. yaşam biçimi neyse Ermeniler için de bu doğrudur. Doğudaki Müslüman nasıl yaşıyorsa. Bizzat. Batı dillerini iyi biliyorlar. "3000 yıllık geçmişinin hesabını yapamayan insan. Bu bakımından bu kavmin Türklerle münasebeti üzerinde durmak ilginçtir. Ermeni patrikleri bile bu yüzden tehdit altında yaşamaktadırlar. suikast gibi olaylar hiç de az değildir. milliyetçi bir Ermeni hareket. Bu mümkün değildir. ne cahil Ermenileri. îbranilerin hahambaşı kaymakamı Moşe Halevy gibi. İlerlemek için. ne gibi yaşam. I. Mümkün değildir. patırtısında Ermeni çete faaliyetleriyle. . idarede yer alan Ermeni zümrelere. ne taşralı ne İstanbullu Ermenileri Türklerden ayıramaz. Ne zaman bu ortaya çıkmıştır? 1895 ayaklanmalarında. Ama şu kadarını söyleyeyim. ihtilalci. İstanbul'un Türk halkı nasıl yaşıyorsa. Bu çok önemli bir safhadır. Kendisinden sonra biliyorsunuz. Ermeni cemaati. bilhassa münevverleriyle memur olanları Türkçeyi iyi öğreniyorlar. 1915 Tehcirine sürüklenilmiştir. sınıflara karşı da aslında ayaklanmaktadır. ne zengin Ermenileri. ne gibi önyargıları varsa. Taşnaksütyun'un harekâtıyla ve tabii ki. Cemaatin içinde bu tip tehdit. Evet. II. Ermeni münevverleri. Ermeni için de bu doğrudur.:51 II. ne okumuş. Kendisinin Sultan Abdülhamit'le de arası çok iyiydi.
Neyimize gerekse o beğenmediğimiz İranlıların son derece çevre duyarlılığı var ve iyi mimarlar. Gördüğünüz yerlerin modernleştiğini. Canım Bizans kiliselerinin etrafı bir sürü apartmanla çevrilmiştir.. • Kıyas yaptığınızda çok daha bariz oluyor.. Bundan sonra bozulmazlarsa çevreyle... Suriye öyle. Bu çok hazin bir manzara. Onu görünce bizim halimize daha çok sinirleniyorsun. • . toplumumuz için. boş adamlardır. Evet. çevreyi tanımıyor.. Filistin öyle. Kahire mahvolmuş mesela. Her şeyden evvel mimarlar malzeme tanımıyor. Mesela Suudilerde var aynı görgüsüzlük.. ailemizle rahat bir gelecek yaşamak için. malzemeyle iletişimi olan bir halk. Oralar iyi. çocuklarımıza iyi bir gelecek vermek için. tarihimizi bilmeden geleceğe adım atmak da mümkün değildir. Mesela İran'a bakıyorsun. O iyi yerlere bakınca kötüler daha fazla rahatsız ediyor. taşla. Onu için kalfa inşaatı diyoruz ya! O :56 . İsfahan'da ve Yezd'de mesela. modernleştikçe kendi benliklerini yitirdiklerini vurguluyorsunuz. yani şehirleşme kurbanı derler. Her yer öyle değil. Balkanlar çok kötü. Arnavutlar eski mimari dokuya şaşılacak derecede önem veriyorlar. yapıtları ve kültürü görünce içiniz cız ediyor.. İnşaatların yapısı mı sizi rahatsız eden yoksa tarihin üstüne fütursuzca dikilen binalar mı? Türkiye'de ortalama konut inşaatını bilmiyorlar. Çünkü bunlar kaba milliyetçi adamlardır. Mesela Yunanistan'da 100 bin nüfusu geçen her şehre "victim of urbanization". Türkiye gibidir. Ama geleceğe yön verebilmek için geçmişi bilmek gerekmez mi? Ağacın köküne su dökmeden meyve almak mümkün değilse. Bazılarında bu yok mesela.kendimizi geliştirmek için.. ülkemiz için çalışıyoruz. "Eski Dünya Seyahatnamesi" kitabınızın önsözünde yeni inşaatların kültürü yok ettiğini söylüyorsunuz. Selanik de öyledir. Fakat mahvederler o dokuyu. • Gittiğiniz her yerde Osmanlı'dan kalma izleri. Lübnan öyle. Kabe'nin etrafını bile donattılar. İnşaatlar son derece problemli.
Bunlar değil. Önce bunun gibi sorunlar var. Niye okul tarih kitapları kötü? Çünkü ilmi tarih yeterli değil. Bunlar çevreyi tahrip ediyor. Biz yeni başladık. "Bütün Araplar aynı Arap değildir. Bu tembel ve bilgisizlik toptancılıkla bu dünya çok zor yaşanır. tozmaya. bu adamların yaptıkları ne kışa uyuyor ne yaza. Mimarlar da çok yetersiz. Çok saygı duyulacak bir dünya. Yani değişiktir... zenginler ile Umman vardır. . • Bunları bilmek açısından Avrupa ülkeleriyle bizim farkımız var mı? Tabii. Suudi Arabistanla Yemen komşudur. Bizimkisi daha beter cahil. İlginç Prusyalı yönler vardır. Araplar tek bir toplum olarak mı görülüyor? Tabii. Mezopotamya kullanacaksın. • Avrupa kendi söylemiyle dünyayı tasvir ediyor. gezmeye. petrol zengini. Bunlar da eski tabirlerdir.. çünkü "Arap işte!" Geç gitsin yani.. Bunların tabirleri vardır. Güney Akdeniz kullanacaksın. Nereye göre. Niye çocuk edebiyatı kötü? Çünkü yazar büyük edebiyatını taklit ediyor. Körfez'in şeyhleri. • Avrupa nasıl görüyor? 0 da öyle görüyor. Mesela biz bile onların söylemini kullanıyoruz. mümkün değil. Avrupa merkeziyetçilik mi oluyor? Evet. Bir sürü toplum var. ama bambaşka bir toplumdur. "Uzakdoğu" diyoruz. Bu binalarda yaşanamaz. Onları hep bilmek lazım. bu çok hazin bir manzara. Bunlar iklim bilmiyor. o toplumların birbirinden farklı çok yönleri var. Doğu Akdeniz bellidir. Kuzey Akdeniz kullanacaksın. Bunları kullanmayacaksın. Hiçbir şey bilmiyoruz. biz daha cahiliz. Arap topluluklar birbirinden farklıdır" diyorsunuz. Mesela. onlara göre uzak. Yemen bambaşka bir dünyadır. Umman da zengindir. Çünkü eski çevreyi kuran insanlar birtakım şeylere dikkat ediyorlardı. Belli ki. Ne kullanacaksın. • Yine aynı kitabınızda. iş yapmaya ve pratikten öğreniyoruz. Doğu Asya kullanacaksın.kalfalar bunları taklit ediyor. Onlar ustaydı. evet. • Bu. kime göre uzak? Evet.
Mesela "Kafkas ötesi. Voroşilof geldi buraya. Biz kimin gözlüğüyle bakıyoruz? Şimdi bir gözlük yok. O onun kendi çizimi. Bunları senin tespit etmen gerekir. onuru vardı. Roma. Hakkı o. Ondan sonra buraya 1930'larda Sovyet delegasyonu gelmişti. Avrupa'yı ortaya koyuyor. Çok mahcup oldu. Maveray-ı Kafkas diyebilirsin. Böyle şeyler var. Asya kültürünü anlamak için hangi şehir ve şehirleri bilmek gerekir? . İran'ın Rıza Şah'ı ve Afgan Kralı Emanullah Han'ın dışında Rusya ile benzer bir kültürel iletişim var. Her şeye rağmen bir rengi vardı. Mühimdir çünkü. Mesela bu ziyaret tam ayrıntı ile yazılmadı. Peki. Ve dönünce bütün birliklere emir yazdı. Bu deyim Rusya'ya göre bir konum ve tabirdir.. Çok önemli. Tanıdığımız büyük bir adamdı. Sen de bilmem nereye koyup çizebilirsin. • Mercator'un çizdiği harita Avrupa merkeziyetçi bir harita mı? Mercator öyle yapıyor. Kalkamadı. Bu mesela bir iletişim. • Arabuluculuk yapacak tek ülke Türkiye diyorsunuz. Ama Kafkas ötesi olmaz. Prag. DeGaulle bir Fransız Devlet adamıydı." Ne manâsız! Kafkas ötesi benim burnumun dibidir. Yani ben öyle bir misafiri kabul etmekten şeref duyarım. hatalarına rağmen. Cenup (Güney) Kafkas diyebilirsin. • Çekler Karlsbad'da Atatürk'ün kaldığı otelin odasını müze yapmışlar. Çarşıda ne bulursak. Bunu kullanamazsın. • Avrupa'yı görmek ve temel kültürünü anlamak için üç şehri bilmek gerek diyorsunuz. Kulüp kurun ve subaylar dans etsin diye. Bunlar Floransa. Bence mesela DeGaulle'u yapmak gerekir.. Etrafımızdaki bazı şeylere başka gözlükle bakmamız gerektiği üzerinde duruyorsunuz. Dans bilmiyordu. Çünkü onun kültürel değeri var. Ona bir şey diyemezsin. Şayet biz de böyle bir şey yapacak ol sak. Onu Cumhuriyet balosunda bir hanım dansa kaldırdı. Fransa onu özlüyor hâlâ. Şimal (Kuzey) Kafkas dediğim gibi. bize gelmiş ünlü devlet adamlarından hangisinin kaldığı odayı müze yaparız? Buraya çok önemli adamlar geldi. Ayakları nasıl koyduğuna bağlı.
Mesela Tevfik Fikret okuyamazsın. Benim solcu arkadaşlarım vardı. Müracaat edeceği biri vardır. İkisi solcu. Ama bu hoca çocuklara Divan Edebiyatını ve aruz kalıbını öğretirdi.Çok önemli tabii. Ama karakter olarak bunları göreceksin. bu tarih tahmini bir tarih. Yani hepsi aynı derecede iyi mi okuyor? Yanlış okuyanı da vardır elbette. yakında Yahya Kemal okuyamayacaklar. Eserlerini Bacon'nın yazdığı söyleniyor. Ama İstanbul İstanbul'dur. Sen öğretirsen o zaman okunur. İlber Ortaylı :01 • Size genellikle sorulan sorulardan biri de şu: Biz tarihimizi biliyor muyuz? Osmanlıca bilmenin önemine değiniyorsunuz. Sonra Lahor'u göreceksin. Ondan sonra İran'a doğru gideceksin. Burada okuyamazsın. Hatta solcu dediğim hoca çok daha gayretli bir şekilde Divan Edebiyatını öğretirdi. Okurken takılır. Onu bırak. Shakespeare iyi kötü öğretiliyor okullarda. İstersen onu sınıf üstü tutalım. Semerkant. bir tarafa koyalım. Aynı şey Fransız Rabelieais için de geçerlidir. İsfahan'ı göreceksin. Elizabeth çağı içinde yaşamış diyoruz. ama aruzla şiir yazabiliyorlardı. Birtakım bilgisiz öğretmenler de eski şiir ve edebiyat kitaplarının lüzumsuz olduğunu telkin ederler. Çocuklar çıkıp orada Divan Edebiyatı ve Halk Edebiyatından şiirleri . Okuyamazsan okunmaz tabii. Onlar başka. Liseden edebiyat hocalarımı hatırlıyorum. Yaşayıp yaşamadığı da tartışılıyor. Bence Asya'yı anlamak için bu memlekette yapacağın ilk şey şudur: Bursa'yı göreceksin. Görüp anlaman lazım. Biri var. çok önem li. Ama bunları çalıştıran bir edebiyat hocası vardı. Tabii hepsi Özbekistan'da kaldı şimdi. lugatlar var. Semerkant ile Buhara ayrı iki nokta. Oysa bir ingiliz Shakespeare okumak istediğinde 400 yıl geriye gidip (1564-1616 yılları arasında yaşamıştır Shakespeare) onun eserlerini okuyabiliyor. Gider sorar. Bunlar bize aynı şeyi öğretirdi. biri sağcıydı. Yani umumen aruzla şiir yazmıyorlar. Ama birçoğumuz Osmanlıca bilmiyoruz. Ama dediğin gibi İngiltere'de lise bitirmiş bir çocuk bunu lugatla okur. Sanat Severler Kulübünde bir gece yaptı. Bunlar şiire meraklı çocuklardı ve aruzla şiir yazarlardı. yanlış yapar. Biliyorsunuz. Ama her halükârda II.. Divan Edebiyatı okunmuyor diye konuşuyor.. Birkaç şiirleri vardı böyle. Allah rahmet eylesin Enise Kantemir yeni dil meraklısı bir hocaydı. Buhara demiyorum. İstanbul başta. Böyle bir miras kopukluğu vardır.
Munis Faik Ozansoy oradaydı. Çünkü ortalık cahil dolu. Bir de baktım ki. "Bunlar ne biçim okuyor. • Tarihçi olmasaydınız ne olurdunuz? Yine tarihçi olurdum.mükemmel okudular. Tatbiki Güzel Sanatları kazanamadım.. o desenleri geliştirecek sabır ve konsantrasyon yok bende. Onu yapamayan adam olmasın ressam. Yok. Ressamlığı meslek olarak hiç düşünmediniz mi? Ben ressamlığı denedim. Orhan Veli gibi yazarsın. fakat bizim mesleğin mensuplarının çoğu geniş değiller. • Mesleğinizde sizi en çok rahatsız eden nedir? İnsanların ilgisizliği mi? Yalan yanlış anlatılan tarih mi? Bizim meslekte ilgi var. Ahmet Muhip Dranas'ı hatırlıyorum.. Fransa'daki hoca da senin kadar solcu ama onlar edebiyatlarının başını sonunu biliyor. Cahil oldukları için de kendilerine göre bir retorik geliştiriyorlar. yok bilmem neymiş. Yani ben oturup yıllar boyu binlerce desen çalışmam. • Yazılarınızda resim ile uğraştığınıza da değiniyorsunuz. Şimdi bu safha bitmiş vaziyette. 10 • Bölüm Topkapı'nın Krokisi Hırsızı Yakar! . Divan Edebiyatı okunmazmış da. Belirli bir tarz oturmuş. Doldu taştı orası. Tarihi geniş okumak lazım. O başka bir şey zaten. Ama maalesef o tip insanlar ressamım diye geziyorlar. Nazım Hikmet gibi yazarsın. Öğrenirsin ama istersen yazmazsın o şekilde. Ve dinleyen insanların içinde (o zaman 60'lı yılların başıydı). Bu adamlar kalkıp da. Edebiyat eğitimi böyle olur. ne de yanlış" demedi. ama öbür tarafı da bilirsin. Renkli kompozisyondan çaktım. Burnundan Kıl aldırmaz Divan Edebiyatı konusunda. Karakalem modelime aferin dediler.
. gider.. yakın arkadaşınız Dr. bu saray maalesef bir müzedir. Topkapı Sarayı'nın yeri nedir? Topkapı Sarayı. 19.. büyük devlet olan ve dünyadaki büyük devletlerden büyük elçi teati eden devletlerden birinin. Genel Müdür de aslında talebem. arşiv de yine burada kalır. benim gözümde bir saraydır ve bence saray olarak da kalmalıydı.. Kendine özgü güzelliği vardır. derhal müze olmaktan çıkarılıp. hayat boyu öyle kalması da icap eder. sizin gözünüzde. Mimarisi özgündür. İçinde teşhir edilecek malzemenin de. Çevre şartlarını çok iyi kullanan bir yapılanmadır. III. Bir programı var bakanlığın ve ben de bu programa uymaya ve elimden geleni yapmaya çalışırım. Burada işler böyle yürüyor. Bugün ise. Zaten bugün buna çalışıyoruz. :07 Tarihin İzinde • 20 yazında.. 1840a kadar sarayı ve merkezidir. bir müddet oturacağım burada. Bu bakımdan çok önemlidir. Peki. Bu süreçten bahsedebilir misiniz? Evet.. Filiz Çağman ile Kültür ve Turizm Bakanı Atilla Koç'un tekliflerini kabul ettim. Filiz Çağman'dan görevi alarak Topkapı Sarayı'na Başkan Vekili olarak atandınız. Her ikisi de arkadaşımdır zaten. sevginiz çok küçük yaşlarda başlıyor.. Ahmed Kütüphanesi Sarayda kalır. Ancak bu arada. bu saray fonksiyonuyla teşhir edilmesi lâzım. Bu mekânın. Örneğin Emanet-i Mukaddes. Hazine. ama ferdî elyazmaları. Tabii şimdi benim amirim. asrın 1914'üne kadar...• Topkapı Sarayı'na olan ilginiz. Yani fonksiyonlarını aşan bir durum söz konusudur. Hele bakan. daha yakın arkadaşımdır.. yani 20. oldukça yoğun bir gündeminiz olmasına karşın. asrın sonunda. Yapamadığım zaman devam . ama şu an amirim. saray haline getirilmesi gerekli. Çünkü müzede Çağmanın başlattığı işlerin devam ettirilmesi gerektiğini düşünüyordum.
Saray yaşamını yansıtan bir müze düşünüyorsunuz değil mi? Evet. O bittikten sonra da yerim değil tabii burası. ancak etmedi ve aslî fonksiyonu olan camiye çevrilmesini önerdi.. Bir müddet daha bazı şeyleri gerçekleştirmeye çalışacağını.. Bir başkasına devretmek gerekir. 25 Aralık 20'teki yazınızda. benim dostlarım... O kuruldakiler. ancak buna karşın. padişahla birlikte namaz kılarlardı. • Siz aslında. Niye katılmam? Çünkü alışılmış bir cami değildi burası. Kurulun bu kararı bence yanlış bir karardı. bazı konularda onlarla hemfikirim. "düz badana" olup Enderun'un diğer sınıfları o tarafta namaza dururlardı. saray olarak teşhir imkânımız olsa. bu bina. 116 Yasal süreç gereği de 1 No'lu Tabiat ve Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu projeyi tasdik edecekti.. bu binayı kıymetli hanlarımız ve Enderunluları temsil eden mankenlerle teşhire açabiliriz. Çatlağın tamiri için İstanbul Valiliği ve Özel İdare cömert bir para yardımında bulunmuş ve Röleve Dairesi onarım projesini hazırlamıştı. Zaten kütüphane için şartları uygun başka bir yer de yok Sarayda. Öbür bölümler ise. Sarayı. yani herkese açık bir cami değildi. O kütüphaneyi başka bir yere nakletmemiz mümkün değil. 17 Ağustos depremi nedeniyle çatlak oluştuğunu ve kimsenin kılını kıpırdatmadığını.. bir zamanların saray yaşamını yansıtan bir müze bölümü olabilir. Sonucu merak ediyoruz. ama burayı cami yapmaları fikrine katılmam. kıymetli elyazması eserlerin bulunduğu Enderun Ağaları Camii'nin kubbesinde..etmek olmaz. 17 Ağustos depreminde binanın kubbesinde çatlak hasıl oldu. oranın tekrar cami olarak kullanılması yolunda çaba gösterildiğine değinmiştiniz. Zira temelde beş sınıf meydana getiren Enderun halkının en seçkini olan "has odalılar" tümüyle çinilerle kaplı bir bölümde. Karar şu anda uyuyor ve bu yüzden tamiri de yapılamıyor. ikincisi şu anda burası kütüphane. • Milliyet Gazetesi'ndeki köşenizde sık sık Topkapi Sarayı'yla ilgili sorunlara yer veriyorsunuz. ..
. Zaten eskiden de sarayın sonra müzenin atölyesiymiş. Milliyet'teki bir yazınızda (8 Ocak 2006). Bir kere bizim yeni kitaplarımızı. güvenlik sisteminin ne kadar güvenli. Ama üye olmam bu işleri tasvip ettiğim anlamına gelmez. ne kadar güvensiz olduğunu.. binayla ilgili kafanızda oturmuş bir proje var mı? Çok projemiz var efendim. Daha ben kendim bilmiyorum. Bir de kroki çizmişler.. "Uluslararası kuruluşlardan yardım alınacak" diye kiralanıyor. Darphane denen bina 20 yıllık bir ayrılıktan sonra belki Saray'a döner" demişsiniz. Efendim. "Muhtemelen 2010 ila 2015 arasında da yeniden davalar ve çekişmelerle. • Basında Topkapı Sarayı'nın güvenlik sorunu olduğuna dair çıkan haberler ne kadar doğru? Onu sürekli yazan bir arkadaş var. Ama gene de hukuksuzlar. konferans.. • Siz Tarih Vakft'nın üyesisiniz değil mi? Yalnız üyesi değil.. Bu bir uzmanlık konusu.• Özellikle üzerinde durduğunuz bir konu da Toplumsal Tarih Vakfı'na 49 yıllığına kiralanmış olan Darphane-i Amire binası. inşallah kimse bu krokiyi takip etmeye kalkmaz diyorum! . Arkeoloji Müzesine de seminer kitaplığı yetmiyor artık Atölyelerimiz yapılacak. Durum bu kadar umutsuz mu? Aslında bu binayı derhal vermeleri lazım. bu karara dayanarak orda oturuyorlar. olabilir. • Darbhane-i Amire binasının yeniden Saray'a katılması halinde. bunlar da (Toplumsal Tarih Vakfını kastediyor).. Yani orada oturuyor ve gülünç mazeretler ileri sürüyorlar.. Bölge İdare Mahkemesi kazanılan davayı temyizde kaybetmiş. mesela literatürü koyacağız.. Orası müzenin bir parçası.. Ben o arkadaşın hiç bu işlerden anladığını düşünmüyorum. seminer salonlarımız olacak orada. çünkü şartların hiçbirini yerine getirmiyorlar: Orası... "Şehir Müzesi kurulacak". bu kadar açık. sen orada ne arıyorsun? Gidin diyorum.. Bunları tartışacak değilim. kurucu üyesiyim..... hukuken haklıymışlar.
Her iki sergide de.. Biz burada. daha da ucuzlatıldı. Yıl sonunda. Ayrıca. "Hamam/ Osmanlı'da Yıkanma Geleneği ve Berber Zanaatı" ise 19 Nisanda açıldı. Yangın konusunda sarayın durumu ne? Yangın ayrı bir şey: Saray'ın trafo merkezinin yeri değişmeli..İlber Ortaylı • Neden? Çünkü hırsız fena tökezler! • Bir de Harem ve arz odalarında yaşandığı iddia edilen yangın olayı var. teşhirde olmayan. • İleriye yönelik başka projeleriniz var mı? Evet. Belediye ve hayırseverler ve Akbank yönetimi para verdiler. ki değişecek de. ücretsiz . Saray'a para ve çok sayıda eğitimli insan gerekli. depoda bulunan nadide eserler sergileniyor.. ücretler için konuşmak benim işim değil. Kısaca bu sergilerden bahseder misiniz? 'Saray Laleleri' isimli sergimiz 11 Nisanda. mümkün mertebe de.. Topkapı Sarayı Müzesi ile Dolmabahçe Sarayından temin edilen ve Osmanlı sultanlarına hediye olarak gelmiş Faberge marka objeler sergilenecek. 2006 yılı içinde. ücretsiz girişlere imkân sağlamaya çalışırız. mümkün mertebe. • Müzelerimizin ücret politikası dünya müzelerinden farklı mı? Bizim müzeler ucuz. • Topkapı Sarayı iki ayrı sergiye ev sahipliği yaptı. biz de sergimizi açabildik. ona Bakanlık karar verir. o başka.. Topkapı Sarayı Müzesi Has Ahırlar seksiyonunda yapılması düşünülen ikinci sergi ise. Bu sergiyle harem kültürünün en doğru şekilde anlatılmasını amaçlıyoruz. Çocukları. Yangın ve güvenlik konusunda. Ama Türk yurttaşlarına da aynı ücret uygulanmıyor. okulluları. halk günü uygulaması da bunun bir göstergesi. bunu ben de söylüyorum. iki sergi projemiz daha var: "Faberge" adlı sergi kapsamında. Kimsenin şikâyete hakkı yok. "Harem"..
. Ve onun etrafında kendine göre bir kültür oluşmuştur.. İstanbul Arkeoloji Müzesi gibi bir anıta. Bunun örnekleri vardır: Hırvatlar ve Sırplar. Bosna. mutfaklarımız. Müzeler Haftası nedeniyle. ikisi de Hıristiyanlığın kolları. ünlü "Türk ve İslam Eserleri Müzesi"nin bu sayıda ziyaretçinin iltifatına mazhar olmadığı anlaşılıyor.. Tarihten ve Coğrafyadan Gelen Bir Oluşumdur • Millet olmak deyince genelde ne anlıyoruz ve ne anlamamız gerekir? Sizce milleti oluşturan temel unsurlar nelerdir? Millet.. • Son olarak Saray'da acil olarak el atılması gerektiğini düşündüğünüz yerler var mı? Evet. Geçen sene. Katolik ve Ortodoks. Birleştirici olduğu gibi . Dinin birleştirici olduğu gibi ayırıcı olduğu da görülür. Çünkü müzeler "dinlenemiyor"... • Hemen her fırsatta. Bosna olarak yaşamıştır. Yaşanan tarih bu ikisini birbirine düşman etmiştir. Evet. Bu durumda.. Öyle bir telkin de var zaten. bu iki günde. ziyarete gelenlerin bir şey görmesi mümkün değil! Sayının günlere bölünmesi için tedbirler düşünülmeli. Müzeler Haftasından çok şikâyetçiyim. Demek ki.almaya çalışırız her yere. Bölüm :12 Millet. ama biraz da ayrı kompartımanlarda. 11. Bunların hususiyetleri vardır. Buna karşılık. Dini dolayısıyla da öbür iki kompartımanın karşısındadır. Müzeler Haftası'nda müzelerin ücretsiz olmasından rahatsız olduğunuzu da dile getiriyorsunuz ama... Topkapı Sarayına ise. çini ve elbise koleksiyonlarımızın teşhirinin acilen düzenlenmesi gerekiyor. eğitim ve tanıtma yeterli değil. Genellikle dil etrafında oluşur. iki günde 3 bin 500 kişi girmiş. tarihten ve coğrafyadan gelen bir objektif oluşumdur. Aynı kompartımanın üçüncüsü de Bosnalılardır. 30 bini aşkın ziyaretçi girmiş. yaşamaktan ileri gelen bir husustur bu ayırım..
şekillendirme. çok önemli. var olan durumu kullanma. yani harp. bazı halde Türk dili konuşan kardeş toplumlardan daha yakın oluyorlar. içmeleri. Ayrı yaşanan bir kompartımana dayanıyor. Arkasında fütuhata dayanan uzun bir tarih var. Bu gündelik hayat değildir. Mesela Türklerle Yunanlıların birtakım şeylerinin birbirine benzemesi yetmez. • Millet olma şuuru nedir? Bunun öneminden bahseder misiniz? Millet şuuru dediğimiz başka bir şey. Bence bir kavmin oluşumundaki en önemli unsur. Eğer millet bazı şeyleri yaşamamışsa. Balkan halkları kinini kasaba edebiyatıyla yaşatmaya m . "Ne olur bu Türkler bu faciadan sonra?" demişler -ki hakikaten faciadır -Ernest Renan mesela. muharebelerde kazanıldı. Eğer bunlar tarihi birlikte yaşasalardı. bunu bir kine çevirebilecek. Bizim tarihimizde de bunun örnekleri vardır. Çünkü bu şuur savaşlarda. Birlikte yaşamaktır. biçimlendirmedir. o topluluğun müşterek dile ve dine sahip olmasına rağmen bir şeyleri beraber yapmasıdır. Mesela Türk dilini konuşmadığı halde birtakım topluluklar bize. Bugün bütün İslâm dünyasında. Çok ilginç bir söz bu. Bu. Fakat çok doğru olan her zaman için yeterli demek değildir. bütün Ortadoğu'da millet şuuru Türklerde var. millet olamaz. Millette de böyledir. Bu biraz yakın zamanların olayı. darp. Gerçekten de edebiyatımız çok zayıf. Yani söylenen o. tarihi ayrı kompartımanlarda yaşamaktan ileri gelir. Yemeleri. Tarihi birlikte yaşamasıdır. Türkiye'nin bugünkü ayrımları daha çok dine dayanmıyor. Bunlar çok önemli olmuştur. fütuhat. "Türkler bunu unutturmayacak bir edebî güce sahip değil. Bunun üzerinde durmamız gerekiyor. Ama büyük edebiyat bunu belirler. bunun verdiği şuur etrafında birleşmek. Bu. tarihi öğrenmek. Coğrafyayla ve başka sosyal oluşumlarla ilgili bir şey. müşterek bir tehlikeye karşı birleşebilselerdi farklı olurdu. gündelik hayatlarının benzemesi yeterli değil. Yani ne oluyor? İnsanlar o şuurun etrafında birleşiyorlar. Yani yeme içme değildir. Balkan Savaşından sonra. bir hafızaya döndürebilecek millî bir edebiyata sahip değiller" demiş. Bunun için eğitim çok etkili derler.din ayırıcı rol de oynayabiliyor bazı ahvalde. Şimdi tabii bunu kasaba edebiyatıyla yaparsan gülünç olabilir. "İşte bu milliyetler çağıdır" deniyor. savunma vs. edebiyatı. Hakikaten bunlar bunu aşabilecek. kendisi için bu objektif durumu. yani bir ara müttefik olsalardı. Bu çok doğru. demek ki burada ayrı bir durum ortaya çıkıyor.
Bunlar Türkleri ister istemez milliyetçi. Arkasında ciddi ve büyük bir tarih sentezi. hekim ordusu vs. o kadar çok çatışma. çıktı ortaya yine. tutuma itti. • O halde strateji belirlemek için. o kadar çok kaç göç. O kadar çok facia yaşandı ki. Kin tutmak için değil. Hiçbir zaman bunu iyi ifade eden. Bizim ise tarihçiliğimiz çok zayıf çıktı.. bir linguistik araştırma. Yeniden rehabilitasyona gitti. Cumhuriyet rejimi. Bunun dışında her şeye rağmen.İlber Ortaylı çalıştı. dışarıda okuyan ve içeride .. Bana öyle geliyor ki. bunların bir kısmı bizi de yaktı. Tabii :17 Tarihin İzinde eski imparatorluğun kurumları yardım etti buna. Bunun yaşanmadığı Ortadoğu ülkelerinde bu tabii çok daha zayıftır. geleceğe yönelik sağlıklı kararlar için geçmişin yeniden okunması önemli. şiddetli anti-komünizme rağmen. bir düşünce. yani savaşlarda bitirmiş bir memleket doğmasına rağmen. yeni bir okumuş sınıfı yaratmaya muvaffak oldu. maziyi unut. unut. Evet. tabii muvaffak olamadı. Türkiye'de olaylarla ortaya çıkmıştır. Onun için Türkiye milliyetçiliği. Oysa hiçbir yere yürüyemezsin arkayı bilmeden. öne yürü". üst üste o kadar çok muharebe ve harp meydana geldi ki. Bu bakımdan bizatihi milliyetçilik. bilmen lazım. otoriter rejimlere. bu asırda Türk milliyetçiliği çok büyük şeylerle mücadele ede ede bir yere gelecektir. Mühendisi. münevverlerini yok etmiş. Doktrine değil. formüllendiren bir doktrin olmamasına rağmen böyle bir tutuma itti Türkleri. Bunları unutmamamız lazım. bir tahlil ve eğitimsel bir biçimlenme yatmaz. millet şuuru. • Hocam bizim Türkiye Cumhuriyetiyle birlikte geldiğimiz noktayla Orta Asya Türk cumhuriyetlerini kıyaslamanızı isteyeceğim. savunmacı bir tutuma itti. doğrudan doğruya yaşanan faciaların ve savunmanın ortaya çıkardığı bir tutumdan ibarettir. onun için de hakikaten Balkan Harbi bunun bir örneğidir. tek partiye. öbür grupları da yaktı. "Yaşamaya bak.
İtber Ortaylı SOM günlerde model ülke olmaktan bahsediliyor bu arada. Orta Asya'daki topluluklara yine çok daha dünyaya açık. çok daha düşünmeyi. öğreteceksin. Onu unutmamalıyız. "Efendim felsefe bilmiyor. Onu söyleyelim. Çok partili rejime geçti. Muhtelif diller öğreneceksin. Türkiye'nin kendine has bir rolü de var. Türkiye'de bu bilinç yok. Burada ordu var. Dünya görmüşlük belirli ölçüde bizim insanlarımıza ölçü veriyor. Ve ciddi girişimcilerin de bulunduğu bir memleket burası. Bu çok önemli bir şey. düşünmüyor" derler. Büyük devletler. olmadığı görünüyor. Hemen lafına gidilir işin. Bunu unutmamak gerekiyor. yarımı İran". Bunları Afro-Amerika. biri Türkiye. Orta Asya cumhuriyetlerinin insanları tam üçüncü dünya değil. Böyle bir tarihçilik yok. Ama genel olarak o toplum eğitimli. İslam ülkeleriyle kıyasladığımız zaman durum nedir? İslam ülkeleriyle kıyasladığımızda: Biz tarihiz. Bunu kuranlar zamanında yapmamışlar. Yani öbürlerinde devlet yok. Belki tam Batıdaki gibi değildi ama şurası bir gerçek ki. O çok önemli. Bunun üzerinde durmamız lâzım. serbest düşünmeyi bilen ve ekonomik alanda da zaten çok daha girişimci bir ülkeyiz. büyük milletler gibi tarih okuyacaksın. Bunlar yok İslam dünyasında. O bakımdan Türkiye'ye çok da önemli roller düşüyor. devletiz. Ama çok sorunlar var. Afro-Asya sömürge halklarına benzetmek biraz ölçüsüzlük olur. sorunlara rağmen. Bunlar tabii büyük farklılıklar. Dünya tarihine eğileceksin. Çünkü son politik kombinezonlarımız ne kadar başarıyla yürüyecek onu bilemiyorum. Sen bir . Ama şunu bilelim ki. • Hocam problemlerden bahsettik hep. Bunu küçümsemek için söylemiyorum. Model ülke olup olamayacağı çok tartışılır.şöyle söylediği ifade edilir: "Bir buçuk devlet var İslam dünyasında. Fırsatları dahi değerlendirmemişler maalesef. işte alkol gibi Rusların bıraktığı birtakım problemlere rağmen. Türkiye'de o yok. renk veriyor. Orta Asya'ya göre farkımız bu. Birtakım ezikliklere. Birtakım iç mücadeleler oldu.olup dış dünyayı izleyebilen Türk aydını. bürokrasi var. Afro-Afrika. Peki tarih bilincini canlandırmak için neler yapılabilir? Tarih bilinci şu: Bir kere doğru dürüst tarih okuyacaksın. Kral Faysal'ın -yazılmadı ama. • Peki hocam. Onu açık söyleyeyim.
kere düşünemezsin. Türkler arkeolojiyi hakikaten cumhuriyet devrinde benimsediler. epigrafi çok daha geç ortaya çıktı. 12. okunan Kur'an-ı Kerim'in anlaşılması. Çünkü sen bir defa lisan bilmiyorsun. Yürütememişler. Ciddi ciddi çalışmak. tarikat gibi toplumlar her yerde vardır. bir zamanlar iyi bildikleri Arapça. Farsça gibi kültürleri de kaybetmişler bugün. Bizantika bilmiyor. Yani idareye ve politikaya katılımla ortaya çıkıyor ve ona "Sivil Toplum Kuruluşu"' (STK) deniyor. Dini eğitim. Mesela Türkiye Batılılaştığını iddia ediyor. Siyasi. yatırım yapmak lazımdır. Burada üçüncü şahıs olarak konuşuyorum. Eski toplumlarda böyle değil. Ben burada Yunanca. Ondan dolayı STK'lar menfaat gruplarında. Türkiye'de Sivil Toplum Kuruluşları son zamanlarda daha sık duyulmaya başladı. Slavika bilinmiyor. cemiyetlerde örgütleniyorlar ve anayasal katılım hakları çerçevesinde çalışıyorlar. yani zamanlar ve mekânlar üzerinde gidip gelmeden bir kültür milleti olunmaz. konuşması lazım. Bölüm Sivil Toplum Kuruluşları • Sevgili Hocam. Halbuki bu kültürlerle iç içe girmiş. Bir ara denemişler naif bir şekilde. Dahası var. İslam âlimleri Aramca falan biliyormuş. Bizden evvel klasik çağın büyük âlimleri bunu biliyormuş. sosyal faaliyette de bulunabilir. Osmanlı'ya kadar gider ama yaygın biçimde kazılar. Dini gruplar vardır. Bunları yapamayan adamların tarihte rolü olmaz. Birtakım hayır vakıfları her toplumda her zaman olan kuruluşlardır. Büyük millete de o yakışır. Hatta bu bizim Türkler. sosyal amaçlı. Osmanlı döneminde bu işler nasıldı? Sivil Toplum esasları herhalde hukuki katılım çerçevesinde ele alınacak bir konu. Bunları yapmadan. politik katılım söz konusu olamaz. Hıristiyanlarda da vardır. Sana yasak düşünmek. Tarihçi dediğin adamın bir defa geçmişle irtibat kurması lazım. Onu da artık eskiler gibi yapamıyorlar. dini yaşam. tefsiri bakımından lazım. Temsil organı olan parlamentonun da kontrol edilmesi lazım. Eski toplumlardaki siyasi. politik-ideolojik yönelimi . İbranice bilmiyorlar ki. bilgileri falan görmüyorum. Latince tetkikleri.
Onun için bizim toplumu :35 muzda yeni bir gelişim bu Vahhabi kültürü. Bizde çok örneği görülür. Yaptığı için belediyeden aldığı bütçenin yarısını birileri götürüyor. Batı Avrupada ise işler her zaman iyi gitmiyor. Yaptığın işin raporunu göreyim. Sistemin müsaade ettiği ölçüde bir etkinliktir bu. ama siyasi. Bununla nasıl başedilir. Çağdaş demokrasiler böyle. Bunlar siyasi aktivitede bulunur. Örneğin "Kadızadeliler Hareketi". Bunu sağlıklı buluyor musunuz? Bu kuruluşların demokrasiye katkıları neler olabilir? Onu bilemem. Sistemin müsaade ettiğinin ötesine geçtiğini nasıl takip edeceksiniz? Şimdi Paris banliyölerinde ayaklananların yeterince STK'sı . nasıl beraber yürünür. laik görünümlü bir yapı olamaz. Anglo-Saksonlar bunu daha ölçülü yapıyorlar. Ananeleri var. • Batı Avrupa STK'ları yönünden ne gibi sıkıntılar var? Sıkıntılar her yerde var. kötü mü olur. bir faaliyet yapıyorum diyor. Birtakım hareketler politik etkinliğe geçtikleri zaman kapatılırlar. ondan öte bir şey yok. değil mi? "Sana bu parayı veriyorum. solcusu herkes örgütleniyor. İslamcısı. • STK'lar için bir "Hesapverilebilirlik" kavramından söz ediliyor. Batı Avrupada göreceğiz. Feministi. Tarikat olur. • Birçok örgüt var. Belediyeler zengin orada. • O zaman STK'ların denetimi de önemli olmaya başladt. iyi mi olur. Bu yüzden iyi organize edebiliyorlar. hep beraber göreceğiz. Onun nasıl yapılacağını göreceğiz." deniyor. sağı solu düzenlemeye kalkıştığı an Köprülü Mehmet Paşa tarafından tedib edilip sürdürülmüştür.olan yapılar yoktu. Bunlar bu zengin fonları kullanırlar. Kültür hareketi yapıyorum diyor. O toplumun ona ihtiyacı yoktu.
Hakikaten oradaki insanlar çok mu örgütsüz. Bu kuruluşuna göre değişir. STK'lar ailenin. • Osmanlı'da bireyle devlet arasında köprü olan sivil toplum kuruluşu veya değil. Bu hiyerarşiler zamanla dağılmaya başladı. Bugün öyle bir şey yok. Çarşıda çalışır. bilmek. merak ediyorum. Ondan dolayı. yok i Iber Ortaylı sa aşırılığından mı oldu? Onu bilmem lazım. yani aile ile devletin arasında hiyerarşiler vardır. • STK'lar dışarıdan destek almalı mı. loncanın içinde kurallara uyar. devletin karşısında kefilidir. Mahalle bir ünitedir ve çok mühimdir. Türkiye'de bu kavranmamış. Esnaf birbirine hesap verir orda. Gördüğünüz gibi bu toplumda devletin karşısında. almamalı mı? Ona hiçbir şey söyleyemezsiniz. dergâha gider. Çarşıda çalışır. incelemek lazım. yapıların yerine bir şey koymamışız. ya da var da derde deva hiçbir şey mi yapmıyorlar? Yoksa aksine çok yapanı mı var? Bazen o da vardır işin içinde. Ondan sonra bir dergâha üyedir. sülalenin üyesidir. bir yapı yok muydu sosyal tabakalar içinde? Osmanlı toplumunda insanlar dergâh üyesidir. kötü de oynar. orada adap erkan öğrenir. • AB'ye girme sürecinde Türkiye'de STK'lara çok önem veriliyor. STK'ların yokluğundan mı. hiç mi kuruluşları yok bunların. Vatandaşı kontrol ettiği gibi gözetir. loncanın üyesidir. Bugünkü kanunlar müsait zannediyorum. . Şeyh Efendiye gider. Kanunlar müsait olduğu takdirde alır.var mıydı. yok muydu? Olaylar. Bir kere ailenin. Yani modern toplum olarak biz dağılan bu hiyerarşilerin. Dağılmaya başladığında yerine ne konuyor? Şimdi mesele o. Sonra "mahalle" gelir. değerlerin kayıp yaşadığı bir dönemde çağdaş ve yapıcı bir rol oynayabilir mi? İyi rol de oynar.
Alt tabakadan da bir insan tırmanabiliyor. öyle değil mi? Ciddi çalışma yapanı olur. Bizde millet kendini vergi mükellefi olarak görmüyor. 13.• Türkiye'deki vakıflar Selçuklu ve Osmanlı geleneğine dayanan kuruluşlar. Destekli insan yetiştiriliyor. Batıda böyle ve onun için de çekinirler. yapmayanı olur. Ama Doğu . devletin kendisine karşı adil davranıp davranmadığına bakar. • Halk kendinde denetleme hakkı görüyor değil mi? Vergi kaçırmayı tercih ediyor. Meşrebine uygun iktidar zamanında devletten kopartıldıklarında STK falan olunamaz. • STK'ların halk tarafından denetimi nasıl olabilir? Halk denetimi olmalı. • İş sonunda "Sorumlu Vatandaş"a dayanıyor. Sorumlu vatandaş kanuna uyar. vergiyi veren. gözeten kişidir. kanuna uyulduğunu kontrol eder." Bunu neye bağlıyorsunuz? Batı'da çok geniş bir burs sistemi var. Bunların içinde ciddi çalışmalar yapanlar var. "Sivil Vatandaş". "Sorumlu Vatandaş" budur. verginin harcanışını kontrol eden. halk denetimi de şart. Sorumlu vatandaşı nasıl yetiştireceğiz? Sorumlu vatandaş. Mali denetim şart olduğu gibi. Denetim olursa iyi olur. Bu işler böyle olmalı. Bölüm :45 Gençler Osmanlı ve Türk Tarihinin Dışına Çıksınlar • "Son imparatorluk Osmanlı" kitabınızda şöyle bir ifadeniz geçiyor: "Hiçbir zaman Batı'daki aydını yetiştiren tipte Batılı eğitim görmedik. Devleti vergi mükellefi denetler. Doğulu eğitimimiz de Doğulu gibi değil. Devlete itaat eder. "Sivil Toplum Üyesi". onu anlayamazsınız. Şunu belirteyim: STK arkasında kalabalık sayıda üye vakfetmek bağış ve aidatla olur.
paralel kaynaklar kullanılmaz. Onun kendine göre bir mantığı vardır. Biz ikisinin arasındayız. Biri de referanslara başvurarak giden bir eğitimdir. • Türkiye'de tarihini anlayan ve onu gelecek nesillere doğru bir biçimde anlatacak bilgiye ve donanıma sahip tarihçiler var mı? Bu konuda toplum olarak neler yapmalıyız? Yavaş yavaş olur. Bütün kaynaklarını bilir. Halil Bey'le de Osmanlı kaadısı üzerine bir çalışma yaptık. Asya'nın ya da Amerika'nın böyle kapalı kalmış dönemleri var mı? Bunu aşabilir miyiz? Avrupa ortaçağını tanır. Yani. Yani bir tanesi kaynakların hıfzı yoluyla giden bir öğrenimdir ve iyidir. O bizde değişmiş. Bir spekülasyon konusudur. reforme etmeliyiz. Çok faydası oldu. Batı tipi eğitime de tam geçememişiz. Bu çok önemlidir. dil tarihinin kuruluş yolunda ilerlemeli. Halil Hoca oradaydı. Ama tabii onların kullandığı me Tarihin İzinde todoloji çok az bilinir. Bizde ortaçağ tamamen bir efsanedir. Dünya tarihini okuyanları yetiştirmeli. O da kendine göre iyidir. Çok azdır bunun deşilmesi. Dr. Prof. O kullanımda da yan kaynaklar. Sonra onu biraz genişlettim ve bir kitap haline getirip. ilmi tam tespit etmiş değiliz ki. Atatürk'ün yolunda. Avrupa'nın. Belki yazılı kaynakta o kadar geniş değil. .tipi eğitimin de kendine göre eski bir tarzı var. onlar nasıl bakmış onu düzeltip. Onun için gitmiştim. "Türkiye ortaçağını tanımıyor" demişsiniz. • Yine aynı kitapta. Dünyaya açık olmalıyız. yani yazılı kaynakların kullanımı. bilinmez. Siz yurtdışında da akademik görevlerde bulunmuş bir insansınız. Aynı zamanda bazı kurslar aldık. çoluk çocuk alta yaysın. Halil İnalcık. Onun için biz ortaçağımızı bilmeyiz. Hangi konuda araştırma yaptınız ve niçin Amerika'da tarih okudunuz? Çok kısa bir dönemdi benim için. çökmüş. yayınlattım. • Yıllar öncesinde Chicago Üniversitesinde tarih bölümünde yüksek lisans yapmıştınız. Modernleşme döneminde bu böyle devam edecektir. Çok az referans noktasına müracaat edilir.
Abdülhamid ve V. lüzumsuz. zor geliyor onlara.• Yurtdışında eğitim ve kariyer tecrübesi yaşamak isteyen gençlerimize tavsiyeleriniz var mı? Özellikle yurt dışında tarih araştırmaları yapmak isteyen gençlerimiz neler yapmalılar? Osmanlı tarihi yapmasınlar. Gidiyorlar hep Türkiye ve Osmanlı üzerine çalışıyorlar. Yakın tarih konusunda hiçbir yerde yurttaşların arasında mutlak uyum sağlanması mümkün değildir. Benim tavsiyem budur. Mehmed Reşat ve VI. Çin. hele olaylı ve trajik dönemler için . italya çok önemli. Yeni Yunan. Bunları araştırsınlar. gelsinler. Esasen II. Yeni yöntemler öğrenmek istemiyorlar. Eski îran. a MAKALELER 1 • Bölüm :51 Vahdeddin ve Ata'nın Dost Oldukları Zamanlar Vardır S S ayın Bülent Ecevit: Osmanlı Döneminde Anadolu Halkı başlıklı bir kitap hazırlıyordu. Hint. Bizans. korkaklıktan bir ikinci Osmanlı yapıyorlar. Bunun son padişahla ilgili bölümünü açıkladı. Mehmed Vahdeddin zamanları tartışmalıdır. Mezopotamya. Slav.
bu bilhassa böyledir. Nihayet son zaman larda haklı olarak. Bu konudaki yazılar Açık söyleyelim. Anadolu savaşının önderlerinin idam fetvasına göz yummak dışında da önemli bir hatası olduğunu söyleyemiyoruz. Fakat son padişahın hayatını ve Osmanlı Hanedanının sürgününü. Umumi yorumun aksini ileri sürenler de. . hanedan üyelerinin bile kabul etmediği görülmüştür. Bizde bırakınız ortaöğretimi. herkesin mesuliyeti farklıdır deniyor. Gene Kuvay-ı Milliye'ye karşı örgütlenen birlikler ondan çok Damat Ferit Hükümetinin İngilizlerle işbirliğinin eseridir. Son padişah İstanbul'a dahi hükmedemez ve Osmanlı mülkünün yediği darbede de kimse onun fikrini sormamıştır. Vahdeddin'e hain dendiği zaman. onu büyük vatan dostu diye yorumlayanla rın üslubunu. ilmi ve doğru bir şekilde yazan Murat Bardakçıdır. yüksek tahsilde dahi son dö nem tartışılmazdı. Daha önemlisi Yılmaz Çetiner'in kitabında bir geçiş yorumunu okuduk. bu konularda dengeli bir başlangıcı Yılmaz Öztuna'nın Hayat Tarih Dergisi yaptı. Bu kitap boşuna çok satılmıyor ve bu kadar uzun bir monografiyi sıkılmadan okumak sebepsiz değildir. kullandıkları sözde vesikaları ve ileri sürdüklerini. Hanedan damadı olan bu ahmak politikacıya kısa sürelerle de olsa görev vermek. Padişahın diğer önemli hatasıdır. Fransız halkının çoğunluğu da yöneticilerden farklı değildi denmeye başlandı. Düşmanla işbirliği yaptığı açık olan başta Mareşal Petaine olmak üzere Vichy Fransa'sı yetkilileri bile tartı şılıyor. abartıda bazen saptırmada ölçüsüz örnekler verirdi.
bildiği çok şeyler vardır ve değerlendirmelerini dikkate almak gerekir. Padişah artık mukadder yıkımı kabul etmiş ve bir içsavaştan kaçınmak için Türkiye'yi terk etmiştir. İsmail Hakkı Bey'in ikinci eşi Ecevit'in büyük teyzesidir. Albay İsmet ve Kazım Karabekir Paşa bu kategoriye sokulamaz. ismail Hakkı Bey'in ve dolayısı ile Tevfik Paşanın akrabasıdır. söz söylemedi. Ama herkes Anadolu harekâtını ittihatçı biliyordu. Fevzi Paşa. Gittiği yerlerde de Türkiye Devleti aleyhinde faaliyette bulunmadı. Bunları da bilmek gerekir. Abdülhamit ve VI. bu gerekli.Anadolu savaşına katılmaya. hatta desteklemeye birçok insan çılgınlık diye bakıyordu. O muhitte duyduğu. onun torunu Hümeyra Hanım Sultandı. Tarihçilerin yazıp söyledikleri hele bizim gibi memleketlerde çok fazla etkili olmuyor. TBMM hükümeti ve muzaffer komutanlarının zaferini kutlamadığı görülüyor. en azından Mustafa Kemal Paşa. Aksine bir gözlem ortaya çıkmadıkça. asıl sözü dinlenir siyasi liderler oluyorlar. Mehmed Vahdeddin üzerindeki yaftaları yeniden yargılayıp kal :57 durması yerinde bir davranıştır. bu da bir hatadır. Kim ne derse desin son padişah hazineyi soyup gitmedi. Ecevit doğru yaptı Bu nedenle Bülent Ecevit'in Sultan II. Ama dost oldukları zaman da vardır. İlk eşi ise Vahdeddin'in kızı Ulviye Sultandı ve kızı da. Anadolu önderlerinin ne derecede ittihatçı oldukları tartışılır. Ambargoları kaldıranlar. Hiç şüphesiz Sayın Ecevit. Bu sürgündeki hanedanın bir ananesi ve takdire değer tavrıdır. Vahdeddin ve Atatürk karşı karşıya gelmişlerdir. Özlenecek Bir Bilgin Stefanos Yerasimos . Bir kavmin siyasi trajedisi bu kadar kolay bir şekilde çözümlenemez. Çünkü bir yerde doğruyu araştıran tarihçinin de güvencesi onların çizgisi oluyor.
S S tefanos Yerasimos, Bizans-Osmanlı mirasıyla mutlu ve iki dünyayı birleştiren efendiydi. Gerçekçi olduğu için tarihi ve toplumsal çevreye bakışı dürüstçeydi. Cumhuriyetçi bir aydındı. 1960'h yıllarda yaygın bir tarihçilik anlayışı vardı. En göze batanı Doğan Avcıoğlu'nun Türkiye'nin Düzeni adlı ça
lışmasıydı. Çok okunan bu eserler çok da tartışma yaratırdı, îlk bakışta Az Gelişmişlik Sürecinde Türkiye 1-Bizans'tan Tanzimat'a, Az Gelişmişlik Sürecinde Türkiye 2-Tanzimat'tan 1. Dünya Savaşına ve Az Gelişmişlik Sürecinde Türkiye 3-Dünya Savaşından 1971'e gibi uzun başlıklarla ortaya çıkan Stefanos Yerasimos'un doktora çalışması da doğrusu ilgimi çekmemişti. Bir müddet sonra sayfalarını karıştırdığımda bambaşka bir ay
dınla karşılaştığımı anladım. Osmanlıca öğrenmişti İstanbullu, hali vakti yerinde sanayici bir Rum ailenin Fransız eğitimi almış, gene bu şehirde mimarlık ve şehirci
:
lik eğitiminden geçerek Paris'e doğru yelken açmış oğluydu. Türkiye'nin serencamını ele alan bu eseri okuduğumda Stefanos Yerasimos'un farklılığı anlaşılıyordu; bir kere hakikaten çok tarih okumuştu, coğrafya biliyordu, kaynak meraklısıydı. Az Gelişmişlik Sürecinde Türkiye 1-Bizans'tan Tanzimata'nın yazarı günlük hayatın
"Dimetiki" denen Rumcasıyla yetinmemişti; Bizans döneminin klasik eserlerini okuyacak düzeyde "Koine" denen dili öğrenmişti.
Klasik Yunanca da biliyordu. Galiba bu özellik bizim kuşakta bir de Dimitris Gutas'ta vardır. Yerasimos'un bir özelliği daha vardı; kendi çevresindeki ikinci el kaynaklan okuyarak yetinenlerin ve yazanların aksine arşivleri kullanacak derecede Osmanlıca da öğrenmişti. Umumi tarih yaklaşımlarını renkli olarak yapıyordu, ama ayrıntılara önem veren monografilere ve kaynak yayınlarına da düşkündü. Fransız seyyahların Türkiye üzerindeki seyahatnameleri hakkındaki eseri, Türk Tarih Kurumunun değerli yayınları arasında yer alır. Üstadın gerçek bir tarihçi olduğunu Bizans-Osmanlı dönemi kültür tarihinin ayrıntılı bir yorumu olan Konstantiniye ve Ayasofya Efsaneleri adıyla yaptığı çalışmada görürüz. Halk edebiyatı ve okumuşların edebiyatında, 1500 yıl boyu İstanbulluların ne kadar müşterek noktaları vardır. Bu monografi onu verir. Öğretici oldu Stefanos Yerasimos, bu memleketin seçkin evladı ve BizansOsmanlı mirasıyla mutlu ve iki dünyayı birleştiren efendiydi. Gerçekçi olduğu için tarihi ve toplumsal çevreye bakışı da dürüstçeydi. Gene bu özelliklerinden dolayı cumhuriyetçi bir aydındı. İstanbul'da, 15 gün önce bir seminerde, yine dürüst ve çarpıcı yorumlarından birini yaptı.
Ne yazık ki ömrünün olgun yaşında ani bir vedayla bunlardan bizi artık mahrum bıraktı. Yabancı ülkede yaşasa da her yazdığını ve yaptığını önce burada yayınlama endişesini taşırdı. Hazır gelen bir kültür veya nasılsa edinilmiş bir eğitimle bildiğinden fazla yorumlamalara girişmedi. Öğrenerek geçen bir ömürle öğretici oldu. Yarım yamalak işler yapılan bir ortamda özlenecek bir bilgin olduğuna hiç şüphe yoktur. Ve asıl önemlisi, bu memleketi sevmenin çok soğukkanlı, dengeli ve ciddi bir eylem olduğuna örnekti. Yeri doldurulacak adamlardan değildir.
İstanbul'u Kültür Başkenti Yapmamak Kimsenin Haddine Değildir!
2 2 010 yılında Avrupa'nın kültür başkenti olmak bizi çok çarpan bir statü, oysa İstanbul'u kültür başkenti yapmamak kimsenin haddine değildir. İstanbul Roma ile birlikte Avrupa'yı yaratan iki şehirdir, yani Murat Bardakçının da bu hafta belirttiği gibi "Metropolis mundi-Dünya başkenti'dir. İstanbul'un nüfusu ortaçağlarda gayet kozmopolit birkaç yüz bin kişiden oluşurken, Avrupa'da 5-10 bin kişilik şehirler mühim sayılırdı ve ancak 18'inci yüzyıl sonunda İstanbul'un nüfusunu geçen metropoller ortaya çıktı. 2000 yıllık imparatorluk başkenti olarak İstanbul ulaşılmaz abidelerin şehri. Soğuk Savaş sona erdikten sonra İstanbul yine Balkanlar'ın, Kafkaslar'ın, Güney Rusya'nın tabii merkezi oldu. Ortadoğu dünyasının ise Kahire'den sonra ve kuşkusuz çok daha düzgün ve imkânlar bahşeden başkentidir. Okumuşu, sıradan insanı, paralısı, parasızıyla İranlılar İstanbul'da nefes alıyor, eski sosyalist ülkelerin halkı burada alışverişe doyuyor. Birçok kişinin sandığının aksine İstanbul dünyanın kültür başkentlerinden biri. Dünyanın dört bir yanından gelen orkestralar, ünlü solistlerin konser ve resitalleri, tiyatro grupla
rinın yanında mesela dini müzik grupları veya "Türk Dünyası Sinema Festivali", hatta "Tarihi Filmler Festivali" gibi ilginç ve özgün düzenlemeler de var. Artan nüfusla yarışırcasına temizlik hizmetleri ve ulaşım yatırımları artıyor. 12 milyonluk bir şehirde görülmeyecek bir şekilde bahçe ve parkların düzenlenmesi her belediyenin ortak çabası. Bütün bu saydığım yönler İstanbul'un artık bir üçüncü dünya şehri olmaktan çıktığını gösterir. Pekçok sinema festivalinin yanında müzik festivali genç nüfusu yetiştiriyor. İstanbul halkı sadece turist ağırlayan değil, dünyayı gezen bir nüfus. Bir çelişki olarak bulunduğu varoştan dışarı çıkmayan yığınların yanında, her bayram şehri boşaltan, sadece Akdeniz sahillerini değil, dış ülkelere giden uçakları dolduran nüfus da İstanbullu. Çarşıda pazarda sadece turist rehberlerinin değil, esnafın dahi muhtelif diller konuştuğuna şahit olursunuz. İstanbul zaten bir kültür başkenti, şehrimizi küçümsemeyelim; ancak bu durum 2010'a kadarki üç yıl içinde halletmemiz gereken birçok noksanın varlığını görmemize engel olmamalı. Affedilemeyecek manzaralar; kültür başkenti olduk diye bütün bir şehri üç-beş gün içinde düzene sokmamız ve restore etmemiz düşünülemez. Lakin bir kültür başkenti için tarih bilinçsizliğini ve zevksizliği bağıra bağıra gösteren manzaralar da affedilemez; nitekim dünya
Bunlar çok pahalı ve imkânsız etkinlikler değildir.zenginlikleri içinde yer alan Süleymaniye Camii'nin etrafı. Ayvansaray bölgesinde surların üstündeki Hacı İvaz Paşa Camii civarındaki çirkin binalar da öyledir. birtakım nüfuz ilişkilerinden dolayı çözüm sağlanamadığı :10 bir gerçek. Bunun bir tanesi Asyalılıktır. Bazı işler için bu gibi seçimler yararlı oluyor ve fırsat teşkil ediyor. Sorunların mali yönden çok. Seçimler bir fırsat. Muammer Karaca gibi birçokları ise atıl yatıyor. aslında bunları gerçekleştirme imkânlarımız ve alışkanlıklarımız vardır. Eminönü mıntıkasındaki kaçak yapıları da temizlemek. Cengizhan Devletinden her iki milletin de aldığı şeyler vardır. Şimdiden İstanbul sergi akınına uğruyor. İrili ufaklı tiyatro ve gösteri salonlarının düzenlenmesi ve 2010 yılı için beklenen büyük opera ve konser salonlarının temelinin atılması lazım. tarihte iki eski devlet. belediyemiz vaat ettiği yıkımları gerçekleştirsin yeter. Galiba özel sektör ve medya cephesinde bazı becerikli adamların bu işe el atmaları ümitlendirici görünüyor. bu vesileyle Avrupa filmleri. orkestra ve solistleri İstanbulluların günlerini ve gecelerini doldurmalıdır. . bizim müze başta olmak üzere Avrupa'nın ünlü sanatçıları sergi açmak istiyor. kaçak yapıları yıkmak ve alanı düzenlemek gerekir. yayınlar dört tarafı sarmalı. Ama gerçekten becerikli (!) ve tehlikeli adamlar da var. konferanslar. Avrupa tarihi ve sanatıyla ilgili sergiler. "kültür başkenti" havası içinde çözülebilecek bir sorundur. onun Haliç'ten görünümüne el atmak zor iş değildir. Rusya ve Türkiye Rusya ve Türkiye. Üniversiteler ve devletin de bu planlamaya katılması lazım. Hareketi sağlayacak örgütlenme önemlidir. Şehrin tiyatro sayısı azdır. Bizim ortak miraslarımız var. oysa şimdi hava uygun. Bunların bir düzene bağlanması gerekir ve hiç de pahalıya mal olmayacak çok sayıda sergi salonu düzenlenmelidir. tiyatro toplulukları. Mimar Sinan'ın büyük eseri Kasımpaşa'daki Piyale Paşa Camii gibisine dünyada kaç milletin zenginliği içinde rastlanır? O takdirde onun etrafındaki inşaat depolarını.
Rusya ve Türkiye'nin tarihte bu savaşlarının bazı müspet etkileri de vardır. kültürel hayatı bile etkiledi. Ama Ruslardan bahseden yoktu. 18. Ve eminim ki Rusya'nın da mühendisleri . Son derece yükselen bir ticaret hacmimiz var. Birtakım şeyleri maalesef bunun etkisiyle yapmak zorunda kaldık. Tababet öğrendik. Bilhassa Rus orduları son derece dayanıklı ve komuta heyetleri de tarihlerinin en iyileriydi. öbür taraf ise dinini aldı. Fakat bunun ötesinde Rusya'yla Türkiye aşağı yukarı 1699 Karlofça Antlaşmasından Birinci Cihan Harbine kadar çok uzun süren savaşlar yapmışlardır. biz de böyle olalım diye kalkıp da Batıyı seçmediler. Yakın gelecekte Rusya bizim burada yaptığımız gibi Türkiye'de okullar açacak. yoksa oturup da mesela Voltaire okuyup. yani Rusya ve Avusturyay'la çarpışmak bizim için önemliydi. Bizim uzman gençlerimiz dahi Rusya'ya gidip okuyamadı. Rusyada daha çok durulan bir konu Bizans mirasıdır. Birinci Cihan Savaşında ne düşünüyordu halk? Hepsi İngilizlerden nefret ediyorlardı. Türkiye İmparatorluğu erimiştir. Türkler askerdir ve askerlikle Batılılaştılar. asırda iki tane düşmanla. Yani bir Rus nesli Türkiye arşivlerine İstanbul'a uğrayamadan Türkoloji yapmak zorunda kaldı. Bu savaşların sonunda. Fakat çok garip bir şey ki. Ve hatta iki tarafı tanıyan Sarıkamış cephesinde bizim karşımızda dürüst bir düşman vardı diyorlardı. Ve bizim de Batılılaşma sürecimiz hızlandı. Rusya'nın bunda payı vardır. Biz Batılılaşmak mecburiyetindeydik. Bunların sayesinde Türk (Osmanlı) orduları kendilerini modernize etti. Bu demek ki bir yerde şunu gösteriyor: Rusya Türkiye'nin düşmanıydı. fakat Bizans'ın üzerinden zaferle de olsa aldığımız miras vardır. Uzun Soğuk Savaş yıllarında Rus etkisi ve tehlikesi Türkiye politikasına yön verdi. Aynı şekilde Rusya'dan da Türkiye'ye öğrenciler gelemedi. Yani Bizans topraklarını fethettik. Biz tabii ki Müslümanız. Bu modernizasyon nedir? Askeri mühendislik öğrendik. ortada hakikaten harbede harbede birbirini çok iyi tanıyan iki ordu vardır. Şimdi çok enteresan bir döneme girdik. Rusya Osmanlı'dan aldığı bu topraklara bugün pek sahip olamamıştır. bunlar da ne ilginç adamlarmış. O derece de verdi ki. Bizim nesil hayatımızda bunu düşünemezdik. veterinerlik öğrendik.İkincisi. Üçüncüsü. Kilise medeniyetinin düzenini. kanununu aldı. imparatorluk kurduk. Türkiye'nin sanayisi ve bilhassa da mühendisliği harikalar yaratıyor. biz de Batılı olalım diye ya da Rembrandt seyredip bunlar da böyle iyi ressamlarmış.
Rus kimyası ve fiziki. Çok yakın zamanda Rusya çok önemli bir ortak olacak. Buralarda gençlik yetişir. Ama her şeye rağmen Avrupa. Bizim aslında temasta bulunacağımız yerler tabii ki en başta Rusya. Bir sürü insan gidip Farsça öğreniyor. Bazı büyük şirketlerimiz acaba ne bekliyor AB'den. Bunları devletler kurar. . Bu kaçınılmaz. Buradaki yatırımların. Mühendislerimize iş bulan yerler maalesef Avrupa olmayacaktır. Bu bazı insanların bir hayalidir. Hiçbir akıllı Türk'ün bunu düşüneceğini zannetmiyorum. Goethe Enstitüleri bunlar. Yani İran İslam Cumhuriyetinin bile Farsça merkezleri var. Gençliği kazanırsanız istikbali de kazanırsınız. Cervantes. çünkü buradaki sanayi potansiyeli kullanılamamıştır.bizim burada yaptığımız gibi İstanbul'da ve Anadolu şehirlerinde oturacaklar. İnşallah Moskova'da biz Yunus Emre Kültür Merkezini göreceğiz. İşin garibi de Rusların da Avrupalılara karşı pek istekli bakışı yok. Orta Asya'daki cumhuriyetlerdir. Bugünkü Avrupa medeniyetinin temel kurucularından biri Rusyadır. Rus edebiyatı. Görülen o ki Türkiye'nin AB'ye entegrasyonu mümkün değil yakın zamanda. Bu çok önemli bir şey. Niye kurulmadı? Bunlar lazım. başka işlerle değil. matematiği olmadan bir Avrupa medeniyeti düşünmek mümkün değildir. konferansların yapılacağı ama ön planda Türkçe öğreten merkezler kurulmalı. Bunların hiçbiri kurulmadı. Türkiye'yi de Avrupa'nın kendinden sayması mümkün görülmüyor. Devlet bu işlerle uğraşır. Bu ikisine ben çok önem veriyorum. Bunun kurulması lazım. Resmen ve özel fonlarla. Rus müziği. tahakkuk edebilir bulanlardan değilim. Rusya'yı kendinden saymıyor. bunun hesabını tam yapıyorlar mı? Türk kültür merkezi modeli vardır. Biz İstanbul ve Ankara'da Puşkin Merkezleri istiyoruz. Mesela vize uygulamaya başlayacağız. Gerisi boştur. işgücü kolaylıklarının sınırlanmasından başlarına ne gelecek. Türk kültürünü tanıtan. Aynı şekilde İstanbul'da Puşkin Merkezleri. Bu hiç tartışılacak bir şey değildir. Ve ben bu hayali gerçekçi. AB'yle entegrasyonumuzun olması halinde buralarda ticari faaliyetlerimiz büyük ölçüde zorlaşacaktır. Türkçe öğrenen. Puşkin'i de Yunus Emre'yi de devletler kuracak. Hükümet buna niçin fon ayırmıyor ve niçin özel sektörden buna fon yardımları yapılmıyor anlayamıyorum. Ukrayna.
Bu deyişe ancak gülünür. Çok uğraştı. bizim yeni kurulan şirketler batar. bazı adamlar diyor ki. Sadece şüphe koydum. Benim zamanımda . onlar ne olacağını bilmez. Ama bu kadar insan neden karşı düşünmek lazım. Biz AB'ye gireriz miyiz. Bu çok önemli bir eksiklik. girmez miyiz bunun oylaması yapılır. sonra fikir değiştiriyorlar. Zamanla daha da artacak bu tepki. 1974'te bizim AB'ye girmemiz söz konusuydu. İlk defa burada açık konuşuyorum. laik olan ama aynı zamanda toplumun değerlerine sakin bir şekilde saygı duyan ordudur. Bizim Rusya'ya nazaran en kötü tarafımız bu. Az okumak ve az bilmek. Demokrasilerde plebisit yapılır. bu İslamcılar çok fena azıttılar. Onun için. Önce istemeyiz diyorlar. Gene bu oran yükselebilir. Hiçbir büyük şirket bunun araştırmasını yapmıyor. Gitti askerleri ikna etti. Girdiğiniz yeri bilmiyorsunuz. Girmeyelim derken gerekçeniz nedir.:15 Türkiye'de AB'yi destekleyenlerin oranı yüzde 37'ye düşmüş. Bu çok tehlikeli. Gerekli kanunların büyük çoğunluğu hâlâ çevrilmedi Türkçeye. Böyle bir şeye girildiği zaman bu mevzuat dahilinde ben batar mıyım çıkar mıyım? Bunun hesabının yapılması lazım.. AB düşüncesinin gerileyeceğini zannediyorum. Öte yandan bir sürü yazan çizen adamın Kayseri'den doğuya geçmediğini görüyorsunuz Türkiye'de. Mevzuatı bile bilmiyorlar. halkın ne düşündüğü önemli değil. İkincisi Dışişleri Bakanlığı ile Ordu Türkiye'de en etkili bürokrasi. O zaman Türkleri çok seven bir İtalyan asıllı AB temsilcisi vardı. Ama zamanla düşünmeye başladıkça. "Canım Avrupalı olmak istiyoruz. Onlar da peki dedi. Şimdiki biraz romantik bir tepki. bugün niye böyle söylüyorsunuz. Ben hiçbir zaman açık olarak yazmadım. Öbür örgütlerimizin durumu oldukça problem li. Yüzde 51 kazanırsa AB'ye diyeceğimiz yok. Tarih bilgileri kırık dökük. bu olursa böyle olur diye. Ne biçim fundamentalizm var orada biliyor musunuz? Bizde Batı karşısında konumunu ayarlayan. bu olursa böyle olur. Türkiye'de iş çevreleri iyi araştırma yapmıyorlar. Sivilleri ikna etti. Vehbi Koç dedi ki. ama bugün kendisi diyor ki AB'ye illa gireceğiz. yoksa ölürüz." deniyor. Büyükelçi İlter Türkmen de karşıydı. Çevrilenler de yanlış.. Bunlar ikna edici çıkışlar değil. biz buna girmeliyiz. Biz o zaman reddettik.
geniş bulvarlı evlere özlem duyduğunu açık seçik ortaya koymaktadır. Türk okumuşu da buydu.daha cahildik. hiç kimse Bayındırlık Bakanlığındaki mimarlardan. Şimdi bu ikili ekstrem değişiyor. Ama Türk halkı Müslüman'dır. Çok çabuk değişiyoruz. üniversitedeki hocalardan . bizim yolumuz çizilmiş. Çünkü biz üreten tek İslam ülkesiyiz. Bunun aksi düşünülemez ve bu tarafıyla da üstün ve kuvvetlidir. ne okuma yazma bilmeyenlerdir. şimdi öyle değiliz. çünkü içinde yaşaması hiç kolay değildir. yüzyılın ihtiyaçlarına. ne sadece solculardır. ne sadece şoförlerdir. Kimse bundan dolayı bize düşman değildir. Gelişmesi de lazım. Bunların bir ölçüsünün olması lazımdı. orta kanal gelişiyor. yani ahşap evi tedrici bir şekilde ıslah etme imkânını bulmadı. Bunu da herkesin bilmesi ve o değerlere saygı göstermesi lazım. Ani zenginleşme ve ani ihtiyaçlar dolayısıyla bu evler belki -ahşabı savunacak değilim. Bunu açıkça itiraf etmemiz gerekmektedir. Bir toplumun bazı şeyleri kabul etmesi ve uyuma gitmesi lazım. Kısmen kargir yapılara intibak edilebilirdi. yokluk demektir. Türkiye laik bir Müslüman devlettir. Dünyanın Başkenti İstanbul T T ürkiye maalesef 20. 19. bazılarımızın tekrarladığı gibi. Efendim bütün mesele şu: Türk halkı maziden ve mazide yaşadığı mekândan nefret etmektedir. sıkıntı. Bu medeni yapı nedir dediğin zaman dört köşe beton. ne Aydınlı Başbakan Menderes'tir. Mimari hocası dahi böyleydi. asırda bunları yapamadığımız için yirminci yüzyılda kalfa mimarisiyle en aşağılık biçimde paraya dönük bir yağmayla inşaat sektörü yürüdü. Ayrıca herkes Karadenizli kalfadan bahsediyor. Onun için ahşap ev demek fakirlik. klasik mimarisini. Türk halkı buydu. Biz ne Batı'dan ne de Doğudan nefret edebiliriz. ne sadece basit halktır.kısmen bırakılabilirdi. Bunu yapan insanlar. 1950'lerin insanı maalesef sağlıklı bir zihniyet ve zevk yapısına sahip değildir. Birilerinin çıkarttığı petrolü satarak geçinmiyoruz veya fakir sefil değiliz. Bütün İslam ülkelerinde bize karşı saygı ve gıpta vardır. Ve insanların şehirli medeni bir yapıya kavuşması lazımdır.
belki kazara bir kere. Degüstasyon'da oturup. belki.bahsetmiyor. Süleyman peygamberin kuşlarla konuşması gibi. Suriçi İstanbul. ben de onlar gibi olacaktım. Çünkü bu ciddi bir sorundur. o beş yıl içinde kaç kere buraya geldikleri şüphelidir. İstanbul'u sevmek oyuncak değildir.. sorumsuzca harcanabilir? Şehirde üç gece kalan âşık olur Bu şehrin renklerini yazamamıştır Türk münevveri. birtakım faaliyetleri yürüten insanların hayatı Maslak yolu. Vakta ki üç gece oturursunuz. bilmem nereye kadar gidiyor. en çok Maçka. Bu bir sevgi. 2010 yılındaki başkent projesine sarılan. o da askerlik muamelesi için Fatih Askerlik Şubesine giden insanların İstanbul edebiyatı yapmasına tahammül edilemez. 1950'lilerin Suriçi İstanbul ilk başta insana çok da sempatik gelmeyebilirdi. o şehre âşık olur ve onun her köşesiyle konuşmaya başlarsınız. 1950 ve 60'larda senelerce Baylan Pastanesinde. Şimdi bu şehri yazan insanların. Size açık konuşuyorum. Ve ondan sonra akılbaliğ olunca da araştırmaya başlardınız. Surun içine kimse girmiyor. Şehri berbat eden birçok yapıda onların imzası vardır. çünkü dörtgene alışmışsınızdır. oradan karşıya. aynı zamanda da bir disiplin ve ısdırap konusudur. Nasıl olur da bir şehir bu kadar laubali bir şekilde kendi evlatları tarafından tahrip edilir. :20 Maalesef İstanbul'u sevemeyen ona karşı biraz buruk olan bir kitle vardır. İstanbul'u anlamayan insanların bu şehri anlatacak tasvir ve tavsif edip insanlara nakledecek bir retorik. O zaman. Belediye binasını onaylayana inanmam Eğer bir insan İstanbul'daki Büyükşehir Belediye binasına gönülden tasdik veriyorsa onun Bizans ve Roma medeniyetine . sevk-i tabii kader ile gelmeseydim. tasvir etmeye kalkan insanların beş sene okudukları Mancadan.. betona alışmışsınizdir. Kalfalar onları acemice taklit ediyor. Buradan yirmi beş sene nefret eden bir insanın otuz yaşından sonra burayı öğrenip öğretmesi mümkün değildir. Ve İstanbulluyum diye gezinen. Nişantaşı. yani bir söylem ve zihniyet kurmaları mümkün değildir. o zaman bu şehrin neresine sahip çıkacak. Çok ilginç bir şeydir bu.
İstanbul Türkiye'nin değil. Çünkü bu şehir onu da ihtiva ediyor. Sağcıyız. Çok önemli bir durum. O binayı canım. Yahya Kemal'in muhteşem tasvirini kavramadığımız. tarihin ördüğü muhteşem bir eserdir. bu üslubu kavrayıp yeniden kuramadıkça hiçbir şey yapamayız.hayran olduğuna ben inanmam. Çünkü bu yurt. hiç zannetmiyorum ben. Siz o ikisini anlamadığınız gibi bizim kültürümüzün yüzde kırkını oluşturan İran'ı da anlayamazsınız. sürerek yerini edinmiş. Bu imar hareketi yüzünden bunlar kalmadı. gözüm diye tescil eden insanlar o zümreyle hayatta siyasi çizgide buluşması. Ve bu iki medeniyet birbirinin takipçisi. Nazım Hikmet veya Orhan Veli gibi severek. O belediye binasını Demokrat Parti devrinde çizimlediler ve karar verdiler. çünkü sizde o ikisini de değerlendirecek zihniyet yok. O da büyük bir medeniyetin eseri. kaldırımlarını bile hissettiğini. hatta kahvehanede buluşması mümkün değildir. Teferruata bakan bu yurdu sever. Herkesin gözbebeğidir. Bizim ecdadımızın Şehzadebaşı Karakolunu yıkarak orada duruyor. muhafazakârız diyor. Dolayısıyla bu İstanbul bir anlayış meselesidir. Bu son derece bariz bir şeydir. İstanbul. . Ama siz onu anlayamazsınız. O zaman bu sentezi kavrayamıyoruz. Solcuyuz diyor. bu şehri sevip Necip Fazıl gibi ciddiyetle baktığını. Bizim ecdadımızın Şehzadebaşı Camiini lekeleyerek duruyor. İstanbul'un en çok konuşulan Türkçesi de Laleli ve Aksaray'daydı. teferruatla ilgisi olmayan insanların acayip kararlar verdiğini görürsünüz. Bu çok bariz bir şeydir. İstanbul bilinmek zorunda Bu olmayınca hiçbir şey ifade etmez. hiç zannetmiyorum ben. insanların tartışmak zorunda oldukları bir yerdir. Dolayısıyla şunun üzerinde ısrarla durmamız gerekiyor: Biz bu söylemi. Bunu yıktılar ve şimdi bunun kimse farkında değil. İstanbul'un Aksaray lehçesini ortadan kaldırarak. Bunu anlamayan insanların. İstanbulluların oturduğu konakları yıkarak ve hayatlarını berbat ederek. Çok ümitsiz manzaralar var. bir yerden bir yere. bütün Doğunun merkezidir. Ona da saygı duymak zorundasın. özlemle ve ciddiyetle baktığını. etrafı kendine benzetmiş duruyor. unutmayın. bu zihniyeti. Buna göz yuman insanlar aynı şekilde o binanın altındaki Roma mirasını da görmezlikten geliyorlar. çünkü biz o yayladan geçerken o muhteşem medeniyeti de alıp getirmişiz. Ama müştereken yapıp sevdikleri o belediye binası orada duruyor. Halbuki bunu görmezlikten gelemezsin. ama değişme başladı.
Bu son nokta çok önemlidir. İstanbul'un iktisadiyatına. Bu desteklenecek bir görüş değildir. Almanya'daki kepaze kasabalar bile başkent olmuşlar. Bu açık bir şeydir. nasıl temizleneceklerini. nasıl yiyip içeceklerini. Daha önemli bir şey. Buraya gelenler baş i Iber Ortaylı ka havada. Brüksel de ciddi takip edilmeyen verimli sonuçlar alınmayan projelerden biridir. bürokratların ortaya attığı.. Kültürel faaliyet zaten oluyor. 2010 Başkent projesi diyor. Yahudilikte ve Müslümanlıkta Laiklik Reçetesi Olmaz D D in ile devletin ayrılması Yahudilik ve Müslümanlıkta imkânsızdır. bugün geziyor. 2010 yılı ciddi bir proje değildir. Ve . Türkiye'de Rusya yılı olacaktı. İstanbul'un kültürel hayatın karara veren kitle burada gündüz de yok. hiçbir şey ifade etmez. Sadece devletle olan ilişkilerini değil özel hayatlarını. Bütün mesele oradan ileri geliyor. Türk-Rus kültür hareketi güme gitti Bugünkü İstanbul'da Eminönü'nde insanlar oturmuyor.. 2010 başkenti hiçbir şey ifade etmez. Çünkü çağdaş fundamentalist dediğimiz gelişmelerde devlet düşmanlığı bir motif olarak yer almaktadır. karı-koca arasındaki ilişkiyi ve tabii ki devletle olan ilişkiyi belirler. gelip gidiyor. insanların yirmi dört saatini ayarlar. Güya 2007de Rusyada Türkiye yılı. Ve 2010 yılı projelerine bakıyorum. Devletin görevi aslında insanların dini ibadetini hazırlayabilmektir. Yunanistan'daki. Çünkü her iki din. O arada neyin güme gittiğini biliyor musunuz? 2007 ve 2008'deki Türkiye Rusya Kültür Hareketleri güme gitti. İstanbul çoktan Avrupa'nın ve dünyanın kültürel merkezlerinden biri haline dönüşmüştür. Benim çocukluğumda ve gençliğimde hiçbirimizin rüyasına girmeyecek işti bu. Bir 2010 yılı şamatası gidiyor. hiçbir ciddi iş yok. etrafı düzenleme falan. surlarda ve Süleymaniye'de hayalet binaları yıkma. Avrupa Birliğinin benzeri birçok projeleri gibi.benim zamanımda hiçbir Türk İstanbul'u turla gezmezdi.
anlayışa. yeni gelişmelere. Son zamanlarda dinin devletten ayrılması gerekir. Devlet ve devletin aygıtı olan bürokrasi ve ordu insan hayatının. Bizim toplumumuzda laiklik bilime. Burada yeni bir âdet çıkarmanın gereği yoktur. Ve zaten dini görevinizi de yerine getirmek için de bu ikisinin de ayakta olması. çalışan bir cemiyetin içtimai geleneklerine göre ayarlanır. Kendi dünyasını tahlil ettiği zaman toplumsal gelişme dinamikleri olarak teknolojik gelişme. Bundan başka her iki dinde kilise ve ruhban gibi bir kurum yoktur. laik bir devletin değil kilisenin eğitiminden geçmiştir. hatta kaos getireceğinin başlangıcı olacağına hiç şüphe yoktur. Çünkü bünyemiz böyledir. . kuvvetli olması şarttır. Bunun örneği Batıda yoktur. Devletten ayrılabilecek bir kiliseleri ve ruhban teşkilâtları yoktur. onların teşkilatlarına ilerleyerek çevirmiştir. Oysa öbür iki din mensubu eğitim ve ibadetle imana gelir. dini etkilemiş ve şekillendirmiştir. Dinin icrası ve cemaatinin masraflarının herkesçe hesaplanması ve ödenmesi gerekir. En laik olması gereken insanların ve hatta sosyalist parti mensuplarının bile temel paradigma olarak. papazlardan nefret etseler. Bu doğrudan doğruya insanların dindar olmasalar. toplum hayatının vazgeçilmez iki unsursudur. bazı çevrelerde sıkça tekrarlanan slogandır bu. Hıristiyanlık İsa'nın mesajını ustalıkla eski dünyanın dinlerine. hatta çocuklarını vaftiz ettirmeseler bile insanları çok uzun asırlar boyu eğitimle etkilediklerini göstermektedir. Bu ustalıkla çev :25 rilmede Yunanistan. Hıristiyan dünyasının insanı devletin değil. Hiç kimse önüne laiklik için bir reçete alarak tatbike kalkamaz. gelişmiş bir cemiyetin. Kilise insanların sadece ruhunu değil beynini de ele almıştır. "Ama İslam dünyasında bu iş nasıl olur?" diye sorduğuna şahit olabilirsiniz. sınıf çatışmasını düşünen insanlar İslam dünyası diye ayrı bir kategoriden bahsetmektedir. Hıristiyan ancak kiliseye bağlandığında ve itaat ettiğinde günahsız bir Hıristiyan olarak hayatına başlar. Ve dolayısıyla din tamamen devletin dışına çıkmaktır gibi çok demokrat ve çok progresif görünen görüşlerin aslında böyle bir toplum için en büyük tehlike ve tahribatın.tarihi gelenekle de bağdaşır bir yönü yoktur.
hayatla farklı şeylerdir. bu nedenle tarihin ve coğrafyanın Hırıstiyanca yorumu. Zamanları ve mekânları aşan bir vahiy hissi ve iman ise İslam kelamcısıyla ortaya çıkmış :32 . Hıristiyanlık ruhlara hükmeder. Hayat bir zaman kesitinde bize ait olan bir külliyeyi. yaşam onu yaşama tarzımızı ifade eder. 7 • Bölüm Yahudilerin ve Müslümanların Şeriatları ve Hıristiyanlık S S emavi dinler. Bunlar yaşam sistemidir (yaşam kelimesi öztürkçe olsun diye kullanılmıyor. Üç ay önce Portekiz'in Fatima'sındaki kutsal merkezin rektörü olan Rahip "Senyör (yani Hz. kendisinin öncü olduğu bir hareket söz konusudur. ama birbirine zıt yemleri olan inanç sistemleridir. Hıristiyan insan için zaman. şüphesiz ibadet. Müslüman aydınlar tarafından çok laik olduğu ve yaşamın dışına çekildiği. Bu tarih boyunca Türk İmparatorluğunun ve Türkiye Cumhuriyetinin kendi götürdüğü. İncil'de tarif edildiği gibidir: "Deus inquit-sif (Tanrı ol dedi). Nitekim iki asırlık değişimle bunu göstermektedir. ritüel ve akide yönünden birbirine benzeyen. Isa) tarihi idare eder" diyordu. Bunu Askeri Tarih Kongresi üyelerine söylüyordu.Bunun örneği Doğuda da yoktur. Bu alanda fertlerin hayatını aşan topluma has bir devamlılık söz konusudur). Gerçi Senyör un adına örgütlenenlerin (Kilisenin) büyük ölçüde tarihi yönettiği veya yönetmeye gayret ettiği iddiasına ise hiçbirimiz itiraz etmeyiz. Yani bizim yaptığımız hukuk devrimi bir ihtiyaçtır. Batıda ateist fertleri dahi etkiler. Ardından adet ve yaşamımızda bir uyum (consensus) ve buna mümessil bir tatbikatla laikleşme olur. Başkaları ancak bize bakarak bu yolda gideceklerdir. bunun için eğitimi kullanır. İnanç sistemleri mi? Bu kadarla kalsa problem belki bizim alanımızın dışında kalır. Bu sonuncu iddia. iddia edilen Hıristiyanlık için de geçerlidir.
bir zamanlar sadece Resûl-i Ekrem'in (s. Hıristiyanlığın yayılması ile mevcut antisemitizm bu dinin içine girmiştir.) ümmetine mahsus imtiyazdı.s. Yahudileri kan cürmüyle suçlayan yazarlar ve onların zihniyeti hakim olmuştur (ünlü Yahudi yazar Flavius Josephus'un Antiappion adlı müdafaanamesini hatırlayalım). yaradanımızı şuurla tanıyan mahluk ortaya çıktı ve On u zikretmeye başladık. İlk Hıristiyanlar daha çok Yahudiler iken. Sünnet. Manastır kurumu eski Musevilikte . Ama bu oluşumda irademizin rolü nedir? Bu keyfiyeti Müslümanlar hep tartışageldi. fakat tenasül hayatı ve eşlerin ilişkilerine dair bazı sıhhi ve ritüel kurallardır).v. saf bir inanç ve öylesine bir dünyaya bakış (Weltanschauung) gelişiyor. gibi umumi ahlak kuralları değildir. Kilisenin akidesi ve kontrolü geriledikçe. St. Tarihi yaratan ve yapan Allah'tır. asırda) bu kurumu eski Şarktan almıştır. Joannis Paulus'un tavır ve girişimleriyle müşahhas hale geliyor. Üç Dinin Birbirine Bakışı Hıristiyanlık Yahudiliğe karşı tahammülsüzdür. Kendinden sonra ise Hıristiyan Şarka manastır kültü ve hiyerarşisini hediye eden Mısır (2. Bu tahammülsüzlük Avrupa'nın laikleşme döneminde de devam etmiş ve ırkçılığa inkılap etmiştir. zina vs. Ama Yahudiliği lanetleyen 325 İznik Konsülü'nün tavrı. Yahudilerin pagan kitleler tarafından küçük görülen ve alay edilen kurum ve adetlerinin hiçbirini almadı. Paul kitlelere Hıristiyanlığı kolay ve sempatik bir dini uygulamalar bütünü olarak gösterme gayretindeydi ve bunda muvaffak da oldu. yeni ictihadlar ve bir tür zorlamayla Hıristiyanlık Yahudiliği tanır ve tahammül eder duruma giriyor (1960'larda Papa XXIII Joannis'in hayırhah tavrını hatırlayalım). Öyle olsa. Hıristiyanlığa eski pagan Hellen ve Roma dünyasının mabed kültürü ve (ruhban) rahipler hiyerarşisini soktu. Roma döneminin ünlü Appion'u gibi. İsa (a. Bugün bütün insanlık bu imtiyazı benimsemiş vaziyettedir. Temelde Yahudi düşmanı tutum. Öte yandan Kilisenin gerçek kurucusu St. insanın yaratılışıyla (kâlû belâ).tır.a. Hıristiyanların içine işlemiştir. Bu tutum halihazır Papa II. asıl önemlisi. Paul. Paul (ki kendisi Tarsuslu bir hahamdır) bu dini antisemit ölçüler içinde nasıl kurarlardı? İlk Hıristiyanların Yahudiliği eksik inançlı fakat vahye ve vahdete yakın gördükleri açıktır. doğrudan Hıristiyanlıkta ortaya çıkmış değildir.) ve St. Hz. koşer (perhiz ve domuz yasağı gibi) kadın ve İlber Ortaylı erkeğin cinsel hayatı üzerindeki kurallar (sınırlama demiyorum) Hıristiyanlıkta söz konusu değildir (Bu sonuncusu ile kastettiğim bütün dinlerle müşterek olan. Bu hürriyet ve tartışma.
Ama bütün bu kurumsallaşma ve ruhaniyet.. Ernest Renan'ın çok sonra verdiği hüküm. ruhani bir elit ve ruhban. Joannis zamanında İslam ve Hıristiyanlık arasındaki düşmanlığın unutulması. bir diplomasi faaliyetidir. 20). müşterek yanlarının vurgulanması ve beşeriyetin saadet ve refahı için birlikte çalışılmasını vurgulamıştır. Dindışı amaçlara dayanır veya propagandanın kolaylaşmasını sağlamak içindir. aynı zamanda Kilisenin zayıflığıdır. Pobedonovtsev. asırda (Gobineau. Luther). hayatlarının çıkmazını hazırladığı gerçeğini de görmeliydi Renan. Yahudileri nakıs ve yanlış. aslında Hıristiyanlığın Hellenist dünyanın ruhban hiyerarşisi ve ruhani öncülüğünü kabul etmesi sonucunu pekiştirmiştir. İkinci Vatikan Konsülü (1962-1965) Papa XXIII. Hıristiyan dini için mutlak ve temiz bir geleceğin başladığıdır (Origines du Christianisme. Hıristiyanlık daha ilk asırda anası sayılan bu dine düşman oldu ve pagan Roma dünyasının antisemit tavır. Bugün üç dinin sulh için karşılaşmaları. Bu Yahudi gelenekten ayrılık belki Hıristiyanlığa güç kazandıran unsurdu: Kiliseye göklerin yeryüzündeki niyabetini kazandıran unsur. Sami dünya Hıristiyanlık için yok olmuştu. Katolik Kilisesi özellikle son papa II. asırda (Rosenberg) gibileri ve Hitler tarafından tekrarlandı. Appion'un antisemit söylemleri ortaçağda. 19. "Titus'un Kudüs mabedini yakmasıyla. Onun bu yorumu. Houstan Stewart Chamberlain) ve 20. Fakat buna rağmen. Yahudilik için söz konusu değildi. Yahudi Geleneği: Şer'-i men kabelenâ Kilise. Hıristiyanlık pagan dünyadan aldığı aşıyla ilk anda kuvvetlendi. Kuşkusuz bir mutlu gelişme diye nitelendirilen bu durumun. Paul Yahudi diniyle olan en büyük bağı böylece koparmıştı. Yahudilik onun karşısında direnen bir iman ve vahye sadakat olarak kaldı. . Yine Yahudilere karşı da sıcak bir yaklaşım gayreti sergiliyor. St. Joannis Paulus'un zamanında dinlerle diyalog ve inananların insanlık için müşterek hareketi gibi bir düsturla birtakım toplantı. Rönesans'ta (Tarquemeda.. gelecekteki Hıristiyan fertler için. programa kondu. ilmi çalışma vs. Chapitre.. çünkü kurumsallaşma ile her fikir ve inanç aşınır. münzevi manastır tipi yaşam ve ibadetini Yahudilikte Essenîler gibi gruplar çok sonra ortaya koymuşlardır).yoktu (Daha doğrusu. ama aynı anda zayıflamaya da başladı. rivayet ve söylemlerini benimsedi. Müslümanları ise kafir olarak görmüştür. Kuşkusuz bu yaklaşımı yakından incelemek gerekir. Tome IV. aydınlanma döneminde (Voltaire).. yapıyor.
Joannis Paulus Almanya ziyaretinde Köln meydanında. imanın esasına değin yorum bile yapıyor. Museviliğin iki dinin saliklerine kefarîm diye bakması. Bu nedenle Yahudi gözünde Müslümanlar. Yahudi için Müslüman'ın nasıl mütalaa edileceği malumdur. hem de onunla tatmin olamıyor.. Kilise kararlar alıyor. Hırıstiyanın . Hz. Üç dinin mesupları içinde de müminlerin bulunacağına ve onlar için de selamet olacağına inanan sadece İslam'dır (Bazı Müslümanların garip tutumunu burada söz konusu etmiyoruz). yüzyıl Hırıstiyanı Kilisesini hem arıyor.1980de II. kendisi dışındakilere. Islam ülkelerinde ve Türkiye'de de Katolik ve bilhassa protestati misyon faaliyeti göze çarpmaktadır. "Senyör tarihi yapıyor ve yönetiyor (bizim sayemizde)" yorumunu Papa yapıyor (yukarıda zikredilen Fatima olayı üzerine). Bugün için Hıristiyan dünyasında Kilise denen kurum yıpranıyor. kendi açısından doğaldır. Hele Kilisede "onlar bize iman etsinler. 20. Vatikan'ın "Propaganda fide Dei" adlı misyon teşkilatı için Müslümanlar en uzak gruptur. Aslında bu kolaylık iki dinin (Yahudilik ve Müslümanlık) saliklerine ne kadar uzaktır. İbrahim'in" müşterek öğretisinden ve mirasından sözediyor: "Dünya karşısında ortak sorumluluk vardır" deniyor. Eski Ahid'in salikleri o andan itabaren yanlıştır ve muzırdır (hele 325 Nicea Konsülünün lanetinden sonra Hıristiyanların indinde dayanılmaz bir taifedir). Kilise. Yahudileri nakıs ve yanlış olarak görmüştür. Ama Kilisenin bir güç diye mütalaa edilen bu şibih gücü (güç benzeri quasiforte) işte onu saliklerinden de uzaklaştıran çift yanlı bir kurumdur. İsa'dan (as. Son kırk yılın Yahudi aleydarlığı Müslümanların arasına Batıdan ithal olarak girmiştir. "Hz. Protestan ve Ortodoks gibi heretikler için ayrı masa ve Yahudiler için de "ayrı bir masa" vardır. prensip değil politika idi sadece. Hıristiyanlık için. "Burada Müslümanlar da var" diyor. Moskova'nın sulh içinde birlikte yaşama prensibi. Bu politikalara rağmen Vatikan ve İslam arasındaki ilişkilere iyimser olarak bakmak mümkün müdür? Kaldı ki. bağışlayalım" görüş ve tutumu örtülü olarak vardır. Afrika kıtası iki misyoner dinin karşılaştığı alanlardan bi :36 ridir. Müslüman için ise Yahudi sadece nakıstır. zaten kavmi bir dinin mensupları için herkes birdir. ona bağlanmak istiyor. ne Yahudilere ne de Müslümanlara salah (pax) öngörüldüğünü söylemek mümkün değildir.. Onları yanlış diye tavsif etmek. Dolayısıyla Vatikan'ın Müslümanlara nasıl baktığı da anlaşılıyor.) sonra barizdir.
Aksine insan hayatının yirmi dört saatini tayin eden Şeriat'ın kaynaklarından birincisi bu kavimdir. s. Heine. 3e Über Ortaylı :40 . Müslüman da öyledir. sapkın ve ezilmesi yahut mutlak yola getirilmesi gerekli bir taife gibi değildir. Müslüman ise Yahudiyi nakıs görse de Hıristiyan gibi muzır ve lanetli görmez. Yahudiye göre herkes ne kadar mazur ve Yahudilikten ve tevh idden uzak mü talea ediliyorsa. yüzyılın hassaten Yahudi aleyhtarı düşünürü sayılmaz. ayetteki "Tevrat'taki Resûl-i Ekrem'le ilgili vasıfları değiştirmeleri yüzünden onları (misaklarını çözmeleri yüzünden) rahmetimizden tardettik" hükmü. Mesela Maide Suresi 13. İki dinin salikleri ayrıdır. Sebt günü istirahatine uyulmaktadır. Juden-Kinder İsraels'idir. Hagemann'ın.Müslümana baktığı biçimde kafir. Yahudi Şeriatı da yaşamımızı düzenlemek babında bazen gereğinden katı kuralların benimsenmesine neden olmuştur (haram olduğu sarahaten bildirilen yiyecekler dışında bazı me'kûlâtın ve kabuklu deniz ürünlerinin de bazı kimselerce yenmemesi gibi). İbrahim'in inşa ettiği Allah'ın evidir) gibi değişikliklerin Yahudi münaferetine bağlı olduğu ise oryantalist abartmasıdır (en son popüler örneklerden biri L. Burada mihrabın Mekke'ye dönmesi (Kabe Hz. Islam-Lexikon. Khoury-Hagemann. üstelik eski Şark'ı da bilir. Fenike'nin ticari tekelinden daha tehlikelidir" diyor (discours et Conferences. Ernest Renan onun için Kudüs mabedinin yakılmasını yeni doğan Hıristiyanlık için "un immense bonheur" diye kutluyordu. Fenike dünyasının dilini ve kültürünü çağdaş dünyaya o tanıttı. Herder Freiburg 1991. Açıktır. Resûl-i Ekrem Efendimiz ve ashab Medine devrinde bu kavimle yaşamıştır. Başlangıçta Resûl-i Ekrem Efendimiz. kuşkusuz Yahudilik ve İslam arasındaki ilişkiyi ve hele Hıristiyanlık karşısındaki yorumculukları açısından onların konumlarını belirleyemez. ama "Yahudilerin din tekeli. 421-423). Oysa Hıristiyanlık bu dinin getirdiği yaşam tarzını reddeder. ama bu ilişkilerin tarih boyu olumsuz olduğunu söylemek mümkün değildir. Müslüman ulemasının klasik devirde Yahudiliği bugünkünden daha çok tetkik ettiği (İsrâiliyyât) malumdur. Medine Yahudileriyle uzlaşmacı bir yaklaşım içindeydi. Başangıçta mihrab Kudüs'e doğrudur. Renan 19.
müşterek renklerin üyesi topluluklar olacaklardır. islam ise beynelmileldir ve insanların kâlû beladan müslüman olduğuna inanırız. 350 veya aynı referans için Houston Stewart Chamberlain. bir bakıma hayır? Ulusal kültürler Kilisenin çocuğu değil.. ama bu uluslar hâlâ dinin dışında kendilerine özgü çizgileri çıkarabilmiş değiller. özgün bir kültür yarattılar. işin sosyolojik yönü.. idareleri altındaki milletlerin birçok nesillerden sonra düştükleri durumu değerlendirmek zor olmasa gerek. s. yaşam biçiminin yasaklanamayacağını. Yahudilik bir kavmin dinidir.. Bu dinin mensupları. fert iman sahibi olmalı (mu'minin-İbranca'da emanîm).. öğretmen ve din alimlerinin olduğu iki dindir Müslümanlık ve Yahudilik. Yahudi akidesini kabul etse de asıl Yahudi olamaz. hele vahye dayalı yaşam kalıplarının önemi anlaşılmıyor.edit.. daha renkli ulusal renklere ve kültürlere sahiptir. Kilise ise bir Hıristiyan kültürü yarattı mı? Bir bakıma evet. küfrden kaçınmalıdır (kafarîm-kuffâr). vahye dayanan ve vahyin yorumuyla müminlerin yaşamını düzenleyen.. nerede olurlarsa olsunlar. Anadan geçen bir dine mensubiyet kaidesi öngörülür. Bununla beraber. Müslümanlığı şöyle tanımlıyor: "Muhammedanizm (!) eğitime ve ilerlemeye manidir ve müslüman idaresi her yerde. İslam dünyası uluslaşıyor. Yahudi doğmayan. Doğuda Hıristiyanlar ayrı Kiliseleriyle (Ermeni.. fizik anlamında da temiz yaşamalı (toharet ve taharet). Hıristiyanlık bir yanda. Müslümanlık ve Yahudilik öbür yanda mütalaa edilerek... Semavi dinler. Yirminci yüzyıl başındaki bir Amerikan misyoner raporu. bazı noktalan karşılaştırmak ve bazı veçheler üzerinde durmak mümkündür. p. ananeden neşet edeceğini ve o yüzden Yahudi Şeriatını elinin tersiyle itemeyeceğini biliyordu orta zaman müslümanı.." . her zaman zorbalık. özgün renkli. cehalet ve bağnazlığa dayandığından. laiki de. İslamiyet kadar farklı iklimde yaşayan ve farklı dil konuşan inananları bir çizgiye çekeni yok. die Grundlagen des XIX Jahrhunderts. Kültürün. dinleri ve mistisizmleriyle özgün (nev-i şahsına münhasır) olarak yaşayıp. belki halklar üstünde bir Hıristiyanlık şemsiyesi var. 19. Kıbti). Yahudi kültürüdür. yüzyılın şu büyük adamlarındaki şaşkınlığa bakın. Sami anane dolayısıyla temel terminoloji dahi benzer.. Belki bu süreci hiçbir zaman da tamamlayamayacaklar.. din adamlarının değil. Yahudi dini. München 1902. Süryani. 167). bir de ortaçağ Müslüman aliminin mantıklı ve aydınlık yaklaşımına. ruhban ve Kilisenin olmadığı. Bugünün İslam'ı bu mantıktan çok uzak. Bu. içinde farklılıkları barındırmakla birlikte. misyoner dini değildir. Müslümanı da.
New York 1908. O nedenledir ki. Bugün çok farklı bir görüş yok. Asıl önemlisi. Barton.. insanın yirmi dört saati Kilise tarafından yönlendirilmez belki. Yahudi''halakha'sı ve İslam "fıkh"ı geniş bir ictihadlar yelpazesiyle bu dinleri her çağa taşır.L.(J. ulema sınıfı olarak yorum yetkisine sahiptir ve yaşam için gerekli unsurdur. diğer mezheblerde de. Hıristiyanlıkta . iddianın aksine. Yahudilik ve Müslümanlıkta ferdin yaşam biçimi düzenlenir. cılız bir yoruma dayandığını ve yorumsuzluk dolayısıyla ferde ulaşamadığını düşünmeyelim. 101). HırıstiyanYahudi çatışması bu asırda doruğa vardı. ama insanın ruhunu Allah adına yöneten insanlar Kiliseyi oluşturur. cemiyetlerin dar bir kesimine hitap ediyor. Fakih (hukukçu). Tabib ve fen adamı da din görevlisi ve bilgini kadar Şeriat'ın hizmetindedir. Daha doğrusu. Vahiy. Yahudilik ve Müslümanlıkta Sami hayat tarzının. Hıristiyanlıkta bu söz konusu değildir. Bu gizli ve yüksek sesle okunmayan bir kontrattır. Çağa uyum sağlayabilmek (!) Hıristiyanlar ve bazı gayri Hıristiyan aydınlanmacı aydınların zannettiği gibi. hele sadece daha az konuşan çoğunluğun Kilisenin diyalog çağrılarına rağmen. Müslümanlık ve Yahudilik üzerinde dururken ikisini birden ele alıp. Yahudiliğe de halen şüpheyle bakıyor. ruhbanın ise ilahi niyabeti vardır (reformasyondan sonra Protestanlık'ta niyabet fonksiyonu kalktı. s. Bu yorumlar da Kiliseye adım atmayan fertleri dahi etkiler (Tarih ve beşerî coğrafyanın başka dinler ve kültürlere dayanan yorumu gibi). Hıristiyan dünyasının "Mea culpa" tavırlarına rağmen durumun çok değiştiğine nasıl inanalım. Katolisizm'de de. eskisinden fazla farklı düşünmesi için bir sebep yok. tolerans nutukları. Mamafih vahyin Müslümanlık ve Musevilikte. Kilisenin cemaatini etkileme kabiliyeti.. ilahi niyabetin yorumlarına dayanır. bu Hıristiyan toplumu için daha mı iyi oldu? Tartışılır). bugünkü universalizm. Fert ruhunu Kiliseye emanet eder. Hıristiyanlıkla bir karşılaştırma yapmak daha mantıki olur diyoruz: Kilisenin eğitimi vahye değil. Daybreak in Turkey. Yahudilikte. sadece Hıristiyanlığa ait bir imtiyaz değildir. kurumların hepsinin zaman içindeki kaderine bağlı olarak azaldı. Yahudi mistisizmi ve İslamda ise tarikatlar sayesinde Şeriaûn müsaadesi nisbetinde yorumlamalara tabi tutulmuştur. uzun vadede ve dünya ahvaline paralel olarak o gücü kaybetti. hem de muasır uygarlık ve yurttaşlığın bu farkı tamamen kaldırdığına inanılan bir devirde. Bu kontratla Hıristiyan alemi çok güç kazansa da. Hıristiyan dünyası Müslümanlık ile yaşayış farkını benimseyemiyor ve üstünü örtüp sesini alçaltmakla birlikte.
ama gökyüzüne bağlı (!) ayrı bir dünya olan Kilisenin devletten ayrılığı gibi bir keyfiyet. Musevilik ve İslam vahye dayanır. asrın laikliği Yahudi ve Müslüman toplumlarında problemlidir. Aksi takdirde devletin dışında güçlenip her şeye müdahale eden. her köşede bir Schulhof ve hahamın (rabby) fetva verdiği Yahudi toplumunda (evet bu kurum var) devleti tanımayan ve Mesih'i bekleyen Yahudilerle. bu nedenle devletle dinin ayrılışının teorik reçeteleri yoktur. Bu sorun hayatın işleyişi içinde toplum bireylerinin kontratı (yani tarz-ı hayatlarına olan tahammül) ile gelişir. kibbutznik (kibbutz üyesi Siyonist milliyetçi) geleneğine bağlı Siyonist nasıl birarada yaşıyorsa. İslam daha başında cihad dolayısıyla. Oysa bu konuda Türkiye Müslümanlığının tarihî miras şuuruna sahip olması ve bu tür içtimai mudhikeden kaçınması gerekir. Son bin sene boyu bu işlevi Türkler yüklenmiştir. İslam dini antisemit değildir. Ortada devlet vardır. İki toplumun birbirini gözleyerek problemi çözmesi (sosyal ortamda problem çözülüp bitmez. İlk ikisinin mensupları ihtiyaç duyduğunda öğretmenlerin vahye tabi yorum ve açıklamalarını takip ederken. İsrail'in Ortadoğu'daki konumu ve politikaları da bunu besliyor. Müslümanlık vahyin en son vasıl oluşuna ve en son risalete dayanır. uyulması gereken naslar getirmiştir. O nedenle. risalet mahiyet değiştirmiştir. düzene koyar. yani universal bir din olarak inancı yayma zorunluluğundan dolayı Hıristiyanlıkla çatışma ve gerilim içindedir. Antisemitizm son asırda ve özellikle 20. Bu nedenle. problemi çözmek mühendis kafasına sahip olanların bayağı bir özlemidir). Buna karşılık. O nedenle Türkler ve Hıristiyan . birinci gruptaki dinler ve toplumlar için söz konusu olamaz. hatta hiç değildir.Yunan-Roma kültürünün hakim olduğu takrarlanır. asırda Avrupa Hıristiyan dünyasından Müslümanlara şırınga ediliyor. müslüman toplumların çatışan grupları da en azından bu Yahudi pratiğindeki gibi bir uyuma ve kontrata sahip olmalıdır. zamanla da sözde kabuğuna çekilen. tarihin bir bölümünde insanları büyüler. İsa'yı çok tanrılı dinlerin anlayışı içine oturttuklarından. Kilise ise ilahi (!) vasfıyla tercihli yorum değil. daha doğrusu. Hıristiyanlıkta vahyin oluşması aynı şey değildir ve Hz. ama devletten ayıracağımız bir Kilise ve ruhban yoktur. birlikte yaşamanın pratiğini geliştirmesi gerekir. ama çok geçmeden insanların ruhlarında anarşi ve bezginlik yaratır. Müslümanlık ve Yahudilikte vahiy kamusal ve özel hayatı düzenler. Bu kaba tasvirdir ve bu tip tasvirler yanlış içerir. Bu ayırım su ile zeytinyağında olduğu gibi açık değildir. Yeryüzüne inmiş tanrısal kurum.
İstanbul iki cihan uygarlığının birbirine benzeşmesi ve özgün renklerini sergilemekle 16. bu keyfiyet bilinmelidir. ve özellikle 19. Yahudi Şeriatı. Ancak 18. Sanayi Çağında İstanbul İ İ stanbul miladın 4. İstanbul. Yahudi dünyası Müslüman için önemlidir. Kentin yaşam biçiminde/fizik doku ve mekân organizasyonunda Bizans ve Osmanlı dönemlerinde büyük değişiklik olduğunu söylemek güçtür. dünyayı tanımaya Judaism tetkikleriyle başlamalıyız ve Hıristiyanlıkla devam etmeliyiz. teknik ve mantık olarak daha yakında durmaktadır. yüzyılda meydana gelmeye başladı. Hıristiyanlığı objektif olarak anlamak için Yahudi kaynaklara en azından Hıristiyanlar kadar müslüman bilginlerin de yönelmesi gerekir. en azından dil kalıntıları bilinmelidir. Ama biz üç dini iyi bilmek zorunda olan adamlar olarak. Kuranın dili İbranca ve Aramca araştırmalarını gerekli kılıyor. anlayış. yüzyılda yaşam biçimi ve fizik yapısında temel değişmeler görüldü. yüzyılından beri hakkıyla "metropolis mundi" konumundadır. yüzyılı bir caput mundi olarak yaşadı. Türk Müslüman'ın farklı yeri vardır. Kentin geleneksel yerleşme düzenindeki değişmenin ilk belirtileri 18. İslam'ı anlamaya çalışan gayri müslim müsteşrikler içinde en başarılı ve derin hükümler getirenlerin (tek başına Goldziher'i anmak yeter) Yahudi bilginler olması tesadüf değildir. Türklerin son asırdaki cihad ve gaza faaliyeti bu intiba ve vaziyet alışta rol oynar. Gerçekte ülkenin .dünya arasında diğer müslüman milletlere benzemeyen bir geri i Iber Ortaylı :47 lim vardır. İslam Şeriatının öncesidir (şer'e men kabelena). Batının gözündeki Arap ve İranlı Müslüman'la. Klasik çağın müslüman uleması bu tetkikata önem vermiştir. endüstri çağının etkileriyle mücadeleye girişmekteydi.
Beylerbeyi. yüzyılda gerçek anlamda banliyölere sahip değilse de bu gösterişçi tüketimin mevsimlik eğlence ve sayfiye ünitelerinin doğuşuna neden olduğu görülüyor. tahıl taşımacılığı yapıyorlardı. Boğaz'ın eski münzevi köylerinde birbiri ardından yalı. kentin dışında da modern kışlalar (Selimiye) yapılmaya başlandı. Yüzyılda İstanbul'un Modernleşmesi 19. Ortaköy. 18. Diğer yandan Karadeniz'in ulaşımını ellerine geçiren armatör Fenerli Rumlar ile İstanbuldaki elçilik heyetleri 18. yüzyılda Fransa'nın yazlık büyükelçiliği oldu. Boğaz'da Kuzguncuk. Bu olgu nedeniyle iş bölgelerinde bekârların yaşadığı geniş sefalet yuvalan. . yüzyılda Beyoğlu ve Boğaziçi'nin bazı köylerinde göze çarpan yeni bir yaşam biçimi yaratmışlardı. köşk ve bahçeler kuruluyordu. Ünlü armatör ailelerinden biri îpsilanti'ydi. odun. Anadolu'dan kopup gelen bekâr erkeklerin ve hatta ailelerin büyük kenti yığın yığın doldurmasıdır. Bu barok çağ endüstrisi İstanbul'un doğal çevre ve eski mimari dokusunu tahrip eden ilk kirlenme olayıdır. Kâğıthane'deki eski bostanlar. Diğer yandan Kâğıthane'de bir kâğıt fabrikası. yüzyılda tam bir banliyö haline gelecektir). yüzyılın asıl olgusu. yani banliyölerin. Buralardaki etnik kompozisyon da daha karışık bir görünüm aldı. Mekânsal yapıdaki temel değişmeler. Bu durumda gerçek anlamda olmasa bile bir sayfiye yaşamı ortaya çıkmıştır. Eyüp. Yani İstanbul 18. Bu armatörler birkaç gemi sahibi olup. aynı bölgede mühendishaneler (okul). 19. yönetici sınıfın elinde toplanan servetler gösterişçi tüketimi artırmaktaydı. Kandilli gibi semtler benzer yalıların yapıldığı merkezlerdi. yüzyıldaki modernleşmeyle başlayan bir süreçtir. Haliç'te baruthane ve gemi tezgâhları yapıldı. yüzyılda dünya önceki çağlara göre hızlı bir değişim yaşıyordu. Karadeniz ve Kırımdaki limanlar arasında narenciye. Yoksul balıkçı köyleri olan Yeniköy ve Tarabya zengin Rum armatörlerin yalılarıyla süslenmeye başlandı (Burası 19. küçük gecekondu ve slum (sefalet mahallesi) bölgelerinin doğuşu.ekonomik yapısında köklü değişiklikler meydana gelmemekle birlikte. Tuna. Kasımpaşa ve Üsküdar'da ise gecekondulaşmanın ilk işaretleri doğmaya başladı. İpsilanti Yalısı 19. kasır ve bahçe :52 lerle süslenmeye başlandı. 19.
durumuna gelmişti. Bu artışın 16-18. Ama İstanbul bu dönemde. işsiz ve tek tük ailelerden çok. gemiciler gibi gruplar özellikle Pera-Galata bölgesinin güvenlik sorununu artırdı. Beyrut. 1918'de 700 bine ulaşmıştı. hepsinden önce yeniden biçimlenen fiziksel yapısında izlemek mümkündür. yerleştirilen. önceki çağlarda görülmeyen bir nüfus artışını yaşadı. artan nüfus ve büyüyen yüzölçümünde. Diğer yandan İstanbul. Bütün bu özelliklere karşın 19. Devletin resmi tarihçisi Ahmed Lütfi Efendi. antrepo ve tesis kurulan. Bu kentler Avrupa için artık yalnızca ticaret limanları olmaktan öte. özellikle imparatorluğun Avrupa eyaletlerini kaybetmesi üzerine Rumeli eyaletlerinden yapılan göçlerden ileri geldiğini göz önüne almak gerekir. Selanik. yüzyıllardaki gibi bekâr. gibi yerlere izin :56 Tarihin İzinde verildiği için hükümeti ve semt halkını ahlaken gevşek olmakla . yani bütün Doğu Akdeniz limanları gibi 19. artık Batılı tüccar. inşaatçı ve bankerlerden meydana gelen bir kalabalığın yaşayacağı bir kent olmuştur.Bu değişim Balkanlar ve Ortadoğu'nun metropolü olan İstanbul'da da kendini gösterdi. komisyoncu. Söz konusu kentler arasında özellikle İstanbul. Şimdi ise metropol İstanbul. Beyoğlu'nda genelev. yüzyılda Atlantik endüstri bölgesinin ilgi ve kayıt alanına girmişti. Yalnız bu kadar mı? Eğlence ve fuhuş yanında kentte dolaşan uluslararası serseriler. bunda kent içi ulaşımın modernleşmesi de büyük rol oynamaktadır. bar vb. Bu değişmeyi kentin mekân düzenini etkileyen şu öğelerin ortaya çıkışıyla açıklayabiliriz. 1829'daki ilk sayımda 359 bin olarak saptanan nüfus. yüzyıl İstanbul'u halen çağdaş metropollerin düzeyinde değildi. hinterlandlarının ürünlerinin işlenip nakledileceği merkezler. yaşadığı çağa ayak uydurmaktadır. Bu gelişimi kentin kurumlarında. ailece yapılan göçlerden. İçtimai gerileme kadar bir Rönesans da görülmektedir. Bin yıldır dünya ekonomisinin ve kültürünün merkezlerinden biri olmasına karşın İstanbul önemli bir yapısal değişme geçirmemişti. a) gecekondulaşma b) banliyölerin doğuşu c) daha önce kentle bütünleşmemiş semtlerin kent merkeziyle organik bir bütünleşmeye gitmesi ki.
İstanbul'u dış dünyayla yaptığı ticaret değiştiriyordu. yolların açılması ve genişletilmesi gibi çalışmaları gerektirdi. Ticarethane. modern anlamdaki uzmanlaşma. Bu tesisler kentin dokusundaki ve mekân organizasyonundaki değişmeleri hızlandırdı. birçok yönetim organının kurumsallaştığı görülüyor. denizyolu gibi ulaşım ağlarına bağlı olarak ortaya çıktı. en başta modern belediye yönetimlerinin kuruluş ve faaliyetini gerekli kılmıştır. Gerçi 19. Avrupa'nın ilk metrolarından birinin burada faaliyete geçmesini gerektirmiş ve 10 Haziran 1869'da "Tünel" işletmeye açılmıştı. 19. Özellikle Karaköy'ün canlı bir merkezi iş bölgesi olması ve Beyoğlu'ndaki konut bölgesiyle ilişkisinin yoğunlaşması. burada mağazalar. Artık kente gezginler geliyordu. yüzyılda kagir bina yapımının teşvik edildiği görülüyor. Pera (Beyoğlu). ticarethane ve depolama faaliyetleri belli alanlarda . Beyoğlu tarafında bir uzmanlaşmanın mekâna yansıdığını görüyoruz. büyük mağaza ve bankalar burada gelişmişti. çift merkezli metropolün ortaya çıkışı: Değişen ticari yapı. modern kentlerdeki gibi merkez bölgenin dışına taşınmıştır (önce Dolmâbahçe. İstasyon ve liman tesisleri. Diğer bir gelişme. Türk karakollarının yanında yabancı devletler de kendi uyruklarından olan gemici ve benzerinin suç işleyenlerini hapsetmek için karakol kurdular. b) İş bölgesinde değişmeler. İş ve konut bölgeleri arasındaki bu yoğun trafik.suçluyordu. Şık bir otel olan Pera Palas. sonra Yıldız). ilk kurulan Hôtel Angleterre'i diğerleri izledi. Özellikle iş bölgesinde. tramvay işletmesinin kurulması. Doğu İmparatorluğunun başkentinin Avrupa'ya açılan penceresiydi. Burada kentin ilk parklarından biri ve tiyatrolar da yer aldı. Yönetim bölgesinde ve diğer kısımlarda sokak ve yol yapımı artıyor. uzun mesafe ulaşımı kadar. yüzyılda hızlı bir endüstrileşme görülmüyor. kentsel ulaşım da değiştirdi. ülkedeki demiryolu. a) Merkezi yönetim bölgesi: 19. yüzyılda bürokrasinin modernleştiği. Bütün bu değişim. daha çok dış dünyayla ilişkilerin yoğunlaştığı Galata ve Beyoğlu'nda görülmektedir. Saray. Sadaret'ten (Başbakanlık) başka kurulan nezaretler (bakanlık) artık yönetim ve iş bölgesini meydana getiriyor. İstanbul'da eski çarşılar büyük ölçüde devam ederken. zengin bankerlerin saraylarının yer aldığı semtte Tepebaşı'nda yapıldı.
Örneğin bugünkü 'Taksim Gezisi önceleri Latin mezarlığıyken bu mezarlık Feriköy'e nakledilmişti ve Taksim yeni bir konut alanına dönüştü. ünlü yazar Edmondo de Amicis'in de dediği gibi. Beyoğlu'nun Yüksekkaldırım. ulaşım. o döneme kadar kent sınır :01 lan dışı ve mezarlık olan yerlerini bile kapsamaya başlamıştı. Ancak varlıklı sınıflar Balat. suç potansiyeli yüksek bir bölge olarak ortaya çıktı. Fener ve Samatya'yı terk edip Beyoğlu tarafına geçiyordu. Asmalımescit gibi semtleri. gibi kamusal eğlence alanları kuruluyordu. Eski İstanbul'da Müslüman ve gayrimüslim mahalleleri halen farklı mekândaydı. Buna karşılık İstanbul yakasında bu konuda değişmeler yavaş oluyor ve kagir binalarla doluşan Beyoğlu. Gene park vb. etnik yönden karışma ve sosyal sınıflaşmaya göre bir mekânsal biçimlenme göze çarpıyordu. sağlık. c) Konut bölgesi: Konut bölgesinde İstanbul yakasında büyük değişmeler görülmezken Beyoğlu tarafında hızlı bir değişme göze çarpmaktaydı. Bu modern yaşam ve yerleşme kalıpları. konut alanında ve kentin çevresinde de etkisini gösteren ikili bir yapıyı doğurmuştur. (örneğin Tepebaşı bahçesi) 20. ucuz otel. kagir yapılar artıyor. eski İstanbul'un ahşap yapılarına ve harap semtlerine tepeden bakıyordu. Konut alanı Beyoğlu'nda genişlemiş. itfaiye gibi belediye hizmetlerinin de Beyoğlu yakasında mükemmelleştirilmesini gerektirdi. sosyal ekonomik gruplaşmaya göre .toplanmaya başladı. yüzyıl başında apartman yaşamı bu bölgede tipik hale gelecektir. yüzyılda iki merkezli bir metropol olmuş. Beyoğlu'nda ise etnik-dini ayırıma göre değil. kendine özgü karışık bir İtalyancanın doğup yaşadığı bir kent olmuştu. Usta ve mimarlar büyük ölçüde İtalya'dan göçenlerden oluşuyordu ve İstanbul. Gene Beyoğlu bölgesindeki geçiş bölgesi İstanbul'a göre daha belirgin özellikler taşıyordu. Böylece İstanbul 19. pansiyon ve lokantaların toplandığı. Her şeyden önce Beyoğlu konut bölgesinde mimari bakımdan bitişik düzen binalar. bu.
Haliç kıyısında mezbaha ve atölyelerin arttığı görülüyordu. Haseki). Kent sınırları dışında da mezbaha ve küçük atölyeler doğdu. e) Gecekondulaşan bölge: Bu dönemde İstanbul'a gerek Anadolu'dan. Örneğin ilk Meclis-i Mebusan'da mebuslar. tersane gibi yarı endüstriyel tesislerin çevresinde biçimlenmiş sefalet mahallele riyle tanınıyor. Adalar da kentle organik bir bağ kurdular. d) Banliyö semtlerinin doğuşu: 19. İstanbul'un önemli bir olgusu olarak gelişti. yüzyılda banliyö. Hasköy. Ulaşım araçlarının. Tarabya ve Yeniköy yazlık sefarethanelerin ve Levantenler'in bölgesi haline geldi. Diğer taraftan özellikle sur dibindeki mahallelerde. Ulaşım olanaklarının artmasına karşın İstanbul. surların batı yakasında. kayıkla buharlı geminin. alt gelir gruplarının yaşadığı semtlerdi. öncelikle vapurun ve tramvayın kullanılmasıyla Boğaz'ın her iki yakasındaki semtler (özellikle Avrupa yakası).yerleştiriliyordu. Bu ikileşme belediye hizmetlerinin de her yerde aynı şekilde yürütülmesini engelledi. Bölge o zamandan beri atölye. Bu ilk çevre kirlenmesi sorunlarını da yaratmaktaydı. Kasımpaşa ve Üsküdar taraflarında gecekondu semtleri yaratmaya başlamışlardı. Beyoğlu'nun kenar mahallelerinde de bir slumlaşma söz konusu oluyordu. Fener. Gene Anadolu yakasında Kadıköy'e göre Üsküdar'ın bazı semtleri de bu görünümdeydi. Balat. ayak esnaflığı. buralardaki modern belediye yönetimleri de Beyoğlu Belediyesinin hemen ardından kuruldu. hamallık gibi işlerle geçinen alt gelir grubundan ailelerin yerleştikleri sefalet mahalleleri doğarken (Karagümrük. Örneğin Kasımpaşa'nın çevresi ve Hasköy. Eyüp. Kasımpaşa'nın Beyoğlu Altıncı Dairesinin sınırları . karşı tarafta Hasköy yavaş yavaş slum bölgesine dönüştüler ve bu durumlarını halen sürdürüyorlar. atlı arabayla tramvayın yan yana ulaşım ağını tamamladığı bir kentti. Kadıköy ve sonraları Makriköy (Bakırköy) ve Ayastefanos (Yeşilköy) önemli banliyö merkezleri olurken. Okmeydanı. Pera'daki yaşantıya tamamen ters düşen bir yaşam biçiminin görüldüğü. gerek Rumeli'den gelip yerleşen bir kitle.
yüzyılda ortaya çıkarak gittikçe büyüyen bir sorun haline gelmiştir. Bu yüzden İstanbul. Dünya Savaşından sonra hızlanacak gecekondulaşma olgusu başlamış ve bu olgunun oturduğu az gelişmiş metropoliten yapı. 19.içine sokulmamasını eleştirdiklerinde. bütün belediye hizmetlerini aksatan başlıca sorundu. Reis A. belediye hizmetleri kadar sosyal ve ekonomik yönden de bir kentsel bütünleşememeyi getiriyordu. Bu nedenle de kentte 20 belediye dairesi kuruldu. Dar gelirlilerin ve işsizler kalabalığının doldurduğu bu semtler. Vefik Faşa. Esasen 19. yüzyıl bitişik yerleşme düzeniyle birlikte dağınık yerleşmenin de görüldüğü bir dönemdi. "Beyoğlu muhitinin isteklerinin Kasımpaşa gibi tıkara semti için lüks olacağını" belirtmişti. . nüfusuyla orantılı olmayan geniş bir alana yayılmıştı ve bu. Böylece İstanbul'da 1930'lardan ve II.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.