Kütüphaneler, İskenderiye, Atina, Konstantinopolis, Efes ve Ninova’daki ünlü örnekleri ile antik dünyadaki büyük şehirlerin bir özelliğiydi. Nadiren ödünç veren kütüphaneler, tipik olarak ziyaretçi akademisyenlerin en çok ilgilendikleri şeyleri incelemek ve kopyalamak için tasarlanmışlardı. Roma dönemine kadar, gerçekten halk kütüphaneleri tüm gelenlerin gelip istedikleri gibi okumalarına izin vermedi.
Eski kütüphanelerdeki metinler tipik olarak papirüs veya deri parşömenler üzerinde tutulur, balmumu ve kil tabletler üzerine yazılır veya parşömen kodeksleriyle ciltlenirdi ve kehanetlerin nasıl okunacağından antik hükümdarlar arasında gönderilen mektuplara kadar her şeyi kapsarlardı. Kitaplar satın alma, kopyalama ve bağış yoluyla elde ediliyordu ama aynı zamanda fatihler tarafından şehirlerden götürülen eşyalardan biriydi; Antik çağda bilgiye verilen değer buydu.
Antik Çağda Kütüphane Kavramı
Antik dönemdeki kütüphaneler her zaman halkın metinlere özgürce danışması veya bugün kütüphane işlevi gördüğü için bunları site dışına çıkarması için tasarlanmamıştı, ancak bazıları bu hizmeti sunmuştu. Yakın Doğu ve Mısır’daki pek çok kütüphane, kutsal tapınak alanlarına bağlıydı veya bir idari veya kraliyet arşivinin parçasıydı, Yunan ve Roma dünyalarında bu türler devam etti, ancak özel koleksiyonlar da çok daha yaygın hale geldi.
Kütüphaneler halka açıkken, o zaman genellikle ziyaretçi akademisyenlerin günümüzde modern bir referans kütüphanesi veya bir araştırma enstitüsünün arşivi işlevi gibi metinlere danışmalarına ve kopyalamalarına izin vermeyi amaçlıyorlardı. Kütüphaneler, Roma döneminde, dersler verilen veya etkilemeye davet edilen hatiplerle kitaplardan fazlasını sunmaya başladı ve aydınlar, kütüphane seyirci salonu veya bahçesinin huzurunda diğer ziyaretçilerle konuları tartışmak için bir araya geliyordu.
“Metinler fetih sonucunda başka kütüphanelerde bulunan özel kişileri yaptığı bağışlarla veya kolayca alınarak yapılmıştır.”
Eski metinler, papirüsten (baskın biçim) veya deriden yapılmış parşömenler gibi pek çok biçimde olabilir veya balmumu veya kil tabletler üzerine yazılabilir. Papirüs parşömenleri uzundu, 6-8 m (20-26 ft.) Standarttı ve bazen üzerine yazmak için her iki taraf da kullanıldı, tipik olarak sütunlarda ve sonraki notlar için geniş bir kenar boşluğu bırakıldı. Papirüs; tahta bir çubuğun etrafına sarılırdı ve materyali korumak için işlenebilirdi, örneğin solucanları önlemek için sedir yağı eklendi. Deri parşömenler, malzemenin tabaklanmasıyla veya parşömen veya parşömen olması durumunda, sümüklü balçıkta ıslatılarak ve sonra süngertaşı kullanılarak kazınarak düzleştirilerek yapılmıştır.
Roma döneminde (MS 1. ila 4. yüzyıl), bazen deri veya ahşap kapakla bir kodeks kitabı oluşturmak için deri kayışlar veya dikişler kullanılarak parşömen levhalar birbirine bağlanabilirdi. Kodeks, daha fazla metne izin verdiği için çok daha kullanıcı dostuydu, belirli pasajları daha kolay bulunabilirdi (dolayısıyla yer imi doğdu) ve bir parşömene göre daha az raf alanı kapladı. Antik metinlerin konusu antik toplumların tüm yönlerini içeriyordu ve din, bilim, matematik, felsefe, tıp ve yöneticilerin yazışmalarını içeriyordu.
Yakın Doğu Kütüphaneleri
Kütüphaneler, MÖ ikinci bin yılın ikinci yarısından itibaren Yakın Doğu şehirlerinin demirbaşıydı. Emar ve Ugarit gibi Suriye şehirleri gibi Asurlular, Babilliler ve Hititler de onlara sahipti. İçlerindeki metinler farklı biçimler aldı ve deri parşömenlere (magallatu), balmumu kaplı ahşap yazı tahtalarına, papirüslere ve kil tabletlere yazılabilirdi. İkincisi hayatta kalan tek kişilerdir (muazzam sayılarda), ancak yazılı kayıtları ve metinleri gelecek nesil okuyucular için güvenli tutmak için kullanılan diğer medyadan kendileri bahsederler. Çoğunlukla bir metin, bazen 100 adede kadar olmak üzere birkaç tablette yer alır. Kullanılan diller arasında çivi yazısı, Akadca, Sümerce, Hurrice ve Yunanca vardır.
Yakın Doğu kültürlerinin üç tür kütüphanesi vardı, bu çeşitlilik başka yerlerde daha sonraki birçok eyalette görüldü. Bunlar, bir kraliyet sarayı içindeki, tapınak alanlarındaki ve özel evlerdeki kütüphanelerdi. En yaygın olanı, çoğu akademisyenin ve okuma yazma bilenlerin bulunduğu ikinci kategoriydi.
Başkent Ninova’daki Asur sarayı kütüphanesi, genellikle bu adı taşıyan Asur Kralı’ndan Asurbanipal Kütüphanesi büyük ölçüde çivi yazılı metinlerden oluşuyordu ve kralların ilahilerden mitlere kadar ellerine geçen her şeyi kapsıyordu. Metinler, başka kütüphanelerde bulunanlar kopyalanarak veya basitçe alınarak, özel şahıslardan bağışlarla ve fetih sonucunda elde edildi.
Bilim adamları, tablet bölümünün 30.000 kil tabletten oluştuğunu ve Asurbanipal’in özel koleksiyonunun bir parçası olanların özellikle ince yazılmış ve mühürlenmiş olduğunu tahmin ediyorlar. Herkes İskenderiye Kütüphanesi’nin kaybının yasını tutarken (aşağıya bakınız), Ninova ‘Kütüphanesi, MÖ 612’de Med’lerin işgali sırasında yıkıldığında da benzer bir trajediye maruz kaldı. Neyse ki, eserlerin çoğu diğer Asur kütüphanelerinde kopyalanmış ve hayatta kalmıştı.
Babil, Kalhu, Sippar ve Uruk’ta ünlü tapınak kütüphaneleri vardı. Burada, ikamet eden veya sadece ziyarete gelen akademisyenler, çoğu özel bir kütüphanede bulunabilecek metinlerin kopyalarını çıkaracaklardı. İkincisi, adından da anlaşılacağı kadar çok özel değildi, daha ziyade, belirli öğretmenler veya diğer meslekler tarafından kullanılacak ve bir tapınak alanına bağlanabilecek belirli konular üzerine metinlerdi. Çalışmalar, ritüel ve din gibi konuları (özellikle büyüler, şeytan çıkarma duaları ve kesin bir formülün söylenmesini gerektiren diğer ritüeller), matematik ve astronomide bilimsel bulgular, tıp ve alametlerin doğru okunması gibi konuları kapsıyordu.
Mısır Kütüphaneleri
Modern arşivlere benzer metinsel kaynak koleksiyonları Eski Mısır’da Eski Krallık’tan itibaren tutuldu ve bunlar kültler, kutsal metinler, büyülü metinler ve idari kayıtlarla ilgili belgeleri içeriyordu. Mısır kütüphaneleri eski metinlerin depolarından daha fazlasıydı ve özellikle hükümet ve hatta firavunların mektuplarıyla ilgili çağdaş metinlerle düzenli olarak ekleniyorlardı.
Mısırlılar ayrıca, saf arşivlerden ayırt edilebilen ve ‘kitap evi’ (başına-medjat), ‘yazı evi’ (per-seshw) ve ilahi kelimeler ‘(başına medw-netjer). Bu terimlerin kesin anlamı bilinmemektedir ve şüphesiz zamanla değişmiştir. Yakın Doğu’da olduğu gibi, Mısır kütüphaneleri sıklıkla tapınak alanları ve kraliyet sarayları ile ilişkilendirildi. Edfu’da kazılan küçük bir kütüphane, papirüs parşömenlerinin orada duvarlardaki nişlerdeki sandıklarda tutulduğunu ortaya koymaktadır.
Mısırlılar, İskenderiye’de belki de tüm zamanların en ünlü kütüphanesine sahipti, ancak ününe rağmen hala ne zaman kurulduğunu veya ne zaman yıkıldığını tam olarak bilmiyoruz. Çoğu antik kaynak, kuruluşuyla II. Ptolemaios (MÖ 285-246) itibar eder. Bir kraliyet ve halk kütüphanesinin bir birleşimi olan bu kütüphane, kütüphaneye bakmakla fiilen sorumlu olmayan birinin buraya girmesine ve 500.000-700.000 parşömene izin veren ilk kütüphanelerden biriydi. Yine de küçük bir akademisyenler topluluğunun kullanımına ayrılmış olduğu için kütüphaneye herkesin girebileceği şüphelidir.
Ptolemaic Hanedanı, İskenderiye Kütüphanesi’ni inşa etmek için çok fazla zaman ve para harcadı ve Akdeniz’in her yerinden metinler aldı. Kitaplar Atina ve Rodos gibi şehirlerdeki pazarlardan satın alındı, herhangi bir resmi yazışma eklendi, kopyacılar ve yorumcular yepyeni kitaplar yarattı ve hatta İskenderiye’ye gelen gemilerde taşıdıkları metinlere el konulup şehrin koleksiyonuna eklenebildi. Bir yönetici altında çalışan kütüphaneciler acımasızdı ve hiçbir kaynağı ve hiçbir konuyu açıkta bırakmadan dünyanın en büyük bilgi deposunu inşa etmeye kesinlikle kararlıydılar.
“Alexandria kütüphanesi personelini kesinlikle dünyanın en büyük bilgi deposunu inşa etmek için kararlı ve bu konuda bu kütüphanenin dışında çok az kaynak bıraktı.”
Bir parşömen bulmayı biraz daha kolaylaştırmak için, kütüphanenin geniş içeriği trajik şiir, komedi, tarih, tıp, retorik ve hukuk gibi tür bölümlerine ayrıldı. Kütüphaneciler sadece metinleri kataloglayarak biriktirmediler, kitaplara, bölümlere ve numaralandırma sistemlerine göre düzenlediler (çoğu bugün hala kullanılmaktadır) ve bir oyunun ne zaman ve nerede oynandığı gibi notlar eklediler.
Bazen bir metne kısa bir eleştirel değerlendirme eklendi ve metin grupları hakkında kılavuzlar yazıldı, belirli bir konuda yazarlara danışılması gereken listeler oluşturuldu ve yazarların kısa biyografilerini ve önemli eserlerini veren mini ansiklopediler oluşturuldu. Hatta antika metinlerin gerçekliğini kontrol etmede uzmanlaşmış bilim adamları bile vardı.
Artık devlet tarafından tam olarak desteklenmeyen kütüphane, MÖ 2. yüzyılın ortalarından itibaren düşüşe geçti. Julius Caesar (l. 100-44 M.Ö.) Plutarhos (1. c. 45- c. 125 CE) gibi eski yazarlar tarafından kütüphaneyi yakmakla suçlandı, ancak bir şekilde hayatta kaldı, ancak daha fazla yangına maruz kaldı c. (270 MS ve 642 MS). Kütüphanenin ölümünün kesin tarihi ne olursa olsun, neyse ki gelecek nesiller için, İskenderiye metinlerinin çoğu yüzyıllar boyunca kopyalandı ve bunlar genellikle Bizans kütüphanelerinde sona erdi ve bunlar daha sonra Rönesans sırasında basıldı ve antik papirüs tomarları ile bu baskılar arasında somut bir bağlantı oluşturdu. Bugün üniversite kütüphanelerinde ve başka yerlerde bulundu.
Yunan Kütüphaneleri
Yunan kütüphanelerinde papirüs parşömenleri hakim olmaya devam etti, ancak kitapların artık kurumların dışında daha yaygın bir manzara haline geldiğinin bir göstergesi, Yunanlılar için kütüphane teriminin hem metinlerin saklandığı yeri hem de herhangi bir küçük kitap koleksiyonunu ifade edebileceğidir. Şimdi Atina’nın 5. yüzyıl MÖ pazarlarında kolayca bulunabiliyordu. Ünlü bir koleksiyonun sahiplerinden biri, Samos’un Tiran Polycrates’iydi (MÖ 538-522). İlk Yunan halk kütüphanesi, eski yazarlar tarafından Atina Peisistratos’un (MÖ 527) çabalarına borçludur. Ünlü Yunan filozoflarının düşünceleri en büyük kitap kaynaklarından biriydi. Aristoteles kendisi de tanınmış bir koleksiyoncuydu ama öğretmek için üstün olan bir tartışma devam ediyordu: sözlü veya yazılı kelime.
Helenistik liderler genellikle kütüphaneleri kendi kurallarını ilerletmenin ve kendilerini bilgili ve aydın yöneticiler olarak sunmanın bir yolu olarak gördüler. Böylelikle, çalışmalarını resmi bir kütüphaneye kabul ettirerek bilimsel (ve politik) kabul kazanan belirli yazarları kamuya açık bir şekilde destekleyebilir veya onaylayabilirlerdi. Ptolemaioslar’ın İskenderiye’deki çabalarını daha önce görmüştük, ancak dönemin geri kalanları Pella, Antakya ve Attalos Hanedanı (282-133 MÖ) tarafından yaratılan Pergamon’da 200.000 parşömeni olduğu söyleniyordu. Gelişmekte olan bir başka eğilim de birçok Yunan şehrinde bulunan spor salonunun, fiziksel egzersiz kadar öğrenmeyle ilişkilendirildiği için bir kütüphane almasıydı.
Roma Kütüphaneleri
Roma’daki bir kütüphaneye ilk referans, general ve konsül Aemilius Paullus’un (MÖ 229-160) MÖ 168’de Makedonyalı Perseus’u (MÖ 212 – 166) yendikten sonra eve getirdiği kitapların koleksiyonudur. Bu, Sulla’nın MÖ 84’te Atina’yı yağmaladığında Aristoteles’in kütüphanesine el koymasıyla belki de en rezil biçimde tekrarlanan bir modeldi. Daha önceki kültürlerde olduğu gibi, kütüphaneler özellikle tapınaklar, saraylar ve devlet arşivleriyle ilişkilendirildi ve Yunanistan’da olduğu gibi şimdi palaestra olarak adlandırılan spor salonu-kütüphane kombinasyonu devam etti. Romalı yazarlar, Yunanlı seleflerinin eserleri hakkında üretken yorumculardı ve bu yüzden açıkça bu metinlere kütüphanelerde erişebiliyorlardı. Roma kütüphaneleri iki bölüme ayrılma eğilimindeydiler: biri Latince ve diğeri Yunan eserler için.
Eğitimcilere gönderilen çocukların sayısının artması kitap yaratmada bir patlama oldu ve orada saygın bir Roma vatandaşının sadece iyi bir edebiyat bilgisine sahip olması değil, aynı zamanda kendi kitap koleksiyonuna da sahip olması gerektiği fikri gelişti. Geniş bir aile ve arkadaş çevresinin kullanımına sunulmuştu. Herculaneum’da böyle bir kütüphane kazıldı. L. Calpurnius Piso’ya (Julius Ceasar’ın kayınpederi) ait olan, merkezi bir okuma masasının etrafına yerleştirilmiş duvar nişlerinde veya bölmeli dolaplarda (armaria) saklanabilecek yaklaşık 1.800 parşömenin kömürleşmiş kalıntıları vardır.
Roma Cumhuriyeti’nin sonunda Julius Caesar, konsül Asinius Pollio (MÖ 75 – MÖ 4) ve ardından imparator Augustus (MÖ 27 – MS 14) gibi figürler kitapların herkese ait olduğu fikriyle hareket etmeye başladı ve böylece önceki dönemlerin akademisyenlerin davetli kurumlarının aksine ilk gerçek halk kütüphanelerini inşa ettiler. Ünlü kütüphanelerin aslında herkesin kullanımına açık olduğu ve bu şekilde tasarlandığı Ovid (43 MÖ- 17 MS) ve Gaius Plinius Secundus (23-79 MS) gibi yazarlar tarafından referans alınmaktadır. Atina’daki Pantaenus kütüphanesinden günümüze ulaşan bir tabela şöyle diyor: “Hiçbir kitap çıkarılmayacak … Şafaktan öğlene kadar açık” (Hornblower, 830). Tipik olarak, bir görevli istenen parşömeni alırken, kopyalayıcılar ve geri yükleyiciler perde arkasında çalışırken olabilir.
O kadar çok kütüphane vardı ki Roma şehri belki de 28 halk kütüphanesine ev sahipliği yapıyordu. Ünlü mimar ve bilim adamı Vitruvius (yaklaşık MÖ 90- 23 MÖ) Mimarlık Üzerine kitabının bir bölümünü uygun hususlara ayırdı. Bir kütüphane oluştururken. Hem en iyi ışık hem de nemi azaltmak için bir kütüphanenin doğuya bakmasını tavsiye etti. Diğer yazarlar, kütüphane zeminlerinin yeşil mermerden olması gerektiğini ve herhangi bir parlama ve gözlerin gereksiz yere zorlanmaması için tavanların kesinlikle yaldızlı olmaması gerektiğini tavsiye ettiler.
Roma kütüphaneleri, bir yazarın çalışmalarını küçük bir dinleyici kitlesine yüksek sesle okuyarak halka ilk kez yayınladığı yer haline geldi. Augustus’un Palatine kütüphanesi ayrıca imparatorluk izleyicileri ve Roma Senatosu’nun oturumları da dahil olmak üzere her türlü toplantı için kullanıldı. Bir başka olası işlev kombinasyonu, Roma hamamlarında kitaplıkların olmasıydı; Roma’daki Trajan (MS 98-117), Caracalla (MS 211-217) ve Diocletianus (MS 284-305) hamamlarının tümü, en azından bazı bilim adamları tarafından kütüphane olarak tanımlanmış odalara sahiptir. Eğer öyleyse, buhar odasına parşömene girmesine izin verilmezdi. Kültürlerinin diğer unsurlarında olduğu gibi, Romalılar halk kütüphaneleri fikrini imparatorluklarına yaydılar ve ünlü kütüphaneler Ephesos’ta (MS 117’de tamamlanan Celsus Kütüphanesi) ve Atina’da (Hadrian Kütüphanesi, tamamlandı 134 MS). MS 2. yüzyılın diğer ünlü kütüphaneleri Rodos, Kos ve Taormina’dakileri (Tauromenium) içeriyordu.
Bizans Kütüphaneleri
Bizans İmparatorluğu, tarihinin büyük bir bölümünde bir imparatorluk kütüphanesine ve ataerkil bir kütüphaneye (baş piskoposun başkanlığında) sahip olmasına ve 120.000 parşömeni ile Konstantinopolis’teki büyük kütüphanelerden birine sahip olmasına rağmen (yaklaşık MS 475 yandı), Geç Antik Çağ’da, halk kütüphaneleri Roma-Yunan dünyasında yok olmaya başladı. Kitaplar kesinlikle tamamen ortadan kalkmadı ve Bizans manastırları, kütüphanelerinde eski metinlerin en büyük koruyucusu oldu. Özenli kopyalama ve nazik müşterilerin bağışlarıyla elde edilen tipik bir manastır, 50 kitapla övünebiliyorsa iyi gidiyordu ve kütüphaneler, Yakın Doğu ve Mısır’da oynadıkları daha sınırlı role döndükçe, bunlar gerçekten sadece akademisyenlerin başvurması içindi.
Büyük ölçüde, eski pagan inançlarından farklı olarak, fikirleri sözlü talimat yerine yazılı kelimeyi kullanarak yeni takipçilere aktaran Hıristiyan dini sayesinde yeni kitaplar üretildi. Dönüştürülenlere ayrıca metinler sayesinde hikayeler, ilahiler ve ritüeller hatırlatıldı. Hristiyan bilim adamlarının eski metinlerin yeni fikir ve yorumlarıyla yarattığı bitmek bilmeyen tartışmalar, yorumları ve sonuçta ortaya çıkan ayrılıklar hem kitap üretiminde hem de okumada bir patlamaya neden oldu (aynı zamanda bazen yıkıcı olarak kabul edilen kitapların yok edilmesine).
Bizans kütüphanelerinin önemli örnekleri, ayakta kalan tüm orta çağ el yazmalarının yaklaşık dörtte birini içeren Athos Dağı ve Sina Dağı’ndaki manastırlardakilerdir. Büyük ölçüde Bizans rahiplerine teşekkür eder, o zaman sonsuza dek güzel ama pahalı ışıklandırılmış el yazmalarını üretmekle meşgul olurlar. Bugün Herodot, Sofokles ve Thukididis gibi isimlerin eserlerini okuyabilir, inceleyebilir ve bunlardan zevk alabiliriz.
Çeviri: Resul Bekdemir
.(tagsToTranslate)antik dönem(t)antik kitaplar(t)antik kütüphaneler(t)antik yazarlar(t)asurbanipal(t)efes(t)iskenderiye(t)kütüphane(t)kütüphane çeşitleri(t)mısır kütüphaneleri(t)nysa(t)roma kütüphanesi
Source link