T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU EKONOMİSİ ANABİLİM DALI
ORTODOKS İKTİSAT TEORİSİNİN MALİYE POLİTİKASI ANLAYIŞINA POST-KEYNESYEN TEORİNİN ELEŞTİRİLERİ
Yüksek Lisans Tezi
Murat AYDIN
ANKARA-2017
i T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU EKONOMİSİ ANABİLİM DALI
ORTODOKS İKTİSAT TEORİSİNİN MALİYE POLİTİKASI ANLAYIŞINA POST-KEYNESYEN TEORİNİN ELEŞTİRİLERİ
Yüksek Lisans Tezi
Murat AYDIN
Tez Danışmanı Doç. Dr. Ceyhun GÜRKAN
ANKARA-2017
ii T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU EKONOMİSİ ANABİLİM DALI
Murat AYDIN
ORTODOKS İKTİSAT TEORİSİNİN MALİYE POLİTİKASI ANLAYIŞINA POST-KEYNESYEN TEORİNİN ELEŞTİRİLERİ
Yüksek Lisans Tezi
Tez Danışmanı: Doç. Dr. Ceyhun GÜRKAN
Tez Jürisi Üyeleri
Adı ve Soyadı İmzası
... ...
... ...
... ...
... ...
... ...
iii
TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANKARA ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜNE
Bu belge ile bu tezdeki bütün bilgilerin akademik kurallara ve etik davranış ilkelerine uygun olarak toplanıp sunulduğunu beyan ederim. Bu kural ve ilkelerin gereği olarak, çalışmada bana ait olmayan tüm veri, düşünce ve sonuçları andığımı ve kaynağını gösterdiğimi ayrıca beyan ederim (09/10/2017)
Tezi Hazırlayan Öğrencinin Adı ve Soyadı : Murat AYDIN
İmzası : ………
iv
Başımızı derde sokan bilmediğimiz şeyler değil, başımıza asla gelmeyeceğinden emin olduklarımızdır.
Mark Twain
i TEŞEKKÜR
Bu çalışmanın tamamlanmasında değerli katkılarından dolayı başta Eşim ve Oğlum olmak üzere aileme; tez çalışmam boyunca sunduğu değerli eleştiri ve önerileri için Özlem ALBAYRAK ve Ceyhun GÜRKAN’a; son olarak kıymetli jüri üyelerim Ç.
Berna KOCAMAN ve Özgür TEOMAN’a teşekkürü borç bilirim.
Tezdeki muhtemel eksiklik ve hatalar bana aittir.
ii
İÇİNDEKİLER
TEŞEKKÜR ... i
İÇİNDEKİLER ... ii
TABLOLAR LİSTESİ ... v
KISALTMALAR LİSTESİ ... vi
GİRİŞ ... 1
BİRİNCİ BÖLÜM 1970 SONRASI İKTİSAT VE MALİYE POLİTİKALARINDA DÖNÜŞÜM 1.1. FİNANSALLAŞMA ... 5
1.2. TİCARETİN LİBERALLEŞMESİ ... 10
1.2.1. Washington Uzlaşısı ... 10
1.2.2. Krizlerin Benzeşmesi ... 12
1.2.3. Ticaretin Liberalleşmesi, Çok Uluslu Şirketler ve Küreselleşme ... 12
1.2.4. Ticaretin Liberalleşmesinin Ulus Devletlere Etkisi ... 13
1.2.5. Özelleştirmeler ... 14
1.3. MALİYE POLİTİKASINDA DÖNÜŞÜMLER ... 15
1.3.1. Mali Kural ... 15
1.3.2. Mali Uyum ... 21
1.3.3. Otomatik İstikrarlandırıcılar ... 21
1.3.4. Mali Sürdürülebilirlik ... 24
İKİNCİ BÖLÜM YENİ EKONOMİK UZLAŞI VE MALİYE POLİTİKASININ TEKRAR YORUMLANMASI 2.1. MALİYE POLİTİKASINA GETİRİLEN ELEŞTİRİLER ... 26
2.1.1. Maliye Politikasının Talep Yanlı Etkileri ... 27
2.1.2. Maliye Politikasının Arz Yanlı Etkileri ... 29
2.1.3. Maliye Politikasının Kurumsal Etkileri ... 30
2.1.4. Maliye Politikasına Parasalcı Eleştiriler ... 30
2.2. TAM İSTİHDAMA BAKIŞ AÇISININ DEĞİŞMESİ VE NAİRU ... 31
2.3. YENİ EKONOMİK UZLAŞI’NIN (YEU) TARİHSEL KÖKENİ ... 34
2.4. YEU MODELİ ... 35
iii
2.5. ENFLASYON HEDEFLEMESİ VE MERKEZ BANKASI BAĞIMSIZLIĞI41
2.6. YEU MODELİNDE MALİYE POLİTİKASI ... 44
2.6.1. Maliye Politikası Kuralında Yapılabilecek Değişiklikler... 46
2.6.2. Maliye Politikasının Rolünde Yapılabilecek Değişiklikler ... 47
2.7. YEU’DAKİ MALİYE POLİTİKASININ ELEŞTİRİSİNE DOĞRU ... 48
2.7.1. İçerdekilerin ve Dışardakilerin YEU’ya Eleştirisi ... 48
2.7.2. Dışlama Etkisinden Kaçınılabilir Argümanı ... 50
2.7.3. Dışlama Etkisini Ortadan Kaldırabilecek Kurumsal Unsurlar ... 52
2.7.4. YEU ve Borcun Sürdürebilirliği ... 54
2.7.5. GÜ ve GOÜ Üzerinden Maliye Politikası Değerlendirilmesi ... 54
2.7.6. Kamu Borcunun ve Kemer Sıkma Politikalarının Eleştirisi ... 57
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM ORTODOKS MALİYE POLİTİKALARININ POST-KEYNESYEN ELEŞTİRİSİ VE ÖNERİLEN POLİTİKALAR 3.1. MALİ KURAL VE SIKI MALİYE POLİTİKASINA GETİRİLEN ELEŞTİRİLER ... 63
3.1.1. 2008 Ekonomik Krizi Öncesi Getirilen Eleştiriler ... 63
3.1.2. 2008 Ekonomik Krizi Sonrası Eleştiriler ... 64
3.2. FONKSİYONEL FİNANS YAKLAŞIMI ... 65
3.2.1. Toplam Talep Yoluyla Fonksiyonel Finans (TTFF) ... 67
3.2.2. Doğrudan İş Yaratımı Yoluyla Fonksiyonel Finans (DİYFF) ... 69
3.3. TTFF VE DİYFF’NİN TAM İSTİHDAMA BAKIŞI ... 71
3.3.1. TTFF’nin İstidam Yaklaşımı ... 71
3.3.2. DİYFF’nin İstidam Yaklaşımı ... 72
3.3.3. İş Yaratma Yoluyla Tam İstihdam Yaklaşımları... 72
3.3.4. İş Garantisi Yoluyla Tam İstihdam Yaklaşımına Getirilen Eleştiriler . 76 3.4. TTFF ve DİYFF’NİN KAMU FİNANSMANINA BAKIŞI ... 78
3.4.1. Neo-Chartalistlerin Kamu Finansmanı Anlayışı ... 80
3.4.2. İş Garantisinin Bütçe Kıstı Bakımından Değerlendirilmesi ... 81
3.5. ÜCRET-YANLI BÜYÜME MODELİ ... 81
3.5.1. Ücret-Yanlı Büyüme Modelinin Değerlendirmesi ... 85
3.5.2. Ücret Payının Azalma Nedenleri ve Toplam Talebe Etkisi ... 87
3.5.3. Neoliberal Büyüme Politikasının Eleştirisi ... 88
iv
SONUÇ ... 92
KAYNAKÇA ... 97
ABSTRACT ... 114
ÖZET ... 115
v
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 1. Washington Uzlaşısı ... 11
Tablo 2. Mali Kural Çeşitleri ... 16
Tablo 3. Maastricht Kriterleri ... 17
Tablo 4. YEU Modeli Denklemleri ... 35
Tablo 5. RET’e Karşı İleri Sürülen Teorik Argümanlar ... 52
Tablo 6. MP'yi Etkinszileştirecek Unsurlar ... 53
Tablo 7. Neoklasik Yaklaşım ile Post-Keynesyen Yaklaşımın Farkları ... 61
Tablo 8. İş Yaratma Yoluyla Tam İstihdam Yaklaşımları ... 74
Tablo 9. JG Yaklaşıma Getirilen Eleştiriler ... 77
Tablo 10. Ücret-Yanlı Büyüme Modelinin Hedefleri ve İlgilendiği Konular ... 86
vi
KISALTMALAR LİSTESİ
AB : Avrupa Birliği
AD : Toplam Talep
AGÜ : Az Gelişmiş Ülke AMB : Avrupa Merkez Bankası
AS : Toplam Arz
BSB : Bağımsız Sosyal Bilimciler BSE : İş Havuzu İstihdam Programı
DB : Dünya Bankası
DİYFF : Doğrudan İş Yaratımı Yoluyla Fonksiyonel Finans DTÖ : Dünya Ticaret Örgütü
ELR : Kamunun Son Çare İşveren Olması FDMT : Fiyat Düzeyinin Mali Teorisi FED : ABD Merkez Bankası GOÜ : Gelişmekte Olan Ülke GSYİH : Gayrisafi Yurtiçi Hâsıla
GÜ : Gelişmiş Ülke
ILO : Uluslararası Çalışma Örgütü IMF : Uluslararası Para Fonu
İBA : İstikrar ve Büyüme Anlaşması JG : İş Garantisi
MB : Merkez Bankası
MNC : Çok Uluslu Şirketler MP : Maliye Politikası
vii
NAIRU : Enflasyonu Hızlandırmayan İşsizlik Oranı NRU : Doğal İşsizlik Oranı
OECD : Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü PP : Para Politikası
PSE : Kamu Hizmeti İstihdamı RET : Ricardocu Denklik Teoremi STK : Sivil Toplum Kuruluşu
TTFF : Toplam Talep Yoluyla Fonksiyonel Finans TUİK : Türkiye İstatistik Kurumu
vb. : ve benzerleri vd. : ve diğerleri vs. : ve saire
WU : Washington Uzlaşması YDY : Yabancı Doğrudan Yatırım YEU : Yeni Ekonomik Uzlaşı
1 GİRİŞ
1970’lerin sonundan itibaren birçok gelişmekte olan ülke (GOÜ) ithal ikameci endüstrileşme stratejisinden ihracata yönelik büyüme stratejisine geçiş yapmıştır. 1980 sonrasında Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası (DB) tarafından gündeme getirilen ortodoks yapısal uyum programlarınca yol haritası çizilen yeni büyüme stratejisinin ana amacı, ülkeleri küresel ekonomiye entegre etmek ve efektif talebin kaynağını iç talepten uluslararası talebe kaydırmaktır. Sermayenin milli gelirden aldığı payı artıran gelir politikaları, işgücü piyasasını esnekleştiren düzenlemeler, küresel piyasalara açıklık ve ihracat-yanlı birikim bu sürecin önemli parçalarıdır. Ancak, ortodoks yapısal uyum programlarının uygulandığı onca yıldan sonra, birçok GOÜ iş gücü piyasasını aşırı esnek hale getirmelerine ve ihracat düzeylerini ciddi biçimde arttırmalarına rağmen, kendilerini yüksek kâr oranı, düşük birikim oranı ve durağan istihdam artışı gibi tehlikeli bir döngü içinde bulmuştur. Bu durum sırasıyla yüksek istihdam artışını ve reel ücretlerde artışı engellemiştir. İlaveten imalat sektöründeki yatırımlarda durgunluk ve istihdamdaki düşük büyüme oranları yüksek kâr oranları ile el ele gitmiştir ve 2008 ekonomik krizinin temel nedenlerinden biri olan eşitsiz büyümenin yolundaki taşları döşemiştir. Bu süreci açıklamak için öncelikle 1970 sonrasında neoklasik iktisadın temel düşünce şeklini anlamak ve amaçlanan kâr-yanlı ihracata dayalı büyüme politikasını da bu doğrultuda ele almak gerekmektedir.
Neoklasik iktisat yazınında para politikasına (PP), maliye politikasından (MP) daha fazla önem verilmiştir. Neoklasik iktisatçıların geliştirdiği Yeni Ekonomik Uzlaşı (YEU) modelinde PP önemli bir yere sahiptir. Ayrıca bu modelde tam istihdam hedefinden vazgeçilmiş ve eşitlikçi bir büyüme kaygısı güdülmemiştir. Bu anlayışın doğal sonucu olarak da ücret payları giderek azalmış, çalışanların satın alma gücünde gerileme omuştur. YEU modeliyle daha çok kâr-yanlı ve ihracata dayalı büyüme
2
politikası uygulanmış ve bu doğrultuda gelir dağılımı eşitsizliği kâr geliri elde eden kesimin lehine, ücret geliri elde eden kesimin aleyhine değişmiştir.
Eşitsiz büyüme doğrultusunda 2008 ekonomik krizi ile gelir dağılımı arasında nedensellik bağı olduğunu birçok önemli iktisatçı da vurgulamış ve bu alanda çalışmalar yapmıştır (ILO&IMF, 2010; Palley, 2012; Rajan, 2010; Stiglitz, 2009). Ayrıca ekonomik kriz öncesi daha eşitlikçi büyümenin sağlanmasına yardımcı olmak için uygulanmayan MP, kriz sonrasında ortaya çıkan ekonomik ve sosyal maliyetin ortadan kaldırılmasında başvurulan esas politika araçlarından biri olmuştur. Neoklasik iktisat anlayışının kriz öncesinde ve sonrasındaki MP’ye bakış açısının taban tabana zıt olması teorik bakımdan tezat bir durum teşkil eder.
Post-Keynesyen anlayış ise tam istihdam hedefine geri dönüş yapmış, tam istidamı sağlamaya yönelik çeşitli ‘iş garantisi’ (JG) teorileri geliştirmiştir. Gelir dağılımındaki eşitsizsizliğin azaltılması için ekonomik büyüme stratejisinin, ülkelerin
‘toplam talep’ (AD) yapıları uygun olmak şartıyla, ücret-yanlı büyüme politikasına dayanması gerektiğini, böylece daha sürdürülebilir ve uzun vadeli büyümenin de sağlanabileceğini savunmuşlardır. MP ise bu süreçte, hem tam istihdamın sağlanmasında, hem de ücret-yanlı büyüme politikasında hayati bir öneme sahiptir. Doğru bir amaç için doğru şekilde tasarlanmış MP, neoklasiklerin MP’ye yönelik eleştirilerini de geçersiz kılmaktadır.
Bu çerçevede birinci bölümde 1970 sonrası iktisadi gelişmelerin ana seyri, petrol krizi sonrası dünya ticaretinin dönüşümü ve bu dönüşümün işgücü piyasasına yansıması konuları ele alınmıştır. Ayrıca 1980 sonrası egemen ideoloji olan neoklasik yazının aktif MP’lere bakışının nasıl değiştiği ve alternatif MP önlemleri doğrultusunda mali kural uygulamaları, mali uyum programları ve otomatik istikrarlandırıcılar konusuna yer verilmiştir.
3
İkinci bölümde neoklasik yazının egemen olduğu 1980 sonrası dönemde uygulanan Yeni Ekonomik Uzlaşı (YEU) modelinin yapısı, işleyişi, MP’yi ve PP’yi ele alış şekli ve tam istihdama bakışı incelenmektedir. MP’nin etkisizliğine dair ileri sürülen argümanlar ve bu doğrultuda tavsiye edilen politika önerileri ele alınmaktadır. Son olarak da tasarruf politikaları kapsamında MP’ye biçilen role yer verilmektedir.
Üçüncü bölümde YEU modelinin Post-Keynesyen eleştirisi yapılarak mali kural ve sıkı MP ve PP’nin eleştirisi ele alınmaktadır. Bu doğrultuda Post-Keynesyenlerin savunduğu fonksiyonel finans yaklaşımı, bu yaklaşımın tam istihdama bakış açısı, iş garantisi yoluyla tam istihdama ulaşılması için uygulanabilen yöntemler, bu yöntemlerin eleştirisi, sürdürülebilirliği ve muhtemel sonuçları değerlendirilecektir. Ayrıca ücret- yanlı büyüme politikasının içeriği, bu politikaların gelir dağılımı eşitsizliklerini düzeltici etkileri ve neoklasik yazının tüm ülkelere ayrım gözetmeden önerdiği ihracat-yanlı ve borç-yanlı büyüme politikalarının eleştirisi yapılacaktır.
Sonuç bölümünde Keynesyen ekonomiye neoklasik iktisadın getirdiği eleştiriler ve bu doğrultuda uyguladığı iktisat politikalarına değinilecektir. Neoklasik iktisadın uygulanması sonucu özellikle kemer sıkma politikaları ve bu politikaların 2008 ekonomik krizi öncesi ve sonrasında dünya genelinde ortaya çıkan ekonomik sonuçları tartışılacaktır. Ayrıca neoklasik iktisadın tam istihdam hedefinden uzaklaşan ve ekonomik eşitsizliği arttıran büyüme stratejisine Post-Keynesyenlerin getirdiği eleştriler ve öneriler, tam istihdamı amaçlayan ve sürdürülebilir büyümeyi sağlamayı hedefleyen ücret-yanlı büyüme politikası çerçevesinde ele alınacaktır.
4
BİRİNCİ BÖLÜM
1970 SONRASI İKTİSAT VE MALİYE POLİTİKALARINDA DÖNÜŞÜM
Kapitalizm, 1930’ların büyük bunalımından sonra en şiddetli krizlerinden birine 2008 yılında girmiştir. 1950-60 arasında yüksek büyüme hızı, düşük enflasyon ve işsizlik birlikte sağlanabilmiştir ancak 1960’larda başlayan gerileme 1970’lerde kapitalizmin genel bir bir krizine dönüşmüştür. 1980 sonrasında krizden başarıyla çıkabilmek için de ücretlerde önceki dönemlere göre nispi düşüşe gidilmiş, işçilerin çalışma hakları kısıtlanmış ‘bırakınız yapsınlar’ (Laissez-faire, laissez-passer) dönemine geri dönülmüştür (Glyn, 2006: 2-3).
1970’lerin başına kadar enflasyon ve işsizlik arasında değiş-tokuş olduğu düşüncesi hâkimken; 1970’lere gelindiğinde enflasyon ve işsizliğin bir arada görüldüğü stagflasyon olgusu ortaya çıkmıştır. Bu tablonun oluşmasının en büyük sebeplerinden biri de birinci (1973) ve ikinci (1979) petrol şokları olarak adlandırılan petrol ihraç eden ülkelerin (OPEC) fiyatları tüm dünyada arttırmalarıdır. Papadatos’a (2009: 171) göre petrol krizleri sonrasında reel birikim rejimlerinde değişim meydana gelmiştir. Bu rejim değişikliğine, Keynesyenlerin stagflasyonist krizle başa çıkamamasına yanıt olarak ortaya çıkan derin bir kurumsal ve siyasi tepki eşlik etmiştir.
Stagflasyon olgusu ortaya çıkana kadar Keynesyen anlayışa göre işsizlik ve enflasyon birbirinin ilacı olan iki hastalık olarak görülmekteydi; ancak birbirinin ilacı olduğu düşünülen hastalıklar yeni bir hastalığa, yani stagflasyona sebebiyet vermiştir (BSB, 2009: 54-5). Yeni hastalığa tedavi yöntemi olarak ise Parasalcı politikalar önerilmiştir. Parasalcılar nominal gayrisafi milli hasılayı etkileyen başlıca etkenin ekonomideki para miktarı olduğunu kabul etmektedir. Eksik istihdamın veri olduğunu kabul eden Parasalcılar, bu durumda para arzında meydana gelecek artışın ekonomideki
5
gelişmelere bağlı olduğunun ve para arzı belirli bir oranda arttırıldığı takdirde üretim seviyesinin artacağını savunurlar.
2008 ekonomik krizi önceki krizlerden farkı olarak doğrudan doğruya kapitalizmin merkezi konumundaki ülkelerde ortaya çıkmış, bu ülkeler vasıtasıyla tüm dünyaya yayılmıştır. Krizin ortaya çıkmasına yol açan hatalar, önceki krizlerde ‘krizin başlıca nedeni’ olarak gösterildiği gibi, devletin ‘popülist politikalar’ından veya siyasal iktidarın ya da onun emrindeki bürokrasinin verdiği teşvikler, ihaleler gibi kirli ilişkilerin olduğu, ‘ahbap çavuş kapitalizmi’ olarak da anılan, müdahaleci politikalardan değil, doğrudan doğruya kuralsızlaştırma (deregulation) politikaları ile 1980’den beri iyiden iyiye serbestleştirilmiş piyasa ekonomisinin –olması gerektiği gibi- normal işlemesi sonucu ortaya çıkmıştır.
Bu dönüşüm, izleyen bölümlerde tarihsel süreç içerisinde teorik açıklamalar ışığında finansallaşma, ticaretin liberalleşmesi, MP’ye bakış açısında meydana gelen dönüşüm ele alınacaktır. Böylece 2008 ekonomik krizinin ortaya çıkmasının arkasındaki nedenler ele alınarak daha sonraki bölümlerde yapılacak değerlendirmelere dayanak teşkil edecek hususlara yer verilecektir.
1.1. FİNANSALLAŞMA
Keynesyen politikaların ağırlıklı olarak uygulandığı 1945-70 arası dönemde, döviz kurları Bretton Woods sistemine göre belirlenmiştir. Keynesyen iktisatçılar ‘finans, ulusal bir meseledir’ anlayışını savunmuşturlardır. Bu düşünce Bretton Woods sistemi ile birlikte düşünüldüğünde dönemin şartlarına göre anlamlı olabilmiştir. 1929 krizinden sonra bankacılık sektörü regüle edilmiş ve kısıtlamalar getirilmiştir. Bu düzenlemeler ve uygulanan sabit döviz kuru sistemi, 1980 sonrası neoklasik iktisatçılar tarafından finans sektörünün gelişememesinin nedenleri olarak kabul edilmiştir.
6
Keynesyen politikaların kullanıldığı 1950-74 arası dönemde dünya ekonomisinin büyüme hızı ortalama % 2,9 seviyesine ulaşmıştır. Ancak 1960’lardan itibaren tüm kapitalist dünyada sanayi karlarında gerileme meydana gelirken1, sermayenin birikim temposu daha fazla kâr elde etmeyi amaçlayan ulusal pazarların dışına ve finans sektörüne doğru kaymaya başlamıştır (BSB, 2009; Glyn, 2006).
1970’lerden sonra finansallaşmanın yeniden yaygınlaşmasının nedenlerinin başında Fordist üretim tekniklerinin sebep olduğu ‘eksik talep’-‘aşırı üretim’ gelmiştir.
Finansallaşmanın sürdürülebilmesi için sürekli genişletici politikalar uygulanmak zorunda kalınmıştır (BSB, 2009). İşsizliğin ve enflasyonun aynı anda arttığı 1970’lerin sonunda sorunun çözümü için Volcker Şoku2 olarak adlandırılan neoliberal politikalar uygulanmaya başlamıştır. ABD başkanı Nixon’ın önderliğinde önce ücret ve fiyat kontrolü yoluna, daha sonra Paul Volcker’ın FED başkanı olmasıyla faiz oranlarında artışa gidilmiştir. FED’in öncelikli görevi enflasyonla mücadele olarak belirlenmiş; bu doğrultuda devletin küçültüldüğü, serbest piyasa önündeki engellerin kaldırıldığı bir döneme girilmiştir (Williams, 2008).
1970’lerin başından itibaren finansal serbestleşmenin önünün tekrar açılması için ilk olarak Goldsmith (1969) tarafından finansallaşmayı önleyen Keynesyen sisteme ciddi bir eleştiri getirilmiş ve daha sonra Ronald I. McKinnon (1973) ve Edward S. Shaw (1974) tarafından bu konuda yeni hipotezler geliştirilmiştir. Bu konuda McKinnon (1973)
‘finansal baskı’3 kavramını ortaya atarak finans sektöründe rekabeti engelleyici ve
1 ABD’de finans dışı kesimin kâr oranları 1950 - 1955 arası dönemde % 9-10 arası iken 1965-1970 arası dönemde % 5 seviyesine gerilemiş, 1980-1985 arası dönemde ise % 3-4 seviyelerine kadar düşmüştür (Orhangazi, 2008: 47). Mohun farklı bir metodoloji kullanarak 1965-82 arasında kârlılık oranının % 7,8 düştüğünü hesaplamıştır (Mohun, 2006).
2 Paul Volcker, FED başkanı olduktan sonra ABD’de enflasyon oranını düşürmek amacıyla faiz oranlarında olağanüstü bir artışa gitme kararı almıştır. Volcker şoku olarak adlandırılan bu karar sonrasında ABD’de 1965-75 arası dönemde % 0-3 arasında dalgalanan reel faiz oranları 1979’daki müdahaleden sonra % 9 seviyesine kadar çıkmış ve 1994 yılına kadar da % 3,5’in altına inmemiştir (Dumenil ve Levy, 2005: 33).
3 McKinnon finansal baskı kavramıyla gelişmekte olan ülkelerdeki mali piyasaların genellikle derinliğinin (finansal araç çeşitliliğinin finansal alt yapının bankacılık sisteminin vb.) az olmasının,
7
kısıtlayıcı politikaların yatırım ve tasarruf yapılmasının önünde engel olduğunu ve bundan dolayı ekonominin tamamında büyümeyi yavaşlatıcı bir etkide bulunduğunu belirtmiştir. Özellikle gelişmiş ülkeler (GÜ) arasında finansal serbestliğin fazla olduğu ülkelerin diğerlerine kıyasla firma bazında daha yüksek bir ‘kâr oranı’ seviyesine ulaşacağını ileri sürmüştür. Buna göre finansal serbestlik sayesinde finansal aracılar daha rahat hareket edecek, tasarrufların yatırımlara kanalize edilmesi noktasında daha başarılı olunacak ve bu sayede tüm ekonomin bundan olumlu biçimde etkilenecek ve yatırımların kalitesi artacaktır. McKinnon (1973) ve Shaw (1974) gelişmekte olan ülkelerin (GOÜ) tasarruf açığının kapatabilmesinin ve sermaye birikimini sağlayabilmesinin ‘çaresi’
olarak da finansal serbestliğin önünün açılması gerektiğini savunmuşlardır. Finansal baskının sona erdirilmesi için de öncelikle faiz oranlarının belirlenmesinde tavan fiyat belirleme uygulamasından vazgeçilerek serbest piyasanın faiz oranlarını belirlemesi gerektiğini savunmuşlardır. Bununla birlikte likidite gereklilik oranı’nın4 ve bankacılık sektöründeki yüksek rezerv şartının kaldırılması, sermaye kontrollerinin gevşetilmesi, finans piyasasına giriş şartlarının yumuşatılması, kredi tayınlamasından vazgeçilmesi ve kamuya ait büyük ölçekli bankaların özelleştirilmesi gerektiği belirtilmiştir (Glyn, 2006:
7; Goldsmith, 1969: 114-23; McKinnon, 1973: 12-66; Shaw, 1973: 21-112;
Stockhammer, 2010; Struthers, 2003: 1-12).
1980’lerden sonra ABD önderliğinde birçok ülke, Richard B. Freeman’ın (2010:
165) ifadesiyle laissez-faire kapitalizmine güvenip serbest piyasa ekonomisini tam anlamıyla etkinleştirmeyi hedefleyerek finansal piyasalarını düzenlemiştir. Bu ülkeler küresel iktisada çizilen yön doğrultusunda Washington Uzlaşmasına (WU) varmışlardır.
Böylece uluslararası ticarete, finansa ve hükümetin müdahale şekline farklı bir bakış açısı getirmişlerdir. Ayrıca bankalar ve diğer finans kurumları dönüşüm geçirerek temel
iktisadi büyüme ve kalkınma üzerinde olumsuz etki yaratmasını ve ekonomide kırılganlığı artırmasını kastetmektedir.
4 Liquidity coverage ratio.
8
fonksiyonları olan ticari ve sınai alandaki firmalara kredi vermek dışında, yatırım bankacılığı fonksiyonunu geliştirerek kişisel gelirin de finansallaşmasını sağlamışlardır.
Bundan dolayı kurumsal ve kişisel gelir kompozisyonunda finansal araçlardan elde edilen kazançların payı giderek artmıştır. Bu süreçte ekonomi politikası üretilmesinden sorumlu olan kurumlar da önemli ölçüde değişim geçirmişlerdir. Yasal ve pratik açıdan güçlenen merkez bankaları (MB), spekülatif finansal aşırılıkları müşfik bir bakışla seyreden ve finansçıları olası bir kriz durumunda kurtarmak için toplumsal kaynakları seferber eden bir yapıya dönüşmüştür. Bunun yanında finansallaşmayla birlikte finansın sahip olduğu
‘etik’ ve zihniyet, toplumsal ve bireysel yaşama da sirayet etmiş ve finansçıların yaptıkları uygulamaları bayağı bir şekilde resmileştirmekten ibaret olan ‘risk’ kavramı halk arasında iyice yaygınlaşmıştır (Dominique ve Dumenil, 2004: 112-3; Lapavistas, 2009: 25-44).
Son finansal küreselleşme dalgası, hem sanayileşmiş ekonomiler arasında, hem de sanayileşmiş ekonomiler ile GOÜ’ler arasında sınır ötesi finansal akımların artmasıyla birlikte 1980’lerin ortasında başlamıştır. Bu dalga, giderek karmaşıklaşan finansal varlıkların ortaya çıkmasını ve finans piyasasına yeni girecek oyuncuların sayısının artmasını teşvik etmiştir. Hızlı büyüme, kuralsızlaştırma (deregulation), küresel yayılma, yeni teknolojilerin uygulamaya sokulması, kurumsal değişim ve finansal yenilikler finans sektörünün yapısal bir dönüşüm geçirmesine neden olmuştur. Finans sektörünün GÜ’lerdeki ağırlığı, istihdam, kâr, kurum ve piyasaların büyüklüğü anlamında gözle görülür bir şekilde artmıştır. Finans, günümüzde GÜ’lerde toplumun her kesimine nüfuz etmekte ve GOÜ’ler içerisinde ise önemini giderek arttırmaktadır (Papadatos, 2009: 25- 44; Stockhammer, 2010: 112-5).
Bu dönemde reel birikim vasat bir performans sergilerken sermaye sahibi kesim, düzeltilerek yenilenen finansın mekanizmaları aracılığıyla yeni kâr kaynakları bulmuştur.
Finansallaşma, teknolojik devrim ve bilişim sektörlerindeki ilerleme ile gelişim göstermiş, ticari bankalar dönüşüm geçirerek bireylere daha fazla yönelmişlerdir. Büyük
9
şirketler de (hisse senedi arzı yöntemiyle) açık piyasa finansmanına daha fazla yönelmeye başlamış, ticari krediler ve finansal menkul kıymetlerle ilgili faaliyetleri için bağımsız çalışan ayrı bölümler kurarak ticari bankalardan uzaklaşmışlardır. Geleneksel ticari bankacılığın faaliyet alanı giderek daralmış, büyük şirketlerin faiz oranları kanalıyla kredi miktarı üzerindeki denetimi devre dışı bırakılarak finans piyasalarının canlandırılması, istikrarsızlaşmanın zeminini hazırlamıştır. Bu süreç geleneksel ticari bankaların kâr oranlarında azalma meydana getirmiş ve bankaların bu duruma başlıca iki önemli tepkisi olmuştur. Birincisi, bankalar kâr kaynağı olarak çalışanların ve hanehalkının kişisel gelirlerine yönelmişlerdir. Toplumun orta ve alt gelir grubundaki kimseler (reel ücretlerde meydana gelen azalma nedeniyle) konut, tüketim, eğitim, sağlık ve yaşlılık dönemi gereksinimleri dâhil olmak üzere temel ihtiyaçlarını karşılamak için giderek özel finans alanının içine doğru çekilmişlerdir. İkincisi, bankalar kredi vermek veya aracılık faaliyeti yapmak arasında tercih yapmak durumundan çıkarak doğrudan finans piyasasında aracılık yapma rolünü üstlenmeye başladılar. İktidarlar da bu yönelime karşı herhangi bir önlem almayıp desteklemişler ve açık finans piyasalarına toplumun tüm kesimlerini yönlendirmişlerdir. Bunun en önemli örneklerinden biri ABD’de 1933’den beri yürürlükte olan Glass-Steagall5 Yasasının 1999’da lağvedilmesidir (Crawford, 2011:
132; Lapavistas, 2009: 39-70).
Son olarak Tabb, IMF ve DB gibi uluslararası kuruluşlar tarafından uygulatılan finansal liberalleşme programlarının, finansal sermaye önündeki tüm engelleri kaldırmayı hedeflediğini, eşitlikçi politikaların uygulanmadığını, MP’lerin ülkeler arası hareket eden
5 Büyük buhrandan sonra 1933 yılında bankaların kendi çıkarları doğrultusunda piyasaya müdahale etmelerini (spekülasyon yapmalarını) engellemek için çıkarılmış bir kanundur. Bu yasayla bankalar kredi vermek veya aracılık faaliyeti yapmak seçeneklerinden yalnızca birini seçmek zorunda bırakılmıştır. Reform niteliğindeki bu yasayla bankacılık sektörüne ve dolayısıyla finans piyasalarına disiplin getirilmeye çalışılmış, ticari bankacılık ile yatırım bankacılığı ayrımı getirilmiştir. 1980’lerden sonra kademeli olarak gevşetilen bu yasa, 1999 yılında tamamen kaldırılmış ve bankacılık sektörü 1929 krizi öncesi spekülasyon imkanlarına kavuşmuştur (Crawford, 2011; 127-9).
10
sermayenin istekleri doğrultusunda değiştirildiğini ve finans sermayesinin koyduğu kuralları uygulamayan ülkelerin ise terk edildiğini ileri sürmektedir (Tabb, 1999: 1-13).
1.2. TİCARETİN LİBERALLEŞMESİ 1.2.1. Washington Uzlaşısı
1980’lerin başlarında DB ve IMF; AGÜ’lere, daha sonra Washington Uzlaşısı (WU) adıyla anılacak olan, makroekonomik istikrar temelli politika reçeteleri önermeye başlamış, bu önerilere uyulması şartıyla kredi olanakları kullandırılmıştır. WU, Charles Gore’un (2000: 789) ifadesiyle devlet yanlı büyümeden piyasa yanlı büyümeye geçişin ve bu geçişte küreselleşmeyi destekler nitelikte önlemlerin alınmasının resmidir. Gore, WU sürecini piyasanın dönüştürülmesi, hükümet-dışı organizasyonların (non- government organization) başat kılınması ve DB gibi uluslararası kurumların kalkınma
için gerekli politikaları belirlemesi olarak açıklar (Gore, 2000:790-1). Burnham’ın ifadesiyle de serbest piyasanın önünde var olan bütün “Çin Setlerini” yıkan aktör olarak da tanımlanabilir (Burnham, 2000: 129).
John Williamson (2004a: 20-31); ticaretin serbestleşmesi, döviz kurunun serbest dalgalanmaya ve faiz oranlarının piyasa şartlarına bırakılması için 1961 yılından 2000 yılına kadar birçok makale yayımlamıştır. Bu çalışmalarının ana konusunu oluşturan WU on başlıktan oluşmaktadır. Aşağıdaki tabloda on başlığın ne olduğu ve bu başlıkların kendisi için kısaca ne anlam ifade ettiği yer almaktadır.
11 Tablo 1. Washington Uzlaşısı
Konu Başlıkları Williamson’a Göre Başlıkların Kısaca Anlamı 1. Mali Disiplin Yüksek enflasyonu ve ödemeler dengesi krizlerini
engelleyecek kadar küçük bütçe açığı.
2. Kamu Harcaması Öncelikleri Harcama önceliklerinin büyümeden, sağlık, eğitim ve alt yapı harcamalarına doğru değiştirilmesi.
3. Vergi Reformu Vergi tabanın genişletilmesi ve marjinal vergi oranlarında artışların yumuşatılması.
4. Faiz Oranlarının Piyasa Tarafından Belirlenmesi
Genel olarak finansal serbestinin arttırılması ve bunun sağlam adımlarla yavaşça gerçekleştirilmesi.
5. Rekabetçi Döviz Kuru Rekabetçi bir piyasada aşırı değerlenmeye veya eksik değerlenmeye yer vermeyen kur belirleme sistemi.
6. Ticaretin Serbestleşmesi Serbestleşme fikri kesinlikle doğrudur ancak hızı konusunda tartışma olabilir.
7. Yabancı Doğrudan Yatırımların (YDY) Serbestleşmesi
Sermaye hesabının serbestleşmesini kapsayan YDY hareketleri.
8. Özelleştirme Tamamlanması gereken bir süreç.
9. Kuralsızlaşma Avantajlı düzenlemelerin kalması şartıyla sınırların yumuşatılması.
10. Mülkiyet Hakları Tam korumanın sağlanması için tüm düzenlemeler tamamlanmalı.
Kaynak: (Fischer, 2012: 13)6
Williamson, ülkelerin ve şartların değişmesinden (örneğin, Sovyet Bloğunun dağılması) sonra yeni iktisadi duruma farklı bir uzlaşma yapılması gerekliliği düşüncesinden hareketle 2003 yılında bir konferans düzenlemiş ve WU’ya getirilen eleştirilere ilave bazı önlemler önermiştir. İkinci Washington Uzlaşması (WU-2) olarak anılan bu önlemler yeni neoliberal politikalar olarak yerlerini almıştır. Bu reformlar içerisinde öne çıkanlar şunlardır; işgücü piyasalarının serbestleştirilmesi, DTÖ anlaşmalarının yaygınlaştırılması, yolsuzluk karşıtı düzenlemeler, enflasyon hedeflemesi ve MB’lerin bağımsızlığı (Williamson, 2004a: 12-4). WU-2’de tüm bu önerilerin kurumsal altyapılarının oluşturulması savunulmuş ve gelir dağılımının düzeltilmesi
6 Bu tablo Stanley Fischer’den aynen alınmış ve Türkçeye çevrilmiştir.
12
gerektiği ilk defa belirtilmiştir. Aslında WU’da da sağlık eğitim ve altyapı harcamalarının artırılması dolayısıyla gelir dağılımının düzeltilebileceğini ileri süren Williamson, WU- 2’de daha kesin bir ifadeyle bu konuyu dile getirmiştir. Bunun yapılması için de daha önceki reform tavsiyelerine ilave olarak vergi toplanmasının yaygınlaştırılması, vergi yasalarındaki boşlukların giderilmesi gerektiğini ileri sürmüştür (Williamson, 2004b: 4).
1.2.2. Krizlerin Benzeşmesi
Ticaretin liberalleşmesinden sonra ülkelerin yaşadığı krizler de birbirine daha fazla benzemeye başlamıştır. 1995 Meksika krizi ve 1997-1998 Güneydoğu Asya krizlerinin süreçleri birbirine çok benzemektedir. Yerel para birimlerinin Amerikan doları karşısındaki değerlenmesi durumu nedeniyle ciddi düzeylere yükselen ticaret açıkları, yerel paraların devalüe edilmesi, sermaye çıkışının hızlanması ve zayıf finansal piyasaların çökmesi söz konusu krizlerde krize giren ülkelerin ortak özellikleridir.
Bununla birlikte ticaret serbestleştikçe finans piyasaları göreceli olarak güçlenmiş, sanayi giderek zayıflamış ve kapasite kullanım oranları gerilemiştir (Camacho ve Nieto, 2009:
230-41).
1.2.3. Ticaretin Liberalleşmesi, Çok Uluslu Şirketler ve Küreselleşme
Ticaretin ve sermaye hesabının liberalleşmesinden sonra küresel ölçekte sermaye hareketliliği de arttığı için MNC’ler ortaya çıkmış diğer ülkelere yatırım yapmaya başlamışlardır. 1980’lerden sonra küresel üretim ve ticaret, birleşme ve devir almaların etkisiyle giderek MNC’lerin kontrolüne geçmeye başlamıştır. AGÜ’lere yönelen YDY’ler 1990’lardan sonra artış göstermiştir. MNC’lerin yükselişine, üretim artışının en dinamik olduğu yerlerin Batı’dan uzaklaşması (özellikle Çin’e kayması) eşlik etmiştir.
1993-95 yılları arasında YDY’ler ortalama 225 milyar dolar civarında iken 1996 da 386 milyar, 1997 de 478 milyar dolar seviyesine yükselmiştir. Bu yatırımların GÜ’lerde
13
yarısı, GOÜ’lerde ise % 21’i birleşme ve satın alma yoluyla yapılmıştır (UNCTAD, 2002:
303-37). 1981 yılında tüm sermaye hareketleri içerisinde portföy yatırımlarının payı % 19 iken, zaman içerisinde YDY’lerin payı azalmış finansal yatırımların payı artmıştır.
1990’lar ikinci yarısında ise MNC’ler ile finans şirketleri arasında birleşme anlaşmaları imzalanmaya başlanmıştır (Camacho ve Nieto, 2009: 237-8; UNCTAD, 2002: 7-33).
MNC’lerin yaygınlaşmasını da bu çerçeve de değerlendiren neoklasikler, ülkelerarası sermaye hareketlerinin artması sonucunda ticaret hacmini genişleyeceğini, iktisadi büyümenin artacağını ve çalışanlar arası ücret farklılıklarının azalacağını, uluslararası mal ve hizmet ticaretinin serbestleşmesiyle birlikte bu kurumların büyümeye marjinal katkısının olacağını ileri sürmektedirler (Lloyd ve Macleren, 2000: 89-105).
1.2.4. Ticaretin Liberalleşmesinin Ulus Devletlere Etkisi
Ticaretin liberalleşmesinin diğer bir handikapı, MNC’lerin küreselleşme ile birlikte tüm dünyaya yayılması ve iktisadi gücü dolayısıyla ulus devletlerin belirleyecekleri politikalarda önemli bir etkiye sahip olmasıdır. Buradaki tehlike ekonomik gücü artan uluslararası şirketlerin, DB ve İMF gibi kanallarla GOÜ’lere istedikleri politikaları dikte ederek dünya ekonomisini sadece kâr maksimizasyonunu düşünen bir makineye dönüştürmesi ve politika belirleme gücünün de bu şirketlerin inisiyatifine bırakılmasıdır (Özdemir, 2002: 237-8).
1980’lerden sonra devletlerin ulusal iktisat politikası belirleme ve uygulama gücünün azaltılması ve uluslararası piyasalara uyum sağlama çalışmaları IMF, DB ve DTÖ önderliğinde sürdürülmüştür. Bu kuruluşlar devleti ortadan kaldırmayı değil, dönüştürmeyi hedeflemişlerdir. 1997 DB Raporu perspektifinde ‘piyasalaştırılmış’ bir devlet anlayışı yansıtılır. Piyasa için ‘güçlü’, ‘etkin’ ve ‘esnek’ bir devlet tasavvur edilir.
Bu çerçevede politika uygulayıcısı devlet, STK’lar ve şirketler ile eşit konumda bir aktör olarak değerlendirilmektedir. Küreselleşme sürecinde politika belirleyici devlet; ortak,
14
katalizör ve kolaylaştırıcı rolündedir ve minimal olan liberal devlet anlayışından bir farkı yoktur. Yönetişim olarak adlandırılan yeni nesil politika belirleme sürecinde aktif MP uygulanması, IMF, DB ve DTÖ tarafından tavsiye edilmemiş, refah devleti hedefi bir kenara atılmış ve yerine pasif nitelikli, uluslararası düzenlemelere uyum sağlamayı ana hedef olarak belirleyen, düzenleyici ve denetleyici devlet sistemine geçilmiştir (Bayramoğlu, 2002: 86-99).
1.2.5. Özelleştirmeler
1980’li yıllardan sonra kamu harcamalarındaki israf ve savurganlık, kamusal güç ve yetki dağılımındaki adaletsizlik, politikada tam rekabetin geçerli olmaması, yandaşlık, partizanlık ve rant dağıtma gibi olumsuz durumlar ileri sürülerek devletin küçültülmesi gerektiği yönünde politikalar ön plana çıkmaya başlamıştır. Özelleştirmeler de bu saikle etkinsizliğe yol açan hükümet politikalarının azaltılması ve devletin ekonomideki büyüklüğünü sınırlandırması amacıyla yapılmış ve sonuçta bütçe gelirlerinin artmasına yol açmış bir politika olarak ortaya çıkmıştır.
Özelleştirmenin serbest piyasa ekonomisinde rekabeti arttıracağı düşüncesi bir neden olarak tasavvur edilse de, OECD çalışmaları sonucunda rekabetin arttığına ilişkin herhangi bir sonuç bulunamamıştır (OECD, 2003). Ayrıca OECD raporunda sendikal gücün ve işgücünün güvenliğine verilen önemin azalmasına da dikkat çekilmiştir. Glyn’in yaptığı çalışmalarda özelleştirme sürecinin uzun dönemde reel ücretlerin erimesine neden olduğu ve istihdam seviyesinde azalmanın meydana geldiğini göstermektedir. Yani özelleştirmenin asıl kazananı hisselerini kolayca satabilen pay sahipleri, özelleştirme düzenlemelerinden katkı sağlayan firmalar ve yapması gereken ödeme miktarı azalan hükümet; asıl kaybedeni ise eskiye göre reel ücreti düşen ve çalışma birlikleri dağılan ücretli çalışanlardır (Glyn, 2006: 40).
15
1.3. MALİYE POLİTİKASINDA DÖNÜŞÜMLER
İhtiyari (aktif) MP en basit haliyle politika yapıcıların kamu harcaması, transferler ve vergiler gibi araçları tam istihdama ulaşmak amacıyla kullanmasıdır. Kurala bağlı MP ise aktif müdahalede bulunmadan bu değişkenlerin önceden belirlenmiş amaçlar doğrultusunda kullanılmasıdır. Keynesyen MP’ye ilişkin daha geniş bilgi ikinci bölümde verileceği için daha fazla ayrıntıya girilmeyecektir.
1970’lerden sonra değişen iktisadi iklimin bir yansıması olarak devletin iktisadi rolü yeniden tanımlanmış, ihtiyari MP karşısında kurala bağlı MP gündeme gelmiş ve 1980’lerde bu dönüşüm neoliberal yazından etkilenerek devam etmiştir.
Mali disiplin, 1990’larda daha önemli bir hedef olduğu için MP’de, PP’nin hedeflerine ulaşması için ve ona destek mahiyetinde, sıkı MP ve döngü karşıtı otomatik istikrarlandırıcıların kullanılması evresine geçilmiştir. Genişletici aktif MP uygulamak yerine ülkelerin teknolojik, kurumsal ve yapısal olarak birbirine yakınsaması ve rakamsal üst sınırları ideal hedef olarak koyularak fiyat ve mali istikrarın sürekli kılınması amaçlanmıştır. Bu bölümde söz konusu dönüşümü mali kural ve mali uyum çerçevesinde değerlendirerek kısaca açıklayacağız.
1.3.1. Mali Kural
Mali kuralın temel amacı kamu maliyesinin sürdürülebilirliği, kamu yatırımlarının artırılması, kamusal hizmetlerin geliştirilmesi ve sosyal harcamaların artırılması gibi hedefler olmayıp, temel olarak bütçenin büyüklüğüne odaklanılarak kamu borçlarının sürdürülebilirliğine yoğunlaştığı görülmektedir.
Mali kural en basit tanımıyla mali değişkenler üzerine getirilen oransal veya rakamsal kısıtlamalardır. Bununla birlikte mali kural iyi tanımlanmış, tutarlı, saydam, basit, esnek, uygulanabilir ve etkin olması gerekir.
16
Mali kural uygulaması tıpkı Maastricht Kriterlerinde olduğu gibi makroekonomik göstergelere oransal veya rakamsal sınırlamalar koyarak hükümetlerin kendilerine hedef belirlemeleridir. Böylece mali açıdan sürdürülebilir politikalar belirlenerek, mali istikrarın korunacağı ve ekonominin uzun dönem dengesine kavuşacağı savunulmaktadır.
Mali kural uygulamaları dört ana gruba ayrılarak ele alınabilir;
Tablo 2. Mali Kural Çeşitleri
Açık Kuralları
Denk bütçe kuralı
Altın kural (yatırım harcamaları hariç denk bütçe)
Bütçe açığına getirilen oransal/miktarsal sınırlamalar
Borç Kuralları
Brüt kamu borcu üzerine getirilen oransal/miktarsal sınırlamalar
Net kamu borcu üzerine sınır getirilen oransal/miktarsal sınırlamalar
Gelir Kuralları Vergi yükü hesaplamalrına getirilen alt/üst sınırlamalar Harcama Kuralları
Toplam harcama üzerine getirilen oransal/miktarsal sınırlamalar
Nominal harcama artışına getirilen oransal/miktarsal sınırlamalar
Belirli harcama gruplarına getirilen oransal/miktarsal sınırlamalar
22.214.171.124. Maastricht Kriterleri
Mali kural uygulamasının Avrupa Birliğindeki (AB) yansıması Maastricht Kriterleri7 (anlaşması) olmuştur. Maastricht Kriterleri, siyasi ve ekonomik olarak daha güçlü bir birlik kurmak amacıyla çeşitli konularda mali kısıtlar getirerek ülkelerin ekonomik durumlarını ideal seviyeye getirmeye çalışmıştır. Maastricht Kriterleri özünde AB tarafından daha iyi ve ortak bir PP’nin uygulanmasını sağlamak.8 Bu süreçte MP’nin ülkelerin ihtiyaçları doğrultusunda işlevsel olarak kullanılmasını engellemek için
7 7 Şubat 1992 tarihinde Avrupa Birliği üyeleri tarafından imzalanmıştır. 1 Kasım 1993 tarihinden itibaren etkili bir şekilde tüm birlik ülkelerinde uygulamaya konulmuştur. Anlaşmanın parasal birliği sağlamak ve üye ülkelerin mali durumları arasında yakınsama gerçekleştirmek gibi bir hedefi vardır.
8 Robert A. Mundell’in ilk defa dile getirdiği ve McKinnon ve Kenen çalışmaları doğrultusunda
‘Optimum Parasal Alan’ çalışmaları yapılarak, ortak hareket edilebilen ve dışsal şoklara karşı daha dayanıklı bir parasal birlik kurulmak istenmektedir. Optimum parasal alan teorisi, “parasal birlik içerisindeki belirli bir ülkeyi etkileyen geçici asimetrik bir şok durumunda, merkezi bir bütçeden yapılacak transferlerle denge sağlanmasının ideal olduğuna, ancak bunun yokluğunda şoka maruz kalan ülkede MP’nin dengeleyici olarak kullanılabileceğine dikkat çekmektedir. Bu çalışmalar hukuki olarak uygulamaya girmemiştir” (Ngai, 2012: 8-9).
17
ülkelerin egemenlik alanlarına dolaylı yoldan müdahaleyi meşru kılacak bir araç olarak kullanılmıştır. Bu doğrultuda mali kurallar aracılığıyla MP disipline edilerek arka plana itilmiş, ekonomi yönetiminde PP’nin egemen olması için ön plana çıkartılmıştır. Mali kural şartları aşağıdaki tabloda yer aldığı gibidir.
Tablo 3. Maastricht Kriterleri
Enflasyon Kuralı
Enflasyon oranının, en düşük enflasyona sahip üç üye ülkenin yıllık enflasyon oranları ortalamasını % 1,5 puandan fazla geçmemesi
Uzun Vadeli Faiz Oranı Kuralı
12 aylık dönem itibarıyla, fiyat istikrarı alanında en iyi performans gösteren 3 ülkenin faiz oranını % 2 puandan fazla aşmaması
Bütçe Açığı Kuralı Bütçe açığının GSYİH’ye oranının % 3’ü geçmemesi Toplam Borç
Kuralı Devlet borçlarının GSYİH’ye oranının % 60’ı geçmemesi Devalüasyon
Kuralı
Parasının, son 2 yıl itibarıyla diğer bir üye ülke parası karşısında devalüe edilmemiş olması
Maastricht Kriterleri’nin tamamlayıcı anlaşması olarak da İstikrar ve Büyüme Anlaşması (İBA) (Stabilization and Growth Pact) imzalanmıştır. Bu antlaşmayla üye ülkelerin mali yapıları yıllara sari bir şekilde gözlemlenmiş ve onlara mali tavsiyelerde bulunulmuştur (Emmerson, vd., 2001; Veld, vd., 2010).
Willem Buitner, Ciancarlo Corsetti ve Nouriel Roubini (1993: 57-60), Maastricht Kriterleri’nin mali maddelerinin çok katı olduğunu belirtip, üye ülkelerden birinde büyük bir borç stoku oluştuğunda bunun faiz oranlarını artıracağını ve ülkelerin risk primini yükselteceğini ileri sürmüştür. Bundan dolayı Maastricht Kriterleri’nin borç stoku ve bütçe açığı şartlarının aslında keyfi olduğunu, üye ülkelerin bu şartları yakalamaya çalıştıkları zaman otomatik istikrarlandırıcıların çalışma ahenginin bozulduğunu, bütçe açığı ve borç stoku hedeflerinin eşgüdümlü olmadığını ileri sürmüştür. Robert J. Gordon (2000: 248-9) ise, Maastricht Kriterleri’nin mali maddelerinin mali sıkılaşmaya neden olmasını Almanya örneği üzerinden ele alarak bu durumun AD’nin azalması yönünde baskı oluşturacağını belirtmiştir. Ludger Schuknecht (2004: 25-9) de eğer mali kural
18
şeffaf, ılımlı ve halka iyi anlatılmış olursa –ki Maastricht Kriterleri’nin kesinlikle katı olmadığını ılımlı kurallar olduğunu- bütçe açığı ile borç stoku hedefleri arasındaki eşgüdüm sorununun çözüme kavuşacağını savunmuştur. Ayrıca ülkelerin Maastricht Kriterleri’ni uygulamaya teşvik edilmesi gerektiğini, aksi takdirde AB’nin toplam faydasının maksimizasyonu yerine ülke egemenliği bazlı düşüncenin hâkim olacağını ve tüm iktisadi kazanımların zarara uğrayabileceğini ileri sürmektedir (Schaechter, vd., 2012).
Ayrıca Philip Arestis ve Malcolm Sawyer (2003: 79-85) her bedene uyan politika9 olarak adlandırdığı Maastricht Kriterlerinin ülkelerin özel durumlarını dikkate almadığı için yakınsama politikalarının ülkelerin iş döngüleriyle ya da yapısal faktörleriyle uyumlu olmayan politikalar üreteceğini belirtmiştir. Buna göre ülkelerin endüstriyel müdahale politikaları, endüstriyel yapıları (ihracat performansları ve rekabet güçleri) ve iş gücü piyasasının yapısal farklılıkları gibi ontolojik özelliklerini göz önünde bulundurmadan onları politika hedefleri doğrultusunda yakınsamaya çalışmak başarılı sonuç vermeyecektir.
MP’nin bir kenara bırakılmasının, ‘ekstra-fiskal’10 amaçlar bakımından düşünüldüğünde, mantıklı olabileceğini belirten Slawomir I. Bukowski, bütçe açığını düşürmek konusunda parlamentoların dikkatini çekmenin zor olması, büyüme hedefleri gerçekleştirilmeye çalışılırken enflasyonun unutulması, vergi reformlarının hazırlanması ve yasalaşmasının çok uzun zaman alması, hükümet harcamalarını artırmanın kolay/azaltmanın zor olması ve rasyonel MP uygulamanın önünde sürekli yapılagelen seçimlerin yer alması gibi nedenlerden dolayı, ihtiyari MP’ye sıcak bakılmaması
9 One-size-fits-all
10 MP’nin, hanehalkı ve firmaları etkileyerek sosyal hedeflerin başarılması, adaletli gelir dağılımının sağlanması ve bölgeler arasındaki dengeli iktisadi kalkınmanın sağlanması hedefleri doğrultusunda kullanılmasıdır.
19
gerektiğini, mali kural uygulanmasının daha doğru ve döngü karşıtı olduğunu savunmuştur (Bukowski, 2006: 8-9).
Özetle MP eğer aktif bir şekilde uygulanırsa dışlama etkisinin ortaya çıkmaması için PP’nin ona uyum sağlaması gerekecektir. Böylece aktif MP uygulayarak gelir dağılımı, işsizlik ve büyüme gibi konular ön plana çıkartılabilecektir. Ancak 1980 sonrası dönemde olduğu gibi aktif MP geri planda bırakarak sadece enflasyonu düşük seviyede tutmaya elverişli PP uygulanır ve bunun sağlanması için de mali kurallar aracılığıyla MP, PP’ye uyumlu hale getirilirse gelir dağılımı, işsizlik ve büyüme gibi konular da geri plana itilmiş olmaktadır.
126.96.36.199. İstikrar ve Büyüme Anlaşması
İBA, Maastricht Kriterlerinin ortaya koyduğu mali disiplin hükümlerinin üzerine inşa edilmiştir. Maastricht Kriterlerinin çok yanlı (taraflı) gözetim ve bütçe disiplinine ilişkin hükümleri (madde 99 ve 104 ile aşırı açık prosedürüne ilişkin 20 numaralı protokol) ortak para birimi olan Euro’ya geçiş sürecinde sağlanması gereken yakınsama kriterlerini tanımlamaktadır. Bir önceki bölümde yer aldığı şekilde üye ülkelerin bütçe açığının GSYİH’ye oranı % 3’ü, brüt kamu borcunun GSYİH’ye oranı ise % 60’ı geçmemesi gerekmektedir. İBA da bütçe ve borç oranı üzerine getirilen limitin uygulanması için, aşırı açıkların varlığı söz konusu olduğunda izlenecek yöntemi (Aşırı Açık Prosedürü) belirlemektedir. Ancak İBA zaman içerisinde iktisadi ve siyasi şartlara göre değişime maruz kalmış ve bundan dolayı da Aşırı Açık Prosedürünün detayları tam olarak belirlenmemiştir (EC, 2015).
İBA’nın ilk halinde, AB üyesi ülkelerin bütçe durumunun orta vadede denge seviyesine yakın olmasını veya bütçe fazlası vermesini öngörmektedir. İBA ekonomik daralmanın şiddetli olduğu dönemlerde (GSYİH’nin % 2’den fazla daralması) veya doğal afet gibi istisnai ve geçici durumlarda bütçe açığının % 3’ü aşmasına izin verilebileceğini
20
belirterek bu kısıtın uygulanmasında fazla ısrarcı olmamıştır. Ancak istisnai ve geçici durum ile karşılaşan ülkeden mali dengeye nasıl ve ne zaman ulaşacağına dair kapsamlı bir program hazırlanması zorunlu kılınmaktadır. Bunun haricinde yukardaki hususlara ek olarak işgücü piyasalarına ilişkin esnekleştirme uygulamaları11 da desteklenmiştir. Bu doğrultuda işgücü piyasalarının modernleştirilmesi, işgücü piyasalarına katılımın artırılması ve işgücü arz ve talebi arasındaki uyumun daha iyi sağlanabilmesi için yaşam boyu yeteneklerin geliştirilmesi yolunda çalışmalar yapılmıştır. Uygulamada ise İBA’nın iki temel kolu bulunmaktadır: Aşırı açık oluşması durumundaki düzeltici tedbirler ve aşırı açığın oluşmasını önleyici tedbirler (EC, 2015; Payzanoğlu, 2009: 14-25).
2008 ekonomik krizinin nedenleri arasında, İBA’nın bütçe açığı konusundaki kısıtlaması ve Avrupa Merkez Bankası’nın (AMB) bağımsız karar alması da yer almaktadır. MP belirleme yetisi İBA kısıtı altında olsa da esas olarak üye ülkelerin hükümetlerine aittir. Ancak MB’ler, AMB ile eşgüdümlü hareket etmek zorunda olduğu için ortak para birimin kontrolü üye ülkenin inisiyatifinde olmamakta ve döviz kuru hareketlerine müdahale edilememekte, bundan dolayı da hükümetlerin borç stoklarını kontrol edebilme yetisi zayıflamaktadır. Ayrıca hükümetlerin mevcut borçlarını para basarak ödemesi artık mümkün olmadığı için (çünkü AMB borçlu ülkenin ihtiyaçları doğrultusunda para basmak zorunda değildir) politika olanakları iyiden iyiye zayıflamaktadır (Sawyer, 2013: 79-81).
2008 ekonomik krizi sonrasında mali kuralın kaldırılması gerektiğini ileri süren görüşler olduğu gibi, kriz sonrasında ortaya çıkan ve ‘gelecek kuşaklar’ adıyla anılan, mali kuralın kuşaklar arasında adaleti sağlamaya yardımcı olan bir araç olduğunu, bu aracı daha etkin kullanmak için ülkeler üstü bağımsız kurumlar kurulmalı ve onların eliyle yönetilip gözetilmeli diyen görüşler de ortaya çıkmıştır (Schaechter, vd., 2012: 37-8).
11 İşten çıkarmaların kolaylaştırılması, geçici işten çıkarmalar, ücret farklılığının arttırılması, sendikalaşma şartlarının zorlaştırılması, esnek istihdam biçimlerinin kolaylaşması vb.
21 1.3.2. Mali Uyum
‘Mali uyum’12 politikaları denildiğinde özellikle kriz yasayan ülkelere önerilen bütçe harcamalarında kısıntıya gidilmesi, vergi tahsilatının arttırılması ve bütçe açıklarının kapatılması gibi kemer sıkma politikası diyebileceğimiz uygulamalar kastedilmektedir. Bununla birlikte faiz dışı fazla verilmesi, dış borcun sürdürebilirliğinin arttırılması ve borç stokunun ülke GSYİH’ye oranının aşağıya çekilmesi gibi, IMF ve DB’nin önerdiği istikrar programlarının da vazgeçilmezi olan önlemler içermektedir.
2008 ekonomik krizi sonrası da Fransa, İtalya, Portekiz ve Yunanistan gibi birçok ülkede bu önlemlere başvurulması gündeme gelmiştir. Ancak krizden önce de AB gibi ABD’de eyaletler arasında mali uyumu sağlamanın çok önemli hale geldiğini ve mevcut durumda mali uyumun parasal uyumdan daha zayıf olduğunu, bundan dolayı mali uyumun sağlanması için gerekli teşvikin sağlanmasını önermiştir (Krugman, 1992: 202).
Mali uyumun miktarı kadar kalitesinin de önemli olduğu tartışmaları 1980 sonrası dönemde yapılagelmiştir. Bu doğrultuda vergi sisteminde yapılacak yapısal reformlar, kamu harcamalarında kısıntıya giderken yatırım niteliğindeki harcamalarda kesinti yapılmayıp getirisi olmayacak harcamalarda kesintiye gidilmesi çabası, personel harcamalarında ve sosyal transferlerde daha nitelikli ve az sayıda kişi ve kesime daha fazla harcama yapılması esas alınarak, geri kalan harcama yekûnunda kesintiye gidilmesi gibi temel konu başlıklarında mali uyumun kalitesinin arttırılması hususu tartışılmıştır (Emil ve Yılmaz, 2003: 4-14).
1.3.3. Otomatik İstikrarlandırıcılar
Dışarıdan herhangi bir etkide bulunmaksızın, ekonomik sistemin kendi bünyesindeki bazı araçların (artan-oranlı vergiler, faiz oranları, işsizlik sigortaları,
12 Fiscal Adjustment
22
destekleme alımları vb.) doğrudan harekete geçerek, ekonomide gözlemlenen dalgalanmaları azaltmaya ve ekonomiyi istikrarlı hale getirmeyi amaçlayan araçlardır.
John B. Taylor (2000: 34-5) otomatik istikrarlandırıcıların (fiscal stabilizatör) MP’lere tercih edilebilir olduğunu belirtmektedir; buna göre, enflasyon hedeflemesi odaklı PP ve otomatik istikrarlandırıcılar işlevseldir, ihtiyari MP’ye başvurulması ise para otoritesinin işini daha da güçleştirebilmektedir. Richard Hemming (2008), kamu harcamalarının kamu gelirlerini sürekli aşması durumunda ihtiyari MP’nin aşırı borçlanmaya yol açarak açık sapmasına13 (deficit bias) neden olmasından dolayı, Schuknet de söz konusu politikaların zaman tutarsızlığına neden olabileceğini ileri sürerek karşı çıkmaktadır (Schuknecht, 2004).
Aynı şekilde 2008 ekonomik krizinden sonra yayımlanan IMF raporlarında da otomatik istikrarlandırıcılar savunulmaya devam edilmiştir. Kapoor ve Debrun, ilk olarak hükümet harcamalarının diğer harcama kalemleri içerisinde en az dalgalanan AD kalemi olduğunu ve bundan dolayı genişleme döneminde ekonomik istikrara fayda yerine zarar vereceğini belirtmiştir (Kapoor ve Debrun, 2010). Kapoor ve Debrun, aktif MP uygulanmadığı için hükümet harcamalarının az dalgalandığını ve yine aktif MP uygulanmadığı için genişleme döneminde AD’deki artışa destek olunamadığını düşünmektedir. Alan S. Blinder ve Robert M. Solow (1974: 12-3), otomatik istikrarlandırıcıların adını söylemeden, eğer hükümet harcamalarının daralma döneminde arttırılıp, genişleme döneminde azaltılırsa AD’de meydana gelebilecek dalgalanmaların ortadan kaldırılacağını ileri sürmektedirler.
İkinci olarak, hükümetlerin kamu harcamaları ve vergi enstrümanıyla döngüleri tanımlama ve engelleme konusunda daha temkinli olabileceklerini ve bu gecikmenin başarısızlık getirebileceğini ileri sürülmektedir (Fontana, 2009a: 14).
13 Hemming, açık sapması kavramını kamu harcamalarının kamu gelirlerini sürekli aşması durumunda ortaya çıkacak aşırı borçlanma durumu olarak ifade etmektedir (Hemmings, 2008).
23
2011 yılında yayımlanan IMF raporunda hükümetlerin iyi niyetli olarak, döngü karşıtı politika üretmek için daha fazla müdahale etmeleri durumunda, hesaplama hataları meydana gelebileceği gibi umulanın üzerinde etki göstererek dışsal bir şok etkisinde de bulunabileceği ihtimali belirtilmiştir (Kapoor ve Debrun, 2010: 9). Dani Rodrik (1998) ile Mathias Dolls ve vd. (2010: 26-9), dışa açıklığı fazla olan ve ortalama olarak ekonomisi büyük olan ülkelerin hükümetleri ekonomiye müdahalede bulunmayı tercih etmedikleri zaman otomatik istikrarlandırıcıları daha etkin bir şekilde kullanabildiğini;
ekonomisi küçük ve dışa kapalı olan ülkelerin ise otomatik istikrarlandırıcılardan yeterli desteği göremeyebileceklerini belirtmektedir.
Dolls ve vd., ABD için yaptığı analizde, dışsal şokun % 32’sinin, AB’de ise % 38’inin (Estonya % 25, Danimarka % 54) otomatik istikrarlandırıcılar tarafından absorbe edildiğini ve 2008 ekonomik krizinin daha olumsuz sonuçlar doğurmamasının en büyük etkeninin otomatik istikrarlandırıcılar olduğunu ve aktif MP’ye başvurulmaması gerektiğini savunmuştur (Dolls, vd., 2010: 28). Hükümetin mali büyüklüğü ile toplam çıktı seviyesi arasında ters orantı olduğunu ileri süren ekonometrik bir analiz otomatik istikrarlandırıcıların daha etkili çalışması için hükümetin ekonomik büyüklüğünün azalması gerektiğini savunmaktadır (Virén, 2005: 7-12).
Kapoor ve Debrun, hükümetin ihtiyari MP’yi dışsal şok yaratması veya dışsal şokları absorbe etmesi politikalarını karşılaştırmak suretiyle analiz yapmıştır. Sonuç olarak da mali istikrarın daha çok otomatik istikrarlandırıcılar vasıtasıyla sağlandığını ve mali dalgalanmaların döngülerle ile ilgili olmadığını tespit etmiştir. Para otoritesi ile münakaşa etmek, çıktı arttırma amaçlı politikalar veya tüketim düzeyindeki dalgalanmaları da mali dalgalanmaların nedenini olarak ileri sürmektedirler (Kapoor ve Debrun, 2010).
24 1.3.4. Mali Sürdürülebilirlik
Mali sürdürülebilirlik kavramı mali kuralların oluşumundaki temel dayanak noktasıdır ve borçlanma aracıyla MP’nin yürütülmesi için gerekli olan finansman açığının sınırsız bir şekilde karşılanıp karşılanamayacağına ilişkin bir kavramdır.
Ülkeler için bütçe kısıtının var oluşu mali sürdürülebilirliğin temelini oluşturmaktadır. Buna göre, cari dönemde yapılacak harcamaların borçlanma yoluyla finanse edilmesi durumunda, gelecek dönemde vergi oranlarında artış gerçekleştirilerek söz konusu borçların geri ödenmesi mümkün kılınacaktır. Bununla birlikte vergi oranlarında meydana gelecek artışın da bir sınırı vardır ve bundan dolayı sınırsız bir biçimde artırılamaz. Bu nedenle sürdürülebilir bir MP’nin sağlanabilmesi için vergi oranlarında sürekli artış meydana gelmemelidir.
Sürdürülebilir bir mali politika için kamunun net değerinin (tüm varlık – tüm yükümlülükler) GSYİH’ye oranını sabit tutulması gerekmektedir (Buiter, 1985: 612-4).
Oliver J. Blanchard ve vd., (1990: 11-2) ise MP’nin sürdürülebilir olması için iki gerekli koşul ileri sürmüştür: ‘Kamu borcunun GSMH’ye oranının nihai olarak başlangıç seviyesine yakınsaması’ ve ‘gelecekteki birincil fazlaların bugünkü değerinin cari borca eşit olması’.
Buna göre hükümet borç stokunu sınırsız bir zaman diliminde oluşturacağı birincil fazlalarla ödeyebiliyorsa ödeme gücüne sahiptir. Ancak söz konusu geri ödemelerin gelecekte oldukça büyük çaplı ve sancılı bir mali sıkılaşma önlemleri ile ödenme olasılığı da vardır. Bu nedenle mali sürdürülebilirlik, ödeme gücünü korumak kaydıyla MP’nin değişmeden ve süresiz biçimde yürütülebilmesidir. Başka bir ifadeyle, önceden belirlenmiş MP’nin sürekli biçimde devam ettirilmesi, ceteris paribus, gelecekte kamu borcunun ödenememesi sonucunu doğurursa söz konusu MP sürdürülemez olarak nitelendirilecektir (Blanchard, vd., 1990: 13-4).
25
Maastricht Antlaşmasının koyduğu limitlere ek olarak İBA’nın orijinal halinde üye ülkelerin bütçe istikrarlandırıcılarının orta vadede dengeye yakın olması veya fazla vermesi hedeflenmiştir. Böylelikle mali sürdürülebilirlik sağlanırken, otomatik istikrarlandırıcıların hareket etmesine de olanak sağlanması söz konusu olabilecektir. İBA ile ilgili en büyük eleştirilerden biri Maastricht Antlaşması ile getirilen bütçe açığı ve borç oranı kriterlerinin mali sürdürülebilirliği garanti altına almak için yeterli olmadığı ile ilgilidir. Buiter yaptığı çalışmada Maastricht kriterlerinin mali şartlarının % 5’den daha düşük nominal büyüme durumunda da gerçekleşebileceğini, ancak bu durumun mali sürdürülebilirlik için yeterli olamayabileceğini ileri sürmektedir. Ayrıca sürekli olarak bütçe açığı veren ülkelerin mali sürdürülebilirliği sağlayamayacağını öngörerek % 3’lük bütçe açığı hedefini diğer mali hedeflere göre daha fazla önemsemeleri gerektiğini ileri sürmektedir. Orta vadeli hedeflerin sürekli olarak sağlaması durumunda borç oranı istikrarlı bir şekilde azaltılabilecektir (Buiter, 2003: 88).
Buiter’in görüşünü Gabor Orban ve Gyorgy Szapary (2004: 8) optimal borç seviyesi açısından eleştirmektedir. Orban ve Szapary, orta vadeli hedeflerin belirlenmesinde ülkelerin borçluluk durumları arasındaki farklılıkların göz önünde bulundurulmamasından dolayı İBA düzenlemelerini eksik bulmaktadır. Bununla birlikte gelecek nesillerin faydalanabileceği altyapı yatırımlarının ve sosyal güvenlik sisteminde gerçekleştirilen reformların kısa vadeli maliyetlerinin borçlanma yerine vergilendirme yoluyla finanse edilmesi, nesiller arası vergi yükü paylaşımı açısından olumsuz bir gösterge olarak değerlendirilmektedir.
26
İKİNCİ BÖLÜM
YENİ EKONOMİK UZLAŞI VE MALİYE POLİTİKASININ TEKRAR YORUMLANMASI
İstihdam ve çıktı seviyesini belirlemede MP’nin rolü üzerine devrimci bir yaklaşım sergileyen Keynes’in çığır açan kitabı ‘İstihdam, Faiz ve Paranın Genel Teorisi’nin 1936 yılında yayımlanmasından 40 yıl sonra MP’den uzaklaşılmıştır.
Makroekonomik tartışmalar 1990’ların ortasına doğru anaakım iktisatçıların ‘yeni neoklasik sentez’ olarak adlandırdıkları politika belirleme süreci olan ‘Yeni Ekonomik Uzlaşı’ (YEU) dönemine girmiştir. YEU ile birlikte birçok politika aracının fonksiyonu yeniden değerlendirilmiş ve bu süreçte anaakım iktisatçılar da MP’yi yeniden gözden geçirmiştir.
İkinci bölümde öncelikle Keynesyen MP temel haliyle ele alınacak ve MP’ye yapılan başlıca eleştiriler açıklanacaktır. Ardından 1980 sonrasında, tam istihdam hedefine bakışın nasıl değiştiği ve bu hedefe ulaşma amacından nasıl uzaklaşıldığı konusuna değinilerek YEU’nun da dayanaklarından olan NAIRU kavramı ele alınacak ve YEU modeline geçilecektir. YEU modelinde PP ve MP’nin rolüne değinildikten sonra tezin esas konusu ile ilişkisi nedeniyle YEU modelinin MP’ye yönelttiği eleştiriler değerlendirilecektir. Son olarak da ücret-yanlı büyüme politikası konusu ele alınacaktır.
2.1. MALİYE POLİTİKASINA GETİRİLEN ELEŞTİRİLER
1980’den 1990’ların ortasına kadarki dönemde yüksek bütçe açıkları, ödemeler dengesi bozuklukları ve hükümet harcamalarının enflasyonun kaynağı olduğu ve bu bozuklukları gidermek için de mali uyum ve istikrar politikalarının uygulanması gerektiği genel kabul görmüştür. Keynesyen dönemin sonuna gelindiğinde, Keynesyen içe dönük büyüme politikaları ve yoğun devlet müdahalesinin varlığı hedef tahtasına oturtulmuştur.
27
Bu doğrultuda MP’ye getirilen eleştirileri talep yanlı, arz yanlı, Parasalcı ve kurumsal olmak üzere dört sınıfa ayırabiliriz (Hemming, vd., 2002).
2.1.1. Maliye Politikasının Talep Yanlı Etkileri 188.8.131.52. Çarpan Etkisi
Temel Keynesyen modelde, ücret ve fiyatlarda katılık ve çıktının AD tarafından belirlenmesi varsayımları yer almaktadır. Temel varsayımlar altında çarpan etkisi birden büyüktür ve genişletici etkiye sahiptir. Ancak serbest döviz kuruna geçilmesi, faizlerin piyasa şartlarında belirlenmesi ve dışa açıklık gibi faktörler devreye girdiği zaman çarpan etkisinin gücü zayıflamaktadır (Briotti, 2005: 5). Temel Keynesyen model çarpan etkisinin kısa vadede birden büyük olduğunu ve mali genişlemeye doğrudan etkide bulunabildiğini, ancak uzun vadede bu etkinin zayıfladığını, MP’nin kuşaklar arası kaynak dağılımına etkisi nedeniyle önemli olduğunu, kısa dönem etkilerin belirlenmesinde bekleyişlerin önemli olduğunu ve bunun belirlenmesinin çok zor ve zaman alan bir süreç olduğunu, uygulanan politikanın kısa süreli çarpan etkisinin ortaya çıkması için bile uzun süre beklemenin gerekli olabileceğini ve politika belirleyicilerin nihai amaçlarının ise uzun dönemli yapısal çözümler bulmak olduğunu savunmuştur.
Ayrıca uygulanan politikaların çarpan etkilerinin ülkelerin yapısal özelliklerine göre de farklılaşabileceğini ve standart sonuç elde edilebilecek MP’nin bulunmadığı, eğer dikkatli olunmazsa sonuçların beklenmedik şekilde gerçekleşebileceği belirtilmiştir (Auerbach ve Kotlikoff, 1987: 180-2).
184.108.40.206. Rasyonel Bekleyişler
Rasyonel bekleyişler, karar birimlerinin geçmişten ders alarak ve geleceğe ilişkin tüm mevcut bilgileri kullanarak ileriye dönük tahmin yapmasını ve bu doğrultuda bekleyişlerin yönlendirilmesini ifade etmektedir. MP’nin eleştirilme noktalarından