

AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(I)
Avrupa sözcüğünün nereden geldiğini bilmem hiç düşündünüz mü? Bir rivayete
göre, Avrupa adını Finike prensesi Europadan alıyor. Finikeliler günümüzde
Lübnanın olduğu Doğu Akdeniz kıyılarında yaşayan denizci bir halk bu hesapça
Prenses Europa Orta Doğulu bir genç kız oluyor. Efsaneye göre, pagan
Yunanlıların en büyük tanrıları Zeus, Finikeli genç kıza aşık oluyor. Beyaz bir
boğa şekline giriyor, Prenses Europayı kaçırıyor, Girit adasının batısına
getiriyor. Europa o kadar güzelmiş ki, Zeus onu kaçırdığında güneş de onunla
birlikte gidiyor, Batı istikametinde prensesin gözden kaybolduğu yerde
kayboluyor. O gün bugün, Doğu Akdenizin Lübnan sahillerinden bakanlar, güneşin
Europanın gözden kaybolduğu batıda battığını görürlermiş. Hatta, Arapça ve
İbranicede gün batımı anlamına gelen ereb kelimesi de aslında bu Finike
prensesinin isminden türemişmiş.
Peki, ya Almanyanın adı? O nereden geliyor? O da Allemanni sözcüğünden
geliyor. İsanın doğumunda üç yüz yıl kadar sonra Elbe ve Tuna nehirleri
arasında yaşayan bir Germen kavminin, daha doğrusu küçüklü büyüklü bir takım
Germen klanlarının ortak adı,Allemanni.
Germenler günümüz Avrupası halklarını oluşturan aslî neseplerden birisi
sayılıyorlar. İsveç, Norveç, Danimarka, Almanya, Hollanda, Belçika, Lüksemburg,
Avusturya, İsviçre, Kuzey İtalya, İzlanda, hatta, Kuzey ve Orta Fransa ile aşağı
İskoçya ve İngiltereyi oluşturan halkların kökeni Germen.
Allemani Germen kavimlerinin önde gelenlerinden birisi; ama başkaları da var:
Anglesler, Saksonlar, Burgundîler, Lombardlar, Vizigotlar, vb. vb. Ancak, bu
insanlar kendilerine Germen demezlermiş. Hatta Germen sözcüğünün nereden
geldiği de kesin olarak bilinmiyor.
Germen kavimleri, etnik bir dayanışma içine de girmememişler. Tersine, Milâttan
sonra yedinci yüzyıldan itibaren çeşitli halklara bölünmüşler. Bu halklar
giderek ayrışmış, farklılaşmış ve Avrupanın az once saydığımız ulus-devletleri
oluşturmuşlar.
Allemaniye dönersek: bundan bin yedi yüz yıl kadar önce Elbe ve Tuna nehirleri
arasında yaşayan Allemanni, yüz yıl kadar bir süreyle Avrupanın bir diğer
önemli kavmi Romalılarla kavgalaştıktan sonra günümüzde Alsace, Badeni ve
İsviçrenin kuzeydoğusunu kapsayan bölgeye yerleşiyor.
Alsace, malûm, günümüzde Fransanın doğu sınırında, Almanya ile İsviçre arasında
bir şerit gibi uzanan mülkiyeti tartışmalı bölge. 19.yüzyılın ünlü Alman
şansölyesi ve Alman birliğinin kurucusu Bismarck, 1870lerde Alsaceın Alman
toprağı olduğunu ilân ettiğinde kıyamet kopmuş. Bölgenin Fransız sakinleri
yurtlarını terkedip, göçmek zorunda kalmışlar. Büyük bir çoğunluğu da Amerikaya
göçmüş. Bu göçmenler arasında Bartholdi isminde bir heykeltraş var ki, New
Yorktaki ünlü Özgürlük Anıtının yontucu bu Alsacelı. Fransızların
Amerikalılara hediye ettiği bu heykel, Almanların Alsacelılara çok gördüğü
özgürlükleri ifadesiymiş. Alsace, Birinci Dünya Savaşının da önde gelen
nedenlerinden birisi. Fransızlar, İkinci Dünya Savaşında Almanları
durduracağını umdukları ünlü Maginot hattını burada güçlendirmişler. Bugün
artık, Alsace, Avrupa barışının simgesi rolünü üstlenmiş. Avrupa Birliğinin
kalbi olarak sunuluyor. Üzüm bağları, şarapları ve yemekleri dillere destan.
Allemni kavminin yerleşim alanı içindeki diğer şehir Baden, günümüz
Almanyasının güneybatı ucundaki ünlü kaplıca şehri. Kara Ormanların yeşil
başkenti dedikleri Freiburgun az ötesindeki turist merkezi.
Alsace, Baden ve İsviçrenin kuzeydoğusunu kapsayan bu bölgeye beşinci yüzyıldan
itibaren adamakıllı yerleşen Allemanni, güçlenip, batıya doğru yayılmaya
başlayınca karşısında Frankları buluyor. Franklar da günümüz Fransızlarının
aslî kavmi sayılıyorlar. Frankın kelime anlamı cesur ya da atak diye
geçiyor.
Cesur Franklar ile Allemanni, M.S. 496 yılında nihai bir muharebede
kapışıyorlar. Frankların başında ünlü Kralları Clovis var. Allemanni, Frank
kıralı Clovis (ya da Chlodvigin) karşısında dayanamıyor. Ve Allemanniler
Frankların egemenliği altına giriyorlar.
Franların Allemanni karşı kazandıkları zafer, Clovise büyük bir Batı
imparatorluğunun hükümdarı olmanın yolunu açıyor. 469 savaşı Avrupanın Eski
Çağdan, Orta Çağa geçtiği tarih sayılıyor. Allemanni kavminin yenilgisi, Batı
Avrupaya yeni bir yüz kazandıracak oluşumu başlattı diyorlar.
Nedeni de şu: Allemanni beşinci yüzyıl Avrupası kavimlerinin büyük çoğunluğu
gibi pagan ve çok tanrılı Asatru dininden. Gotlar, Saksonlar, Frizyanlar,
Anglesler, günümüz Danimarkasının asli kavmi Danlar, İsveçliler, Norveçliler bu
pagan Asatru dininin muhtelif çeşitlemelerine inanıyorlar.
Allemanniyi yenen Frank kıralı Clovis de bir pagan. Ama eşi bir Katolik. Kıral
ClovisI doğru din dediği Katolikliğe döndürmek için elinden geleni yapıyor.
Hocalar tutuyor, papazlara vaazlar verdiriyor, görkemli ayinler, şölenler
düzenliyor olmuyor. Kilisesini baştan başa süslüyor, yine olmuyor. Kıral
Clovisi Asatru inancından bir türlü vazgeçiremiyor.
Meğer Clovisin inadının asıl nedeni hıristiyanlığı bir tür alışverişe
benzetiyor olmasıymış. Hıristiyanlar günah işler, sonra da bir kaç dua okuyup,
bağışlanırlar, benim aklım da bunu almaz demekteymiş. Hıristiyanlar tanrıları
ile pazarlık yaparlar, sen bana bunu yaparsan ben de sana şunu yaparım diye
pazarlığa girerler ki, benim aklım bunu da almaz buyururmuş. Böylece, uzun
yıllar direniyor.
Ne ki, bu arada Allemanni ile de kapışmaktadır. 469da zaferi ile sonunçlanan o
nihai Frank-Allemanni muharebesinden on yıl önceki bir savaşta fena halde
yenilmiş olduğu aklından çıkmıyor. Bu son muharebede de, bir nokta geliyor, Kral
Clovis askerlerinin kaçmaya başladığını görüyor. İşte bu noktada kendisine eski
zaferlerini bağışlayan pagan tanrılarını terkediyor. Bu sözcükler aynen böyle.
Tourslu Gregori isimli bir vakanüvis aynen böyle yazıyor Frank kralı Clovis,
kendisine eski zaferlerini bağışlayan pagan tanrılarını terkediyor ve İsa
Mesihten yardım istiyor: Ey, İsa Mesih, karım Chrodechilde senin yaşayan bir
Tanrının oğlu olduğunu söylüyor. Senden düşmanlarımı yenmemi sağlamanı rica
ediyorum. Sen bana bu iyiliği yaparsan, ben de sana iman eder, vaftiz olurum
diyor. Görüldüğü gibi, hıristiyanların karşı çıktığı yöntemlerini iyi öğrenmiş.
Nitekim, O bu sözleri söyler söylemez, bu defa Allemanni kaçmaya başlıyor
diye anlatıyor, vakanüvis Gregori. Almanların kaçtığını gören Clovis, andına
sadık kalıyor ve Rheims piskoposu tarafından Ortodoks hıristiyan olarak oracıkta
vaftiz ediliyor.
Clovisin pagan Asatru dininden hıristiyanlığa dönüşü Avrupanın Eski Çağdan,
Orta Çağa geçtiği tarih sayılıyor.
Allemanni kaviminin Franklara yenilgisinin Batı Avrupaya yeni bir yüz
kazandıracak oluşumu başlatması böyle ilginç bir pazarlığın sonucuymuş.
Benzeri pazarlıklara diğer başka pagan Avrupa kavimlerde de rastlıyoruz. Akla
gelenlerden bir diğeri de Kiev Prensi Vladimirin Hıristiyan olma öyküsü. Kiev,
malûm, bugün Ukraynanın başkenti Dinyepr nehri üzerinde, kurulduğu tarihten bu
yana Batı Avrupa ile içli dışlı olan bir merkez. Nitekim, Ukrayna günümüzde
Avrupa Birliğine aday olan bir ülke.
Kiev, o zamanlar da Batı Avrupanın bir parçası ama esin kaynağı hep Bizans
İstanbulu olmuş. Kievin pagan Prensi Vladimirin Hıristiyan olmasını sağlayan
da bir kadın. Yıl, bu defa 988. Prensin gözü İstanbulda. Tutuyor, o günlerde
Bizansa ait olan Kırımdaki Sıvastopol şehrini zaptediyor. Sonra da oturuyor
İstanbuldaki İmparator Basileyosa bir mektup yazıyor: Bilesin ki, görkemli
şehrini zaptettim. Duyduğıma göre senin Anna isimli bekâr bir kızkardeşin
varmış. Eğer onu bana karı olarak vermezsen, Sıvastopola yaptığımı senin
şehrine de yaparım.
İmparator Basileyos da diyor ki, Hıristiyanların paganlarla evlenmesi uygun
düşmez. Ama eğer vaftiz olursan hem bir karı sahibi, hem Tanrının Kırallığının
mirascısı, hem de bizim din kardeşimiz olursun.
Prens Vladimir, kabul ediyor ama bir şartla: Prenses Anna vaftizi
gerçekleştirecek papazları ayağına getirecektir. İsteği kabul ediliyor. Anna,
Sıvastopola geliyor, ancak Vladimirin bu arada gözlerinden rahatsızlanmıştır.
Bunu gören Anna, Prense vaftiz olursa rahatsızlığının geçeceğini söylüyor.
Vladimir, Eğer, bu söylediğin doğruysa, Yunan Tanrısının büyüklüğüne işaret
eder, diyor. Annanın getirdiği piskopos elini Prensin başına koyar koymaz,
Vladimirin gözleri açılıyor, ışığı görüyor. Sahici Tanrıyı şimdi idrak
ettim! diye haykırıyor! Vaftiz oluyuor ve Sıvastopolu da düğün hediyesi olarak
karısına veriyor.
Öte yandan Frank kralı Clovis Hıristiyan olmuştur ama anlaşılan o ki, egemenliği
altındaki Allemanniyi din değiştirmeye kolay ikna edemiyor. Allemanninin
Hıristiyanlığı kabulü Yedinci yüzyılı buluyor. Asatru denilen Kuzey Avrupa
kökenli bir pagan dinine mensup, Allemanni. Eski İskandinav dilinde Asatru
tanrılara sadakat anlamına gelen bir sözcük. Asatru paganlarına göre yer-gök
tanrı ve tanrıçalarla dolu. Örneğin, Thor, gökgürültüsü, şimşek ve yıldırım
tanrısı; yeryüzüne yağmur armağan eden, ekinleri büyüten Thor. Odin, Zeus gibi
hepsinin babası. Tek-gözlü tanrı. Niye tek gözlü, çünkü gözlerinden birisini
çıkartmış, mitolojik dünya ağacına asmış ki, gizli sırları öğrenebilsin,
hikmet sahibi olabilsin. Odinin Frigg isimli bir de eşi var ki, kocasının
tahtında oturmasına izin verilen tek tanrıça kendisi. Oturduğu yerden tüm
dünyaları görürmüş. Sonra Frey ve Freya var. Frey, barış ve bereket tanrısı.
Freya, aşk ve güzellik tanrıçası. Boynunda Birisingamen dedikleri kutsal bir
kolye ile gökyüzünde arabayla geziyor. Semavi arabasını at değil, bir kedi
çekiyor. Bir de kayak ve av tanrıçası Skadi var ki, aynı zamanda bağımsızlığın
ve gücün simgesi.
Avrupa kavimleri Asatrunun muhtelif verziyonlarını benimsemişler. Tanrı ve
Tanrıçaların isimleri değişmekle birlikte, benzer işlevler yüklendikleri
anlaşılıyor. Örneğin, Freya, aşk ve güzellik tanrıçası günümüz Ukrayna
masallarında var. Arabasına koştuğu kedinin adı bile belli, Bayun. Bayun
masmavi tüyleri olan sihirli daha doğrusu bilge bir kedi olarak anlatılıyor.
Kadim Rus edebiyatının önde gelen simglerinden birisi. Puşkinin şiirlerinde
bile geçiyor. Şunu da söylemeden geçemeyeğim: Rusyada Arhangel kedisi dedikleri
mavi tüylü bir kedi cinsi de var gerçekten. Beyaz Deniz yani İskandinavyanın
doğrusundaki bölgede yaşayan bu kedilerin, kısa, sert, fok balıklarınkine
benzeyen mavi tüyleri var. Bölgenin soğuğuna öyle dayanabiliyorlar.
Asatru yeryüzünden silinmiş bir inanç değil. Tersine, güçlendiği iddia
ediliyor. Nitekim, 1966da Norveçte, 1973de İzlandada resmi dinlerden birisi
olarak kabul ediliyor. Modern Asatrunun canlandığı, yeniden geliştiği
söyleniyor ve bir iddiaya göre Kuzey Avrupada sekiz milyonu aşkın gizli
Asatruar paganı var.
1994de İzlanda asatruarları, bir deklarasyon yayınladılar, eski adetlerine ve
kültürel miraslarının haysiyetine sahip çıkmak istediklerini belirttiler.
Bunu eski ya da yeni dinlerin ya başkalarının kültürel mirası pahasına yapacak
değiliz. Asatruar ideolojisinde fanatizme ve nefrete yer yoktur. Bizim kadim
inançlarımız, hoşgörü, dürüstlük, sadakat, doğaya ve yaşamın her tezahürüne
saygı gerektirir. Pagan akidesinin temel ilkesi her insanın kendi davranışından
sorumlu olduğudur diyorlar. Benzer bir bildiriyi 1996da Norveç Asatruarları,
onun ardından İsveç paganları yayınlıyorlar.
Öte yandan, günümüz Almanyasında yaşayan Alman paganlar, ataları Allemaninin
özgün dinini gönüllerince yaşayamamaktan yakınıyorlar. Rabenclan ya da Kuzgun
Kavmi isimli pagan-birliği kuran Alman Asatruarları, başta Asatru olmak üzere
şamanizm gibi doğaya-dönük dinleri temsil ettiklerini 21.yüzyılda bu kadim
dinlerin önyargısız bir biçimde araştırılması, tartışılması gereğine
inandıklarını söylüyorlar.
Alman paganların kendilerini baskı altında hissetmelerinin nedeni, Almanların
hıristiyanlık öncesi geçmişlerine en ufak bir göndermenin aşırı-sağcı hatta neo-nazi
bir hareket olarak değerlendirilmesiymiş. Böylesi suçlamalarla karşılaşmamak,
işlerini kaybetmemek için Alman toplumunun kıyısında, gizli bir hayat sürmek
zorunda kalıyorlarmış. Biz saklanırken, sahici dazlaklar sokaklarda cirit
atıyorlar diyorlar.
Ülkeye adını veren Allemanniye geri dönersek: Hıristiyanlığı yedinci yüzyılda
benimseyen Allemanninin Asatru ilkeleri olarak bilenen dokuz kuralı şiar
edindikleri söyleniyor. Bu kurallar şöyleymiş: 1) Onur, 2) sadakat,
3)misafirperverlik, 4) çalışkanlık, 5) özgüven, 6) dayanıklılık 7) cesaret 8)
dürüstlük 9) disiplin. Kimi düşünürlere göre, Almanları Alman yapan özellikler
bunlar. Eğer öyleyse, darısı tüm ulusların başına demek lâzım.
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(II)
Günümüz Almanyasının aslî nesepi Germen. Slav, Semitik ya da Türkik
gibi çok sayıda klanı kapsayan bir tanım, Germen. Anglesler, Saksonlar,
Burgundîler, Lombardlar, Vizigotlar, vb vb. onlarca farklı Germen klanı var.
Sadece günümüz Almanlarının değil, Hollanda, Belçika, Lüksemburg, İsveç, Norveç,
Danimarka, İzlanda, Avusturya, İsviçre, Kuzey İtalya, Kuzey ve Orta Fransa,
aşağı İskoçya ve İngiltereyi oluşturan halkların kökenleri de Germenlere
dayanıyor.
İngilizler, halkının Germen kökenlerine referansla ülkeye Germany /Germanya
demişler. Fransızlar ve biz Türkler, Allemanni isimli Germen klanından yola
çıkarak, Allemand /Almanya diyoruz.
Günümüzde güney Baden-Württemberg, güneybatı Bavarya ve güneybatı Almanyayı
kapsayan tarihi Schwaben ya da Swabia bölgesine de Alamannia deniyor ama
Almanların kendileri ülkelerine Deutschland demeyi tercih etmişler.
Deutsch eski Celtic dilinde gürültücü adamlar anlamına gelen bir kelime,
Deutschland gürültücü adamlar ülkesi demek oluyor ki, doğrusu, pek okşayıcı
bir tanım sayılmaz. Deutschlandın bir de Eski Hoch Deutsch denilen Alman
diyaleğindeki karşılığı var ki, korkarım o daha da tatsız: Deutschland,
tamahkâr yani gözü doymaz, hırslı adamların ülkesi anlamına geliyor.
Herneyse. Tarih biraz da böyle bir şey. Önyargılar, doğru-yanlış muhtelif
etiketler uluslara yapışıp asırlarca kalabiliyorlar.
Aryan da bu etiketlerden birisi. İngilizler, Aryan kelimesini 19. yüzyılda
Sanskritçeden türetiyorlar. Avrupa dillerine İngilizceden giriyor. Kelimenin
Sanskritçe anlamı, soylu. Önceleri akademik çevrelerde Cilâlı Taş Devrinin
sonlarında Kafkaslarda yaşadıkları varsayılan İran kavimlerinin genel adları
olarak kabul görüyor. Bu bağlamda, Germen gibi bir takım ortak özellikleri
olan kavimleri kapsayan bir şemsiye tanım Aryan.
Yine 19. yüzyılda, Aryan kavimlerinin ilk-İndo-Avrupa dili olduğu varsayılan
bir dil konuştukları şeklinde bir tez ortaya atılıyor. Konuştukları
varsayılan, diyorum, çünkü aslında ne Aryan diye bir kavmin varlığına, ne de
konuştukları dile ilişkin sağlam veriler var. Buna rağmen, akademik spekülasyon
devam ediyor. Bu defa Aryanların ilk-İndo-Avrupalılar oldukları konuşulmaya
başlanıyor. Yani Avrupa halklarının kökenleri olarak kabul edilen Germenlerin
nesebi de Cilâlı Taş Devrinin sonlarında Kafkaslarda yaşadıkları söylenen İran
kavimlerine dayandırılıyor.
Etnoloji dediğimiz bilimdalı, malûm, farklı toplumların inançlarından, dünya
görüşlerinden yola çıkarak insanlık tarihini yapılandırmaya çalışan bir bilim
dalıdır. Ondokuzuncu yüzyılın Avrupalı etnologlarının beyaz Avrupalıların Aryan
ismini verdikleri bu tarih öncesi insanların sülbünden oldukları şeklindeki
hipotezleri müthiş rağbet görüyor. Ondokuzuncu yüzyılın son yıllarında ve
Yirminci yüzyılın başlarında gerek Avrupa gerekse Amerikada halka yayılıyor ve
popüleritesinin doruğuna erişiyor. Öyle ki, beyaz olmak ya da olmamak başlı
başına bir mesele haline geliyor.
Kafkaslı ya da Caucasian kelimesi açık tenli Avrupalıları tanımlamakta
kullanılırken, kara, sarı ya da kızıl gibi diğer başka renkler de ırk
belirlemede kullanılmaya başlanıyor. Dahası, kimin hangi renk ırkından olduğu,
dönemin siyasi konjonktürüne, çıkarlarına göre değişmektedir.
Örneğin, İkinci Dünya Savaşından önce Museviler ve Slavlar beyaz
sayılmazlarken, savaştan sonra beyaz ırka dahil ediliyorlar. Çünkü beyaz
Avrupalılar, savaşta Slav Ruslarla ittifak yapmış, Yahudileri kurtarmışlardır.
Öte yandan, Haiti, Küba gibi ülkelerde melezler beyaz sayılırken, aynı
melezler Amerika ve Kanadada siyah ırktan sayılıyorlar. Günümüzde de örneğin
İspanyol kökenli Amerikalıların beyaz olup olmadıkları tartışmalıdır. Keza,
Arapların, biz Türklerin, daha da garibi, beyaz Avrupalıların ataları
Aryanların ahfadından İranlıların beyaz olup olmadıkları da tartışmalı
olabiliyor. Yeri gelmişken, Ruslar da aslî beyazlar olmaları gereken
Kafkaslılara çorni diyorlar; esmer. Çorni schwartzkopf kelimesinin bir
çeşitlemesi olarak kullanılıyor.
Görüldüğü gibi beyaz olup olmamak, fiziksel bir nitelikten öte, bakan gözün
sosyo-kültürel eğilimlerine göre değişiyor. Kişinin dini inancı gibi, ten
rengiyle hiçbir bağlantısı olmayan niteliği bile ırksal sınıflandırmayla
sonuçlanabiliyor. Müslümansan çorni olmalısın gibi, bir safsata.
Germen kavimlerinin Aryan sülbünden gelme beyazlar oldukları iddiasının 19.
yüzyılda ortaya atılmış olması ile Avrupa sömürgeciliği arasında yakın ilişki
var. Beyaz Avrupalıların çoğunlukta oldukları Avrupa ülkeleri aynı zamanda
15.yüzyıldan itibaren sömürgecilik faaliyetlerine giren ülkeler olmakla
birlikte, emperyalizm 19. yüzyılın sonları ile 20.yüzyılın ilk çeyreğinde tavan
yapmış durumdadır. 1918 itibariyle yeryüzünün yüzde seksenbeşinin Avrupalı
beyaz güçlerin işgali altında olduğu hesap ediliyor.
Sömürgeciler, işgal ettikleri ülkelerin doğal kaynaklarını, pazarlarını,
işgücünü acımasızca kullanıyor olmalarını, haklı ve hatta faydalı olduğunu
gösterecek bir gerekçe peşindeler. Bu çerçeve, Aryan kökenli beyaz ırkın diğer
ırklardan üstün olduğu şeklinde, hiç bir bilimsel dayanağı olmayan bir iddia
daha ortaya atılıyor. Şöyle ki, üstün bir ırk olan beyaz ırka mensup olan
Avrupalılar, sömürdükleri ülkelere aslında medeniyet götürmektediler. Ve
sömürgeler bu medeniyet sayesinde gelişmekte, insane hakları, demokrasi hatta
Hıristiyanlık gibi yüce değerlerle tanışmaktadırlar.
Beyaz adamın üstünlüğü fikrinin mucidi Almanlar değil. Örneğin, Amerika Birleşik
Devletlerinde daha 1890larda kabul edilen Jim Crow yasaları denilen bir takım
yasalar var ki, bunlar Amerikan halkını kesin çizgilerle beyazlar ve
renkliler olarak ayırıyor. Renkliler sınıflandırmasına sadece Afrika
kökenliler de değil, Amerikan yerlileri, Hispanikler, melezler, Yahudiler, daha
doğrusu beyazların faaliyet gösterdikleri işkollarına elatan herkes giriyor. Jim
Crow yasaları öylesine ayrıntılı yasalar ki, renklilerin hangi çeşmelerden su
içeceklerine, otobüslerde nerelerde oturabileceklerine varıncaya kadar
tanımlıyor. Jim Crow yasaları 1964e kadar yürürlükte kalıyor. İptal
edilebilmeleri için ne yazık ki Martin Luther Kingin hayatını kaybetmesi
gerekiyor.
Yeri gelmişken, Jim Crow 1828de bir İngiliz komedyeni olan Thomas Rice diye
bir adamın yarattığı bir karakter. Rice, yüzünü kömürle siyaha boyuyor ve
aklısıra geri zekâlı, ilkel, her türlü aşağılanmaya layık bir zenciyi oynuyor.
Ne yazık ki, sanat insanoğlunu iyiye, güzele yönlendirebildiği kadar, nefrete,
bağnazlığa, önyargıya da kışkırtabiliyor. Irkçı edebiyat, sanat, müzik hatta
bilim mümkün olabiliyor.
Yine bir İngilizin, Sir Francis Galton isimli bir adamın önayak olduğu
eugenics isimli bir bilim dalı var ki, sağlıksız ceninleri ayırıp, sağlıklı
ceninler yetiştirmenin yollarını arıyor. Eugenics Galtonun iyi yaşam
anlamında eski Yunancadan ürettiği bir kelime. Nitekim, doğumların devlet
tarafından kontrol edilmesi düşüncesini ilk ortaya da atan ünlü Yunan filozofu
Eflâtun. İnanması zor ama Eflâtun, yeni doğan bebeklerin yaşayıp
yaşamayacaklarının yazı tura atılarak belirlenmesini istemiş. Ne ki, yetkililer
parayı öyle ayarlamalıymışlar ki, bebek sağlıksızsa sonuç mutlaka ölüm
çıkmalıymış. Böyle yapılırsa, sağlıksız çocuk sahiplerinin kalpleri kırılmaz ama
sağlıksız kuşakların yetişmesi de önlenirmiş.
Bunu duyunca, öteki Yunan şehri, Isparta, daha bir dürüst görünüyor: onlar zayıf
bebekleri şehrin surlarının dışında ölüme terkederlermiş.
Modern zamanlarda eugenicsin ABDde uygulandığı görülüyor. 1907de Indiana
eyaletinde kabul edilen bir kanunla zekâ özürlü, sağır ya da körler zorla
kısırlaştırılmaya başlanıyor. Benzer bir yasayı 1909da Washington ve California
eyaletleri kabul ediyor. 1927de Virginia eyaletinde zekâ özürlüler
kısırlaştırılıyorlar. Yasa, Amerikanın pek çok eyaletinde 1960lara kadar
yürürlükte kalıyor. Bir iddiaya göre sadece Californiada zorla kısırlaştırılan
insane sayısı 64,000. Tahmin edeceğiniz gibi zekâ özürlülerin ezici çoğunluğu
da beyaz olmayanlar.
Son zamanlarda bu eyaletlerin valileri kısırlaştırma programları için
mağdurlardan aleni af dilemekteymişler ancak hiç birisi kısırlaştıran insanlara
tazminat ödemek yoluna gitmemiş zira kısırlaştırılanların tazminat talep
edecek varisleri de yok.
Beyaz adamın üstünlüğü fikrinin mucidi Almanlar değil, hayır. Ancak, Naziler,
Germenlerin ve Germenlerin aslî nesebi olan Aryanların üstün ırk olduklarına
dair inançlarını öylesine bağlanmışlar ki, soykırım gibi akıl almaz bir vahşetin
adeta normal kabul edildiği bir cinnet dönemi yaşanmış.
Günümüz Almanyasında nazizm yasadışı. Ancak, neo-Naziler denilen bir takım
grupların faaliyet gösterdikleri de bir vakıa. Neo-naziler, Alman toplumunun
ulusal birlik ve beraberliğinin dağılması, ulusal-kültürün yerini
çok-kültürlüğün alıyor olması gibi sorunları beyaz-olmadıklarını düşündükleri
göçmenlere bağlayan tipler. Ancak, bu tiplere sadece Almanyada değil, dünyanın
başka ülkelerinde de rastlanıyor. Örneğin, Kuzey Amerikada faaliyet gösteren
Aryan Ulusları diye bir dernek var ki, defatle kapatılmasına karşın, farklı
isimler altında faaliyet göstermeye devam ediyor. Eskinin naziler gibi bunların
sembolleri de gamalı haç. İşin garibi, gamalı haçın Avrupa dillerindeki
karşılığı olan svastika kelimesi de Sanskitçe kökenli.
Hintililerin Ramayana ve Mahabharata isimli kutsal metinlerinde geçiyor. At nalı
gibi, dört yapraklı yonca gibi uğur getirdiği düşünülen nesnelere svastika
deniyor. Sadece Hintlilerde değil, Sümerlerde, Celtlerde ve eski Yunanda olduğu
gibi Kızıl Derililerde de var. Hıristiyanlık öncesi Angle-Sakson kavimlerinin
altın kupalarını süslemiş.
Neredeyse evrensel bir uğur ve iyilik simge olan gamalı haçın Naziler tarafından
benimsenmiş olması özellikle de Alman paganlarını üzmekteymiş. Asatru paganları
ülkelerinin hıristiyanlık öncesi geçmişlerine en ufak bir göndermenin
aşırı-sağcı hatta neo-nazi bir hareket olarak değerlendirilmesinden
şikayetçiler. Biz saklanırken, sahici dazlaklar sokaklarda cirit atıyorlar
demeleri bu.
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(III)
Hippiler 1960lı yılların Amerikasında yerleşik davranış biçimlerini reddeden,
tabiata yakın yaşamaktan, cinselliğin özgürce ifade edilmesinden yana olan genç
insanlar olarak bilinirler. Çoğunlukla uzun saçlı, sıradışı giysiler giyinen
hippiler, bilinçlerini geliştirdiğine inandıkları bir takım kimyasalları
tüketmekten kaçınmazlar. Hatta, günümüzde Hollanda başta olmak üzere Avrupa
ülkelerinde bir takım uyuşturucuların serbest bırakılmış olması 1960lı yıllarda
filizlenen bu gençlik hareketinin sonucu olarak değerlendirilir.
Oysa, hippi hareketi 1960lı yıllardan çok daha eski ve Amerika değil Avrupa
kökenli. Şöyle ki, daha 1930larda ABDnin California ve Florida gibi sıcak
eyaletlerinde, nerede sabah orada akşam yaşayan, meyva, kuru yemiş gibi
ormanlarda bulduklarıyla beslenen, hippiler gibi giyinen azımsanamayacak sayıda
genç insan var ki, bunların istinasız hepsi birinci kuşak Alman göçmenlerinin
çocukları, ABD doğumlu ikinci kuşak.
60lı yılların New York hippilerinin öncüleri, ikinci kuşak Alman göçmenleri,
kendilerine tabiat çocukları demekte; daha o yıllarda 20. yüzyıl medeniyetinin
dışında yaşamak istediklerini belirtmekteler. Dahası, insanlığı lebensreform
dedikleri bir eyleme, yani bildik yaşam biçimlerini değiştirmeye, ıslah etmeye
davet ediyorlar.
Lebensreform çağrısı yapan bu gençlere o yıllarda ilkel modernler deniyor. Naturmensch,
wandervogel, bohem gibi, başka isimleri de var - Naturmensch doğa-insanı
anlamında, wandervogel ise özgür kuş demek. Peki, ikinci kuşak genç Alman
göçmenlerini toplumun dışına iten ne?! Bu sorunun cevabını Germen kavimlerinin
tapınmaya varan tabiat sevgilerinde aramak lâzım deniyor.
Hıristiyanlığı Avrupaya yayanlar, Romalılar. Tabiat güçlerine tapınan pagan
Germen kavimleri, Hıristiyanlığa uzun bir sure direnmişler.
İsadan sonra 9.yüzyılda Hermannın Romalılara karşı kazandığı zafer,
Hıristiyanlığın Germenler arasında yayılmasına uzun bir süre sekte vurmuş.
Olmakla birlikte, nihayi sonucu engelleyememiş.
Hıristiyanlık, Roma İmparatorluğunun resmi devlet dini. Romalıların askeri
zaferlerini misyonerlerin akınları izliyor. Germen kavimlerinin doğaya
tapındıklarını bilen ordu destekli Romalı misyonerlerin başlıca hedefleri Alman
ormanları oluyor. Ormanları acımasızca keserlerken, Asatru paganizmiyle
özdeşleştirdikleri sembolleri yakıyor, pagan tapınaklarını yerlebir ediyorlar.
Uzun mücadelelerden sonra, Germenlerin büyük bir kısmı Hıristiyanlığı kabul
ediyor ama paganizmin izleri hiçbir zaman bütünüyle silinemiyor.
Daha Ortaçağda, Almanya ve Hollandada Özgür Ruh Kardeşliği isimli bir kült
kuruluyor. Adamitler olarak tanınan bu insanlar, tabiattan uzaklaşmamak uğruna
mağaralarda yaşar, yarı çıplak ayinler tertiplerlermiş. Sonra 1796 gibi erken
bir tarihte Christoph Wilhem Hufeland uzun yaşamın sırları diye bir kitap
yazmış. Temiz hava, güneş banyosu ve temizliğin insan ömrünü uzattığını
anlatıyor. Ölçülü beslenme, seyahat, meditasyon, uyku ve çalışma saatlerine
dikkat etmek gerekliliği gibi, zamanının çok ötesinde öneriler getirmiş.
Sonra büyük Alman düşünürü Goethe (ki kendisi 1749-1832 tarihleri arasında
yaşamış) insanla-Tabiatın arasındaki sınırı tamamen kaldırmasıyla ünlü.
Goetheye Tabiat dindarlığının şairi deniyor.
Goethe, Tanrıya tapınmanın en güzel yolu, insanın Doğa ile kurduğu yürekten
ilişkidir diyor. 1832 yılında kaleme aldığı bir makalesi günümüz çevrecilerinin
kaygılarının habercisi: İnsanoğlu hatalı bir yönelişle tabiata müdahale etti,
diyor, Ormanları yokederken atmosferin yapısını ve iklimleri değiştirdi.
Doğanın ekonomisinin bir unsuru olan bir takım bitki ve hayvanların soyları
tükendi. Hava ve nehirler kirledi. Günümüz insanının gözünden kaçan bu gibi
müdahaleler, çok ciddi sonuçlar doğurmakta olup, sadece bitkilere ve hayvanlara
zarar vermekle kalmayacak, insanoğlunun dayanıklılığını ve direnme gücünü de
azaltacaktır.
Ekoloji kelimesini ilk kez kullanan da bir Alman. Jena üniversitesi profesörü
Ernst Haeckel, daha 1866 yılında biyosferin dengesinin bozulduğuna dikkat
çekiyor. Sonra protestan papazlığından ayrılma Eduard Baltzer isimli bir başka
düşünür, naturliche lebensweise doğal yaşam biçimi isimli bir dört ciltlik bir
eser kaleme alıyor, vejeteryen beslenme biçiminin öncülüğünü yapıyor. Baltzer,
1851-1913 yıllarında yaşayan Karl Wilhelm Diefenbachı öylesine etkiliyor ki,
Almanların bu ünlü ressamı Akdenizdeki Kapri adasına göçüyor. Orada
lebensreformcular, yaşam biçimlerini ıslah etmeye niyetlenenler için bir komün
kuruyor. Bu komünde kurulan sanat atelyelerinden yetişen Fidus ve Gusto Graser
isimli ressamların eserleri 1960 hippilerinin o rangarenk, çarpıcı grafiklerinin
öncüleri sayılıyor.
Gusto Graser, aynı zamanda ünlü yazar Hermann Hessenin arkadaşı.
Hermann Hesse, ülkemizde iyi tanınan bir yazar. Onun Kayalar Arasında Bir
Doğa Adamının Anıları isimli kitabı, Gusto Graserın hayatını anlatıyor. Herman
Hessenin bir diğer ünlü kitabı 1922 yılında yazdığı Siddharthada doğa
insanlarına ve wandervogele göndermeler var.
Bütün bunlar yaşanırken, sanayileşen tüm ülkelerde adet olduğu üzere, Almanyada
da hızlı bir şehirleşme görünüyor. 1870de Almanların üçte biri şehirlerde
yaşarken, 1900de bu sayı iki misline katlanıyor.
20. yüzyılın başında, şehirlerde tutunmayan çalışan Alman orta-sınıfının
yüzeysel, kaba, kendini beğenmiş, tamahkâr, paracanlısı, çalışkan, teknokratik
bir yapıya büründükleri anlatılıyor. Ancak, şehir yaşamının kaçınılmaz
olumsuzluklarına tepkili bir kısım Alman hareket geçmekte gecikmiyor.
Endüstrileşmenin bunalttığı insanlar, atalarına öykünerek doğaya ve bu arada
doğal beslenme, alternatif tıp gibi arayışlara yöneliyorlar.
İnsanların doğayla içiçe yaşamalarını öngören ilk sanatoryumlar İsenburg
yakınlarındaki Hartz dağlarında açılıyor. Sanatoryumların kurucularından Adolf
Justun kaleme aldığı Doğaya Dönüş isimli kitap kısa sürede best-seller
oluyor. Kitabında hava ve su kirliliğine, et oburluğa, kahve, sigara, alkol
tüketimine ve geleneksel eğitim sistemine karşı çıkan, Just, ilaç tedavisini de
reddediyor ki, bu durum, kendisinin hapse atılmasıyla sonuçlanıyor. Just,
hapisten 1944de çıkıyor. Kadim dostu Mahatma Gandinin yanına, Hindistana
gidiyor, rüyalarını süsleyen alternatif tıp enstitüsünü o ülkede
gerçekleştiriyor.
Justun izinden giden bir başka yazar da Richard Ungewitter. Et, sigara, alkol
tüketiminin zararlarına işaret eden Ungewitterin Die Nacktheit çıplaklık,
isimli kitabı da best-seller. 1904 yılında yazılan bu kitap öylesine etkili
olmuş ki, yüz yıl sonra bugün bile sıcak yaz günlerinde Almanları kendilerini
çırılçıplak göllere, nehirlere atarken görebilirsiniz deniyor.
Almanların doğaya dönüş hareketi, 20.yüzyılın başında trekking, dağcılık gibi
doğa sportlarını teşvik etmiş. Özgür Dağlar, Özgür Dünya, Özgür İnsanlar
sloganıyla kurulan Wandervogel özgür-kuş cemiyeti, ilk kez Berlinin bir
semtinde faaliyete geçmiş. 14-18 yaşları arasındaki lise öğrencilerini doğada
uzun yürüyüşlere çıkartmaya başlamışlar. Yürüyüşler kısa sürede müthiş popular
olmuş, üye sayısı 50,000i bulmuş. Wandervogel çocukları paralarını birleştirip,
sade yaşamlarını çadırlarda sürdürür olmuşlar. Kısa pantolon, Tyrolean diye
bilinen tüylü şapkalar giyer, mandolinler, gitarlar eşliğinde anonim türküler
söylerlermiş. Zamanla çadırların yerini pre-fabrik yapılar almış. Daha sonra
bulabildikleri metruk binaları işgal etmeye, oralara yerleşmeye başlamışlar.
Vejeterjenlik, alternatif tıp, sigara-alkol gibi zararlı maddelerden uzak durma,
kadın erkek eşitliği, cinselliğin özgürce ifadesi gibi ilkeleri olan Wandervogel
komünleri, zaman içinde aralarında toprak ve din reformu da olan değişimler
talep etmeye başlamışlar. Wandervogelcilerin sayıları artmış, hareket Almanya
dışına da taşmış. Örneğin, 1920li yıllarda İsviçrenin İtalyan sınırında
yeralan küçük balıkçı köyü, Ascona, Avrupanın ruhani asilerinin toplandığı
merkez haline gelmiş.
Asconada konaklayanlar arasında ünlü psikolog Carl Jung, gelmiş geçmiş en büyük
dansçı sayılan İsadora Duncan, yazar D.H.Lawrence ve Franz Kafka gibi isimler
var. Endüstrileşmenin olumsuz unsurlarına, aşırı tüketime, burjuva yaşam
biçimine karşı çıkanlar, Asconada toplanır olmuşlar.
Öte yandan, 20. yüzyılda iki dünya savaşı ile sonuçlanacak olan siyasi baskıyı
daha 1890lı yıllarda hisseden Almanların varlığı sözkonusu. Nitekim, 1895den
itibaren onbinlerce Alman aile, gittikçe kuralla kaideye gömüldüğünü, kışla
havasına büründüğünü hissettikleri ülkelerini terkedip, Amerikaya göçme kararı
almışlar. ABDnin yepyeni bir oluşum olduğu, daha iyi bir toplum rüyalarını
orada gerçekleştirebilecekleri umuduyla yeni dünyaya göçerlerken, naturmensch
ideolojilerini de götürmüşler.
Amerikanın ilk hippilerinin 1930larda yaşayan ikinci kuşak Alman göçmenlerinin
arasından çıkmasının nedeni buymuş. Nitekim, 1948 yılında California Eyaletinin
Topango Kanyonunda yedi büyük naturmensch örgütü varmış. Bu insanlar, dağlarda,
mağara ve ağaçlarda yaşarlar, taze meyva ve sebzelerle beslenirlermiş. Sadece
taze incir bulabilmek için beşyüz mil yol yaptıkları biliniyor. Ve tabii doğaya
taparlarmış.
Doğaya dönüş hareketi günümüzde de devam ediyor. AFA, Asatru Halk Meclisinin
kısaltılmışı. (Asatru Folk Assembly) Meclis, ilk kez 70li yıllardan kuzey
Amerikada toplanmış.
2002 yılında yayınlanan bir bildirisi Asatru, Hıristiyanlık öncesi Avrupasının
yerli ruhaniyatıdır diye başlıyor, Asatru, Germen halklarının Kutsal olanla ve
dünyayla, geleneksel ilişki kurma biçimleridir. Asatru, Avrupa yerlilerinin
Tarikidir. Amerikan derililerinin, Afrikalıların yerli dinleri olduğu gibi,
bizim de yerli bir dinimiz var. Ecdadımıza geçmiş bin yıllarda huzur veren bu
din, bugün de bize güç ve ilham verecektir
Asatru, eski İskandinavca bir kelime
olmakla birlikte, Germen halklarının bütünü kapsar. Bu bağlamda Avrupanın tüm
uluslarının derinliklerinde yaşayan ortak inançtır.
Bildiri, İzlandadan Rusyaya, İskandinavyanın donmuş kuzeyinden Akdenize bin
yıl gezmiş olan Germen halklarının çocukları bugün dünyaya yayılmış
durumdadırlar, diye devam ediyor,
Kendimize Amerikalı, İngiliz, Alman ya da Kanadalı diyebiliriz. Ancak, bu
etiketlerin ardında daha eski, daha asal bir kimlik gizlidir. Atalarımız
Angleler, Saksonlar, Lombardlar, Heruliler, Gotlar ve Vikingler
onların kız ve
erkek çocukları olan bizler birbirimize kan bağıyla ve yılların eskitemediği bir
kültürle bağlıyız
Gerisi şöyle:
Dünya güzel. Refah güzel. Hayat güzel.
Neşe ve coşkuyla yaşamalıyız, hayatı
Ömürlerimizi yeteneklerimiz, cesaretimiz, gücümüz izin verdiği ölçüde
biçimlendirmekte özgürüz
Alın yazısı yok, kader yok, dışarlıklı bir ilâhın keyfi iradesinin kısıtlamaları
yok
Tüm ihtiyacımız bahtımızı cesaret ve onurla karşılama özgürlüğüdür, kurtarılmaya
ihtiyacımız yok
Atalarımızla ilişkideyiz. Atalarımız bizim parçalarımız, biz de bizden sonra
gelenlerin parçaları olacağız
Yaşayan akrabalarımızla da, ailemizle de, kökleri Avrupa kavimlerinde olan her
kadın ve her erkekle de ilişkideyiz
Avrupa kavimleri bizim büyük ailemizdir.
Tabiat ilişkide, tabiat kanunlarının emrindeyiz.
Kutsal Güçler kendilerini sıkça Tabiatın güzelliği ve gücüyle ifade ederler
Ahlâkın On Emire değil, soylu-zihinleri olan erkek ve kadınların haysiyet ve
onuruna bağlı olduğuna inanırız. Kutsal Güçlerden korkmaz, kendimizi onların
köleleri olarak görmeyiz. Tersine Kutsal olanla cemaatimizi ve kardeşliği
paylaşırız. Kutsal Güçler bizi gelişmeye daha ileri aşamalara varmaya teşvik
ederler
Kutsal Güçleri Germen/Norse atalarımızdan bize kalan isimlerle
onurlandırırız
Mevsim değişimlerini, atlarımızı, İlâhiyi ve günlük yaşamını
sürdüren kendimizi onurlandırır, Asatru ibadetimizi sürdürürüz. Asatru köklere
dairdir. Asatru bağlantıda olmaya dairdir. Asatru, eve dönüştür.
Asatru, atalarımızın yolu. Asatru bizi eve çağırıyor.
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(IV)
Günümüz Avrupası halklarını oluşturan aslî neseplerden birisinin Germenler
olduğundan bahsetmiştik. Almanya, Danimarka, Hollanda, Belçika, Lüksemburg,
İsveç, Norveç, Avusturya, İsviçre, Kuzey İtalya, İzlanda, hatta, Kuzey ve Orta
Fransa ile aşağı İskoçya ve İngiltereyi oluşturan halkların kökenleri Germen.
Germen kavimleri, Hıristiyanlıkla İsanın doğumundan beş yüz yıl sonra ancak
tanışıyorlar. Ancak, Germen Avrupanın Hıristiyan olması büyük çatışmalar sonucu
mümkün olabiliyor. Dokuzuncu hatta onuncu yüzyılı buluyor.
Hıristiyanlık öncesi dinleri paganizm. Paganizmin esası, tabiata ve tabiat
güçlerine duyulan saygı. Saygıyı getiren: farkındalık. Toprakla uğraşan, eken
biçen tüm paganlar gibi Germenler de herşeyden önce güneşin hareketini
izliyorlar. Yıl içindeki en önemli tabiat olaylarından birisi, gün-tün eşitliği
dediğimiz, ekinoks; diğeri bu eşitliğin azami ölçüde bozulduğu solstis eski
adıyla tahavvülü şemsi - yani güneşin değiştiği nokta.
Ekinoks, yılda iki kez gerçekleşiyor. Birisi, 20-21 Marttaki bahar ekinoksu,
diğeri, 20-21 Eylüldeki sonbahar ekinoksu. Bu günlerde gün-tüne eşit; gece ve
gündüz 12şer saat. Solstis de yılda iki kez: ilki, günün en uzun olduğu 20-21
Haziran yaz soltisi, ikincisi gecenin en uzun olduğu 20-21 Aralık, kış soltisi.
Bahar ekinoksu, ekvatorun kuzeyinde yaşıyan ve tarımla uğraşan tüm halklar için
çok önemli bir gün. Güneş, 20-21 Martta, güney yarıküreden kuzey yarıküreye
dönüyor. Tabiatın yeniden canlanışına, doğurganlığa, büyümeye ve berekete işaret
ediyor. Baharın resmen başladığı gün sayılıyor.
Pagan Germenler, bahar ekinoksunu Yeni Yılın başladığı gün sayarlarmış. Günümüz
Almanyasına adını veren Allemanni kavmi, tag-und nachtgleiche dedikleri bu
günü, Güneş Tanrısının kışın yaşadığı yeraltından çıkıp, karısı Tanrıça Ostara (ya
da Eostre) ile buluştuğu gün olarak kutluyorlar. Tanrıça Ostaranın bir de
şarkısı var. Şu mealde bir şey:
Yılın tekerleği döner, günü tüne eşitlerken; Ostara, bahara hükmeder,
Güneşin-çocuğunu büyütür. Tanrıça yeryüzünü kutsar, toprağın yaşam-enerjisini
yenilerken, baharda gömün tohumu toprağa, Güneşin-çocuğu kapıda.
Yumurta baharın müjdecisi ekinoksun sembollerinden birisi. Germenler, Tanrıça
Ostaranın sembolü olduğuna inanıyorlar ama pek öyle değil, çünkü yumurta
herşeyden önce bir denge sembolü. Gecenin gündüze eşit olduğu tam o anda,
yumurtanın dikey durabileceğine inanılıyor. Yumurtanın dikey durabildiği o an,
yeryüzü ile gökyüzünün dengede olduğu o an. Nevruz kutlamalarında masalarda
gördüğünüz yumurtalar işte bu anı temsil ediyorlar.
Evet, Nevruz, dedim. Germenlerin tag-und nachtgleiche dedikleri oluşumun
bizdeki karşılığı Nevruz. Yani, Yeni Gün. Nevruz, Orta Doğuda ve Orta Asyada
Mart ayının 19-20-21. günleri kutlanıyor. Türk cumhuriyetlerinde, Azerbaycan'da
ve Anadoluda özel bir yeri var. Bir de Nevruz destanı var ki, Oğuz Hana
atfediliyor. Nevruz destanı Hazreti İsa doğmadan iki asır kadar önce, M.Ö.
209da tahta çıkan Hun hükümdarı Mete Hanın hayatından esinlenmiş. Yani,
Alsaceda yerleşik Allemanni, Tanrıça Ostaranın efsanesini anlatırlarken,
Alsacedan bir kaç yüz kilomete ötede, Macaristanda, Segedin civarında yaşayan,
Hunlar da Oğuz Han destanını dillendirirlermiş.
Hunlar, malûm, Türklerin aslî kavimlerinden birisi. Orta Asyadan kopup gelen bu
kavim günümüzde Macaristan dediğimiz topraklara İsadan sonra Dördüncü yüzyılda
yerleşmişler ki, bu tarih Allemanninin Alsacea yerleşmesinden yüz yıl kadar
önceye denk geliyor. İsadan sonra 374de kurulan Birinci Batı Hun devletinin
ilk hükümdarı, Balamir Han. Hazreti Muhammedin 570-632 tarihleri arasında
yaşadığını düşünürsek, demek Birinci Batı Hun devleti İslâmiyetten iki yüz yıl
kadar önce kurulmuş.
Batı Hunlarının zengin bir mitolojileri var. Kâinatın, insanın, kadın ve erkeğin
yaradılışına ilişkin inançlarını Batılıların "epope" dedikleri tarzda destan
tarzı metinlerde dile getiriyorlar. Oğuz Hana atfedilen Nevruz destanı
bunlardan birisi.
Şimdi bu efsaneye göre, Oğuz, Ay Kağan'dan doğma, yüzü gök, ağzı ateş, gözleri
elâ, saçları ve kaşları kara, perilerden daha güzel bir erkek çocuğudur.
Annesinden ilk sütü emdikten sonra konuşur, çiğ et, çorba ister. Kırk gün içinde
yürür. Ayakları öküz ayağı, beli incecik kurt beli, omuzları samur omuzu, göğsü
ayı göğsü gibi geniş olur. Küçücük yaşında at sürülerini gütmeye, avlanmaya
koyulur. Ancak, o asırlarda yaşayan insanlar gibi Oğuz oğlu da kıştan çok
korkar.
Bunun içindir ki, yılın üç mevsimini kışa hazırlanarak geçirir; dünyanın
nimetlerini mağarasına getirip, stok yapar. Bir defasında, kış uzun surer. Oğuz
oğlunun azığı tükenir. Çaresiz kalan Oğuz oğlu yemeye bir şey bulayım diye
mağaranın dışına çıkar ama hiçbir şey bulamaz. Hava o kadar soğuktur ki, sakalı
buzlanır, eli ayağı donar. Mağarasından çıktığına çıkacağına pişman bir şekilde
eve dönerken, yolda bir kurt yavrusuyla karşılaşır. Kurt yavrusu ona Bu karda
boranda nereden geliyorsun? diye sorar. Oğuz oğlu başına gelenleri anlatır.
Kurt yavrusu ona şöyle der:
Ey, Oğuz oğlu, ilerdeki yol ayrımında seni bir sürü koyun, kucak dolusu başak,
bir kirman, bir de el değirmeni bekliyor. Onları evine götür. Koyunu kesip etini
yersin, yününden iplik eğirip, kendine elbise yaparsın, derisini giyersin.
Buğday tanelerini de el değirmeniyle öğütüp, unundan ekmek yaparsın. Böylece
baharı karşılamış olursun. Yalnız sana verdiğim emanetlere dikkat etmelisin.
Başakları ve koyunu arttırmalısın. Kuzuları şefkatle büyütmeli, buğday
tanelerini yere serpip, onu alnının teriyle sulamalısın. Söylediklerimi
yapmazsan, yaşamın çok zor olur.
Oğuz oğlu yol ayrımına gelir. Ve kurt yavrusunun saydıklarını bulur. Onları
alır, mağarasına getirir. Kışı güzelce geçirdikten sonra ilkbaharla birlikte
sürüyü dağa yayar. Buğday tanelerini toprağa serper. Gece gündüz sürülere,
başaklara gözkulak olur. Böylece, Allah, Oğuz oğluna görünmemiş bir bolluk nasip
eder. O günden sonra, Oğuz oğlu yıl boyunca çalışır.
Destana göre, Oğuz oğlu yavru kurda rasladığı o güne Nevruz- yeni gün adını
verir ve yıl başını o günden hesaplar. Kendisine uğur getiren Nevruz'da bayram
etmeği adet haline getirir.
Orta Asya Türk cumhuriyetlerinde, Azerbeycan ve Türkiyede farklı kutlamalar
gözlemlenmekle birlikte, tüm bayramlar gibi Nevruz da zengin sofralar demek.
Yayıklar çalkalanıyor, tereyağlar toplanıyor. Nefis yemekler pişiyor. Azerilerin
Yedi sin sofrası dedikleri bir Nevruz sofraları var. Yedi sin demek sofrada
s harfiyle başlayan yedi nesnenin bulunması şarttır demek. Bunlar sırasıyla
sağlık simgesi olarak bilinen sarımsak, birinci s; lezzet simgesi olan sirke,
ikinci s; insanlara ümit verdiği bilinen sebze, üçüncü s; bereket getiren summak,
dördüncü s; yaşam kaynağı olan su, beşinci s; zenginlik göstergesi sikke,
altıncı s; ve uzun ömür anlamına gelen saat, yedinci s. Sofrada bu yedi sin ve
semen var. Semen buğday filizi anlamına geliyor. Nevruzdan birkaç gün önce bir
avuç buğday bir tabağa konuyor, bayram gününe kadar her gün ılık suyla
sulandırılarak sıcak yerde bırakılıyor. Böylece bayram gününe kadar buğday
semeni yeşermiş olur. Semen sofranın ortalarında bir yere, bahar çiçekleri,
güneş ışığını temsilen bir kaç mum ve yumurtalarla birlikte konuluyor. Nevruzla
birlikte yüzünü gösteren güneş, yaza doğru tüm görkemiyle parlayacaktır. Benzer
beklenti, Germen kavimlerinde güneşin-çocuğunun büyümesi olarak görülüyor.
Baharda zayıf olan güneş büyüyecek, yazın kırallığını devralacaktır.
Görüldüğü gibi, Paskalya yortusunda rastlanılan yumurtalara Nevruzda da
rastlanıyor. Ama Paskalyada çikolata vb. biçimlerde sıkça görülen bir de tavşan
figürü vardır ki, o bizde yok. Germen Pagan kültürünü araştıranlar, Paskalya
tavşanının Tanrıça Ostaradan geldiğini, tanrıçanın totem hayvanı olduğunu
söylüyorlar. Totem hayvan tarih öncesi toplumların aralarında bir biçimde
akrabalık olduğuna inandıkları ya da sembolleştirdikleri efsanevi hayvanlar.
Anlaşılan Germen kavimlerinin totem hayvanları Tanrıça Ostara kanalıyla tavşan.
Hunların ki, ve dolayısıyla bizimki ise kurt. Günümüzde Hıristiyan Türkler, yani
Gök Oğuzlar olarak bildiğimiz Gagavuzlar, kurt sembolünü ulusal bayraklarına
taşımışlar. Beyaz üzerine mavi kurt çizili.
Efsaneler, destanlar, batıl inançlar farklı coğrafyalarda ve tarih içinde
değişiyorlar. Değişmeyen, güneş ışınlarının 21-22 Martta güney yarı küreden,
kuzeye kırılması ve yeniden hayat bulan doğa. Bu bağlamda, yeryüzünde hiçbir
halk yok ki, Nevruzu bir biçimde kutluyor olmasın. Buna karşın, Batıda
rastladığımız efsanelerde kadın figürünün baskın olduğunu görüyoruz. Örneğin,
eski Yunanın Afroditi, Mısırın Hathoru, İskandinavyanın ve dolayısıyla
Germenlerin Ostarası doğurganlık, analık sembolleri olarak ortaya çıkıyorlar.
Halkların adetlerini, ananelerini, efsanelerini, mitolojilerini inceleyen
antropologlar, Meryem Ana-İsa Mesih bağlantısının aslının da pagan inançlarında
yattığını iddia ediyorlar. Bu bağlamda, Tanrıça Ostara ve benzeri kadın
tanrıçalarla Meryem Ana arasında; aynı şekilde onların doğurdukları
güneş/çocukları ile İsa Mesih arasında bağlantı kuruluyor. Öyle ki, Hazreti
İsanın yaşamını temel alan Hıristiyan yortularının hemen hepsinin, pagan
yortularının bir biçimde devamı olduğu söyleniyor.
Nitekim, Tanrıça Ostara ki kendisi ekinlerin olduğu kadar insanların
doğurganlığını da temsil ediyor - Nevruzda güneş tanrısından hamile kalıyor, ve
oğlunu dokuz ay sonra kış solstisinde yani gecenin en uzun olduğu 21 Aralıkta
doğuruyor. Günümüzde Kutlu Bakire Meryemin Tanrının oğluna hamile kaldığını
öğrendiği gün olarak kutlanan yortu da 25 Marta denk geliyor. Hıristiyan
inancına göre, Cebrail, İsa Mesihe hamile olduğunu 25 Martta müjdelemiş. Bu
hesapça, İsa Mesihin de 25 Aralık cıvarında doğması gerekiyor. Ve nitekim
Christmas yortusu, aynı tarihte: 25 Aralık.
Bizde herşeyden önce bir ekin bayramı Nevruz. Bayramın birinci günü Hazreti
Hızır aleyhiselâmın ya da Hıdır Nebinin günü. O gün toprağın ısınması için,
ikinci gün toprağı sürecek öküzlerin sağlam ve kuvvetli olması için, üçüncü gün
ise çiftçi ve sayacılara dua edilir. Sabahın erken saatlerinde tarlalara
çıkanlara içinde mendil, beyaz gömlek, çorap, şeker ve kavrulmuş buğday bulunan
sepetler gönderilir. Ekinin başlanacağı yerde kurbanlar kesilir, dualar okunur.
Azerbaycanda gençler, halka sağlık, esenlik getireceğine inanılan Hızır
aleyhiselâmı aramaya koyulurlar. Bu gençlere Hızırcı ya da Hıdırcı deniyor.
Sabah, güneş daha doğmadan Hızır Aleyhisselâmı aramaya çıkıyorlar. Bir de
manileri var:
Şum yerini şumlayak, Şam evini şamlayak
Hıdırım addıdı, Hıdırım oddudu
At atı haylayak, Günleri saylayak
Han Hıdır gelesidir, Han Hıdır gülesidir. Hızır Han gülsün, Hızır Han gülsün.
Onlar Hızır hanı arayadursunlar, evlerde sıkı bir bayram temizliği yapılıyor.
Kız gelinler kilim ve halıların tozunu alır, temizlerlerken, delikanlılar ağaç
diplerini belliyorlar. Bağlarda kıştan kalma sararmış yapraklar temizleniyor.
Ağaçlar budanıyor. Bahçelerdeki çöpler toplanarak yakılır.
Dünyanın bize ait köşesinde, dini inançtan çok eğlenceli bir gelenek Nevruz.
Meselâ, bir gece önce genç kız ve erkekler özellikle geç yatıyorlar ve yatmadan
önce, tuzlu ekmek yiyorlar. Su içmiyorlar, çünkü efsaneye göre tuzlu ekmek
yiyenlere rüyalarında su veren birisi oluyor. Su veren bu kimse, rüya görenin
kısmeti, yani evleneceği kişi olurmuş. Sonra yine bazıları Nevruz gecesi Hızır
aleyhisselâma niyet tutarak yatıyorlar. Niyet tutanlar gece yarısı kalkar da mum
ışığında aynaya bakarlarsa, evlenecekleri kişiyi görürlermiş. Ama niyetin
tutması için aynaya bakanın korkmaması gerekirmiş. Korkanın niyeti
gerçekleşmezmiş.
Ertesi gün, baş yemeğin pilav olduğu zengin bir sofra kuruluyor. Döşemeli pilav,
çığırtma pilavı, sebzeli kavurma pilavı, sütlü pilav denilen çeşitlerin üstüne
kestane ve bol baharatlı koyun ve tavuk eti konuyor. Ve tatlı şart. Nevruz
tatlıların içerisinde en önemlileri şekerbura, baklava ve şeker çöreği. Bunların
içinde en geniş yaygın olanı baklava, onun da çeşitleri var. Ayrıca badem,
fıstık, fındık, ceviz, kuru üzüm vb. çerezler de sofradaki yerlerini alıyorlar.
Bir gece öncesinden ellerine kına yakmış, en güzel elbiselerini giymiş kız
gelinler, ev halkına hizmet ediyor. Yemekten sonra akrabalar, komşular ziyaret
ediliyor veya misafir ağırlanıyor. Konuklara hediyeler veriliyor. Nevruz gecesi,
kapılara torba atmak diye bir adet var. Bu torbalara bayram şekeri dolduruluyor.
Bunlar hoş şeyler ama daha önemlisi, Nevruzda güzel şeyler konuşulması şarttır.
Nevruzda gıybet edilmez, dedikodu yapılmaz. Küsenler barıştırılır:
Yar, yaylığın mendedir, Sermişem çemendedir
Eriyip yere gedince, Men gözüm sendedir.
Gümanım bu yazadır, Muradım Nevruzadır.
Nevruzunuz kutlu olsun. Hızır aleyhisselâm, hepinize sağlık esenlik getirsin.
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(V)
Avrupa denildiğinde akla gelen ilk aslî unsurlardan birisinin Germenler
olduğu kuşkusuz. Ancak, yekpare bir bütün değil, bir kavimler topluluğu
Germenler. Nitekim, kendilerine Germen de demezlermiş. Germen sözcüğünün
nereden geldiği de kesin olarak bilinmiyor.
Günümüz Almanyasına adını veren Allemani Germen kavimlerinin önde
gelenlerinden birisi ama başkaları da var: Anglesler, Saksonlar, Burgundîler,
Lombardlar, Vizigotlar, ve diğerleri. Bu insanlar etnik bir dayanışma içine
girmemişler. Tersine, Milâttan sonra yedinci yüzyıldan itibaren çeşitli halklara
bölünmüşler. Bu halklar giderek ayrışmış, farklılaşmış ve Avrupanın bugünkü
ulus-devletlerini oluşturmuşlar. Tarihi süreçe bu pencereden baktığımızda
Germenlerin ilk etnik dayanışmayı Avrupa Birliğini kurarak gerçekleştirdiklerini
düşünmek de mümkün.
Söylediğimiz gibi, Avrupanın aslî kavimlerinden oldukları kuşkusuz Germenlerin
ama tek mi? Bakın, işte o öyle değil. Hunlar da var. Hunlar, Allemaninin
hakimiyetindeki Alsace, Baden ve kuzeydoğu İsviçreyi kapsayan bölgenin birkaç
yüz kilometre ötesinde, bugünkü Macaristanın Segedin bölgesinde yerleşikler.
Birinci Batı Hun devleti orada.
Allemanninin İsadan sonra beşinci yüzyıldan itibaren, batıya doğru yayılmaya
başlayınca karşısında bir başka Germen kavmi olan Frankları bulduklarını
biliyoruz. Günümüz Fransızlarının aslî kavmi sayılan Franklarla Allemanni
İsadan sonra 496 yılında nihai bir muharebede kapışıyorlar. Allemanni
yeniliyor, Avrupa hakimiyeti Franklara geçiyor. 496 yılındaki bu savaş modern
Avrupanın oluşumunda mihenk taşı sayılıyor. Batı Avrupaya yeni bir yüz
kazandıracak süreçi başlattığı söyleniyor.
Bu yeni yüz, Hıristiyanlıktır. Pagan Avrupa 496dan itibaren Hıristiyanlaşıyor.
Eski Çağdan, Orta Çağa geçiyor.
Gelelim, Türklerin aslî unsurlarından birisi olan Hunlara.
Hunlar, Birinci Batı Hun Devletini 496 Allemanni-Frank savaşından yüz yıl kadar
önce 374 yılında Macaristanda kurmuşlar. İlk hükümdarları Balamir Han. Germen
kavimleri birbirleriyle savaşadursunlar, Macaristanda yerleşik batı Hun devleti
hanedan değişiklikleriyle, birinci, ikinci Batı Hun devletleri şeklinde iki yüz
yıl kadar yaşıyor. 565 yılında yine bir hanedan değişikliği var. Bu defa yine
aynı bölgede, bugünkü Macaristanın Segedin bölgesinde, Bayan Kağanın kurduğu
Birinci Batı Apar Devletini görüyoruz. Birinci Batı Apar Devleti de İsadan
sonra 805 yılına kadar yaşıyor.
Hunlar, Avrupada yerleşen tek Türk kavmi değil. Merkezi bugünkü Ukraynanın
sınırları içinde kalan Pereyaslav da yerleşik bir de Tuna-Bulgar Devleti var
ki, 679 yılında Asparuh Han tarafından kurulmuş. Tuna-Bulgar devleti 1018 yılına
kadar devam ediyor. Ancak, 864den itibaren Türklük niteliğini kaybetmiş
sayılıyor. Neden, çünkü 864de resmen Hıristiyan oluyorlar.
Ne var ki, tarih bugünden yarına değişmiyor. Sıçrama yapmıyor. Diğer bir
deyişle, ilk anayurt olan Orta Asya belleklerde hiçbir zaman tamamen
terkedilmiyor; destanlarda, efsanelerde hatta batıl inançlarda sürüyor.
Germen kavimlerinin Tanrıça Ostara efsaneleri gibi, kâinatın, insanın, kadın ve
erkeğin yaradılışı, Türk milletinin doğuşu, çeşitli Türk devletlerinin kuruluş
gelişme, çöküş süreçleri, zafer ve yenilgileri gibi konuları anlatan Türk
destanları, belleklerden silinmedikleri gibi yeni durumlara uyarlanıyor, yeniden
şekilleniyorlar. Tabii ki, tarihî gerçekleri hiçbir zaman doğru biçimde
nakletmiyorlar. Kaldı ki, Orta Asya'dan itibaren Avrasya coğrafyası üzerinde
uçsuz bucaksız bir alana yayılan Türk kültürü, kaçınılmaz olarak farklılaşıyor.
Çeşitleniyor, zenginleşiyor. Ancak
Orta Çağ Avrupası şöyle dursun, günümüzde
Asyada yerleşik yedi Türk cumhuriyetinde (ve çok sayıda özerk toplulukta
azınlık olarak) yaşayan Türk kavimlerinin efsane ve destanlarında ilk kaynaktan
gelen ortaklık İslâmiyetten sonra da sürüyor.
Meselâ, Nevruz. Nevruz hoş bir gelenek olarak İslamiyetten sonra da sürüyor.
Hatta, Nevruz geleneklerini kayda geçirenler Onbirinci yüzyılda yaşayan ünlü
tarihçi El-Biruni gibi saygın isimler. Ömer Hayyam'ın Nevruzname isimli
risalesinde, Nizamül - Mülk'ün Siyasetnamesinde, Firdevsi'nin Şahnamesinde,
Alişer Nevai'nin Seddi - İskenderinde ve Büyük Nizami'nin İskendernamesinde
Nevruzdan bir halk bayramı olarak uzun uzun bahsediliyor.
Öte yandan, 374 yılında Avusturya-Macaristan cıvarında kurulan Birinci Hun
Devletinin günümüze kadar gelen destanı ünlü Hun-Oğuz destanı. Destanın Hunların
İslâmiyet öncesi inançlarını yansıtan ilk hali, 1200lü yıllarda Uygur
harfleriyle kaleme alınmış. İslâmdan sonra 1300lerde bir kez daha ama bu defa
Farsça yazılmış. Bir de 1600lü yıllarda Ebul Gazi Bahadır Hanın Türkmenler
arasındaki sözlü rivayetlerden ve önceki yazmalardan faydalanarak derlediği
çeşitlemesi var.
İslâm öncesi haline göre, Hunların atası Oğuz Kağan, Ayın oğlu. Yüzü gök, ağzı
ateş, gözleri elâ, saçları ve kaşları kara perilerden daha güzel olan bu
annesinden ilk sütü emdikten sonra konuşuyor, çiğ et, çorba ve şarap istiyor.
Kırk gün içinde büyüyor ve yürüyor. Ayakları öküz ayağı, beli kurt beli,
omuzları samur omuzu, göğsü ayı göğsü gibi, vücudu baştan aşağı tüylü.
Bu tarife göre günümüzde hiç de yakışıklı bir erkek sayılmaz ama zamanın güçlü
erkeğini tanımlayan unsurlar bunlar.
Oğuz, at sürüleri güdüyor ve avlanıyor. Anlaşılan henüz yerleşik tarıma
geçilmemiş. Yaşadığı yerde çok büyük bir orman, ve bu ormanda çok büyük, çok
güçlü bir gergedan yaşıyor. Bir canavar gibi olan bu gergedan at sürülerini ve
insanları yiyordu. Oğuz cesur bir adam. Günlerden bir gün bu gergadanı avlamağa
karar veriyor; kargı, yay, ok, kılıç ve kalkanını alıyor, ormana giriyor. Bir
geyik avladı ve onu söğüt dalı ile ağaca bağladı ve gitti, diye sürüyor efsane,
Tan ağarırken geldiğinde gergedanın geyiği almış olduğunu gördü. Daha sonra
Oğuz, avladığı bir ayıyı altın kuşağı ile ağaca bağladı ve gitti. Tan ağarırken
geldiğinde gergedanın ayıyı da aldığını gördü. Bu sefer kendisi ağacın altında
bekledi. Gergedan geldi ve başı ile Oğuz'un kalkanına vurdu. Oğuz kargı ile
gergedanı öldürdü. Kılıcı ile başını kesti. Gergedanın barsaklarını yiyen ala
doğanı da oku ile öldürdü ve başını kesti.
Sonra Günlerden bir gün Oğuz Kağan Tanrıya yalvarırken karanlık bastı. Gökten
bir gök ışık indi. Güneşden ve aydan daha parlaktı. Bu ışığın içinde alnında
kutup yıldızı gibi parlak bir ben bulunan çok güzel bir kız duruyordu. Bu kız
gülünce gök tanrı da gülüyor, kız ağlayınca gök tanrı da ağlıyordu. Oğuz bu kızı
sevdi ve bu kızla evlendi. Günler ve gecelerden sonra bu kız üç oğlan çocuk
doğurdu. Çocuklara Gün, Ay ve Yıldız isimlerini verdiler. Oğuz ormanda ava
çıktığı günlerden birinde göl ortasında bir ağaç gördü. Ağacın kovuğunda gözü
gökten daha gök, saçı ırmak gibi dalgalı, inci gibi dişli bir kız oturuyordu.
Yeryüzü halkı bu kızın güzelliğini görse dayanamaz ölüyoruz derlerdi. Oğuz bu
kızı sevdi ve onunla evlendi. Günlerden gecelerden sonra Oğuz'un bu kızdan da üç
oğlu oldu. Bu çocuklara Gök, Dağ ve Deniz isimlerini koydular.
Oğuz Kağan büyük bir toy (şenlik) verdi. Kırk masa ve kırk sıra yaptırdı. Çeşit
çeşit yemekler,şaraplar, tatlılar, kımızlar yediler ve içtiler.Toydan sonra
Beylere ve halka Oğuz Kağan şunları söyledi:
Ben sizlere kağan oldum
Alalım yay ile kalkan
Nişan olsun bize buyan
Bozkurt olsun bize uran
Av yerinde yürüsün kulan
Dana deniz, daha müren
Güneş bayrak gök kurıkan
Oğuz Kağan bu toydan sonra dünyanın dört bir tarafına elçilerle şu mektubu
gönderdi:" Ben Uygurların kağanıyım (niye Uygurların? Çünkü destanı Uygur
Türkleri de benimsemişler) Ben Uygurların kağanıyım ve yeryüzünün dört köşesinin
kağanı olmam gerekir. Sizden itaat dilerim. Kim benim emirlerime baş eğerse,
hediyelerini kabul eder ve onu dost edinirim. Kim baş eğmezse, gazaba gelirim.
Onu düşman sayarım. Onunla savaşır ve yok ettiririm".
Destan, O zamanlarda sağ yanda bulunan Altun Kağan, Oğuz Kağan'a pek çok altın
gümüş ve değerli taşlar hediye etti ve ona itaat ederek dostluk kurdu diye
devam ediyor, Oğuz Kağanın sol yanında ise askerleri ve şehirleri çok olan Urum
Kağan vardı. Urum Kağan Oğuz Kağanı dinlemezdi. Oğuz Kağan'ın isteklerini gene
kabul etmedi. Oğuz Kağan gazaba geldi, bayrağını açtı ve askerleriyle birlikte
Urum Kağana doğru yürüdü. Kırk gün sonra Buz Dağ'ın eteklerine geldi. Çadırını
kurdurdu ve sessizce uyudu. Tan ağarınca Oğuz Kağanın çadırına güneş gibi bir
ışık girdi. O ışıktan gök tüylü gök yeleli büyük bir erkek kurt çıktı. Gök mavi
demek. Bahsedilen mavi kurtun bugün Ukraynada yaşayan Hıristiyan Gagavuzların
ya da Gök Oğuzların - bayraklarında yer alan mavi kurt başı olduğunu düşünmek
heyecan verici!
Mavi Kurt: "Ey Oğuz, sen Urum üzerine yürümek istiyorsun; Ey Oğuz ben senin
önünde yürüyeceğim." dedi. Bunun üzerine Oğuz çadırını toplattırdı ve ordusuyla
birlikte kurdu izlediler. Gök tüylü gök yeleli büyük erkek kurt itil Müren
denizi yakınındaki Kara dağın eteğinde durdu. Urum Hanın ordusu ile Oğuz Kağanın
ordusu arasında büyük savaş oldu. Oğuz Kağan savaşı kazandı, Urum Hanın
hanlığını ve halkını aldı. Oğuz Kağan ve askerleri Gök tüylü ve gök yeleli kurdu
izleyerek İtil ırmağına geldiler.
İtil dediği dedikleri Volga. İtil veya İdil, Volganın Türkçe adları. Batı
Hunların anayurtlarını işaretliyor. Efsane, Oğuz Kağan'ın beylerinden Uluğ Ordu
bey itil ırmağını geçmek için ağaçlardan sal yaptı ve böylece karşıya geçtiler.
Diye sürüyor, Oğuz'un bu buluş hoşuna gittiği için bu Uluğ Ordu Bey'e "Kıpçak"
adını verdi.
Bugünkü Gagavuzyada Kıpçak adında bir köyün hâlâ ayakta olduğunu hatırlatmadan
geçemeyeceğim! Ayrıca, günümüz Kazaklarının atalarının da Kıpçaklar olduğu
anlatılır. Arkeologlar, Kıpçakların izlerini Sibiryadan, Rusyaya ve Avrupaya
sürerler. İsadan iki yüz yıl sonra Atilânın komutasında Avrupaya doğru
yürüyüşlerine geçerler.
Gök tüylü gök yeleli kurdu izleyerek yeniden yola devam ettiler. Oğuz Kağan'ın
çok sevdiği alaca atı Buz Dağa kaçtı. Oğuz Kağanın çok üzüldüğünü gören kahraman
beylerinden biri Buz Dağa çıktı ve dokuz gün sonra alaca atı bularak geri döndü.
Oğuz Kağan atını ve karlarla örtünmüş kahraman beyi görünce çok sevindi. Atını
getiren bu beye: "Sen buradaki beylere baş ol. Senin adın ebediyen Karluk
olsun." dedi. Bir süre ilerledikten sonra gök tüylü ve gök yeleli erkek kurt
durdu. Çürçet yurdu adı verilen bu yerde Çürçetlerin kağanı ve halkı Oğuz Kağana
boyun eğmeyince büyük savaş oldu. Oğuz Kağan, Çürçet Kağını yendi ve halkını
kendisine bağladı. Oğuz Kağan, ordusunun önünde yürüyen bu gök tüylü gök yeleli
erkek kurdla Hint, Tangut, Suriye, güneyde Barkan gibi pek çok yeri savaşarak
kazandı ve yurduna kattı. Düşmanları üzüldü, dostları sevindi. Pek çok ganimet
ve atla evine döndü. Günlerden bir gün Oğuz Kağanın tecrübeli bilge veziri Uluğ
Bey rüyasında bir altın yay ve üç gümüş ok gördü. Altın yay gün doğusundan gün
batısına kadar uzanıyordu. Üç gümüş ok da kuzeye doğru gidiyordu.Oğuz Kağan bu
rüyayı dinleyince yurdunu oğulları arasında paylaştırdı.
Altın yay gün doğusundan gün batısına kadar uzanıyordu. Üç gümüş ok da kuzeye
doğru gidiyordu
Türk diyasporasının başlangıcı da bu olsa gerek!
Mitoloji, adı üstünde, esatir yani efsaneler ilmi. Bir kavme ait efsaneler
bütünü o halk yeryüzünde silinmedikçe belleklerden silinmiyor. Tüm destanlarda
olduğu gibi Hun-Oğuz destanı da bir milletin ortak bilinçaltının istek,
beklenti, ve değerlerini anılarıyla birleştirilerek anlatıyor. Ancak, bence daha
önemlisi, Türk milletinin kendisine yakıştırdığı nitelikleri, değer verdiği,
önemsediği hasletleri belirtiyor. Yiğitlik, güç, binicilik, cengâverlik, sözünün
eri olmak, acizlere ve mağluplara merhamet
Bugün bile yadırgamadığımız ortak
değerlerimiz.
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(VI)
Antropoloji, dünya halklarının adetlerini, ananelerini, efsanelerini,
mitolojilerini inceleyen bilim dalı. Antropologlar, inançlar bugünden yarına
değişmez, insanoğlunun dünya görüşü sıçramaz diyorlar. Kadim efsaneler,
halkların belleklerine kazınıyor. Hiçbir zaman tamamen terkedilmiyorlar ama
tarihi gelişmeler doğrultusunda yeniden yorumlanıyor, şekil değiştiriyorlar.
Bu bağlamda pagan Avrupa inançlarının Hırıstiyanlığa sızdığı hatta Hıristiyan
amentüsünün esaslarını oluşturduğu savunuluyor. İleri sürülen örneklerden birisi
İskandinav mitolojisinin tanrıçası Ostara ile bakire Meryem arasındaki
benzerlik. İskandinav Nors mitolojisinde Tanrıça Ostara, doğurganlığın
temsilcisi. Efsaneye göre, bahar ekinoksunda yani günün geceye eşit olduğu 20-21
Martta, yani Nevruzda, güneş tanrısından hamile kalıyor, ve oğlunu dokuz ay
sonra kış solstisinde yani gecenin en uzun olduğu 21 Aralıkta doğuruyor.
Hıristiyan inancına göre, Cebrailin, Meryeme İsa Mesihe hamile olduğunu
müjdelediği tarih de 25 Mart. Ostara gibi Meryem de oğlunu kış solstisinde
doğuruyor: Christmas yortusu, Noel, aynı tarihte: 25 Aralıkta kutlanıyor. Bu
örnek, pagan inançlarının Hıristiyan akidesini şekillendirmiş olmasına örnek
sayılıyor. Başkaları da var.
Ancak işin bir de diğer yüzü var: pagan efsanelerinin Hıristiyan akidesini
şekillendirdiği gibi, Hıristiyan inançları da dönüyor pagan efsanelerini
bozuyorlarmış. Öyle ki, mitoloji araştırmacıları Hıristiyan inançlarından
etkilenmemiş, özgün öyküler bulmakta zorlanıyorlar.
Pagan Germenlerin yaradılış efsaneleri, Önce boşluk vardı, diye başlıyor, Ve
boşluğun adı Ginnungagaptı. Bu boşluğun kuzeyinde Niflheim dedikleri sis ve
buz ülkesi, güneyinde Muspelheim denilen ateş ülkesi. Sis ve buz ülkesinde
Hvergelmir dedikleri bir göze ve bu gözeden beslenen onbir ırmak. Gözeden gelen
sular kat kat dondukça bu ırmaklar aysbergler gibi yükseliyor, boşluğun kuzeyini
kapatıyorlar. Aynı şelikde, ateş ülkesinden fırşkıran lâvlar da donuyor, böylece
oluşan dağlar boşluğun güneyini kapatıyor. Ancak zamanla kuzeydeki buz kütlesi
ile güneydeki kızgın lav kütlesi buluşuyor. Buzlar kızgın lâvları soğuturlarken,
Ymir isimli bir dev ile Audhumla isimli devasa bir inek biçimlendiriyorlar.
İneğin sütü, devin gıdası oluyor. Dev büyüyor, koltuk altlarından buzdan yapılma
iki dev daha çıkarıyor. Bunlardan birisi dişi, diğeri erkek. Bu arada Audhumla
isimli inek de tuzlu suları yalayarak besleniyor. O kadar çok yalıyor, o kadar
çok yalıyor ki, tuzlardan Buri isimli tanrı oluşuyor. Burinin Bor isimli bir
oğlu oluyor. Bu Bor, modern paganizmin yani Asatru dininin en güçlü tanrısı
Odinin babası. Tek-gözlü tanrı. Niye tek gözlü, çünkü gözlerinden birisini
çıkartmış, mitolojik dünya ağacına asmış ki, gizli sırları öğrenebilsin,
hikmet sahibi olabilsin.
Modern paganizmin olduğuna dikkat çekiyorum çünkü Asatru yeryüzünden silinmiş
bir inanç değil. Tersine, canlandığı, yeniden geliştiği söyleniyor ve bir
iddiaya göre halen Kuzey Avrupada sekiz milyonu aşkın gizli Asatruar paganı
var. Nitekim, 1966da Norveçte, 1973de İzlandada resmi dinlerden birisi
olarak kabul edildi.
Daha da yakın bir tarihte 1994de İzlanda paganlarının yayınladıkları
deklarasyon var. Bu deklarasyonda eski adetlerine ve kültürel miraslarının
haysiyetine sahip çıkmak istediklerini belirttiyorlar: Bunu eski ya da yeni
dinlerin ya başkalarının kültürel mirası pahasına yapacak değiliz. Asatruar
ideolojisinde fanatizme ve nefrete yer yoktur. Bizim kadim inançlarımız,
hoşgörü, dürüstlük, sadakat, doğaya ve yaşamın her tezahürüne saygı gerektirir.
Pagan akidesinin temel ilkesi her insanın kendi davranışından sorumlu
olduğudur. Benzer bir bildiriyi 1996da Norveç Asatruarları, onun ardından
İsveç paganları yayınladılar.
Evet. Odinin iki de kardeşi var: Vili ve Ve. Bilinmeyen bir nedenden ötürü bu
üç kardeş, Ymir isimli devi yemeye karar veriyor. Ve öyle yapıyorlar. Gelin
görün devden akan kanlar ortalığı sele boğuyor. Nuh tufanı gibi bir selden tek
bir karı koca kurtuluyor, diğerleri ölüyorlar. Bunun üzerine Odin ve kardeşleri,
devin naaşını boşluğun ortasına çekiyor, cesedinden yer ve gökyüzünü
yaratıyorlar. Bu iş bittikten sonra ateş ülkesine dönüyor, oradan aldıkları
kıvılcımlarla yıldızları, güneşi ve ayı oluşturuyorlar. Bu iş de bittikten sonra
iki kütük buluyorlar. Ve bu iki kütükten de iki insan yaratıyorlar: Birisi Ask
ki küldemek, diğeri de Embla ki, karaağaç anlamına geliyor. İnsanlık, işte
bu Kül ve Karaağaçtan türüyor.
Hıristiyanlık önce Germen kavimlerinin yaradılış inançları böyle. Peki, ya İslâm
öncesi Türklerin? Bizim en eski Yaradılış Destanımız Altay - Yakut Yaradılış
Destanı. Altaylardan ünlü Rus bilim adamı Verbitskiy tarafından derlenmiş.
Özetle şöyle:
Yer gök hiç bir şey yokken dünya uçsuz bucaksız sulardan ibaretti. Tanrı Ülgen
bu uçsuz bucaksız dünyada durmadan uçuyordu. Göklerden gelen bir ses Tanrı
Ülgen'e denizden çıkan taşı tutmasını söyledi. Göğün emri ile oturacak yer bulan
Tanrı Ülgen artık yaratma zamanı geldi diye düşünerek şöyle dedi :
Bir dünya istiyorum, bir soyla yaratayım
Bu dünya nasıl olsun, ne boyla yaratayım
Bunun çaresi nedir, ne yolla yaratayım
Su içinde yaşayan Ak Ana, su yüzünde göründü ve Tanrı Ülgen'e şöyle dedi:
Yaratmak istiyorsan Ülgen, Yaratıcı olarak şu kutsal sözü öğren: De ki hep,"
yaptım oldu " başka bir şey söyleme. Hele yaratır iken, "yaptım olmadı" deme.
Ak Ana bunları söyledi ve kayboldu. Tanrı Ülgen'in kulağından bu buyruk hiç
gitmedi . İnsana da bu öğüdü iletmekten bıkmadı : " Dinleyin ey insanlar, varı
yok demeyin. Varlığa yok deyip de, yok olup da gitmeyin."
Tanrı Ülgen yere bakarak : " Yaratılsın yer!"
Göğe bakarak "Yaratılsın Gök!"
Bu buyruklar verilince yer ve gök yaratılmış oluyor.
Tanrı Ülgen bundan sonra çok büyük üç balık yaratıyor. Dünya bu balıkların
üzerine konuyor. Böylece gezer olmaktan çıkıyor, bir yerde sabit duruyor. Tanrı
Ülgen balıkların kımıldadıklarında dünyaya su kaplamasın diye Mandı şire'ye
balıkları denetleme görevi veriyor. Mandı şire, Ülgenin elçisi sayılıyor.
Tanrı Ülgen, dünyayı yarattıktan sonra tepesi aya güneşe değen etekleri dünyaya
değmeğen büyük Altın Dağın başına geçip oturuyor.
Dünya altı günde yaratılmışdı, yedinci günde ise Tanrı Ülgen uyumuş kalmışdı.
Uyandığında neler yarattım diye baktı: Ayla güneşden başka fazladan dokuz dünya,
bir cehennem ile bir de yer yaratmıştı.
Sonra günlerden bir gün Tanrı Ülgen denizde yüzen bir toprak parçacığı üzerinde
bir parça kil gördü "insanoğlu bu olsun, insana olsun baba." dedi ve toprak
üstündeki kil birden insan oldu. Tanrı Ülgen bu ilk insana "Erlik" adını verdi
ve onu kardeşi kabul etti. Ancak Erlik'in yüreği kıskançlık ve hırsla doluydu.
Tanrı Ülgen gibi güçlü ve yaratıcı olmadığı için öfkelendi.
Tanrı Ülgen, kemikleri kamıştan, etleri topraktan yedi insan yarattı. Yedi
insanın kulaklarından üfleyerek can, burunlarından üfleyerek başlarına akıl
verdi. Erlik'in yarattığı dünyaya zarar vereceğini düşünerek insanı korumak
görevini Mandışireye, insanları idare etmek görevini ise May-Tere'ye verdi.
May-Tereyi insanoğlunun başına han yaptı. Vs.
Altay-Yakut destanının başka çeşitlemeleri de var. İskandinav efsaneleri gibi
bunlar da zaman içinde değişikliğe uğruyorlar. Ancak, ilginç olanı, ve bugünkü
sohbetimize konu olmalarının nedeni Avrupada bu tür efsanelerin son yıllarda
büyük rağbet görüyor olmaları.
Doğaya dönüş hareketi adı altında azımsanmayacak bir paganlaşma akımı görülüyor.
AFA, Asatru Halk Meclisi (Asatru Folk Assembly) nin kısaltılmışı. Meclis, ilk
kez 70li yıllardan kuzey Amerikada toplanmış.
İki yıl kadar önce, 2002 yılında yayınlanan bildirisi Asatru, Hıristiyanlık
öncesi Avrupasının yerli ruhaniyatıdır diye başlıyor, Asatru, Germen
halklarının Kutsal olanla ve dünyayla, geleneksel ilişki kurma biçimleridir.
Asatru, Avrupa yerlilerinin Tarikidir. Amerikan derililerinin, Afrikalıların
yerli dinleri olduğu gibi, bizim de yerli bir dinimiz var. Ecdadımıza geçmiş bin
yıllarda huzur veren bu din, bugün de bize güç ve ilham verecektir
Bildiri, Asatru, eski İskandinavca bir kelime olmakla birlikte, Germen
halklarının bütünü kapsar. Bu bağlamda Avrupanın tüm uluslarının
derinliklerinde yaşayan ortak inançtır. Diye devam ediyor.
İzlandadan Rusyaya, İskandinavyanın donmuş kuzeyinden Akdenize bin yıl
gezmiş olan Germen halklarının çocukları bugün dünyaya yayılmış durumdadırlar.
Kendimize Amerikalı, İngiliz, Alman ya da Kanadalı diyebiliriz. Ancak, bu
etiketlerin ardında daha eski, daha asal bir kimlik gizlidir. Atalarımız
Angleler, Saksonlar, Lombardlar, Heruliler, Gotlar ve Vikingler
onların kız ve
erkek çocukları olan bizler birbirimize kan bağıyla ve yılların eskitemediği bir
kültürle bağlıyız
Bildirinin gerisi şöyle:
Dünya güzel. Refah güzel. Hayat güzel.
Neşe ve coşkuyla yaşamalıyız, hayatı
Ömürlerimizi, yeteneklerimiz, cesaretimiz, gücümüz izin verdiği ölçüde
biçimlendirmekte özgürüz
Alın yazısı yok, kader yok, dışarlıklı bir ilâhın keyfi iradesinin kısıtlamaları
yok
Tüm ihtiyacımız kaderimizi cesaret ve onurla karşılama özgürlüğüdür,
kurtarılmaya ihtiyacımız yok
Atalarımızla ilişkideyiz. Atalarımız bizim parçalarımızdır. Biz de bizden sonra
gelenlerin parçaları olacağız
Yaşayan akrabalarımızla da, ailemizle de, kökleri Avrupa kavimlerinde olan her
kadın ve her erkekle de ilişkideyiz
Avrupa kavimleri bizim büyük ailemizdir.
Tabiatla ilişkide, tabiat kanunlarının emrindeyiz.
Kutsal Güçler kendilerini sıkça Tabiatın güzelliği ve gücüyle ifade ederler
Ahlâkın On Emire değil, soylu-zihinleri olan erkek ve kadınların haysiyet ve
onuruna bağlı olduğuna inanırız.
Kutsal Güçlerden korkmaz, kendimizi onların köleleri olarak görmeyiz. Tersine
Kutsal olanla cemaatimizi ve kardeşliği paylaşırız. Kutsal Güçler bizi gelişmeye
daha ileri aşamalara varmaya teşvik ederler
Kutsal Güçleri Germen/Nors atalarımızdan bize kalan isimlerle
onurlandırırız
Mevsim değişimlerini, atlarımızı, İlâhiyi ve günlük yaşamını
sürdüren kendimizi onurlandırır, Asatru ibadetimizi sürdürürüz.
Asatru köklere dairdir. Asatru bağlantıda olmaya dairdir. Asatru, eve dönüştür.
Asatru, atalarımızın yolu. Asatru bizi eve çağırıyor.
Deklarasyon böyle. Ancak, nostaljik bir hareket olmanın ötesinde bir akım
olduğuna ilişkin işaretler var. Devi yiyen Odin ve kardeşlerine, gökgürültüsü,
şimşek ve yıldırım tanrısı Thora, Odinin karısı Frigge, barış ve bereket
tanrısı Freye, aşk ve güzellik tanrıçası Freyaya efsane yaratıkları
olmalarının dışında tapmak şöyle dursun, inanmak mümkün mü?
Anlaşılan, mümkün.
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(VII)
Bu yıl Martın üçüncü Cuması ayın 18ine rastladı. O gün, dünyanın her
yerindeki Müslümanlar gibi Amerika Birleşik Devletlerinin New York şehrinde
yaşayan Müslümanlar da Cuma farzını eda etmek üzere bir araya geldiler. Şu
farkla ki, sayıları yüz elliyi bulan kadınlı erkekli bu New York grubu, Cumayı
bir camide ya da mescitte değil, bir katedralde, Manhattandaki Episkopal
Katedralinde kıldılar.
Koskoca New Yorkta Cuma namazı kılacak başka yer mi kalmadı, Episkopal
katedrali niye? diye soracak olursanız, cevabı, evet, başka yer kalmamış; çünkü,
bu New Yorklu Müslüman kardeşlerimiz Cumayı ille de bir kadın imam kıldırsın
istemişler!
Şimdi
meğer ki, dünyada erkek kalmamış olsun, kadın imam duyulmuş şey değil!
Nitekim, bu insanların başvurdukları üç cami, bizim kendi imamımız var diyerek,
kadın imama yer açmayı reddetmiş. Söz konusu grup bu defa bir resim galerisine
başvurmuşlar. Galeri, önce evet namazınızı burada kılabilirsiniz demiş. Sonra da
vazgeçmiş, çünkü New Yorkta yaşayan diğer Müslümanların tepkisinden ürkmüş.
Birkaç yere daha başvurmuşlar, onlar da reddedinde 18 Martta Episkopal
Katedralinde toplanmışlar. Amina Wadud yani Emine Wadud - isimli kadın imamın
önderliğinde Cuma namazlarını kılmışlar.
Bu insanlar ille de bir kadın imam istiyordular ise, niye kendilerine bir mescit
ya da herhangi bir başka kapalı alan bulmadılar da, Episkopal kilisesinde karar
kıldılar diye merak ettiyseniz, haklısınız. Çünkü bizde, malum, hem ibadetin
gizliliğini gözetmek esastır, hem de namaz farizası herhangi bir mekânda yerine
getirilebilir; camiye dahi ihtiyaç yoktur. Hal buyken, Amina Wadud hanımın
önderliğindeki bu insanların Episkopal kilisesinde ısrar etmiş olmalarının tek
bir nedeni olabilir gibi duruyor: medya. Medyada yer almak istemişler. Nitekim,
öyle de oldu. Başta CNN, BBC olmak üzere uluslararası medyada geniş yer aldılar.
Amina ya da Emine Wadud hanımla uzun uzun söyleşiler yayınlandı.
Türkiyeden bakınca görülmüyor, meğer, kendi çapında bir şöhretmiş Emine Wadud.
Kendisi bir professor. Amerikanın Virginia Commonwealth Üniversitesinde,
Felsefe ve Din Araştırmaları fakültesinde öğretim üyesi. Özgeçmişine daha
doğrusu özel yaşamına ilişkin pek bilgi yok, ancak Afrika kökenli bir Amerikalı
muhtedi olduğu biliniyor. Hanım, 1990lı yıllarda Kuran ve Kadın: Kutsal Metni
bir Kadın Gözüyle Okumak isimli bir kitap yazmış. Kuranı Kerim bu kitapla ilk
kez bir kadın tarafından yorumlanmış oluyormuş.
Hanım, ilerici Müslüman olarak tanınıyor. Bu çerçevede, Müslüman toplumlarda
kadınların erkekler tarafından baskı altında tutuluyor olmalarının Kuran emri
değil, ataerkil kültürlerin yorum ve uygulamalarının sonucu olduğunu söylüyor.
Kuranı Kerimi kadın gözüyle yorumlamasının nedeni, kitaptaki kadın sesini, bu
kendisinin ifadesi, ortaya çıkarmak istediğini söylüyor.
Öte yandan, Episkopal kilisesinde kadın imamlık Amina Wadudun ilk çıkışı da
değil. Bundan on sene kadar önce 1994 Ağustosunda Güney Afrikada, Cape Townda,
Claremont Main Road isimli bir camide, yine bir Cuma namazında, okuduğu bir
hutbe var. İngilizce okuduğu hutbenin başlığı Islam as Engaged Surrender yani
mealen - Zorunlu Teslimiyet olarak İslâm. Anladığımız kadarıyla zorunlu
teslimiyet derken kadınların erkeklere teslim olmalarından bahsediyor. Güney
Afrikadaki bu hutbesi epeyce ses getirmiş; hatta ders verdiği Virginiada
yaşayan Müslümanlar, Aminanın Üniversiteden atılması için imza toplamışlar.
Rektöre başvurmuşlar ama tabii, böyle bir şey olmamış.
Ancak, hanımın hocalık ettiği okulun ilginç bir okul olduğu da doğru. Virginia
Commonwealth Üniversites, Amerikanın önde gelen, güzel sanatlar
üniversitelerinden birisi olarak biliniyor. İyi tanınan bir tıp fakülteleri var.
Bir de Wadudun ders verdiği Felsefe ve Din Araştırmaları bölümleri iyi
tanınıyor. İlâhiyat fakülteleri yok.
Kısaca VCU olarak bilinen Virginia Commonwealth, Amerikanın en eski eğitim
kurumlarından birisi. 1693de, Amerika daha henüz bir İngiliz kolonisiyken, Kral
William ve Kraliçe Marynin izniyle kurulmuş. Ve tabii Protestan. Ve tabii,
diyorum, çünkü İngiliz hanedanı protestan. İngilizlerin tabuları yıkmasıyla ile
ünlü kralları VIII. Henry ki kendisi 1491-1547 arasında yaşamıştır, Katolik
Romaya başkaldıran, kendi ulusal kilisesini Church of Englandı kuran adam.
Church of England, İngiltere Kilisesi, bağımsız bir kilise olup, Amina hanımın
Cumayı kıldırdığı Episkopal kilisesinin atası. İngiltere Kilisesi ve onun
Episkopalciler gibi uzantıları, ilericilikleri, geniş görüşlü olmaları ile
tanınırlar. Nitekim, Episkopalciler, 1992de kadınların rahiplik görevini
üstlenmelerine, ayin yönetmelerine izin vermişler, 1994de uygulamaya koymuşlar.
Bu yılın yani 2005in Ocağında da Nedi lakaplı Bavi Edna Rivera isimli, Porto
Rico kökenli bir hanımı piskopos ilân etmişler. Piskopos Bavi Edna hanımın
babası da bir Episkopal piskoposuymuş.
Amina Wadud gibi, Bavi Edna Rivera da 1968 kuşağından. Kadın haklarına sahip
çıkan Nedi kadınların papaz olmalarına izin verilmesi gerektiğini savunagelmiş.
Nitekim, 1976da dileği kabul edilmiş, papaz olmuş. Yaklaşık otuz yıllık bir
kilise kariyerinden sonra piskoposluğa terfi etmiş.
İmam Amina Wadud ile Piskopos Riveranın böyle bir iklimin çocukları oldukları
anlaşılıyor. New Yorkun Aziz Yahya Episkopal Katedralinin kapılarını Amina
Wadud ve cemaatine açmasında hanımın Virginia Commonwealth üniversitesinde hoca
olmasının dahli olmuş.
Amina hanım, Princeton, Harvard gibi Amerikanın en medyatik üniversitelerinde
verdiği halka açık konferanslarla da tanınıyor. Konferansların sponsoru Woodrow
Wilson Kamu İdaresi ve Uluslararası İlişkiler Okulu ile Din Araştırmaları
Merkezi. Bu konfranslardan birinde, Ekim 2002de Princetonda, verdiği tebliğin
başlığı Cinsiyet adaleti: Kuransal Tefsir İlmi ve Sonrasına Geçiş adını
taşıyor. Ayrıca Harvard İlâhiyat Fakültesinin Kadın Araştırmaları bölümünde
araştırma görevlisi.
Amina hanımın imamlık girişiminin ciddi tepkilere yol açtığı bir gerçek. İslâm
akidesinde bir kadının imamlığının ancak cemaatte erkek yoksa kabul edildiği
biliniyor. Ne Hazreti Muhammet, ne dört halife, ne de sonraki dönemde görülmüş.
Buna karşın, Amina hanımın çıkışını ictihat kabul edenler, hatta
özgürleştirici bulanlar da çıkmış.
Meselenin özü de bu kelime de yatıyor: özgürleştirici. Kadınlar açısından
özgürleştirici ki, bu bağlamda, Amina Wadudun imamlığının İslâmda yeni bir
ictihattan çok, yükselmeye devam eden dünya feminist hareketin bir uzantısı
olarak ortaya çıkıyor.
Feminizm, bir biçimde hep varolmuş. Ancak, bir dava olarak ele alınması, 1700lü
yılların sonlarına doğru ortaya çıkıyor. Önceleri kadın sorunu olarak ele
alınıyor. 1689-1762 yılları arasında yaşayan İngiliz yazar The Lady Mary Wortley
Montagu feminizmi bayrak edinen ilk ünlü. Lady Montaguya çalışmalarında destek
veren de ilerici bir din adamı, Piskopos Gilbert Burnet. Piskopos Burnetin
İngiltere Kilisesinin Reform Tarihi isimli bir de kitabı var.
Kadınlar için kurulan ilk bilimsel cemiyet, 1785de Hollandanın Middleberg
şehrinde. Aynı yıl kadınlara yönelik ilk popüler bilim dergisinin çıktığı
görülüyor. Yasalar önünde eşitliği savunan ilk kitap yine bir İngilizden
geliyor: Mary Wollstonecraft. 1759-1797. Bayan Wollstonecraftın eşi William
Goldwin, dönemin önde gelen ateistlerinden. Hatta anarşizmin öncülerinden
sayılıyor. 1800ler kapitalizminim hatta vahşi kapitalizmin kök saldığı yıllar.
Hele de İngilterede on-beş on-altı saat, gün yüzü görmeden çocuk çocuk
çalıştırılmak neredeyse normal sayılıyor. Daha da kötüsü, erkeklerle aynı
koşullar altında çalışmalarına karşın, kadınların ücreti erkeklerin ücretinin
yarısını bulmuyor. Böyle bir ortamda feminist hareketin hız kazanması normal,
nitekim öyle de oluyor.
Reform çağrıları Avrupada başlıyor ama Amerikada şekilleniyor. İlk kadın
hakları konferansı 1848de New Yorkta Seneca Falls denilen yerde toplanıyor.
İngilteredeki cinsiyet ayırımcılığına karşı kısaca WSPU diye bilinen Siyasi ve
Sosyal Kadın Birliği kuruluyor. Birlik üyeleri seslerini duyarabilmek için,
şiddet dahil hemen her yola başvuruyor, hatta açlık grevine gidiyorlar. Çoğu
hastalanıyor, vs. vs. Dönemin ünlü feministlerinden birisi 1869 doğumlu meşhur
Emma Goldman. Litvanyalı bu hanım, ilk Marksistlerden. Bayan Goldman onbeş
yaşında zorla evlendirilmemek için St. Petersburgdan New Yorka kaçıyor. Orada
anarşist hareketin içinde yer alıyor. İşsizlerin yanında yer alıyor, doğum
kontrol davasını üstleniyor, hatta Amerikan başkanlarından McKinleye düzenlenen
bir suikast girişiminde yer aldığı iddiasıyla bir kaç kez hapse giriyor.
Amerikalılar başkan Edgar Hooverın kelimeleriyle Amerikanın en tehlikeli
anarşistlerinden birisi dedikleri Bayan Goldmanı Rusyaya geri gönderiyorlar.
Orada Bolşeviklere katılıyor, daha sonra İspanya iç savaşına katılıyor, 1940da
Kanadaya geliyor, orada vefat ediyor.
Feminist hareket 20.yüzyıla kadın hakları konusunda epeyce yol almış olarak
giriyor. 1900lü yılların başlarında epey bir ülkede oy hakkı elde ediyorlar.
Başkan Woodrow Wilson, ünlü 14 Madde deklarasyonunda toplumun yarısını teşkil
eden kadınlara oy hakkı tanınmıyor olmasını iki yüzlülük olarak nitelendiriyor.
Başkanın günümüzde adını taşıyan Woodrow Wilson Kamu İdaresi ve Uluslararası
İlişkiler Okulu ile Din Araştırmaları Merkezi, Amina Wadudun konferansları
sponsor ederken, geleneğine sadık kaldığını gösteriyor.
Birinci ve İkinci Dünya Savaşlarında askere giden erkeklerden boşalan işleri
kadınlar devralıyor, böyle hem fabrika işçiliği, yöneticilik gibi mesleklerde
erkekleri aratmayacaklarını kanıtlamış, hem de eşit işe-eşit ücret disturunu
hayata geçirmiş oluyorlar.
1960lı yıllarda yeni bir ivme kazanan feminist harekete ikinci dalga deniyor.
Avrupa ve Amerikada ikinci dalga feministlerin birinci meseleleri kadının
bedenini istediği gibi kullanma hakkı. Bu öncelikle kadınların cinsel özgürlüğü,
ardından doğum kontrol uygulaması ve çocuk aldırma hakkı anlamına geliyor.
Feministlerin bu iki meseledeki hedefleri Kilise. Özellikle de Katolik ve
Ortodoks kiliseleri doğum kontroluna ve çocuk aldırmaya karşı olunca, çatışma
kaçınılmaz oluyor.
İkinci dalga feministleri 1970li yıllardan itibaren kilisenin kadınları
dışarda bırakan yapılanmasını sorgulamaya da başlıyorlar.
Eğer bir kadın İsayı cinsiyeti nedeniyle temsil edemiyorsa, yani İsanın
kilisesinde papaz olamıyorsa, o halde İsanın çarmıha gerilmesi ve yeniden
dirilmesi kadınların dışında ve dolayısıyla kadınları ilgilendirmeyen bir
olaydır ki, İsa tüm insanlığın peygamberi olduğuna göre burada bir yanlış var
şeklinde bir argüman geliştiriyorlar. Kadınların papazlığa kabulu en az Amina
Wadudun imamlığı kadar tartışmalı bir olayken, yüzlerce örgüt kuruluyor, bu
konuda mücadele etmeye başlıyor.
Örgütlerden birisi Amerikan Katolik Kadınların Papazlığa Kabul Konfederansı
WOC. Amerikalı katolik hanımlar, hedefleri doğrultusunda çalışadursunlar, daha
1975 yılında Ludmilla Yavorova isimli bir hanımın cüppe giymiş olduğu ortaya
çıkıyor!
Ludmilla Yavorova, Çekostovakyalı bir Katolik! Meğer, Hıristiyan mezheplerinin
en tutucusu olarak bilinen Roma Katolik Kilisesi, hanımın papaz olmasına izin
vermiş! Hanım, yirmi beş yıldır Koynotes diye bilinen bir yeraltı kilisesinde
papazlık yaparmış. Kilise niye yeraltında diye soracak olursanız, çünkü
Yavorovanın cüppe giydiği 1970de Sovyetler Birliği henüz yıkılmamış, ne
katolik ne de diğer kiliselerde açık ibadet mümkün değil. Bu nedenle kiliseler,
yeraltından hizmet veriyorlar. Yavorova hanımın papazlığının 90lı yılların
başına kadar gizli kalmasının nedeni de bu.
Berlin duvarının yıkılması ve onu izleyen değişim, Orta Avrupada fırtına gibi
eserken, yeraltı kiliseleri de açığa çıkıyorlar. Ve görülüyor ki, 1960lardan
itibaren bu kiliselerde hem evli erkekler hem de kadınlar papaz cüppesi
giyinmişler ki, her iki durum da Katolik akidesine tümüyle aykırı. Dahası,
Yavorova hanımın papazlığı kendinden menkul de değil. Bölgeye Vatikan tarafından
atanmış Roma Katolik Piskoposu Davidek tarafından onaylanmış.
Haber 1991 sonunda New York Times gazetesinde, Amina Wadud hanımın imamlığına
benzer bir biçimde patladığında, Amerikalı katolik hanımlar derhal küçük bir
komite örgütleyip, Çekostovakyaya uçuyorlar. Praga, oradan Brnoya geçiyor,
hanım papazla tanışıyorlar. Amerikaya davet ediyor. Amaçları, bir örnek teşkil
eden Çek hanımın tanınmasını, kadın rahipliğe giden yolu hızlandırmaya yardımcı
olmasını sağlamak. Yavorova, davete altı yıl direniyor. Sonunda 1997de
Washingtona iki haftalığına geliyor, öyküsünün kitaplaştırılmasını kabul
ediyor. Rahip Yavorovanın söylediklerini kaleme alan Amerikalı katolik hanım,
papaz olmak isteyen bir hanıma, ancak bir hanım papazın örnek olabileceğini
belirtiyor. Kadınların Tanrı ile olan diyalogları erkeklerin diyaloglarından
farklı oluyormuş. Kadınlar, ibadete bambaşka bir derinlik getiriyorlarmış.
Emine Waduda gelince: 58 yaşında. 1960lardan sonra güçlenen ikinci dalga
Amerikan feminizminin ikliminde yetişmiş, feminist kuruluşların ve
sempatizanlarının desteğini almış bir almış bir hanım. Yaşadığı ortamın
mümbitliğine karşın, feminist ilk ilhamını Arap Feminist Hareketinin babası
olarak bilinen Mısırlı fıkıh alimi Kasım Aminden aldığını söylüyor. Kasım Amin
1863-1908 yılları arasında yaşamış. Mısır Ulusal Hareketinin ve Kahire
Üniversitesinin kurucusuymuş. İlk Arap feministi olduğu kabul edilirmiş .
1899da Tahrir el-Mara, mealen Kadınların Özgürleşmesi isimli bir kitap yazmış.
Erkeklerin birden fazla evleniyor olmalarını, peçeyi, kadıların haremde saklı
tutulmalarını İslâmi-olmadıkları, hatta İslamın sahici ruhuna ters düştükleri
gerekçesiyle eleştirmiş. Soylu Arap kadınlarının kölelerden beter bir durumda,
kendi evlerinde esir tutulduklarını anlatarak, bu konumdaki annelerin sağlıklı
çocuklar yetiştirmelerinin de pek mümkün olmadığını anlatmış.
Kasım Amin ya da Eminin İslâm ve Arap dünyasındaki kadın siyasi hareketlerinin
üstüne büyük etkisi olduğundan, bugün dahi okunup üzerinde tartışıldığından
bahsediliyor. Mısırdaki kadın yayın organları, 1892den bu yana Kasım Aminin
ileriye sürdüğü konularda yazarlarmış. Avrupa çıkışlı feminist dergiler, Mısır,
Suriye ve Lübnanda okunur, Avrupalı feministlerin düşüncelerinin Orta Doğuda
uygulanabilirliği tartışılırmış.
Amina Wadud bir söyleşisinde kendisinin bir post-modernci olduğunu,
girişiminin İslâmın post-modern dirilişi ile ilgili olduğunu söylüyor.
Post-moderniteden kasıt, geçmişi yeniden irdelemek, geçmişin üzerinde yeniden
düşünüp, çoğulcu ve dinamik geleceğe uyarlamakmış. Ben İslâmın ve
Müslümanların bu sürece katılmış olduklarını düşünüyorum, diyor, Yaşanan
sürecin postmodern olduğu doğru ancak yaşanan sürecin bilinçli olarak tanımlanıp
tanımlanmadığı başka mesele.
Bayan Wadud, bir başka söyleşisinde de en büyük arzularından birisinin bir gün
Istanbulda, Sultan Ahmette kılınacak birCuma namazına imamlık etmek oluğunu da
söylemiş.
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(VIII)
Bugün sizlere 2005 yılının Martında İslâm dünyasına da kadın imamlığı
şeklinde sıçradığı anlaşılan evrensel bir gelişmeden söz etmek istiyorum:
kitaplı dinlerde geleneksel olarak erkeklerin deruhte ettikleri rahiplik,
imamlık gibi görevlere kadınların da talip olmaları ve üstlenmeleri ile
şeklindeki gelişme. İslâmda bir kadının imamlığının ancak cemaatte erkek yoksa
kabul edildiği malum. Meğer ki, cemaatte erkek olmasın, kadının imamlığı ne
Hazreti Muhammet, ne dört halife, ne de sonraki dönemde görülmüş. Buna karşın,
Prof. Amina Wadud isimli Afrika kökenli bir Amerikalı hanım, 18 Martta üstelik
bir kilisede, New Yorkdaki Episkopal Katedralinde 100-150 kişilik bir gruba
Cuma namazı kıldırıyor ve hayattaki en büyük emelinin İstanbulda, Sultan Ahmet
camiinde imamlık etmek olduğunu söylüyor.
Hıristiyanlığın Katoliklik, Ortodoksluk gibi asli mezheplerinde de, kadınlar
Kilise hiyeraşisinde yer almıyorlar. Buna karşın daha 1970li yıllarda,
Hıristiyan mezheplerinin en tutucusu olarak bilinen Roma Katolik Kilisesinin
Ludmilla Yavorova isimli bir Çekostovakyalı hanıma rahip cüppesi giydirdiği
görülüyor. Katolik akidesine tümüyle aykırı olan bu durumu kutsayan da, bölgeye
Vatikan tarafından atanmış olan Roma Katolik Piskoposu Davidekin ta kendisi.
İngiltere Kilisesinin bir uzantısı olan Episkopalciler de 1992 yılında
kadınların cüppe giymelerine, ayin yönetmelerine izin vermişler, 1994de ilk
kadın Episkopal rahipler göreve başlamış. Bu yılın yani 2005in Ocağında Nedi
lakaplı Bavi Edna Rivera isimli, Porto Rico kökenli bir hanım piskopos ilân
edilmiş. İşin ilginç yanı, Piskopos Bavi Edna hanımın babası da bir piskoposmuş.
Ve uzun yıllar, kadınların kilisede görev almalarına karşı çıkmış, 1976 yılında
kızı rahip cüppesini giyerken yapılan törene gelmeyi reddetmiş. Aradan otuz yıl
geçmiş. Piskopos baba zamanın değiştiğini, kilisenin de değişmesi gerektiğini
düşünerek kızına destek vermiş, piskopos olmasına yardım etmiş.
Oysa, Sessiz durmalı kadın kilisede, diyor Hazreti İsanın sevgili havarisi
Aziz Pavlus, Arkalarda, göze batmayacak bir yerde oturmalı. Varsa öğrenmek
istediği bir şey, eve saklamalı ve evde kocasına sormalı. Kadın sesinin kilisede
çınlaması aşağılık bir iştir
Aziz Pavlus şöyle devam ediyor, Kilisede başını
da örtmelidir kadın. Erkeğin örtmesi gerekmez. Çünkü, erkektir Tanrının
görüntüsü ve Tanrının görkemini erkek simgeler. Kadın, erkeğin görkemini
yansıtandır. Çünkü, erkek kadından değil, kadın erkekten yaratılmıştır. Erkek
kadın için değil, kadın erkek için yaratılmıştır
Havari Pavlusun hükmü açık! Bu hükme göre, kadınların kilise bırakın ayin
yönetmeyi, cemaatle birlikte oturmaları bile kurallarla tanzim edilmiş. Peki, ne
oldu, işler kadınların piskopos olmalarına kadar geldi?
Avrupa için İsa isimli, bir misyonerler derneği var. 2002 yılında Norveçin
Oslo şehrinde mukim Oyvind Kleiveland isimli bir vaiz ve eşi Kristin
önderliğinde kurulan bu derneğin Eylül 2004 yılında yayınladığı Avrupanın
hikâyesini rakamlar anlatıyor başlıklı bildirisi Ruhani bağlamda, Avrupa
dehşet verici bir çöküntüde tesbitiyle başlıyor. Harabatı gösteren rakamları
açıklıyor.
Avrupa (ve dünyanın geri kalan bölgelerinde) İsanın mesajını tebliğ etmek için
kurulduğunu söyleyen, mümkün olan her yerde kampanyalar, seminerler organize
edeceklerini, Hıristiyanlığı destekleyecek faaliyetlerde bulunacaklarını
açıklayan Avrupa için İsa derneği, en önemli hedeflerinin manevi perişanlığı
yaşadığını söyledikleri Avrupa ülkeleri olacağını vurguluyor.
Derneğin Avrupada yaşanan perişnlığa örnek gösterdiği ilk Avrupa ülkesi,
Hollanda: Hollandalıların kilise ile olan ilişkileri öylesine azaldı ki, terk
edilmiş kilise binaları yetkililer için bir sorun teşkil eder hale geldi,
diyor, Geçen on altı yıl içinde Amsterdamdaki Katolik kiliselerinin sayısı
hızla düşerken, papaz sayısı 112den 35e indi. Bir araştırmaya göre,
Hollandalıların yarısı Paskalyanın ne anlama geldiğini bile bilmiyor.
Hollandaya ilişkin gözlemlerini, Almanya takip ediyor.
Almanyada kiliseye gidenlerin sayısı en iyi ihtimalle toplam nüfusun yüzde üçü
ve bunlardan ancak yüzde ikisi inançlı olduklarını söylüyorlar. Avrupa için İsa
misyonerlerinin Almanyadaki Uluslararası Misyon Heyetinden öğrendiklerine göre,
Düsseldorfdaki Luteran ve Katolik kiliselerine gidenler, altmış beş yaşının
üstündeki yaşlılarmış ve sayıları otuzu geçmiyormuş. İnsanlar, binalar
ısıtılamadığı için ayin süresinde paltolarını çıkaramıyorlarmış. Kiliseler
manen ve maddeten soğukmuşlar.
Öte yandan, sarsılmaz bir biçimde Roman Katolik olduğu söylenen İtalyada, son
on yıl içinde Kilisenin giderek zayıfladığı görülmüş. Romada bile halkın ancak
dörtte biri ayinlere katılıyorlarmış. Ve on bir-on beş yaşlarındaki gençlerin
yüzde altmışı hayatlarında bir kez olsun kiliseye gitmemişler. Aynı şekilde
Katolik bir ülke olduğu düşünülen 57 milyon nüfuslu Fransada 43 milyonun kilise
bağlantısı yokmuş. Nüfusun ancak yüzde altısı Hıristiyanlığı yaşadıklarını yani
ibadetlerini aksatmadıklarını beyan ediyorlarmış.
Büyük Britanyada, hem Katolik kilisesi, hem de İngiltere Kilisesi (Church of
England) 1970den bu yana inişe geçmişlermiş. 2005 yılı itibariyle kendilerine
Hıristiyan diyenlerin toplam nüfusa oranlarının yüzde on ikiyi geçmiyeceği
hesaplanıyormuş. İskoçyalı Baptistlerin sayısı son elli yılda yüzde yirmiden
fazla bir düşüş göstermiş.
On milyon nüfuslu minik Belçikadaki (evangelistler) olarak bilinen İncil
vaizlerinin sayıları toplamın binde dördü kadarmış. Ülkedeki Yahudilerin toplam
nüfusa binde dördü geçmezken, ateist olduklarını söyleyenlerin oranı 7.7yi
bulmuş. Ülkedeki Müslümanların toplama oranları ise yüzde 3müş.
Avrupa için İsa misyonerleri, Belçika Katolik bilinir ama Kuzey Belçikada bir
gazetenin yaptığı araştırmaya göre, kendilerine Katolik diyenlerin sayısı yüzde
otuzaltıyı geçmiyor. Kiliseye giden Belçikalıları nüfusun yarısını bulmuyor,
ayrıca dinsiz olduklarını söyleyenlerin oranı yüzde on biri buluyor diye
yakınıyor. Avusturyada durum daha da vahimmiş. İspanyadaki Hıristiyanların
sayısı ise Mısırdaki Hıristiyanlardan daha fazla değilmiş!
Durum böyle olunca, Avrupa için İsa misyonerlerine harekete geçmek farz olmuş.
Kutsal Kitabın Yeni Ahitinin Efesoslulara mektup suresinin 4. Bab-ı uyarınca
göreve koşmuşlar. Bahis konusu surede Hazreti İsanın başta kendisinin Allahın
oğlu olduğu şeklindeki Hıristiyan inançlarının yayılması, halkların gafletten
kurtulmaları için inananları resul, peygamber, ya da incil vaizi sıfatıyla
göreve çağırdığı yazmaktadır. Avrupa İçin İsa misyonerleri bu çağrı
doğrultusunda, söz konusu ülkelerde yaşayan her inananı bir İncil vaizi olarak
eğitmek görevini üstleniyorlar. Böylece, Hıristiyan öğretisi, bu konuda başarılı
olmadıkları görünen resmi papazlara yani kiliselere terk edilmeyecek, her
Avrupalı inananın aynı zamanda bir İncil vaizi olarak hizmet verebilecek şekilde
donatılması sağlanacaktır.
Dikkat buyurulursa, bu evangelist ya da İncil vaizleri yetiştirme hareketinin
iki hedefinden birisi Hıristiyanlığı başarısızlığı apaçık ortada olan yerleşik
kilisenin resmi yapılanmasının dışına taşımak; ikincisi, onlarca mezhep ve
tarikatı Hıristiyanlığın ortak nassının yani Allahın oğlunun çevresinde
birleştirmek. Mezheplere ortak inançlardan yaklaşıyor, ayrıntı saydıkları
farklılaşmaları gözardı ediyorlar. Ve hepsinden önemlisi her inananı bir İncil
vaizi olarak donatmak hedefi doğrultusunda, kadınları dışlamak şöyle dursun,
baştacı ediyorlar. Dindar feministler resmi kiliselerde rahipliğe kabul edilmek
mücadelesi verirlerken, İncil vaizleri kadınları evangelist olarak yetiştirmeyi
iş ediniyorlar.
Dr.T.L.Osborn isimli bir vaizin Ben bir kadın olsaydım başlıklı elden ele
dolaşan bir vaazı var. Bundan iki bin yıl önce İsa Mesih kendisine inanan her
erkek ve her kadına koşulsuz kurtuluş sağladı diye başlıyor, Buna karşın artık
démodé olmuş kilise geleneği, kadınların İncili öğretmelerini, İncil hakkında
vaaz vermelerini yasaklıyor. Ben bir kadın olsaydım, diye sürdürüyor, Dr.
Osborn, Ben bir kadın olsaydım, İsanın benim için çile çektiğine güvenir,
kurtuluşumu ona emanet eder, Onun emirleri doğrultusunda hareket ederdim. Beni
İsa için tanıklık etmekten alakoyan hiçbir doktrin, öğreti ya da kültürel
geleneğe boyun eğmez; bana emrettiği gibi, kendisinin temsilcisi, elçisi ya da
işbirlikçisi olarak her mevki ve her yerde çalışırdım.
Osbornun bildirisi, Kadınların erkekler tarafından manipulasyonu yüzlerce
yıldan beri süregelmektedir. Kadınları baskı altına almayan, değersiz, ikinci
sınıf vatandaşlar olarak görmeyen hiç bir din yoktur diye sürüyor, Dininiz ne
olursa olsun, eğer bir kadınsanız, kadınları aşağılayan doktrin ya da dogmayı
anlamış, hissetmiş ve boyun eğmiş olmalısınız. Oysa, Mesihin mesajı açıktır:
İsaya inandığını ilân edenin günahları tamamen affedilir. Erkekler gibi
kadınların da günahları silinir, hiç işlenmemiş gibi olur.
İsa, cinsiyet, ırk ya da renk ayırımı gözetmeden müridlerine dünyaya
açılmalarını ve rastladıkları her yaratığa İncilden bahsetmeleri emretmiş. Vaiz
Osborn, Yahudilerin erkek egemen toplumlarında İsanın bu emri bir devrim
niteliğindeydi! diyor, Kadınların mahkemede bile tanıklık edemedikleri bir
dünyada İsa, kadınlardan kendisine tanıklık etmelerini istedi. Tanıklıktan
kasıt, kadınların vaaz vermeleri, hocalık etmeleri, konuşmaları, anlatmaları,
göstermeleri, mucizeler yaratmaları, İsanın dirilişine ve göğe yükselişine
delil göstererek savunmalarıdır. İsa bu görevi hem kadınlardan hem de
erkeklerden ister. Kaldı ki, İsanın dirildiğini ilk gören bir kadındır diye
ekliyor: Maria Magdelene. Şu halde, İsa Mesih erkekle kadına eşdeğer verir.
Tanrının ezelden beri arzuladığı onları yana çalışır, yaşar, sever, oynar
görmektir. Kadını asla erkeğin kölesi ya da hizmetçisi olarak yaratmamıştır.
İncil vaizi Osbornun konuşması böyle sürüyor.
Kiliselerde kadınların cüppe giyinmeleriyle sonuçlanan hareketin arkasındaki
itici gücün feminist hareket olduğu anlatılıyor.
Feminizm, bir biçimde hep varolmuş. Ancak, bir dava olarak ele alınması, 1700lü
yılların sonlarına doğru ortaya çıkıyor. Önceleri kadın sorunu olarak ele
alınıyor. 1689-1762 yılları arasında yaşayan İngiliz yazar The Lady Mary Wortley
Montagu feminizmi bayrak edinen ilk ünlü. Lady Montaguya çalışmalarında destek
veren de ilerici bir din adamı, Piskopos Gilbert Burnet. Piskopos Burnetin
İngiltere Kilisesinin Reform Tarihi isimli bir de kitabı var.
Kadınlar için kurulan ilk bilimsel cemiyet, 1785de Hollandanın Middleberg
şehrinde. Aynı yıl kadınlara yönelik ilk popüler bilim dergisinin çıktığı
görülüyor. Yasalar önünde eşitliği savunan ilk kitap yine bir İngilizden
geliyor: Mary Wollstonecraft. 1759-1797. Bayan Wollstonecraftın eşi William
Goldwin, dönemin önde gelen ateistlerinden. Hatta anarşizmin öncülerinden
sayılıyor. 1800ler kapitalizminim hatta vahşi kapitalizmin kök saldığı yıllar.
Hele de İngilterede on-beş on-altı saat, gün yüzü görmeden çocuk çocuk
çalıştırılmak neredeyse normal sayılıyor. Daha da kötüsü, erkeklerle aynı
koşullar altında çalışmalarına karşın, kadınların ücreti erkeklerin ücretinin
yarısını bulmuyor. Böyle bir ortamda feminist hareketin hız kazanması normal,
nitekim öyle de oluyor.
Reform çağrıları Avrupada başlıyor ama Amerikada şekilleniyor. İlk kadın
hakları konferansı 1848de New Yorkta Seneca Falls denilen yerde toplanıyor.
İngilteredeki cinsiyet ayırımcılığına karşı kısaca WSPU diye bilinen Siyasi ve
Sosyal Kadın Birliği kuruluyor. Birlik üyeleri seslerini duyarabilmek için,
şiddet dahil hemen her yola başvuruyor, hatta açlık grevine gidiyorlar. Çoğu
hastalanıyor, vs. vs. Dönemin ünlü feministlerinden birisi 1869 doğumlu meşhur
Emma Goldman. Litvanyalı bu hanım, ilk Marksistlerden. Bayan Goldman onbeş
yaşında zorla evlendirilmemek için St. Petersburgdan New Yorka kaçıyor. Orada
anarşist hareketin içinde yer alıyor. İşsizlerin yanında yer alıyor, doğum
kontrol davasını üstleniyor, hatta Amerikan başkanlarından McKinleye düzenlenen
bir suikast girişiminde yer aldığı iddiasıyla bir kaç kez hapse giriyor.
Amerikalılar başkan Edgar Hooverın kelimeleriyle Amerikanın en tehlikeli
anarşistlerinden birisi dedikleri Bayan Goldmanı Rusyaya geri gönderiyorlar.
Orada Bolşeviklere katılıyor, daha sonra İspanya iç savaşına katılıyor, 1940da
Kanadaya geliyor, orada vefat ediyor.
Feminist hareket 20.yüzyıla kadın hakları konusunda epeyce yol almış olarak
giriyor. 1900lü yılların başlarında epey bir ülkede oy hakkı elde ediyorlar.
Başkan Woodrow Wilson, ünlü 14 Madde deklarasyonunda toplumun yarısını teşkil
eden kadınlara oy hakkı tanınmıyor olmasını iki yüzlülük olarak nitelendiriyor.
Başkanın günümüzde adını taşıyan Woodrow Wilson Kamu İdaresi ve Uluslararası
İlişkiler Okulu ile Din Araştırmaları Merkezi, Amina Wadudun konferansları
sponsor ederken, geleneğine sadık kaldığını gösteriyor.
Birinci ve İkinci Dünya Savaşlarında askere giden erkeklerden boşalan işleri
kadınlar devralıyor, böyle hem fabrika işçiliği, yöneticilik gibi mesleklerde
erkekleri aratmayacaklarını kanıtlamış, hem de eşit işe-eşit ücret disturunu
hayata geçirmiş oluyorlar.
1960lı yıllarda yeni bir ivme kazanan feminist harekete ikinci dalga deniyor.
Avrupa ve Amerikada ikinci dalga feministlerin birinci meseleleri kadının
bedenini istediği gibi kullanma hakkı. Bu öncelikle kadınların cinsel özgürlüğü,
ardından doğum kontrol uygulaması ve çocuk aldırma hakkı anlamına geliyor.
Feministlerin bu iki meseledeki hedefleri Kilise. Özellikle de Katolik ve
Ortodoks kiliseleri doğum kontroluna ve çocuk aldırmaya karşı olunca, çatışma
kaçınılmaz oluyor.
İkinci dalga feministleri 1970li yıllardan itibaren kilisenin kadınları
dışarda bırakan yapılanmasını sorgulamaya da başlıyorlar.
Eğer bir kadın İsayı cinsiyeti nedeniyle temsil edemiyorsa, yani İsanın
kilisesinde papaz olamıyorsa, o halde İsanın çarmıha gerilmesi ve yeniden
dirilmesi kadınların dışında ve dolayısıyla kadınları ilgilendirmeyen bir
olaydır ki, İsa tüm insanlığın peygamberi olduğuna göre burada bir yanlış var
şeklinde bir argüman geliştiriyorlar. Kadınların papazlığa kabulu en az Amina
Wadudun imamlığı kadar tartışmalı bir olayken, yüzlerce örgüt kuruluyor, bu
konuda mücadele etmeye başlıyorlar.
Ve ilginç bir şekilde, anarşist Marksist Emma Goldmanın feministliği, Katolik
Ludmilla Yavorova ve Episkopal Bavi Edna Riveranın Piskoposluğu ile birleşiyor;
böylece yaratılan iklim Afrika kökenli bir Amerikalı müskümanın Kuranı kadın
gözüyle yeniden tefsir etmesi ve imamlığını ilân etmesini getiriyor. Riveranın
piskopo babasının söylediği gibi dünya gerçekten de değişiyor gibi görünüyor.
Peki direnenler yok mu? Elbette var. Ortodokslar, özellikle de Rus Ortodoks
kilisesi direnmeye çalışıyor.
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
((IX)
Kadından rahip olur mu, piskoposluğa, başpiskoposluğa atanabilirler mi? Günümüz
Hıristiyan dünyasının önde gelen meselelerinden birisi bu!
Geçenlere vefat eden Papa İkinci John Paulun kadınların cüppe giyinmelerinin
söz konusu olamayacağını söyleyerek konuyu kapatmış olması normal, çünkü, malûm
olduğu üzere Papalık, İsanın havarilerinin sülbünden geldiği kabul edilen bir
kurumdur. Ve Hırisitiyan öğretisinde kadının yeri kilisenin sessiz bir köşesinde
sessizce oturmaktan ibarettir.
Bakın, İkinci John Paulun atası Havari Pavlus kadının konumunu nasıl tamamlar:
Sessiz durmalı kadın kilisede. Arkalarda, göze batmayacak bir yerde oturmalı.
Varsa öğrenmek istediği bir şey, eve saklamalı ve evde kocasına sormalı. Kadın
sesinin kilisede çınlaması aşağılık bir iştir
Kilisede başını da örtmelidir
kadın. Erkeğin örtmesi gerekmez. Çünkü, erkektir Tanrının görüntüsü ve
Tanrının görkemini erkek simgeler. Kadın, erkeğin görkemini yansıtandır. Çünkü,
erkek kadından değil, kadın erkekten yaratılmıştır. Erkek kadın için değil,
kadın erkek için yaratılmıştır
Ve şöyle devam eder: Kim, nasıl bulsun bir iffetli kadın? Varsa öyle bir kadın,
ederi kat kat fazladır yakutlardan. Öyle bir kadın ki, kocasının yüreğini emanet
etmesinde tehlike yoktur ona.
Bir kadın ki, gönlünü kazanmak için uğraşması gerekmez kocasının.
Bir kadın ki, ömrünün her gününü kocasına iyilik yaparak geçirir, kötülüğe geçit
vermez.
Yün bulur, keten bulur ve isteyerek çalışır elleriyle. O kadın ki, bir ticaret
gemisi gibidir; uzaklardan erzak taşır eve.
Öyle bir saattir ki uyandığı, vakit henüz gecedir ve o kadın o saatte ev halkına
et dağıtır.
Bir tarla düşünür, satın alır ve ellerinin emeğiyle bir bağ yetiştirir. Belini
güçlendirir, kollarını kuvvetlendirir. Ürettiği malın iyi olduğunu bilir ve mumu
gece de sönmez. Ellerini iğnin üzerinde tutar ve onun elleridir saran örekeyi. O
eller, fakirlere de uzanır. Evet, kadın ellerini uzandırır yoksullara.
Kendisine işli örtüler yapar, mor ipekten giysiler dokur. Ve kocası itibar görür
otururken şehir meydanında ileri gelenleriyle ülkesinin.
O kadın en iyisinden keten sokur ve satar ve tacirlere kuşak götürür. Kendi
giysileri ise onun gücü ve onurudur.
Ve gelecekte gülecektir o kadının yüzü.
Ağızını yanlızce akıllı sözler söylemek için açar ve dili nezaketin dilidir.
Tembellik ekmeğinden yemez o kadın. Evine iyi bakar. Her sabah çocukları
uyandıklarında kutsal derler ona.
Böyle bir kadını kocası da beğenir.
Ellerinizin emeğinde o kadına da pay verin. Bırakın o da tanınsın şehirde
yaptığı işlerle.
Kutsal Kitap, kadının konumunu böyle tanımlamış. Hal buyken, müteveffa Papa
İkinci John Paulun kadınınların cüppe giymelerini onaylaması düpedüz günah
olurdu diye düşünüyor insan!
Ne ki, anlaşılan İncilin derlendiği asırlardan bu yana suyun altından çok sular
geçmiş. Hatta, Papanın yanılmazlık niteliği bir sorulanır olmuş ki,
Vatikanın kutsal otoritesi ne derse dersin, kadınların cüppe giymeleri meselesi
kapanmamış ve kapanmıyor.
Bir kere Katolik kardinallerinin arasında düşünce farklılıkları var. Bazıları
papanın haklı olduğunu savunurken, diğerleri papanın karşısında yer alıyorlar.
Fikir ayrılığı, Katolik cemaatine de sıçramış durumda. Özellikle de Amerikan
Katolikleri, kadınların cüppe giyinmesine izin verilmesini istiyorlar ki, bu
kilise kurallarının ve papanın hükmünün geçersiz sayılması anlamına geliyor.
Geçtiğimiz aylarda Associated Press isimli haber ajansının yaptığı bir ankete
göre, müteveffa Papa, Amerikada pek sevilir ve sayılırmış. Tarihe en sevilen
papalardan biri olarak geçeceği de belliymiş. Ancak, bu durum, Vatikan ile
Amerikan Katolik Cemaatinin arasındaki düşünce farklılıklarını ortadan
kaldırmaya yetmiyormuş.
Peki, Amerikan Katollikleri ne istiyorlar diye baktığımızda, iki talebin öne
çıktığını görüyoruz: bir, kadınların papaz olmalarına, iki, erkek papazların
evlenmelerine izin çıkması ki, bu da ruhbanlıkta mücerretliği, yani bekârlığı,
şart koşan Katolik akidesine aykırı.
Durum bu kadar açıkken, Amerikan Katolik Cemaatinin nasıl olup da bunca ısrarlı
olabildiğine gelince: sorunun cevabı demokrasi.
İmanın demokrasisi olur mu? Demokrasi asıl inanç alanında olur diye cevap
veriyor, vicdan özgürlüğünden söz ediyorlar. Dahası, katılımcı demokrasi
Katolik cemaatin Vatikanın fetvalarına katılımını da getiriyormuş.
Öte yandan, demokrasi, kamuoyu yoklaması gerektiriyor. Rakamsız olmuyor. Az önce
sözünü ettiğimiz Associated Press araştırmasına göre, Amerikan Katolik
cemaatinin yüzde 63ü gibi büyük çoğunluğu inananların düşüncelerinin Vatikan
kararlarında etkili olması gerektiğini söylüyorlar. Bunların yüzde 82si ise
kuralların gevşetilmesinden yani kadınların papaz olamalarından, erkek
papazların evlenmelerinden yanalar. İşin ilginç yanı, aynı yüzdeler Katolik
olmayan Amerikalılar için de geçerli.
Yani, Amerikalıların yüzde 62si Katolik, Protestan, Ortodoks, Müslüman ya da
bir diğeri, hangi din olursa olsun, inananların dini kuralların belirlenmesinde
söz sahibi olması gerektiğini düşünüyor. Ve yine %82 gibi ezici bir çoğunluğu
Katolik, Protestan, Ortodoks, Müslüman akidesinin cemaatin tercihleri
doğrultusunda yeniden düzenlenmesinden yana.
Dünyadaki toplam Katolik nüfusunun bir milyar olduğu tahmin ediliyor. Bunlardan
sadece 65 milyonu Amerikalı. Buna karşın Vatikan üzerinde sayılarıyla
kıyaslanamayacak etkileri olduğundan bahsediliyor. Yani, Amerikan Katolik
cemaatinin büyük çoğunluğu kadınların papaz olmaya hakları olduğunu düşünüyorsa,
Vatikan, bu demokratik talebe önünde sonunda boyun eğecektir anlamına geliyor.
Aynı durum, papazların evlenmelerine izin verilmesi hususunda da geçerli. İkinci
John Pauldan sonra seçilecek olan papanın daha bir liberal olmasının bekleniyor
olmasının nedeni de bu.
Gelişmelere dini öğretiler açısından baktığımızda, kuralların inanların
istekleri doğrultusunda değişmesinin,dini doktrinlerin yeniden yorumlanması
anlamına geldiğini görüyoruz. Kadınların papaz olmalarına izin verilmesi ya da
papazların evlenebilmeleri yine Kutsal Kitapı temel alan yeni yorumlar,
içtihatlar sayesinde mümkün olabilecek ki, zaten öyle oluyor. Doktrini yeniden
yorumlayanlar kimler diye baktığımızda, bu insanların ilâhiyat fakültelerinde
okumuş, hemen hepsi doktoralı, değiş yerindeyse din alimleri olduklarını
görüyoruz. Din alimleri ya da uzmanları ille de kilise çatısı altında yer
almıyorlar ve aralarında pek çok kadın var. Kilise, bu bağlamda, çalışılacak,
kariyer yapılacak bir yer gibi görünüyor. Bizde ilâhiyat fakültesinden mezun
olan herkesin imamlık yapmadığı gibi, Amerikada da her dini araştırmalar ya da
ilâhiyat bölümü mezunu papaz olmuyor. Ancak, konuya ilişkin düşüncelerini
yayabilecekleri mümbit bir ortam buldukları kesin.
Örneğin, geçtiğimiz haftalarda sözünü ettiğimiz Profesör Amina Wadud da böyle
birisi. Kendisini Kuranı yeniden ve bir kadın gözüyle yorumlamaya yetkin bir
İslâm uzmanı olarak görüyor. Nitekim, Kuran ve Kadın: Kutsal Metni bir Kadın
Gözüyle Okumak isimli bir de kitap yazmış. Amina hanım, İslâm araştırmalarında
ulaştığı uzmanlık mertebesinin imamlık için yeterli olduğuna karar verdiğinde,
yüz kişi de olsalar, bir cemaate önderlik edebiliyor. Bu bağlamda işi Katolik
bir hanımınkinden daha kolay, çünkü İslâmda Vatikan gibi kendisine karşı
duracak bir merci de yok. Kaldı ki, halkının büyük çoğunluğunun inananların dini
otoritelerin fetvalarına katılmaları gerektiğine inanan Amerika gibi bir ülkenin
vatandaşıdır. Bu bağlamda, imamlık dahil, her türlü dini özgürlük girişiminde
kendisine yardımcı olan bir iklimde yaşamaktadır. Küçük cemaatine 18 Martta,
üstelik Episkopal kateralinde Cuma namazı kıldırmış olması yadırganmadığı gibi
teşvik de görüyor.
Katoliklik, Müslümanlık ya da diğer dinlerde kadının statüsünün değişime
uğramasının ve ictihat dayatmalarının asıl nedeninin kadın haklarının dünya
çapında kabul görmeye başlamış olması olduğu da bir vakıa. Bu bağlamda, Amina
Wadudun imamlığının İslâmda, ya da Çekostovakyalı Ludmilla Yavorova hanımın
daha 1975 yılında Katolik cüppesi giyinmiş olmasının söz konusu dinlerde yeni
bir ictihattan çok, yükselmeye devam eden dünya feminist hareketin bir uzantısı
olarak değerlendirilmesi gereği de ortaya çıkıyor.
Feminizm, bir biçimde hep varolmuş. Ancak, bir dava olarak ele alınması, 1700lü
yılların sonlarına doğru ortaya çıkıyor. Önceleri kadın sorunu olarak ele
alınıyor. 1689-1762 yılları arasında yaşayan İngiliz yazar The Lady Mary Wortley
Montagu feminizmi bayrak edinen ilk ünlü. Lady Montaguya çalışmalarında destek
veren de ilerici bir din adamı, Piskopos Gilbert Burnet. Piskopos Burnetin
İngiltere Kilisesinin Reform Tarihi isimli bir de kitabı var. 1800ler
kapitalizminim hatta vahşi kapitalizmin kök saldığı yıllar. Hele de İngilterede
on-beş on-altı saat, gün yüzü görmeden çoluk çocuk çalıştırılmak neredeyse
normal sayılıyor. Daha da kötüsü, erkeklerle aynı koşullar altında çalışmalarına
karşın, kadınların ücreti erkeklerin ücretinin yarısını bulmuyor. Böyle bir
ortamda feminist hareketin hız kazanması normal, nitekim öyle de oluyor.
Reform çağrıları Avrupada başlıyor ama Amerikada şekilleniyor. İlk kadın
hakları konferansı 1848de New Yorkta Seneca Falls denilen yerde toplanıyor.
İngilteredeki cinsiyet ayırımcılığına karşı kısaca WSPU diye bilinen Siyasi ve
Sosyal Kadın Birliği kuruluyor. Birlik üyeleri seslerini duyarabilmek için,
şiddet dahil hemen her yola başvuruyor, hatta açlık grevine gidiyorlar. Çoğu
hastalanıyor, vs. vs. felâketlerden sonra erkeklerle eşit ücret gibi bir takım
haklarını elde edebiliyorlar. 8 Mart kadınlar günü de bir kazanımların yıldönümü
olarak kutlanmayı sürdürüyor.
Feminist hareket 20.yüzyıla kadın hakları konusunda epeyce yol almış olarak
giriyor. 1900lü yılların başlarında epey bir ülkede oy hakkı elde ediyorlar.
Başkan Woodrow Wilson, ünlü 14 Madde deklarasyonunda toplumun yarısını teşkil
eden kadınlara oy hakkı tanınmıyor olmasını iki yüzlülük olarak nitelendiriyor.
Başkanın günümüzde adını taşıyan Woodrow Wilson Kamu İdaresi ve Uluslararası
İlişkiler Okulu ile Din Araştırmaları Merkezi kadınların dinsel yönetim
hiyerarşisinde yeralmaları destekleyen kuruluşlardan birisi olarak ortaya
çıkıyor.
Birinci ve İkinci Dünya Savaşlarında askere giden erkeklerden boşalan işleri
kadınlar devralıyor, böyle hem fabrika işçiliği, yöneticilik gibi mesleklerde
erkekleri aratmayacaklarını kanıtlamış, hem de eşit işe-eşit ücret disturunu
hayata geçirmiş oluyorlar.
1960lı yıllarda yeni bir ivme kazanan feminist harekete ikinci dalga deniyor.
Avrupa ve Amerikada ikinci dalga feministlerin birinci meseleleri kadının
bedenini istediği gibi kullanma hakkı. Bu öncelikle kadınların cinsel özgürlüğü,
ardından doğum kontrol uygulaması ve çocuk aldırma hakkı anlamına geliyor.
Feministlerin bu iki meseledeki hedefleri doğum kontroluna ve çocuk aldırmaya
karşı olan Kilise. Özellikle de Katolik ve Ortodoks kiliseleriyle çatışma
kaçınılmaz oluyor.
İkinci dalga feministleri 1970li yıllardan itibaren kilisenin kadınları
dışarda bırakan yapılanmasını sorgulamaya da başlıyorlar.
Eğer bir kadın İsayı cinsiyeti nedeniyle temsil edemiyorsa, yani İsanın
kilisesinde papaz olamıyorsa, o halde İsanın çarmıha gerilmesi ve yeniden
dirilmesi kadınların dışında ve dolayısıyla kadınları ilgilendirmeyen bir
olaydır ki, İsa tüm insanlığın peygamberi olduğuna göre burada bir yanlış var
şeklinde bir argüman geliştiriyorlar. Kadınların papazlığa kabulu en az Amina
Wadudun imamlığı kadar tartışmalı bir olayken, yüzlerce örgüt kuruluyor, bu
konuda mücadele etmeye başlıyor.
Örgütlerden birisi Amerikan Katolik Kadınların Papazlığa Kabul Konfederansı
WOC. Amerikalı katolik hanımlar, hedefleri doğrultusunda çalışadursunlar, daha
1975 yılında Ludmilla Yavorova isimli bir hanımın cüppe giymiş olduğu ortaya
çıkıyor!
Ludmilla Yavorova, Çekostovakyalı bir Katolik! Meğer, Hıristiyan mezheplerinin
en tutucusu olarak bilinen Roma Katolik Kilisesi, hanımın papaz olmasına izin
vermiş! Hanım, yirmi beş yıldır Koynotes diye bilinen bir yeraltı kilisesinde
papazlık yaparmış. Kilise niye yeraltında diye soracak olursanız, çünkü
Yavorovanın cüppe giydiği 1970de Sovyetler Birliği henüz yıkılmamış, ne
katolik ne de diğer kiliselerde açık ibadet mümkün değil. Bu nedenle kiliseler,
yeraltından hizmet veriyorlar. Yavorova hanımın papazlığının 90lı yılların
başına kadar gizli kalmasının nedeni de bu.
Berlin duvarının yıkılması ve onu izleyen değişim, Orta Avrupada fırtına gibi
eserken, yeraltı kiliseleri de açığa çıkıyorlar. Ve görülüyor ki, 1960lardan
itibaren bu kiliselerde hem evli erkekler hem de kadınlar papaz cüppesi
giyinmişler ki, her iki durum da Katolik akidesine tümüyle aykırı. Dahası,
Yavorova hanımın papazlığı kendinden menkul de değil. Bölgeye Vatikan tarafından
atanmış Roma Katolik Piskoposu Davidek tarafından onaylanmış.
Haber 1991 sonunda New York Times gazetesinde, Amina Wadud hanımın imamlığına
benzer bir biçimde patladığında, Amerikalı katolik hanımlar derhal küçük bir
komite örgütleyip, Çekostovakyaya uçuyorlar. Praga, oradan Brnoya geçiyor,
hanım papazla tanışıyorlar. Amerikaya davet ediyor. Amaçları, bir örnek teşkil
eden Çek hanımın tanınmasını, kadın rahipliğe giden yolu hızlandırmaya yardımcı
olmasını sağlamak. Yavorova, davete altı yıl direniyor. Sonunda 1997de
Washingtona iki haftalığına geliyor, öyküsünün kitaplaştırılmasını kabul
ediyor. Rahip Yavorovanın söylediklerini kaleme alan Amerikalı katolik hanım,
papaz olmak isteyen bir hanıma, ancak bir hanım papazın örnek olabileceğini
belirtiyor. Kadınların Tanrı ile olan diyalogları erkeklerin diyaloglarından
farklı oluyormuş. Kadınlar, ibadete bambaşka bir derinlik getiriyorlarmış.
Bütün bunlar Roma Katolik Kilisesine yirmialtı yıl liderlik eden müteveffa
Papanın duruma pek de hakim olmadığını göstermesi bakımınından ilginç.
Anlaşılan, sadece demokratikleşme değil, iletişim teknolojisinin yaygınlaşması
da kişisel otoritenin egemenliğini tehdit ediyor. Bu çerçevede bir Rus Ortodoks
papazının söyledikleri ilginç: Ortodoks kilisesine bugün artık tehdit, kendi
içimizdeki iyi-giyimli, iyi-eğitimli liberallerden geliyor, diyor,
Liberallerden ve dünyada sürdürülebilir barışı sağlamanın tek yolunun Yeni
Dünya Düzeninin kurulması olduğunu söyleyen küreselleşmeciler, sosyalistler,
Kadın Hareketi, Barış Hareketi, Çevreciler ve hepsinden tehlikelisi New
Agerlardan geliyor! New Agerlar, en tehlikeli çünkü tek bir liderin
öncülüğünde toplanmış değiller. Geleneksel Hıristiyanlıktan hazetmeyen, Hindu
dininin şu ya bu unsurunu benimseyen binlerce gruptan oluşuyorlar. Ve hareket,
Hırıstiyan değerlerinin yerine yeni değerler koyarak hızla büyüyor. Oysa, Tanrı,
senden, benden... Ve onlardan sorumluluk talep eder. Tanrı, mutlak doğruları
vazeder. Onlar isyandadırlar, Tanrının kurallarını istemezler. Onlar,
kendilerine doğru olan ve olmayan şeylerin varlığını, bunların insanların
esintilerine göre değişmediğini söyleyen bir Tanrı istemezler. Alemde bir nizam
olduğu, Tanrının bazı şeylerin nasıl olmaları gerektiğini emrettiği
düşüncesiyle alay ederler. Onlar, kendilerine mistik güçler ve hazlar vaad eden,
akıllarına estiği gibi yaşamalarına izin veren sahte tanrılar isterler.
Böyle gidiyor
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(X)
Adım çıkmış bin beş yüze, hiç iner mi beş yüze mealinde bir söz vardır. Bu
Ermeni meselesinde de o hesap! Soykırım iftirası, bunlar Türktürler, yaparlar
mı, yaparlara kadar geliyor! Daha baştan önyargılı bir atmosferde yeşertildiği
için de Türkiyede büyük infial yaratıyor. Öyle ki, biz soykırım yapmadık demek
şöyle dursun, mesele üzerinde konuşmak bile zul gelir oldu!
Sanki Çanakkaleyi bir kez daha yaşıyoruz. Yedi düvel toplanmış, üstümüze
geliyorlar. En son da Polonyanın soykırım iftirasına ortak olmasına üzüldük.
Polonyanın tutumuna özel bir önem atfetmemizin nedeni de Lehistanı Osmanlıdan
bu yana mazlum bir ülke olarak görmüş, benimsemiş olmamız.
Aslına bakarsanız, biz kin tutan bir millet de değiliz. Tersine, kötü olayları
unutmaya, affetmeye kurgulanmış insanlarız. Trajedilere takılıp kalmamak,
olayların iyi yönlerinden görmeye çalışmak milli hasletlerimizdendir. Bu
bağlamda kin, nefret, düşmanlık tohumlarının bilerek isteyerek ekildiği,
yaşatıldığı toplumlara yabancıyız. Soykırım iftirasının ciddiyetini uzun yıllar
kavrayamamış, suskun kalmış olmamızın asıl nedeninin de bu olabileceğini
düşünüyorum. Meğer biz çocuklarımızı yurtta sulh cihanda sulh diye yetiştirir,
önyargılardan ırak tutmaya çalışırken, varoluş nedenlerinin Türklerden öç almak
olduğu belletilen birileri de var.
Psikiyatrist Dr. Vamık D. Volkan, Virginia Üniversitesi Tıp Fakültesine bağlı
İnsan Zihni ve Beşeri İlişkiler Araştırmaları Merkezinin kurucusu ve direktörü.
Ayrıca, Washington Psikoanaliz Enstitüsünün ve Uluslararası Siyaset Psikolojisi
Derneğinin başkanı.
Prof. Volkan, ırkçılık ve soykırım psikolojisi üzerinde çalışıyor. Bu konuda çok
sayıda ödülleri, bazıları Türkçeye çevrilmiş yirmidörtten fazla kitabı var.
Bireylerin ve toplumların psiko-biyografilerini yazıyor. Düşman ve Dost
İhtiyacı, Etnik Gurur ve Etnik Terör, Üçüncü Reich ve Bilinçaltı gibi
eserlerinin yanı sıra Atatürk ve Richard Nixonun psiko-biyografilerini
incelediği kitapları var.
Tarih, kültür, siyaset ve psikoloji bileşiminin bireyin kişilik yapılanması
üzerindeki etkisini araştırıyor.
Psikolojik yatırım diye bir kavram tanımlıyor. Psikolojik yatırım bireyin
kendisine biçtiği hayatta kalma nedeni. Ancak, bireyin bir başına yaptığı bir
yatırım değil bu. İçine doğduğu tarih, kültür, siyaset ve dini inançlar, kişinin
kendi psikolojik yapılanmasıyla biraraya geliyor ve bireye hayatta kalabilmesi
için gerekli olduğuna inandığı bir kimlik oluşturuyorlar. Bu kimlik aslında bir
telkin. Bireye öyle birisi olması gerektiği telkin ediliyor.
Karmaşık bir tanım gibi duruyor ama öyle değil. Örneğin, kendisini fiziki
güzelliği ile tanımlamaya kurgulanmış bir sinema yıldızı, çirkinleşmektense
ölmeyi tercih edebiliyor. Ya da, onuru için yaşayan bir samuray, en ufak bir
kırılmada (tabii bize göre en ufak) hara-kiri yapabiliyor. Ya da, eşini kaybeden
birisi onsuz yaşayamayacağına karar verebiliyor. Dr. Volkan, insanların yaşamak
için dosta ihtiyaç duydukları gibi düşmana da ihtiyaç duyduklarını saptamış.
Dost ihtiyacını anlamak kolay ama düşman ihtiyacı? Öyle görünüyor ki, böyle bir
psikolojik gereksinim de mevcut. Dahası, hayatta kalabilmek, kimliklerini
muhafaza edebilmek için düşman yaratmaya gereksinim duyan bireyler ve
toplumlar var. Bunlardan bir tanesi de diaspora Ermenileri dediğimiz, Türkiye
dışında yaşayan Ermeni kökenli Batılılar.
Dr. Volkan, bu insanların düşman yaratmak ihtiyacılarını gidermek için
seçilmiş travmadan medet umduklarını söylüyor. Seçilmiş travma demek aslı
astarı olmayan veya olağanüstü abartılmış facialar demek. Toplumun kendisini
itilmiş kakılmış, gadre uğramış, bir gün olsun güngörmemiş hissetmesi demek.
Böyle bir ruh halinin oluşması için insanların kuşaklar boyunca felâket
hikâyeleri dinlemeleri gerektiği açık. Anlaşılan, olan da bu!
Kendilerini yarattıkları düşmanla tanımlayan topluluklar, bir olay ya da
olaylar kümesi seçer, bunları mitleştirirlermiş. Kuşaktan kuşağa aktardıkları bu
mitleri zamanla kimliklerinin bir parçası haline getirirler, dahası kendi
yarattıkları bu travmaya karşı savunma geliştirirlermiş. İnsanın kendi elleriyle
bir put yapıp, sonra da ondan ölümüne korkması gibi bir durum!
Mitleştirdikleri olay ya da olaylar sahiden vuku bulmuş mu, tarihte yer almış
gerçekler mi, değil mi, farketmezmiş. Hatta tam tersine, bu tür bir ruhsal
sayrılığa kapılmış toplulukların kurguladıkları travma, tarihin yeniden
yazılması anlamına gelirmiş. Yani, bildik tarihi tek taraflı olarak yeniden
yazmaya koyulurlar, tarihi vesikaları sansasyonel metinlerle değiştirmeye
başlarlarmış. Anlaşılan buradaki tek engel, hayal gücü! Örneğin, deprasyon
geçiren bir ressamın çizdiği kuru kafalardan oluşmuş bir tepeyi, ırkınızın
başına gelenlere benzetmekle yetinmez, adamın imzasını tablodan silip Türklerin
filânca tarihte yaptıkları soykırımın resmidir diye bir belge olarak takdim
edebilirmişsiniz. Dahası, tablonun başka birşeyin resmi olduğunun ortaya çıkması
da önemli olmazmış, çünkü zamanla ilk yalanı atanın kendisi de olaya inanır
olurmuş.
Benzer bir biçimde 24 Nisan 1915 gibi bir tarih seçiliyor, bu tarihe aslı astarı
olmayan Ermeni Soykırım Günü gibi dehşet verici bir özellik atfediliyor. Yeri
gelmişken söz konusu 24 Nisanın gerçek hikâyesi işgalcilerle işbirliği yapan
Ermeni örgütlerinin kapatıldığı, iki bin küsur yönetici tutuklanmış olmasıdır
nitekim ertesi gün 25 Nisanda da Müttefikler Çanakkaleye asker çıkartırlar.
Ama bu ruh haline düşmüş insanlar için önemli olan 24 Nisanın gerçeği değil,
onun etrafında kurgulanan travmadır. Hal böyle olunca, çeşitli ritüeller
geliştirilir. Törenler düzenlenir ve sözde soykırım günü yaşatılır. Genç
kuşakların zihinlerine bir daha çıkmamacasına perçinlenir.
Düşman yaratma ihtiyacının bir diğer yanı da, hedef alınan toplumun
insanoğlunun olası tüm olumsuzluklarını içeren bir mahluk, insanlık dışı bir
nesne olarak tahayyül ediliyor olması. Örneğin, Vakahn Dadrian isimli çağdaş bir
Amerikan Ermenisi yazar var. Bu adam, Türkiyede Bersen benzeri Ermeni toplama
kampları, Ermeni tutsaklar üzerinde Dr. Mengele usulü deneyler yapan Türk
doktorları hayalleri kuruyor. Kurmakla yetinmeyip, gerçek olaylarmış gibi
kaleme almaktan da çekinmiyor! Tam bir çamur at, izi kalsın durumu!
Bu adam gibi binlercesi olduğunu düşününce, hiç değilse diaspora Ermenilerinin
kısmı azamının zihninde Türk eşittir iblis şeklinde bir algılamanın oluşmaması
mümkün değil! Nitekim, internette yayın yapan bini aşkın Ermeni sitesinde akıl
almaz iddialar görüyoruz. Nedeni, onlarca yıldır devam eden bu ipsiz sapsız
telkinler bütünü.
Hal böyle olunca, tarihi olaylar bir bütün olarak ve tarafsız bir biçimde ele
alınamıyor. Türklerin kayıpları da gündeme getirilemiyor. Getirildiğinde de
umursanmıyor. İblisin başına gelenlere üzülünür mü gibisinden bir durum bu.
Şeytan azapta gerek.
Şeytanla özdeşleştirilmemiz demek, ülkemiz insanının tüylerini diken diken eden
Ermeni mezaliminin haklı görülmesi demek. Nitekim, böyle de oluyor.
Örneğin, Amerikan Ermeni Gençlik Federasyonu (Armenian Youth Federation, AYF)
tarafından 2003 yılında kaleme alınan bildiri var. Hınçaklardan övgüyle
bahsettikten sonra, Örgütün en eşsiz yiğitliği 1894 Sosun İhtilâlinde oynadığı
roldür diyor! Eşsiz yiğitlik!
Oysa, Sosun İhtilâli dedikleri, 1894-96 arasında Bitlis vilâyetinde yaşayan
Ermeni köylülerinin cıvarda yaşayan göçebe Kürt aşiretlerinin baskın ve
yağmalarına karşı silâhlanıp karşı durmalarının hikâyesi. İsyanı Hamidiye
Alayları bastırıyor. O günlerde Bölgede Catherine Roth misali incelemeler
yapan bir İngiliz elçilik görevlisi var: C. M. Hallward. Bu adama göre olayda
Hamidiye Alaylarının kılıçtan geçirdikleri Ermenilerin sayısı 8,000. Ama bölgede
bir adam daha var. O da bir İngiliz. Kraliyet Topçularından Yüzbaşı Charles
Boswell Norman.
Yüzbaşı Norman, Son beş yılda Anadoluda akan kandan doğrudan sorumlu olan
Hınçak Komitesidir, diye haykırıyor, Anadoluyu kana bulayan bu esef verici
olayları Müslümanların Hıristiyanlara nedensiz saldırılarıymış gibi göstermek
doğru değil
Olayları başlatanlar Ermenilerdir!
Genç Topçu Yüzbaşı, İngiliz kamuoyunun olayların sadece İngiliz
meslektaşlarının isterik lâflarıyla süslenen Ermeni versiyonunu duyduklarını,
yazıp çizilenlerin yegâne amacının Ermenilerin tümüyle mazlum, Türklerin zalim
canavarlar olduklarını kanıtlamak olduğunu, Ermeni Devrimcilerinin amaç ve
hedeflerinin bilincine varmak gerektiğini, İngilterenin Küçük Asyadaki
karışıklıkların farkında olmadan desteklediği yaygın anarşist hareketin doğrudan
sonucu olduğunu öğrenmesi gerektiğini barış, hakikat ve adalet adına rica
ediyor! İngiliz basınının sözde Sasun melazimi konusunda Ermeni yalancılar
tarafından umutsuzca aldatıldıkları, bu bağlamda hem Ermeni nüfusunun hem de
zayiat sayısının olağanüstü abartıldığına dikkat çekiyor. Örneğin, 2000 kişinin
katledildiği söylenen Birecikteki kayıp sayısının sadece beştir!
Beş nerede, iki bin nerede? Ne var ki, Yüzbaşı Normanı saygıyla anmak bize
düşüyor, zira gerçeki söylemiş olması hasta adam dedikleri Osmanlı
İmparatorluğunu yoketmeye azmetmiş Avrupa siyasileri nezdinde hiçbir şeyi
değiştirmiyor.
Avrupa nezdinde değiştirmediği için olsa gerek, Ermeni diasporası olmayan
olayları mitleştirmeye, dahası pazarlamaya devam edebiliyor.
Avrupa böyle de, Amerika nasıl?
ABD, özel girişimciliğin, kapitalizmin baş müdafii, demokrasi şampiyonu bir
ülke. Yıllar yılı totaliter komünizme karşı müthiş mücadele vermiş, şimdilerde
de terörizmi yeryüzünden silmeye kararlı. Hal buyken, Amerikan Ermeni Gençlik
Federasyonunun 2003 bildirisi yiğit Hınçaklara övgüler yağdırmaktan geri
durmuyor!
Kimlermiş bu yiğit Hınçaklar diye baktığınızda aklımız büsbütün karışıyor!
Çünkü, Nazarbekyan isimli bir Cenevreli Marksist tarafından kurulmuş silâhlı
örgütün militanları Hınçaklar. Örneklerini daha sonraki yıllarda da sıkça
göreceğimiz gibi, ideolojik bir derginin etrafında toplanıyorlar: 1887-88
yıllarında Cenevrede yayınlanan Çan isimli bir dergi. İsimlerini de bu
dergiden alıyorlar: Hınçak. Amaçlarını Batı emperyalizm ve koloniyalizme karşı
sosyalist devrimci mücadele olarak açıklıyorlar ki, kelimenin tam anlamıyla
opportunist bir çıkış!
Batı emperyalizm ve koloniyalizme karşı Osmanlı topraklarında savaş
düşünebiliyor musunuz?! Üstelik, Türklerin bizzat kendilerinin canlarını
dişlerine takmış, Batı emperyalizmine karşı savaştıkları yıllarda! Hınçakların
Sosyalist devrimci mücadele yürüttüklerini söyledikleri Batılı emperyalistler,
sözde-soykırım gününden bir gün sonra Çanakkaledeler. Dahası, savaşa sürdükleri
gençler Anzaklar. Yani? Yani, Avustralya, Yeni Zelanda gibi kolonilerinden
devşirdikleri ve nerede, niçin, kimle savaştıklarını bile bilmeyen talihsiz
delikanlılar!
Üyeleri Ermeni kökenli de olsa, Amerikada faaliyet gösteren bir Gençlik
Federasyonunun biraz daha bilgili, biraz daha fair-play yanlısı olması
beklenir değil mi? Ama öyle olmuyor. Anlaşılan, fair-play ancak NBA basket
maçlarında geçerli!
Hınçakların en eşsiz yiğitlikliklerini sergiledikleri 1894 yılında Sosun
olaylarını aratmayan bir diğer felâket de Büyük İstanbul Depremidir. 1997
Adapazarı depremi boyutlarındaki bu müthiş sarsıntı eski başkentte çok büyük can
ve mal kaybına neden olmuştu.
Bugün buradan bakıldığında hayal etmesi bile korkunç! Bir yandan Adapazarı gibi
bir depremin yaralarını sarmaya çalışırken, bir yandan da silâhlı çetelerin
tahrik ettikleri olaylarla uğraşacaksınız! Ve adınız soykırımcıya çıkacak!
Böylesi bir haksızlığa infial duymamak mümkün değil.
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(XI)
Ermeni soykırımı iftirası üzerinde dertleşmeye devam ediyoruz. Eskiler tedhiş
derlermiş, korkutma, dehşete düşürme anlamında. Yabancı kökenli terörden
daha dolu bir kelime, tedhiş. Tanımadığınız birilerinin, sizinle uzaktan
yakından ilgisi olmayan bir davaya ilişikin haklı ya da haksız emellerine
kavuşabilmek için sizi ya da yakınlarınızı cezalandırmaları. Siyasi hayallerine
kavuşabilmek için olayda en ufak bir dahli olmayan masum insanların kanına
girmeyi mübah görmektedirler. Öldürebilirler, sakatlayabilirler, evinizi havaya
uçurabilirler.
Başkasının sırtından alınan hak, haklı olmaktan çıkar. Tethişçilik bunun için
dehşet verici olduğu kadar da aşağılık bir iş.
İki yıl kadar önce 2003 Kasımında İstanbulda HSBC bankasının ve İngiliz
Konsolosluğunun bombalanması olaylarında yaşadık. Kırka yakın ölü, 500den fazla
yaralı. Nasıl bir dehşete uğradığımızı biliyoruz.
Bizim son yirmibeş yılımız böyle geçti diye düşünüyorsanız, elbette haklısınız.
Neler neler gördük! HSBC olayını hatırlatmamın nedeni bundan yüz dokuz sene önce
1896 Ağustosunda Osmanlı Bankasının uğradığı terrorist saldırıyı düşündürmüş
olması.
HSBC çalışanlarının ve tabii bu arada binanın önünden geçiyor olmak gibi bir suç
işleyenlerin, ölüme mahkûm edilmelerinin nedeninin HSBCnin bir İngiliz bankası
olması olduğu söylenmişti.
Yüz dokuz yıl yıl önce 1896 Ağustosunda Osmanlı Bankasını basan Daşnak
Ermenileri de benzeri bir gerekçe ileri sürmüşlerdi: Osmanlı Bankası yabancı
sermayeyi temsil ediyor. Öyle ya, Hınçaklar gibi, Daşnaklar da Batı emperyalizm
ve koloniyalizme karşı sosyalist devrimci mücadele veriyorlardı!
Amerikan Ermeni Gençlik Federasyonunun Armenian Youth Federation internet
sitelerinde yayınladıkları bildiride Daşnakların en ses getiren eylemleri olarak
övdükleri bu baskında yirmi-altı silâhlı terörist 150 banka çalışanını rehin
alıyor. Bu arada bombaları içeri taşıyan Papken Suni isimli liderleri yanlış bir
hareket yapıyor, üzerindeki bombalar patlıyor, adam Karaköy Bankalar
caddesindeki binanın merdivenlerinde parçalanarak ölünce, eylem son buluyor.
Osmanlı kolluk kuvvetleri olaya el koyar sanırsınız değil mi? Hayır, öyle
olmuyor. Çünkü teröristler cıvardaki Rus ve Fransız elçiliklerine sığınıyorlar.
Az bir sure sonra da onların elçilik personelinin himayesinde Fransız gemilerine
binip, İstanbuldan ayrılıyorlar.
Bankanın işgal altında olduğu saatlerde, diğer bir Daşnak militanı Levon Nevruz
ve adamları da cıvardaki Avrupa elçiliklerine Ermeni Devrimci Federasyonu Merkez
Komitesi imzalı bildiriler dağıtmakla meşguller. Bildiride 1878 Berlin
Antlaşmasının 61. Maddesinin uygulanması talep edilmektedir.
61.madde, Vilâyeti Sitte (altı vilâyet) denilen bölgenin - ki, günümüz idari
bölünmesinde Erzurum, Erzincan, Ağrı, Van, Hakkari, Bitlis, Muş, Siirt,
Diyarbakır, Mardin, Elazığ, Malatya, Bingöl, Sıvas, Amasya, Tokatla Giresunun
Şebin-Karahisar ilçesinden oluşan bölgeye tekabül eder, yani doğu-güneydoğu
Anadolunun neredeyse tümüdür mali özerkliği olan, tek bir vali yönetiminde
birleştirilmesini, Hamidiyye Alaylarının dağıtılmasını, silâh taşıma yasağının
kaldırılmasını, Ermeni vatandaşlara basın ve toplanma hakkı verilmesini talep
eden madde.
Sevrin ilk provası gibi bir antlaşma bu Berlin anlaşması.
Bu noktaya gelinmesinin hikâyesi de şöyle: 1877, Osmanlı İmparatorlğunda Birinci
Meşrutiyetin ilân edildiği, Meclisi Mebusanın toplandığı yıl. Üstünden bir ay
geçmeden, Çar İkinci Aleksandr savaş ilân ediyor. Anadolu ve Rumeli cephelerinde
üstüste hezimet uğruyoruz. Plevnenin kaybıyla birlikte İstanbul yolu da
açılıyor. Kars, 1853den beri zaten işgal altında. Bu defa Edirne de düşüyor.
Rus kıtaları Yeşilköye dayanmış. İstanbul Ermeni Patriği Nersesin muzaffer Rus
kumandanı Grandük Nikolayı karargâhında ziyaret edip kutlamaktan geri kalmamış
olması yaraya tuz basıyor.
Ayastefanos ve 1878 Berlin antlaşmalarını imzalamak zorunda kalıyoruz.
Rumelideki Osmanlı hakimiyeti son buluyor. Ve bir hesaba göre beş milyon
Müslüman Türkün katliyle sonuçlanan Balkan faciası başlıyor. Doğuda Vandan
sonrası İrana terkediliyor. Ve Çarlık Rusyası o gün bugündür devam eden Batı
Ermenistan meselesini ortaya atıyor. Bir de talep: Vilâyeti Sittede özerk bir
Ermenistan kurulsun.
Dikkatinizi çekerim, talep yerel halktan, Anadolu Ermenilerinden değil,
emperyalist güçlerden ve işgalcilerden geliyor. Çar hükümeti, Batı Ermenistanı
gerçekleştirmek amacıyla, Rus uyruklu Ermeni vatandaşlarına siyasi parti adı
altında iki silâhlı örgüt kurdurtuyor: Bunlar PKK modeli, Hınçak ve Daşnaksotun.
Bu örgütler, bir yandan toprak taleplerine ideolojik meşruiyet geliştirir,
gerekçe yaratmaya çalışırlarken, öte yandan da Sosunda olduğu gibi Anadoluda
halkı silâhlı ayaklanmaya kışkırtıyor aynı zamanda da terör eylemlerine
girişiyorlar.
Osmanlı bankası baskınından daha vahimi, Temmuz 1905de Sultan Abdülhamite
düzenlenen suikast. Sultan Abdülhamidi seversiniz sevmezsiniz o ayrı. Burada
önemli olan Daşnakların kendilerini bir devlet başkanına suikast düzenlemeye
kalkışacak kadar güçlü hissetmiş olmalı!
Machine infernale denilen bir tür saatli bomba kullanıyorlar. Padişah, Cuma
namazını eda ettiği Yıldız Camisinden çıktığı sırada patlayan bomba 26 kişinin
parçalanarak ölmesine, 58 kişinin ağır yaralanmasına neden oluyor. Bu yetmezmiş
gibi, Galata Köprüsü, Tünel, Osmanlı bankası, yabancı elçilikler ve Cercle
dorient (Büyük Kulüp) cıvarına 148 kilo Mélinite denen patlayıcı
yerleştiriyorlar.
Bölgeyi gözünüzün önüne getirirseniz, günümüz Ankarasında Çankaya ve
Bakanlıklara tekabül ettiğini görürsünüz. Sadece arazi olarak değil, yönetici
kadroların bulunduğu mekân olarak da öyle.
Teröristlerin Ermeni Devrimci Federasyonuna bağlı Rus uyruklu Troşak
fraksiyonu devrimcileri oldukları ortaya çıkıyor. Bu defa başlarında Belçikanın
Anvers şehrinden 29 yaşında Charles Eduard Jorris adında sosyalist-anarşist
olduğunu söyleyen bir adam var. Sosyalist-anarşizm de o yılların popular
ideolojik akımı. Libertarian-sosyalizm, anarcho-komünizm, sol-anarşizm olarak da
bilinen bu akım, devleti fuzuli bir kurum olarak gören ve ortadan kaldırılmasını
isteyen ideoloji. Aynı şekilde özel mülkiyetin de lağvedilmesini talep
ediyorlar.
Bu Jarris, yıllar önce gelmiş, İstanbula yerleşmiş. Bir yabancı şirkette
çalışıyor. Terör eylemini Anna isimli eşiyle birlikte tertipliyor, uygulamaya
koyuyorlar.
Şimdi, olayın azmettireni belli, canilerin kim oldukları belli ama Fransızlar ve
Ruslar yine devredeler. Terörist karı-kocayı göz göre göre koruma altına alıyor,
yurt dışına kaçırıyorlar ki, bu da Sabancı cinayeti sanığı Fahriye Erdalın
korunmasını hatırlatıyor.
Diyeceğim, Osmanlı topraklarında özellikle de 1850lilerden sonra yaşananların
esası itibariyle Avrupalı ve açgözlü bir ideoloji ve uygulamanın neticesi olduğu
açık.
Günümüzde Ermeni soykırımından bahseden iftiracıların, teröristleri azmettiren,
onlara yataklık edenlerin üzerinde hiç durmuyor, görmezden geliyor olmaları,
adalet duygumuzu rencide ediyor.
Bakıyorsunuz, hak-hukuk konularında mangalda kül bırakmayan Batı aydınları,
suspus. Bu topraklarda çekilen acılarda 19. yüzyıl Avrupa emperyalizminin
oynadığı role ilişkin tek bir söz söylemiyorlar. Bir istisna, Fransız yazarı,
Pierre Loti. Onun da demeçlerine de Avrupa basını yer vermiyor. Adamın sesi
kısılıyor, marjinal bir romantik olarak safdışı ediliyor.
Akademik arkaplânı olanların, Batılı tarihçilerin, hukukçuların Türkiyeyi
değerlendirirken kullandıkları dil suçlayıcı olmanın ötesinde da hemen her zaman
lânetleyici. Ama aynı aydınlar, Balkanlarda, Kırımda ve Kafkasyada katledilen
ve göçe zorlanan çoğunlukla Türk nesebinden milyonlarca Müslüman sözkonusu
olduğunda, bir anda tarafsız kesiliyor, yumuşak, hatta övücü bir dil
kullanmaya başlıyorlar.
Sadece Batılı aydınlar mı? Bizim kraldan fazla kralcı aydınlarımız da öyle.
Yokedilen insan ve mal varlığına salt kaba sayılar olarak baktığımızda
emperyalist güçlerin azmettirdikleri kıyımlarla Osmanlı yöneticilerinin
tutumlarının hiçbir şekilde kıyaslanamayacağının açık. Buna rağmen teröristlere
hak vermekten yana tavır alanlar çıkabiliyor. Bir Türk olarak insanı en büyük
düş kırıklığına uğratan da herhalde ulusal şairimiz bellediğimiz Tevfik
Fikret!
Sultan Abdülhamide yapılan suikast girişiminden sonra parçalanmış insan ve at
cesedi arasında bir şair - evet at cesedi! arabalara bağlı olmaktan başka günahı
olmayan onlarca zavallı hayvan feci bir biçimde parçalanarak ölmüş,
zavallıcıkların iniltileri bile insanı dehşete düşürmeye yeter sanırsınız ama
ulusal şairimiz tutuyor, teröristlere methiye düzüyor. Şiirin adı, Bir lâhza-i
teahhür Bir anlık gecikme
Ey şanlı avcı, dâmını bîhûde kurmadın
Attın fakat ne yazıklar ki vurmadın!
Mâlik sesin o sevret-i radin-i gayza ki
Her yerde hiss-i hakk-u halâsın muharriki!
Mealen: Ey şanlı avcı, tuzağını boşuna kurmadın; - şanlı avcı dediği otuz
kişinin katili Belçikalı terörist! - Ey şanlı avcı
attın fakat ne yazık ki
vurmadın! Ancak, öyle bir hınçla, hiddetle gürlemekteki sesin, Heryerde hareket
geçirir haklı duygusunu halâsın! Hâlâs, yani kurtuluş. Yani, ortada meşru olan
bir kurtulma istemi var. Bu amaç uğruna katliam dahil her türlü terör eylemi
mübah!
Tevfik Fikret tek değil, başkaları da var. Meselâ, tarih yazarı, Ahmed Refik,
Abdülhamid ve devr-i saltanatı isimli kitabının üçüncü cildi: Nihayet hakikat
tamamiyle meydana çıkarıldı: Osmanlı milletini Abdülhamid zulmünden kurtarmak
için bu haret-i kahramânânenin (kahramanca karşı çıkışın) Ermeni vatandaşlarımız
tarafından icra olduğu anlaşıldı.
Abdülhamidin zulmünden kurtarılmak istenen Osmanlı milleti kim diye
sormayacaksınız. Belli ki, Müslüman Türkler değil!
Gelelim günümüze. Günümüzde aydın eşittir Müslüman, Doğulu, milliyetçi,
muhafazakâr Türkiyeyi düşman ilân etmeyi iş edinen okumuş adam şeklinde
yaygın bir anlayış var. Bu tanıma uyan aydınlarımızın birinci görevlerinin,
Türkiyeye ilişkin benzer görüşleri paylaşanlarla yani Batılı aydınlarla
ittifaklar yapmak, ve böylece onlar tarafından kabul görmek, meclislerine kabul
edilmek, iltifatlarına mazhar olmak vb. ilişkiler kurmak olduğu görülüyor.
Ruscada bu aydın türü için kullanılan bir tanım var: zapadniki diyorlar:
Batılılaştırmacı anlamında. Batılı değil, Batıcı da değil Batılılaştırmacı.
Bir zapadniki kendi ülkesini Avrupa/Amerika medeniyetinin anti-tezi olarak
görmeye ve takdim etmeye şartlanmış olan adam. Kendi ülkesinde hiçbir şeyin iyi
ya da doğru olmadığına ve olamayacağına inanmış olan adam. Türklere iftira
atmayı iş edinmiş olan adam.
Bu ruh halindeki insanlar Türkiyede sürgit mutsuz, sürgit şikâyetçi. Sürgit
haksızlığa uğradıkları, değerlerinin teslim edilmediği duygusu içinde yaşıyor,
belki de bu nedenle, kendileri ülkeyi her fırsatta yermek zorunda hissediyorlar.
Gaddarlığımız, ahmaklığımız hatırlarsınız, bunu iddia eden de ünlü bir
yazarımızdı tembelliğimiz bu yetkili kalemlerimiz aracılığıyla dünyaya
yayılıyor.
Ermeni soykırımı iftirası nedeniyle adımız çıkmış bin beşe yüze, iner mi beş
yüze diye hatırlatmamım nedeni de Batılılaştırmacı aydınlarımızın bu tutumu.
Ve çok tehlikeli bir tutum, çünkü bizi savunmaya geçmeye, hatta aşırı tepkiye
zorluyor.
Aşırı tepki, bizi milletimizin zaaf ve yetersizliklerini görmeyelim noktasına
itme tehlikesini barındırdığı için istenir bir tutum değildir. Dahası, ne iç, ne
de dış barışa hizmet eder.
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(XII)
Ermeni tarihi esasen bir zorunlu göçler, tehcirler tarihidir. Türkler kadar eski
bir halk Ermeniler. bugün doğu ve güneydoğu anadolu dediğimiz bölge, 2600 yıl
kadar önce Ermenistan olarak anılıyor. Kadim Ermenistanın bilinen ilk
işgalcileri İranlılar. Sonra Büyük İskender. Sonra Romalılar. Sonra Bizanslılar.
Ardından Araplar, Selçuklar, Moğollar, Tatarlar (Çingizler) daha sonra da
Osmanlılar. Osmanlıları, Safavi İranlıları ve nihayet Ruslar izliyor.
İ.S. 300e kadar Ermeniler, pagan. Ve İranlılara yakın bir halk. Dini inançları,
Zerdüşt İranlılarınkilere benzer. Aynı gelenekleri paylaşır, kız alır, kız
verirler; hatta Sasani hanedanına ortaktırlar.
İki halkın araları Ermeni Kralı Tiridatesin Kayseride Gregori ismiyle (İ.S.
311) vaftiz olmasıyla açılır. İran İ.S. 600lerde İslâma ihtida edince
ilişkiler kopma noktasına gelir.
İlk kayıtlı göçlerin bu tarihlerde olduğunu görürüz.
Daha sonra 11. yüzyılda Malazgirtten giren Selçuklulara yenik düşerler. Halkın
bir kısmı İran Azerbeycanına, diğer bir kısmı Adana ve cıvarına (eski Kilikya)
göçer. Küçük bir kısmı da Batı Avrupaya (Benelux ülkelerine) giderler.
Evet, Belçika-Hollanda-Lüksemburg üçlüsüne Ermeni göçü bu kadar eskidir.
Nitekim, 1905de Sultan Abdülhamide düzenlenen ve en az 28 kişinin öldüğü, en
az çünkü 58 yaralı vardı onların akibeti bilinmiyor, suikastın elebaşısı
Belçikanın Anvers şehrinden Charles Eduard ve Anna Jorris isimli Ermeni
Devrimci Federasyonuna bağlı Troşak fraksiyonundan sosyalist-anarşist çiftti.
Geriye dönelim: Ermeniler, Haçlı Seferlerinde Frankların doğal
müttefikleriydiler ki bunda şaşılacak bir şey yok. Daha sonra 13. yüzyılda
düşmanımın düşmanı dostumdur hesabı işgalci Moğollarla işbirliği yapmaları da
doğal sayılmalıdır. Nitekim, Moğollarla yaptıkları işbirliği karşılığında Hazar,
Karadeniz ve Akdenizde ticari imtiyazlar elde ettiler. Sultaniye, Tebriz gibi
şehirlerde ticaret merkezleri kurdular.
Ancak malûm olduğu üzere, Haçlılar Anadoluda tutunamadılar. Bu da Ermenilerin
1375de Kilikyadaki son bağımsız devletlerini de kaybetmeleriyle sonuçlanır.
Aynı yıllarda yani Ondördüncü yüzyılda Timur işgali, ardından Karakoyunlularla
Akkoyunluların savaşlarında taraf değiller ama arada kalır, adamakıllı zarar
görürler.
Gelelim 1500li yıllara. 1500lü yıllar Şah İsmailin ünlü Safavi hanedanının İran
birliğini gerçekleştirdiği yıllardır. İran tarihte ilk kez Osmanlı karşısında
bir tehdit unsuru olarak şekillenir. Birinci Selim, Şah İsmailin peşine düşer.
Osmanlıların eski Ermenistan topraklarına ilk girişleri bu zaman: 1517. Bu
tarihte Doğuda işleri olmamış. Birinci Selim, Şah İsmailin peşine düşer ama
Şah, Osmanlı padişahını göğüslemeye hazır değildir. Osmanlı ordusunun
tutunmasını zorlaştırmak için geri çekilirken etrafı ateşe verir. İsmailin
yaktığı bu köyler Ermeni köyleridir.
Binlerce Ermeni yollara düşerlerken, Sultan Selim, Çaldıran muharebesi kazanır,
başkent Tebrizi alır. Ancak Osmanlının doğuda gözü yoktur, bırakır geri
dönerler. Ne var ki, Safavilerle-Osmanlılar arasındaki savaşlar devam eder.
1555de Ermenistanın batı bölgelerini Osmanlılara, doğu bölgelerini İrana
bırakan bir antlaşma imzalanır ama ömrü uzun sürmez. 1578, sonra tekrar 1590
Osmanlı seferlerinde Tebriz bir kaç el değiştirir.
Güçlü devletler savaşırlarken arada kalmak Ermeni halkının kaderi gibidir. Uzun
savaş yıllarında müthiş bir trafik oluşur: Tebriz, Karabağ ve Nahçivanda
yaşayan Ermeniler İstanbula gelirlerken, İran, onlardan boşalan topraklara Van
Ermenilerini yerleştirir. Böylece boşalan Vana da Sultan Selimden itibaren
göçebe Kürt aşiretleri yerleştirilir.
Eski Ermenistan topraklarının boşalmasının, sosyal ve etnik dengesinin Kürtler
lehine değişmesinin başlıca nedeni uzun Osmanlı-Safavi savaşlarıdır.
1600lü yıllara kadar devam eden bu uygulamanın Osmanlı devleti Kürtleri
kontrol edemeyecek duruma geldiğinde ya da Kürtleri Ermenilere karşı kullanmaya
kalktığında Ermenilerin karşısına ciddi bir sorun olarak ortaya çıktığı
görülür.
Osmanlı-Safavi çekişmesinin bir diğer sonucu da İran ve Anadolu (ve İstanbul)
Ermenilerinin ayrışmalarıdır.
Taş da yumurtanın üstüne düşse, yumurta da taşın, olan yumurtaya olur mealinde
bir atasözü vardır.
Ne yazık ki, güçlü devletler arasında kalan devletsiz halkların sanki kaderidir
ezilmek.
Türk İran savaşlarının neden olduğu Ermeni göçleri sonucunda ayrışma büyür. İran
Ermenileri, Anadolu ve İstanbul Ermenilerine yabancılaşırlar.
İran uyruklu Ermenilerinin yaşamlarını radikal biçimde etkileyen büyük İran şahı
Abbastır. 1590da Osmanlılara yenildikten sonra ordusunu güçlendirmeye koyulan
Şah Abbas, Gürcü ve Ermeni gençlerini paralı askerler olarak istihdam eder.
Batılıların yardımlarıyla modern topçu kıtaları kurar.
1603de yeniden saldırıya geçer. Osmanlı uyruklu Ermeniler bu defa da Şahın
yanında yer alırlar. Şah, Tebrizi, Nahçıvanı geri alırken, bölge Ermenileri
tarafından kurtarıcı olarak karşılanır. Nedeninin Ermeni milletinin Osmanlı
vergilerinden bunalmış olduğu söylenir.
Ancak.. Şah İsmailin yaktığı köyler Ermeni köyleriyken, Şah Abbas ordularının
özellikle de Nahçıvanda yaktığı köyler, Sunni köyleridir. Dahası, köyleri
yakan, Sünni halkı kılıçtan geçiren İran ordusunda Şahın silâh altına aldığı
binlerce Ermeni genci vardır. Hal böyle olunca, Bölge halkları arasında husumet
büyür, kan davası körüklenir.
Öte yandan, onca gencin silâh altına alınmış olması bölgedeki ekonomik faaliyeti
durma noktasına getirir. Osmanlılar, bir yıl sonra yani Şahın hiç beklemediği
bir zamanda 1604de karşı atağa geçerler. Şah Abbas, bu defa Ermeni halkını İran
Azerbeycanına göçe zorlar. Bu meyanda Doğu Beyazıtı, Vanı ve Nahçıvanı bir
kez daha yakar.
Sonuç: 1604-05 arasında tehcir edilen Ermenilerin sayısının 250-300 000 olduğu,
Aras nehrini geçerken büyük kayıplar verdikleri anlatılır.
Öte yandan, hiçbir ulusun tarihi trajedilerden ibaret değildir.
Nitekim, izleyen yıllarda yeni yerlerine yerleşen Ermeniler, Yeni Cuha (Nor
Jugha) ismini verdikleri yörede, diğer azınlıklara tanınmayan imtiyazlar elde
ederler. Kalantar denilen belediye başkanlarını seçer, bağımsız kiliselerini
oluşturur, özgür ibadet, yargılama haklarına ek olarak, ipek ticaretinde monopol
imtiyazına kavuşurlar.
Karşılığında Şaha altın olarak ödenen kelle vergisi, bizzat kalantar tarafından
toplanır.
Zamanla 50,000 nüfuslu bir yerleşim olan Nor Jugha, İran-Avrupa ticaret
merkezine dönüşür. Şahın doğrudan koruması altındaki Ermeniler,
Avrupa-Rusya-Hindistan ticaretini ellerine geçirir.
Levant, East India ve Muskovi şirketleriyle rekabete girişirler.
Basra Körfezinin özellikle de ipek ticareti monopolü altına almış olması,
Osmanlı ticaretinin olumsuz etkilenmesi demektir.
Osmanlı ordusunun güç kaybı, Batılıların ticari çıkarlarının İrana kaymasını
hızlandırırken, Yeni Cuha Batılı diplomatların, tüccarların istilâsına uğrar.
Şahı himayesindeki Ermeni tüccarları rakip Osmanlılar aleyhine ticari ve
diplomatik ittifaklara girerler.
Bu yıllarda kaleme alınan Avrupa belgeleri Şah Abbası Ermenileri Türklerden
koruyan, refaha kavuşturan lider olarak ulularlar, ancak, Tebrizli Araken gibi
Şahın tehcir hareketlerinin ve Türk-İran savaşlarının Ermenistanın boşalması ve
halkının derin acılara gark edilmesinin müsebbibi olarak gören Ermeni
tarihçileri de vardır.
Öte yandan, dediğim gibi, hiçbir ulusun tarihi trajedilerden ibaret değildir.
Ermeni göçlerinin 19.yüzyılda Ermeni halkının kültürel ve siyasi dirilişinde
büyük rol oynadığı da bir vakıadır.
Müslümanlarla eşit hatta daha büyük imtiyazlar elde eden İran Ermenilerinin
eriştikleri refah seviyesi halkın güvenini arttırır. Şah Abbasın Katolik
misyonerlerin yollarını tıkamış olması, Ermenilerin bağımsız kiliselerini
kurmalarını, İran ve Irak Ermeni cemaatlerini birleştirmelerini mümkün kılar.
Öyle ki, Kilise önderleri İstanbul ve Kudüsle rakabete girişirler. Ermeni
Kilisenin itibarı Karabağ ve Zangezur gibi merkezlerin meliklerini de yüceltir.
Topraklarını genişletmelerine neden olur. Nitekim, yıllarda Ermeni bağımsızlık
hareketlerine öncülük edenler bu meliklerin arasından çıkacaktır.
Ne ki, Şah Abbasın ölümünden itibaren Safavi iktidarı inişe geçer.
Ermeni tüccarların iş hayatını tehdit eder boyutlara vardığında göçler yeniden
başlar. Bu defa Hindistan ve İtalyaya gidenler ticari faaliyetlerini o
ülkelerde sürdürürler. Yükselen Şii muhalefeti koşullarını daha da
zorlaştırınca, 1700lerin başından itibaren göçler hızlanır:
Bu defa Hindistana ek olarak, Orta Doğu, Rusya, Batı Avrupa, büyük sayılarda
Ermeni göçmenleri görülür.
Ermenilerin Batı-Avrupaya (Belçika-Hollanda-Danimarka) ilk göçlerinin 11.
yüzyıl Selçuklu işgalinden hemen sonra gerçekleşmiş olduğundan bahsetmiştik.
Belçikadaki ilk Ermeni ticaret evlerine 13. ve14. yüzyıllarda rastlanır.
Özellikle de Brugesda, St.Donat Kilisesi meydanında halı, boya, pamuk ve
baharat satar, karşılığında yünlü kumaş, Rus kürkleri, İspanyol yağı alırlarmış.
1375de Kilikya devletinin yıkılmasından sonra Belçika, Hollanda ve Danimarkaya
göçenleri Hıristiyan iyiliksever kuruluşları himayeleri altına almış, yardım
etmişler. Hatta, Brugeun Ermeni Darülacesesi haline geldiğinden bahsedilir.
Öte yandan, Amsterdama geçen Ermeni tüccarları, inci ve elmas ticaretine
giriyorlar.
Avrupalı Ermeniler, 1550den sonra İran Ermenileriyle ticari bağlantılar
kuruyorlar ve bu bağlantılar, Hollanda, özellikle de Amsterdam ekonomisine büyük
katkı sağlıyor.
O kadar ki, Avrupalı Ermenilerin 1600lü yılların ikinci yarısında İsfahana
giden ve yerleşen Hollandalı ortaklarından bahsedilir.
İlk Ermenice İncil de Amsterdamda bastırılmış. İlk matbaayı İrana getirenler
Hollanda Ermenileri olmuşlardır. (1638) de.
Bu arada 1612de Osmanlı-Hollanda ticaret antlaşması imzalanmasıyla birlikte,
Amsterdamda bu defa Osmanlı Ermenilerini görürüz.
Bu insanlar büyük olasılıkla 1590 İran-Osmanlı savaşından sonra İstanbula
yerleşen Ermenilerin akrabalarıdırlar.
Hollanda kayıtlarına göre Amsterdamda yaşayan Osmanlı vatandaşı 500 Ermeni ipek
taciri Qoster (Şark) pazarında dükkân sahibidirler. 1700lerin ilk yarısında,
Amsterdamda kendi kiliselerini inşa edecek, kendi ticaret gemilerine sahip
olacak kadar zengindirler. Hollanda bayrağını dalgalandırdıkları gemileriyle
silâhlı frikateynler refakatında İzmire mal almaya geldikleri bilinir.
Avrupa Ermenilerinin göçtükleri ülkelerde kazandıkları itibarın bir nedeni
ticaret ise, diğeri de dindir. Yani, Müslüman Osmanlının içinde Hıristiyan
Avrupanın din kardeşi bir halk.
Şah Abbasın Safavi hanedanının gücünü kaybetmesinden sonra hamisiz kalan İran
Ermenilerinin korunma hatta kurtarılma için Katolik Avrupaya ve Ortodoks
Rusyaya dönmeleri daha 1720li yıllarda başlar. Bu işbirliğinin sonuçlarını da
önümüzdeki sohbetimizde göreceğiz.
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(XIII)
Ermeni tarihi esasen bir zorunlu göçler, tehcirler, tarihi olduğundan
bahsetmiştik. Türkler kadar eski bir ulus Ermeniler. Bundan 2600 yıl kadar önce
Ermenistan denilen toprakların bilinen ilk işgalcileri İranlılar. Sonra
Büyük İskender. Sonra Romalılar. Sonra Bizanslılar. Ardından Araplar, Selçuklar,
Moğollar, Tatarlar (Çingizler) daha sonra da Osmanlılar. Bizden sonra Safavi
İranlıları ve nihayet Ruslar da var.
Osmanlıların Ermenilerle ilk temasları 1500lü yıllarda.
1500lü yıllar Şah İsmail - ki kendisi ünlü Safavi hanedanının kurucusudur, İran
birliğini gerçekleştirdiği yıllar. Şah İsmaille birlikte İran tarihinde ilk kez
Osmanlı karşısında bir tehdit unsuru olarak şekilleniyor, Batıya yayılma
işaretleri veriyor. Bunun üzerine Yavuz Sultan Selim, Şah İsmailin peşine
düşer. Ve dolayısıyla Ermenistan olarak bilinen topraklara girerler.
Osmanlıların bu tarihe kadar Doğuda pek işleri olmamış. Avrupa cehanında
genişliyorlar. 1517 Çaldıran muharebesini hep biliriz. Şah İsmail, batıya
yayılma niyetlerine karşın, o tarihte Yavuz Sultan SelimI göğüslemeye hazır
değildir. Osmanlı ordusunun tutunmasını zorlaştırmak için geri çekilirken etrafı
ateşe verir.
Şah İsmailin yaktığı bu köyler Ermeni köyleridir.
Binlerce Ermeni zorunlu olarak yollara düşerlerken, Sultan Selim, Çaldıran
muharebesi kazanır, başkent Tebrizi alır. Ancak söylediğim gibi Osmanlının en
azından o günlerde doğuda gözü yoktur, bırakır geri dönerler. Fakat Safavi
hanedanı ile Osmanlılar arasındaki savaşlar devam eder. Sonunda 1555de
Ermenistanın batı bölgelerini Osmanlılara, doğu bölgelerini İrana bırakan bir
antlaşma imzalanır ama bunun da ömrü uzun sürmez. 1578, sonra tekrar 1590
Osmanlı seferlerinde Tebriz bir kaç el değiştirir.
Güçlü devletler savaşırlarken arada kalmak Ermeni halkının kaderi gibidir.
Uzun savaş yıllarında müthiş bir trafik oluşur: Tebriz, Karabağ ve Nahçivanda
yaşayan Ermeniler İstanbula gelirlerken, İran, onlardan boşalan topraklara Van
Ermenilerini yerleştirir. Nitekim, Tebrizli Araken gibi Şahın tehcir
hareketlerinin ve Türk-İran savaşlarının Ermenistanın boşalması ve halkının
derin acılara gark edilmesinin müsebbibi olarak gören Ermeni tarihçileri vardır.
İşin bir diğer tarafı Van gibi boşalan vilayetlere Sultan Selimden itibaren
göçebe Kürt aşiretleri yerleştirilmesidir. Ermenistan topraklarının
boşalmasının, bölgenin sosyal ve etnik dengesinin Kürtler lehine değişmesinin
başlıca nedeni uzun yıllar devam eden Osmanlı-Safavi savaşlarıdır. Bu uygulama
1600lü yıllara kadar devam eder. Osmanlı devleti Kürt aşiretlerini kontrol
edemeyecek duruma geldiğinde ya da Kürtleri Ermenilere karşı kullanmaya
kalktığında Ermenilerin karşısına ciddi bir sorun olarak ortaya çıktığı
söylenir.
Osmanlı-Safavi çekişmesinin bir diğer sonucu da İran ve Anadolu (ve İstanbul)
Ermenilerinin ayrışmalarıdır.
Öte yandan, hiçbir ulusun tarihi trajedilerden ibaret değildir. Ermeni
göçlerinin 19.yüzyılda Ermeni halkının kültürel ve siyasi dirilişinde büyük rol
oynadığı da bir vakıadır.
Nitekim, bu yıllarda kaleme alınan Avrupa belgeleri Şah Abbası Ermenileri
Türklerden koruyan, refaha kavuşturan lider olarak ulularlar. İran Ermenileri
Müslümanlarla eşit hatta daha büyük imtiyazlar elde ederler. Bu durum İran
Ermenilerinin refah seviyesini arttırır. Cemaat daha bir güvenli olur. Şah
Abbasın Katolik misyonerlerin yollarını tıkamış olması, Ermenilerin bağımsız
kiliselerini kurmalarını, İran ve Irak Ermeni cemaatlerini birleştirmelerini de
mümkün kılar.
Öyle ki, İran Ermenilerinin kilise önderleri zamanla İstanbul ve Kudüsle
rakabete girişirler. İran Ermeni Kilisesinin itibarı Karabağ ve Zangezur gibi
merkezlerin meliklerine de itibar kazandırır. Melikler topraklarını genişletmeye
yönelirler. Sonraki yıllarda Ermeni bağımsızlık hareketlerine öncülük edenler de
bu meliklerin arasından çıkacaktır.
Ne var ki, Şah Abbasın ölümünden itibaren Safavi iktidarı inişe geçer. Safavi
hanedanının gücünü kaybetmesinden sonra hamisiz kalan İran Ermenileri, korunma
hatta kurtarılma için yüzlerini Katolik Avrupaya ve Ortodoks Rusyaya dönmeye
başlarlar ki, bu eğilim 1720li yıllarda başlar.
1720li yıllar, Çar Birinci (Deli) Petronun hüküm sürdüğü yıllar. Şimdi ilginç
bir adam bu Petro. Başlıca hedefi , Rusyayı batılılaştırmaya çalışan adam.
Rusyayı endüstriyel sanatlarla tanıştırmak için tebdili kıyafet Hollandaya
geçip tersane işçilerinin aralarına katılıyor, gemi yapımının inceliklerini
öğreniyor. Amsterdamda Zaandamlı marangoz Peter kimliği ile tersane işçiliği
yapıyor. Dört ay, işçi barakalarında yaşıyor. Gündüz tersanede tomruk taşıyor,
gece geometri ve gemi inşa teorisi öğreniyor. Ancak, Beyaz Denizdren başka yolu
yok. O da yılın beş ayı donuyor.
Bir ara Kırımdaki Azak kalesini alıp, denize ulaşmayı (34) deniyor ama
kumandayı güvendiği bu adamlara verip, kendisinin basit bir topçu subayı olarak
katıldığı savaşı feci bir şekilde kaybediyor. Bir kez daha görüyor ki, ne yapıp
edip modern bir orduya sahip olmalıdır. Bir yıl sonra, bu defa kendisi Don
Kazaklarından oluşturduğu kuvvetlerin başına geçiyor, Azovu alıyor. Soylusu,
köylüsü, işçisi herkese vergi yüklüyor, yabancı ustalar getiriyor, Varonejde,
Karadenizi hakimiyeti altına alacak bir donanma inşa etmeye girişiyor. Bir
defasında elli soylu ve iki yüz hizmetkârdan oluşan bir sahra elçiliği
oluşturuyor ve diplomatlarını Avrupalıları Türklere karşı birleştirmek gibi
uydurma bir görevle yurt dışına gönderirken, aralarına Pyotr Mikhailov adında
bir de gedikli katıyor ki, bu kendisidir. Yanında taşıdığı mühürde, zamanın
bahriye erlerinin sloganı olan Ben bir öğrenciyim, hocalara ihtiyacım var
yazıyor. Kendim tamamen öğreneyim ki, geri geldiğimizde İsa Mesihin
düşmanlarıyla başedebilelim diyor. Kastettiği, İstanbulu almak ve Rusyayı
hapisten çıkarıp, Boğazlardan dünyaya açmak.
Osmanlıya gücü yetmiyor ama kuzeyden Azerbeycan üzerinden İrana inmek için her
fırsatı değerlendiriyor. Ancak, bu defa karşılarında sadece İran kuvvetlerini
değil, güçlenmiş Ermeni meliklerini de buluyorlar.
Bu arada İranda Safavi hanedanı değişiyor, Afşarlar başa gelir. İranın yeni
hükümdarı Nadir Şah sadece Ruslara değil, Osmanlıya da karşı koyan Ermeni
meliklerini vergi muafiyeti ve bağımsızlıkla ödüllendiriyor ama doğu Ermenistan,
özellikle de Karabağda yaşayan Türk aşiretlerinin sırtından. Bu defa da
Azeriler tehcir ediliyorlar. Nadir Şah, bölgeyi Erivan, Nahçivan, Gence ve
Karabağ olmak üzere dörde bölüyor. Erivana ağırlıklı olarak Ermenileri
yerleştirirken, Genceye Azerilere bırakmak gibi uygulamalar girişiyor. Yaşanan
tam bir hercümercdir. Hercümec, Şah Nadirin ölümü izleyen onbeşda artarak
devam ediyor. Tehcir edilen Türk soyular kendi topraklarına geri dönerlerken,
bölge Kürt ve Ermeni aşiretlerinin savaş alanına dönüyor.
Bu arada 1793de Kırımı alan Ruslar, gözlerini bir kez daha Kafkaslara
çeviriyorlar. Ermeni aşiretlerin bir kısmı Ruslarla ittifak yaparken, diğerleri
Şaha sadık kalır.
İkinci Katerina dönemi Ruslarla İranlıların arasında kalan Ermenilerin yaşam
savaşı verdikleri dönemdir. Rusya 1801de Gürcistanı ilhak eder, 1804de dokuz
yıl sürecek olan Birinci Rus-İran savaşı başlar. Ruslar, Karabağ Ermenilerinin
yardımlarıyla doğu Ermenistan topraklarını işgal etmeyi başarırlar. İranın
ordusunu güçlendirme, idari reform vb. gayretlerine karşın, 1826-1828, İkinci
Rus-İran savaşı, Arasın kuzeyindeki bölgenin çarlık Rusyasına geçmesi
önleyemez. Rus Ermenistanı doğar ve Ruslarla Ermenilerinin, deyiş yerindeyse,
kaderleri birleşir.
İzleyen yıllarda 30,000 Ermeninin Rusyaya yerleştiği görünür. 1850lerden sonra
Rus Ermeni tüccarlarının yeni bir refah dönemine önayak oldukları görünür. Nor
Jugha yeniden canlanır, vergiden muaf bir katedral-manastır külliyesine dönüşür.
Okullar açılır. İlk Ermeni dergisi yayınlanmaya başlar.(12) Bu defa Çarın
himayesindeki Ermeni tacirler, Hazar kıyılarında ve Basra Körfezinde
ticarethaneler açar, Tahranda Nasreddin Şaha(13) çevirmenlik, Avrupalılar
nezdinde özel temsilcilik vb. hizmetler vermeye başlarlar.
Balayı bir sure devam eder. Daha sonra Ermeni fedayilerin fazla
güçlendiklerini düşünen Ruslar imtiyazlarını kısma yoluna giderler.
Osmanlı Bankasına düzenlenen terörist saldırından sonra Kafkaslar Umumi Valisi
Prens Golitsîn, bürokraside Ermenileri tasfiye ederek, yerlerine Azerileri
istihdam eder.
1903de Kilise mallarına el koymaya kalkınca, Sultan Abdülhamid gibi silâhlı
saldırıya uğrar. Ağır yaralanır, bölgeyi terkeder.
Bu arada Bolşevik Devrimi ile sonuçlanacak eylemler tırmanmaktadır. 1905 Baku
konferanslarında Daşnak-Azeri mücadelesi tırmandığında, Rusların bir kez daha
Kafkas hakimiyetlerini borçlu olduklarını düşündükleri Ermenilerin yanında yer
aldıkları görülür.
İzleyen Rus destekli Ermeni saldırılarının vahşeti Azerilerin hafızalarına
silinmemek üzere kazınır:
Ermeni-Tatar (Rus imparatorluğunda Azerilere Tatar demek gibi bir yanlış
yapılırdı) katliamının dehşetini artık kimse hatırlamıyor... Ermeni
devrimcileri, özellikle de Daşnaksotun partisi ortaya çıkmadan önce
Transkafkaslarda barış ve düzen vardı. Daşnaklar geldiler ve geleceğin bağımsız
Ermenistanı için Ermeni topraklarının bölünmezliğini sağlamaktan bahsetmeye
başladılar ve Transkafkasya köyleri ırkçı nefret ve ulusal mücadeleye boğuldu...
Ermeni toplumu için Ermeni-Tatar katliamında Daşnaksotunun kendi önemini
kanıtlamak için provokasyon yaptığı sır değildi. Ermeniler iyi insanlardı.
Daşnaklar komşu Tatar (Azerbeycan) köylerine fedayi çeteleri vasıtasıyla
taktik saldırılar düzenleyerek, Azerileri tepkiye zorladılar. Yaptıklarını
geleceğin bağımsız Ermenistanı için, sadece Ermenilerin yaşadıkları topraklar
hazırlamak arzusu ile açıkladılar.
1907-1912 arasında yaklaşık 500.000 Ermeni İran ve Türkiyeden Rus işgali
altında olan Karsa göçtü. Oysa, Erivan ve Elizavetpolu da içeren bu bölgede
Azeriler yaşardı. Rus yetkililerin gözetiminde gerçekleşen bu uygulamanın neden
olduğu sadece ilk savaşta her iki taraftan ölen sayısı 10,000i buldu.
Bu arada Ermenilere bir destek de Amerikalılardan geldi. ABD Başkanı Woodrow
Wilson,(23) Ermenistanın desteksiz varolamayacağı savıyla, sınırlarının
belirlenmesi, Amerikan koruması altına alınmasını istedi. Amerikan Senatosunun
Ermenistanı mandası altına almayı reddetmiş olmasının nedeni Ermeni
meselesinin bir Avrupa davası olması.
Daha iyi örgütlü ve daha iyi silâhlı Ermeniler terörist yöntemlerine ilâveten,
köyleri yakmak, Azerileri topraklarından sürmek gibi taktikler kullandılar.
Propaganda makinesini de başarıyla kullandılar: Türkiyedeki katliamları ve
Pan-İslamizme ilişkin makaleleri kullanarak Rus ve Batı basınının sempatisini
kazandılar. Ancak aynı zamanda Ruslarla olan ilişkilerinde teröre ve rüşvete
başvurmaktan çekinmedikleri gibi Hıristiyan dayanışmasını da suistimal ettiler.
Buna karşın, yasalara uymaktan yana olan Azeriler umutlarını Rus yöneticilerine
bağlamayı sürdürdüler. Azerilerin yaklaşan tehlikenin işaretlerini almalarına,
Rus yetkililerin kışkırtmalarına karşın önlem almakta gecikmelerinin nedeni
budur. İlk kurbanlar görüldüğünde Azeriler olanları kendilerine sakladılar,
taviz verdiler hatta ölü sayılarını gerçek rakamların altında gösterdiler. Bu
nedenledir ki, askeri olsun, siyasi ya da propaganda olsun, Azeriler yangına
körükle gitmemek isterlerken her sahada geç kaldılar.
Şubat ve Ekim 1917 Bolşevik devrimi, yeni bir perde açar. Aynı yıl Tifliste
toplanan Ermeni Kongresi Vilâyeti Sittenin Rusyaya ilhak etmesini ister. Ne
ki, Bolşevikler, Türk Ermenistanının kendi kaderini kendisinin tayin etmesi
gereğine karar verirler. Mayıs 1918de iktidara geldiklerinde Daşnaksotunun
ilk icraatı Azerbeycan ve Türkiyeden toprak talep etmek olur. 1918-1920
Ermeni-Azeri savaşının sadece ilk yılında da 115 Azeri köyü yakılır, yedi bini
aşkın insan ölür, Nahçıvan, Karabağ ve Zenzegur Azerileri göçmek zorunda
kalırlar. Türkiye cephesine gelince: Daşnaksotun liderliğinin başarısız olma
nedeni, Denizden denize Büyük Ermenistan kurmak gibi (Denizden denizeden
kasıt, Karadeniz-Akdenizdir) gerçek gücünü aşan bir hedef belirlemiş olmasıdır.
Yeri gelmişken, günümüzde ABDde yaşayan bir milyon Ermeninin büyük çoğunluğu
1918de bağımsızlığını ilân eden Rus Ermenistanından göçenlerin çocuklarıdır.
Muhtelif isimler altında bini aşkın örgüt altında toplanmış bu insanların
saplantıları da maalesef cinnete varan Türk düşmanlığıdır.
Bu arada: günümüzdeki Ermeni nüfusunun üç milyonu başka ülkelerinin
topraklarında, üç milyonu Ermenistanda olmak üzere altı milyon olduğu
hesaplanmaktadır. 1914 yılında yapılan sayımda Osmanlı topraklarındaki
Ermenilerin sayısı 1,221,850ydi. 1,5 milyon Ermeni vatandaşımıza soykırım
uyguladığımızı söyleyenlere duyurulur!
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(XIV)
Hüccet delil, kanıt demek. Hüccetle müdafaa ya da apologetics Hıristiyan
ilâhiyatının bir dalı. Apologetics, Hıristiyan öğretisini, Hıristiyan
dogmalarını savunmak, kanıtlamak, diğer bir deyişle, dogmalara mazeret
bulmakla iştigal eder.
Örneğin, Hazreti İsanın Allahın oğlu olduğu gibi bir inancın akıldışı ya da
mantıksız olmadığını kanıtlamaya çalışır.
Apolojistler, baba-oğul-kutsal ruh inancının diğer dinlerin inançlarından daha
akla yatkın, ve dolayısıyla insanlığa daha yararlı olduğunu delillendirerek
isbat etmeye çalışırlar.
Apology mazerettir, özürdür. Günümüz İngilizcesinde özür dilemek anlamında
kullanılan apologize sözcüğü de bu kelimeden gelir: apologetics. Kelime, içini
doldurmayan, anlamını karşılamayan oluşumları tanımlamak için de kullanılır.
Köse bir erkeğin sakal bırakmaya heveslendiğini düşünün. Ortaya pek seyrek bir
sakal çıkacaktır, öyle değil mi? Sakal müsveddesi gibi bir oluşum. Apoloji
kelimesi bu anlamda da kullanılır: an apology for a beard denir.
Apolojistler, inanç ya da varsayımlarını kabul ettirmek için sistematik olarak
delil üretirler. Örneğin, Hazreti İsanın Allahın oğlu olduğunun delili Kitabı
Mukaddesdir denir. Kitabı Mukaddes, Tanrı tarafından kaleme alındığı
varsayıldığı için reddedilemez bir kanıt olarak sunulur. Böylece, İsanın
Allahın oğlu olduğuna inanmayanlar, İncil ile karşı karşıya getirilir.
Önlerinde iki seçenek vardır: ya susacaklar, ya da İncilin Tanrı tarafından
kaleme alınmış bir kitap olmadığını iddia etmek durumunda kalacaklardır!
Diyelim ki, çevrenizin inançlarına ters düşebilecek kadar cesur bir
Hıristiyansınız. İsanın Allahın oğlu olduğunu iddia edecek kadar mantıksız
bir kitap Tanrı tarafından kaleme alınmış olamaz dediniz. Apolojistin cevabı
hazırdır: Kitabı Mukaddes Tanrı tarafından kaleme alınmamış olsaydı,
milyonlarca insana mutluluk getirmezdi. Mutluluk getirdiğine göre, Tanrı
tarafından kaleme alındı. Tanrı tarafından kaleme alındıysa İsanın Allahın
oğlu olduğu da doğrudur.
Eskilerin devri bâtıl dedikleri, kısır döngü mantık silsilesi budur.
Başlangıç noktası, İncil Tanrının kaleminden çıktı gibisinden tartışmaya açık
bir ön-kabul. Ön-kabulü destekleyen, İncil milyonlarca insana mutluluk
getirmiştir gibisinden bir delil. Şimdi siz İncil milyonlarca insana mutluluk
getirdiği doğru ama İncil yüzünden bir o kadar da adam öldü. Engisizyonlar diye
birşey var diye itiraz edecek olsanız, Evet insanlar öldüler, çünkü İncili
iyi okumamoşlardı şeklinde bir cevap alırsınız. İyi okumuş olsalardı,
engizisyonlar olmazdı, falan.
Diyeceğim, apolojistlerin elinden kurtuluş yoktur! Önkabule dayandırdıkları bir
sonucu desteklemek, daha doğrusu sonuca mazeret bulmak için habire delil
üretirler. Bunu yapabilmek için de sürgit kulvar değiştirirler. Bir meseleyi ele
alıp baştan sonra mantık çerçevesinde tartışamazsınız. Az önce verdiğim örnekte
olduğu gibi, konu İsa gibi bir faninin Allahın oğlu olup olamayacağı konusundan
çıkar, kendinizi Kutsal Kitabın milyonlarca insana mutluluk getirmiş olması (ya
da olmaması) gibi Hazreti İsanın sulbü ile ilgisi olmayan birşeyleri
tartışırken bulursunuz.
Dediğim gibi, Apolojistler, dogmalarını destekleyecek bitmez tükenmez gerekçeler
üretirler. Yeri gelmişken, son yıllarda ürettikleri bir delil de Körfez
Savaşıyla ilgiliydi. Efendim, Kutsal Kitabın Vahiy bölümünde Kudüste iki
inananın öldürüleceğine ve sokakta yatan naaşlarını bütün dünyanın üç gün
boyunca seyredeceğine dair bir kehanet varmış. Ve bu kehanet doğru çıkmış!
Çünkü, Körfez Savaşı sırasında canlı yayın yapan CNN televizyonu, iki kurbanın
bedenlerini canlı yayında ve günlerce bütün dünyaya göstermiş! Kutsal Kitabı
yazan tanrının ta kendisi olmasaymış, bu kehanet nasıl gerçekleşirmiş! 2000 yıl
önce televizyon mu varmış!
Apolojistlerin bir diğer özellikleri de iddialarını zayıflatabilecek olgu, olay
hatta cürümleri inkâr etmeleridir! Örneğin, Kitabı Mukaddes, 2000 yıl önce
yazılmadı, İsanın ölümünden yüz yıl sonra derlendi deseniz dinletemezsiniz,
çünkü davalarını zayıflatacağını düşündükleri bu veriyi anında hasıraltı
edeceklerdir!
Nitekim, Roma İmparatoru Konstantinin Hıristiyanlığı kabulü ile birlikte
Avrupanın Karanlık Çağlara girmiş olmasına da mazeret üretmekte
gecikmemişlerdi.
Karanlık Çağlar mâlum Avrupanın kültür ve sanatta eski Yunanın ve Romannın
gerisine düştüğü, bilimsel faaliyetin son bulduğu yüzyıllar. 1330lu yıllarda
ünlü düşünür Petrarkla başlayan entelektüel kıpırdanma Avrupa Aydınlanmasına
giden süreci de başlatmıştı. Ancak Apolojetikler iddialarından vazgeçmediler.
Hıristiyanlığın Roma İmparatorluğu ve insanlık için yararlı olduğunu ısrarla
savundular, Karanlık Çağlara mazeret üretmeyi sürdürdüler. Yunan ve Roma
düşüncesine burun büküyorlar, Hıristiyanların uğradıkları baskıları, zulümleri
abartıyorlar, bir yandan da İsevilerin Roma toplumundaki rollerini yücelttikçe
yüceltiyorlardı.
Seçici algılama derler, binbir olaydan sadece işinize gelenleri, davanızı
yürütmenizi kolaylaştıracak olanları seçer, işinize gelmeyenleri yoksayarsınız.
Apolojistler, seçici algılama üstadlarıydılar. İşlerine gelmeyen hadiseleri
hasır altı eder, işlerine gelen olgu ve olayları büyük bir belâgatla
abartırlardı.
Öte yandan, seçici algılama uzak geçmişle sınırlı bir uygulama değildir.
Örnekerine yakın tarihite hatta günümüzde rastlanır. Meselâ, ırkçılar. Irkçılar,
büyük apolojistlerdir! Beyaz Adamın üstünlüğüne, Ari ırkın mükemmelliğine toz
kondurmamak için üretmeyecekleri kanıt, üstünü örtmeyecekleri olumsuzluk yoktur!
Aynı şekilde, adanmış toplum mühendisleri, ideologlar, iktidar peşinde koşan
entelijensiya!
Bu gruplar insanlık için neyin en doğru ve en iyi olduğuna karar vermeye
görsünler! Geçtiğimiz yüzyılda Bolşeviklerin, Nazilerin yaptıkları gibi
milyonları itlâf etmekten, temizlemekten kaçınmayacaklardır. Gönül, insanlığın
önyargıya dayalı davaları geride bıraktığını düşünmek istiyor ama ne yazık ki,
öyle değil.
Bugün bile güçlülerin ideolojilerini ihraç etmek adına göze almayacakları savaş
yok gibidir. Ortak yanları belâgattır. Hıristiyan apolojetikleri insanlığı
kurtarmak için oğlunu feda eden Babayı efsaneleştirirlerken, Bolşevikler her
türlü kötülüğün temelinde yatan özel mülkiyeti lânetler, günümüz neo-liberalleri
de serbest pazar ekonomisine methiye düzerler.
Buna karşın, apolojetik sıfatı, artık davalarını yürütmek için sistematik
olarak delil üreten, ön-yargılara gerekçe bulan, karşı tarafı dinlemeyen insan
topluluklarını ya da bireyleri nitelemekte kullanılır oldu. Bu bakımdan,
apolojist olarak anılmak artık iltifat sayılmıyor.
Dahası, Apolojistler, amaçlarına ulaşmak için gerçekleri hasıraltı etmekle,
kötülükleri aklamakla suçlanıyorlar, hatta muğfil oldukları söyleniyor.
Muğfil yani insanları iğfal eden, aldatanlar anlamında.
Dahası, günümüzde kullanılan spokesperson ya da sözcü kelimesinin de
apolojistin yeni çeşitlemesi olduğundan bahsediliyor. Apolojist saygınlığını
yitirmiş bir sıfat olduğundan yerini tarafsız ses veren sözcü kelimesine
bırakmıştır deniyor. Aslında, sözcü de, tıpkı bir apolojetik gibi verili bir
davanın partizan yani yanlı sunucusu olup, aralarındaki tek fark belâgat
farkıdır.
Günümüzde bir sözcü yanlı olduğunu açık etmemeye özen gösterdiği için, klasik
belâgattan, hamasetten uzak durmaya, yansız bir dil kullanmaya çalışır. Hepsi
bu.
Apolojist gelenek, özellikle de siyasette yaşatılıyor. Uluslararası arenadaki en
başarılı örneklerine İsrailde rastlanıyor. Şöyle ki, Filistinliler, ne denli
doğru, haklı ve gerçekçi olurlarsa olsunlar, İsrailin tutumuna her durumda
mazeret bulacak bir apojetik daha doğrusu apolojetikler ordusu çıkıyor.
Örneğin, İsrail, Filistin göçmen kamplarını bombalamaya mı niyetlendi,
apolojetikler ordusu derhal harekete geçiyor ve meselâ Filistinin yeni lideri
Abu Mazenin uygunsuz kişiliğinden söz etmeye başlıyor.
Uluslararası medya tekellerinin günümüz apolojetiklerinin işlerini
kolaylaştırdığı ayrıca bir vakıa. Maksat, üzüm yemek değil, bağcı dövmek
olduğunda apolojistler uluslararası medyanın sunduğu olanakları büyük bir
maharetle kullanıyorlar.
Hıristiyan apolojistlerin en yaman hasımları rasyonalistlerdi.
Rasyonalistler, gerçeke inanç, dogma ya da Kutsal Kitapın öğretileri ile
değil, mantıkla, sınama/deneme yani bilimsel yöntemle varılabileceğini
savunanlar; elle tutulur, ölçümlenebilir verilere dayanan bilimsel yöntemden
yana olanlar. Hazreti İsa Allahın oğludur gibi bir ön-hükümden başlayıp, bu
hükmü doğrulayacak deliller üretmektense, kanıtlardan yola çıkıp sonuca varmaya
çalışanlar. Ancak, rasyonalizm ya da akılcılık ille de tanrı-tanımazlık değil.
Gerçeği sadece ve sadece inanç temelinde yapılandırmaya karşılar. Tanrı
tanımaz rasyonalistler olduğu gibi, Albert Einstein gibi dindar rasyonalistler
de var. Einstein, malûm, dünyayı sarsan buluşlarına Tevrattan değil
gözlemlerden yola çıkarak, bilimsel yöntemle ulaşmıştı.
Bilimsellik veri ister. Rakam ister, delil ister. Objektivite, nesnellik
ister. İsanın Allahın oğlu olduğuna inanıyor olmanız, Hazreti İsayı tanrının
oğlu yapmaya yetmez. Aynı şekilde, diyelim, Türklerin Ermeni soykırımı
yaptığına inanıyorsunuz. İnanıyor olmanız yetmez, kanıtlamanız gerekir.
Bu nedenledir ki, soykırım iddialarının ve aksinin belgelendirilmesi gerekir.
Yani, gelmiş geçmiş tüm arşiv belgelerinin ortaya dökülmesi, değerlendirilmesi
gerekir.
Eğer bu yapılmıyorsa, arşiv belgelerinin ortaya dökülmüyor ya da dökülmesi şu ya
da bu biçimde engelleniyor, veriler hasıraltı edilmeye çalışılıyorsa dikkat
kesilmek gerekir! Çünkü, üzüm yemek değil, bağcı dövmeye yönelik bir hüccetle
müdafaa yani apolojist yöntemidir! Siz istediğiniz kadar tersini kanıtlayan
veri sunun, ben bildiğimi okurum tutumudur ki, tartışmanın ötesinde çatışma
kışkırtır.
Geçtiğimiz günlerde Boğaziçi Üniversitesinde toplanması plânlanan
İmparatorluğun Çöküşünde Osmanlı Ermenileri: Bilimsel Sorumluluk ve Demokrasi
isimli konferansa yönelik eleştirilerin nedeni de budur. Konferansı
tertipleyenler, oturumu belgelere kapattıkları için bilimsel değil, apolojetik
bir görünüm vermişlerdir. Siz ne derseniz deyiniz, biz soykırım yapıldığını
biliyoruz türünden bir görüntü ki, doğrusu bence de savunulması mümkün olmayan
bir pozisyondur. Ve ertelenmeseydi sadece diğer apolojistlerin yani diaspora
Ermenilerinin tezlerini desteklemeye yarayacaktı.
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(XV)
Akıl sağlığı dediğimiz kavramı, hemen hepimiz, birey bağlamında düşünürüz.
Yaygın kültürün de hastalanabileceği olgusu üzerinde hemen hiç durulmaz. Oysa,
toplumsal patoloji diye de bir olgu var. Toplumlar da hastalanabiliyorlar.
Sosyal psikologlar, toplumların hastalanmış olduklarını doğal işlevlerini
göremez hale gelmeleri olarak tanımlıyorlar.
Bir toplumun en doğal işlevi hayatta kalmak. Hayatta kalmak, ve tarihin
derinliklerine gömülüp kalmamak. Aztekler, İyonyalılar, Hititliler, Finikeliler,
adları unutulmuş, kabirleri dağılmış nice diğer kavimler gibi, bir efsaneye, bir
masal kavme dönüşmemek. Diriliğini muhafaza etmek. Bir toplumun, bir ulusun
olmazsa olmaz işlevi bu.
Hayatta kalabilmenin, diri kalabilmenin şartı, değişen dünyaya uyum sağlamak.
Sadece kuraklık, erozyon vb. gibi değişen fiziki şartlara değil, değişen
teknolojiye, inançlara, değer yargılarına, dünya görüşlerine de uyum sağlamak.
Gelin görün ki, olayın kilitlendiği nokta da bu!
Sosyal psikologlar, değişen dünyaya uyum sağlayamadıklarını düşünen toplumların
zaman içinde aşağılık kompleksine kapıldıklarını, hatta kendilerine karşı bir
nefret geliştirdiklerini söylüyorlar.
Değişen dünya değerleri ile başedememiş, değişen dünyaya ayak uyduramamış,
gerisinde kalmış olmak duygusunun öz-nefreti kışkırttığı gözlemleniyor.
Kendilerini gelişmiş oldukları kabul edilen toplumlardan aşağı gören kavimler,
öfkelerini kendilerine yöneltiyor, kendilerinden nefret eder oluyorlar.
Öz-nefreti en derinden yaşayanların ırkçılık kurbanları oldukları biliniyor.
Örneğin, Güney Afrika yerlileri gibi uzun yıllar ırk ayrımı altında ezilen
toplumlar, çareyi kendilerinden kaçmakta buluyorlar. Kendilerinden kaçmak,
ezenlere benzemek, ezenlere katılmak için uğraş verir oluyorlar.
Bu uğraş, kıvırcık saçlarını düzleştirmeye kalkmaktan, cilt rengini
beyazlaştırmaya, giyim kuşam değiştirmeye varıncaya kadar çeşitli biçimlerde
kendisini gösterebiliyor.
İnsanın egemen toplumun bireylerinden farklı olmadığını kanıtlayabilmesi için
saçının kıvırcığından, cildinin renginden, burnunun şeklinden vazgeçmek zorunda
kalması hazin. Ama işin fiziki tarafı daha bir kolay hallediliyor. Zor olan,
toplumun içine işlemiş geleneklerden, inançlardan, değer yargılarından
vazgeçmek. Buna rağmen, kendilerinden nefret eden toplumların baskın toplumların
dünya görüşlerini benimsemek yarışına girdikleri görülüyor. Ne var ki, kişinin
onlardan birisi olduğunu kanıtlamak için kendi kimliğini iptal etmek zorunda
kalması, akıl sağlığını da tehdit ediyor.
Kimliğini iptal eden insan, herşeyden önce, vurdumduymazlaşıyor. Ne öz, ne de
üvey toplumuyla duygudaşlık empati geliştirebiliyor. Apolitik oluyor. Etliye
sütlüye karışmazmış, dünya umurunda değilmiş gibi duruyor ama bir o kadar da
tedirgin. Deprasyona yatkın, hatta aşırı durumlarda, madde bağımlısı. Kendisine
duyduğu muhabbet soğumuş olduğundan, ihtihar eğilimli.
Aynı semptomlara toplumlarda da rastlanıyor. Kendilerinden memnun olmayan
toplumlarda yeşeren popular kültür, toplumu dıştan bakıldığında
vur-patlasın-çal-oynasın kabilinden sahte coşkuya sevkeden bir görüntü veriyor.
Oysa aslında yaptığı kendisini cezalandırmak.
Kendinden nefret, ayna-kimliği diye bilinen kavramla yakından ilişkili. Sosyal
psikologlar, ayna-kimliğini, kişinin ya da toplumun kimliğini başkaları
tarafından nasıl görüldüğü esası üzerine yapılandırıldığı durum olarak
açıklıyorlar. Böyle durumlarda kişinin ya da toplumun kimliğini belirleyen,
başkalarının onlar hakkındaki görüşleri oluyor. Yani, başkaları, bu durumda
baskın toplumlar, sizin hakkında olumsuz düşünüyorlarsa, siz de kendi hakkınızda
olumsuz düşünmeye başlıyorsunuz.
Kendimizden bir örnek vermek gerekirse, baskın toplumlar Türklerin meselâ
barbar olduklarını düşünüyorlarsa, doğru olsun olmasın, bir zaman sonra
Türkler de kendilerinin barbar olduklarına inanabiliyorlar. Bu durum, bizi biz
yapan değerlerden, yani kendimizden nefret etmeye kadar gidebiliyor.
Kendisini böylesi bir ruh halinde bulan kişi, Türk toplumuna yabancılaşıyor.
Türk toplumuna yabancılaşırken, kendisine de yabancılaşıyor. Baskın toplumların
kendisini aşağıladığını düşüncesi, kendi kendisini aşağılamasına neden oluyor.
Böylece yerleşen aşağılık kompleksi, kişiyi baskın toplumlarının değerlerini
benimsemeye yöneltiyor.
Ancak, bu defa da psikolojik dengesizlikler meydana geliyor; çünkü, kişi ne
kendi arkaplânını tümüyle reddedebilmiş, ne de öykündüğü toplumun değerlerini
tümüyle kabul edebilmiştir. İki arada bir derede kalmış olmak daha da rahatsız
ediyor. Bu defa iş özgün kimliğini inkâr etmeye veya red etmeye gidiyor.
Öte yandan, kimliğin reddedilmesi, ben onlardan değilim iddiası gerekçe
istiyor. Yani, kişinin karşılaştığı olumsuzlukları kendi dışında birilerine
maletmesi, diğer bir deyişle, kendisini içinde bulduğu duruma mazeret üretmesi
gerekiyor. Örneğin, Yahudi soykırımını gerçekleştirmiş bir milletin çocuğu
olmaktan hicap duyan Almanlar, olumsuzluğu Nazi yöneticilerine mal edip,
vicdanlarını aklamayı seçmişlerdi. Benzer bir biçimde Ruslar, milyonlarca
insanın sosyalizm yolunda telef olmuş olmalarını Stalin yönetimine malettiler.
Bize gelince: son zamanlara kadar bizdeki eğilim, ekonomik geri kalmışlık dahil
tüm olumsuzluklardan Osmanlı yönetimini sorumlu tutmak şeklindeydi. Nitekim,
Tevfik Fikretin, Sultan Abdülhamide suikast düzenleyen Ermeni teröristi öven o
korkunç Bir anlık gecikme şiiri de bu ruh halinin bir göstergesidir. Fikret,
malûm, dönemin en pırıltılı yabancı okulu Robert Kolej öğretmenlik yapıyordu,
biricik oğlunun yabancılaşma serüveni de hıristiyan papazı olmasıyla sonuçlandı.
Yakın zamanlarda yükselen eğilim, Osmanlıya az da olsa sahip çıkarken,
olumsuzlukların kaynağını muğlak bir devlet kavramında aramaya yöneldi. Muğlak
diyorum, çünkü bugün bile hakim söylemde devlet ile hükümet arasındaki
ayırım net değildir.
Bununla birlikte, tüm olumsuzlukları devlete yüklemek adetten oldu. Örneğin,
hantal devlet saptaması, ekonomide kamu iktisadi teşebbüslerinin
özelleştirilmesiyle sonuçlanırken, yönetimde mahalli idarelerin güçlendirilmesi,
sivil toplum örgütlerinin önlerindeki engellerin kaldırılmasını getirdi. Devlet
millet için vardır, millet devlet için değil disturu, bireylerin yolunu açtı,
özel girişimciliği teşvik etti. AB yasalarına uyumu kolaylaştırdı. Gecikmiş
reformları hızlandırdı.
Bütün bunlar, toplumumuzun hayatta kalabilmesi, değişen dünyaya uyum
sağlayabilmesi için gerekli olduğu düşünülen değişimlerdi. Ne var ki, zaman
zaman, bu çabaların, deyiş yerindeyse, ipin ucunu kaçırdıkları da olmadı değil.
Avrupanın gerisinde kalmışlık duygusunun kendimizden nefret etmemizi değilse
bile, kendimize yabancılaşmamızı körüklediği bir vakıa. Ve yabancılaşmanın ilk
dünah keçisi de hemen her zaman devlet oluyor!
Türkiye Cumhuriyetini TC rumuzunu kullanarak aşağılama gayretlerini
bilirsiniz. Son zamanlarda bu gayretlere bir de resmi olduğu belirtilen her
söylemin reddedilmesi gerektiği şeklinde bir eğilim eklendi. Devletin ak
dediğine, kara, kara dediğine ak denmesi neredeyse adet haline geldi.
Bu eğilimin örneklerinden birisi de geçtiğimiz günlerde toplanması plânlanan
İmparatorluğun Çöküşünde Osmanlı Ermenileri: Bilimsel Sorumluluk ve Demokrasi
isimli konferanstı.
Tartışmalı konferansı öneren akademik ünvan sahibi üç hocamız, konferans
davetlilerini tesbit ederlerken, resmi tarihçi olmakla suçladıkları, diğer
başka hocalarımızı aralarına almayacaklarını ilân ettiler.
Resmi tarihçilerden kasıtları, tezlerini devlet arşivlerinden elde ettikleri
bulgulara dayandıran, konuya ilişkin yargıları Türkiye Cumhuriyeti devletinin
tezleriyle örtüşen bilim adamlarıydı! Dahası, dinlemeyeceklerini ilân ettikleri
bilim adamlarının aralarında Halil İnalcık, İlber Ortaylı gibi dünya çapında
isimler de vardı. Tepkiye neden olan da, konferansı tertipleyenlerin bu
tutumları oldu.
Tertip komitesinin Ermeni soykırımının bir vakıa olduğunu defatle ilân etmiş
insanlardan oluşması, konferansın peşin bir hükümle yola çıktığı, amacının ilân
edilmiş bir peşin hükmü delillendirmek, Ermeni soykırımının bir vakıa
olduğunu kanıtlamak1 olduğu şeklinde bir izlenim yarattı. Tertipleyenlerin
davranışları bir yanıyla müthiş bir yabancılaşmanın, hatta öz-nefretin işareti
gibi göründü; diğer bir yanıyla da arşivler ne derse desin, biz soykırım
yapıldığını kanıtlayacağız gibisinden, savunulması mümkün olmayan apolojetik
bir görüntü verdi.
Bu arada Apologetics malûm, Hıristiyan ilâhiyatının bir dalı. Hıristiyan
öğretisini, Hıristiyan dogmalarını savunmak, kanıtlamak, diğer bir deyişle,
dogmalara mazeret bulmakla iştigal eder. Söz konusu konferans da tek yanlı
olacağını baştan ilân edildiği için, apolojetik bir tutumla diaspora
Ermenilerinin tezlerine kanıt üretmek üzere toplanıyormuş gibi oldu.
Konferansın düşünce özgürlüğü gibi, demokrasi gibi günümüzün popüler kavramlarla
açıklanması da mümkün olmadı. Çünkü, bir, muhalefeti, bu durumda resmi tarihçi
dedikleri kesimleri, dışlayan bir konferansın nesnelliğinin sorgulanması
açınılmazdı.
İkincisi, bilimsel verilerle demokrasinin ilişkisi kurulamadı. Şöyle ki,
bilimsel veriler örneğin dünyanın yuvarlak olduğunu kanıtlıyorlarsa, düşünce
özgürlüğü adına tersini savunmanın abesle iştigal olacağı açıktı. Bilimsel
verilerin gerçekliği demokratik oylamaya konulamayacağına göre, geriye tek bir
seçenek kalıyordu: konferansı tertipleyenlerin saklı bir acendaları olduğuna
hükmetmek. Tepki doğuran, daha doğrusu üzüntü veren de bu ihtimal oldu. AB
ülkeleri parlamentolarının ardarda aldıkları kararlara, az sayıda da olsalar
bizim kendi aydınlarımızın çanak tutuyor olmaları olasılıkları infial yarattı.
Pir Sultanın idam sehpasına götürülürken dillendirdiği sitemi hatırladık:
düşmanın attığı taş değil, Yarin attığı bir gül zul gelir bana! Zor gelen,
kendi aydınlarımızın karşı safta yeraldıklarını düşünmek oldu.
İyi de, Ermeni soykırımı olmadığını içine sindiremiyen bir Türk aydını ne
yapmalıydı? Bunun cevabı da çok basit görünüyordu: Ermeni soykırımının bir vakıa
olabileceğinden kuşkulanan bir Türk aydınının yapması gereken verileri
sorgulamak, arşivlerdeki verileri geçersiz kılan başka verilerler varsa onları
bulup ortaya çıkarmak olmalıydı. Ancak bunu yapabilmek için resmi tarihçi
olmakla suçladıklarının ellerini görmeleri gerekirdi. Konferansı, resmi, ya da
değil, verilere kapatmak olayı bir fact-finding misyonu olmaktan çıkaracak,
apolojist hareketine döndürecekti.
Konferans ertelendiği için, toplanmış olsaydı nasıl bir sonuç verirdi bunu
bilmiyoruz. Nitekim, ertelenmesine neden olan tepkileri gereğinden fazla sert,
hatta anti-demokratik bulanlar da çıktı. Ancak, soykırım ithamına ilişkin
verilerin arşivlerde olduğu, bir toplumun arşivlerini bireylerin değil, ister
istemez devlet kurumlarının muhafaza ettikleri de bir vakıadır. Devlet
tarafından muhafaza edilen arşivleri inceleyen bilim adamlarının vardıkları
sonuçlar, resmi tezle örtüşüyorsa, bunda bir çapanoğlu aramak, bu bilim
adamlarını ikinci sınıflıkla ya da devlet dalkavukluğu ima eden resmi
tarihçilikle suçlamak yakışıksızdı. Yakışıksız olmanın ötesinde, bir tür
düşmanlık değilse, öz nefrete, düşmanlığa işaret ediyordu. Peki, neye düşmanlık?
Gördüğümüz kadarıyla resmi ses veren her türlü söyleme düşmanlık! Ağızıyla kuş
tutsa da resmi söyleme düşmanlık, resmi söylemden nefret. Bu izlenim de bizi
sohbetimizin başına döndürüyor: Toplumlar da hastalanabiliyorlar. Hastalanan
toplumların hayatta kalmak, yeryüzünden silinmemek gibi en doğal işlevlerini
bile göremez hale geldikleri görülüyor.
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(XVI)
Öyle alışmışız ki Batıyı sorgulamamaya, en garip, en çelişkili uygulamalarını
bile adeta doğal karşılıyoruz. Kendi ülkemizde rastlasak şiddetle karşı
koyacağımız gelişmelere onlardan geldiğinde tepki vermiyoruz. Tepki vermemekten
de öte, vardır bir bildikleri şeklinde kabulleniyoruz. Örneğin, insanların
düşüncelerinden dolayı suçlanamayacakları gibi, ifade özgürlüğü gibi temel
demokratik haklar ihlâl edildiklerinde, bu ülkenin sağcısı da solcusu da ve
haklı olrak ayağa kalkar! Oysa, olan aynen budur ve biz Batıdan geldiği için
olsa gerek, susuyoruz. Evet, Nefret Yasalarından bahsediyorum.
Hate Laws ya da Bias Laws dedikleri Önyargı Yasalarından.
Tarih, 6 Nisan 1999. Amerika Birleşik Devletlerinin pek "karizmatik" Başkanı
Bill Clinton, Kongre'de yaptığı konuşmada Nefret Yasalarının bireylerin cinsel
tercihlerinden doğacak suçları da kapsamına alacak şekilde genişletilmesini
istiyor. Ve şu kelimelerle: "'Nefretten Doğan Suçları Önleme Yasası' 21. yüzyıla
girerken kendimize ve dünyaya 'doğru'yu vaaz etmeye ve uygulamaya kararlı
olduğumuz gerçeğini iletmekte önemli bir sembol olacaktır."
Başkanın cümlesindeki üstenci tavra bakar mısınız? Dünyaya doğruyu vaaz
etmek Kelime aynen bu vaaz etmek. Anlam Türkçe çeviride sertleşmiş değil,
Clinton, bir papaz gibi, preach etmekten bahsediyor nitekim İngilizcede
papazın karşılığı da preacherdır.
Başkanın vaaz ettiği "'Nefret Suçları Listesi" diye bir liste var.
Genişletilmesini istediği bu liste. Peki, "Nefret Suçu" nedir?
Nefret Suçu, "'Öteki'nin gerçek ya da varsayılan 'nitelikleri' nedeniyle gadre
uğradığı... yani, mağdurun şahsının değil, temsil ettiği varsayılan
niteliklerinin 'cezalandırıldığı' durumdur" şeklinde tanımlanıyor.
Karmaşık bir tanım gibi duruyor ama değil. Şöyle ki, "'öteki'nin gerçek ya da
varsayılan 'nitelikleri'"nden kasıt, ırkı, gelenekleri ya da âdetleri oluyor. Bu
çerçevede, kötü şöhretli Klu Klux Klan'ın zencilere yönelik suçları "Nefret
Yasaları" kapsamına giriyor. Nefret yasalarının bir adının da "önyargı yasaları"
olması bundan.
Clinton, Kongredeki konuşmasında eşcinsellerin "gelenek ve âdetleri nedeniyle
ayrımcılığa uğramaları halinde, saldırganların artırılmış ceza görmelerini
istediğini söylüyor.
Meğer, ilk nefret yasaları 1969da çıkmış. Amaç, engelli, göçmen ya da yaşlı
oldukları için saldırıya uğrayan ABD yurttaşlarını korumakmış. Amerika Birleşik
Devletleri farklı bir toplum tabii. Ülkelerinde "nefret tacirleri" anlamında "Hatemongers"
dedikleri gruplar var. Ve FBI suç istatistikleri Amerikada renkleri,
cinsiyetleri, etnik kökenleri, dini inançları, cinsel tercihleri ya da sırf
ileri yaşları nedeniyle saldırıya uğrayan topluluklar olduğunu gösteriyor.
Devlet "Sevilmeyen gruplar" olarak nitelendirdikleri bu insan gruplarını ve
onların kurdukları dernekleri, nefret tacirlerinin saldırısından kurtarmaya,
koruma altına almaya çalışmış. Nefret tacirlerinin en çok tanınanlarından
birisi, "Beyaz Aryan Direnişi" isimli hareketmiş. Beyaz Aryan Direnişi birden
fazla neo-nazi sivil toplum örgütü tarafından yürütülmekteymiş. Bunlara karşı,
sevilmeyen gruplar kendi sivil toplum örgütlerini kurmuşlar ve Nefret Yasaları
şemsiyesinin altına sığınmışlar. Meselâ, Amerikan toplumunun alt basamaklarında
yeralan çekik gözlülerin kurdukları "Asya Pasifik Amerikalılarına Karşı
Saldırıları Denetleme" derneği, meselâ, eşcinsellerin kurdukları "Ulusal Gay ve
Lezbiyan Görev Gücü," çeşitli Yahudi dernekleri, zenci sivil toplum örgütleri
vb.
Nefret Yasaları, 80li yılların başlarına kadar ırk, din ve etnik kökenden
kaynaklanan önyargıların cezalandırılmasını öngörürlermiş. Clintonun 99
konuşmasından sonra cinsel tercihleri de kapsayacak şekilde genişletilmişler.
Saldırı, gasp, cinayet gibi, zaten ceza kanununun kapsamında olan suçlar, bu
suçlar bir de "Nefret Yasaları"nın kapsamına giriyorlarsa, cezalar daha da
artıyor. ABD'nin Wisconsin Eyaletinde, meselâ, saldırganın kurbanına ırkı, dini,
etnik kökeni, cinsel tercihi vb. niteliklerinden hazetmediği için zarar vermiş
olduğunun ispatı halinde, suçlunun cezası katlanıyor.
Nefret suçlarının adi suçlardan daha ağır cezalandırılmaları lâzım, çünkü adi
suçlar tek tek kişilere zarar verirken, nefret suçları insan gruplarını tehdit
ediyor diyorlar.
İyi hoş da, sanığın asıl niyetinin ne olduğunu saptayacak olan merci kim?
Savcılık. Yani, şimdi diyelim, New Yorkta yaşayan Türk asıllı bir yankesici,
sokakta bir adamın parasını çarptı. Yasaların yankesilik için öngördüğü ceza da
üç yıl hapis olsun. Şimdi bir an parasını çarptıran adamın Ermeni asıllı
Amerikalı çıktığını düşünelim! Yandı bizim yankesici! Çünkü, savcılığın
"önyargı" ya da "nefret" gibi dürtülerle hareket ettiğini saptaması halinde,
sadece hırsızlıktan değil Nefret Yasalarından da içeri girmesi söz konusu
olacak! Cezası katlanabilecek!
Savcı sanığın aklını mı okuyor, sanığın asıl niyetinin para bulmak mı, Ermeni
dövmek mi olduğuna nasıl karar verebilir diye soracak olursanız, olayın
arkaplânının araştırıldığını söylüyorlar. Olayın arkağlânından kasıt sanığın
arkaplânı ya da olay anında orada bulunan tanıkların ifadeleri suçun nefret suçu
olup olmadığını tesbit etmek için yeterli oluyorlarmış. Başka kanıtlar da
bulunabilirmiş. Örneğin, günlükler sanığın psikolojisi hakkında fikir verirmiş.
Buna karşın, suçun niteliğine ilişkin son sözü söyleyenler güvenlik kuvvetleri
ve tahkikat savcısı olurmuş.
Az önce söylediğim gibi, yandı bizim Türk asıllı yankesici! Savcılar Amerikalı
bile olsalar sanıkların düşüncelerini okumak gibi bir beceri
geliştiremiyeceklerine göre, madem ki yankesici Türk, parasını kaptıran Ermeni
asıllıdır; o zaman suç Nefret Yasaları kapsamına girer, çünkü Türkler
Ermenilerden soykırım yapacak kadar nefret ederler deneceği kesindir!
Dahası da var: "tecavüz" kavramı, sadece fiziki değil, lâf atmak gibi, atışmak
gibi sözlü tecavüzleri de kapsıyor. İnsanların rahatlarını kaçıran, tedirgin
eden, ürküten, korkutan her davranış "tecavüz"e giriyor.
Yazılı ve sözlü sövgü, tehdit, taciz, duvar yazısı, vandalizm/tahripkâlık,
önyargının neden olduğu saptanan yumruklaşmalar; efendim, gamalı haç gibi gibi
ırkçı semboller, internet, telefon ya da diğer biçimlerde iletilen nefret
mesajları," vb. vb. Nefret Yasaları uyarınca yasaklanıyor.
"Holocaust" mâlum Kıyamet demek. Yahudilerin uğradıkları soykırıma Holocaust
deniyor. West Virginia eyaletinde yaşayan George Dietz isimli bir yayıncı
varmış. Yahudilerin soykırıma uğradıkları iddialarının aslı olmadığını,
soykırımın diye birşeyin gerçekleşmediğini iddia eden bu adam, 80'li yıllarda "Holocaust"
kelimesini "Holohoax" (holo-sahterkâlık) olarak değiştirip, iddialarını
kanıtlayan bir takım vesikaları internet üzerinden yaymaya kalkınca, Nefret
Yasaları yakasına yapışmış. Neden, çünkü Nefret Yasalarına göre Yahudi soykırımı
yoktur iddiası ABDde suçtur. Yahudi soykırımının bir vakıa olduğu Amerikanın
21. yüzyılda dünyaya "vaaz etmeye ve uygulatmaya kararlı olduğu "doğru"lardan
birisidir.
Olay bununla bitse iyi. Ancak bitmiyor. Nefret Yasaları soykırım sözcüğünü
tanımlarken Türkiyeye referans vermeyi ihmal etmiyor Şöyle: "Terimin modern
kullanımı bir halkın kısmi yok edilişini de kapsar. Nazilerin başlattığı
Holocaust'a ilâveten, 1918'de Türkler Ermenilere karşı soykırım-benzeri katliam
başlatmış ya da başlatma girişiminde bulunmuşlardır. Farklı halklara saldırı,
Birinci Dünya Savaşı'nda Ermeni soykırımından, Teksas ve Wyoming'deki
nefret-kökenli cinayetlerden yerel bir lisenin duvarındaki ırkçı sövgülere kadar
uzanan bir beşeri gelenektir."
Bunu söyleyen kim? Sam Cacas isimli bir San Francisco'lu yazar ki, kendisi "HateMonitor"
(NefretDenetimi) isimli sivil toplum örgütü ve yayınlarının başıdır.
Eğri oturup doğru konuşalım: Siz, Türkiye Cumhuriyeti'ni soykırım suçundan
mahkûm etmeye niyetli bir Ermeni örgütü olsanız, ne yapıp edip, Başkan
Clinton'un ayrıcalıklı gruplar listesine dahil olmaya çalışmaz mısınız?
Elbette, çalışırsınız.
Listeye girdiğinizde Ermeni soykırımı iftira olmaktan çıkacak, tıpkı Yahudi
soykırımı gibi tartışılması dahi yasaklanan bir olguya dönüşecekse, pişmiş aşa
su katar, Türklerle sonunun ne olduğunu kestiremeyeceğiniz dürüst bir belge
alışverişine girer misiniz? Hayır, aklınız varsa girmezsiniz.
Nefret Yasaları'nın sadece ABD'de değil, Avrupa'da da sessiz sedasız yürürlüğe
konduğunu bilseniz, daha bir cüretkâr, daha bir cazgır olur musunuz, olmaz
mısınız? Tabii ki, olursunuz.
Nitekim, Ermeni soykırımının bir iftira olduğunu ilân etmek gafletinde bulunan
Profesör Bernard Lewis'a Pariste açılan dört dava Fransızların "nefret yasası"
olarak bilinen "Gavssot" yasasına dayanarak açılmıştı. Dava açan dört Ermeni
örgütüne destek veren sivil toplum örgütü Uluslararası Irkçılık ve Anti-Semitizm
Birliği.
Son bir soru: Siz, Bernard Lewis olsanız, Nefret Yasaları bir vakıa iken, dünya
kadar cezaya uğramanız ihtimal dahilindeyken Türklerin gerçeğini kanıtlamak için
daha ne kadar uğraşırsınız?
Peki, yapabileceğimiz hiçbir şey yok mu? Var! Türkler olarak "Nefret Yasaları"
kapsamına girmek! Daha 1100'lü yıllarda, Türklerin lânetli ırk olduklarını
söyleyip Haçlı Seferlerini başlatan nefret taciri Papa Urban'ın sözleriyle
başlayıp, günümüze kadar ulusça uğradığımız hakaretleri, ırk, etnisite, vb. vb.
önyargıları, sıralayabilir, herkes gibi biz de korunma talep edebiliriz.
Clinton yasasının ruhuyla da mükemmelen örtüşürler. Ne dersiniz?
Bu bir şaka, tabii! Nefret Yasalarının ne denli hukuksuz olduğunu sergilemek
için yapılan bir şaka. Kara mizah.
Öte yandan, Nefret Yasalarına karşı çıkanların olduğunu da söylemeliyim.
Bunların bir kısmı nefret etmenin yasaklanması anlamına gelen bu kanunların
Amerikan Anayasasını ihlâl ettiğini iddia ediyorlar. Yine bazıları bir takım
grupların Nefret Yasalarıyla korunma altına alınmış olmalarının o gruplara
ayrıcalık ya da özel statü sağlamak anlamına geldiğini, dolayısıyla
anti-demokratik olduğunu söylüyorlar. Ve tabii Nefret Suçlarının düpedüz
düşünce suçu olduğunun altını çizenler de var.
Ne ki, yeterince etkin olamıyorlar, çünkü nefret tacirleri diye birilerinin
nelere kadir olabildiklerini görmek için diaspora Ermenilerinin internet
sitelerine bakmak yetiyor!
AVRUPA
KÖKLER, EFSANELER, İNANÇLAR
(XVII)
Bu günkü sohbetimize bir hatırlatma yaparak başlamak istiyorum: VATAN AŞKI
FITRÎ DEĞİLDİR! İnsanlar hayata doğdukları topraklara aşık olarak doğmazlar.
Aslına bakarsanız, ananın çocuğuna duyduğu sevgi hariç, AŞK olarak
tanımladığımız hiçbir ruh hali doğuştan değildir.
Aşk gönüllere bir tohum gibi yerleştirilir. Su verilir, yeterince ışık
almasına, beslenmesine özen gösterilir. Büyütülür. Dünya dillerinin gelmiş
geçmiş en etkileyici kelimesi/kavramı olan aşkın serpilmesi, güçlenmesi
sağlanır.
Vatan kelimesi aynı anda özlem ve adanmışlık duyguları uyandırabiliyorsa,
vatandır. Anavatan - ya da bazı dillerde kullanıldığı gibi babavatan -
korunaklı, sevecen, güvenlikli bir sılayı söyler. Ana kucağını çağrıştıran bir
sılayı.
Anavatan sadece bireyin değil, bireyin mensup olduğu ulusun hayat bulduğu
topraktır. Vatan toprağının yaşayan bir varlık olarak algılanması bundandır.
İnsanoğlu köklerini emanet ettiği toprağı gözetir, yüceltir hatta türlü
efsanelerle zenginleştirir, biricik kılar.
Antik çağda yaşayanlar anavatanlarına türlü nitelikler yüklerlerdi. Meselâ,
Eski Yunanda, Atina sakinleri, yaşadıkları toprakların asıl sahiplerinin
otokton dedikleri yarı-insan yarı-yılan varlıklar olduklarını söyler,
kendilerinin bu mitolojik yaratıklardan türediklerine inanırlardı. Atinanın ilk
kralı olan Kekrops meselâ böyle yarı-yılan, yarı-insan bir mahlûktu.
İnsanoğlunun böylesi efsaneler geliştirmesinin nedeni kendisini toprakla
özdeşleştirmek ihtiyacı.
Bize yakın bir başka coğrafyada, Mısırda, Teb şehrinde yaşayanlar da Kadmuz
adlı bir yiğidin toprağa ektiği bir canavar dişinden ürediklerinden emindiler.
Moğolların mavi, bizim boz kurtumuz da aynı fasıldandır.
Efsaneyi bilirsiniz, Moğol ilinde Oğuz Han soyundan İl Han'ın hükümdarlığı
sırasında Tatar hükümdarı Sevinç Han Moğol ülkesine savaş açar. Kırgızlardan ve
diğer boylardan da yardım alır, İl han yenilir. Küçük oğlu Kıyan, gelini ve
yeğeni Nüküzden başka ülkedeki herkes ölür. Kıyan ve eşi, düşmanın onları
bulamayacağı bir yere gitmeğe karar verirler. Yabanî koyunların yürüdüğü yolu
izleyerek, yüksek bir dağda dar bir geçite varırlar. Bu geçitten geçerler,
içinde akar sular,pınarlar, çeşitli bitkiler, çayırlar, meyva ağaçları, av
hayvanları bulunan, cennet gibi bir yere gelirler. Tanrıya şükreder, dağın
doruğunda olan bu güzel yerde kalmağa karar verirler.
Ergene dağ kemeri anlamında gelen bir sözcük. "Ergene" kelimesiyle "dik"
anlamına gelen "Kon" kelimesini birleştirirler, ülkelerine "Ergenekon" adını
verirler.
Zaman içinde Kıyan ve Nüküz'ün çok sayıda oğulları olur. Aradan dört yüz yıl
geçer. Nüfusları ve sürüleri o kadar çoğalırlar ki Ergenekon'a sığamaz olurlar.
Atalarının kullandıkları geçitin yeri de unutulmuştur. Bunun üzerine
Ergenekon'un çevresindeki dağlarda geçit aramaya koyulurlar. Bir demirci, dağın
demir kısmı eritirlerse yol açılabileceğini söyler. Demirin bulunduğu yere bir
sıra odun, bir sıra kömür dizer, muhteşem bir ateş yakarlar. Yetmiş yere
koydukları yetmiş körükle hep birden körüklerler. Sonunda demir erir, yüklü bir
deve geçecek kadar yer açılır. İl han'ın soyundan gelen Türkler, yeniden
güçlenmiş olarak eski yurtlarına döndüler, atalarının intikamını aldılar.
Egenekondan çıktıkları gün olan 21 martta her yıl bayram yaptılar. Bu bayramda
bir demir parçasını kızdırırlar, demir kıpkırmızı olunca önce Hakan daha sonra
beyler demiri örsün üstüne koyarak döğerler.
Ergenekon efsanesinin pek çok çeşitlemesi vardır ve Türklere yol gösteren hatta
analık eden bir kurt figürü bulunur. Ancak, Türkler kökenlerini sadece bir kara
hayvanı olan kurda değil, gök cisimlerine de bağlarlar.
Mete Han, Demirdirek olarak bilinen Kutup Yıldızında yaşayan genç kızla
evlenince gök cisimleriyle akraba olur. Oğuzlar, Göksel Gelinleri
Yeryüzündeki yaşamını yadırgayıp mahzun olmasın diye atlarını çivitle maviye
boyarlar. Mavi atlarını gelinin çadırının etrafında dolaştırırlar ki, Kutup
Yıldızında yaşarken etrafında dönen takımyıldızları aramasın.
Mete Hana oğulları Gün, Ay ve Yıldızı doğurduğunda, göksel akrabaları anneye
doğum hediyesi olarak gök tüylü, gök yeleli, masmavi bir kurt armağan ettiler.
Gök mavi demek. Mavi Kurt, yurt dedikleri çadırın duman deliğinden süzülür,
gelir, Metenin önüne düşer. Kore yarımadasının kuzeyindeki Tunguz ülkesinden,
Hazara, Altın Adamın kırallığına yürür, Oğuzlara öncülük eder. Başları
sıkıştığında Tanrıdan-Olmuş-Tanrıya-Benzer Bilge Hanı tahta çıkarır. Mavi
Gökün atlıları Bilgeyi altından dökülmüş kurt başı alemlerini gökyüzüne
kaldırarak selâmlarlar.
Mete Hanın eşinin anavatanı Kutup Yıldızı ya da Polaris bugün artık astronomide
çift-bileşkenli bir superdev olarak tasnif edilen Polarisdir. Efsanenin
yaratıcılığı bir yana, geçmişin böylesi duygular yaratacak şekilde konumlanması
yüzyıllar alır. Ve her zaman tarih öncesi, muammalı kaynaklar sözkonusu olur.
Tüm insanlığın tek ve aynı kaynaktan geldiğini vurgulayan Kutsal Kitaplara
karşın, otoktonus efsaneler, belirgin bir insan topluluğu ile belirgin bir
toprak parçası arasında bağlantı kurarlar.
Modern milliyetçilik akımları bahsedegeldiğimiz türden kadim bağlantılara önem
verirler.
Organik milliyetçilik denilen kavram, halkın gücünü kök saldığı topraktan
alıyor olması düşüncesidir ki, bu olağanüstü büyük bir manevi güçtür.
Atinalıların, yarı-yılan yarı-insan yaratıkları, Türklerin mavi kurtları gibi
efsanlere otoktonus efsaneler deniyor. Otoktonus efsaneler, toplumun kolektif
hafızanın oluşmasına, ulusal kimliğin şekillenmesine, dayanışmaya yardımcı olur.
Halkların aslî vatanları olarak belledikleri dilerseniz belletildikleri
belirli toprak parçalarını savunmalarına meşruiyet kazandırıyor. İsrail en iyi
örneklerden birisi. Yahudiler, Filistinin kavimlerine vadedilmiş topraklar
olduğu şeklindeki otoktonus efsanenin üzerinde, iki bin yıl sonra devlet kurmayı
başarıyorlar.
Kurtlar, yılanlar, pınarlarından bal fışkıran topraklar ya da herneyse, tabiat
ile insanoğlu arasında gizemli bir bağlantı kuran efsaneler, Avrupa
Aydınlanmasıyla birlikte güç kaybediyorlar.
Modern Batının doğaya bakışı Aydınlanma-sonrasının teknolojik dünya görüşü
doğrultusunda, akılcı/rasyonel kıstaslara göre düzenleniyor. Akılcı/rasyonel
toplumlar, vatan toprağı kavramını efsanelerden sıyırıp, insana hizmet etmekle
yükümlü bir üretim girdisi, bir kaynak olarak görüyorlar.
Vatan, anavatan gibi kavramların içeriklerinin boşalması bu sebepten. Vatan
hasreti, sıla hasreti gibi duyguların yadırganır olması da bu sebepten. İnsanın
vatanı doğduğu yer değil, doyduğu yerdir şeklindeki söylem, dünya
vatandaşlığı söylemi bu gelişmenin sonuçlarıdır.
Peki, bu gelişme iyi bir gelişme midir? İyi olmadığını söyleyenler, insanoğlunun
doğduğu toprakla, anavatanı ile duygusal bağını koparmasını, anavatanına
ekonomik refah penceresinden bakma eğilimine girmiş olmasını bilim ve
teknolojinin zaferi olarak görüyorlar. Ve onlara göre bilim ve teknolojinin
zaferinin bir anlamının da toprağa ve doğaya iğfal ölçülerine varan saldırı.
Sonuç, ozon tabakasında açılan deliğin büyümesi, gezegenin kaynaklarının
kurutulması, dünyanın yaşanamayacak bir taşla tarlaya dönüşmesi tehlikesi.
Günümüzde milyonlarca insanın tabiata efsanevi nitelikler yükleyen paganizmi
benimsemelerin altında yatanın da teknolojinin dünyayı yaşanamayacak bir yer
hale getirmesi korkusu olduğu söyleniyor.
Bize gelince...
Dünyanın en tamah edilen toprak parçalarından birisini, Anadoluyu, mesken
edilmiş bir halk olduğumuz kuşkusuz. Ancak, vatan aşkı denilen duyguyu canlı
tutmaya özen gösterip, göstermediğimiz, bakın işte bu kuşkulu!
Verimli topraklarımıza, sahil şeridimize diktiğimiz binalara, beton yığınlarına
bakacak olursak, Anadolu topraklarına ilişkin aşkımızın yerini faydacı bir
yaklaşıma dönüştüğü açık! Öte yandan, Aydınlanmanın tezgâhından geçmiş
akılcı/rasyonel toplumlar gibi, toprağı ve doğayı denetim altına alacak
teknolojiyi ne yaratabilmiş, ne de hayranı olmuşuz!
Bizi bu topraklarda bir misafir gibi yaşıyor olmakla, göçebelik duygusunu
üstümüzden atamamış olmakla itham edenler, sanırım biraz da bunu söylüyorlar.
Oysa, asıl topraklarından göçmek zorunda kalkmış tek ulus biz değiliz. Göçmek
zorunda kalkmış tek ulus biz değiliz ama efsanelerine sırt çeviren bir ulus
olduğumuz doğrudur. Nitekim ve belki de Batılılaşmak kaygımızın sonucu olarak,
bugün mitoloji dendiğinde aklımıza Yunan tanrıları/tanrıçaları divanının
serüvenlerinden başka birşey gelmez.
En gayretli Türkücümüz bile, Akeneyi Akene Türk kozmolojisinde yaradılışı
gerçekleştiren Beyaz Kaz figürüdür örneğin Abant gölünün üstünde uçarken
hayal edip, bu topraklarla özdeşleştiremez. Hal böyle olunca anavatanımıza
adanmamızı teşvik edecek romantizmi geliştirmekte başarılı olamadığımızı kabul
etmek zorundayız.
Vatan aşkı gibi milliyetçilik de fıtri değildir. İnsanlar doğuştan
milliyetçi olmazlar, milliyetçi olmak öğretilir. Öte yandan, ülkemizde
milliyetçilikin köhne hatta tehlikeli bir dönem geçirdiği de bir vakıadır.
Kavramın Aydınlanma sonrası Avrupa toplumlarında yüklendiği saldırganlık,
sertlik, otorite, gericilik vb. nitelikler, barışsever insanları ve haklı olarak
milliyetçilik kavramından uzak durmaya sevketmiş, ülkemiz entelijensiyasının
önemli bir bölümünün nezdinde tukaka etmiştir. Hal böyle olunca, vatan aşkı
kavramının olmazsa olmaz bir parçası olan milliyetçilikin hemen her zaman
kilise-kıral-ordu-bilimsel ırkçılık-merkantalizm gibi Avrupa tarihine ilişkin
oluşumlarla birlikte düşünülür, emperyalizmle özdeşleştirilir olmuştur. Öte
yandan bizde, Avrupanın Aydınlanma sonrası milliyetçiliği şöyle dursun, Türk
unsuru Osmanlı İmparatorluğu içinde bile etrak etrak bi-idrak yani akılsız,
idraksız Türkler aşağılamasına maruz kalmıştır ki, İmparatorluğun kurucuları
onlardır.
Aydın Bakışı program dizinin bu son sohbetini daha doğrusu dertleşme seansını,
bir toplumun en doğal işlevinin hayatta kalmak olduğunu hatırlatarak bitirmek
isterim.
Hayatta kalmak, tarihin derinliklerine gömülüp kalmamak, Aztekler, İyonyalılar,
Hititliler, Finikeliler
adları unutulmuş, kabirleri dağılmış nice diğer
kavimler gibi, bir efsaneye, bir masal kavme dönüşmemek. Bir toplumun, bir
ulusun olmazsa olmaz işlevi, diriliğini muhafaza etmek. Dünyayı doğru okumak,
lehimize aleyhimize gelişen olayları hızlı tanımak, yeri geldiğinde
yüreklendirmek, yeri geldiğinde önlem almak.
Ama hepsinden öte biz diye bir kavram olduğunu asla unutmamak, geçici moda
akımlara kapılıp, dağılmaya, atomizasyona izin vermemek. Unutamayacağınız
güzellikte bir yaz geçirmenizi dilerim.