This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI
ELEKTRİK-ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ
ARIZA ANALİZ YÖNTEMLERİ VE ARIZA GİDERME
522EE0024
Ankara, 2012
Bu modül, mesleki ve teknik eğitim okul/kurumlarında uygulanan Çerçeve Öğretim Programlarında yer alan yeterlikleri kazandırmaya yönelik olarak öğrencilere rehberlik etmek amacıyla hazırlanmış bireysel öğrenme materyalidir. Millî Eğitim Bakanlığınca ücretsiz olarak verilmiştir. PARA İLE SATILMAZ.
İÇİNDEKİLER
AÇIKLAMALAR ....................................................................................................... iii GİRİŞ ........................................................................................................................... 1 ÖĞRENME FAALİYETİ-1 ......................................................................................... 3 1. ARIZA TESPİTİ ...................................................................................................... 3 1.1. Arızanın Tanımı ve Gidermenin Önemi............................................................ 3 1.2. Arıza Bulma Metotları ...................................................................................... 4 1.2.1. Çıkış Değerine Göre Arıza Bulma ............................................................. 4 1.2.2. Akış Diyagramı ile Arıza Tespiti ............................................................... 5 1.2.3. Blok Diyagram ile Arıza Tespiti ................................................................ 8 1.3. Arıza Gidermede Kullanılan İşlemler ............................................................... 9 1.3.1. Enerji kontrolü............................................................................................ 9 1.3.2. Duyusal kontrol .......................................................................................... 9 1.3.3. Eleman Değiştirme ................................................................................... 10 1.3.4. Sinyal izleme ............................................................................................ 10 UYGULAMA FAALİYETİ ................................................................................... 12 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME......................................................................... 15 ÖĞRENME FAALİYETİ-2 ....................................................................................... 17 2. ARIZALI BİRİMİ VEYA ELEMANI BULMA ................................................... 17 2.1. Devre Elemanlarının Sağlamlık Kontrolü ....................................................... 17 2.1.1. Transformatörün Sağlamlık Kontrolü ...................................................... 18 2.1.2. Kondansatörün Sağlamlık Kontrolü ......................................................... 18 2.1.3. Diyotun Sağlamlık Kontrolü .................................................................... 20 2.1.4. Transistörün Sağlamlık Kontrolü ............................................................. 21 2.2. Elektrik Elektronik Devrelerde Arıza Giderme .............................................. 23 2.2.1. Aydınlatma Tesisatlarında Arıza Giderme ............................................... 23 2.2.2. Dirençli Devrelerde Arıza Giderme ......................................................... 25 2.2.3. Diyotlu Devrelerde Arıza Giderme .......................................................... 39 2.2.4. Güç Kaynaklarında Arıza Giderme .......................................................... 40 UYGULAMA FAALİYETİ ................................................................................... 45 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME......................................................................... 54 ÖĞRENME FAALİYETİ-3 ....................................................................................... 58 3. KATALOG OKUMA ............................................................................................ 58 3.1. Yarı İletkenlerin Katalog Bilgileri .................................................................. 58 3.2. Transistör Kodları ........................................................................................... 62 3.3. Katalog Okuma ve EşDeğeri Bulma ............................................................... 65 3.4. Kılıf Şekilleri ................................................................................................... 67 3.5. Kılıf Standartları .............................................................................................. 70 UYGULAMA FAALİYETİ ................................................................................... 72 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME......................................................................... 75 MODÜL DEĞERLENDİRME .................................................................................. 76 CEVAP ANAHTARLARI ......................................................................................... 79 KAYNAKÇA ............................................................................................................. 82
i
ii
2. Amaçlar 1. deney setleri. lehim. yardımcı elektronik devre elemanları. 40/32 Bu modülün ön koşulu yoktur. Ortam: Elektrik-elektronik laboratuvarı.AÇIKLAMALAR AÇIKLAMALAR KOD ALAN DAL/MESLEK MODÜLÜN ADI MODÜLÜN TANIMI SÜRE ÖN KOŞUL YETERLİK 522EE0024 Elektrik-Elektronik Teknolojisi Dal Ortak Arıza Analiz Yöntemleri ve Arıza Giderme Bumodül. arıza bulma metotlarını kullanma. doğru-yanlış testi. AVOmetre. elektrikli almaçlar. kütüphane. ev. MODÜLÜN AMACI EĞİTİM ÖĞRETİM ORTAMLARI VE DONANIMLARI ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME iii . eşleştirme vb. elektrik elektronik devrelerde arızalı birimi veya elemanı bulma ve arızayı giderme ile ilgili bilgi ve becerilerin kazandırıldığı öğrenme materyalidir. Donanım: Bilgisayar. çalışma masası. boşluk doldurma. elektrik elektronik el takımları Modül içinde yer alan her öğrenme faaliyetinden sonra verilen ölçme araçları ile kendinizi değerlendireceksiniz. Öğretmen modül sonunda ölçme aracı (çoktan seçmeli test. kataloglar. eğitmen bilgi sayfası. arıza tespiti yapma. Elektrik elektronik devrelerde arızalı birimi veya elemanı bulup arızayı giderebileceksiniz.) kullanarak modül uygulamaları ile kazandığınız bilgi ve becerileri ölçerek sizi değerlendirecektir. elektrik ve elektronik sistemlerde arıza tespiti yaparak arızayı giderebilecek ve katalog kullanabileceksiniz. Arıza bulma metotlarını kullanarak arıza tespiti yapabileceksiniz. Yarı iletken kataloğu kullanabileceksiniz. bread board. anahtarlama elemanları. Sistem analizi yapıp tespit edilen arızaları gidermek ve katalog okumak Genel Amaç Bu modül ile gerekli ortam sağlandığında. 3. bilgi teknolojileri ortamı vb. işletme. çizim ve simülasyon programları. projeksiyon cihazı. havya.
iv .
bakır yolun kırılması. yağ sızıntısı. yanması. Böyle durumlarda verimli çalışılmaz. yanıklar. koruyucu önlemleri alınmalıdır. Bütün bunlar sistemin verimli çalışmasına engel olur. Elektrik elektronik cihazların bulunduğu ortam da toz. kondansatörlerin şişmesi. Elektrik ve elektronik sistemleri insan vücuduna benzetebiliriz. kırık ve çıkıklar gözle görülen problemlerdendir. ilk olarak çeşitli metotlarla arızanın bulunması ve işlem sırası kullanarak arızanın giderilmesi. temiz. hâlsizlik gibi belirtiler bir hastalık göstergesidir. verimli ve sorunsuz olmaları için periyodik bakımları yapılmalı. Bu modül içerisinde. baş dönmesi. Elektrik elektronik cihazların da uzun ömürlü.GİRİŞ GİRİŞ Sevgili Öğrenci. Gözle görülen problemler arasında elemanların ısınması. Yaşanılan ortamın temiz. bulantı. elektrik ve elektronik sistemlerde arızayı bulmak ve bu arızanın nasıl giderilebileceğini açıklamaktır. sıyrıklar. devre elemanlarının sağlamlık kontrollerinin yapılması son olarak yarı iletkenlerin katalog bilgilerinin okunması ile ilgili konu başlıkları yer almaktadır. çatlaması. sızı. Elektrik elektronik sistemlerinde de motorun ısınması. bakır yüzeyin rutubetten paslanması ve koruyucu yüzeyin soyulması sayılabilir. vücuda düzenli bakım yaptırmak verimli bir uzun ömür ve sağlıklı yaşam için kaçınılmazdır. kararsız çalışma gibi sorunlar arıza göstergesidir. Bu modülün hazırlanmasındaki genel amaç. parazitsiz ve kabul edilebilir sıcaklıkta olmalıdır. patlaması. Cihazın çalışma sınırları zorlanmamalıdır. gürültüden uzak ve uygun sıcaklıkta olması istenir. Bunun yanında yaralanmalar. Hastalıklara karşı koruyucu ve önleyici tedbirler almak. ateş. kir ve manyetik etkilerden uzak. İnsan vücudundaki ağrı. 1 .
2 .
1. Elektrik elektronik sistemlerde kararlı çalışma çok önemlidir. stokların beklemesini istemez. ilk seferde doğru iş yapma becerinizi ve profesyonelliğinizi geliştirecektir. hitch. İmalat teknik el kitapçığının verimli olarak kullanılması. arıza tespiti. Arıza bulma. Arızanın Tanımı ve Gidermenin Önemi Arıza. Cihaz veya sistem hakkında bir bilginiz varsa ve mantıklı sebepler kullanırsanız birçok arıza problemini fazla zorlanmadan çözebilirsiniz. üretim. Normal olmayan çalışmayı tanımak için normal çalışma koşulları bilinmelidir.ÖĞRENME FAALİYETİ–1 ÖĞRENME FAALİYETİ-1 AMAÇ Arıza bulma metotlarını kullanarak arıza tespiti yapabileceksiniz. fault. repair. oto teyp veya elektrikli ev aletleri tamircisinde çalışan elemanları izleyerek görevlerini öğreninizElde ettiğiniz sonuçları öğretmeninizin yönergeleri doğrultusunda arkadaşlarınızla paylaşınız. bozuk bir cihazın veya sistemin gösterdiği belirtileri sistemli olarak analiz etmektir. arızagiderme. maliyet ve zaman kaybı açısından oldukça önemlidir. ARAŞTIRMA Televizyon. faultfinding. Trouble. Bu belirtiler genellikle normal parametrelerden sapma olarak görülür. Arızayı başarıyla bulmak için deneyim şarttır. Hiçbir işveren üretimin durmasını. onarım. bakım kavramlarını araştırınız. maintenance. normal olmayan bir durum olarak tanımlanabilir.troubleshooting. 3 . Elektrik elektronik sistemlerindeki arızayı en kısa sürede gidermek. arızabulma. kararlı çalışma koşullarının dışına çıkıp kararlı çalışma koşullarına geri dönemezse arızalı kabul edilir. defect. breakdown. cihaz veya sistem seviyesinde istenmeyen durumlara yol açabilecek bir hata olarak görülebilir.1. ARIZA TESPİTİ 1. obstruction. hatabulma. Parça.malfunction. Sistem.
1’de tek blok hâlinde DC güç kaynağının giriş gerilimi ve çıkış gerilimi normal çalışır hâlde gösterilmektedir. 4 .). çıkış geriliminin hiç olmaması veya hatalı olması şeklinde tanımlayabiliriz. Şekil 1. Enerji kontrolü yapınız. Duyu organlarını kullanarak kontrol yapınız. arızalı bölgeyi işaret edebilir ve problemin nereden başladığı hakkında fikir verebilir. Arıza bulmada ilk adım arızalı devrenin veya sistemin verdiği belirtileri teşhis etmektir. arıza gidermenin bir alanıdır. Çıkış Değerine Göre Arıza Bulma Arızalı elektronik devreyi veya sistemi. Arızayı tek elemana veya eleman grubuna indirmek için hata analizini uygulayınız. Örneğin Şekil 1. Hata analizini en iyi açıklamanın yolu şu soruyu sormaktır.2’de arızalı DC güç kaynağında ise giriş geriliminin normal olduğu fakat çıkış geriliminin olmadığı gösterilmektedir. Belirtileri teşhis etmek. Bazı durumlarda özel bir belirti. Arızayı izole etmek (tek devreye indirmek) için sinyal izleme tekniğini uygulayınız. Devrenin çalışması hakkındaki bilgilerinizi kullanarak test noktasında yanlış gerilim okumaya sebep olan arızalı elemanı belirlemek için arızalı elemanın çalışma üzerindeki etkisini tespit edip hata analizi yapabilirsiniz. Hatalı çalışan veya hiç çalışmayan devre veya sistemin arızasını gidermede kullanılacak işlem basamakları şöyledir: Belirtileri teşhis ediniz.2. 1.2. Arıza Bulma Metotları Arızalı bir elektronik devrenin veya sistemin arızasını giderme işlemi birçok yoldan yapılabilir.1. can alıcı bir basamak olabilir. Eğer X elemanı Y devresinde arızalanırsa belirtisi ne olur? Test noktasında yanlış bir gerilim ölçtüyseniz sinyal izleme metodunu kullanarak ve arızayı bilinen bir devreye izole ederek hata analizini uygulayabilirsiniz. Problemi onarmak için yedek eleman kullanınız (yenisiyle değiştiriniz.1. Hata analizi.
işlem tipini veya uygulanacak süreci belirlemek için semboller kullanılır.1: DC Güç kaynağının normal giriş ve çıkış gerilimlerinin osilaskop görüntüsü 0 Volt DC Güç Kaynağı Giriş Çıkış Şekil 1. Standart sembol kullanmak problemlerin daha rahat görünmesine yardımcı olur.2: DC Güç kaynağının normal giriş ve arızalı çıkış gerilimlerinin osilaskop görüntüsü 1. Akış diyagramlarının kullanım alanları arasında sürecin raporlanması. işlem basamakları arasındaki ilişkiyi belirleme. mevcut veya ideal yolları tanımlama. Akış Diyagramı ile Arıza Tespiti Akış diyagramı. kararlarının ve depolama faaliyetlerinin grafiksel bir sunumdur.0 Volt DC Güç Kaynağı Giriş Çıkış Şekil 1. Akış diyagramlarında. sorunları ve potansiyel gelişmeleri tanımlama. bir sürecin işlemlerinin. hareketlerinin.2.2. 5 . insan ve makine kombinasyonunu sağlama gibi işlemler vardır.
Lambayı. Şekil 1. Duy veya anahtarda hasar varsa bunları değiştiriniz. Duya ve anahtara gelen kabloları ve klemens bağlantılarını kontrol ediniz.3: Akış diyagramı ile lamba arızasının tespiti 6 .) Enerjinin (fazın). Eğer sigortaya enerji gelmiyorsa binada enerji kontrolü yapınız. Hayır Lamba sağlam mı? Evet Temassızlık var mı? Evet Temassızlığı gideriniz. Enerji kesik değilse sigortayı değiştiriniz. (I konumuna alınız. Hayır Hayır Kopukluk var mı? Evet Kopukluğu gideriniz.BAŞLA Hayır Lamba yanmıyor ! Anahtar açık mı? Evet Hayır Anahtarı açınız. Lamba Evet yandı mı? SON Evet Enerji Hayır var mı? Sigorta Evet atmış mı? Hayır Sigortayı kontrol ediniz Sigortayı kaldırınız. sağlamı ile değiştiriniz. sigortaya geldiğini kontrol kalemi ile kontrol ediniz. duyun kontaklarına temas ettiğinden emin olunuz. Lambanın.
Ölçü aleti ile diyotları kontrol ediniz. Regüle katı Hayır sağlam mı? Evet Regüle elemanlarını kontrol ederek regüle çıkışını elde ediniz. Hayır Güç kaynağı çalıştı mı? Evet SON Kablo prize takılı mı? Evet Kontrol kalemi ile prizdeki enerjiyi kontrol ediniz Kabloyu prize takınız. Ölçü aleti ile kablonun kopuk olup olmadığını kontrol ediniz Hayır Kablo sağlam mı? Evet Kabloyu. Ölçü aleti ile transformatör sargılarını kontrol ediniz. Binadaki sigortaların kontrolünü yapınız. sağlamı ile değiştiriniz. Ölçü aleti ile sigortayı kontrol ediniz. Şekil 1. Doğrultmaç katı sağlam mı? Evet Hayır Diyotları kontrol ederek doğrultmaç çıkışını elde ediniz. Cam sigorta sağlam mı? Evet Hayır Cam sigortayı değiştiriniz. Filtre katı Hayır sağlam mı? Evet Kondansatörleri kontrol ederek filtre çıkışını elde ediniz. Ölçü aleti ile kondansatörleri kontrol ediniz. Ölçü aleti ile regüle elemanlarını kontrol ediniz. Transformatör sağlam mı? Evet Hayır Transformatörü sağlamı ile değiştiriniz. Enerji Hayır var mı? Evet Binadaki enerjiyi kontrol ediniz.BAŞLA Güç kaynağı çalışmıyor! Anahtar Hayır açık mı? Evet Hayır Anahtarı açınız. Born vida bağlantıları sağlam mı? Evet Hayır Bağlantıları kontrol ederek güç kaynağının çıkışını elde ediniz.4: Akış diyagramı ile güç kaynağı arızasının tespiti 7 . Ölçü aleti ile born vida bağlantılarını kontrol ediniz.
Her blok özel bir fonksiyonu yerine getirir ve blok diyagram blokların birbirine nasıl bağlandığını gösterir. Blok Diyagram ile Arıza Tespiti Blok diyagramlar. sistem yaklaşımı olarak adlandırılır. Ses kontrol sinyal gücünü ayarlar. Amplifikatörlerde Blok Diyagram ile Arıza Tespiti Mikrofon Pre-amplifikatör (Ön-amplifikatör) Ton ve Ses Kontrol Ses Amplifikatör Sistemi Güç Amplifikatörü Hoparlör Şekil 1. genelde blok diyagram üzerinde gösterilmez. ses sinyalinin özelliğini ayarlar. Güç amplifikatörü. büyük değişmeleri düzelterek küçük salınımlara (dalgacıklara) dönüştürür. 1. Güç Kaynaklarında Blok Diyagram ile Arıza Tespiti 220V AC Şebeke Gerilimi Transformatör Doğrultmaç Filtre Regüle Regüleli 5V DC Şekil 1.) ön amplifikatör ve güç amplifikatörü bloklarına bağlanmıştır. Blok diyagram kullanarak arızayı lokalize edip sinyalin nerede kesildiğini rahatlıkla bulabiliriz. Regüleli güç kaynağının her blokundaki elemanlar aşağıda gösterilmiştir. Güç kaynağı (veya batarya) bağlantısı.3. Mikrofon. Pre-amplifikatör. Doğrultmaç.1. Ton ve ses kontrol. Regüle. sadece girişler ve çıkışlar gösterilir. 1. DC çıkışı sabit bir gerilime ayarlayarak salınımları ortadan kaldırır.3.5: Ses amplifikatör sistemi blok diyagramı Blok Diyagramı Güç kaynağı. sistemi daha küçük parçalara ayırarak devrenin tamamını anlamak (dizayn etmek) için kullanılır. Arızayı tespit etmek için de blok diyagramlar oldukça kullanışlıdır.2. AC gerilimi DC gerilime çevirir fakat DC çıkış değişiklik gösterir. 220V AC şebeke gerilimini daha düşük AC gerilime indirir.2. mikrofondan gelen küçük ses sinyalini (gerilimini) yükseltir.6: Regüleli güç kaynağı sisteminin blok diyagramı Regüleli Güç Kaynağı Sisteminin Blok Diagamı Transformatör. 8 .1.3. Hoparlör. sesi gerilime çeviren bir dönüştürücü (uyum sağlayıcı)dür. Blok içinde kullanılan elemanlar gösterilmez. Ton kontrol yüksek ve düşük frekansların dengesini ayarlar. Filtre. Bu bakış açısı.2. (Burada gösterilmemiştir.2. ses sinyalinin gücünü artırır. ses sinyal gerilimini sese çeviren bir dönüştürücüdür.
kopmuş teller.3. Örneğin yanık bir direnç. problemin gelişimine (doğasına) ve teknisyenin tercihine göre bu metotlardan biri veya birkaçı kullanılır. Enerji kontrolü Arızalı bir devre için ilk yapmanız gereken enerjinin olup olmadığını kontrol ederek enerji kablosunun prize takılı olmasından ve sigortanın yanmamış olmasından emin olmaktır. Bazı arızalar ısıya bağlıdır.7:Regüleli güç kaynağının her blokundaki elemanlar Daha ayrıntılı bilgi için Doğrultma ve Regüle Devreleri ve Güç Kaynakları modüllerine bakınız. Asla çalışan devreye dokunmayınız. kullanılan sistemlerde ise bataryanın dolu ve çalışır durumda olduğundan emin olmaktır. Bunun yanı sıra elemanların arızalanması sırasında veya hemen sonra devrenin yanında iseniz çıkan dumanı koklayabilirsiniz.2. 1. Çünkü yanma veya elektrik şoku riski olabilir. zayıf lehim bağlantıları ve atmış sigortalar genelde görülebilir. Devrenin veya sistemin tipine ve karmaşıklığına.1. Arıza Gidermede Kullanılan İşlemler Arızalı bir devrenin veya sistemin arızasını gidermek için birçok metot kullanılabilir. Çünkü devre bir süre düzgün çalışır sonra ısı artınca bozulur.SİGORTA 1A TRANSFORMATÖR DOĞRULTMAÇ REGÜLE FİLTRE AC 220V AC 12V 4x 1N4001 + C 470mF 1 Vg 7805 GND 2 Vç 3 +5 V 100nF 100nF Şekil 1. Batarya (pil). ortada belli olan hatalar için duyu organlarınızla yapacağınız incelemeye dayanır. 9 ÇIKIŞ 0V . Bazen prizi çıkarıp dokunma duyunuzu kullanarak devrede aşırı ısınan elemanı hemen tespit edebilirsiniz. 1.3. Duyusal kontrol Enerji kontrolünün ardından arıza gidermenin en basit yöntemi. Bazen bu basit olay problemin kaynağı olabilir. Bu metot çok sık kullanılmaz.3. 1. Bir kural olarak duyuşsal kontrol yapmadan daha karmaşık arıza bulma metotlarını kullanmayınız.
yanlış bir ölçme değeri buluncaya kadar kontrol ediniz. Her test noktasındaki gerilim kontrol edilir. Belli arızaları. İlk seferde doğru tespit yaparsanız şüphesiz bu metot çok hızlıdır. Sıra ile dizilmiş test noktalarındaki sinyal gerilimini.Şimdi üç farklı sinyal izleme tekniğini inceleyip DC güç kaynağındaki arızayı bulmak için farklı tekniklerin aralarındaki ilişkileri görelim. devrede veya sistemde izlediğimiz sinyalin nerede kaybolduğunu veya yanlış. Çünkü yeteri kadar eleman değiştirerek sonunda kusurlu olanı bulursunuz. Ölçümler arızanın filtre devresinde olduğunu göstermektedir.8: Girişten çıkışadoğru sinyal takibi Sinyal izleme metodu 2 Çıkıştan başlayarak girişe doğru sinyal izlenir.3.3. Sinyal izleme metodu 1 Devrenin girişinden başlayarak çıkışa doğru girişte bilinen sinyali izleyiniz. Şüphesiz işaretlenen test noktalarındaki sinyalin doğru gerilim değerini ve sinyalin nasıl değiştiğini bilmelisiniz. tecrübesine bağlıdır. kusurlu devrede belli elemanlar gösterir. Bir devrede bilinen bir voltajı ölçebileceğimiz noktaya test noktası (point) (TP) denir. Bu yaklaşım DC güç kaynağı için dört fonksiyonel blok ile şekilde gösterilmiştir. 1.3. Doğru gerilim bulununca bu noktada problem izole edilmiş olur. farklı bir sinyalin ilk görüldüğü yeri tespit etmektir. Eleman Değiştirme Bu metot hatalara dayalı tahmin yürütme eğitimine. Eğer yanılmışsanız bir diğer şüpheli elemanı seçebilirsiniz. 0V 0V 0V 0V Doğru Doğru Doğru Hatalı AC 220V Giriş Transformatör TP1 TP2 Tam dalga doğrultmaç TP3 KondansatörGiriş Filtresi TP4 Çıkış Gerilim Regülatörü TP5 Şekil 1.4. Devrenin çalışması hakkındaki bilginize dayanır. Belirti ve sebep arasındaki ilişki göze çarpacak kadar belli olmadıkça tavsiye edilen bir metot değildir. Temel olarak yapılacak işlem. Bu metodu kullanarak şüpheli elemanı değiştirebilir ve devrenin düzgün çalışıp çalışmadığını test edebilirsiniz.1. Sinyalin kaybolduğunu tespit ettiğinizde veya yanlış bir sinyal bulduğunuzda problemi izole etmiş olursunuz. Çünkü filtrenin girişinde test noktası 3 (TP 3)te düzgün tam dalga doğrultulmuş gerilim varken çıkışta test noktası 4 (TP 4)te gerilim yoktur. Fakat ilk seferde doğruyu bulamazsanız çok fazla zamanınız kaybolabilir ve çok pahalıya mal olabilir. Bu yaklaşım şekilde 10 . Sinyal izleme Bu arıza giderme metodu en fazla kullanılanı ve en etkili olanıdır. Açıkça eleman değiştirmek problemi belirlemede garantili bir yoldur.
Çünkü TP 4’te gerilim yok TP 3’te ise gerilim vardır. TP 4’te 0 volt (sıfır volt) ölçülmesi filtre arızasını izole etmiş olur. 11 .9: Çıkıştan girişedoğru sinyal takibi Sinyal izleme metodu 3 Bu metot ikiye bölme metodu olarak bilinir. 0V 0V Doğru Hatalı AC 220V Giriş Transformatör TP1 TP2 Tam dalga doğrultmaç TP3 KondansatörGiriş Filtresi TP4 Çıkış Gerilim Regülatörü TP5 Şekil 1. Bu yüzden sinyal izlemeye test noktasından girişe doğru devam etmelisiniz.gösterilmiştir. İlk başladığınız noktadaki sinyal doğru ise test noktasına kadar olan kısımda devre düzgün çalışıyor demektir. 0V 0V 0V Doğru Hatalı Hatalı AC 220V Giriş Transformatör TP1 TP2 Tam dalga doğrultmaç TP3 KondansatörGiriş Filtresi TP4 Çıkış Gerilim Regülatörü TP5 Şekil 1. Bu örnekte filtre devresi. Çünkü karmaşık bir devrenin arızası daha çabuk bulunur. Bu yüzden sinyal izlemeye test noktasından çıkışa doğru devam etmek gerekir. kondansatör ve aşırı akım direnci olarak iki elemandan oluşmaktadır. aşırı akım direnci açık devre durumunda olabilir. İkiye bölme metodu diğerlerine göre daha avantajlıdır. Bu durum şekilde gösterilmiştir. TP 3’te doğru gerilimin okunması transformatörün ve doğrultmacın görevini tam yaptığını göstermektedir. başka bir noktadadır. Eğer ilk başladığınız noktada sinyal yok veya yanlış bir sinyal varsa arızanın giriş ile test noktası arasında olduğunu tespit etmiş olursunuz.10: İkiye bölme metodu ile sinyal takibi Sinyal izleme metotları ile güç kaynağındaki problem filtre devresine izole edildikten sonra gelen basamak filtre devresindeki arızalı elemanı belirlemektir. Ölçümler arızanın filtre devresinde olduğunu göstermektedir. Çünkü kondansatör kısa devre. test noktası ile çıkış arasında. Yani arıza. Bu devrede yedek elemanları kullanmak en uygunudur. Devrenin ortasından başlayınız.
Test noktası 3’te gerilim yoksa arıza. Test noktası 2’de ölçülen normal gerilim. Adım 2: Sinyal izlemenin ikiye bölme metodunu uygulayınız.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ Aşağıdaki uygulama faaliyetini yaparak arıza kaynağının yerini belirtip yalıtınız. Adım 3: Test noktası 2’deki gerilimi kontrol ediniz. Ölçüm sonuçları girişin normal olduğunu fakat çıkışta gerilim olmadığını göstermektedir. Test noktası 2’de gerilim yoksa transformatör arızalıdır. Adım 5 ve 6: Diyot sağlamlık kontrolü yapınız. Uygulama: Güç kaynağındaki arızalı elemanı belirleyiniz. arızalı bölgeyi diyotlara veya filtrenin girişine kadar daraltmıştır. C Öneriler: Adım 1: Giriş ve çıkış gerilimlerini kontrol ediniz. Enerji kontrolünde ve duyu organları ile yapılan kontrolde problem olmadığını kabul edelim. Test noktası 3’te gerilim 0 volt olduğuna göre filtrenin girişi ile şase arasında bir kısa devre olmalıdır. AC 220V Giriş TP1 Çıkış Transformatör TP2 Tam dalga doğrultmaç TP3 KondansatörGiriş Filtresi TP4 Gerilim Regülatörü TP5 0V 0V 0V 0V Adım 1: Adım 3: Adım 2: _ Adım 1: + + _ R Doğrultmaç Filtre Adım 4: Filtre girişi ile şase arasında kısa devre kontrolü yapınız. 12 . Test noktası 2’de normal gerilim görülüyorsa problem doğrultmaç diyotlarında olabilir veya filtre girişi kısa devredir. Yani transformatörde veya doğrultmaç devresinde olabilir. giriş ile test noktası 3 arasındadır.
Arızalı diyotları değiştiriniz. Bütün diyotları kontrol ediniz. Çıkışın 0 volt olması için her iki diyotun da açık devre olması gerekir. Fakat aradığımız arıza bu değildir. Filtre girişinin şase ile kısa devre olmadığını kabul edelim. Diyotlardan bir tanesi açık devre ise yarım dalga doğrultmaç çıkış gerilimi görülür. Adım 5: Arıza analizini uygulayarak çıkışın 0 volt olmasına sebep olan doğrultmaç devresindeki eleman arızalarını belirleyiniz. Enerjiyi tekrar açarak devrenin normal ve uygun şartlarda çalışmasını kontrol ediniz. O zaman arıza diyot devresine inmiş oldu.Adım 4: Enerjiyi kapatıp ölçü aletinizle filtre girişinin şase ile kısa devre olup olmadığını kontrol ediniz. 13 . Adım 6: Enerji kapalı iken ölçü aletini diyot test konumuna alınız.
DeğerlendirmeÖlçütleri Evet Hayır 1. Arızalı sistemin enerjisini kesebildiniz mi? 2. kazanamadığınız beceriler için Hayır kutucuğuna (X) işareti koyarak kendinizi değerlendiriniz. Arızayı bildiren kişiden ön bilgi alabildiniz mi? 3. 14 .KONTROL LİSTESİ Bu faaliyet kapsamında aşağıda listelenen davranışlardan kazandığınız beceriler için Evet. Arızalı devrenin devre şeması üzerinden pratik çalışmasını çıkartabildiniz mi? 4. Arızalı noktayı veya devreyi sistemden ayırıp yalıtabildiniz mi? DEĞERLENDİRME Değerlendirme sonunda “Hayır” şeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz. Arızalı malzemeyi veya yeri tespit edebildiniz mi? 7. Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. Arıza bulma metotlarını kullanabildiniz mi? 6. Bütün cevaplarınız “Evet” ise “Ölçme ve Değerlendirme”ye geçiniz. Blok diyagram kullanabildiniz mi? 5.
“Eğer X elemanı Y devresinde arızalanırsa belirtisi ne olur?” sorusu aşağıdakilerden hangisi için sorulur? A) Enerji kontrolü için C) Hata analizi için B) Arızayı izole etmek için D) Sinyal izlemek için 8.Arıza bulma. II ve III D) Yük 10. 6. Aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur? I. 2. ( ) Arıza gidermede kullanılan yöntemlerden biride şüpheli elemanları değiştirmektir. ( ) Akış diyagramlarında kullanılan semboller işlem tipini ve uygulanacak süreci belirlemek içindir. cümlelerde verilen bilgiler doğru ise D. 3. Aşağıdakilerden hangisi regüleli güç kaynağının blok diyagramı içindeyer almaz? C) Transformatör 15 . bozuk bir cihazın gösterdiği belirtileri sistemli olarak analiz etmektir. yanlış ise Y yazınız.İşlem basamakları arasındaki ilişkiyi belirleme III. ( ) Blok diyagramda blokun içindeki elemanlar da gösterilir. Aşağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği işaretleyiniz.Elektrik elektronik bir sistemin kararsız çalışması devre elemanlarına zarar vermez.Bir elektrik motorunun 3000 devir ile dönerken 3500 devirde dönmeye başlaması bir arıza göstergesidir. II.İnsan ve makine kombinasyonunu sağlama A) I-II-III B) I-II-V C) II-IV D) Hepsi 9.Mevcut veya ideal yolları tanımlama IV. 7. 1. III. ( ) Blok diyagramda sadece girişler ve çıkışlar gösterilir. arıza göstergesi değildir. A) I ve III A) Doğrultmaç B) I ve II B) Regüle C) II ve III D) I. 4. 5. ( ) Bir sistemin normal çalışma parametrelerinden sapması.Sorunları ve potansiyel gelişmeleri tanımlama V. Aşağıdakilerden hangisi akış diyagramlarının kullanım alanları arasında yer alır? I.Sürecin raporlanması II. ( ) Arıza gidermede en etkili yöntem duyu organları ile yapılan kontroldür.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Aşağıda boş bırakılan parantezlere.
Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt ettiğiniz sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrarlayınız. 16 . Cevaplarınızın tümü doğru ise bir sonraki öğrenme faaliyetine geçiniz.DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarıyla karşılaştırınız.
1. Olması gereken bir bağlantı görülmezse bu bir açık devre hatasıdır. endüktans Kirşof Kanunları o Kirşof’un Akım Kanunu o Kirşof’un Gerilim Kanunu 2. Bu tür hatalar izolasyon hatalarından dolayı meydana gelebilir. Kapalı bir devrede elektriksel olarak potansiyeli eşit olmayan iki nokta arasından akım geçer. Ancak sağlamlık kontrolleri yapılabilir. paralel ve karışık bağlı toplam direnç. Devre Elemanlarının Sağlamlık Kontrolü Bobin ve kondansatör gibi pasif devre elemanlarının değerini ohmmetre ile tespit etmek mümkün değildir. Akım elektriksel olarak potansiyeli eşit olmayan iki nokta arasında akmaya meyillidir. devrelerde arızalı birimi veya elemanı bulup arızayı ARAŞTIRMA Elektrik elektronikte kullanılan aşağıdaki temel kanunlar ve esaslar ile ilgili formülleri hatırlamak ve hesaplamaları daha rahat yapmak ve için bir tablo hazırlayınız. Bu hata iletkenlik test edici ile tespit edilebilir. 17 . İzolasyon test cihazları ile saptanabilir. 2. Mekanik zorlamalar ve devredeki iletkenlerin ısınması ile beraber aşırı akıma sebep olabilir. Olmaması gereken bir bağlantı mevcut ise bu bir kısa devre hatasıdır. ARIZALI BİRİMİ VEYA ELEMANI BULMA Sağlam bir yüke ve enerji kaynağına sahip her devrede iletken yol vardır.ÖĞRENME FAALİYETİ–2 ÖĞRENME FAALİYETİ-2 AMAÇ Elektrik elektronik giderebileceksiniz. kapasite. Bu hataları saptama sürecine ve devrenin tekrar normal çalışma koşullarını yerine getirmesi için düzeltilmesine arıza giderme denir. Ohm Kanunu Seri. Genelde elektriksel problemler iki sınıfa ayrılır.
1. C Şekil 2. Şekil 2.1: Transformatörün sağlamlık kontrolü 2. Kondansatörün Sağlamlık Kontrolü Bir devrede kondansatörün arızalı olmasından şüphe edilirse kondansatör yerinden sökülerek ölçü aleti ile aşağıdaki gibi test edilir.2. Bazen aşırı akımdan dolayı bobin ısınarak izolasyonu yanar ve spirleri arasında kısa devre olabilir. İlk önce kondansatörün uçları kısa devre edilerek deşarj edilir. Bobin devreden sökülerek ohmmetre ile kontrol edilir.1. Bu durum bobinin direncinin azalmasına sebep olur.1.2: Kondansatörün kısa devre edilerek deşarj edilmesi 18 1000 mF .2. Eğer bobin kopuksa ohmmetre sonsuz direnç değeri gösterirken sağlam ise sarıldığı telin omik direncini (sıfıra yakın bir değer) gösterir. Transformatörün Sağlamlık Kontrolü Transformatörün bobinlerinde en çok karşılaşılan arıza açık devredir.
kondansatörün Ohmmetre bataryası ile şarj olmasından dolayı tekrar en büyük direnç değerinin olduğu ilk konumuna doğru (sonsuz ohm) yavaş yavaş geri dönmeye başlar.3: İbrenin sıfıra gidip yavaş yavaş geri dönmesi Kondansatör tamamen şarj olduğunda en büyük direnç değerini gösterir. ∞ 0 ∞ 0 C W 1000 mF C W Şekil 2.4: Şarjlı kondansatör Bu yöntem 1 mF ve altındaki değerler için sağlıklı değildir. ∞ 0 C W Şekil 2. Kondansatör. Çünkü ibrenin sonsuzdan sıfıra gidip tekrar sonsuza geri dönmesini görmek mümkün değildir. AVOmetreninpropları.Kondasatörün kapasitesi göz önüne alınarak ohmmetre kademesi uygun değere alınır. Kondansatör elektrolitik ise ohmmetre kutupları ile uygunluğuna dikkat edilmelidir. Önce sıfır Ohma doğru sapma yapan ibre. 470 mF’dan küçük değerde ise ohmmetrenin X10 kademesi seçilir. Ancak küçük değerli kondansatörlerin kısa devre olup olmadığı bu yöntem ile anlaşılabilir. 470 mF’dan büyük değerde ise ohmmetrenin X1 kademesi. kondansatör uçlarına dokundurularak ibrenin hareketi izlenir. 19 1000 mF 1000 mF .
2. Bu arızalar üç grupta incelenir: Kısa devre: Yüksek sıcaklıklarda çalışan kondansatörlerin uzun süreli şarj ve deşarj olması sebebiyle dielektrik maddenin özelliğini kaybetmesi sonucu kısa devre meydana gelebilir. Kâğıt ve elektrolitik kondansatörlerde bu durumla daha sık karşılaşılır. Kâğıt mika ve seramik kondansatörlerin yalıtım direnci 500-1000 Mohm civarında veya daha yüksektir. Ancak büyük kapasiteli kondansatörlerin Ohmmetre bataryası ile şarjı uzun süreceğinden dikkatli ölçme yapılmalıdır. Diyot uçları ters çevrilirse yani diyotun anot ucu “COM” terminaline. Elektrolitin zamanla sıcaklık sebebiyle kuruması ve elektrolit temas direncinin artması sonucu açık devre meydana gelebilir. katot ucu ise “V W” terminaline bağlanırsa ölçü aletinin yapısına göre “OL” veya “1” şeklinde maksimum gerilim değeri görülür. Diyotun Sağlamlık Kontrolü Diyot bir yönde akım geçiren aktif devre elemanıdır. Buna rağmen kondansatörlerde bazen arıza meydana gelebilir. İbrenin durduğu değer çok yüksek olup plakalar arasındaki yalıtım direncinin değeridir. Bu kademede diyot uçlarından geçecek akım 2 mA ile sınırlandırılmıştır.7 volt (Si) veya 0.2-0. Ancak küçük kapasiteli kondansatörlerin (100pF veya daha küçük) şarj akımı oldukça küçük ve kısa süreli olduğundan test edilmeleri sırasında ohmmetrenin kontrol momenti dolayısıyla ibre sapmayabilir.3 volt (Ge)) görülecektir.1. Bu durumda ölçü aletinde doğru polarma eşik gerilim değeri (0. Böyle bir kondansatör ölçülürken şarj olayı meydana gelmez ve ibre devamlı olarak sonsuz direnç değeri gösterir. Bu kademe diyot sembolü ile gösterilir. Uygun çalışma gerilimi ve sıcaklıkta ömürleri oldukça uzundur. olması gerekenden oldukça küçüktür. direnç ölçer) ile tam olarak tespit edilebilir.Kondansatör sağlam ise proplar dokunduğu anda sıfır (0) ohma doğru gider ve yavaş yavaş en büyük değere doğru gelmeye başlar.5-0. 20 . Kapasite değeri ölçülmek istenen veya arıza sebebiyle gerçek kapasite değerinde olup olmadığı bilinmeyen kondansatör kapasiteleri. anot ucu da “V W” işaretli terminaline bağlanır. Sızıntı: Kondansatörün dielektriğinin özelliğini kaybetmesi sonucu yalıtım direncinin azalarak sızıntı şeklinde devamlı akım geçirmesi durumudur. Bu değer pratikte sonsuz kabul edilir. LCRmetreler (endüktans. Kondansatör arızaları Kondansatörler kolay bozulmayan ve devrede sağlıklı çalışabilen elemanlardır. Kademe diyot pozisyonundayken ölçülecek diyotun katot ucu ölçü aletinin “COM ()” terminaline. Elektrolitik kondansatörlerde ise yalıtım direnci 1 mohm’dan daha küçüktür.3. Açık devre: Daha çok elektrolitik kondansatörlerde meydana gelen arızalardır. Dijital multimetrelerde diyotu doğrudan ölçebilecek fonksiyon kademesi bulunur. Bu tip arızalı kondansatörlerin dirençleri. Kondansatörün kontrolü sırasında ibre sıfır ohm değerine doğru saparak orada kalır. kapasitans. Bu yüzden küçük kapasiteli kondansatörlerin testinde dikkatli davranılmalı ve hemen arızalı olduğu düşünülmemelidir.
PNP tipi transistör.1. Şekil 2.6: PNP ve NPN tipi transistörlerin diyot eş değeri 21 .Doğru ve ters polarma değerlerini gösteren diyot sağlamdır. Transistörün Sağlamlık Kontrolü Transistörün diyot eşdeğerini göz önüne alırsak transistörün sağlamlık kontrolü ve uçlarının tespiti daha kolay olacaktır. katotları birbirine bağlı iki diyot. NPN tipi transistör ise anotları birbirine bağlı iki diyot gibi düşünülebilir. Transistörün ters yönde seri bağlı iki diyot gibi düşünülmesi büyük kolaylık sağlar. Her iki yönde maksimum ters gerilim okunuyorsa diyot açık devredir. Ölçme sırasında her iki yönde de küçük gerilim okunuyorsa diyot kısa devredir.5: Diyotun sağlamlık kontrolü 2.4. C C B E PNP B E NPN B C C B E E Şekil 2.
Beyz ucunda sabit tutulan probun rengi kırmızı ise transistörNPN tipinde. 22 . Ölçü aletinin sabit tutulan ucu transistörünbeyz ucunu gösterir.8: Transistörün kolektör ve emiter ucunun bulunması Test sırasında ölçü aletinde. beyz ucunda sabit tutulan probun rengi siyah ise transistörPNP tipindedir. iki değer okununcaya kadar proplar yer değiştirmelidir. Şekil 2.Şekil 2.7: Transistörün tipinin ve beyz ucunun bulunması Ölçü aletinin bir probutransistörün bir ayağında sabit tutulurken diğer prop ayrı ayrı boştaki diğer iki ayağa değdirilir. Daha az değer gösteren uç kolektör diğeri emiter ucunu belirtir. doğru polarma alan transistörün eşik gerilim değeri görülür. Ölçü aletinde birbirine yakın.
447 volt Transistörün beyz-emiter ve beyz-kolektör uçları ters polarma edilirse ölçü aleti. duylar ve soketler güvenlik açısından sakıncalı olduğu için hemen yenisi ile değiştirilmelidir. 23 . 2.1. Bu durum daha çok yoğun kullanılan ve ucuz malzeme ile yapılmış tesisatlarda görülür. Meydana gelen bu ark. armatürler.2. Priz ve fişin birbiriyle tam olarak temas etmemesinden dolayı geçen akım küçük de olsa gevşek bağlantıdan dolayı elektrik arkı meydana gelir. prizler.576 volt 2N3055 transistöründe VBE = 0. Örneğin BC 547 transistöründe VBE = 0. Elektrik Elektronik Devrelerde Arıza Giderme 2.Ölçüm sırasında beyz–emiter (VBE) eşik geriliminin beyz–kolektör (VBC) eşik geriliminden biraz daha büyük olduğu görülür. Bu yüzden eskimiş ve kontak çevresinde yanıklar meydana gelmiş prizler hemen değiştirilmelidir. “OL” veya “1” şeklinde maksimum gerilim değerini gösterir. Aydınlatma Tesisatlarında Arıza Giderme Aydınlatma tesisatlarında kullanılan.1: Kırık ve çatlak prizler Özellikle prizlerde görülen en tehlikeli arızalardan biri de gevşek bağlantı sonucu meydana gelen ark ve ısıdır. Bu da 2000 0C’ye kadar ısı açığa çıkarır. Resim 2. yalıtkan gövdesi kırılmış veya çatlamış anahtarlar.2.582 volt VBC = 0. sigortayı attırmadığından yangına sebep olur.455 volt VBC = 0. Bu elemanların kontaklarında oluşan temassızlık problemi ile karşılaşılırsa yenisi ile değiştirilmelidir.
Bu durumla karşılaşmamak için toprak altından geçecek enerji hatları uygun yer altı kablosu ile çekilmelidir. Yanık. Kabloların iletkenliği ve bağlantılar kontrol edildikten sonra priz çalışacaktır. Enerji yoksa sigorta kapatılarak (“0” konumuna alınarak) priz açılır. gevşek veya kopuk bağlantı olup olmadığına bakılır. Örnek: Şekil 2.9: Adi anahtarlı prizli aydınlatma tesisatı Prize takılan bir cihaz çalışmamaktadır. Genelde izolasyon problemi. kömürleşmiş.Resim 2. İzolasyon problemi giderilir veya hat tamamen değiştirilir. Çünkü bu kabloların izolasyonu suya dayanıklı olmadığından kısa sürede izolasyon özelliğini yitirir. Devrede sigorta sürekli atıyorsa kısa devre arızası var demektir. Kontrol (faz) kalemi ile enerji kontrolü yapılır. Çalışmayan prizin arızasını bulup gidermek gerekirse prizde enerji olup olmadığına bakılır. Bu durum.2: Yanmış priz ve kablo Dış aydınlatma devrelerinde toprak altında kullanılan kabloların suya ve neme dayanıklı olması gerekir. Bu bağlantılar onarılır. Toprak altından geçecek hatta TTR ve ya antigron kablo kullanılmamalıdır. Ayrıca aydınlatmanın yoğun olarak floresan armatürlerle yapıldığı mekânlarda floresan lambadaki balastın çektiği reaktif gücü dengelemede kullanılan münferit 24 . Fakat başka bir priz kullanıldığında cihaz çalışmaktadır. sigortanın atmasına sebep olur. Bu durumda kısa devreye sebep olan problem bulunur. tespiti zor kısa devre arızalarına sebep olur. Anahtardan kaynaklanan sorunlarda temasızlık varsa anahtar yenisi ile değiştirilmelidir. Sorunlu bir bağlantı yoksa hattaki kabloların kopuk olup olmadığı kontrol edilir.
elemanın veya direncin üzerine düşen gerilimi ölçmede kullanılabildiği için en kullanışlı araçtır.Eleman kısa devre (sıfır direnç)dir.Eleman açık devre (sonsuz direnç).Zamanla eleman değerinin değişmesi.kompansazyon kondansatörleri bulunur. Pek çok durumda problem.10: Floresan tesisatı Floresan lamba göz kırpıyor fakat yanmıyorsa starter değiştirilmelidir. Bakım onarım sırasında bunlar devre dışı bırakılmamalı. 1.2.2. Seri Devrelerde Arıza Seri devrelerde normal olarak bulunan iki temel problem. Uzun zaman periyodunda oluşan ve sonucunda arızaya sebep veren elemanın değerindeki değişimler de problem olabilir. arızalı olanlar yenisi ile değiştirilmelidir.1. Voltmetre. Temassızlık yoksa floresan lamba değiştirilmelidir. devre problemini analiz edelim ve mantıki yaklaşımlarla sorun giderme ve arızalı elemanı devreden çıkarma işlemleriyle problemi çözüp çözemeyeceğimizi görelim. açık devre veya kısa devre gibi belirgin değildir.2. Özet olarak diyebiliriz ki seri devrelerde görülebilecek üç problemden biri. Dirençli Devrelerde Arıza Giderme Bir direnç genellikle yanar ve aşırı akım direncin iki ucu arasının açılmasına sebep olur.2. 25 . Örnek: Şekil 2. Her zaman olmasa da aşırı ısı nedeniyle kömürleşmiş (charred) bu direnç gözle görülebilecektir. 2. Şimdi. 2. Balast ses yapıyorsa balast değiştirilmelidir. 2. 3. Bazı durumlarda problemin nerede olduğunu belirlemek için devre elemanlarını kontrol etmede AVOmetreye ihtiyaç duyabilirsiniz. Anahtar kapatıldığında floresan lamba hiç yanmıyorsa soketler kontrol edilmelidir. açık devreler ve kısa devrelerdir. seri devreleri kontrol etmede.
Açık devre olan direncin üzerindeki gerilim kaynak gerilimine eşit olabilir. 2. Çünkü seri devrelerde akım akışı için tek yol vardır ve bu yol kesilmiş. Eğer R1 ve TV setinin yük direnci üzerine gerilim gelmiyorsa giriş gerilimi açık devre olan R2 direnci üzerinde görülecektir. bir açık devre belirirse bu durumda R2 yanmıştır.11: Seri devrede açık devre eleman Örnek: 3 Ω’luk yük dirençli bir TV setini göstermektedir. 1. Kirşofun Gerilim Kanunu E=VR1+VR2+VL 9V=0V+9V+0V VR1= 0V V R1 3W Açık devre direnç R2 3W V VR2= 9V E= 9V Cihaz 3W (3V-1A) V VL= 0V Şekil 2. Bu yüzden bu seri devre Kirşof’un (Kirchhoff) Gerilim Kanunu’na uyar: V(9V)=VR1(0V)+VR2(9V)+VL(0V) 26 . akım akışı olmaz. Sağlam direnç üzerindeki gerilim sıfır volt olabilir. R2nin problemli olduğunu nasıl bulursunuz? Çözüm: Eğer seri devrede. Sağlam direnç üzerinde gerilim düşmez çünkü akım sıfırdır. R2 direnci yandığında ve açık devre olduğunda TV seti kapalı (off) durumdadır. Eğer I=0 ise akım ile direnç çarpımı da sıfır olur (V=IxR=0xR=0). kırılmıştır (I=0A). Voltmetre kullanarak her bir elemanın (direncin) üzerine düşen voltaj miktarını kontrol etmekle iki sonuç alınabilir. Seri devrede açık devre eleman Bir elemanın direnci mümkün olan maksimum değerde (sonsuz) ise açık devredir.
Bunun sonucu olarak devrede problem meydana gelir. imalatçının verdiği (sağladığı parça listesine dayanarak hesaplanan) değerler ile karşılaştırılır. Direncin düşmesi akım artışına sebep olur. Şekildeki devreyi kullanarak bir alıştırma yapalım. Örnek: Şekildeki lamba 1 ve lamba 3 yanmakta (on). Lamba 2’nin kaybı ile toplam direnç azalır. Problemin ne olduğunu nasıl belirleriz? L1 V VL1= 6V E= 12V Kısa devre L2 V VL2= 0V L3 V VL3= 6V Şekil 2. Dolayısıyla akım artar. Seri devrede eleman değerinin zamanla değişmesi Dirençlerin aşırı akımdan dolayı şiddetli bir baskıya maruz kalmadıkça tamamıyla açık devre hâline gelmeleri çok nadirdir. lamba 2 yanmamaktadır (off). Bu yüzden lamba 2 yanmaz. Her bir direncin değerinin ölçülmesi ile veya her direncin üzerine düşen gerilimin ölçülmesiyle problem bulunabilir. Lamba 2’nin uçları arasında bir parça iletken bulunmaktadır. Seri devrede kısa devre eleman Elemanın direnç değeri sıfır ohm ise eleman kısa devre olmuştur. Voltmetre ile lamba 2 üzerine sıfır volt düştüğünü buluruz. Akım olmayınca ışık da üretilememektedir. 27 .12: Seri devrede kısa devre eleman Çözüm: Eğer lamba 2 açık devre (yanmış) ise devreden akım geçmez. Bu olay yavaşça ve genelde direnç değerinin düşmesi ile kendini gösterir. Küçük baypas iletkeninin direnci hariçKirşof’un Gerilim Kanunu’na göre lamba1 ve lamba 3’ün üzerine 6V gerilim düşer. Bu yüzden lamba 2’den akım geçmemektedir. Ölçülen bu değerler. Direncin dayanabileceği güç değeri aşılmışsa yanabilir. Çünkü lamba 2’nin hiçbir direnci yoktur. lamba 1 ve lamba 3 daha parlak yanar. Akım lambanın flamanları yerine daha düşük dirençli yolu tercih etmektedir. Direnç yanmamış olsa bile akımdaki artıştan dolayı sigorta atar. Bu da güç kaybı demektir. Zamanla dirençler normal olarak değerlerini değiştirecektir.
13: Paralel devre Direnç Devre Analiz Tablosu Voltaj Akım Güç RV I V IR VR1=12 V VR2=12 V VR3=12 V VT=VS=12 V I V I1=1 mA I2=4 mA I3=2 mA IT=7 mA R P VI P1=12 mW P2=48 mW P3=24 mW PT=84 mW R1=12 KW R2=3 KW R3=6 KW RT=1.2. Eleman kısa devre olabilir. Paralel Devrelerde Arıza Seri devrelerde bahsettiğimiz üç problem.2. Dolayısıyla R1 direncinin olduğu koldan akım geçmez. Paralel devrelerde açık devre eleman Şekilde R1 açık devredir. Eleman açık devre olabilir. Zamanla elemanın değeri değişebilir. Atölyenizde bu devreyi kurduğunuzda eğer ölçü 28 . Toplam akım 7mA iken kollardan birinin açılması ile toplam akım 6mA’e iner.2.7 KW Tablo2. Kısa devre olan elemanın uçlarında sıfır volt görülür. I1=1 mA 12 kW R1 IT=7 mA I2=4 mA 3 kW R2 I3=2 mA 6 kW R3 DC 12 V Şekil 2. Bu normal değerleri bir yere not ediniz çünkü devrede problem olduğunda bu değerler değişecektir. Kollardan bir tanesinin azalması paralel devrenin direncini artıracaktır.Özet olarak seri devrelerdeki açık devre ve kısa devre için şunları söyleyebiliriz: Açık devre olan elemanın uçlarında besleme gerilimi görülür. 2. Tabloda normal değerler gösterilmektedir. Bu da toplam akımın azalmasına sebebiyet verecektir. paralel devrelere de uygulanabilir.1: Devre analiz tablosu Teknisyenler için devredeki aksaklıkların nasıl tespit edileceği ile sebeplerin nasıl ortadan kaldırılacağının bilinmesi ve devrenin tamir edilmesi önemlidir.
Her koldaki akımı ölçerek R1 direncinin olduğu koldaki hata bulunur.aleti kullanmazsanız hiçbir problemi tespit edemezsiniz. metot kullanılabilir. metot tercih edilebilir. Bunun için iki metot kullanılabilir. Ancak ampermetre ile yapılan ölçümde normalden az akım geçtiğini görebilirsiniz. Basit bir hesaplama ile 1mA’lik akımın R1 direncinin olduğu koldan geçmediği bulunur. Voltmetre ile her bir direncin üzerindeki gerilim değerleri de doğru olarak okunacaktır. Toplam akım ölçülür. 1mA’lik eksilme tespit edilir. Dolayısıyla R1 açık devre olmuştur. Bu iki metodu özetlemek gerekirse.14: Paralel devrelerde açık devre eleman Ampermetre kullanarak paralel devredeki kollardan hangisinde hata olduğunu bulabilirsiniz. VR1= 12V V Açık devre direnç R1 I2=4 mA IT=6 mA mA I1=0 A 3 kW R2 I3=2 mA 6 kW R3 DC 12 V Şekil 2. IT=I1+I2+I3=0 mA+4 mA+2 mA=6 mA R2 açık devre ise toplam akım 4 mA eksilerek 3 mA olur. Fakat bu yöntem üç ayrı ölçme gerektirir. R1 açık devre ise toplam akım 1 mA eksilerek 6 mA olur. 29 . IT=I1+I2+I3=1 mA+4 mA+0 mA=5 mA Dirençler birbirine eşit değilse 3. IT=I1+I2+I3=1 mA+0 mA+2 mA=3 mA R3 açık devre ise toplam akım 2 mA eksilerek 5 mA olur. Dirençler birbirine eşit ise 0 mA akımı tespit etmek için 1.
Bu koldaki tek direnç iletkenin özdirenci olan 1 W’dur. Şekil 2. (Açık devre) Or-Over range DC 12 V R3 Her bir direnci devreden ayırıp kendi değerlerini kontrol ediniz. izolenin neden yapılması gerektiğini açıklamaktadır. R1 direnci devreden sökülmezse R2 ve R3 dirençlerinin paralel eşdeğeri ohmmetrede okunacaktır. arıza giderme işlemlerinde kafa karıştıracak ve yanlış yönlendirecektir. Şekil 2. Bu hatalı ölçüm değerleri. Eleman devreden izole edilmelidir. Bu yüzden bu koldaki akım miktarı artar. Direnç ölçümü için güç kaynağını devreden ayırmayı unutmayınız. Direnç ölçerken mutlaka devreden sökülmelidir.17’de 3 KWluk R2 direnci kısa devre olmuştur. R1 R2 W ∞W Sonsuz Ohm gösterir. R2 DC 12 V R3 Şekil 2. 12 V I2 = = 12 A e çıkar. Ölçü aletinin pili kaynak gibi davranır. R2 ve R3dirençlerinin gerçek değerini okumamızı sağlayacak ve problemin kaynağına ulaştıracaktır.15. R1 Dirençler devredeyken meydana gelen kol akımları. yanlış okumalara sebep olur.16’da gösterildiği gibi test edilecek direnci veya elemanı devreden ayırmak R1.Birçok durumda açık devreyi tespit etmek için ohmmetre idealdir.16: Elemanın devreden ayrılarak ölçülmesi Paralel devrelerde kısa devre eleman Şekil 2. Reş= 2W W Güç kaynağını devreden ayırınız. 1Ω 30 . R1 = Güç kaynağını devreden ayırınız.15: Ölçü aleti pilinin etkisi Şekil 2.
Akım 12 A’e çıkmadan güç kaynağındaki sigorta patlar. Bu, devrede bir kısa devre olduğunu gösterir. Kısa devre hatasını düzeltmediğiniz sürece değiştirdiğiniz sigortalar da patlar.
V= 0V V
I1=1 mA R1 12 kW
Kısa Devre (1 W)
Patlamış Sigorta
I2=12 A
R2 3 kW I3=2 mA
DC 12 V
DC 12 V
R3 6 kW
Şekil 2.17: Paralel devrede kısa devre eleman
Paralel devrelerde eleman değerinin değişmesi Zamanla dirençlerin, omik değeri değişecektir. Direnç değerindeki artma veya azalma, paralel kollardaki akımın artmasına veya azalmasına sebebiyet verir. Direnç değerlerindeki sapma ohmmetreyle de kontrol edilebilir. Bu arada direncin tolerans değerini dikkate almayı unutmayınız. Çünkü direncin tolerans değeri sizi yanıltabilir. Paralel devrelerdeki arıza özeti o Açık devre bir eleman, paralel koldan akım geçmemesine sebep olur. Toplam akım azalır ve eleman uçlarındaki gerilim, kaynak uçlarındaki gerilime eşit olur. o Kısa devre olmuş bir eleman, paralel koldan maksimum akım geçmesini sağlar. Toplam akım artar ve sigorta patlar. o Direnç değerindeki değişim, paralel koldaki akımın ve toplam akımın ters orantılı olarak değişmesine sebebiyet verir. 184.108.40.206. Seri ve Paralel Devrelerde Arıza Arıza giderme; cihazdaki hatalı çalışma veya hiç çalışmama durumunun, şema takibi veya analizi yoluyla teşhis edilmesi ve yerinin belirlenmesi süreci olarak tanımlanır. Daha önce belirtildiği gibi dirençli devrelerde arıza giderme işlem basamakları temel olarak üç tanedir.
1. Elemanın açık devre olması: Bu olay genellikle direnç yanmışsa veya anahtar kontağı çalışmıyorsa görülür.
31
2. Elemanın kısa devre olması: Bu olay genellikle eğer iletken – lehim, tel veya diğer iletken malzemeler – devrede birleşmemesi gereken iki noktayı birleştirirse görülür. 3. Elemanın değerlerinde bir değişiklik vardır. Uzun zaman sürecinde direnç değerinin değişmesi, cihazın bozulmasına sebebiyet verir.
Aşağıdaki örneği kullanarak birkaç problem çözelim. Arıza problemini çözerken mümkün olduğu kadar ampermetre yerine voltmetre kullanacağız.
IT=4 A
R1 2W
V VR1= 8V
I2 E= 24V R2 6W
2.7 A
I3 R3 3W
1.3 A
V VReş= 16V R4 9W
Şekil 2.18: Devrede arıza yokken ölçülen değerler
Devre normal çalışırken elemanlar üzerine düşen gerilimi ve kollardaki akımı hesaplamakla başlayalım.
R 3,4 R 3 R 4 3W 4W 12W
R 2,3,4
R 2 R 3,4 R 2 R 3,4
6W 12W 4W 6W 12W
R1,2,3,4 R T R1 R 2,3,4 2W 4W 6W
32
IT
VT 24V 4A R T 6W
VR1 IR1 R1 4A 2W 8V
VR 2,3,4 IR 2,3,4 R 2,3,4 4A 4W 16V
Kirşof’un Gerilim Kanunu
I1 4A
I2
I3,4
seri direnç
VR 2 16V 2.7A R2 6W VR 3,4 16V 1.3A R 3,4 12W
Bütün bu sonuçlar şekilde ve devre analiz tablosunda gösterilmiştir. Direnç Devre Analiz Tablosu Voltaj Akım Güç
RV
R1=2 W R2=6 W R3=3 W R4=9 W RT=6 W
I
V IR
VR1=8 V VR2=16 V VR3=4 V VR4=12 V VT=VS=24 V
I V
I1=4 A I2=2.7 A I3=1.3 A I4=1.3 A IT=4 A
R
P VI
P1=32 W P2=43.2 W P3=5.2 W P4=15.6 W PT=96 W
Tablo 2.2: Devre analiz tablosu
Açık devre eleman R1 açık devre R1’in açık devre olması ile akımın geçeceği yol açık devre olur. Hata kolayca bulunabilir çünkü uygulanan 24 voltun çoğu R1 üzerinde ölçülür. Diğer dirençler üzerinde de 0 volt okunur.
33
Açık devre direnç R1 2W
V
VR1= 24V
E= 24V R2 6W
R3 3W V VReş= 0V R4 9W
Şekil 2.19: R1 açık devre
R3 açık devre R3’ün açık devre olması ile R3 ve R4 dirençlerinin olduğu koldan akım geçmez. Akım R1 ve R2 dirençlerinin olduğu yolu izler. Bu yüzden toplam direnç artar, 6 W’dan 8 W’a yükselir. Toplam direncin 8 W’a yükselmesi toplam akımı azaltır, 4 A’den 3 A’e iner. Dolayısıyla R1 ve R2 dirençlerinin üzerindeki gerilim değerleri de değişir. Eğer paralel kollardan bir tanesinde açık devre olursa devrenin toplam direnci daima artar. Toplam dirençteki artış, paralel kola düşen gerilimi de artırır. Bu durum bize arızalı bölgeyi tespit etmemizde yardımcı olur ve hatanın açık devre arızası olduğunu belirtir. Voltmetrede ölçülen değerler:
VR1 6V VR 2 18V VR3 18V açık devre VR 4 0V
34
R1 üzerinde ölçülen 0 volt kısa devreyi belirler.20: R3 açık devre Buradan R3’ün açık devre olduğu anlaşılır. Normalde R3 ve R4 dirençleri 18 voltu orantılı olarak paylaşmalıdır. Kısa devre eleman R1 kısa devre R1’in kısa devre olması. Hata rahatlıkla bulunabilir. Akımdaki bu artış paralel kollardaki gerilim düşümünü artırır. devrenin toplam direncinin azalmasına ve akımın artmasına sebep olur. 35 . Çünkü paralel koldaki 18 voltun hepsi R3’ün üzerine düşüyor.RT IT R1 2W V V V = 6V (V R1 ) E= 24V R3 V V VR2= 18V R2 6W R4 9W VR3= 18V (Açık devre) (V ) V VR4= 0V Şekil 2.
R 2 R 3.4 6 9 R 2.6W R 2 R 3.4 2W 3.21: R1 kısa devre R3 kısa devre R3’ün kısa devre olması ile devrenin toplam direncinde azalma olur.3.4 R1 R 2.3.6 W’a iner.6W 5.RT IT Kısa devre R1 V VR1= 0V E= 24V R2 6W R3 3W V R4 9W VReş= 24V Şekil 220.127.116.11 6 9 R1.6W 36 . 6 W’dan 5.4 3.
paralel kola düşen gerilimi de azaltır. VR1 Voltmetrede ölçülen değerler: 8.22:R3 kısa devre Dirençler üzerindeki gerilim düşümleri değişir.3.3A 3.3A 2W 8.4V Buradan R3’ün kısa devre olduğu anlaşılır. Bu durum bize arızalı bölgeyi tespit etmemizde yardımcı olur ve hatanın kısa devre arızası olduğunu belirtir.6W 15.4V Eğer paralel kollardan bir tanesinde kısa devre olursa devrenin toplam direnci daima azalır. VR1 IT R1 4.4V V VR3= 0V R4 9W V VR4= 15.RT IT R1 2W V V VR1= 8.4V VR 2 15.4 IT R 2. Direnç değerinin değişmesi R2 direncinin değerinin azalması R2 direncinin değeri azalırsa toplam devre direnci azalır.4 4. Açık devre veya kısa devre olan elemanı tespit etmek kolaydır. Eleman değerindeki herhangi bir 37 . paralel kollardaki gerilim azalır.6V VR 2.6V VR3 0V kısa devre VR 4 15.6V E= 24V R2 6W Kısa devre R3 VR2= V 15.3. Bu problemin sonucunda R1 direncinin üzerine düşen gerilim artar. Toplam dirençteki bu azalma. Burada ise her eleman normalden farklı gerilim değerleri göstermektedir.4V Şekil 2. toplam devre akımı yükselir.
değişikliklerin bileşimi ile meydana gelmiş olabilir.değişiklik bütün devreyi etkiler. arızalı bölgeyi tespit ettikten sonra enerjiyi kesip her elemanı tek tek çıkararak direnç değerlerini ohmmetre ile doğrulamaktır.23: R2 direnç değerinin azalması R2 direncinin değerinin artması R2 direncinin değeri artarsa toplam devre direnci yükselir. Bu durumda yapılması gereken işlem. IT RT R1 V VR1 E= 24V R3 R2 R4 V VReş Şekil 2. Bu problemin sonucunda R1 direncinin üzerine düşen gerilim azalır. R1 direncinin üzerine düşen gerilim artacak. Burada ölçülen değerler. toplam devre akımı azalır. paralel kollardaki gerilim artar. R2 direncinin değerinin artması veya R1 direncinin değerinin azalması ile meydana gelir. paralel kollardaki gerilim azalacaktı. Eğer R1 direncinin değerinde bir artış olsaydı R2 direncinin azalması ile görülen etki aynen görülecekti. Belirtiler. 38 .
Bu gerilim değeri kullanılan pile göre değişebilir.5V arasında değerler görülebilir. AÇIK DEVRE KISA DEVRE Şekil 2. Diyotlu Devrelerde Arıza Giderme Birçok dijital ölçü aletinde diyot test konumu mevcuttur.24:R2 direnç değerinin artması 2.IT RT R1 V VR1 E= 24V R3 R2 R4 V VReş Şekil 2.5V .25: Diyotun sağlamlık kontrolü 39 .3.3. Ölçü aletini diyot test konumuna aldığınızda ölçü aleti içindeki piller yeterli miktarda doğru (ileri) polarma ve ters polarma gerilimini sağlar. 1.2.
1. 2.9V arasında bir değer gösterir.1 V gibi).27: Yarım dalga doğrultmaçta açık devre diyot 40 . her iki polarmada da (yönde de) küçük bir direnç gösterebilir. Ters polarmada ise ölçü aleti pil gerilimine yakın bir değer gösterir. Yarım Dalga Doğrultmaçta Açık Devre Diyotun Etkisi 0V Hatalı Açık devre diyot R AC 220V C Yarım dalga doğrultmaç RL Transformatör Filtre Şekil 2. Bazen hasarlı diyot. her iki yönde de pil geriliminden biraz daha az gerilim değeri gösterir (1. Bu durumda ölçü aleti.2.4. Diyot kısa devre olmuşsa her iki polarmada da 0 volt gösterecektir.26: Diyotlu devrelerde arıza bulma Diyot ters polarmada iletken gibi davranıyor. Şekil 2. Güç Kaynaklarında Arıza Giderme 2. Bu yüzden diyot kısa devre olmuştur.4.2.Diyot doğru polarma aldığında ölçü aleti 0.5V-0. Eğer diyot açık devre olmuşsa doğru polarmada da ters polarmada da pil gerilimini gösterecektir. Bazı ölçü aletleri “OL (Overload)” veya “Or (overrange)” gibi ifadeler de kullanabilir.
2. Dolayısıyla 50 Hz lik bir salınım görünür.28: Tam dalga doğrultmaçta açık devre diyot Diyotlarından bir tanesi açık devre olmuş orta uçlu tam dalga filtreli bir doğrultmaç devresinde çıkış voltajındaki dalgalanma (ripple) daha geniştir. Bu devrede diğer arızalarda aynı sonucu verir. V/div mV/div D1 R AC 220V 50 Hz Tam dalga doğrultmaç C D2 Transformatör Filtre RL Şekil 2. Açık devre olan transformatör sargıları. Sekonder sargılarının herhangi bir yarısında meydana gelen kopuklukda aynı arızaya sebep olur. Tam Dalga Doğrultmaçta Açık Devre Diyotun Etkisi 100 Hz lik dalgalanma tam dalga doğrultmacın düzgün çalıştığını gösterir. açık devre sigorta veya giriş geriliminin olmaması hep aynı sonucu verir. Bu durumda yük akımı da yoktur.Diyotu açık devre olmuş bir yarım dalga filtreli doğrultmaç devresi şekilde görülmektedir. transformatörün sekonder sargısından gelen filtre kondansatörüne ve yük direncine giden akım yolunu kesmektedir.4. Açık devre olan bir diyot yarım dalga çalışmaya sebep olur.2.2. Çünkü açık devre olmuş diyot. Normal olarak bu sonucun çıkması beklenir. Sonuçta beliren arıza çıkış geriliminin olmamasıdır. 41 .
3. 42 .2. Çıkış voltajındaki dalgalanma (ripple) daha genişler.100 Hz lik dalgalanma tam dalga doğrultmacın düzgün çalıştığını gösterir. Tam Dalga Doğrultmaçta Kısa Devre Diyotun Etkisi Kısa devre olmuş bir diyot her iki yönde de çok küçük direnç gösterecek demektir. Genelde bu durum. Şekilde D1 diyotu kısa devre olarak gösterilmektedir. Dolayısıyla 50 Hz lik bir salınım görünür. Açık devre olan bir diyot yarım dalga çalışmaya sebep olur.29: Köprü tipi tam dalga doğrultmaçta açık devre diyot Köprü tipi tam dalga doğrultmaç devresinde de diyotlardan bir tanesinin açık devre olması orta uçlu tam dalga doğrultmaç devresindeki gibi sonuç verir. devrede uygun bir sigorta kullanılmamışsa diyotlardan bir tanesinin yanarak açık devre hâline gelmesi ile sonuçlanır.4. V/div mV/div D3 D1 R AC 220V 50 Hz D2 Transformatör D4 C RL Köprü tipi tam dalga doğrultmaç Filtre Şekil 2. Eğer diyot birdenbire kısa devre olmuşsa giriş geriliminin bir alternansında aşırı yüksek akım var demektir. 2.
Her iki diyotta yanıp açık devre olursa veya aşırı akım sigortasının atmasına sebep olmuşsa çıkış gerilimi sıfırdır. Eğer devrede uygun sigorta kullanılmamışsa aşırı akım diyotlardan birini veya her ikisini de yakar. D1 veya D4 diyotlarından biri yanarsa devre yarım dalga doğrultmaç gibi çalışacaktır.I + 0 Kısa Devre D3 D1 R - D2 D4 C + RL Vç - Şekil 2. 43 . direnci çok az olan bir yoldur.30: Pozitif alternansta kısa devre diyot Giriş geriliminin pozitif alternansında yük akımının yolu doğru polarma almış gibi kısa devre olmuş D1 diyotundan geçer.31: Negatif alternansta kısa devre diyot Bu. Girişin negatif alternansında akım D1 ve D4 diyotlarından geçer. 0 I D3 Kısa Devre D1 R + D2 D4 C RL 0 V Şekil 2.
Sızıntılı kondansatör: Sızıntılı bir kondansatör. Kondansatörün daha hızlı deşarj olması çıkış geriliminin dalgalanmasını (ripple) artırır. Kısa devre filtre kondansatörü: Filtre kondansatörü kısa devre olmuşsa çıkış 0 (sıfır) volt olur. Primer sargısındaki bir bölümün kısa devre olması doğrultmacın çıkış gerilimini artırır. Çünkü transformatörün sarım oranı etkili biçimde azalır. Sekonder sargısındaki bir bölümün kısa devre olması ise doğrultmacın çıkış gerilimini azaltır.4.32: Arızalı kondansatör 2. çıkışın 0 volt olmasına sebep olur.5. Doğrultmaçta uygun sigorta kullanılmışsa sigorta. atar. Arızalı Transformatörün Etkisi Daha öncede belirtildiği gibi güç kaynağı transformatörünün primer veya sekonder sargısındaki herhangi bir kopukluk. Eğer ani artış direnci yoksa veya doğrultmaç devresinde uygun bir sigorta kullanılmamışsa kısa devre olan kondansatör bazı diyotları veya bütün diyotları yakabilir. Arızalı Filtre Kondansatörünün Etkisi Filtre kondansatörünün üç tip arızası görülür: Açık devre filtre kondansatörü: Filtre kondansatörü açık devre olmuşsa çıkışta tam dalga doğrultulmuş gerilim görülür.4. Çünkü transformatörün sarım oranı etkili biçimde artar. kondansatöre paralel bağlı sızıntılı bir dirence eşdeğerdir. devreyi hasardan korur. 44 . Açık devre filtre kondansatörü Kısa devre filtre kondansatörü Normal çalışan kondansatör 0V Sızıntılı filtre kondansatörü V/div V/div mV/div AC 220V 50 Hz Transformatör Tam dalga doğrultmaç R C Filtre Arızalı kondansatör RL Şekil 2.2.4. Her durumda çıkış 0 volttur.2.2. Sızıntılı direncin etkisi ile zaman sabitesi kısalır ve kondansatör daha hızlı deşarj olur. açık devre olur.
direnç değerinin değişmesi ve sızıntı gibi arıza durumlarına dikkat ediniz. bütün besleme geriliminin üzerinde olduğu lamba 1’in açık devre olduğunu ortaya çıkarır. Ayrıca enerjiyi kesip ohmmetre yardımıyla açık devre elemanı bulabiliriz. Bu durum. Uygulama 1:Eğer lamba1 açık devre olursa sonuç ne olur? Arıza nasıl tespit edilir? L1 L2 L3 E 12V Öneriler:Devreden de görüleceği gibi hiçbir lamba yanmaz. Mp R 6A L1 Anahtar L2 45 . Elektrik-elektronik devrelerde açık devre. Uygulama 2: Aşağıdaki devrede sadece lamba 2 yanmamaktadır. Akımın geçeceği yol açık devre durumuna gelmiştir. Voltmetre ile her lamba kontrol edildiğinde lamba1 de 12 volt.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ Aşağıdaki uygulama faaliyetini yaparak arızalı birimi veya elemanı tespit ediniz. Eğer lamba2 açık devre olsaydı lamba1 ve lamba3 yanmaya devam ederdi. Arızayı tespit ederken iki yol kullanılabilir. kısa devre. Lamba3 açık devre olsaydı lamba1 ve lamba2 yanmaya devam ederdi. Aşağıdaki lamba ile ilgili uygulamaları yapınız. Bu lamba 1’dir. Devre şemasını incelediğimizde sadece bir lambanın açık devre olması ile diğer lambaların da yanmayacağını görürüz. lamba2 ve lamba 3’te ise 0 volt gerilim ölçülür. Arızayı tespit ediniz.
7 V 46 . Aşağıdaki direnç ile ilgili uygulamaları yapınız. Bu durumda R1 kısa devre olmuştur. Bu durumda ilk önce yanmayan lamba kontrol edilir. Voltmetrede okunan değere göre arızalı elemanı bulunuz. paralel kollardaki her iki dirençte de açık devre olduğu zaman görülür. Uygulama4:Şekilde verilen iki voltmetre değeri ile arıza olup olmadığını. Daha sonra lambaya gelen kablolar kontrol edilir. Uygulama3: Şekilde bir direnç kısa devre olmuştur.3 V DC 14 V R2 3 kW R3 6 kW V VR3= 4.Öneriler: Tek anahtarla iki lambanın kontrolünü sağlayan yukarıdaki devrede bir lambanın yanıyor olması enerjinin var olduğunu ve anahtarın sağlam olduğunu gösterir. R1 1 kW DC 14 V R2 2 kW R3 16 kW V VR3= 14 V Öneriler:Besleme geriliminin hepsi paralel kollar üzerinde gözüküyorsa devrede başka direncin olmaması gerekir. Gerekirse hat yenilenir. R1 12 kW V VR1= 9. arıza varsa arızalı elemanı ve arızayı tespit ediniz. Aynı durum.
78 mA olacaktı.Öneriler:Devrede arıza olmadığını kabul edersek voltmetrede okunması gereken değerler şu şekilde hesaplanabilir: Devrenin toplam direnci 14 KW ve toplam akım 1A olarak bulunur. paralel bağlı R2 ve R3 dirençleri üzerinde ise 2 volt gerilim değeri okunur. Aşağıdaki diyot ile ilgili uygulamaları yapınız. Açık devre veya kısa devre olduğunu tespit ediniz. Devre çalışmaz. Doğru polarma olmasına rağmen 25 V var. 47 .16 volt olacaktı. R1 direnci üzerine düşen gerilim 11. O zaman R3 direnci de açık devre değildir. R1 direnci üzerine düşen gerilim 9. Bu durum ölçülen değerlerle uyuştuğu için R2 direnci açık devredir. R2 direnci açık devre olsaydı toplam direnç 18 KW ve toplam akım 0.36 volt olacaktı. Diyot açık devredir. Uygulama5: Her devredeki ölçü aletini inceleyerek diyotların çalışıp çalışmadığını belirleyiniz.93 mA olacaktı. O zaman R1 direnci açık devre değildir. Devre çalışmaz. Diyot açık devredir. Doğru polarma olmasına rağmen 15 V var. Voltmetrede okunan değerlere göre devrede kısa devrenin olmadığı da anlaşılmaktadır. R3 direnci açık devre olsaydı toplam direnç 15 KW ve toplam akım 0. Bu değerler okunamadığına göre devrede arıza var demektir. R1 direnci açık devre olsaydı besleme geriliminin hepsi üzerinde görülecekti. Bu durumda voltmetrede R1 direnci üzerinde 12 volt.
Diyot ters polarmada yalıtkan olmuş. Diyot kısa devredir. Aşağıdaki zener diyot ile ilgili uygulamaları yapınız. Normal çalışıyor. Uygulama 6: Şekildeki devreye göre aşağıdaki her bir arıza için çıkış gerilimi ne olur? 48 . Çalışmaz.Diyot ters polarmada iletken gibi davranıyor.
49 . Uygulama 7: Yukarıdaki devrede test noktalarında yapılan ölçümlere göre arızayı bulunuz.ARIZA D5 açık devre R açık devre C sızıntılı C açık devre D3 açık devre D2 açık devre T açık devre F açık devre Yaklaşık 30 V dc 0V SONUÇ Zener ile 12 V’ta sınırlandırılmış aşırı dalgacıklı (ripple) sinyal (100 Hz) Zener ile 12 V’ta sınırlandırılmış tam dalga doğrultulmuş sinyal Zener ile 12 V’ta sınırlandırılmış dalgacıklı (ripple) sinyal (50 Hz) Zener ile 12 V’ta sınırlandırılmış dalgacıklı (ripple) sinyal (50 Hz) 0V 0V Aşağıdaki güç kaynağı ile ilgili uygulamaları yapınız.
diyot bozuktur. 4) Transformatörün primerinde gerilim yok. diyot doğru polarmada iletken 4) 1. 5) Şebeke gerilimi var. Bu durumda sigorta yanmış demektir. diyot ters polarmada yalıtkan 5) 3. 2) Tam dalga çıkış yok. 3) Transformatörün sekonderinde gerilim yok. 50 . 1) Çıkış yok 2) Sekonderde gerilim var. diyot doğru polarmada yalıtkan 6) 3. Bu durumda direnç açık devre veya kondansatör kısa devredir. 1) İstenilen çıkış yok. 3) 1. diyot ters polarmada yalıtkan Bu durumda 3. 3) Köprü diyotlar görevini yapıyor.1) Çıkış yok 2) Köprü diyotların çıkışında da gerilim yok.
51 .Uygulama 8: Ölçü aletlerinde okunan değerlere göre doğrultmaç devresi düzgün çalışıyor mu? Çalışmıyorsa muhtemel arızaları belirtiniz. Öneriler: Direnç açık devre veya kondansatör kısa devredir. Uygulama 8: Simetrik çıkışlı güç kaynağında gösterilen değerlere göre olabilecek arızaları belirtiniz.
Simetrik iki çıkışta bozuktur. Fakat 7912 entegresi bozuk olduğu için negatif çıkış yoktur. 7812 entegresi sağlam. Devrenin şasesi bağlanmadığından ekrandaki değerler dalgalanmaktadır. Fakat 7812 entegresi bozuk olduğu için pozitif çıkış yoktur. pozitif çıkış vardır. 7912 entegresi sağlam. 52 . negatif çıkış vardır.
DeğerlendirmeÖlçütleri Arıza sebeplerini sıralayabildiniz mi? Sistemin akış diyagramını çizebildiniz mi? Arızalı malzeme için ölçü ve test cihazı seçimini yapabildiniz mi? Test ve ölçü cihazı ile arızalı bölge veya arızalı elemanı tespit edebildiniz mi? 5.KONTROL LİSTESİ Bu faaliyet kapsamında aşağıda listelenen davranışlardan kazandığınız beceriler için Evet. Arıza bulma yöntem ve tekniklerini kullanarak arızayı bulabildiniz mi? Evet Hayır 1. DEĞERLENDİRME Değerlendirme sonunda “Hayır” şeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz. 3. Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. Bütün cevaplarınız “Evet” ise “Ölçme ve Değerlendirme”ye geçiniz. 53 . kazanamadığınız beceriler için Hayır kutucuğuna (X) işareti koyarak kendinizi değerlendiriniz. 4. 2.
Floresan lamba A) I-II-III-IV-V-VII C) I-II-IV-V-VI-VII B) I-II. ( ) Eğer seri devrede. devreye bağlıyken de direnç ölçümü yapılabilir. 2.Sigorta III. ( ) Floresan lambadaki balastın çektiği güç aktif güçtür.IV-V-VII D) Hepsi 15. Aşağıdakilerden hangisi seri-paralel bağlı devrelerde görülen temel arızalardan değildir? A) Açık devre B) Kapalı devre C) Elemanın değerinin değişmesi D) Kısa devre 54 .Starter VI.Duy IV.Potansiyometre VII. 14. ( ) Direncin dayanabileceği güç değeri aşılmışsa yanabilir.Balast V. Bu da güç kaybı demektir. 7. Aşağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği işaretleyiniz. ( ) Ölçü aletinde direnç değeri sonsuz (∞) gösteriyorsa o direnç kısa devre olmuştur.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Aşağıda boş bırakılan parantezlere. ( ) Reaktif gücü dengelemede kompansazyon kondansatörleri kullanılır. 12. cümlelerde verilen bilgiler doğru ise D. yanlış ise Y yazınız. 4. 5. ( ) Voltmetre ile paralel devrede açık devre olan eleman tespit edilemez. ( ) Ampermetre seri devrelerin arızasını bulmada. 11. ( ) Güç kaynağı. 1. voltmetre ise paralel devrelerin arızasını bulmada kullanılır. 6. bir açık devre belirirse akım akışı olmaz. ( ) Voltmetre ile seri devrede açık devre olan eleman tespit edilemez. 8. 9. 13. ( ) Zamanla direnç değerinin düşmesi akım artışına sebep olur. ( ) Floresan lamba göz kırpıyor fakat yanmıyorsa starter değiştirilmelidir. Anahtar II. Aşağıdaki elemanlardan hangileri floresan lamba tesisatında kullanılır? I. ( ) Seri bağlı dirençlerin değeri azalırsa dirençlerin üzerine düşen voltaj artar. 3. 10. ( ) Devrede sigorta sürekli atıyorsa kısa devre arızası var demektir.
A) Maksimum / artmasına B) Maksimum / azalmasına C) Sıfır (minimum) / artmasına D) Sıfır (minimum) / azalmasına 18. C) Çıkış geriliminde dalgalanma daralır. B) Çıkışta sekonder gerilimi görülür. D)Primer sargısının bir bölümü açık devre olmuştur. Açık devre diyotun tam dalga doğrultmacın çıkış gerilimine etkisi ne olur? A) Çıkış gerilimi olmaz. B) Çıkışta sekonder gerilimi görülür. bulunduğu koldan (…………………) akım geçmesine ve toplam akımın (………………………) sebep olur. 19. 55 . Paralel devrede açık devre eleman. C)Primer sargısının bir bölümü kısa devre olmuştur.16. bulunduğu koldan (…………………) akım geçmesine ve toplam akımın (………………………) sebep olur. A) Maksimum / artmasına B) Maksimum / azalmasına C) Sıfır (minimum) / artmasına D) Sıfır (minimum) / azalmasına 17. 20. C) Çıkış geriliminde dalgalanma daralır. B)Sekonder sargısının bir bölümü açık devre olmuştur. Açık devre diyotun yarım dalga doğrultmacın çıkış gerilimine etkisi ne olur? A) Çıkış gerilimi olmaz. D) Çıkış gerilimi azalır. C) Çıkış geriliminde dalgalanma artar. B) Çıkışta sekonder gerilimi görülür. B) Çıkışta sekonder gerilimi görülür. C) Çıkış gerilimi artar. D) Çıkış geriliminde dalgalanma azalır. Filtre kondansatörü sızıntılı hâle gelirse doğrultmacın çıkış gerilimine etkisi ne olur? A) Çıkış gerilimi olmaz. D)Çıkış geriliminde dalgalanma genişler. Güç kaynağındaki transformatörün primer sargısında açıklık (kopukluk) olursa doğrultmacın çıkışında ne gözlenir? A) Çıkış gerilimi olmaz. Filtreli doğrultmacın DC çıkış voltajı olması gerekenden küçük ise problem ne olabilir? A)Sekonder sargısının bir bölümü kısa devre olmuştur. D)Çıkış geriliminde dalgalanma genişler. Paralel devrede kısa devre eleman. 21. 22.
30. Devrede ölçü aletinin gösterdiği değere göre hangi direnç açık devre olmuştur? 6W 3W 30 V DC 2W 12V 4W 4W A) 6 W B) 3W C) 2W D) 4W Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere doğru sözcükleri yazınız. Seri devrede bir direnç açık devre olursa toplam direnç……………………… . 24. 26. 25.23. kısa kısa devre olursa kısa devre diğer direncin üzerindeki elemanlar üzerindeki devre olursa 56 . Seri devrede bir direnç gerilim……………………… . Seri devrede bir direnç açık devre olursa devrenin akımı……………………… . 31. Seri devrede bir direnç gerilim……………………… . açık devre olursa diğer elemanlar üzerindeki 28. 29. Seri devrede bir direnç gerilim……………………… . Seri devrede bir direnç açık devre olursa açık devre direncin üzerindeki gerilim……………………… . 27. Seri devrede bir direnç kısa devre olursa devrenin akımı……………………… . Seri devrede bir direnç kısa devre olursa toplam direnç……………………… .
57 . Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt ettiğiniz sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrarlayınız.DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarıyla karşılaştırınız. Cevaplarınızın tümü doğru ise bir sonraki öğrenme faaliyetine geçiniz.
ÖĞRENME FAALİYETİ–3 ÖĞRENME FAALİYETİ-3 AMAÇ Yarı iletken kataloğu kullanabileceksiniz. PD = VCE . 3. 58 . KATALOG OKUMA 3. IC Kataloglarda bu değerler 25 0C oda sıcaklığı için verilir. Yarı İletkenlerin Katalog Bilgileri Bir transistör hakkında bilgi edinmek gerektiğinde üzerindeki kodlardan ve katalogdaki bilgilerden yararlanılır. 3.1. Maksimum akım sınırları Transistörler çektikleri maksimum kolektör akımlarıyla bilinir. Maksimum güç harcama sınırı Çalışma sırasında kolektör akımı (IC) ile kolektör-emiter geriliminin (VCE) çarpımı transistör üzerinde harcanan gücü verir. 2. maksimum gerilim sınırlarıdır. Kataloglar. Her 10C’lik sıcaklık artışına karşılık güçte yapılacak azaltma miktarına azaltma faktörü denir. transistör imalatçıları ve kullanıcılar arasında iletişim sağlayan dil olarak düşünülebilir. Katalog bilgilerini üç başlık altında inceleyebiliriz. ARAŞTIRMA Çeşitli firma katalogları bulup inceleyiniz. 2N 3904 transistör için PD = 625 mW’tır. istenilen özellikteki elemanların tespit edilmesini ve bu elemanların bilgilerinin doğru kullanılmasını sağlamak için oldukça önemlidir. 25 0C’nin üzerindeki her 10C’lik sıcaklık artışı için gücü 5 mW azaltmak gerekir. beyzemiter (VBEO) ters polarma gerilimleri çalışma sırasında aşılmamalıdır. 1. Katalog (bilgi formları). Devre dizaynında çekilecek akım değeri belirlenirken harcanan güç değeri aşılmayacak şekilde seçilir. Örnek: 2N 3904 transistörü için güç sınırları içinde tespit edilebilecek maksimum akım değeri 200 mA’dir. Transistör kesimdeyken kolektör-emiter (VCEO). bilgilerin bulunup doğru olarak anlaşılmasını. koektör-beyz (VCBO). Maksimum gerilim sınırları Transistörün çalışma sınırlarını belirleyen en önemli özellikler.
59 .
1: 2N 3904 Katalog bilgileri Örnek: a) 60 0C’lik çevre sıcaklığında 2N 3904 transistörünün maksimum çalışma gücünü bulunuz.Şekil 3.250C = 350C Azaltılması gereken güç = 350C . IC IC = 50 mA 60 . b)PD60 =VCE . 5 mV = 175 mW PD60 =PD25-175 mW PD60 = 625 mW – 175 mW PD60 = 450 mW ta çalışmalıdır. b) Aynı sıcaklıkta VCE gerilimi 9 volt iken IC akımını bulunuz. Çözüm: a) Sıcaklık farkı = 600C .
61 .
JIS . 2N2221A. Firma standardı 1. Pro-electron– Avrupa standardı 4.Şekil 3. Diyot için 1N.JapaneseIndustrialStandard – Japon standardı 3.JointElectron Device EngineeringCouncil – Amerikan standardı 2. yarıiletkenin bacak sayısının bir eksiği ile ifade edilir. Seri numarası 100 den 9999 a kadar devam eder. JEDEC (JointElectron Device EngineeringCouncil) Kullanılan form aşağıdaki gibidir: sayı.2. 1. Seri numarası transistör hakkında bilgi vermez ancak piyasaya çıkış zamanı hakkında fikir verebilir. Örnek: 2N3819. transistör için 2N (4 bacaklı transistörler –FET ve MOSFET. 2N904 Zorunlu olmayan son ek. Transistör Kodları Genelde transistörler. 62 . A = düşük seviyede kazanç B = orta seviyede kazanç C = yüksek seviyede kazanç Ek yok = herhangi bir kazanç grubuna ayrılmamış. Optokuplör için ise 4N ve 5N kullanılır.için 3N) kullanılır. harf. JEDEC . (son ek) Burada kullanılan harf “N” dir. aşağıdaki kuruluş kodlarından bir tanesini kullanır. Optokuplörler hariç ilk sayı.2: BC 547 Katalog bilgileri 3. seri numarası. bir kazanç grubunu (hfe) ifade eder.
değişik Japon kuruluşlarının kullanımı için onaylanmış bir tip olduğunu ifade eder. Örnek:2SA1187. (son ek) Yine baştaki sayı. NOT: Transistör kodları daima 2S ile başladığı için kodun bu kısmı sıklıkla iptal edilir. (harf). Örnek: 2SC733 kodu C 733 olarak gösterilir. güç E: Tunel diyot 63 . yarıiletkenin bacak sayısının bir eksiği ile ifade edilir. Harfler. AF (Ses frekans).Daha ayrıntılı kazanç dağılımı ve gruplamalar için data kataloglarına bakınız. Kullanılan form aşağıdaki gibidir: iki harf. iki harf. seri numarası. Pro-electron. uygulama alanını ve elemanın niteliğini gösterir. SA: SC: SE: SG: SJ: SM: SR: ST: SZ: PNP HF (yüksek frekans) transistör NPN HF (yüksek frekans) transistör Diyot Gunndevices P-kanal FET/MOSFET Triyak Rectifier (Doğrultmaç) Avalans (Çığ) diyot Zener diyot SB: SD: SF: SH: SK: SQ: SS: SV: PNP AF (ses frekans) transistör NPN AF (ses frekans) transistör Tristör UJT N-kanal FET/MOSFET LED Sinyal diyodu Varikap Tablo 3. küçük sinyal D: Transistör. 2SC733 Zorunlu olmayan son ek. (son ek) İlk harf kullanılan malzemeyi (yapıyı) gösterir. 2. seri numarası. O = Ge-Germanyum (Eski) A = Ge-Germanyum (Yeni) B = Si-Silisyum C = GaAs-GalyumArsenik R = Bileşik madde Transistörlerin büyük bir çoğunluğu B harfi ile başlar. Kazancın gruplanmasındaki amaç daha ucuz olan düşük güçlü elemanları ayırmak ve daha geniş bir kullanıcı kitlesine ulaşabilmektir.1: Japon standardına göre harfler Seri numarası 10’dan 9999’a kadar devam eder. 2SB646. İkinci harf elemanın uygulama alanını gösterir. 3. AF (Ses frekans). Japon Endüstri Standardı –JIS (JapaneseIndustrialStandard) Kullanılan form aşağıdaki gibidir: sayı. A: Diyot RF (Radyo Frekans) B:Varyak C:Transistör.
BD135.F: Transistör. küçük sinyal K: Hall (eko. MJE3055. Örnek: ZTX302. anahtarlama Y: Doğrultmaç Z: Zener diyot Üçüncü harf. BY101 4. Eğer devre elemanın yüksek kazanç sürümü kullanıyorsa BC108C kodlu eleman kullanılmalıdır. Genelde W. akustik) etkili eleman L: Transistör. güç U: Transistör. MJ 2955 ile 2N3055 gibi. ticari uygulamalardan çok endüstriyel veya profesyonel bir elemanı ifade eder. Genel amaçlı ise BC108 olması yeterlidir. düşük güç S: Transistör. Bu tür malzemeleri satın 64 . Bu parçalar verilen devre için en uygun parçalardır.X. Bu parçalar artık esas parametrelerin önemli olmadığı yerlerde LED sürmede veya tampon olarak kullanılır. bir kuruluşun güç transistörü olduğunu sondaki A harfi farklı voltaj sürümü olduğunu ifade eder. Böylece ürünlerinin taklit edilmesini önlemiş olurlar. Firma iflas ettiğinde veya üretim fazlası olduğunda transistörler ucuzluk pazarına düşer. Firma standardı JEDEC. MJ3042 gibi. Birçok üretici müşterileri için orijinal yedek parça hazırlar. BF239. Bazen ana tipin özel bir sürümünü tespit etmek için de kullanılır. buna 'Complementary' tamamlayıcı transistör adı verilir. Genelde parçaların üzerinde imalatçının mührü ve izi bulunmaz numaralar vardır. güçlü. JIS ve Pro-electron kuruluşlarından başka imalatçılar kendilerine ait malzemeyi tanıtmak. BF439. Örneğin. Aynı kılıf içinde çift transistör varsa buna Darlingtontransistör adı verilir. Örnek: BC108A. düşük güç. TIP31A. AF139. AD165. AC128. AA139. HF. ticari sebepler veya kendilerine ait özel uygulama olduğunu vurgulamak için kodların içinde kendi isimlerini kullanırlar. TIP31A dakiTIP. akım kazancının yüksek veya farklı bir kılıf şeklinin olduğunu belirtmek için kullanılır. (yüksek frekans). Seri numarası 100’den 9999’a kadar devam eder. BAW68. HF (yüksek frekans). Bazı darlingtontransistörler kılıf içinde bir de diyot ihtiva eder. Bu parçaların artık peşini aramak anlamsızdır. güç N: Optokuplör P: Radyasyon duyarlı eleman Q: Radyasyon üreten eleman R: Tristör. JEDEC’de olduğu gibi son ek.Y veya Z harfleri kullanılır. anahtarlama T: Tristör. BFY51. TIS43. Bir P tipi transistörpush-pull olarak kullanıldığında karakteristikleri benzer olan bir N tipi transistörle beraber kullanılır. kazanç grubunu gösterir.
düşük güç Ses (düşük BC184 gürültü). kısaltılmış tanımlar ve yarı iletken elemanların bazı özellikleri verilir. NPN veya PNP. bacak dizilişi ve eş değerleri gibi kavramlardır. düşük güç Genel amaçlı. min. ICmax. 3. Bu dokümanlarda. Katalog Okuma ve EşDeğeri Bulma Karşılık tabloları aslında katalog bilgileri içermeyen. IC × VCE oranı transistörün amplifikatör olarak kullanımında çok önemlidir. yarı iletken elemanların temel bazı özelliklerinin verildiği dokümanlardır. Akım kazancı sabit bir sayıdır. Kılıf: Sık kullanılan kılıflar gösterilmiştir. Polariteler farklıdır. Birimi yoktur. Fakat kılıf şekilleri farklı olabilir. akımı. düşük güç BC107 BC182L BC107 BC182 Eşdeğeri BC182 BC547 BC108C BC183 BC548 BC108C NPN TO18 BC109 BC182 NPN TO18 NPN TO92C 100mA 50V BC182L NPN TO92A 100mA 50V BC547B NPN TO92C 100mA 45V Ses. Bunlar. NPN TO18 NPN TO18 100mA 45V 100mA 20V 100mA 20V 200mA 20V hFE P max. tot 110 110 420 200 100 100 200 65 300mW 300mW 600mW 300mW 350mW 350mW 500mW Kategori (Kullanım Alanı) Ses. cinsi. NPNtransistörler Kod BC107 BC108 Yapı Kılıf ICmax.:Maksimum kolektör akımıdır. gerilim özellikleri.3. Eşdeğeri: Benzer elektriksel özellikleri gösteren transistörleri belirten bölümdür. Transistörün anahtar olarak kullanımında çok (ICmax) maksimum kolektör akımı önemlidir. VCEmax. Eşdeğer elemana bakarken bu özellik iyi bir başlangıç noktasıdır. Yapı: Transistör tipini gösterir. VCEmax. Bu yüzden karta yerleştirirken kılıf şeklini dikkate almak gerekir.:Kolektör-emiter arasına düşen maksimum gerilimdir. düşük güç BC107B . kullanım alanları. hFE: DC akım kazancıdır. düşük güç Genel amaçlı. adı (tipi). düşük BC549 güç Genel amaçlı. Parçanızın özeliklerini tanımlayabiliyorsanız en güzeli katalogdan eşdeğerini bulmaktır. Kategori:Transistörün kullanım alanını gösterir.:Transistörde oluşan maksimum toplam güçtür.almadan iyice kontrol ediniz. düşük güç Genel amaçlı. Eğer eşdeğerine bakıyorsanız aynı tip olmalıdır. Ptotmax.
orta güç Genel amaçlı. düşük BC109 güç Genel amaçlı.2: NPNtransistörlerin katalog değerleri 66 . orta güç Genel amaçlı. düşük güç Genel amaçlı.BC548B NPN TO92C 100mA 30V BC549B NPN TO92C 100mA 30V 2N3053 NPN TO39 BFY51 NPN TO39 BC639 700mA 40V 1A 30V 80V 60V 60V 100V 60V 60V 220 240 50 40 40 40 10 10 15 20 500mW 625mW 500mW 800mW 800mW 30W 40W 40W 65W 117W Genel amaçlı. yüksek güç Genel amaçlı. yüksek güç Genel amaçlı. düşük güç BC108B Ses (düşük gürültü). yüksek güç Genel amaçlı. yüksek güç Genel amaçlı. yüksek güç TIP31C TIP41A TIP31A TIP41A BFY51 BC639 BFY51 NPN TO92A 1A TIP29A NPN TO220 1A TIP31A NPN TO220 3A TIP31C NPN TO220 3A TIP41A NPN TO220 6A 2N3055 NPN TO3 15A Tablo 3.
hFEmin.12 To.18To. düşük güç 360mW 40W 10 40W TIP32A Tablo 3. En çok kullanılan kılıf şekilleri To-3 To-5 To. 125 120 180 125 125 25 Kategori Eşdeğeri (Kullanım Alanı) BC477 Genel amaçlı.92 To. VCEmax.72 To. Şekil 3.3: PNPtransistörlerin katalog değerleri 3. Ptotmax. yüksek güç TIP32C BC177 PNP TO18 100mA 45V BC178 PNP TO18 200mA 25V BC179 PNP TO18 200mA 20V BC477 PNP TO18 150mA 80V BC478 PNP TO18 150mA 40V TIP32A PNP TO220 3A TIP32C PNP TO220 3A 60V 100V 300mW Ses. Kılıf Şekilleri Piyasada bulunan transistörler plastik veya metal kılıf içindedir.126To220'dir. düşük BC478 güç Ses (düşük gürültü). düşük BC178 güç Genel amaçlı.3: Kılıf TO-18 67 . yüksek güç Genel amaçlı. düşük güç BC177 Genel amaçlı.4. düşük güç 600mW 600mW 360mW Ses.PNPtransistörler Kod Yapı Kılıf ICmax.
Şekil 3.4: Kılıf TO-3 Şekil 3.5: Kılıf TO-220 Şekil 3.6: Kılıf TO-92 68 .
Şekil 3.8: Kılıf şekilleri 69 .7: Kılıf TO-126 Şekil 3.
DIP 20 kılıf standartları Şekil 3. SOT. DIP 14.11: DIP 24. DIP (Dual InlinePackages) Şekil 3. Kılıf Standartları Kılıf standartlarını üç grupta toplayabiliriz.5. ICPO 1. DIP. DIP 28 kılıf standartları 70 .3.10: DIP 18.9: DIP 8. DIP 16 Kılıf Standartları Şekil 3.
SOT-323kılıf standartları 3. ICPackageOutlines TO (Transistor Outline) SOT (Small Outline Transistor) DIP (Dual InlinePackage) SOIC (Small OutlineIntegratedCircuit) PLCC (PlasticLeadedChip Carrier) LCC TSSOP (ThinShrink Small OutlinePackage) SSOP (Shrink Small OutlinePackage) Şekil 3. SOT-89Kılıf Standartları Şekil 3.2.12 :SOT-23. SOT-323kılıf standartları 71 .14:TO-223.13 :TO-223. Small Outline Transistor Şekil 3.
BD 137 transistörünün maksimum gerilim sınırını katalogdan bulunuz. Yarıiletkenin bacak bağlantısını katalogdan bulunuz. BD 137 transistörünün maksimum akım sınırını katalogdan bulunuz. BD 137 transistörünün eksi 10 0 C’de bozulup bozulmayacağını katalogdan bulunuz. İşlem Basamakları Öneriler Yarı iletkenlerin katalog bilgilerini okuyunuz. BD 137 transistörünün kılıf şeklini katalogdan bulunuz. Yanlış bağlantıdan dolayı BD 137 transistörünün sıcaklığı 0 artı140 C’ye çıkmıştır. BD 137 Sırasıyla PNP eşdeğerleri transistörünün eşdeğerini katalogdan bulunuz. Bu transistörün bozulup bozulmayacağını katalogdan bulunuz. BD 137 transistörünün bacak bağlantısını katalogdan bulunuz. BD 137 transistörünün maksimum güç harcama sınırını katalogdan bulunuz. Yarıiletkenin eşdeğerini katalogdan bulunuz. Yarıiletkenin kılıf şeklini katalogdan bulunuz.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ Aşağıdaki uygulama faaliyetini yaparak yarı iletken malzeme kataloglarını kullanınız. 72 .
73 .
KONTROL LİSTESİ Bu faaliyet kapsamında aşağıda listelenen davranışlardan kazandığınız beceriler için Evet. 3. DeğerlendirmeÖlçütleri Yarı iletkenlerin katalog bilgilerini okuyabildiniz mi? Yarıiletkenin eşdeğerini katalogdan bulabildiniz mi? Yarıiletkenin kılıf şeklini katalogdan bulabildiniz mi? Yarıiletkenin bacak bağlantısını katalogdan bulabildiniz mi? Evet Hayır 1. Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. 2. kazanamadığınız beceriler için Hayır kutucuğuna (X) işareti koyarak kendinizi değerlendiriniz. 4. 74 . DEĞERLENDİRME Değerlendirme sonunda “Hayır” şeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz. Bütün cevaplarınız “Evet” ise “Ölçme ve Değerlendirme”ye geçiniz.
3) ( ) 2N 3055 ile TIP 3055 transistörlerinin kılıf şekli aynıdır. 2) ( ) AF 139 silisyumdan yapılmış. 6) ( ) 2SA1187 transistörü Japon standardına göre üretilmiştir. 4) ( ) BC547B transistörünün yerine BC107B transistörü kullanılabilir. 8) BD137 transistörünün kılıf şekli aşağıdakilerden hangisidir? A) TO-3 B) TO-126 C) TO-220 D) TO-92 9) Aşağıdaki transistörlerden hangisinin güç harcama sınırı en büyüktür? A) 2N3055 B) TIP41A C) BC107 D) BFY51 10) Aşağıdaki transistörlerden hangisinin güç harcama sınırı en küçüktür? A) BC178 B) BC478 C) TIP32 D) BC177 BC 237 transistörün bacak bağlantı şekli aşağıdakilerden hangisidir? A) EBC B) BCE C) CBE D) ECB 11) 75 .ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Aşağıda boş bırakılan parantezlere. 5) ( ) Eşdeğer transistörlerin kılıf şekilleri daima aynıdır. 7) ( ) 1N 4148 Amerika standardına göre üretilmiş bir diyodu ifade eder. 1) ( ) BC237 NPN tipi bir transistördür. yüksek frekans transistörüdür. yanlış ise Y yazınız. Aşağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği işaretleyiniz. cümlelerde verilen bilgiler doğru ise D.
IIIHata analizi. A) I-II B) I-III C) I-III-IV D) I-II-III-IV Aşağıdakilerden hangisi akış diyagramının kullanım alanları arasında yer almaz? A) Süreci raporlama B) Sistemi daha küçük parçalara ayırma C) İdeal yolları tanımlama D) Gelişmeleri tanımlama Aşağıdaki yarı iletkenlerin kılıf şekilleri sırasıyla hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir? 2. VMerdiven otomatiğindeki kondansatör kontrol edilir. Arızayı tespit ederken aşağıdaki hangi işlem basamakları kullanılır? IBinada enerji olup olmadığı kontrol edilir. Bir apartmanın merdiven lambaları hiç sönmemektedir.Merdiven otomatiğinin üzerindeki sürekli yanma anahtarı kontrol edilir. sistemi daha küçük parçalara ayırarak devrenin tamamını anlamak için kullanılır IIArıza bulmada ilk adım çıkışı kontrol etmektir. 4. arıza gidermenin bir alanıdır.MODÜL DEĞERLENDİRME MODÜL DEĞERLENDİRME Aşağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği işaretleyiniz. IIMerdivenlerdeki anahtarların takılı kalıp kalmadığı kontrol edilir. 1. A) I-II-IV B) II-III-IV C) II-III-V D) I-II-III-IV-V Aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur? I. B) TO-92 TO-3 TO-18 TO-220 D) TO-220 TO-92 TO-18 TO-3 Ohmmetre ile kondansatör kontrol edilirken ibrenin hiç sapmadığı görülmektedir. 3. III. A) TO-3 TO-92 TO-220 TO-18 C) TO-220 TO-18 TO-3 TO-92 5.Akış diyagramında standart sembol kullanmak sorun çözümünü zorlaştırır. IVLambalar kontrol edilir. Kondansatörün durumunu aşağıdakilerden hangisi ifade eder? A) Kondansatör tam şarjlı B) Kondansatör kısa devre C) Kondansatör sızıntılı D) Kondansatörün kapasitesi değişmiş 76 . IV.Blok diyagramlar.
B) SOT-23 C) DIP14 D) LCC BD 139 transistörün bacak bağlantı şekli aşağıdakilerden hangisidir? A) EBC B) BCE C) CBE D) ECB 77 . Buna göre aşağıdakilerden hangisi transistörün 1-2-3 numaralı bacaklarını sırasıyla göstermektedir? A) B-E-C B) E-B-C C) B-C-E D) C-E-B Devrede ölçü aletinin gösterdiği değere göre hangi direnç kısa devre olmuştur? 7. B) R2 C) R3 D) Hiçbiri Aşağıdaki entegre hangi kılıf standardındadır? A) TO-126 9. R1 6 kW DC 10 V A R2 5 kW R3 IR3= 500 mA 20 kW A) R1 8.6. Bir transistörün 1 ile 2 numaralı ayağında 615mV ve 1 ile 3 numaralı ayaklarında ise 620 mV okunmuştur.
10. Devrede ölçü aletinin gösterdiği değere göre hangi arıza olamaz? A) R1 Kısa devre C) R3 Kısa devre B) R2 Açık devre D) Hem R1 kısa devre hem de R2 açık devre 78 .
Sıfırdır. Artar. Artar. ÖĞRENME FAALİYETİ-3’ÜN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 Doğru Yanlış Yanlış Doğru Yanlış Doğru 7 8 9 10 11 Doğru B A D C 79 . Sonsuzdur. Sıfırdır. Azalır.CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI ÖĞRENME FAALİYETİ-1’İN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 Yanlış Doğru Yanlış Doğru Yanlış 6 7 8 9 10 Doğru C D A D ÖĞRENME FAALİYETİ-2’NİN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Yanlış Yanlış Doğru Yanlış Doğru Doğru Doğru Yanlış Yanlış Yanlış Doğru Doğru Doğru B B D 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 A A D C A A B Sıfırdır. Besleme gerilimidir.
MODÜL DEĞERLENDİRMENİN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 C B B D A 6 7 8 9 10 C A C D C 80 .
org.tr/gazete/122001/onder.qld.htm www.uk/ www.htm 81 .whs.datasheets.ÖNERİLEN KAYNAKLAR http://www.au/safetysense/ssel1.org.antrak.gov.
NaciCANDAN. OsmanCANGİR. 1991. DİNLER Ahmet. 2001. 1998. İstanbul. Temel Elektronik. Bilimsel Cihazlarda Arıza Arama. 1989. COOKNigel P. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul. Temel Elektronik. ŞENSOY Ramazan. 2000.Electronic Devices.Refik. 1997. Orhan YILMAZ (Çeviren). 2002. 82 . Bursa. New Jersey. PracticalTroubleshooting of ElectricalEquipmentand Control Circuits. Servis Mühendisi Cep Kitabı. Koparal. BEREKET Metin. Dijital Elektronik. New Jersey. Temel Elektronik. 2001. Temel Elektronik. BROWN Mark. 2003. McGrawHillSingapore. Elektronik Atölye II. PracticalElectricity. 1999. Sakarya.KAYNAKÇA KAYNAKÇA AKAYLAR Vedat. EletronicsPrinciplesand Applications. TheNetherlands. Birsen Yayınevi. PATILDinesh. RAWTANİJawahar. PrenticeHall. İskenderun. 2005. Bursa. LEWİSGeoff. 2002. 1999. İzmir. California. ÖZKAN Turan. Endüstriyel Elektronik ve Uygulama Devreleri. PID Kontrolör Tasarımı İçin Matlabta Arabirim Yüzeyi Hazırlama. Elsevier. Elektronik Atelye ve Laboratuvar 2. Temel Elektronik. 2002. EÜ Mühendislik Fakültesi. 1997. Temel Elektronik ve Uygulamaları. FLOYD Thomas L. PEASE Robert A. 1993. Troubleshooting Analog Circuits. 2004. URAL Ali. Butterworth-Heinemann. SCHULER Charles A. 1999. EnginTEKİN. SINCLAIRIan. BAYRAM Harun. Bursa. PEYNİRCİ H. BAYRAM Harun. İzmir. ÖmerERCAN. Bileşim Yayınevi.. EnginTEKİN. HikmetÖZATA. İstanbul. ÇETİN Kadir. İzmir. BEREKET Metin. PrenticeHall. Endüstriyel Elektronik. ALTUNER Mehmet. Elsevier. A. Kayseri. KARABACAK Metin.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.