“Neden kültür varlıklarına karşı yeterince duyarlı olamıyoruz”,Yeni
Mustafa ŞAHİN
23 Mart 2015
Neden kültür varlıklarına karşı
yeterince duyarlı olamıyoruz?
Bu haftanın gündemindeki önemli konulardan birisi de Muğla İli, Bodrum İlçesi,
Gümüşlük Beldesi’nde yer alan Myndos Antik Kenti’nde iki mezarın toprakla
tekrar kapatılmasıydı. 2013 yılında arkeolojik kazılar ile açığa çıkartılan
mezarların Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi tarafından tekrar kapatılması büyük
tartışmalara neden oldu.
Bir grup vatandaş, sit alanlarında bir çatı onarmak istediğimizde bir sürü yasal
engel çıkıyorken, 2 bin 500 yıllık mezarlar nasıl tekrar gömülebiliyor, sorusuna
cevap arıyor.
Yakın çevrede evi veya işyeri olan vatandaşlar ise durumu küçümseyerek “altı
üstü iki mezar, bunlardan her yerde çok var”, iki tane kapatılmış ne olacak,
önemli olan benim evime ya da iş yerime rahat ulaşabilmem, diyor.
Benzer tartışmalar ülkemizde sık sık yaşanıyor. Bir taraftan defineciler, diğer
taraftan rant çevreleri, bazen de koruduğunu iddia edenler el ele vermiş bir
şekilde kültür varlıklarını birer ikişer yok ediyor. Ama öte yandan da ironik bir
biçimde IŞİD’in Irak’ta yaptıklarını eleştirmeden geçemiyor.
Kültür varlıklarımıza karşı toplum olarak neden böyle duyarsızız? Neden
korumacılık konusunda yapılan çalışmaları veya eylemleri sadece seyretmekle
yetiniyoruz?
Neleri nelere tercih ediyoruz veya nelere tercih ediliyoruz? Tercihler öncelikli
değerleri gösterirler. Kültür varlıklarına değer vermek belirli bir entelektüel alt
yapı gerektirir. Ama gerçek entelektüellik sadece parayla, diplomayla (?) ya da
-mış gibi yaparak marjinal zorlama görünümler ile kazanılamaz. Çünkü
insanların hayatında belirli öncelikleri vardır.
Bu bağlamda insanların önceliklerini ve bunun temelindeki nedenleri kısaca
hatırlamakta fayda vardır. Amerikalı Abraham H. Maslow, insanların
ihtiyaçlarını bilimsel biçimde ele alıp sınıflandırmaya çalışmıştır. ‘Maslow
Kuramı’ olarak da bilinen “Gereksinimler Hiyerarşisi’ne göre, insanlar
doğuştan gelen ve belirli davranışlarına yön veren bir takım ihtiyaçlara sahiptir.
Bu ihtiyaçlar basamaklı bir piramide benzetilmiştir ve bir üst basamağa
çıkabilmek için bir önceki ihtiyacın karşılanması gerekmektedir.
Piramide göre en temel ihtiyacımız açlık, susuzluk, cinsellik gibi fizyolojik
gereksinimlerdir. Bunu güvenlik, sevgi - ait olma, saygınlık - değer, kendini
gerçekleştirme ve estetik değerler gibi ihtiyaçlar takip etmektedir. Bir önceki
gereksinim tatmin edilmez ise birey, bu gereksinim tarafından baskı altına
alınmakta, daha üst basamaktaki ihtiyaçlar önemini yitirmekte ve insan
öncelikle bu noksan ihtiyacını gidermeye çalışmaktadır. Bu konuda en basit
örnek açlık ve susuzluktur. Eğer aç ve susuz isek, en elzem ihtiyacımız su ve
besin ihtiyacını karşılamak olacaktır.
Benzer bir tasnif Maslow’dan asırlar önce İbn-i Haldun tarafından da
yapılmıştır. İbn-i Haldun’a göre üç çeşit ihtiyaç vardır: Zarurî, hâcî ve kemalî
ihtiyaçlar...
Zarurî ihtiyaçlar, yaşamak için gerekli olan beslenme ve güvenlikle ilgili
ihtiyaçlardır. Hâcî ihtiyaçlar, zaruri olmayan, ama mevcudiyeti insanı rahatlatan
unsurlara duyulan ihtiyaçlardır. Kemalî ihtiyaçlar ise insanların düşünce
kaygılarını ve estetik beklentilerini karşılayan ihtiyaçlardır.
Dikkat edilirse, hem İbn-i Haldun, hem de Maslow, kendini gerçekleştirme ve
estetik değerler gibi en asil ihtiyaçları, piramidin en üst basamağına
yerleştirmişlerdir. Birey, ancak temel ihtiyaçlarını, güvenliğini, sevilmeyi,
saygınlığını elde ettikten sonra kendini gerçekleştirme ve estetik değerleri
düşünebilmektedir. Diğer bir ifade ile kültür varlıkları aklına gelmektedir.
Eğer bir insan açsa, ayın sonundaki taksitini düşünüyorsa, her gün evden
çıktığında tekrar sağ salim, kazasız belasız eve döneceği konusunda kuşkuları
varsa, kültür varlıklarını korumaya ve kollamaya çok zor sıra gelecektir.
Kültür varlıkları kimsenin şahsi malı değildir, bilakis insanlığın ortak mirası ve
hafızasıdır. Gelişmiş ülkelerde yaşayan bireyler ihtiyaçlar piramidinin en üst
düzeyindeki kendini gerçekleştirme ve estetik değerler basamağına
ulaştıklarından kültür varlıkları da dahil olmak üzere sanatın her alanı ile
yakından ilgilenmektedirler.
Bizim ise ulus olarak bu aşamaya gelebilmemiz biraz daha zaman alacakmış
gibi gözükmektedir...