Gözden geçirmek
Terraformers
kaydeden Annalee Newitz
Tor: 352 sayfa, 29 ABD doları
Sitemizde bağlantısı verilen kitapları satın alırsanız Haberler, ücretleri bağımsız kitapçıları destekleyen Bookshop.org’dan bir komisyon kazanabilir.
2021’de bilim muhabiri ve bilim kurgu romancısı Annalee Newitz, “Dört Kayıp Şehir” adlı dikkat çekici bir kitap yayınladı. Newitz bu yerleri ziyaret etti ve dört eski uygarlığın tarihini inceledi ve bir zamanlar güçlü olan şehir merkezlerinin başına gelenler için “ölü”nün pek doğru bir kelime olmadığını gördü. MS 79’da Vezüv Yanardağı’nın patlamasıyla ünlü bir şekilde gömülen Pompeii bile yok edilmediği kadar yeniden düzenlendi. “Şehirler”, şehircilik hakkında, geçmişin derinliklerine bugüne bakan, sürükleyici, sıra dışı bir kitaptı. Newitz, “Belki de tüm şehirlerimiz sürekli bir merkezileşme ve dağılma döngüsü içindedir” diye yazdı. “Ya da galaksi beyinlerimizle düşünürsek, insanlık tarihinin uzun yolundaki geçici duraklardır.”
Newitz’in yeni romanı “Terraformers” dahiyane bir galaksi-beyin kitabıdır. MS 59.000 dolaylarında çok uzak bir gelecekte geçen film, insan uygarlığının yeni dünyalar inşa edebileceğimiz ve onlara hizmet etmek için yeni tür yaratıkları etkili bir şekilde işleyebileceğimiz bir noktaya evrildiğini hayal ediyor. Romanın başlangıcında ilerlemekte olan bir gezegeni izleyen bir korucu olan Destry, yüzlerce yıl yaşayabilen insan benzeri bir varlık olan bir “hominin” ve onun hemcinsleri farklı türlerle barış içinde birlikte yaşıyor. (Atı uçan, konuşan geyik benzeri bir yaratıktır; çok sayıda çıplak köstebek faresi vardır.)
Ancak Destry’nin gezegeni Sask-E’nin yönetimi uzak bir şirket olan Verdance tarafından yürütülüyor ve şirketler pek gelişmedi. “Terraformers” uzay yolculuğu, harika teknoloji ve türler arası ilişkilerin radikal bir şekilde yeniden tasavvuruyla doludur, ancak Newitz’in endişeleri dünyevidir. Nüfus ve yukarıdan aşağıya liderlik arasında hangi kötü tavizler verilir? Kabilecilik ve kast sistemleri toplumları nasıl zayıflatır? Herhangi bir toplumu sürdürülebilir kılan nedir? Ve (bundan çok var) neden daha iyi toplu taşımaya sahip olamıyoruz?
Bu, Newitz’in daha önce üzerinde çalıştığından çok daha geniş bir tuval; önceki iki romanları ilaçlar ve robotlar (2017’de “Autonomous”) ve zamanda yolculuk, cinsiyet ve güç (2019’da “The Future of Another Timeline”) ile ilgiliydi. Burada, Newitz eksiksiz ve titiz bir dünya kurucudur, neredeyse kusurludur – anlatı genellikle Sask-E’nin yabani otlarının derinliklerine iner. Ancak hikayenin özü, kapitalist bir eleştirinin üzerine yerleştirilmiş açık bir kültür çatışmasıdır.
Destry ve korucu arkadaşları, gezegeni gelecekteki sakinler ve ısmarlama bir dünya dışı deneyim vaat eden Verdance için hazırlamakla görevlendirildi: H. sapiens komşular, Dünyanın ihtişamlı günlerini yeniden yaşıyorlar.” Tıpkı herhangi bir büyük şehirde soylulaştırmanın koca ayaklı etnik yerleşim bölgelerini ele geçirmesi gibi, Verdance’in stratejisi de tamamen başka bir grubu tehdit ediyor: Destry ve ekibi, bir volkanın yakınında gezegenin altyapısını inşa etmesi ve ölmesi gereken bir kabile keşfeder. Bunun yerine, yeraltında hayatta kalmanın bir yolunu buldular. Kimin – ve nerede – yaşama hakkına sahip olduğu konusundaki ağız dalaşları, homininler kadim toplulukla bir uzlaşma sağlamaya çalışırken, düpedüz savaşlara dönüşüyor.
Sonunda bir antlaşma yapılır. Bir karakter, “gelecekte dengenin nasıl korunacağına dair bir model olabileceğini” düşünüyor. Otuz küsur bin yıl sonra, bunlar hâlâ ünlü son sözler.
Newitz, herhangi bir toplumun alt tabakalarına nasıl (kötü) davranıldığıyla ilgilenen, çekişmeli toplumsal güçler üzerine eğlenceli bir çalışma yazdı; “The Terraformers” EP Thompson’a Isaac Asimov kadar çok şey borçludur. Daha küçük bir ölçekte, Newitz, iktidardakiler tarafından beğenilmeyen grupların zekasını reddeden gelişigüzel bağnazlığa sesleniyor – burada Verdance’in kullandığı, alaycı bir şekilde “InAss” olarak adlandırılan “istihbarat değerlendirmesi” derecelendirmeleri aracılığıyla yapılan bir nokta.
Alternatif olarak Newitz, daha eşitlikçi bir toplumun sunabileceği ilişkilerin akışkanlığını kutlamak istiyor. Sask-E’nin daha müstehcen ileri karakollarına eğlenceli geziler ve önyükleme yapmak için çok sayıda melez tür kucaklaşması var. “The Terraformers”, geyiğe benzeyen iki yaratık arasındaki trajik aşk hakkında bu yıl okuyacağınız en iyi roman olabilir.
Ancak Newitz genellikle makro düzeyde çalışmak için daha rahattır – levha tektoniği, nehir akışı ve geçiş, kitabın olay örgüsünde merkezi roller oynar ve her biri zekice ve çoğu zaman hoş bir tuhaflıkla ele alınır. “Dört Kayıp Şehir”de Newitz, medeniyetlere yönelik başlıca tehditlerin yukarıdan aşağıya agresif liderlik ve çevreyi korumadaki başarısızlık olduğunu savundu. Verdance’in standart bir tren hattı inşa etmeye yönelik inatçı çabaları, toplulukların evrimleşme biçimlerini göz ardı ettiğinden, aynı dinamik burada da ortaya çıkıyor.
Newitz’in “The Terraformers”daki çözümü – sakinlerin ihtiyaçlarına göre gelişebilen uçan solucan benzeri bir tren – neredeyse pratik değil. Onu yakalamak için birkaç bin yıla ihtiyacımız olacak. Ancak gerçek dünyadaki düzeltmenin imkansızlığı, şu anda uygulanabilecek bir mesajı azaltmıyor: Topluluklara eşit davranın, değişen doğalarını kabul edin ve dışarıdan birinin “özgünlük” kavramı adına suistimal edilmemelerini sağlayın.
Verdance liderliği giderek tek yönlü ve otoriter hale geldikçe, bu noktalar kitabın ilerleyen dönemlerinde pıhtılaşabilir; kaçınılmaz savaş sahneleri bile Newitz’in gerçek tutkusu olan şehirci retoriğiyle karşılaştırıldığında tutkusuz gelebilir. Ve kitabın üç bölümlü yapısı her seferinde yeni bir karakter seti tanıttığı için, evleri unutulmaya yüz tutmuş olsa bile, bunlardan herhangi birine bağlı hissetmek daha zor.
Bazı yönlerden, Newitz işi çok iyi yaptı. “The Terraformers” insanların kendi toplumlarını nasıl baltaladıklarını hayal etmekte o kadar iyi ki, bırakın 30.000’i 3000 yılına kadar yaşayacağımızı hayal etmek bile mucizevi görünüyor. Ancak Newitz’in iyimserliği iyi tartışılmış ve büyüleyici.
“Dört Kayıp Şehir”, sağlıklı bir şehrin birkaç unsurunu listeledi: “iyi rezervuarlar ve yollar, erişilebilir kamusal plazalar, herkes için ev alanları, sosyal hareketlilik ve şehrin işçilerine onurlu davranan liderler.” Bunu yaratmak için yeni yaratıklar inşa etmemize veya yeni dünyalar bulmamıza gerek yok ama yapsak bile aynı zorluklar devam edecek. Çözümler, Newitz’in sahip olduğumuzdan emin olduğu türden hayal gücü sıçramalarını gerektirecek. Galaksi beynimizin yapacak çok işi var.
Athitakis, Phoenix’te yaşayan bir yazar ve “The New Midwest”in yazarıdır.