Startup’lar konusundaki ilk yazımızda bu kavramın ne olduğuna ve bir startup’tan ne beklendiğine değinmiştik. Şimdi ikinci yazımızda ise startup’ların finansmanı kaynaklarını ele alıyoruz. Önce kısa bir girişle tanımları hatırlayalım ve ardından da potansiyel fon kaynaklarını sıralayalım.
Önceki yazımızda da değindiğimiz gibi, “Startup” kelimesi yerine Türkçe kaynaklarda genelde “Girişim” kelimesi kullanılsa da aslında bu kelime anlam olarak startup kavramını da kapsayan daha geniş bir ifadedir. Startup’lar bir ya da birkaç girişimci tarafından benzeri olmayan bir ürün veya hizmeti geliştirip piyasaya sürmek amacıyla kurulmuş girişimlerdir. Genellikle küçük bütçelerle kurulmuşlardır ve kuruluş tarihinde ürünün ne olacağı henüz fikir aşamasındadır. İşte bu yönleriyle startup’lar bildik anlamda girişimlerden ayrılırlar. Örnek vermek gerekirse bireysel bir yatırımcının market açması veya büyük bir holdingin ürün geliştirmek için kurduğu yeni bir şirket birer girişimdir ancak startup değildir.
Startup’lar genelde, piyasaya sunulacak ürün henüz fikir aşamasındayken kurulduklarından, başlangıçta çoğunlukla gelir ve kâr elde edemezler. Bu başlangıç döneminin finanse edilebilmesi bir startup’ın ayakta kalabilmesi için hayatidir. Ancak yapıları itibarı ile startup’lar zaten riskli yatırımlardır. Bu nedenle kurulan startup’ların büyük bir kısmı daha fikir aşamasını geçememektedir. Aralarından başarılı olan az sayıda startup ise çok hızlı büyüyerek kısa zamanda “Unicorn” olarak tabir edilen, yani değeri 1 milyar doların üstüne çıkmış startup’lar hâline gelmektedir. Bunun yanı sıra, startup’ların geçmiş finansal performansları veya benzeri verileri olmadığı için yatırım kararı verirken bu girişimlerin değerini belirlemek ve doğru startup’ı seçebilmek de oldukça zordur. Bu nedenlerle her yatırımcı startup yatırım fırsatları ile ilgilenmez.
Startup’lara yatırım zamanlaması da yatırımın riski ve potansiyeli açısından önemlidir. İlk kurulum aşamasında yapılan yatırımlara “tohum aşaması yatırımı” (seed funding) denir. Bu dönem startup’ların başarısı için belirsizliğin en yüksek olduğu dönemdir. Bu aşamada henüz pazara çıkmamış ve kabul görüp görmeyeceği belli olmayan bir fikre yatırım yapılır. Bu nedenle genelde ilk yatırımcılar aile bireyleri veya arkadaşlardır. Bu aşamada yatırım yapabilecek diğer bir grup da melek yatırımcılardır. Melek yatırımcılar bu tür yüksek risk ve getiri potansiyeline sahip yeni girişimlere yatırım yapmak isteyen ve bunun için yeterli finansal birikimi olan bireysel yatırımcılara denmektedir. Hatta melek yatırımcıların bir kısmı iş yönetimi, girişimcilik ve network sağlama gibi konularda destek verebilecek bilgi ve tecrübeye de sahip profesyonel iş insanlarından oluşur. Bu tür bir destek startup’ların başarısı için en az alınan finansal yatırım kadar önemlidir. Melek yatırımcılar ya yeni kurulan şirkete hisse senedine dönüştürülebilir borç verirler veya doğrudan hissedar olarak yatırım yaparlar. Melek yatırımcı bizim mevzuatımızda “bireysel katılım yatırımcısı” olarak tanımlanmıştır ve 15.02.2013 tarihli düzenlemeyle bireysel katılım yatırımcısı lisansına sahip gerçek kişiler için vergi desteği sağlanmıştır. Söz konusu lisansı alabilmek için ya yüksek gelir ve servete sahip bir yatırımcı veya tecrübeli bir yatırımcı olmak gerekmektedir.
Kuruluş aşamasında kullanılabilecek bir başka finansman kaynağı da kitle fonlamasıdır. Kitle fonlaması bir proje veya girişimin internet üzerinden çok sayıda insan tarafından çok küçük tutarlarla finanse edilmesidir. Bu küçük yatırımlar bağış olarak yapılabileceği gibi yatırımcıya karşılığında henüz geliştirilme aşamasında olan ürün/hizmet ödül olarak verilebilmektedir. Üçüncü tip kitle fonlamasında ise yatırımcı hissedar olmaktadır. Bu aslında mini melek yatırımlara da benzetilebilir. Kitle fonlaması da mevzuatımızda düzenlenmiş ve bu alanda faaliyet gösteren platformların açılmasına imkan sağlanmıştır.
Bu yazının konusu olan üçüncü grup girişim sermayesi (venture capital) yatırımcıları ise melek yatırımcılardan farklı olarak kurumsal yatırımcılardır. Girişim sermayeleri genelde melek yatırımcılara göre şirketin daha ilerideki aşamalarına daha büyük tutarlarda yatırım yaparlar. Startup’ların tohum aşamasını başarıyla geçip ürününü çıkarttıktan sonra da büyüyebilmesi için fon ihtiyacı devam edecektir. Girişim sermayesi yatırımcıları bu aşamada ilk kuruluş aşamasındaki riskleri aşmış ve global seviyede hızlı büyüme potansiyeline sahip startup’lara yatırım yapmayı hedeflerler. Girişim sermayesi yatırımlarını teşvik etmek amacıyla girişim sermayesi fonları mevzuatımızda düzenlenmiş ve vergi avantajı sağlanmıştır.
Kaynakça