Yarpuz
Dolaşım
Dağılımı
Bitki doğal olarak Akdeniz havzasında yayılış gösterir.
Genel bilgiler
10 ila 40 cm büyüyebilir. Gövde yatık ya da diktir. Yapraklar ila 30 mm uzunluğunda ve 4 ila 12 mm genişliğinde, darca eliptik, tabanda daralıcı ila neredeyse dairesel, kısaca saplı ve kenarları belirsiz biçimde dişlidir. Tohumlar eylül ile ekim arası olgunlaşır. Çiçekler leylak renkli ve erseliktir.
Gözlem
Sulak alanların kenarında görülür. İl genelinde yaygın olarak gözlemlenmiştir.
Yaygın adları
Filiskin, Yarpuz.
Çiçek zamanı
Haziran-Eylül ayları.
Yükseklik
0-1300 metre arası.
Etimoloji
Cins adını, Hades’in sevgilisi olan ancak kıskançlık nedeniyle Persephone tarafından nane bitkisine dönüştürülen Kokitoslu Mentha (μίνθη) adındaki nimften almıştır. Bitkinin Hades ile olan ilişkisi nedeniyle cenaze törenlerinde ölülerin kokularını gizlemek için kullanılmıştır. Cinsin Türkçe adı “nane” Süryanice kaynaklıdır. Tür adı Antik Yunanca “pire” anlamına gelir. Türün geleneksel olarak pire kovucu olarak kullanılmasına işaret eder. İkili adlandırma öncesi adı “Pulegium latifolium”dur.
Mutfak
Taze ya da kurutulmuş olarak çorbalara, yemeklere ve salatalara eklenir. Taze ya da kurutulmuş yapraklarından çay elde edilir.
Geleneksel tıp
Bayılma, gaz, safra, gut ve hepatit hastalıkları tedavisi için ve temizleyici ilaç olarak kullanılmıştır. Şişkinlik gidericidir. Soğuk algınlığı, grip, karın krampı tedavisinde kullanılır. Terleticidir. Çiçek ve tüberküloz tedavisinde kullanılır. Antiseptik, spazm çözücü, gaz giderici, terlemeyi arttırıcı, adet kanamasını uyaracı, sakinleştirici, uyarıcı ve toniktir. Sindirim salgılarını harekete geçirerek sancı ve şişkinliği önler. Rahim kaslarını uyararak adeti teşvik eder. Yapraklardan yapılan çay, geleneksel olarak ateş, baş ağrısı, minör solunum yolu enfeksiyonları, sindirim bozuklukları, adet şikayetleri ve çeşitli küçük rahatsızlıkların tedavisinde kullanılmıştır.
Galen: İdrar söktürücü ve adet akışı tetikleyicidir. Öksürük gidericidir. Kokusu mide bulantısını geçirir.
Oribasius: Adet akışı teşvik edicidir.
Varro: Çelenk halinde odalara konulur ve baş ağrısını gidermek için taç halinde başa takılır.
Dioscorides: Sindirim sistemine iyi gelir. Doğum sonrası fazlalıkları atmak ve adet akışını tetiklemek için içilir. Mide bulantısını giderir. Yılan ısırıklarına iyi gelir. Burun deliklerine sirke ile birlikte sürülerek bayılan kişilerin ayıltılmasını sağlar. Diş etlerini güçlendirici ve iltihap gidericidir. Gut vakalarında başvurulur.
Sammonicus: Kürtaj için kullanılır.
Xenocrates: Ateş nöbetleri geçiren hastaya yüne sarılarak koklatılmalı ya da hastanın yatak örtülerine konulmalıdır.
Plinius: Sirke ile birlikte bayılan kişileri ayıltmak için kullanılır. Susuzluk gidericidir. Uzun süre güneşe maruz kalan kimseler kulaklarının arkasına nane dalı takarak güneşin rahatsız edici etkilerinden korunurlar. Tuz ve polenta ile birlikte alındığında bulantı giderici ve karın göğüs ağrılarını dindiricidir. Balla birlikte bağırsak şikayetlerinde kullanılır. Bal ve sirkeyle adet akışını düzenler, doğum sonrası fazlalıkları atar ve kaymış rahimi düzeltir. Ani akıl kayıplarında tohumları kişiye koklatılır. Taze çiçekleri yakılarak pire kovucu olarak kullanılır.
İbn-i Sînâ: Morlukları gidermek için kullanılır. Siyatik ve kas sertliği vakalarında etkilidir. Peynir suyu ile birlikte varislerde etkilidir. Spazm çözücüdür. Cüzzamı tedavi etmede kullanılır. Kulak ağrısına neden olabilir. Nefes darlığına iyi gelir. Bayılan kişilere koklatılır. Çarpıntıya iyi gelir. İştah kesicidir. Pişirilerek idrar söktürücü olarak kullanılır. Haşerat sokması halinde etkilidir.
Abdulvehhâb bin Yusuf: Kulunç ağrısı vakalarında kullanılır. Felç vakalarında suyu kullanılır.
Dikkat
Biliyor musunuz?
Yaprakları böcek kovucudur. Bitkiden elde edilen yağ sabun yapımında kullanılır. Fare ve sıçanları uzak tutmak için evlerde kullanılır. Vücuttaki açık yerlere sürüldüğünde sivrisinekleri engeller. Ortaçağda yemek artıkları doğrudan sofrada iken köpeklere atılırdı, bu bölgelerde pire olmasını engellemek için de yemek artıkları ile birlikte atılırdı.
Fotoğrafları
Literatür
Species Plantarum 2: 577. 1753. L.