This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
ÖNSÖZ
Histoloji t›bb›n birçok dal›, uygulamal› bilimler ve yard›mc› sa¤l›k meslekleri için temel bilimlerden bir tanesidir. Görsel bir bilim olan histoloji, mikroskopik yap›lar ve fonksiyonlar› ile ilgilidir. Netter Temel Histoloji klasik Netter illüstrasyonlar›n› ve Netter stilinde haz›rlanm›ﬂ yeni resimleri, orijinal ›ﬂ›k ve elektron mikrografilerini ve yeterli aç›klay›c› metni birleﬂtiren, normal histoloji ile ilgili modern ve görsel kitapt›r. Bir histoloji kitab› olarak vücuttaki hücre, doku ve organlar›n önemli mikroskopik özelliklerine vurgu yapar. Bu kitap okuyucu dostudur ve kavranmas› kolay bir formatta olmas› t›p, diﬂ hekimli¤i ve bilimsel lisans programlar›na devam eden, revize edilmiﬂ, probleme dayal›, entegre müfredatlar› olan ö¤renciler için özellikle önemlidir. Yard›mc› sa¤l›k mesleklerinde çal›ﬂanlar, asistanlar, t›bbi laboratuar teknisyenleri, ö¤retmenler ve araﬂt›rmac›lar›n da bu kaynaktan yararlanabilecekleri ﬂüphesizdir. Biyomedikal bilimlerdeki h›zl› ilerlemeler ve yeni müfredat bilgilerin daha etkili bir ﬂekilde sunulmas›n› gerektirmektedir. Bu zorluklar›n üstesinden gelmek amac›yla Netter Temel Histoloji’de histolojik organizasyonun temelleri ve ana kavramlara daha fazla önem verilmiﬂtir. Kitapta morfolojik bütünlü¤e dikkat çekilmekte ve anatomi, embriyoloji, histoloji, hücre biyolojisi ve ince yap› entegre edilmektedir. Bu kitap ayr›ca klinik olarak önemli çeﬂitli bilgiler sunmaktad›r. Her bölüm genel bir anlat›mla baﬂlar ve mikrografiler düﬂükten yüksek büyütmeliye do¤ru, k›sa aç›klamalar ile birlikte mant›ksal bir s›ra ile sunulur. Konunun anlaﬂ›lmas›na yard›mc› olaca¤› düﬂünülen yerlerde embriyonun geliﬂim özellikleri verilmiﬂtir. ‹llüstrasyonlar ve mikrografiler ile ayn› sayfada güncel, detayl› metin yer almaktad›r. Kiﬂiye özel ö¤renmeyi cesaretlendirmek amac›yla ince detaylar yerine histolojinin temellerinin anlaﬂ›lmas› gerekti¤ine vurgu yap›lm›ﬂ, modern t›pta biyolojik yap›-iﬂlev iliﬂkisine önem verilmiﬂtir. Metin k›sm›nda bulunan klinik kutucuklar yap›daki patolojiler hakk›nda bilgi vermekte ve anormalli¤i ve hastal›¤› anlamak için normal yap›ya hakim olman›n öneminin alt›n› çizmektedir. Biyopsi, otopsi ve kadavralardan al›nan insan dokusu örneklerinden, histoloji ve patolojide s›k kullan›lan boyama yöntemleri ile ›ﬂ›k mikrografileri haz›rlanm›ﬂt›r. Yüksek resolüsyonlu elektron mikrografileri ço¤unlukla taze fikse edilmiﬂ kemirgen örnekleridir, baz› durumlarda ise insana ait materyallerden haz›rlanm›ﬂt›r. Elektron mikrografileri spesifik olarak, hücre fonksiyonu ile iliﬂkili temel hücresel yap›lar hakk›ndaki bilgileri zenginleﬂtirmek amac›yla kullan›lm›ﬂt›r. Netter Temel Histoloji birçok amaca hizmet eder. Hekim adaylar› ve di¤er sa¤l›k çal›ﬂanlar› için elzem olan histolojik bilgilere yönelik görsel bir k›lavuzdur. Mikroskop alt›nda slaytlar› ve bir bilgisayar ekran›nda dijital görüntüleri inceleyen ö¤rencilere ve uzmanlara yard›mc›d›r. Mikroskopik kesitlerin tan›nmas› ve yorumlanmas›n› kolaylaﬂt›r›r, temel histolojik prensiplerin daha iyi anlaﬂ›lmas› için referanslar sa¤lar. Derslerin daha iyi anlaﬂ›lmas›na yard›mc› olur, standart kitaplar› tamamlay›c› niteliktedir ve s›navlar için iyi bir kaynakt›r. Ayr›ca “National Board and Licensing” S›navlar›na haz›rlanan ö¤renciler için yararl›d›r. Son olarak bu kitap okuyucuya insan vücudunun iﬂleyiﬂini ve hücre, doku ve organ sistemlerindeki güzellikleri göstermeyi amaçlar. William K. Ovalle Patrick C. Nahirney
v
ÇEV‹R‹ ED‹TÖRLER‹ ÖNSÖZÜ
T›p Biliminde insan vücudunun organ, doku ve hücrelerinin histolojik yap›lanmalar› ve ince yap› özellikleri ortaya konan bilgiler ile klini¤e yönelik yararlar› gün geçtikçe daha önem kazanm›ﬂt›r. “Netter’in Temel Histoloji” kitab› organ, doku ve hücrelerin stereolojik ﬂemalar› ve çizimleri gerek ›ﬂ›k mikroskobik gerekse elektron mikroskobik görüntüleri, iﬂlevsel özellikleri ve klinikle ba¤lant›l› özellikleri bu kitapta tart›ﬂ›lm›ﬂ ve yeni bilgilerle donat›lm›ﬂt›r. T›p bilimiyle ilgili tüm alanlarda ö¤renim gören ve bilgilenme ihtiyac›nda olan ö¤renci, araﬂt›rma görevlileri, s›navlara haz›rlanan ö¤renciler hatta uzmanlar› için oldukça yararl› olaca¤›n› düﬂündü¤ümüz bilgi birikimlerinin paylaﬂ›ld›¤› bir kaynakt›r. Birçok çizim, resim ve grafiklerle desteklenmiﬂ olan yaz›l› metinler ve resim alt› yaz›lar› bilgiyi ayd›nlatmaya yönelik haz›rlanm›ﬂ ve konuyu daha anlaﬂ›labilir k›lm›ﬂt›r. ‹ngilizce bask›dan dilimize çevrilmesinde yazar ekibinde yer alan tüm Histoloji ve Embriyoloji Anabilim Dal› ö¤retim üyelerimiz büyük özveri ve özenle çal›ﬂarak bu kitab› haz›rlam›ﬂlard›r. Eserin Türkçe’ye kazand›r›lmas›nda destek olan Güneﬂ T›p Kitabevlerine ve Dr. Nejat Ünlükal’a teﬂekkürlerimizi sunar›z. Editor ekibi olarak “Netter’in Temel Histoloji” kitab›n›n; Histolojiyi ö¤renmeye çal›ﬂan tüm okuyuculara yararl› olmas›n› dileriz .
Prof. Dr. Sevda Müftüo¤lu Doç. Dr. Figen Kaymaz Doç. Dr. Pergin Atilla
vii
‹Ç‹NDEK‹LER
I: HÜCRE VE DOKULAR
1. Hücre ...................................................................................................... 1
Çeviri: Prof. Dr. Esra Erdemli, Yrd. Doç. Dr. Sibel Serin K›l›ço¤lu
2. Epitel ve Ekzokrin Bezler .................................................................. 29
Çeviri: Prof. Dr. Emel Koptagel
3. Ba¤ Dokusu ........................................................................................ 51
Çeviri: Prof. Dr. Feriha Ercan
4. Kas Doku ............................................................................................ 71
Çeviri: Prof. Dr. Aysel Kükner
5. Sinir Dokusu ...................................................................................... 101
Çeviri: Doç. Dr. Necdet Demir
6. Kemi¤in Yap›s› .................................................................................. 131
Çeviri: Doç. Dr. Necat Y›lmaz
7. Kan ve Kemik ‹li¤i ............................................................................ 157
Çeviri: Doç. Dr. Seda Vatansever
II: S‹STEMLER
8. Kardiyovasküler Sistem .................................................................. 173
Çeviri: Doç. Dr. Kaz›m Tu¤yan
9. Lenfoid Sistem .................................................................................. 195
Çeviri: Doç. Dr. Feral Öztürk
10. Endokrin Sistemi .............................................................................. 213
Çeviri: Prof. Dr. Hakk› Dalç›k
11. Deri ve Ekleri .................................................................................... 243
Çeviri: Prof. Dr. Candan Özo¤ul, Yrd. Doç. Dr. Çi¤dem Elmas
12. Üst Sindirim Sistemi .......................................................................... 263
Çeviri: Doç. Dr. Petek Korkusuz, Ö¤r. Görv. Dr. Dilara Zeybek
13. Alt Sindirim Sistemi .......................................................................... 285
Çeviri: Doç. Dr. Gülçin Abban
14. Karaci¤er, Safra Kesesi ve Ekzokrin Pankreas .............................. 311
Çeviri: Doç. Dr. Alpaslan Çimen
15. Solunum Sistemi ................................................................................ 333
Çeviri: Doç. Dr. Hüseyin Aktu¤
16. Üriner Sistem ...................................................................................... 353
Çeviri: Prof. Dr. ‹smail Seçkin, Uzm. Dr. Elif Güzel O¤uz
17. Erkek Üreme Sistemi ........................................................................ 377
Çeviri: Prof. Dr. Seyhun Solako¤lu, Dr. Mine Gültomruk
18. Kad›n Üreme sistemi .......................................................................... 399
Çeviri: Prof. Dr. Semiha Noyan
19. Göz ve Ekleri ...................................................................................... 427
Çeviri: Prof. Dr. Engin Yenilmez
20. Duyu Organlar› .................................................................................. 447
Çeviri: Doç Dr. Elvan Özbek
Ekler .......................................................................................................... 471 Dizin .......................................................................................................... 473 xvii
4 1.20 1.8 1.14 1.7 1. Dr. Mitoz ve Di¤er Hücresel Olaylar Hücre Yüzey Farkl›laﬂmalar›: Silya ve Bazal Cisim 1 .2 1.5 1.9 1.I: HÜCRE VE DOKULAR 1 HÜCRE Çeviri: Prof.25 1.22 1.12 1.13 1.26 1.15 1. Esra Erdemli.23 1.17 1. Sibel Serin K›l›ço¤lu 1.19 1.27 Genel Bilgi Mikroskoplar ve Teknik Tekni¤e Göre Hücrelerin Farkl› Görünümleri Hücre Zar› ‹nce Yap›s› ve Fonksiyonu Hücreleraras› Ba¤lant›lar: S›k› Ba¤lant›lar›n (tight junction) ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Hücreleraras› Ba¤lant›lar: Tutundurucu Ba¤lant›lar›n (anchoring junction) ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Hücreleraras› Ba¤lant›lar: Oluklu Ba¤lant›lar›n (gap junction) ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Çekirdek ve Çekirdekci¤in ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Çekirdek ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi: Kromatin ve Matriks Çekirdek Zar›n›n ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Mitokondriyon ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Mitokondriyal Krista ve Matriks ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Granülsüz (Düz yüzlü) Endoplazma Retikulumu ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Granüllü Endoplazma Retikulumu ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Ribozom ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Golgi Kompleksi ‹nce Yap›s› Golgi Kompleksi ‹ﬂlevi Lizozom ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Peroksizom ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi ‹nklüzyon ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi: Glikojen ‹nklüzyon ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi: Lipid damlac›klar› Sitoplazmik Veziküllerin ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi: Endositoz.6 1. Doç.24 1. Dr. Yrd.10 1.11 1.21 1.3 1.16 1. Transitoz ve Ekzositoz Mikrotübüllerin ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Sitoplazma Filamanlar›n›n ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Sentrozom ve Sentriyolün ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Hücre Döngüsü.18 1.1 1.
k›rm›z› kan hücresidir.yaklaﬂ›k 60 x 1012 hücre içerir ancak bunlar›n hepsinin yap›s› ayn›d›r. hücreleraras› ba¤lant›lar içerir. sinir ve ba¤ dokusu) oluﬂur. Organeller (fonksiyonel yetene¤e sahip özel yap›lar) ve inklüzyonlar (k›smen dura¤an. Çekirdeksiz olgun k›rm›z› kan hücreler hariç bütün hücrelerin. kas.1 GENEL B‹LG‹ ‹nsan vücudu hücreler ve hücre-d›ﬂ› (ekstraselüler) matrikse sahip dört temel dokudan (epitel. x530. ribozomlar ve granüllü endoplazma retikulumu nedeniyle mavimsi benekli yap›da görülüyor. apikal ve lateral olarak kutuplaﬂma gösteren plazma zar›. Ökaryotik hücre. Sitoplazma. Çekirde¤i çevreleyen sitoplazma çok say›da organel ve inklüzyon içerir. Çekirdek zar›. Olgun k›rm›z› kan hücreler çekirdek içermez. Protoplazman›n çekirdek ve sitoplazma olmak üzere iki içeri¤i vard›r. Apikal yüz mikroviluslar ad› verilen çok say›da parmak ﬂeklinde uzant›lara sahiptir. kromatin ve bir veya daha fazla çekirdekcik içeren çekirde¤i çevreler. d›ﬂ› bir plazma zar›yla (s›n›rlay›c› zar) çevrili protoplazma kitlesi içerir. fibroblast gibi ba¤ dokusu hücreleri destek oluﬂturmaya ve bez epiteli hücreleri salg›lamaya uygun de¤iﬂim gösterir. . sitoplazma ise su (yaklaﬂ›k %70). Çekirdek. Sinir hücresinin yuvarlak çekirde¤i ve küçük koyu çekirdekçi¤i (çk) izlenmektedir. bütün canl› organizmalar›n yap›sal ve fonksiyonel temel birimidir. ya¤lar.2 Hücre Sentriyoller Çekirdek çk Mikrovilluslar Pinositoz vezikülleri Salg› vezikülleri Golgi kompleksi Çekirdek zar› Sitoplazma Çekirdekçik Arka kök gangliyonundan bir ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. sinir hücreleri (nöron) iletime. Osteoklastlar ve iskelet kas› gibi baz› hücreler çok çekirdeklidir. Hücreyi saran bazal. x500 H. -büyüklük ve ﬂekilleri de¤iﬂken 200 farkl› tipte. Lateral yüz. Wright boyas› 1. Bu büyük hücrelerin sitoplazmas› köpüksü ve ince granüler yap›dad›r. Her hücre poliploid ve koyu bazofilik yap›da çok loblu. Çevredeki küçük hücrelere göre büyük bir sinir hücresi. Hücre iç yap›s›.E. genomu içeren kromozomlar. fonksiyonu yans›tacak ﬂekilde de¤iﬂim gösterir. Bu hücreler periferik kana verilen plataletleri–küçük sitoplazmik parçac›klar– oluﬂturur (ok). geçici yap›lar) sitoplazmada bulunur. Örne¤in. büyük bir çekirdek içerir. kas hücreleri kas›lmaya. Baz› organeller zarla çevrelenirken baz›lar› çevrelerinde zar içermez. Vücut. Hücre. proteinler. Kromatin Granüllü endoplazma retikulumu Granülsüz (Düz yüzlü) endoplazma retikulumu Çekirdekçik Bazal GER üzerindeki ribozomlar Mitokondriyon Megakaryosit Hücre zar› Elektron mikroskobunda görülen ﬂekliyle hücrenin temel içeri¤inin düzenleniﬂi. hücre ﬂekline uyan bir çekirdekleri vard›r. Bu hücrelerin çevresindeki s›k›ca paketlenmiﬂ çok say›da küçük hücre. Kemik ili¤i yaymas›nda megakaryosit ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. karbonhidratlar ve organik ya da inorganik molekülleri içeren karma bir jeldir.
Birçok doku renksizdir. vücuttaki doku ve hücrelerin yap›lar›n› araﬂt›r›r.Hücre ▼ Iﬂ›k mikroskobu Elektron mikroskobu Görüntü Projektör Lens Bobin Ara görüntü 3 Konvansiyonel ›ﬂ›k mikroskobunun (ayd›nl›k alan) optik bölümleri.5nm dir. Oküler lens. Hematoksilen. Bilinen ayd›nl›k alan ›ﬂ›k mikroskoplar›n›n çözünürlü¤ü yaklaﬂ›k 0. ›ﬂ›k ve elektron mikroskoplar›d›r.) ile boyanm›ﬂt›r. ayd›nlatma kaynaklar› ve de¤iﬂik seviyelerde çözünürlük ve büyütme güçleri vard›r.çözünürlük SEM (HRSEM) geniﬂ odaklama derinli¤iyle hücre ve organellerin iç yap›s›n› ay›rt etmeye olanak sa¤lar. Bu tip mikroskopta ›ﬂ›k üç cam lensten geçer. Büyük bir oosit hücresi onu çevreleyen küçük follikülü hücreleriyle (FH) görülmektedir. Çözünürlük (rezolüsyon) bir mikroskopta elde edilebilen en yak›n iki nokta aras›ndaki mesafedir. Bunlar›n farkl› lensleri. görüntüyü büyütür ve göze veya foto¤raf pla¤›na yans›t›r. Boyalar ›ﬂ›¤› farkl› emerek yap›lar›n farkl› boyanmas›n› ve yap›lar›n tan›nmas›n sa¤lar. Bu da ›ﬂ›¤›n dalga boyuna ba¤l›d›r. 0. TEM ‘da ultramikro- Objektif Lens Bobin Örnek Kondensör Lens Bobin Kaynak Iﬂ›k Elektron Kuramsal çözünürlük tomla kesilmiﬂ ince kesitlerden elektron demeti geçer.0. TEM’ un çözünürlü¤ü ›ﬂ›k mikroskobundan 103 daha fazla. Aldehitlerle fiksasyon ve alkollerde dehidratasyonu takiben parafin veya plasti¤e gömme iﬂlemi uygulan›r. Yüksek. TEM’un avantaj› çözünürlük gücünün yüksek olmas›d›r. Transmisyon elektron mikroskobunda (TEM) ayd›nlatma kayna¤› küçük dalga boyuna sahip elektronlard›r.2. ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsünde parafin kesit hematoksilen ve eozin (H.E. Sa¤: x1800 FH Oosit FH 1. cam lensler örne¤i odaklar ve büyütür. Birçok hücre ›ﬂ›¤› çok az emer bu nedenle ›ﬂ›k emilimini artt›rmak için boyama gereklidir. Is›nm›ﬂ tungsten filamandan (veya katod) kaynaklanan elektronlar vakum içindeki kolonda anota çekilir. Bu lensler bobin yap›s›nda elektromanyetik lenslerdir. Elektronlar ç›plak gözle görülemez. Ayn› ›ﬂ›k mikroskobu prensibiyle görüntüyü kondense etmek. anyonik bir boyad›r ve asidofilik (pozitif yüklü) doku bölgelerine ba¤lan›r.2 M‹KROSKOPLAR VE TEKN‹K Histoloji. . Üç boyutlu bir görüntü elde edilir. Çal›ﬂma örnekleri görülen ›ﬂ›¤› emer. Sol: x200. Örneklerden mikrotomla kesit almay› boyama iﬂlemi takip eder. Öncelikle hücre- ler ve dokular bir seri uygulama basama¤›ndan geçirilir. Scanning elektron mikroskop (SEM)’da. Iﬂ›k önce örnek tablas›n›n alt›ndaki kondensör lensle boyal› örnekte odaklan›r. kurutulup. ince metal film tabakas›yla kapland›ktan sonra incelenir. Görüntü floresan bir ekranda veya foto¤raf pla¤›nda siyah-beyaz elektron mikroskobu görüntüsü (EM) olarak kaydedilir. Hücreler ç›plak gözle görülemez bu nedenle hücrelerle çal›ﬂmak için ilk kullan›lacak araç mikroskoptur.2μm dir. doku kesitlerinde bazofilik. Transmisyon elektron mikroskobunun (TEM) optik bölümleri. kal›n örnekler ve bütün olarak hücreler tespit edilip. Gama ve X-›ﬂ›n› Ultraviyole Görülebilir ›ﬂ›n ‹nfrared Radyo dalgalar› Oosit Ovaryumdan al›nan kesitlerin ›ﬂ›k (sol) ve elektron (sa¤) mikroskobundaki karﬂ›laﬂt›rmal› görüntüleri. Kesitler siyah-beyaz kontrast›n› artt›rmak için a¤›r metallerle boyan›r. anyonik (negatif yüklü) bölgelere ba¤lanan mavi katyonik bir boyad›r. Renkli görüntü yoktur. Eozin pembe. Mikroskop hücrelerin görüntülerini büyütürken ay›r›m detaylar›n› da artt›r›r. ince kesildikten sonra plasti¤e gömülür. örnekten geçer ve objektif lensler görüntüyü büyüterek oküler lense iletir. TEM için tespit edilen örnekler. odaklamak ve büyütmek için lensler kullan›l›r. Elektron mikroskobu görüntüsünde ince plastik kesitler a¤›r metallerle (uranil asetat ve kurﬂun sitrat) boyan›r. Birçok mikroskop çeﬂidi vard›r bunlardan en önemli ikisi.
4
Hücre
Hiyalin k›k›rdak içindeki kondrositlerin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. K›k›rda¤›n bu esas hücrelerinin görevi çevredeki ekstrasellüler matriksi (ESM) sentezlemek ve salg›lamakt›r. Her hücrenin yuvarlaktan elipse de¤iﬂen çekirde¤i ve soluk sitoplazmas› vard›r. Bu hücreler taraf›ndan salg›lanan, protein ve karbonhidrat içeren ESM de boyan›r. x400 H.E.
ESM
Sitoplazma Çekirdek
Çekirdek
Çekirdek ve sitoplazmas›yla bir kondrosit elektron mikroskobu görüntüsü. A¤›r metal boyalar›yla hücrenin farkl› bölgeleri aç›k ve koyu olarak boyanma gösterir. Hücre zar› ve organeller gibi koyu gözlenen bölgelerde -elektron yo¤unelektronlar kesitten geri yans›r. Aç›k renk görülen bölgelerde (elektron geçirgen) ise tam tersi söz konusudur. Sitoplazmada çeﬂitli organellerin da¤›l›m› dikkat çekicidir. x2000 (Dr. B. J. Crawfod’’a izniyle).
Sitoplazma
Ekstraselüler matriks
Çekirdek
Yüksek-çözünürlüklü scanning EM (High Resolution Scanning Electron Microscop)’da bir kondrosit. Hücrede üç boyutlu iç yüzey kenarlar› görülmektedir. Hücreler dondurulmuﬂ, k›r›larak aç›lm›ﬂ, ince metal filmle kaplanm›ﬂ ve yüzeyleri taranm›ﬂt›r. SEM’un çözünürlü¤ü TEM kadar yüksek de¤ildir ancak hücre kesitine de ihtiyaç göstermez. Her iki mikroskopla birbirlerini tamamlay›c› bilgiler elde edilir. x2000. (Dr. M.J. Hollenberg izniyle)
Sitoplazma
Ekstraselüler matriks
1.3
TEKN‹⁄E GÖRE HÜCRELER‹N FARKLI GÖRÜNÜMLER‹
Histolojik teknikler, hastal›kl› veya sa¤l›kl› hücre fonksiyonlar›n›n anlaﬂ›labilmesi için birbirinden farkl› ama birbirini tamamlay›c›, temel yap›sal hücre görünümlerinin elde edilmesini sa¤lar. Parafin kesitler rutin olarak hematoksilen ve eozin (H.E.) ile boyan›r ve ›ﬂ›k mikroskobunda incelenir. Hücre çekirdekleri (DNA ve RNA nükleik asitlerinden zengindir) bazik bir boya olan hematoksilene karﬂ› afinite gösterir ve mavi boyan›rlar. Bazofilik
olarak adland›r›l›rlar. Bunun tersine, hücre sitoplazmas› ve ekstraselüler matriks eozine (anyonik boya) karﬂ› afinite gösterir ve pembe boyan›r. Eozinofilik (veya asidofilik) olarak adland›r›l›r. Yüksek çözünürlük gücüyle TEM, zarlar ve organeller gibi hücre detaylar›nda ›ﬂ›k mikroskobundan çok daha ayd›nlat›c›d›r. ‹nce kesitlerde hücrenin farkl› bölümleri metal boyalara farkl› afiniteler gösterir, sonuçta siyah-beyaz olarak farkl› elektron yo¤unluklar›nda iki boyutlu görüntüler elde edilir. HRSEM görüntüleri ise donmuﬂ ve k›r›lm›ﬂ hücrelerde organeller ve inklüzyonlar›n üç boyutlu iliﬂkilerini verir.
Hücre
Zar deli¤i Protein tabakas› (≅2.5 nm) ‹kili fosfolipid tabakas› (≅ 5nm) Protein tabakas› (≅ 2.Snm}
5
Antikor ‹yon
Ligand
Kollagen
Zar deli¤i Klasik üç tabakal› zar modeli (Davson ve Danielli’den sonra). 1935’de tan›mlanan plazma zar›; her lipid yüzüne Fosfolipid matrikse gömülmüﬂ globüler proteinler Periferal zar ‹ntegral zar proteini proteini ‹kili fosfolipid tabakas› ‹yon kanal› Yüzey antijeni Reseptör
Adezyon molekülü
Günümüzde plazma zar› yorumu. ‹ntegral ve ekstensek proteinler ikili fosfolipid tabakas›yla iliﬂkilidir. Bu proteinlerin, adezyon molekülleriyle birlikte doku düzenlenmesi, iyon kanallar›yla iki yönlü madde taﬂ›nmas›, yüzey antijenleriyle hücre tan›nmas›, ve nörotransmiter ve hormon reseptörleriyle hücreleraras› iletiﬂimin sa¤lanmas› gibi görevleri vard›r.
S›v› mozaik modeli (Singer ve Nicholson’dan sonra). 1972’de tan›mlanan plazma zar›; ikili s›v› lipid tabakas› içine proteinlerin k›smen ya da tam olarak gömüldü¤ü bir modeldir.
Hücre zar›n›n elektron mikroskobu görüntüsü. Birbirine komﬂu iki hücrenin her birinin plazma zar› (PM) üç katl› görüntüye sahiptir. Hücre yüzeyine yak›n aktin filamanlar›n›n (AF) enine kesitleri izlenmektedir. x100,000, (Dr. A. W.Vagl izniyle).
1.4
HÜCRE ZARININ ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹
Zarlar -iyonlar, su ve makromoleküllerin hareketlerini seçici olarak düzenleyen yar› geçirgen bariyerler- hücrede süreklidir. Hücre tipi ve yerine göre içerikleri de¤iﬂse de genel içeri¤i %35 lipitler, %60 proteinler ve %5 karbonhidratlardan oluﬂur. Hücre zar› (plazma zar›) bir d›ﬂ s›n›r oluﬂturur. Hücre içi zarlar, çekirdek ve zarla çevrili organelleri çevreler. Zarlar, ›ﬂ›k mikroskobunun çözünürlük s›n›r›n›n alt›nda oldu¤u için özel teknikler uygulanmadan görmek güçtür. Elektron mikroskobunda büyük büyütmelerde iki koyu çizgi aras›nda ince elektron geçirgen bir bölge içeren üç tabakal› bir görüntüsü vard›r. Üç katl› zar›n (ünit zar) tamam› 5-8 nm kal›nl›¤›ndad›r. Zarlar, s›v› mozaik modeli ad› ve-
rilen yap›sal olarak birbirini oldukça kuvvetli tutan iki tabakal› lipitten oluﬂur. Burada polar fosfat baﬂlar›yla iki hidrofilik fosfolipit moleküllü d›ﬂar›da yerleﬂir. Hidrofobik ya¤ asiti kuyruk bölgeleri ise iç zar›n iskeletini yapar. Kolesterol molekülleri zara yay›lm›ﬂt›r ve ak›c›l›¤› sa¤lar. ‹ntrensek (integral) globular proteinler ikili ya¤ tabakas› içinde zar kal›nl›¤› boyunca bir yandan di¤er yana uzanarak yerleﬂirler. Ekstrensek (periferal) proteinler de zara tutunmuﬂtur ancak d›ﬂ veya iç yüzde yer al›r. Karbonhidratlar s›kl›kla zar›n d›ﬂ yüzünde glikokaliks ad› verilen belirsiz bir manto oluﬂturur. Zarlarda kanallar ve elektrik yükü farkl›l›¤›na göre hücrenin iç ortam›n› ayarlayan, proteinden yap›lm›ﬂ iyon pompalar› vard›r. Zarlar hormon ve büyütme faktörlerine karﬂ› reseptörler içerir. Nöron ve kas hücrelerinde nörotransmitterlere karﬂ› da reseptörler vard›r.
6
Hücre
MV MV’lar›n enine kesiti
Mikrovilluslar›n (MV) sagittal kesiti Zonula okludenste (ZO) hücre zarlar›n›n kaynaﬂmas› Zonula adherenste (ZA) Çekirdek hücreler aras› aral›k Makula okludenste (MO) fokal zar kaynaﬂma bölgeleri
ZO ZA
MO
Bazal katlant›lar
Hücreleraras› aral›k
Üç hücrenin apikal yüzündeki mikrovilluslar ve yan yüzlerdeki ba¤lant› kompleksleri. S›k› ba¤lant›lar (zonula ve makula okludens) ve zonula aderens gibi hücreler aras› ba¤lant›lar›n tipik bir hücreler aras› ba¤lant› kompleksini oluﬂturdu¤u görülüyor.
Bir böbrek tübülü duvar›ndaki iki epitel hücresi aras›ndaki s›k› ba¤lant›n›n elektron mikroskobu görüntüsü. ‹ki komﬂu hücre plazma zarlar›n›n (oklar) birbirine yapt›¤› parmaks› uzant›lar. Tübül lümenine (*) yak›n bir s›k› ba¤lant› (daire). Solda hücre çekirde¤inin bir bölümü. x50,000. (Dr. W.A. Webber izniyle).
HAB
HAB
Kaynaﬂma
Kaynaﬂma Retinadaki iki epitel hücresi aras›ndaki s›k› ba¤lant›lar›n elektron mikroskobu görüntüsü. Hücrelerin karﬂ›l›kl› plazma zarlar›n›n (PM) üç tabakal› görüntüsü belirgin. Birkaç fokal s›k› ba¤lant› (daire) izleniyor. x1OO,OOO. (Dr. B.j. Crawford izniyle)
‹ki hücrenin karﬂ›l›kl› plazma zarlar›. Ba¤lant›lardaki hücreler aras› boﬂluk (HAB) göreceli kal›nl›¤› izleniyor. S›k› ba¤lant›larda komﬂu hücre zarlar› aras›ndaki hücreleraras› aral›k tamamen kapan›r. Makula okludens bu tip ba¤lant›n›n bir baﬂka biçimidir.
1.5
HÜCRELERARASI BA⁄LANTILAR: SIKI BA⁄LANTILARIN (TIGHT JUNCTION) ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹
Birçok komﬂu hücre aras›nda yap›ﬂmay› art›rmak için basit parmaks› uzant›lar bulunur. Hücre zarlar› hücre adezyon moleküllerini içeren yap›ﬂt›r›c› ba¤lant›larla ekstraselüler matriksle etkileﬂir. Hücreler ayn› zamanda çok say›da özelleﬂmiﬂ plazma zar› de¤iﬂiklikleri gösterirler – farkl› tiplerde hücreleraras› ba¤lant›lar. Baﬂl›ca üç tip ba¤lant› vard›r: s›k› (zonula ve makula okludens), tutundurucu (makula ve zonula adherens) ve oluklu (gap veya iletiﬂimsel). S›k› ba¤lant›lar, epitel hücrelerinin lümene bakan yüzünde, kuﬂak tarz›nda hücreleri sararak tam olarak geçiﬂe engel olur. Farkl› bölgelerde geliﬂigüzel madde geçiﬂini önlemek
üzere geçirgenlik bariyerleri oluﬂturur. T›kay›c›l›k ve geçirgenlik özellikleri hücre tipine ve yerine göre de¤iﬂiklik gösterir. Baz› özelleﬂmiﬂ k›lcal damar endotel hücrelerinde, kan-beyin, kan- göz ve kan- testis bariyerinin temelini oluﬂtururlar. Di¤er taraftan plazma zar›n›n apikal ve bazolateral bölgeleri aras›nda bir s›n›r meydana getirir. Büyük büyütmedeki elektron mikrograflarda, komﬂu hücrelerin plazma zarlar› bir veya daha fazla temas noktalar›yla ekstraselüler alan› yok edecek ﬂekilde kaynaﬂm›ﬂ görülür. Her temas bölgesi okludin ve klaudinlerin farkl› s›n›flar› olmak üzere transmembran proteinleri içerir. Kadherin gibi di¤er sitoplazma proteinleri de destekleyicidir. S›k› ba¤lant›lar›n dondurmak›rma elektron mikrograftlar›nda a¤ ﬂeklindeki iletiﬂimin transmembran proteinleriyle oldu¤u görülür. Hücre iskeletinin aktin filamanlar› da s›k› ba¤lant›lar›n sitoplazmik bölgeleriyle iliﬂkilidir.
Hücre
▼ Üç hücrenin bölümleri.
7
SL MV ZO ZA HPU PV BL EGL EYL HAB HAB’ta DM birleﬂkesi BL birleﬂkesinde HDM
TF
FIL BC KF SL
▼ Desmozomlar›n ayr›nt›l› yap›s›.
BL
YAFP HAB
EGL
EYL
Hücreleraras› ba¤lant›da dezmozom
HAB = Hücreleraras› boﬂluk MV = Mikrovillus PV = Pinositoz vezikülü KF = Kök fibrilleri TF = Tonofibriller ZA = Zonula adherens ZO = Zonula okludens
BC = Basal cisim BL = Bazal lamina HPU = Hücresel parmaks› uzant›lar SL = Silyum EYL = Elektron yo¤un lamina
YAFP = Yo¤un ara filaman pla¤› EGL = Elektron geçirgen lamina FIL = Filamanlar DM = Desmozom HDM = Hemidesmozomlar
Dezmozom
Dezmozom
Böbrekte komﬂu epitel hücreleri aras›ndaki zonula adherenslerin elektron mikroskobu görüntüsü. Hücrenin ümene (*) yak›n yan yüz parmaks› uzant›lar› zonula adherens (oklar) yap›s› gösterir. Plazma zar› alt›ndaki sitoplazma yo¤unluklar› aktin filamanlar› içerirler. Bunlar›n baz›lar› mikrovilluslara (Mv) girer. Mitokondriyonun (Mi) bir bölümü izleniyor. X40,000. (Dr. W. A Webber izniyle).
Böbrekte komﬂu epitel hücreleri aras›ndaki dezmozomlar›n elektron mikroskobu görüntüsü. Ba¤lant›lar›n her iki taraf›nda ara filamanlar›n toplanmas›na ba¤l› olarak yo¤un sitoplazma plaklar› izleniyor. Dezmozomlar›n aras›ndaki hücreler aras› aral›¤›n merkezinde elektron yo¤un bir çizgi uzan›r. Sitoplazmada mitokondriyonlar (Mi) izleniyor. x40,000. (Dr. W.A. Webber izniyle)
1.6
HÜCRELERARASI BA⁄LANTILAR: TUTUNDURUCU BA⁄LANTILARIN (ANCHORING JUNCTION) ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹
Zonula adherens ve makula adherens (desmozom) olmak üzere hücreleri bir arada tutan iki tip tutundurucu ba¤lant› vard›r. Bunlar genellikle komﬂu epitel hücrelerinin yan yüzlerinde bulunur. Epiteli, sabitleyerek mekanik stres ve yan yüz bozulmalar›na karﬂ› korur. Sitoplazmadaki aktin filamanlar› zonula adherenslere; ara filamanlar (tonofilamanlar) ise dezmozomlara tutunur. Ço¤u epitelde zonula adherens genellikle hücrelerin apikal bölümünde, s›k› ba¤lant›lar›n alt›nda kuﬂak gibi tüm hücreleri sarar. Genellikle kadherin içeren transmembran proteinleri ba¤lant›n›n iki yan›nda bulunur. Komﬂu hücreler aras›ndaki dar ekstraselü-
ler geçit 20 nm dir; hücrelerin iç yüzleri di¤er sitoplazma proteinleriyle (vinkülin ve α-aktinin) hücre iskeletindeki aktin filamanlar›na yap›ﬂ›r. Dezmozomlar, epitel hücrelerinde bulunan daha karmaﬂ›k plak benzeri ba¤lant›lard›r. Bunlar kalp ve düz kas hücrelerinde hücreleri s›k›ca ba¤layan noktasal bölgelere benzerler. Yo¤un sitoplazmik plaklar birbirine bakan plazma zarlar›n›n sitoplazma yüzündedir. Birbirine paralel plazma zarlar› aras›ndaki mesafe 20-25 nm geniﬂli¤indedir ve s›kl›kla merkezinde koyu bir çizgi görülür. Bu aral›k komﬂu plazma zarlar›n› birbirine ba¤layan transmembran kadherinlerini (desmogleinler ve desmokolinler) içerir. Yo¤un plaktaki yard›mc› proteinler (desmoplakin ve plakoglobin) ara filamanlara tutunur. Epitel hücrelerinde keratinler, kalp kas› hücrelerinde desmin gibi dezmozomlar›n yer ald›¤› yere göre de¤iﬂebilen farkl› ara filamanlar› vard›r.
(Dr. oluklu ba¤lant›da (oklar) bulunan ve s›k›ca paketlenmiﬂ zar içi parçac›k kümelenmesi içeren plak benzeri alan izleniyor. Dondurma-k›rma yöntemiyle oluklu ba¤lant› yap›s›n›n elektron mikroskobu görüntüsü. s›k› olarak karﬂ›l›kl› biraraya gelmiﬂ komﬂu hücrelerin plazma zarlar› aras›ndaki 2 nm’lik dar oluklar› ayr›nt›l› göstermektedir. Ortaya ç›kan karﬂ›l›kl› yüzeyler a¤›r bir metal olan platinle ince bir film tabakas› halinde kaplan›r. Rutin EM‘unda oluklu ba¤lant›lar› ay›rt etmek zordur.0 nm) çevreleyen konneksin ad› verilen alt› adet simetrik transmembran proteininden oluﬂur. B. ‹nce yap› detaylar›n› ortaya ç›karmak için dondurup – k›rma metotlar› veya antikorlarla iﬂaretlemenin kullan›ld›¤› immünositokimya gibi di¤er teknikler kullan›labilir.000. B. Konneksonlar ve benzeri di¤er voltaj-kap›l› zar kanallar›.rezistansl› elektriksel iletim. geri dönüﬂümlü de¤iﬂiklikler gösterebilir. iyonik ve düﬂük. Hücre zar›na gömülüdür ve konnekson olarak adland›r›l›r. x150. Moleküler a¤›rl›¤› 26 kD olan konneksin-26’daki resesif mutasyon. ortas›nda merkezi deli¤i (pore) (çap›: 1.000.0 nm çap›nda bir çift yar›m kanald›r. Karﬂ›l›kl› hücre zarlar› aras›nda yaklaﬂ›k 2 nm. s›kl›kla ileri yaﬂlarda görülen kal›tsal sa¤›rl›¤›n (inherited human deafness) en s›k nedenidir. Küçük resimde. genellikle koklear tüy hücrelerinde K+ taﬂ›n›m›n› sa¤lar. K›rma yöntemiyle. KL‹N‹K B‹LG‹ Moleküler büyüklüklerine göre isimlendirilen konneksinleri kodlayan genlerdeki mutasyonlar sonucu birçok hastal›k ortaya ç›kar. A. Hücre d›ﬂ› alana iyon veya s›v› geçiﬂi olmaz. Burada.5-2. Konneksin-26. Oluklu ba¤lant›lar komﬂu hücreleri birbirine ba¤layan büyük. oluklu ba¤lant›larca sa¤lan›r. Her silindirik kanal. kapanabilir. s›k› paketlenmiﬂ hücreler aras› kanallar› içeren özel bölgelerdir. Bu teknik tespit yöntemi gerektirmeden zarlar›n iç ve yüzey topografisinin izlenebilmesine olanak sa¤lar. . Her biri farkl› 20 konneksin proteinini ayr› genler kodlar.7 HÜCRELERARASI BA⁄LANTILAR: OLUKLU BA⁄LANTILARIN (GAP JUNCTION) ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹ Komﬂu hücreler aras›nda metabolik. lik dar bir aral›k vard›r.8-3. X’e ba¤l› taﬂ›nan Charcot-MarieTooth hastal›¤› konneksin-32’deki mutasyon nedeniyle görülür ve santral ve periferik sinir sisteminde miyelin k›l›f dejenerasyonlar›na neden olur. C. Oluklu ba¤lant›lar aç›l›p. J.8 Hücre Kalp kas›ndaki oluklu ba¤lant›lar›n elektron mikroskobu görüntüsü.000. zarlar genellikle çift tabakal› lipid yap›n›n merkezi boyunca ayr›l›r. Konneksin-50 ‘deki mutasyon da göz lensinde katarakta neden olur. 10-12 nm uzunlu¤unda ve 2. x50. Oluklardaki periyodik yo¤unlaﬂmalar konneksonlara aittir. Her konnekson. Doku s›v› nitrojenle h›zl›ca dondurularak yüksek vakum alt›nda metal b›çakla k›r›l›r. Dar aral›¤› geçen konnekson komﬂu hücreninkiyle devam eder dolays›yla merkezdeki delik direk iletimi sa¤lar. Crawford izniyle) 1. ‹ki kalp kas› hücresi aras›nda diskus interkabris’lerdeki oluklu ba¤lant›lar (kare içinde) x35.
D›ﬂ çekirdek zar› Çekirdek porlar› Çekirdek çevresi sarn›çlar› (sisterna’lar) ‹ç çekirdek zar› Heterokromatin Ökromatin Kromatin 9 Çekirdek zar› Pars granuloza Pars fibroza Çekirdek çevresi Çekirdekçik Çekirdek zar› Çekirdekçik Heterokromatin Ökromatin Ökromatin Bir lenfositin elektron mikroskobu görüntüsü. say›s› ve yerleﬂi- mi hücrenin fonksiyonel iﬂlevine göre de¤iﬂiklik gösterir. Büyüklü¤ü ve ﬂekli hücre tipine ba¤l›d›r: uzun hücrelerde (prizmatik epitel hücreleri gibi) yuvarlak veya elips ﬂeklinde veya lobludur (polimorfonüklear lökositler ve megakaryositlerdeki gibi). çevrede daha koyu boyanan hetekromatin yap› gösteren çekirdek. kromatin. çizgili kas hücreleri) çok çekirdeklidir (multinucleated). oval ﬂekilli. Pars fibrozan›n merkezi. elektron yo¤un ve yuvarlak çekirdekçik. Çekirdekçik çekirde¤in en göze çarpan bölümüdür. Merkezde ökromatin. Çekirdek. x5600 1. Pars granüloza. Yüksek oranda RNA içerdi¤i için ›ﬂ›k mikroskobunda bazofilik boyan›r. x12750. çap› 1 μm ve üstü büyüklüktedir ve çevresinde zar içermez. 5 nm) a¤›. yo¤un. Buras› ribonükleoproteinden zengin. yo¤un ve düzensiz ince filaman (çap›. Ço¤u hücre tek çekirdeklidir. çekirdek matriksi ve çekirdek zar›n› içerir. Bunlar pars granüloza ve pars fibrozad›r. Çekirdekçik ribosomal RNA (rRNA)’n›n transkripsiyonun oldu¤u ve ribozomlar›n yap›m yeridir. çekirdekçik. preribozomlar›n topland›¤› çekirdekçik çevresi aland›r.Hücre ▼ Çekirde¤in yap›s›. Spinal gangliyon sinir hücresi perikaryonunun elektron mikroskobu görüntüsü.8 ÇEK‹RDEK VE ÇEK‹RDEKC‹⁄‹N ‹NCE YAPISI VE FONKS‹YONU Çekirdek . Kesitte zarla çevrili olmayan. ancak baz›lar› (örne¤in hepatosit) çift çekirdeklidir (binucleated) di¤er baz›lar›ysa (örne¤in osteoklastlar. esas olarak ökromatin çekirdek içeren aktif protein sentezi yapan hücre.hücredeki en büyük ve göze çarpan yap›. Hemen hemen hiç heterokromatin içermeyen. . s›k›ca bir araya gelmiﬂ preribozomal parçac›klar›n (çap›: 15-20 nm) toplanma yeridir. rRNA genleri ve transkripsiyon faktörleri içerir.genetik materyali içerir. Elektron mikrografda çekirdekçik birbiri aras›nda belirgin bir s›n›r olmayan iki alan gösterir. eksentrik (merkezde olmayan) yerleﬂimli. Çekirdekçik mitozun profaz aﬂamas›nda da¤›l›r ancak yeni oluﬂmuﬂ genç hücrelerde bölünme tamamland›ktan sonra yeniden oluﬂturulur. Büyüklü¤ü. Çekirde¤i sitoplazmadan ay›ran belirgin çekirdek zar›.
koyu boyanm›ﬂ düzensiz kümeler ﬂeklinde görülür. Bazik boyalarla daha koyu boyan›r ve elektron mikrograftta ökromatinle k›yasland›¤›nda oldukça elektron-yo¤un boyan›r.000. Satellit hücreleri iskelet kas› lifinin yüzeyindeki kök hücrelerdir. Kromatin ve çekirdekçik aras›ndaki sünger benzeri alanlar çekirdek matriksini oluﬂturur. kromozomal anormalliklere neden olur. bunlar›n en küçü¤ü 21. Kromatinin ›ﬂ›k mikroskobunda kullan›lan hematoksilen gibi bazik boyalara yüksek afinitesi vard›r. Hollenberg izniyle) Kromatin Mitozun profaz evresinde bir iskelet kas› satellit hücresinin mikrograf›. do¤umda hipotoni ve tipik yüz görünümü vard›r. Ço¤unlu¤u histon yap›sal proteinleriyle paketlenmiﬂ nükleik asit DNA ‘y› içerir. Büyütme ve yenilenmede bu hücreler aktifleﬂerek yeni iskelet kas› liflerini yapmak üzere mitoza giderler. . Matriks mitoz ve mayoz gibi kromozomlar›n düzenlendi¤i durumlarda elektron mikrograftta özel teknikler yöntemiyle görülebilir. En s›k görülen do¤umsal otozomal kromozom hastal›¤› Down sendromudur (trizomi 21). Kondensinler ad› verilen histon olmayan proteinlerden zengindir. Çekirdek kromatini ökromatin ve heterokromatin gibi iki ﬂekilde gözlenir. Paketlenmemiﬂ kromozomlar›n da¤›n›k bölgelerinde oldu¤u gibi soluk ve aç›k renk boyanan ökromatin. çekirdekçik ve çekirdek zar› parçalanm›ﬂt›r. mayoz bölünmede 21. Kromatin yo¤unlaﬂm›ﬂ ve kal›n iplik ﬂeklindedir. anne yaﬂ›n›n büyük olmas› riski artt›r›r. iç yap›s› gevﬂek düzenlenmiﬂ k›vr›ml› iplikler ﬂeklinde yo¤un kromatin olarak görülüyor. kromozomun ayr›lamamas› sonucu iki yerine 3. 21. hücreler.10 Hücre Çekirdekçik Kromatin Kromatin ‹nterfazdaki bir iskelet kas› çekirde¤inin HRSEM görüntüsü. M. DNA ve di¤er proteinlerin iplik ﬂeklindeki halidir. Hücre bölünmesi s›ras›nda kromozomlar›n uygun olmayan da¤›l›mlar›. Heterokromatin genellikle hücre zar›n›n yan›ndad›r. Her iki tip hücrede de tipik çekirdek farkl› say›lardad›r. Bu sendromda mental retardasyon.9 ÇEK‹RDEK ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹: KROMAT‹N VE MATR‹KS Çekirde¤in kromatini. J. Kromatin ince iplikçikleri a¤›d›r. ‹nsan hücreleri 23 çift kromozom içerir. belirgin protein sentezleyen ve kopyalamada aktif hücrelerdir. kromozom olur. kromozomdur. Yo¤un görülen heterokromatin hücreler kopyalamada inaktiftir. KL‹N‹K B‹LG‹ Kromozomlar. x11. Ayn› zamanda DNA’dan kopyalanan RNA ve histon olmayan proteinlere de sahiptir. Ayn› zamanda. Gen transkripsiyonunun düzenlenmesine yard›mc› olurlar. Görülme s›kl›¤› tüm do¤umlar›n %0. çekirdek zar›n›n iç k›sm›na yerleﬂmiﬂ 10 nm ‘lik ara filamanlar›n›n a¤ ﬂeklinde oluﬂturdu¤u çekirdek laminlerini içerir. Genellikle döllenme s›ras›nda. Burada. Mitozun bu evresinde kromozomlar. x8000 ‹skelet kas› lifleri 1. x11000. (Dr. ‹ki çekirdekçik s›k›ca paketlenmiﬂ yuvarlak alanlar ﬂeklinde görülüyor. Sitoplazma Anafazda bölünen bir çekirde¤in HRSEM görüntüsü.1’i oran›ndad›r.
interfazdaki hücrelerde çekirde¤i çevreler ve sitoplazmadan çekirde¤i ay›r›r. d›ﬂ zar granüllü endoplazma retikulumu (GER) ile devam eder. Her porun d›ﬂ k›sm›nda iç ve d›ﬂ zarlar kaynaﬂ›r. Bu laminler çekirdek ﬂeklini korur. Webber izniyle) Mitokondriyon Çekirdek zar› Heterokromatin Ökromatin 1. B.Hücre 11 Çekirdek d›ﬂ zar› Çekirdek iç zar› Dondurma-k›rma yöntemiyle çift çekirdek zar›. Çekirdek por kompleksi. Zar›.A. çok say›da çekirdek porlar› delmekte. Perinuklear boﬂluk (oklar) izlenmektedir. ‹ki konsantrik unit zar› (kutu içinde) çekirdek çevresi boﬂluk (perinuclear sisterna) ay›rmaktad›r. Yaklaﬂ›k 10 nm çap›ndad›r. (Dr.ba¤›ml› mekanizmalara ihtiyaç vard›r. W. Birbirine paralel çift ünit zardan yap›lm›ﬂt›r. D›ﬂ zar d›ﬂ›nda ribozomlar bulunur. Bu kompleks bir moleküler elektir. çekirdek zar›n›n kuvvetlendirilmesine yard›mc› olur ve kromozomlar›n sonlar›na yap›ﬂ›r. d›ﬂ zara göre integral zar proteinleri denilen zar içi partikülleri daha fazla içerir. Zar›n çekirde¤e bakan yüzünde laminleri içeren ara filamanlar›n yapt›¤› bir a¤ nüklear laminay› (çekirdek laminas›) yapar. x50.10 ÇEK‹RDEK ZARININ ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹ Çekirdek zar›. merkezde bir santral t›kaç veya granül çevresinde bir yandan di¤erine uzanan 8 proteinden. ‹ç zar. Çok say›da oktagonal yap›. Metabolik olarak aktif hücrelerde çok say›da bulunur. D›ﬂ zar genellikle tutunan ribozomlarla adeta donat›lm›ﬂt›r fakat burada izlenmemektedir. Geçiﬂe seçici olarak izin verir. 10 nm den küçük moleküllerin pasif difüzyonla geçiﬂine izin verirken pordan büyük moleküllerin geçiﬂi için enerji. x80. ribozomal alt birimler ve di¤er maddeler çekirdek ve sitoplazma aras›nda bu ﬂekilde yer de¤iﬂtirir.000. Bunlar›n say›s› ve da¤›l›m› hücrenin tipine ve aktivitesine ba¤l› olarak de¤iﬂir. Herbir por aç›kl›¤› lifsi maddeyle dolu gibi görülen iki çekirdek por kompleksi (oklar) perinüklear boﬂlukta bulunur. iki yönlü küçük moleküllerin de¤iﬂimi. (Dr. zar› deler ve çekirdek porlar›n› oluﬂturur. ‹ç zarda ribozom bulunmaz ve iç zar ço¤unlukla çekirde¤in heterokromatin kümeleriyle temas eder. Dolay›s›yla perinüklear boﬂluk da GER lümeniyle devam eder. J. Komﬂu sitoplazmada bir mitokondriyon görülmektedir. Düz iç zar yap›s› çekirdekteki eterokromatin bölgelerle direk olarak temas halindedir. her bir por kompleksinin merkezi yuvarlak tanecikler içermektedir. Crawford izniyle) Çekirdek porlar› Çekirdek zar› elektron mikroskobu görüntüsü. . nükleoporin oluﬂur. Bu ünit zarlar aras›nda 10-70 nm aral›¤›nda dar bir mesafe bulunur buraya perinüklear boﬂluk (sisterna) denir.000. ‹ç ve d›ﬂ çekirdek zarlar› görülmektedir.
iskelet ve kalp kas›nda subsarkolemmal bölgeler verilebilir. D›ﬂ mitokondriyon zar› düzdür ve organelin ﬂekline uyar. porin içerir. Hücre türüne ve kesit düzlemine göre biçimleri çeﬂitlilik gösterir. birleﬂme ve bölünme gösterir. Bu kristalar mitokondriyal matriks ad› verilen granüler yap›da ve elektron yo¤un iç bölgeye do¤ru uzan›r. DZ ‹Z K‹B TK LK M ‹Z = ‹ç zar K‹B = Krista içi boﬂluk LK = Lameller kristalar M = Matriks DZ = D›ﬂ zar TK = Tübüler kristalar Bir mitokondriyonun HRSEM görüntüsü. Buna karﬂ›l›k iç mitokondriyon zar› enine raf ﬂeklinde veya tübüler katlant› ﬂeklinde kristalar içerir. Ço¤u hücrede sitoplazmada da¤›n›kt›r ancak ATP formunda yüksek enerji yap›m›n›n gerekli oldu¤u yerlerde bir alanda yo¤unlaﬂ›r.000 Endoplazma retikulumu Mitokondriyon Mitokondriyon Bir hepatositteki mitokondriyonlar›n elektron mikroskobu görüntüsü. x100. iyon taﬂ›yan hücrelerin bazal yüzleri. Zar genellikle büyük kanal-yap›c› protein.11 M‹TOKONDR‹YON ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹ Mitokondriyon en çok tan›nan zarla çevrili organeldir. 1-10 μm büyüklü¤ünde. yuvarlak veya pleomorfik ﬂekilde olabilir. raf benzeri mitokondriyon matriksine ç›k›nt› yapan kristalar. . Mitokondriyonlar›n say›s› ve büyüklü¤ü hücre tipine ve metabolik aktivitesine ba¤l› olarak de¤iﬂiklik gösterir: Olgun k›rm›z› kan hücrelerde yoktur. Hücrelerde oldukça dinamik organeller olup sürekli hareket. Buna örnek. 1. uzun. bir hepatositte 2500’den fazlad›r. silyal› hücrelerin apikal yüzleri. x54. Elektron mikrografta iki zar aras›nda 8-10 nm mesafede bir alan oldu¤u gözlenir. Burada biri uzam›ﬂ di¤erleri daha oval mitokondriyonlar. Porin moleküllere karﬂ› zar geçirgenli¤ini ve ATP sentezi metabolizmas›n› artt›r›r. Her biri ince. K›rma yöntemiyle aç›lm›ﬂ iç krista (oklar) görüntüsü. Sitoplazmada endoplazma retikulumu sarn›çlar›.000.12 Hücre ▼ Raf benzeri ve tübüler kristalar›yla mitokondriyon.
RNA ve ribozomlar› vard›r. Kristalar her zaman olmasa da genellikle karﬂ› iç mitokondriyon zar›na ulaﬂabilir.) kalsiyum ve di¤er iki de¤erlikli katyonlar birikir. Bir DER biçimi olan sarkoplazma retikulumu (SR) da izleniyor. kal›t›msal bozukluklara neden olur. Krebs sitrik asit döngüsü ve oksidatif fosforilizasyondur. mitokondriyonal miyopatiler olarak bilinir. genellikle mitokondriyonun uzunlamas›na eksenine dik olan yass› lameller krista yap›s› içerir. kramplar.000. (Dr. Steroidogenez için enzimler içeren tübüler ve tübüloveziküler kristalar. Bu reaksiyonlar elektron taﬂ›nmas›. Sitoplazmada kas›labilir filamanlar (Fi). 1. Matrikslerinde kendi sirküler DNA. Steroid sentezleyen hücrede tübüler ve raf benzeri olmayan krista ve yo¤un matriks yap›s›yla mitokondriyon. ilkel bir simbiyotik organizma oldu¤u düﬂünülür. Mitokondriyonlar›n bakteriler gibi milyonlarca y›l önce enfekte olmuﬂ ve iﬂlevsel iliﬂkisi kalm›ﬂ. En yayg›n formu olan kronik progresif eksternal oftalmopleji ekstraokuller kaslar› etkiler. Di¤er organellerden farkl› olarak. Sa¤. spazm ve kalp tutulumudur. ﬂekli ve say›s› hücrenin tipine ve metabolik aktivitesine göre de¤iﬂiklik gösterir. Kristalar ATP sentezi için gerekli yüzey alan›n› artt›r›r. Belirgin raf benzeri yap›s›yla kristalar organelin geniﬂli¤i boyunca uzan›r ve oksidatif fosforilasyon için yüzey alan›n› önemli derecede art›r›r.QQQ. Sitoplazmada bol granülsüz (düz yüzlü) endoplazma retikulumu (DER). Mitokondriyal ensefalomiyopatilerde beyin tutulumu nörolojik nöbetlere yol açar. Krebs döngüsünün oksidasyon reaksiyonlar› için gerekli birçok enzimi içerir. Matriks. Sol Bir iskelet kas› lifindeki dallanm›ﬂ ve yüksek yo¤unlukta s›k›ca paketlenmiﬂ krista yap›s›yla mitokondriyon (Mi). Prognoz çeﬂitlilik gösterir ve tedavi spesifik olarak nedene yöneliktir. Hafif veya hayat› tehdit edici ﬂekilde çeﬂitlilik gösterir. Özellikle kemik matriksini yapan osteoblastlarda ve böbrek ve ince ba¤›rsak gibi iyon taﬂ›yan hücrelerde belirgindir. Pfeiffer izniyle) Diyafram kas lifinde mitokondriyonun HRSEM görüntüsü. mitokondriyon hücre içinde belli bir düzeyde otonomiye sahiptir.Hücre 13 DER ‹ki farkl› hücredeki mitokondriyonlar›n elektron mikroskobu görüntüsü. M. . Yüksek aerobik iskelet kas› lifi birçok büyük mitokondriyon (Mi) içerir. Mitokondriyon DNA’s›nda hasara yol açan 50’den fazla mutasyon. Mitokondriyonlarda matriks granülleri ﬂeklinde (çap›: 30-50 nm. Leber herediter optik nöropatisi görmeyi etkiler. Hücrenin fonksiyonel ihtiyac›na cevap verir. Ço¤u hücre. En yayg›n görülen semptomlar. KL‹N‹K B‹LG‹ Mitokondriyonu etkileyen ve esas olarak kas güçsüzlü¤ü ve disfonksiyonuyla sonuçlanan hastal›klar. x46. x24. steroid sentezleyen hücrelerde yayg›nd›r. ciddi kas güçsüzlü¤ü.12 M‹TOKONDR‹YAL KR‹STA VE MATR‹KS‹N ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEVLER‹ Mitokondriyon kristalar›n›n büyüklü¤ü. D.
Granüllü endoplazma ve sarn›çlar›n (sisterna) retikulumu'nun (GER) birbirleriyle devam ettikleri bir laminar sarn›çlar› (sisterna) organeldir. hücre tipi ve fonksiyonuna göre çok fazla çeﬂitlilik gösterir. testis ve adrenal bez gibi steroid salg›layan ve kolesterol depolayan hücrelerde lipid ve lipoprotein sentezinde görev alan bol miktarda DER bulunur. Düzgün yüzeyli bir Granüllü endoplazma zar sitoplazmadan ayr›lm›ﬂ retikulumu (GER) üzerindemerkezi lümeni çevreler. GER ve GER ile ba¤lant›lar› DER aras›nda ba¤lant›lar vard›r. sarkoplazma retikulumu olarak adland›r›l›r ve kas kas›lmas›n›n baﬂlamas› için kritik olan kalsiyum iyonun düzenlenmesinde görev al›r. granüllü gibi izlenir. Perinükleer sarn›ç Çekirdek zar› Porlar Hepatositte DER’u sagittal ve enine kesitlerinin elektron mikroskobu görüntüsü. GER d›ﬂ taraf› ribozomlarla donat›lm›ﬂt›r. Bu organel zarla s›n›rlanm›ﬂ tübüller. ancak DER. Hepatositlerde oldukça fazla miktarda bulunan G’süzER küçük. oldukça kar›ﬂ›k. ribo- zom içermeyen düzgün yüzeyli bir zara sahiptir ve dolay›s›yla elektron mikrograftlarda agranüler olarak görülür. Hepatositlerde DER karbonhidrat metabolizmas›nda görevlidir. Bunun yan›nda çekirdek zar›n›n perinüklear boﬂlu¤u da GER ile devaml›l›k gösterir. x20000. da¤›l›m› ve karmaﬂ›kl›¤›. ER’nun lümeni sitoplazmadan. ki ribozomlarda pentazom Tübüllerin genellikle yass›laﬂm›ﬂ oluﬂumu geniﬂlemelerine sarn›ç Perinükleer sarn›çlar›n (sisterna) ad› verilir.14 Hücre Düz yüzlü DER'nun tübüler a¤ yap›s› DER ve GER aras›ndaki ba¤lant› Granüllü endoplazma retikulumu'na (GER) ba¤lanm›ﬂ ER'un üç boyutlu ribozom spiralleri (RIB) ﬂemas›. . Mitokondriyon Ya¤ damlac›¤› DER GER SER sarn›çlar› 1. hücre plazma zar›ndan daha ince devaml›l›k gösteren bir zar ile ayr›lm›ﬂt›r. DER’nun birçok görevi bulundu¤u yere göre de¤iﬂir. Hepatositler ya¤da çözünen ilaçlar (barbitüratlar gibi) ve alkolün ayr›ﬂt›r›lmas› için zarlar›nda (sitokrom p-450 gibi) ilaç metabolize eden enzimler bulunduran. Miktar›. küçük yuvarlak veziküller ve yass›laﬂm›ﬂ membranöz keselerden (sarn›ç/cisternae) oluﬂur. Ovaryum. birbirleriyle ba¤lant›l› a¤ yap›s›nda ince tübüller. dallanm›ﬂ tübüller ve birçok yass›laﬂm›ﬂ sarn›ç kümeleri halinde görülür. veziküller. Burada G’süzER lipid damlac›klar› ile yak›n iliﬂki içerisindedir. fakat s›kl›kla birden fazla paralel sarn›ç kümeleri ﬂeklinde bulunurlar. Bu hassas organelin iki ana formu granülsüz (düz yüzlü) endoplazma retikulumu (DER) ve granüllü endoplazma retikulumu’dur (GER). Kas hücrelerinde DER. Glukoz-6-fosfataz gibi zar›nda bununan enzimler glikojeni glikoza çevirmek için kullan›l›r. Birbirleriyle anastomoz yapan tübüller sitoplazmada tek tek da¤›lm›ﬂ olabilirler. Sitoplazmada pleomorfik bir mitokondriyon ve farkl› GER tipleri de bulunmaktad›r.13 GRANÜLSÜZ (DÜZ YÜZLÜ) ENDOPLAZMA RET‹KULUMU ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹ Endoplazma retikulumu (ER). bol miktarda DER içerirler.
birkaç uzunlamas›na GER sarn›c› (GER). Hücre zar›nda integral membran proteinlerin ve transmembran reseptörlerini oluﬂturacak proteinlerin veya ekzositozla salg›lanacak baz› yeni oluﬂan proteinlerin translasyon. B. GER zar› büyük ribozom alt ünitesini ba¤layacak bir reseptör ve bunun hemen yan›nda yeni oluﬂan proteinin GER lümenine geçiﬂine izin veren bir por içerir. Haberci-RNA (mRNA) zincirleriyle birbirlerine ba¤lanm›ﬂ ribozomlardan oluﬂan poliribozomlar da GER’nun d›ﬂ yüzeylerine tutunurlar. x25000. sinir hücreleri (bunlardaki GER ve ribozomlara Nissl cisimci¤i denilir).Hücre 15 GER GK Tendon içerisinde bir fibroblast'›n elektron mikroskobu görüntüsü. Ribozomlar sarn›ç lümenine verilen polipeptidleri oluﬂturur. GER ve perinüklear boﬂlu¤un devaml›l›¤› okla gösterilmiﬂtir. Protein sentezleyen ve salg›layan birçok farkl› hücre tipi iyi geliﬂmiﬂ ve geniﬂ bir GER’na sahiptir. Lümen içeri¤i orta derecede elektron yo¤un ve ﬂekilsizdir. Sitoplazmada birçok serbest ribozom görülmektedir. J. GER. Protein sentezleyen bir fibroblasta ait bu görüntüde ribozomlann (oklar) GER membranlar› ile ba¤lant›lar› aç›kça görülmektedir. . (Dr. Ribozomlarda sentezlenen polipeptid zincirler do¤rudan GER lümenine b›rak›lmaktad›r. Sitoplazmada. pankreas ada hücreleri (insulin hormonu sentezler) ve plazma hücreleri (immunglobulin ad› verilen antikorlar sentezler). GER zar›. pankreas›n asiner hücreleri (sindirim enzimleri üretirler). x10000. Ribozomlar GER sarn›çlar›n›n d›ﬂ (sitoplazmik) yüzeylerine oturan rozet ya da lineer bir yap› oluﬂtururlar. Proteinler sentezlendikten sonra birço¤u taﬂ›y›c› vezîküller içerisinde Golgi kompleksine taﬂ›n›rlar. Protein salg›layan birçok hücre tipi bu GER düzenlenmesine sahiptir: ba¤ dokusu fibroblastlar› (kollagen salg›lar). Yeni oluﬂan protein daha sonra do¤al konf›gürasyonunu oluﬂturmak için katlan›r. küçük boncuklar ya da kal›n z›mpara ka¤›d›na benzer pürtüklü bir görüntü oluﬂturur ve bu nedenle GER granüllü ad›n› al›r. Bir mitokondriyon (Mi) ve plazma zar› (PZ) görülmektedir.14 GRANÜLLÜ ENDOPLAZMA RET‹KULUMU ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹ Elektron mikrograftta GER’nda d›ﬂ yüzde bulunan ribozomlar. Hücre d›ﬂ›na verilmek üzere protein salg›layan hücrelerde fazla say›da GER genellikle bir veya daha fazla supranükleer Golgi kompleksi (GK) ile ba¤lant›l›d›r. bir mitokondriyon (Mi) bulunmaktad›r. d›ﬂ çekirdek zar›yla devaml›l›k gösterir. katlanma ve taﬂ›nma yeridir. Crawford izniyle) 1. birçok serbest ribozom (yuvarlak içerisinde). zarla çevrili sarn›ç ve veziküllerin birbirleriyle olan a¤›ndan oluﬂur. protein ve glikopro- tein sentez ve taﬂ›nmas›nda görev al›r. GER. D›ﬂ taraf› ribozomlarla donat›lm›ﬂ zarla çevrili tübüllerin yapt›¤› yayg›n GER a¤› yap›s› izlenmektedir. GK Çekirdek PZ GER GER Ribozomlar GER'nun detayl› yap›s›n› gösteren büyük büyütmedeki bir elektron mikroskobu görüntüsü.
Translasyon.000 Protein sentezleyen hücrenin bir bölümünün büyük büyütmedeki elektron mikroskobu görüntüsü. yuvarlak. Standart boyutlar›nda çaplar› 15-20 nm’dir. x50000 (Dr. Bu hücre. Tek ribozomlar inaktiftir. x440. alt üniteler aras›nda kalan bir boﬂlukta gerçekleﬂir. Serbest ribozomlar hücre içinde kullan›lmak üzere protein sentezlerken. çekirdekçikte sentezlenirler ve sitoplazmaya çekirdek porlar› arac›l›¤›yla ulaﬂ›rlar. Lipofuksin (Lf)—yaﬂl›l›k pigmenti—bir hücrede izleniyor. mRNA zinciri boyunca ribozomlar›n hareketinden oluﬂur ve translasyon s›ras›nda iki alt ünite farkl› görevleri yerine getirir.-boyal› ke- sitlerde aktif olan protein sentezleyen hücrelerde sitoplazmik bazofili ortaya ç›kar›rlar. J. S›kl›kla RNA île ilgili proteinler içerirler. poliribozomlar aminoasitleri polipeptîdlere çevirerek protein sentezine aktif olarak kat›l›rlar. Ribozomlarla ba¤l› birkaç GER sarn›c› (GER) görülmektedir. Sitoplazmadaki serbest ribozomlar tek partikül olarak ya da poliribozom ad› verilen. mRNA Küçük alt ünite Bo¤um Santral kanal Büyük alt ünite Büyütmekte olan polipeptid zinciri mRNA'lar taraf›ndan ba¤lanm›ﬂ ribozom sarmal› mRNA mRNA'Iar taraf›ndan ba¤lanm›ﬂ ribozom rozetleri Polizom biçimleri Bazofilik sitoplazmas›yla sinir hücrelerinin Iﬂ›k mikrograf›.16 Hücre ▼ Tek bir ribozom'un kesiti. mRNA’n›n yeniden kodlanmas› ve polipeptid sentezi. B. Bu görüntü. Çekirdek etraf›ndaki d›ﬂ zarda (oklar) ribozomlar görülmektedir. x17. hücre içinde kullan›lmak ve hücre d›ﬂ›na yollanmak üzere protein sentezler.15 RIBOZOM ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹ Ribozomlar. Ribozomlar oldukça küçüktürler ve ›ﬂ›k mikroskobunun çözünürlük de¤erinin alt›ndad›rlar. bol miktarda ribozom ve GER'nun dolay›s›yla protein sentezinin göstergesidir. Ribozomun alt üniteleri ve bunlarla ilgili proteinler. Sitoplazmada bunlarla birlikte mitokondriyon (Mi) da izlenmektedir. Sitoplazmas›nda bol miktarda serbest ve GER sarn›çlar›na tutunmuﬂ ribozomlar bulunur. H. ancak polianyonik yap›lar›yla hematoksilen gibi bazik boyalara yüksek affinite gösterirler ve çok kuvvetli bazofiliktirler. mRNA translasyonu s›ras›nda birbirine ba¤lanan ve boyutlar› birbirine eﬂit olmayan iki alt-ünitesi oldu¤u görülür. mRNA zinciri boyunca dizilmiﬂ birkaç ribozomdan oluﬂan rozet benzeri kümeler halinde bulunurlar. Bu alt ünitelerden büyük olan› iki RNA molekülü ve 49 protein içerirken. öncelikle çekirdekte kopyalanm›ﬂ mRNA ‘dan gelen kodlanm›ﬂ genetik mesaj› kullan›rlar. protein sentezleyen küçük. GER GER Fibroblast çekirde¤i Aktif bir fibroblast'›n elektron mikroskobu görüntüsü. Mavi renkte boyanan ve sitoplazmay› dolduran Nissl cisimci¤i. Hem mRNA hem de transfer-RNA (tRNA) için ba¤lant› noktalar› içeren ribozomlar. aminoasitleri. Cravnfoff izniyle) 1.E. polimerizasyon ve polipeptid sentezi için ribozomlara taﬂ›r. Ribozomlar bunun yan›nda GER zarlar›na ve d›ﬂ çekirdek zar›na tutunabilirler. küçük alt ünite bir RNA molekülü ve 33 küçük protein içerir. Yüksek çözünürlüklü elektron mikrograflar›nda her ribozomun. elektron yo¤un parçac›klard›r. Sitoplazmada bunun yan›nda birço¤u ince mRNA iplikleriyle ba¤lanm›ﬂ rozetler ﬂeklinde (oklar) serbest ribozomlar görülmektedir.E. H. GER’e ba¤l› ribozomlar hücre d›ﬂ›na verilmek için ya da lizozomlara taﬂ›nan proteinleri sentezler. . tRNA.
Cis-yüzü (konveks kenar) GER'a yak›n konumdad›r. x76. Mitokondriyon (Mi) izlenmektedir. Trans yüze en yak›n konumlanm›ﬂ ve en küçük olan kesecikler aç›k bir lümene sahiptirler. Konveks kenardaki cis-yüzü birçok küçük transfer vezikülü (TV) ve GER ile iliﬂkilidir.16 GOLG‹ KOMPLEKS‹ ‹NCE YAPISI Golgi kompleksi (veya apparatus) nörohistolog Camillo Golgi taraf›ndan ilk olarak 1898 y›l›nda nöronlar içerisinde bulunmuﬂtur. Düzleﬂmiﬂ ve hafif e¤imli s›k›ca paketlenmiﬂ zarla s›n›rl› keselerden (sarn›çcisternae) ve bunlarla ilgili veziküller ve daha büyük vakuoller- den oluﬂmuﬂtur.000. Birkaç yass›laﬂm›ﬂ kesecik de orta bölümde görülmektedir. GER Kesecikler Golgi kesecikleri GER Büyük büyütmede Golgi kompleksinin fonksiyonel bölümlerini gösteren bir elektron mikroskobu görüntüsü. Golgi ›ﬂ›k mikroskobunda gümüﬂ boyalar› kullanarak çal›ﬂm›ﬂ ve Golgi’yi tan›mlam›ﬂt›r. zar lipidlerini oluﬂturur ve hücrelerde bulunan lizozomlar› meydana getirir. Orta bölümün paralel kesecikleri hafif e¤imlidir. proteinlere ﬂeker ekleyerek glikoproteinleri. ve konkav tarafta salg›lanan ürünlerin düzenlenmesi ve da¤›t›m› için vezikül ve vakuollerden oluﬂan bir trans-golgi a¤ yap›s› vard›r. . Baz› hücreler tek bir Golgi kompleksi içerirken aktif olarak protein ve polisakkarit sentezleyen baz› hücrelerde birçok Golgi kompleksi bulunabilir. daha uzak olanlar ise daha büyük ve orta derecede elektron yo¤undurlar. polisakkaritleri. Hücrenin merkezi olan sitosentrum’da bulunan Golgi. ‹lk önce apparato reticolare interno.Hücre 17 Bir hepatositteki Golgi komplesinin elektron mikroskobu görüntüsü. Birçok veziküller ve vakuoller (oklar) ise konkav kenarda. düzleﬂmiﬂ kesecik kümelerinden oluﬂan bir orta bölüm. Kompleksin tüm bileﬂenleri ribozom içermeyen düzgün yüzeyli zarlard›r. 1. trans-yüzde görülmektedir. ad›n› vermiﬂ fakat daha sonra kendi ismiyle an›lmaya baﬂlanm›ﬂt›r.Trans-yüzde (d›ﬂ taraftaki konkav kenar) birçok vezikül ve vakuol görülmektedir. baz›lar›nda da hafif geniﬂleyen sonlanmalar görülmektedir. Elektron mikroskobunun 1950’lerîn ortas›nda kullan›lmas›na dek bu dinamik organelin karmaﬂ›k ince yap›s› tamamen anlaﬂ›lamam›ﬂt›r. Yüksek polarize ve bölümlere ayr›lm›ﬂ bu organelin konveks ve konkav kenarlar› ve fonksiyonel olarak birbirlerinden ayr›lan üç bölümü bulunur: konveks tarafta veziküller taraf›ndan oluﬂturulan bir cis-golgi a¤ yap›s›. çekirdek ve sentrozoma yak›n bir ﬂekilde bulunur.000. Golgi kompleksi. x30.
veya lizozom haline gelebilirler.000 (Dr M. Her orta bölümdeki kesecik zarlar› farkl› tipte çal›ﬂan enzimler içerir -integral membran proteinleri. x50. Birçok küçük vezikül ve büyük vakuoller de trans yüzden ç›kmaktad›r. GER’dan gelen transfer vezikülleri cis-Golgi kompleksi ile birleﬂerek. TransGolgi a¤› ile iliﬂkili olan veziküller de üç amaçtan birini gerçekleﬂtirirler. Posttranslasyonel modifikasyon ad› verilen bu kimyasal reaksiyonlar protein öncülerinin proteolîtik yolla iﬂlenmesini. Veziküllerin büyütmesiyle ve birbirleriyle kaynaﬂmas›yla lümende bulunan yeni sentezlenen salg› maddesi organelin proksimal (cis) bölümünden distal (trans) bölümüne geçer. yass› keseciklere yeni oluﬂturulan proteinleri taﬂ›rlar. Fenestrasyonlar›n da görüldü¤ü (oklar).17 GOLG‹ KOMPLEKS‹ ‹ﬁLEV‹ Golgi kompleksinin esas görevi GER’nda sentezlenen salg› proteinlerinin düzenlenmesi ve paketlenmesidir. Hollenberg izniyle) 1. orta bölümdeki keseciklerin detayl› yap›lar› ve ba¤lant›lar› da net bir ﬂekilde görülmektedir. Endoplazma retikulumu ve Golgi kompleksi özellikle zarlarla ilgili olan ve hücreler ve organeller taraf›ndan depolanan birçok lipidin de üretiminden sorumludur. Bunlar›n düzenlenmeleri ar› kovan›ndaki ar›lara benzeyen bir görüntü oluﬂturmaktad›r. ‹çeriklerini hücre d›ﬂ›na ekzositoz ile salan salg› vezikülleri oluﬂturabilirler. Cis-yüzünün hemen yan›nda (aﬂa¤›da) d›ﬂ yüzeylerindeki ribozomlarla birlikte birkaç GER sarn›c› görülmektedir. fosforilasyonu. Golgi kompleksi ile yak›n iliﬂki halinde olan sitoplazmik mikrotübüller veziküllerin ve vakuollerin hücrenin farkl› k›s›mlar›na taﬂ›nmalar›na ve hareketlerine yard›mc› olurlar.18 Hücre ▼ Golgi kompleksindeki aktivitenin farkl› aﬂamalar› Trans-yüzü Sarn›çlarda üretilen ve salg›lanan salg› ürününün Golgi vezikülleri (GV) Zarla çevrili vezikülün enine kesiti Vezikül oluﬂturmak üzere sal›nmadan önce sarn›c›n ﬂiﬂkinleﬂmiﬂ ucu GV Cis-yüzü Sessiz dönem Birbirleriyle iliﬂkili kanallar oluﬂturan ve geniﬂ lameller yap›da sarn›çlar Üretim dönemi Salg› ürünüyle dolu olan sarn›çlar Sarn›çlardan (S) ayr›ld›ktan sonra salg› vakuolleri (SV) ve golgi vezikülleri (GV) Vakuoller Veziküller GV SV Kesecikler Salg› dönemi GV S GER GER GER Golgi kompleksinin yüzey topografisinin HRSEM görüntüsü. Küçük transfer vezikülleri (yuvarlaklar içerisinde) GER sarn›çlar›ndan Golgi'nin cis-taraf›na madde taﬂ›rlar. içte zar yap›s›na sahip organellerin görülebilmesi için hücre k›r›larak aç›lm›ﬂt›r. hidroksilasyonu ve sülfatlanmas›n› içerir. proteinlerin ve lipidlerin içeriye girebilmeleri için plazma zar›yla birleﬂebilirler. Golgi kompleksinin konvansiyonel Elektron mikrograf›nda normal olarak görülemeyen karmaﬂ›k yap›s›n›n üç boyutlu görünümü. J. . glîkozilasyonu. proteinlerin kimyasal olarak modifîye edildikleri.
. x40. Yeni oluﬂan elektron-yo¤un primer lizozomlar. Sitoplazma içerisinde birkaç mitokondriyon (Mi) ve hücre zar› (HZ) gösterilmiﬂtir. Çocuklarda görülen ve sonradan geliﬂen her iki formu da 15. Virüsler. S›kl›kla sindirilmiﬂ maddelerin art›klar›n› içerirler. Lizozomal zarlar. sa¤›rl›k ve körlük meydana gelir. Birço¤u asit pH’da aktif olan glikoproteinlerden oluﬂan 50 veya daha fazla say›da hidrolitik enzim içerirler ve sitokimyasal olarak asit-fosfatazla pozitif boyan›rlar. Hücre içinde yaﬂlanm›ﬂ ve y›pranm›ﬂ hücrelerin do¤al olarak yenilenmesi ve ortadan kald›r›lmas› görevini yerine getiren hücre içi bir sindirim sistemi oluﬂtururlar.Hücre ▼ Lizozom aktivitesinin farkl› aﬂamalar›. bakteriler ve di¤er patojenleri içlerine al›p ortadan kald›rarak savunma mekanizmas›nda rol al›rlar. Genellikle garip ﬂekillere sahiptirler ve neredeyse tamamen konsantrik lamel. kromozomdaki Hex A geninin mutasyonuna ba¤l›d›r. x40. KL‹N‹K B‹LG‹ Lizozomal depo hastal›¤› olan Tay-Sachs hastal›¤› s›kl›kla h›zl› ilerleyen ölümcül bir genetik hastal›kt›r. Bir di¤er ismi de rezidüel cisim olan tersiyer lizozom (RC) ﬂekil ve görüntü aç›s›ndan primer ve sekonder lizozomlardan daha fazla farkl›l›k gösterir. lizozomal enzimler taraf›ndan bozulmaya dirençli özel bir fosfolipid içerirler. böylece di¤er hücre bileﬂenleri bunlardan ayr›l›rlar. Lizozomlar Golgi kompleksinin trans-yüzünden ortaya ç›karlar.8 mikrometre çap›nda yuvarlak ya da düzensiz ﬂekillidirler. Tan›. sindirilemeyen maddeler ve kristalin art›klar›ndan oluﬂan birikinti ile dolu haldedirler. dolay›s›yla bu bölge yak›nlar›nda bulunurlar. içinde sindirilmiﬂ madde bulunmayan homojen granüler içeri¤e sahiptirler. Daha sonra normalde daha büyük.000. 19 Al›nan madde Granüller Sindirilen materyal Primer lizozom Membran Granüller Fagolizozom L‹ Lizozomlar›n elektron mikroskobu görüntüsü Sol. Birçok hücrede bulunabilen lizozomlar özellikle fagositozdan sorumlu olan hücrelerde daha fazla bulunurlar. Hem elektron yo¤un hem de elekron geçirgen sahalar›n lümen içerisinde bulundu¤una dikkat ediniz. elektron yo¤un ve daha heterojen görünümde sekonder lizozomlara dönüﬂürler. kandaki Hex A oran›n› belirleyen basit bir testle veya prenatal dönemde amniyosentez ile Hex A eksikli¤inin gösterilmesi ile gerçekleﬂtirilir. 1.18 L‹ZOZOM ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹ Lizozomlar. S›kl›kla bir yaﬂl›l›k pigmenti olan lipofuksin depolarlar. Sindirilen materyal Mitokondriyon kal›nt›lar› Sekonder lizozom HZ Miyelin Rezidüel cisim (tersiyer lizozom) Golgi kompleksi RC Bir tersiyer lizozomun elektron mikroskobu görüntüsü. Zarla çevrili bir primer lizozom (Li) lümeninde homojen elektron-yo¤un granüller görülmekte. En yaﬂl› lizozomlar olan tersiyer lizozomlar (rezidüel cisimler) sindirim fonksiyonlar›n› tamamlam›ﬂlard›r ve kalp kas› veya sinir hücreleri gibi uzun ömre sahip hücrelerde çok daha belirgindirler. Sa¤ Tam tersine daha büyük bir sekonder lizozom lümeninde k›smen sindirilmiﬂ bir madde (oklar) ile görülmekte. Beyin hücrelerinde rezidüel cisimlerin ilerleyici ve anormal art›ﬂ› sonucu ciddi beyin hasar›.000.25-0. Bunun yan›nda hücre hasar›na cevap olarak hücrenin otolizine yard›mc› olurlar ve paketlenmiﬂ lizozomal enzimlerin sal›nmas›yla hücre ölümü ile sonuçlanan bir kendini yok etme sürecine kat›l›rlar. Bu hastal›kta hekzoaminidaz A (Hex A) ad› verilen bir lizozomal enzimin eksikli¤i sonucu sinir hücrelerinde zararl› derecede gangliozid GM2 birikimi meydana gelmektedir. Golgi kompleksinden köken alan zarla çevrili veziküllerin ve vakuollerin heterojen bir ﬂekilde toplanmas›ndan oluﬂur. Lizozomlar 0.
alkolün indirgenmesi. Elektron mikroskobu görüntüsünde iç matriksleri oldukça granüler olarak izlenir. . Peroksizomlar Peroksizomlar 1. Belçika’l› bilim adam› Christian de Düve 1950’lerde lizozomlar› isimlendirmiﬂ ve 1960’l› y›llarda peroksizomlar›n farkl› organeller oldu¤unu farkedip onlar› da isimlendirmiﬂtir. Organel yap›s› ve fonksiyonlar› üzerinde yapt›¤› öncü çal›ﬂmalarla 1974 y›l›nda Nobel F›zyoloji-T›p ödülüne lay›k görülmüﬂtür. beyin.5 mikrometre aras›nda olan yuvarlak-ovoid ﬂekilli zarla s›n›rl› organellerdir. Birçok türde ürat oksidazdan oluﬂan yo¤un bir kristal merkeze sahiptirler. Görevleri aras›nda hücre solunumu. Lizozomlarla çok benzerlik gösterirler. Esas sorun yeni oluﬂan proteinlerin peroksizomal membranlardan geçememesidir. Mitokondriyonlar gibi kendileri ço¤alabilen organellerdir ancak kendi DNA ve ribozomlar› yoktur bu nedenle proteinleri sitoplazmadan içeri almak zorundad›rlar. intrauterin hayattaki hatal› sinir hücresi miyelimzasyonuna ba¤l› olarak s›kl›kla do¤umdan hemen sonra ölürler. Aﬂa¤›da.1-0. ya¤ asidi metabolizmas›. böbrekler ve karaci¤erde anomalilere yol açar. ancak baz› canl› türlerinde hücre s›kl›kla amorf bir granüler matriks içerisinde gömülmüﬂ yo¤un merkezler ve belirgin kristal art›klar (oklar) içerirler. Peroksizomlarda sentezlenen plazmalojenler sinir dokusunun miyelin k›l›f›nda en fazla bulunan fosfolipidlerdendir. Peroksizomlar hücrenin tipine ve ortam›n koﬂullar›na göre farkl› anabolik ve katabolik fonksiyonlara sahiptirler. transaminasyon. Lizozomlar gibi tek bir plazma zar›na sahiptirler ancak bu zar lizozomla- r›nkine göre daha ince ve daha geçirgendir.19 PEROKS‹ZOM ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹ Peroksizomlar her hücrede bulunan çaplar› yaklaﬂ›k 0. Bunlar ikili zar yap›s› taraf›ndan çevrelenmiﬂ mitokondriyonlardan (Mi) farkl›d›rlar. Neredeyse tüm hücre tiplerinde bulunan peroksizomlar özellikle hepatositlerde ve böbrek proksimal tüp hücrelerinde daha belirgindir. Sol. S›kl›kla endoplazma retikulumuyla yak›n komﬂuluk içerisindedirler.20 Hücre Peroksizomlar Karaci¤er'deki peroksizomlar›n elektron mikroskobu görüntüsü. Peroksizomlar bunun yan›nda sinir hücrelerinin miyelinizasyonu için gerekli olan plazmalojen gibi özel fosfolipidlerin sentezinde de görev al›r. Bir hepatosit içerisindeki supranükleer Golgi kompleksinin hemer› yan›nda bir zar taraf›ndan kuﬂat›lm›ﬂ 4 adet yuvarlakovoid peroksizom görülmektedir.000. x100. Golgi kompleksi Hepatosit çekirde¤i Peroksizomlar›n büyük büyütmedeki TEM görüntüsü. Bölgelerin etraf›n› çevreleyen glikojen art›klar› (Gl) belirtilmiﬂtir. Tek bir plazma zar› net olarak zlenmekte ve yo¤un ve iplik benzeri bir art›k (küçük ok) lümenini kaplamaktad›r. Oksidat›f enzimler olan katalaz ve ürat oksidaz gibi enzimler içerirler ve esas olarak moleküler oksijen kullanan oksidatif reaksiyonlara kat›l›rlar.000. Daha büyük büyütmede bir EM görüntüsünde peroksizomun detayl› bir görüntüsü yer almaktad›r. KL‹N‹K B‹LG‹ Baz› nadir kal›tsal hastal›klar peroksizomal eksiklikler sonucu ortaya ç›kabilirler. Bu nedenle peroksizomal hastal›klar plazmalojen eksikli¤ine ba¤l› anormal miyelin oluﬂumu gibi s›kl›kla ciddi nörolojik hasarlara neden olurlar. Etkilenen yeni do¤anlar. Bu organellerin morfolojisi çok fazla de¤iﬂkenlik gösterir.000. 40. x50. H2O2 düzenlenmesi ve safra asidi metabolizmas› say›labilir. Bunlardan en s›k rastlan›lan› Zellweger ya da serebrohepatorenal sendrom.
x90000. Mitokondriyonlar da görülmektedir. Glikojen rozetlerinin daha büyük büyütmedeki elektron mikroskobu görüntüsü. alfa partikülleri ad› verilen. . Bunlardan bir olan Von Gierke hastal›¤›nda (tip 1 GDH) glikoz-6-fosfataz enzimi eksikli¤i vard›r. düzensiz ﬂekilli elektron-yo¤un granüller olarak izlenir.Hücre 21 GER DER Bir hepatosit sitoplazmas›ndaki glikojenin elektron mikroskobu görüntüsü. Glikojenin korunabilmesi. Genellikle glikojen. Glikojen Glikojen rozetleri Glikojen GER Hepatositlerdeki glikojeni göstermek üzere boyanm›ﬂ bir karaci¤er ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. granüllü (GER) ve düz yüzlü (DER) endoplazma retikulumu -çevriimiﬂ oldu¤u görülüyor. KL‹N‹K B‹LG‹ Glikojen sentezi ve parçalanmas›n› etkileyen ve say›lar› lO'dan fazla yenido¤an metabolizma hastal›klar›n›n tümüne birden glikojen depo hastal›klar› (GDH) ad› verilir. Bu otozomal resessif hastal›klar s›kl›kla çocukluk döneminde ortaya ç›karlar. Glikojenin sentezi. Glikojen partikülleri bir araya gelerek alfa partikülleri (ya da rozetleri) ad› verilen düzensiz ﬂekiller oluﬂtururlar. Glikojen partikülleri. 90-95 nm boyutlar›nda. depolanmas› ve parçalanmas› ihtiyaca göre h›zl› bir ﬂekilde gerçekleﬂtirilir. x12. Tan› biyokimyasal testler ve fizik muayene ile konulur ve kesin tan› için kas veya karaci¤er biyopsisi gerekebilir. 1. S›kl›kla.OOO. elektron mikrograf›nda glikojen partikülleri sitoplazma içerisinde serbest. Glikojen s›kl›kla hepatositlerin sitoplazmas›nda ve iskelet kas› hücrelerinde depolanan D-glikoz polimeridir. Semptomlar de¤iﬂkenlik göstermekle birlikte bazlar› hayati tehlikeye sahiptir. geçici bileﬂenlerdir. zarla çevrili olmayan. Elektron mikroskobu görüntülerinde glikojen. GER üzerindeki ribozomlara göre daha büyük ve daha elektron-yo¤undur. zarla s›n›rl› olmayan. Bu eksiklik kas ve karaci¤er hücrelerinde anormal seviyede glikojen toplanmas›na neden olur ve klinik öneme sahip son-organ hasar› ve morbiditeye neden olur.20 ‹NKLÜZYON ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹: GL‹KOJEN Organellerin -hücrelerin aktif olarak fonksiyonel bölümleri. Daha az oranlarda da di¤er dokular›n hücrelerinde bulunabilir. 20-40 nn› çaplar› ile genellikle ribozomlardan daha yo¤un ve büyüktürler. lipid damlac›klar› ve pigment granülleri gibi metabolik yan ürünler veya depolanm›ﬂ g›dalard›r. hücre için varl›¤› zorunlu olmayan. Glikojen rutin kesitlerde izlenmez. elektron-yo¤un partiküller olarak görülürler. daha büyük rozet benzeri birikintiler oluﬂtururlar. Birçok hücrede bulunan büyük orandaki glikojen PAS boyas› ile magenta rengi verir. x160 PAS. Merkezde yer alan glikojen kümelerinin di¤er organeller taraf›ndan mitokondriyonlar (Mi). boyanmas› ve kesitlerde görülebilmesi için periodik asit-Schiff boyas› ile ›ﬂ›k mikroskobunda immünohistokimya gibi özel teknikler kullan›lmal›d›r. (Mi). Karaci¤erde izole glikojen granüllerine beta partikülleri ad› verilir. Glikojen s›kl›kla glikojenin h›zla glikoza çevrildi¤i DER’e yak›n konumdad›r. DER enzimleri glikojeni parçalad›ktan sonra glikoz hücreden ayr›l›r ve ana enerji kayna¤› olarak di¤er dokulara gitmek üzere dolaﬂ›ma kat›l›r. tip ve da¤›l›mlar› çok farkl›l›k gösteren nispeten sabit.aksine inklüzyonlar. küçük.
W Vogl izniyle) Daha büyütmede bir ya¤ damlac›¤›n›n elektron mikroskobu görüntüsü. Hormonun öncüsü ya¤ damlac›klar›nda kolesterol olarak depolanmaktad›r. Ya¤hücreleri rutin kesitlerde iyi korunamazlar ve silikleﬂmiﬂ olarak görülürler. Ya¤. bu nedenle rutin kesitlerde ya¤ içeren alanlar boﬂ.E. sîtoplazmay› dolduran ve di¤er organelleri hücrenin periferine do¤ru iten (boyutu 90 mikrometreye kadar ulaﬂabilen) bir büyük damlac›k oluﬂtururlar. DER ile lipid damlac›¤›n›n bu yak›n iliﬂkisinin fonksiyonel olarak önemi vard›r: DER lipid. Bu intersitisyel Leydig hücresi bir steroid hormon olan testosteron üretmektedir. Bu hücrelerde küçük damlac›klar s›kl›kla bîr araya gelerek. steroid hormonlar›n bir öncüsüdür. x480.000. Hücreler bunun yan›nda zarlar›n ola¤an döngüsü için lipid kullan›rlar. kolesterol ve lipoprotein sentezinin gerçekleﬂti¤i DER ile yak›n iliﬂki halindedir. Steroid salg›layan hücrelerdeki lipid damlac›klar›n›n elektron mikroskobu görüntüsü. fiziksel dolgu maddesi ve ﬂok emici görevleri olan adipositler (ya¤ hücreleri) vücutta ya¤›n esas depolanma alanlar›d›r. Histolojik preparat haz›rlanmas› için kullan›lan organik çözücüler farkl› yöntemler kullan›lmad›¤› sürece s›kl›kla ya¤ dokuyu uzaklaﬂt›r›rlar. Lipid damlac›klar› normalde plazma zar› içermezler ve trigliserid ve kolesterol esterleri içerirler. Termal izolasyon. . (Dr. dolay›s›yla steroid salg›layan hücrelerde (adrenal korteks. çok say›da küçük lipid damlac›klar› vard›r.22 Hücre Leydig hücre çekirde¤i Ya¤ dokusundaki ya¤ hücrelerinin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. A. Bu nedenle hücreler transvers kesitlerde taﬂl› yüzük görüntüsüne sahip olurlar. Lipid di¤er hücrelerin ihtiyaçlar›na göre kullanabilmeleri için hücreler taraf›ndan kan ak›m›na verilirler. Bu büyük yuvarlak ya¤ damlac›¤› orta derecede elektron yo¤undur.21 ‹NKLÜZYON INCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹: L‹P‹D DAMLACIKLARI Lipid (veya ya¤ damlac›klar›) birçok hücrenin sitoplaz›nasmda depolan›r. EM’lar için gluteraldehit ve osmiyum fiksasyonu lipidi ay›rt edilebilir yuvarlak damlac›klar olarak korurlar. Kolesterol sentezinin esas yeri olan hepatositler farkl› say›da lipid damlac›klar› içerirler. suda çözünmedi¤inden farkl› büyüklükte yuvarlak ya¤ damlac›klar› oluﬂtururlar. zarla s›n›rl› olmayan lipid damlac›¤›n›n etraf›n› çevirmektedir. Bu resimde çekirdekleri perifere do¤ru itilmiﬂ. DER. vakuol benzerî alanlar olarak görülürler. H. x15. lipid içeren (*) birkaç ya¤ hücresi (adipositler) görülmektedir. Sitoplazmada birkaç adet yuvarlak ya¤ damlac›klar› (*) görülmektedir. testis ve ovaryum gibi). x750O. Adrenal korteks hücreleri ya¤ içeriklerinden dolay› süngerimsi bir görüntüye sahiptirler. Bu inklüzyonlar hücre metabolizmas›nda kullan›lan enerji için esas depo alanlar›d›r. bu nedenle spongiosit ad›n› al›rlar. Ya¤ damlac›¤› DER 1. Bu inklüzyonlar s›kl›kla. Kimyasal içeriklerine göre EM’unda baz› damlac›klar elektron yo¤un olarak görülürken baz›lar› da elektron geçirgen olarak görülebilirler. Kolesterol. Sitoplazmada birkaç adet m›tokondriyon (Mi) görülmektedir. lipid. lipoprotein ve kolesterol türevlerinin sentezlendi¤i yerdir.
Canl›da kan. Plazma zar› (PZ) çok say›da balon ﬂeklinde kaveolalar (oklar) oluﬂturmaktad›r. Enerjiyi sa¤layan mitokondriyon (Mi) hem sinir hem de kas hücresinin sitoplazmas›nda bulunmaktad›r. hücrenin içmesi anlam›na gelir). makromoleküller ve eriyikleri hücre içine almak için vezikülleri kullan›r. Bu yol birçok hücre zar› için gerekli olan kolesterol metabolizmas›nda kullan›l›r. (pinositoz. . Bu yolda veziküller hücre yüzeyine do¤ru hareket ederler. Sinaptik yar›k Kas hücresi 1. Endositoz. Seçici olmayan tip (non-selective form) s›v›-faz endositoz.22 S‹TOPLAZM‹K VEZ‹KÜLLER‹N ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹: ENDOS‹TOZ. Nöronlar›n sinaptik vezikülleri ve salg› yapan hücrelerin birço¤unun salg› vezikülleri ürünlerini bu ﬂekilde salg›larlar. Sinir hücresinin ucu çok say›da düz yüzeyli sinaptik veziküller (oklar) içerir. 20’den fazla farkl› tipi olan transmembran reseptörleri ile ba¤lan›rlar. kromozomun genlerindeki mutasyon sonucu meydana gelen bir otozomal dominant hastal›kt›r. Bunlar daha sonra yüzeyden koparak sitoplazmaya girerler ve hücrenin di¤er k›s›mlar›na taﬂ›n›rlar.Hücre 23 Lümen Lümen PZ Endotel hücresi Büyük büyütmede kaveolalar ve veziküllerin elektron mikroskobu görüntüsü Kaveolalar›n (oklar) ve sitoplazmik veziküllerin (*) detaylar› bu kapiller endoteli hücresinde görülmektedir. LDL reseptörlerini kodlayan 19. Vezikül sitoplazmaya girdikten hemen sonra klatrin ayr›l›r. x80000. inme ve ölüm görülebilir. sinyal iletiminde. Fazla miktarda artan serum kolesterol düzeyleri koroner arterler gibi kan damarlar›n›n duvarlar›nda prematür aterosklerotik lezyonlara neden olabilirler. plazma zar›yla kaynaﬂ›rlar ve içeriklerini hücre d›ﬂ›na boﬂalt›rlar. Kaveola. x60000. Tedavisinde doymuﬂ ya¤ oran› düﬂük diyet. egzersiz ve kolesterol düﬂürücü ilaçlar kullan›lmaktad›r. patojenik bakterilerin yakalanmas›nda ve onkogenezde görev al›r. Endotel hücrelerindeki birçok kaveola transitoza arac›l›k ederler. Birço¤u Golgi kompleksinden köken alan di¤er sitoplazmik vezikül tipleri de ekzositozda görev al›rlar. Özel makromoleküller. Seçici endositoz ayr›ca çaplar› 50-100 nm olan plazma zar›n›n kese benzeri oluﬂumlar› kaveola taraf›ndan da yürütülür. Reseptör arac›l› endositoz ise hormonlar ve büyütme faktörleri gibi makromoleküllerin hücre içine al›nmas›nda yüksek derecede seçicidir. Endotel hücresindeki kaveolalar ve veziküllerin elektron mikroskobu görüntüsü. KL‹N‹K B‹LG‹ Ailesel hiperkolesterolemi. Bunlar kaveolin proteini taraf›n- dan kaplanm›ﬂlard›r. bu ﬂekilde kaveoladan köken alan veziküller hücre boyunca taﬂ›n›r ve di¤er tarafta içeriklerini boﬂalt›rlar. Hatal› reseptörler kapl› çukurlara olan affinitclerini kaybederler. Transitozda yüzeyden al›nan veziküller sitoplazmada hücre boyunca geçerek içeriklerini hücrenin karﬂ› taraf›na boﬂalt›rlar x50. Sinir hücresi Nöromuskuler kavﬂaktaki sinaptik veziküllerin elektron mikroskobu görüntüsü. (çap› 50-80 nm olan) hücre zar›ndan hücre içine girmek üzere kopan düzgün yüzeyli vezikülleri içerir. TRANS‹TOZ VE EKZOS‹TOZ Hücreler plazma zar›n›n parmaks› ç›k›nt›lar›yla oluﬂturulan farkl› tiplerde zarla çevrili veziküller içerirler. ekstraselüler s›v›. düﬂük yo¤unluklu lipoprotein (LDL) olarak kanda taﬂ›n›r ve reseptör arac›l› endositoz ile hücre içine taﬂ›n›r. Kapl› çukurlar ad› verilen yüzey çöküntüleri -klatrin kapl› vezikülleri (çaplar› yaklaﬂ›k 200 nm olan) oluﬂtururlar. ve sonucunda hücrenin kolesterol al›m› bloke olur.000. Kolesterol karaci¤erde sentezlenir. Hastal›k tedavi edilmezse erken dönemde miyokard infarktüsü. s›kl›kla kapiller lümeni içerisindedir. Bunlar bir nörotransmitter olan ve ekzositoz yoluyla sinaptik yar›¤a boﬂalt›lan asetilkolini içerirler.
Birçok hücrede bulunurlar ancak nöronlarda. ﬁekilde mitokondriyon (Mi) ve plazma zar› (PZ) belirtilmiﬂtir. Anti-β tübülin ve DAPI (4'. Maymun böbre¤inden al›nan fibroblast-kültür hücrelerinde immunohistokimyasal yöntemlerle mikrotübüller görünür hale getirilmiﬂtir. sentrozom ad› verilen mikrotübül düzenleyici merkezden (ok) baﬂlamaktad›r.24 Hücre Hücre iskeletinin mikrotübüler organizasyonunu gösteren bir ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Mitokondriyon ve sitoplazmik veziküller gibi organellerin hücre içi taﬂ›nmas›nda. lökositlerde ve bölünen hücrelerde daha fazla bulunurlar. Standart çapa (25nm) sahip olan mikrotübüller. oluﬂmalar› ve da¤›lmalar›nda mikrotübüllerin kararl›l›¤›n› sa¤layan mikrotübülle ilgili proteinlerle iliﬂki halindedir. Zarlar› yoktur ve duvarlar› bir globuler protein olan tübülin’den oluﬂan lineer polimerlerdir (protofilamanlar).Vogl izniyle) PZ 1. Monoklonal veya poliklonal antikorlar seçilebilir ancak monoklonal antikorlar daha özgündür. Proteindeki özgün bir aminoasit dizisini tan›yan kona¤›n immün hücreleri antikorlar oluﬂturur. x42.500. En yayg›n› ›ﬂ›k mikroskobunda uyar›ld›¤›nda belirli dalga boylar›nda ›ﬂ›k yayan antikor-antijen kompleksini alg›layabilen floresan iﬂaretleyicilerin kullan›lmas›d›r. dallanmazlar ve çok farkl› boylarda olabilirler. Hücre bileﬂenlerine karﬂ› antikorlar kona¤a saflaﬂt›r›lm›ﬂ antijen (ör: protein) enjeksiyonu ile oluﬂturulur. Mikrotübüller. depolimerizasyon ile k›sal›rlar. Mikrotübüller elektron mikrograftta. yar› sert silindirik organeller olarak görülürler. plateletlerde.6-Diamidino-2-fenilindol) Kültür hücresindeki mikrotübüllerin elektron mikroskobu görüntüsü. Mikrotübüller hücrelerde sürekli devir içerisindedirler. dynein eksi uca do¤ru hareket eder. silyum ve flagella hareketinde ve hücre bölünmesinde sitokinezde görev al›rlar. Mikrotübüller.sitoplazmada yayg›n mikrotübül a¤›n› göstermektedir. Mikrotübül motor proteinleri olan kinesin ve dynein mikrotübüller boyunca hareket eder ve bunlardan kinesin art› uca do¤ru hareket ederken. flagella ve sentriyollerin ana bileﬂenleridir. hücrelerde antijen ad› verilen protein ve di¤er molekülleri göstermek için antikorlar›n kullan›ld›¤› güçlü bir araﬂt›rma ve tan›sal iﬂaretleme tekni¤idir. Mikrotübüller tren yollar›na benzemekte ve bunlar›n üzerinde mitokondriyon gibi di¤er organeller hücrenin bir taraf›ndan di¤er taraf›nda hareket etmektedir. Bunun yan›nda mekanik direnci art›r›rlar ve hücre iskeletinin esas bölümü olarak hücre ﬂeklini sa¤larlar. Her mikrotübüldeki 13 protofilaman çak›ﬂmayacak ﬂekilde düzenlenmiﬂ alfa ve beta alt birimlerden oluﬂmuﬂtur. ‹çsel olarak sabit de¤ildirler ve sürekli polimerizasyon île uzarlar. Çekirdek DNA’ya ba¤lanan boyalarla mavi renge boyanm›ﬂt›r. ilgili proteini gösterebilmek için doku kesitlerinde veya kültür hücrelerinde kullan›labilir. Saflaﬂt›r›lm›ﬂ antikorlar. AM. bu da tübülin heterodimerlerinin silîndirik duvarda heliks ﬂeklinde bir düzenlenme içerisinde bulunmalar›na neden olur. Di¤er teknikler substratlar› görünebilir hale getiren horseradish peroksidaz ve alkalin fosfataz gibi enzimleri kullan›rlar. Bunun yan›nda yap›sal bir kutuplaﬂmaya sahiptirler ve bir art› uçlar› (a盤a ç›kan beta-alt birimleri) ve bir eksi uçlar› (a盤a ç›kan alfa birimleri) içerirler. TEKN‹K B‹LG‹ ‹mmunositokimya. Mikrotübüllerin büyütmesi s›kl›kla guanozin trifosfat›n varl›¤›nda tübülin eklenmesiyle art› uçta gerçekleﬂir. . (Dr. Silyum. x1800. pipetlere benzeyen içi boﬂ. Floresan immün iﬂaretleyici -tübülin'in antikorlar›. Sitoplazma uzunlamas›na kesitte görülen rnikrotübüller (oklar) içermektedir.23 M‹KROTÜBÜLLER‹N ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹ Eksi uç nispeten daha yavaﬂ büyür ve s›kl›kla bir baﬂka yap›ya veya organele ba¤l›d›r.
En yayg›n olan çekirdek laminleri. hücre hareketine. Bu konfokal mikroskop görüntüsünde. sitokineze ve fagositoza katk›da bulunurlar. falloidin floresan iﬂaretlemeyle aktin filaman demetlerindeki F-aktin (oklar) görülmektedir. bunlar ara f›lamanlar ve aktin filamanlar› olarak adland›r›l›r. x25. Desmin kas hücrelerinde. ince filamanlar veya mikrofilamanlar olarak da adland›r›l›rlar ve hücre iskeleti ve hareketiyle iigili görevleri vard›r. Di¤er ara filamanlar dezmo- zomlar arac›l›¤›yla hücreler aras›nda. nörofilamanlar sinir hücrelerinde ve gliyal filamanlar da gliya hücrelerinde bulunurlar.sitoplazmada belirgindir. (Dr. Çaplar›na göre ince (veya aktin) ve ara filaman olarak tan›mlanabilir. alt› farkl› tip ara filaman bulunmaktad›r. Bu enine kesitte birçok s›k›ca paketlenmiﬂ filamanlar-küçük. Falloidin-floresan Izotiyosiyanat (FITC). (Dr A. Bunun yan›nda aktin filamanlar›. G Goetz izniyle) Kültüre hücrede ara filamanlann elektron mikroskobu görüntüsü. Zar yap›s›na sahip olmayan bu organeller çap. Çekirdek üst k›sm›nda Golgi kompleksi. Çaplar› 8-12 n›n aras›nda de¤iﬂen ara f›lamanlar üç boyutlu dallanan a¤ yap›s› içerisinde dalgal› demetler oluﬂtururlar. . protein içeri¤i. Farkl› hücre tipleri kendilerine özgün tipte ara filamanlar içerirler. Düz kas hücresi çekirde¤i Filamanlar 1. 50 gen taraf›ndan kodlanan. mikrotübüller ve aktin filamanlar› ile iliﬂkilidirler. Esnek olmalar›n›n yan› s›ra deformasyona karﬂ› koyarlar ve yükleri iletirler. Vogl izniyle) Golgi kompleksi GER Bir düz kas hücresinde aktin ve ara filamanlar›n elektron mikroskobu görüntüsü. W. Kas harici hücrelerin sitoplazmalar›nda da¤›n›k veya linear demetler halinde düzenlenmiﬂ olarak bulunurlar. Keratin sadece epitel hücrelerinde bulunur ve derinin epidermis tabakas›n›n mekanik bütünlü¤ünü sa¤lar. Hücre yüzeyinin ﬂeklini belirlemek üzere mikrovillus içinde veya plazma zar›n›n hemen alt›nda bulunurlar. Ara filaman demetlerinin birbiri içerisine giren yo¤un a¤ yap›s› (oklar) hücre iskeletini oluﬂturuyor. vimentin mezenﬂimal hücrelerde. Alan›n ortas›nda hücrede filamanlann çaprazlaﬂmas› vard›r. birkaç mitokondriyon (Mi) ve granüllü endoplazma retikulumu (GER) gösterilmiﬂtir.Hücre 25 Li Memeli epitel hücresindeki aktin filamanlar›n›n da¤›l›m›n› gösteren elektron mikroskobu görüntüsü.J.000. 6-8 nm çap›nda olan bu yap›lar fibröz bir protein olan aktinden yap›lm›ﬂt›r. yo¤un ve noktasal görüntü. x400. Bunlar esas olarak hücrelere mekanik direnç sa¤lar ve esnek olmalar›na ra¤men aﬂ›r› gerilmeleri engeller. hemidezmozomlar arac›l›¤›yla da hücre d›ﬂ› matrikse mekanik kuvvetleri iletirler. iç çekirdek zar›n› destekler ve interfaz evresinde kromozomal yap›n›n düzenlenmesine yard›m ederler. Heterojen ara filaman proteinleri ailesi taraf›ndan oluﬂturulan bu yap›lar halat benzeri moleküler bir yap›ya sahiptir.24 S‹TOPLAZMA F‹LAMANLARININ ‹NCE YAPISI ve ‹ﬁLEV‹ Birçok hücrenin hücre iskeleti iki tipte ince çubuk benzeri filamandan oluﬂur. da¤›l›m ve mekanik özellikler aç›s›ndan farkl›l›klar gösterirler. Ayn› zamanda hücre hareketine katk›da bulunurlar ve kas hücrelerindeki kas›lma s›ras›nda kal›n (miyozin) filamanlar›yla iliﬂkilidirler. Sitoplazmada mitokondriyonlar (Mi) ve tersiyer l›zozom (Li) görülmektedir. x25000.
Di¤er alanlar mitokondriyon (Mi) ve di¤er organeller taraf›ndan doldurulmuﬂtur. diplozom ad› verilen birbirine dik veya oblik olarak konumlanm›ﬂ bir çift sentriyolden oluﬂur.25 SENTROZOM ve SENTR‹YOLÜN ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEVi Sentrozom hücrenin ana mîkrotübül organize eden merkezidir ve yeni sitoplazmik mikrotübüllerin ve mitotik i¤lerin oluﬂma merkezidir. silindirik. Kendini kopyalayabilen organel. Çekirdek Hücre merkezindeki mikrotübüllerin elektron mikroskobu görüntüsü. sentrozomdan y›ld›z benzeri ›ﬂ›nsal ﬂekilde uzan›r ve hücre ﬂekline katk›da bulunurlar. Bu matriks ayn› zamanda Golgi kompleksiyle iliﬂkilidir ve Golgi-kökenli vezikülleri hücrenin farkl› yönlerine göndermeye yard›m eder. sitoplazmik mikrotübüllerin polimerizasyonunu baﬂlatan ve onlar› birbirine ba¤layan ve protein yap›s›nda bir perisentriyoler matriks bulunur. Bu küçük. W.15 μm geniﬂli¤indedir. Bu mikrotübüller sitoplazmik mikrotübüllere göre daha stabildir.000. Hücre yüzeyinin alt›nda. en iyi ﬂekilde enine kesitlerde görülebilen 9 çevresel mikrotübülden oluﬂmuﬂtur. Sentriyolün hemen yan›ndaki alan da birçok mikrotübül ve bir m›tokondriyon (Mi) vard›r.26 Hücre Mikrotübüller Mikrotübül üçlüsü (toplam› 9) GK Sentriyol Mikrotübül A Mikrotübül B Mikrotübül C GK Oblik kesitte bir sentriyol bölümünün elektron mikroskobu görüntüsü. Çekirdekten tanjantal geçen kesitte çekirdek porlar› da görülmektedir. Vogl izniyle) Çekirdek porlar› Çekirdek 1. x25000 (Dr. Sentriyoler rnikrotübüller. silyum ve flagellalar›n mikrotübüllerinin organizasyon merkezleri olan bazal cisimlerin geliﬂmesini uyar›rlar. Birçok hücrede mikrotübüller. Her sentriyol yaklaﬂ›k 200 nm çap›nda ve 500-700 nm uzunlu¤unda k›sa bir silindir ﬂeklindedir. sentriyollere benzeyen. bölünerek ve kromozomal hareket için gerekli olan mikrotübül oda¤› olarak mitotik meki¤in geliﬂmesini sa¤larlar. Sentrozom anomalileri. bu tür kusurlarla karsinogenezis aras›nda s›k› bir ba¤lant› oldu¤u ileri sürülmektedir.5μm uzunlu¤unda ve 0. Sentriyolün. Bu sentriyollerin etraf›nda. s›kl›kla kötü huylu hücrelerde görülür. Bu zarla çevrili olmayan organel. Sentrozomlar hücre bölünmesinde belirgindir: Mitozda farkl› kutuplara hareket ederek. Çekirde¤in hemen yan›ndaki sitoplazmada farkl› yönlerde ilerleyen birçok mikrotübül (oklar) görülmektedir. genellikle çekirde¤in hemen yan›ndad›r ve s›kl›kla bir bölümü Golgi kompleksiyle çevrilidir. x55. zarla çevrili olmayan organel yaklaﬂ›k 0. Her biri 9 tak›m kaynaﬂm›ﬂ üçlü mikrotübülden oluﬂan bir halka içerir ve bu da enine kesitlerde bir türbinin pervanelerine benzer görüntü oluﬂturur. Sentrozom.A. tübülinin farkl› tiplerini ve buna ek olarak kalsiyum ba¤layan bir protein olan sentrinin izoformlar›n› içerir. veziküllerin ve Golgi kompleksi (GK) keseciklerinin hemen yak›n›nda yerleﬂti¤ine dikkat ediniz. .
Kromozomlar herbirine kromatid ad› verilen sentromerle birbirine tutunmuﬂ. interfaz. 1. vinkristin ise akut lösemi ve di¤er lenfomalar›n tedavisinde kullan›l›r. gametogenezde çekirdek materyalinin diploidden haploide azalmas›d›r. Anafazda kardeﬂ kromatidler ayr›l›r ve mitoz meki¤inin karﬂ›t kutuplar›na do¤ru hareket etmeye baﬂlar. çekirdekçik ve çekirdek zar› tekrar oluﬂur.26 HÜCRE DÖNGÜSÜ. x1000. kromatid DNA’s› da¤›l›r. Bütün bunlar mîtoza (M evresi) do¤ru gidiﬂtir. Mekik. Hücrenin ekvator bölgesinin içe do¤ru katlanmas›yla bir yar›klanma çizgisi oluﬂur. M‹TOZ VE D‹⁄ER HÜCRE OLAYLARI Hücrenin iki baﬂar›l› bölünmesi aras›nda geçen zamana hücre döngüsü ad› verilir. ancak heterokromatin ad› verilen yo¤unlaﬂm›ﬂ kromatin kümeleri ve bir çekirdekçik görülür. Telofazda kromatidler meki¤in uçlar›na do¤ru hareketlerini tamamlarlar. hücrenin her iki ucuna uzanan ve sentriyolleri kromozomlara ba¤layan mikrotübüllerden oluﬂur. DNA ve sentrozom kopyalanmas›ndan sonra z›t sentriyol kutuplar› aras›nda m›krotübül i¤leri oluﬂur. Metafazda kromozomlar›n hücrenin ortas›nda dizildi¤i ekvatoryal plak ile birlikte mitoz meki¤i oluﬂur. Devam eden hücre büyütmesi süresince. Bununla beraber sitoplazmada mikrotübüllerin düzenlenme alanlar› olan bir çift sentriyol de bulunur. KL‹N‹K B‹LG‹ Tümör hücreleri normalden daha h›zl› bölünürler. Bu döngü ana hücrenin genomunun ayn›s›n› içeren iki kardeﬂ hücrenin oluﬂumunu sa¤layan olaylar s›ralanmas›d›r. Tübülin polimerizasyonunu engelleyerek (mikrotübüller oluﬂmaz) ve oluﬂmuﬂ olan mikrotübül1erin depolimerizasyonunu indükleyerck bölünen hücrelerde i¤ oluﬂumunu engellerler. Apopitozis baz› dokularda normal bir süreçtir: hücre ölüme programland›¤›nda. Sentriyoller çekirde¤in karﬂ› kutuplar›na do¤ru göç ederler. DAPI ile mavi boyanm›ﬂt›r. Floresan görüntüler mikrotübül β-tübülin için k›rm›z› imnün iﬂaretlenmiﬂ ve DNA/kromozomlar. paralel bir çift iplikten oluﬂur. Telofaz. Kültüre hücrelerdeki mitozu gösteren ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Kardeﬂ kromatidler ayr›larak mitoz meki¤inin karﬂ› kutuplar›na giderler. daha sonra bu hücreler makrofajlar taraf›ndan fagosite edilir. Anafaz. Genotiplerin rekombinasyonu ve kar›ﬂ›m›na izin veren mayoz bölünme. Mikrotübüller kromozomlar› kutuplara do¤ru çeker. bu nedenle vinka alkaloidleri vinblastin ve vinkristin gibi kemoterapötik mitoz inhibitörlerine daha duyarl›d›rlar. interfaz ve mitozdur. kromozomlar›n ve sentriyollerin kopyalanmas›) ve G2 evresinden (hücre bölünmesine haz›rl›k) oluﬂur. iki kutup aras›nda orta bölgede bir yar›klanma çizgisi oluﬂur. ileri testis kanserinin ve meme kanserinin tedavisinde. S evresi (DNA sentezi. çekirdek piknozuyla beraber hücre yuvarlaklaﬂ›r ve plazma zar› tomurcuklan›r..Hücre 27 Metafaz. Hücrenin hayat›n› baﬂka iki önemli olay daha etkiler. ‹ki ana faz. Catharanthus roseus'un (cezayir menekﬂesi) do¤al ekstreleri olan bu maddeler hücreleri metafazda hapsettikleri için klinik olarak çok faydal›d›r. Hücre zar›n›n y›k›lmas›ndan. Profazda çekirdek zar› da¤›l›r. Yo¤unlaﬂm›ﬂ kromozomlar mekik ekvatorunda dizilirler ve kinetokorlar arac›l›¤›yla mikrotübüllere gergin bir ﬂekilde ba¤lan›rlar. Mitoz da evrelerden oluﬂmuﬂtur. kromatin yo¤unlaﬂ›r ve çekirdekçik kaybolur. Vinblastin esas olarak Hodgkin hastal›¤›n›n. Gl evresi (hücre büyütmesi baﬂlang›c›). . Hücre zar› yeniden oluﬂur ve iki kardeﬂ hücre yar›klanma çizgisinden (oklar) bölünerek sitokineze baﬂlar. Sitoplazman›n s›k›ﬂmas› ile kas›lma halkas› oluﬂur ve sonucunda sitokinezis ve kardeﬂ hücrelerin ayr›lmas› gerçekleﬂir. Interfazda çekirdek içinde kromozomlar net olarak görülemez. Siyah-beyaz görüntüler canl› hücrelerdeki do¤al yap›n›n kontrast›n› art›rmak için Momarski diferansiyel interferans kontrast mikroskobuyla çekilmiﬂtir. G0 evresi (sessiz evre).
5 mikrometre uzunlu¤unda ve 0.000. Baz› hücreler tek bir silyumlar içerebilir ancak baz›lar› daha fazla say›da silya içerir ve bunlar senkronize bir ﬂekilde hareket ederler. solunum ve kad›n geni- tal sistemi yollar›nda bulunurlar. B.27 HÜCRE YÜZEY FARKLILAﬁMALARI S‹LYA VE BAZAL C‹S‹MC‹KLER Hücreler. silyalar ve flagellalar.2 μm çap›ndad›r. Cravford izniyle) Bazal cisimcik Kök Bir silyumun bazal cisimci¤inin enine kesitteki elektron mikroskobu görüntüsü. J. Yap›lar› flagellan›nkine benzer ancak hareket modelleri farkl›d›r. stereosilyalar. 0. Stereosilyalar ise iç kulak ve erkek üreme sisteminin yüzeyini örten epitel hücrelerinin serbest kenarlar›nda bulunan normalden daha uzun dallanm›ﬂ n›ikrovilluslard›r. Silyumlar›n taban›ndaki apikal sitoplazmadaki bazal cisimcikler 9 adet mikrotübül üçlüsü taraf›ndan oluﬂturulmuﬂ. Esas görevleri emilim için yüzey alan›n›n art›r›lmas›d›r. Silyalardan daha uzun olan flagellalar ise spermlerde bulunur.000 (Dr. Aksonemdeki 9+2 mikrotübül düzenlenmesi dikkati çekmektedir. Araba tekerle¤indeki organizasyona benzer ﬂekilde ›ﬂ›nsal yap›lar bu üçlülerden baﬂlamaktad›r x100. (Dr. Yaklaﬂ›k 0. x200.000. plazma zar› taraf›ndan çevrelenmiﬂ ve 9+2 mikrotübül düzenlenmesine sahip bir silyum düzenidir. . Silyalar. W. Bir çiftin dynein kollar› bir sonraki çiftin mikrotübülleri ile etkileﬂim halindedir. Hücre yüzeyinden d›ﬂa do¤ru uzanan ve apikal sitoplazmadaki bazal cisimciklerden köken alan silyum görünmekte. Uzunlamas›na ve enine kesitte görülen basal cisimcik. Bazal cisimcikte oluﬂmuﬂ mikrotübüller silyan›n gövdesine kadar ulaﬂ›r. d›ﬂ mikrotübül çiftlerine ba¤l› haldedir. alt ucuna tutunmuﬂ bir kök içerir.28 Hücre Mikrotübül çifti (toplam 9) Silyum gövdesi Mikrotübül A Mikrotübül B Hücre zar› Mikrotübül üçlüsü (toplam 9) Aksiyal filaman kompleksi Silyumun bazal cisimci¤i Bir silyum ve bazal cisimci¤in uzunlamas›na kesidinin elektron mikroskobu görüntüsü. l μm boyunda veya daha k›sa ve aktin filamanlar›ndan oluﬂan bir merkeze sahip yap›lard›r. En kar›ﬂ›k iç yap›ya sahip olan silyalar. VVA Webber izniyle) Bir silyumun gövdesinden al›nm›ﬂ enine kesitin elektron mikroskobu görüntüsü. merkezi mikrotübül çifti içermeyen boﬂ silindirlerdir. Dallanmayan. Silyumu d›ﬂ taraftan bir plazma zar› sarar. böylece mikrotübüllerin kayma hareketi bir sonrakine atlayarak ilerler ve böylece silyum e¤ilir ve siliyer hareket meydana getirilmiﬂ olur. farkl› fonksiyonlarla ilgili olarak baz› özel yüzey farkl›laﬂmalar›na sahiptirler.A Webber izniyle) 1.mîkrovilli. Aksonem. Hareket için gerekli gücü oluﬂturacak olan bir motor protein ve ATPaz içeren iki dynein kolu. 9 periferik mikrotübül üçlüsü içeren bir sentriyol gibi görünmektedir. Sentriyollerle ayn› yap›ya sahip olan bazal cisimciklerden köken al›r. (Dr.2 mikrometre geniﬂli¤inde olan bu küçük silindir. x60. hücre yüzeyinin hareketli uzant›lar›d›r ve tipik olarak 10-12 μm uzunlu¤unda. Mikrovilli ince ba¤›rsak ve böbrek gibi baz› bölgelerdeki epitel hücrelerinin yüzeylerinde bulunan basit parmaks› ç›k›nt›lard›r.
23 10.8 10.15 10.28 Genel Bilgi Hipofiz Anatomisi Hipofiz Geliﬂimi Hipofizin Bölümleri ve ‹ﬂlevleri Hipofizin Kan Damarlar› Hipofiz Loblar›n›n Histolojisi ve ‹ﬂlevleri Anteriyor Lobun Histolojisi: Kromofiller ve Kromofoblar Pars Distalisdeki Hücrelerin ‹mmünositokimyasal Olarak Belirlenmesi Adenohipofizin ‹ﬂlevi Anteriyor Lobun ‹nce Yap›s› Nörohipofizin ‹ﬂlevleri Posteriyor Lobun Histolojisi Posteriyor Lobun ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Tiroid Ve Paratiroidin Genel Bilgisi Tiroidin Histolojisi ve ‹ﬂlevi Tiroid Follikül Hücrelerinin ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Paratiroid Bezin Histolojisi ve ‹ﬂlevi Paratiroid Esas Hücrelerinin Histolojisi ve ‹nce Yap›s› Adrenal Bez ve Kan Damarlar›yla Beslenmesi Adrenal Bezin Geliﬂimi Adrenal Bezin Histolojisi ve Histokimyas› Adrenal Korteks ve Adrenal Medullan›n Histolojisi ve ‹ﬂlevi Zona Fasikülatadaki Spongiositlerin ‹nce Yap›s› Adrenal Medulladaki Kromaffin Hücrelerin ‹nce Yap›s› Langerhans Adac›klar›n›n Genel Bilgisi ve Histolojisi Pankreastaki Beta Hücrelerinin ‹mmünositokimyas› ve ‹nce Yap›s› Langerhans Adac›klar›n›n ‹nce Yap›s› Pineal Bezin Histolojisi 213 .19 10.10 ENDOKR‹N S‹STEM‹ Çeviri: Prof. Dr.12 10.20 10.7 10.22 10.25 10.10 10. Hakk› Dalç›k 10.21 10.14 10.26 10.4 10.6 10.17 10.13 10.16 10.24 10.2 10.9 10.5 10.27 10.3 10.18 10.1 10.11 10.
Sadece hamilelik dönemlerinde görülen plasenta da birçok hormonu üretmektedir. . salg›lat›c› hormonlar›n yap›m›.214 Endokrin Sistemi t Endokrin sistemin organizasyonu. kalpde. Langerhans adac›klar› ve pinealdir. Hormon terimi yunanca “harekete geçirici” anlam› taﬂ›yan bir kelimeden türetilmiﬂtir. LH ve MSH Posteriyor hipofiz: ADH ve Oksitosin sal›n›m› Paratiroid bezleri (tiroid bezinin arka yüzünde) Paratiroid hormon (PTH) Kalp Atriyal natriüretik peptit (ANP) Adrenal bezler Her adrenal bezin k›s›mlar›: Adrenal medulla: epinefrin (E). aldosteron. glukagon somatostatin Testisler Androjenler (özellikle testosteron) Ovaryumlar Östrojenler. Endokrin sistem t›pk› sinir sistemi gibi birçok organ ve dokular›n fonksiyonlar›n› kontrol eden ve düzenleyen bir iﬂleve sahiptir. glikoproteinler. parankim hücrelerinden hormon sentezleyerek salg›layan bezler ve dokulardan meydana gelir. GnRH) ve somatostatin Hipofiz Anteriyor hipofiz: ACTH. Örne¤in. sekretin. GHRH. böbrekteki jukstaglomerular aparatusdaki düz kas hücreleri ve ya¤ dokusundaki ya¤ hücreleri. inhibin. FSH. progestinler. hipotalamus. Hormonlar farkl› kimyasal içerikte olabilmektedir. tiroid. ovaryum) ve ba¤›rsaklarda tek tek yada hücre gruplar› ﬂeklinde bulunan hücrelerin endokrin fonksiyonlar› bulunmaktad›r. TSH. Hormonlar genellikle hücre membran›na yada hücre stoplazmas› içinde bulunan hedef reseptörlerine ba¤lan›rlar. Hipotalamus ADH. gonadlarda (testis. relaksin 10. di¤er organlarda örne¤in. paratiroid. renin Ya¤ Leptin Pineal bez Melatonin Tiroid bezi Tiroksin (T4) Triiyodotironin (T3) Kalsitonin (CT) Timus (Ergenlikte atrofiye gider) Timopoyetin Sindirim kanal› Birçok hormonlar: gastrin. GIP. adrenal. Salg› ürünlerini kanallar arac›l›¤› ile yüzeye veren ekzokrin bezlerin aksine endokrin bezler kanals›zd›r. timusda. CRH. CCK. androjenler Böbrek Eritropoyetin (EPO). Bu moleküller sentezlendikleri yerden daha uzak mesafedeki hedef reseptörlerine ba¤lanarak iﬂlev görürler. peptidler. PRL. steroidler veya biyojenikaminler v. kalsitriol.1 GENEL B‹LG‹ Endokrin sistem. Ayr›ca. Hormonlar›n salg›lanmas› genellikle “feedback” mekanizmayla kontrol edilmektedir. motilin Pankreas adac›klar› ‹nsulin. Hormon üreten hücrelerin hepsi olmasa bile büyük ço¤unlu¤u epitel özelli¤inde olan hücrelerdir ve yanlar›nda kan ve lenfatik damarlar› bulunur. (TRH. Belli baﬂl› endokrin yani kanals›z bezler.b. aminoasitler. kalpde atriyumda bulunan miyokardiyal hücreler. norepinefrin (NE) Adrenal korteks: kortizol. Epitel hücre özelli¤inde olmayan ve endokrin fonksiyon gören hücreler de vard›r örne¤in. GH. Bu iki sisteme ortak ve birbirleriyle ilgili iﬂlevlerinden dolay› nöroendokrin sistem ad› verilir. hormonlar› ara ba¤ dokusuna ve oradan kan veya lenfatik dolaﬂ›ma geçer. hipofiz. Birçok endokrin bez pencereli (fenestral›) kapillerler taﬂ›yan damardan zengin vasküler alanlar›n yan›nda bulunan parankim hücrelerinden ve az miktardaki stromal hücrelerinden oluﬂmaktad›r. oksitosin. böbreklerde.
damarlar›n çevreledi¤i ve nöral ba¤lant›n›n bulundu¤u infundibular sap ile as›l› durmaktad›r. farkl›laﬂmay› ve birçok organ›n fonksiyonunu ya kendi hormonlar› yada di¤er bezlerden sal›nan hormonlar arac›l›¤› ile düzenlemektedir.Endokrin Sistemi t Hipofizin anatomisi ve iliﬂkileri. 215 Korpus kallosum Hipotalamus Optik kiazma Hipofiz bezi Beyin sap› (pons) Sfenoid sinüs Nazal septum Hipotalamus Optik kiazma Superiyor hipofiz arteri ‹nfundibuler sap Diyafragmatik sella Hipofizin posteriyor lobu Duramater Hipofizin anteriyor lobu ‹nferiyor hipofiz arteri ‹nferiyor hipofiz veni Sfenoid kemi¤in sella tursika bölümü 10. Bu bez önemli birçok anatomik komﬂuluklara sahiptir örne¤in. büyütmeyi. hormonlar›n› kana verdi¤inden dolay› damar aç›s›ndan son derece zengindir. . anterolateral olarak “optik kiazma”ya ve “optik sinir” lere yak›nd›r. Örne¤in.2 H‹POF‹Z ANATOM‹S‹ Hipofiz bezi. Hipofiz bezi küçük bir organ olmas›na karﬂ›n yaﬂam için son derece önemlidir. Dolay›s›yla hipofiz lezyon ve tümörleri bu yap›lara bas› yaparak ciddi görme problemlerine yol açmaktad›r. Hipofiz bezi beynin taban›nda bulunmaktad›r. Eriﬂkinlerde bir nohut büyüklü¤ünde ve yaklaﬂ›k 500900 mg a¤›rl›¤›nda. sfenoid kemikde orta hatta bulunan “sella tursika” ad› verilen çok iyi korunakl› bir yerde bulunmaktad›r. hipofiz ameliyatlar›nda trans-sfenoidal olarak hipofiz bezine giriﬂim yapmak mümkün olmaktad›r. Hipofiz bezi ve hipotalamus fonksiyonlar› birbirlerine ba¤lant›l› olduklar›nda birlikte nöroendokrin devre’yi oluﬂturmaktad›rlar. Bu bez. kad›nlarda özellikle hamilelik döneminde ise biraz daha büyüktür. Sfenoid hava sinüs’u bezin alt›nda yer almaktad›r ve bu yak›n komﬂulu¤u nedeniyle. endokrin bezlerin en önemlisi olarak görülmektedir. Hipotalamus’a. di¤er taraflar› ise ince ba¤ dokusu kapsülü taraf›ndan sar›lm›ﬂt›r. Bezin üst taraf› kal›n dura mater’in uzant›s› olan diyafragmatik sella taraf›ndan örtülmüﬂtür. Hipofiz bezi. Bu bezden sal›nan hormonlar di¤er birçok endokrin bezlerin ve dokular›n iﬂlevlerini düzenlemektedir.
Bu iki doku birbirlerine yak›n yerleﬂimde olmas›na ra¤men mikroskopik görüntüleri farkl›d›r. pars intermedya ve pars tuberalis oluﬂur. Rahtke kesesinin ön duvar›nda h›zl› hücre ço¤almas› sonucu anteriyor lobun önemli k›s›mlar›ndan pars distalisi oluﬂturur. üst bölümüne bitiﬂik posteriyor lobla birleﬂerek pars intermedya’y› (ara) oluﬂturur.3 H‹POF‹Z GEL‹ﬁ‹M‹ Hipofiz. Nörohipofiz.2-1. Bunlar genellikle çoklu onkogen anomalilerin sonucu olarak geliﬂmektedir örne¤in.5 cm ve sagittal düzlemde yaklaﬂ›k 1 cm büyüklü¤ündedir. Eriﬂkin ﬂekli 4. hipofizin beyin ile nöral ba¤lant›s›n› sa¤layan bölümdür. oral ektoderm’den bir cep ﬂeklinde yukar›ya do¤ru büyüyen ve Rathke kesesi olarak adland›r›lan kal›n doku kitlesinden meydana gelir. Kopan bölüm nöral uzant› ile temasa geçer ve pars distalis. Gebeli¤in 6. Rathke kesesinin kopmas› 1. nörohipofizi yani pars nervosa’y› (posteriyor. haftas›nda oral boﬂlu¤un tavan›ndan ayr›l›r ve eﬂ zamanl› olarak aﬂa¤›ya do¤ru büyüyen ve nöral ektoderm’den kaynaklanan infundibular uzant›’n›n hemen önüne yerleﬂir. Rahtke kesesi. G-protein ve ras geni mutasyonu. Yar›¤›n. bu hastal›kta normalden fazla kortikotrofin hormonu (ACTH) bulunmaktad›r. iki farkl› dokudan köken alm›ﬂt›r. 5. bu da adrenal bezden fazla miktarda kortizol sal›nmas›na neden olmaktad›r. Nöral ektodermden geliﬂen ve aﬂa¤› do¤ru uzanan dokudaki hücreler. Bir baﬂka tipide Cushing hastal›¤›. bu da iki dokunun farkl› yerlerden köken ald›¤›n› göstermektedir. Pars tuberalis infundibuler sap›n etraf›n› çevreler (yan yüz görüntüsü) 10. . Sekresyona ba¤l› olarak ortaya ç›kan adenom vakalar›nda cerrahi giriﬂim gerekli olmaktad›r. arka lob) oluﬂturur. Rathke kesesinin boyun bölgesinin mezoderm taraf›ndan daralt›lmas› Medyan eminens Pars tuberalis ‹nfundibulum Pars nervosa Pars intermedya Sfenoid sinüs Yar›k Pars distalis 6. p53 geni delesyonu ve çoklu endokrin neoplazi’ye neden olan mutasyonlard›r. Çok az oranda malignant tipi görülebilir. Bu adenomlardan eriﬂkinlerde görülen akromegali ve çocuklarda görülen gigantism’dir. Eriﬂkinde transvers düzlemde 1. Bezin büyüklü¤ü yaﬂam süresince fizyolojik koﬂullara ba¤l› olarak de¤iﬂebilmektedir. yar›k yada kolloid içeren kistik yap›lar ﬂeklinde nörohipofizin ön s›n›r›nda kal›c› olabilmektedir. bunlar sekretuvar yada nonsekretuvar olabilmektedir. Gebeli¤in erken döneminde hipofizin bir bölümü olan adenohipofiz yada anteriyor hipofiz. KL‹N‹K B‹LG‹ ‹ntrakraniyal tümörlerin yaklaﬂ›k %10-%15’i adenohipofizin benign hipofiz adenoma’s›d›r. Rathke kesesi ve infundibuler uzant›n›n oluﬂumu 2.216 Endokrin Sistemi ‹nfundibuler uzant› Ön beyin Nöral ektoderm ‹nfundibuler uzant› Rathke kesesi Oral ektoderm Rathke kesesi Mezoderm 3.
4 H‹POF‹Z‹N BÖLÜMLER‹ VE ‹ﬁLEVLER‹ Eriﬂkindeki adenohipofiz ve nörohipofiz. arka hipofiz) (nöral ektodermden) Alt bölümler Pars distalis (anteriyor. üst bölgede yer alan ve bezi hipotalamusa ba¤layan median eminens ve infundibuler sap’tan oluﬂur. en büyük bölümü olan anteriyor (ön) lob (pars distalis). Genel olarak koyu boyanan anteriyor lob ve soluk boyanan posteriyor lob görülmektedir. arka lob) ‹nfundibular sap Medyan eminens Pars tuberalis Posteriyor (arka) lob Anteriyor (ön) lob ‹ntermediyer lob Hipofiz sagittal kesitinin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. x15. anteriyor loba ba¤lamaktad›r. Nörohipofiz ise hipotalamusdaki nöronlar taraf›ndan üretilen iki farkl› peptit hormonlar› salmaktad›r. Nörohipofiz ise nöral dokudan meydana gelmiﬂtir. Bez epitelinden oluﬂan adenohipofiz.Endokrin Sistemi 217 Ana bölümler ‹nfundibuler sap Adenohipofiz (anteriyor. en büyük ve en önemli parça- s›d›r. Posteriyor (arka) lob. Bütün üretilen hormonlar sistemik dolaﬂ›ma verilir ve oradan uzak mesafedeki dokulara ulaﬂarak düzenleyici etkisini göstermektedir. Pars tuberalis. infundibulum sap› çevreleyen ince bir doku olan pars tuberalis ve posteriyor lobla komﬂu ince ve uzun kal›nt› dokusu olan pars intermedya (ara)’dan meydana gelir. ön hipofiz) (oral ekdodermden) Nörohipofiz (posteriyor. Adenohipofiz birçok farkl› tipdeki polipeptit ve glikoprotein hormonlar› sentezleyip salmaktad›r. . Median eminens’deki birçok kapillerler sayesinde median eminens. GH) Antidiüretik hormonu (ADH) Prolaktin (PRL) Kortikotrofin (ACTH) ‹ntermediyer (ara) lob Follikül stimüle-edici hormon (FSH) Lüteinizan hormonu (LH) Melanosit stimüle-edici hormon (MSH) Tirotropin (TSH) β-endorfin 10. ara lob) Pars nervosa (posteriyor. anteriyor lobdan uzanan ve infindubuler sap› k›smen saran ince bir doku ﬂerididir. ‹ntermediyer (ara) lob yar›k kal›nt›s› içerir. Masson trichrome. ön lob) Pars tuberalis Pars intermedya (intermediyat. Hipofiz Hormonlar› Anteriyor lob Posteriyor lob Oksitosin (OXY) Büyütme hormonu (Growth homone. üç ayr› bölümden oluﬂmaktad›r.
Bu portal sistem sayesinde adenohipofiz. bezi çevreleyen kavernöz sinüsler’e akmaktad›r. . pars intermedya’da bu özellik bulunmamaktad›r.218 Endokrin Sistemi Hipotalamik damarlar Superiyor hipofiz arteri Hipofiz portal sistemin primer kapiller pleksusu ‹nternal karotid arteri Hipofiz arterleri Kavernöz sinüs Sap Anteriyor lob Trabeküler arter Posteriyor lob Hipofiz portal sistemin sekonder kapiller pleksusu Anteriyor lob Posteriyor lob Uzun hipofiz portal venleri K›sa hipofiz portal venleri Par nervosa’n›n kapiller pleksusu ‹nferiyor hipofiz arteri Kavernöz sinüs’a giden efferent hipofiz venleri 10. portal dolaﬂ›ma u¤ramadan pars intermediya’da küçük kapilleri oluﬂturur ve anteriyor lob’daki kapillerlerle anastomozlaﬂ›rlar. Bu damarlar sonra hipofiz portal sistemi oluﬂturan ve portal venüller’den meydana gelen hipofiz sap›n›n önünden geçerek anteriyor lob’daki ve sinuzoidal pencereli (fenestral›) özelli¤indeki sekonder kapiller pleksus’a gelir. Altta yer alan inferiyor hipofiz arterleri. Üstte yer alan superiyor hipofiz arterleri median eminens ve pars tuberalis bölgelerinde primer kapiller pleksus’u oluﬂtururlar ve kan› anteriyor loba getirir. Küçük efferent venler. Anteriyor lob ve posteriyor lob çok zengin damar a¤›na sahipken. Oradan sinuzsoidal pencereli (fenestral›) kapillerlerden efferent hipofiz venlere ve oradan kavernöz sinüslara aç›l›r. t Alttan görüntü.5 H‹POF‹Z‹N KAN DAMARLARI ‹nternal karotid arterlerin bir dal› olan iki çift hipofiz arteri. Superiyor hipofiz arterin önemli bir dal› olan trabeküler arter. kan› posteriyor loba taﬂ›r. Bu hormonlar sonra sekonder pleksusa gelerek adenohipofiz’in sal›n›mlar›n› kontrol etmek üzere adenohipofiz hücrelerine gelir. bezin yüzeyinde anastomoz oluﬂtururlar. hipotalamik nöronlar taraf›ndan primer kapiller pleksus’a verilen stimüle edici ve inhibe edici hormonlar taraf›n- dan kontrol edilmektedir.
Anteriyor lob. merkezi sinir sisteminde oldu¤u gibi sinir dokusundan meydana gelmiﬂtir. Genellikle bu ara lobdaki bazofilik hücreler arka loba geçerek yerleﬂebilirler. H. yap›s›nda çok say›daki s›k›ca bir araya gelmiﬂ parankimal hücre toplulu¤undan dolay› koyu boyanan bez epitelidir. H.Endokrin Sistemi 219 Anteriyor (ön) lob ‹ntermediyen (ara) lob Anteriyor (ön) lob Posteriyor (arka) lob Kapillerler Küçük büyütmede üç ayr› hipofiz lobunun ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü.E. x320. x160.E. Bu lobdaki hücreler melanosit stimüle edici hormon’u ve opiat bir peptit olan β-endorfin hormonu üretmektedir. Az miktardaki bazofilik hücreler ve kolloidle dolu küçük kistik yap›lar (*) fark edilmektedir. Ara lob di¤er iki loblar›n aras›nda yer almaktad›r. ‹ntermediyer lob insanlarda art›k bir yap›y› temsil etti¤inden görevi tam bilinmektedir. Anteriyor lob glandüler epitelden oluﬂmaktad›r: posteriyor lob. genellikle kolloid dolu follikülleri alçak silindirik epiteli çevrelerler ve bazofilik parankimal hücreleri ve az miktarda aç›k görünen poligonal hücrelerden meydana gelir. ‹ntermediyer (ara) lob Posteriyor (arka) lob 10. Anteriyor ve posteriyor lobun geçiﬂ bölgesindeki yap›s›n›n ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü.6 H‹POF‹Z LOBLARININ H‹STOLOJ‹S‹ VE ‹ﬁLEVLER‹ Anteriyor (ön) lob’a dahil olan pars distalis ve posteriyor (arka) lob’a dahil olan pars nervosa aras›ndaki histolojik farkl›l›klar küçük büyütmede daha belirgin olarak görülmektedir. Kolloidle dolu küçük kistik yap›lar (*) ve da¤›n›k olarak bulunan bazofilik hücreler (ok) ara lobda görülmektedir. Hipofizin bu bölgesi türler aras›nda büyüklük farkl›l›klar› göstermesine ra¤men eriﬂkin insan hipofiz bezinin %2’sini oluﬂturur. ‹ntermediyer (ara) lob ise posteriyor lobla komﬂuluk yapmakta ve Rafhke kesesinin art›k ürünü olan kolloidle do- lu küçük kistik yap›lar bulunur. Posteriyor lob sinir dokusundan meydana geldi¤i için daha aç›k görünmektedir. .
Asidofiller. Hücreler sinuzoidal kapillerler (kap) ve çok ince ba¤ dokusu stromas› ile yak›n temastad›r. soluk boyanan) olmak üzere. stoplazman›n asidik veya bazik ve salg› granüllerin içeriklerine göre asidofil hücreleri ve bazofil hücreleri olmak üzere iki’ye ayr›l›r. H. küçük kromofob hücreleri ise boyanmam›ﬂ olup sadece çekirdekleri (okbaﬂ›) görünmektedir. daha küçük olan hücrelerdir ve iki polipeptit hormonu sentezlerler. x420. granüllerindeki hormon içeri¤inin farkl›l›¤›n› yans›tmaktad›r. Kromofil hücreleri (büyük. salg› granülleri içeren. Küçük asidofillerin ve büyük bazofillerin farkl› ﬂekilde boyanmalar›. Kromofob hücreleri kromofil hücrelerine göre daha az stoplazmaya sahip. Parankimal hücre y›¤›nlar›n aralar›nda sinuzoidal kapillerler (kap) a¤› bulunmaktad›r. granülleri boﬂalm›ﬂ ve farkl›laﬂmam›ﬂ hücreler olabilir. Parankimal hücreler yuvarlak.poligonal ﬂekillidir. Kapillerler (kap) de görünmektedir. Rutin boyalarla bak›ld›¤›nda bu glandüler hücrelerin bulunma s›kl›¤› ﬂöyle. Glandüler hücreleri ve sinuzoidal duvar› destekleyen az miktarda ince retiküler liflerden oluﬂmuﬂ stroma bulunmaktad›r. çok az yada hiç olmayan salg› granülleri.E. bazofil hücreleri (B) daha koyu (yeﬂil). yo¤un boyanan) ve kromofob hücreleri (küçük. . Bu hücrelerin bulunduklar› bölgeye göre oranlar› de¤iﬂmektedir. %10 bazofiller ve %50 kromofoblar olmak üzere.E.E ile belirgin iki adet parankimal hücre tipi görülmektedir. ‹mmunositokimyasal olarak bu hücreler ve içerdikleri hormonlar daha belirgin olarak tan›mlanm›ﬂt›r. Kromofoblar genellikle küçük heterokromatik çekirde¤e sahipken kromofiller ise daha büyük ve çekirdekçi¤i belirgin ökromatik çekirde¤e sahiptir.220 Endokrin Sistemi Kap Kap Kap Bazofiller Asidofiller Anteriyor lobda kromofillerin ve kromofoblar›n ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. 7 ANTER‹YOR LOBUN H‹STOLOJ‹S‹: KROMOF‹LLER VE KROMOFOBLAR Adenohipofizin yaklaﬂ›k %75’i anteriyor lob’dur. Kromofiller. Masson trikrom. Asidofil hücreleri (A) eozinofilik stoplazmaya (k›rm›z›) sahip. kromofob hücreleri (C) ise zay›f boyanm›ﬂt›r. Kromofillerin (oklar) stoplazmalar› boyal›d›r. x636. H. 10. Asidofiller Kap Kap Anteriyor lobun ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. ﬁimdi rutin olarak bu hücreler salg›lad›klar› hormonlarla isimlendirilmektedir. H. Bu damarlar söz edilen hücrelerden sal›nan hormonlar› alarak hedef organlara gitmesini ayn› zamanda hipotalamohipofizyal portal sistemden gelen uyar›c› ve inhibe edici faktörlerin anteriyor lobdaki hücreleri etkilemesini sa¤lar. Kap Anteriyor lobdaki kromofiller ve kromofoblar aras›ndaki boyanma farkl›l›klar›n› gösteren ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Daha büyük bazofiller ise daha granüler görünümde olup dört önemli polipeptit hormonu sentezlemektedir. x420. Sinuzoidal kapillerle yak›n temas olan ve gruplar halinde yada kordon ﬂeklinde uzanan glandüler epitel hücrelerinden meydana gelmiﬂtir. %40 asidofiller.
Özgün hormonlara karﬂ› geliﬂtirilen antikorlar sayesinde hücrelerin stoplazmas› kahverengi olarak boyanmaktad›r. neoplastik hücrelerin hangi tip hormon sentezlediklerini belirleyerek hipofiz adenomlar›n tan›mlanmas›nda kullan›lan önemli bir tekniktir. Küçük kare içindeki hücre aldehid tionin-PAS ile boyanm›ﬂt›r. osteopeni ve galaktore görülürken erkeklerde erektil fonksiyon bozuklu¤u ve libido kayb› gözlenir. melanosit-uyar›c› hormon. Bu teknikte kullan›lan antikorlar sayesinde bu hücrelerin sentezledikleri hormonlar görünür hale getirilmektedir. Prolaktinoma.) yan bölümün arka k›sm›nda yerleﬂtikleri görülür. (Dr.8 PARS D‹STAL‹SDEK‹ HÜCRELER‹N ‹MMÜNOS‹TOK‹MYASAL OLARAK BEL‹RLENMES‹ Adenohipofizdeki beﬂ hücre tipinin belirlenmesi için immünositokimya tekni¤i kullan›lmaktad›r.Endokrin Sistemi 221 Büyütme hormonu Tirotropik hormon TSH’› üreten hücreler GH’› üreten hücreler Adrenokortikotrofik hormon Lutenize edici hormon ACTH’u üreten hücreler LH üreten hücreler ‹mmünositokimya uygulanm›ﬂ Pars distalis kesitlerinin farkl› tipdeki adenohipofizyal hücrelerin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. ACTH) sentezler) genellikle bezin orta ve arka bölgelerinde gruplar halinde bulunurlar. A. Gonadotrop hücreleri (follikül-uyar›c› hormon. PRL) veya laktojenik hormon (LTH) hücreleri. ‹mmünositokimya. tümör teﬂhisinde ve yap› fonksiyon iliﬂkisinin kurulmas› konusunda bilgi veren bir tekniktir. x350. TSH sentezler) küçük gruplar halinde bezin ön bölümünde yerleﬂir. Çekirde¤in çevresinde boyanmam›ﬂ alan görülür bu alan büyük lizozomun varl›¤›n› gösterir. Büyük çok köﬂeli mamotrop hücreleri (prolaktin. Diaminobenzidine. GH) sentezler). ‹mmünboyanmas› çok yo¤un olarak gözlenir. Ortadaki hücre bir PRL hücresidir. D. hücrelerin normal da¤›l›m›. B. en s›k görülür ve neoplastik hipofiz (pituiter) tümörlerin %30’unu oluﬂturur. Küçük ovoid ﬂekilli somatotrof hücreleri (büyütme hormonu. C. Dorovini-Zis izniyle). özellikle gebelik yada emzirme dönemlerinde hiperplazik (hücrelerin say›sal art›ﬂ›) ve hipertrofik (hücrelerin hacimsel art›ﬂ›) de¤iﬂiklikler gösterirler. endorfin ve enkefalin immünboyanmas›n› gösterirler. Tümör çap›n›n 10 mm’nin üstü (makroadenom) oldu¤u durumlarda cerrahi müdahale yada radyasyon uygulaman›n do¤ru olaca¤› düﬂünülmektedir. KL‹N‹K B‹LG‹ ‹mmünositokimya. Bu hastalara dopamin agonisti olan bromokriptin verildi¤inde tümör çap›n›n›n azald›¤› ve prolaktin sal›n›m›n durdu¤u görülmüﬂtür. 10. genellikle anteriyor lob’un yan bölgesinde bulunurlar. FSH) ve lüteinize edici hormonu (LH) sentezler) anteriyor lobun her yerinde eﬂit bir ﬂekilde da¤›lm›ﬂt›r. . K. Kortikotrof yada kortikotrofin hücreleri (adrenokortikotrofik hormunu. TSH sentezleyen hücreler orta büyüklükte ve çok köﬂelidir. Mamotrop tümörü taﬂ›yan kad›nlarda amenore. LH sentezleyen hücreler orta büyüklükte ve çok yüzlüdür. Orta çapdaki köﬂeli hücre olan tirotrop ya da tirotropin hücreleri (tiroid-uyar›c› hormon. Bu poligonal orta yada büyük çapdaki hücreler kortikotrofin. infertilite. Aﬂ›r› derecede prolaktin sentez ve salg›lanmas› sonucu amiloid art›klar ve kalsifiye cisimler (veya psammoma cisimleri) görülür. immünoperoksidaz. Büyük poligonal ACTH sentezleyen hücreler gruplar halinde yerleﬂmiﬂlerdir. Bu hücreler yo¤un granüllü olarak gözlenirler. GH sentezleyen hücreler küçük hücrelerdir ancak çok yo¤un olarak boyanm›ﬂt›r.
iki tip asidofil hücre bulunur. melanosit-uyar›c› hormonu (MSH) üretmektedir. Adenohipofizdeki epitelyal parankim hücreleri bu faktörler taraf›ndan uyar›larak kendi hormonlar›n› üretip salg›larlar. Bu hormonlar. Bu hücreler s›ras›yla büyütme hormonu ve prolaktin hormonu sentezlemektedirler. uzak mesafedeki hedef organlara giderek iﬂlevlerini etkilerler. somatotrof hücreleri ve mamotrop hücreleri olmak üzere. kas. kemik. Pankreas organlar (büyütme) 10. Pars intermedyada bazofillerin bir tipi. PVN ve supraoptik nükleus. . gonadotrop hücreleri ve tirotrop hücreleri olmak üzere. buna negative feedback etkisi de- nir.222 Endokrin Sistemi Hormon Etkisi Asidofiller Hücrelerin %’si Hücre Tipi Somatotrop Mamotrop Kortikotrof Gonadotrop Tirotrop Büyütme hormonu (GH) Prolaktin (PRL) Adrenokortikotrofik hormon (ACTH) Follikül-uyar›c› hormon (FSH) Lüteinize edici hormon (LH) Tiroid-uyar›c› hormonu (TSH) Kemiklerin. Anteriyor lobda. OKS‹ Paraventriküler çekirdek Uyar›c› ve inhibe edici faktörleri anteriyor loba ileten hipotalamik nöronlar Supraoptik nükleus Hipotalamik arter Süperiyor hipofiz arteri Posteriyor lob Hipotalamusdaki nörosekresyonlar› alan primer kapiller pleksusu Nörosekresyonlar› anteriyor loba götüren hipofiz portal venleri Anteriyor lobdaki glandüler hücreler Negatif “feedback” sistemi Anteriyor lob MSH TSH FSH ACTH LH Adrenal Testis PRL korteks Ovaryum Deri (melanositler) GH Büyütme Diyabetojenik faktör faktörü Tiroid bezi Ya¤ dokusu ‹nsülin Tiroid hormonlar› Adrenokortikal Östrojen hormonlar Testosteron Progesteron Meme (süt üretimi). SON) taraf›ndan sentezlenerek hipotalamohipofizyal portal sisteme verilir. Tiroid hormonun sentez ve sal›m›n› sa¤lar 40-50 15-20 15-20 10 5 Hipotalamusa giden afferent sinirler ADH.9 ADENOH‹POF‹Z‹N ‹ﬁLEV‹ Hipotalamik uyar›c› ve inhibe edici faktörler iki hipotalamik çekirdek (paraventriküler nükleus. Hedef organlardan sal›nan hormonlar bu sefer hipotalamus ve anteriyor lobu etkilerler. özel boyalarla boyand›¤›nda üç farkl› tipdeki bazofil hücrenin oldu¤u görülmektedir. Anteriyor lobda. Bu hücreler en iyi immünositokimyasal olarak görüntülenmektedir. kaslar›n ve organlar›n büyütmesini sa¤lar Süt salg›lanmas›n› sa¤lar Bazofiller Adrenal korteksden hormon sal›nmas›n› sa¤lar Kad›nlarda ovaryum folliküllerin geliﬂimini erkeklerde ise spermatogenezis’i sa¤lar. OKS‹ Hipotalamusdan posteriyor loba giden sinirler VP. sentezledikleri hormona ve etkiledikleri hedef organa göre kortikotrof hücreleri.
x12. mamotrop/PRL. Somatotrof hücrelerinde salg› vezikülleri gonadodotrop hücrelerine göre daha büyük ve yo¤un boyanm›ﬂ olarak görülmektedir. Golgi kompleksi Gonadotrop hücre Anteriyor lobda iki farkl› hücrenin salg› veziküllerini gösteren elektron mikroskobu görüntüsü.10 ANTER‹YOR LOBUN ‹NCE YAPISI Elektron mikroskobun kullan›lmas›yla. kortikotrof/ACTH’dir. Düzgün olmayan ﬂekilli çekirdek. glandüler epitel hücrelerinin ince yap›s›yla benzerlik göstermektedir. Bu hücrenin ince yap› özellikleri protein salg›layan endokrin hücreleriyle benzerlik göstermektedir. Stoplazmada da¤›lm›ﬂ veya hücre membran›na yak›n yerleﬂmiﬂ salg› granülleri. gonadotrofp/FSH ve LH. somatotrof/GH. . Bu hücreler.Endokrin Sistemi 223 Kap Somatotrofin çekirde¤i Çe Anteriyor lobda bir somatotrof hücresinin elektron mikroskobu görüntüsü. Salg› granüllerin çap›. Protein hormonu sentezleyen di¤er birçok endokrin bezler gibi adenohipofizin parankimal hücrelerinin ince yap›s›. ﬂekli ve boyanma özellikleri ile birlikte immünositokimyasal boyanmas›n› da göz önünde tutuldu¤unda ince yap›da hücre tan›mlanmas› mümkün olabilmektedir. Elektron mikroskopla birlikte immünositokimyada kullan›ld›¤› takdirde salg› granüllerin tiplerini ay›rmak mümkün olmaktad›r. Hücreye yak›n temas olan pencereli (fenestral›) kapillerler (kap) yer almaktad›r. paketlenmesi.000. salg› ürünlerinin sentezi. Hormon sentezi için gerekli iyi geliﬂmiﬂ bir golgi kompleks ve membrana yak›n yerleﬂimli çok say›da yuvarlak yada ovoid ortas› daha yo¤un salg› vezikülleri (oklar) bulunmaktad›r. ekzositozis ile d›ﬂar›ya yani ya- k›n yerleﬂmiﬂ ince duvarl› geçirgen özelli¤i bulunan diyaframl› pencereli tip kapillerlere verilir. Böylelikle anteriyor lobdan (hormonlar. Aktif hücrelerde belirgin Golgi kompleksi. Oval ökromatik çekirdek belirgin bir çekirdekçi¤e (Çe) sahiptir. Hücreleraras› aral›kta. bir yada birden fazla çekirdekçi¤e sahiptir. faktörler) damarlara ve damarlardan dokuya h›zl› geçiﬂler gerçekleﬂmektedir. depolanmas› ve sal›nmas› için gerekli organeller içermektedir. Hücreler. x10. Bu hücreler yuvarlak çok köﬂeli olup. çok say›da mitokondriyum ve granüllü endoplazma retikulumu ve yo¤un salg› granülleri (veziküller) bulunmaktad›r. mikrotübüller ve filamanlar içeren fibroblast-benzeri hücreler (F) bulunmaktad›r. Bu destekleyici hücrelerin aralar›nda ba¤lant› kompleksleri bulunmaktad›r ve büyük büyütmede daha kolay görünebilmektedir. bir bazal lamina taraf›ndan sar›lm›ﬂt›r. Somatotrof 10.000. adenohipofizin sitolojik yap›s› ortaya ç›km›ﬂt›r. Aç›k stoplazmal› fibroblast-benzeri hücreler ise bezi fiziksel olarak destek sa¤lamaktad›r. tirotrop/TSH.
arteriyolar konstrüksiyon Köken Ald›¤› Çekirdek Paraventriküler ‹nferiyor hipofiz arteri Antidiüretik hormon (ADH) Supraoptik 10. günlük olarak bol miktarda hipotonik ürenin üretilmesi (15-20 L) ve polidipsia (çok susamak) vard›r. Bu nöronlar uyar›ld›¤›nda nörosekretuvar granülleri eksositoz ile d›ﬂ ortama boﬂalt›r. Böbrekte toplay›c› tübül yada kanallarda ve distal k›vr›nt›l› tübüllerde su emilimini artt›rarak vücutta suyun tutulmas› sa¤lanmaktad›r. poliüri.224 Endokrin Sistemi t Nörosekretuvar sonlanma (posteriyor lob). Hipotalamus’daki paraventriküler çekirdek ve supraoptik çekirdek ya da hipotalamohipofizyal yolak hasar gördü¤ünde. . ince duvarl› sinuzoidal tip pencereli kapillerlere geçer. gebeli¤in geç dönemlerindeki uterus kas›lmas›n› ve memelerdeki süt ç›k›ﬂ› için miyoepitel hücrelerini uyararak kas›lmalar›n› sa¤lar. böbrekten ç›kan idrar›n konsantrasyonunu artt›r›r. ADH. ayn› zamanda vazopressin de denilmektedir) kan damarlar›na verilmektedir. Bu hastal›¤›n semptomlar› aras›nda. ADH üretimi gerçekleﬂmedi¤inden diabetes insipidus görülmektedir.11 NÖROH‹POF‹Z‹N ‹ﬁLEVLER‹ KL‹N‹K B‹LG‹ ADH. böbrekte su geri emilimini ve arteriyol vazokonstrüksiyonu sa¤lar. Nörohipofizde oksitosin ve antidiüretik hormonu (ADH. Oksitosin ise. Ön beyin yola¤› Pituisit uzant›lar› Akson Beyin sap› yola¤› Kapillerler Endotel hücresi Paraventriküler çekirdek Supraoptik çekirdek Hipotalamusa giden arteriyel kan Hipotalamohipofizyal yolak Herring cisimleri Posteriyor lob Hormonlar›n ç›k›ﬂ yeri Anteriyor lob Herring cisimleri Posteriyor lob Nörosekretuvar veziküller Bazal lamina t ADH’nin kayna¤›. süt ç›k›ﬂ› Böbrekte su geri emilimi. Hipotalamik nöron Miyelinsiz akson Pencereli kapillerler Hormon Efferent ven Oksitosin (OKSI) Ana Görevi Uterus kas›lmas›. Bu hormonlar hipotalamus’daki paraventriküler çekirdek ve supraoptik çekirdek’de sentezlenirler ve buradan aksoplazmik taﬂ›nma ile hipotalamohipofizyal yolak ile posteriyor loba gelirler.
H. Nörohipofiz ço¤unlukla. 10. perikaryonlar› hipotalamik paraventriküler ve supraoptik çekirdek’te bulunan nörosekretuvar nöronlar›n miyelinsiz aksonlar›ndan oluﬂmaktad›r. Lümende. Yuvarlak ﬂekilli Herring cismi (HC). çok ﬂekilli çekirdekleri olan (oklar) pitüisitler ile birlikte görünmektedir.12 POSTER‹YOR LOBUN H‹STOLOJ‹S‹ T›pk› merkezi sinir sistemindeki astrositler gibi. . Iﬂ›k mikroskobu ile incelendi¤inde bu cisimler ﬂekilsiz. Yak›n yerlerde yerleﬂen birçok pituisit (oklar) dolgun çekirde¤e sahiptir. Nörohipofize özgü olan Herring cisimleri ›ﬂ›k mikroskobunda ay›rt etmek güçtür.Endokrin Sistemi 225 HY Kap HC Posteriyor lobun ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. hipotalamohipofizyal yola¤›n yaklaﬂ›k 100. düzgün kenarl› ve aç›k boyanmas›yla tan›mlanmaktad›r.E.000 aksonu ile birlikte düzensiz ﬂekilli oval çekirdekli hücreler olan pitüisitler ve yak›n yerleﬂimli sinuzoidal pencereli (fenestral›) kapillerler bulunur. hafif eozinofilik ve kapillerler ile yak›n temasta olduklar› görülür. ertrositler ve az say›da lökositler vard›r. HC Sinuzoidal kapilerler Herring cisimlerin sinuzoidal kapillerler ile aras›ndaki yak›n iliﬂkiyi gösteren büyük büyütmeli görüntüsü. Ayr›ca burada. Aksonlar›n uç k›s›mlar›nda nörosekretuvar yap›n›n burada sal›nmadan önce biriktirilmekte ve geniﬂlemiﬂ olarak gözlenmektedir. H. x530. Damar›n bu yap›s›yla nörosekretuvar içeri¤i çok kolay bir ﬂekilde kan dolaﬂ›m›na geçebilmektedir. Bir sinuzoidal kapillerler (kap) ve içinde k›rm›z› kan hücreler görünmektedir. endotel hücreleriyle çevrilmiﬂtir. x790. Hipotalamohipofizyal yola¤›n (HY) akson demetleri.E. pituisitler de aksonlar› çevrelemekte ve desteklemektedir. Son derece ince bir duvara (okbaﬂ›) sahip olan damar.
Çok miktarda merkezi yo¤un sekretuvar vezikülleri içeren akson terminalleri. x12. Merkezi yo¤un sekretuvar vezikülleri ve aç›k görünümlü sekretuvar vezikülleri içeren akson terminalleri. E Akson terminali 10. Kapiller lümeninde üç k›rm›z› kan hücreler bulunmaktad›r. Kap HC Akson terminali E E Posteriyor lobda pencereli (fenestral›) ve sinuzoidal tip kapillerlerin elektron mikroskobu görüntüsü. Birçok akson uzant›lar›nda geniﬂlemiﬂ alanlar göze çarpmaktad›r. T›pk› merkezi sinir sisteminde nöronlar ve astrositler aras›ndaki iliﬂkiler gibi . Bu membranla kapl› sekretuvar vezikülleri (120-200 nm çap›nda). Bu yak›n komﬂuluk iliﬂkisi aksondan ç›kan hormonlar›n h›zl› bir ﬂekilde dolaﬂ›ma kat›lmas›na neden olmaktad›r. Aksona yak›n yerleﬂimli pituisit uzant›lar›. Nörohipofizde miyelinsiz aksonlardaki nörosekretuvar granülleri ve miyelinsiz aksonlar›n terminal uçlar›ndaki ﬂiﬂkinlikler elektron mikroskopik olarak daha iyi ay›rt edilebilir. taﬂ›nma için gerekli olan mitokondriyonlar ve mikrotübüller bulunmaktad›r. Posteriyor lobda ince ve diyaframla kapl› fenestral› (küçük por.226 Endokrin Sistemi HC Posteriyor lobun elektron mikroskobu görüntüsü. uzun çok ﬂekilli ve az stoplazmal› olarak göze çarpmaktad›r. Aksonda. özgün nörofisinlere ba¤l› oksitosin ve ADH içermektedirler. sinuzoid endoteli ile yak›n temas halindedir. PencerelerFenestralar (halka) geçirgenli¤i artt›rmaktad›r. pencere) endotel hücresi ve etraf›nda ince bir basal lamina içeren çok say›da sinuzoidal kapillerler bulunmaktad›r. Kapiller duvar›n› oluﬂturan ince endotel hücreleri hücreleraras› ba¤lant›larla (dörtgen) tutunmuﬂlard›r.000. kapillerler ile yak›n bir iliﬂki vard›r. Oksitosin ve ADH aksondan ekzositosis ile sal›nd›ktan sonra k›sa bir mesafe gider ve pencereden (fenestralardan) geçip dolaﬂ›ma kat›l›rlar. Bu alanlar ince yap› düzeyinde Herring cisimlerine (HC) karﬂ›l›k gelmektedir.000. Pituisit (P) uzant›s›n›n bir aksonla yak›n temas› görünmektedir. (E).13 POSTER‹YOR LOBUN ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹ pituisitler de akson ﬂiﬂkinliklerin etraf›n› çevreleyerek benzer yak›n iliﬂki içindedirler. x12. Pencereli (fenestral›) kapillerlerin (kap) bir bölümü görülmektedir.
Önden görüntü Tiroid k›k›rda¤› A. Sa¤ lob genellikle sol lobun iki kat› kadard›r. Eriﬂkinlerde dört küçük. haftalar aras›) 10. kese sonra arkaya do¤ru göç eder ve yüzeyle ba¤lant›s›n› kopartarak tiroid parankimas›n› oluﬂturur. (3-6 mm) Bu bezler tiroid bezin arka yüzünde gömülü olarak ve tiro- id arterlerin süperiyor ve inferiyor dalla›na ayr›ld›klar› yere yak›n yerleﬂmiﬂlerdir. tiroidin her iki lob’u ve istmus’u çevrelemektedir. Yutak cebi seviyesinde yuta¤›n (farinksin) önündeki endoderm kökenli kese ﬂeklinde olan ç›k›nt›dan geliﬂir. faringeyal yüzeyle ba¤lant›lar›n› keserek her iki tarafta 3. Servikal fasiyadan gelen ba¤ dokusu kapsülü. hafta) Arcus aorta Sa¤ yan görüntü Superiyor tiroid arteri A. 1. yutak cebi 2. populasyonun %15’inde bulunur. haftas›nda paratiroidler. oval paratiroid bezi elma çekirde¤i büyüklü¤ündedir. carotis communis ‹nternal jugular ven ‹nferiyor tiroid arteri Dil Süperiyor paratiroid bezi Paratiroid III Paratiroid IV ‹nferiyor paratiroid bezi Lateral tiroid lobu uTiroid istmus Yutak (Farinks) ve yutaktan (farinksten) köken alan yap›lar (6. 4. Dört haftal›k embriyoda tiroid bezi. ve 7. Hamileli¤in 6. Carotis communis ‹nternal jugular ven Dorsal aorta Piramidal lob Sa¤ lob Tiroid Sol lob bezi ‹stmus 227 t Geliﬂimi.Endokrin Sistemi t Tiroid ve paratiroid bezleri anatomisi. yutak cebi Tiroid divertikülü Trakea Yutak cepleri Farinks (önden görüntü. yutak cebi endoderminden köken al›rlar. Çevre mezenﬂim dokusu organ›n stromas›n› oluﬂturur. ve 2. 1. Çok ince s›k› ba¤ dokusu yap›s›nda kapsülü taraf›ndan sar›larak tiroid bezinden ay›rmaktad›r. Bez normalde asimetrik yap›dad›r. . ve 4. Embriyodaki tiroglossal kanal’›n bir kal›nt›s› olan küçük piramidal lob. ‹lk önce yutak (farinks) taban›na tiroglossal kanal ile ba¤l›d›r.14 T‹RO‹D VE PARAT‹RO‹D BEZLER‹N GENEL B‹LG‹S‹ Tiroid bezi boynun alt ön bölgesinde ve trakean›n üst k›sm›yla temas halindedir.
Folliküllerin lümeni tiroglobulin’den meydana gelmiﬂ jelatin k›vam›nda kolloid ile doludur. Follikül lümeni homojen ve eozinofilik boyanm›ﬂt›r. genellikle alçak kübik ﬂekilli oldu¤unda aktif olmayan bir bez. kolloid hacim azalm›ﬂ ve adenohipofizden TSH üretimi bask›lanm›ﬂt›r.E. Parafollikül hücrelere göre daha küçüktürler. de¤iﬂik büyüklükte ve ﬂekildedir. Bezin iﬂlevsel birimi olan folliküller. tiroid hormonlar›n yani triiodotironin (T3) ve tetraiodotironin (tiroksin. krista nöralis kökenli parankimal hücreler olup kalsitonin hormonu salg›layarak kan kalsiyum seviyesini düﬂürür ve paratiroid hormonunun etkilerini dengelerler. Ayr›ca stromada lenfosit infiltrasyonuna ve germinal merkezli lenfoid folliküllerine rastlamak mümkündür. Her birinin yuvarlak ökromatik çekirde¤i vard›r. T4) olarak sal›nmadan önce geçici depo edilme ﬂekilleridir. KL‹N‹K B‹LG‹ Guatr. Follikül hücreleri follikül lümenini döﬂemektedir. Folliküllerin aras›nda bol miktarda (pencereli) fenestral› kapillerleri içeren retiküler ba¤ dokusu bulunmaktad›r. yüksek kübik oldu¤unda ise aktif bir bezi göstermektedir. Herhangi bir tespit hatas› olmayan bir tiroid follikülünde lümen homojen olarak görülmektedir. Epitelin yüksekli¤i genellikle iﬂleve göre de¤iﬂmektedir. toluidin mavisi. Tiroid bezinin küçük büyütmedeki ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Bu iodin’li glikoprotein. x240. Hipertiroidizm birçok tiroid hastal›klar›na neden olabilmektedir. H.228 Endokrin Sistemi Stroma Folliküler hücreler C hücreleri Follikül Folliküller Tiroid bezinin büyük büyütmedeki ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Folliküller. Bu otoimmün hastal›k. Bu büyümüﬂ olan bez histolojik olarak bak›ld›¤›nda kübik epitel ile örtülü katlant›l› folliküllerden meydan gelmiﬂtir. H. Bu hücreler iﬂlevsel olarak aktif olduklar›nda ökromatik çekirde¤e sahiptirler. Folliküler hücreler Kolloid Tiroid follikülünün ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü.15 T‹RO‹D BEZ‹N H‹STOLOJ‹S‹ VE ‹ﬁLEV‹ Organ› çevreleyen kapsül’den ayr›lan trabeküla. ancak immünositokimyasal boyamalarda yada elektron mikroskopta daha kolay ay›rt edilebilmektedirler. geliﬂme ve mental iﬂlevlerin yerine getirilmesi için gerekli olan hormonlard›r. örne¤in. say›s› yaklaﬂ›k 20 milyon tane olabilen de¤iﬂik çaptaki (50-500 μm) yuvarla¤›ms› folliküller’den meydan gelmektedir. 10. Bu hücreler büyük olup ve aç›k boyanan stoplazmas› ile tan›nmaktad›r. follikül hücreleri’nden oluﬂmuﬂ tek katl› kübik epitelinden meydana gelmiﬂtir ve belli belirsiz bir bazal membran üzerine oturmaktad›r. Bu alanlar tiroglobulinin bulundu¤u alanlard›r ve ›ﬂ›k mikroskopta baz› fiksasyon hatalar›ndan kaynaklanan çatlak ﬂekilli olarak da görülebilirler. folliküler hücrelerin membran›nda bulunan TSH reseptörüne karﬂ› geliﬂtirilen antikorlar›n etkilerinden kaynaklanmaktad›r. Bu durumda tiroid homonu ciddi oranda artm›ﬂt›r. Bu hormonlar vücudun birçok dokusunun oksijen kullan›m›n› ve metabolik h›z›n› artt›rmakta ve normal büyütme. az say›da daha büyük ve aç›k görünen parafolliküler (veya C) hücreleri folliküllerin bazal mem- bran› ile follikül hücreleri aras›nda ya tek tek yada küçük gruplar halinde yer almaktad›rlar. . x640. Glandüler parankima. Folliküllerdeki follikül hücreleri ise koyu boyanm›ﬂ bir çekirde¤i sahip. Folliküller aras›nda bir grup parafolliküler (C) hücreler stromada görülmektedir. Parafolliküler hücreler. tiroid bezinin nonspesifik kronik büyütmesi durumudur ve organ›n birçok hastal›¤›nda görülebilir. bezin içine girerek organa fiziksel destek sa¤lar ve damarlar›n ve sinirlerin geçiﬂ yerlerini oluﬂturur. Bu hücreleri rutin histolojik kesitlerde görmek güçtür. Yass› kübik ﬂekilli epitel hücreleri taraf›ndan döﬂenmiﬂtir. x550.E. Ayr›ca. alçak yada yüksek küboidal ﬂekilli epitel hücreleridir. en belirgini ekzoftalmik guatr’d›r (Graves hastal›¤›). Plastik kesit. Bol miktarda kapillerleri içeren gevﬂek ba¤ dokusundan oluﬂmuﬂ ince bir stroma bulunmaktad›r.
10. T3 ve T4 hormonlar› farkl› bölgelerdeki hücreleri etkileyerek hücre büyütmesini sa¤lamakta. kalp at›ﬂ h›z›. Bazal yüzlerinde fark edilmeyen bir bazal lamina (okbaﬂ›) bulunmaktad›r. hücreler pinositozis ile kolloid parças›n› hücre içerisine al›r ve iodinli tiroglobulin içeren vezikül oluﬂur. Veziküllerin apikal plazma membran› ile birleﬂmesinden sonra tiroglobulin proteini ekzositosis ile follikül lümenine verilir. Hücrede. Hipofizden sal›nan TSH. Hücrenin bazali pencereli tip kapillerlere yak›n konumundad›r. Ayn› zamanda adenohipofizden sal›nanan TSH’n›n etkisini azaltmak için “negative feedback” mekanizmas› ile tirotrop hücreleri etkileyerek iﬂlevini azaltmaktad›r. Bu tirozinden zengin protein granüllü endoplazma retikulumunda (GER) sentezlenir. x15. Apikal yüzden ç›kan k›sa ve kal›n mikrovilluslar (oklar) kolloid ile dolu follikül lümenine uzan›r. hücreleraras› ba¤lant›larla (halka) yan yüzleriyle birbirlerine ba¤l›lar. bazal metabolik h›z›n›. Sentez için kullan›lacak aminoasitler follikül hücrelerinin taban›nda bulunan kan damarlar›ndan al›n›r. en son olarak da vezikül içinde paketlenme iﬂlemi gerçekleﬂir. Hücreler. ökromatik yuvarlak çekirdek ve çok say›da organeller bulunur. tiroglobulinin sentezi ve depolanmas› için follikül hücrelerini uyar›r. TSH’n›n hücreleri uyarmas› sonucu. Bu vezikül lizozom ile birleﬂerek tiroglobulini bölümlere ay›r›r. vücut ›s›s›n› ve enerji gerektiren hücre iﬂlevlerini artt›rmaktad›r. arkadan hem GER’de hemde golgi kompleks’inde glikolizasyon iﬂlemi meydana gelir. Hücrenin kolloid içine uzanan apikal yüzeyindeki mikrovillusda.16 T‹RO‹D FOLL‹KÜL HÜCRELER‹N‹N ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹ Tiroid bezi di¤er endokrin bezlerden farkl› olarak salg› ürünü tiroglobulin’i hücre içinde vezikül ﬂeklinde de¤il kolloid olarak hücre d›ﬂ›nda depo edilmektedir.000.Endokrin Sistemi 229 Folliküler lümeni Folliküler hücrenin çekirde¤i Pencereli tip kapillerler Tiroid follikül hücresinin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Sonuçta T3 ve T4 sekonder lizozomdan ayr›l›r ve bazal bölgedeki plazma membran›ndan ayr›larak pencereli tip kapillerlere geçer. Hücre bazal membran› alt›nda dolaﬂ›mdan gelen iodid hücre taraf›ndan al›n›r ve peroksidaz yard›m›yla okside edildikden sonra hücre apeksine taﬂ›n›r. tiroglobulindeki tirozinin iodinasyonunu katalize eden enzim bulunmaktad›r. .
parankimay› lobüllere ay›rmaktad›r. toluidin mavisi. lobülü oluﬂturmaktad›r. x400. H. Elektron mikroskopik olarak oksifil hücrelerde bol miktarda mitokondriyon bulunmas›na ra¤men esas hücrelerin aksine salg› vezikülleri bulun- mad›¤›ndan salg› iﬂlevleri olmad›¤› bilinir. lenfatikler ve sinirler takip ederek içeriye girer. Stroma Ya¤ Sinirler KD Kapsül Trabekül Esas hücreleri Paratiroid bezin bir bölümünün ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. iç kutu: x650. sinirler ve ya¤ hücreleri stromay› oluﬂturmaktad›r. Primer hiperparatiroidizm de az görülen bir tipi de karsinom’un neden oldu¤u durumdur. Organ› çevreleyen bir kapsül ve buradan ç›kan trabeküla beraberinde kan damarlar› (KD) ve sinirleri taﬂ›yarak içeriye girmektedir. Ya¤ hücreleri stroma’da bulunan di¤er bir hücre çeﬂididir ve yaﬂla beraber say›s› artmaktad›r.E. Köﬂeli. Bu trabekülay› kan damarlar›. Parankimal hücreler.17 PARAT‹RO‹D BEZ‹N H‹STOLOJ‹S‹ VE ‹ﬁLEV‹ Bezi d›ﬂtan çevreleyen fibröz bir kapsül’den ince trabekülalar ayr›l›r ve bezin içine girererek bezi belli belirsiz lobüller’e ay›r›r. Eriﬂkin parankimas› iki çeﬂit hücreden meydana gelir. kapillerlere yak›n yerleﬂimlidir ve di¤er endokrin hücrelerin özelliklerine sahiptir.E.230 Endokrin Sistemi Parankima Trabekül Oksifik hücreleri Lobül Ya¤ Kan damarlar› Kapsül Esas hücreleri Paratiroid bez kesitinin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Bu görevi. Oksifil hücreleri ise daha büyük ve daha eozinofilik hücrelerdir. Histolojik olarak bak›ld›¤›nda bu tümörde s›k›ca bir araya gelmiﬂ esas hücreler ve aralar›nda da¤›lm›ﬂ çok çekirdekli dev hücreler (giant cells) görülmektedir. paratiroid bezlerin adenomu sonucu görülen bir durumdur. Bu hücreler PTH sentez ve sal›n›m›ndan sorumludur. Kan damarlar› (KD). Yaﬂla beraber artan ya¤ hücreleri dikkati çekmektedir. ‹nce ba¤ dokusundan meydana gelmiﬂ kapsülden ç›kan ve organ›n içine do¤ru giren trabeküla. hafif eozinofilik esas hücreleri çok say›dad›r ve ince ba¤ dokusu taraf›ndan desteklenen düzensiz anastomoz yapan kordonlar ﬂeklinde bulunurlar. x20. Bu olay böbrek’deki renal tübüllerden yüksek miktardaki kalsiyum emilimi sonucu nefrolitiasis yani kalsiyum oksalat ve kalsiyum fosfat’tan zengin böbrek taﬂlar›n oluﬂumu görülür. Parankima ve stroman›n genel yap›s› görülmektedir. osteoklast hücrelerini etkileyerek kemik’ten kalsiyum ç›k›ﬂ›n› artt›r›r ve kan kalsiyum seviyesini sabit tutararak yerine getirir. Oksifil hücreleri ise ya esas hücrelerin aralar›nda ya da farkl› lobülde yerleﬂmiﬂtir. Bu vakada çok miktarda PTH üretimi gerçekleﬂir ve dolays›yla kemiklerdeki osteoklast aktivitesinin yükselmesi sonucu hiperkalsemia (yüksek serum kalsiyum seviyesi) görülür. çünkü uzak yerlere metastaz göstermektedir. KL‹N‹K B‹LG‹ Primer hiperparatiroidizm. KD 10. Damarlarca zengin bir dokudur. Parankiman›n büyük bir k›sm› s›k›ca bir araya gelmiﬂ esas hücrelerden meydana gelmiﬂtir (iç kutuda daha büyük büyütme ile gösterilmiﬂtir). Plastik kesit. Organ içinde düzensiz bir ﬂekilde ya tek tek yada gruplar halinde yerleﬂmiﬂlerdir. . Paratiroid bezin çevresel bölümünün ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Bu vakalarda hastal›¤›n geliﬂimi ve sonucunu tahmin etmek zordur. Esas hücreleri en çok bulunan ve kordon ﬂeklinde düzenlenen hücrelerdir. H. Paratiroid bezleri yaﬂam için son derece gerekli olan bir organd›r. paratiroid hormon (PTH) sentezleyip salg›lar. Paratiroid bezi. x80. esas hücreler ve oksifil hücreleri olmak üzere.
az miktarda lizozom ve gliko- jen tanecikleri bulunmaktad›r. Oksifil hücreleri ise daha büyük ve daha eozinofiliktir. Stromada ise çok miktarda kan damarlar› bulunmaktad›r. Yuvarlak esas hücreleri. ökromatik çekirde¤in etraf›nda belirgin bir Golgi kompleksi bulunmaktad›r. Kan damarlar› Oksifil hücreleri t Paratiroid bezin ince yap›s›. soluk sitoplazmal› ve merkezi yerleﬂimli yuvarlak bir çekirde¤e sahiptir. . x300.Endokrin Sistemi 231 Esas hücreleri Paratiroid bezin bir bölümünün büyük büyütmeli ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Bu özellikle hipokalsemi sonucu görülür (düﬂük kan kalsiyum seviyesi). Çekirde¤in ortas›nda belirgin bir çekirdekçik bulunmaktad›r. 5-8 μm çap›ndaki çok köﬂeli olan bu hücre komﬂu hücrelerle dezmozom ba¤lant› kompleksiyle ba¤lanm›ﬂt›r. Bu hücrelerin en belirgin özellikleri çok say›da küçük (200-400 nm çap›nda) salg› veziküllerinin bulunmas›d›r. Birçok GER. merkezi yo¤un. esas hücreleri ve kapiller endotelini çevrelemektedir. Çok az miktarda kollagen fibril ise perivasküler aral›¤› doldurmaktad›r. çevresi ise daha aç›k olarak görünmektedir. ‹nce bir bazal lamina. ‹ki çeﬂit parankimal hücre ve onlar›n özellikleri görünmektedir. Membranla kapl› veziküller. T›pk› di¤er endokrin hücreleri gibi vezikül içeri¤i. H. az miktarda mitokondriyon. da¤›lm›ﬂ serbest ribozom. Bu yap›sal özellikler hücrelerin iﬂlevlerini yans›tmaktad›r. Kapillerlerin bazal laminas› Kapillerin lümeni Endotel hücresi Perivasküler alana vezikül içeri¤inin boﬂalt›lmas› Esas hücrenin bazal laminas› Çekirdek Hücre membran› Salg› (sekretuvar) vezikülleri Golgi kompleksi Mitokondriyon Endoplazma retikulumu 10. Bu damarlar›n ço¤u sinuzoidal tip kapillerler olup parankimal hücrelerle temas halindedirler. di¤er polipeptid salg›layan endokrin hücrelerdeki gibidir. Aktif hücrelerde bu hücrede de oldu¤u gibi. Bu veziküller PTH içermektedir ve plazma membran›n hemen yan›nda yer almaktad›r.E. buradan pencereli tip kapillerlere verilir (eksositozis).18 PARAT‹RO‹D ESAS HÜCRELER‹N‹N H‹STOLOJ‹S‹ VE ‹NCE YAPISI Paratiroid esas hücrelerinin ince yap›s› ve salg› vezikülleri. ayn› zamanda küçük ve koyu boyal› bir çekirde¤e sahiptir.
Bez. Medullada bu arteriyoller sinuzoidal pencereli kapillerlere akarlar ve sonra toplay›c› venlere aç›l›rlar. x6. Kortikomedullar birleﬂkede medullaya aktar›lmak üzere venlere drene olurlar. Kapsül (K) Zona glomeruloza (ZG) t Adrenal bezin (suprarenal) anatomisi ve damarlanmas›.E.E. Kompakt parankim hücreler. Zona fasikulata (ZF) Sa¤ suprarenal ven Sa¤ adrenal bez Sol adrenal bez Zona retikülaris (ZR) Sa¤ suprarenal arterleri (superior ve inferior) Medulla (M) Spongiyosit (ﬂeffaf hücreler) H. Buradaki arteriyoller sinuzoidal tip ka- pillerlere ayr›l›r ve parankimal hücrelerle yak›n temas halinde organ›n alt katmanlar›na do¤ru ilerlerler. Adrenaller damardan zengin bir organd›r.19 ADRENAL BEZ VE KAN DAMARLARIYLA BESLENMES‹ Bir çift olan adrenal yada suprarenal bez her iki böbre¤in üst kutbunda yer almaktad›r. Üçgen ve yass›laﬂm›ﬂ ﬂekli dikkati çekmektedir Organ çok zengin bir damar a¤›na sahiptir ve d›ﬂ korteks ve iç medulla olmak üzere ikiye ayr›lmaktad›r. Medulla t Adrenal bezin histolojisi. t ‹ntrinsik dolaﬂ›m›n çizimi. 7 cm uzunlu¤unda. kapsülde birçok say›daki arteriyollerden beslenir.232 Endokrin Sistemi Korteks Tüm adrenal bezin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Suprarenal arter Kapsüler pleksus Kapsül ZG Kortikal kapillerler ZF Sol suprarenal ven Medüller arteriyol ZR Medüller kapillerler M Santral ven Kromaffin hücreler medullada (krommoffin boya) 10. H.E. Korteksden ve medulladan gelen venöz kan büyük santral vene geçmekte ve organ›n hilum bölgesinde ise adrenal (ya da suprarenal) ven olarak ayr›lmaktad›r. medulla iki ayr› yerden beslenebilmektedir. . ‹nce ve çok say›da fenestralara sahip bu kapillerler korteksin üç tabakas›n› geçerler. Kapsüldeki baz› arteriyoller korteksi beslemeden direkt medullaya geçerler. H. yaklaﬂ›k üçgen ﬂeklinde yass›laﬂm›ﬂ. Organ ba¤ dokusu yap›s›nda kapsülü taraf›ndan örtülmüﬂtür ve korteks ve medulla ad›nda farkl› iﬂlevleri olan iki bölümden meydana gelir. Korteks. 3 cm yüksekli¤inde ve 1 cm kal›nl›¤›nda ve yaklaﬂ›k 10 g a¤›rl›¤›ndad›r. Dolay›s›yla.
Bu hücreler kortekse göç ederek iç medullay› oluﬂturur. .20 ADRENAL BEZ‹N GEL‹ﬁ‹M‹ Adrenaller iki ayr› embriyonik dokudan meydana gelir bunlar. ‹lk üç sene içinde glomeruloza. Geliﬂim s›ras›nda bu iki ayr› yap› tek bir bez olacak ﬂekilde birleﬂirler ve ortak ba¤ dokusu kapsülü taraf›ndan örtülmüﬂtür. tüm yaﬂam boyunca devam eder ve bundan dolay› bu beze adrenal (suprarenal) bez denmektedir. fetal yaﬂamda kortikosteriod hormonu üretmesiyle son derece aktiftir ve do¤um an›nda bezin yaklaﬂ›k %80’nini oluﬂturur.Endokrin Sistemi Adrenal bezin embriyonik kökeni ve geliﬂimi. Fetal korteks. 233 Spinal gangliyon (arka kök gangliyon) Medulla spinalis Sempatik gangliyon Aorta Pre-aortik gangliyon Suprarenal bezin korteks tasla¤› Ektoderm Krista nöralis Nöral tüp (Medulla spinalis) Notokord 4. hafta 8. mezoderm (korteks’i oluﬂturacakt›r) ve krista nöralis ektodermi (medulla’y› oluﬂturacakt›r). hafta Sempatik gangliyon Aorta Pre-aortik gangliyon Medulla’y› oluﬂturmak üzere kortikal bölgeye göç eden kromaffin hücreleri Suprarenal bez Periton boﬂlu¤u Böbrek Paramezonefrik (Müllerian) kanal Ovaryum Üreter Rektum (kesilmiﬂ) 7. Bu hücreler dorsal mezenterin kök k›sm›na yak›n yerde ve ilkel böbre¤in yani mezonefroz’un kranial k›sm›n›n yan›nda yer almaktad›r. epinefrin içermelerinden dolay› krom tuzlar›yla muamele edildiklerinde sar›-kahverenkli olarak görülürler ve bu özelli¤inden dolay› bu hücrelere kromaffin hücreleri denilmektedir. fasikülata ve retikülaris olmak üzere üç zon oluﬂur. hafta Spinal gangliyonun (arka kök gangliyon) duyu nöronu Sempatik gangliyonun visseral motor nöronu Kromaffin hücre Mezonefroz Dorsal ‹leride oluﬂacak gonad›n mezenter germinal epiteli Ba¤›rsak Abdominal sölomun (periton boﬂlu¤u) seröz örtüsü (periton) Supra renal bezin kal›c› korteksleri Ortak oluﬂan korteks 6. iki adet hormonu üreten medullan›n salg› yapan epitel hücreleri olarak tan›mlan›rlar. Hamileli¤in erken dönemlerinde periton epiteli’nden geliﬂen mezodermal hücrelerin proliferasyonu sonucu fetal korteks oluﬂur. hafta 10. ‹lk gelen mezodermal hücreler. fetusun erken dönemlerinde otonom sinir sistemin bir parças› olan sempatik özelli¤indeki söliyak gangliyon’u oluﬂturan krista nöralis hücreleri taraf›ndan oluﬂturulmaktad›r. Pregangliyonik sempatik sinir lifleriyle sinaps yapmalar›na ra¤men gangliyon hücreleri olarak de¤il de. Böbrekle olan bu yak›n anatomik yerleﬂimi. Medulla ise. Do¤umla birlikte bez gerilemeye baﬂlar ve ilk birkaç ay içinde kal›c› korteks yerini al›r. sonradan s›k›ca paketlenmiﬂ hücre y›¤›nlar› taraf›ndan sar›lm›ﬂt›r ve bu mezodermal hücreler kal›c› korteks’i oluﬂtu- racakt›r.
steroid yap›s›ndaki üç çeﬂit hormonu üretir. Özellikle kapsül’ün d›ﬂ k›sm› kollagen lifin ço¤unlukta ve aralar›nda fibroblastlar›n oldu¤u s›k› ba¤ dokusundan oluﬂmaktad›r. adrenal korteksden yeteri miktarda glukokortikoid ve mineralokortikoid hormonlar›n sentezlenememesi durumudur. tüberküloz gibi ciddi enfeksiyonlar›n yada idiyopatik olarak geliﬂen atrofi’nin neden olabilece¤i düﬂünülmektedir. Bu hastal›¤›n nedenleri aras›nda korteksin geliﬂim bozuklu¤u. Korteks. Korteks. Kortizol yetersizli¤i ayn› zamanda kas zay›fl›¤› ve yorgunlu¤a neden olmaktad›r. Korteks yaﬂam için son derece önemli oldu¤u halde medulla ise de¤ildir. Medulla ise ç›plak gözle bak›ld›¤›nda k›rm›z›-kahverengi olup organ›n %10’unu oluﬂturur. Salg› yapan hücreleri. ‹ç medulla ise düzensiz yerleﬂimli hücreler. iﬂlev ve de geliﬂim yönünden farkl›d›rlar. KL‹N‹K B‹LG‹ Addison hastal›¤› veya primer adrenokortikal yetersizli¤i. ç›plak gözle bak›ld›¤›nda sar› renkte olup organ›n %90’›n› oluﬂturur. Glukokortikoid hormonlar›n yetersizli¤i sonucu. Kapsülden ç›kan özellikle retiküler liflerden meydana gelmiﬂ ince trabeküla. Kromaffin. kapsüle dik olacak ﬂekilde hücre kordonlar› ﬂeklinde düzenlenmiﬂ üç belirgin tabakalardan oluﬂmaktad›r. Kromik asitin. Kapsül Zona glomeruloza Zona fasikulata Zona retikularis Korteks Medulla Medulla Ven Adrenal bezin potasyum dikromat solusyonu ile tespit edilmiﬂ görüntüsü. otoimmün hastal›k.21 ADRENAL BEZ‹N H‹STOLOJ‹S‹ VE H‹STOK‹MYASI organ›n iç k›sm›na girerek stroma’y› oluﬂturur. hipofiz bezinden ACTH’n›n fazla üretimini sa¤lar ve bunun sonucu olarak derinin ve oral müköz membranlar›n anormal derecede pigmentasyonuna neden olur. Potasyum dikromat ile fiske tespit edildi¤inde katekolamin prekürsörlerin oksidasyonu sonucu kahverengi olarak görmek mümkündür. Ven 10. H. Yetersiz aldosteron seviyeleri. ayn› zamanda hem kotekste hem de medullada parankimal hücrelerine fiziksel destek sa¤lamaktad›r. Bu hücreler epinefrin ve norepinefrin ad› verilen katekolaminleri üreterek salg› granüllerinde depo edilmektedir. x80. çok miktarda kapillerler ve ince duvarl› venlerden meydana gelmiﬂtir. Kapsülün d›ﬂ k›sm› s›k› ba¤ dokusu taraf›ndan oluﬂturulmuﬂtur. tuzlar›n gerçekleﬂtirdi¤i oksidasyonu sonucu oluﬂan kromaffin reaksiyonu özelli¤inden dolay› salg› yapan hücrelerine. . Adrenal bezin d›ﬂ korteks ve iç medullas› yap›. x95.E.234 Endokrin Sistemi Kapsül Adrenal bezin küçük büyütmeli ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. kromaffin hücreleri ad› verilir. Bu metotla medulladaki parankimal hücreler histokimyasal reaksiyona girerek korteksdeki parankimal hücrelerinden ay›rmak mümkün. Ayn› zamanda kromaffin hücreleri de denilen medulla hücrelerin stoplazmas› kahverenklidir. renal s›v› ve elektrolit dengesini bozarak sistemik kan bas›nc›n›n azalmas›na ve ﬂokun geliﬂimine neden olabilmektedir.
Adrenal korteksin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. hematoksilen. Zona glomeruloza (ZG). x60. koyu boyanan zona glomerulozadaki parankimal hücreler görülmektedir. Bu hücrelerin aﬂ›r› aktiviteleri. katekolamin üreten hücrelerden kaynaklanmaktad›r. Genelde eriﬂkinlerde görülmektedir. adrenal medulla tümörlerindendir. H. kanda yüksek oranda epinefrin ve norepinefrin bulunmas›na ve bunun sonucu olarak da hipertansiyonun geliﬂmesine neden olmaktad›r. zona fasikülata (ZF) ve zona retikülaris (ZR)’deki lipid damlac›klar› bulunmaktad›r ve k›rm›z› olarak boyanm›ﬂt›r. Bu tabakadaki hücreler yuvarlak ﬂekilli s›k›ca paketlenmiﬂ gruplar halinde bulunurlar ve mineralokortikoidleri özellikle aldosteron denilen hormonu üretirler. Orta tabaka olan zona fasikülata. kapsülün hemen alt›nda yeralmaktad›r ve korteksin yaklaﬂ›k %10-15’ini oluﬂturur. . Bu hücreler androjenler üretirler. vasküler yap›larla yak›n yerleﬂim içindedir. Adrenal korteksde birbirine parelel düzenlenmiﬂ üç tabaka bulunmaktad›r. çok köﬂeli hücre gruplar›ndan meydana gelmiﬂ ve sinuzoidal pencereli (fenestral›) tip kapillerlere yak›n yerleﬂimli olarak görülürler. Bu tabakadaki hücreler uzunlamas›na kordonlar ﬂeklinde. Oil red O. H. Bunun hemen alt›nda aç›k renkte. Adrenal medullan›n düzensiz. x175. korteksin yaklaﬂ›k %75’ini oluﬂturur. Tam tersi nöroblastoma ise malign tümörüdür ve çocuklarda görülür. Bunlarda ilki zona glomeruloza tabakas›. Bazofilik stoplazma ve bir tane yuvarlak ökromatik çekirde¤e sahiptir. Bu hücreler embriyolojik olarak de¤iﬂikli¤e u¤ram›ﬂ postgangliyonik sempatik nöronlar olup iki tipdeki katekolaminleri üretirler. anastomozlaﬂan çok köﬂeli parankimal hücrelerini gösteren ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Sinuzoidal kapillerler Stroma Kromaffin hücreleri 10. bunun yan›nda androjenleri de üretirler.Endokrin Sistemi 235 Zona glomeruloza Zona fasikülata Kapsül Adrenal bezin lipid birikimini gösteren ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Bu hücreler çok miktarda ya¤ damlac›klar› taﬂ›d›¤›ndan ve süngerimsi görüntüsünden dolay› bu hücrelere ayn› zamanda spongiyositler de denilmektedir. Parankimaya destek veren ba¤ dokusu stromas› bulunmaktad›r.E. Bu hücre gruplar›n›n aras›nda ince duvarl› pencereli (fenestral›) kapillerler bulunmaktad›r. Gruplar halinde bir araya gelmiﬂ kromaffin hücreleri.22 ADRENAL KORTEKS VE ADRENAL MEDULLANIN H‹STOLOJ‹S‹ VE ‹ﬁLEV‹ leri. En içte yer alan ve ince bir tabaka olan zona retikülaris korteksin %5-%10’unu oluﬂturur. Medulladaki hücreler (Me) lipid bulundurmad›¤›ndan boyanmam›ﬂt›r. Bir neoplastik doku olan feokromositoma. Bu hücrelerden geliﬂen tümörler. sinuzoidal kapillerler ile yak›n yerleﬂimli olarak bulunurlar. Organ›n medullas› ise kromaffin hücreleri ve etraf›nda pencereli (fenestral›) tip kapillerlerin oldu¤u bir yap›dan meydana gelir. lipid-bulunduran bir yap› görüntüsünü veren spongiyositlerden meydana gelmiﬂ zona fasikülata bulunmaktad›r. Kapsülün alt›ndaki belirgin bir morfolojiye sahip. Kromaffin hücrelerini veya postgangliyonik sinir hücrelerini oluﬂturmak üzere medullaya göç eden embriyonik krista nöralis hücrelerinden kaynaklanmaktad›r. Kortizol gibi steroid hormonlar›n en önemli kayna¤›n› oluﬂtururlar. göç etme özelliklerini korurlar.E. Asidofilik stoplazmas› olan ve birbirleriyle anastomozlaﬂan küçük gruplar halindeki parankimal hücre- KL‹N‹K B‹LG‹ Feokromositoma ve nöroblastoma. x285.
. Bu özellik. Hücrenin stolazmas›nda. sadece gerekli olduklar›nda üretilirler. tersiyer lizozom ile ilgili olup kortikal tabakalar aras›nda en çok zona retikülarisde bulunur. steroid salg› yapan hücreler için genel bir kurald›r. Kapillerlerin endotel duvar› son derece ince ve fenestral›d›r. Kolesterol mitokondriyonlar taraf›ndan al›n›r ve orada de¤iﬂikli¤e u¤rat›larak (belli yerlerinden kesilir) olgunlaﬂt›r›l›r. Steroid salg›layan bu hücreler salg› ürünlerini depo etmezler. Ayn› zamanda. Çok miktarda membranla kapl› olmayan lipid tanecikleri.23 ZONA FAS‹KÜLATADAK‹ SPONG‹YOS‹TLER‹N ‹NCE YAPISI Bu tabakada yer alan spongiyositlerin ince yap›s›n›n özelli¤i tipik steroid hormonlar› üreten hücrelerin yap›s› ile ayn›d›r. Lipitte eriyebilen bu hormonlar pencereli (fenestral›) kapillerlere verilir. Perivasküler alan›n yan›nda bu membranlar kapillerlerin pencereli (fenestral›) endotel hücreleri ince bazal membran› ile temas halindedir. x8200. çok say›da yuvarlak elektron-yo¤un lipid damlac›klar› (Li). düz yüzlü endoplazma retikulumu (DER) ve tubuloveziküler krista’l› mitokondriyonlar (Mi) bulunmaktad›r. DER membranlar› üzerinde. Mitokondriyonlar›n kristas› üzerine yerleﬂmiﬂ kesim iﬂlemlerinde görevli katalitik enzimler bulunur. Spongiyosit plazma membranlar›nda genellikle salg›lama için yüzey alan›n› artt›rmaya yönelik k›sa ve kal›n mikrovilluslar bulunur. çok miktarda düz endoplazma retikulumu (DER) ve tubulovezilüler mitokondriyonlar stoplazman›n en belirgin organellerindendir. Zona glomerulozadaki ve zona retikülarisdeki hücrelerin ince yap›lar› spongiyositlerinki gibidir ancak stoplazmalar›nda daha az miktarda lipid damlac›¤› bulunmaktad›r. kortikosteroid hormonlar›n öncü maddesi olan kolesterolun depo yerleridir. Yaﬂl›l›k ve hasar belirleyicisi olan lipofuskin pigmenti. Bu son derece aktif hücrede ökromatik çekirdekte belirgin bir çekirdekçik (Çe) görünmektedir. Bir spongiyosit iki tane yak›n yerleﬂimli pencereli (fenestral›) kapiller ile birlikte görünmktedir. Örne¤in. 10. hormon sentezi ve oluﬂumunda görevli enzimler bulunmaktad›r.236 Endokrin Sistemi DER Çe Spongiyositin çekirde¤i Kapillerler Kapillerler Adrenal korteksdeki spongiyositlerin elektron mikroskobu görüntüsü.
Kromaffin hücreleri Kromaffin hücrenin çekirde¤i Norepinefrin Epinefrin Adrenal medullan›n küçük büyütmeli elektron mikroskobu görüntüsü. . Toluidin mavisi. medullan›n iki önemli peptidinin depo yeridir. ancak norepinefrin vezikülleri daha fazla say›da bulunmaktad›r. S›k›ca bir araya gelmiﬂ kromaffin hücreleri. yuvarlak ökromatik bir çekirde¤e ve çok say›da yo¤un merkezli vezikülleri içeren bir stoplazmaya sahiptir. 10. Pregangliyonik sempatik nöronlar bu hücreleri uyararak salg›lamalar›n› düzenlemektedirler. Epinefrin içeren veziküller ise daha küçük ve daha aç›k merkezlidir. x1000.Endokrin Sistemi 237 Spongiyositler Adrenal korteks ve medulla aras›ndaki birleﬂkenin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. kemiricilerde iki tip kromaffin hücre bulunur. Golgi yap›ml› ve 150-350 nm çap›ndaki bu veziküller. x6600. Norepinefrin vezikülleri büyük ve yo¤undur. ayn› hücrede hem epinefrin hemde norepinefrin vezikülleri bulunur. norepinefrin içe- ren vezikül ise daha büyük ve daha yo¤un merkezli bir vezikül ﬂeklindedir. bir tanesi sadece epinefrin vezikülleri taﬂ›yan di¤eri ise sadece norepinefrin vezikülleri taﬂ›yan hücreler. epinefrin içeren vezikül küçük ve daha aç›k merkezli vezikül. Zona retikülarisin bir bölümünde (sol) görülen spongiyositlerin beraberinde sinuzoidal kapillerler görülmektedir (*).24 ADRENAL MEDULLADAK‹ KROMAFF‹N HÜCRELER‹N ‹NCE YAPISI Membranla kapl› elektron-yo¤un salg› veziküllerin varl›¤› meduldaki kromaffin hücrelerinin ince yap› özelliklerindendir. Medulladaki koyu ve aç›k kromaffin hücreleri (sa¤ alt) görülmektedir. ‹nsanda ise. Kural olarak. Memelilerde örne¤in. plastik kesit.
Çok say›da s›k›ca bir araya gelmiﬂ aç›k hücrelerden oluﬂan adac›k görünmektedir. Birçok kapillerler (kap) adac›¤› beslemektedir. damar aç›s›nda son derece zengindir ve ekzokrin pankreasdan tam olmayan ve ince retiküler ba¤ dokusu taraf›ndan ayr›lm›ﬂt›r. Adac›¤›n ortas›nda bir kapiller (kap) görünmektedir. Adac›k hücrelerini tan›mlamak için özel boyalar›n kullan›lmas› gerekmektedir. alfa granülleri ise portakal-pembe görünür. Gomori’nin aldehit fuksin ve ponceau boyas›: beta granülleri mor. x470. Bu adac›klar pankreas›n her taraf›na da¤›lmas›na ra¤men pan- kreas›n kuyruk k›sm›nda daha fazla oranda bulunmaktad›r. Sa¤ ve sol duktus hepatikus Duktus hepatikus kommünis Duktus sisticus Duktus choledicus Santorini kanal› Wirsung kanal› Duktus pancreafikus Beta hücresi Alfa hücresi Sinuzoid Seröz asinüs Pankreas Safra kesesi Pankreas›n de¤iﬂik yerlerindeki langerhans adac›¤›n görüntüsü.E. Adac›k hücreleri. aç›k ve poligonal ﬂekilli olarak görünmektedirler. Adac›¤› çevreleyen ekzokrin pankreas. Erken embriyonik geliﬂimde. Etraf› seröz asinüs taraf›ndan çevrelenmiﬂ adac›ktan geçen bir kesit (x220). Langerhans adac›¤›. endoderm kaynakl› kanallar›n uç k›s›mlar›ndan ç›kan hücre gruplar› daha sonra bu yerden ba¤lant›lar›n› keserler. seröz asinüslardan ve küçük kanallardan meydana gelir.5 gr a¤›rl›¤›ndad›r ve çaplar› 300 μm’dir. Hücreleri tek tek tan›mlamak için elektron mikroskop ya da immünositokimya tekni¤ini uygulamak gerekir. H.238 Endokrin Sistemi t Pankreas. Langerhans adac›¤› Kanal Seröz asinüs Kap Seröz asinüs Kap Langerhans adac›¤› Kap Pankreas›n ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Masson trikrom. Bu hücreler bir arada yuvarla¤a yak›n bir ﬂekil alarak pankreas adac›¤› ad› verilen pankreas›n endokrin bölümünü oluﬂtururlar.25 LANGERHANS ADACIKLARIN GENEL B‹LG‹S‹ VE H‹STOLOJ‹S‹ Pankreas iyi geliﬂmiﬂ asinüs ve kanal sistemleriyle sindirim kanal›n›n en önemli ve en geliﬂmiﬂ ekzokrin bezidir. ‹nce gevﬂek ba¤ dokusu (*) aç›k görünen ve grup halinde olan adac›k hücrelerini örtmektedir. H. Bu yuvarlak hücreler bir adet ökromatik çekirde¤e sahiptir. . x390. Koyu boyanm›ﬂ seröz asinüslar damar aç›s›ndan zengin Langerhans adac›¤›n› çevirmiﬂtir. 10. Pankreastaki Langerhans adac›¤›n›n ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü.E ile boyanm›ﬂ kesitlerde s›k›ca paketlenmiﬂ. Normal insan pankreas›nda yaklaﬂ›k 1 milyon adet langerhans adac›¤› bulunmakta ve hepsi birlikte yaklaﬂ›k 1.
di¤er adac›k hücrelerinden ve ayn› zamanda türden türe farkl›l›k . ‹nsandaki beta hücrelerinin salg› vezikülleri. x585. Alexa Fluor ve Texas Red (Dr. Bu cihaz hücre içinde insulinin sentezi. Tip II.26 PANKREAT‹K BETA HÜCRELER‹N‹N ‹MMÜNOS‹TOK‹MYASI VE ‹NCE YAPISI göstermektedir. beta hücreleri hemen hemen hiç görünmezken alfa hücreleri ço¤unluktad›r. beta hücrelerinin ince yap›lar›n› ortaya koymak için önemli bir cihazd›r. t Beta hücrelerinin elektron mikroskobu görüntüsü Ekzositoz vezikül içeri¤inin ile d›ﬂar›ya verilmesi Endotel hücrenin çekirde¤i Salg› vezikülün hücre membran› ile birleﬂmesi Mitokondriyon Fenestral› kapillerin lümeni Beta hücresinin bazal laminas› ‹nsülinin perivasküler alana geçmesi Membranla kaplanm›ﬂ salg› vezikülü Golgi kompleks Hücre çekirde¤i 10. B. granüllü endoplazma retikulumu. adac›k hücre morfolojisini nas›l etkiledi¤i saptanabilir. insulin-ba¤›ms›z olan bir diyabet tipidir ve bu diyabet tipinde adac›klar genellikle normal görünürler ancak yeterli miktarda insulin üretmezler bunun yan› s›ra hedef hücrelerindeki insulin reseptörleri normal iﬂlevini yerine getiremezler. Verchere izniyle). Golgi kompleksden gelen membranla kapl› salg› vezikülleri. Tip-I diyabet’te. alfa hücrelerin önemli bir k›sm› çevrede yer al›rken. bask›n olan beta hücreleri ise adac›¤›n merkezinde yer almaktad›r. ‹mmünositokimya uygulamas›nda kullan›lan iﬂaretli antikorlar sayesinde adac›k içerisindeki özgün hücreleri ay›rmak mümkündür. tüm stoplazmay› doldurmaktad›r ve oradan d›ﬂ ortamdaki pencereli (fenestral›) kapillerlere verilir. serbest ribozomlar ve az say›da mitokondriyon yer al›r. ‹ki tipi bulunmaktad›r. Beta hücresi stoplazmas›nda çekirde¤in yan›nda yer alan belirgin bir golgi kompleksi. Bu çok önemli teknik sayesinde. Erken dönemlerinde lenfositler adac›¤› infiltre eder. Elektron mikroskop. insanlarda endokrin pankreas›n iﬂlev bozuklu¤u sonucu ortaya ç›kan morbiditesi ve mortalitesi yüksek olan bir hastal›kt›r. ‹mmünafloresan uygulanan doku kesitlerinde insulin içeren beta hücreleri (yeﬂil) ve glukagon içeren alfa hücreleri (k›rm›z›) görünmektedir. salg›lanmas› ve ekzositoz ile dolaﬂ›ma verilme ﬂekli konusunda bilgi verebilir. insulin-çinko birleﬂi¤inden meydan gelmiﬂ elekron dens kristal bir yap›n›n çevresinde aç›k bir alan bulunur ve bu da en d›ﬂtan ince bir membranla kaplanm›ﬂt›r. Bu diyabet tipi beta hücrelerin otoimmün olarak y›k›m› sonucu geliﬂmektedir. Tip I. 200-250 nm çap›nda olup. Normal bir adac›kta.Endokrin Sistemi 239 Normal (sol) ve Tip I diyabetli (sa¤) bir fare pankreas›ndan dondurularak al›nan bir kesitin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. KL‹N‹K B‹LG‹ Diyabetes mellitus. fibrotik de¤iﬂiklikler görülür ve amiloyid birikimi sonucu ileriki dönemlerde adac›k art›k insulin üretemez hale gelir. Bu salg› veziküllerinin yap›lar›. Tip I ve Tip II olmak üzere. insulin-ba¤›ml› bir diyabet tipidir ve bu diyabet tipinde adac›k beta hücrelerin otoimmün olarak y›k›lmas›yla sonuçlanmaktad›r. beta hücreleri taraf›ndan sentezlenen insulin hormonun varl›¤›n›n bilinmesiyle diyabetin.
Sitoplazmada ayr›ca. Veziküller. 10.240 Endokrin Sistemi Mi Alfa hücresi Delta hücresi GER ÇK Beta hücresi Pencereli (fenestral›) kapilerler Fare pankreas adac›¤›n›n elektron mikroskobu görüntüsü. iyi geliﬂmiﬂ Golgi kompleksi (GK) ve da¤›lm›ﬂ mitokondriyonlar (Mi) bulunmaktad›r. Faredeki beta hücresinin vezikülleri nispeten küçüktür. x8600. glukozun hücreye geçiﬂini sa¤layarak kan glukoz seviyesini azaltmaktad›r. Adac›k içindeki yerleri. Stoplazmalar›n en belirgin özellikleri.27 LANGERHANS ADACIKLARIN ‹NCE YAPISI Elektron mikroskopta adac›k hücreleri kordonlar ﬂeklinde düzenlenmiﬂ olduklar› ve birbirleriyle ba¤lant› kompleksleriyle ba¤land›klar› görülmektedir. peptid hormonu sentezleyen ve salg›layan hücrelerin ince yap›s›na sahiptir. glukagon hormonu ise tam tersi kan glukoz seviyesini artt›rmaktad›r. Karbonhidrat metabolizmas›n› düzenleyen önemli hormonlardan insulin hormonu. granüllü endoplazma retikulumu (GER). Bu hücrelerin en önemli özellikleri türler aras›nda farkl›l›k gösteren merkezi yo¤un salg› vezikülleridir (oklar). . Çok köﬂeli s›k›ca bir araya gelmiﬂ adac›k hücreleri pencereli (fenestral›) kapillerlere yak›n yerleﬂtikleri görülmektedir. de¤iﬂik büyüklükte membranla kapl› salg› veziküllerin bulunmas›d›r. Bu hücrelerin serbest yüzleri pencereli (fenestral›) kapillerlere dönüktür. insulin üreten beta hücreleri. boyutlar› ve salg› veziküllerinin yap›lar›na bak›larak adac›k hücrelerini dört çeﬂit hücre tipine ay›rmak mümkündür: glukagon üreten alfa hücreleri. somatostatin üreten delta (D) hücreleri ve pankreatik polipeptid üreten F-hücreleri olmak üzere. Adac›k hücreleri. membranla kapl› olup merkezde yo¤un cisim ve çevresinde ise aç›k bir alan görünmektedir.
S›k›ca bir araya gelmiﬂ birçok pinealositler (oklar). Piya kaynakl› gevﬂek ba¤ dokusu. Kap Kap Kap Corpora aranacea Kap Pineal bezin büyük büyütmedeki ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Bunun yan› s›ra. küçük. ‹nce uzun heterokromatik çekirde¤e sahip gliya hücreleri ise.E. bezin d›ﬂ yüzünü örtmektedir.E. H. ventrikülün tavan›ndan uzanarak ç›kar ve hem sempatik hem de parasempatik sinirlerce uyar›l›r. Belirgin ökromatik çekirdek ve çekirdekçik içeren pinealositlerin (oklar) aralar›nda küçük ve koyu boyanan gliya hücreleri görülmektedir. 0. x275. Yaﬂla birlikte bu taﬂlar artmakta ve radyo-opak özelli¤i dolay›s›yla orta hatt› belirledi¤inden. radyolojik teﬂhislerinde yararlan›lmaktad›r. x635. ‹nsan pineal bezin gerçek görevi tam olarak bilinmemektedir. x55. gonad hipertrofisine ve pubertenin erken geliﬂimine neden olmaktad›r.28 P‹NEAL BEZ‹N H‹STOLOJ‹S‹ Pineal. . Yaklaﬂ›k 7 mm uzunlu¤unda. Ayr›ca ince ba¤ dokusundan oluﬂan stroma içinde bol miktarda kapillerler (Kap) bulunur.2 g a¤›rl›¤›nda ortabeyinin önünde 3. corpora aranacea (beyin kumu) ad› verilen ekstraselüler taﬂlar belirgin olarak gözlenir. ve hücrenin uzun uzant›s›ndan yak›n temasta olan pencereli (fenestral›) kapillerlere verir. destek görevini görürler. Bir sinuzoidal kapillerler (Kap) görülmektedir. 10. Ayr›ca halkasal lamellerden oluﬂan iki tane korpora aranacea görülmektedir. Ancak melatonin hormonu miktar›ndaki de¤iﬂiklik. Embriyolojik olarak nöral ektodermden meydana gelmektedir. Astrositlere benzeyen daha küçük ve koyu hücreler de bulunmaktad›r. Bu hücreler destekleyici iﬂlevi yerine getirir ve gliyal fibriller asidik protein (GFAP) antikoru kullanarak immünboyama ile görüntülenebilir. di¤er endokrin bezlerin etkilendi¤i ayd›nl›k ve karanl›k olan diurnal ritmi düzenledi¤i görülmektedir. Parankimay› destekleyen aradaki stromada çok say›da ince duvarl› kapillerler (Kap) ve venül görülmektedir (*). Bu hormon sirkadian ritmi üzerinde son derece etkildir ve baz› türlerde üremeyi de düzenlemektedir. organ› lobüllere ay›ran ince ba¤ dokusu septalar ç›kar. Puberte sonras›. puberte öncesi gonad geliﬂimini kontrol etmektedir. zaman fark›ndan do¤an uyku düzensizli¤e ve yorgunlu¤a karﬂ› d›ﬂar›dan al›nan melatoninin yaral› etkileri gözlenmiﬂtir. KL‹N‹K B‹LG‹ Frans›z felsefesici olan Rene Descartes 1629 y›l›nda pineal bezi. Pineal bezin daha büyük büyütmedeki ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. ruhun bulundu¤u yer olarak tan›mlanm›ﬂt›r. Bu hücrelerin stolazmas›nda alt›n-kahverenkli lipofuksin pigmenti görünmektedir. s›k›ca bir araya gelmiﬂ hücre gruplar›ndan meydana gelmiﬂtir.E. Piyamater taraf›ndan oluﬂturulan ve organ› saran kapsülden. H. Pineal daha çok glandüler yap›ya benzemektedir.Endokrin Sistemi Piya 241 Pineal bezin küçük büyütmedeki ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Çocukluk döneminde görülen pineal tümörleri. Çok say›da s›k›ca bir araya gelmiﬂ ve tübül ﬂeklinde (kesik halka) parankimal hücrelerden meydana gelen glandüler yap› gözlenmektedir. H. Pineal ayn› zamanda hipotalamus-hipofiz ekseni üzerinden büyütme hormonu ve gonadotropinin sentezini bask›layarak. koni ﬂekilli ve damar aç›s›ndan son derece zengin nöroendokrin bir organd›r. Pinealositler ad› verilen aç›k. organ› oluﬂturmaktad›r. Pinealositler melatonin ad› verilen bir hormonu üretir.
.
Hüseyin Aktu¤ 15.15 15.11 15.10 15.12 15. Dr.14 15.1 15.4 15.5 15.15 SOLUNUM S‹STEM‹ Çeviri: Doç.9 15.13 15.19 Genel Bilgi Nazal Kavitelerin Ve Paranazal Sinüslerin Yap›s› Nazal Kavitelerin ve Paranazal Sinuslar›n Histolojisi Epiglottisin Histolojisi Larinks ve Vokal Kordlar›n Histolojisi Trakea ve Ana Bronﬂlar›n Yap›s› Trakea’n›n Histolojisi Trakea ve Bronﬂ Epitelinin ‹nce Yap›s› Respiratuvar Silyumlar›n ‹nce Yap›s› ve ‹ﬂlevi Bronﬂlar›n Histolojisi ‹ntrapulmoner Hava Yollar›n Yap›s› Terminal ve Respiratuvar Bronﬂiyollerin Histolojisi Bronﬂiyol Epitelinin ‹nce Yap›s›: Clara Hücreleri ‹ntrapulmoner Kan Dolaﬂ›m› Pulmoner Alveollerin Histolojisi ve ‹nce Yap›s› Kan-Hava Bariyerinin ‹nce Yap›s› Tip II Pnömositlerin ‹nce Yap›s› Alveoler Makrofajlar›n ‹nce Yap›s› Alt Solunum Sisteminin Geliﬂimi 333 .2 15.3 15.7 15.8 15.6 15.17 15.18 15.16 15.
hava yollar›n›n korunmas›. at›klar› ve patojen yüklü mukusu hareket ettirirler ve böylece bunlar tükürerek vücuttan at›labilir ya da yutulabilirler. vücudun d›ﬂ›ndan akci¤erlere hava taﬂ›yan iletici k›s›m ve hava ile kan aras›ndaki gaz al›ﬂveriﬂinin meydana geldi¤i solunum k›sm› olmak üzere ikiye ayr›l›r. ‹letici hava yollar› havay› nemlendirir. nemlendirmeye ve kayganlaﬂt›rmaya yard›mc› olmak için.334 Solunum Sistemi Hipofiz bezi Medulla Sfenoidal sinüs Nazal Kavite Frontal Sinus Üst ve son Nazofarinks Farinks Orofarinks Laringofarinks Orta Alt Nazal konka Nazal Vestibul Özofagus Östaki borusu Dil Plevran›n Kubbesi (Tepesi) Klavikula Epiglottis Larinks Mediyastinal pariyetal plevra Sa¤ Ana Bronﬂ Vokal katlant› (kord) Trakea Sa¤ Pulmoner Arter Sa¤ Akci¤er üzeri visseral plevra Sa¤ Akci¤erin hilusu Perikardiyal mediyastinal plevra Substernal ve subkostal pariyetal plevra Diyafragmatik pariyetal plevra Aorta Sol Pulmoner arter Sol ana bronkus Lenf Dü¤ümleri Rektus Abdominis kas› ‹nternal oblik kas Diyafram 15. Genelde solunumla ilgili epitel olarak bilinen bu silli epitel. yine partikülleri yakalamaya. temizlenmesi ve ayr›ca partiküllerin maddelerin at›lmas› için uygundur. Silyumlar. boyutlar› küçülerek bronﬂ ve bronﬂiyoller’ e ayr›lan trakea. Subepitelyal mukus ve seröz salg› bezleri de. alveoler kanallara ve pulmoner alveollere ayr›lan solunum bronﬂiyollerini kapsar ve burada bitiﬂik kapillerle gaz al›ﬂveriﬂi meydana gelir. plevra. sesi üreten larinks. ‹letici k›sm›n. gö¤üs duvar› ve nefes alma ve nefes verme s›ras›nda kaburgalar› kald›r›p indiren kaslard›r. ve terminal bronﬂiyoller’den oluﬂur.1 GENEL B‹LG‹ Solunum sistemi iﬂlevsel aç›dan. hem hava hem yiyecek geçiﬂine yarayan farinks. ‹letici yollar anatomik olarak. solunum k›sm› havadan O2 temin eder ve kandaki fazla CO2 ’yi atar. oral kaviteye do¤ru ritmik bir ﬂekilde hareket eder. Solunum sisteminin do¤ru biçimde iﬂlemesi için gereken yard›mc› yap›lar. sekresyonlar›n› mukozal yüzeye do¤ru salg›larlar. . Solunum k›sm› ise. diyafram. ›s›t›r ve temizlerken. burun ve paranazal sinüsler. yalanc› çok katl› silli prizmatik epitel ve mukus-salg›layan çok say›da Goblet hücresi ile kapl›d›r. üst hava kanallar›n›n mukozas›.
2 NAZAL KAV‹TELER‹N VE PARANAZAL S‹NÜSLER‹N YAPISI nüsler –frontal. Paranazal sinüslerin mukozas›nda birkaç tane küçük seromüköz bez bulunur. bunlar nefes alma s›ras›nda sertli¤i sa¤lar. Lamina propriya’da. nazal kavitenin kemikli ve k›k›rdakl› çeperlerinin periost ve perikondriyum’una s›k›ca tutunur. baﬂl›ca görevi al›nan havay› ›s›tmak olan büyük venöz pleksus’lar bulunur. virüs ya da mantar enfeksiyonu olabilir. Altta lamina propriya kollagen ve elastik lifler ve damardan zengin olan ba¤ dokusudur. ‹nflamasyonlu sinüsler mukusla t›kan›r ve enfekte olabilirler. Goblet hücresi Silyal› Hücreler Mukus Submukozal kapiller yatak Venöz sinüs Arteriyovenöz ﬂant Arter Ven Periyosteum Kemik 15. nazal kaviteye aç›l›r ve bu da aralar›nda kadeh hücreler bulunan ve belirgin bazal membran üzerinde bulunan yalanc› çok katl› silli prizmatik epitele sahip bir mukoza ile kapl›d›r. Paranazal si- KL‹N‹K B‹LG‹ Sinüzit. Lamina propriya çok incedir ve etraf›n› saran kemik dokunun periyosteum’u ile iç içedir. sinüslerin direnaj kanallar› t›kan›r ve iﬂlevlerini kaybederler. Epiteliyal yüzeyde bulunan silyumlar. Akut ve kronik formlar› her y›l Kuzey Amerika’da 30-40 milyon kiﬂiyi etkiler. ter bezlerini ve saç folliküllerini içeren epidermis ile kapl› olan vestibül. solunum sisteminin iletici k›sm›n›n ilk yap›lar›d›r. anteriyor vestibül ve nazal kavitenin kendisini içerir. Her bir kavite. kavitelerde kalan yo¤un salg›lar üretirler ve bu da bakteriyel büyütmeyi art›r›p iç çeperi kal›nlaﬂt›r›r. Nazal ve paranazal sinüslerin mukozal iç k›sm› günde yaklaﬂ›k 750 mL mukus üretir. Genellikle üﬂütme ve alerjilerle ba¤daﬂt›r›l›r ve sebebi bakteri. Pek çok ya¤ bezi. Onlar›n mukozalar› pek çok kadeh hücre ile solunum epitelini içerir ve nazal kavitelerin mukozas›yla kesintisiz ba¤lant›l›d›r ve bu enfeksiyonun yay›l›m›n› kolaylaﬂt›r›r.nazal kavitelerle ba¤lant›l›. . etmoidal. Pleksuslar alerjik bir reaksiyon ya da nazal enfeksiyon s›ras›nda t›kanabilirler ve bu da mukozada ﬂiﬂmeye ve hava kanal›n›n daralmas›na yol açar. Muköz bezleri. havayla dolu kavitelerdir. Lamina propriya’da seromüköz bezler de bulunur ve küçük kanallar vas›tas›yla epiteliyal yüzeye do¤ru akarlar. sfenoidal ve maksiller. Mukosiliyer ak›m›n yönü Maksiler sinüsün mukosiliyer temizli¤i (klirensi) Sinüste s›v› birikimi Müköz Bez Nazal döngü Silyalar Nazal kavite içine küçük aç›kl›k (kanal) boyunca mukusu ilerleterek (mukosiliyer klirens) sinüsleri direne eder. Bir nazal septumun ay›rd›¤› çifte kanallar olan nazal kaviteler.Solunum Sistemi 335 t Nazal kavite ve sinüslar›n frontal kesiti. Kronik sinüzit vakalar›nda. sinüslerin mukoza zar›n›n inflamasyonuna iﬂaret eden yayg›n klinik bir durumdur. Frontal sinüsün mukosiliyer temizli¤i (klirensi) Osteomeatal Kompleks t Nazal veya sinüs duvar›n›n ﬂematik çizimi. yüzeyel salg›lar› nazofarinkse do¤ru itmek için hareket ederler.
E. alttaki lamina propriya’ya uzan›r ve küçük kanallar vas›tas›yla yüzeyle ba¤lant›l›d›r. K 15. Yüzeyde bulunan ve seromüköz bezler ve goblet hücreleri taraf›ndan üretilen mukus katman› yabanc› partikülleri yakalar ve silyumlar taraf›ndan devaml› hareket ettirilir. Nazal mukozan›n baz› bölümlerinde.336 Solunum Sistemi Nazal konkalar›n küçük büyütmelerdeki ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Mukoza zar›n›n yalanc› çok katl› silyal› prizmatik epiteli. ‹nce belirsiz bir bazal membran (Bm) epiteli alttaki hücreden ve damardan zengin vaskülarize olan lamina propriyadan ay›r›r. K Nazal kaviteyi döﬂeyen solunum mukozas›n›n ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Bu bölge. Solunum epitelinde üç tür hücre bulunur: bazal. . Bunlar bazal membran üzerinde bir tek katman içerisinde bulunan küçük yuvarlak biçimli hücrelerdir. kavitenin yüzey alan›n› önemli oranda art›r›r. H. silyal› ve goblet hücreleri. yüzeysel biçimde yerleﬂmiﬂ ince duvarl› venöz sinüsler. Yüzeye aç›lan bir kanal ile lamina propriyadaki bir küçük bezin drenaj› görünmektedir (ok). çok miktarda. Dallara ayr›lm›ﬂ pek çok seromüköz bez. solunum epiteli konkalar› d›ﬂtan sarar ve nazal kavite lümeni (*) ile do¤rudan iliﬂkidedir. erektil dokuyu and›r›r ve al›nan havay› ›s›t›rlar. Kapillerler yayg›n ve venöz sinüs a¤› ve arteriyovenöz anastomozler.E. Bu laminada kapiller a¤ (K) yap›s› yer almaktad›r. yedek hücreler olarak iﬂ görürler ve sürekli olarak dökülen di¤er epitel hücrelerinin yerini al›rlar. Gevﬂek ba¤ dokusu içinde ince duvarl› venöz sinüsler (V) ve kemik trabekülalar› (K) yer almaktad›r. Uzun yalanc› çok katl› epitel bazal hücreler (B). Bazal hücreler. Paranazal sinüslerdeki çeperi oluﬂturan epitel. Mukoza zar› ile kapl› olan kemik trabekülünden oluﬂan nazal konka. Mukosiliyer klerens olarak bilinen bu iﬂlem. (K) x300. Goblet hücreleri ise bazal membran üzerinde bulunur ve yüzeye uzan›rlar ve burada nispeten geniﬂ bir apikal bölgeye sahiptirler. nazal kaviteninkinden daha alçaktad›r ve nazal kaviteye oranla daha az say›da goblet hücresi vard›r. Silyumlu zemin üzerindeki pürtüklü yap›ya (Uzun ok) dikkat ediniz. de¤iﬂkenlik gösteren mukus içeri¤i nedeniyle soluk ya da y›kanm›ﬂ gibi görünür. x100 H. düzensiz biçimde da¤›lm›ﬂ.3 NAZAL KAV‹TELER‹N VE PARANAZAL S‹NÜSLER‹N H‹STOLOJ‹S‹ Her bir nazal kavite dar birer geçittir ve küçük bir orifis olan koana vas›tas›yla nazofarinks ile arkadan ba¤lant›l›d›r. mukus salg›layan kadeh hücreye sahiptir. lamina için tipiktir. partikülleri nazofarinkse do¤ru sürükler ve bu maddeler burada yutulur ya da tükürüklenerek at›l›r. goblet hücreleri (G) ve apikalde silyalar› olan silindirik hücrelerden meydana gelmektedir (K›sa ok).
Yutma s›ras›nda.E BD 15. Bu epitel. Bu tür epitel de¤iﬂim bölgeleri tümör oluﬂum bölgeleri olabilir. Epitelin alt›ndaki gevﬂek ba¤ dokusu yap›s›nda lamina propriyada.E EK ÇKYE YÇKPE Epiglottisin bir k›sm›n›n ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Sa¤da keratinize olmam›ﬂ çok katl› yass› epitelin sola do¤ru çok katl› prizmatik epitele ani de¤iﬂimi izlenmektedir. . Elastik k›k›rdak (EK) perikondriyum (PK) ile örtülüdür.E. PK EK Büyük büyütmede epiglottisin laringeyal yüzünde epitel geçiﬂ bölgesinin detaylar›. Bo¤az yang›s› – yani tonsillalar›n. yiyecek ve s›v›lar›n trakeaya girmesini engellemek için larinks giriﬂini kapatmak amac›yla bir kapak gibi geriye do¤ru katlan›r. lenfatik damar. larinkse ve daha alttaki solunum kanallar›n›n tümüne ulaﬂmas›na izin verir. Bunun lingual yüzeyini. epitel (üstte) çok katl› yass›dan (ÇKYE) yalanc› çok katl› prizmatik epitele (YÇKPE) de¤iﬂim gösterir. Her ne kadar bu büyütmede geçiﬂin gösterilmesi zor da olsa. dil kökünün alt›nda.4 EP‹GLOTT‹S‹N H‹STOLOJ‹S‹ Epiglottis. yaprak biçiminde bir yap›d›r. x15 H. larinksin giriﬂini örten. dilin dorsal yüzeyini kaplayan epitel ile direkt ba¤lant›l› olan koruyucu mukozal keratinize olmayan çok katl› yass› epitel kaplar. geçiﬂ bölgesinde.Solunum Sistemi 337 Epiglottisin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsünde küçük büyütmedeki görüntüsü. Oklar epitel içi lenfositleri iﬂaret etmektedir. Hiyoid kemi¤e tutunan ve çok esnek olan elastik k›k›rdakdan bir iç yap›s› vard›r. Epiglottis hareket etmiyorken genellikle dik durur ve havan›n. Lamina propriya (LP) hücreden zengindir ve çok say›da kan damar› ve sinir yap›s› içerir. ‹nce bir bazal membran (BM) epitel alttaki gevﬂek ba¤ dokusundan (BD) yap›lm›ﬂ lamina propriyadan ay›r›r. x500 H. Alt yüzeyi kaplayan mukozan›n yak›n›nda ya da elastik k›k›rdak tabakalar›n aras›nda da¤›n›k halde seromüköz bezler bu- lunur. x70 H. epiglottisin laringeyal alt yüzeyine kadar uzan›r. pek çok kan damar›. Bu yüzeyin daha derinlerinde. Elastik k›k›rda¤› saran perikondriyum lamina propriya’ya s›k›ca tutunur. sinirler ve yayg›n mononükleer ba¤ dokusu hücreleri bulunur. Laringeal yüzün yar›s› (ok) boyunca epitel de¤iﬂim gösterir ve sonunda solunum epiteline döner. Dile bakan yüzü(altta) ve serbest kenar› (sa¤ üstte) keratinize olmam›ﬂ çok katl› yass› epitel ile örtülüdür. Epiglottisin elastik k›k›rdaktan (EK) yap›lm›ﬂ bir merkezi vard›r. goblet hücreli yalanc› çok katl› silyal› prizmatik epitel haline gelir ki bu yayg›n olarak solunum epiteli olarak bilinir. çok katl› prizmatik epitel. farinksin veya larinksin inflamasyonu ya da infeksiyonu – trakeay› t›kayabilir ve nefes almay› daha zahmetli hale getirebilir ve hemen tedavi edilmezse ölümcül olabilir.
Vokal k›vr›mlar. Lamina propriyada seromüköz bezler (SB) bulunmaktad›r.5 Larinks. farinks ve trakea aras›nda bulunur ve 4-5 cm boyundad›r. Larinksin duvar›. Epitelin alt›nda. fakat vokal kordlarda meydana gelmezler.338 Solunum Sistemi Dil kökü Epiglottis Ventriküler (Yalanc› Vokal) Katlant›lar Vokal katlant›lar (Gerçek) YST Trakea Özefagus Larinksin inspiriyumdaki laringoskop görüntüsü. iki dizi belirgin k›vr›m vard›r: sahte (veya ventriküler) k›vr›mlar ve gerçek vokal k›vr›mlar (veya kordlar). Mast hücresi (MH) ba¤ dokusu içinde izlenmektedir. Vo- t VK B ÇKYE SE ‹K SB SB MH Larinksin vokalis kas› parças›n›n ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. yutma s›ras›nda kapan›r ve böylece yiyeceklerin daha alttaki hava kanallar›na giriﬂini engeller. Bu k›vr›mlar›n aras›nda ventriküler girintiler diye bilinen. k›vr›mlar›n aktif hareketinin bir iﬂlevidir ve sürtünmenin tetikledi¤i do¤al bir aﬂ›nmad›r. ba¤ dokunun birleﬂtirdi¤i hiyalin ve elastik k›k›rdak dokudan oluﬂan bir kafestir (framework) ve iskelet kaslar›yla iliﬂkilidir. içeri do¤ru katlant› yapan. x300 H. vokal ligamentlerini elastik liflerin içerir ve tiroaritenoid kaslar›n vokalis k›sm›n›n iskelet kas lifleri bunlara tutunur. . Keratinize olmam›ﬂ çok katl› yas› epitel her iki katlant›y› da örter (oklar) lar ngeyal ventrikül (LV) yap›s› ve vokalis kas› (VK) izlenmektedir. dar ve kese benzeri invajinasyonlar ile laringeyal ventrikül denen bir boﬂluk bulunur. Bu de¤iﬂiklik. lamina propriya gevﬂek. alerjik yan›tlar s›ras›nda histamin salg›layan mast hücreler ile doludur ve bu da hayat› tehdit edebilen ödem ile sonuçlan›r (hava kanal›n› t›kayabilir). 15. Yalanc› ses telleri (YST) (false vocal fold:FF) seromüköz bezler içerir. x60 H. x15 H.E. ventriküler k›vr›mlarda meydana gelir. hücreden zengin ba¤ dokusu yap›s›ndad›r ve laringeyal girintilerin yan›nda lenfoid nodüller (folliküller) bulunur.E Larinkste ventriküler boﬂlu¤un ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Larinksin mukoza zar› temelde solunum epitelin oluﬂur fakat bu ses k›vr›mlar›n›n üst k›sm›nda. LAR‹NKS VE VOKAL KORDLARIN H‹STOLOJ‹S‹ kalis kas›n kas›lmas›. vokal ligamentlerin elastik liflerini gevﬂeterek laringeyal ventriküllerin ﬂeklini de¤iﬂtirir ve farkl› seslerin üretilmesini mümkün k›lar. Enine kesitte iskelet kas› lifleri (‹K) bir bezin (B) müköz asinüsü yak›n›ndad›r. fonasyonda önemli bir rol oynar. ‹ki tür k›vr›m›n kesiﬂim noktas›ndaki epitel.E. Keratinize olmam›ﬂ çok katl› yass› epitel (ÇKYE) ve olunum epiteli (SE) mukoza yüzeyini örtmektedir. Solunum iletici sistemin bir parças› olarak. Larinks normal d›ﬂ› bir biçimde. silli çok katl› prizmatik’dir. Vokal kordlar (VK) elastik lifler içerir. keratinleﬂmemiﬂ çok katl› yass› epitel haline gelir. Larinks mukoza zar›nda. Epitelin invajinasyonlar› olan kar›ﬂ›k seromüköz bezler. Larinksin frontal kesiti.
senkronize dalgaya benzer hareketlerle yukar› do¤ru sürükler. Mukozay› alttaki submukozada. muskularis mukoza yerine. plazma hücreleri. ve makrofajlartamamen damardan zengin lamina propriya’n›n iyi içine s›zarlar. Düz kas her bir bronﬂun lümenini kuﬂat›r. Trakean›n d›ﬂ anterolateral k›sm›. Bu kas›n. Bronﬂ aç›kl›¤› Sinir Küçük arterler Bez Elastik lifler Trakealis kas› Özofagus kas› Epitel Lenf Damarlar› Üst loba Üst loba Sa¤ ana bronﬂ Sol ana bronﬂ Lingulaya Orta loba Alt loba Alt loba ‹ntrapulmoner Ekstrapulmoner Ba¤ dokusu k›l›f 15. Posteriyor olarak k›k›rdak halkalar›n›n uçlar›. Alttaki submukozadaa. ﬂekli muhafaza eder ve trakeal lümenin aç›kl›¤›n› sa¤lar.Solunum Sistemi 339 Tiroid k›k›rda¤› Krikotiroid ligament Krikoid K›k›rdak Ba¤ doku k›l›f› (aç›lm›ﬂ) K›k›rdak aras› ligamentler Trakea k›k›rdaklar› Ba¤ doku k›l›f› K›k›rdak Elastik lifler Bez Küçük Arter Lenf Damarlar› Sinir Epitel Ön duvar Trakean›n enine kesit görünümü Arka duvar Mukoza. mukus salg›lar ve bu trakean›n yüzeyini kayganlaﬂt›r›rken. Bölgesel sürtünmeye ve kronik öksürü¤e yan›t olarak epitel metaplazisi meydana gelir. Trakean›n epitelindeki silyumlar. trakea. trakealis kas› oluﬂturan düz kas liflerini içeren fibröz bir zar taraf›ndan gerilir. Yaﬂlanma sonucu k›k›rdak genellikle dejeneratif de¤iﬂiklikler gösterir ve kireçlenebilir. histolojik olarak trakeay› and›r›rlar fakat çaplar› daha küçük. Epitelin içinde goblet hücreleri. Mononükleer hücreler –lenfositler. Bronﬂlar. mukusun yakalad›¤› partikülleri. . uzunlamas›na duran elastik liflerden oluﬂan bir tabaka ay›r›r. trakeal lümenin daralmas›na yol açar. Yalanc› çok katl› silli prizmatik epitel. toz ve bakteri gibi yabanc› partikülleri yakalar. küçük seromüköz bezler bulunur. hiyalin k›k›rdaktan 16-20 hilal biçimli halkaya sahiptir ve bunlar sertli¤i sa¤lar. lümeni kaplar ve vücuttaki en kal›n zarlardan biri olan belirgin bazal membran üzerinde durur. elastik liflerin yo¤un birikimden oluﬂmuﬂ uzunlamas›na katlant›lar gösterir. oryantasyonu temelde dairesel olan kas›lma hareketi. sa¤ ve sol bronﬂlar ve onlar›n daha alt dallar›n› kapsar. duvarlar› daha incedir ve ayr›ca kesintili ve sirkumferansiyel olan düzensiz k›k›rdak plaklar›na sahiptirler.6 TRAKEA VE ANA BRONﬁLARIN YAPISI Havan›n akci¤erlerde alveollere ve alveollerden taﬂ›nmas›na yarayan bir kanal olan trakeabronﬂiyal a¤aç.
pankreas salg›lar›. boyu 15-20 cm. Trakea’n›n duvar›. Sa¤da trakea lümeni solunum epiteli (SE) ile örtülüdür. epiteli. çap› 2-3 cm olan yar› sert bir tüptür ve larinks ile karina aras›nda bulunur. bazalde yass›laﬂm›ﬂ çekirdekleri vard›r. Submukozadaki serömüköz bir bez (B) epitelyal yüzeye küçük bir kanal arac›l›¤› ile aç›lmaktad›r (ok). K›k›rdak halkalar sayesinde trakea kapanmaz ve akci¤erlere serbest hava geçiﬂi engellenmez. solunum yolundaki seromüköz bezlerin muköz hücrelerinde ve ayr›ca vücudun di¤er bölgelerinde bulunan. seröz asinüslar ve ço¤u seröz yar›maylar (SD) ﬂeklinde organize olmuﬂ olan seröz hücrelerden oluﬂan bir kar›ﬂ›m bu bezin salg› yapan k›sm›n› oluﬂturmaktad›r. Bir sonraki tabaka yani submukoza. Müköz hücreler göreceli olarak büyük ve soluk hücreler olup. gen terapisi için iyi adaylard›r. x265 H. salg›lar›n kanallara at›lmas›na yard›m ederler. KL‹N‹K B‹LG‹ Kistik fibrozis. Adventisya. Lamina propriya ayr›ca difüz lenfoid doku ve da¤›n›k lenfatik nodüller de içerir. Defektif klorür iyonu taﬂ›n›m›. k›k›rdak halkalar›n serbest uçlar› aras›nda gerili olan trakeal kas lifleri. yuvarlak çekirdekleri ile daha koyu boyal› olan hücrelerdir. yo¤un ve yap›ﬂkan mukusa sebep olur ve hastalar› kronik akci¤er enfeksiyonlar›na ve di¤er semptomlara yatk›n hale getirir. buras› trakean›n iki ana bronﬂa çatalland›¤› yerdir. kar›ﬂ›k seromüköz bezler içerir. KF transmembran düzenleyici iletken olarak bilinen bu protein.7 TRAKEA’NIN H‹STOLOJ‹S‹ Trakea. Defektif bir gen. Posteriyor olarak.340 Solunum Sistemi Trakea duvar›n›n enine kesitte ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. enine ve e¤ik. aktif taﬂ›ma iﬂlevi olan. Kistik fibrozisi olan hastalar. zarla iliﬂkili bir proteini de¤iﬂime u¤rat›r. etraf›ndaki ba¤ dokuyla fark edilmeyecek derecede kaynaﬂm›ﬂt›r. kas›lmayla. SE HK B Trakeada serömüköz bir bezin büyük büyütmedeki ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü.E. Perikondriyum ile çevrili hiyalin k›k›rdak (HK) hava yolunun d›ﬂ k›sm›na yerleﬂmiﬂtir. lümeni kuﬂatan dört tabakadan oluﬂur. Bu lifler. x60 H. Üçüncü tabaka. Ola¤an d›ﬂ› kal›nl›ktaki bir bazal membran›n üzerinde durur ve bu. küçük y›ld›z biçimli miyoepitelyal hücreler bulunur ve bunlar. Seröz hücreler daha küçük olup. kanallar yoluyla geçen salg›lar üretir. lümene. Solunum yetersizli¤i en tehlikeli sonuçtur ve hayat› tehdit edebilir. 15. Muköz ve seröz Asinüsler. En d›ﬂtaki tabaka olan adventisya ise trakeay› besleyen kan damarlar› ve sinirleri kapsayan gevﬂek ba¤ dokusudur. hiyalin k›k›rdak halkalar›n› bir arada tutan fibroelastik ba¤ dokusudur ve k›k›rda¤› saran perikondriyum ile kaynaﬂ›r. klorürün hücrelere ve hücrelerden d›ﬂar› hareketini kontrol eden bir kanald›r. resesif bir bozukluktur. Müköz asinüslar (MA). ter ve tükürük üreten hücrelerde. Asinüsün taban k›s›mlar› boyunca. altta bulunan elastik liflerine zengin gevﬂek ba¤ dokusu yap›s›nda lamina propriya’dan ay›r›r.E. goblet hücreli yalanc› çok katl› silli prizmatik epitelden (solunum epiteli) oluﬂur. klorür iyonlar›n›n defektif biçimde taﬂ›nmas›ndan kaynaklanan otozomal. . Etrafta yer alan stroma ise oldukça hücrelerden zengindir. ‹lk tabaka yani en iç k›s›mdaki mukoza. trakeal lümenin çap›n› düzenlemede rol oynarlar.
elektron mikroskopi ile daha iyi görülebilen di¤er birkaç hücre tipi bulunur. Pek çok membran ile çevrili mukus damlac›¤›. Daha proksimal hava kanallar›nda Goblet hücreleri.Solunum Sistemi 341 Trakeadaki solunum epitelinin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. .E. Altta submukozada miyoepitel hücreleri ile (oklar) sar›lm›ﬂ seromüköz bez (GL) izlenmektedir.8 TRAKEA VE BRONﬁ EP‹TEL‹N‹N ‹NCE YAPISI Hem trakea hem de bronﬂlar›n yüzey epitelyumu temelde. Küçük apikal mikrovilluslara sahip f›rçams› hücreler ve özel bir niteli¤i olmayan ara hücreler de bulunur fakat bunlar›n iﬂlevleri belirsizdir. Hücreler tek katl› prizmatik ve daha sonra kübik gibi bir ﬂekil ald›kça bu görünüm distal bronﬂlarda yavaﬂ yavaﬂ kaybolur. t Trakea ve büyük bronkuslar›n ince yap›s›n›n ﬂematik resmi. 15. bu hücrelerin apikal k›sm›n› geniﬂletir fakat bazal k›s›m dard›r ve daha az organele sahiptir ve bundan dolay› kadeh ﬂeklindedir. bazal membrana yak›n tek bir s›ra halinde dururlar ve bunlar›n apeksleri lümene ulaﬂmaz. hücrelerin yaklaﬂ›k %20-%30’unu oluﬂturur ve daha distal bölgelerde say›lar› dü- ﬂer. Bazal hücreler. x420. Hücreler apikal s›k› ba¤lant›larla birbirine s›k›ca tutunur. salg› hücreleri. Solunum epiteli. silyal› hücreleri (S). Solunum yolunun di¤er k›s›mlar›nda oldu¤u gibi. lümen (*) ile iliﬂkide olup. Silli hücrelerin yüzeyinden 200250 silyum ve daha k›sa boyda birçok mikrovillus ç›kar. epitelde. ya da K) hücreler de bulunur. Her hücre lümene ulaﬂmad›¤›ndan ve çekirdekleri çeﬂitli seviyelerde bulundu¤undan. Silli hücre en belirgin hücre tipidir ve luminal yüzeyden bazal membrana kadar uzan›r. miyoepitel hücrelerinin alt›nda belirgin salg› vezikülleri içerir. ve mukus salg›layan goblet hücrelerini (G) içerir. Mukus Silyal› hücre Goblet hücresi Seröz hücre S F›rçams› hücre K hücresi Bazal Bazal hücre membran S Trakea mukozas›n›n elektron mikroskobu görüntüsü. epitel. bazal hücreleri (B). kadeh ﬂeklinde müköz hücrelerle (Goblet hücreleri) ve küçük yuvarlak ve üçgen bazal hücrelerle kar›ﬂm›ﬂ durumdaki uzun silli prizmatik hücrelerden oluﬂur. H. Alttaki submukozal bezlerde görülenleri and›ran tek tük seröz hücreler ve gastrointestinal kanal›n enteroendokrin (difüz nöroendokrin) hücrelerine benzeyen ve küçük membran ile çevrili sekretuvar granülleri olan nöroendokrin (Kulchitsky. Küçük yuvarlak bazal hücreler (B) bazal membran üzerinde (BM) yerleﬂiktirler. yalanc› çok katl› olarak bilinir. x2500. Her iki hücre tipi de lümen (*) ile iliﬂkili apikal silyumlar› (oklar) olan silindirik hücreler ile kar›ﬂm›ﬂ halde bulunurlar. Bunlar sitoplazmada çok az özelleﬂme gösterirler ve di¤er epitel hücrelerinin yenilenmesi için kök hücreler olarak iﬂ görürler. Goblet hücrelerinin (G) içi boﬂalm›ﬂ görünümleri vard›r.
neonatal yaﬂamda. x20. Her bir çift. Erkekler hareketsiz spermatozoaya sekonder infertilite gösterebilirler. kamç› gibi hareket dalgalar›yla saniyede 10-25 at›m yaparlar. Bunlar›n çap› 0. mikrotübülüslerin temel yap›sal proteinidir ve neksin bunlar› mekanik olarak ba¤lar. tubül boyunca düzenli olarak ve iki s›ra halinde bulunurlar. KL‹N‹K B‹LG‹ Kartagener sendromu (veya bir immotil silya sendromu olan primer siliyer diskinezi) ender görülen bir genetik bozukluktur ve situs inversus (prenatal geliﬂim s›ras›nda organ yerleﬂiminin ters olmas›). bükülmeye sebep olan kayd›- t t BC GH r›c› gücü yaratmak için ATP’yi hidrolize eden siliyer dynein’i içerirler. . Bunlar›n baﬂl›ca görevi. Aksonem.000. bir otozomal resesif patern yoluyla kal›tsal olarak geçer ve etiyolojisi bilinmemektedir. Komﬂu bir goblet hücresinin (GH) bir k›sm› da izlenmektedir. Bir silyumun hareketi. toz ve ölü hücreler de dahil olmak üzere yakalanan partikülleri ve mukusu. Plazma membran›n›n hemen alt›nda hücre apeksindeki bazal cisimciklerden (BC) köken al›rlar ve ortalar›nda kompleks ›ﬂ›nsal düzenlenim gösteren mikrotübülleri bar›nd›r›rlar. bir A tubül ve bir B tubülden oluﬂur. Elektron mikroskopisi. mikrotübülüslerde bir k›salma olmaks›z›n birbirlerinin yan›ndan kayarak geçerler. ard›ﬂ›k. kurba¤alama yüzme hareketine benzer: ileri do¤ru h›zl› güçlü bir hamle ve ard›ndan daha yavaﬂ ve esnek olan ilk pozisyona dönüﬂ hamlesi. Tübülin.342 Solunum Sistemi Enine kesit görünümü. bükülme meydana gelir.9 RESP‹RATUVAR S‹LYUMLALRIN ‹NCE YAPISI VE ‹ﬁLEV‹ Nazal kaviteden respiratuvar bronﬂiyollere kadar olan solunum kanal› boyunca silli epitel hücreleri bulunur. hücrelerin yüzeyi üzerinden oraya kadar sürüklemektir. merkezi ﬂaft›na yani aksoneme ba¤l›d›r. Silyumlar›n hareketi. Bu sendrom. Bir sil taban› sitoplazmik mikrotübülüslerle ve bir bazal ayak ve kökçükten oluﬂan bazal cisimcik (bazal body) ile sabitlenmiﬂtir. Siller. Hareket esnas›nda d›ﬂ taraftaki çiftler. sinüzit ve bronﬂektazi (bronﬂiyal hava kanallar›n›n kronik geniﬂlemesi) ile karakterizedir. Silyumun büyütülmüﬂ detayl› görünümü. hareket etme defektine yol açan bir yetersizlik gösterir. Bunlar birbirlerine neksin ile ba¤l› olduklar›ndan. A tubüllerinden ç›kan ç›k›nt›lar ya da yan kollar.25 μm’dir ve boylar› 5-10 μm aras›nda de¤iﬂir. silyumlar›n dynein kollar›nda. Silyumlar koordine ve tek yönlü bir tarzda. iki adet merkezi mikrotübulüs çiftinden oluﬂur ve bunlar dokuz periferal mikrotübülüs çifti ve bunlar›n iliﬂkili proteinleri taraf›ndan sar›lm›ﬂt›r. Trakean›n silyal› hücresinin elektron mikroskobu görüntüsü. Bu sendrom. Bunlar. defektif mukosiliyer klerens ile sonuçlanan kronik üst ve alt solunum yolu hastal›¤› da dahil olmak üzere klinik belirtilerle belirgin hale gelebilir. Hücre yüzeyinden pek çok silya uzan›r ve trakea lümenine do¤ru ç›k›nt› yapar. At›mlar›n yönünü genetik belirler. oral kavitede elimine edilebilmeleri veya yutulabilmeleri için. Göreceli olarak daha basit sitoplazmik yap›s› olan ve daha küçük olan mikrovilluslar (oklar) ilyumlar›n aras›nda izlenebilmektedir. Mitokondriyonlar (Mi) silyal› hücrelerde bulunurlar ve silyum otilitesi için enerji sa¤larlar. 15. hücrelerin luminal yüzey ç›k›nt›lar›d›r ve bir hücrede birkaç yüz tane bulunabilir.
B lenfosit farkl›laﬂma alanlar›n› (germinal merkezler) temsil edebilirler. Bir hiyalin k›k›rdak tabakas› (HK) hava yollar›n›n d›ﬂ k›sm›na yerleﬂiktir. Aç›k boyanm›ﬂ müköz asinilerden (MA). Parasempatik vagal uyar›m bronﬂiyal düz kas›n kas›lmas›na yol açarken sempatik uyar›m gevﬂemesine yol açar. koyu boyal› seröz yar›maylar (SY) ve yar›maylar› d›ﬂar›dan saran yass›laﬂm›ﬂ miyoepitelyal hücrelerden oluﬂur. Seröz hücreler. Sa¤da seromüköz bir bez izlenmektedir. akci¤er içine girerken iki parça halinde (dikotomal) dallan›rlar.E. Goblet hücreli silyal› prizmatik epitel Bazal membran üzerine dizilmiﬂ Bazal hücreler Elastik fibriller. büyük olas›l›kla muköz hücrelerin salg›lar›n› gönderen sulu. x300 H. düzensiz tabakalar biçimine girer. Bronﬂial seromüköz bir bezin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. intrapulmoner bronﬂlar›n lümenini tamamen çevreleyen çaprazlamas›na dizili ﬂeritler halinde duran düz kas hücreleri vard›r. x300 H. trakeadaki ile ayn› düzenlenmeye sahiptir. Küçük lenfatik doku birikimleri genellikle lenfoid nodüller (folliküller) olarak lamina propriyada yayg›n olarak bulunurlar. K›k›rda¤›n t BRONﬁLARIN H‹STOLOJ‹S‹ hemen üzerindeki submukozada bulunan bronﬂiyal seromüköz bezler. kan damarlar› ve lenfatikler içeren lamina propriya Düz kas Submukozal bezler Sinir demeti Perikondriumla çevrili hiyalin k›k›rdak pla¤› Kan damarlar› Lenf Damarlar› 343 SE SY DK HK Bronkus duvar› kesitinin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. yap›ﬂkan. K›k›rda¤›n iç k›sm›nda longitudinal duran elastik lifler ve kollagenden oluﬂan bir a¤ bulunur ve bunlar›n içine gömülü durumda. 15. ak›ﬂkanl›¤› düﬂük bir salg› üretirler. .E. protein benzeri. nemli. Bunlar patojenlere karﬂ› immunolojik savunma sa¤larlar ve antikor salg›layan plazma hücrelerinin üretimi için. Bunlar›n küçük kanallar› mukozal yüzeye aç›l›r ve burada içlerindekiler.Solunum Sistemi t Büyük bronkusun ﬂematik kesiti. Bronﬂlar küçülürken dallanmaya devam ederler ve dallan›rken epitelin yüksekli¤inde azalma ve goblet hücrelerle silyal› hücrelerin say›s›nda kademeli bir azalma meydana gelir. yar›may ﬂeklinde dizili muköz ve seröz hücrelerden oluﬂur. primer bronﬂlar. Daha büyük bronﬂlarda hiyalin k›k›rdak ve düz kas. Alttaki lamina propriyada düz kaslar (DK) yer al›r. Silyal› solunum epiteli (SE) lümeni (*) örter. koruyucu bir mukus yüzey katman› oluﬂturmak için serbest b›rak›l›r.10 Ekstrapulmoner bronﬂlar›n çap› trakeaya k›yasla daha küçüktür fakat histolojik olarak trakeaya çok benzerler. Hilumda. Bronﬂ duvarlar›ndaki hiyalin k›k›rdak duvar›n çökmesini önler ve bronﬂlar daha küçük bronﬂlara bölündükçe k›k›rdak.
344 Solunum Sistemi Terminal Bronﬂiyol Düz kaslar Elastik fiberler K›k›rdak Orta çapl› bronﬂ ve bronﬂiyollerin eﬂlik eden kesitleri. Beﬂ ile sekiz asinüs bir lobülü oluﬂturur. yavaﬂ geliﬂen. lobüle tepesinden girer ve k›k›rda¤›n› hemen kaybedip bronﬂiyol olur ve bu da dallan›p pulmoner alveol demetleri halinde son bulur. K›k›rdak Solunum epiteli Bronﬂlar Alveol Düz kas Submukozal bez Alveol kanallar› Alveol kesesi ve alveoller Asinüs Bronﬂiyoller Düz kas Respiratuvar Bronﬂiyoller Alveol kanallar› ve alveol keseleri Lobül Asinüs Alveoller Bronﬂiyol lümeni ‹ntrapulmoner hava yollar›n›n orta çapl› bir bronkus ve bronﬂiyole k›yasla yap›lar› ve alt gruplanmalar› Kohn’un inter alveoler delikleri 15. tümörlerin yaklaﬂ›k %20’sini teﬂkil eder. Karsinoid tümörlerse. Küçük hücreli (eski ad›yla oat-cell) karsinomlar. Alveoler duvarlardaki yuvarlak ve oval delikler vas›tas›yla asinüslar aras›nda kollateral hava geçitleri meydana gelir ve interalveoler Kohn gözenekleri olarak bilinirler. genellikle bronﬂiyal epitele ç›karlar ve yüksek oranda maligndirler. Hava kanallar›n›n dallanma paternine oranla en küçük anatomik birim. Terminal bronﬂiyoller bronﬂlardan uzakta. Histolojik çal›ﬂma. son k›k›rdak tabakadan sonrad›r ve respiratuvar bronﬂiyollerine aç›l›rlar ve bunlar›n duvarlar›nda. Patologlar akci¤er hastal›¤›n›n yay›l›m›n› tan›mlamak için asinüsü kullan›rlar. akci¤erin. küçük. genellikle metastaz yapar ve kemoterapi ya da radyasyona kötü yan›t verirler. Her bir lobül piramit ﬂeklinde bir akci¤er doku bölgesidir ve tepesi hiluma. . Respiratuvar bronﬂiyollerinin daha ötesinde alveoler kanallar ve yuvarlak biçimli alveoler keseler bulunur ve bunlar alveollerin kendisine aç›l›r. taban› viseral plevraya dönüktür. KL‹N‹K B‹LG‹ Akci¤er kanseri tüm dünyada kanserden ölümlerin baﬂl›ca sebebidir ve bu ölümlerin %85’den fazlas› sigara içmekten kaynaklan›r. ard›ﬂ›k iki parça halinde dallanma ve bronﬂlardan respiratuvar bronﬂiyollerine kadar yaklaﬂ›k 20 oluﬂum ile karakterizedir. küresel. Daha büyük bir solunum birimi olan pulmoner lobülün çap› yaklaﬂ›k 2. Bu aç›kl›klar ayn› zamanda bir alveolden di¤erine hava geçiﬂine izin verir ve enfeksiyon yay›l›m›n› mümkün hale getirebilirler. Bronﬂlardaki k›k›rdak tabakalar perifere do¤ru seyrekleﬂir ve son oluﬂumlarda sadece dallanma noktalar›nda bulunurlar. solunum epitelinin pluripotansiyel bazal hücrelerinden.5 cm’dir ve fibröz ba¤ doku septumlar› ile ayr›l›r. Bir bronﬂ. alveoler ç›k›nt›lanmalar bulunur. terminal bronﬂiyol ve onun tüm dallar› taraf›ndan beslenen k›sm› olarak tan›mlanan pulmoner asinüstür. Trakeabronﬂiyal a¤ac›n solunum epitelinden ya da pulmoner alveollerin pnömositlerinden ç›kan tümörlerin ço¤u karsinomdur. nöroendokrin tümörlerdir ve akci¤er kanserlerinin %5’inden sorumludur. tan›y› destekler ve klinik derecelendirme ile prognozda yard›mc› olur. En yayg›n görülen küçük hücreli olmayan karsinomlar h›zla geliﬂir.11 ‹NTRAPULMONER HAVA KANALLARININ YAPISI ‹ntrapulmoner hava kanallar›. ‹nsanlarda 6-10 mm çap›nda olan asinüs radyolojik olarak görülebilir.
Terminal bronﬂiyoller. Yap›s›ndaki düz kaslar›n k›smi kontraksiyonlar› y›ld›zs› bir lümen (*) görünümüne yol açmaktad›r. öksürük.Solunum Sistemi 345 Küçük büyütmede bir terminal bronﬂiyolü de gösteren akci¤er dokusunun enine kesitteki ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. en az iki ard›ﬂ›k dallanma düzeni gösteren respiratuvar bronﬂiyollerine ve her bir respiratuvar bronﬂiyolü 2-10 alveoler kanal halinde dallan›r ve bunlar da pulmoner alveol demetlerine aç›l›r. bronkospazmdan. x270. bronﬂiyal duvar ödeminden ve muköz bezlerin aﬂ›r› sekresyonundan kaynaklan›r. tek katl› yass› epitelle kapl› son derece incelmiﬂ duvarlara sahiptirler. bazal membran›n kal›nlaﬂmas›. H. Respiratuvar bronﬂiyol 15. Bun- lar›n histolojisi iletici bronﬂiyollerin histolojisini and›rmas›na ra¤men. Bu hava yollar› nispeten ince duvarl› ve daha basit histolojik yap›dad›r. x150. Üst hava yollar›n›n aksine bronﬂiyol epitelinin alt›nda hiç bez bulunmaz. Akci¤er dokusunu (A) saran di¤er bölgelerde de izlenebilmektedir. helika biçimde dizilmiﬂ düz kas.E Respiratuvar bronﬂiyolün daha büyük büyütmedeki görünümü. hava yolunu k›salt›p lümeni büzebilirler.E.itel ile kapl›d›r. Bunlar tek katl› prizmatik ep. KL‹N‹K B‹LG‹ Trakeabronﬂiyal a¤ac›n bir çok uyarana ﬂiddetli yan›t vermesiyle karakterize bir bozukluk olan ast›m. ‹ntralüminal muköz t›kaçlar çok yap›ﬂkand›r. Pulmoner alveoller. Bu küçük iletici tüpler tekrar tekrar dallan›rlar ve basit histolojik yap›s› olan ince duvarlar› vard›r.12 TERM‹NAL VE RESP‹RATUVAR BRONﬁ‹YOLLER‹N‹N H‹STOLOJ‹S‹ Hava yollar›n›n çap› 1 mm ya da daha alt›na ulaﬂt›¤›nda ve duvarlar› k›k›rdaktan yoksun kald›¤›nda. Bu küçük sakkülasyonlar. Patolojik özellikleri ﬂunlard›r: bronﬂ ve bronﬂiyollerde mukozal ve submukozal ödem. her y›l milyonlarca kiﬂiyi etkiler. solunum distresi ve h›r›lt›l› soluma. Silyumlar senkronize bir ﬂekilde at›mlar yaparlar ve toz partiküllerini yukar› bronﬂlara do¤ru iterler. Tek katl› prizmatik epitel lümeni örter ve kubbe biçimli Clara hücreleri (oklar) ile silyal› hücrelerden oluﬂur. respiratuvar bronﬂiyolleri son derece ince duvarlara sahiptir ve daha küçük dallarda hiç silyuma sahip olmayan tek katl› alçak. . bunlara bronﬂiyol denir. pulmoner alveolleri saran ile kesintisiz ba¤l›d›r ve ço¤unlukla oryantasyonu dik olan bol miktarda elastik lif içerir. Dispne. H. Nispeten büyük miktarda. üst hava yollar›ndaki goblet hücrelerinin yerini al›r. bronﬂiyal duvarlara yap›ﬂ›rlar ve hava yolu luminas›n› daralt›rlar. Düz kas›n aﬂ›r› kas›lmas› bu etkileri daha da kötüleﬂtirir ve hava geçiﬂine direnci art›r›r. düz kas›n hipertrofisi ve lökositlerin ve özellikle de eozinofillerin fazla miktarda infiltrasyonu. Çapraz duran düz kas y›¤›nlar› aras›nda. hava yolu duvarlar›n› sarar ve bunlar kas›lmayla. pek çok küçük alveol ç›k›nt›laﬂmalar›n› içerir. Birbirine yak›n paketlenmiﬂ çok say›daki alveol akci¤er panakimas›n› oluﬂturmak üzere bronﬂiyollerin etraf›n› çevirir. respiratuvar bronﬂiyollerin duvar›nda d›ﬂa do¤ru cepleﬂmeler (*) oluﬂturur. respiratuvar bronﬂiyollerinin duvarlar›. Bunlar› saran gevﬂek ba¤ doku stromas›. Pek çok silyal› hücre bulunur fakat Clara hücreleri diye adland›r›lan kubbe biçimli silyal› olmayan sekretuvar hücreler. kübik epitelle kapl›d›r.
sürfaktan gibi koruyucu bir madde. DER’in detoksifikasyonda rolü oldu¤una inan›l›r çünkü Clara hücreleri.13 BRONﬁ‹YOL EP‹TEL‹N‹N ‹NCE YAPISI: CLARA HÜCRELER‹ Clara hücreleri. bronﬂiyollere özgü. x5000. Apikal sitoplazmada ayn› zamanda. . Clara hücrelerinin apikal bölgeleri lümene (*) do¤ru ç›k›nt› yapmaktad›r ve çok say›da ve s›k›ca paketlenmiﬂ (DER) ve çok say›da elektron yo¤un salg› vezikülü (oklar) içermektedir. s›k›ﬂt›rabilirler ve materyalleri hava yolu lümenine boﬂalt›rlar. Komﬂu hücreler apikal s›k› ba¤lant›lar ile (halkalar) tutundurulmaktad›r. Özellikle yaralanmalara yan›t olarak. silyal› olmayan prizmatik hücrelerdir. Elektron mikroskopisi. Epitelde Clara hücreleri (Cl) ve silyal› hücreler (Si) bulunmaktad›r. Clara hücreleri. ve lizozimler salg›larlar. Silyal› hücre Clara hücresi Bazal hücre Bazal membran Bronﬂiyol epitelinin dikkat çeken özelliklerinin elektron mikroskobu görüntüsü. apikal bölgeyi supranükleer bölgeden ay›r›p. silyal› ve silyas›z bronﬂiyol epitel hücrelerinin normal yenilenmesi için progenitör (stem) hücreler olarak iﬂ görürler. DER DER Si Si DK 15.346 Solunum Sistemi t Bronﬂiyol epitelinin elektron mikroskobu görüntüsü. ovoid. Bu hava yollar›n›n luminas›n› kaplayan epitel hücrelerinin %75-%80’ini teﬂkil ederler. nefesle al›nan azot dioksit gibi pek çok zararl› maddeyi detoksifiye edebilir. Clara hücreleri ayr›ca. merokrin tarzda salg›lanan büyük. ‹nce bir bazal membran epiteli altaki düz kas hücreleri (DK) bulunduran dokudan ay›rmaktad›r. elektron yo¤un sekretuvar veziküller ile dolu apikal sitoplazmalar› vard›r. Hücrelerin bazal bölümlerinde s›kl›kla. Temelde sekretuvar hücrelerdir ve ürünlerini do¤ruca bu luminaya boﬂalt›rlar. Sitoplazma ayn› zamanda birçok mitokondriyon içerir ve bu yüksek oksidatif kapasiteyi akla getirir. bronﬂiyol epitel yüzeyini saran. Bunlar›n salg›lar›n›n antiinflamatuvar bir rol oynad›klar›na inan›l›r. Bunun yan› s›ra bu hücreler. s›k›ca paketlenmiﬂ düz endoplazma retikülümünu (DER) tubülleri bulunur. çok bölümlere ayr›lm›ﬂ hücreler gösterir: bunlar›n. trakeobronﬂiyal a¤ac›n üst k›sm›nda üretilen mukusu parçalayan proteolitik enzimler. bronﬂiyol epitelinin bütünlü¤ünü korumada önemli olabilen bir lökosit proteaz inhibitör. granüllü endoplazma retikülümu ve de¤iﬂken miktarlarda glikojen görülür. su ve elektrolitlerin taﬂ›nmas›nda ve özellikle de klorür iyonlar›n›n sal›n›m›nda rol oynarlar.
Terminal bronﬂiyol Pulmoner Arter (sa¤ kalpten) Pulmoner ven (sol kalbe) t Pulmoner ven (sol kalbe) Solunum (Respiratuar) bronﬂiyoller Alveol üzerinde kapiller pleksus Alveol keselerinin üzerinde kapiller pleksus (kesintiye u¤ram›ﬂ yerler) Septum Pulmoner arterin (PA) bir dal› ile terminal bronﬂiyol (*) aras›ndaki yak›n iliﬂkiyi gösteren akci¤er dokusunun ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü. Pulmoner arter oblik olarak kesitte yer almaktad›r ve duvar›nda düz kaslar belirgindir. Bir yüzeysel lenfatik pleksus. birbirleriyle ba¤lant› halinde olan bir pulmoner kapiller a¤a taﬂ›rlar. tipik olarak. Pulmoner arterler ve venler. Daha derin bir lenfatik pleksus ise bronﬂiyol ve bronﬂlarla iliﬂkilidir ve o da hiler lenf dü¤ümlerine lenf taﬂ›r.14 ‹NTRAPULMONER KAN DOLAﬁIMI Akci¤erlerde. Bronﬂiyal arterler ayn› zamanda. Bu arterler. Akci¤er lobülleri içerisinde lenf damarlar›. oksijenlenmiﬂ kan›. periferal hava yollar›n›n dallanma paterni ile iliﬂki kurularak anlaﬂ›l›r. hava yollar› ile ya da interalveoler duvarlarla de¤il septumlar içerisinde ilerlerler. hilumdan giren çifte kan deste¤i – kalbin her bir yan›ndan bir tane olmak üzere. lobüllerde birlikte ilerlemezler: arterler hava yollar› ile ilerlerken toplardamarlar septumlar içerisinde ilerlerler. O2 ile de¤iﬂtirilir. geniﬂ. Torasik aortadan gelen bronﬂiyal arterler. Akci¤erlerin ayr›ca ikili ve geniﬂ bir lenfatik drenaj sistemi vard›r. yüksek bas›nç alt›nda. Daha proksimal arterler. akci¤erleri saran visseral plevraya da kan temin ederler. visseral plevray› süzer ve lenfi. kalbin sol atriyumuna kan taﬂ›yan pulmoner venlerden akar. Daha distal olan arterler ise müsküler arterlerdir ve alveoler keselerin etraf›nda sonlanan arteriyollere aç›l›rlar ve en sonunda kan›. H.vard›r. Sola do¤ru giderek küçülen bir bronﬂiyole eﬂlik etmektedir. 15. birkaç lenf dü¤ümünün oldu¤u yere taﬂ›r.E. hilumdan solunum bronﬂiyollerine kadar uzanan hava yollar›n›n duvarlar›na taﬂ›rlar. Sa¤ ventrikülden gelen pulmoner arterler. ba¤ dokusundan bir k›l›f içerisinde hava yollar›na eﬂlik ederler. Pulmoner alveoller (A) akci¤erin geri kalan bölümlerini doldurmaktad›r. akci¤erlerin hilumuna. Pulmoner ve bronﬂiyal sistemlerden gelen venöz kan. ‹ntrapulmoner dolaﬂ›m›n detaylar› en iyi. . oksijenlenmemiﬂ kan› düﬂük bas›nç alt›nda.Solunum Sistemi Bronﬂiyol Arter (sol kalpten torasik aortayla) 347 ‹ntrapulmoner kan dolaﬂ›m›n›n ﬂemas›. bu hava yollar›n›n mukozas›na kadar uzanan kapillerlerin pleksusuna akan besleyici damarlar olarak iﬂ görürler. elastik tiptir ve bronﬂ ve bronﬂiyollerin ba¤lant› noktalar›na kadar uzan›rlar. Pulmoner arterler ve bunlar›n dallar›. alveoler duvarlarda bulunan geniﬂ bir pulmoner kapiller a¤a taﬂ›rlar ve burada CO2. x105.
iki alveolün birleﬂti¤i köﬂelere yak›n tip 1 hücrelerin aras›nda dururlar. Crawford izniyle) 15. H. dust cells) (M) insterstisyumda lizozom içerikleri ile tan›n›rlar. Bu epiteli iki tür pnömosit oluﬂturur: tip 1 hücreler yass›d›r ve gaz al›ﬂveriﬂini kolaylaﬂt›rmak için geniﬂ bir yüzey sahas›na sahiptirler. Tip 2 pnömositler alveolleri kaplayan hücrelerin geriye kalan %60’›n› oluﬂturur. Alveoler makrofajlar (toz hücreleri. anastomoz yapan geniﬂ bir pulmoner kapiller a¤›d›r. Dikdörtgen içine al›nm›ﬂ olan alan daha büyük büyütmede ﬁekil 15. Pulmoner alvolleri koyu boyal› çekirdekleri ile yass›laﬂm›ﬂ tip I pnömositler (I) ve daha ökromatik çekirdekleri ile izoprizmatik (küboidal) ﬂekilli tipII pnömositler (II) döﬂer. kapillerlerin endotel hücreleridir. Alveoler makrofajlar (toz hücreleri). ‹nteralveoler septumlar boyunca seyreden pulmoner kapillerlerin lümenini eritrositler k›rm›z› kan hücresi (KKH) ve beyaz kan hücreleri (BKH) doldurur. Alveoller. Bu septumlar›n özelliklerini klasik ›ﬂ›k mikroskobuyla ay›rt etmek zordur. 0. Septumlardaki ço¤u hücre. Alveol toz hücresi Tip II hücresi M Alveol (hava boﬂlu¤u) Kapiller Alveol (hava boﬂlu¤u) BKH KKH Kapiller S›k› ba¤lant›lar ile Alveoller aras› septum Tip 1 hücre Akci¤er alveollerinin elektron mikroskobu görüntüsü. Septumlar›n ana bileﬂeni. x1000. respiratuvar bronﬂiyollerinin.15 PULMONER ALVEOLLER‹N H‹STOLOJ‹S‹ VE ‹NCE YAPISI Pulmoner alveoller.J. yay›lm›ﬂ fibroblastlar. elastik liflerce zengin olan hassas bir ba¤ doku stromas› – pulmoner interstisyum. bazal lamina üzerinde bulunan bitiﬂik hücrelerden oluﬂan. Pulmoner venin (PV) küçük bir dal› ince duvar› ile pulmoner kapillerlerden venöz kan› toplar. pnömosit diye bilinen ve elektron mikroskopi ile daha iyi görülebilen.komﬂu alveolleri s›n›rlay›p ay›r›r. Alveoler boﬂluklar (*) tipI pnömositler (I) ile döﬂeli olup en iyi elonge uzam›ﬂ çekirdeklerin oldu¤u yerlerde izlenirler. kaplay›c› hücrelerin sadece %5’ini oluﬂtururlar. Tip 2 hücreler bazal membran üzerinde bulunur ve genellikle. hücrenin tek. x675.taraf›ndan desteklenirler.E M t Alveoller ve interalveoler septumun ﬂemas›. Tip 1 pnömositler alveoler yüzeyin yaklaﬂ›k %95’ini kaplarlar fakat tüm epitel hücrelerin sadece %40’›n› teﬂkil ederler.16 da izlenmektedir. bir bal pete¤inin birbirine s›k›ca kenetlenmiﬂ hücrelerine benzetebilece¤imiz küçük kupa biçimli evajinasyonlar›d›r. Alveoler makrofajlar (toz hücreleri. Fakat daha kübik olan biçimlerinden ötürü. k›vr›ml› bir yol izleyen. ‹nteralveoler septumlar. ‹çi eritrositler ile dolu pulmoner kapillerler (PK) interalveoler septumu boydan boya kateder. ›ﬂ›k mikroskobunun çözünürlük s›n›rlar›n›n ötesindedir. Çaplar› 200-250 μm’dir. B. Bunlar›n incelmiﬂ sitoplazmas›. yüzeyi çöplerden ar›nd›rarak alveoler boﬂluklar› korurlar. (Dr. Çok ince yap›l› bölmeleri –interalveoler septumlar. makrofajlar ve tek tük mast hücre de görülür. uzam›ﬂ ve koyu çekirde¤i hariç.2 μm’den daha düﬂük kal›nl›kta olan tek katl› yass› epitel ile kesintisiz olarak kaplanm›ﬂt›r. alveoler kanallar›n ve keselerin. dust cells) (M) partikülleri sindirdikten sonra belirgin hale gelirler. .348 Solunum Sistemi PK Akciger parankimas›n›n ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü.
yüzey alan›n› iyice art›r›r. antikorlara. mikrotübülüsler. mitokondriyon. Elek- t Endotel E Birleﬂmiﬂ Bazal Laminalar Tip I Pnömonositler Alveol KAN-HAVA BAR‹YER‹N‹N ‹NCE YAPISI tron mikroskopisinde endotel hücrelerinin birbirine kenetlenmiﬂ. Golgi kompleksi. mikrofilamanlar. Luminal yüzey üzerindeki çok say›da mikrovillus. alveolü kaplayan tip 1 pnömositler ve onlar›n birleﬂmiﬂ bazal laminalar›ndan oluﬂur. Endotel hücrelerinin sitoplazmas›. Kal›nl›¤›n minimal oldu¤u bölgede. ve bu iki yap›n›n birleﬂmiﬂ bazal laminas› bu bariyerin ana yap›lar›n› oluﬂturmaktad›r. Alveollerin epitel örtüsünü ince bir katman surfaktan normalde örter ancak bu mikrografta belirgin olarak izlenememektedir ve (fiksasyon artefakt› olarak) uzaklaﬂm›ﬂt›r. 15. luminal ve ablüminal yüzeylerle yak›ndan iliﬂkilidirler ve iﬂlevleri.Solunum Sistemi S›k› ba¤lant›yla ba¤l› Tip 1 pnömosit Alveol (hava boﬂlu¤u) Kaynaﬂm›ﬂ bazal lamina Alveoler septumda interstisyel hücre Kapiller lümeni Kapiller endotel hücresi 349 Alveol kapiller biriminin ince yap›s›n›n ﬂemas›. tip I pnömositin ince uzant›lar›. bitiﬂik bir mozaik gibi dizildikleri görülür.kan-hava bariyeri ya da alveoler kapiller membran – gerçekleﬂir ve bu. Tip 2 pnömositlerin üretti¤i ince bir sürfaktan katman› da alveoler yüzeyi kaplar. Bu hücrelerin en çarp›c› özelli¤i. (çekirdek yak›n›nda). . bunlar sitoplazmada serbest haldedir.1 μm. Pulmoner kapillerlerin incelmiﬂ endoteli. Kesintisiz penceresi tip kapiler endoteli de s›k› ba¤lant›lar içerir. Komﬂu pnömositler s›k› ba¤lant›larla yal›t›lm›ﬂlard›r ve bu.16 Kan ve hava aras›ndaki gaz al›ﬂveriﬂi çok özel bir pulmoner alveol bölgesi üzerinden . Kapillerlerin incelmiﬂ endoteli. ‹mmunositokimya göstermiﬂtir ki mikrovilluslar. inhibitörleri konjestif kalp yetmezli¤inin tedavisinde kullan›lan anjiotensin dönüﬂtürücü enzime (ACE) tepki verirler. kan ve etraf›n› saran interstisyum aras›nda s›v› ve protein taﬂ›makt›r. Büyük büyütmede kan hava bariyerinin elektron mikroskobu görüntüsü. s›v› ve çözüntü s›z›nt›s›n› engeller. Bir k›rm›z› kan hücresi (E) pulmoner kapillerin lümeninde izlenmektedir ve sa¤ tarafta da bir pulmoner alveolün lümeni izlenmektedir. Kan ve hava aras›ndaki bu aral›k gazlar›n pasif difüzyonuna olanak sa¤lar. Geniﬂli¤i 2 μm’den daha düﬂüktür ve en iyi elektron mikroskopi ile görülür. Az say›daki sitoplazma veziküllerini de içeren birkaç organel endotel hücrelerinin ve pnömositlerin sitoplazmalar›nda izlenmektedir. Weibel-Palade cisimleri ve granüllü endoplazma retikülümu içerir. Endotel hücrelerinin ince uzant›lar›nda organeller neredeyse hiç yoktur ve bunlar baz› bölgelerde çok ince olabilir – 0. çok say›da sitoplazmik vezikül hariç az say›da organele sahip ince bir sitoplazma kasna¤›na sahiptirler ve bu da s›v› ve çözüntü taﬂ›nmas›nda aktif rolü oldu¤unu düﬂündürür. çok say›da vezikülün bulunmas›d›r. x47000. tip 1 pnömositler. difüzyon yoluyla kolayl›kla gaz geçirgenli¤i sa¤lar.
bu hücreleri hasara özellikle yatk›n hale getirir. Multilameller cismin içeri¤inin at›lmas› Surfaktan Kap Tip 2 hücrenin plazma membran› Çekirdek Kap Sitoplazma Multilamellar cisim Mitokondriyon MC Tip II pnömositin elektron mikroskobu görüntüsü. ekzositoz taraf›ndan boﬂalt›l›rlar. protein ve alveoler yüzeyleri kaplayan s›v›n›n bir parças› olan karbonhidrat› içerir. da¤›n›k mitokondriyon ve peroksizomlar içerir. Surfaktan lipoproteinden zengin paralel düzenlenmiﬂ osmiofilik lameller (OL) ﬂeklinde izlenmektedir. bu. içlerindekileri alveoler boﬂluklara boﬂalt›rken gözlemlenebilirler. Oluﬂumlar elektron yo¤un lamellar materyal ile doludur ve sekretuvar vezikülleri temsil ederler. K›sa künt mikrovilluslar hücre yüzeyinin di¤er k›s›mlar›ndad›r (küçük oklar). x9000. granüllü ve düz endoplazma retikülümu. alveollerin kapanmas›n› engeller ve böylece inspirasyon s›ras›nda alveoler havalanmay› kolaylaﬂt›r›r. K›sa küt mikrovilluslar hücre yüzeyinden alveoler lümene do¤ru ç›k›nt› yaparlar. fosfolipid kompleksleri. Sitoplazmas› aralar›ndan bir tanesi hücre yüzeyi uzant›s›nda (uzun oklar) yer alan çok say›daki multilameller cisimcik (MC) ile doludur. Bu hücrelerin kendine has bir özelli¤i olan geniﬂ. Kap MC Büyük büyütmede surfaktan›n elektron mikroskobu görüntüsü. . Pulmoner kapillerlerin izlenimleri (Kap) ve alveoler boﬂluk bölgeleri (*) de izlenmektedir. Bu örnekte surfaktana ba¤l› parmak izi benzeri tipik yap› belirgin olarak izlenmektedir. x45000. Golgi kompleksinde yap›l›rlar ve en sonunda hücre yüzeyinde. Akci¤er hasar›ndan sonra iyileﬂme aç›s›ndan ço¤alma h›z› önemlidir çünkü tip 1 hücrelerin geniﬂ yüzey alan›.350 Solunum Sistemi t Tip II pnömosit ve surfaktan tabakas›n›n ince yap›s› ﬂemas› . merkezi noktada konumlanm›ﬂ. tip 1 pnömositlere farklanarak yenilerler.17 T‹P II PNÖMOS‹TLER‹N ‹NCE YAPISI Tip II pnömositler kübik hücrelerdir. Tek. pleomorfik membran ile çevrili multilameller cisimler. Pek çok tip II hücre mitotik olarak aktiftir ve alveoler yüzeyi. yuvarlak çekirdekleri vard›r. Ökromatik çekirdek yüksek fonksiyonal aktiviteyi iﬂaret etmektedir. Sitoplazmalar›. Tip II hücreler pulmoner sürfaktan› sentezler ve salg›larlar. Lameller yeni sal›nm›ﬂ multilameller cisimcikler (MC) ile devaml›l›k gösterirler. Sürfaktan›n deterjan›ms› özelli¤i yüzey gerilimini düﬂürerek. çaplar› 10-12 μm’dir ve çok farkl› ince yap›lar› vard›r. çok geliﬂmiﬂ bir Golgi kompleksi. Çekirdek genellikle ökromatiktir ve bir veya iki belirgin çekirdekçi¤i vard›r. 15.
Hücreler pulmoner alveollerin (*) iç yüzeyine yerleﬂmiﬂlerdir. KL‹N‹K B‹LG‹ ‹nfant respiratuvar distres sendromu ya da eski ad›yla hiyalin membran hastal›¤›. Genellikle alveoler boﬂlu¤a do¤ru ﬂiﬂkinlik yaparlar ve s›kl›kla komﬂu interalveoler septumlar aras›ndaki ba¤lant› noktalar›nda bulunurlar. inspirasyon s›ras›nda alveol boﬂluklar›na giren yabanc› partikül ve tozlar› yemektir. pulmoner alveollerin geniﬂleyememesi ya da inspirasyondan sonra aç›k kalmas› nedeniyle oluﬂan s›k›nt›l› solunum ve morarmad›r. mekanik ventilasyon. sitoplazmas› lizozomlar ile t›ka basa doludur. x1000. pulmoner alveol boﬂluklar›na kaçar ve burada alveoler makrofajlar taraf›ndan fagositoza u¤rarlar. J. Akci¤erin interstisyumunda matürasyon bölünmesi geçirir ve ondan sonra luminada serbest kalmak için alveol boﬂluklar›na girerler. Sitoplazman›n en önemli özelliklerinden birisi primer ve sekonder lizozomlar olup çekirde¤inin de çentikli bir kenar› vard›r. kan dolaﬂ›m›ndan gelen k›rm›z› kan hücreler. Ana iﬂlevleri. Elektron mikroskopisinde bu hücrelerin düzensiz ﬂekilleri ve yüzeylerinde k›sa mikrovilluslar “yalanc› ayaklar” oldu¤u görülmüﬂtür. Ayr›ca alveolleri (*) döﬂeyen tip I pnömositlerin (oklar) ince uzant›lar› ve iki pulmoner kapillerin (Kap) lümeni izlenmektedir. dust cell) dikkat çeken özelliklerini gösteren elektron mikroskobu görüntüsü. bunlar ayn› zamanda alveoler toz hücreleri olarak bilinirler.18 ALVEOLER MAKROFAJLARIN ‹NCE YAPISI Alveoler makrofajlar 15-50 μm çap›nda geniﬂ. Bu hücrelerin sitoplazmas› çeﬂitli organeller ve pek çok primer ve sekonder lizozomlar içerir. Üçgenimsi ﬂekli motiliteyi iﬂaret ederken. B. Tedavi seçenekleri hastal›¤›n ﬂiddetine ve infant›n prematuritesine ba¤l›d›r ve tedavi ﬂunlar› kapsar: solunuma yard›mc› olmak için O2 sa¤lanmas›. Tek. (Dr. Bu hareketli hücreler. Pulmoner kapillerlerin duvarlar›ndan interalveoler septumlara göç ederler. prekürsörleri kemik ili¤inden gelen kan monositlerinden farklan›r. yukar› bronﬂiyal a¤aca do¤ru ilerlerler ve burada silyumlar taraf›ndan taﬂ›n›p en sonunda yutulur ya da mukusla tükürülerek at›l›rlar. x9800. kortikosteroid tedavisi ve akci¤erlere yapay sürfaktan aktar›lmas›d›r. Debrisi alveollerden uzaklaﬂt›rd›ktan sonra. merkezi biçimde yerleﬂmiﬂ bir çekirdekleri vard›r ve ço¤unlukla derin bir ﬂekilde girinti yaparlar. Belirtileri. Yutulan bu hemosiderin ile ﬂiﬂmiﬂ makrofajlar balgamda görülebilir ve kalp yetmezli¤i hücreleri olarak bilinirler.Solunum Sistemi 351 Küçük büyütmede alveoler makrofaj (M) (toz hücresi. Bu hareketli hücrenin düzensiz kenarlar› çok say›da yalanc› ayak (psödopod) ve mikrovillus içermektedir. Karbon partiküllerini içlerine ald›ktan sonra ald›klar› tozlu görünüm nedeniyle. Pulmoner kapillerler interalveoler septalar› dolduran eritrositler ile doludur. dust cell) içeren akci¤erin elektron mikroskobu görüntüsü. . yetersiz sürfaktan üretimi veya tip II pnömositlerin geliﬂememesi ya da olgunlaﬂamamas› ile ilgilidir. Kap 15. Konjestif kalp yetmezli¤i gibi baz› kalp hastal›¤› türlerinde. yuvarlak hücrelerdir. Crawford izniyle) M Makrofaj Kap Alveoler bir makrofaj›n (toz hücresi. premature infantlar›n %10’unu etkileyen yayg›n bir bozukluktur. Do¤umda yeterli sürfaktan sa¤lanmamas›ndan kaynaklan›r ve bu.
kübik ya da prizmatik epitelle kapl› kör tubüller olarak görünen terminal bronﬂiyoller geliﬂir. farengeyal (yutak) ceplerin hemen arka k›sm›nda.19 ALT SOLUNUM S‹STEM‹N‹N GEL‹ﬁ‹M‹ 4 haftal›k embriyoda. Hafta Respiratuar bronﬂiyol Alveol kanal› Ba¤ dokusu Terminal keseler (future alveoli) t Farinksin ventral görünümü. alveollerin geliﬂimi sürer. Gevﬂek mezenkimal ba¤ dokusundan oluﬂmuﬂ bir matriks geliﬂen hava yollar›n› birbirinden ay›rmaktad›r. haftalarda bronkuslar ve akci¤erler. 20. Bronﬂlar ve akci- ¤erler. ba¤ dokusuna.E. Gelecekte larinks tüpün üst k›sm›ndan ve trakea da kaudal k›s›mdan geliﬂir. ekzokrin bir bez gibi geliﬂir: bronﬂlar ekstralobüler kanallara denk düﬂerken bronﬂiyoller intralobüler kanallara eﬂde¤erdir. düz kasa ve hava yollar›n›n k›k›rda¤›na farklan›rken endoderm. yutak cebi 1. epitelin ve onunla iliﬂkili intramural bezlerin kayna¤›d›r. . laringotrakeal kabart› olarak bilinen bir orta hat endodermal tomurcu¤u geliﬂir. Farinksin zemininde bir kabart› oluﬂturur ve kaudal olarak geliﬂip tüp halini al›r.aort (pulmoner) yay› Sol dorsal aorta Tek katl› kübik epitel Orofaringeal membran Mandibular (1. 16 ve 28 hafta aras› kanaliküler dönemde asinüslar geliﬂir ve buna etraf› saran mezenﬂimden kapillerlerin invazyonu eﬂlik eder. psödoglandular dönemde. yutak) yay Ventral aorta Kalbin ventrikülü Pulmoner arter Özofagus Laringotrakeal kabart› Trakea Bronﬂiyal tomurcuklar 24. 28 ve 36 hafta aras› sakküler dönemin ard›ndan 36’nc› haftadan do¤uma kadar olan alveoler dönem gelir. tüpü saran splanknik mezenﬂimin kondensasyonu ve invazyonu eﬂlik eder. 6 ve 16 hafta aras›. En uzak ucunda iki yumru biçimli kal›nlaﬂma bronﬂiyal tomurcuklar olur ve bunlar do¤umdan önce 20 ard›ﬂ›k bölümlenmeden geçer ve daha sonra da postnatal geliﬂim sürer. Akci¤eri örten visseral plevra (oklar) mezenﬂimden köken almaktad›r ve tek katl› kübik epitelden oluﬂan mezotelyal hücrelerden meydana gelir. yutak cebi 6. Akci¤er geliﬂiminin beﬂ aﬂamas› ﬂunlard›r: 26 gün 6 hafta aras› olan embriyonik dönemde lober bronﬂlar›n ilk geliﬂimi meydana gelir. x95. haftalarda geliﬂen solunum yollar› (üstte) ile 5-6. 1. 15.aort yay› t Fetal akci¤erde geliﬂen hava yollar›. H. Orofaringeal membran Stomadeum Yutak cepleri Trakea Ventral ön ba¤›rsa¤›n splanknik mezodermi (akci¤er stromas›) Sa¤ bronkiyal tomurcuk Tiroid ç›k›nt›s› Laringotrakeal kabart› Sol brankiyal tomurcuk Özofagus Tek katl› kübik epitel Düz kas hücreleri Tek katl› yass› epitel Elastif lifler Kapillerleri örten ince hücreler (Tip I hücreler) Fetal akci¤erin ›ﬂ›k mikroskobu görüntüsü.352 Solunum Sistemi t 4-5. Do¤umdan sonra ve 8 yaﬂ›na kadar. Bu psödoglanduler geliﬂim evresinde akci¤erin çok say›da ince duvarl› tüpler ve keselerden(*) oluﬂan tek katl› yass› epitelden tek katl› izoprizmatik (küboidal) epitele de¤iﬂen yap›s›n›n bir bez dokusuna benzer bir görünümü vard›r. Endodermal epitelyumun geliﬂimine. Mezenﬂim. 28 haftada tip I ve tip II pnömositler geliﬂmeye baﬂlar ve ilk sürfaktan üretimi meydana gelir. Hafta Terminal Bronﬂiyol Alveol kanallar› Terminal keseler (future alveoli) 2.