‘Cerrahpaşa’, Türkiye’de koronavirüsle yürütülen uğraşta birinci akla gelen hastanelerinden biri.
BBC Türkçe ekibi olarak resmi ismiyle İstanbul Üniversitesi – Cerrahpaşa (İÜC), Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hastanesi’nde bu mücadeleyi gözlemlemek için bir gün geçirdik.
Bu vadede hem Covid-19 birinci müracaat merkezi, hem Covid-19 servisleri hem de Covid-19 ağır bakım servisinde çekimler yaptık.
Bir küme tabip, hemşire, hasta bakıcı, güvenlik hizmetlisi ve hastayla görüştük ve koronavirüsle uğraşın göz önünde olmayan kısmında neler yaşandığını gözlemledik.
‘Koronavirüs acil servisi’
Cerrahpaşa’da güne, sabah erken saatlerde, muayene olduktan sonra Birinci Müracaat Polikliniği isimli merkezde başlıyoruz.
Cerrahpaşa, Covid-19’la uğraş kapsamında, yenilenme planı kapsamında yıkım kararı verilen bir binayı, koronavirüs kuşkusu olan hastaların birinci müracaatlarını yaptığı bir merkeze dönüştürmüş.
Buraya her gün hem aile doktorlarının yönlendirdiği, hem de zatî olarak gelen birçok hasta başvuruyor.
“Bu merkeze bir nevi koronavirüs acil servisi diyebilir miyiz?” sorumuza Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hastanesi Başhekimi Doç. Dr. Zekayi Kutlubay, “Aynen öyle” yanıtını veriyor.
Bu binanın içinde yaptığımız çekimlerde daima başvuran yurttaşlar olduğunu ve çalışanın ağır bir tempoyla çalıştığını görüyoruz.
Binaya girenlerin, evvel ayaküstü süratlice kayıtları alınıyor, sonra sırasıyla muayene, tetkik ve test süreçleri yapılıyor.
Buradaki koşturması sırasında görüştüğümüz Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Başhekim Yardımcısı, Enfeksiyon Illetleri Kompetanı Doç. Dr. İlker İnanç Balkan, müracaat sayısında artış olduğunu aktarıyor:
“Mart ayında bu kliniği birinci açtığımızda günlük müracaat sayısı 50 – 100 civarındaydı. Sonra bu 150’ye çıktı, dün (14 Nisan Salı) itibarıyla 328’e çıktı.”
Bu merkeze başvuranların testleri müspet çıkarsa tedavi süreci başlıyor. Birtakım hastalarsa testleri müspet çıkmasa dahi kimi tahlillerinde, örneğin tomografi bulgularında kuşkulu bir duruma rastlanırsa yeniden tedaviye alınıyor.
Bu tedavide ya ilaçlar sağlanıp, yapılacaklar anlatılıp, muhabere kurmak için telefonlar numaraları alınıp ayakta tedaviye başlanıyor, ya da hastalar hastaneye yatırılıyor.
Hastaların yatırıldığı nokta ise Covid-19 servisleri oluyor.
Yatışlı tedavi için hazırlanan Covid-19 servislerinde durum ne?
Daha sonra Covid-19 servislerine giriyoruz.
Hastanenin Monoblok Umum Cerrahi Poliklinikleri binasının bir kısmı, yatarak koronavirüs tedavisi gören hastalara ayrılmış durumda.
Buraya ‘Covid-19 servisleri’ ismi verilmiş.
Bu kısım yedi kattan oluşuyor ve beş katı faal olarak kullanılıyor.
Her kattaki servisin girişinde, üzerinde Covid-19 ve ikaz işaretlerinin mekan aldığı demir bariyerler bulunuyor. Bu bariyerlerin yanında birer güvenlik vazifelisi duruyor.
Şahsi durumlar dışında, hasta yakınları ve doğal ki çalışanlar dışında, kimsenin buraya girişine müsaade verilmiyor.
Hasta yakınlarının hastalara bir şey ulaştırması gerektiğinde, bunu kapıdan sıhhat çalışanlarına veriyorlar.
Hastalar, yakınlarıyla ya cep telefonları üzerinden ya da hemşirelerin telefonla aracılık yapmasıyla muhabere kuruyor.
Burada hastaların çoğunlukla, içinde tuvaletleri de bulunan tek kişilik odalarda kaldığını görüyoruz.
Sağlıkçılar, hasta odalarının bulunduğu koridorlarda önlük, maske, siperlik, bone ve eldivenle çalışıyor.
Buradaki durumu, Bilirkişi Dr. Talim Üyesi Rıdvan Karaali’den dinliyoruz:
“Hastalar bize başvurduğunda yatması gereken hastaları, buradaki servislerimize yatırıyoruz. İyileştiklerinde de meskenlerine gönderiyoruz.
“Biz şu an canlı olarak beş katı kullanıyoruz. Bu beş kat içerisinde ortalama 170 – 200 yatak sirküle oluyor. Yoğunluk yaşanırsa hazırdaki iki servisi daha aktive edip hastalarımızın hizmetine sunabiliriz.”
Tabip Karaali’nin aktardığına nazaran burada yatan hastaların yaklaşık yüzde 90 ila 95’i güzelleşerek meskenlerine dönüyor.
Yatış vadeleri hastaların durumuna nazaran değişmekle birlikte en az beş gün yatırılıyorlar.
Yatan ve taburcu olan hasta sayıları nasıl?
Konuştuğumuz hekimler, yaklaşık son bir haftadır hastaneye başvurup hastane içinde tedavisine başlanan hastalarla, taburcu olan hastaların sayısının eşitlendiğini söylüyor.
Başhekim Zekayi Kutlubay, en başından bu yana hastanedeki hasta sayılarıyla ilgili doneleri aktarıyor:
“Bugüne kadar 520 hastayı Covid servislerinden ya da ağır bakımdan güzelleştirerek taburcu ettik. Yaklaşık 120-125 hastayı salgının başından beri ağır bakıma yatırdık. Gerek servislerden gerekse ağır bakımlardan hasta kaybettik. Yaklaşık 38 hastamızı maatteessüf kaybettik.
“Bize Covid miyim?’ diye günde ortalama ‘250-350 arasında hasta başvuruyor. Biz günde ortalama 20-25 hastayı güzelleştiriyoruz, günde 20-25 hastayı da servislere yatırıyoruz.”
Alışılmış bu eğilimin devam etmeyeceğini söylemek için şimdi erken.
Yatan hastalara nasıl bir tedavi uygulanıyor, hangi ilaçlar kullanılıyor?
Doç. Dr. Balkan, ayakta yani konuta gönderilen hastalarla, yatırılan hastalara uygulanan tedavi arasında bariz bir fark olmadığını söylüyor:
“Yatan hastaların oksijen satürasyonunu, ateşini, kan testlerini yakından takip ediyoruz ve burada bir bozulma varsa süratle 2. basamak tedavilere geçiyoruz.”
Balkan, ilaç konusunda ise hastaların şahsi durumlarına farklı ilaçların verilebildiğini, gelgelelim temel olarak iki ilacın kullanıldığını anlatıyor:
“Sağlık Bakanlığı’nın bu bahiste rehberleri var. En başta tüm hastalara verdiğimiz ilaç hidroksiklorokin yani piyasadaki ismiyle Plaquenil. Bu ilaç, virüsün hücre içinde çoğalmasını engelliyor. Başkaca Faviripavir diye ilaç var, 2. basamak diye bahsettiğimiz anti viral bu. Bu, Çin’den gelen bir ilaç.
“Bunların dışında da sair endikasyonlara yönelik öteki ilaçlar var, kimi hastalarda da bu ilaçları kullanıyoruz.”
Ağır bakımda ortam ve doluluk orantısı nasıl?
Cerrahpaşa’da girdiğimiz üçüncü ünite ise durumu en kritik olan hastaların yatırıldığı, ‘Covid-19 ağır bakım servisi’ oluyor.
Buraya, uzun bir hazırlığın akabinde giriyoruz.
Giysilerimizi çıkartıyor, ameliyathane forması, bunun üzerine de esirgeyici tulum giyiyoruz.
İçeride kimsenin yüzü net gözükmediği için herkese yapıldığı üzere bizim tulumlarımızın üzerine de isimlerimiz yazılıyor.
Akabinde maske, siperlik ve eldiven takıp, dezenfekte edilmiş terliklerle ağır bakıma giriyoruz.
Hastanenin sıradan kurallarda ağır bakım hizmeti veren Sadi Sun Ağır Bakım Servisi’nin kapasitesi dolduğu için buranın acilen yanında bulunan ameliyathanelerin bir kısmı de ağır bakıma eklenmiş.
Bu iki kısım arasında yalnızca bir kapı ve kısa bir koridor bulunuyor.
Buradaki hastalar yüklü olarak, koronavirüs nedeniyle akciğer işlevleri bozulmuş bireyler.
Hastaların çok büyük kısmı uyutulmuş ve suni teneffüs cihazları ve başka çeşitli tıbbi cihazlara bağlanmış durumda.
Burada görüştüğümüz Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Ağır Bakım Bilim Kolu Yöneticisi Prof. Dr. Yalım Dikmen, “Burada, en hafif hastaya maskeyle oksijen tedavisi uygulamaktan, hastanın nefes borusuna bir tüp yerleştirip suni teneffüs cihazına bağlamaya kadar farklı tedavi sistemlerini uyguluyoruz” diyor.
Her hastanın başındaki çeşit çeşit makinelerden daima sinyal sesleri geliyor.
Herkes, üzerinde gözetici kıyafetler bir o yana bir bu yana giderek ağır bir tempoyla çalışıyor.
Bu arada üzerimizdeki giysiler ve ekipman, daha birinci dakikalardan itibaren kişisi terletiyor, yüzü sıkıyor ve nefesi zorlaştırıyor.
Bir hemşire, “Tuvalet muhtaçlığımız olmaması için çalışırken ziyade su tüketmiyoruz” diyor.
Dikmen’e ağır bakım doluluk orantısıyla ilgili durumun ne olduğunu sorduğumuzda şu yanıtı veriyor:
“Toplamda şu an itibariyle tedavi gören 31 hasta var. Çok kabaca söylemek gerekirse her gün iki, üç hasta çıkıyor. Hayatlarını kaybediyorlar yahut taburcu oluyorlar. İki, üç hasta da onun tarafına kabul ediyoruz lakin önümüzdeki günlerde hasta sayısının daha da artmasından kaygı ediyoruz. Ancak hasta sayısı artarsa bizim de ağır bakım kapasitemizi gereksinimlere nazaran artırma imkânımız var.”
Dikmen, ağır bakıma gelen yaklaşık her üç hastadan birini kaybettiklerini söylüyor.
Biz de BBC Türkçe ekibi olarak, çekim yaparken yaşlı bir hastanın ömrünü yitirmesine tanık oluyoruz.
Teneffüs cihazı muhtaçlığı ne durumda?
Tüm yerkürede olduğu üzere Türkiye’de de salgın eğrisinin düzgünce yükselmesi durumunda teneffüs cihazlarının ehliyetli olup olmayacağı tartışılıyor.
“Elinizdeki teneffüs cihazları ehliyetli mi?” sorusuna Prof. Dr. Yalım Dikmen şu yanıtı veriyor:
“Cerrahpaşa bu manada çok şanslıydı zira çok kısa bir vade evvel teknolojisini yenilemek için cihaz parkından geliştirme yapmıştık ve elimizde yenilenmiş cihazlarla birlikte daha evvel kullanmakta olduğumuz cihazlar da vardı.
“Dolayısıyla mekanik vantilatör eksikliği en azından Cerrahpaşa’da olmadı. Kapasite artırmak gerekirse bundan sonrası için kelam konusu olabilir ancak şimdilik yaşamadığımızı söyleyebilirim.”
‘Yoğun bakıma genç hastalar da geliyor’
Ağır bakımda gördüğümüz hastaların büyük kısmı yaşlı hastalar.
Lakin aralarında genç yaştaki hastaları da görüyoruz.
Prof. Dr. Dikmen, bu bahiste bir ihtar yapıyor:
“Gençler de önemli formda etkilenebiliyorlar. Teneffüs yetmezliği gelişmiş çok genç hastalarımız da olmakta.
“Dolayısıyla yaşlı yahut eşlik eden hastalık koşul değil. Onlar daha ağır durumda oluyorlar fakat benzeri biçimde çok ağır teneffüs yetmezliği gelişmiş genç yahut öteki türlü hiçbir marazı olmayan hastalarımız da olmakta.
“33 yaşında sağlıklı bir meslektaşımızı ağır bakıma yatırmıştık, taburcu ettik. Benzeri biçimde 40-45 yaşlarında hastalarla karşılaştık.”
Hami ekipman eksiği var mı?
Türkiye’deki Covid-19 salgının başından bu yana hastanelerde kollayıcı ekipman eksikliği olup olmadığı tartışılıyor.
Bu soruyu, konuştuğumuz tüm tabiplere sorduk.
Birçok karşılık, “Bu ekipmanlar su üzere akıyor” biçiminde başlıyor.
Konuştuğumuz hekimler, şu anda bu türlü bir eksiklikleri olmadığını belirtirken bunun hem bakanlığın materyal tedariki ve üniversitenin satın almalarına hem de üniversiteye yapılan bağışlara bağlıyor.
Kutlubay, ellerinde 10 günlük gereç stoğu olduğunu aktarıyor:
“Şu anda Cerrahpaşa Hastanesi’nde yaklaşık 10 günlük bir kollayıcı ekipmanımız var. Bu olağan 10 gün sonra bunun biteceği mealinde değil. Biz satın alma ekibi manasında azalan gördüğümüz ekipmanları alma yoluna gidiyoruz. Aslında Sıhhat Bakanlığı bize her türlü gereç desteği veriyor.
“Ama son bir aydır, hayırsever vatandaşlarımız, sivil topluluk örgütleri yahut da hayırsever işadamları gerek nakdi yardım yapıyorlar gerekse piyasadan kollayıcı ekipmanları alıp bağışlıyorlar.
“Biz bu halde depolarımızı doldurmuş durumdayız lakin 10 gün kâfi. 10 gün sonrası için bu biçim materyal teminine devam ediyoruz.”
Konuştuğumuz gayrı tabipler da bu vadede bağışların değerli olduğuna vurgu yapıyor.
Sağlıkçıların koronavirüs vakaları
Hastanede kurulan Birinci Müracaat Merkezi’nin bir kısmı, sıhhat çalışanlarının müracaatlarına ayrılmış.
Kutlubay, kendi hastanelerinde de koronavirüse yakalanan çalışanlarının bulunduğunu aktarıyor:
“Şu ana kadar koronavirüs testi müspet çıkan 60 çalışanımız var. Bunların 25 kadarı tabiplerimiz. Lakin bunun dışında korona testi negatif çıkıp tomogorafi bulguları müspet çıkan çalışan işçimiz ve tabip arkadaşlarımız da var.”
Hastanedeki tüm sıhhat çalışanlarına test yapılıyor mu sorusuna cevaben şunları söylüyor Kutlubay:
“Maalesef ki bütün çalışanlarımıza Covid için tarama testi yapmıyoruz. Ama klinik belirtisi varsa, bulgular varsa yapılıyor. Ya da koronalı bir hastayla temas ettiyse ya da konutunda ya da bulunduğu ortamda korona müspet birisi varsa katiyetle onlara test yapıyoruz.”
“Peki tüm sağlıkçılara test yapılmamalı mı?” sorusuna ise Kutlubay şu yanıtı veriyor:
“Tüm Türkiye’de tüm sıhhat çalışanlarına Covid testi yapılmıyor ancak ideali hastanede çalışan tüm çalışana Covid testi yapılması. Aramızda şayet olumlular varsa bunu bilmeliyiz ki biz de farkında olmadan hastalarımıza ya da arkadaşlarımıza ya da ailemize bulaştırabiliriz.”
Konuştuğumuz tabipler, koronavirüsü yenen sağlıkçıların acilen hizmetlerinin başına döndüğünü aktarıyor.
Ayrıyeten güzelleşince plazma donör olarak hastalarına kendi antikorlarını bağışlamak için sıraya girdikleri belirtiliyor.
‘Doktorlar dışındaki sağlıkçılar görünür olmak istiyor’
Cerrahpaşa’da geçirdiğimiz müddet zarfında, tabipten hemşireye, hasta bakıcıdan temizlikçiye kadar tüm işçinin büyük bir gerilim altında ve güçlükle kaidelerde çalıştığına tanık oluyoruz.
Konuştuğumuz birtakım sağlıkçılar risk nedeniyle günlerdir hanelerine gitmediklerini, otelde, lojmanda, misafirhanede kaldıklarını anlatıyor.
Kimisi 12 kimisi 24 saatlik olabilen uzun mesailerde, çok değerli sorumluluklar yüklenerek çalışıyorlar.
Gözetici ekipmanlarla çalışmak, bizim de deneyimlediğimiz üzere çok çetin.
Tüm kollayıcı ekipmanlara karşın koronavirüse yakalanabiliyorlar.
Ölümlerin de yaşandığı tedavi süreçlerinin, yalnızca fizikî değil ruhsal olarak da kendilerini yıprattığını anlatıyorlar.
Yalnız birtakım çalışanların basına sitemi de var. Basının, sıhhat çalışanları arasında tabipler dışında kalanların savaşını önemsemediği tenkitleri geliyor.
Covid-19 servislerinde çalışan hemşire, “Ben sair görevlendirmeler yapıldığında dahi istekli olarak buraya gelip çalışıyorum. Lakin hastaları taburcu edip medyaya çektiğimizde güya bu savaşta yalnızca tabipler varmış üzere davranılıyor” diyor.
Bu hemşire başkaca, “Temizlik emekçileri de çok kritik bir kıymette. Bütün Covid-19 servislerini başta sona temizliyorlar. Bu virüs yenilecekse onlar sayesinde yenilenecek” diye konuşuyor.
Bütün yaşadıkları sıkıntılara karşın konuştuğumuz tüm sağlıkçılar her türlü zorluğa karşın koronavirüse karşı uğraş içinde mekan almaktan gurur duyduklarını söylüyor.
Ağır bakımda görüştüğümüz hasta bakıcı Nimet Erkan, “Çok sıkıntı kaideler altında çalışıyoruz” dedikten sonra ekliyor:
“Ben tam 24 gündür haneye gitmiyorum. Burada, lojmanda kalıyorum. Bütün hastaları validem, pederim, kardeşim, ağabeyim olarak görüyorum. Elimizden geldiğince çalışıyoruz, çabalıyoruz, uğraşıyoruz. Uğraşa devam ediyoruz.”
Hekimlerden yurttaşlara ikaz
Konuştuğumuz hekimlerin bu süreçte yurttaşlardan kimi beklentileri var.
Tabipler bunun dışında, acil servislerin gereksiz alana kullanılmamasını da rica ediyor.
Başhekim Kutlubay, “Hem devrimizi hem kuvvetimizi hem de materyallerimizi tüketmemeliyiz” diyor.
En değerlisi, tabipler, yaklaşık son bir hafta içerisinde yatan ve taburcu olan hasta sayısının yakınlığını sevindirici bulurken, tedbirlerin gevşetilmesi durumunda bunun değişebileceği ihtarını yapıyor.
En berbat senaryo ise rehavete kapılıp herkesin konuttan dışarı çıkması ve salgının patlama yapıp hastanelerin kapasitelerini aşarak sistemi kilitlemesi.
Doç. Dr. İlker İnanç Balkan, halkın sağlıkçıların fedakarlıkları önünde borcunu nasıl ödeyebileceği sorusuna bu minvalde karşılık veriyor:
“Hastalıktan uzak durarak ödeyebilirler. Bizim iş yükümüzü artıran şey hanede kal kampanyasının gevşemesi. Zira bir defa denetimden çıkarsa hiçbir fedakârlık bunun üstesinde gelmez, bizler de enfekte oluruz. Bu sefer yatışlar, mevt orantıları süratle artar.”
Prof. Dr. Yalım Dikmen, sağlıkçıların fedakarlığının bilinmesinden ötürü çok memnun olduklarını, kendilerine gelen bağış taleplerinin bunu gösterdiğini belirtiyor.
Bununla birlikte Dikmen, konutta kalmanın kıymetini vurguluyor:
“Bizim en kıymetli kaygımız, hasta sayısının birdenbire artıp şu sahip olduğumu kapasitenin sonuna ulaşmamız.
“Örneğin burada beş boş ağır bakım yatağı var, birdenbire beş hasta gelirse sorun yok, altıncı hasta, onuncu hasta gelirse onu da tedavi edebilecek kapasiteye sahibiz fakat bir anda 25-30 hastanın ağır bakım gereksinimi duyması durumunda bir kısım hastanın tedavi olamaması gerekecek.
“O yüzden kişilerin öncelikli olarak hanede kalması gerekiyor. Sokağa çıkmak zorunda olanlara söyleyecek bir laf yok lakin bu periyotta gezmek, eğlenmek, sohbet için sokağa çıkmak çok tehlikeli bir şey. Ağır bakım tavanına bakarak yatmak çok güçlükle bir şey.”