Makalede Neler Var ?
- 1 FABRİKA ARTIĞI YEM MADDELERİNİN TEMİNİ
- 1.1 Fabrikasyon Artığı Yem Maddelerinin Önemi
- 1.2 Şeker Endüstrisi Yan Ürünleri
- 1.3 Nişasta Endüstrisi Yan Ürünleri
- 1.4 Fermantasyon Endüstrisi Yan Ürünleri
- 1.5 Değirmencilik Endüstrisi Yan Ürünleri
- 1.6 Meyve Suyu Endüstrisi Yan Ürünleri
- 1.7 Süt Sanayi Yan Ürünleri
FABRİKA ARTIĞI YEM MADDELERİNİN TEMİNİ
Fabrikasyon Artığı Yem Maddelerinin Önemi
Bu yem grubuna giren ürünler, insan gıdası üretmek amacıyla işlenen maddelerin, işlendikten sonra geriye kalan “artık maddeleridir”. Bu artık maddeler bazen işlenerek bazen de doğrudan hayvan yemi olarak kullanılır veya hayvan rasyonlarına belli oranlarda katılılır.
Hayvancılığın sürekli gelişmesi, insanları değişik arayışlar içine sokmuştur. Bu arayışlar neticesinde gıda üretimi amaçlı kurulan fabrikaların artıkları önceleri gübre veya yakacak olarak değerlendirilirdi. Günümüzde ise hayvan yemi olarak kullanılan bu artık maddelerin enerji ve protein kaynağı olduğu anlaşılmıştır.
Şeker Endüstrisi Yan Ürünleri
Şeker fabrikaları, şeker üretiminden sonra geriye bazı artık maddeler çıkarır. Bu maddeler özellikle karbonhidratlarca zengindir. Bu maddelere “şeker pancarı posası” denir ve hayvan yemi olarak kullanılır.
Şeker pancarı posası, yaş olarak fabrikadan çıkar. Posa trommellerden geçirilerek kurutulursa “kuru pancar posası” elde edilmiş olur. Halk tarafından buna “küspe” denmektedir. Bu adlandırma yanlıştır.
Küspe Nedir : Yağlı tohumluların işlenmesinden sonra elde edilen artık maddelere verilen isimdir.
Şeker endüstrisinden elde edilen maddeler başta şeker olmak üzere, yaş şeker pancarı posası, kuru şeker pancarı posası ve melastır.
Yaş şeker pancarı posası
Şeker pancarından şeker üretildikten sonra pancar parçacıkları süzülür ve hayvan işletmelerine bu haliyle hayvan yemi olarak verilir.
Yaş şeker pancarı posası, besi sığırlarına günde 30-40 kg verilir. Süt ineklerine 20-30 kg, koyunlara 2 kg verilir. Yaş şeker pancarı posası kuru maddece zengin, protein ve yağ bakımından fakirdir. Bu nedenle hayvanlara bu posanın yanında kepek ve küspe de verilmelidir. Aksi takdirde et ve süt üretimi düşer. Tek yönlü beslemede, hayvanda kalsiyum eksikliği ortaya çıkar ve dolayısıyla kemik eğriliği, yürüme bozuklukları, eklemlerde su toplama gibi sorunlar ortaya çıkar.
Mümkün olduğunca taze tüketilmelidir. Yaş olduğundan küflenmesi çabuk olur. Küflü yemler hayvanlara verilmemelidir.
Kuru Pancar Posası
Kuru ve yaş olarak hayvanların tüketimine sunulan şeker sanayi yan ürünü olan pancar posası; enerjisi yüksek, süt ve besi sığırlarında yaygın olarak kullanılan, hayvanların severek tükettiği ve sindirim derecesi yüksek olan ucuz bir yem kaynağıdır. Samanla karıştırılarak hayvanlara verilir.
Kuru şeker pancarı posası, ağırlığının birkaç katı su çekme özelliğine sahip olduğundan hayvanlara verilmeden önce 5–6 misli su ile ıslatılmalıdır. Dolgu maddesince fakir olduğundan saman ile birlikte kullanılmalıdır. Yaş pancar posası için en uygun saklama yöntemi silaj yapım tekniğine göre depolanmasıdır. Yani sıkıştırılarak ve üzeri hava almayacak şekilde kapatılarak saklanmasıdır.
Kuru pancar posası, sığırlara günde 1,5-3,5 kg verilir. Koyun rasyonlarına % 10-40 oranında katılır.
Melas
Pancardan şeker imal edildikten sonra geriye kalan pekmez kıvamında, şekerce çok zengin bir üründür. Melas şeker pancarından daha fazla sodyum, klor ve potasyum içerir.
Melas ½ oranında sulandırılarak yemlere karıştırılır ve hayvanlara verilir. Melasın katıldığı yemleri hayvanlar daha çok severek tüketir. Hayvanlar melasa yavaş yavaş alıştırılarak verilmelidir. Aksi takdirde ishaller görülür. Süt hayvanlarına aşırı miktarda verildiğinde sütün tadı değişir.
Melas Ne Kadar Kullanılır: Sığırlara günde 3kg, genç sığırlara günde 1,5 kg, besi koyunlarına 300 g verilir.
Nişasta Endüstrisi Yan Ürünleri
Mısır, buğday, pirinç ve sorgum gibi danelerden ve patates gibi yumrulu bitkilerden nişasta elde edildikten sonra geriye kalan yan ürünler hayvan beslenmesinde protein ve karbonhidrat kaynağı yemler olarak değerlendirilir.
Nişasta, nişasta kaynağı dane ve yumruların yaş öğütülmeleri veya parçalanmaları suretiyle elde edilir. Nişasta üretiminden elde edilen ilk yan ürüne “posa” denir. Posa yaş olarak veya preslendikten sonra hayvanlara yem olarak verilir. Preslenen posa daha uzun süre dayanır.
Patatesten ikinci bir yan ürün daha elde edilir. Buna “gluten” denir. Gluten iyi bir protein kaynağıdır. Fakat mineral bakımndan fakirdir. Nişastacılık yan ürünleri; mısır posası, pirinç posası, patates posası ve mısır glutenidir.
Mısır posası
Mısırdan nişasta üretildikten sonra geriye kalan taze durumdaki ve sulu maddeye “mısır posası” denir. Besin maddesi olarak zengindir ve sindirimi kolaydır. Bütün hayvanların rasyonlarına eklenebilir. Daha uzun muhafaza edilmesi için kurutularak saklanmalıdır.
Ham protein oranı % 26, ham yağ % 2,9 olduğundan iyi bir yem kaynağıdır.
Pirinç posası
Pirinç nişastasının su ile yıkanıp temizlenmesinden sonra kazan dibinde toplanan posa preslendikten ve kurutulduktan sonra elde edilen artık maddelerdir. Pirinç posası protein oranı % 7, yağ % 1 civarındadır. Hayvan yemi olarak kullanılır.
Patates posası
Patatseten nişasta elde edildikten sonra geriye kalan posadır. Taze olarak veya preslenerek hayvanlara verilir. Nişasta oranı çok yüksektir. Geviş getiren bütün hayvanlara, besi sığırlarına 2-3 kg, süt ineklerine 1-2 kg patates posası verilir.
Buğday posası
Buğday posasında; kabuk, endosperm, embriyo ve nişasta bulunur. Sindirimi yüksektir. Kalsiyum ve fosforca zenginleştirilerek hayvanlara verilir.
Mısır gluteni
Mısır gluteni, proteince zengin ve sindirimi kolay bir yemdir. Kanatlı beslemesinde rasyona % 0,5 lisin, % 0,2 methionin eklenmelidir. Süt verimini arttırır. Mısır gluteninde ksantofil (xanthophyll) fazlaca bulunur. Bu da yumurta sarısının rengini olumlu bir şekilde etkiler.
Fermantasyon Endüstrisi Yan Ürünleri
Fabrikalarda alkol üretiminden sonra geriye kalan ürünlere “fermantasyon yan ürünleri”, “şlempe” veya posa denir. Su oranı fazla olduğundan daha çok fabrikaya yakın hayvan işletmelerinde değerlendirilir. Sindirimi kolaydır ve hayvanların iştahını açıcı özelliğe sahiptir.
Fermantasyon endüstrisi yan ürünleri; alkol üretimi ve bira üretiminden elde edilen ürünlerin artık maddeleridir.
Alkol üretiminde, genellikle şeker oranı fazla olan ham maddeler kullanılır. Melas, meyveler, patates, buğdaygil daneleri vb. bu maddelerdendir.
Hayvan beslemesinde nişastalı maddelerin şlempeleri kullanılır. Bu şlempeler taze olarak tüketilmelidir. Şlempeler, kuru ot ve samanla karıştırılarak verilmelidir. Süt verimini arttırır. Günde en fazla 30-35 kg, sağımdan sonra verilir. Şlempe verildikten sonra ahır iyice havalandırılmalıdır.
Besi sığırlarına 50-60 kg’a kadar verilebilir. Genç hayvanlara en fazla 20 kg verilmelidir. Koyunlara 2 kg yetelidir.
Değirmencilik Endüstrisi Yan Ürünleri
Buğdaygil ve baklagil dane yemleri, değirmenlerde öğütüldükten sonra un ve irmik elde edilir. Daha sonra geriye kalan ürünlere “ değirmencilik endüstrisi yan ürünleri” denir.
Değirmencilik endüstrisinin en önemli artık maddesi kepeklerdir. Kepek; kaba, orta ve ince olmak üzere üç grupta toplanır. Danenin kabuğuyla nişasta deposu arasında kalan kısımları da ayrılır ve buna da “yemlik un” denir.
Buğday kepeği
Kepekler büyükbaş, küçükbaş ve kanatlı rasyonlarında rahatlıkla kullanılır. Çok rahat küflenebilen kepeklerin dikkatli kullanılması gerekir. Küflü kepekler, asla hayvanlara verilmemelidir. Uzun süreli olarak ve yoğun kepekle beslemenin sakıncaları vardır. Mide ve bağırsaklarda asit, böbreklerde taş oluşumuna sebep olur.
Çeşitli bitki kepeklerinin besin madde bileşimleri aşağıya çıkarılmıştır.
Süt sığırlarına günde 2-3 kg, besi sığırlarına 5 kg verilir. Süt verimini olumlu etkiler. Kanatlı rasyonlarına % 15-20 oranında katılır.
Çavdar kepeği
Hayvanlar tarafından daha fazla değerlendirilir. Süt ve besi sığırlarına 2-3 kg’dan fazla verilmemelidir. Kanatlı rasyonlarına % 10’dan fazla katılmaz.
Arpa kepeği
Arpa, genellikle hayvan beslenmesi için yetiştirilir. Değirmende öğütülmesi de hayvan içindir. Bu nedenle arpa kepeği arpa unu ile birlikte değerlendirlir. Süt ineklerine günde 3-4 kg verilir.
Mısır kepeği
Mısır kepeği daha çok kanatlı rasyonlarına bırakılır. Yumurta sarısının rengini olumlu etkiler.
Pirinç kepeği
Pirinç, çeltik bitkisinin hasattan sonra işlenmesinden elde edilir. İşlenen çeltik, pirinç olarak değerlendirilir. İnsan beslenmesinde kullanılması için pirincin parlatılması gerekir. Pirinç parlatılırken pirinç kepeği elde edilir. Vitamin B ve vitamin B1 bakımından oldukça zengindir. İneklere 1,5 kg, koyunlara 100 g’dan fazla verilmemelidir.
Meyve Suyu Endüstrisi Yan Ürünleri
Meyve suyu fabrikalarında; portakal, limon, şeftali, kayısı ve elma işlenerek, meyva suyu, reçel ve marmelat yapılmaktadır. Bu ürünlerin işlenmesi sonucu su ve şeker oranı yüksek artık maddeler oluşur ve buna posa denir. Genellikle portakal ve diğer narenciye ürünlerinin posası aynı değerleri taşır.
Narenciye ürünleri posası
Narenciye ürünleri posası; kabuk, iç kısım ve çekirdekten oluşur. Su bakımndan oldukça zengin olduğundan kısa sürede tüketilmelidir. Hemen tüketilmeyen kısım silolanmalıdır. Su ve karbonhidratça zengin olan bu maddelerin, su oranına göre ham selüloz oranı da değişir. Narenciye posaları küspe ve kepeklerle takviye edilerek hayvanlara verilmelidir. Kokusundan dolayı hayvanlara azar azar verilerek arttırılmalıdır. Kuru olarak verilmesi daha iyi olur. Sığırlara yem rasyonlarına % 40’tan fazla katılmamalıdır. Kanatlılara narenciye posası verilmemelidir.
Elma posası
Elma posası da diğer posalar gibi hemen tüketilmelidir. Elma posası ineklere günde 8-10 kg, genç sığırlara 3-5 kg, besi sığırlarına 20-30 kg, koyunlara 1-2 kg verilebilir. Güneşte kurutularak elma posasının dayanma süresi bir miktar arttırılabilir.
Süt Sanayi Yan Ürünleri
Süt doğal bir besin maddesidir. Özellikle yavruların beslenmesinde kullanılır. Hayvan beslemesinde süt pek kullanılmaz. Ancak süt sanayinden artan maddeler yemlere karıştırılmak suretiyle hayvanların beslemesinde kullanılır. Süt tozu, peynir suları gibi maddeler hayvan beslemesinde kullanılır.
Süt tozu
Süt tozu; sütün uzun süre dayanıklılığını koruması için yapılan işlemlerden sonra elde edilen maddedir. Genellikle insan beslemesinde kullanılır. Hayvanların yemlerine de katılarak değerlendirilir. Süt tozundaki ham protein, ham yağ ve kül oranları, sütteki kuru maddedeki oranlara oldukça yakındır. Vitamin oranları süte nazaran daha azdır. Uzun süre süt tozu ile beslemelerde hayvanlarda bazı aksaklıklar görülür.
Süt tozu genellikle küçükbaş hayvanların rasyonlarına katılır. Civciv karmalarında gelişmeyi hızlandırıcı bir etkisi vardır.
Yağsız sütten elde edilen süt tozu, buzağıların süt ikame yemlerinde % 50-85 oranında katılır. Tavuk yemlerine % 3 oranında katılır.
Peynir suyu
Peynir üretiminden sonra elde edilen peynir suları, taze olarak veya kurutularak hayvan yemlerine karıştırılır. Özellikle mineral maddelerce zengin olan peynir suları, % 6-7 kuru madde içerir. Hayvan yemlerinin üzerine serpilerek değerlendirilen peynir suları, buzağı beslemesinde ilk 6 aydan sonra kullanılır.