Viyana; vals, klasik müzik, çeşit çeşit turtalar ve tabii ki bizden arta kalan kahve. Viyana kentini ziyaret eden her turistin kentin alışkanlıklarına dair aklında kalan şeyler bunlar, tabi ki mimari ve müzelerde var. Peki, bu kadar mı? Bu kenti aslında bunlardan daha başka bir şey ile de anlatabiliriz ve bu konu hakkında konuşabilmek için meraklısı ya da uzmanı olmaya dahi gerek yoktur. Kendi kulaklarımla Viyana-İstanbul uçak yolculuklarımda, farklı seferlerde farklı insanlardan duyduğum sözler bu konuda ne kadar haklı olduğumu hep ortaya koymuştur. Muhakkak birileri kentin ulaşım sistemiyle tramvaylarının güzelliğinden söz ederler ve bu benim içimde hep “belki bu insanlar ülkemde tramvay konusunda bir uyanışın parçası olurlar” ümidini doğurur.
Viyana için tramvaylar vazgeçilmez olarak görülmektedir, Viyanalılar tramvaylarını sadece araçları ya da işletmesi ile değil, kullanılmayan rayları ile dahi kabul etmişlerdir. Bu onlar için sadece bir toplu taşıma aracı değil, zaman zaman kullandığımız “Tramvaylar kent mobilyasıdır” tabirinden öte, sanki kentin doğal bir parçasıdır. Tabi bunun nedenlerinin en başında Avrupa’nın diğer başkentlerinde yaşandığı gibi tramvay hatlarının kaldırılmış olmaması geliyor olabilir. 1865 yılında atlı tramvaylar ile başlayan kentin tramvay tarihçesi sürekli yeni zaman noktaları ile gelişerek devam ediyor, 1922 den itibaren tamamı elektrikli olarak işletilen tramvay şebekesi ile ilgili en ciddi karar 2. Dünya savaşından sonraki dönemde alınmıştır. Savaş sonrası galipler üzerindeki Amerikan etkisi ile Avrupa ülkelerinde tramvay hatlarında iptaller ve azaltmalar başlamıştır, Viyana’ da ise ilk başlarda birkaç hatta iptaller yapılsa da yönetim radikal bir karar ile yeni hatların kurulması ve tramvay şebekesinin geliştirilmesi kararını alarak cesur bir adım atmıştır. İşte bu sebeple bugün Viyanalılar tarafından eski araçların küçük zillerinden çıkan ses nedeni ile “Bim” olarak adlandırdıkları tramvaylar halen dimdik ayaktadır. İşte bu sebeple Viyana kenti dünyanın en uzun beşinci tramvay şebekesine sahip kentidir, işte bu sebepten Dünyanın en büyük “Tramvay Müzesi” bu kentte yer almaktadır.
Eğer yolunuz bu kente düşerse muhakkak bir yerden bir yere gitmek için tramvayları kullanacaksınız ama sakın şu yeni ULF (ultra low floor) lere aldanmayın, tabii ki onlar ile de yolculuk edeceksiniz ama asla eskileri ile aynı tadı vermezler. Nedense tramvayları kadın gibi tanımlamayı seviyorum, bu kentin eski araçları da kıvrımlı hatları ile yeni oldukları yıllardaki kadınların estetiğine sahipler, şimdi yerlerini yine zamanın estetiği olan sıfır bedene benzeyen ve “tasarımımı Ferrari yaptı” diyerek marka ile övünen tahta gibi bu genç kızlara bırakacaklar. 🙂 Bana sorarsanız siz ne yapın edin bu eski topraklar ile bir yolculuk edin, onların tekerlek cıyırtılarını duyun, toz, ahşap ve bazen de yağ kokan yolcu kabinlerini teneffüs edin ve her daim kirli görünen ahşap çerçevelerine usulca bir göz gezdirin, hadi dokunun nasıl olsa artık mahkeme kararı ile “popo klaptchen” suç sayılmıyor 🙂 Nerede bu bahsettiklerim nerede yeni nazlı kızların plastik kokuları ve silikonla tutturulmuş camları.
Neyse bu kadarda yüklenmeyelim yeni tramvaylarımıza. Onlar da bu şehrin kahrını çekmek için geldiler, tabii ki biliyorlardı bu kentin uzun caddelerinde ve dar sokaklarında sürteceklerini ve tabii ki biliyorlardı kar, kış, fırtına dinlemeden nerede ise 20 saat çalışacaklarını. Ama belki de ummamışlardı, kentin eski kent ve Viyanalıların eski Viyanalılar olmadığını. Bir kentte yaşamak insanı o kentli yapmaya yetmiyor maalesef, ben bu acı tecrübeyi İstanbul’da bolca yaşamıştım, benim için çokta garip değildi insanların kendisine hizmet eden bir şeye zarar vermesi. Hatta açıkça söylemeliyim ki burada yapılanların yarısı bile yapılmıyor İstanbul’da. Bahsettiğim sprey boya yapan gençler ya da çakı ile kalp kazıyanlar değil, bahsettiğim ahlaksız kahkahaları ile tramvay kapılarını tekmeleyen, gece saklandıkları köşelerden havalı silahlar ile tramvay camlarına bilye atan, evinde ayağını üst üste koyamazken tramvayda tavana dayayan ve her türlü hacetini gidermek için fırsat kollayan müsvetteler. Ne müsvettesi derseniz benim insan demeye dilim varmıyor. İşte bunu bilemezdi ULF ler, onlara hep “Viyana sizin için çok güzel, orada çok arkadaşınız olacak, Viyanalılar size çok iyi davranacak” diyerek kandırmışlar, kandırmışlar ki onların tekerlek gıcırtısı sanki ağlar, isyan eder gibi geliyor kulaklarıma.
Detayını “Kayıp Müzenin Kayıp Tramvayları” yazımda anlattığım İstanbul’ da bir eski tramvay aracı arama çalışmam vardı, o arayışın sonunda bulamadıklarım beni çok üzmüştü. İstemiştim ki; onlardan birinin içine binebileyim, çürükte olsa, yıkık dökük, harapta olsa bineyim. Maalesef bu sadece bir hayalmiş, ama hayalini kurmak bile güzeldi. Viyana’ da bu hayal bir nevi gerçek oldu, o kadar gerçek ki içine binip gezmeniz dahi mümkün ama bunun mümkün olduğunu görmek benim yaşadığım hüsranın acısını azaltmadı aksine arttırdı. İki kent düşünün aynı yıllarda tramvay hatları inşa etmiş, aynı yıllarda elektrikli sisteme geçmiş, 1950 lere kadar nerede ise aynı sayıda tramvay hattı işletmiş. Birisi sanki dünden razı gibi nefret edercesine söküp atmış tramvaylarını, diğer kent ise aynı yıllarda sök diyenlere inat hayır demeyi becerebilmiş.
Benim yaşıtlarım için “tramvay” zaten yoktan ibaretti, çokta garipsemedik tren kapılarında yolculuğu ya da camlarına taş atılmasını ama Viyana ve Viyanalılar garipsiyorlar. Kısaca ULF diye seslendiğimiz yeni kızlarımız da kendilerine yapılan muameleyi görünce eminim ki iç geçiriyorlardır “keşke bizde şu kocakarılar gibi 50 yıl önce bu kenti yaşasaydık” diye. Havasından mı suyundan mı bilemem ama Viyana çevresindeki tüm büyük kentlerde tramvaylar hala vardır ve umarım uzun yıllar da olurlar. Bir gün olur da yolunuz orta Avrupa’ya düşerse şöyle bir Budapeşte, Bratislava, Viyana, Prag turu atın, tramvay sevenler için 4 element diyeyim size varın gerisini siz hayal edin 🙂