Mahmut, bir gün hırdavat dükkanında alışveriş yaparken, silahlı bir hırsız içeri girer. Hırsız, gümüş bir silah çıkartıp, bütün parayı çalar. Sonrasında, o anda aklına gelmişçesine, kasanın yanındaki hesap makinasını ve bir çekici alır ve omuz çantasına tıkıştırıp, dükkanı terk eder. Olay yerine anında polis çağırılır; ancak Mahmut polisi beklerken, olaya tanıklık eden bir diğer kişi olan Merve ile sohbet ederler. Merve, Mahmut’a hırsızın kaçmadan önce hesap makinasını ve bir tornavida çaldığını gördüğünü söyler. Polis gelip de Mahmut’u sorguya çektiklerinde, Mahmut gördüğü her şeyi müthiş bir detayla anlatır: Gümüş silahı, adamın tipini, çaldığı parayı ve hesap makinasını.
Polis, çalındığını duydukları bir diğer aletle ilgili sorar:
“Çaldığı bir çekiç miydi, bir tornavida mı?”
Mahmut cevaplar: “Tornavida.”
Bu nasıl olur? Mahmut, çok bariz bir şekilde olayı görmüştür. Neden çekiç değil de, tornavida olduğuna kanaat getirmiştir? Bunun 4 açıklaması olabilir:
Aslında en başından, bir çekiç çalındığını görmemiş olabilir. Sadece Merve’den bir tornavidanın çalındığını duyduğu için bunu söylemiş olabilir.
Hem çekiç hem de tornavida çalınmış olabileceğini hatırlıyor olabilir; ancak Merve, tornavida dediği için o da Merve’nin hafızasına kendisininkinden daha çok güvenmiş olabilir.
Hem çekicin çalındığını görmemiş, hem de Merve’nin tornavida çalındığını söylediğini tam olarak duymamış olabilir; ama polis ona iki seçenek sunduğunda, o ikisinden birisini rastgele seçmiş olabilir.
Aslında bir çekicin çalındığını gerçekten de görmüş olabilir; ancak Merve bir tornavidadan bahsettiğinde, sahip olduğu anı değişmiş, baskılanmış veya bozulmuş olabilir.
Bunların her biri olasıdır ve aynı hırsızlık 4 defa yaşansa, Mahmut’un yerinde olan 4 farklı kişi, bu 4 farklı nedenle de “tornavida” cevabını vermiş olabilir. Yani bireyler, tamamen farklı bilişsel süreçlerden geçerek, birebir aynı sonuca varabilirler. Ancak bizi bu yazıda ilgilendiren, dördüncü olasılıktır. Buna, hatalı bilgi etkisi adı verilir.