This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
https://tr.scribd.com/doc/117395473/iskender-Pala-Iki-Dirhem-Bir-Cekirdek
10/14/2013
text
original
Tarayan Süleyman Yüksel www.suleymanyuksel.com
Düzenleyen Ömer Arslan E-Yayın: ayraç sanal yayın Ocak, 2008 http://ayrac.org firstname.lastname@example.org
2
İSKENDER PALA 1958, Uşak doğumlu. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakülte-si'ni bitirdi (1979). Divan edebiyatı dalında doktor (1983), doçent (1993) ve profesör (1998) oldu. Edebiyat araştırm acısı olarak çeşitli ansiklopedi ve dergilerde bilimsel ve edebî makaleler yayınladı. Ortaokul ve liseler için ders kitapları yazdı. Türk Silahlı Kuvvetleri'nde çalıştığı yıllarda Osmanlı deniz tarihiyle ilgili araştırmalarda bulundu ve bir kısmını kitaplaştırdı. Özellikle divan edebiyatı sahasındaki çalışmalarıyla dikkat çekti. Divan edebiyatının halk kitleler ince anlaşılabilmesi için klâsik şiirden ilham alan makaleler, denemeler, hikâyeler ve gaz ete yazıları yazdı. Düzenlediği divan edebiyatı seminerleri ve konferansları, kalabalık dinl eyici kitleleri tarafından takip edildi. "Divan Şiirini Sevdiren Adam" olarak tanınan İskender Pala, Türkiye Yazarlar Birliği Dil Ödülü'nü (1989), AKDTYK Türk Dil Kurumu Ödülü'nü (1990), Türkiye Yazarlar Birliği İnceleme Ödülü'nü (1996), Kayseri Aydınlar Ocağı Yılın Fikir Adamı Ödülü'nü (2001) aldı. Hemşehrileri tarafından "Uşak Halk Kahramanı" seçildi. Babil'de Ölüm İstanbul'da Aşk adlı romanı Türk Eğitim-Sen, Türkiye Yazarlar Birliği, Polis Akademisi ve Emniyet Teşkil atı ile değişik öğretim kurumlarınca yılın romanı (2003) seçildi. Halen, İstanbul Büyükş ehir Belediyesi Kültürel ve Sosyal İşler Daire Başkanı ve İstanbul Kültür Üniversitesi öğr etim üyesidir. www. iskenderpala.net
3
L&M Yayınları 12.kapiyayinlari. Kapı Yayınları ISBN: 975–8950–37–1 Yayın Yönetmeni: Cahit Akın Kapak Tasarımı: Utku Lomlu Dizgi: Bahar Kuru © 2000.İki Dirhem Bir Çekirdek İskender Pala Kapı Yayınları 28 İskender Pala Bütün Eserleri 21 İki Dirhem Bir Çekirdek İskender Pala 1–5. Alfa Yayın Grubu'nun tescilli markasıdır. 4 . İskender Pala 2004. Kapı Yayınları 16. Basım: Kasım 2004. Kapı Yayınları 17. Basım: Mayıs 2005. Ticarethane Sokak No: 53 Cağaloğlu / İstanbul Tel: (212) 511 5303 Faks: (212) 519 3300 Kapı Yayınları.com Baskı ve Cilt Melisa Matbaacılık Çiftehavuzlar Yolu Acar Sanayi Sitesi No: 8 Bayrampaşa / İstanbul Tel: (212) 674 9723 Fax: (212) 674 9729 Genel Dağıtım Alia Basım Yayım Dağıtım Ltd. Basım: 2000–2002. Basım: 2002–2004. ŞU. Kapı Yayınları Ticarethane Sokak No: 53 Cağaloğlu / İstanbul Tel: (212) 513 3420–21 Faks: (212) 512 3376 e-posta: bilgi@kapiyayinlari. Basım: Eylül 2005. Bu kitabın yayın hakları Kapı Yayınları'na aittir. BKY Yayınları 6–11.com www.
Afyonu Patlamak Ağz(ın)a Tükürmek Ağzından Baklayı Çıkarmak Ahfeş'in Keçisi Ali Cengiz Oyunu Ali Kıran Baş Kesen Alkış Okumak (Alkış Tutmak) Altı Kaval Üstü Şeşhane Altından Çapanoğlu Çıkıyor Arafat'ta Soyunmuş Hacıya Dönmek Aslına Huuu.. Ateş Pahası Atı Alan Üsküdar'ı Geçti Avcunu Yalamak Bağdat Gibi Diyar Olmaz Balta Asmak Balık Kavağa Çıkınca Bam Teline Basmak Bel Bağlamak Bulgurlu'ya Gelin Gitmek Burnundan Fitil Fitil Gel(dir)mek Cemaziyülevvelini Bilmek Ceza-yı Sinimmar Çadırını Başına Yıkmak Çam Devirmek Çizmeyi Aşmak Dalkavuğunu Bulmak Defin Kulağını Çınlatmak Demokles'in Kılıcı Diş Bilemek Dokuz Doğurmak Dolap Çevirmek Edep Ya Hu! Elçi Peşrevi Eli Kulağında Eski Çamlar Bardak Oldu Eski Kulağı Kesiklerden Eşref Saat Eyyam Reisi Fertiği Çekmek Gemi Maymunu Gibi Goygoyculuk Yapmak Gözden Sürmeyi Çekmek Hacı Mandal Mührü Halep Oradaysa. Nesline Huuu!..İÇİNDEKİLER 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 Sunuş Abayı Yakmak Adın Deftere Geçti!... Arşın Burada! Hapı Yutmak 5 .
Hem Fodul Hem Kemankeş.49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 Hem Kel. Öldürür müsün? Pabucu Dama Atılmak Pösteki Say(dır)mak Püf Noktası Rahmet Okutmak Sabır (Çanağı) Taştı Saman Altından Su Yürütmek Sarı Çizmeli Mehmet Ağa Sebilhane Bardağı Sırra Kadem Basmak Şeb-i Yelda Tası Tarağı Topla(t)mak Tazıya Muska Yazmak Tekeden Teleme Çalmak Temize Havale Etmek Toprağı Bol Olmak Turnayı Gözünden Vurmak Vermeyince Mabut Ye Mehmet Ye! Yok Devenin Başı Yolunacak Kaz Zerdeyle Zırva 6 . Hem Çilekeş Hoşafın Yağı Kesilmek İki Dirhem Bir Çekirdek İpe Un Sermek İpin Ucu İpsiz Sapsız Kabak Başında Patlamak Kabak Tadı Vermek Kalıbı Dinlendirmek Karakuşî Hüküm Karaman'ın Koyunu Kaş Yaparken Göz Çıkarmak Kaşık Düşmanı Keçileri Kaçırmak Kırk Yıllık Kani. Olur mu Yani Kırkından Sonra Saza Başlamak Kös Dinlemek Küpünü Doldurmak Lâf ü Güzaf Lâfla Peynir Gemisi Yürütmek Lahanacı .Bamyacı Matrak Geçmek Maval Okumak Molla Kasım Muhavere-i Tebabüliye Musul Çeşmesinden Su İçmek Münasebetsiz Mehmet Efendi Mürekkep Yalamak Ölür müsün.
bu konuda daha geniş araştırma yapacaklar için bu küçük kitap. Okuyucularımdan bu konuda çok sayıda mektup ve takdir aldığımı iftiharla söylemeliyim. gerekli yardımı da öğrencilerim A. oysa deyimler. halk kültürü araştırmaları vs. letayifnameler. bu konuda iki kitaptan daha yararlandık. Bazı kişilerle ilg ili anılar ve hikâyeler. elinizdeki kitabın oluşmasına vesile oldu. dilin bünyesinde en sık rastlanılanlar ise deyimlerdir. Atasözleri. deyimlerin ortaya çıkış nedenleri aras ında ön sıraları paylaşırlar. genellikle bir öyküye. İki ya da daha fazla kelimeden meydana gelen ve kelimelerin öz anlamları dışında bir anlam ifade eden söz gruplarına deyim denir. uzun zamanların tecrübeleri sonucu ulaşılan doğruların veciz ifades idir. deyimlerin hikâyelerini buldukça topluyordum. bazen da hiç ummadığınız bir el yazması sayfasında bir deyimin ortaya çıkış hikâyesiyle karşılaşmak mümkündür. Eroğlu'ndan aldık. bilmece ve tekerlemeler. bunun yerine yalnızca özel bir durum karşısında doğru kabul edilir ve öylece kullan ılırlar. Çalışmamızın asıl önemli yanı ise Osmanlı harfli kaynaklarda rastlayıp derlediğimiz deyimleri de ihtiva etmesidir. Oysa "et tırnak olmak" dersek bazı durumlar için geçerli olan bir deyimi ifade ederiz. Eskiler buna tabir derlerdi. Bu sayede düşüncelerin ve olayların muhataba daha etkili biç imde yansıtıldığı bir gerçektir. Bazen rasgele bir sayfada. vs. Dilin bünyesinde kalıplaşmış ve kökleşmiş olarak değişmeden kullanılan deyimler. ama dilimizin kültüre yansıyan yüzüne bir renk katacağı kesindir. Hemen hepsi. oldukça meşakkatli bir iştir.SUNUŞ Anlatımı güzelleştirmek. Şenyurt ve E. A. dua ve temenni cümlecikleri. Yıllardır. Bunları bir kitapta toplama cesaretini okuyucularımızın takdir ve teşviklerinden. Deyimlerimizin ortaya çıkış hikâyelerini bilmek. savunulan fikir ve düşünceyi daha etkili kılmak üzere her dilde kalıplaşmış bazı sözler bulunur. bu bir atasözüdür. tarih sözlükleri. tarihten alınmış olaylar. konuşurken bize ne kazandırır bilmem. bir efsane veya vak'aya dayanır. 7 . Umarız. "Garip kuşun yuvasını Allah yapar" dediğimiz vakit de genel bir doğruyu anlatmış oluruz. Bu bakımdan deyimlerin kaynaklarını arayıp bulmak. Bu tür kalıplaşmış sözler arasında... Deyimler. Demir. genellikle. folklor periyodikleri. hep deyimleri perakende biçimde bulabileceğimiz eserlerdir. "Et tırnaktan ayrılmaz" dediğimizde her durumda kesin bir doğruyu anlatmış oluruz. bir başlangıç olur. eski ansiklopedik eserler. hiç şüphe yok ki anlat ıma canlılık ve güç katarlar. Elinizdeki çalışmada yer alıp da atasözü gibi görünen deyimler bu türdendir. Nitekim kurallı bir cümle niteliği gösteren deyimler de vardır ve bunlar atasözlerine benz ese de anlatımda deyim görevi yaparlar. Böylece toplam 99 adet deyimin hikâyesine ulaştık. bilimsel araştırmalar. muhtelif elyazması kitap ve mecmualar. Atasözleri. sövgü ve ilençler. "Atı alan Üsküdar'ı geçti" dediğimiz vakit özel bir durumu. bu hikâyeleri topluca bulabilecekleri bir kaynak soruyorlardı. Biz. Sonra bunları Zaman gazetesind eki sütunumda peyderpey yazdım. Okuyucuya ilginç gelen bu tür hikâyelerin topluca bulunabileceği bir kaynak ihtiyacıdır ki. Her iki çalışma da maalesef bugün artık kitapçı vitrinlerinde yer almamaktadır. durub-ı emsal ve tarihî fıkra derlemeleri. atasözleri gibi her durumda kesin doğru olmayabilir ve genel kural niteliği taş ımaz. tezkireler. Bunlardan biri Osman Çizmeciler'e (Ünlü Deyimler ve Öyküleri). bazen bir dip notta. vb. Osmanlı tarihleri. diğeri de Yusuf Ziya Bahadınlı'ya (Dey imlerimiz ve Kaynakları) aitti.
dövme yünden değişik kalınlıklarda yapılan bir tür kumaşın adı olup genellikle beyaz renkte imal edilir. aba denilince genellikle dervişl erin giydiği hırka anlaşılır. Sanırız. coştukça anlatmış. Diğeri de üçüncü -kişiler için kullanılan "Abacı kebeci. çula çaputa ehemmiyet vermeyen kişilere özgü anlayışın ifadesi olup gönül zenginliğini anlatır. Aba vakti yaba. tutulmak. böylece hem iktisat yapılır. Bu deyim mecazen "birisine âşık olmak. bu neci (Abacı. yaba vakti aba (olmaz): Her işe uygun bir araç veya yol yordam mevcuttur. Alaca abalı: Hırkası yamalıklarla dolu olacak kadar fakir. taşa toprağa. harmanda ekin savurmaya yarayan dört çatallı tırmık çeşidi olup aba giymiş bir insan tarafından kullanılması zordur. (Yaba. yün abalarına bürünmüş dervişler dershanede halka olup şeyh efendiyi dinlemeye başlamışlar. meşrebince yaşamak için başkalarının ayıplam alarını hiçe sayan. yakasız ve yensiz dikilen abanın özelliği. Abası kırk yerinden yamalı: Yırtık pırtık giyecek kadar fakir. Dervişler arasında birilerinin aşkının büyüklüğünden bahsedilecekse eskiden. Zeyl: Aba ile alâkalı olarak üç deyim daha kaldı. Bu cins kumaşın kullanıldığı pek çok yer olmakla beraber. büyükçe bir dershane. Bunun birinci sebebi. oduna tahtaya. Vücudun tamamını örtecek kadar geniş ve uzun. aba hakkında dilimize pek çok deyim ve atasözü kazandırm ıştır. ortada şadırvanı olan bir avlu ve avluyu çevreleyen derviş hücreleri. Başını abaya çekmek: (Mecazen) Ölmek. Aba da bir kaba da bir giyene (Güzel de bir çirkin de bir sevene): İnandığı şey adına her şeyi hoş gören. kebeci. Bir abam var atarım. Buradan yola çıkarak atasözünden mecazen. ambar. iş zamanı iş anlayışı çıkartılabilir. İşte böyle bir kış gecesinde. bulunduğu bilinmektedir. nerde olsa yatarım: Gezginci dervişlerin hâlini anlatan bu söz. kimsesiz. Şimdi gelelim abayı yakmaya. Abaya bürünmek: Tasavvuf yoluna girmek. ibadet zamanı ibadet. ikincisi de yaba sallarken abaya dolaşmasıdır. hem de uzun saatler mürşitten istifade ortamı oluşturulurdu. Efendi hazretleri. anlattıkça coşturmuş 8 . harman mevsiminin çok sıcak olması.1 ABAYI YAKMAK Aba. Abanın tekke mensupları ve tasavvuf ehli olanlar yanında diğer insanlar tarafından da kullanılan bir giyecek olması. (muş diye rivayet olunuyor!) Aba yeninden yıldız gösterir: Maddî zenginlik veya manevî kudret ile dileyeni muradına erdirecek kudrete sahip kişileri anlatır. mutfak. Abacı: (Mecazen) Hazıra konmayı seven. Tam da zamanımızı anlatıyorlar: Birincis ini "Vur abalıya!" diye kullanıyorlar. gönül vermek" gibi anlamlar ihtiva eder.) Abanın kadri yağmurda bilinir: Aba insanı yağmurdan koruduğu gibi abaya bürünen ins anlar da belâ yağmurlarından korunur. Kaba (kebe) yerine aba giymek: Tasavvuf yoluna girmek. bedavacı. düğmesiz olup kuşak ile kullanılmasıdır. Eski tekkelerin mimarî kompleksi içinde bir mescit (veya cami). kiler. bunu izaha hacet yoktur. Siyah renklisine ise kebe denir. Abalı: Fakir. Bilhassa kış aylarında dershanenin ocağı harlı ateşle yakılarak dervişanın burada toplanmaları sağlanır. vs. sen neci?)" sözüdür. ince eleyip sık dokumayan. İkincisine "Aba altından sopa göstermek" diyorlar ki derviş geçinme iddiasında iken dervişliğe yakışmayan işler yapmaktan kinaye olarak “çok masum gibi görünüp de zorbalığa soyunma”yı karşılıyor. "Ooo! Abası hayli yanıktır!" gibi ifadeler kullanılırmış.
Konuşulan veya yapılan şeye uygun karşılık verilmeyen. Tabiî iki kat kâğıda sarılan macun.. Osman Çizmeciler'in Ünlü Deyimler ve Öyküleri (İstanbul 1989) adlı çalışmasından naklen (s.. dumanı fark edip bu müridini ikaz ile yanmaktan kurtarıyor ve arkadaşları arasında mahcup olmasın diye onu diğerlerine "gerçek Hak âşıkı" olarak tanıtıyor. 20) anlatalım: Tarihimizdeki ilk istatistik Tanzimat yıllarında yapılmış. Adam sabahtan beri bir işe yaramadan yalnızca semiren eşeğine bakmış. Eskiden sıtma. Terbiyesi elvermeyenler için ağır küfürler yerine kullanılan ağza tükürmenin aslı birtakım hurafelere dayanır. Köylünün biri. hak etmediği halde bir makamın yetkilerini kullanarak üst perdeden konuşan yahut önemsiz bir başarısı üzerine "bir yumurta bin bir gıdgıdak" ortalığı velveleye verenler hakkında söylenen bir deyim vardır: Anır eşeğim anır. boşa geçen gününün acısıyla çık ışmış: — Anır eşeğim anır.. Dilimizde. birkaç saat sonra.ve dervişler kendilerinden geçecek derecelere gelmişler. cinci hocaların veya sözde ermişlerin kapısında birikmesine sebep olmaktadır.. mide öz suyunda eriyince macun midede dağılır ve birkaç saatliğine keyif devam edermiş. Ancak bu planın yolunda gitmediği. 3 AFYONU PATLAMAK Eski tiryakiler. Ancak o yıllarda. için birtakım cahil hocalara gidilip nefes ettirilirdi. Şimdi argo lisanda kullanılan "abayı yakmak" deyimi. Eskiden hastalara nefes eden kişiler hiç olmazsa birkaç dua ile içinde "şifa" sözü geçen ayetleri 9 .. Tıbbın gelişmediği ve din istismarının alıp yürüdüğü zamanlardan kalan bu alışkanlık hâlâ. Deyimin ilginç bir hikâyesi var.!" gibi kullanımlara rastlamışsınızdır. akın akın falcıların. aklî dengesini yitiren kişiler. Nihayet şeyh efendi. vs. üç kat kâğıtlara sarmayı da ihmal etmezlermiş. Bu sırada. bakmış ve sayım sebebiyle yapamadığı işlerinin. anlama ve algılamada geciken durumlarda "Daha afyonu patlamadı galiba!" gibi cümleler söylenmesi bundandır. memurlar gittikten sonra ahırdaki eşeğinin durmadan anırdığını görmüş. afyonun kâğıdının zor parelendiği yahut kana karışması geciktiği durumlarda tiryaki krizlere girer ve dış dünyadan âdeta kopar.. 2 ADIN DEFTERE GEÇTİ!. adın deftere geçti. yetkililer düşünüp taşınmışlar ve yumuşak geçiş için öncelikle köylerde bir hayvan sayımı yapmayı uygun bulmuşlar. iki. sayımın ve say ılmanın faydasını anlamayan insanlara istatistiği izah etmek çok zor olduğundan. ateşli hastalıklar." veya "(Ben onun) ağzına tükürürüm. Ancak her bir macunu sırasıyla bir. 4 AĞZ(IN)A TÜKÜRMEK Argo sözler arasında "Ağzına tükürdüğümün. Böylece kâğıt. dışındakinin sıcağını bastırmış durumda. sayım bittikten. İçindeki ateş. ocağa sırtı dönük derv işlerden birisinin abasına ateş sıçrayıp dumanı tütmeye başlamışsa da dervişin sıcaklığı hissettiği yok!.. "Pir aşkına Yâr aşkına (Allah aşkına)!" yanmaya devam ediyor. Afyonu patlayıp kana karışasıya kadar farklı tepkiler verir. üç kat kâğıda sarılı macun da onu takiben kana karışınca tiryaki iftara kadar rahat etmiş oluverir. işte o hadisenin yadigârıdır. binlerce saf insanın. ramazanda afyonu macun haline getirir ve mercimek büyüklüğünde toplar yapıp her sahurda iki üç tane yutarlarmış. ellerde çıkan siğiller. Adın deftere geçti!.
Peygamber'e kadar uzandığına inanılır ve hatta bazı hastalıklara okuyan. Gök bilimleriyle yakından ilgilenen Mezopotamya toplumu Keldanilerin. Molla Camî’nin meclisinde. bir tür icazetname ve mezuniyettir ki artık o kişinin de okuduğu hastayı iyileştirebileceği yahut muskalarının şifa olacağına inanılır. bir üstünlük mücad elesi vardır. falcılıkla geleceği öğrenmeye çalışmak gibi hastalıkları da ilâçlar yerine tılsımlar ile tedavi etme yöntemleri var imiş. Her ikisinde de illiyet. kurutulmuş baklanın zor ıslanması ve zor yumuşamasıyla ilgilidir. tükürenin yetkilerini kullanabilir. öyle değil! Bence Hızır aleyhisselâm bu şiirleri senin yazdığını görünce yüz üne tükürmek istemiş. Böylece ağzına tükürülen kişi. Tarikata ait bir töreyi yapmak. Muska ve nefesin tarihine bakıldığında ta Keldanilere kadar bu tür istismarların olageldiği görülmektedir. vs. Eski tekkelerin eşikleri. yazar. rakamlar. adamın. Tabii bunun karşılığında ağza tükürene dünyalık bir şeyler de takdim edilmesi gelenektendir. bir etkinlikte bulunmak ve hastalığa okumak için izin almaya "el almak". Kurutulmuş baklanın ağza alındığında ıslanıp yumuşaması uzun bir süreyi ilzam eder. Müb arek ağzının tükürüğünden bir parça benim ağzıma tühledi. dün gece rüyamda şiirler yazıyordum ki Hızır aleyhisselâmı gördüm. Ağza tükürmenin yalnızca hasta okumağa özgü bir gelenek olmadığını şu hikâyeden de anlamak mümkündür: Vaktiyle. bunun karşılığına da "el vermek" denir. ama o sırada ağzın açık olduğundan. İslâmiyet’in bunu menetmiş olmasına rağmen kolay geçim yolu arayan birtakım cahil hocalar. kurşun döken. onun halifesi veya vekili gibi icraatta bulunabilir. şekiller. şiirlerinde keramet sezilmesi için böyle söylediğini ve güya Hızır'ın feyiz verici nefesine mazhar olduğuna dair yalancı şöhret peşinde koştuğunu anlayıp cev abı yapıştırmış: — Be ahmak. El almak deyimi tasavvufta herhangi bir mürşide intisap etmeyi karşılar. tıls ımlar. Sır saklama ve dilini tutma konusunda kendisine itimat edilemeyen kişiler için "Ağzında bakla ıslanmaz" deyiminin kullanılması bu yüzd 10 . tuuuu. demiş. Bu. bu sebeple çok aşınmış olsa gerektir. söz konusu meselede ağzına tükürülenden daha usta olduğunu veya olabileceğini ima etmeye çalışmakta. — Üstat. tılsım yapan yaşlı kadınlar "Tuu. bu tür tedavi yollarında mahir olduklarını söyleyerek yine kendileri gibi cahil ve üstelik de çaresiz insanları istismar etmiş. el benim elim değil Fatma anamızın elleri" diyerek hasta üzerine (çocukların da ağzına) tükürürler. El veren kişi kendisi de bir mürşitten el aldığı için bu silsilenin ta Hz. tükürük suratına geleceği yerde ağzına girmiş!. "Bu konuda ben onun ağzına tükürürüm!" diyerek de bir nevi tehdit savurmaktadır.. Molla Camî. Bebek yahut küçük çocukların. İşte bu tür hocaların muska yazabilmeleri ve okuyarak nefes edebilmeleri için bir üstattan el almaları yani sembolik olarak "Tu tu tuu!" diyerek ağızlarına tükürtmeleri ger ekir. Birisinin ağzına tükürdüğünü veya tükürmek istediğini "ağzına tükürdüğüm" veya "ağzına tüküreyim" gibi basmakalıp deyimlerle ifade eden kişi. Şimdiki muskaların içinde ne yazılı olduğunu hocanın kendisi bile bilmemekt edir. güya onlara şifa dağıtm ışlardır. manevî itibarına ve ermişliğine inanılan kişilere götürülerek ağızlarına tükürtülmesi ve ardından da ileride o kişi gibi ulu bir zat olmaları için dua istenmesi yakın zamanlara kadar geçerli olan Anadolu âdetlerinden biriydi. saçma sapan şiirler yazan bir şair. 5 AĞZINDAN BAKLAYI ÇIKARMAK Türkçede bakla ile alâkalı iki deyim vardır. tuu.okurlar ve Kur'an'ın şifa olmasından medet umarak kendilerince bir kâğıda ayetler. bunları üçgen biçiminde kıvırıp muska diye hastalara verirlermiş. Bütün bunlardan anlaşılan o ki argodaki ağzına tükürmek deyiminde.
Bunlara okuyup üfledikten sonra yeni dervişe dönüp tembih etmiş: — Şimdi bu bakla tanelerini al. Sığınacak bir saçak altı da yoktur. der. sen de küfretme isteğini hatırlayıp o anda söyleyeceğin küfürden vazgeçeceksin. ancak içlerinden birinin adı. — Ulan derviş. adamın niyeti halis. birkaç dakika daha bekleseniz. elbette bir şey var. Bir ara evin kapıs ına varıp kızın ne istediğini sormak geçer içinden ve tam kapıya yöneleceği sırada kız tekrar pencerede görünür ve — Şeyh efendi.. Yumurtaları tavuğun altına koyarken bir kavuklunun tepesine bakıl ırsa. küfürbaz derviş kendi kendine söylenmeye başl amıştır. Nihayet pencere üçüncü kez açılır ve kız seslenir: — Gidebilirsiniz artık!. cebinden çık ardığın yeni bir baklayı dilinin altına yerleştirirsin. matbahtan bir avuç bakla tanesi getirtmiş. Zamanla. Süleyman. Yağmurlu bir günde şeyh ile derviş bir sokaktan geçerlerken bir evin penceresi hızla açılır ve gençten bir kız çocuğu başını uzatarak. der kız. baklayı ağzından çıkarmaktır. Yani duyduğu bir sırrı hemen başkasına anlatır. Güneşe ve ışığa aşırı duyarlılık sebebiyle ortaya çıkan bu hastalığa yakalananlar gözlerini kısarak bakmak zorunda kalırlar. diğerlerini cebine koy. 6 AHFEŞ'İN KEÇİSİ Ahfeş. Ahfeş kelimesi aslında tropikal iklimlerde görülen bir tür göz hastalığının adıdır. Mesade. Şeyh efendi bakmış. Ahfeşlerin gözleri 11 . bu da ciltlerinde bozulmalara sebep olurmuş. onu yanından ayırmamaktadır.. O sırada. deyip pencereyi kapatır. demlenesiye kadar yahut bir bakl anın ıslanacağı müddet kadar olsun beklemez demeye gelir. Baklayla ilgili diğer deyim. Soluğu bir tekkede almış ve durumu tekkenin şeyhine anlatıp sırf bu huyundan vazgeçmek için dervişliğe soyunmaya geldiğini söylemiş.endir. illa yağmur sicim gibi yağmaktadır. Şeyh içinden "La havle" çekse de denileni yapmamak tarikat adabına mugayir olduğundan biraz daha beklemeyi göze alır. biraz durur musun. bu çal ışmalarından dolayı değil. Deyimin hikâyesi şöyle: Vaktiyle. Konuşmak ist ediğin vakit bakla diline takılacak. çok küfürbaz bir adam yaşarmış. çıkar ağzından baklayı!. Adamcık. Deyim. — Şeyh efendi. kendisine yakıştırılan küfürbazlık şöhretine tahammül edemez olmuş. Annem sizi geçerken gördü de yumurtaları kul uçkaya koydu. bizimkiler de iliklerine kadar ıslanmaktadırlar. Tavuklarımızı kul uçkaya yatırıyorduk. Bu arada şeyh efendi de bir yere gidince.. Şeyh efendi merak eder ve sorar: — İyi de evlâdım bir şey yok ise bizi niçin beklettin? — Efendim. der. Bakla ağzında ıslanıp da erimeye başlayacak olursa. Münasebetsizliğin bu derecesi üzerine şeyh efendi. geri çevirmek olmaz. horoz çıkarmış.. Ebül-Hattab Abdülhamit ve Ali b. sizi sebepsiz bekletmiş değiliz. içimizden geçtiği halde mekân ve zaman müsait olmadığı için nezaket veya siyaseten söyle(ye)mediğimiz şeyler için birisinin bizi ikazı zımnında "Çıkar ağzından (dilinin altından) baklayı" demesine işar ettir. çalışma sisteminden dolayı ibretle anıla gelmiştir. Üstelik niçin durd urulduğunu henüz bilmemektedir ve kız da pencereden kaybolmuştur. Şeyh efendi söyleneni yapar. Birini dilinin altına. Yağmurun şiddeti gittikçe artmakta. şeyhinin dediği gibi tekkede kalıp kendini kontrol etmeye başlar. piliçler de tepeli olur. Arap gramerinin en büyük âlimlerinden üç ayrı kişinin adıdır: Ebül-Hasan Sait b. Bunların her üçü de yaptıkları çal ışmalarıyla Arapçaya büyük hizmetlerde bulunmuşlar.
bulutlu havada da gün ışığından daha iyi görürlermiş.küçük olup geceleyin gündüzden. sihirbaz bir atmaca olup onu avlar. Böyle durumlarda Ahfeş hem öğretmenliğin hakkını vermek. Cifr." diye başlayan cümlelerin arkas ında şeytanın bile aklına gelmeyecek hileler. pazara götürüp satıver. Şimdilerde Ahfeş'in keçileri. Dersini anlatıyor. gerekli yerlerde "Anladın mııı?" diyerek keçinin yularını çekiyormuş. yıldız ve kıyafet ilimlerine de vâkıf olan bu adam. Söz gelimi hanımına." demekten öte geçemediler. al maaşını!" diyorlar. Ne var ki sureta ahmak gibi davranıp asla öğrendiğini göstermiyormuş." der. sayıları birkaçı geçmeyen öğrencileri de sık sık derslere devamsızlık ederlermiş. Nâkılan-ı asar ve raviyan-ı şeker güftâr şu gûna rivayet ve bu yolla hikâyet ederler ki. düzenbazlıklar anlatılır. 7 ALİ CENGİZ OYUNU Hile ile iş yapanların dalaverelerine ve akla gelmeyecek tuzaklarına Ali Cengiz oyunu denir. Ancak sınıfta bir muhatap olursa. Ali Cengiz. sihirbaz ateş olur onu yakarmış. Hatta bu oyunu menfaatleri için kullanmakta ve halkı aldatmakta da üstüne yokmuş.. sonra ona bir oyun yaparak mat eder. "Filânca falancaya bir Ali Cengiz oyunu oynadı ki. "Ahfeş'in keçisi gibi başını sallayanların bu bapta gösterdikleri ilerleme ise şartlı refleks olmaktan çıkıp iradî refleks hâlini aldı. yıllarca derslerine böyle devam etmiş ve dilin inceliklerini öğrenecek insan bulam ayınca Recisine öğretmeyi bir görev şuuru saymış.. doğru söylüyorsun azizim. sonra da bahçeye gidip keçi kılığına girer. Ahfeş. öldürürmüş.. Böylece sihirbaz. Ama ne yazık ki keçisi asla konuşamamış. Ama ne yazık ki hâlâ "Tabii efendim. bir öğr enci gibi kendisiyle beraber derslere getirmeye başlamış. Ahfeş ile keçisi arasındaki bu hoca-öğrenci ilişkisi o kadar uzun sürmüş ki. Herkes bu tehlikeli sınavdan kaçarken Ali Cengiz adında fakir bir derviş. sonunda keçi Ahfeş'in "Anladın mııı?" manasına gelen hitabını duyar duymaz.. ders takririnin daha zevkli geçeceğini düşünüp keçisinin boynuna bir ip geçirerek. kesinlikle vazifesini aksatmazmış. Ahfeş de bunu tasdik manasına alıp bir sonraki bahse geçiyormuş. Buna da zamanımızda. Mesela oyunu öğrenen kişi kanarya olsa. Bu deyimin menşei eski bir halk hikâyesine dayanır. yuları çekildikçe mecburen baş ını öne eğiyor. tellallar çığırtıp bu düzenbazı kendi huzurunda mat edene kızını vermeyi vaat etmiş. remil. Söz konusu dilci de bu illetten mustarip olduğundan Ahfeş lakabıyla tanınmış ve asırlar içerisinde artık adı yerine yalnızca lâkabı kullanılmıştır. haklısınız üstadım. falcılık. yavaş yavaş hecelemeyi söktüler. yaşadığı muhit itibarıyla dil konusunda verdiği dersleri dinlemeye istekli kimse bul amaz. ipinin çekilmesine gerek kalmadan şartlı refleks ile başını sallamaya başlamış. 12 . baş üstüne müdürüm. hanımı kendisini sattıktan sonra yine insan olup eve dönermiş. Keçi. eski zamanda bir sehhar adam gayb ilimleriyle uğraşarak istediği şekle girebilmenin tılsımını keşfetmiş. "Salla başını. hem de bilimsel araştırmalarını ilerletmek için öğrencisiz sınıfta dersini anl atmaya devam eder. Devrin padişahı. hem devletten aldığı parayı hak etmek. öğrenen ağaç olsa. "Bahçede bir keçimiz var. Ahfeş. Bu sihirbaz adamın bir huyu da isteyen herkese sihrini öğretmekmiş. Ali Cengiz'i kolay lokma olarak görüp oyunu en ince ayrıntısına kadar anlatmaktan çekinmemiş. sihirbazl ıkta o derece ileri gitmiş ki canını eğlendirmek ve halka marifetini göstermek üzere sık sık şekil değiştirmeye ve insanları hayrette bırakan oyunlar çıkarmaya başlamış. bu işe talip olmuş. sihirbazdan oyunu öğrenmek üzere kurs almaya başlamış. bu gidişata dur demek isteyince. Ne var ki marifetini her kime öğretse.
İfadenin bu tür kullanımı yanlıştır. belki de bu sözü “Dal kıranın başı kesilir" şekline dönüştürmekten geçiyor. Bu deyim aslında "Dal kıran baş keser" atasözünden galattır. Annemizin ak sütü kadar Türkçe olan bu kelime. 8 ALİ KIRAN BAŞ KESEN Külhanbeyi ağzında "Ali kıran baş kesen" diye bir deyim vardır. Tarihî manasıyla alkış. var ol!' sözleriyle onurlandırmaktır. Ne var ki Ali Cengiz'in sol elinden iki parmağı eksikmiş artık. Ali Cengiz derhâl darı olup yere yayılmış. Çare. Sihirbaz. cuma selâmlıklarında ve muht elif kutlamalarda bu tür temenniler sıkça duyulur imiş. Bir müddet ikisi de kılıktan kılığa girmişler. kargış (beddua) kelimesinin zıt anlamlısıdır. Sihirbazın cenazesinin def(n)edildiği gün." sözü "Ali kıran baş kesen"e dönüşmekte gecikmeyecektir. Ne ki. darıları yiyedursun Ali Cengiz arkadan bir tilki olup tavuğu boğmuş. Ali Cengiz. Ağaç dikmek geleneğini yitireli çok olmuş. Eğer öyle ise elbette "Dalı kıran başı keser. Ali Cengiz su olup kurdu boğmak istey ince. O. bir millî ayıp değil de nedir? Devleti bir kalem geçelim.. bitkisiz bırakmışız.Sınav. bölge insanının ağaç sevgisi bu kadar mı azalmıştır?!. peki. ikbalin füzun olsun! Devletinle bin yaşa! Maşallah! 13 ." sözünü "Ali kıran baş kesen" yapıp Anadolu'yu ağaçsız. alkış okumak da bir sanatçıyı 'Yaşa. bizler "Dal kıran baş keser. Ali Cengiz ile padişahın kızının kırk gün kırk gece sürecek düğünleri başlamış.. halk tarafından hep bir ağızdan söylenen dua sözleri"dir. bir koç kılığına girip meydana gelmiş. Eskiden bayram merasimlerinde. derhal bir kurt olmuş. Atalarımızın. Ancak eski lügatler 'alkış tutmak' ile 'alkış okuma'yı daima birbirlerinden ayırmışlardır. Bize göre alkış tutmak. padişahın cuma selâmlığından sonra yapılacakmış. 9 ALKIŞ OKUMAK (ALKIŞ TUTMAK) Alkış kelimesinin sözlüklerdeki anlamı "Bir şeyin beğenildiğini. Yine de onlar ermiş muradına. Vaktiyle okunan alkışlardan bazıları şu türde sözler ihtiva eder: Padişahım çok yaşa! (Bu alkışta 'sen' kelimesi yer almamakta ve baktığımız tarihî kaynaklar da alkışın 'Padişahım sen çok yaşa!' şeklini zikretmemektedirler. biz çıkalım kerevetine. Doğu ve Güneydoğu'da bir tek yaprak olmaksızın uzayıp giden bozkırlar." sözü de bu anlayışın tezahürüdür. sihirbaz kendini ateşe çevirmiş. Not: Ali Cengiz kelimelerinin "âl-i Cengiz (Cengiz soyu)" çağrışımından yola çıkarak bu deyimin Anadolu'daki Moğol istilâsıyla da bir alâkası bulunduğunu söylemek mümkündür. afacan bir çoc uğun klas bir hareketini el çırparak övmek ise. Fatih'e atfedilen "Ormanlarımdan bir dal kesenin başını keserim. "Padişahlar ile vezirler hakkında. bari ağaç katlinin önüne geçilebilse!. Sihirbaz bir eşek arısı olup üzerine konmuş. Bıçkın ve acımasız serser iler hakkında kullanılır. insanları ağaç ve bitki sevgisine teşvik için dal kıranın baş kesmiş kadar suçlu olduğunu belirtmeleri. eskiden beri Türk-İslâm töresinde ağaç ve bitki hukukunun derinliğini gösterir. Sonunda Ali Cengiz bir çiçek olup padişahın kucağına düşmüş. Sihirbaz hemen tavuk kılığına girmiş ve darıları toplamaya başlamış. Ömr-ü devletinle bin yaşa! Aleyke avnillah (Allah yardımcın olsun)! Uğrun açık. hoşa gittiğini anlatmak için el çırpmak ya da o yolda sözler söylemek"tir.
14 . Bu izahtan sonra üstü kaval. devlet kademelerinde de Çapanoğlu adı.. sonra şişhane olması da mümkün değildir. Ankara. Aldığı cevap şöyledir: — Bu işi fazla kurcalama. 11 ALTINDAN ÇAPANOĞLU ÇIKAR Tarihimizde Çapanoğlu lakabıyla anılan bir sülâle vardır. Maraş. Çapanoğlu Süleyman Bey'in nüfuzundan çekinen memur. bu sülâlenin ilk tanınmış kişisi olup 1764 yılında Sivas valisi iken önce azledilmiş. Ahmet Paşa'nın büyük oğlu Mustafa Bey ve ardından da küçük oğlu Süleyman Bey.. Çapanoğullarından birkaç kişinin de yols uzluklarda parmağı olduğunu gösterir.Gururlanma padişahım senden büyük Allah var! El çırparak yapılan alkışlar da tıpkı okunan alkışlar kadar övgü anlamında. bu sülâlenin şöhretini afaka salmış bireyidir. Evvelce kaval gibi içi düz bir boru biçiminde imal edilen namlular. korku ve çekingenlikle anılmaya başlar. altından Çapanoğlu çıkarsa başın belâda demektir!. durumu yakın bir arkadaşına anlatıp fikrini ister. Niğde ve Tarsus'u içine alan bir hükümet kurup adını Celalîler listesinin serlevhasına yazdıran odur. 10 ALTI KAVAL ÜSTÜ ŞEŞHANE Parçaları birbirine benzemeyen ve uygun olmayan. protesto edilen kişiye "Tebrik ederiz. gerekse tüfek. Araştırmaları ona. Süleyman Bey. İşte o dönemde devlet memurlarından biri. altı şeşhane biçiminde bir silah olmayacağını söylemeyi zait addediyoruz. Süleyman Bey zamanında sad ece halk arasında değil. Altı adet yiv demek. Ancak yine de vaktiyle bir avcının. Çünkü kaval topların attığı gülle ile şeşhanelerden atılan mermi farklıdır. verilecek bir yolsuzluk kararını kovuşturmak üzere müfettiş tayin olunur. yivlerin icadından sonra çifte (çift namlulu) tüfeğinin kaval tipi namlularının üst kısımlarını teknolojiye uydurmak için şeşhane yivli namlu ile takviye ettiğine dair bir hikâye anlatılır. pek doğru yaptın!" yahut ölene "İyi ki öldün de kurt uldun (veya kurtulduk)!" der gibi!. O günden sonra. Yivler. vs. mermiye bir ivme kazandırdığı için ateşli silahların gelişmesinde önemli bir yere sahiptir. Kayseri. dolayısıyla bir işe yaramayan aparatlar hakkında veya giyim kuşam konusunda birbirine uymayan ve yakışmayan kıyafetler için altı kaval üstü şeşhane deyimini kullanırız. olumlu mana ihtiva eder. Keza kaval tüfekler ile fişek atılırken şişhane namlulu tabancalardan kurşun atılır. ardından da idam ettirilmiştir. Bu dur umda bir silah namlusunun yarısına kadar kaval. Elazığ. Buradaki şeşhane kelimesinin İstanbul'da bir semt adı olan Şişhane ile herhangi bir alâkası yoktur ve Şişhane söylenişi yanlıştır. Çünkü şeşhane diye namlusunda altı adet yiv bulunan tüfek ve toplara denir. Merminin kendi ekseni etrafında dönmesini ve dolayısıyla daha uzağa gitmesini sağlayan yivler bir namluda genellikle altı adet olup münhani (spiral) şekl inde namlu içini dolanırlar. ateşli silahlarda yivli namlular tercih edilmiştir. Hatta bu uydurma tüfek öyle acayip ve gülünç bir görünüm almış ki diğer avcılar uzunca müddet kendisiyle alay etmişler ve "Altı kaval üstü şeşhane / Bu ne biçim tüfek böyle" diyerek kafiyelendirmişler. halk arasında bu hadiseye telmihen birbirine zıt durumlar için altı kaval üstü şeşhane demek yaygınlaşmış ve giderek deyimleşerek dilimize yerleşmiştir. Hani. namlunun da altı bölüme (şeş hane = altı dilim) ayrılması demektir ki halk dilinde şeşane (şişane değil) şeklinde kullanılır. yiv ve set tertibatının icadıyla birlikte fazla kullanılmaz olmuş ve gerek topçuluk. Yozgat şehrini bayındır hâle getiren ve Osmanlı hükümet boşluğundan istifade ile Amasya. tabanca. Bu durumda bir kişi yahut olayı protesto için alkış tutmak yahut bir cenazeyi alkış ile uğurlamak gibi banal uygulamalardan istihzalı bir mana anlaşılmak gerekir. Yozgat şehrini kuran Ahmet Paşa. vali olurlar.
Mekke-i Mükerreme'ye yaya olarak altı saatlik mesafede bir dağdır. Nesline huuu!. bu adamı kırk katırın kuyruğuna bağlayıp sürütelim.. Adamcık durumu anlatacakken hükümdar ateş püskürür vaziyette en büyük vezirine sormuş: — Efendi. soruşturmalarını yarıda bırakıp yuvarlak cümleler ile sonucu ilgili mercilere bildirir. Sonra aynı suali küçük vezire sormuş.. Ancak kimsenin bu işe cesaret ettiği yok! Meğer devlet elinin erişmediği uzaklarda bir yerde pek yoksul bir ihtiyar yaşarmış. Kırkıncı gün sarayın adamları kapıya dayanmışlar ve "Buyur efendi. sadece dikişsiz iki parça bez ile örtünmeleri gerekir. vezirlerine şöyle bir emir vermiş: — Tebaamdan bana Hızır Aleyhisselâm'ı bulup getirecek bir kul var mıdır. demiş yine fakir. Nesline huuu!. Cevap: 15 . İhtiyar buna da rıza göst erip huzura varmışlar. Dünya kurumadı ya!.. gidiyoruz!" demişler. Ortada ne Hızır var.. Haccın şartlar ından biri de bu dağa çıkıp dua etmektir. Çapanoğlu Süleyman Bey yaşadığı zamanda. takvimler 1700'lü yılların sonuna yaklaşm aktaydı.. tebaası olarak bizi arayıp sorduğu mu var? Hem ola ki talih yaver gider. Şimdi 2000'li yıllardayız ve bir yerlerde yolları daima bir Çapanoğlu kesmiş oluyor. 12 ARAFAT'TA SOYUNMUŞ HACIYA DÖNMEK Arafat.. o hükümdara bakmış. Dolayısıyla "Arafat'ta soy unmuş hacıya dönmek" sözü varını yoğunu birdenbire yitiren yahut bir vesile ile terk ederek yoksullaşan kişilerin durumunu anlatmak üzere söylenir. araştırılsın!. temsilî olarak dünyayı geride bıraktığının (terk-i dünya) göstergesidir. kendisi gibi ne kadar fakir fukara varsa doyurmuş. — Aslına huuu." deyip sarayın yolunu tutmuş. Arafat'ta hırsızın ne işi olabilir?!. bu densize ne ceza verelim? — Hünkârım. O günden tezi yok memleketin dört bir yanına tellâllar çıkartılmış. Hükümdar ihtiyara bakmış. İhtiyar o kırk gün. Bu hareket hacı adayının.Müfettiş ne yapsın. Hük ümdarın. — Aslına huuu. demiş.. Yolda yanlarına bir fakir derviş takılmış ve — Ben de sizinle geleyim ve sarayı bir kez olsun göreyim.. Öyle ya.. Padişah ona sert sert bakmış. Hükümdar. Zavallı ihtiyar. diye bir ses duyulmuş ihtiyarın yanına takılıp gelen fakir dervişten. yardımda bulunmuş.. Sultan sesini çıkarmamış ve ortanca vezirine sormuş: — Söyle bre bu herife ne yapalım? — Bu herifi keşkek edip leşini köpeklere yedirelim. NESLİNE HUUU!. 13 ASLINA HUUU. ihtiyara kırk gün süre tanıyıp her türlü isteğinin yerine getirilmesini ferman buyurmuş. Adamcık uzun uzun düşündükten sonra "Eğer bazı şartlar öne sürerek bu işe talip olursam ahir-i ömrümde birkaç zaman olsun bolluk ve refah yüzü görürüm. Deyimdeki "soyunmuş" kelimesini "soyulmuş" diye söylemek yanlıştır... Hacı adaylarının ihrama büründükleri yer de burası olup hac müddetince bedenlerinde dünya nimetlerinden hiçbir şey bulundurmam aları. Vakti zamanında bir hükümdar. söyle. sayılı günün çok çabuk geçtiğini bilerek emre rıza göstermiş. ne mazeret.
— Yüce sultanım. ortalığı şiddetli bir rüzgâr ve ardından da savruntulu bir yağmur bastırmış. Ben de o sebepten "Aslına huuu. Meğer sığındıkları kulübe odunc uluk yapan bir garibe aitmiş. fırsatı değerlendirmenin zamanıdır deyip rayici yüksek tutmuş: — Bin altın beyzadem! Vekilharç hemen atılmış: — Ne masraf ettin ki bin altın istersin bre densiz? — Sabaha kadar ateşi aynı kıvamda tuttum.. asıllarını ve fiillerini göstermekte. Sultan her ne kadar adamı tedirgin etmemek için kim olduklarını söylememiş ise de oduncu durumu kavramış ve ocağa büyük odunlar atıp kulübeyi iyice ısıtmış. Ertesi gün yola çıkacakları vakit.. Etin artığını da köpeklere atardı. Hayretler içinde. deyip ortadan kayboluvermiş. şimdi pahasını verin! Oduncunun bu tavrı halk arasında şüyu bulunca. demiş. — Ama ateş bu denli pahalı mıdır? O sırada padişah vekilharcına dönüp: — Ağa.. Hatta bir ara hünkâr. bugün kimi bekliyordun hünkârım? Sonra da önce küçük veziri. ardından kendini işaret ederek. Kaldı ki aldığı her kuruşu fakir fuk araya dağıtmış. Bir ceylanın peş inden koşarken. Bu zavallı ihtiyar zaten ömrünün sonuna yaklaşmış. Ortanca vez irinin babası keşkek dükkânı işletirdi. neslini de!" olmalıdır. O da babasının yaptığını uygun gördü bu ihtiyara. Padişah öfkeyle sesin geldiği yana dön erek kükremiş: Bizce bu sözün manası "Aslını da Allah'a havale ettim. Şu küçük vezirine gelince.. Umulana göre çok pahalı bulunan fiyatlar hakkında bugün dahi "ateş pahası" denir. Büyüklüğünüzü gösterip bağışlayıveriniz. Söyle bakalım borcumuz ne kadar? Oduncu. — Aslına huuu. — Doğrusu şu ateş bin altın eder. işte Hızır!.. 16 . Hepsinin sözleri. Bu sırada gök kar armış. Yoksulluk ve devletin ilgisizliği yüzünden bir yalana tevessül etmiş. Affetmek büyüklük alâmetidir. padişah oduncuya sormuş: — Efendi! Bizi ihya ettin. demiş yine derviş. Bab asından da öyle görmüştü zira. derviş sen kimsin? — Ya sen. Böyle bir temenni iyiler için dua. — İşte vezir. ateş iyiydi. değerinin üstünde fiyat biçilen şeyler hakkında "ateş pahası" denilmeye başlanmış ve giderek deyimleşmiş. Adamcık onları içeri almış. diye söylenmiş. O asil bir vezir ailesinden gelmektedir ve vicdanı bu ihtiyara devlet himayesiyle mücazat etmesini gerektiriyor. Nesline huuu!. bu fakirin bütün bunları nereden bildiğini merak ederek sormuş: — Peki. kötüler için beddua makamında olacaktır. vakit bir hayli ilerlemiş ve gün batmaya yüz tutmuş. Padişahın merakı artmış. harlı ateşin sayesinde geceyi pek rahat geçirdik. nesline huuu!" diyorum. 14 ATEŞ PAHASI Vaktiyle Osmanlı hükümdarlarından biri maiyetiyle avlanmaya çıkmış. Hünkâr ve adamları. en yakın kulübeye kendilerini zor atmışlar. onun için ihtiyarı katırlara sürütmek istedi. Böyle dağ başında bu ateş az bulunur. Dışarıda hem ıslanıp hem üşüyen padişah ve adamları bu durumdan pek memnun kalmışlar ve geceyi orada rahatça geçirmişler. — Bre sen kim olasın ve niçin hep aynı şeyi söyleyip durmaktasın? Padişah huzurunda edep böyle mi olur? Derviş hükümdarı saygıyla selamlamış ve söze başlamış: — Haşmetlü hünkârım! Senin büyük vezirinin babası katırcı idi.
hemen alıcı rolüne bürünüp: — Efendi. Bağdat gibi diyar olmaz. göğüslerinin şişeceği veya sütlerinin kesileceğine dair bir inanış mevcutmuş. satılmak üzere pazara getirilen hayvanlar arasında görünce. onu tanımadığı için binmesine izin vermiş. ahlakî ve ekonomik yapının bozulduğu döneml erde ortaya çıkan sosyal hastalıkların başında gelir. Bu arada at cambazı. vs. At. 17 BAĞDAT GİBİ DİYAR OLMAZ Dilimizdeki "Ana gibi yâr. Eğer ikram edilmezse çocuğun bir yerlerinin şişeceği söylenir ki bu ifade. bu at güzele benziyor. Köroğlu'nu atıyla birlikte bir sal üzerinde gören cambazın dostlarından biri." sözüyle Bağdat'ın eskiden beri bir ilim merkezi olduğunun altının çizilmesi gibi. demiş. zorbalık ile haraç almak" gibi anlamlarda kullanılmıştır. üzerine binen eski sahibini tanıyıp dörtnala koşmaya başlamış. O adam Köroğlu'nun kendisi idi. demeye gelir. Bağdat yakınlarındaki sarp bir uçurumun kuşattığı dik bir geçidin adıdır. Osmanlı Devleti'nde işler çığırından çıkmaya başlayınca." sözünün aslı muhtemelen "Ane gibi yar. "İş işten geçti" manasında kullanırız. yönünden bir şeyi canı çektiği hâlde ondan tadamayan bir kadın. Bağdat gibi diyar olmaz. Bir kiş iyi korkutarak yapılacak işten pay almak. Bağdat gibi (güzel) şehir. 16 AVCUNU YALAMAK Umduğumuz bir nimet ele girmediği zamanlarda söylenilen bu deyim.15 ATI ALAN ÜSKÜDAR'I GEÇTİ Bolu Beyi'ne baş kaldıran ünlü eşkıya Köroğlu (şair Köroğlu ile karıştırılmasın) bir gün atını çaldırmış. eskiden kadınlar arasında yaygın iken bilahare çıkış noktası unutulup erkekler tarafından da kullanılır olm uştur. Aynı uygulamanın çocuklara yönelik bir versiyonu da imrendikleri yiyecekten onlara bir tadımlık da olsa ikram etmektir. Eskiden hamile kadınların aş erme (aş yermek) dönemleri ile bebekli hanımların süt dönemlerinde canlan çekip de ulaşamadıkları bir şey olursa. Osmanlı'nın bozulma dönemlerinde yeniçeriler yapmış ve bunun için de balta asmayı âdet hâline getirmişler. ama manzaralı) yar (uçurum) olmaz. bozulma bütün kurumlara sıçr amıştı. aldatıldığından dolayı kıvranır dururmuş. onu teselli için seslenmiş: — Üzülmeyi bırak! Atı alan Üsküdar'ı geçti. Bugün bu sözü. Fakirlik. Ancak siz Bağdat'ın Osmanlı Türk'ü için önemine bakınız ki oradaki Ane'yi anne yapıvermiş. Bu deyim de tarihin acı hatıraları arasında böylece yer almış ve adı unutularak uygulaması bugüne kadar yaşamıştır. Tıpkı "Yanlış hesap Bağdat'tan döner. Ane gibi de (sarp. Sirkeci sahiline gelip bol para vererek bir sal kiralamış ve ver elini Üsküdar. sanki onu tadıyormuşç asına sağ avucunun içini yalar ve böylece nefsini köreltir. Köroğlu. galiba kadınların göğüs şişmesi ile aynı olsa gerektir. 18 BALTA ASMAK Yakın zamanlara kadar halk arasında balta asmak (balta olmak) deyimi. sıhhî gerekler. yasaklama. Satıcı. Bugün çetelerin yaptığı işi. "kaba kuvvet ile haksız kazanç elde etmek. Çünkü sözün aslındaki Ane kelimesi." şeklindedir. Ancak binip bir denemek istiyorum. Atını. Yeniçeriler bu sırada pastanın büyük dilimi peşinde akla hayale gelmeyecek suiist 17 . istediği nimeti yediğini farz edermiş. Asil bir hayvan olan atını aramak için tebdil-i kıyafet ile diyar diyar dol aşmış ve sonunda yolu İstanbul'a düşmüş.
imaller yapmaktan ve 18. yüzyıla doğru âdeta bir şehir eşkıyası olarak yaşamaktan geri durmadılar. Öyle ki artık hukuk devleti hak getire!.. Üstelik hak ve hukuku da kendi kafal arına göre yorumlayan ve onlara arka çıkan devletlûlar, bürokratlar, askerler var iken... Haraç almayı kazanılmış hak gibi gören ve bunun için her fırsatı değerlendiren zorbaya karşı, gücünü yitirmiş devlet ne yapsın?!. Zorbalık o derece ileri gitti ki İstanbul'da nerede paralı iş varsa, yeniçeriler bir yolunu bulup müdahil oluyorlar ve sahibini haraca kesiyorl ardı. Söz gelimi bir yerde inşaat mı başlamış, hemen gidip daha yeni yükselen duvara, kendi mensup oldukları orta işaretini taşıyan bir tahta çakıyorlardı. Bunun anlamı, "Artık bu bina bizim korumamızdadır ve kimseden zarar erişmesine müsaade edilmeyecektir." idi. Sanki o binaya zarar eriştirmek isteyen varmış gibi... Maksat, bina sahibinden zaman zaman haraç almaktır. Eğer vermez ise ilk zarar, bir kundaklama operasyonuyla şüphesiz yine aynı yeniçerilerden gelir. Zenginlerden birinin kızı veya oğlu evlense, hemen gidilir gelini taşıyacak atın üzengisine orta işareti taşıyan bir plaka asılır ve düğün sahibinden para sızdırılırdı. Eğer vermeyecek olurlarsa o düğünün gerçekleşmesi biraz zor görünürdü. Derlerdi ki "Gelin ata bindi; ya nasip..." Düğün sahibi, isterse haraç vermesin. Yeniçeriler arasındaki şehir eşkıyalığı giderek o raddeye gelmişti ki eskiden orta (bölük) adına iş gören sergerdeler ortalarını da unutup kendi şahsî çıkarları için iş görmeye başl adılar. Orta işareti asmak yerine bu sefer balta asmayı yeğlediler. Herhangi bir yere balta asan yeniçeri mensubu, haracı da tek başına götürmeye başladı. Satılacak binalar ile gayr imenkuller, pazara getirilen mallar ile işletme ve üretim müesseseleri, bu tür grupların baltalarıyla peylendi. Bunun en yoğun uygulaması da İstanbul limanlarına gelen ticaret gemilerinde yaşanıyordu. Ne zaman limandan bir gemi girse, bir zorba yeniçeri gider gem inin babafingosuna bir balta asardı. Artık, gemideki tacirlerin alım satımından ve yüklem elerden elde edilecek gelirin belli bir yüzdesi bu yeniçerinindir. Gemilere balta asma gelen eği o derece ileri gitti ki İstanbul'un deniz ticaretini olumsuz etkileyen bir hareket olarak sonunda tarihe de geçti. Sultan III. Mustafa'nın şu dörtlüğü tam da balta asılan yılları anlatır: Yıkılıptır şu cihan sanma ki bizde düzele Devleti çerh-i deni verdi kamu mübtezele Şimdi Ebvâb-ı Saâdet'te gezen hep hezele İşimiz kaldı hemân merhamet-i Lem-Yezel'e Cihan çoktandır yıkılıp gitmede; sanma ki bizde düzelir. Alçak felek, devleti baştanbaşa aşağılıklar eline düşürdü. Şimdi artık İstanbul kapılarını dolaşanlar, hep ayak takımı. İşimiz, Allah'ın merhametine kaldı vesselam!.. 19 BALIK KAVAĞA ÇIKINCA Son Posta gazetesinin 25 Mayıs 1940 tarihli nüshasında "Hindistan'da balıklar kavağa çıkmaya başladı" şeklinde bir haber vardır ve altında şu bilgi mevcuttur: "Hindistan'da ve Hindiçini'de Anabas adında çok garip bir balık vardır. Bu balık, sudan dışarı çıkıp yüz metreye yakın yürüyebilmektedir. Bu yolu otuz dakikada almaktadır. Bu balıkların güçlü kuvvetli olanları, ağaçlara da tırmanmaktadır." Bu haber, besbelli ki şimd iki asparagasçıların babaları tarafından yazılmıştır. Haberin tek okunabilirlik gerekçesi de dilimizdeki "balık kavağa çıkınca" deyimi olsa gerektir. Kavak ağacı, sulak yerlerde hızla yetişen ve kerestesinden istifade edilen bir ağaç olduğu için bizim coğrafyamızda daima var olagelmiştir. Bugün, Anadolu'da kavak kelimesiyle türetilmiş yer isimlerini (Aynalıkavak, Kavaklar, Uzun Kavak, vs ) sıralamak bile uzunca bir liste yayınlamayı gerektirir. Türkülerimizde, edebiyatımızda (servi yerine), folklorum uzda kavak sembolizmine sıkça rastlanmaktadır. Dilimizde, gereği yapılamayacak vaatleri anlatmak, güya onların icra zamanını bildirmek üzere "balık kavağa çıkınca..." denir. Güya, balığın kavak ağacına çıkması nasıl imkânsız ise, bu tür vaatlerin gerçekleşmesinin
18
de öyle imkânsız olduğu anlatılmaktadır. Oysa bu deyimdeki kavak sözünün kavak ağac ıyla bir alâkası yoktur. Burada anılan kavak, İstanbul'da bulunan Kavak semtleridir. İstanbul Boğazı'nın Karadeniz'e açılan noktasında iki yerleşim alanı vardır. Bunlardan Asya'dakine Anadolu Kavağı, Avrupa'dakine de Rumeli Kavağı denilmektedir. Kavaklar, çok rüzgârlı ve akıntılı olduğu için burada balık avlamak imkânsız gibidir. Hatta bu bölg ede balık da fazla eğleşmez ve burada balık tutulup karaya çıkarılamaz. Tahminimiz o ki bu deyim İstanbul civarında türetilmiş; ama git gide diğer şehirlere de yayılınca İstanbul'daki bu semtleri bilmeyenler tarafından Kavak adı, kavak ağacı gibi anl aşılmış ve 'balık Kavak'a çıkınca' deyimi de kavak ağacıyla ilişkilendirilmiştir. Çünkü dey imin anlamı her iki okunuşa da uygundur. Mamafih, ağaca bir metre kadar tırmanabilen bir balık cinsinin olduğu ve bunların, suları çekilen bataklıklardaki kavaklara tırmandıkları da bilinmektedir. Yine deyimlerimiz arasında bulunan "Başında Kavak yelleri esiyor" benzetmesinde de söz konusu kavak yeli Kavaklar'da esen şiddetli rüzgârdır ki kontrol altına alınamayan, bildiğ ince de hareket etmekten dolayı bir işe yaramayan düşüncelerin sahipleri için; yani delik anlılık coşkunluğunun aykırılığını anlatmak üzere kullanılır. 20 BAM TELİNE BASMAK Bam (bem) kelime olarak evin üstü, çatı demektir. Türkçe'de dam olarak kullanılır. Bir musiki terimi olarak kullanılan bam telinin orijinal telâffuzu "bem teli"dir. Bem, aslında kanun, tambur gibi sazlara takılan tel demektir. Bem (veya bam), sakalın dudağa en yakın olan kalın teline de denir. Telli sazların en üstünde bulunduğu ve kalın ses verdiği için bu tele musikide "bam teli" denilmiştir. Bunun karşıtı zir (alt) olup o da en ince teli karşılar (zir ü bem = alt ve üst, ince ve kalın teller). Eskiler, en yüksek perdeden nağme çıkaran bam telinin sesini, bağıran, öfke ile sesini yükselten kişilerin köpürmelerine benzetmişler ve bunun adını "(Birinin) bam teline basmak (veya dokunmak)" diye koymuşlar. Eğer birisini aşırı derecede kızdıracak bir sözü kasten söylüyorsanız, karşınızdakinin bam teline bastığınızdan hiç şüpheniz olmasın. Çünkü o da bam telinden ses verecek, hışım ile kubbeleri çınlatacaktır. 21 BEL BAĞLAMAK Birisine güvenmek, bir işe ümit bağlamak yerinde kullanılan bel bağlamak, dilimize tarikat ritüelleriyle yansımış bir deyimdir. Sufiler, bir tarikata girmek ve ikrar vermek anlamında bel bağlamak derler. Fütüvvet ehli, kendi halkalarına dâhil olanlara şet (yünden dokunmuş kemer) kuşata gelmişlerdir. Mevlevilikte buna elifî nemet (keçeden dokunmuş uzunca kuşak), Bektaşilikte de tiğ-bent denilir. Bir kişi tarikata girince beline bağlanan bu kuşak, dervişin, artık o yolun bütün yasaklarını kabul ettiği, bütün emirlerini yerine getireceği anlamına gelir ve bu hususta kuşak kuşatma merasiminde kendisine telkin olunurdu. Hayat tarzında köklü değişiklikleri öngören bel bağlamak, insana bir tür kurtuluş ve güven hissi telkin eder; böylece bel bağlayan kişi de huzur bulurdu. Bugün deyim, daha ziyade olumsuz anlamıyla "Sana bel bağlamıştım, bu işe bel bağladım, ona bel bağlanmaz, böyle bir işe bel bağlamak doğru değildir" gibi kullanımlarıyla yaşar. Tarikatların gittikçe yozl aştığı dönemlerin hatırasını taşıyan deyimin giderek tasavvufî anlamı unutulmuş, dilim izde güvensizlik anlamıyla yaşamaya devam etmiştir. 22 BULGURLU'YA GELİN GİTMEK
19
İngilizcede "Why all this unnecessary fuss (Bu gereksiz acele niye)?" diye bir deyim vardır. Bunun Türkçe karşılığı "Bulgurlu'ya gelin mi gidecek?" şeklinde ifade olunur. Bulgurlu, İstanbul'un Anadolu yakasında Küçük Çamlıca Tepesi'nin (Eski adı Bulgurlu Dağı'dır) Marmara'ya bakan yamaçlarında, İstanbul'un güzelliğini en müstesna biçimde gözler önüne seren bir yerleşim bölgesidir. Şimdi tamamen beton yığını olan bölge, 1950'lere kadar henüz bir köy olup ahşap ve bahçeli evleri, havadar mekânı, abıhayatmisal suları ile la-teşbih cennet gibi bir sayfiye yurdu imiş. Yavuz Sultan Selim devrinde burası, Ömer Seyfettin'in İncili Kaftan hikâyesindeki Muhsin Çelebi'nin çiftliği imiş. Bulgurlu adının, burada yapılan bir savaştan sonra padişaha hadisenin "Düşmanla bulgur gibi kaynaşma oldu," diye anlatılması üzerine verildiği sanılmaktadır. 17. asırda Sultan Ahmet'in (I) mürşidi Aziz Mahmut Hüdaî hazretlerinin burada bir çilehanesi ve tekkesi olduğu ve bir ziyaret esnasında padişahın gözle görülebilen araziyi işaretle "Şeyhim burayı kabul buyur" dediği, onun da kabul ederek her bir karışını köy halkına vakfettiği rivayetler arasındadır. Semtin, ağaçlarını, çiçeklerini, meyvelerini, sularını, vs. diğer hurda teferruatını anlatmayı Haluk Dursun dostumuza bırakarak, biz Bulgurlu'ya gelin götürme bahsine gelelim. Bulgurlu köyünün en eski âdetlerinden birini, her yıl bahar mevsiminde burada yapılan şenlikler oluştururmuş. Bu şenlikler dolayısıyla köyün çayırlarında güreşler tertip edilir, bu güreşleri seyretmek için İstanbul'un her semtinden kilimlerle, kurdelelerle süslü öküz arabalarıyla akın akın insan gelir, bunlardan pek çoğu, sayfiye olarak yaz boyunca burada evler kiralarlar ve İstanbul manzarasına doyarlarmış. Aynı şenlikler esnasında, Hüdaî çil ehanesi yanında İstanbul'daki bütün Arap bacılar (Afrikalı halayıklar, hizmetkârlar, vb.) toplanıp memleketlerindeki usulden eğlenirler, Aziz Mahmut Hüdaî'ye adaklarda bulun urlar imiş. Bulgurlu'nun dillere destan bir özelliği de düğünlerinin dokuz gün dokuz gece sürmesi ve oğlan analarının, gelinlerine öz kızları gibi muamele etmeleridir. İmdi, güzel sulan içip temiz havaları teneffüs ederek büyüyen kara yağız pehlivanların yet iştiği bir köyden şöyle boylu poslu, tığ gibi, el ayak biçimli, levent-endam bir delikanlının helâli olmanın, çevre köylerdeki gelinlik kızların hayallerini süslediği bir vakıadır. Buna dokuz gün süren peri masalı düğünlerinin sultanı olmak, kaynana yerine kendisini el üst ünde tutacak bir kayınvalide edinmek gibi avantajlar da ilave olununca, görücüsü gelmiş, nişanı takılmış bir kızın gelin olmak için acele etmesi tabii oluverir. Hani ya araya bir münafık girer nişan bozuluverirse diye korku da çekiliyorsa; artık çeyizin tamamlanmas ıymış, harman zamanının beklenmesiymiş, kimin umurunda?!.. Ateş bacayı sarmış, acele ve telaş, gözü kör etmiştir. Bu durumda genç kıza İstanbul ağzı deyimiyle "Bu ne acele, Bulgurlu'ya gelin mi gideceksin?" denilse "Evet!" cevabının alınması mukarrerdir. Bulgurlu hakkında daha geniş bilgi Reşat Ekrem'in İstanbul Ansiklopedisindeki Bulgurlu maddesinde mevcuttur. 23 BURNUNDAN FİTİL FİTİL GEL(DİR)MEK • Nankörlük, haramzadelik ve ihanet hallerinde beddua manasıyla kullandığımız bu dey imdeki "fitil (fetil)" kelimesinin eskiden kullanılan dört anlamı vardır: 1. Lamba fitili 2. Ovalamakla deriden çıkarılan yuvarlak kir 3. Yaraya konulan pamuk 4. Örgü Bu anlamların hemen hiçbiri, yukarıdaki deyime tam uygun gözükmüyor. En sondaki örgü anlamı, biraz eski işkence tarzlarını hatırlatıyor (Yer yer düğüm atılmış olan bir yumak ipl
20
Bu durumda fitil. hicrî takvimdeki aylardan beşincisinin ismidir. kıratın dörtte birine de "fitil" denir.) ve dolayısıyla bir beddua için elverişli görünüyorsa da deyimde geçen "fitil" kelimesi bir ağırlık ölçüsü birimi olarak bambaşka anlam taşır. şimdiki hâline bakmayın. Bunun için eski haminneler bu iki aya "büyük tövbe. böylece mahzene indirilip kronolojik sıras ına konulur imiş. Onun yüc eliğinden bahsedildiği bir gün de içlerinden biri. şaban. dirhemin kesirlerinden biri olarak muhtemelen bir damla kan ağırlığında olmalıdır. Henüz fakir bir mülâzım olan arşiv memuru. git zaman. zilhicce. küçük tövbe" adını koymuşlarmış-. 21 . Kelimelerin aslı Arapça cümadülula ve cümadüâhıre'dir. üç ayda bir maaş (ulufe) alır ve aldıkları maaşa bu ay adlarından seçilmiş harflerden oluşan bir isim veril irmiş. Buna bakılarak da bu aylara cümadülula (ilk kuraklık) ve cümadülâhıre (son kuraklık) adları konulmuş. Buna göre dört isim ve karşıladıkları aylar şöyledir: Masar: Muharrem. ramazan Lezez : Şevval. ramazan ayları takip eder. cemaziyülevvel. okumuş yazmış ve kısa sürede yükselmiş. eylediği beddua gereği zalimin burnundan damla damla (fitil fitil) gelebilsin. Vaktiyle kapıkulu askerler iyle (yeniçeri ve süvari bölükleri ile acemi ocağı efradı) devlet memurları. Bunu takip eden aya da cemaziyülâhır adı verilmiştir. recep. Ne var ki torbanın üzerindeki halis bezir isi mür ekkep. cemaziyülâhır Resen : Recep. Hicrî ayların sırası şöyledir: Muharrem. safer. zilhicce. bir gün kalem (eskiden devlet dairelerine bu isim verilirdi) ark adaşları onu iç donuyla görüp poposundaki cemaziyülevvel yazısını okuyunca fakir mülâz ımın sırrı ortaya dökülmüş. 24 CEMAZİYÜLEVVELİNİ BİLMEK Zaman zaman duymuş yahut okumuşsunuzdur.iğin ucunu suçlunun burnundan ağzına sarkıtıp bir ileri bir geri sararak işkence yapıldığını Evliya Çelebi yazar. Gel zaman. zilkade. takvimin yürürlüğe girdiği zamanlarda. Arşiv evrakı birbirine karışmasın ve arandığı zaman kolay bulunabilsin diye de torbaların üzerine iri yazı ile ait olduğu ayın ismi yazılır. istenilen evrakı sandığa boşalttıktan sonra boş torbayı alıp evine götürmüş. sandık içine mühürlenip bir yere nakli ger ekmiş. O günden sonra cemaziyülevvelini bilmek. safer. rabiyülâhir. aralarında imalı imalı gülüşmeye başlamışlar. Cemaziyülevvel. cemaziyülâhır. hakkı yenilen kişinin hakkı. Hafazanallah!. Yıllardan birinde cemaziyülevvele ait evrakın. rebiyülevvel. Eğer birisinin geçmişiyle ilgili olumsuzl uklardan bahsediliyorsa. Şimdiki gibi dosyalama sisteminin olmadığı devirlerde.. Şimdi gelelim "cemaziyülevvelini bilirim" kinayesine: Bilindiği üzere Osmanlılarda arşivciliğe büyük önem verilir ve devlete ait her belge titizl ikle saklanırdı. birisinin mazideki bir ayıbından kinaye olarak kullanılmaya başlanmıştır. şevval. ramazan. devlet daireleri bu iş için çuvallar kullanır ve her aya ait biriken evrakı bir torbaya doldurarak saklarmış. demiş. Olacak bu ya. Dirhemin dörtte bir ine "denk". mülâzım efendi çalışıp çabalamış. Eski arkadaşları kendisine gıpta ile bakmaya ve hatta kıskanmaya başlamışlar. şaban. "Biz onun cemaziyülevvelini biliriz!" denir. Cemaziyülevvel ve âhiri. yıkamakla çıkmamış ve cemaziyülevvel yazısı tam da poposunda. Arabistan'da. şaban. cemaziyülevvel. dengin dörtte birine "kırat". zilkade. Bir müddet sonra da fakirlik belasıyla torbadan bir iç donu diktirip giymeye mecbur olmuş. iki ay boyunca yağmursuzluktan kaynaklar kurumuş. Artık kadife astarlı samur kürkler. biz onun cemaziyülevvelini biliriz. okunur vaziyette kalakalmış. — Canım. halkın üç aylar olarak bildiği recep. rebiyülevvel Recec : Rebiyülâhır. mücevher işlemeli kaftanlar giyer olmuş.
Şah onu Fırat manzarası seyretmek üzere korkuluğun kenarına getirmiş ve sırtından iterek mükâfatını vermiş. Münzir bütün odaları gezdikten sonra. her dakikada heyecanı art arak akşamı etmiş. 22 . Sinimmar onu sarayın terasına çıkarıp güneşin batışını seyrettirmiş. Sinimmar saraya öyle bir ışık perspektifi vermiş ki şah için hazırlatılan oda günün her saatinde ayrı renkte görünür. ceza ve mükâfat" demektir. Numan bin Münzir. Eğer bir gün saraydan bıkarsanız yahut gönlünüzü hoş etmez hâle gelirse. her penceresine geldikçe hayretten hayrete düşüyormuş. bu emri alır almaz işe koyulmuş. hiçbir fedakârlıktan ve masraftan kaçınmıyormuş. "iyi veya kötü. Mahzende kendisine. Önce ülkeyi bir uçtan diğerine dolaşmış. Münzir. şaha sarayını gezdirmiş. Ceza. Zavallı Sinimmar uçuruma doğru süzülürken sesi kayalıklarda yankıl anıyormuş: — Diğer taş şahım. bir saat sonra yerle bir olacaktır. Ruz-ı ceza. Sarayınızın anahtarı da şu gördüğünüz taş. dillere destan olmuş. İşte bu hadiseden sonra ceza-yı Sinimmar. Devlet hazinesinin harcamaları bu uğurda sarf edilir olmuş. Ertesi gün Sinimmar. Fırat sahillerinde hâkim bir tepeyi beğenmiş. Derler ki Sinimmar'ın anahtar taşının bir benzeri daha var idi. benim için öyle bir yerde öyle bir saray yap ki dünyadan kâm alma adına hiçbir şey eksik olmasın! Sana iki yıl mühlet!. Bu uğurda kendisi. Kuf e'de. bir taşı işaret ederek demiş ki: — Şah-ı sahanım!. sanatında bu derece maharet gösteren Sinimmar'ı binlerce sözle övd ükten sonra.. kıyamet günü" manasına gelir ve içinde iyiliklerin de karşılığı. Ancak saatler ilerl edikçe şeytan gönlüne vesvese verip "Ya bir başkası için sarayın bir eşini daha yapar yahut şifre taşın yerini başkasına söylerse!" diye aklına fitne salmış.. Ancak çok değil. daha elli sene öncesinin insanl arı. dünyanın zevk-ü sefasına düşkün. ertesi gün kuşluk çayını terasta beraber içmek ve maddî iltifatlarını sunmak üzere davet edip odasına çekilmiş. Münzir. sabahki rengi mavi iken. ceza-yı Sinimmar denildiğinde yüreklerinde bir acı hisseder ve "Vah ki vah!" diye hay ıflanırlardı. şuh yaratılışlı bir hük ümdar imiş. İran halkı onun zamanında zevk-ü sefa içinde yaşamış. yalnızca kötü manasıyla ceza anlaşılır olmuştur. şu taşı çekip sarayı terk ediveriniz. demiş Münzir. bu uğurda her türlü devlet imkânını seferber etmeyi huy edinmiş. yani mükâfat (mücazat) gizlidir. insanların alkışları arasında sarayın merdivenlerini tırmanıp terasa çıkmış. ikindide sarı olurmuş. dünya durdukça sizin adınızı yaşatacaktır.25 CEZA-YI SİNİMMAR Sanırım bu sözü artık bilenimiz kalmadı. Gerekli hazırlıkları tamamlayıp hemen işe koyulmuş. Önceleri ona ne tür bir hediye verse bu şaheserin karşıl ığı olamaz diye düşünmüş ve hazineler bağışlamayı kafasına koymuş. Nihayet usta mimar onu maiyetinden ve hizmetkârlarından ayırıp bir mahzene indirmiş. Şimdi anlatacağımız hikâye ise bambaşka bir ceza türünü konu alır: "İran şahlarından Numan bin Münzir eğlenceyi seven.. İşte bu Havernak Sarayı. Oysa bugün kelimenin iyi manası tamamen unutulmuş. Şah. bir şeyin karşılığı. devletin ileri gelenler iyle birlikte sarayın her katına. kend inden emin. diğer taş!. O taş diğerinin aksine her yıl çıkarılıp yerine yenisi konulmazsa saray yine çökmeye mahkûmdu. İki yılın hitam ında saray tamam olmuş ve Sinimmar. kuşluk vakti havaî. halkına örnek oluyor ve dünya nimetlerinden istifade uğr una hiçbir fedakârlıktan kaçınmıyormuş. Münzir. Bir ara aklına bu icraatlarını anıtlaştıracak bir köşk yaptırmak gelmiş. Bendenizden adınıza bir saray yapmamı istediniz. "Her şeyin karşılığının verileceği gün. öğl eyin beyaz. Ülkenin en büyük ve maharetli mimarı olan Sinimmar'ı huzura çağırmışlar: — Bak a mimarbaşı. Sinimmar. halkını rahat yaşatan bir şah olarak tarihe geçmek için ne gerekiyorsa yapmaya azmetmiş. her odasına.
Kesim veya dikim hatası sayılan potun giderilmesi. Fatih'in. — Uşak çamları deviriyor. Mutlaka bir Sinimmar ile karşılaşacaksınız. Münzir'in ise adını hatırlayan yok. Efendi. bahçeleriyle tanınırmış. her köşk birkaç dönümlük arazi içerisinde bağlar. Ne var ki istiflenmiş çam tomruklarını biçtirec eğine. ceviz. Erenköy taraflarında böyle geniş bir köşkü varmış. Sayfiye mevsimi bitince köşk halkı Bayezit'teki konaklarına taşınmışlar. Zariflerden birinin. bu deyimi damını başına yıkmak şeklinde kullanıyoruz. 27 ÇAM DEVİRMEK Çam devirmek ile pot kırmak hemen hemen aynı anlama gelecek iki deyimimizdir. Köşk sahibi bahçenin bir köşesine ilâve bina yaptırmaya karar verince. Haberi efendiye yetiştirenler. Tarihte hiçbir vezirin. Karaman seferi sırasında Mahmut Paşa'nın. gereken keresteyi sonbaharda tomruk hâlinde getirip duvar dibine istifletmiş. vs. bi-gayr-i hakkın (haksız yere) çadırı başına yıkılmamıştır. denileni yapmakta gecikmemiş. giderken köşkü bekleyecek uşağa şöyle tembihte bulunmuş: — Önümüzdeki mevsim hizmetliler için buraya bir ilâve bina yapacağız.. meşe. Yavuz'un da Çaldıran dönüşünde Hersekzade Ahmet Paşa ile Dukaginoğlu Ahmet Paşa'nın çadırlarını başlarına yıktırdıkları meşhurdur. zalim olmakt ansa mazlum olmak daima iyidir. iktidardan düşme manasına eski Türk geleneklerinde mevcut olup Orta Asya'dan itibaren uygulanmıştır. Ancak eminiz ki dünya durdukça Sinimmar adı yaşayacaktır. Çevrenize bakınız. ceza-yı Sinimmar'ın sembolü olagelmiştir.. bahçe elden gidiyor. Saf uşak. özellikle çam fidanlarıyla dikkati çeker ve parmakla gösterilirmiş. Kaş yaparken göz çıkarmak da bunlara yakın bir anlamdadır. O vakitlerin binaları ahşaptan yapılır ve çam. İllâki bugün. Ütülemek veya gereksiz pensler ile potu kaybetmeye çalışmak. Acemi terziler elbise dikerken kumaşta meydana gelen uygunsuz büzülme veya kıvrımlara pot denir. gürgen. Dünyada zalim Münzir'ler var oldukça elbette mazlum Sinimmar'lara da rastlarsınız. "Bizim efendinin cimriliği tuttu. sefer esnasında hareketlerinden ve hizmetlerinden hoşnut olmad ıkları vezirlerini azletmek için kaldıkları çadırın direklerini söktürüp başlarına yıktırırl ardı.. gizlenmesi oldukça zordur. orada kumaşın kırılmasına (pot kırmak) yol açar ve daha fazla dikkati çeker. Biz yokken bir hız arcı bulup bahçedeki ağaçların arasındaki çamları biçtir. bahçenin güzellik sembolü çam ağaçlarını kestirmiş. İri çamlar diğer ağaçların üzer ine devrilirken de hızarcıya. Bahçesindeki her çeşit ağaç yanında. 26 ÇADIRINI BAŞINA YIKMAK Osmanlı hükümdarları.Bugün Havernak Sarayı'nm yerinde yeller esiyor. 23 . Bu çamları tahta edince yazın gölgeyi nerde bulacak?!. Çünkü o mükâfat yerine cezaya çarptırılmanın. tahta ve kalas yaparak sundurm anın altına istifle." diye dert yanarmış. ağacın hemen her çeşidi kullanılırmış. Ve unutmayınız. demişler. Bizim "çam devirmek" deyimi de buradan dilimize yadigâr kalmış. Şimdi İstanbul'un merkezî yerleri sayılan pek çok mekânda eskiden eşraf ve kibar takımının sayfiye köşkleri bulunur. Bu hareket. Şimdi.
"Nerede o eski dalkavuklar!" diye iç geçiriyor. 24 . — Fakat sanki biraz da dalkavuğa benziyorsun.. resmin üst kısımlarını da eleştirmeye ve hatta teknik yönden. — Amma sen öyle pek dalkavuğa benzemiyorsun. pek öyle dalkavuğa benzemem. Büyük İsk ender'in resimlerini yapmakla şöhret bulan Apel'in en büyük özelliği. İşte hikâye: Vaktiyle yüksek rütbeli zatlardan biri kendisine bir dalkavuk edinmek isteyip tellâl çığ ırtmış. Filân paşanın yanında beş sene. Apel'in resimlerinden birini tepeden tırnağa süzüp tenk ide başlamış. — Amma hiç de dalkavuğa benzemiyorsun. bendeniz dalkavuğum. Dahası. kunduracılık sanatı bakımından tenkitlerini sıralamış. Dalkavukluk deyip geçmeyiniz. Yine eseftir ki şimdilerde insanlar. Belirtilen gün ve saatte kapıda bazı dalkavuklar toplanmışlar. Bunlar. efendi hazretleri. bunları dinleyip gerekli notları almış. Apel. diğerleri dağılıp gidebilirler. yeri gelince sözünü dudaktan esirgemeyen. haddini bil. falan vezirin kapısında üç sene hizmet ettim. yahut "Çizmeden yukarı çıkma!" biçiminde emir kipiyle ve boyundan büyük bir işe girişildiğini ima eder mahiyette kullanılan bu deyimin hikâyesi şöyledir: Milâd-ı İsa'dan üç asır evvel Efes'te Apelle (Apel) isimli bir ressam yaşarmış. Ancak bir müddet sonra adam. Efendi dışarıya haber salmış: — Ben dalkavuğumu buldum. Sırayla imtihan odas ına alınmaya başlamışlar. — Nasıl benzemem efendim. — Evet biraz da benzerim efendim. Günlerden birinde bir kunduracı. ilk geleni şöyle bir süzmüş ve sormuş: — Sen dalkavuk musun? — Evet efendim. bir dalkavuk tutmak yerine çevrelerindeki herkesten dalkavukluk bekliyorlar. Böyle birkaç aday sınandıktan sonra içeriye birisi girmiş. efendilerinin sıkıntılı anlar ında onların her dediğini tasdik etmekle birlikte. çizmeden yukarı çıkma! 29 DALKAVUĞUNU BULMAK Eski konakların kadrolu dalkavukları olduğu bilinir. Doğrusu bu manzaraya bakınca insan. ben dalkavuğum. Önce resimdeki Çizmeler üzerinde görüşlerini bildirip. sanat açısından renklerin kontrastı ve gölgelerin derecesi üzerine de ileri geri konuşmaya başlay ınca Apel. perdenin arkasından bağırmış: — Efendi. Binlerce esef ki eskiden bir büy üğün bir dalkavuğu olurken şimdi her büyüğün yüzlerce dalkavuğu var. bazen de neşeli hikâyeler ve nüktelerle onları eğlendirip rahatlatarak devlet nizamına katkıda bulunan. Ona da sormuş: — Sen dalkavuk musun? Aynı cevaplar ve aynı konuşmalar. soytarı tipli insanlardır. Efendi ona yol vermiş ve diğer adayı içeri almışlar.. eski dalk avuklar bazen öyle hakikatli sözler ederlermiş ki bu sözler meclise bir bomba gibi düşüp herkesi kendine getirirmiş. — Hakk-ı âliniz var efendim.28 ÇİZMEYİ AŞMAK Söyleyişte daha ziyade "Çizmeyi aşma!". Bu öyle her babayiğidin harcı da değildir ve her birerleri imtihanla işe alınırlar. yaptığı resimleri halka açması ve gizlendiği bir perdenin arkasından onların tenkitlerini dinleyip hoşa gid ecek yeni resimler için fikir geliştirmesi imiş. Soru aynı: — Sen dalkavuk musun? — Evet. Efendi.
Bu metinden anladığımıza göre eski okçuluk tal imlerinde hedef olarak def de kullanılmıştır. 16. vb. Asr-ı mezkûrda Tekye-i Kemânkeşân meclisinde bulunan şuarânın adedine nazaran ol tar ihte üç-beş yüz şair bulunmak iktizâ edip devr-i Ahmed Hân-ı Sâlis'den evâhir-i asr-ı Selim Hân-ı Sâlise gelince kesret-i şuarâ derkâr iken 230 (1815) tarihinden beri kıllet-i erbâb-ı ahyâr ve tekâsül-i ashâb-ı isti'dâd u iktidardan nâşî şuarâya inkıraz târî ve el-yevm sözleri tahsîne şâyân şuarâ hemân beş-altıya baliğ olmayacağı bedihî olup bu haletin sebeb-i ma' nevîsi. Bu durumda oku hedefe nişan alıp ancak zili vurabilmekten kinaye arak türetilen "Defin kulağını çınlatmak" deyimi. pirinç. Mezkûr. bir gün Okmeydanı'ndaki Kemankeşler Tekkesi'ne gider ve oradaki ok atma müsabakalarında kemanını kuvvetle çekip hedef olarak konulan defe okunu fırlatır. Ne var ki ok defe değil de onun çevresindeki zillerden birine takılıp kalır. yılda Syrakusai kralı olan Dionysios'un nedimlerinden birinin adıdır. yüzyılın ilk çeyreğindeki İstanbul entelektüel hayatının hurda teferruat ıyla dolu ünlü Mecmua'sını incelerken buldum. asır şairlerinden Ahî Benli Hasan'ın Hüsn-ü Dil (Güzellik ve Gönül) adlı nazım-nesir karışık eserinde "defin kulağını çınlatmak" diye bir deyime rastlamış ve ne manaya geldiğini anlamakta zorlanmış idim. Okun hedefi bulmamasına rağmen zili delip geçmesi. Hikâye şöyle: Demokles. kemanı çeken pazuların kuvvetini göstermek bak ımından herkesi hayrete düşürmüştür. Önce Faik Efendi'yi dinleyelim: Kuzâtdan El-Hacı İbrahim Efendi ki Çekirdi demekle meşhur ve ta'lîk-nüvîsânın mütevas ıtlarından ma'dûd ve eser-i kalemi olarak Âsitâne'nin ekser mahallerinde levhaları meşhûd idiği vâreste-i kayd-ı sutûrdur. 31 DEMOKLES'İN KILICI Kolay görünen her işte bir tehlikenin var olduğunu belirtmek yahut sorumluluk hissini unutmamak gerektiğini anlatmak üzere "Demokles'in kılıcı gibi" deriz. hedefi bulduğunu belli etmesi için defin çevresine "kulak" denilen şıngırdak ziller takılmaktadır. şiddet yanl 25 . 18. galiba zamân-ı hâlin adem-i mü-şâ'aresi olmak gerektir. Tarihler Dionysios'un basit bir aileden gelmekle birlikte cesareti ve kıvrak zekâsı ile devr inde hızla yükselip ülkenin krallığını ele geçirdiğini yazarlar. Kartaca ile yaptığı uzun sav aşlar neticesinde Syrakusai'yi devrin en güçlü devleti haline koyan Dionysios. Çözümü Süleyman Faik Efendi'nin. M. Faik Efendi bu beyitlerden 25 kadarını kaydetmiştir. Burada anlatıldığına göre Çekirdi unvanıyla bilinen talik yazının üstat hattatlarından Kadı İbrahim Efendi. be-gâyet mahbûbü'l-kulûb ve ihvanı meyânında muteber-u makbul bir zât-ı meh-medet-üslûb olmakla 202 (1787-1788) tarihinde Okm eydanı'nda vakî Tekye-i Kemânkeşân tîrendâzânından ol vaktin zurefâ-yı kemân-keşânı ile bûteye azmâyiş ederken avizesi olan zile tîri isabet ile geçirmiş ve bu madde bâdi-i imtiyâzı akran olarak ol mahalde bulunan şuarâ-yı kemânkeşân birer ikişer beyt ile medh ü sena ile bazı mısralarda dahi tarih vaki' olmakla bu mahalle kayd olundu. Belli ki o devirlerde okun. Defin kulağ ına isabet eden okun bir çınlama sesi verdiği düşünülerek bu zillerin sert madenlerden (demir. yüzy ılın sonları ilâ 19. galip ihtimal ile büyük kârlar umularak girişilen bir işin çok küçük bir menfaatle sonuçlanması anlamında kullanılmıştır.30 DEFİN KULAĞINI ÇINLATMAK Vaktiyle. Bu garip vak'a üzerine İbrahim Efendi'nin dostları birer beyit ile kendisini kutlar ve hatta bazıları da hadiseye tarih düşürürler. 4.Ö.) yapıldığı düşünülebilir.
Ha düştü. Sonunda. ayaklarını yıkayıp gittiklerini görüp bunun ne olduğunu anlayamayınca bir nevi harbe hazırlık seremonisi yaptıklarına kendilerini inandırırlar. senin de bir süre krallığın nimetlerini tatmanı istiyorum. krallığın tadına vardın mı? Demokles cevap vermiş: — Haşmetmeap. adaletli davrandığını göstermek üzere yanında daima bir kılıç taşır ve gerektiğinde de kelle uçurmaktan geri durmazmış. ha düşecek. ellerindeki ağaç parçalarını dişlerine aşağı yukarı sürdüklerini. bilakis korku ve tedirginlik kaynağıdır. Bir hadis-i şerifte. onların hayat prensiplerinden biri olmuş. ihmal edilmemiştir. ortalık birbirine girer ve şu yolda cümleler yüksek sesle söylenmeye başlar: — Müslümanlar. efendisinin sadakatini kazanarak hizmetinde bulunurken ona krallığın nimetl erinden bahsetmeye ve kral olmanın ne kadar rahat bir iş olduğunu sık sık tekrarlamaya başlamış. ancak işkence. nedimine bir ders vermek istemiş. Sözün yine krallık nimetlerine geldiği bir gün demiş ki: —Demokles. krallık tatlı olacaktı ama yazık ki kılıç Demokles'in değildi. Gelip ordu içinde bunu dillendirdiklerinde. Ne var ki Dionysios o gece adamlarına emredip devamlı yanında gezdirdiği kılıcını. en zor şartl arda dahi unutulmamış. tir tir titreyerek onlara şöyle der: — Keşfe çıkan askerler. demiş. 32 DİŞ BİLEMEK Husumetleri anlatmak için kullandığımız bir deyimimizdir. Yarın bütün gün benim tahtıma sen otur ve ülkeyi dilediğince yönet. Demokles'in bu davranışına iyiden iyiye canı sıkılan Dionysios. o derece titizlikle uygulamışlardır ki misvak. Açığını yakaladığı anda mahvetmeye. rızkını kesmeye hazırdır birine diş bileyen kişi. sonra su ile ellerini. ertesi günü iple çekmeye başlamış. hayatını söndürmeye. Bir günün beyliği beylik diyerek. sizin diş bilediğinizi görmüşler. hiç de öyle kötü bir hatırayı yansıtmaz. Diş sağlığının ne derece önemli olduğunu her fırsatta ilân eden modern tıbba örnek olacak bu düsturu atalarımız. bu şartlarda krallık da dıştan göründüğü gibi huzur ve mutluluk değil.. bütün gün tahtta oturmasına rağmen hiçbir icraat yapamamış. onların sabah lacasında dereye indiklerini. "diş bilemek. kendi içinde bulunduğu vahşetle tevile kalkıyor ve zihninde mağlubiyeti kabul ediveriyor. karargâhı yerinde bulurlarsa da ordudan bir eser bulamazlar. Çadırlardan birinde yakaladıkları yaralı bir Haçlı askeri. anlamış ki can korkusu çekerek tahtta oturmak mutluluk değil. hayal bile edemeyeceği bu iltifat karşısında çok sevinmiş.ısı bir hükümdar olmakla birlikte. Demokles. Kralın kılıcı olduğu için de onu yerinden indirtmeye cesaret edememiş." Hani şöyle. Başınızı kurtarın! Zavallı Haçlı askerinin giysisi gibi kalbi de kararmış olmalı ki diş temizliği gibi bir meden iyet emaresini. Ertesi sabah büyük bir heyecan ve şevkle tahta oturan Demokles bir de bakmış ki başının tam üzerinde bir kılıç sarkmakta. sabah vakti Müslüman orduların karargâhını uzaktan keşfe çıkan bir Haçlı müfrezesi. öfk enin insana yaptırabileceği bütün kötülükleri içine alır bu deyim. Hem bu sefer dişl erini de bileyerek bizi parçalamak niyetindeler. Velhâsıl Demokles. Demokles. Gerçekten de sabah namazından sonra atlarına binip düşman üzerine süren gaziler. Demokles. Rivayete göre. 26 . Demokles tahta oturmuş oturm asına ama gün boyu soğuk ecel terleri dökmüş. at kuyruğundan bir kıla bağlatarak tahtın tam üzerine astırmış. her namazda onlara misvak kullanmayı emrederdim" buyrulmuştur. "Eğer ümmetime ağır gelmeyeceğinden korkmasaydım. Bu haberi duyunca hiç kimse siz inle savaşmak istemedi ve benim gibi yaralıları da bırakıp çekildiler. yüzlerini.. Akşam olunca Dionysios kendisine: — Nasıl. Oysa deyim. yine bilmediğimiz bir harp hilesi yapıyorlar anlaşılan.
bir fişek ayınga almak iktiza ettiydi. Güya ebe aramaya gitmiştin. Fakat karın olacak o densize söyle. niçün fenersiz sokağa çıktın? — Paşa hazretleri. Yüreğine sular serpilmiş ve karısına şefkatle yaklaşıp sormuş: — Aman karıcığım. Paşa. gece fenersiz sokağa çıkma yasağıyla başladı. Desene ki arkadaşlarınla keyfe çıktın da şimdi utanmadan gelmiş.. adama hiç yüz vermeyerek sitem etmiş: — Efendi. Ancak. bir daha gecenin böyle olur olmaz vaktinde doğurmasın. ne kadar da rahatsın. Kasımpaşa ve Galata'nın ayak takımından hezele güruhu lâyıkıyla cezaland ırmaya başlar. Osmanlı bahriye teşkilâtının ıslahı için gayretle çalışmış bir amiraldir. neyimiz var? Kadın.. cevap vermiş: — Hatun. adamlar ından birini zavallının tarif ettiği adrese göndermiş. Sancıları tuttu. adamın hâline acımış. Sıra onuncu adama gelince. adamı affeder tarzda paylamış: — Seni bu kez affediyorum. adamın hâlinden doğru söylediğine kanaat getirip bunu tahkik için hemen.. Bu deyim. İki sokak ilerimizde bir ebe vardı. Baktım tütünüm kalmamış. Geçmiş olsun.. bendeniz tütün tiryakisiyim. Yasağın kontrolü için özellikle zifiri karanlık gecelerde çavuşlarıyla sık sık kendisi de teft işe çıkıp suçluları cezalandırıyordu. yas ağa uymayan yirmi kadar adamı toplayıp huzuruna getirmişler. fenersiz çıktım. Bir çeyrek kadar sonra haberci. çavuşlarınız beni derdest edip huzur-ı âlilerinize getirdiler. hatun! Sen burada bir doğurdunsa. paşa ona da sorar: — Gel bakalım herif! Sen niye sokağa fenersiz çıktın? Adam titreyerek anlatır: — Paşa hazretleri! Karım hamile idi.33 DOKUZ DOĞURMAK Çengeloğlu Tahir Paşa (ö. padişah irad esiyle bütün Kasımpaşa ve Galata havalisinin asayiş görevi kendisine verilmişti. O sırada. Onun yine böyle teftişe çıktığı gecelerden birinde. Acımasız ve tavizsiz bir kişiliğe sahip olan paşa. dilimizde. Kasımpaşa'daki Divanhane (Şimdiki Kuzey Deniz Saha Komutanlığı) binasında bulunuyordu. Sonunda. Bakmış ki bir bebek ağlıyor. ben akşamcıyım. Bizzat kendisi sorgulam aya başlamış: — Bre söyle. Mecbur kaldım. hâlimi soruyorsun!? Adamcık çaresiz. Onu çağırmaya gitmem iktiza etti. Zavallı adam sevinçle evine koşmuş ve doğruca yatak odasına dalmış. Bizim Panayot'un meyhanesinde bir iki tek atmadıkça uyuyamam. Kaptanıderya olduğu dönemde Bahriye Dairesi. sonucu merakla beklenen uygulamaların tedirginliğini bildirmek üzere kullanılır. soluk soluğa gelip kadının gerçekten doğurmak üzere olduğunu haber vermiş. 34 DOLAP ÇEVİRMEK 27 . feneri gündüzden komşu ödünç almıştı. sakalını avucuna alıp bir yandan emrinin çiğnendiğine öfkelenirken diğer yandan. Paşa adamın sözünü kesip gürlemiş: — Vurun buna elli değnek! İkinci adamı alıp yine sormuş: — Bre haylaz! De bakalım. Paşa. 1851). — Vurun buna altmış sopa! Böyle böyle. işe. emrimin rağmına fenersiz olarak niçün sokağa çıktın? — Paşam. Sonrası malûm. sorguda sıra gelinceye kadar ben dokuz doğ urdum. ne yalan söyleyeyim.
vs. ışığı) söndür" denilemez (Allah kimsenin ışığını söndürmesin). bahçıvanlar. bezemelere. Birisi konuşurken sözünü kesmek. Bu bakımdan tasavvufî mekânların haricinde dahi Edep ya Hu'lara rastlamak mümkündür. mahremiyet hissi de dolapların her vakit kullanılmasını zaruri kılardı. meclisinde kendine uygun bir hüner arayan kişinin her hünerden daha çok edebi makbul sayması. bir daha gelme" demektir). sufîlerin toplum vicdanına ne derecelerde tesir ettiğinin de delilidir. "Kapıyı kapat" denilemez (Allah kimsenin kapısını kapatmasın). eksen etrafında dönen. zengin konaklarının erkekler kısmına selâmlık. lambayı dinlendir denilir. ipekli mendiller. bize eski konak gel eneğinin bir yadigârıdır. her devrin en geçerli duygusu olduğuna şüphe yoktur. hep edebe aykırı davran ışlardır. yahut sırla denilebilir. Aşkın. vs. vs. mürşit ağzından dökülür. çiçekler. Kaç göç devirlerinde. Dolap. resmî dairelerin. Eskiden evlerin. dadılar. Aile dışından kimseler geldiği vakit. ancak tasavvufta edebin apayrı bir yeri vardır. "Edep ya Hu!" hatlarının üstat hattatlar elinde çeşitli ist iflere bürünen şekillerinden en yaygın olanı bir Mevlevî sikkesini sembolize eden şeklidir ve genellikle de sikkenin çevresinde şu beyit yer alır: Ehl-i irfan arasında aradım kıldım taleb Her hüner makbul imiş illâ edeb illâ edeb Bilgeler. Uyuyan birini uyandırmak için onu sarsmak yahut adını ünlemek abestir. bu tür levhalardan en az birkaç tanesiyle tezyin edilmiş olur ve en dikkatsiz naz arları bile kendine celp edecek süslere. ibadethanelerin ve insan ayağı basan pek çok mekânın duvarları. dolap çevrilerek erkekler kısmına geçer. tezhiplere. lavantalar. ayağın sesi duyulmayacak derecede yumuşak basılmalıdır. yamaklar. Eski konakların çoğunda yemek servisi böyle yapılır. mecliste fısıltı ile lâkırdı etmek. gizli kon uşmak. aslen tarikat adabına mugayir bir hareketi sadır olan dervişe hitaben. silindir şeklinde bir aparattır. Uyanan kişinin de yataktan 28 . içeriye doğru çevrilir. 35 EDEP YA HU! Osmanlı Türkçesi'ni bilenlerimiz. canlı olsun cansız olsun -ki onlara göre her yaratılmışın canı olduğu farz edilir. de bu dolaplara konularak karşı tarafa gönderilir. Kapının çarpılmadan yavaşça örtülmesi bir edeptir. kalfalar arasında. Keza lamba yakılmaz. fırsatını bulunca ilânıaşk için kırmızı gül demetleri. Bunlardan birisi de "Edep ya Hu!" ibaresidir.Gizli kapaklı işler yapanlar hakkında söylenen dolap çevirmek deyimi. lokumlar. ve aşçılar. Gezerken yere. yaygınlaşmıştır. Sufî. kadınlar kısmına da harem(lik) denilirdi. İslâm. işlemelere sahip bulunurlar imiş. arabacılar.her şeye ve herkese karşı edebini korumak zorund adır. belki kapıyı ört. En fazla talik yahut celi sülüs hat ile yazılan bu ibare. hizmetçiler. oradan boşalan kaplar yine aynı usul ile alınırdı. heyecanlı örnekl eri abartılarak anlatılan dolap çevirmelerden günümüze. Hüseyin Rahmi'nin romanlarında. Kapıdan çıkılırken arkasını dönmek edepsizliktir. "Lambayı (mumu. böylece konak sahibine sezdirmeden dolap çevrilmiş olurdu. Tarikat adabının her kademesinde edep ön plandadır. Kapı eşiğindeki ayakkabılar dışarıya değil (zira bunun manası "git. bu deyim kalmıştır. işaret ve işmar etmek. ancak uyandırılabilir. Raflar hâlinde düzenlenmiştir ve kadınlar tarafından raflara yerleştirilen yemekler. Konaklardaki halayıklar. kadın ile erkekler ayrı oturdukl arından konağın harem ile selâmlığı arasındaki duvarda bulunan dolap devreye girer ve iki taraf arasındaki hizmetler böylece yürütülürdü. Bunun yerine yastığına parmak uçlarıyla vurulup hafif sesle "Agâh ol erenler!" denilir. Ancak zamanla yalnızca tas avvuf çevreleriyle sınırlı kalmayıp bütün bir Türk-İslâm kültürünü kaplayacak şekilde şöhret bulmuş. birtakım eski hat levhalarına bakarak atalarımızın hangi düsturlar çerçevesinde bir hayat felsefesine sahip olduklarını az çok kestirebilirler. elbette bir edep dinidir.
hükümet etmeden siyasete. Evliya Çelebi'ye göre bunu çalan mehter takımında. Osmanlı'nın bütün ihtişamını omuzlayıp elçilerin ruh hâllerine tesir eder ve âdeta görüşmelere Osmanlı lehine zemin hazırlarmış. her şeyin bir edebi vardır. Türk musikisi sesleri için icat ettiği bir nota sistemi ile o devir saz eserlerinin not alarını da vermektedir. de (diline) ve b (beline) harflerinden müteşekkildir ve tam manasıyla insanın uyması gereken düsturların remzidir. Bir şey alınıp verilirken keza aynı kaide geçerlidir. O kadar ki oradaki ezgiler ve geçişler pek çok Avrupalı musiki adamına parmak ısırtmıştır. giyim kuşama. Çünkü bu asırda elçiler sık sık mehter eşliğinde kabul edilir. Özellikle 1699 Karlofça Barış Antlaşması'ndan sonra yabancı ülkeler ile sık sık elçiler düzeyinde görüşmeler. Yeme içmeden. hatta yabancı ülkelere giden elçilik heyetleriyle birlikte bir mehter takımı da gönderilir olmuştur. Elçilik Peşrevi. fincanı yahut bardağı ses çık artarak tabağa koyması. anlaşmalar. diline" düsturu ise hakikat yolcusunun kendine ait olmayan bir şeyi almaması.kalkarken yastığını öpüp yorganıyla görüşmesi (görüşmek. Yemek yiyenin ağız şapırdatması. Söz konusu tasavvufî edebin dışında. ibret alma hasletinin telkininden ibarettir. on sekiz devletin elçileri huzurunda icra edilirmiş. beline. askerî marşlarımız arasında da seçkin bir yere sahip imiş. bu kitabın adını zikretmemekle birlikte içinde yer alan Elçilik Peşrevi'nin notalarını neşretm iştir. 29 . belin berk tut! " demesi de bunun dervişçesidir. dilin pek. "Eline. vs.. her biri bir hamam kubb esi kadar olan yüz elli çift deve kösleri. Enderun'da Türk musikisi tahsil etmiş ve bilâhare yazdığı kitaba bu konuda yaptığı ciddi çalışmaları da ilâve etmiştir. nefes almadan ölüme. Osmanlı Devleti. Türklerin Kantemiroğlu (1673–1723) dedikleri bir zat vardır. hâlden kale. ağızda lokma varken konuşması. Uzun müddet Boğdan Beyliği yapan bu zatın asıl adı Demetrius Cantemir'dir. uyg unsuz kelâm söylememesi ve kimsenin namusuna halel getirmemesi demektir. ilk gününden itibaren mehter ile tanışık yaşamış. fil kösleri var imiş. Çünkü mehter musikisinin evveliyatı. Irak makamında ve harbî düyek usulünde bestelenmiş olan peşrev. Bu asırda artık. sözleşmeler. tasavvuf tabiatındandır ve öpmek. Günümüzde. "Edebi edepsizden öğren" atalar sözü. Türk mehterhanesi Avrupa'da ses getirmekte. yahut da sofrada kaşık ve çataldan ses çıkartması edep harici har eketlerdendir. İşte bu dönemlerin hatırası olarak Mehterhane de özel bir marş besteler: Elçi Peşrevi. Tarihte. Zaten edep kelimesi de e (eline). bütün asırların birikimleriyle gelişe gelişe XVIII. dolayısıyla musikinin de asla dışında kalm amıştır. Bayram günü ve geceleri ile saray düğünlerinde bu peşrev. Özellikle İstanbul'da icra edildiği zaman. bu edebi gösterebilecek alperenlere ihtiyaç vardır. 36 ELÇİ PEŞREVİ Türk sanatları içerisinde en köklü geleneklere sahip olanlardan birisi de musikidir. Erenlerin "Elin tek. mehter musikisi de Avrupalı musiki adamlarını etkilemektedir. Yoksa insana "Edep yahu!" derler!. Kitapta. yalnızca törenlerde icra olunan muhteşem bir marştır. bin yılı aşkın bir zamana kadar uzanır. hızlanmış. Osmanlı mehteri. asırda nadir bir mük emmeliyete erişir. yahut öpermiş gibi dudağa değdirmek manalarına gelir) bir edep kaidesidir. Bütün bunlara günlük hayatın adabımuaşeret kaideleri arasına girmiş yüzlerce düsturu ilave edebilirsiniz. bütün bu faaliyet grupları arasında değişik katlı mehter takımları da yer almıştır. kahveyi. hayatın her kademesi bir edebe vabestedir. Bu konuda uzunca bir makale yazmış olan Haydar Sanal. çayı höpürdeterek içmesi.
Üstelik ağacın bir özelliği de suyu soğuk tutması ve ona lâtif bir koku vermesidir. Gerçekleşmesi pek yakın olan işler hakkında "(Henüz olmadı ama) eli kulağında!" deriz. 304. ünlü Seyahatname’sinde Bolu'yu anlatırken şöyle der: (. Bunun üzerine Hz. bu vazifeye seçilmişti. Geri döndüğünde köyün yakınındaki büyük çam ağaçlarının kesildiklerini görüp babasına sebebini sormuş. 38 ESKİ ÇAMLAR BARDAK OLDU Evliya Çelebi. Hayat Tarihi Mecmuası. 35-41 37 ELİ KULAĞINDA Eskiden birisi yanındakine. çam gövdelerinden akıtılm asının bir sebebi bu olsa gerektir. çoc ukları toplayıp Bilal-i Habeşî ile alay ettirmeye başlamışlardı. Yıl 2.* *bkz. Piknik arazilerindeki çeşmelerin. Ayrıca. İşte cevap: — Oğlum. Bağdat Köşkü. — Okunmadı ama (müezzinin) eli kulağında. Bilâhare müezzinler.Mehter teşkilâtı 1826 inkılâbı ile feshedilmiş ve bir daha Türk coğrafyasında Elçilik Peşrevi duyulmamış. çam ağacının işlenmesi kolaydır. 39 ESKİ KULAĞI KESİKLERDEN 30 .* İmdi. geriye. ell erini kulaklarına tıkayarak ezan okumaya başladı. İslâmiyet yayılmaya başlayıp da Müslümanların sayısı artınca. ezan okunurken sesi duyulmasın diye gürültü yapmaya. — Ezan okundu mu. nr. namaz için onları bir araya toplamak üzere ezan okunması kararlaştırılmış ve sesi güzel olduğu için de Habeşistanlı eski köle Hz. Bilal-i Habeşî'ye kadar uzanır. s. dilimizde tabasbus anlamında kullanılan deyim kalmıştır. sorduğun o eski çamlar bardak oldu. 278 a. dediğinde.) Ab-ı hayat suları ve kutu bozası ve çam ve ardıç bardakları olur kim andan su içen ab-ı hayat-ı cavidan bulur. v. Hatta bir dönemin İslâm fetihlerinde yoksulluktan dolayı kiliselerin küçük çanları da su tası olarak kullanılmış olabilir. eğer vakit çok yakın ise. Çam ile su arasındaki bu illiyet. Bu deyimin kaynağı Asr-ı Saadet'e. Sayı (Şubat 1966).. askere gitmiş. O yıllarda askerlik de uzun sürüyor hani. Askerde iken sana gönderdiğimiz harçlıklar nereden geldi sanıyorsun? *Seyahatname. ellerini kulaklarına tıkamayı bir tür Bilal-i Habeşî sünneti gibi gördüler ve ezanı öyle okudular. dermiş. TS Ktp. Çelebi'nin verdiği malûmata göre deyimi "Eski çamlar bardak oldu" şeklinde okumak hat alıdır. Bu durumda "Eski çanlar bardak oldu" diyenler de haklı çıkabilir. Ol diyarda ona senek ve boduç derler. Ne var ki Medine'deki müşrikler ve diğer dinlere mensup olanlardan bazı tahammülsüz insanlar. Ancak deyimin şöyle bir hikâyesi anlatılır: Vaktiyle orman köylerinden bir delikanlı. çam ormanlarından çıkan kaynak suları da old ukça itibar görür.. Evliya Çelebi'nin de dediği gibi çam ormanları bulunduğu yerlerde ağaçtan yekpare bardaklar (veya boduçlar) yapılıp su kabı olarak kullanılmasına yol açmış. Bilal. Gerçi mantıkî olarak eski cam kırıklarının toplanıp yeniden imalâta sokulup bardak yapılması mümkündür. Bilal.
bunl ara uyacaklarına dair söz alındıktan sonra. Gel zaman. Ali'ye bağlı olduğunu sembolize eder. İşte. git zaman. Bu deyimin dilimizdeki varlığı ta 16. nefis sah ibi olmak hasebiyle sık sık ikrarından döne gelmiştir. muhibbin artık derviş olduğuna işaretle. İçlerinden birkaçı vaziyeti inkâra kalkışınca da onlara ders olsun diye kulaklarındaki menguşlarını çekip alır. bu küpe zamanla onların mücerret (bekâr) yaş amayı kabul ettiklerinden kinaye olarak anılmış ve kulağı küpeli dolaşan birinin yeniçeri taifesinden olup evlenmeyeceğine inanılır olmuş. Sümerler ile Keldanîlerdir. hoşgörüyle karşılanıp giderek tarikat düsturlarınd anmış gibi algılanmalarına yol açmıştır. Nitekim. muvafık zaman. şeyh tarafından bazı küçük nasihatler verilir ve tekkenin kapı eşiğinde kulaklarından birine bir delik açılarak halka biçiminde bir küpe takılırmış ("Kulağına küpe olsun" sözü buradan geliyor olmalı). gök cisimlerine tapar ve yıldızların hareketleri ile aldıkları değişik konumlardan bazı hükümler çıkarırlarmış. Bektaşiliğe girmeyi kabul eden muhiplere tarikatın şartları açıklanıp. 31 . bizimkilerin kulak memeleri yırtılır. Mezopot amya'nın bu eski kavimleri. Ancak yeniçeriliğin. Tarihte gök bilimleriyle ilgilenen ilk medeniyetler. "eski kulağı kesikler" diye söylemeye başlar.. Bir kimseye bir işi yaptırmanın en uygun zamanını bildirmek üzere kullandığımız bu dey imin aslı eşref-i saat (zamanın şereflisi. kendilerine telkin edilen şeyl erin hilâfına davranmalarının yasaklanmış olduğu anlaşılır. bu meziyetlerini kendi menfaatleri doğr ultusunda kullanan. genellikle bu tarikat adabınca yaşam ışlardır. Tabiî bu esnada. iş bilir ve kıvrak zekâlı olmakla birlikte. asır başlarına. Eski kaynakların "menguş" ismiyle kaydettikleri bu küpe. 40 EŞREF SAAT İşe başlamanın uğurlu ve uygun zamanını tanımlarken "eşref saatini bekle" telkininde bul unur yahut yapılan bir işin hayırlı sonuç vermesi durumunda "eşref saate rastladı" deriz. kulağ ından Hz. Bilindiği gibi Hacı Bektaşî Veli hazretlerinin kurduğu tarikat (Bektaşiyye). sonraki zamanlarda bu cümleler birer deyim hâline gelip umumileşmiş ve bugün herkes hakkında kullanılır olmuştur. Rivayete göre. yeniçer ilerin resmî tarikatı olmuş ve asker ocağına girenler.Becerikli. Şeyh eşiğine baş koyup kulağı deldirenlerin. Ne var ki insanoğlu. bunların eskiden Bektaşî olduklarını telmihen "eski kulağı kesik". Balım Sultan bunları huzura çağırıp keyfiyeti öğrenmek ister. Şimdi astroloji dediğimiz ilm-i ahkâm-ı nücum'un esası işte buraya dayanır. denk gelme) şeklinde ifadelendir ilen bir astroloji terimidir. Yeniçerilerin belli bir yaşa kadar evlenmeleri yasak olduğundan. "Kulağı deldirmek" ikrar vermek manası taşır ki bundan. Bilâhare halk.. zaman içerisinde kaç amak evlilikler yaparak yol yordam azdırdıklarında. daha ilk dönemlerden itibaren devşirme sisteminden besl enmesi tarikatın da yozlaşmasını hızlandırmış ve yeniçeriler arasında Bektaşî geleneğine uymayan davranış ve hayat tarzları. Yavuz Sultan Selim'in kulağınd aki menguşun da Bektaşîlik sembolü olduğunu söyleyenler vardır. Hacı Bektaşî Veli zamanına kadar uzanır. Tarikata gir erken mücerretlik sözü verip kulağı deldiren dervişlerden bazıları. bu arada ufak tefek kaçamaklarla kendisine çıkar sağlayan kişilerden bahsederken kullandığımız bir deyimimiz vardır: Eski kulağı kesiklerden.
Eskiler. Yıldızların burçlar sistemindeki konumları. O kadar ki eşref saati bir dakika bile tehir edilmeyerek bütün teşrifat ve protokolü ona göre düzenlettiren padişahlar olmuştur. insanların ve kâinatın hareket ve tavırlarında burçların etkisi. denize gemi indirilmesi. Astroloji sisteminde yer alan her bir yıldız ve gezegenin etkisi altındaki insan da yıldızına uygun olarak iyi veya kötü cimri veya cömert. uğur getirsin diye bazı günlerde özel davranışların tercih edilmesi. Eski şairlerin eşref saatlerinin. Bu yüzden. uğurlu old uğu tespit edilen veya zannedilen böyle bir zamanda başlanılacak işlerin insana uğur getir eceğine inanılır ve buna eşref-i saat denilir. pek çok âdette biraz da bu eşref saat anlayışının etkisinin bulunduğu düşünülebilir. hayvanlar. uğurlu (sa'd) veya uğursuz (nahs) dönüşüml erle doludur. onun kutlu zamanı kabul edip buna zaman-ı şeref (veya şeref-i şems. sadrazama mühür verilmesi. bina inşaatına temel konulması. görenler. şehzadelerin doğumu ve isimlerinin konulması. gezegenlerin kutlu ve kutsuz zamanlarını tespit etmişlerdir ve bir gezegenin ilk hareket noktasına dönüşünü. ahlâk. son sözü söylemiş ve işler ona göre yürütülmüştür. İnsanlar. Duygular. İstanbul'un fethi için müneccimlerin belirlediği eşref saatte sefere çıktığı rivayeti bunlardandır. kısaca talihli veya talihsiz dönemler yaşarlar. sultanların düğünlerinin yapılması. rakımlardan burçlar. Bakînin şu beytinden de eski cinci hocaların. vb. vs. önemli bir devlet işine başlanılması. güneş burcunun. ordunun hareketi. şeref saatinde şirinlik muskası yazdığını zannederler. Emevîler ve Abbasilerden başlayarak hemen bütün İslâm sarayl arında mevcut olan müneccimlerin uğraştıkları işlerden birisi de eşref saati tespit etmek ve onları belli dönemlere ait listeler hâlinde sultana sunmak olmuştur. Mehmet'in. dudağının üzerinde öyle durur ki. Eskiler eşref saate çok önem vermişler ve yıldız ilminin bu şubesini ayrıca ele alıp ihtiyarat adıyla özelleştirmişlerdir.Astrolojiye göre. değişik zamanlarda değişik etkiler gösterir ve bazen olumlu. o burcun güneşe göre konumu içerisinde bazen uğurlu. 41 EYYAM REİSİ 32 . birinde gün ortasına rastlayan kutsuzluk (nahs). İşte. daima hiss edilmektedir. Osmanlı sarayında da müneccimbaşılık müessesesi bulunur ve padişahın tahta çıkması. Bunu ancak astroloji ile yakından ilgilenenler takip edebilirler. bir sonrakinde son una. uğur sözlerinin tekrarlanması. huylar. neşeli veya üzgün. Gezegenlerin on iki burcu sınırlayan zaman dilimlerine girişleri (yükselen burç) ve duruşları. bazen olumsuz sonuçlara sebep olurlar. bitkiler ve madenlerden her biri bir burcun ve gezege-in etkisi altında hareket eder. eşref saatte muska yazdıklarını anlıyoruz: Rûyunda lâ'li üzre hatt-ı müşg-bâr-ı yâr Şîrînlik yazar şeref-i âfitâbda Sevgilinin yüzündeki misk damlası ben. sevgiliye vuslat ânı olduğunu Enderunlu Fazıl'ın şu beyt inden anlıyoruz: Bir gün elbet ola eşref saati Bu dil-i şikestemi ben sağlarım Bir gün elbet sevgilinin eşref saatine rastlarım da şu kırık gönlüm yapılır. her burç için aylık veya günlük dilimdeki kutlu ve kutsuz saatler değişebilir ve bazen ayın başında olan kutlu saat (sa'd). Sultan II. ertesi gün akşam veya sabaha rastl ayabilir. bir işe başlanılacağı gün sadaka ver ilmesi. sağlık. savaş ilânı. Günümüzde. pek çok konunun zamanını tespitte müneccimbaşı. şeref-i kamer) demişlerdir. açılış merasimlerinde kurban kesilmesi. bazen da uğursuz zamana denk gelir.
geri dönmemek üzere gitmek. bizce tam da eski eyyam reisi tipini tarif etmektedir. çağ. Halkın diline "Zaman sana uymazsa sen zamana uy" şeklinde yansıyıp sanki bir ayet veya hadis gibi hükmüyle amel olunan bu kasıtlı söz. gününü gün eden oportünist insanlara eyy amcı denir. 0 oturduğu yerde kıpırdamadan saatlerce duran veya elini alnına siperlik edip uzun uzun aynı noktaya bakan kişiler hakkında "Gemi maymunu gibi (oturuyor/bakıyor)!" denilir. ölmek" gibi manaları vardır. Eyyam (günler) kelimesi ile yapılan bazı deyimlerde de hemen hemen aynı anlam mevcuttur: Eyyam dostu (iyi gün dostu). 43 GEMİ MAYMUNU GİBİ Unutulmaya yüz tutan. sabit ve tutarlı bir tavır içinde olmayıp yel nereden eserse oraya göre eğilen kişil ere. Eski gemiciler. memurları. uzaklaşmak. oradan ses verir. bir de "zaman.. müsait rüzgâr altında zaten rotasına uygun seyretmekte olan bir geminin. Birincisi "Hey ya Mevlâ!" yakarışının bir kısaltması... Eyyam reisi tabirini gemiciler icat etmiştir. nüfuz" anlamları vardır. Türkçe'de "Hazır!" demektir. Bir farkla ki dalkavukluk kişiye bağlı iken eyyam reisliği zamana bağlıdır. 42 FERTİĞİ ÇEKMEK Sultan II. Dilim izde eskiden kullanıldığı hâlde bugün unuttuğumuz bir de eyyam reisi deyimi vardır. eyyam reisi derlermiş. hatta unutulan deyimlerimizdendir. 33 . Fertig. Bu tavır halkın dilinde de eyyam reisi diye anılmış ama anlamına biraz da dalkavukluk eklenmiştir. idaresini ele almağa yeltenen gösteriş meraklılarına. gibi. Daha sonradan ise deyim haline gelerek anlam genişlemesine uğramış ve Türkçeye iyiden iyiye yerleşmiştir? Bu deyimin "savuşmak.. Gemicilerin sıkça telâffuz ettikleri rüzgâr kel imesinin bilinen "yel ve esinti" anlamı dışında. bütün yolcular bindikten sonra da hareket memuru "Fertig!" diye bağırırmış. Uygun rüzgâr ve müsait eyyamın her iki rivayet için de geçerli olduğunu söylem eye gerek yok sanırız. Abdülhamit'in gayretiyle Hicaz demir yolu yapılırken bu iş Almanlara ihale edilmiş ve tabiî şantiyelerin önemli sorumluları. Tesisi biten gar ve istasyonlardan işçi nakleden vagonların makin istleri. rüzgâr nereden eserse. nefeslerini açmak ve zinde kuvvet ile kürek çekmek üzere hep bir ağızdan tempo tutarak söyledikleri "Heyamola!" tekerlemesinin kaynağı hakkında iki rivayet vardır. kaçmak. teknisyen ve şefleri Almanl ardan teşekkül etmiştir. eğer vagon bir yerden hareket edecekse önce kampanalar çalar. Hafazanallah!. devir. ikincisi de "Eyyam ola!" tem ennisidir. talih.Menfaatini düşünen ve güne göre davranan.. Ger bana uymazsa eyyam. eyyam reisi derlermiş. Hani. Alman hareket memurlarının "Fertiiig!" diye uzatarak ünlemelerine uzun süre muhatap olan halk. yaşanılan günler ve ikbal. uyarım eyyama ben dediği bir dizesi vardır. eyyam efendisi (dalkavuk). bundan hoşlanmış olmalı ki giderek trenin kalktığını "fertiği çekti" biçiminde ifade eder olmuş. Hani bu tıynette bir şairin. Bu davranışın örnekleri her çağda bolca görülebilir. nabza göre şerbet verip karşısındaki kişinin mizacına uygun davranarak menfaatlerini muhafaza eden insan tipleri vardır!. Eskiler. dostlar alışverişte görsün diye. kondüktör ve makasçıları da Alman olduğundan. Bu gemilerin kürekle seyre çıktığı kadırgalar devrinde forsaların.
asırdan itibaren denizcilik fenninde mükemmel gelişmeler gösterdikleri bilinmektedir. her biri gündüzleri değişik semtlerde dilenerek aynı çatı altında geçinip giderlermiş. yahut gördüğünü saklayıp ihanet etmesinden korkulmayacaktır. Gelibolu ve İstanbul tersanelerinde özel eğitim ile terbiye edilen maymunlar olup harp gemilerinin seren ve cundalarına oturtularak. merhamet ile musikinin ne derece birbirlerine yakıştığını anlayacaklar ve hüzün ile coşk uyu birbirine katıştırarak irkileceklerdir. fazla sesi çıkmayan. İçlerinden sesi güzel olan biri "Gökte melek. tarihin her devrinde insanoğlunun dikkatini çekmiş. günün yarısında böyle durmaktan kaskatı kesiliyor besbelli. kalplerimizin katılık derecesini ölçmeye kâfidir. Muharrem ayı girince. günün moda nağmeleri ter ennüm ederek kamuya açık konserler verdiklerine şahit olurlar ve ekseriya durup dinlem eye vakitleri olmadıklarını vehmederek geçip giderler. kar. o dönemlerde ve bilhassa Sultan II. fırtına dem eden seren direği üzerinde oturup etrafı gözetleyen ve ucuz iş gücü teminine imkân veren bir tayfa gözüyle bakabiliriz. Bakmayın siz. Maymunların gözleri yaratılıştan keskin olup uzakları çok iyi gördükleri bilinmektedir. doğrusu merak konusu!. ufuktaki gemiler gözetletilir imiş. Atalarımız. ama ilk defa Osmanlılar tarafından faydalı bir iş kolunda istihdam edilmişlerdir. nered eyse bir Türk gölü olacak kadar avucunun içine alan Türk denizcilerinin. iki vardiya nöbet hizmeti de tamam olacaktır. isyan ve kışkırtmalara iştirak etmeyen. Üstelik. Bir zamanlar İstanbul'da. bir gemide iki tane böyle maymununuz var ise. acaba kalyon veya kadırga gördüklerinde bunu da ayırıyorlar ve ayrı bir ses veya hareket mi yapıyorlardı. Hele onlar. Bu tekerlemenin "Hey kaygulu canım!" nakaratından bozma olduğu eski kitaplarda yazılıdır. Bayezit devrinden itibaren gemilerde gözcü olarak maymunlar kullanılmıştır. Atalarımızın tanıdığı goygoycular. Akdeniz'i. Ne zaman böyle bir orkestraya rastlasam. şimdilerde goygoycu kelimesinin olumsuz bir anlam ifade ediyor oluşuna! Eski goygoycuların. diğerleri de her mısraın sonunda "Hoy goygoy canım!" diyerek ona eşlik ettikleri için bu isimle anılmışl ardır. arada sırada merkezî yerler ve meydanlarda bir grup görme özürlü vatandaşın oluşturduğu derme çatma bir orkestranın. En güzeli de gemiyi veya karayı görünce kapt andan bahşiş istemeyecek. Bence o solistlerin haletiruhiyelerini bir lâhza tahattur. 44 GOYGOYCULUK YAPMAK Büyük şehirlerde oturanlar. Gemi maymunlarına biz. şehri semt semt paylaşarak önlerinde gözleri görmekle birlikte. özellikle 16. yerde her can ağladı" gibi içli bir Kerbelâ mersiyesi okurken. Bunlar. Şehzadebaşı Camii imareti karşısındaki Tabhane denilen vakıf binada. kitaplarda okuduğum eski goygoycuları hayal ederim. muharrem ayının ilk günlerinde küme hâlinde. Hâlbuki durup dinleseler. Mağrip'ten (Kuzey Afrika memleketleri) getirdikleri maymunları cinslerine göre tasnif eder ve sağlıklı olanlarını tersane hizmetlerine ayırırlarmış. kapı kapı dolaşarak yardım toplayan görme özürlü kişilerdi. Seren kaidesine tünemiş vaziyetteyken ufukta bir gemi gördüğünde aşağıya seslenerek haber veren maymunlar. Şimdi anlıyorum ki zavallı hayvan. birkaç muz ile akşam sabah hizmet eden. zamanımızın şakşakçılarıyla kraldan fazla kralcı kesilen kışkırtıcılarıyla bir alâkalan yoktur. günümüzün saçma sapan sözlerle ortalığı bulandıran yalakalarına hiç benzemezler. İşte. çoğu Anadolu'dan gelmiş görme özürlü vatandaşlar oturur.. Maymunların resimleri neden hep elleri alınlarında siper olmuş şekilde uzaklara bakarken çizilir diye merak ederdim.Bugün televizyonda şovmenlik yaptırılan maymunlar. topal veya çolak bir yed 34 .
eskiler bunun için "çalmak" değil. sonuna yaklaşıldığında da kapıyı açıp para yahut aşure malzemesi olacak hububattan ne verilecekse bir kâse içinde getirip yedekçiye teslim ederlermiş. İşte bu barakalara da "göz" denilir. buna rağmen usta hırsızlar. gibi. Gözden sürmeyi çalmak şekli herhalde görme uzvumuz olan göz ile alâkalı olmalıdır. hem tersanede çalışanların işlerini kolaylaştırması. Yedekçi. yahut omuzl arında çift gözlü heybeler bulunduğu malûmumuzdur. Ama eğer bu göz o göz. Sürmelerin tiplerine ve sınıflarına göre ayrılarak ayrı barakalara (depo) konulmasının. Zaten deyimin aslı "Gözden sürmeyi çekmek"tir. Bu kerestelere. bu sürme de o sürme ise! Şimdi şaşırmaya hazır olun: Eskiden tersanelerde. baraka duvarında açtıkları küçük deliklerden sürmeleri birer birer çekerek götürür olmuşlar. kirpiklerindeki sürmeyi çaldırması kendisi için ne kadar ahmakça gör ülürse. hem de işlemesi kolay olduğu için tomruklar geldikl eri gibi saklanmaz. Şimdi. dilinir. vb. "gözden" çekmezler (Gözden sürmeyi çekmek yerine çalmak deriz. tersane ustalarının terminolojisinde "sürme" tabir edilir. ustaca uygulanmış aşırma planlarını yahut en masum anlamıyla da beceriklilikler ini gördükçe. hem de mekândan tasarruf sağlaması bakımından önemi vardır.ekçi ile altışar kişilik gruplar hâlinde goygoya çıkma âdetini. orman arazilerinden tomruk olarak getirtilip tersanenin uygun depolarında stoklanır ve her yıl ağaç kesilmesine müsaade edilmezmiş. Goygoycular. 35 . Nitekim sürme (tutya. Hey kaygulu canım) 45 GÖZDEN SÜRMEYİ ÇEKMEK Çevremizde birilerinin el çabukluğunu. o mu. hane halkı bir müddet dışarı çıkmaz ve ilâhiyi dinler. Goygoy esnasında birbirlerinin birer adım gerisinde. diğerlerinin gafletinden yararlanıp menfaat temin ettiğini. Bir ins anın gözü açık iken. biçilir ve ileride kemere. Altı kişide toplam on iki göz torba bulunması. yahut değneğ inden tutunarak yürüyen bu kader kurbanları. bellerinde iki taraflı ve iki ağızlı torbalar. Ellerinde uzun asalar. Ancak biz. gözden sürmeyi çeker alimallah" deriz. bir örnek bez cüppeleri ve ince yemeni serp uşları ile İstanbul sokaklarında tam bir solistler grubu gibi dolaşırlar ve halkın ilgisini de çekerlermiş. Karamürsel. verilen şey her ne ise alır. Goygoycuların okudukları ilâhilerden en ünlüsü. öndekinin ya sol omuzundan. on iki imamdan kinayedir. o kişiler hakkında "Ha. hem de İstanbul halkından şifa niyetine isteyen olursa onlara dağıtırlarmış. ona ait torbayı taşıyanın torbasına boşaltıp kabı geri verirmiş. Goygoycular. üç göz hangar.. Bolu. gemi yapımında kullanılan keresteler belli zamanlarda fermanlar çıkartılarak Kastamonu. hırsız için de o derece ustalıklı (sanatının erbabı) olarak yorumlanır. İki göz oda. bu yolla topladıkları malzemeyi Tabhane'de pişirirler ve hem kendileri yer. Çünkü zam anla tersane gözlerine birer bekçi yahut nöbetçi konulmuş. ilâve edelim. gözden sürmenin nasıl çalındığını anlamışsınızdır herhalde. şu mısralarla başlar: Kerbelâ'nın yazıları Şehîd olmuş gazileri Fatma Ana kuzuları Hasan ile Hüseyin 'dir (Hey kaygulu canım) Kerbelâ'nın ta içinde Nûr balkır siyah saçında Yatur al kanlar içinde Hasan ile Hüseyin'dir (Hey kaygulu canım. "çekmek" eylemini kullanmışlardır. gittikleri evlerin önünde halka olup mersiye yahut ilâhiye başladıklarında. bunlar icat etmişler. kasara ve omurga olmak üzere değişik ebatlarda kereste hâline getirilip öylece istiflenirmiş. rimel) kull ananlar.). Hem fazla yer tuttukları. onu "göze" çekerler (göze sürme çekmek).
ARŞIN BURADA! Vaktiyle. uzunluğunda bir ölçü birimi olan arşın (arşun). 47 HALEP ORADAYSA. Orada bize Hacı Kara Mandal oğulları derler. ağızdan sözü çalardı. yaz. o sırada yoldan geçen Şair yaratılışlı biri. Gayesi mühür kazıtmak. malzemeleri arasındaki arşını çıkarıp ortaya koymuş: — Halep oradaysa. muhavereyi duyup imdada yetişmiş: — Efendi baba.. arşın burada! Haydi atla da görelim!.. atladım işte! O sırada aralarında bulunan marangoz. kaptanın istediklerini ben söyleyeyim. — Yaz baba. — ?! O günden sonra palavracı. 68 cm. dediğim olsun da sonu nereye varırsa varsın. bir adamdı ki sürmeden gözü. Evliya Çelebi bu deyimi bir kat daha katmerlendirerek şöyle kullanır: ". Öyle ki övünmelerinden halka gına gelmiş. İşte bu deyimin ortaya çıkışıyla ilgili olarak da hatırımızda bir mülemma vardır. Hatta Malatya ve havalisindeki illerimizde "Halep oradaysa. sekiz Halep urgan. arşın burada!" deyiminden galat olarak arşın yerine Halep kelimesini. bereket versin. • Bugün. Bunların hepsi mühürde yer alsın ha. "Ben Halep'te şöyle yaptım. yahut yapmadığını yapmış gibi söyleyen insanlara. teknemin ardında da bir sandal bağlıdır. Denizde bir teknem var. görgüsüzün biri kısa bir müddet Halep'te kalmış. arşın yerine metrik ölçü kullanıyoruz. köy odasında oturulurken söz cirit oyunundan. uzun atlamadan açılmış. deyimin tersaneyle ilgili orijinali yerine bildiğimiz göz ve sürmeyle ilgili olan anl amı ön plandadır. Bugün dahi geçmişte yaptığı bir şey ile övünen. hırsızın maharetini daha güzel anlatır. makamında kullanılır." 46 HACI MANDAL MÜHRÜ Dilimizde Hacı Mandal mührü diye bir deyim vardır genellikle.. sahibi demek olur. Rivayete göre bir ramazan günü. hâlihazır şartlar altında da aynı başarıyı göstermesi arzusunu izhar için söylenir. Sabrı tükenenlerden biri itiraz etmiş: — Yapma be iki gözüm. İhtimal ki bu şekli. Yurduna dönünce de yerli yersiz konuşmaya. bir ölçü birimi gibi telâffuz ettikleri vakidir: Beş Halep kadife. sen kim? — Canım ne var on beş arşında. İhtiyar mühürcü bu kadar sözü bir mühür üzerine nasıl sığdıracağını düşünürken. siz yazın: es-Sefînetü maa 's-sandal İnebolulu Hacı Kara Mandal Adamın söze verdiği icazı yine nazmen tercüme etmek gerekirse: Sandalı arkasında bağlı bir gemi İnebolulu Hacı Kara Mandal. gibi. Ben İneboluluyum. diyor!. böyle yaptım" gibi atıp tutmaya başlamış. Günlerden birinde. on beş arşın atlamak kim.Bugün. Bizim övünme meraklısı dayanamayıp söze girmiş: — Ben Halep'te iken on beş arşın atladım. her nerede bir kuru sıkı atsa halk kendisine "Arşın burda!" demeye başlamış ve bu söz bir deyim olarak yaygınlaşmış. mühürde her şey olsun istiyor ve ısrarla. yakın zamanlara kadar Anadolu'da hâlâ kullanılmakta idi. Ancak. Yeni Cami avlusundaki mühürcülerden birinin başına bir denizci dikilmiş.. 36 ..
— O hâlde. Murat zamanının yadigârıdır. Emir Çelebi'yi aslen çok sevmekte ve itibar etmekte. Emir Çelebi. Burada geçen fodul kelimesinin gün ümüz sözlüklerindeki karşılığı. yazarlar. vb. Arapçaîuğul olarak gösterilmiş ve "bencil." gibi ifadeler kull anırız. kibirli. IV. mühür. 49 HEM KEL. yüzük. — Ne yaparsın bunları? — İlaç veya panzehir niyetine hastalara veririm. hapı yuttu sayılır. deyip kapıdan çıkıp gitmiş. Sultan Murat'ın kahve. Çelebi'nin bilâhare. Murat gibi bir hükümdarın hışmına uğradıktan sonra ölmeyi yaşamaya tercih etmiş olmasına şaşırmamak lâzımdır. Çelebi'nin. köt ülüklerin sona erdiği durumlarda "Artık hapı yuttu. Bu deyim bize. Padişah. düzen ve dubaranın bozulup hakikatin ortaya çıktığı. Çelebi. sonunun geldiğini anlayıp hiçbir şey söyl emeden. padişahın öfkesini iyi bildiğinden. Gelen habere göre Hekimbaşı kuşağı arasında bir curadan (yudumluk. HEM FODUL Dilimizde "Hem kel. belki de kıskançlık sebebiyle. hekimbaşı Emir Çelebi'nin yasakları çiğnediği ve afyon kullandığına dair bir ihbarda bul unur. gözleri yaşararak hapları bir avuçta yutmuş ve sonra satranç tablasının başından kalkarak. — Peki hastalara zararı olmaz mı? — Hiçbir zararı yoktur hünkârım. cüradanı ters çevirip mercimek büyüklüğündeki afyon haplarını tablanın üzerine boşalttıktan sonra sormuş. hünkârın bu emri üzerine bir ihbara kurban gittiğini ve baş ına gelecekleri hemen anlamış. serkeş. "Çelebi'ye ne oldu?" diyenlere "Hapı yuttu!" diye cevap vermiş. eşyalar hep kuşak içinde muhafaza olunur ve yoklama esnasında kuşak çözdürülür imiş. eve varınca kendisini tedavi etmek isteyenlere izin vermediği ve panz ehir olarak hiçbir şey almadığı hatta haplar bir an evvel kana karışsın diye de bir bardak nar şerbeti içerek dünyaya gözlerini yumduğunu tarihle.. — Elveda hünkârım! Devletinize zeval erişmeye. müskirat (sarhoş edici maddeler) ve mükeyyifatı (keyif verici maddeler) yasakladığı dönemde saray casuslarından biri. Sözl 37 . — Çelebi. Bu ihbara önce inanmazsa da Çelebi'yi yoklamayı da ihmal etmez. birisinin başına gelen kötü bir hâlden dol ayı iflah olmaz mecraya girdiği. yutmaya başla bakalım. fazla şey veya ziyade anlamındadır. Hünkâr. hançer.48 HAPI YUTMAK Bir şeyin artık gerçekleşme ihtimali kalmadığı. küçük şeyleri muhafaza etmek üzere taşınan kutucuk) taşımakta ve afyon macununu da onun içinde saklamaktadır. hem fodul" diye bir söz vardır. kuşağını çöz de içinde ne varsa boşalt hele! O dönemlerin kıyafetlerinde cep kullanılması yaygın olmadığından kalemdan. üstünlük taslayan" gibi manalar verilmiş. Oyunun tam orta yer inde. Padişah bermutat. vs. — Bre Çelebi bunlar nedir? — Islah edilip zararsız hâle getirilmiş afyon hapları hünkârım. Kelimenin aslı fuzul'dûr ve lüzumsuz. Emir Çelebi'yi satranç oynamaya davet etmiş. demiş. Kuşağını çözmeden cüradanı çıkarıp satranç tablasının üzerine koymuş. yalnız kendini düşünen.. hatta kendisini sık sık sohbet için huzura çağırmaktadır. mühür. Bu hadiseyi takip eden günlerde zamanın ariflerinden biri. Sultan IV. para kesesi. her zaman kendini haklı gören.
vs. Klasik edebiyattan nasiptar olanların birçoğu bilirler. Birincisi lüzumsuz ve abes. eskiden halk yararına kurulmuş olan imaretlerde yoksullara verilen kepek ekmeğine denirmiş." sözler duyulduğunda aslında "kirişe asıldık" demek istedikleri. Eskiden av köpekl erinin bu tür fodla ile beslendiği bilinmektedir. bir de kel" manasına(!). faziletli" olduklarına inanılırdı. yayı germeye yarayan ipe de kiriş veya "çile" dem işlerdir. Mahmut devrinde baklava ikramı (baklava alayı) ramazanın 15'inde değil. ünlü şairimiz Fuzulî de bu mahlası nasıl seçtiğini anlat ırken. zeki. M. deyimin diğer anlamını da ima ettikleri anlaşıl ırmış. Osm anlı askerî teşkilâtının güngörmüş askerlerinin ağzından sık sık "Çok çile çektik vesselam! Ben az mı çile çektim karındaş! Biz ne çileler çektik!. Malûm. tabiri caiz ise sanki "ekmeğin kel olanı" gibi anlaşılmıştır. vs. Çile. "Hem kel. hem fodul" sözünün fodla ile alâkası olduğu da pekâlâ düşünülebilir. pek çok medresenin de buralardan taamlanması sebebiyle Osm anlı'nın son dönemlerinde iyiden iyiye değer kaybetmiş olan fodla." deyimler. çilesi dolmak. eskiden saçı dökülmüş olanların "çok akıllı. 38 . Atalarımız yayın kavisli kısmına keman. Yani. gıda değeri düşük bul unduğundan herkes tarafından "ekmeğin değersizi" olarak bilinirmiş. Bu. hem fodul" tekerlemesine bakarak bu karşılıkları istidlal etmiş olmalılar. bilginin de çok çalışma gerektirdiği göz önünde bulundur ursa.* *Ayrıca bkz. buluttan nem kapmaya ve her yapılan işten kendileri aleyhine bir sonuç çıkarmaya başlamışlardır. Bu durumda "Hem kel. Çile. Çünkü fodul kelimesini fuzul olarak okuduğumuz zaman. el ayasından biraz büyükçe ve pide gibi yassı olur. incir çekirdeğini doldurmayacak mazer etlerle nümayişlere kalkışarak haksız yere kırgınlık beslenen durumlarda söylenir. çileden çıkmak. Ancak kelimenin başka bir anlamı daha vardır ve "Hem kemankeş. hem çilekeş" deyiminde yaşar.ükleri hazırlayanlar. İşte o devirlere ait "Hoşafın yağı kesildi" diye bir deyimimiz vardır dilim izde olmayacak şeylerden hoşnutsuzluk gösterip. "kırk" demektir ve tasavvufta bu imtihan çoğunlukla 40 gün sürdüğü için "çileye girmek. tasavvufta müridin nefsini körletmesi ve dünya nimetlerine sırtını dönmesi için açlık veya diğer yollar ile imtihan ve terbiye görmesine denir. ok ve yay olduğu muhakkaktır. Bu durumda "Hem kel. 51 HOŞAFIN YAĞI KESİLMEK Yeniçeriliğin bozulmaya yüz tuttuğu dönemlerde ocak mensupları. kelimenin iki zıt anlamını izah eder. ancak. özsüz" manasına. bir gün gecikm eyle 16'sında yapılabilmiş ve yeniçeriler bahşişlerini bir gün geç almaktan dolayı günlerce sızlanmışlardı. tasavvuf yol unda olmadığı hâlde çile çeken ve acılarla yaşayan insanlar için söylenen bir deyimdir. Bu ekmek yuvarlak. Zerdeyle Zırva. 50 HEM KEMANKEŞ. Tüfeğin icadından evvelki zamanların en önemli silâhının. Yani "faziletli olduğu yetmiyormuş gibi. "sadece kel değil. Çok çalışmanın saçları döktüğü. Zeki Pakalın'a göre fodla. ikincisi faziletli ve değerlidir. iki zıt anlamla karşılaşırız. dilimize birer tasavvuf terimi olarak yerleşmiştir. genellikle hayvan bağırsağından yapılır ve ince olanı tercih edilirmiş. tarama özürlüler için neden akıllı denildiği anlaşılır. hem fodul" sözünü olumlu bir manada anlamak gerekir. HEM ÇİLEKEŞ Çile. aynı zamanda kalp. Sultan II. İmaretlerin kapısından ayrılmayan o kadar insana yetmesi bir yana. Olamaz mı yani? Dilimizde fodla diye de bir kelimemiz vardır.
5 santigram karşılığıdır. Bu yakıştırma. Buna çekirdek denir ki toplam.) Dirhem. ne alırsa bozuk. bizim hanım urgana un serecek. O sırada hanımının un elemekte olduğunu görüp. Yağlı ve sıcak yemekl eri sonra dağıt ki hem soğumamış olurlar. iki dirhem bir çekirdek yakıştırmas ında bulunanlar. dirhem adı verilirdi. — Kusura bakma komşu. delik. demiş içinden. Ertesi gün. Hoca merhumun bir komşusu varmış." Adam her zamanki pişkinlikle. unutturabilirse hiç geri getirmez yahut o kadar hoyrat kullanırmış ki. derhâl bir mazeret uydurmak için zihnini kurcalamışsa da aklına bir çare gelmemiş. toplam iki dirhem ve bir çekirdek ağırlığa sahiptir. sizinkini ödünç alabilir miyim? Hoca. urgan lâzım oldu. mecaz yoluyla onlara altın demiş olurlar ki bizce pek zarif bir nüktedir. 53 İPE UN SERMEK Kendisinden bir hizmet beklenen veya verilen görevi yerine getirmesi umulan kişilerin. Nasrettin Hoca'ya atfedilen bir hikâyeden kaynaklanır.Vaktiyle yeniçeri ocaklarında yemek dağıtan mutfak meydancısı. Meydancı. üzerinde ayet ve dualar yazılı koca kepçe ile önce yağlı yemekl eri ve pilâvı taksim eder. daha ziyade hassas teraziler için kullanılan bir ölçüdür. Şimdiki gram ile aynı birim olduğunu sanarak gram diyecek yerde dirhem denilmesi hatalıdır. kopuk. Eski devirlerin en kıymetli parası olan bir Osmanlı altını. işine itina göstermeyen cinsinden birisi olsa gerek. kazanı kaldırmışlar: — Hakkımızı yiyorlar. çeşitli bahaneler öne sürerek yavaş davranmaları yahut işin yapılmasına engel olmaları hâlinde söylenen bu deyim. komşusunu kapıda görünce. kırık. ağırlık ölçüsü olarak okkanın kullanıldığı eski devirlerden kalmadır. dirhemden daha hassas ölçümler için bir ağırlık birimi daha kull anırlar. önceleri hatırını sayarak bir şey söyleyememişse de içten içe öfkelenip artık ödünç bir eşya vermemeye ahdetmiş. o günden tezi yok emri uygulamış. Belki biliyorsunuz. Rivayete göre. halkın hoşafının yağını cidden kesmeye çalışıyor! 52 İKİ DİRHEM BİR ÇEKİRDEK Giyim kuşamına özen göstermiş. Okkanın dört yüzde birine. Hoca bu komşusuna. durumu görüp meydancıyı yanına çağırmış ve: — Bak a yoldaş! Bundan böyle kepçe temiz iken önce hoşafları dağıt. Böyle olunca yeniçeri ortalarına giden hoşaf bakracının üzerinde bir parmak kalınlığında kalıp gibi yağ tabakaları yüzer ve tabiî bunlar kısmetine göre karavanalara da dağılırmış. Ancak sarraflar. Ödünç aldığı eşya yahut araç gereci geri getirmekte ihmalkâr davranır. şık ve süslü kıyafetleriyle dikkat çeken insanlar hakkında sık sık "iki dirhem bir çekirdek" sözü kullanılır. Yağlı hoşaf isterük! Galiba şimdilerde birileri. sonra da hoşafları dağıtırmış. demiş. Bir gün akıllı bir yeniçeri ağası. bir okka bugünkü ölçülerle 1283 gram tutar. Bu durumda süslenmiş kimselere. Hoşafın yağını bile kestiler. Ancak bu defa sofralara giden hoşaf bakraçl arının üzerinde yağları göremeyen yeniçeriler. bu sefer ne istese verm eyeceğim. istihkakımızdan çalıyorlar. 39 . hem de tatları birbirine karışmaz. sakat olarak iade edermiş. — Hocam. "Tamam.
Bunların içinde öyleleri olurmuş ki hamallık yapmak için ne bir ipleri. Hemen her devirde geçerliliğini koruyan bu ifadenin hikâyesi şöyledir: Vaktiyle medreseden icazetname alan mollalardan birisi.. Varın doğrusunu ondan sorun. Üstelik dost bildiği arkadaşının da kendisine oyun oynadığını sanıp içerlemiştir." diye başlar. — Ey cemaat-i müslimin! Ben de biliyorum ki bu "Kâle'n-Nebî' idi ve size çok güzel şeyler anlatacaktım.. Hamdele. amelelik yapmak için de ne bir kazma veya kürekleri bulunurmuş. bir işe güce de yaramayan adamlar hakkında tahkir anlamında kullanılmıştır. salvele derken tam hutbe metnine gelinir ve imam "Kâle'n-Nebî (Resulullah buyurur ki). yağ.t elinde. Vazifeye başladığı hafta. avamdan insanların dilinden "İpin ucu p. vermeye gönlüm olmayınca ipe un da serilse yeridir! 54 İPİN UCU Sonucu başkalarının kararlarına bağlı olan bir işten umut kesildiği.. İmam şaşırdığını sanarak okuyuşunu değiştirir ve "Kıyle'n-Nebî. şarap vs. su kabaklarının (susak) içine uzun müddet muhafaza maksadıyla muhtelif cinste sıvılar konurmuş. Diğeri de malum mahale mevzilenir.— Aman hocam. beni kontrol et.. deyip minberden iner. Artık cemaat gülmeye başlamıştır. bir yeri hat alı okuyacak olursam ipi çekerek beni ikaz edersin..şt elinde" diye bir söz işitilir. 55 İPSİZ SAPSIZ Şimdi olduğu gibi eskiden de Anadolu'dan İstanbul'a çalışmak üzere adamlar gelir. ilk cuma hutbesini okuyacak olması kendisini biraz heyecanlandırmış olsa gerek. 56 KABAK BAŞINDA PATLAMAK Eskiden. Bakar ki başka okuma şekli de kalmamış. hiç ipe un serilir mi? — Vallahi komşu. estetik içki şişelerinin bulunmadığı dönemlerde cebinde yahut cübbesinin altında şarap testisi taşımak gibi bir yük altına girmek istemeyen haylazlar için her yerde mebzul olan su 40 . " diyecek olur. ben minbere çıkarken ayak bileğime bir ip bağlayacağım. Dediklerini yaparlar ve genç imam minbere çıkar. Bir ip veya tutacak bir sap sahibi olmayan bu kişiler için söylenen ipsiz sapsız deyimi de meslek sahibi olmamakla birlikte. demiş. " diyecek olur.. durumu anlar. Bu sefer arkadaşı onun yanlış olduğunu görüp ipi çeker. memleketi olan Bursa camiler inden birine imam tayin olunmuş. kıdemli birisiyle anlaşmış ve. O sırada cemaatten biri. billur şarap sürahileri. yahut olumsuz netice alınacağı belli olduğu vakit. kendisine oturacak ver ararken yanlışl ıkla ipe takılmasın mı?!. bunların çoğu da herhangi bir mesleğe sahip olmadıklarından ya hamallıkla yahut kazma kürekle çalışarak işe başlarlarmış. İmam yine değişt irir ve "Küle. Hatta daha ileri giderek "İpe sapa gelmez her ifin biri!" dediğimiz de olur. Su. Ne yapayım ki ipin ucu pu. hatamı düzeltirim. minbere çıkmadan evvel eski arkad aşlarından. Eğer heyecanla yanlış bir kelâm edecek.. Hâlen haylazlık eden. Sen de gelip minberin dibine otur. Ben hemen.. Genç imam. Şimdiki gibi kristal kadehler. herhangi bir geçim vasıtası peşinde olmayan sorumsuz insanlar için bu deyimi kullanırız. önce ne yap acağını bilemez. — Azizim.
tabak tabak mezeler taşınmaya başlanmış olacaktır. fıçılar yanında kıymetli ve yıllanmış (sad-sale) şaraplar bu kabaklarda müşteri beklemektedir. servi boyl unun temsilî resmi işlenebilir. kurunun yanında yaşın da yandığı ve birkaç kişiyle görülen bir işten en masum olanın sorumlu tutulduğu hâllerde. Hele şöyle bahar gelip gül mevsimi de başlamış. Dahası. İçeriye giren asesler. boyun kısmını murassa işlemelerle donatıp dostlarına caka satabilir. bu cümlemizden hiçbir şey anlamayacaktır eminiz. Üstelik buralarda kabaklar. gizli kap ının çıkışında da birkaç şahne (gece bekçisi) onları beklemektedir. neuzibillah ağaçta yetişir sanırlar. Üstelik biraz sonra siniler kurulmuş. tabiî ki su kabağının ne menem bir şey olduğunu da onlara tarif etmek gerekir. Kabak Tadı Vermek. yatağanını çıkarıp hangi kabağın ipini keserse o kabağı peylemiş. Bu durumda. kendilerine en yakın olan kabağı alıp diğerine vurmak isteyecek. Bir defa çok hafiftir. Zira. kabak kabak şaraplar. 57 KABAK TADI VERMEK Genç ve şehirli nesil. Meyhanede kabağın patlaması için ases baskınına gerek duyulmadığı hâller de vakidir. Dahası. Kişi. Söz gelimi rengârenk boyanabilir. kapının hızlı hızlı vurulup ases veya zabıta baskınına uğranılması işten değildir. kırlara gitse yine ona muhtaç olduğunun farkında. Hele kabağın çeşitleri olduğuna dair hiç akıl yormamışl ardır. artık saklı değil. bugün dahi görülen şeylerdir. nakışlar ıyla da birbirine takım yapabilir. Gayrete gelip araya giren müşteriler de kabaktan nasiplerini elbette alacaklar ve kabak onların da başlarında patlamaya başlay acaktır. Zira onlar kabağı. ayyaşları bir iki payladıktan sonra fıçıları kırmaya. kabağın içindeki şarap ile meyhane köşesinde tekrar be tekrar yıkılıp kalmaya razıdır. İşte böyle. Küpler. Bütün bunlar su kabağının kıymetini arttırırsa da onun asıl değerini rint meşrepli insanlar bilir. zavallının biri "Kabak benim başımda patladı!" diye yakınacaktır. patentine geçirebilir. Öyle ya. şöyle zevke göre de süslenebilir. yavrulamış gibi iki boy kabağı birbirine bağlayarak birini kadeh. meyhaneye gitse ona. iki derken. Ne var ki bu kabağı gizli taşımak gerekir. biraz da varlıklı ise üzerine mücevherat kakmalar koydurabilir. bar ve cafe'lerde içki şişelerinin sıra sıra vitr inlendiği gibi raflara boy boy dizili veya asılı durumdadır. Zira o. onları ayırmaya çalışanlar da elbette kafalarına bu kabağı yiyeceklerdir. adam ayakta zor dururken elindeki kabağa nasıl hedefi buldurtabilsin. Yeter ki bir öfke fırtınası patlaya görsün.kabağı çok cazip olacaktır. 41 . Artık o. meclis-i mestanın kurulma çağları gelmişse. Tıpayı sıkıca kapayıp ırmağa yatırmak veya ağaç dalları arasına kefenlemek veya onu yer altında ve izbe mahallerde kurulmuş Galata meyhanelerine istiflemek. küpleri devirmeye ve nihayet dizi dizi asılmış şarap kabaklarını alıp meyh aneci ile miçoların başlarında paralamaya başlarlar. Bu durumda kabağı saklamanın iki yolu vardır. pazusundaki dövmenin aynısını üzer ine nakşedip ona damgasını vurabilir. Bu durumda kavganın tarafları. Nitekim içkili mekânlarda hır gür eksik olmayac ağından sık sık vuku bulan sarhoş kavgaları. İkincisi bahçeden istenilen ebada gelince koparıp işleme koyma imkânı vardır. Sofrada tatlı tatlı yedikleri kabağın "bal kabağı" olduğunu. Gizli kapısı olan meyhaneler bile bu durumda. o akşam içindekini bitirmeye ahdetmiş demektir. şimdiki meyhane. fazla tekin sayılmayacaktır. kara kabaktan nefis börek ve bükmeler yapıldığını düşünmemişlerdir hiç. çizgi desenlerle nakış geçilebilir. Hele. içeriye giren külhanbeyi yahut bıçkın... kolay taşınır. Bu sebeple kimse yer inden kıpırdamaz ve kapı açılır. yahut da bir yeniçeri. diğerini sürahi olarak da kullanabilir. Bir.* *Ayrıca bkz.
kendisine zararı dokunmuş kişiler için de "Mortu çekti. bostan cinsinden olup yerde sebze gibi büyüyen. karpuzu andıran kurs'u ucunda da kart hıyar büyüklüğünde boyun kısmı bulunan bir tür sebzedir. Dilimizdeki kabak tadı vermek deyimi. dalında uzun müddet bekletilince içinin git gide koflaşması ve hafiflemesidir. yahut ister tas. Şimdi müzelerde görüp de ne işe yaradığını pek kestiremediğimiz amforalar. ölen kişinin şahsiyeti. uzun müddet ısrarcı olunan işlerin git gide yozlaşması ve bıkkınlık vermesini anlatır. Su kabağı olgunlaştığı zaman kutru 35-40 cm. eski zamanlarda halkı canından bezdirip pek çok insanın ahım almış birisi. Bunlar içerisinde" en ziyade ironi taşıyan "kalıbı dinlendirmek" deyimini vaktiyle bir fetva örneğinde görmüş ve hayrete düşmüştüm. içine ne koyarsanız koyunuz. ister sirke. su kabağını dikine ortadan yararak maşrapa veya hamam tası olarak kullandığınızda kabak tadı vermesi ihtimali yoktur.. 'yi bulur. Özelliği. isterse erzak kesesi yerine kullanınız. toplum içindeki yeri.Efendim. deyim ve mecaz kullanmıştır. uzun müddet beklemeden dolayı kabağın çeşnisi o maddeye sinecek ve böylece "kabak tadı" vermesi kaçınılmaz olacaktır. boyun kısmı ile birlikte uzunluğu da 80 cm. Böylece kabak kullanıma hazırdır. kal ıbı dinlendirdi. Bu itibarla. 58 KALIBI DİNLENDİRMEK Ölüm karşısında insanoğlu daima duyarlı olmuş ve bu kaçınılmaz hakikati ifade etmek için pek çok kelime. kaykıldı. Ölümü anlatmak bakımından dünyanın en zengin dili belki de Türkçe'dir. ölümü anlatan kelimelere de yansımıştır. tahtalı köyü boyladı." gibi mecazlar bulmuştur. ister zeytinyağı. Amma eğer kabağı dalından kopardıktan sonra. ister sürahi. Ölüsünü toprak kabul etmez diyerek cenazeyi kaldırmak üzere kimse yanaşmayınca halk kerih kokudan galeyana gelip müftü efendiye müracaatla. Hatırladığım kadarıyla. boyun kıs ımlarının ucundan kesip içlerindeki lifleri bir müddet ıslak tutmakla yumuşatıp temizlemek ve nihayet ağzına bir tıpa uydurmak gerekecektir. ister maşrapa. artık o sizin tercihinize kalmıştır. Böylece... müftü efendi cenaze sahiplerine hitaben bir fetva yazıp göndermiş. güneş altında yeterince kurutm amış ve içinin liflerini iyi temizlememiş iseniz. Su kabağı da tıpkı amfora gibidir ve hemen hemen aynı amaçlarla kullanılmıştır.. yahut çocukların henüz tamamını şişirmeye nefesleri yetmemiş yarı şişkin şerit balonlara benzer. Ancak küçük boyda olanları daha kibardır ve kudemanın ev hanımları tarafından kullanımları tercih edilmiştir. Türk vicdanı." gibi ifadeler kullanan halk. adil veya zalim oluşu gibi özellikler. ölen kişinin iyiliği yahut kötülüğü karşısınd aki duygusunu onun ölümünü anlatabildiği kelimelere yüklemiş ve buna da tebcil yahut tahkir duygularından birini sindirmiştir. bu uygulamadan kinaye olarak. temize havale olundu. aslında sıvı maddelerin ticarî nakli için kullanılmışlardır ve özellikle gemilerin sintinelerinde iki üç sıra istiflenmiş olarak taşınırlarmış. Binaenaleyh. vefat etmiş. vuslata erdi. Şekil itibar iyle çini vazolara. İçine ister su. Dış yüzeyi pürüzsüz olduğu için sınmış araba lastikleri de bu yüzden 'kabak" tabir olunur. Hakk'a yürüdü. ister susam doldurunuz. İyi bir kul için "Rahmete kavuştu. Ancak daha önce onları tarladan toplamak. Fetva metni.. kurutmak. Kabak Başında Patlamak. sıvı maddelerin taşınması ve nakli için testiler yaparlarmış. aşağı yukarı şöyle idi: 42 . Eski insanlar. *Ayrıca bkz. günümüzün tankerleri yerine eskiden sürülerle amfora yüklemesi yapılmak zorundaymış. su kabağı.
hamil-i tac-ı şeytanî. Allah insanların sonunu hayır eylesin! Akıl sahipleri için bu fetvada ibretler vardır. bu herif bizim sakalımızı yoldu. yukarıda adı anılan her iki Karakuş'un aynı kişi olduğu hususunda. Tarihte. isyan-ı Hakk ile hüsr anî bir herîf-i na-şerîf-i hımarî ve şaribü'l-leylî ve'n-neharî. Yine o devirlerde yazıldığı sanılan. ancak bil inen nüshaları daha sonraki yüzyıllara ait olan Kitabü'l Fa-şuş fi Ahkâmı Karakuş adlı eserde. aynı kişidir. İşte onun kararlarından. en olmayacak zamanlarda en olmayacak kararları vererek topl umun. 43 . insanların hâllerine şükretmelerini sağlamasını bilir. sarayın rakip saltanat ailesini kontrol ve muhafaza ile memur edilmiş ve bu görevini o kadar şiddetle yerine getirmiş ki çoğalmasınlar diye saltanatın erkekleri ile kadınlarının bir arada bulunmalarını bile yasaklamış. Vakta ki laşe-i mezburesin zir ü zemin kabul etmezse ol bapta tecdid-i fetva kılına. Abdullah elEsedî idi. ahmaklığın müşahhas timsali olarak adı anılan bir Karakuş daha vardır. akıl ve hikmete uygun olmayan zalimane kararlarıyla toplum arasında her devirde var olan adaletsiz uygulamaları üstlenir. Her ne kadar düny anın pek çok milletine mensup Karakuşî hükümleriyle bilinen ironi ustaları var ise de bazı araştırmacılar bu kitabın. Aslen Anadolulu olan Abdullah. Her ne hâl ise!. Bizce önemli olan Karakuş'un Nasrettin Hoca'dan apayrı bir kişilikte ve İncili Çavuş-Bekrî Mustafa tiplemesine yakın bir tarzda Türk ironi zekâsının zirvesi olarak karş ımıza çıkmasıdır. biraz meczup ve yarı kaçık kişiliğiyle. hadım bir hizmetkâr iken efendisi Şirkuh taraf ından azat edilmiş ve devlet kademesinde yükselerek saray nazırlığı görevinde bulunmuştur. Karakuş adamlarını çağ ırıp hükmünü verir: — Bu adamın sakalı gelinceye kadar her üçünü de hapis ediniz. Suçlunun sakalı gelince. Kahire civarında imar faaliyetlerine girişmiş ve onun vefat ından sonra da oğlu Melik Osman'ın hizmetinde bulunarak atabeylik makamına kadar yükselmiştir. sonraları Sal ahaddin'in hizmetine girince. Söz konusu kitapta Karakuş bir hükümdar. O. müştekiler de onun sakalım yolsunlar. O da aynı asırda yaşamıştır. Mamafih. Pek çok tarihî kaynağın takdirle andığı Abdullah el-Esedî adlı bu vezirin asıl lâkabı Karakuş'tur. kanun ve kaideye.Labis-i libas-ı katranî. 59 KARAKUŞÎ HÜKÜM Salahattin Eyyubî'nin maiyetinde bulunan emirlerden birinin adı Bahaettin b. amel-i mekruhesin gaseyan ve fikr-i fasidesin hezeyan ile kalıbı dinlendirip mürd ü itlaf olduğu ba-haber-i faside kanail iyle cihana yayılıp halk-ı cihanın bedduayı makbulesi galeyana gelmek ve taaffün-i lahm-i kerihi mümin-ü müminat içün bais-i zuur ve hafazanallah avdet-i hayat ihtimalî fikirden dûr olunmayarak 'ila cehennemi zümera' bir çukura def edilmesine zinhar müsaraat kılına ve dahi kimesne mümanaat etmeye. Bazı araştırmacılara göre her iki Karakuş. Hâlâ halk arasında dolaşan Kar akuşî hüküm deyimi. ihtiyar ve güngörmüş edasıyla. tarihçileri yanıltmış olabilir. Bu özellik.. günümüzde de benzerlerine sıkça rastladığımız birkaçı: Bir gün uzun sakallı iki kişi tüysüz bir adamı Karakuş'un huzuruna getirirler: — Efendim. diye şikâyet ederler. Karakuş Abdullah el-Esedî aleyhine uydurulmuş hikâyelerden ibaret olduğunu söylerler ve her iki kişiyi bir tek tarihî şahsiyet olarak gösterirler. içinde bulunulan durumdan daha beter hâlleri göz önüne getirmesini sağlayarak. yahut bir hâkim olarak anılır. Karakuş. onun hatırasını yaşatır. Çünkü ahmaklığı söylenen Karakuş'un asıl şöhreti. sırığ-ı levayık-ı devranî. bu tür saçma hükümler toplanmış vaziyettedir. Karakuşî karar sözü. bu yüzden dilimizde bir mesel hükmünde yaşar. verdiği hükümlerdedir. Bu esnada.
Burada sözünde durmayan sevgilinin. Yazık. Çevrenize bakınız. benim verdiğim gibi hükmedilirdi. sanırsın ki Karamanlıdır. Avcıya bir tek göz yeter. Karakuş elini sakalına götürüp bir müddet düşünür. Karakuş kısasa hükmeder ve öbürünün de gözünün çıkarılmasını emr eder. Şu elleri bağlı adam da öküzün sahibidir." yahut "Karaman bahşişi gibi" diye iki söz var imiş. derler. soyumdan bir daha size muhalefet olunmayac aktır. Karakuş'un hikâyeleri bu kadarla bitmez. Bir gün huzura elleri bağlı bir adam ile bir ceset ve bir de öküz getirip şöyle derler. Karakuşî hükümler de daima uygulanmaktır. diye parlak zekâsı ile övünecektir. Karamanoğlu elini kalbinin üstüne vurarak birkaç defa yemin eder: — Bu can bu tende bulunduğu müddetçe. — İşte bu can bu tenden ayrıldı. — Aman efendim. Murat. Karakuş öfkeyle bağırır: — Halt etmeyiniz. diğerinin gözünü çıkardığından şik âyette bulunurlar. der. Karakuş tıynetli anlar var oldukça. Çünkü o yemini ettiği sırada cübbesinin göğüs cebinde. Dünya. Bu sefer Karakuş'un adamları araya girip. affediniz. sanasın Karamanlıdır O sevgili bir gün demişti ki: — İçin ferah olsun. yani tam da eliyle vurduğu yerde bir güvercin saklıdır ve huzurdan ayrılır ayrılmaz güvercini uçurup. başın ıza gelirse hayıflanmayınız. Murat ile Karamanoğlu Mehmet Bey arasında geçer. yeminin hükmü kalmadı. Yüksek kereminizle ölünün hakkını alıveriniz. Sonra der ki: — Öküzün karnını yarıp öldürün. — Aman yüce emir. hep aynı dünyadır. bu bizim konağın terzisidir. bazı gazetel eri okuyunuz. — Ya Emir! Bu ceset canlı idi. Karakuş biraz düşünür ve şöyle der: — Kale kapısı haricinde avcılık eden bir adam vardır. 60 KARAMAN'IN KOYUNU Şair Necati Bey bir beytinde. verilen sözde durulmadığı zamanlarda söylenen "Karamanoğlu gibi. Sakın. işte seni şu gamze kılıcımla öldüreceğim. bundan böyle Osmanlı ile iyi geçineceğine dair söz ister. Gözsüz kalırsa işe yaramaz. Demişti öldürem seni ferah bu tîğ-ı hışm ile Dirîgâ ahdine durmaz. Baştan sona Karakuşî hükümlerle dolu olduğunu göreceksiniz. bu hüküm adalete muvafık değildir. sahibini de serbest bırakın. Oysa çok geçmeden Karamanoğlu yine Osmanlı'ya karşı ordu tedarikine başlayacaktır. televizyonları izleyiniz. Bu dava Firavun zamanında da olsa. akşam verdiğini sabah alır. Eskiden dilimizde.Bir gün Karakuş'un huzuruna iki adam getirip birinin. yazık ki bu ahdinde durmuyor. Meğer bu 44 . Karamanlı olarak gösterilmesindeki ince nükteyi anlamak için önce şu satırları okuyalım: Hadise II. Bunun yerine onun gözünü çıkarsınlar. Şu öküz ona hücum edip öldürdü. Şimdi bir öküz için bir adam mı öldürelim yani!?. bir sulh muhav eresi için huzurunda bulunan Karamanoğlu hükümdarından.. II.
kaşı boyayıp inceltmiş ve özel kalemiyle şekil vermeye başlamış. Kad ıncık yere yuvarlanmayayım derken kalemkârın dirseğine indirmiş tekmeyi. Koltuk merasiminin hanıml ara has eğlenceleri olur ve bir tür kına gecesi gibi çalınıp oynanılır. güzellik salonlarının. Elbette ki şair o geceyi sevinçle geçirir ve ertesi gün bu ihsanın fermanını almak üzere huz ura çıkar. ben akşam esriklik ile. konağın sofasında eğlenen davetliler aras ında gelini oturtmuş dizinin dibine ve başlamış sanatını icra etmeye. Ancak Mehmet Bey. zaman zaman Karamanoğlu Mehmet Bey'in meclis ine katılır. der. düğünler de bu güne rast getirilir ve perşembe akşamından da gelin hanım süslenirmiş. akşam yediğiniz gülbeşeker idi. 45 . şiirler okur. Sanırız. 61 KAŞ YAPARKEN GÖZ ÇIKARMAK Masumane işlenmiş bazı hatalar vardır." diye de şöhret bulmuş. Nizamî kendini kaybeder ve cevabı yapıştırır: — Hâşâ sultanım. bu arada Nizamî de Mehmet Bey için uzunca bir kaside inşat eylemiş. sen şimdilik şununla iktifa eyle. yani kaşlara gelmiş. O günden sonra kalemkâr. seciye yönünden artık bir alâkası olmadığını düşünüyoruz. Resmî tatilin cuma günleri yapıldığı eski toplumumuzda. Feryatlar. gelin hanım ömrünün geri kalanını bir gözü kör yaşamış. gülünüp eğlenilir imiş. "Ha! Kaş yaparken göz çıkaran kadın mı?!. Mehmet Bey. Bir defasında yine sohbetler edilmiş. dilimizdeki "Karaman'ın koyunu sonra çıkar oyunu" sözü daha bir anlam kazanıyor. bu faaliyete de koltuk merasimi denilmiştir. iltifat edeyim derken karşısındakini gülünç duruma sokmak. — Sana caize olarak falanca filânca köylerin mahsulâtını bağışladım. Kuaförlerin. şiirler okunmuş. bağırış-çığırışlar ile düğün evi birden karışıvermiş. Kalemkâr önce cımb ızla fazla tüyleri almış. helâl olsun. dudaklar. İmdi. aklım başımda olmayarak bir halt yemişim. Nizamî bu hikâyeyi bildiği için taşı gediğine koymuştur. derken sıra yüz yazmanın en nazik yerine. Acele hekim çağrıldıysa da nafile. Tamamen iyi niyete bağlı bu tür hatalar için dilimizde "kaş yap arken göz çıkarmak" denir. moda evlerinin bulunmadığı o zamanlarda gelini süsleyen hanımlara meşşata. Böyle bir koltuk merasiminde kalemkâr kadın. Anlattığımız Karamanoğulları ile şimdiki Karaman halkının. saygı göstereyim derken aşağılamak gibi. Elindeki sert uçlu kalem de gelin hanımın gözüne bir ok gibi saplanmış. Hatta adı anıldıkça. — Canım şair. akşamki cömertliğini unutmuş görünür ve şairi başından savmak üzere bir kese akçe uzatıp. Olacak bu ya. Buna benzer bir hikâyenin eski Acem şahlarından birinin başından geçtiği ünlüdür. Saçlar. asıl haltı şimdi yediniz. bir daha hiçbir gelin yüzü yazmaya çağrılmamış. Son Asır Türk Şairleri'nde aynı türde bir muhaverenin Yusuf Kamil Paşa ile şair Nihat Bey arasında da geçtiğini yazar. hani birisine iyilik yapayım derken zararı dok unmak.sözlerin ortaya çıkması için Karamanoğullarının birkaç ahd-şikenliği vuku bulmuşmuş. biraz da çakırkeyf dinlediği bu kasideyi çok beğenip şaire şöyle demiş. Rivayete göre şair Karamanlı Nizamî. tam o sırada. İbnülemin. yan aklar. ortada oynamakta olan yengelerden birinin ayağı kaymış. caizeler alırmış. kalemkâr veya yüz yazıcı.
63 KEÇİLERİ KAÇIRMAK Asabî davranışlar sergileyen. 46 . Vaktiyle. hoplayıp zıplayarak en sarp yerlerdeki otlara bile ulaşırlar. bir çoban civarda keçi sürüsünü güdüyormuş. sürüsünü bir ağacın gölgesinde istirahate salıp kendisi de uykuya dalmış. Çoban uyandığında. eşlerinden bahsederken şaka yollu "(Bizim) kaşık düşm anı" diye söz ettiği yerler vardır. suya yakın bir gölgelik yerde uyutulup dinlendirilmesi âdettendir. Evde iki kaşık var ise birini kırmak lâzımdır ki bey geçim derdinden başka bir şey düşünmeye fırsat bulamasın. Hatta belki kocasının. Hatta bu yüzden. Yani bilmezlikle işlenen hatalar için çam dev irmek deriz. hatayı işleyenin hamakati ve cahilliği ön plandadır. Bu sırada çoban da biraz istirahat etmiş ve sabahın erken vaktinden itibaren keçi sürüsüyle birlikte dağ bayır dolaştığı için dinlenmiş olur. bilindiği gibi çevik ve haşarı hayvanlardır. yuvasına bağlı olsun.Bu deyimin "Çam devirmek" ile bir yakın anlamı var ise de çam devirmekte. vaktiyle de iş görmemiş olm alı ki uyanık kocalar. 62 KAŞIK DÜŞMANI Anadolu'da hâlâ bazı adamların. bu mağarada yağmur sularından oluşmuş göletler. zenginleşirse ikinci bir hanım almak için arayışlara girer. Sanırız buradaki kaşık bir semboldür ve ihtiyaçtan fazlasını elde tutmak yerine tasadduk etmek gerektiğini. adamın bu ifadesiyle zevcesinden bahsettiğ ini anlarlar. "Borç. Bu yöredeki İnsuyu mağarası bilinmezden evvel. Bunun en kolay yolu da sofradan geçer. bir de bakmış ki ortalıkta sürüden bir eser yok. kar suyu birikintileri varmış. Bu sözde kadına bir hakaret kastı yoktur. insanların da lüks merakına kapılmadıkları bir dönemde kadınlar arasında şöyle bir yanlış kanaat dolaşır imiş: — Eğer bir adam refaha erer. yiğidin kamçısıdır" denilir ya hani. gönül rızasıyla tasadduk edilmeyince (veya zekâtı verilmeyince) başka yollardan zarara uğranılacağını (kadının kazara iki kaşıktan birini kırması gibi). oysa rıza ile verildiği takdirde yuvaya ağız tadı. sarp ve dar yollara keçi yolu tabir olunur. Çevreyi araştırmış. deriz. Sanırız. Çar esiz. Bu deyimin. Onun için kocanın yoksulluğunu daima kendisine hissettirmek lâzımdır. Meğer. Keçiler. Burdur yör esinde ortaya çıktığı sanılmaktadır. fakirliğin kol gezdiği.* * Ayrıca bkz. hanımlarından "kaşık düşmanı" diye söz etmeye başlamışlar. İnsuyu bölgesinde keçilerini yayl ıma salmış. bu söz ile eşine karşı sempatisini ifade ettiği bile söylenebilir. ama istemeyerek yapılan hatalar için kaş yapayım derken göz çıkarmayı kull anırız. En olmayacak kayaların tepesine çıkar. Ne var ki öğle sıcağı bastırdığı hâlde keçileri sulayacak bir su bulamamış. Burdurlu çoban her zamanki güzergâhının aksine o gün. Çam Devirmek. Dinleyenler. erkeğin de eğer borcu biterse ayranı kabarır. Keçilerin öğlen sıcağında. mutluluk ve bereket geleceği anlatılmak istenmekt edir. Bu fikrin bugün için ne kadar tutarsız olduğu açıktır. Ağacın gölg esine sığamayan keçiler iyiden iyiye susayıp su aramak üzere kendilerince bir yol bularak İnsuyu mağarasına girmişler. orayı burayı yoklamış ama nafile. sinirsel bunalıma girmiş gibi saldırganlaşan veya aklî denges ini yitirmiş gibi davranan kişiler hakkında keçileri kaçırdı.
Kani. Papaz efendi teklifi yapar: — Kani Bey. 64 KIRK YILLIK KANI. bir şartla kızımı sana vereceğim. Şathiyat ile Hırrename'si. Kani'nin Hırist iyan olması. bu deyim dil imize yadigâr kalmış. Bu sefer köylüler bölgeyi araştırmaya karar vermişler ve şimdiki İnsuyu mağaras ını bulmuşlar. birdenbire değişmeleri ve eski tavırlarının tersini yapmaları çok zordur. ölümünden sonra mezarını yaptıranlar da bunu bir vasiyet gibi uygulayıp şakasına karşılık vermişlerdir. kızın ailesinden zinhar olmaz cevabını alırlar. Kani Bey'in zihninde şimşekler çakar. 47 . bu alandaki başarısına delildir. Sürüye yeni bir çoban tutmuşlar. önüne gelene. Ancak görevini ihmal ettiği için aklından bin bir türlü düşünce geçiyor. Lâkin birkaç gün sonra yeni çobanın başına da aynı olay gelmiş. kızın babası evlenmelerine razı olur ve bir gün Voyvoda'yı ziyarete gittiğinde konu açılır. Sürüyü sayan köylüler sayının da tam olduğunu görünce. Latifeciliği ölüm döşeğinde de sürecek kadar ileri olan Kani. demiş içinden. köye dönmüş. mezar taşıma fatiha yazmayın!" diye bir nükte söylemiş. Divan şairlerinin önemlilerinden sayılabilecek Tokatlı Ebubekir Kani Efendi (Ö. köye dönmüş. Keçilerini kaçıran çobanların deli divane hareketl eri de sinir krizlerine girerek ne yaptığını bilmeyenler için bir benzetme olup. şimdi sürü sahiplerine ne derim! Koskoca sürü nereye gider? Köylü beni öldürür alimallah. Kani. gençliğinde hacegan sınıfına dahil olup devlet hizmetinde görev almıştır. Bu düşünceler içinde aklına gelen bütün yerlere tekrar tekrar bakmış. Ondan sonraki zamanlarda. şimdi ben ne yapacağım diye soruyormuş. Çobanın bu çaresizliği köylüleri de şaşkına çevirmiş ve hep beraber sür ünün kaybolduğu yere gitmişler. latifeyi seven. kırk yıllık Kani. hemen şimdi dinini değiştirip Hıristiyan olursan!. Ne var ki kız bir papaz sülâlesinden gelmekte ve tutucu bir hayat yaşamaktadır. "Ben Fatiha dilencisi değilim. keçilerini kaçırmayan çobanların bu mağarada öğle istirahati yapmaları gelenek olmuş. Kırk yaşına kadar Tokat Mevlevîhanesinde hizmet gören Kani. sürü kendi kendine otlamaya devam ediyor. Silistr”e'deyken Voyvoda Alexander'ın yanında özel sekreter olarak da hizmet etmiş ve o sıralarda genç bir Rum dilberine gönlünü kaptırmış.1792). keçileri kaçırdık. hiç olur mu Yani?!. OLUR MU YANİ Uzun süre belli bir üslûp üzerine hareket eden insanların. Bu çare üzerine. Yaşı elliye yaklaşan Kani'nin aşkı da o derece olgun çıkmış ve güzel kız da onu sevmiş. biraz da hicve meyilli bir yaratılışa sahipti.. Aşkları bu sefer acıya dönüşür. O da keçileri kaçırdım diyerek. Mağaradan haberdar olmadığı için de çaresiz. Bu deyim böyleleri hakkında söylenir. durmadan keçileri kaçırdım diye sayıklayan çobanın delirdiğinden veya bir düzenbazlık peşinde old uğundan şüphelenmeye başlamışlar.— Eyvah. Nesirdeki (düz yazı) başarısıyla bilinen Kani hoşsohbet. sadrazamlıktan ayrılması üzerine de Silistre valiliğine gönderilen bir zatın divan katibi olarak Rumeli'ne geçmiştir. Bir de ne görsünler. sonra yine yayılmak üzere dışarı çıkmışlar. dillere destan olan aşkını mutlu sona erdirmek için kıza evlenme teklif ederse de nafile. Meğer öğlen sıcağında mağarada dinlenip suyunu içen keçiler. keçileri kaçırdım. Hekimoğlu Ali Paşa'nın Trabzon valiliğinden dönüşünde onun maiyetine girip İstanbul'a gelerek divan kâtipliğine atandırılmış. Kani Bey'i yanlarına çağırırlar. Şimdi. Sonunda kızın aklına bir çare gelir. Eyüp Sultan Mezarlığı'nda bulunan kabrinin şahidesinde Fatiha ibar esi yoktur. O yörelerde sıkça kullanılan Yani adını hatırlayarak der ki: — Yapmayın papaz efendi. paşanın.
bildiğimiz bağlama yahut müzik aletlerinden biri değil. senin teneke sesine aldırmaz bile! 48 . sesinin gür ve dehşetli oluşudur. ??? — Eğer siz son hücumu yapmayıp da iki gün daha mehter sesi devam etseydi. kulağının dibine varmış. bu sesten ürkmeleri sebebiyle mehterhanenin atları özel olarak eğitilir ve seferlerde köse yakın gidecek acemi atların kulakları bağlanırmış. Bostan sahibi yüreği yanarak manzarayı bir müddet seyretmişse de dayanamayıp deveyi kovmaya yeltenmiş. çapının genişliği ile ölçülür ve küçükleri at. Kös taşıyan hayvanların zamanla bu sesten sağır oldukları cümle âleme ayandır. O deve yıllarca kös dinlemiş. Kös sesine alışkın olmayan hayvanların. Fermanlı deve. kösler yalnızca padişahlara mahsus mehter takımlarında bulunur (Bu yüzden tarihte dai ma "kös-i hakam" adıyla anıla gelmiştir) ve sesinin azametinden dolayı da her zaman çal ınmazmış. şimdi Merzifonlu Kara Mustafa Paşa adına ih????????? 66 Kös Dinlemek ????????ği. Kösün özelliği. vaktiyle Osmanlı ordusunda yıllarca kös taşıyarak ihtiyarlamış bir deve emekliye sevk edilmiş. "eğl ence meclisi"nin. Yine kâr etmiyor. söze niye gelmedin?" şeklinde anılan saz. ??? Rivayete göre. Deve hazretleri dönüp bakmıyor bile! Tempoyu arttırmış. Eskiden pek çok şehirde. Gördüğü hizmetin karşılığı olarak boynuna bir tekaütlük beratı asılmış ve istediği bağ ve bahçeye girip otlamasına izin verildiği. bir gün fakir bir adamın bostanına girip önüne gelen ne varsa silip süpürmeye başlamış. Bugün "Kırkından sonra saz çalmaya başlayanı teneşir paklar" şeklinde kullanılan yukarıdaki deyimin aslı "Kırkından sonra saza başlayanı teneşir paklar" şekl inde olup içinde "çalmak" eylemi geçmez. Çünkü buradaki saz. Daha yakın zamanlara kadar gazinolara "saz" denir ve "saza gitmek" içkili eğlenceye gitmeyi ifade ederdi. Bu arada yan tarlada çalışan komşusu gürültüyü duyup seslenmiş: — Yahu komşu! Boşuna emek çekme.65 KIRKINDAN SONRA SAZA BAŞLAMAK 40 rakamı. Bu anekdot. Osmanlı mehterinin ve kös sesinin ihtişamını anlatmak için uydurulmuş bir efsane olsa gerektir. Sirkeci tren istasyonunun yakın ında. şehir kendil iğinden düşecekti ve biz teslim kararı almıştık. adı "saz" olan içkili salaş gazinolar olduğu malûmdur. iki taraflı denk oluşturacak şekilde taşınır imiş. Eskiden kösün en mükemmelleri Bağdat'ta yapılır ve imalleri izne bağlı olurmuş. Son zamanl arda bir şarkı sözünde "Saza niye gelmedin. büyükleri ise deve veya fil sırtında. Zira. Bu ses deveye sinek vızıltısı gibi gelmiş olsa gerek ki oralı bile olmamış. özgürlüğün bütün nimetlerinden alabildiğince yararlanıp giderken. Ancak bunu kimseye belli etmemesi gerektiğinden eline bir teneke alıp küçük bir çubuk ile yavaş yavaş vurmayı ve ufak yollu gürültü ile deveyi ürkütmeyi denemiş. buna mâni olanların cez alandırılacağı ilân edilmiş. "sazlı sözlü eğlence meclisi"dir. Bostan sahibi biraz daha yaklaşmış. ama nafile! Bu sefer tenekeye bir perde daha yüksekten vurmayı denemiş. İstanbul'da. söz de "sohbet meclisi"nin karşılığıdır. hemen bütün toplumlarda önemli bir sayıdır ve genellikle olgunluk ifadesi için kullanılır.
Rumeli'de bir kasabaya bir kadı tayin olunmuştur. genellikle bu ikinci grup galip çıkar: Hele bir de hesap soran yoksa! Bu durumda halk. Kadı. Tanzimat'la birlikte getirilen yeni teşkilât kapısına kadar da (1839).. İstanbul'a bir ariza gönderir ve durumu anlatır. şu şek ilde cereyan eder. İlk insanlardan itibaren. bu önemini korudu. hukuk sisteminde her zaman görülen yanlış uygulamalarla ilgilidir. Elbette. bug ünkü yasama teşkilâtı kuruldu. yerine "Kadı ekmeğini karınca yemez!" anlayışını ortaya koyan bir kadı hâkimiyeti devri başlam ıştır. yardımcın Allah olsun!" denilmiştir. Çünkü kadılar. saygın.Köylü suçüstü yakalanmış gibi mahcup. Ancak halk nazarında en dürüst olması gereken kişiler de şüphesiz kadılardır. bir güvenilirlik vasfı aranmıştır.. Ömrünü mahkemeler icra etmekle geçiren nice kadıların Mahkeme-i Kübra'yı unutmaları. Cumhuriyet devrinde ise kadıların yürüttükleri şer’i mahkemeler lağvedilerek. adına ne denilirse denilsin yargıç olacak kişinin bilgili. hem vurdumduymaz olmaktan kinayedir. kadı huzuruna çıkmaktan köşe bucak kaçacaktır elbette! Her ne kadar "Kadı anlatışa göre fetva verir!" ise de Osmanlı'nın son asır kadıları için "Davacın kadı olursa. olduğu yere yığılıvermiş. Kasabalı. güngörmüş kişilerden seçilmesine dikkat edilmiş. 67 KÜPÜNÜ DOLDURMAK Haksız kazanç elde edip zengin olarak. başka bir meslek daha bulmak zordur. Bilindiği gibi yargıçlar. Özellikle de taşrada!. elbette acıdır! Ancak hepsini aynı kategoride değerlendirmek de elbette haksızlık olur. devletin resmî gör evlileri olarak sosyal yapıda yerlerini alınca. ama ne çare tarlayı kurtaramamış. Rivayete göre "küpünü doldurmak" deyiminin ortaya çıkmasına neden olan olay. hem kös dinlemiş" şeklindedir ki hem inatçı. bu devirde şeyhülisl âmlık makamına bağlandılar. Kadılık kadar suiistimale açık. Halk sureta onu uğurlamaya gelmiş gibi evinin önüne toplanıp tecessüsle mal 49 . tecrübeli. kiş ilerin beşerî zaafları vardır. ama kendisi hakkında hüküm veren kadıda asla!. tamamen vicdanlarına dayanarak hüküm veren insanlardır. Eski dönemlerde. Kös dinlemiş deveye ses ini duyuramamanın ıstırabı ile yanmış yakılmış. en önemli özellik olarak da onlarda. Padişah. yine belli bir tahsil ve seviyeye ulaşmış olmal arı şartı aranmıştır. haklıyı haksızdan ayırmaya memur kişilerdir. Kadı zulüm ve soygunculukla kısa zamanda halkı canından bezdirir. kasabayı terk etmek için evinin eşyalarını kağnıl ara yükler. Halk. Sonraki devirlerde yargıçlar. Birkaç kadı kötü icraat yapınca. II. İman ve dürüstlük. bunun hepsine teşmil edilmesi doğru değildir. Çünkü bu mesleği kabul etmemek için hapis yatmaya razı olan İmam-ı Azam'lar çağı geçmiş. Meşrutiyet'le birlikte (1908) adliye teşkilâtına naklolund ular. kendinde leke kabul edebilir. yahut başkalarının hakkını gasp ederek kendine çıkar sağlayıp bol kazançlı yüksek makamlara ulaşmak anlamında kullandığımız bu deyim. Osmanlılar döneminde yargıçlara "kadı" denilir ve kadılık makamı büyük önem taşırdı.. Daha evvel kazaskerlere ve dolayısıyla sadrazama bağlı olan kadılar. Not: Bu deyimin versiyonu olan bir atasözü de "Hem eşek eti yemiş. ihtilâfları çözmeye. menfaat ve nefis ile çarpışınca. kadıyı görevinden azleder.
faydasız lakırdı" demektir. Halbuki lâf denildiği zaman söz veya kelâma bir menfilik. Ama yan yana kullanılması. tayfalarıma para ödeyeceğim. yaklaşın. istikbaliniz hazin!. Hemen herkes."beyhude söz. Rivayete göre bir zam anlar İstanbul'da.... alt derecesine lâf denir. sözün değerinin iyiden iyiye düşürüldüğüne delâlettir ki anlamı "saçma sapan söz" demek olur. halk arasındaki aşağı yukarı bunu karşılar. Hâliniz harap. Sabredemediniz!. Aksi Yusuf parayı ödemiş. siyasî literatürümüze "maksadını aşan söz" olarak girmiştir ki tam olarak lâfı karşılar. Kadı küpü kağnıya yüklemeden evvel yere koydurtmuş. lâfla peynir gemisi yürümez. demeye başlar başlamaz gemici: — Efendi. Küpümü doldurduktan sonra. Hizmetimden kendinizi mahrum bıraktınız!. sonra merakla seyreden halka. bir olumsuzluk. yine İzmir'e doğru yola çıkmak üzere iken diklenmiş: — Efendi.. Halk gözlerine inanamamış hâlde. öğünme. laf ü güzaf!. Bense küpümü doldurmak üzereydim. abes. Edirneli Aksi Yusuf adında bir peynir tüccarı var imiş. nötr bir varlıktır. Onun üst derecesine kelâm. şaşkın şaşkın bakarken kadı söze başlamış: — Ey ahali: Size acıyorum. Kelime. Bu kelime. Son zamanlarda "söz. 1731) "beyhude ve manasız söz. Buradaki haddin fevkinde tanımı. Geminin kalkması için masarifim var. Tabiî ki bunlar. s. haddin fevkinde söylenen söz.. — Yaklaşın. istediğin parayı fazla fazla veririm. Navlunu peşin ödemezsen Sarayburnu'nu bile dönmem. kaptanları yalanlarıyla oyalar durur. İzmir'de peynir fiyatları yükseldikçe elinde ne kadar mal var ise gem ilere yükletir ama navlunu peşin vermek istemeyerek. Kasabaya çulsuz gelen kadının üç-dört kağnıya sığmayan eşyaları yüklenir. Kâhyalar küpü zorlukla taşımışlar. 69 LÂFLA PEYNİR GEMİSİ YÜRÜTMEK Ziya Paşa'nın "Âyînesi iştir kişinin lâfa bakılmaz" diye bir bercestesi vardır. Bu yüzden ikisinin yan yana kullanılırken lâf-ı güzaf. Madrabaz ve cimri birisi olup Trakya'dan getirttiği peynirleri İstanbul'da satar. Birkaç kez aldanan tüccar gemi kaptanlarından birisi. 50 . birilerinin sözlerinden "lâf" diye bahsediyor. evin mahzeninden bir küp çıkarır. "Lâfla peynir gemisi yürümez!" sözü. demiş.III. söz ile lâfın o ince çizgisini asla çiğnemeyin. Aksi Yusuf her zamanki gibi. Son olarak kadı... lâf ile eş anlamlı (müteradif) bir kelimedir. Bakın hele şu küpe! Dolmas ına iki parmakçık yer kalmıştı. 68 LÂF Ü GÜZAF Hani "lâf" diye bir kelimemiz vardır. Gencine-i Güftör Ferheng-i Ziya isimli Farsça sözlükte (c. Güzaf (aslı gizaf). yağ lâzım. sizin için de çalışacaktım. Yani. Buna kömür lâzım. Şimdi. kendini gösterme" karşılıklar ıyla verilmiş. kelâm" karşılığı olarak kullan ılması yaygınlaştı. lakırdı. Hele konuştuklarınıza "Canım işte. Görmüşler ki koca küp altınla dolu. kendilerinden alınan altınlar. Neyse!. size bir şey göstereceğim! Herkes gelip merakla küpe bakmış. — Hele peynirler salimen varsın.. hatta yerine göre istenmeyen bir tavır katılmış olur. şeklinde (tamlama biçimiyle) ifade edilmesi hatalıdır." diye vaatlerde bulun urmuş. Siz siz olun. "Hele peynirler sağ salim varsın. eskiden beri dilimizde daha ziyade "lâf ü güzâf" şeklinde kullanılmıştır. O gün akşama kadar şu bir tek cümleyi sayıklayıp durmuş: — Lâfla peynir gemisi yürümez ha!?. yeni gelen kadı boş küp ile gelecek." dedirtmeyin.ını mülkünü gözetlemektedir. artanını da deniz yoluyla İzmir'e gönderirmiş. Söz.
İki takım hâl inde ve bir tür askerî talim kabilinden oynanan matrak oyununda rakipler ellerine birer matrak alarak meydana atılıp çarpışırlar. Matrak olsun diye. Peki o hâlde. Sultan III. Murat da Amasya'daki süv arilerden bir o kadar getirmiştir. Güya bunlardan bir kısmı düşman.. (. eğlenilir ve talimler sona erer. 71 MATRAK GEÇMEK Zaman zaman duyarız: Ne matrak adam! Matrak bir filmdi. görmek ister. Her bir üstada bir canipten muhalefet ile darp urup matrakı kafasında trak ettirirdi.. O zaman henüz şimdiki manevralarda olduğu gibi kırmızı kuvv etler ile beyaz (bazen yeşil) kuvvetler icat edilmemiştir. Seninle matrak geçmişler. Düşünüp taşınırlar ve çareyi bulurlar: Amasya. Merzifon efradına da "Lâhanacılar" tesmiye olunur. matrakları birbirlerinin kafalarına. süvari talimi yaptırılmasını irade buyurur. Bunlardan bir taraf lâhanacılar. üzerine deri kaplanmış başı yuvarlakça ve kalın bir değnek. cilalanır. ‘Kamus-ı Türk’te matrak "değnek. Matrakbazlık yüzaltmış bent idi. Bu iki ismin manevralarda kullanılm ası daha sonra o kadar tutulur ki Osmanlı tarihi boyunca bütün talim ve manevralarda "Bamyacılar aşağı. cirit atmak. talimci" denilmiştir. Evliya Çelebi'yi dinleyelim: (Sultan IV. Askerleri de birbirinden ayırmak gerekmektedir. Buna istinaden Amasyalı süvarilere "Bamyacılar". Dilimizde. Maharetler ortaya dökülür. git zaman!. Hünkâr ancak yetmiş kadarını bilirdi. O sırada. Selim. silâh kullanmakta hangileri daha mahir. sopa. Gel zaman. talimci şişi" karşılıklarıyla anılmış ve matrakçı için de "döğmeli şişle talim öğreten adam.70 LÂHANACI – BAMYACI Çelebi Sultan Mehmet. "eğlendirici.. sırf şenlik olsun diye davranan. dışına sahtiyan (keçi derisi) sarılır ve ucundaki topuzu yumuşak bırakılacak şekilde bağlanırdı. Karşısına bir er gelemezdi. bir amaca yönelikmiş gibi gayret ettiği hâlde işe yaramayan şeyler yapan kişiler için bu deyim kullanılır.. yahut lobut cinsinden bir tür uzunca tokmaktır. kelime nasıl olmuş da bir tür eğlence ve alay manasına bürünmüş? Bunun için kültür tarihimizin matrak oyununa bir göz atmamız kâfidir: Eskiden cirit gibi. Murat) her fende yegâne-i asr bir padişah-ı Sam-akran idi. 257. Evliya'ya göre matrak genellikle şimşir ağacından yapılır.* Talimci matrakı ise. Kendisi Merzifon'da maiyetinde bulunan iki yüz kadar süvariyi alıp Suluova'ya iner. gülünç. Lâhanacılar yukarı!" komutları verilip eğitimler yapılmaya başlanır.) Matrakbazlıkta da üstad-ı kâmil idi. saltanatının ilk yıllarında oğlu Murat'ı Amasya'da yerine vekâleten bırakıp kendisi bir müddet Merzifon'da ikâmet eder.* *Seyahatname I.. Merzifon'da ise büyük lahanalar yetişir. At oynatmak. Tahmin edileceği gibi bu ifadelerde matrak. kuy u çevgân gibi bir tür spora matrak oyunu adı verilmekteymiş. bamyasıyla meşhurdur. diğerleri dost olacaklardır. Timur ordularının süvari talimlerini örnek alarak. sırtlarına 51 . komik" gibi manalarda ve kısmen argo biçimiyle kullanılmaktadır. Sıra talimlere gelir. diğerleri bamyacılar olurlar. bir bahar günü Davutpaşa'da kendi maiyetini toplayıp askerlerin karşısına çıkarır.
Anlaşılan. aldatmak. kandırmak. adının şimdiye kadar yaşamış olması az şey midir?!. Evliya'ya göre matrak oyununun 160 çeşidinden en meşhurları "kesme. Arapların halk türkülerindeki nakaratları oluşturan ve genellikle uzatıl arak söylenen anlamsız "yalelli" sözleri göz önünde bulundurulursa. Yurdaydın tarafından önsöz. Bu kelime de daha sonra madrabaz şekline dönüşüp mecaz yoluyla. bağlatop. ara nesil için tulumbacıları ve onların tulumba takımlarını hatırl amak yerinde olur. Elbette ki bunun şimdiki askerî talim hocaları ile bir alâkası yoktur. uzun hava biçiminde bir tür ezgi ve teganninin adıdır. rakibin kafasına vurabilmek ve kendisini de darbeden korumaktır. Ama. O zaman görmemiş olsa bile. Ancak padişahın fermanı ile bu çalışmayı yaptığı düşünülürse. yeniçeri ortalarınca oynanırmış.. faydasız kon uşmak.vurmaya gayret ederlermiş. Çünkü o. matrakbazların ocaklı ayaktaşları arasında. basketbol. coğrafya. hayli ilginç ve komik olurmuş. hentbol. vs. Maval kelimesinin aslı Arapça "mevval"dir. şehircilik ve minyatür tarihi açısından fevkalâde önemlidir. matrakbazların karşılıklı olarak meydana çıkıp birbirlerine vurmaları ile bu arada düşenler. Kanunî dönemine ait hadiselerin anlatıldığı bir tarih kitabı yazmıştır. iki Irak’ın (Irak-ı Arap ve Irak-ı Acem) XVI. Türk Tarih Kurumu tarafından 1963 yılında tıpkıbasım usulüyle neşredilmiştir. hileye sapmak" gibi anlamlar ifade eder. Nas uh'un her konakladığı menzilde eline parşömeni. doğrusu o günün şartlarında icra edilen pek külfetli bir sanattır. sendeleyenler ve yuvarlananların hâlleri. biz onu daha çok tarihçi olarak tanırız. rengârenk görüntüler ile desteklenmiştir. seçkin bir matrak ustasıdır. Yoksa matrak kelimesinin bugünkü anlamı türeyemezdi. Bugün yegâne yazma nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde bulunan bu eserin ilk bölümü. Kim bilir eski madrabazlar. Hüseyin Y. şimdiki bazı futbolcuların pir-i sanileri bile olabilirler. İçinde. Usta matrakbazlar hiç darbe almadan rakiplerini pes ettirirler ve oyunu kazanmış olurlar. Kanunî'nin üç yıl süren İran seferine ayrılmış ve ordu-yı hümayunun konakladığı bütün menzillerin ayrı ayrı minyat ürleri çizilerek tarihî bilgiler. kıran kırana lâf düellosuna dönüşen bir rekabet hissinin mevcut olduğu tahmin edilebilir. mavalın niçin "faydasız lakırdı" anlamına geldiği anlaşılabilir. En azından. asırdaki yerleşim bölgelerine ait çok değerli bilgiler ve minyatürler vardır. Eser. polo. giriş. topkafa" gibi adlarla anılır ve askerî bir talim olmak üzere. çeviri yazı. fırçayı. buz hokeyi. sani. Elbette bu oyuncuların. Matrak oynayanlara. ileride karşılığını da gördüğü kes indir. maçları gibi seyirci topluyorlardı. boyalarını alıp dış dünyayı ve çevreyi çizmesi. Müsabakada amaç. Kanunî Sultan Süleyman 1533 yılında İran seferine çıktığında. Beyanı Menazil-i Sefer-i Irakeyn. kulak. 72 MAVAL OKUMAK Türkçede "maval okumak" diye de bir deyim vardır**'Asılsız söz söylemek. Bu durumda. Eserin bu bölümü "Beyan-ı Menazil-i Sefer-i Irakeyn" adıyla ayrı bir kitap olarak asıl tarihten daha büyük bir şöhrete sahiptir. Ancak mavalın edebî bir nazım türü olarak da gerek eski Türkmen toplulukları. Hatta belki de vaktiyle onlar bugünkü futbol. Mevval. Adından anlaşılıyor ki Nasuh iyi bir silâhşor. notlar ve dizin ilâvesiyle yayına hazırlanmış. ihtiva ettiği tarihî bilgiden ziyade atalarımıza ait haritacılık. gerekse Balkanlardaki Türk halklarının edebiyatlar 52 . başkasına hile yapan ve onun aleyhine oyunlar çeviren kişileri tanımlamada kullanılmıştır. bağla. ordunun içinde Nasuh adlı bir de matrakçı bulunuyordu. onları seyreden asker ve siviller içinde taraftarları bulunuyordu. matrakbaz denir.
" diye başl ayıp "aman. onun folklorik özelliğini de yansıtır.. içlerinden biraz tahsil görüp şiir eğitimi edinenler. aklınıza gelebilecek her konuda Molla Kasım kendini topluma adamış bir babayiğittir. Bilumum tabakat (biyografik silsile) kitapları. aero-dinamikten bilgi işlem casusluğuna varasıya dek.. Hatta toplumun gözde şiirinin. Rivayete göre bizim Yunus. ortalığın toz dumana döndüğü zamanlarda onu sahnede görürüz.ında yaşadığı bilinmektedir. uzun hava gibi mısralar arasında ahengi sağlayan ve ezgiye lirizm katan anlamsız heceler bulunur. Onun çalışma alanı fevkalâde geniştir. Nihayet bir 53 . Şehirli Arapların gazel ve şarkılarına karşılık. Osmanlılar dönem inde başlamıştır. Yunus Emre çağında yaşadığını zikrediyorlar. Maval kelimesinin dilimizde böyle olumsuz bir anlam ile kullanılması. mavalın dağlarda okunduğu gibi bir anlam çıkıyor ki bu. Eskiden. Hâlbuki mavaldaki teganni özellikleri. Aynı milletin farklı kültür coğrafyalarının ürünl eri olarak. sosyal yapıya bağlı olarak farklı edebî muhitlerin meydana çıkışı. her iki şiirin de belli seviyelerde toplum tarafından benimsenmesine zemin hazırlıyordu Ancak dikkat buyurulusun ki. terliksi hayvanlardan kımıl zararlısına. kendine has olan her şeyi korumaya ve himayeye gayret eder de olumsuz bir anlam için yabancı bir kültür malzemesini kullanmaktan çekinmez.. Her kafadan bir sesin çıktığı dönemlerde. sık sık duyduğumuz isimlerden biridir Molla Kasım. Şöyle nakaratları arasına "oof. hayatı boyunca üç bin manzume yazmış. O devirde de klasik şairler (divan şairleri) ile halk şairlerinin (saz şairleri) söyledikleri şiirler arasında. Daha ziyade. Bunlarda da keza.. amaaaaan"larla devam eden ezgilerin karıştığı türkülerimizin sayısı az mıdır sizce? Dilin mantığı. İşin ilginci. kendisine saygı göstermeyenler için türküyü çok görür de sonunda onlara maval okutur. her işten anladığını kendisi söyler.. Her konuyu bildiğini. dilimizin bir deyime ihtiyacı olduğunda temel yapının haricinde bir örnekle "maval okumak" deniliyordu da meselâ "türkü çığırmak" denilmiyordu. Hiç gelmiyor mu gûşuna âuâze-i ceres Dağlarda bir maval okuyan nîm perde ses mısralarında. pek çok Anadolu türküsü ve uzun havasında da pekâlâ mevcuttur. saz şairlerinin manzumel erine pek öyle edebî bir değer de atfedilmezdi. Edebiyat ve şiir kültür ve birikimine sahip bir şairin ağzından çıkan sanatkârane bir mısra ile. anlamlı iki çift söz arasına kattığı yal eller arasında elbette ifade ettikleri düşünce hayal ve fikirler açısından farklılıklar olacaktır ve birincisine nazaran diğerine maval kelimesinin olumsuz anlamını yüklemek. Edebiyattan siyasete. gidişata nizam verme adına ortalıklarda işleri karman çorman eden birileri var ise. Yani dil. işlenmiş. oooof. bilin ki Molla Kasım iş başındadır. Daha sonra. saz şairleri de bu durumun farkındaydılar ve hatta. bedevî çöl Araplarının mavalları daha tabiî ve basit olsa gerektir. ikincisi de yalın şekliyle folkloru temsil eder ve tabiîdir ki ezgilerinden başlayarak ifade ett ikleri manalara kadar. klasik tarzda manzumeler yazarlardı. işlenmiş ve sanatla yoğrulmuş zengin edebiyat birikimini. ekonomiden çevre sorunlarına. bunlardan birincisi. Ali Ekrem'in. o zamanlar. divan şairleri gibi şiir söylemeye yeltenir. 73 MOLLA KASIM Son zamanlarda. çöl mugaylanları aras ında deve yavrularını güden bir çocuk yahut kadının. onun ilk atasının yine Molla Kasım ismiyle. aralarında fevkalâde büyük farklar vardır. böyle bir fark mevcut idi. Mamafih. estetik yapısı belirlenmiş ve klasikleşmiş olan divan tarzı şiir olarak kabul edildiği ve saz şairlerinin mısralarına da âdeta 'ahenkli bir söz' olarak bakıldığı dönemler yaşanmıştır. bazı Yunus hayr anları tarafından bunlar bir deftere kaydedilmiş ve elden ele dolaşır olmuş. haksızlık sayılmayacaktır.
"Vaiz misin mübarek!" demiş.gün. dudak bükmüş. okur dururl armış. meclis adabını çiğneyerek. Şöyle: Derviş Yûnus bu sözü eğri büğrü söyleme Seni sıygaya çeker bir Molla Kasım gelir Molla bunu okuyunca tevbe etmiş. 76 MÜNASEBETSİZ MEHMET EFENDİ 54 . kendisinin cahilliği kadar Yunus'un ermişliğini de bih akkın anlamış ama olan da Yunus'un iki bin şiirine olmuş. Babil Kulesi yapılırken Allahu Teala. halk bir müddet sonra onu götürüp bu çeşmeden su içirir ve birkaç günde göçürterek zulmünden kurtul urmuş. Her kafadan bir sesin çıktığı. İşte tam o sır ada. Ne zaman şehre bir zalim vali gönderilse. Garip olan o ki zalim valilerin hepsi. Gel keyfim gel! Bir suya. müstehap olur sanırız. Bizimki "Şiir okumak için öyle her mekân ve zaman uygun değildir. kalabalık bir mekânda. gökyüzüne tırmanmak için birçok kattan meydana gelen ve son katı tapınak olarak düzenlenen bir kule yapmışlar. bir ateşe derken iki bin sayfa eriyip gitmiş elinde. 74 MUHAVERE-İ TEBABÜLİYE Efsaneye göre. halk arasında bir deyim olarak kullanılır. Bir yanda alevlerin çıtırtısı. "Fazla doğrucu bu dâhi!" deyu atmış onu da ateşe. Onun için kimsenin birbirini anlamadığı konuşmalara "muhavere-i Tebabüliye (Babillilerin konuşmaları)" denilir ve bu söz eskiden beri. binini sularda balıklar. patlıcandan." diyerek torbasını bıldırcından. Suyundan içen masumlara şifa. zalimlere zehir olurmuş. zalimlere karşı "İçtiğin Yunus Nebi çeşmesi ola!" demek. "Tamam". bu sözü nezaketle söylenmiş bir dua sanıp "Allah razı ola!" cevabını verirmiş. burun kıvırmış. Tevrat ve İncil ile Yunan mitolojisinde de değişik varyantlar vardır. hemen yırtıp atmış suya. Musul'un zarif kişizadeleri arasında. Yunus Nebi zamanından kalma bir çeşme varmış. 75 MUSUL ÇEŞMESİNDEN SU İÇMEK Musul'da. Modern Molla Kasım'lara bakarak. Azıklarını pişirmek için bir ateş yakıp. kendisine şirk koşmak üzere yapılan bu binada çalış anların dillerini değiştirmiş (insanlığın dağılması) ve hiç kimse diğerinin dilini anlamaz olmuş. birden gözleri fal taşı gibi açılıvermiş. "işte şimdi şiir okunacak vakittir." Bir tane okumuş. helvadan.. binini de gökte melekler. onun adına da bir beyit yazmışmış. Dilimize Osmanlı kültüründen yansıyan bu deyim de zalim yöneticiler hakkında hâlâ kullanılmaktadır. peksimetten bilumum azıkla doldurmuş. Mamafih. büyük büyük atalarının gösterdiği bu insaf ve pişmanlığa rahmet okumak. Nuh'un torunları. Molla Kasım'ın eline de tutuşturulmuş. Yunus'un o iki bin şii ri yine de boşa gitmemiş. diğer yanda ırmağın şırıltısı. ikişer kişinin birbiriyle lafladığı ve seslerin bir uğultuya dönüştüğü durumlar. bir darbımesel olmuş. armuttan. Gökyüzünü hâkimiyeti altına almak isteyen insanın kendini beğenmişlik ve nefsine güvenini simgeleyen bu kule hakk ında. peynirden.. demiş. Başka bir tane okumuş. Yunus Divanı’n da pekmez dolu kabakçenin altına sıkıştırıp bir ırmak kenarına postu sermiş. tam da muh avere-i Tebabüliye sayılır. çimenlerin üzerine sırt üstü yayılmış. Meğer Yunus. Elbet ki dem gerek hemdem gerek.
Mehmet Efendi gayet sakin. yoksa ya ben bayılacağım. — O da zurna çalmasını bilmez efendimiz. Nihayet sohbet sona erince Mehmet Efendi. sözün sonunu bekleyerek. Bu deyim bize matbaadan evvelki zamanların el yazması kitapları ve hattatları yahut müstensihler inden yadigârdır. yumurta akı ve nişasta ile hazırlanan muhallebi kıvamında bir hamule olup kâğıt üzerinde bir tabaka oluşturur.. arabacıya seslenmiş: — Hünkâra arzım vardır. 77 MÜREKKEP YALAMAK Yıllar tahsil görmüş.Hiç uygun olmayan bir vakitte hiç uygun olmayan bir hareket yapan. ilim öğrenmiş kişiler hakkında "mürekkep yalamış" denir. Aharın bu özelliğinden dolayı eski zamanların hattatları yahut kopya usulü kitap çoğaltan zanaatkârları (müstensihler). Padişah bir gün onu dinleyip. Babıâli'yi teftişten döndüğü bir sırada faytonuyla Cağaloğlu yokuşunu çıkmakta iken Mehmet Efendi. pürüzleri kaybolsun ve kalemin kayganlığı sağlansın diye parşömenlerin üzeri ahar denilen bir tür sıvı ile cilalanır. ardından da mührelenir imiş. Bazen bütün bir cümlenin silinmesi gerektiğinde aynı işlemi tekrarlamak gerekir hattatın serçe parmağına gelen mürekkep. Efendiyi huzura getirmişler. Mehmet Efendi devam eder: — Evet Efendimiz! Bursa'da halamın damadının bir yaşlı teyzezadesi vardır? — Eee!?. acaba zurna çalmasını bilir misiniz? Padişah biraz şaşkın. suyu görünce hemen erir. — Bendeniz de bilmem efendim. sorar: — Padişahım. Bu sırada fayton da geri geri kaymaya başlamıştır. bildiriniz.. padişah. El yazması kitapların sayfaları hazırlanırken. "Galiba önemli bir maruzatı var!" diyerek arabacısına bir lâhza beklemesini söyler. bir hata yaptıkları vakit onu silmek için (mürekkep silgisi henüz icat edilmemiştir) serçe parmaklarının ucunu ağızlarında ıslatıp hatalı harf veya kelimenin üzerine sürerler. ister istemez diline geçer. — Ya!. yahut lâf söyleyenler hakkında kullanılan bu deyimin hikâyesi şöyle: Sultan II. 55 . böylece hattat mürekkebi yalamış olurmuş. böylece zemindeki ahar dağ ılır ve aharla birlikte hata da kendiliğinden kaybolur gidermiş. Aradan günler geçmiş. münasebetsizliğinin derecesini ölçmek ist emiş. Ne var ki yokuşun en dik olduğu noktada durmuşlardır ve atların orada zapt edilmeleri zordur.. Sultan Murat.. Kitap kurtlarının pek sevdiği ahar. Uzunca bir sohbet olmuş. yahut atlar!. Mahmut devrinde Mehmet Efendi isminde bir zat yaşarmış. — Vallahi efendimiz. bilmem. Sultan Mahmut sesi tanıyıp.. Münasebetsizlikle şöhret bulmuş. ayakları yokuş aşağı kaymaya başlar. der. — Öyle mi der. asl ında. ama adamda hiçbir münaseb etsizlik yok. biraz da meraklı: — Hayır. Arabanın yokuş aşağı gideceğinden korkan Sultan Mahmut dayanamayıp adamlarına bağ ırır: — Çekin şu münasebetsiz Mehmet Efendi'yi yolumdan. Ahar. hatta. birkaç kese ihsan alarak oradan ayrılmış.
. Her esnaf teşekkülünün bir kethüdası bulunur ve kethüda o meslek dalının inceliklerini. dönüşte eşe dosta. ucunu dillerine değdirir ve oradaki mürekkebin çözülüp kullanılmasını sağlarlarmış. bir söz. Gelin görün ki ağanın kâhyası. hısım akrabaya hediye get irmek âdetten. gerek divitlerinin ucunda kalan mürekkep lekelerini gidermek ve temizlemek. hediyelerini sunmak için ağanın eşiğine yüz sürmüş. hoşumuza gitmeyen bir hareket. başımızın tacıdır. öldürür müsün?" diye yakınırız. elçiye zeval olmaz. kitap henüz yazılma aşamasındayken mürekkebin bu özelliği hattatların işine yarar. kanunlarını. bulunursa kethüdaya şikâyetle ilgisinin cezalandırılması istenirmiş. Çabucak bozulan. Dönüşte yol yordamınca. yani mürekkebi yalamış olmaları kaçınılmazdır. Biraz tartışmadan sonra kâhya razı olmuş ve elinde hediye bohçası ile ağanın huzuruna girip meramını şöylece arz etmiş: — Ağam! Sersemin biri Hicaz'dan size kefenlik bez ile gasil suyunuza katılmak üzere zemzem getirmiş. Şimdi ölür müsünüz. Hediye konusunda uzun müddet karar verememişse de "Ağamız. toplum içinde saygı alâmeti olarak alırlarmış. sanatında hile yapanlar olursa. 56 . köyün ağasını da hatırlamış. sen heman bunları odasına götür. Ancak. Hikâyesi şöyledir: Vaktiyle köylünün biri hacca gitmiş. 78 ÖLÜR MÜSÜN. Herkesin meslek ahlâkı ilkeleriyle çalıştığı o dönemlerde bir zanaatkârın yaptığı işte ihmal veya hileye sapması.Mürekkep. ona götüreceğim hediye kendime alacağımdan aşağı olmamalıdır. Bu. esnafın çal ışma düzeni ve dürüstlüğünü de-netlermiş. nadir görülen hadiselerdendir.. bir insanın yaladığı mürekkep miktarınca ilminin ziyadeleştiğini varsayarlar ve okuma yazma bilenlerin pek az olduğu çağlarda azıcık da olsa mürekkep yalamış olmayı. Herkese miktarınca hediyeler aldıktan sonra. bezir isinden hazırlandığı için suda çözülmesi tabiîdir. yönetim biçimini iyi bilir. bilirkişi konumunda bir esnaf temsilcisi bulunur. Esnaf ile kethüda arasında yiğitbaşı denilen. öldürür müsünüz?!. bir düşünce karşısında "Ölür müsün." diye düşünerek hacılar âdetince bir şişe zemzem doldurup bir fâniye yetecek kefenlik bez kest irmiş. efend imizdir. gerekse sayfaya küçük bir tirfil yahut imlâ koymak için diviti tekrar mürekkebe bandırarak israf etmek yerine. şimdiki TSE kontrolörlüğü demektir. Ben bunları bin bir emekle ta Hicaz'dan getirdim. Ahîlik geleneğinin uzantısı olarak belli bir nizam içer isinde ve fevkalâde sağlıklı işlemiştir. yiğitbaşı tarafından tespit edilerek kethüdaya bildirilir ve gerekli cezaî işlemler başlatılırmış. bir nevi. Bu durumda da dill erinin mürekkep olması. Sonuçta eskiler. 79 PABUCU DAMA ATILMAK Osmanlılar devrinde esnaf teşkilâtı. Tabiî. yırtılan veya çürüyen mallarda bir hile aranır.. bu durumdan hoşlanmayarak hediyeleri adamın suratına fırlatmış: — Be adam! Hiç böyle hediye olur mu?! Ben böyle bir hediyeyi şimdi ağaya nasıl takdim ederim? Köylü hulus-ı kalple ısrar etmiş: — Canım kâhya. ÖLDÜRÜR MÜSÜN? Neticesinden hayret ve şaşkınlık içinde kaldığımız. Bu yüzden el yazması eserler asla su ve türevleri ile temas ettirilmez.
deyip işe koyuluyorsa geri. O günlerde paşanın arkadaşlarından biri. Meğer. İmkân harici gibi görünen bir şey için boşa gayret sarf etmenin mantıksızlığını anlatır.Takdir edilir ki ayakkabı imalâtı. Bir esnafın yaptığı ayakkabının dama atılması o usta için en büyük ayıp olup meslekteki şeref ve itibarını sıfırlar ve müşterisinin azalmasına yol açarmış. — Efendim. bu akıllılık testini her ne kadar tıbbî kurallara uygun bulmasalar da mantık kurallarına uygun bulduklarından veya korkudan. çabuk sökülen yahut delinen ayakkabılar dolayısıyla kethüda. yolda tabiplerden biriyle karşılaşıp sormuş: — Bizim paşa ne yapıyor? — Pösteki sayıyor! 57 . Bir müddet tabiplerin tedavi usullerini ve hastaların gidişatlarını gözlemleyen paşa." deyip pöstekinin kıllarını tek tek sayar gibi yapmış. onları sınamak için kendince bir usul geliştirmiş.. hepsini sayamam. yok. "İşte böyle. Kısa sürede eskiyen ayakkabının kullanım hatası mı. şu pöstekinin tüylerini ve bize tam olarak söyle. — Baş üstüne paşam. — Say bakalım. yalnızca idarî değil. Nihayet. esnafın bu titizlik ile iş görmesi temin edilmiştir. bütün gününü hastalar ve pöstekiler arasında geçirir. yoksa üretim hatası mı olduğu sık sık tartışma ve şikâyet konusu edilmeye başlandığı devirlerde. hastaneye kabul ettirmezmiş. Buna göre del ileri tek tek huzuruna çağırtıp önlerine bir pösteki koyarak. 80 PÖSTEKİ SAY(DIR)MAK Nimeti külfetinden az veya elde edilen kârın. demesin mi!. hiç itiraz edem emişler. tıbbî konulara da müdahale etmeye başlamış.. bu tür şikâyetlere açık bir meslektir. hatta hastaneye yeni getirilen hastalara da aynı testi uygulayıp pöstekinin kıllarını saymanın zor olduğunu söyleyenleri "deli değildir" teşhisiyle geri gönderir. hücresine gönderiyormuş. Paşa zamanla bu işi o kadar ileri götürmüş ki. Bu uygulamanın Ahî Evran'dan kalma olduğu. hastalardan biri bir gün. Bu uygulama bütün esnaf teşkilâtı için bir genelleme niteliğinde olup birisi hakkında "pabucu dama atıldı" denilmesi artık o meslekten ekmek yemesinin zor olduğuna işaret sayılmış. bu zor iş. yiğ itbaşı ve diğer meslek temsilcileri huzurunda kethüda tarafından tekdir edilir. diyorsa dışarıya. Koğuşları geziyor. Eğer bir imalât hilesi söz konusu ise ilgili usta çağırılır. Onun bu gayretini gören tımarhane tabipleri. kendince delilerin durumlarını inceliyor ve bazılarında hiçbir anormallik görmediği için onların akıllandığına hükmediyormuş. dava konusu olan ayakkabı da kullanılmamak için dama atılırmış. Eğer hasta. — Nasıl sayayım paşa hazretleri. çürük çarık yapılan. yavaş yavaş işin içine girmeye. Vaktiyle İstanbul'un Toptaşı bimarhanesine (akıl hastalarının tedavi edildiği yer. Paşa çar naçar.. harcanan emeğe değmeyeceği durumlarda söylenen bir sözümüz vardır: Pösteki saymak. aldığı ücretin müşteriye iadesi sağlanır. diyormuş. daha o zamanlarda da hatalı malzeme üreten zanaatkarın. esnafın ileri gelenleri. Ahî şeyhi tarafından meclisten çıkarılıp pabucunun tekke damına atıldığı ve evine yalınayak gönderildiğine dair rivayetler vardır. sık sık çarıkçılar yiğitbaşısını çağırıp tahkikat yaptırır olmuş. tımarh ane) alaylı paşalardan biri idareci tayin olunmuş.
Delikanlı babasının mesleğini sürdürmeye kararlı.. şöyle bir hikâye mevcuttur: Hırsızın biri hastalanmış ve sekerat-ı mevt halinde iken Allah'a şu yolda dualar edermiş: — Yüce Allah'ım!. Bu sanatın bir püf noktası vardır. Eski çırak ayağıyla merdaneyi döndürüp çamura şekil vermeye başladığında usta. deyimi pek güzel kullanmış. Bu kadar günah ile Senin yüce huzuruna nasıl çıkayım! Arkamdan beni hayırla anacak kimse de yok. Evin geçim yükü oğlana geçmiş. yani delikanlının babasını arar olmuşlar. uzun yıllar bu meslekte çalışan bir çırak. Diyorl armış ki: 58 . önünde dönen çanağa arada sırada "püf!" diye üfleyerek zamanla testiyi çatlatacak olan bazı küçük hava kabarcıklarını patlatıp giderir. sen hiç merak etme. Ustanın bu sonu gelmez nasihatlerinden sıkılan kalfa. geç bakalım tezgâhın başına da bir testi çıkar. önce geleni bastırmış olması hâlinde "Rahmet okuttu" deriz.81 PÜF NOKTASI Vaktiyle testi ve çanak çömlek imal edilen kasabalardan birinde. O kadar insanın ahım aldım. Ancak babasının aksine. Hırsızın delikanlı oğlu. küpler. Kötülükte sonra gelenin. sürah iler onca titizliğe ve emeğe rağmen orasından burasından yarılmaya. bu hâle bakıp babasına demiş ki: — Baba. Bilâkis herkes beni lanetle anacak. ev sahibine çıplak odalar bırakırmış. Her sanatın incelik gereken nazik kısmına da o günden sonra püf noktası denilmeye başl anır.. yer yer çatlamaya başlar. sen bu işin püf noktasını henüz öğrenmedin. Başlamış hırsızlığa. Ne yazık ki her defasında ustası ona: — Sen. Mehmet Akif. Ben de sana püf noktasını göstereyim. girdiği her evi âdeta kuruturmuş. Çoluk çocuğumun kursağına helâl lokma girmedi. Usta: — Sana demedim mi evlâdım. Kalfa. aşağı yukarı "Gelen. Açar açmasına da yeni dükkânında güzel güzel yaptığı testiler. der. evleri soyulanlar. Ne kazandı isem bu yolla kazandım. Bunun üzerine tezgâha bir miktar çamur koyar ve: — Haydi. Dünyada nasibim hırsızlıktan imiş. 82 RAHMET OKUTMAK Rahmet okutmak deyimi. Öyle bir zaman gelmiş ki. Ağzı meyhaneye rahmet okuturken hele bak Bana gelmiş de şeriatçı kesilmiş avanak diye yakınırken. Affet Allah'ım!.. artık dayanamaz ve gidip bir dükkân açar. eski hırsızı. daha bu işin püf noktasını bilmiyorsun. kalfa olup artık kendi başına bir dükkân açmayı arzu eder olmuş. biraz daha emek vermen gerekiyor. Böylece çırak da bu sanatın püf denilen noktasını öğr enmiş olur. Ben seni her gün rahmetle andırırım. vazolar. Türkçede bu deyimin nasıl türetildiğine dair. İğn eden ipliğe ne var ne yoksa alır. Hırsız ölmüş. Nihayet ustasına gider ve durumu anlatır. demiş. gideni aratır" atalar sözünün karşılığıdır. için rahat olsun. hakkını yedim. bir türlü bu çatlamaların önüne geçemez.
hakaret ve tokatlarına maruz kalan yavrucak. Bu çanağı gizli bir yerde sakla. Irmak boyunda bulunan tarlalar. içinden "İnşallah senin de bir canını alan bulunur!" diye geçirmiş. amcasını vasi tayin etmişler. Tahammül sınırlarının zorlandığı anlarda ağzımızdan dökülen bu sözün eskiden ciddî bir yaptırımı varmış ve ulu orta değil. Kız acı içerisinde kıvranırken. Öyle sindirmişler ki. ama söylenince de ardında durulurmuş vesselam!. Köyün açıkgözlerinden birisi. Eyyüp onun sırt ını sıvazlayıp. nadiren söylenir. derd ini kimseciklere açamıyormuş. Çanak dolup taştığı gün inşallah senin de çilen bitecek! Kızcağız heyecan içinde uyanmış. Kızcağız bir gece. her gece yatağına gözyaşları içinde girer olmuş. kendisine sabır tavsiye etmiş ve yeşil bir çanak vererek: — Evlâdım. aksi hâlde canını alacağını söylemiş. Dilimizdeki "sabrımız taşıyor. Her gün bildiğin duaları oku ve içinden daima "Ya Sabir" ismini vird edin. köylüler tarlalarını sulamak için ırmağın suyunu nöbetleşe kull anmak üzere anlaşmışlar. Çan ağı saklayıp. Zamanla. yine yastığı gözyaşlarıyla ıslanarak uyuya kalmış. ama çanak da bir yandan doluyormuş. açılan kanallar vasıtasıyla sıra ile sulanıyor. kızcağız ne zaman odasına çekilip ağlasa gözyaşlarını bu çanağa dökmüş. yeşil çanak baş ucunda duruyor. sabrımı taşırma. Allah rahmet eylesin ihtiyacı kadar çalardı. Bir gece öyle çok ağlamış ki çanak ha taştı ha taşacak. vb. gittikçe eriyerek ergenlik çağına yaklaşmış. rüyasından kimseciklere bahsetmemiş.. Bir hırsıza da rahmet ancak bu kadar okunur! 83 SABIR (ÇANAĞI) TAŞTI İyi kalpli bir zenginin genç yaşta vefatı üzerine. Bir de ne görsün. Sonunda Hz. herkes ziraatiyle meşgul oluyormuş. O gece rüyasında Eyyüp peygamberi görmüş ve derdini olduğu gibi anlatmış. Sabırlı kızcağız anasından babasından kalan mirastan başka amcasının da tek vârisi olarak her şeyin sahibi olmuş. o yolculukta ev halkının bindiği gemi batmış ve hepsi boğularak ölmüşler. demiş. 84 SAMAN ALTINDAN SU YÜRÜTMEK Vaktiyle bir ova köyünde. Mazlumun ahi yerde kalmazmış. Ağlayacağın zaman gözyaşlarını bu çanakta biriktir. daha fazla su alabilmek için tarlasında derin ama ince bir kanal kazıp ırmaktan su çalmayı aklına 59 . üzüntüden kısa zamanda hanımı da ruh unu teslim etmiş." deyimlerin menşei budur. Yenge bir yandan. yeğenler bir yandan zavallı kızı hem itip kak ıyorlar. Sabaha karşı amcası kendisini çağırmış ve bütün ev halkıyla birlikte denizaşırı bir seyahate gideceklerini söyleyip tehditkâr ve azarlar bir eda ile kulağını çekerek eve göz kulak olmasını. Kızın amcası zalim çıkmış ve kızın mallarına el koyduktan gayri bir de kendini hizmetçi gibi kullanmaya başlamış. Tek vâris durumundaki kız çocuklarına. Bütün ev halkının ayrı ayrı eziyet ve takazalarına. hem de kendilerine hizmet ettiriyorlarmış. çocukcağızı dövmeye de başl amışlar. Zaman su gibi akar derler.— Babası da hırsızdı ama. Bunun gibi açgözlü ve arsız değildi. Hayatı gün günden çekilmez oluyor. sabrı taştı. O sırada Eyüp aleyhisselâmın sözlerini düşünüp ne olacağını merak ediyormuş. Sıcak yemek yüzüne hasret.
saman yığınlarına ulaşmışlar ve hileyi anlayıp samanları eşeleyince kanalı bulmuşlar. sarı çizmeli de çoktu. Bey bakmış ki gelen sarı çizmeli ile onun borçlusu Mehmet Ağa arasında bir benzerlik yok. hemen tanırsın. Nihayet tarlaları dolaşıp bakmaya başlamışlar. Bir müddet. Üstelik. Bir müddet sonra. Uşak istasyona varmış. Tren boşalmaya başlamış. durumu araştırmaya karar vermişler. Ne var ki sarı çizmelerden giyen giyene. Nihayet uşak: — Bey. Harman zamanında sarı çizme alması için on dört akçe vermiştim. bostan havuzunun daima su ile dolu durduğu dikk atlerini çekmiş. Beraberce konağa varmışlar. Elindeki defterin alacak hanesine bir yandan Mehmet Ağa'nın adını yeniden yazarken. İzmir eşrafından birisi. Ne çare ki arayıp taramaları sonuçsuz kalmış. burası koca bir şehir. demiş. Tesadüf bu ya. Şimdi faytona bin. Bu suya bu samanlar nereden geliyor diye araştırınca. Bugün deyim. orta yaşlı. efe bıyıklı biridir. yahut insanları. Borcunun vadesi geldi. 86 SEBİLHANE BARDAĞI 60 . doğru istasyona! Uzun boylu. uşağını çağırıp tembih etmiş: — Bak a efendi! Aydın'dan Mehmet Ağa isminde birisi gelecek. havuzun üzerinde saman kırıntıları yüzmekteymiş. Nihayet çaresizlik içinde en benzettiği kişiye seslenmiş: — Mehmet Ağa! Bizim bey seni konakta bekliyor. Bunun üzerine. Barış Manço'ya rahmetle şu mısraları okuyalım: Yaz dostum! Yoksul görsen besle kaymak bal ile Yaz dostum! Garipleri giydir ipek şal ile Yaz dostum! Öksüz görsen sar kanadın. birbirine düşürüp ortalığı karıştıranlar hakkında kullanılır.koymuş. ne olduğu belli olmayan birisinden bahsedilirken "Sarı çizmeli Mehmet Ağa" deyimi kullanılmaya başlanmıştır. kim olduğu. Mehmet Ağa da. bugün defterden borc unu sildim. En üste de saman yığınları koymuş ki kimse kanaldan şüphe etmesin. diğer yandan uşağı paylamaya başlamış. başkalarına sezdirmeden menfaat temin eden. Değneği vururken diyorlarmış ki: — Saman altından su yürütürsün ha! Al bakalım hak ettiğin cezayı!. sarı çizmeli adamın adı Mehmet olup Aydın'da kendisini ağa diye çağırırlarmış. belirli bir noktadan sonra birdenbire azalmas ına bir türlü anlam verememişler. tarife uygun adam aramışsa da nafile. 85 SARI ÇİZMELİ MEHMET AĞA Önce. köyün ihtiyar heyeti toplanmış ve köylüyü falakaya yatırmışlar. Daha yukarılarda çok akan suyun. Kanalı gizleme maksadıyla da üzerini çalı çırpı ve taşlarla örtüp araziye uydurmuş.. Bari çizmesinden tanıyayım diye bu sefer ayakları tarassuda başlamış. Seninkini yaz deftere bir daha! Bu hikâye halk arasında yayıldıktan sonra. ırmağın daha aşağılarındaki tarlalara giden suyun azalması üzerine köylüler. kolunu Yaz dostum! Kimse göçmez bu dünyadan mal ile Yaz tahtaya bir daha/Tut defteri kitabı Sarı Çizmeli Mehmet Ağa/Bir gün öder hesabı Evet! Hesabı öde(me)yen Sarı Çizmeli'nin hikâyesi şöyle: Sarı çizmenin moda olduğu bir zamanda. Kaçak su alan köylünün tarlasına geldiklerinde.
süt. Sırlamak ve sırlanmak ise göm ülmek. düzgün kesilebilen ve asla bozulmayan cinsten olduğunu ekliyor. (Saray memurlarından olan müneccimbaşıların. "kapamak. Deyimin bir versiyonunu da Evliya Çelebi. Resmî dairel eri genellikle camilerin sokağa bakan girişleri ile kapılarının kenarlarındaki küçük mekânl 61 . Bu söz. gibi. efrenci kânunuevvelin (aralık) sonu ile kânunusaninin (ocak) başında yaşanan uzun geceleri anlatır. gitmek. Sultan III. ses ve hava akımına müsaade etmeyecek derecede bir yere gizlemek" anlamına gelir. Gecelerin kaç saat olduğunu.Büyük yerleşim merkezlerinin işlek caddelerinde ve büyük camilerin avlularında yer alan sebilhanelerin pencereleri önünde gelip geçenlerin ücretsiz su. 88 ŞEB-İ YELDA Klasik şiirimizin ölümsüz beyitlerinden bir tanesinde şair şöyle der: Şeb-i yeldâyı müneccimle muvakkit ne bilir Mübtelâ-yı gama sor kim geceler kaç saat Şeb-i yeldayı ne müneccimler. buna göre ezan saatleri tespit edilir ve bunların hepsi Uluğ Bey ziycinden hesap edilerek bir liste hâlinde saklanırdı. yıllık takvimi düzenlemek idi. filân zat sırroldu. adım atmak. şirret" derler. ölünün gömülmesi anlamında kullanılır. sebilhane bardaklarının dizilmelerine benzetilmiş ve sıra sıra duran kişiler hakkında sebilhane bardağı gibi (dizilmek) deyimi kullanılır olmuştur. örtmek. Tasavvuf çevrelerinde ve özellikle Mevlevîlikte.) içmeleri için sıra sıra bardaklar bulundurulması âdettendir. Eskiden müneccimlerin en önemli vazifelerinden biri. kışın en uzun gecelerine şeb-i yelda derlermiş. yahut birilerinden kaçarak kendisini gizl eyen kişiler hakkında kullanılmasından dolayıdır. "Engürü kerpici gibi bir kal ıba dizilmek" şeklinde anıyor ve ardından da Ankara kerpiçlerinin beyaz. ayran. bu kelimenin sırl amak şeklinde fiil yapılmış hâli sıkça kullanılır. Keza. Nitekim Mevlev iler. "sırla. kapıyı yahut penceri kapa yerine. Çünkü kış mevsiminin en uzun geceleri ile yılın en uzun gecesi (22-23 Aralık) bu günlerdedir. cami çıkışlarında ve sebil önlerinde yoksulların ve dilencilerin sıra olup beklemelerine de sık sık rastlandığından bunların acınacak hâlde dizilmeleri. demeye gelir. Kelimenin bu kullanılışı. Selim zamanında. Deyimin dilimizde yaşıyor olması çoktandır ortalıkta görünmeyen. yıldızların hareketlerini inceleyerek bazı hükümler çıkarmak ve ona göre eşref saat belirlemek gibi görevleri de vardır. var git gam tutkunu olanlardan sor! Eskiler. Sırlamak. vb. ne dahi muvakkitler tanımlayıp anlatabilirler. ölen bir kişi sorulduğunda ise.) Yapılan takvimlerde gecelerin ve gündüzlerin süreleri ve bu arada şeb-i yelda da belirlenir. Muvakkitlere gelince. 87 SIRRA KADEM BASMAK Sır. Uluğ Bey ziyci yerine Fransız heyet-şin aslarından (astronom) Cassini'nin hazırladığı ziyc kullanılarak takvim düzenlenmeye başl anmıştır. şerbet (kış mevsim inde salep. Falanca kişiyi sırladık. Kadem basmak. "Sırra kadem bastı!" şeklinde cev aba dönüşür. bunlar tamamen vakit tayini ile uğraşan memurlardır. gizli şey demektir.
Bazı Osmanlı camilerine bitişik olarak inşa edilmiş muvakkithaneler vardır ve bunlar da neredeyse sebiller kadar yaygın bir uğrak yeridir. — Burası hamam bre! Burada dilencilik mi olur? — Her nerede olursa istemeli dedin ya usta! 62 . yahut müneccimlerin belirledikleri şeb-i yeldalar.. *Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü adlı romanının kahra manı muvakkit Hayri İrdal'dır ve roman. Muvakkitler usturlabı. Bu konuda Yahya Kemal'in de enfes bir beyti vardır: Şeb-i yeldâda uzar fecre kadar kıss-i aşk Ta ki Mecnûn bitirir nutkunu Leylâ söyler Şimdi. Mevsimine göre ya cerre çıkmak. onun yanında pek kısa kalırlar. Bu arada şebi yeldayı belirlemek de onların görevi idi. Abbas şaşırmış. Bütün Bağdat'ın tanıdığı bu adamın şöhr etinden istifade etmek isteyen bir sefil. 89 TASI TARAĞI TOPLA(T)MAK Bağdat dilencilerinden. saatler (kum saati. yahut dilencilik yapmak suretiyle zengin olmuş. tamirlerini gerçekleştirirlerdi. kıble-nüma (kıbleyi gösteren = pusula). dönelim beytimize: Şair. o gecede yaşanılan dakikaların niceliğ iyle ilgilidir. Allah rızası için bir şey!. Bütün bunlardan. Osmanlı'nın son devirlerinde. meşhur bir Abbas Oş var imiş. demek istiyor. İki. şu mübarek geceler hürmetine. benim acılar ve kederler ile geçirdiğim gecelerin her biri bir şeb-i yeldadır ve muvakkitler. bir gecenin ne kadar uzun olduğu. her ne olursa olsun istemeli. bu girizgâhtan sonra şevke gelip cevap vermiş: — Peki evlât. Dilenciliğin başlıca üç kuralı vardır. her kimden olursa olsun istemeli. öğreteyim. Abbas'ı kollamaya başlamış. rubu tahtası. Memlekette ne kadar gemici ve kaptan var ise (dışarıdan İstanbul limanına gelenler dâhil) onların saat ve pusulalarına göre kendi zaman aletlerini ayarlar idiler.) hazırl ayıp bunların çalışma sistemlerini. Ne guna usul ve kavaidi var ise bilcümle öğrenmek isterim. ben fakirim. Umarım ki bu asil sanatın incel iklerini bu kulunuzdan esirgemezsiniz. şeb-i yelda tamamlamasının. Ve üç. Bir. güneş saati...ardır. Yeni yetme dilenci hemen o anda Abbas'ın elini öperek demiş ki: — Ustam. Bu bakımdan eski muvakkithaneler tam manasıyla birer Saatleri Ayarlama Enstitüsü* olarak vazife yapmışlardır. muvakkithane ve muvakkitlerin son dönemleri hakkında oldukça zengin sahneler ve epizotlarla doludur. ayarlarını. muvakkithaneler yerine meydanlara saat kuleleri dikilmiş ise de bu kulelerdeki saatler de yine muvakkitlerin ayarına muhtaç kalmışlardır. lütfediniz!. Öyle ya. o gec enin karanlıkta geçen saatlerinin niteliğiyle değil. her nerede olursa olsun istemeli. âşıklar dilinde bir deyim hâlini aldığını bilmem söylemeye gerek var mı?!. Abbas. belki de oralarda teorik ve pratik ders gören insanların sayısında bir artışa sebep olmuştur. kulağına küpe olsun. Bu bakımdan saat kuleleri eski muvakkitlerin önemini kaybettirmemiş. Nihayet bir ramazan gecesinde hamama girdiğini görüp ardınca içeri dalmış ve kurna başında yanına yaklaşıp şöyle demiş: — Efendim! Bendeniz dilenciliğe başlamaya karar verdim. vb.
ikinci kural. 1481'de Fatih'in tahtına oturmak üzere İstanbul'a gelirken yanında getirdiği bu genç adam. 91 TEKEDEN TELEME ÇALMAK İmkânsızı denemeye veya yapmaya çalışanlar hakkında. 16. gam çekme. keçinin erkeğine verilen addır ve sütü sağılamaz. etraftan onları dinleyenler hayrette. İşte ortada bir tasım bir tarağım var. Sipahi boynunu büktü: — Şu balıkları babana hediye getirmiştim. ben şimdi sana ne verebilirim be adam? Elbisem dışarda. balıklar alınır.— İyi ama ben zaten senin kadar fakir bir dilenciyim. Oysa keçi sütünden pek çok gıda maddesi üretilebilir. istemek için adam seçmemek gerektiğini bildirmiyor muydu? — Fe subhanalllah! Bu kurna başında. 90 TAZIYA MUSKA YAZMAK Amasya'da vali bulunan şehzade Bayezit. — Tası tarağı toplattık! Gayri bizden bu işler geçmiş. Bunlardan biri de telemedir. yüzyıldan bize hatıra kalan tazıya muska yazmak deyimi de. Ben tasa tarağa da razıyım. diye yakınırmış. çıkar ilişkileri yüzünden karşısındaki insanın saflığını kullanmaya çalışanlar hakkında kullanılır. Hamdullah ile tanışmak ister ve dost olurlar. muskanın macerasını dinlerken bir yandan da yazının güzelliğine hayran olmuştur. Maiyetindeki sipahilerden biri. Av merakıyla cins tazılar beslerdi. bir gün Kızılırmak'tan tuttuğu balıkları bir söğüt dalına dizip yakınlarda oturan Buharalı Mustafa Dede adında bir şeyhin kapısına dayandı. Bu. Muska yazılır. O günden sonra Abbas dilenciliğe tövbe etmiş ve soranlara da. Sipahinin tazısı şehzadenin tazılar ını geride bırakıp avları yakalamaya başlar. bakar ki balıklar taze. dedi. Türk hat tarihinde bir merhale sayılacak olan Şeyh Hamdullah'tan başkası değildi. Hamdullah. Paralarım evde. — Babam evde yok. adam tası tarağı almış ve hamamdan çıkıp gitmiş. Abbas şaşkın. Nihayet. Bayezit'in emri ile tazıyı huzura getirirler. ondan hat meşk etti ve dostunu ömrü boyunca koruyup kolladı. Bilindiği gibi teke. şimdi senden öğrendiğim kuralların üçüncüsü der ki. veya uygunsuz. der. hacetiniz ne idi. — Öyle ama. Aradan birkaç gün geçer. — Usta. her ne olursa olsun istemeli. Uzun yıllar Bayezit. şeyhin oğlu Hamdullah idi. dayanaksız ve saçma sapan saldırılar karşısında söylenen bu deyimin kökeni Türkmen aşiretlerinin hayv ancılık geleneğine dayanır. Kapıyı on beş yaşlarında bir delikanlı açmıştı. Tazıma muska yazdıracaktım. babamdan ruhsatım var. gör ürler ki boynunda bir muska asılı. Talimler ve dayaklar kâr etmedi. Birkaç zaman alıştırdı ise de tazı battal çıkmıştı. iyi bir avcı idi. muskayı ben de yazarım. — Ağam. 63 . İstiyordu ki tazısı şehzadenin tazılarını geçsin ve bu sayede göze girsin. kendisi de iyi bir nam edinsin. Şehzade emreder ve muskayı açıp okurlar: Tamah ettim semeğe Muska yazdım köpeğe Ya geçsin tazıları Ya dayansın köteğe Şehzade. bir tazı satın aldı.
tuzsuz. insanlar öldükleri vakit birtakım eşyalarıyla birlikte gömülürl erdi. Türk beyleri de İslâmiyet’ten önceki zamanlarda korugan dedikleri mezarlarına altın. Bu durumda toprağı bol olan kişi de öte dünyada rahat edecek. Altın ve hazine her zaman insanoğlunun ihtiraslarını kamçılamış. Teleme. anlaşmazlık giderilmiş ve haklıya hakkı.. o kadar engell enmiş olurdu. yoğurda benzer bir yiyecektir. aslında ölen kişi hakkında bir iyi dilek ifade eder. Höyüklerdeki hazineler de zamanla yağmalanmaya başlanınca ölenin ruhunun muazzep edildiği düşünc esiyle üzerine toprak yığılır ve gittikçe daha büyük höyükler yapılır olmuş. bilhassa incir yapraklarını kopardığımızda akan süt gibidir. 92 TEMİZE HAVALE ETMEK Argoda ve külhanbeyi ağzında "öldürmek. O kadar ki ölenin yakınları ve cenaze merasimine katılanların birer küfe toprak getirip mezarın üst üne atmaları. Bir tencere keçi sütü.Teleme. gümüş ve mücevherleriyle birlikte gömülürler. muhallebi kıvamında yumuşak. Öyle ya. muhtemelen "temyiz" olmalıdır. sonra da üzerine toprak yığdırtarak höyük yapılmasını vasiyet ederlerdi. Bugün dilimizde yaşayan "toprağı bol olmak" deyimi. Tanrılarına sunmak ve öte dünyada kullanmak üzere mezarlara birlikte götürdükleri bu eşyalar genellikle kıymetli maden ve taşlardan mamul kap kaçak ile takılardan oluş urdu. diğerleri için de "Toprağı bol olsun!" denilirdi. Temyiz mahkemesi. 93 TOPRAĞI BOL OLMAK İlk Çağ inançlarına göre. "toprağı bol olmak" deyiminin de gayrimüslimler hakkında kullanılmasına yol açmıştır. gelenek hâlini almış.. tekeden süt sağılamaması esasına göre uydurulmuş olup yüksekten atanlar hakk ında da kullanılabilir. Türklerin İslâm dairesine girdikten sonra yavaş yavaş terk ettikleri höyük geleneği. mahkeme-i kübra'da verilecek gerçek karar olmalıdır. Böylece temyize havale edilen bir iş de kökünden hâlled ilmiş. nerede ve ne kadar kutsal olursa olsun elde edilmek için insanı kanunsuz yollara sevk etmiştir. Yakın zamanl ara kadar Müslüman ölüler için "Allah rahmet etsin!". doğru ile yanlışı ayırt etmek gibi anlamlara gelir ve hukukta. Deyim. bir üst mahkeme olarak kurulmuş mahkemelere denir. en azından kullanmaya eşyası ve tanrılarına sunmaya hediyesi bulunacaktır. düşmanlar ve art niyetliler tarafından açılması ve hazinenin yağmalanması. Eski medeniyetlerin beşiği olan Ortadoğu ve Anadol u'da. yaz mevsiminde keçiden sağılan süt henüz sıcak iken. Temyiz. Çok saçma şeyler anlatan birisi için "tekeden teleme çalıyor" demek gibi. Ancak ölüm manasında temize havale etmenin karşılığı. bilindiği gibi haklıyı haksızdan ayırmak. Buradaki temiz kelimesi. incir ağacının gövdesinden alınan beyaz süt ile çalınır (mayalandırılır). pek çok ünlü hükümdarlara ait bu tür mezar ve höyükler hâlâ bulunmaktadır. Şimdiki gazetelerin ölüm ilânlarında bu deyimin bilinçsizce ve Müslüman ölüler 64 . Ağaçtan ince bir dal kırılarak alınan bu süt. haksıza cezası verilmiş olur. Besleyici özelliği ve lezzeti damak zevkine hitap eder. Bir insanın temize havale olunması. birkaç damla incir sütü akıtıldıktan sonra yaprağın sapıyla karıştırılıp 20 dakika kadar uyumaya bırakılırsa mayalanan keçi sütü teleme hâline gelir. biraz da onu Hakk'ın adaletine havale etmek demektir. kısa yoldan işi bitirmek" anlamına gelen bu dey imin temize havale olundu şekli de kullanılır. genellikle hüküm ve hâkim hatalarını giderir ve söz konusu davayı kılı kırk yararak inceler. mezarın üzerinde toprak ne kadar bol olursa.
teselli sözleri söylemişler." diye geç irmişler içlerinden ve tabiî anlattırmak için ısrarları artırıp bin bir dereden su getirmişler. Ciğerim yandı gitti. ayağından vurayım. Bir sigara çekimlik mesafe gittikten sonra gökte bir turna gördüm. Kuşcağız şöyle iki yüz-üç yüz metre kadar bir mesafeye düştü. ama elden ne gelir!?. aheste aheste süzülüyor. bize de "Toprağı bol olsun!" demek düşer. bunu benden istemeyin lütfen!" gibi mazeretler ile geçiştirmeye çalışmış." Ben bunları düşünürken turna biraz uzaklaşır gibi oldu. Pek çoğu hayal ürünü olan bu hikâyelerden birisi şöyledir: Avcılar meclisinin en yaşlı ve güngörmüş üyesi olan Şikarizade Sayyat Ağa. kendi ölülerini rahmet yerine bol toprağa lâyık görüyor ve buna inanıyorlarsa. Tazım aldı getirdi. eski meddahlar gibi oturuşuna yeni bir çeki düzen katarak başlamış anlatmaya: — Efendim. bir hatıra da sen anlatsan da dinleyip istifade etsek. Toy bir delikanlı sayılırdım. ayağına isabet edecek yerde. aralarında karar alıp demişler ki: — Sanatına aşk olsun ey büyük avcı! Bunca yıllık ömrün ve bir nice eyyam av peşinde sey eran-ü deveran etmişliğin var muhakkak. meclise bir alev topu gibi düşmüş.. Bu hal diğer avcıların dikkatini çekince. Bizimki önce bir yutkunmuş. Ne olursunuz beni konuşturup meclisinizi yasa boğmayın ve beni gençl iğimin en hazin hatırası ile yeniden yüzleştirerek derdimi tazelemeyin.. bir avcı mübalağasına dayanmaktadır. Saçmalarımdan yalnızca biri. Deyimin ortaya çıkışı.. hepsine aferinler okur.. bu mecliste anlatılanların hepsini huşu ile dinler. Eğer ilânı verenler. Baktım yolu doğrultmuş. tam da düşündüğüm gibi zararsız bir atış idi. Hep bizler konuşuyoruz ve hep senin sustuğunu görüyoruz. Kuş çırpın 65 . demiş. Şikarizade bir müddet nazlanmış. Şikarizade Sayyat Ağa'nın bu sözleri. ama kendisi hiçbir gün.. Avcılar meclisinde herkes tek kulak olup Sayyat Ağa'nın ağzına dayanmış. gerekse bilinçli olarak büyük bir başarı elde edildiğinde "Durdu. "Demek ki ortada çok duygusal ve acıklı bir av hikâyesi var. Kan tutmuş gibi donakalmışım. durdu da turnayı gözünden vurdu" deriz. Tam sağ ayağına nişan alıp çektim tetiği. Tabii biraz toyluk da var. Tecrübeyle değil de zamanın akışıyla ölçülen hemen bütün başarılar. tazımı gölgeme alıp şöyle tek başıma bir sayt-ü şikar edeyim dedim. başı siper olduğu için sağ gözünden girip sol gözünden çıkmış? Kuşcağızın başka hiçbir şeyi yok. ciğerimdeki ateş çevremdekileri de yakıyor da o gençlik eyyamının utancı beni boğuyor. avcılığa başladığımın ilk günlerindeydi. bir hikâyesini anlatmazmış. Herkes merak ve heyecan içerisinde. Ben hayatımın en büyük pişmanlığı ile ne yapacağımı şaşırdım. 94 TURNAYI GÖZÜNDEN VURMAK Herhangi bir hususta uzun süre suskun ve hareketsiz kalındıktan sonra gerek tesadüfen. Avcılığın yaygın olduğu yörelerde genellikle avcılar kulübü gibi işleyen bir mekân bulunur ve bütün avcılar buraya gelip bol palavralı hikâyeler anlatırlar. Nihayet ısrar ve merak iyice artınca şöyle derinden derine bir iç geçirip: — Aaaah!. Baktım..hakkında da kullanıldığını görüyoruz. Çıt yok. dedim. İlla iki gözü iki çeşme kanıyor. bu deyimin değişik zaman kiplerindeki bir versiyonu ile izaha çalışılır. İşte. zararsız bir yer inden. İçimden "Şunu. ne olduysa o anda oldu. Zavallı turna. "Olmaz.. gagasıyla ayağını kaşımaya yeltenmez mi?!. Bir gün tüfeğimi omzuma. Zaten ne vakit bu yürek parçalayan hatıra aklıma gelse. Lütfeyleyip. Attıkları da konuştukları da saçma olan bu tip avcıların yalanlarına ve mübalağalarına diyecek yoktur.
boş örse çekiç vurarak her hamlede "Tıkandı da tıkandı" ded iğine şahit olmuş. Sultan II. Sonra onu aralarına aldılar ve yıld ırım gibi havalandılar. hangisinden dileyeceğim. tebdil gezdiği bir ramazan gününde. Böyle ne kadar zaman geçti bilmiyorum. senden sonra bu cihanda böyle nazik. Tam bir şaşkınlık hâli. sonra da acıyla yutkunup anlatmaya devam eder: — Nasıl geldiler. Dinleyenlerin şaşkın ve hayret dolu bakışları arasında Sayyat Ağa sözlerini bitirdi: — İşte yarenler!. baktım çırpınan kör turnanın üstünde bir bölük turna toplanmış dönüp durmakta. bu hale geldim. çeşmeden su doldurmaya gitse çeşmeyi bir kurbağa tıkar. İflâs ettim. benim içim sızlıyor. ellerim kırılsaydı! Filvaki çöp kırıldı ve artık o eski damlalar da damlamaz oldu. ona sıra gelmeden mal bitermiş. durdun. katar halinde uçmaya o günden sonra başladılar. Şimdi turnalar sırf o uğursuz günü bana hatırlatmak ve benden intikam almak için katar halinde uçmayı huy edindiler. Padişah kendini aşikâr etmez ve saraya dönünce adamın söylediklerini tahkike memur gönderir. Şimdi de talihimden şikâyet ile "tıkandı da tıkandı" zikriyle boş örsü dövüyorum. Af dilesem. Çöple biraz kurcalayıp lüleyi açmaya çalıştım. Bana doğru öyle bir ötüyor ve öyle kanat çırpıyorlar ki hayatımda öyle bir dehşeti başka bir gün yaşam adım. O kadar ki. adamcağız herkes tarafından "Tıkandı Baba" diye tanınmakta ve nasipsiz-liğiyle bilinmekteymiş.. Adamcık anlatmış: — Bir gece rüyamda gördüm..ıyor. durdun. Turnalar. Mahmut. Merak saikiyle içeri girip bunun sebebini sormuş. Sızanlar devlet erkân ından filânca paşaların ve falanca zenginlerin talihleridir. rüyama girdi ve dedi ki: — Ey bütün zamanların en büyük üstadı! Biz. asıl hazin sahne o zaman yaşandı. "Şu şarıl şarıl akanlar. Bazılarından şarıl şarıl sular akıyor. nereden geldiler. sizin anlayacağınız. O günden sonra müşterim kesildi. bir tanesi de şıp şıp damlıyordu. Birden. 66 . bir ara verip önce iki kez bağrını yumruklar ve ağlamaklı bir eda ile iç geçirerek bir bardak su içer. Konuşsam ne diyeceğim!. Böylece bir yerlerde anadan doğma bir kör turna var ise seslerine gelip yolunu bulabilsin... kazancım bitti. bir mal almak için pazara uğrasa. Ona bu çeşmeleri sordum. Ah. " deyip kayboldu. O sırada bir pir-i nuranî belirdi. Yerden bir çöp aldım ve benim talihim olan çeşmeye yaklaştım. Aralarına ald ıkları kör turnaya ses vererek uçuş istikametine yöneltmeyi o gün keşfettiler. düş ünceli ve hassas bir üstat avcı görmedik. onların kendi dilleriyle ötüşüp anlaştıklarını gördüm. der. Çeşmeler vardı. Hayret ki hayret! Kör turnaya bir şeyler anlatıyorlardı. Sayyat Ağa sözünün burasında. Üsküdar'da mücerret bir kunduracının. Pes doğr usu!. İki gözüm senin sanatına feda olsun! Şikarizade Sayyat Ağa'yı dinleyenlerden biri hayretinden patlar ve: — Ehh!! Üstat. ama sonunda turnayı da gözünden vurdun. Hatta bu haber dünyadaki bütün turnalar arasında yayıldı ve onlar benim yüzümden katar teşkil eder oldular. bilemiyorum. ne kadar zamanda geldiler. padişahımızın talihidir.. Şu damlayan da senin talihindir. 95 VERMEYİNCE MABUT Rivayet olunur ki. bazılar ından sızıyor. Geçenlerde o kör turna ki epey yaşlanmış. Meğer.
devlet sandalından ziftlenenlerden bahs etmek yerine. aynı tamiratı daha birkaç gün evvel beş altı mecidiyeye yaptırdığını söylemez mi!. bir tepsi baklavayı bir iftarda yiyip bitirmek yerine satıp parasıyla birkaç gün iftar etmeyi düşünerek tepsiyi pazara çıkarmış. selâmlık dairesinin çini sobasının altını yoklayıp küreği eline alır ve: — Tut şu küreği! Sandığa daldır. Vekilharç. olup bitenleri anlatt ığı zaman. Bizimkinde şafak atmış ve derhâl eve dönerek vekilharca çıkışıp epey azarlamış. vekilharcı eline on yedi liralık bir masraf pusulası tutuşturmuş. Bayezit'ten Fatih'e doğru yürümekteymiş. Sandık gelir.... Padişah durumu öğrenip üzülmüşse de niyetine sadakat ile aynı minval üzere ertesi gün nar gibi kızarmış bir hindi dolması yaptırıp yine içini altın ile doldurarak Tıkandı Baba'ya yollar. karga tulumba sarayın yolunu tutan Tıkandı Baba. düşüp bayılır. Tıkandı Baba. Padişah. Sevinçten titre-ye titreye küreği sandığa daldırır. aşçıbaşı ziftlendi. Şair ruhu taşıyan hisli padişah ise seçili bir üslûpla o tar ihe geçen sözünü söyler: — Vermeyince Mabut. Yalı komşularından hesabını bilen bir ark adaşı ile sohbet esnasında söz sandaldan açılınca. sonunda dayan amayıp kendisini şu itirafla müdafaa etmiş: — A efendi! Komşu bey yalnızca sandalı ziftletti. dualar. Vezneciler'deki tütüncü dükkânlarından birine girip dükkân sahibi ile 67 . "Bir suç işlemiş olmalıyım. arkadaşı hayretler içinde. şükürler okumaya başlar.Sultan. Der ki: -Bre Tıkandı Baba ya! Sen bir garip âdemsin. Hâlbuki bizim sandalın tamirinde ben ziftlendim. ziftletmiş. ne yapsın Mahmut!?. Sonra. Baba'dan baklava tepsisini satın alarak parsayı toplayan uyanık müşteri. Bir müddet iteleyip çalkalar ve itina ile kaldırırsa da kürek ters dalmıştır ve ancak sap kısmında bir tek kızıl altınla çıkar. Sultan Mahmut. der. Sultan. padişah bu derece safderunluğa. ona son bir hak daha tanımayı isteyip doğruca hazine-i hassa odasındaki altın ve mücevher dolu sandıklardan birinin huzura getirilmesini buyurur. aşırı derec ede öfkelenip derhâl Tıkandıy1 saraya çağırtır. tepsiyi bir zengin konağ ından iftarlık geliyormuş gibi gönderir. Tıkandı Baba hayretler içinde hünkârın ayaklarına kapanıp. Gel sen de bu hindiyi bana sat. Tek başına bu hindiyi nice yiyeceksin. Pazarlık tamam olup hindi de kanatlanınca. başka bir hikâye daha anlatalım ve aradaki anlayış farkının nelere mal old uğu yorumunu size bırakalım: Sultan Abdülmecit tebdil-i kıyafet gezdiği bir gün. ama ne ola ki!" diye kara düşünceler içinde huzura alındığında. mübarek ramazan ayında garibi sevindirmek ister ve bir tepsi baklava yapılmasını. hamlacı ziftlendi. bu sefer yine kapıya dayanıp Baba'nın aklını çelmenin yollarını aramaktadır. Baba. Ne kadar alırsa hepsini sana bağışladım. telâşlanır. Çavuşlar eşliğinde iftar vaktine yakın. 96 YE MEHMET YE! Vaktiyle mirasyedinin biri sandalını tamir ettirmiş." Şimdi bu hikâyenin uzun uzun yorumunu yapıp. makûs talihinin böyle bağteten muradına muvafık harekâtından fazlasıyla heyecanlanır. İş bitince. Nasipsizlik bu ya. uşak ziftlendi. her dilimin altına da bir sarı altın konulmasını emreder. Tıkandı Baba.. neredeyse bayılmak üzeredir. Bu hâle padişahın yüreği dayanmaz ve öfkesi merhamete döner.
İçinde taş olmasın?!. Ben de "Yok devenin başı!" dedim. işte Maliye Nazırı Nafiz Paşa! 97 YOK DEVENİN BAŞI Olmayacak şeyler hakkında. bir deve kellesi ele geçirip annesinin ipler ini ona sarmış. bu hadise üzerine söylenmiş ve uzun yıllar tekrarlanıp durmuştur: Sıdk ile devlete hüsn-i hizmet Olmuyor ind-i İlâhî'de heba Buna bürhân-ı kavı ister isen İşte Mâliyye'de Nafiz Paşa Şöyle demek olur: Devlete iyi hizmette bulunmak. Hoca Nasrettin'in çocukluğunda geçmiş: Nasrettin'in dul annesi ince eğirip sıkı sardığı ipleri oğluna verir. Pazara vardığında ber-mutat aynı madrabaz müşteriler. dükkâna Nafiz Paşa uğrayıp açıkta satılan tütünlerden az bir miktar almış. pek de ağır. aldatıldığının farkına varır. Kadı sorar: — Yumağın hileli imiş. Ömer yaratılışlı. Nasrettin eve gelip de annesinden azar işitmeye başlayınca.konuşmaya başlamış. Niye hileli mal sattın? Nasrettin itiraz eder: — Zinhar kadı efendi! Bunlar bana sordular "İçinde taş mı var?" diye. Tabiî yumak hem büyük. Evirip çevirdikten sonra fiyatını sormuşlar. az evvel tütün alan kim idi? — Beyim. Hikâye güya. yok "gevşek sarılmış. hem de ağır olmuş. Ertesi gün yumağın içinden gerçekten deve başı çıktığını gören uyanıklar (!) Nasrettin'i tutup doğru. Bir kurban bayramı ertesi olsa gerek. O sırada. o güne dek kendi hakkından ne kadar çaldılarsa hepsini toplayıp uygun fiyatı söylemiş.. iki derken Nasrettin bu işe içerlemiş ve pazar çetesine bir oyun oynamayı planlamaya başlamış. Nasrettin yumakları pazara götürür. Nasrettin. saraya varır varmaz Nafiz Paşa'nın maliye nazırlığına tayin ini iade eder. o zat esbak maliye nazırı Nafiz Paşa'dır. — Yok devenin başı. götürüp pazarda uygun fiyata satarak. Nasrettin'in safl ığından istifade etmek isteyen bazı uyanıklar. Keşke bütün devletlûlar bunun gibi olsa diye aklıma geldi de ona gülümsedim. aralarında anlaşıp yok "ipin kötü eğrilmiş". Buna rağmen. Bu mülakattan sonra hünkâr. Devlete ait hiçbir şeyi şahsî işlerinde kullandığı görülmemiştir. Bir. — Peki neden gülümsedin? — Başkaları at ve araba ile gezerken bu namuslu adam.. hatta bazı zamanlar satamadan geri getirirmiş. O sırada içlerinden biri güya fiyatı kırmak için alaylı alaylı söylenmiş: — Nasrettin! Yumak oldukça büyük. Allah katında asla boşa gitmiş olmaz. Bunda benim ne kabahatim ve hilem olabilir? 68 . Soruyu. Şu kıt'a. Hz." vs. geçimlerini temin etmesini istermiş. ancak iş işten geçmiş olurmuş. diyerek. saatlerce elinde gezdirir. etrafını çevirmişler. her zaman dükkânıma yaya gelir. kadının huzuruna götürürler." deriz. zamanın şairlerinden biri tarafından. diye cevaplar Nasrettin. Bu sözüme kuvvetli bir delil isterseniz. Dükkâncı tütünü sararken kendince iç geçirip gûlümsemiş ve bilâhare padişah ile aralarında şu konuşma geçmiş: — Efendi. bir asilzadedir. Ancak ne var ki yumak pek öyle ucuza kap atılacak gibi değil. onlar yine de satın aldılar. sözlerini yandaşlarına tasdik ettirip malı ucuza kapatm aya dadanmışlar. alaylı alaylı! Pazarlık biter ve Nasrettin paras ını alıp güle oynaya evin yolunu tutar. Nasrettin. inanılmayacak sözler karşısında yahut abartılmış yalanlar hakkında bir alay ifadesi olarak "Yok devenin başı!.
dedim. Beylerbeyi iskelesine yanaşmak üzereyken kayıkçıya sorar: — Babalık. Amma ne kayıkçı! Yılların tecrübesi ile artık neredeyse İstanbul Boğazı'nda görünen yolcuları hâllerine. der. Mahmut ile sınırlıdır. Son günlerde birisi daha dadandı ya! Bakalım ne olacak?! Padişah sükût eder. İhtiyar devam eder: — Sultanımız son aylarda hırsızlar çoğaldı. kayığın yönünü Sirkeci'ye doğru çevirip anlatmaya başlar: — Sultanımız buyurdular ki. Kayıkçı da işine devamdadır. Osman. hünkâr ile kay ıkçı arasında geçen konuşmayı anlamak üzere doğruca Sirkeci sahiline. kayıkçılar kahvesinde çubuk çekerken bulurlar. bir yaz gününde yanına iki mabeyincisini alarak yollara dökülür. Selim ve II. Gel gelelim mabeyinciler meraktadır. Murat. yeniden kayıkçıya lâf atar: — İşitiliyor ki son zamanlarda şehirde hırsızlar ziyadeleşmiş. Bu durum. Nihayet ertesi gün. ihtiyar bir kayıkçı düşer. Türk dili de bu deyimi kazanmış. Şanslarına. O zaman ihtiyar. Adamlar hemen sadede gelerek: — Baba dün Beylerbeyi'ne üç yolcu götürdün.. Biraz sükûttan sonra padişah. Ancak asla ses çıkarmaz ve işini yapar. III. sana iki besili kaz göndersem. Padişah sandala bir kese akçe atar ve karaya çıkarlar. ben ise 15 gün ancak iş bulabiliyorum. onu bir aya göre ayarlıyorum. biz konuştuklarınızı merak etmekteyiz. 15 çıkıyor. — Onlardan ikisi biz idik. seninle konuşan da hünkârımız hazretleriydi. III. Bunlardan sonuncusu. ruhları duymaz. Ben de ağzımda 32 dişim var. Yani "kaşık hırsızl arını" kastederek 'Son günlerde evlenmeler arttı. 32 ile nasılsın? İhtiyar hiç tereddüt etmeden cevaplar: — 32'yi 30'a vuruyorum. sana da gelen oldu mu dedi. cascavlak ederim.. Osman. Öyle ya bir vesile ile padişah hazretleri bu konuyu açar da sözlerin manasını kendilerine soruverirse!. yolabilir misin? — Hay hay efendi.O gün. Bir kenara çağırıp hususî görüşmek istediklerini söylerler. Bu sefer diğer mabeyinci keseye kıyar. Beşiktaş önlerine gelindiğinde padişah kayıkçıya. — Baba. 98 YOLUNACAK KAZ Osmanlı hükümdarları içinde tebdil-i kıyafet eyleyip halkın arasına çıkanlar II. küçük Nasrettin mahkemeyi. 32 ile nicesin? Yani geçimin nasıldır. demek istedi. senin evine de giren oldu mu? — Bundan iki ay evvel biri girdi. Senin çocuklarından da evlenen oldu 69 . Sirkeci'ye gelip bir sandala bin erek Beylerbeyi'ne geçeceklerdir. İhtiyar nazlanırken ağalardan biri bir kese altın çıkarıp avucuna sıkıştırır. — Eee? İhtiyar yine nazlanır. IV. Ay 30 gün. — Beli.. Dışarı çıkıp kayıkla biraz uzaklaşırlar. Bittabi bu seferki yolcularının da kimliklerini hemen anlar. İhtiyarı. padişahın gözünden kaçmaz ve kayık. tav ırlarına ve kılık kıyafetlerine bakarak köylerini söyleyecek kadar tanımaktadır. Ancak mabeyinciler konuşulanlardan bir mana çıkarmak için kıvranıp durmaktadırlar. — Canım mahrem şeyleri mi söyleteceksiniz bana? — Haşa! Ancak. — Bir hatamız mı oldu ağalar? — Hayır da.
fodalayı ise "fazilet sahipleri" ve "fodla" manalarıyla tevriyeli (her iki anlamı da beyte uygun) kullanıyor.. Zırva kelimesinin mecazen "abes ve manasız söz" demek olduğuna bakılırsa zırvanın da uydurma bir tatlı olduğu tahmin edilebilir. Der ki: Fodulsun ey kemerbaşı fodalayı beğenmezsin İmarette pişen zerdeyle zırvayı beğenmezsin Şair. Hem Fodul. Mabeyinciler "Meğer ne kadar basitmiş!" manasında birbirlerine bakarken kayıkçı sandalı iskeleye yanaştırır. diğeri için de hazırlıklar var. 70 . işte sizleri gönderdi.. yani gelin idi. Zırva ise yine zerdeye benzeyen bir tür tatlıdır. Allah Kerîm dedim. malûm tatlının adıdır. bakalım. halk arasında şüyu bulur ve kolay para çarptıranlar için "yolun acak kaz" deyimi dilimize yerleşir. O günden sonra bu hadise. hurma. yani oğlumun biri evlendi. — Ya üçüncü sual ne idi? İhtiyar yavaşça sandaldan çıkıp misafirlerini etekleyerek şu cevabı verir: — Aman efendim kerem buyurunuz. Ben de "Evet evime bir hırsız girdi. 98 ZERDEYLE ZIRVA Ünlü tarih ustası Sürurî'nin bir beyti vardır.mu?' demek istedi. Allah ömrünüzü arttırsın. İkinci dizedeki zerde. Hünkârın hırsızdan kastı. kaşık hırsızı. Hem Kel. İmaretlerde pişirilen zırvalar önceleri incir. Padişah efendimiz buyurdular ki iki besili kaz. şeker ve pirinçten yapıl ırmış.* *Ayrıca bkz. üzüm.. fodul kelimesini "faziletli" veya tam zıddı olan "hiçbir şeye yaramaz" anlamlarıyla. Sonra sonra sadece pirinç kullanılarak lapamsı bir tür pilâva dönüşmüş ve üzerine şeker ekilerek yenilir olmuş.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?