ii
T.C.
KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ
KADIN HASTALIKLARI VE DOĞUM ANABİLİM DALI
15-24 HAFTA GEBELİĞİ OLAN HASTALARDA FETAL TİMUS VOLÜMÜ İLE İLERİ GEBELİK HAFTALARINDA İNTRAUTERİN GELİŞİM KISITLILIĞI GELİŞİMİ ARASINDA İLİŞKİ VAR MIDIR?
Uzmanlık Tezi
Dr. Zeki DOĞAN
TRABZON - 2019
iii
T.C.
KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ
KADIN HASTALIKLARI VE DOĞUM ANABİLİM DALI
15-24 HAFTA GEBELİĞİ OLAN HASTALARDA FETAL TİMUS VOLÜMÜ İLE İLERİ GEBELİK HAFTALARINDA İNTRAUTERİN GELİŞİM KISITLILIĞI GELİŞİMİ ARASINDA İLİŞKİ VAR MIDIR?
Uzmanlık Tezi
Dr. Zeki DOĞAN
Tez Danışmanı
Prof. Dr. Emine Seda GÜVENDAĞ GÜVEN
TRABZON - 2019
iv
ÖNSÖZ
Uzmanlık eğitimim süresince bana bilgi ve tecrübeleri ile yol gösteren, uzman olmamda büyük emekleri olan hocalarıma saygılarımı sunar, teşekkür ederim.
Asistanlığım süresince ailemden çok kendileri ile vakit geçirdiğim iyi ve kötü günümde yanımda olan sevgili asistan arkadaşlarıma, birlikte çalıştığım tüm hemşire ve personel arkadaşlarıma teşekkür ederim.
Zor şartlar altında beni büyüten, okutan ve bügünlere gelmemde çok büyük katkıları olan çok sevdiğim kıymetli annem, babam ve kardeşlerime sonsuz teşekkür ederim.
Asistanlığım süresince iyi ve kötü günlerimde yanımda olan, nöbetlerde yalnız bırakmak zorunda kaldığım sevgili eşime, canım oğluma sevgilerimi sunarım.
Zeki DOĞAN
ii
ÖZET
15-24 HAFTA GEBELİĞİ OLAN HASTALARDA FETAL TİMUS VOLÜMÜ İLE İLERİ GEBELİK HAFTALARINDA İNTRAUTERİN GELİŞİM KISITLILIĞI GELİŞİMİ ARASINDA İLİŞKİ VAR MIDIR?
Amaç: İntrauterin gelişim kısıtlılığı (IUGR), genetik veya çevresel faktörler nedeniyle fetal büyüme potansiyelinde beklenen başarıya ulaşamayan fetüsü ifade eder. Amaç IUGR gelişecek fetuslarda timüs volümü ölçümü yaparak, timüs volümü ölçümünün ileri gebelik haftalarında IUGR gelişimini öngörecek bir parametre olduğunu göstermektir.
Gereç ve Yöntem: Bu çalışma prospektif klinik bir araştırma niteliğindedir.
01 Mart 2017 - 30 Mart 2018 arasında, Karadeniz Teknik Üniversitesi Tıp Fakültesi, Kadın Hastalıkları ve Doğum Anabilim Dalı, Obstetri polikliniğine başvuran 18-35 yaş arası herhangi bir şikayeti olmayan gebe olgular çalışmaya dahil edildi. Tüm katılımcıların gravida, parite, BMI, yaş, başvuru sırasındaki kan basınçları, EFW ölçümü kaydedildi. Aynı vizitte VOCAL programı ile ölçülen fetal timus volümleri ve gebelik haftası kaydedildi. Olgular gebelik sürecinde takip edildi ve IUGR gelişimi, doğumun olduğu gebelik haftası, doğum şekli, cinsiyeti, herhangi bir gebelik komplikasyonu olup olmadığı, doğum kilosu ayrı ayrı kaydedildi. Tüm veriler SPSS 13.0 programında kodlanarak girildi. Mann-Whitney U testi, Ki-kare Testi ile istatistiksel analiz yapıldı. Sınır değer belirleme için ROC curve analizi kullanıldı. IUGR görülen ve görülmeyenlerin verileri karşılaştırıldı. Timus volümünün IUGR önceden belirleyebilmesi durumu binary logistic regresyon analizi kullanılarak test edildi. %95 güven düzeyinde (P<0,05) istatistiksel olarak fark olduğu tespit edilmiştir.
Bulgular: Araştırma kapsamında toplam 100 olgu değerlendirildi. Bu olguların 5 tanesi takiplere gelmediği için, 13 olgu da başka gebelik komplikasyonları geliştiği için değerlendirme dışı bırakıldı. Toplam 6 hastada IUGR geliştiği görüldü. IUGR gelişen olgularda, hiç komplikasyon gelişmeyen olgulara göre fetal timüs boyutu istatistiksel anlamlı olarak düşük bulunmuştur. Araştırma grubunda VOCAL programı kullanılak ölçülen fetal timus volümünün gebelikte IUGR komplikasyonu gelişme açısından belirteç olarak kullanıldığında sınır değer 0.1645 cm3için sensitivite %89.5, spesifite %50 olarak bulunmuştur (AUC 0.789, p=0.019, %95 CI 0.649-0.930). Gebelikte IUGR gelişimini önceden öngörebilmek açısından yapılan binary logistic regresyon analizi sonucuna göre 15-24 haftada ölçülen fetal timüs volümünün düşük olma parametresi prediktif faktör olarak kullanılabilir (p=0.041).
Sonuç: Bu çalışmamızın sonucunda ikinci rimester taramasına timüs volümü ölçümü ekleyerek IUGR gelişini öngörebilmemiz mümkün olmaktadır. Böylece riskli hasta grubunu saptayarak, bu gebelerin yakın takip altına alınmasını ve bu hastalıktan oluşan fetal mortalite ve morbiditenin azaltılması sağlanmış olacaktır.
Anahtar Kelimeler: Fetal timus volümü, İntrauterin gelişim kısıtlılığı
iii
SUMMARY
IS THERE A RELATIONSHIP BETWEEN FETAL THYMUS VOLUME AND INTRAUTERIN GROWTH RESTRICTION IN ADVANCED
PREGNANCY WEEKS IN PATIENTS WITH 15-24 WEEKS PREGNANCY?
Objective: Intrauterine growth restriction (IUGR) refers to the fetus that does not achieve the expected success in fetal growth potential due to genetic or environmental factors. The aim is to show that thymus volume is a parameter that predicts the development of IUGR in advanced gestational weeks by performing thymus volume measurement in fetuses that will develop IUGR.
Materıal and Methods: This study is a prospective clinical study. Pregnant women aged between 18-35 years who were admitted to the Obstetrics clinic of the Department of Obstetrics and Gynecology, Faculty of Medicine, Karadeniz Technical University between 01 March 2017 and 30 March 2018 were included in the study. Gravida, parity, BMI, age, blood pressures and EFW measurements of all participants were recorded. Fetal thymus volumes and gestational week measured by VOCAL program were recorded at the same visit. The cases were followed up during pregnancy and IUGR development, gestational week of delivery, type of delivery, gender, presence of any pregnancy complications and birth weight were recorded separately. All data were entered and coded in SPSS 13.0 program. Mann- Whitney U test and Chi-square test were used for statistical analysis. ROC curve analysis was used for limit value determination. Data with and without IUGR were compared. IUGR prediction of thymus volume was tested using binary logistic regression analysis. It was determined that there is a statistical difference at the 95%
confidence level (P<0.05).
Results: A total of 100 cases were evaluated. Five of these cases were excluded from follow-up, and 13 cases were excluded because of other pregnancy complications. It was seen that IUGR developed in 6 patients. Fetal thymus size was found to be significantly lower in patients with IUGR compared to those without complications. When the fetal thymus volume measured using VOCAL program in the research group was used as a marker for the development of IUGR complication in pregnancy, for the limit value of 0,1645 the sensitivity was found to be 89.5%, specificity was 50% (AUC 0.789, p = 0.019, 95% CI 0.649-0.930). According to the results of binary logistic regression analysis in order to predict the development of IUGR in pregnancy, the parameter of low fetal thymus volume measured at 15-24 weeks can be used as a predictive factor (p = 0.041).
Conclusion: As a result of this study, it is possible to predict the occurrence of IUGR by adding thymus volume measurement to the second trimester screening.
Thus, by identifying the risky group of patients, close monitoring of these pregnant women and reducing fetal mortality and morbidity caused by this disease will be ensured.
Key Words: Fetal thymus volume, Intrauterine growth restriction
iv
İÇİNDEKİLER
Sayfa No
ÖNSÖZ ... i
ÖZET ... ii
SUMMARY ... iii
İÇİNDEKİLER ... iv
KISALTMALAR SİMGELER DİZİNİ ... vi
TABLOLAR DİZİNİ ... vii
RESİMLER DİZİNİ ... viii
GRAFİKLER DİZİNİ ... ix
1. GİRİŞ VE AMAÇ ... 1
2. GENEL BİLGİLER ... 3
2.1. Intrauterin Gelişim Kısıtlılığı ... 3
2.1.1.Tanım...………....3
2.1.2. Terminoloji ………...4
2.1.3. Normal Fetal Büyüme ve Patofizyolojisi ..……….5
2.1.4. Fetal Oksijenizasyon……….7
2.1.5. Hipoksiye Fetal Yanıt………7
2.1.6. Plasental Histopatoloji………..8
2.1.7. Epidemiyoloji……….9
2.1.8 Etyoloji……….9
2.1.9. Tiplendirme: Simetrik ve Asimetrik IUGR……….16
2.1.10. Perinatal Mortalite ve Morbidite……….17
2.1.11 İntrauterin Gelişme Kısıtlılığının Belirlenmesi………...18
2.1.12. IUGR’deDoppler kullanımı………..19
2.10. Timus Bezi ... 23
2.10.1. Timus Embriyolojisi ... 23
2.10.2. Timus Anatomisi ... 24
2.10.3. Timus Histogenezisi ve Fonksiyonu ... 25
2.10.4. Timusun Gelişim Defektleri ... 27
2.10.5. Timusun Ultrasonografik Olarak Görüntülenmesi ... 28
3. MATERYAL VE YÖNTEM ... 29
3.1. Çalışma Tasarımı ... 29
v
3.2. Hasta seçimi ... 29
3.3. Timus Ölçümü ... 30
3.4. Diğer bilgiler ... 30
4. BULGULAR ... 32
5. TARTIŞMA ... 37
6. SONUÇ ... 40
7.KAYNAKLAR………...41
vi
KISALTMALAR SİMGELER DİZİNİ
IUGR : İntrauterin gelişim kısıtlılığı
ACOG :American College of Obstetricians And Gynecologists EFW : Estimated Fetal Weight
SGA :Small Gestational Age FBK :Fetal Büyüme kısıtlılığı
RCOG : The Royal College of Obstetricians and Gynaecologists SOGC : Society of Obstetricians and Gynecology of Canada PI : Umblikal arter pulsatilite indeksi
UA : Umblikal arter OSA : Orta serebral arter
pMSCs : İnsan plasental mezenkimal stromal hücreler EPCs : Endotelyal progenitor hücreler
CHERG : Çocuk Sağlığı Epidemiyoloji Referans Grubu APA : Antifosfolipid antikorları
MTHFR : Metilentetrahidrofolatredüktaz UPD : Uniparental disomi
SAT : Son adet tarihi CRL : Baş-popo mesafesi RI : Rezistans İndeksi
AEDF : Diyastol sonu akım kaybı REDF :Ters diyastol sonu akım CPR : Serebroplasental oran DV : Duktus venozus HV : Hepatik ven İVC :İnferior Vena kava TNC :Timik yardımcı hücreler
vii
TABLOLAR DİZİNİ
Sayfa no
Tablo 1. :Araştırma grubunun demografik/sonografik faktörler açısından dağılımı………31 Tablo 2. :Araştırma grubunun gebelik komplikasyonları açısından dağılımı...32 Tablo 3. : Araştırma grubunun IUGR geliştiren ve herhangi bir komplikasyon
geliştirmeyen olguların bazı demografik ve sonongrafik faktörler açısından karşılaştırılması………...33 Tablo 4. : Gebelikte IUGR gelişimini önceden öngörebilmek açısından yapılan binarylogistic regresyon analizi………...35
viii
RESİMLER DİZİNİ
Sayfa no
Resim 1. Doğum ağırlığı ile perianatal morbidite mortalite arasındaki ilişki….4
Resim 2. Timus Embriyolojisi………23
Resim 3. Timus volümünün ultrasonografik ölçüm görüntüsü………..27
ix
GRAFİKLER DİZİNİ
Sayfa no
Grafik 1 : Araştırma grubundaIUGR geliştirmesi kapsamında 15-24. gebelik haftasında ölçülen fetal timüs boyutu ve IUGR ilişkisini gösteren ROC analizi……….34
1
1. GİRİŞ VE AMAÇ
İntrauterin gelişim kısıtlılığı (IUGR), genetik veya çevresel faktörler nedeniyle fetal büyüme potansiyelinde beklenen başarıya ulaşamayan fetüsü ifade eder. TheAmericanCollege of ObstetriciansandGynecologists (ACOG);
İntrauterin Gelişimkısıtlılığını (IUGR) tahmini fetal ağırlığın gestasyonel yas için 10. persentilin altında olması olarak tanımlamıştır (1).
Sorunun kaynağı, fetal, plasental veya maternal olabileceği gibi, bunlardan birkaçının içiçe girmesiyle de mümkün olmaktadır.Doğum öncesi bakımın ana odağı, bir fetüsün büyüme kısıtlaması açısından risk altında olup olmadığını belirlemek ve büyümeyi kısıtlayan fetusu tanımlamaktır. Bu önemlidirçünkü bu fetuslar artmış olumsuz perinatal sonuç riski altındadır. Ek olarak, IUGR, hipertansiyon, hiperlipidemi, koroner kalp hastalığı ve diabetesmellitus gibi bazı yetişkinlerde ortaya çıkan hastalıkların bir öncüsü gibi görünmektedir (Barker hipotezi) (2).
10.persantilin altında doğum ağırlığına sahip birçok bebek, patolojik olarak büyüme kısıtlılığı göstermez, fakat bazı biyolojik faktörlerden dolayı yalnızca düşük tahmini ağırlığa (EFW) sahiptirler. Gerçekte gebelik yaşına göre küçük(SGA) tanısı konan bebeklerin %25 ile 60’ının annenin etnik grubu, paritesi, ağırlığı, boyu, göz önüne alındığında herhangi bir büyüme kısıtlılığı olmadığı görüldü (3).
İUGR olan gebelikler riskli ve perianatal olumsuz sonuçlarla karşılaşılabilen gebeliklerdir. Bu nedenle hem morbidite ve mortaliteyi etkilemesi, hem de sağlık harcamalarının yüksek olması sebebiyle uygun şekilde takibinin yapılması gereklidir. İleri gebelik haftalarında IUGR olabilecek bebekleri önceden tanıyabilmek amacıyla hala birçok çalışma yapılmaktadır. Şimdiye kadar yapılan çalışmalarda önceden İUGR tanısını koyabileceğimiz, tedavisini düzenleyebileceğimiz iyi bir test ya da biyokimyasal marker bulunamamış, bu amaçla hala çalışmalar devam etmektedir. IUGR olan bebekleri ön görmede fetal timüs ölçümünün yerinin olduğunu düşündüren az sayıda çalışma mevcuttur.
Ülkemizde Ekin A. ve arkadaşlarının yaptığı bir çalışmada 24-40. Gebelik haftaları arasında 150 sağlıklı 150 IUGR bebeğe sahip gebenin timüs transvers çapı karşılaştırılmış; sonuç olarak intrauterin büyüme kısıtlılığı fetal timüs
2
boyutuyla ile ilişkili, ve küçük bir fetaltimus, IUGR olan gebeliklerde olumsuz perinatal sonuçların erken bir göstergesi olduğu görülmüştür (4). Aynı şekildeCromi A. ve arkadaşlarının yaptığı başka bir çalışmada intrauterin beslenme yetersizliğine bağlı timüs boyutunun IUGR ile ile ilişkili olduğu görülmüştür (5).
Bu çalışmayla 2. trimesterdefetaltimus boyutunun ultrasonografik olarak ölçülerek, IUGR gelişme olasılığının öngörülmesi amaçlanmaktadır. Bu sayede riskli hasta grubunu saptayarak, bu gebelerin yakın takip altına alınmasını ve bu hastalıktan oluşan fetalmortalite ve morbiditenin azaltılması sağlanacaktır.
Bu amaçla daha önce yapılmış çalışmalardan farklı olarak 15-24. hafta rutin fetalultrasonografik taramaya timüs volümünün 3 boyutlu hesaplanmasını da ekleyerek IUGR taramasının da yapılabileceğini düşünüyoruz. Daha önce yapılan çalışmalarda timüs ölçümü daha ileri gebelik haftalarında yapılmış ve bu haftalarda tanı alan hastalar için IUGR tanısını öngörmek ve kötü perinatal sonuçları önlemek için yeterli zaman kalmamıştır. Ayrıca çalışmalarda ölçülen timüstransvers çapından ziyade volüm ölçülerek daha objektif ölçüm yapılması amaçlanmıştır. Bu doğrultuda bakıldığında literatürde böyle bir çalışma bulunmamaktadır.
Bu çalışmamızın sonucunda İUGR ile timüs boyutu ilişkisini belirlendiğinde, riskli hasta grubunu saptayarak, bu gebelerin yakın takip altına alınmasını ve bu hastalıktan oluşan fetalmortalite ve morbiditenin azaltılmasını sağlanmış olacaktır.
3
2. GENEL BİLGİLER
2.1 İntrauterin Gelişim Kısıtlılığı 2.1.1. Tanım
Fetusun büyümesi, ard arda gelişen doku ile organ farklılaşması ve olgunlaşması olarak tanımlanmaktadır. Fetal büyüme üçe ayrılır; ilk trimesterdehiperplazi, ikinci trimesterdehiperplazi ve hipertofi, üçüncü trimesterde ise büyüme sadece hücresel hipertrofi ile gerçekleşir. Bu son evrede önemli miktarda yağ ve glikojen depolanmaktadır. 15. Haftada g/gün, 24. Haftada 15-20 g/gün, 34. Haftada 30-35 g/gün büyüme beklenmektedir. (6).
Gelişmiş ülkelerdeki canlı doğumların yaklaşık %3-10’unu ve gelişmekte olan ülkelerde ise %15-20’sini Düşük doğum ağırlığı olan fetuslar oluşturmaktadır ve ölü doğumların %69,6’sı, neonatal ölümlerin ise %66,4’ü bu fetuslardan oluşmaktadır. Düşük doğum ağırlığının en sık nedeni ise IUGR olarak görülmektedir (7). Erken ölü doğumların %53’ü ve term ölü doğumların %26’sı gelişme geriliği olan fetüslerden oluşmaktadır. SGA olan fetüslerde sezaryen ve erken doğum indüksiyonu oranlarının oldukça arttığı bildirilmiştir (8). Beklenen doğum ağırlığının gestasyonel hafta için 10. persantil ve altında olması IUGR için sık kullanılmaktadır. Fakat başka persantil değerleride kullanılmaktadır.
Ortalamanın iki standart sapma altında olması veya 3, 5 ve 25. persantilin altında olması alınan değerlerdir (9,10). Persantil oranları düşürüldükçe, gerçek hastaların yakalanma oranı artarken bu durum riskli birokfetusun tanı alamamasına neden olmaktadır. 10. persantilin altında iken özelliklede 3.persantilin altında ise perinatalmorbidite ve mortalitenin arttığı bildirilmiştir (Resim 1) (11,12).
Resim 1. Doğum ağırlığı ile perianatal morbidite mortalite arasındaki ilişki
4 2.1.2. Terminoloji
Intrauterin gelişim kısıtlılığının klinik önemini ilk olarak ele alan Lubchenco (1968) ve arkadaşları olmuştur. Gestasyonel haftaya göre doğum kilolarının grafiklerini çıkarmış ve yüksek perinatal mortalite ve morbidite oranlarını tanımlamıştır(13,14). O tanımlamalardan sonra makalelerde ve kitaplarda kendine yer bulmuştur. Normal gelişim gösteremeyen fetüs ve yenidoğanları sınıflamak ve tanımlamak için halen net ve ortak bir terminoloji bulunmamaktadır. ACOG en son 2013 yılında güncellediği “Fetal Büyüme Kısıtlılığı” kılavuzunda fetal büyüme kısıtlılığı (FBK) veya intrauterin gelişim kısıtlılığı (IUGR) durumunu, tahmini fetal ağırlığı gestasyon yaşına göre 10.
persentilin altında olan fetüsleri tanımlamak için kullanmıştır ve bu tanım sonrası
“modern obstetrideki en yaygın ve komplike problemlerden biri” olarak eklemiştir. SGA terimi ise doğum tartısı gestasyonel yaşa göre 10. persentilin altında olan yenidoğanlar için tanımlanmıştır (15). Bu tanım IUGR için, Amerika Birleşik Devletleri’nde en yaygın kullanılan ve tercih edilen tanımlama olmuştur.
Bir diğer cemiyet olan The Royal College of Obstetricians and Gynaecologists (RCOG) 2013’te güncellediği kılavuzunda SGA ve IUGR tanımları arasında ayrım yapmamış ve SGA fetüsü, tahmini fetal ağırlığın veya fetal karın çevresi (AC) ölçümünün 10. persentilin altında olması şeklinde tanımlamıştır(16).
Kanada’da faaliyet gösteren Society of Obstetricians and Gynecology of Canada (SOGC) ise IUGR için derlediği klinik kılavuzunda SGA ve IUGR olan fetüsleri tahmini fetal ağırlığın 10. persentilin altında olması olarak tanımlamıştır.Bunların arasındaki fark ise IUGR olan fetüslerin patolojik bir sürece maruz kalarak kendi biyolojik büyüme potansiyeline erişemeyen; SGA olanların ise organik bir patolojinin bulunmadığı ve sadece normal biyolojik faktörlere bağlı olarak büyüme altında kalan fetuslar olduğunu belirtmiştir (17).
2.1.3. Normal Fetal Büyüme Ve Patofizyolojisi
Fetal büyüme, fetusun önceden belirlenmiş büyüme potansiyelinin etkileşimini ve fetüsün, plasenta ve annenin sağlığıyla modülasyonunu yansıtır. Nüfusa dayalı nesiller arası doğum ağırlığı araştırmaları, genetik faktörlerin doğum ağırlığındaki değişimin yüzde 30 ila 50'sini oluşturduğu, geri
5
kalanının çevresel faktörlerden kaynaklandığını göstermiştir (23-25). Maternal genler doğum ağırlığını baba genlerinden daha fazla etkiler, ancak her ikisinin de bir etkisi vardır.
Fetal büyüme hızı, belirli bir zaman aralığında seri biyometrik ölçümlerle ortaya çıkan hız olarak tanımlanır. Bireysel biyometrik ölçümler açısından, biparietal çap, baş çevresi, femur uzunluğu ve abdominal çevredeki değişme oranı başlangıçta sırasıyla 13, 14, 15 ve 16 haftada zirve yapar ve daha sonra 19 ila 22'de ikinci bir ivmeye sahiptir (26).
Fetusun gelişmesi ve büyümesi yapılan çalışmalarda ardışık üç evreye ayrılmıştır (18,19). Birinci evre; gestasyonun ilk trimester boyunca gerçekleşen hücresel hiperplazi fazı ve hücre sayısında hızlı yükselme ile tanımlanır. İkinci evre; hem hücre sayısında hem de boyutunda artışla seyreden ve 3.trimestere kadar devam eden hücresel hiperplazi ve hipertrofi evresidir. 3.trimesterde ise hücresel hipertrofi fazıdır ve hücre boyutunda hızlı artış görülür. Glikojen ve yağ büyük ölçüde bu son evrede depolanır. Bu üç hücre büyüme fazına karşılık gelen fetal büyüme oranları sırasıyla 15. haftada 5 g/gün, 24. haftada 15-20 g/gün ve 34. haftada 30-35 gr/gün olarak gösterilmiştir (20). Fetomaternal bileşke yani plasentanın başarılı bir şekilde gelişmesi fetal büyümenin de sağlıklı bir şekilde olacağının göstergesidir. Birinci trimesterde sitotrofoblastlardan kaynaklanan vililer, maternal dolaşım ile intervillöz boşluk arası vasküler bağlantıyı sağlayan desiduayı uterusa bağlayarak plasenta ladezyonu sağlarlar. Plasental büyümenin gerçekleşmesi için anneden daha fazla madde geçişi olması, fetomaternal bileşkenin endokrin ve parakrin mesajlaşmasıyla sağlanırken bu plasental perfüzyonun da artmasına sebep olur. Maternal-fetal değişimin primer plasental yüzü villözt rofoblastlardır. Gebeliğin 16. haftasında direnç az miktardadır çünkü maternal mikrovilluslar ve fetal bazal tabaka arasında mesafe 4 mikrondur ve bu pasif difüzyon olanak sağlar. Yüzey alanının genişlemesiyle aktif transplasental transportun kapasitesi artar. Spiral arteriyolerin trofoblastlar tarafınca invazyonu sonucunda muskuler tabakasını kaybeder ve bu süreç fetal yüzdede villöz vasküler dallanma ile devam eder. Bu durum plasental damarlarda düşük dirençli bir vasküler yatak oluşturarak kanın geçişini arttır. Plasentadaki anjiogenez bu dirençteki azalmaya iki yolla ile ilişkilendirilir. Birincisi, ilktrimesterde oluşan vasküler dallanma sayısındaki artıştır. Diğeri ise ikinci trimester sonunda ek
6
dallanma olmaksızın mevcut plasental vasküler ağın elongosyonu ile oluşur. Bu oluşumlar sonucunda doğumda yaklaşık 600 ml/dk maternal kardiak output yaklaşık 12 m2’lik plasental değişim yüzeyine sahiptir. Aminoasitler aktif transport ile taşınırken, protein sentezi ve kas kütlesinden esas sorumludur. Glikoz ilk sıradaki oksidasyona uğrayan moleküldür. Aminoasitler ve glukoz insülin- benzeri büyüme faktörleri aracılığıyla dikey fetal büyümeyi hızlandırırlar. Yağ asitleri ise hücre membranının oluşumunda etkilidir. Membranın akışkanlığı ve geçirgenliği için gereklidir. Ayrıca yağ asitleri prostaglandinler, tromboksanlar ve lökotrienler gibi önemli bileşiklerin öncül maddesidir (21). Fetusa kanumblikalven aracılığıyla giriş yapar ve bu besinden ve oksijenden en zengin kandır. İlk karşılaşılan şant yapısı duktus venozusdur. Miad bir fetusta umblikal venöz kan akımının %18-%25’i duktus venozustan yüksek akım hızıyla geçerek sağ atriuma ulaşır; %55’i dominant sol hepatik lob ve %20’si sağ hepatik loba dağılır. Sağ atriumdaki kan akımlarının yönü ve hızı farklıdır. Bu farklılıklar venöz kanı reoksijenizasyonu ve değişimi için plasentaya yönlendirirken, besinden zengin kanın sol ventrikül, myokard ve beyin gibi hayati organlara yönlendirir. Kan dolaşımının düzenlendiği bu süreç ayrıcalıklı akım (preferential stream) olarak adlandırılır (22).
Fetüsün büyüme potansiyeli genetik olarak kodlanmıştır ve annenin vücut kitle indeksi ve etnik kökenle ilişkilidir. Doğumdaki fetal boyuta ulaşması genetik kodlanma dışında plasental, maternal ve fetal faktörlerle daha da harmanlanarak doğumdaki fetusa özgü boyuta ulaşmaktadır. Bazı mekanizmalar, fetüsün büyüme potansiyeline erişmesini maternal-plasental-fetal ünitenin kompansatuar kapasitesini etkileyerekdüzenlediğini göstermiştir.(8)
2.1.4. Fetal Oksijenizasyon
Üçüncü trimesterdefetal kanın maternal kana göre daha düşük oksijen saturasyonu ve PO2 değerine sahip olmasıfetal fizyoloji ana komponentlerinden bitidir. Maternal kandaki PO2 değeri 100 mm Hg ve oksijen saturasyonu %96 iken umblikalven ile fetüse taşınan kandaki PO2 değerleri ve oksijen saturasyonu%81 ve 35 mm Hg’dır. Fakat fetal vasküler dolaşımın yapısına bağlı olarak tüm fetal organlar umblikal venden daha düşük saturasyon ve PO2 değerlerine sahiptir. Üçüncü trimesterdaki saturasyon değeri postnatal yaşamda
7
gelişebilecek ciddi hipoksik durumu belirleyecektir (28). Gebelik haftası arttıkça fetal oksijenizasyon düşmektedir veumblikal venöz kandaki ortalama PO2 ve oksijen saturasyonu mid-gestasyonda terme göre belirgin olarak yüksek seyretmektedir. IUGR genellikle düşük umblikalPO2 değerleriyle ve venöz oksijen saturasyonu koreledir. Umblikal arter pulsatilite indeksi(PI) 2 SD üzerinde ve anormal fetal kalp hızı paterni olan fetüslerde umblikal ven oksijen saturasyonu ve içeriği fetalviabilite sınırlarına yakındır (29).
Umblikal damarlarda akımın yavaşlaması umbilikalvendeki PO2 değerini yükseltmektedir. Yapılan deneysel bir çalışma akımın yavaşladığında PO 2 dengesini daha kolay kurabileceğinden PO 2 değerlerinde yükselme olduğunu göstermiştir (30).
2.1.5. Hipoksiye Fetal Yanıt
Fetüs Akut bir hipoksi durumunda tahmin edilebilir yanıt vermektedir.
Kandaki oksijen basıncı düşerken, kan akımı kalp ve beyne doğru artırılır, ancak kalp debisi ve plasental kan akımı sabit kalacaktır. Bu hipoksi durumunda, kalp debisi diğerfetal organlardan SSS ve kalbe doğru yeniden dağıtılacak şekilde düzenlenir. Bu organlara yönlendirilen kan miktarı hiperbolik olarak artarken arteryel oksijen içeriği de düşecektir. (31) SSS ve kalbe giden kan miktarını arttırmak ya da en azından sabit tutacak şekilde kan miktarının dağıtılması hipoksiye karşı başarılı bir savunmadır. Busavunma mekanizması, organların ulaşabileceği maksimum dolaşım seviyesinde duraklar.(28) bunun sonucunda myokard hipertrofiye olur ve santral venöz basınç yükselir.(32). Hipoksi durumda oksijenden zengin kanın daha önce anlatıldığı gibi “ayrıcalıklı akım (preferentialstream)” ile beyin, kalp, adrenal bezler ve dalak gibi hayati organlara yönlendirilmesiyle kas, barsak, böbrek, karaciğer ve benzeri gibi daha az önemli organlara giden kan seviyesi düşer (33, 34). Özellikle bu organlardan karaciğer perfüzyonunun %30’a kadar geriler. Bu hipoksi durumunda düşük fetal ağırlığın karaciğer protein sentezinin azalmasına bağlı olabileceği öngörülmektedir (35, 36). Tüm bu olayların sonucunda fetal umblikal arter (UA), orta serebral arter (OSA) ve maternal uterin arter ile plasental disfonksiyonun kardiyak etkilerini yansıtan prekordiyal venler (özellikle duktusvenozus) bir takım değişiklikler
8
gösterirler.(37,38). Bu nedenledir ki UA kan akımında direnç artışı ve OSA akımı direncinde azalma görülür.(39)
2.1.6. Plasental Histopatoloji
Plasentasyon anomalileri birçok gestasyonel bozukluğun sorumlusudur (40). Erken başlangıçlı İUGR olan fetüslerin plasentalarında bazı histopatolojik patolojiler saptanmıştır bunlar; infarktüs, koryonikvillit, kronik koryoamniyonit, membran nekrozu, artmış nükleuslu eritrositler, artmış sinsisyal düğümlenme, villöz maturasyonda artış ve fetaltrombozdur. Patolojik özellik gösteren bu plasentalarda, adiposit farklılaşmasında artış ve insan plasental mezenkimal stromal hücrelerinin (pMSCs) neden olduğu endotelyal farklılaşmasında azalma belirlenmiştir (41). Gebelik boyunca yeterli plasentasyon ve fetal büyümenin sağlanması için önemli rol oynayan endotelyal progenitor hücreler (EPCs) maternal kandaki seviyesi normal bir gebelikte yükselirken; erken gebelikte saptanabilir düzeye ulaşır ancak üçüncü trimesterde daha çok yükselir. IUGR ile komplike olmuş gebeliklerde bu hücrelerin artışı bozulmuştur (41). Fetoplasental vasküler sistem ve rezistansı yalnızca otonomik bir takım sistemlerle regüle edilir.
Diğer taraftan, lokal fetoplasentalendotelyal hücreler tarafından salınan mediyatörler tarafınca da regüle edilir. İşte bu mediyatörlerin üretimi IUGR fetuslarda bozulur ve vazokonstrüksiyona neden olur. Bununla birlikte bu gebeliklerin plasentaları, fetoplasentalvasküler rezistansta artışa yol açan damarların, koryonik villilerin içerisine anormal dallanma, incelme ve elongasyon göstererek normal plasental morfolojiden yapısal olarak farklılaşmıştır (42).
2.1.7. Epidemiyoloji
IUGR tüm gebeliklerin %5-10’unu etkilemektedir (43). IUGR insidansı popülasyonlar arasında değişiklik gösterir ve gebelik yaşı azaldıkça artar. Ek olarak, literatürü yorumlamak zordur, çünkü bazı çalışmalar gebelik yaşı için küçük terimini (SGA) kullanmaktadır, bu hem IUGR olan hem de normal olarak küçük olan bebekleri içerebilir. Bununla birlikte, gelişmemiş ve gelişmekte olan ülkelerde IUGR daha yaygın olduğu görülmektedir. Gelişmiş ülkelerdeki bebeklerin yaklaşık yüzde 10'u SGA iken, gelişmekte olan ülkelerdeki bebeklerin yüzde 20'si SGA'dır(44-46). 2012 yılında, Çocuk Sağlığı Epidemiyoloji Referans
9
Grubunun (CHERG) 14 kohort çalışması ve 21. Uluslararası Fetal ve Yenidoğan Büyüme Konsorsiyumu veri tabanı kullanılarak elde edilen veriler, düşük ve orta gelirli ülkelerde canlı doğumların yüzde 19,3'ünde SGA görülmüştür, neonatal ölümlerin yüzde 22'si SGA doğumlu bebeklerde meydana gelmiştir (45).
2.1.8. Etyoloji
IUGR'da fetusun besin kaynağı tehlikeye girer. Fetüs, hayatta kalma şansını arttırmak için genel boyutunu küçülterek, beyin büyümesini koruyarak, akciğer olgunlaşmasını hızlandırarak ve kırmızı kan hücresi üretimini artırarak yanıt verir (46). Fetus, kan akışını daha az hayati organlardan beyine, kalbe, adrenal bezlere ve plasentaya yönlendirir. Toplam vücut yağı, yağsız kitle ve kemik mineral içeriği azalır (47). Azot ve protein içeriği kas kütlesinin azalmasından dolayı daha düşüktür. Düşük fetal plazma glukozu ve insülin konsantrasyonları nedeniyle iskelet kası ve karaciğerde glikojen içeriği azalır (44).
IUGR oluşmasına fetal, plasental ve maternal faktörler neden olabilir. Bununla birlikte, bebeklerin en az yüzde 40'ında altta yatan bir etiyoloji tanımlanmamıştır. Altta yatan bir nedenin tespit edildiği bebeklerde IUGR bebeklerin yaklaşık üçte birinde genetik ve üçte ikisinde çevre ile ilişkilidir (49).
İntrauterin gelişim kısıtlılığı, genel olarak maternal, fetal ve plasental olarak üç ana sebebe bağlanabilir. Allta yatan primerpatofizyolojik mekanizmaları farklı olsa da sonuç genelde aynı olmaktadır: Yetersiz uteroplasental perfüzyon ve fetal beslenme (50).
A) Maternal Etyoloji:
1) Maternal Hipertansif Durumlar;
IUGR ile komplike olmuş gebeliklerin %30-%40’ındahipertansif bozuklukla rizlenmektedir. Maternalvasküler herhangi bir hastalık IUGR’a yol açabilmektedir. Bunlar; preeklampsi, süperempoze preeklamsiyle olan/olmayan kronik hipertansiyon, otoimmün hastalıklar, kronik ağır nefropati, vaskülopati ile komplike pregestasyonel diyabet gibi vasküler hastalıklardır (51). Preeklampsi, SGA infant riskini dört kat arttırırken, ne kadar şiddetli olursa ve ne kadar erken başlangıçlı olursa, bebeğin doğum kilosu da o kadar düşük olmaktadır. (52)
10
Yapılan bir çalışmada hafif preeklampside %5 olan doğum kilosundaki düşüş oranı, ağır preeklampside %12 ve erken başlangıçlı preeklampside %23olarak görülmüştür.(53) Bozulmuş maternal plasental vasküler adaptasyon, hem preeklampsi için hem de IUGR için altta yatan sebeptir. Hipertansif hastalıköyküsü olan preeklamptik gebelerde IUGR riski belirgin olarak artmıştır.(54). SGA oranı proteinürisi olanhipertansif hastalarda daha yüksektir, ancak proteinüri olmasa da tansiyonu yüksek olan gebeliklerde de SGA oranı yüksek bulunmuştur.(55) Birinci trimesterde saptanan kronik hipertansiyon olgularında SGA oranı %30-40 oranında iken, erken gebelikte saptanan proteinüri durumu da bağımsız olarak fetal büyüme kısıtlılığı riskini artırmaktadır. Bu hastalarda antihipertansif tedavi vermek maalesef fetal büyümeyi düzeltmemektedir hatta atenolol gibi bazı ilaçlar IUGR riskini arttırmaktadır (56)
2) Maternal Otoimmün Hastalıklar;
Maternal otoimmün hastalıkların bir kısmı vasküler tutulumla seyrettiğinden ciddi perinatal sonuçlar olmaktadır. Örneğin antifosfolipid antikor sendromu olan annelerde ölü doğum oranı olmayanlara göre fazladır. Sistemik lupus eritematozus hastalarında antifosfolipid antikorları (APA) pozitif olan hastaların fetal ölüm riski negatif olanlara göre 3 kat daha fazladır (57).
3) Trombofili;
IUGR ile trombofili arasındaki bağlantı halen net değildir.Faktör V Leiden G1691A, protrombin G20210A ve metilentetrahidrofolatredüktaz (MTHFR) C677TA1298C gibi maternal trombofili gen polimorfizmi arasında bağlantı kurulabilmesi amacıyla birçok çalışma bulunmaktadır ancak halen geniş prospektif çalışmalara ihtiyaç bulunmaktadır. Birçok çalışma trombofili ile FBK arasındaki ilişkiyi gösterse de bazıları desteklememektedir.(51)
4) Maternal Yaşam Tarzı;
IUGR’a yol açan birçok çeşit keyif verici ajan ve bağımlılık yapan madde mevcuttur. Ancak sadece bu maddelerin kullanımı değil genelde beraber bulunan malnutrisyon, multipl madde kullanımı, stres ve diğer yaşam tarzı çeşitleri gibi faktörlerin de olması gerçekten etkileyip etkilemediğini anlamak zorlaşmaktadır(51) Sigara kullanımının düşük fetal ağırlığa sebep olduğu birçok
11
çalışmada kanıtlanmıştır (59). Karbon monoksit üretimi aracılığıyla fetal oksijenizasyonun bozulması nedeniyle oluşur. Nikotin de vazoaktif bir madde olduğundan katkı sağlamaktadır. Cliver ve arkadaşlarının yaptığı prospektif bir kohort çalışmada, tüm gebelik boyunca sigara içenlerde doğum kilosunda %6’lık bir düşüş görülürken, birinci trimester sonrasında sigarayı bırakanlarda bu oran
%1,7 olarak saptanmıştır (60). Fetal büyüme geriliği etkisi doz bağımlıdır ve hipertansiyon gibi komorbiditelerle de belirgin artış göstermektedir. Alkol tüketimi, fetal alkol sendromuna yol açabilmekte ve sonucunda dismorfik bir yapı ile mental retardasyon gelişmektedir (61). Alınan bir kadehten az alkolün bile IUGR ve düşük Apgar değerlerine sebep olduğu gösterilmiştir. Bu yüzden gebelikte alkol tüketimi için güvenli bir eşik değer mevcut değildir (62). Gebelikte kokain kullanımının maternal inme, kardiyak aritmi ve hipertansiyon, plasental dekolman, fetal beyin hasarı ve ölü doğum gibi ciddi maternal ve fetal riskleri bulunmaktadır. Ulusal Çocuk Sağlığı ve İnsan Gelişimi Enstitüsü (National Institute of Child Healthand Human Development)’ nün yürüttüğü çok merkezli bir çalışmada kokain kullanımının fetal büyümeyi yavaşlattığı gösterilmiştir (63).
5) Terapötik Ajanlar;
Steroidler, atenolol gibi beta blokerler, antineoplastik ilaçlar, fenitoin gibi antikonvülzanlar IUGR’a yol açabilmektedirler. Klinik kullanımda bu ilaçların kullanımında endikasyona uygunluğuna, kar/zarar oranına ve başka tedavi seçeneklerinin olup olmamasına dikkat edilerek verilmelidir (51). Özellikle steroidlerle ilgili bir çelişki mevcuttur. Preterm eylemde akciğer maturasyonunu indüklemek amacıyla antenatal glukokortikoid kullanımı bir yandan 34 hafta altındaki preterm doğumlarda tek doz uygulanan steroidin faydalı olduğuna dair önemli kanıtlar vardır, bir yandan IUGR yapma potansiyeli bulunmaktadır. Diğer yandan tekrarlayan dozların güvenilirliği ve etkililiği tartışmalıdır.
6) Malnutrisyon;
Annenin yetersiz beslenmesinin hangi trimesterde etkilenmesine bağlı olarak IUGR etkisi değişir. Bununla ilgili hayvan deneyleri, beslenme yetersizliğinden etkilenmiş gebelerle ilgili çalışmalar ve besin takviyesi çalışmaları halen devam etmektedir (51). Kıtlık döneminde olan Hollanda’da
12
1944-1945 yıllarında yapılan çalışmada üçüncü trimester boyunca günlük 1500 kalorinin altında kalori alan gebelerin bebeklerinde ciddi IUGR insidansı artışı izlenmiştir (65).
7) Çevre Kirliliği;
IUGR ve çevre kirliliğinin gebelik sonuçlarına etkisini araştıran epidemiyolojik araştırmalar IUGR sıklığında anlamlı ancak hafif bir artış olduğunu göstermektedir (66). Bu etki nitrojen dioksit, sülfür dioksit, ozon ve karbon monoksit gibi kirletici gazların düşük konsantrasyonlarında bile görülmüştür (67). Çevresel tütün dumanı da fetal büyümeyi etkileyen bir madde olduğu görülmektedir (51).
B) Fetal Etyoloji:
1) Anöploidi;
Kromozomal anomaliler fetal büyüme kısıtlılığı ile güçlü bir şekilde bağlantılıdır. IUGR olan fetüslerin yaklaşık olarak %7’sinde anöploidivardır.
yüksek riskli bir takip merkezinde yapılan bir çalışmada ileri inceleme için yönlendirilen IUGR olan fetüslerde %20 oranında kromozomal defekt saptanmıştır (69). Trizomi 18 olan fetüslerde IUGR oranı yaklaşık %90 iken, trizomi 21 olanlarda %30 olarak bildirilmiştir. Anöploidiye sahip fetüsler multipl malformasyonlar açısından artmış risk grubunda olup, sıklıkla somatik asimetri, normal veya artmış amniyotik sıvı miktarı ve normal uterin ve/veya umblikal arter doppler bulguları göstermektedirler.(51) Bununla birlikte asimetrik gelişme geriliği bulunan, yapısal anomalisi olmayan 23 hafta üzeri birçok fetüs kromozomal olarak normal saptanmıştır. Erken gelişme geriliği olguları trizomi 18 ve 13 riskinde artışla ilişkili bulunmuştur (70).
2) Genomik “İmprinting” ve Uniparental Disomi;
Uniparental disomi (UPD) homolog kromozom çiftinin her ikisinin de tek bir ebeveynden kalıtılması ve diğer ebeveynden gelmemesi durumudur. Nadir bir durum olsa da IUGR ile ilişkilidir ve birçok otozomal kromozom ve X kromozomnu bu durumdan etkilenebilir. 16. kromozomun maternal UPD olarak kalıtımı IUGR ile en sık ilişkili örnektir. Anormal genomik imprintingde IUGR ve dismorfik bulgular gibi anormal fenotiplere yol açmaktadır. Prader Willi Sendromu ve Silver-Russel Sendromu (SRS) bunlara klasik örneklerdir.
13
PraderWilliSenderomu’ndapaternalallel ve 15q11–13 geni etkilenmiştirvein utero büyüme defisiti ve birtakım gelişimsel problemlerle karakterizedir. SRS’de ise prenatal ve postnatal gelişim bozuklukları ve dismorfik özellikler söz konusudur.
SRS vakalarının yaklaşık %10’unda kromozom 7’de maternal UPD de bulunmaktadır (51).
3) FetalMalformasyonlar;
Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (Center for Disease Control and Prevention-CDC) tarafınca yürütülen toplum tabanlı çalışmada konjenitalmal formasyonu olan infantların %22’sinden fazlasının IUGR olduğu gösterilmiştir (71). 2 adet konjenitaldefekti olan fetüslerde IUGR riski %20 iken, 9 veya üzeri defekti olanlarda risk %60’a çıkmaktadır. Kardiyak defektler, anensefali ve karın duvarı defektleri belirgin olarak daha çok görülmektedir. SGA ile sıklıkla görülen kardiyak defektler arasında Fallot tetralojisi, endokardiyal yastık defakti, hipoplastik sol kalp, pulmoner stenoz ve ventriküler septal defekt bulunmaktadır (51). Gastroşizis IUGR ile sıklıkla ilişkili olan bir diğer malformasyondur ve gastroşizis vakalarının yaklaşık %25’inde IUGR gelişir. Tek umblikal arter tüm gebeliklerin yaklaşık %1 kadarında görülmektedir (75). Tek umblikal arterin, herhangi bir malformasyon eşlik etmediğinde bile, IUGR ile ilişkili olabileceği gösterilmiş, ancak diğer çalışmalar bunu desteklememiştir (73, 74).
4) Perinatal Enfeksiyon;
IUGR olan fetüslerin yaklaşık %5-%10’u intrauterin geçirilen viral veyaprotozoal enfeksiyonlara bağlanmaktadır. Sitomegalovirüs, rubella, insan immünyetmezlik virüsü (HIV) ve varisellazoster bu duruma en sık sebep olan viral enfeksiyonlardır. Buna sebep olduğu düşünülen en sık mekanizma hücre kütlesinde azalmayla karakterize durumudur. IUGR yol açabilen protozoal enfeksiyonlar ise malarya ve toksoplazmadır. Malaryanın maternal ve fetal sağlık üzerine maternal anemi, prematüriteve düşük doğum ağırlığı gibi ciddi bir olumsuz etkisi mevcuttur (76). İlk gebeliklerde, anemi varlığında ve HIV pozitif infeksiyonu olan hastalarda sonuç daha ağır olmaktadır. Afrika’da bazı popülasyonlarda IUGR’ın %40’ından gestasyonel malarya sorumlu tutulmakta iken, tüm dünyada toplam yaklaşık 45 milyon gebenin malaryaya bağlı IUGR açısından risk altında olduğu görülmektedir (56). Bakteriyel enfeksiyonlar genellikle gelişme geriliğine yol açmasa da, yeni ortaya çıkan bazı kanıtlar
14
histolojik olarak kanıtlanmış koryoamniyoniti olan subklinik enfeksiyon ve inflamasyon durumları IUGR’a neden olabilmektedir. Son bulgular önlenebilir enfeksiyonlardan olan maternal periodontal enfeksiyonun da preterm ve SGA doğumlara yol açabileceğini ve İUGR için dikkat edilmesi ve önlenmesi gerektiğini göstermiştir (77). Yapılan başka bir prospektif çalışmada ikinci trimesterde yüksek Porfiromonasgingivalis-spesifik IgG seviyeleri olan gebelerin daha düşük doğum ağırlıklı doğum yapma eğiliminde olduğunu gösterilmiştir (79).
5) Preterm Doğum;
IUGR ve prematürite arasında anlamlı bir ilişki bulunmaktadır (76).
IUGR, fetüsün bireysel büyüme potansiyeline göre tanımlandığında, IUGR ve prematürite arası ilişki daha da kuvvetli olmaktadır. Bir vaka kontrol çalışmasında spontanpreterm doğumlar ele alınmıştır. 35 hafta öncesi doğan fetüslerin
%30’unun 10.persentil altında olduğu, 37 hafta ve üzeri doğanlarda ise bu oranın
%4,5 olduğu gösterilmiştir (78). IUGR olan fetüsün in utero stres ortamına verdiği adaptif bir yanıt olabileceğine düşünülse deIUGR olan birolguda preterm eylem meydana göz ardı edilemeyecek bir gerçektir.(80)
6) Çoğul Gebelikler;
Çoğul gebelikler, tekil gebeliklerdeki gibi bir büyüme paterni çizmezler.
İkiz gebeliklerdeki fetüsler yaklaşık 32. haftaya kadar tekil gebeliklerdeki gibi büyümeye devam ederler; ancak bundan sonra büyüme hızı geride kalmaktadır.
Sağlıklı bir fetal büyüme olması için sağlanması gereken koşullar maternal fizyolojiyi oldukça zorlar.(81) Çoğul gebeliklerde fetüs sayısı ne kadar çoksa büyüme hızının yavaşladığı hafta daha erken başlamaktadır. IUGR riski çoğul gebeliklerde artmıştır ve koryonisite ile tekil gebeliklerdeki büyümeyi etkileyen risk faktörleri ile de değişkenlik gösterir. Dikoryonik fetüslerde SGA doğum oranı
%20, monokoryoniklerde ise %30’dur. Etyolojik faktörler tekil gebeliktekilerle benzerdir. İkiz fetüslerin gelişimleri arasındaki diskordans gestasyonel haftayla uyumlu bile olsalar kötü perinatal sonuçlar doğurabilmektedir. Erken başlayan diskordans durumlarında ikizden ikize transfüzyon sendromu ve artmış perinatal mortaliteyle yüksek oranda ilişkili bulunmuştur (82).
15 C) Plasental Etyoloji:
Plasenta anne ve fetüs arasındaki bağlantı olarak birçok kritik rolü yerine getirir: fetal allogreftin reddedilmesini önler, solunum gazı değişimini sağlar, besin maddelerini taşır, fetal atık ürünlerini ortadan kaldırır ve hem maternal metabolizmayı hem de fetal büyümeyi düzenleyen peptid ve steroid hormonlarını salgılar (83). Anormal plasentasyon ve kötü bir perfüzyon IUGR ile ilişkili en yaygın patolojidir (84). Dekolman, infarktüs, sirkumvallat yapı, hemanjioma ve koryoanjiyoma gibi plasental bozukluklar ve umblikal kord insersiyon anomalileri (velamentöz veya marjinal kord insersiyonu) IUGR ile ilişkisi kesin olarak bildirilmiştir (85,86).
2.1.9. Tiplendirme: Simetrik ve Asimetrik IUGR
Fetal ağırlığın 10 persentalin altında olması olarak kabul edilen IUGR tanımı, fetal büyüme kısıtlamsı olan tüm bebekleri yansıtmadağına dair şüpheler bulunmaktadır. Bu nedenle yapılan çalışmalar sonucunda yeni bir tanım belirlenmiştir. Zamanla bu tanımın eskisinin yerine geçeceği öngörülmektedir.(87)
Bu tanıma göre;
Doğum ağırlığı 3 persantilden az VEYA Aşağıdaki kriterlerden üçü;
•Doğum ağırlığının 10 persentilin altında olması
•Baş çevresinin 10 persentilin altında olması
•Boyun 10 persentilin altında olması
•Fetal büyüme kısıtlamasının doğum öncesi tanısı
•Fetal büyüme kısıtlamasıyla ilişkili doğum öncesi hastalık öyküsü (örneğin, maternal hipertansiyon, preeklampsi, konjenital enfeksiyon)
IUGR ikiye ayrılır;
A)Tip 1 IUGR (Simetrik Tip):
Fetuslar klinik olarak orantılı bir şekilde küçük yapıdadırlar.Simetrik IUGR bebeklerde (vakaların yüzde 20 ila 30'unda) vücut, baş ve uzunluk orantılı olarak etkilenen tüm organ sistemlerinde azalma vardır. Simetrik IUGR, gebeliğin erken döneminde başlar ve genellikle konjenital enfeksiyonlar veya kromozomal
16
anormallikler gibi faktörlerden kaynaklanır. Bununla birlikte, gebeliğin başlarında azalan besin kaynağı, tüm organların büyümesini sınırlayabilir (88). Erken gestasyon haftalarında hem plasenta hem de fetal organlarda biyokimyasal ve hücresel değişiklikler gerçekleşir. Daha sonra plasenta ve fetal organlarda hücre bölünmesinde de gerileme gerçekleşir. Tüm organlarda yaklaşık %15-20 hücre azalması olur (89).
B)Tip 2 IUGR (Asimetrik Tip):
Asimetrik IUGR bebekler (vakaların yüzde 70 ila 80'i) baş çevresi korunmuş, uzunluk biraz etkilenmiş ve ancak fetalağırlık daha fazla etkilenmiş orantısız büyüme kısıtlılığı vardır. Sonuç olarak, normal boyutlu bir kafa, gövde ve ekstremitelerin boyutuna kıyasla nispeten büyük görünür. Anormal büyüme tipik olarak geç ikinci veya üçüncü trimesterlerde başlar ve glikojen ve yağ depolamayı sınırlayan, ancak devam eden beyin büyümesine izin veren fetal besinlerdeki düşüşlerden kaynaklanır (88). Deneysel havyan modellerinde yapılmış çalışmada vasküler desteği azaltılan fetusta, plasentalRNaz aktivitesinin dramatik olarak yükseldiği ve fetal büyümenin orantısız olarak geri kaldığı gösterilmiştir (90). Fetalkaraciğer ağırlığı, DNA, RNA ve protein içeriğinde %40- 50 azalma ve glikojen deposunun tükendiği gözlenirken, beyin ağırlığında ise DNA, RNA ve protein içeriği normal olarak ortaya konulmuştur (91). Bu olgularda fetüse gelen besin miktarında azalmayla birlikte vasküler yetmezliğe bağlı hipoksi IUGR için sinerjistik etki oluşturduğu görülmüştür. İnsan popülasyonu üzerinde yapılan çalışmalarda hipoksinin gelişme geriliği yaptığını gösteren kanıtlar mevcuttur (94). Simetrik IUGR, asimetrik olanlara göre daha erken gestasyon haftasında başlamaktadır. Preterm doğum oranları da yine simetrik olanlarda daha yüksektir ve simetrik pretermIUGR olan infantlarda, asimetrik pretermIUGR olanlara göre morbidite riski daha yüksek görülmektedir (95).
2.1.10. Perinatal Mortalite Ve Morbidite
İntrauterin gelişme geriliği, intrauterin ölüm, neonatalmorbidite ve neonatal ölüm oranları açısından anlamlı olarak yüksektir.(27) Ayrıca gelişme geriliği olan bebeklerde Anormal nörolojik gelişme sıklığında artış, fetal ölüm, doğum asfiksisi, neonatal hipoglisemi, mekonyumaspirasyonuvehipotermi
17
oranlarının da arttığı gösterilmiştir. (96) Bu fetusların, çocukluk çağında kognitif gelişimde gecikmeye ve erişkin çağda birtakım hastalıklara (obezite, tip 2 diyabet, koroner arter hastalığı ve inme) daha yatkın olduğunu göstermiştir.(97, 98) IUGR ile ölü doğum riski arasında da anlamlı bir artış bulunmaktadır, gelişme geriliği derecesi arttıkça ölü doğum riski de artmaktadır (99). Gestasyonel haftaya göre fetal ağırlığı 10. persentilin altında olan fetüslerde fetal ölüm riski %1,5’tur ve bu oran fetal ağırlığı 5.persentilin altında olanlarda ise %2,5’a kadar yükselmektedir (100). Dopler ultrasonografi ile bakılan umblikal arterdopplerinde, endiyastolik akım kaybı olan veya ters akım gelişmiş IUGR’lı fetüsler kötü perinatal sonuçlar ve neonatalmorbiditeile ilişkilidir (101). Düşük doğum ağırlığı olan bebeklerdeyenidoğan döneminde hipoglisemi, hiperbilirübinemi, hipotermi, intraventrikülerhemoraji, nekrotizanenterokolit, nöbet, sepsis, respiratuardistres sendrom ve neonatal ölüm gibi komplikasyonların görülme olasılığı artmaktadır (96-98). Fetal dönemde beyin korunmasız bir yapıdır. Özellikle IUGR fetus’lardabuna bağlı olarak serebralpalsi, epilepsi, öğrenme güçlükleri ve davranışsal bozukluklar, psikiyatrik problemler gibi uzun dönem nöropsikiyatrikhastalıkalrın görülme ihtimali artmaktadır (100). Geç başlangıçlı intrauterin gelişme geriliği olgularında fetal beyin (orta serebral arter) ve plasentadan (umblikal arter) doppler ölçümleri ile saptayabildiğimiz kan akımının kompansatuar olarak fetal beyine redistribüsyonu gelişmeden önce fonksiyonel ve morfolojik beyin hasarı gelişmeye başlar.(101). Hafif intrauterinhipoperfüzyonun bile nörolojik gelişimi etkileyebileceğini, prematür veya fetal büyüme kısıtlılığı olan fetuslarda yapılan çalışmalardanörogelişimsel bozukluklar olduğu gösterilmiştir.(102)
Renal ve kardiyovasküler hastalıkların sıklığında artışla preterm doğum veya İUGR’esekonder ortaya çıkan düşük doğum ağırlığı ilişki ortaya konmuştur.
İntrauterin süreçte başlayan ve infant döneminde devam eden kardiyovaskülerremodeling, IUGR olan fetüslerde bozulduğundan erişkin çağdaki hipertansiyon ve kardiyovasküler hastalıklarla ilişkilidir (103). Birçok çalışmada da IUGR olan fetüslerin kardiak yapı ve fonksiyonunda gelişen değişiklikler gösterilmiştir (104). IUGR olan preterminfantlarda olan küçük timus ve düşük lökosit, lenfosit ve makrofaj değerleri onları enfeksiyonlara yatkın hale getirmektedirler.(105)
18
2.1.11. İntrauterin Gelişme Kısıtlılığının Belirlenmesi
Gebelik yaşı gebeliğin olabilecek en erken dönemde ve doğru belirlenmesi gebelik takibinin doğru yapılabilmesi için en önemli adımdır. Kilo alımına dikkat edilmesi ve gebelik boyunca fundus yüksekliğinin ölçümü sayesinde fetal büyümenin anormal olup olmadığı doğru tanınabilmektedir (106). Risk faktörleri belirlenmeli ve özgeçmişi sorgulanmalı, IUGR olan fetüs doğurma öyküsü olup olmadığı sorulmalıdır. IUGR olan fetüs doğurmuş kadınlarda tekrar IUGR olma riski %20’dir (107).
a) Gestasyonel Yaşın Belirlenmesi:
Son adet tarihinin (SAT) ilk günü baz alınarak hesaplanan gebelik yaşımensturel yaş olarak hesaplanır. SAT’ın ilk gününe 280 gün eklenerek tahmini doğum tarihi hesaplanır. Bir diğer hesaplama konsepsiyonyaşını hesaplamaktır ve bu gerçek fetüs yaşını ortaya koyar. Yardımcı üreme teknikleri haricinde kesin konsepsiyon gününü öngörmek zor olduğundan pratikte gestasyonel yaş olarak genelde menstruel yaş kullanılır (108). Kadınların bir çoğu son adet tarihinin ilk gününü hatırlamaz bu nedenle gestasyonel yaş tek başına yanıltıcıdır. Yapılanbir çalışmada kadınların %20’sinde erken veya geç ovulasyon olduğundan gestasyonel yaşın hesaplanmasında hatalar olduğunu göstermiştir (109). Gestasyon yaşını belirlemede en kesin yöntem birinci trimester ultrasonografisidir. 2-14 mm arasında iken ortalama gestasyonel kese çapı, gestasyonel keseçapı 14 mm üzerine çıktığında ve fetalpol oluştuktan sonra da fetüsün baş-popo mesafesi (CRL) doğum tarihini belirleyen en uygun yöntemdir.
Hatta SAT ilk gününden daha güvenilir olduğunu gösteren çalışmalar vardır. CRL ölçümü 7-11 hafta arasında ortalama 3 gün sapma gösterirken, 11-13 hafta arası ölçümlerde ortalama 5 günlük sapma kabul edilebilir bir sapmadır (110).
Gestasyonel yaşın doğru hesaplanması, özellikle fetal büyüme sorunlarında, risk değerlendirmesi, tanı, incelemeler ve doğru doğum zamanlaması açısından önemlidir.
b) Uterus Fundus Yüksekliği:
Fundus yüksekliği ölçümleri, SGA fetüsleri belirlemek için basit, güvenli, ucuz ve hata payı az bir tarama yöntemidir (111). 32- 34 haftalar arasında tek
19
sefer yapılan fundal yükseklik ölçümünün IUGR için yaklaşık %65-85 sensitivitesinin ve %96 spesifitesinin olduğu bildirilmiştir.(112-114)
Yöntem: Jimenez ve arkadaşlarının 1983’te tanımladığı fundal yükseklik ölçümü pratikte en sık kullanılan yöntemdir. Simfizpubis üst kenarından palpasyon ve perküsyon yardımı ile belirlenen uterin fundusa kadar olan mesafe santimetre cinsinden ölçülür. Elde edilen santimetre cinsinden ölçüm 18-30 haftalar arasında, gestasyonel haftaya karşılık gelir. Beklenen değer 2-3 cm farklı elde edilmişse, uygunsuz fetal büyümeden kuşkulanılabilir (115). Maternalobezite ve uterin leiomyomlar fundal yükseklik ölçümününün doğruluğunu etkileyebilirler. Bu nedenle fundal yükseklik ölçümünün doğruluğu hakkında şüphe oluştuğunda ultrasonografi daha iyi bir tarama yöntemi olacaktır (116).
c) Ultrasonografi:
Gerçek gestasyonel yaşı bilinen bir gebede fetal büyümenin takibinde ve fetal iyilik hali belirleyicilerinden biyofizik profil parametrelerinin değerlendirilmesinde (fetal hareketler, fetal solunum, anmiyotik sıvı indeksi gibi) ultrasonografi oldukça önem arz etmektedir ve 30-32 hafta arası yapılacak tek seferlik bir ultrasonografikmuayene ve fetalbiyometri ölçümünün bile IUGR olan fetüslerin yakalanmasında oldukça büyük öneminin olduğu vurgulanmaktadır.
Fetal biyometri takibinde en sık kullanılan dört biyometrik ölçüm:
1)Biparietal çap (BPD), 2)Baş çevresi (HC), 3)Karın çevresi (AC) ve 4)Femur uzunluğu (FL). Bu biyometrik vücut ölçümleri ile tahmini fetal ağırlık hesaplanabilmesi için birçok araştırmacı tarafından formüller tanımlanmıştır(117).
Hadlock ve arkadaşlarının 1985’te ürettiği formülün çeşitli populasyonlar üzerinde kullanıldığında daha az yanılma payı gösterdiği ortaya konulmuştur.(108) Gelişme geriliği olan fetüsleri araştıran çalışmalar, Hadlock formülünün bu fetüsler için en yüksek doğruluk payına sahip olduğunu ancak makrozomik fetüsler için diğer formüllerin daha iyi sonuç sağladığını göstermiştir (118-120). Hesaplanan tahmini fetal ağırlık, vakaların %95’inde %20’ye kadar, geri kalan %5’inde ise %20’den fazla sapma gösterebilmektedir (121, 122).
Ultrasonografik olarak hesaplanan fetal ağırlık değeri gestasyonel yaşa göre 10.persentilin altında çıkıyorsa amniyotik sıvı ölçümü ve fetalarteryel- venözdoppler incelemesi gibi ileri değerlendirmeler düşünülmelidir. İUGG olan
20
fetüslerde yapısal ve genetik anomali insidansı yüksek olduğundan, henüz yapılmamışsa ultrasonografikfetal anatomi ve anomali taraması yapılmalıdır (50).
IUGR’de Doppler Kullanımı
IUGR izleminde, progresyonunun değerlendirilmesinde ve doğum kararı verilmesinde dopplerin önemi gün geçtikçe artmaktadır. Bu şekilde özellikle plasenta nedenli erken değişiklikler umbilikal ve orta serebral arterlerde saptanmaktadır. Geç değişklikler ise duktusvenosus ve aortikpulmoner akımlarda anormallikle saptanması mümkündür.
En sık kullanılan parametreler şunlardır;
İndeks Hesaplama
Sistolik / Diyastolik (S/D) oranıSistolik tepe akım hızı/ Diyastolik tepe akım hızı
Resistans İndeksi (RI) Sistolik – Diyastol sonu akım hızı/ Sistolik akım hızı Pulsatilite İndeksi (PI) Sistolik – Diyastol sonu akım hızı/ Ort. maksimum hız
Umblikal arter diyastol sonu akım azalmasının veya kaybının saptanmasında olabilecek en iyi dalga formunun elde edilmesi oldukça faydalıdır.
Fetal Arteryel ve Venöz Sistem Doppleri a) Umblikal Arter (UA):
Umblikal arter doppleri ilk defa 1977’de Fitzgerald ve Drumm tarafınca kullanılmış ve renkli ve pulse doppler ile en çok araştırılan ve bakılan fetal damardı (122). Gestasyon haftası ilerledikçe umblikal arterde fizyolojik olarak diyastol sonu akımda artma ve dirençte azalma gerçekleşir. IUGR olan fetüsler anormal umblikal arter dalga formu ilk olarak 1985’te Trudinger ve arkadaşlarının yaptığı bir çalışma ile tanımlanmıştır (123). Bu çalışmada doğum kilosu 10.
persentilin altında olan infantlarda S/D oranının >95. persentil üzerinde olduğu gösterilmiştir. Umblikal arter RI’de artış görülen İUGG gebeliklerin yaklaşık
%30’unda plasentalvillöz damarların anormal olduğu gösterilmiştir (124).
Plasental patoloji kötüye gittikçe diyastol sonu akım kaybı (AEDF) veya ters diyastol sonu akım (REDF) ortaya çıkar ki bu aşamada plasental villöz vasküler yapının %60-70’i anormaldir (125, 126). AEDF geliştiğinde %50 ila %80
21
oranında intrauterin hipoksi söz konusudur ve AEDF perinatal mortalitede yaklaşık 80 katlık bir artışla ilişkilidir (127, 128).
Teknik: Umblikal kordun fetal uç, plasental uç ve serbest yüzen kısımları arasında Doppler değerleri açısından belirgin fark vardır (129). En yüksek direnç fetal uçtadır ve AEDF ilk olarak burada ortaya çıkar. Tutarlılık ve kolaylık açısından UA doppler ölçünleri serbest yüzen kordondan yapılmalıdır. Acharya ve arkadaşları 2005’te umblikal arter doppler referans değerleri yayınlamıştır (130, 131).
b) Orta Serebral Arter (OSA):
Orta serebral arter İUGG doppler takibinde en sık kullanılan bir diğer vasküler yapıdır ve serebral kan akımının %80’ini taşımaktadır. OSA akım hızı dalga formu, UA’e göre normalde yüksek dirençli olan serebral sirkülasyonu yansıtır. Birçok çalışmada OSA diyastolik akım hızındaki artış fetustaki kronik hipoksik durumunu yansıttığı gösterilmiştir. Bu durum fetüsün hipoksik çevrede otoregülasyonla oluşturduğu ayrıcalıklı akım ile kanı vital organlara yönlendirmesinin bir sonucudur (132). IUGR izleminde OSA Doppleri başlıca iki farklı şekilde ele alınır. Birincisi 1987’de ilk defa Arbeille ve arkadaşlarının yaptığı çalışmada gösterilen OSA PI’nın UA PI’na oranıyla elde edilen
“serebroplasental oran (CPR= OSA PI/UA PI)” dır (133). 1 veya 1.08’in altındaki oranlar anormal olarak bildirilmiştir. Ancak UA doppler bulguları 34 hafta üzeri İUGG olan fetüslerde genellikle normal sınırlarda bulunabildiğinden CPR’nin de 34 hafta üzerinde prediktif değeri ve klinik önemi azalmaktadır. OSAdoppleri için ikinci klinik kullanım şekli ise tek başına kullanımıdır. Özellikle geç İUGG ve UA doppleri normal olan fetüslerde OSA PI değerinin azaldığında nöro- davranışsal problemlerin ve doğumda kötü NST oranlarının artmasına ve bu nedenle acil sezaryenlere neden olduğu gösterilmiştir (134-136).
Teknik: Talamik çekirdekleri ve sfenoid kanatları gösterecek şekilde kafatasının aksiyal kesiti alınır ve ekranı kaplayacak şekilde büyütülür. Willis poligonunu ve OSA’yı göstermek için renkli doppler uygulanır. OSA’nın 1/3 proksimaline, internal karotid arterden çıktığı yere yakın pulse Doppler yerleştirilir ve insonasyon açısı sıfıra yaklaştırılır. En az 3, en fazla 10 birbirini takip eden dalga formu kaydedilir.(137)
22 c) DuktusVenozus (DV):
Duktus venozus (DV), hepatikven (HV) ve inferior vena kava(İVC) santral veya prekardiyak venöz damarlar olarak adlandırılırlar. Periferik venöz yapılar sürekli, düşük akımlı ve atımsız dalga formuna sahipken, bu santral venler trifazik Doppler dalga formlarına sahiptirler. Trifazik akım dalga formunun üç komponenti vardır. İlk faz, ventriküler sistol sırasında sağ atriumla santral venöz yapılar arası oluşan yüksek basınçlı akım grandyentidir. İkinci faz, erken diyastolde atrioventriküler kapakların açılarak ventriküllerin pasif doluşuyla oluşan akımdır. Üçüncü komponent akım hızının en düşük olduğu noktadır ve geç diastolde atrial kontraksiyonla oluşur (108). Venözdoppler incelemesinin avantajlarından biri kardiyak fonksiyon hakkında bilgi vermesidir. İVC ve HV’in tersine, normal bir DV dalga formu kardiyak sikluslar boyunca daima pozitif akım oluşturur.
Teknik: DV, diyafragmanın hemen altında, umblikalveninintraabdominal kısmı ile inferior vena cavanın sol kısmı arasında bağlantı sağlar. Bu bağlantı, ister mid-sagittal pozisyonda ister üst abdomenin obliktransvers pozisyonunda2 boyutlu olarak görüntülenir (138). Renkli akım doppler uygulandığında DV’un yüksek akım hızlı, oldukça parlak ve dar girişli yapısı izlenir, uygun genişlikteki pulse dopple raralığı ile ölçüm alınır (139). Gebeliğin ikinci yarısında bakılan çoğu DV akım hızları 55-90 cm/sn arasındadır ve göreceli olarak yüksektir (140).
IUGR olan fetüslerin izleminde doppler incelemesi faydalı bir yöntemdir (141).
UA ve neonatal sonuçlar arasındaki ilişki tartışmalı da olsa IUGR’de sensitivite ve prediktif değer açısından orta serebral arterin fetal sonuçlar için umblikal artere göre daha iyi bir öngörü sağladığı gösterilmiştir (142, 143). Buna karşılık, duktus venozusun preterm IUGR olan fetüslerde perinatal mortalite açısından en güçlü Doppler prediktörü olduğu düşünülmektedir (144-146).
2.10. Timus Bezi
2.10.1. Timus Embriyolojisi
Embriyonel gelişimin 4. haftasında embriyo kaudakranial ve lateral yönde katlanır. Bu katlantıların sonucunda sekonder vitellus kesesinin dorsal bölümü embriyonun içine girer. Embriyonun içine giren sekondervitellus kesesi ilkel
23
ağızdan başlayıp anüse kadar sonlanan gastrointestinal kanalı oluşturur ve ön, orta ve son bağırsak olmak üzere üç bölüm olarak incelenir. Bu bölümlere bakıldığında; ön bağırsağın ağızdan özefago-trakeal bileşkeye kadar olan bölümüne faringeal bağırsak ya da farinks adı verilir. Baş boyun ve yüz bölümü gibi timus da faringeal bağırsaktan gelişir. İlkel bağ dokusu olarak görülen farinks mezenşimine nöronal ektodermden köken alan nöralkrest hücrelerinin gelmesiyle birlikte farinks büyümeye başlar. Büyüyen ve gelişen bu yapılar embriyo üzerinde iki taraflı uzanan kabartılar olarak görülen faringeal arkusları oluşturur. Bu oluşumlar embriyonun dışından da görülebilir. 4 çift faringealarkus olup iki faringealarkus arasındaki endodermal bölge cep olarak isimlendirilir ve 5 çift faringeal cep bulunur. Bu ceplerin iç yüzeyini örten epitel, endodermalepitel olarak isimlendirilip baş ve boyun bölgesinde önemli organları oluşturur. Timus 3.
Faringealcepinventral parçasından gelişir. 5. haftanın sonlarında 6. haftanın başlarında ventral parçanın endodermal hücreleri timusafarklanır. 3. Faringeal cebin diğer komponenti olan dorsal parçanın endodermal hücreleri ise inferiorparatiroid beze farklanır. Timusprimordiyumunun içi endoderm dışta ise ektoderm ile örtülüdür. Timus ve paratiroid bez taslakları farinkse gevşek olarak bağlıdır. Embriyonel dönemin 4-7. Haftları arasında bağın yavaşça kopmasıyla her iki timus ve inferiorparatiroid bez taslakları medial ve kaudal yönde göç etmeye başlar. Göç sırasında inferiorparatiroid bez taslakları timustan ayrılır ve tiroid bezinin dorsal yüzüne uzanır. Timus bez taslakları birleşerek toraksın ön yüzünde olgun bireydeki yerini alır. Timuspuberteye kadar gelişmeye devam eder .
Resim 2. Timus Embriyolojisi