This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
International Journal of Social Science Volume 6 Issue 4, p. 895-911, April 2013
TÜRK DİLİNİN BOŞNAKÇA İLE İLİŞKİLERİ VE ABDULAH ŠKALJİĆ
RELATIONS BETWEEN TURKISH LANGUAGE AND BOSNIAN LANGUAGES: ABDULAH ŠKALJIĆ
Yrd. Doç. Dr. Selçuk KIRBAÇ
Sakarya Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Yeni Türk Dili ABD
Abstract
Throughout the history and in a wide geographic area Turkish language had come in touch with many different languages. Among those languages, there were Balkan languages, too. The arrival of Turks to the Balkans became in ancient time. The first Turkic invasions to the Balkans were the invasions of the Huns. Then, the arrivals of Bulgars, Avars, Pechenegs, Kuman-Kipcaks followed after. At last, Ottomans came and ruled over this region for the long time. During the Ottoman rule in the Balkans the culture of the Balkan peoples came under the influence of the Turkish culture. This influence is most seen in the language. The settlements of Turks in this region during the Ottoman period, the acceptance of Islam and its culture and traditions brought many new words from Turkish language to the Balkan languages. Turks had also brought new crafts to the region and that meant also new words and influence of the languages. The students who were going to Istnabul for the education and who learned Turkish language, when they came back to their countries continued to use many Turkish words even when they were speaking their mother tongues and in this way they were spreading these Turkish words. This was one of several reasons why today we have so many Turkish words in Balkan languages. Especially during the Ottoman rule many words from Turkish language had passed to Balkan languages. Those words had affected the relations among Balkan languages as well. Many works about on the elements of Turkish language in Balkan
teknik. Osmanlı döneminde bazı bölgelerin Türklerle iskânı. Bu ilişkilerin en yoğun yaşandığı diller sıralamasında Balkan dilleri ilk sırayı alır. bazı öğrencilerin eğitim için İstanbul’a gitmeleri ve Türkçe eğitim görmeleri. Key Words: Borrowing. in terms of material and in terms of both detection and calassification of borrowed words the dictionary of Abdulah Skaljic has a special historical value. Bu eserler içerisinde gerek sahip olduğu malzeme bakımından gerekse ödünç kelimelerle ilgili tespit ve tasnif bakımından Abdulah Škaljić’in sözlüğü tarihî bir değer taşımaktadır. örnekleme yolu ile yeni sözler yaratma diye tanımlanır. Bugün Balkanlarda Türk dilinin etkilemediği bir dil yoktur. sanat. bilim. Eski çağlardan itibaren Türkler Balkanlara gelmişlerdir. Anahtar Kelimeler: Ödünçleme. Ardından gelen Bulgarlar. Bunlardan ilki dilde mevcut kök ve eklerden faydalanarak. alanlarla ilgili yabancı sözlerin komşu veya kültürel ilişki içinde bulunulan dillerden olduğu gibi alınması veya aktarılmasıdır. dünyada ödünçleme ilişkileri ile ilgili yapılan en önemli araştırmalardan biridir. Dünyada söz hazinesinde başka dillerden alınmış . Turkish. Kendinden sonra yapılan çalışmalara da kılavuzluk eden bu eser. Türklerin getirmiş oldukları yeni zanaatlar.896 Selçuk KIRBAÇ languages has been written and published. Bu kelimeler Balkan dilleri arasındaki ilişkilere de tesir etmiştir. askerlik vb. Kuman-Kıpçaklarla devam etmiştir Son olarak Osmanlıların Balkan yarımadasına geçmesi ve bu topraklarda hâkimiyet kurması Türk kültürünün Balkan milletlerinin kültürlerini etkilemesine sebep olmuştur. Balkanlardaki Türk hâkimiyeti Balkan dillerinin ortaklıklarını bir kat daha artırmıştır. Ödünçleme (Borrowing). İslâmiyet’in kabulüyle İslâm kültürünün bu bölgelere yerleşmesi. Türkçe. Balkan. Dilin söz hazinesini zenginleştiren ikinci yol da ödünçlemedir. Osmanlı hâkimiyeti döneminde Balkan dillerine Türk dilinden pek çok kelime geçmiştir. It is one of the most important work in the world that has been done in the research of borrowed words relations. Sözlük Giriş Bir dilin söz varlığı iki yolla oluşur ve zenginleşir: Türetme ve ödünçleme. Buraya ilk Türk akınları Hunlarla başlamıştır. Balkan. kendi memleketlerine dönünce Türkçe kelimeleri kullanmaları ve yaymaları. Peçenekler. dinî kelimelerin Türkçeden alınıp kullanılmaya başlanması. Dictionary Öz Türk dili tarih boyunca geniş bir coğrafyada farklı dillerle ilişki içinde olmuştur. Among these published works. bir dilin konuşurlarınca bilinmeyen canlı cansız varlık ve nesne adları ile din. Bu etki en çok dil alanında görülmüştür. Avarlar. Türkçeden bu dillere geçen unsurlar üzerinde birçok eser yayımlanmıştır. This dictionary has been guide for many later works on this topic. Balkan dillerine binlerce kelimenin girmesine sebep olmuştur.
S: 313.384. İslâvca ve Arapça Kelimeler’ (TDAY-Belleten 1960. Karaağaç. C. Toharcadan. S. 2008 yılında Ankara’da Türk Dil Kurumu Yayınları arasında çıkan bu kitapta. 1976. Osman Nedim Tuna’nın ‘Osmanlıcada Moğolca Kelimeler’ (Türkiyat Mecmuası XVIII. Arnavutça.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 897 yabancı söz bulunmayan dil yoktur.132-158). Türkçede Ödünçlemeler Üzerine Bir Sözcük İstatistiği Araştırması’ (Türk Dili. 1983: 384). s. ödünçleme ilişkilerinde hem alıcı hem de verici dil olarak yer almıştır. Sanskritçeden.295-371) adlı yazıları Türk dilinin ödünçleme ilişkilerini göstermesi bakımından anılmaya değer çalışmalardır. tarih boyunca ilişki kurdukları değişik halkların dillerinden kelimeler almışlardır. Diğer bir ifadeyle Türk dili borçlu kalmamıştır. s. Türk dili. Romence. Sırpça. Osmanlı dönemindeki Türk hâkimiyeti altında birçok kelime ve unsurları bünyelerine dâhil etmişlerdir. savaşlar ve istilâlar sonucu dile yabancı asıllı kelimeler girer ve konuşurlar arasında kullanılarak yaygınlaşır (Tekin. İtalyancadan. Arapçadan. Haziran 1983.XLVII. Türlü ticarî ve kültürel ilişkiler. s. çok eski çağlara giden geçmişi ve büyük bir coğrafyada yayılması ile pek çok dille temas içerisinde olmuş. müstakil bir çalışma konusudur. Hasan Eren’in ‘Anadolu Ağızlarında Rumca. N. Ekim 1977. 1 Burada.344-347). Aralık 1983.281-314). Boşnakça. Slâv dillerinden kelimeler Türk diline girmişlerdir. Doğan Aksan’ın ‘Köktürkçeden Bugüne. Türkçeden başka dillere geçmiş kelimeleri bir araya getirmiştir. Talât Tekin’in ‘Türkçedeki En Eski Ödünç Sözler’ (Türk Dili. Bulgarca. s. Zira bu. Büyük bir emek mahsulü olan bu çalışma. Yunanca. En eski çağlardan itibaren Çinceden. Hırvatça. Tabiî burada Günay Karaağaç’ın ‘Türkçe Verintiler Sözlüğü’ adlı eserini söylemek gereklidir. Poppe’nin ‘Rusça’daki Türkçe Kelimelerle İlgili Çalışmalara Bir Bakış’ (Türk Dünyası Araştırmaları 24. Türk toplulukları. İstanbul. Fransızcadan.526-529) adlı yazısı hem Türkçedeki en eski ödünç kelimelere dikkat çekilmesi bakımından hem de Eski Türkçedeki ödünç bazı kelimeleri ele alması bakımından dikkat çekicidir. söz hazinesinden pek çok unsurun geçtiği diller sıralanırsa en başta Balkan dilleri gelir. Bu anlamda Türk dilinin en eski dönemlerdeki ödünçleme ilişkilerinden günümüzdeki ödünçleme ilişkilerine kadar bütün bu konular Türkologlar ve diğer bilim adamları tarafından incelenmiştir. Türk dilinin ödünçleme ilişkilerini inceleyen pek çok çalışma yapılmıştır. Farsçadan. C:XXXVI. yapılan bu çalışmaları sıralamayacağız. Türkçe ve Balkan Dilleri Türk dilinin en çok etkilediği. ödünçleme ilişkileri konusunda yapılmış önemli araştırmalardan birisi olarak Türkoloji tarihindeki yerini almıştır. Yunancadan.1 Türkoloji çalışmaları içinde önemli bir konu olan ödünçleme ilişkileri Türk dili için en eski çağlardan itibaren söz konusudur. s. Tibetçeden. İngilizceden. Tabiî bu ödünçleme ilişkisinin farklı istikamette Türkçeden diğer dillere olduğu da birçok eserde incelenmiştir. .
1992). Balkan dillerine binlerce kelimenin girmesine sebep olmuştur. bazı öğrencilerin eğitim için İstanbul’a gitmeleri ve Türkçe eğitim görmeleri. divanhaneli tahta evleri. Camiler. Türklerin getirmiş oldukları yeni zanaatlar. F. Miklosich. On dördüncü yüzyılın sonlarında ve on beşinci yüzyılın ilk yarısında Osmanlı idaresinde Balkanlara gelen Türkler. Leipzig. İslâmiyet’in kabulüyle İslâm kültürünün bu bölgelere yerleşmesi. Avrupa tarihinde önemli bir yeri olan bu coğrafyada yerleşen milletler. yeni bir din. saat kuleleri. köprü. hamam. 1884. Buraya ilk Türk akınları Hunlarla başlamış. Ünlü Slâvist F. Balkanlarda. Türkçe kelimelerin kolaylıkla benimsenmesini sağlamıştır (Škaljić. ardından gelen Bulgarlar. konuyu daha geniş bir çerçevede ele alarak Türkçenin Doğu ve Güney-Doğu Avrupa dilleri üzerine yapmış olduğu etkiyi dikkatle araştırmıştır. çeşme. Peçenekler. 1890. Balkan milletlerinin dillerine olmuştur. 2007:183) Türk dilinden Balkan dillerine geçen kelimeler farklı şekillerde isimlendirilmişlerdir: Turcizmi. Miklosich ise ilk defa bu konuyu bilimsel olarak ele almıştır. Yine Osmanlı döneminde kültür ve bilim alanlarında önemli birçok isim yetişmişti. kendi memleketlerine dönünce Türkçe kelimeleri kullanmaları ve yaymaları. Osmanlı döneminde bazı bölgelerin Türklerle iskânı. böylece en güçlü etki. Turkizm. Turkizam. KumanKıpçaklarla devam etmiştir (Kurat. eski çağlardan beri dil ve kültür ilişkisi içinde olmuşlardır. 1889. Kuman gibi Türk kavimlerinden söz ederek Türkçenin .898 Selçuk KIRBAÇ Türk diliyle Balkan dilleri arasındaki ödünçleme ilişkileri Balkan yarımadasının uzak geçmişine gider. Yeni kurumlar ve yeni kavramlar yeni kelimeleri de beraberinde getirmiş. diğer Balkan dillerine geçen Türkçe unsurları da işlemiştir: ‘Die türkischen Elemente in den südost-und osteuropaischen Sprachen’. Bunlardan başka Osmanlı yönetiminin buradaki milletlerin dilini rahatça kullanmalarına izin vermeleri ve aslâ baskı yapmamaları. Eserinde Peçenek. (Agović. Balkan dilleri için bu kelimelerle ilgili pek çok çalışma yapılmış. Bu bölgedeki Osmanlı hâkimiyeti döneminde Türk dili ile Balkan dilleri arasındaki ilişki en üst seviyede görülmektedir. yeni bir dil ve kültür getirmişlerdir. yeni sosyal düzen ve devlet id aresi. yüzyıldan itibaren araştırılmaya başlanmıştır. Orientalizm vb. dinî kelimelerin Türkçeden alınıp kullanılmaya başlanması. şadırvan. bezistan. incelemeler yazılmış. dükkânları. Sırpça-Hırvatçadan başka. zaviyeleri olan bu kültürün özellikleriyle doluydu. ‘Bosnich-türkische Sprachdenkmaler’.Otto Blau. sözlükler. Avarlar. Osmanlı döneminde inşa edilmişti. Balkan milletlerinin maddî ve manevî hayatlarında önemli izler bırakmışlardır. Kaleši. 1868. imarethane ve kervansaraylar gibi kültür eserleri. yeni kurumlar. Yeni kültür böylece yeni bir dili de ortaya çıkarmıştır. çok sayıda makale kaleme alınmıştır. 1885. Sırpça-Hırvatçaya geçen Türk dili unsurlarına ilk ilgiyi Otto Blau uyandırmıştır: Dr. medrese. Şehirler. Bu çalışmalar şunu göstermiştir: Balkan dilleri ve milletleri arasındaki yakınlığın artmasında Türkçeden gelen alıntıların büyük rolü vardır. Türklerin Balkanlardaki bu egemenlik yılları. su kemerleri. Türk Dilinden Balkan Dillerine Geçen Kelimelerle İlgili Çalışmalar Balkan dillerine Türk dilinden geçen kelimelerin incelenmesi konusu XIX. 1989: 12-14. O. 1972: 141).
1964.Serie. Yine aynı bilim adamı Macarcadaki Slâv unsurlarını inceleyen bir çalışma da yapmıştır: Die Slâvischen Elemente im Magyarischen. gerek Balkan ülkelerinde buradaki bilim adamları tarafından gerekse Avrupalı Türkologlar tarafından yapılmışlardır. 1970). Arnavutçaya ise Türkçe kelimelerin bir kısmının Sırpça ve Yunanca aracılıyla girdiğini yazmıştır. s.97-138. Türk dilinden Balkan dillerine geçen kelimelerle ilgili çalışmalar her bir Balkan dili için ayrı ayrı da ortaya konmuştur. Sandfeld. Antun Knežević. Vol. Ny.269-285) adlı yazısında Şumnu ağzında yaşayan Türkçe alıntıları incelemiştir. Türkçe. s. Bu çalışmalar. F.8. Bu alana daha sonra ‘Balkanoloji’ denmiştir. Bulgarcadaki Türkçe alıntılar üzerinde durmuştur. Bilim adamı. magyarischen und rumunischen Elemente in türkischen Sprachschatze adlı çalışmasında da Türkçede kullanılan Slâvca. Slavisch-Baltisches Seminar der Westfalischen Wilhelms Universitat Münster. Miklosich. yeni bir araştırma alanını ortaya çıkmasına da yol açmıştır. Hist. Buna örnek veren Sandfeld.Hazai. Türk-Balkan dil ilişkilerini konu alan Linguistique balkanique adlı eserini yayımlar.Klasse. Macarca ve Rumence unsurları ele almıştır. 1871. 1889 yılında Viyana’da yayımladığı Die Slâvischen. Zeitschrift für Balkanologie. Les turcismes dans le parler bulgare de la ville de Šumen (Bulgarie de l’Est) dans les annees 1920 (Acta Orientalia. Balkan dillerine geçen Türkçe kelimelerle ilgili olarak yapılan şu çalışmaları da tarih sırasına göre anmak gereklidir: G. 1930 yılında Danimarkalı bilim adamı Kristian Sandfeld.Kissling. Viyana.J. II. ‘Remarques sur les emprunts turcs des langues sud-slaves’. yalnız Bulgar yazı dilindeki değil Bulgar ağızlarında geçen Türkçe unsurları da ele almıştır.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 899 Balkan dillerindeki etkisinin Osmanlılardan çok daha önceki dönemlere indiğini belirtmiştir. H. ‘Zu den Turcismen in den südslawischen Sprachen’. Meisenheim am Glan 1962. Arnavutça. Bilim adamı. Slavia Academiae Scientiarum Hungaricae VII (1961). Bergen Üniversitesi öğretim üyelerinden olan Grannes. Norveçli bilim adamı Alf Grannes. Rumencedeki Türkçe alıntıların bir bölümünün Bulgarcadan geçtiğini. Nr. Bulgarca. Balkan dillerine uzun bir zaman diliminde geçtiğini ve Balkan dillerinde var olan alıntıların bir bölümünün bir dilden bir dile direkt olarak geçmeyerek bir başka Balkan diline geçtiğini vurgulamaktadır. Grekçe. .-Filos. ‘Die Turzismen in der Sprache der Kroaten und Serben’. Kristian Sandfeld’in bu düşünceleri. Türkçe kelimelerin. Bu eserde. Sırpça. 1974. Sandfeld. Oslo. III. Romence arasındaki karşılıklı ilişkileri gözden geçirmiştir. Viyana Üniversitesi’nde Slâv dilleri profesörü olarak çalışmış ve yayımladığı eserleri kendisinden sonra yapılan çalışmalara kaynaklık etmiştir. Grannes’in Bulgarcadaki Türkçe ödünç kelimeleri içeren çalışmalarından bazıları şunlardır: Etudes sur les turcismes en bulgare (Skrifter utgitt av Det Norske Videnskaps-Akademi I Oslo.
751-781. s. Articles in English and French concerning Turkish influence on Bulgarian (Wiesbaden. s. Makedonski Jazik 13-14. s. Bildiriler.109-172. 1981.Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri I. 2004 yılında Hamdi Hasan’ın Türk Dil Kurultayı’nda sunduğu şu bildiri de bu konuya temas eder: ‘Bugünkü Makedonca Sözlükte Türkçe ve Türkçeleşmiş Kelimeler’. . ‘Romence-Türkçe İki Dilli Tarih Belgeleri’. 1921. Türk Tarih Kongresi. Ankara.3-17. Godišnik na Sofijskija Universitet.900 Selçuk KIRBAÇ Grannes. s.II. 16. Arnavut araştımacı Tahir Dizdari. Türkçenin Bulgarcaya etkisi hakkında birçok çalışma yapılmıştır. Bu konuda yazılar yayımlayan iki bilim adamının adlarını burada anmak gerekir: Stefan Mladenov ve Emil Boev. c. 1975. V. (Bulgarcada Osmanlı Öncesi Türkçenin Etkileri-Birkaç Protobulgarca Kelime Daha)-Български език. Bilimsel Bildiriler 1972. 1. Ankara. Rumen dilindeki Türkçe unsurlar hakkında L. За българскотюркските езикови връзки (Bulgar-Türk Dil İlişkilerine Dair).201-288. Arnavutçadaki. 1960. Yunancadaki Türkçe unsurlar hakkında da çalışmalar yapılmıştır. Yine Rumencedeki Türkçe unsurlarla ilgili Mihail Guboğlu’nun Türkiye’de yayımlanan çalışmalarını hatırlamak gerekir: ‘Romen Ulusunun Eski Türk Kavimleriyle İlişkileri’. s. 2004:2129) C. Emil Boev’in çalışmaları şunlardır: За предтурското тюркско влияние в българския език-още няколко прабългарски думи (Za predturskoto tyurksko vliyanie v bılgarskiya ezik-oşte nyakolko prabılgarski dumi). s. Rumencedeki.Coukidis. halk ağzındaki Türkçe kelimeleri ve deyimleri derlemiş ve 4000 kelimeyi aşan bu unsurları dikkatle incelemiştir. Grannes son olarak Türk ve Bulgar dilleri arasındaki ilişkilere yönelik yazılarını Bulgaro-Turcica. Известия на Института за български език. s. 237-255. Boşnakçayı konuşan Boşnakların kim olduğu ve Boşnakça-Türkçe ilişkileri hakkında kısa bir bilgi vermekte fayda vardır.1355-1366.Şaineanu’nun önemli bir eseri vardır: ‘İnfluenta orientala asupra limbei si culturei romaneşti I-II’. (Morina. Stefan Mladenov’un şu çalışması önemlidir: ‘Verojatni i mnimi ostat’ci ot ezik ana Arparu bulgari v novobulgarska reč’. кн. 2004. 177-188. ‘Romanya Türkolojisi ve Rumen Dilinde Türk Sözleri Hakkında Bazı Araştırmalar’. Balkan dilleri arasında Türkçeden en çok kelime alan dillerden biri Boşnakçadır. VIII. 1996) adlı kitapta toplamıştır. Türk Dil Kurultayı Bilimsel Bildiriler. 1962-3. Ankara. ayrıca Güney Slâv ve Arnavut dillerinde Türkçe lar/ler ekinin yeri üzerinde durmuştur. Türk dilinden Makedoncaya geçen unsurlar hakkında Olivera Jašar Nasteva’nın çalışmaları dikkat çeker: ‘Makedonskite kalki od turskiot jazik’. Atina. 1968. ‘Türkçeden Geçme Yunanca Kelimeler Sözlüğü’ adlı eserinde hem Türkçeden Yunancaya hem de Yunancadan Türkçeye geçmiş unsurları ele alır: ‘Leksilogion Ellinikon Lekseon Paragomenon ek tis Tourkisis’. Bükreş. IX. 1968. 1965. Ankara. 1910. İstoriko-filologičeski fakultet 17. 20-26 Eylül 2004.
1918 tarihinde I. yüzyıl ortalarında Bosna eyaletinin sınırları kuzeyde Drava nehri. Günümüzde Bosna-Hersek. hukuken Osmanlı Devleti’nde kaldı ancak denetimi Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’na bırakıldı. Son Bosna Kralı Tomašević. Sancak’ta (Bugün Sırbistan ve Karadağ sınırları içerisinde kalan bölge) ve diasporada Boşnaklar tarafından konuşulur. temelinde dinî tercihlerin rol oynadığı değişik gruplara ayrıldılar.02. Hırvat. beş diyalektten oluşur: 1. Bu savaşın sonunda mağlûp olan Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun yıkılmasıyla 12. 1995:13-14) Bosna’ya karşı ilk Osmanlı hücumları 1392’de Paşa Yiğit Bey tarafından Üsküp’ün alınmasından sonra başladı. Boşnakların dilidir ve Bosna Hersek’te.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 901 Boşnaklar ve Boşnakça-Türkçe İlişkileri Roma İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra Balkanlara yerleşen Slâvlar.07. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu. Katolik mezhebini kabul ederek Vatikan’a bağlandı. 1945’te II. 08. 1992:296-303) Boşnakça. 1877-78 Osmanlı Rus Savaşı sonucu 12. doğuda Drina Nehri. eski Yugoslavya’dan ayrılan diğer devletlerle birlikte bağımsız bir devlet olarak varlığını sürdürmeye devam etmektedir. (DİA. Batı desteğine güvenerek Osmanlılara haraç ödemeyi reddedince Fatih Sultan Mehmed idaresindeki Osmanlı ordusu Bosna’nın fethini 1463 yılında tamamladı. Yugoslavya kuruldu. Bir Güney Slâv dili olan Boşnakça. Yerleşim yeri olarak Bosna’yı tercih eden grubun ülkenin kuzey ve kuzeybatısında bulunan kolları. (Alkan. bütün zorlamalara rağmen etraflarındaki mezheplere temayül etmeyerek kendi krallıklarını kurdular. 1992:296). 1371’de bağımsız Bosna Krallığı’nı kurdu. Yeni fethedilen bu bölgede bir sancak kuruldu ve Sancak Beyliği Minnetoğlu Mehmed Bey’e verildi.07.1908 tarihinde Bosna-Hersek’i topraklarına kattığını ilân etti. Bu grup Hırvatlardı. Osmanlı hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalan Kral II. Bunun sonucunda Bosna-Hersek. (DİA. Doğu Bosna .10.Yugoslavya kuruldu. güneydoğuda İbre Nehri ve batıda Lika’nın ilerisine kadar uzanıyordu.1941’de tekrar parçalandı. Bosna’nın Osmanlı idaresine geçmesiyle bu bölgedeki fetihler devam etti. Değişik kereler Sırp. Tvrtko’nun tahta çıkışının ardından Bosna Kralları Osmanlılar tarafından haraca bağlandı. Osmanlı Devleti’nin Bosna’yı fethine kadar varlığını sürdürdü. I. 17. Bu krallık.Yugoslavya 08.1878’de Berlin Kongresi yapıldı. Bosna-Hersek Yugoslavya’ya katıldı. Aynı yıl Bosna-Hersek de Yugoslavya Federe Devleti’ne girdi. Macar ve Bizans krallarının saldırılarına maruz kalan Bogomil Boşnaklar. Bu grubun kurduğu ‘Bosna Kilisesi’ İslâmiyet’in gelmesine kadar varlığını sürdürdü. 1360 yılında prensliğe getirilen Tvrtko. güneyde Adriyatik Denizi. Diğer taraftan ülkenin doğusuna yerleşen kolun tercihi Ortodoks mezhebiydi. Bizans’ın başkenti ve Ortodoks dünyasının dinî merkezi olan İstanbul’a bağlanan bu grup ise Sırplardı. Bosna’daki Slâvlar ise Hristiyanlığı Mani düalizmine benzer şekilde yorumlayan ‘Bogomil’ mezhebini seçtiler.
Hırvatça ve Boşnakçaya geçmiş bütün kelimeler için ‘Turcizmi’ tabiri kullanılır. . Osmanlı döneminde Türkçe vasıtasıyla Boşnakçaya girmiş olan Arapça. 2. O dönemde Kiril alfabesi kullanılır ancak Boşnakçanın kendine özgün bir alfabesi de vardır: ‘Bosancica’. Osmanlıların Boşnakları egemenlikleri altına almasından sonra İstanbul’a din adamı olarak yetiştirilmek üzere pek çok öğrenci gönderildi. Boşnak dilinin Osmanlı iktidarından önceki dönemlerine ait eserler vardır. ödünçleme yoluyla bu dillere geçen hem Türk dili kökenli hem de Arapça. Fatih Sultan Mehmed’in 1463’te Bosna’yı fethini takip eden yıllarda Boşnaklar. Lâtince ve Grekçe kökenli kelimeler için kullanılır. Bu dönemden başlayarak Türk dilinden buradaki dillere kelime verilmeye başlandı. sözlükler ve imlâ kılavuzu yazıldı. 1999-11-13). Son yıllarda Turcizmi kelimesi yerine ‘Orientalizm’ de kullanılmaktadır (Vajzović. Türklerin bu tarihlerden itibaren anılan bölgeye gelmeleriyle Türk dili ile Slâv dilleri arasında böylece bir ilgi ortaya çıkmıştı. yüzyılın sonuna kadar Boşnakların yüzde sekseni Müslüman olmuştu. Bu tabir. 58000 tane bulunmaktadır. mektep ve dinî okullarda ya da yazdıkları kitaplarda öğrendikleri Türkçe kelimeleri kullandılar. O döneme ait metinlerde dilin en önemli özelliği daha çok kilise Slavcasına yakın olmasıdır. Boşnakça için yeni gramer kitapları. asırdaki mezar taşlarında. Avusturya-Macaristan zamanında kullanılmaya başlar. Hırvatların. Bu dönemde Sırpça-Hırvatça. Dinî terminolojinin büyük kısmı Türkçe kelimelerden meydana geldi. Bunlar genellikle XIV ve XV. Bu İslâmlaşmada Osmanlı Devleti’nin bölgede tesis ettiği âdil yönetimin etkisi vardı. Farsça. Zira iki dünya savaşı arasındaki dönemde Sırpça-Hırvatça veya HırvatçaSırpça. Yugoslavya’nın dağılması ve son savaşla (1992-1995) birlikte adını andığımız bölgelerde üç ayrı standart dil ortaya çıktı. Onlardan 6000 tanesi figürlerle (en çok insan figürleriyle) süslenmiştir. Türk dilinden Sırpça. ortaçağdaki kralların fermanları ve yazışmalarına ait eserlerdir. 5. 16. Batı Bosna diyalekti. Batı Hersek diyalekti. Boşnak dili Eski Yugoslavya’da resmî bir dil değildi. kitleler hâlinde Müslüman olmaya başlamışlardı. Belli bir süre zarfında Boşnaklar ilmiyeden maliyeye askeriyeden mülkiyeye kadar Osmanlı devletinin çeşitli kademlerinde görev 2 Stecak. Bunlardan birisi de Boşnakça oldu. 3.902 Selçuk KIRBAÇ diyalekti. Lâtin alfabesi. 4. Burada yetişen ve eğitim gören insanlar Bosna’ya dönünce medrese. Boşnakların ve Karadağlıların ortak dili olarak kullanılmıştır. Farsça ve Türkçe kökenli kelimelerdir. Boşnak dilini Sırpçadan ve Hırvatçadan ayırt eden en önemli özellik. Sancak diyalekti. Boşnakça yazılan eserlerde Boşnakçanın dil özellikleri en çok 14 ve 15. Pek çoğu Hersek bölgesinde bulunur. 1991:21-50) Boşnakça için hem Lâtin hem de Kiril alfabesi kullanılır. Osmanlılar yeni bir devlet sistemi. Sırpların. Bunlar ‘stecak’ (Bogomil dönemindeki mezar taşları)2. adapte edilmiş Arap alfabesiyle yazılan ‘Alhamiyado’ edebiyatında ve ortaçağdaki resmî yazışmalarda görülür (Halilović. Doğu Hersek diyalekti. yeni bir din ve yeni kurumları beraberlerinde getirmişlerdi. Bosna-Hersek’te resmî dildi. Boşnakların böylece Osmanlı idaresi altına girmeleriyle yeni kelimeler ve terimler de bu insanların konuştukları dile girmeye başladılar. asırdan kalmışlardır.
peškir-ručnik (peşkir. Başlangıçta İslâm hukuku alanında çalışan Škaljić. Türkçe kelimeler günlük hayatta en sık tesadüf olunan kavramlar için kullanılmaya başlandı. Diğer taraftan hayatın her sahasına yayılmış bulunan Turcizmilerin bir kısmı ya tamamen kullanımdan düşmüş. Eserin ikinci baskısının adı ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ (Sırp-Hırvat Dilindeki Türkçe Kelimeler) olarak değiştirilmiştir. rakija (rakı). Abdulah Škaljić ve Sözlüğü Boşnakçadaki Türkçe unsurları bir araya getiren Abdulah Škaljić’in sözlüğü dünyada ödünçleme ilişkileri konusunda yazılmış en önemli ve ilgi çekici sözlüklerden birisidir: ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’. arkaik kelimeler olarak Boşnakçadaki yerini almış ya da sadece bazı kesimlerin kullandığı kelimeler hâline gelmişlerdir. 1966. 1944’te Sarajevo Temyiz Mahkemesi yargıçlığına getirilmiştir. Sarajevo. barjak (bayrak). česma (çeşme). mušema (muşamba). 1998:311) Bu anlamda sözlük. o zamanki adıyla Sırpça-Hırvatçaya verdiği bütün kelimeleri ele alan en büyük eseridir (Eren. İlk baskının adı ‘Turcizmi u narodnom govoru i narodnoj književnosti Bosne i Hercegovine’ (Bosna-Hersek Halk Dilinde ve Halk Edebiyatında Türkçe Kelimeler)’dir. Bu kelimelere şu örnekleri vermek mümkündür: sofra. čizma (çizme). daha sonra Türk diliyle ilgili araştırmalara yönelmiştir. taksirat. 1904 yılında Çelebipazarı’nda (Rogatica) doğmuştur. Bazı kelimelerin ise Boşnakçada başka karşılıkları olmasına rağmen daha çok Türk dilinden alınanları tercih edilir: čaršaf-plahta (çarşaf). Abdulah Škaljić. čaršija-trg (çarşı). fajda (fayda). İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Sarajevo’da Folklor Araştırma Enstitüsü’nde göreve başlamıştır. 1957’de Sarajevo Devlet Müzesi müdür yardımcılığına atanmıştır. leđen (leğen). 1926 yılında bu okulu bitirmiştir. günlük hayatta sıklıkla kullanılır. kutija (kutu). jorgan-pokrivač (yorgan). haber. jastuk-uzglavlje (yastık). Diğer taraftan Škaljić’in eseri daha sonra bu konuda yapılan çalışmalara da hem yöntem bakımından hem de malzeme . Bu baskıda kelime sayısı 8742’ye çıkarılmıştır. pamuk (pamuk). 1927’de Priština müftülüğü stajyer sekreterliğine atanmıştır.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 903 almaya başladılar. Šeriatska Sudačka Škola’da okumuş. 1966 yılında çıkan ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı eseri onun Türk dilinin. Türk dilinin ödünçleme ilişkilerinde üst katman yani verici dil olduğu bir kesiti incelemesi bakımından fevkalade önemlidir. Bu durum bu kelimelerin yerleşmesinde önemli bir etken oldu. Bugün Boşnakçada Türk dilinden geçen kelimeler. 1921 yılında Sancak Medresesi’nin birinci devresini bitirmiş. 1991:36). Djakovica yargıçlığına getirilmiş. 1941’de Travnik’e atanmıştır. limun (limon). Türkçeden Boşnakçaya geçmiş 6500 kelime yer almaktadır. mutvak (mutfak). pendžer (pencere). Sarajevo Folklor Araştırmaları Enstitüsü’nün himayesi altında yapılan bu baskıda. 1935’te Üsküp’ten Trebinje’ye. Halk şiiri geleneğinde Türkçe kelimeler varlıklarını devam ettirdiler ve halk şiiri toplayıcıları bu kelimelerin orijinal hallerini korudular. Bu sözlüğün ilk baskısı 1957 yılında iki cilt olarak yapılmıştır. Bu kelimelerin zaten Boşnakçada başka karşılıkları yoktur: čekić (Çekiç). havlu) (Halilović.
hem Škaljić’in sözlüğünü tanıtmış hem de sözlükte kullanılan yöntem konusunda tespitlerde bulunmuştur. Türkçeden kelimelerin nasıl ve hangi şartlar altında geçtiği. fonetik. Zira Sırpça-Hırvatçadaki Türkçe kelimeler edebî dildeki şekillerle değil Batı Rumeli ağızlarındaki şekillerle karşılaştırılmalıdır. Bu çalışmasında Skok’un malzemeleri Sırpça-Hırvatça konuşan Hıristiyanlardan aldığını söyleyen Škaljić. Škaljić. 1969:289-292). bu yazıda.Otto Blau’nun ‘Bosnich-türkische Sprachdenkmaler’ (Leipzig. Ural-Altaische Jahrbücher. Abdulah Škaljić tarafından yazılan Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı sözlük üzerine eleştiriler yazılmıştır. Bu çalışmanın ardından Milan Adamović. s. Adamović. 622 s. ‘Škaljić. Bunun ardından Türkçe ödünç kelimeler hakkında yapılan daha önceki çalışmalara temas eden Škaljić. Yine Adamović.’. Prag) adlı çalışmasında Skok’un Turcizmiler hakkında yaptığı tespitlere Abdulah Škaljić bazı eleştiriler getirir. Bu bölümde.8. bu eleştiride Kaleši. Petar Skok da Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika (Zagreb 1971-1974) adlı sözlüğünde Škaljić’in sözlüğünden faydalanmıştır. Böyle bir araştırma metodu uygulandığında yabancı kelimelerin doğru ve mükemmel açıklaması verilemez. sözlüğün hazırlanışında kullanılan yöntem hakkında bilgi verir. 1969 yılında TDAY-Belleten’de bu eseri tanıtan ve eleştiren bir yazı kaleme almıştır: Milan Adamović.289-291. Bu sözlüğün ana malzemesi Škaljić’in eserine dayanmaktadır. 1818 yılında Viyana’da yayımlanan bu eserden sonra Boşnakçadaki Türkçe unsurlarla ilgili en eski kaynaklardan biri olan Dr. Türkçeden geçen kelimelerin orijinal . Yazılan bu eleştirilerden ilki Hasan Kaleši tarafından ‘Die Turzismen im Serbo-kroatischen’. Band 30 (1967). ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı eserinde bu dile Türk dili aracılığıyla giren 8742 kelime ve kavram incelemiştir. Škaljić’in sözlüğünde kullandığı yöntem ve kelimeler üzerinde durmuştur. eserin başına 34 sayfalık bir inceleme bölümü koymuştur. Bu kaynaklara Vuk Stefanović Karadžić’in sözlüğü ile başlayan yazar. Sarajevo. Heft 12. Škaljić. Abdulah Škaljić. Bu çalışmasında Vajzović. Turcizmi konusundaki diğer bir eser olan Petar Skok’un Prilozi proučavanju turcizama u srpskohrvatskom jeziku (Slavia. Türkçeden Boşnakçaya geçmiş kelimeleri leksik. Sözlükte o günkü adıyla Sırpça-Hırvatçadaki her kelime bugünkü Türkiye Türkçesi yazı dilindeki mukabil kelimeyle şekil ve mana bakımından karşılaştırılmıştır. 1868) adlı çalışmasındaki bazı açıklamaları yanlış bulduğunu belirtir. Sarajevo.904 Selçuk KIRBAÇ bakımından örnek olmuştur. Bu tespitlerden en dikkat çekeni Škaljić’in sözlüğünde kullandığı karşılaştırma yöntemidir. Škaljić’in Türkçe kelimelerin etimolojisi ile ilgili bazı tespitlerinde de hata yaptığını vurgular (Adamović. TDAY-Belleten 1969. ayrıca kitabının sonuna Türkçeden Boşnakçaya geçen kelimelerin sözlüğünü de ilâve etmiştir. Bu çalışmalardan bir tanesi Dr. Burada yapılan kelime etimolojilerinde yanlışlıklar olduğunu gözlemlemiştir. Hanka Vajzović’e aittir: ‘Orijentalizmi u Književnom Djelu’. Türkçe ödünç kelimeler hakkında yapılan daha önceki çalışmalar ve bunların eleştirisi. 1937-38. 1999. Vajzović. burada on üç kaynak hakkında bilgi verir ve bu kaynakları farklı cepheleriyle tanıtır ve eleştirir.121-130 adlı çalışmayla yapılmış. s. Abdulah: Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku ‘Svjetlost’. morfolojik ve semantik bakımlardan incelemiştir.
Türkçe kökenli kişi adları başlığı altında ise şu isimleri zikreder: Ajdin. Bisera. Kurt. tıptan avcılığa. Kaplan. Kelimeleri 38 alana ait olarak tasnif eder. Rustem. atçılığa.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 905 şekillerini görmek için bu kelimeleri Müslümanların nasıl kullandığını bilmenin gerekli olduğunu bilmek gerekli olduğunu. Arapça-Farsça. Čelebija. . Arslan. bazı Arapça ve Farsça kelimelerin Türkçe kökenli. Orhan. Muhammed’in adı ve Allah’ın 99 adının Abd şeklinden sonra yer alan şekillerinin kullanılması. Osman. Pemba. Türkçe kelimelerin kökenleri konusunda hatalar yapıldığını. Nijaz. Nerimana) hep bu geleneğin devamı mahiyetindedir. Sutla. Jašar. Hana. Ayrıca Boşnakçadaki kişi adlarının en karakteristik özelliklerinden biri kısaltılmış şekillerin olması ve bu şekillerin zaman zaman asıl isim olarak kullanılmasıdır. Eleştirilerini yaptığı Turcizmi kaynaklarında Türkçeden geçmiş kelimelerin kökenleri konusunda hatalar yapıldığını belirten Škaljić’in sıraladığı eserler arasında Bratoljub Klaić’in Riječnik stranih riječi. Kahriman. Boşnakçadaki kişi adları Boşnakların İslâmiyeti kabûlünden itibaren büyük bir değişime uğramış ve özellikle Osmanlı-Türk geleneğine uygun olarak isimler konulmuştur. Hasan). Begzada vb. dinî ibarelerin de ancak Müslümanlarda kullanıldığını. Mustafa yerine Mujo. Ayrıca pek çok kişi adının da Türkçeden Boşnakçaya geçtiğini bu bölümde örneklerle gösterir. Bunların birkaç örneğini sıralamak gerekir: Alemdar. Türkçe-Arapça. Dragija vb. Server. Durak. İslâm tarihindeki önemli kişilerin adları (Omer. Abdulah Škaljić. 1951) adlı çalışması vardır. Tabiî bu isimlerin yanında Boşnakçada kullanılan Slâv kökenli isimler de vardır: Zlatka. Kahriman. Skok’un sözlüğündeki bu hataları böylece sıralamış olur (Škaljić 1989: 19-20). Jilduza. Šahin. Šećer. Đulesma. Bunların bazılarının Arapça veya Farsça kökenli olduğunu bazılarının da Türkçe kökenli olduğunu belirtir. Duran. 1989: 27). sözlüğüne dâhil ettiği kelimeleri inceleme bölümünün 25-26. Durmiš. ticaretten müziğe kadar saydığı 38 alanda Boşnakçada 8742 Türkçe kelime olduğunu vurgular. Bunlardan başka yazar Yunanca. Hz. Bu eserde 1000 civarında Türkçeden geçen kelimenin ele alındığını ifade eden Škaljić. Türkçe bazı kelimelerin de tam tersi yazıldığını söyler (Škaljić. Buradaki bilgiler Abdulah Škaljić’in sözlüğünün yazıldığı zamana kadar yapılmış çalışmaların kronolojik sırasını bize verdiği gibi bu eserler hakkında bilgileri ve Turcizmi konusundaki tespitleri içermesi bakımından fevkalâde önemlidir. izraza i kratica (Zagreb. Farsçadan gelen adlar (Firdevsa. Husrev. Javra. Demir. Derviš. Alajbeg. İbrahim yerine İbro. (Škaljić. Türkçe-Farsça olarak kaydettiği isimleri sıralar. Bajram. Askerlikten. Begajeta. 1989:21-22). Salih yerine Salko vb. bunları Hıristiyan konuşurlardan toplamanın imkânsız olduğunu söyler. Türkçe-Farsça’dan kastettiği farklı kökenli iki kelimenin bir araya geldiği yahut bir kelimeye başka bir dilin ekinin eklenmesiyle orta çıkan isimlerdir. Behmen. Škaljić. Burada Arapça-Farsça veya Türkçe-Arapça. sayfalarında kelimelerin alındığı alanlara göre gruplandırır. Burada örnek verdiği isimlerden Farsça başlığı altında yazdıklarından bazıları şunlardır: Aguš.
s. daha ilerideki sayfalarda da incelenecek olan -lI. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildirilerden Ayrıbasım.23-27. Birinci Millî Türkoloji Kongresi-Tebliğler. Boşnakçada kullanılan kişi adlarıyla ilgili en önemli çalışmayı İsmet Smailović yapmıştır: Muslimanska imena orijentalnog porijekla u Bosni i Hercegovini. Mesela Türkçedeki gevrek kelimesi Boşnakçaya đevrek (cevrek) şeklinde geçmiştir. -lIK ve -CI ekleridir. -lI. vekil kelimesi većil şeklinde geçmiştir. Bu konuya İsmail Eren de şu çalışmasında temas etmiştir: Güney İslav (Sırp-Hırvat. siledžija ‘saldırgan’. Bu ekler. -lIK ve –CI ekleri sadece Türkçeden geçmiş kelimelere değil Slâv kökenli Boşnakça kelimelere de gelirler: apetitlija ‘iştahlı’. Boşnakçaya geçmiş Türkçe kelimelerdeki bu ekler-lija ve –cija şeklini alırlar: ašiklija. Bu şu anlama gelir. etimolojik ve semantik olarak incelemiştir. bekčija vb. Hajro (Hayrudin) vb. Bu çalışma. Türkçeden Boşnakçaya giren kelimelerdeki ses değişmelerini de sözlüğünün giriş bölümünde inceler. Türkçe k kefil kerpiç < Boşnakça ć ćefil ćerpič Boşnakça đ đem đovda Türkçe i izin minare Boşnakça u izun munara . Bu eserde Smailović. -lI ve –CI eklerinin Boşnakçada –ja (-ya) ekini aldığını söyler. bahtlija. 1977. 1989: 27). Bunların arkasından Boşnakçaya geçen Türkçe kelimelerdeki ses değişmelerine geçen Škaljić. bu kelimelerdeki ses değişmelerini başlıklar hâlinde göstererek örnekleriyle açıklamıştır: Türkçe g gem gövde <. (Škaljić. 3000 Müslüman adını fonetik. 1980. bezobrazluk ‘yüzsüzlük’. XI. avdžija. Sarajevo. Škaljić. İstanbul.906 Selçuk KIRBAÇ Söylenildiği gibi bu kısa şekillerden bazıları bugün birer kişi adı olarak kullanılmaktadır: Avdo (Abdulah). Bahtsız kelimesi baksuz şeklinde. 1978 yılında düzenlenen Birinci Millî Türkoloji Kongresi’nde İsmail Kaynak ve İsmet Smailović tarafından tanıtılmıştır: ‘Sarajevo Dil ve Edebiyat Enstitüsünün Yeni Çıkardığı Müslüman Adlarını İçine Alan Bir Kitap Üzerine’. Bu eklerdeki ses değişikliklerini anlatan yazar. Ankara. başlıklar hâlinde bu ses değişikliklerini sıralar. Škaljić. morfolojik. Öncelikle Türkçeden Boşnakçaya geçen kelimelerdeki bazı eklere temas eder. 1968. Bulgar ve Makedon) Dillerinde Kullanılan Türkçe Ekler.
Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 907 < Türkçe ı hatır bakır < Boşnakça a hatar bakar Diğer taraftan Türkçeden geçen kelimelerdeki ses olayları da yine Škaljić tarafından örnekleriyle gösterilmiştir. Türkçe kuyruk. tekrar. tufek. Adamović. Boşnakça kurjuk incelenmiştir. Bu noktada Abdulah Škaljić’in adı anılan eserini tanıtan Milan Adamović. 1989: 41). 1989: 39) Tabiî buradaki ses değişiklikleri ve ses olayları Türk edebî dili esas alınarak incelenmiş. 2006: 31). bu şekilde ödünçlendiğini söyler. bu şekilleriyle bu dile girmişlerdir. Meselâ o. Diğer taraftan Milan Adamović. Meselâ metatez başlığı altında Türkçe bayrak Boşnakça barjak.ö>u ses değişimini ihtiva eden bütün kelimeler Rumeli ağızlarından alınmışlardır: čuprija<küpri (köprü) vb. Tabiî bu alıntıları incelemek için Balkan yarımadasında konuşulan Türk ağızlarını hesaba katmak gerekir. Fiillerin ödünçlenmesinde fiil kökü veya gövdesi verici dilden anılır. Diğer öğe yani mastar eki alıcı dilin sisteminden aktarılır (Filan. reisul-ulema. Balkan dillerindeki Türk ödünçlemelerinin fonetizmi ancak yerli Türk ağızlarının özellikleriyle açıklanabilir. sözlüğünde Türkçeden Boşnakçaya geçen Türkçe fiillerin Boşnakçada kendi ekleriyle kullanıldığını gösterir: Türkçe ‘anla-‘. eserini yazdığında Balkan yarımadasındaki Türklerin ağızları henüz araştırılmamıştı. Balkan ülkelerinde yapılacak Türkoloji çalışmalarının önemli bir konusu hâline gelecektir. Türkçe ‘eğlen-‘. 1969: 291) Balkan dillerindeki alıntıları inceleyen bilim adamları. Burada şu bilgiyi hatırlayabiliriz. Boşnakça ‘anlaisati’. Boşnakça ‘eglenisati’ (Škaljić. Bu yüzdendir ki Türkçeden Boşnakçaya geçen kelimelerdeki ses değişiklikleri Boşnakçada değil Türkçede (Rumeli ağızlarında) meydana gelmişler. Balkan Türk ağızlarının araştırılması işi daha sonra Türkologlar tarafından yapılacak ve bu konu. (Škaljić. Škaljić’i eleştirir ve kullandığı yöntemin doğru olmadığını söyler (Adamović. Miklosich’ten itibaren sadece Türk yazı dilini göz önünde bulundurmuşlardır. Bu kelimelerin ses özellikleri Türk edebî diline uygundur: ešgal. Miklosich. vukela vb. (Adamović. Fiiller girdiği dilin türetme ilkelerine uymak zorundadır. Škaljić’in bu özelliklere göre çeşitlenen fiillere verdiği . Türkçede edebî dilde olan şekillerle karşılaştırılmıştır. o dönemdeki adıyla Sırp-Hırvat dilindeki Türkçe kelimelerin pek çoğunun aydınların faaliyetleriyle değil geniş halk kitlelerinin birbirleriyle teması neticesinde gerçekleştiğini. az da olsa Türk edebî dilinden Boşnakçaya kelime geçtiğini söyleyerek bunu örneklendirir. 1969: 291). Abdulah Škaljić.
Şayet kelimenin türevleri varsa bunlar da maddenin içinde yer alırlar. ardından ise Arapça kökenli olduğu belirtilerek ‘lāzim’ yazılmıştır (Škaljić. . ses.) 1. 2.III 196. čavao. bunun üzerinde de dikkatlice durarak Boşnakçadaki ve Türkçedeki anlamları sıralar. birleşik kelimelerde. Boşnakça ‘bataliti’. merak. Abdulah Škaljić’in ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı sözlüğü. böylece hem Türkçeden geçen kelimeleri bir araya getirmesiyle hem de bu kelimeler hakkında verdiği şekil. čiviluk. (tur. Grek ve Lâtin asıllı kelimeleri de Balkanlarda kendi unsurları olarak yaymışlardır.gov. Boşnakça ‘benzeisati’. 2006: 29-40). istek’ olarak anlamlandırılmış ve yine bir örnek verilmiştir. Boşnakça ‘dujisati’. isimlerden türetilen fiil örnekleri şöyledir: Türkçe ‘belâ’. Maddenin sonunda da kelimenin kökeni belirtilmiş ve türevlerine yer verilmiştir.H. Kelimenin kökeni hakkında başka bilgiler de vererek transkripsiyonunu yapar. anlam ve kaynak bilgileriyle Türk dilinin ödünçleme ilişkilerinin araştırılması tarihindeki yerini almıştır. Bir maddeyle bunu izah etmek istiyoruz: Čivija f. Burada birden fazla anlam söz konusu ise bunu belirtir. 1989: 178) Kelimenin Türkçe kökenli olmadığı durumlarda ise önce Türkçedeki şekli arkasından da hangi dilden Türkçeye geçtiği yazılır ve kökeni belirtilir. u pren. 511). Burada madde başı olan čivija (çivi) ilk olarak ‘ağaç veya demir çivi’ olarak anlamlandırılmış ve bir eserden alıntı yapılarak örneklendirilmiştir. (Škaljić. Škaljić.-‘Sa čivije sablju ujagmio’. smislu: žudnja. klin’ V. Hırvatça ve Boşnakça sözlüklere de Turcizmi olarak girmişlerdir: fenjer (fener). Sırpça. < tur.: ‘Ona mu je velika čivija’= ima veliku žudnju za njom. fiil veya sıfat oldukları belirtilir. Meselâ Arapça ise ‘ar.908 Selçuk KIRBAÇ örnekler pek fazladır: Türkçe ‘benze-‘. ‘Pa Ajkuna do čivije dođe’ (M.’ kullanır. Türkçeden Boşnakçaya geçen kelimeleri madde başı olarak yazdıktan sonra kelimenin dilbilgisi kategorilerini yazar. Türkçe ‘duy-‘. kelimelerin kökenini kısaltmalarla gösterir. Türkçe kelimelerin nereden geldiğini açıklar. Daha sonra kelimelerin anlamlarını verir. Meselâ ‘lazum’ madde başında kelimenin Türkçedeki ‘lâzım’ şekli. Bu bölümde Škaljić. İsim. 1989: 432). Tamlamalarda. Türkçe ‘battal’. avlija (avlu). Bu kelimenin ikinci olarak mecazî anlamı verilmiş ve ‘arzu. Boşnakçaya geçen kelimelerden fiil türetilmesinin kurallarını vermiş ve bu fiil yapılma şekillerinin madde madde sıralamıştır (Filan. efendija (efendi-Boşnakça ‘imam’). drveni ili željezni klin. Türkçede kullanılan ve Türkçeleşmiş bu kelimeler. čavao.-U ob. çivi ‘klinac. Bunların ardından içinde 8742 Türkçe kelimenin bulunduğu sözlük bölümü gelir. Osmanlılar. Boşnakça ‘belaisati’. unsurların hangi kökenli olduğunu. Türkçeden Boşnakçaya geçen bu şekilleri teferruatlı olarak inceleyen Kerima Filan. Türkçe kelimenin Boşnakçada farklı bir anlam kazandığı durumlar söz konusu olduğundan Škaljić.čivijati.
On dokuzuncu yüzyıldan itibaren gerçekleştirilen bu dilleri yabancı dillerden gelen kelimelerden arındırma çabalarına rağmen. Turkizam. Fener. Bu bakımdan hem diğer Balkan dillerine hem de Boşnakçaya geçen Türkçe kelimeleri değerlendirmek için Balkan yarımadasında konuşulan Türk ağızlarını hesaba katmak gereklidir. Balkan milletlerinin maddî ve manevî hayatlarında silinemeyen izler bırakılmıştır. büyük bir kısmı ise geniş halk kitlelerinin birbirleriyle ilişkileri sonucunda ödünçlenmiştir. Osmanlılar. Sırpça. Bulgarca. Bu kelimelerin bir kısmı Boşnakçaya Türk yazı dili aracılığıyla girmiş. Buradaki dillere binlerce kelime girmiştir.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 909 Sonuç ve Değerlendirme Türk toplulukları eski çağlardan itibaren Balkan yarımadasına gelmişlerdir. Bu kelimelerin Boşnakçadaki şekillerinin edebî Türkçedeki şekillere uygun olması bu durumu açıklamaktadır. Grek ve Lâtin kökenli kelimeleri Türkçedeki şekilleriyle vermişler. yeni bir sosyal düzen ve yeni kurumları ortaya çıkarır. kiler ve avlu gibi kelimeler Türkçe aracılığıyla bu dillere girmişler ve sözlüklerde Turcizmi olarak nitelendirilmişlerdir. Zaten Balkan dillerine geçen Türkçe kelimeler için kullanılan Turcizmi. Bu kelimeler daha ziyade idarî. Kelimelerin bir kısmının ise aydınların faaliyetleri sonucunda Türk yazı dili aracılığıyla girdiğini söylemiştik. Fatih Sultan Mehmed’in 1463’te Boşnakların Osmanlı idaresi altına girmeleriyle yeni kelimeler ve terimler de bu insanların konuştukları dile girmeye başladılar. binlerce Türkçe kelime. Bu ikinci yoldan giren kelimeler Balkanlardaki Türk ağızlarından alınmış ve onların fonetik şekilleriyle Boşnakçaya girmişlerdir. Böylece bütün bunlar yeni bir hayatı da beraberinde getirmiştir. Hırvatça. Bu çalışmalar içerisinde şüphesiz Abdulah Škaljić’in eseri en önemli . Kıpçak ve Oğuz boyları bu topraklarda yüzyıllarca kalmışlardır. kendi unsurları olarak yaymışlardır. Boşnakça. Balkan dillerine ve Boşnakçaya Arap. Balkan dillerinin malı olmuşlardır. Bu ödünç kelimelerde görülen fonetik değişiklikler ancak bu ağızların özellikleri yoluyla izah edilebilirler. ekler bu dillerde varlıklarını sürdürmeye devam etmişlerdir. Fars. Turkizm. atasözü ve deyim. Arnavutça. Bu unsurlar. Hunlardan başka Bulgar. Makedonca ve Yunancada birçok Türkçe kelime bugün de yaşamaktadır. Bu dönemlerden başlayarak Türk kültürünün etkisi hissedilmeye başlar. askerî ve dinî alanlara aittir. Orientalizm tabirleri Türkçe kökenli olan ve Türkçe aracılığıyla ödünçlenen bütün kelimeler için kullanılırlar. Türk dilinden Balkan dillerine geçen kelimeler konusunda pek çok çalışma yapılmıştır. yeni devlet idaresi. On dördüncü yüzyılın sonları ve on beşinci yüzyılın ilk yarısında Osmanlı Türklerinin Balkanlara gelmesi ve burada uzun sürecek olan bir hâkimiyet döneminin başlamasıyla bu bölgeye yeni bir din. Bu izlerin içinde en kuvvetli hissedileni Balkan milletlerinin dillerindekiler olmuştur. Balkan dilleri arasında Türkçeden en çok kelime alan dillerden biri Boşnakçadır.
bu kelimeleri konularına göre tasnif etmiş. Türkçeden geçen kelimeleri fonetik. Bildiriler. Türklük Bilimi Sözlüğü. FİLAN. Türkçe kelimelerin incelemesini yaptığı bölümde. XI. ‚Boşnakçada Türkçe Kelimeler–Fiiller Üzerine‛. İstanbul. Eserde kelimeler madde başı olarak sadece anlamlarıyla yer almamışlar. Makalede Kullanılan Boşnakça Kelimelerdeki Harflerin Türkçe Fonetik Değeri ć/ Ć č/ Č đ/ Đ dž/ ǅ j/ J š/ Š c/ C İnce ç Kalın ç İnce c Kalın c y ş ts KAYNAKÇA AGOVİĆ. kendisinden sonra Turcizmi ile ilgili yapılan bütün çalışmalarda kullanılmışlardır. Mihail (1968). Škaljić. Škaljić’in sözlüğünü önemli kılmaktadır. Türkçe kelimelerin kaynaklarını da vermiştir. Hasan (1998). Necmettin (1995). Ankara. Ankara. Bütün bu özellikler. ALKAN. Boşnakçadaki Türkçe unsurları bir araya getiren ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı bu sözlükte. yaptığı tasnif de bu konuda yapılan ilk tasnif denemesi olarak tarihteki yerini almıştır. Dağılan Yugoslavya Mozaiğinde Bosna. semantik olarak da incelemiş. eserinin ilk bölümünü buna ayırmıştır. Kerima (2006). Yine yazar. 8742 kelime için yapılmıştır. Bajro (2007).29-40. EREN.910 Selçuk KIRBAÇ çalışmadır. Türk Dil Kurultayı. Podgorica. Abdulah Škaljić’in ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı çalışmasında yer alan Türkçe kelimeler. her şeyden önce ihtiva ettiği malzemedir. Türkçe kökenli ve Türkçe aracılığıyla Boşnakçaya (yazıldığı tarih itibarıyla Sırpça-Hırvatça olarak isimlendirilen dile) geçmiş 8742 Türkçe unsur bulunmaktadır. Bu. morfolojik. Bu bölümde yapılan açıklama ve tespitler. Škaljić. s. . Boşnakçada kullanılan Türkçe kelimeleri bir bu ölçüde bir araya getirmiş olan başka bir sözlük olmadığı gibi diğer Balkan dillerindeki Türkçe kelimeleri bir araya getiren böyle başka bir sözlük de yoktur. ‘Romanya Türkolojisi ve Romen Dilinde Türk Sözleri Hakkında Bazı Araştırmalar’. Škaljić’in eserini önemli kılan. Islamska Zajednica u Crnoj Gori. sözlüğünde. Turcizmi konusunda yapılan çalışmalar için de yol gösterici olmuştur. GUBOĞLU. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten.
‘Türkçedeki En Eski Ödünç Sözler’. ‘Bugünkü Makedonca Sözlükte Türkçe ve Türkçeleşmiş Kelimeler’.Selçuk Kırbaç).384. Akdes Nimet (1972). Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri.141-151. Gramatika Bosanskoga Jezika. 6. s. Bilimsel Bildiriler. Gora Abidesi. s.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 911 HASAN. Talât (1983). Dževad ve diğerleri (2000). Tarih Boyunca Slâv-Türk Dil İlişkileri Türkçede ve Öteki Türk Lehçelerinde Slâv Leksik Unsurları.526. RASONYİ. Selçuk (2012). Zenica. Ankara. ŠKALJİĆ. İstanbul. Hasan (1972). s. Ankara. Hamdi (2004). Abdulah (1989). 6. Türk Dili Araştırmaları Tarihi (Rusçadan Çeviren Kenan Koç). Tuna Köprüleri (Macarcadan çeviren: Hicran Akın). . Ankara. KONONOV. İrfan (2004). KIRBAÇ. A. TEKİN. Cilt. S. (2006).Doç. s. IV-XVIII. ‘Balkan Türkoloji Tarihçesi’. JAHİĆ. VAJZOVİĆ. Balkan Türkoloji Tarihçesi ve Balkan Türkologları (Editör: Yrd. İstanbul. Orijentalizmi u Književnom Djelu-Lingvistička AnalizaSarajevo. ‘Türk Dilinin Balkan Dilerine Etkisi’. ‘Arnavut Dilinde Kullanılan Osmanlıca-Türkçe Ekler’. Cilt. ‘Bosna Eyaleti Maddesi’. YENİSOY. Selçuk. Sarajevo. Türk Dili. ‘Bosna-Hersek Maddesi’. Hanka (1999). s. KIRBAÇ. V. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). Turcizmi u Srpskohrvatskom Jeziku. KALEŠİ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA).296-297. KURAT. Amra Dedeic-Kırbaç (2007).Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri II. KIRBAÇ. 1992.47-57. s. Türkoloji Tarihi Türkologlar ve Eserleri. İstanbul. Ankara. ‘Balkan Bilim Çevrelerinin Türkçe Kelimelere Karşı Aldıkları Tavır’. Hayriye Süleymanoğlu (1998). İstanbul. MORİNA. Laszlo (1984). İstanbul. Ankara.297-305.Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri I. V.Dr. C:XLVII. Selçuk (2012).N. 1992. Ankara.33-85.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.