Bitkilerde Destek ve Hareket
Bitkilerde Destek
Bitkilerdeki destek doku bitkisel dokular bölümünde anlatılmıştı. Otsu bitkilerde, genç bitkilerin büyüme bölgelerinde ve yapraklarda desteklik, turgor basıncı ve selüloz çeper ile sağlanır. Bitkiler susuz kaldığında turgor basıncı düşeceğinden gövde ve yaprakların dikliği ve diriliği kaybolur. Bu durumda hücreler plazmoliz olayı ile su kaybederek büzülürler. Bitki uzun süre bu durumda kalırsa canlılığını kaybeder. Odunsu bitkilerin gövdelerinin dikliği ve destekliği, pek doku ve sert doku gibi özel dokularla sağlanır. Ayrıca iletim doku ve sert yapıda olan hücre çeperi de destekliğin sağlanmasına yardımcı olur.
Bitkilerde Hareket
Bitkilerde toprağa bağlı olarak yaşadığı için hayvanlar gibi aktif yer değiştirme hareketleri yapamazlar. Fakat çevreden gelen uyarılara bağlı olarak yön ve durum değiştirme şeklinde hareketler yaparlar. Bitkilerde tropizma ve nasti olmak üzere iki farklı hareket görülür.
1. Tropizma (Yönelme) Hareketi
Bitkinin çevreden aldığı uyarılara bağlı olarak gerçekleştirdiği tepkidir. Eğer bitki uyarıya doğru yöneliyorsa pozitif (+) tropizma, uyarıdan uzaklaşıyorsa negatif (-) tropizma olarak adlandırılır.
Başlıca tropizma hareketleri şunlardır:
a. Fototropizma
Bitkilerin toprak üstü yapılarının ışığa yönelmesidir. Bu yönelmeye gövdenin uç bölgelerinde sentezlenen oksin hormonunun eşit olmayan dağılımı neden olur.
Oksin hormonu ışık gören taraftan uzaklaşarak ışığın daha az olduğu bölgeye geçer ve burada üretimi de artarak yoğunlaşır. Bu bölgedeki oksinlerin miktarı fazla olduğu için, büyüme daha fazla gerçekleşir. Bu durum asimetrik büyümeye neden olur. Bunun sonucunda ışığa doğru yönelim gerçekleşir. Pencere kenarına bırakılan saksıdaki çiçeğin yapraklarıyla birlikte ışığa yönelmesi, ayçiçeği bitkisinin ışığa doğru yönelmesi fototropizma örnekleridir.
Bitkilerin gövdeleri ışığa karşı pozitif fototropizma gösterirken, kökleri negatif fototropizma gösterir.
b. Geotropizma
Bitki kökleri yerçekimi etkisine karşı pozitif geotropizma hareketi gösterirken, gövdeleri ise yerçekimine karşı negatif geotropizma gösterir.
c. Kemotropizma
Bitki köklerinin toprakta bulunan çeşitli kimyasal maddelere karşı gösterdiği tropizmadır. Bitki kökleri amonyum gibi gübre özelliğindeki maddelere karşı pozitif kemotropizma gösterirken aşırı tuz ve kireç gibi kimyasal maddelere karşı ise negatif kemotropizma gösterir.
d. Hidrotropizma
Bitki köklerinin suyun bulunduğu yere doğru yönelmesidir. Bitkilerin kökleri yerçekimine doğru yönelir. Böyle bir ortamda su molekülleri de yerçekiminin etkisinde kalacağı için bitkinin kökleri yerçekimi yönünde ihtiyaç duyduğu suyu da bulacaktır. Bu yüzden normal bir bitkinin köklerinin hidrotropizma yaptığını gözleyemeyiz. Deney ortamında su kaynağının yer çekiminden farklı yönde bulunduğu bir ortam hazırlanırsa kökler yerçekimini yenerek suyun bulunduğu yere doğru yönelecektir. Çöl bitkilerinde kökün fazla uzun olması buralarda yerçekiminin fazla olmasından değil, suyun çok derinlerde bulunmasındandır.
e. Travmatropizma
Bitkilerin yaralanmalara karşı gösterdiği tepkilere denir. Bitkilerin yaralandıkları yerin zıt yönüne doğru büyümesidir. Bu bölgelerde yaralanma sonucu nekrohormonlar (yara hormonları) meydana gelir. Bitkilerde görülen tümörler de travmatropizma sonucu meydana gelen yapılardır.
f. Haptotropizma (Tigmotropizma)
Dokunmaya karşı bitkilerin gösterdiği tepkilere denir. Özellikle sürünücü bitkilerin destek dokusu zayıf olduğu için bitkiler dik duramazlar ve destek ararlar.
Bitkiler herhangi bir desteğe sülük denilen yapılarıyla tutunurlar. Sülüğün büyüyen ucu desteğe dokunduğu zaman oradaki büyüme durur, diğer kısımlar büyümeye devam eder. Bu şekilde belli bir zaman sonra desteğe temas etmeyen bölge diğer kısma oranla daha fazla büyüdüğünden sülük desteğe sarılmış olur.
2. Nasti (Irganım) Hareketleri
Uyarının yönüne bağlı olmayan irkilme hareketleridir. Bu nedenle pozitif veya negatif nasti hareketi yoktur. Nasti hareketleri turgor basıncının ani değişmesi ile gerçekleştirilir.
Başlıca nasti hareketleri Şunlardır;
a. Sismonasti (Tigmonasti)
Dokunma veya sarsıntı ile meydana gelen ırganım hareketidir. Dokunma sonucu meydana gelen asimetrik turgor değişmeleri sismonasti hareketine neden olur. Dokunma ile meydana gelen bu değişme küstüm otu ve böcekçil bitkilerin yapraklarının kapanmasına neden olur. Bir süre sonra hücreler eski turgorlu durumlarına dönerek bitkinin normal duruma geçmesini sağlar.
b. Termonasti
Sıcaklık değişmelerine bağlı olarak gerçekleşen ırganım hareketidir. Lale gibi bazı bitkilerin çiçeklerinde görülür. Bu bitkilerin çiçekleri gece kapanıp, gündüz açılmaktadır. Bu duruma gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı neden olmaktadır. Gündüz sıcaklı yükselince (25ºC) yaprakların üst kısmının turgor basıncı artar ve çicek açılır. Akşam sıcaklık düşünce (15ºC) yaprakların alt tarafının turgor basıncı artar ve çicek kapanır.
c. Fotonasti
Işık etkisiyle meydana gelen ırganım hareketleridir. Akşam safası bitkisinde olduğu gibi çiçeklerin ortamdaki ışık şiddetine bağlı olarak aydınlıkta kapanıp, karanlıkta açılması fotonasti hareketidir. Ayrıca bazı bitkilerin yaprakları gündüz dik, gece ise eğik durumda bulunarak fotonasti hareketi yaparlar.
Kaynak: Fem yayınları