İlk Türk Devletlerinde Kültür ve Uygarlık (özet bilgi)
İLK TÜRK DEVLETLERİNDE YÖNETİM VE UYGARLIK
Devletler boyların bir han'ın çevresinde toplanmasıyla kurulmuştur. Bu nedenle ilk devletleri konfederal bir özellik göstermiştir.
Ülke hakanın malı sayılmıştır.
Devletin işleyişi sözlü olan töre denilen yasalara göre yapılmıştır.
Hükümdarlar ülkeyi ikili teşkilata göre yapılmıştır. Bu sistem hükümdar adayının belirlenmediği durumlarda devletlerin kısa zamanda yıkılmasının bir nedeni olmuştur.
Devletlerin gelirleri ganimetlerden, bağlı ülkelerden alınan altın ile çeşitli ihtiyaç maddelerinden oluşmuştur. KervanLarda alınan gümrük başka bir gelirdi. Türklerde ilk parayı Asya Hunları kullanmıştır. Bu paralar hakanın mühürü basılmış ipek kumaş parçalarıdır. Madeni parayı ilk kez Göktürkler kullanmışlardır.
Devletin önemli sorunları Kurultay denilen mecliste görüşülür ve bir sonuca bağlanırdı.
Sözlü edebiyat gelişmiştir.
Geliştirilen alfabeler Göktürk ve Uygur alfabeleridir.
Göçebe yaşayış nedeniyle mimarı gelişmemiştir.
Kurgan denilen mezarlarda yapılan arkeolojik araştırmalarda çeşitli hayvanların figürlerini gösteren dokumalar ve madeni eşyalar çıkarılmıştır.
Dinsel yaşayışta hoşgörülü bir tutum görülmüştür. İlk zamanlarda doğa güçlerine inanmışlar, daha sonra ise ataların ruhlarının kutsal olduğunu belirterek, ruhların kendilerine yardım ettiğini belirtmişlerdir. En önemli din "Göktanrı" dini olmuştur. Bu din tek tanrılı dinlere benzer bir özellik göstermiştir.
Türklerde görülen bir başka inanışta Şamanizmdir. Sihir ve falcılığa dayanan bu inanışta Şaman, Kam ya da Baksı denilen din adamları dini törenleri düzenleyen kişilerdir.
Türkler Manizheizm, Budizm, Hristiyanlık, Musevilik dinlerini de inanmışlardır.
İSLAMİYETTEN ÖNCEKİ TÜRK DEVLETLERİNDE KÜLTÜR ve MEDENİYET
DEVLET YÖNETİMİ Türkler'de sosyal yapılanma: Oguş (aile), Urug (soy), Bod (boy) ve Bodun (Boylar birliği) şeklinde olup, son kademede il (devlet) bulunurdu. Devletin en alt birimi aile (oğuş) idi. Ailelerin birlişmesiyle soy (uruk), soyların birleşmesiyle boy (bod), boyların birleşmesiyle bodun, bodunların birleşmesiyle de devlet (İl) meydana gelirdi.
Devletin kurulabilmesi için millet, ülke, bağımsızlık ve siyasi otoritenin gerçekleşmesi şarttı.
Devlet, dört ayak üzerinde dururdu: Hakan, Hatun, Toy ve Töre. Hakan: Devleti yöneten ve orduya başkomutanlık yapan; Han, Kağan, Yabgu, İdukut adlarını alan, Tanrı'nın devlet yönetme yetkisi verdiği en üst düzey yönetici idi. Hakan or-duya kumanda eder devlet işlerinin görüşülmesi için toplanan meclise (kurultay) başkanlık ederek halkı töre ile yönetirdi.Hakan'ın Kurultay'a hesap vermesi ve törelere uymak mecburiyetinde olması, yetkilerinin sınırsız olmadığının göstergesidir. Hatun: Eski Türk topluluklarında kadın, küçük yaştan itibaren sosyal bir kişiliği sahip olduğu için hakanın eşi hatun da devlet yönetiminde doğrudan görev alırdı. Hatun denilen Hakan hanımlarının devlet idaresinde önemli yetkileri vardı. Kurultaya katılır, elçileri kabul eder, gerektiğinde devlet başkanlığı yapardı.
Kurultay (Toy): Türkler'de siyasi, mali, askeri meselelerin görüşülüp karara bağlandığı meclise kurultay, toy veya kengeş denilirdi.
Boy temsilcilerinden oluşan, üst düzey yöneticilerin bulunduğu, önemli konuların görüşülüp karara bağlandığı danışma meclisidir. Töre: Yazısız hukuk kurallarıdır. Gelenek, görenek ve örflerin oluşturduğu töreye uymak herkes gibi hakanın da görevleri arasındadır.
Eski Türk kültüründe devlet yönetme işine "Kut" adı verilirdi. Bu görev tanrı tarafından verilir ve kutsal sayılırdı. Kanında kut olan herkesin de devlet yönetme yetkisi vardı. Kut, kan yoluyla babadan oğullara geçerdi. Bu anlayışın sonucu olarak "Ülke, hükümdar ailesinin ortak malıdır" düşüncesi yerleşmiş; çoğu kez hakanın ölümünden sonra ya taht kavgaları yaşanmış, ya da ülke oğullar arasında bölüşülmüştür. (Doğu Göktürk, Batı Göktürk gibi) . Veraset sistemi denilen bu uygulama Türk devletlerinin çok çabuk parçalanmalarına, yıkılmalarına ve esaret altına girmelerine neden olmuştur. Ancak bazı kardeşler bu geleneğe uymayıp ikili yönetimi benimseyip devleti bölmemişlerdir (I. Göktürk'te Bumin Kağan ve kardeşi İstemi Yabgu, II. Göktürk'te Bilge Kağan ve kardeşi Kültiğin , Selçuklular'da Tuğrul Bey ve kardeşi çağrı Bey devleti birlikte yönetmişlerdir.)
Eski Türk devletleri yönetim bakımından Doğu - Batı, Kuzey - Güney, Sağ - Sol gibi kavramlarla ikiye ayrılmıştı.
Yabgu (hükümdar kardeşi), Tigin, Şadlar (vezir) hakandan sonra devletin en yetkili görevlileriydi.Ayrıca Buyruk adı verilen memurlar, Tarkanlar (ordu komutanı), Todunlar (vergi işlerinden sorumlu memur) da devletin önemli görevlileriydi.
Ordu:Eski Türkler'de ordu- millet anlayışı hakimdi. Küçük yaştan itibaren herkes bir asker gibi yetiştirilirdi Türk ordusu , Mete han tarafından On'lu Sisteme göre düzenlenmiştir. Bu sistem, daha sonraki Türk devletlerine örnek olduğu gibi, günümüzde de birçok devlet bu sisteme göre ordularını düzenlemektedir. Türkler'de ordu ücretli askerlerden oluşmaz, her vatandaş, kadın - erkek asker sayılırdı. Türk ordusu daimi olup askerlik bir nevi yaşam tarzıydı. Ordunun temeli atlı askerlere dayanıyordu.. Türkler'in savaş taktik-leri baskın şeklindeki hücumlar keşif seferleri ve sahte çekilme diye de isimlendirilen Turan takdiği idi.
Sosyal ve İktisadi Hayat
Türkler aile yapısına çok fazla önem vermişler , pederi (babanın reisliğine dayanan) ve tek eşli aileyi benimsemişler, kadını sosyal hayatın dışında görmemişlerdir. Türkler'de sosyal ve ekonomik yapının temeli göçebe kültürüne dayanır. Türk ailesi göçebe bir hayat sürdüğü için çadırda yaşardı. İlk defa yerleşik hayata geçen Uygurlar kerpiçten evler yapmışlardır.
Hunlar ve Göktürkler dönemlerinde göçebe bir hayat süren halk çadırlarda yaşıyordu. Türklerin yaşadıkları coğrafi şartlar hayvancılık faaliyetlerini öne çıkarmıştır.
Göçebe yaşam tarzını benimseyen Türkler'de;
- Atın çok büyük yeri vardır. Ulaşım aracı, savaşlarda silah, göçlerde vasıta olan atın sütü ve eti de gıda malzemesidir.
- çadır kültürü egemendir, çadır Türk'ün herşeyidir.
- Bağımsızlık duygusu gelişmiştir.
- Halk sınıfları oluşmamış, kölelik uygulanmamıştır.
- Hapis cezaları on günden fazla olmamıştır.
- Sürekli göçer-konar olmak teşkilatçılığı ve yönetimi geliştirmiştir.
- Hayvancılığa dayalı geçim kaynakları yaygınlaşmıştır.
Batıya göç edenler; Hunlar, Avarlar, Bulgarlar, Macarlar, Peçenekler, Uzlar (Oğuzlar) Sabirler, Kumanlar (Kıpçaklar) dır.
Göç etmeyenler; Göktürkler, Uygurlar, Kırgızlar, Akhunlar, Hazarlar, Türgeşler, Başkurtlar, Karluklar ve Kimeklerdir.
Orta Asya Türkleri'nin ipek yolu için mücadele ettikleri Çin'le ticaretlerinin çok geliştiği; Çinlilere hayvan ve hayvan ürünleri verip, onlardan ipek aldıkları bilinmektedir. Eski Türkler şehirli ve göçebe olmak üzere ikiye ayrılmıştı. Göçebeler, bozkır kültürünün yansıması olarak yazın yaylaklarda, kışın kışlaklarda yaşamışlardır.Türkler genellikle hayvancılık, tarım ve ticaretle uğraşmışlardır. En çok at ve koyun beslemişlerdir. Bu hayvanların etinden sütünden, derisinden faydalanmışlardır. Uygurlar ve Hazarlar ticaretle uğ-raşarak ipek yolu ve kürk yolunun ticaretini üslenip uzun süre doğudan batıya olan ticareti canlı tutmuşlardır.Uygurlar, ilk yerleşik hayata geçen topluluk olarak şehir kültürünü benimsemişler, Çin'de ticaret kolonileri kurmuşlar ve İpek ticaretine önem vermişlerdir. Türkler Uygurlar döneminde yerleşik hayata geçmişlerdir. Bu gelişmeler sonucunda Türklerde mimari gelişmiş, şehircilik ve şehir kültürü ortaya çıkmıştır.Türkler yakın komşularıyla yoğun ticari ilişkilerde bulunmuşlar, ticaret yaptıkları ülkelere canlı hayvan, konserve et, deri, kösele, kürk ve hayvani gıdalar satmışlardır.Türklerin yaşadığı topraklardan geçen İpek ve Kürk Yolları Türk devletlerine önemli ölçüde gelir sağlamıştır.
Din ve İnanış
İslamiyetten önceki Türkler'in din ve inanışlarını üç kısma ayırmak mümkündür.
1. Atalar kültü
2. Tabiat kuvvetlerine inanma
3. Göktanrı dini
Bazı tarihçiler eski Türkler'de kurdun ongun kabul edilmesiyle totemciliğin olduğunu savunmuşlar ayrıca Şamanizm inanışının da var olduğunu söylemişlerdir. Ölümden sonra hayatın devam ettiği inancı olan Türkler'de;
- Ölenin atının da gömülmesi, - Hayatta iken öldürdüğü insanların resimlerinin tahtalara oyulup mezara konulması, - Balbal adı verilen ve öldürdüğü insanları temsil eden küçük heykelciklerin mezarların etrafına dikilmesi, sıkça görülen uygulamalardandır.
Yuğ adıyla ölü gömme törenleri de düzenlenirdi.
Uygurlar'ın benimsediği Maniheizm'in şehirli ve tüccar dini olması, bu Türk topluluğunun bilim, sanat ve edebiyatta farklı etkiler göstermelerinde etkili olmuştur.Türklerdeki tek Allah inancı ve yeniden dirilme düşüncesi Türklerin İslâm dinini kolaylıkla benimsemelerinde etkili olmuştur. Türkler Maniheizm, Budizm, Nasturizm (tabiatçılık), Musevi-lik, Hristiyanlık ve Müslümanlık gibi inançları kabul etmişlerdir.
Dil ve Edebiyat
Türkçe Ural-Altay dilleri ailesindendir. Türkler'in iki çeşit yazısı vardır. Uygur ve Göktürk yazısı.
Türkler, yazılı yaşama ancak VI. yüzyılda geçtikleri için; Türklere ait bilgiler genellikle Çin, Bizans ve İran kaynaklarında yer almaktadır.
Türkler'in ilk yazılı edebiyat örnekleri Orhun Kitabeleri'yle Yenisey Kitabeleri'dir. Orhun Kitabeleri Kültigin, Bilge Kağan, Tonyukuk adına dikilmiştir. Türk edebiyatının ilk yazılı örnekleri olmaları sebebiyle Türk tarihi açısından değer taşımaktadır. Türkler'in sözlü edebiyat türleri ise Destanlar, Sagular, Koşuklar, Savlar ve halk türküleridir.
Sözlü edebiyatta yer alan destanlardan bazıları; Oğuz Kağan (Hunlar), Türeyiş (Uygurlar) , Ergenekon (Göktürler), Manas (Kırgız) destanlarıdır.
Kitabeler arasında Kutluklar'a ait Orhun Kitabeleri ,Uygurlar'a ait Karabalgasun Yazıtları ve Kırgızlar'a ait Yenisey Abideleri önemlidir. Orhun Kitabeleri: Göktürk Abideleri ya da yazıtları olarak da adlandırılan kitabeler , Kutluk ( II. Göktürk) Devleti'nin ünlü yöneticilerinden Vezir Tonyukuk (727) , ordu komu-tanı Kültiğin (732)) ve devlet başkanı Bilge Kağan (735) adına dikilen; Türk Milleti kavramının geçtiği ilk Türkçe eserdir. Kitabeler;
- Yöneticilerin halka hesap verdiği,
- Devletle halkın birbirlerine karşı görevlerinin belirtildiği,
- Türk kültür ve yasalarının anlatıldığı
- Sosyal devlet yapısının vurgulandığı belgelerdir.
Karabalgasun Yazıtları: Uygurlar'ın Mani dininin etkisiyle düzenledikleri yazıtlardır.
BİLİM - SANAT
Eski Türk devletlerinde bilime ve bilim adamlarına önem verilir, Keneşçi adı verilen bilim adamları danışman olarak görev yaparlardı. Oniki Hayvanlı Takvimi oluşturmaları astronomi ile yakından ilgilendiklerinin belirtisidir.
Genellikle taşınabilir sanat eserleri, çadır eşyaları, halı- kilim ve at süslerinde çok güzel ürünler verilmiştir . Göçebe yaşamda kalıcı ve mimari büyüklüğe bağlı binalara fazla yer verilmemiştir. Bunun yanında Uygurlar'da yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak, eski Türk devletlerinden farklı saraylar, mabetler ve iç süslemelerle resimlere rastlanmaktadır.
Ziyaretçiler asagidaki kelimeleri arayarak bu sayfaya geldiler:
9.sınıf tarih kültür ve medeniyet özeti
,
9.sınıf tarih kültür ve uygarlık
,
9.sınıf tarih kültür ve medeniyet
,
ilk türk devletlerinde kültür ve uygarlık özet
,
ilk türk devletleri kısa bilgi,
ilk uygarlıklar özet,
ilk türk devletleri kültür ve medeniyet özet,
ilk türk devletleri ve kültür ,
sabi,
9.sınıf kültür ve uygarlık,
islamiyet öncesi türk devletlerinde kültür ve uygarlık,
ilk türk devletlerinde kültür ve uygarlıklarla ilgili bilgiler,
kıpçaklar özet,
ilk türk devletlerinde dini hayat,
türk kültür ve medeniyetleri ders notları,
ilk türk devletlerinde kültür ve medeniyet özeti,
ilk türk islam devletlerinde kültür ve uygarlık kısaca,
ilk türk devletlerinde kültür ve medeniyet kısaca,
9.sınıf tarih kültür ve uygarlık özet,
9.sınıf kültür ve medeniyet ,
orta düzey ilk türk devletlerinde kültür ve medeniyet,
türk islam devletlerinde kültür ve uygarlık kısa özeti,
kültür ve medeniyet 9.sınıf,
islamiyetten önceki türk devletlerinde kültür ve medeniyet video,
türk devletlerinde kültür ve uygarlık kisa
Tarihbilinci.com
ismi verilen dosyaların kendilerini barındırmamaktadır Hak sahibinin talebi
durumunda ilgili konu derhal sitemizden kaldırılacaktır. Bu sitede
telif hakkına sahip olduğunuz bir çalışmanız varsa lütfen ilgili konunun linkini
de belirterek bize
yazınız.
Sitede verilen linklerin yasalara aykırı kullanımı karşısında
oluşabilecek her türlü zarar, sorumluluk ve sorundan Tarihbilinci.com sorumlu
değildir. Sitemiz ticari kaygılardan uzak, ücretsiz bir sitedir ve fedakar öğretmenler tarafından hazırlanmakta ve yönetilmektedir.