EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
EĞİTİMİN KÜLTÜREL TEMELLERİ ANABİLİM DALI EĞİTİMİN SOSYAL VE TARİHİ TEMELLERİ PROGRAMI
İÇ GÖÇÜN EĞİTİM ÜZERİNDEKİ ETKİSİ
AKRA’DA (GANA) BAŞINDA YÜK TAŞIYAN KADINLAR ÖRNEĞİ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
ZAKARIA IDDRISU
Ankara, Temmuz, 2017
EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
EĞİTİMİN KÜLTÜREL TEMELLERİ ANABİLİM DALI EĞİTİMİN SOSYAL VE TARİHİ TEMELLERİ PROGRAMI
İÇ GÖÇÜN EĞİTİM ÜZERİNDEKİ ETKİSİ
AKRA’DA (GANA) BAŞINDA YÜK TAŞIYAN KADINLAR ÖRNEĞİ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
ZAKARIA IDDRISU
DANIŞMAN: Prof. Dr. İsmail DOĞAN
Ankara, Temmuz, 2017
ÖNSÖZ
Göç, birçok insanın hayatını etkileyen önemli bir sosyal olgudur. Bir coğrafi yerleşimden diğerine hareketler genellikle ekonomik, sosyo-kültürel, ekolojik ve siyasi itici ve çekici faktörlerden etkilenir. Bu faktörler göçmenleri ekonomik durumu düşük olan yerleşim yerlerinden yüksek oranda endüstrileşmiş ve ekonomik olarak aktif yerleşim yerlerine göç ettirir. Bu çalışma genç kadınların ve kızların Gana’nın kuzey kesimlerinden, Akra’nın önde gelen pazar yerinde ve ekonomik merkezlerinde yaşamak ve çalışmak için Gana’nın başkenti ve ekonomik merkezi olan Akra’ya yaptığı iç göçü incelemektedir.
Yüksek Lisans eğitimim ve bu tezin yazılması ve geliştirilmesi süresince, kendisinin yönlendirmesi, teşviki ve desteği için en derin şükran ve takdirlerimi tez danışmanım Prof. Dr. İsmail Doğan’a sunmak isterim. Bu araştırma kendisinin destek ve yardımı olmadan mümkün olamazdı.
Tezin anketinin geliştirilmesi esnasında kendisinin desteği ve yorumları için Dr.
Mahmut Çitil’e teşekkürlerimi sunmak istiyorum. İlaveten, Dr. Cengiz Aslan’a da desteği için teşekkürlerimi sunarım.
Mohammed Abdul-Kareem’e ve bütün dost ve mesai arkadaşlarıma kendilerinin bu çalışma için veri toplama ve analiz etme süreçlerinde gösterdikleri engin destekleri ve katkıları için teşekkür etmek istiyorum.
Son olarak, en büyük vefa borcum kendilerinin tez süresince gösterdikleri sabır ve duygusal destek için eşim Ramatu ve oğlumuz İddris’edir.
Zakaria IDDRISU Ankara, 2017
ÖZET
İÇ GÖÇÜN EĞİTİM ÜZERİNDEKİ ETKİSİ
AKRA’DA ( GANA ) BAŞINDA YÜK TAŞIYAN KADINLAR ÖRNEĞİ Iddrisu, Zakaria
Yüksek Lisans, Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı Eğitimin Sosyal ve Tarihi Temelleri Programı
Tez Danışmanı: Prof. Dr. İsmail Doğan Haziran, 2017, viii + 96 sayfa
Yirmi yıldan fazla bir süredir, okulu bırakan ve sadece okul için ekonomik bir alternatif olan baş üzerinde hamallık yapma amacıyla genç kadınların ve kızların artan bir biçimde Akra’ya, yani Gana’nın başkentine akın etmesine şahit olmuştur.
Bu çalışmanın amacı bu kadınların ve kızların kim olduğunu, okulu neden bırakıp memleketlerinden göç ettiklerini ve yaptıkları göçün eğitimleri üzerindeki etkilerini incelemektir. Bu araştırmada nitel model kullanılmıştır. Çalışma, Akra kentinde ana pazar yerlerinde ve ticari merkezlerde gerçekleşmiştir. Rasgele seçilmemiş 150 katılımcı bu çalışma için seçilmiştir. Kişilerle yapılan mülakatlar, odak grubu mülakatları ve kişisel gözlemler veri toplama için kullanılan araçlardır.
Bu çalışmanın bulguları, birçok kadın hamalın Akra’ya Gana’nın kuzey kesimlerinden hayatlarını devam ettirmek ve gelecekteki farklı yatırımları için para biriktirmek amacıyla göç ettiğini göstermektedir. Bu durum, onların eğitim durumlarının çok düşük olması ve memleketlerindeki arka planın yoksul sosyo-ekonomik şartlarının bir sonucudur. İç göç ve baş üzerinde eşya taşımacılığı bu yüzden bu işi yapan kadınların ve genç kızların eğitimini etkilemektedir.
ABSTRACT
THE IMPACT OF INTERNAL MIGRATION ON EDUCATION A CASE STUDY OF FEMALE HEADPORTERS IN ACCRA, GHANA
Iddrisu, Zakaria
Master Thesis: The Department of Educational Sciences Educational Philosophy, Social and Historical Foundation Program
Thesis Supervisor: Prof. Dr. İsmail Doğan June, 2017, viii + 96 Pages
For more than two decades now, Accra, the capital of Ghana has witnessed a growing inundation of young women and teenage girls who have abandoned school with the sole aim to engage in head porterage of goods as an economic alternative to schooling.
The purpose of this study is to examine who these women and girls are, the reasons why they abandoned school and migrated from their places of origin and the possible impact of their migration on their education. The qualitative model was used in this research.
The study took place at the major markets and commercial centers in the city of Accra.
A non-random sample of 150 respondents were selected for this study. Individual interviews, focus group interviews and personal observation were the tools used for data collection.
The findings of this study indicate that most of the female head porters migrated from the northern parts of Ghana to Accra with the sole aim of living and working to save money for various forms of future investment. This is as a result of their very low educational level and poor socio-economic conditions of their home backgrounds.
Internal migration and head porterage thus affects the education of the women and teenage girls who are engaged in it.
İÇİNDEKİLER
JÜRİ ÜYELERİNİN İMZA SAYFASI ... ii
ETİK BİLDİRİM ... iii
ÖNSÖZ ... iv
ÖZET ... v
ABSTRACT ... vi
İÇİNDEKİLER ... vii
BÖLÜM I ... 1
GİRİŞ ... 1
1.1. Problem Durumu ... 3
1.2. Araştırmanın Amacı ... 3
1.3. Araştırmanın Önemi ... 4
1.4.Araştırmanın Sınırlıkları ... 4
BÖLÜM II ... 6
KAVRAMSAL ÇERÇEVE ... 6
2.1. Göç Tanımlamaları ... 6
2.2. Göç Çeşitleri ... 8
2.2.1. Göçün Sebepleri ... 11
2.2.2. Gana’da Göçün Tarihi ... 13
2.2.3. Gana’daki İç Göç ... 14
2.2.4. Kayaye İşlemleri ... 16
GANA’DAKİ EĞİTİM VE FAKİRLİK ... 18
2.3. Gana’daki Eğitim Politikası (1945’ten Günümüze) ... 18
2.3.1. İnsan Sermayesi Teorisi ve Eğitimin Ekonomik Faydaları ... 26
220.127.116.11. Eğitime Devam Etme... 34
18.104.22.168. Eğitim ve Fakirliğin Azaltılması ... 39
BÖLÜM III ... 43
YÖNTEM ... 43
3.1. Araştırmanın Modeli ... 43
3.2. Verilerin Toplanması ... 44
3.2.1. Katılımcı gözlem ve kestirme yürüyüşleri ... 46
3.2.2. Odak grupları... 47
3.2.3. Derinlikli mülakatlar ve gayrı resmi konuşmalar ... 48
3.3. Gana Hakkında Genel Bilgiler ... 48
3.3.1. Çalışma Bölgesi... 52
BÖLÜM IV ... 54
BULGULAR VE YORUMLAR ... 54
4.1. Verilerin Takdimi ve Analizi ... 54
4.2. Bulguların Değerlendirilmesi: Kadın göçmenlerin ve Kayayeilerin göç etme nedenleri ... 75
4.3. Kayayeilerin Eğitim Üzerindeki Etkileri. ... 78
BÖLÜM V ... 79
GENEL DEĞERLENDİRME, SONUÇ VE ÖNERİLER ... 79
5.1. Genel Değerlendirme ... 79
5.1.1. Sonuç ... 81
5.1.2. Öneriler... 82
KAYNAKÇA ... 85
EKLER ... 92
EK 1. Accra’da İç Göç Olgusu ve Eğitim Etkisi Anketi ... 93
BÖLÜM I GİRİŞ
Şu bir gerçektir ki, istihdam, gelir, kişisel yeterlilik, daha eşit kaynak dağılımı, refah ve bunun gibi yeterli fırsatlar verildiğinde, birçok insan sevdiklerine ve kendi kültürlerine yakın olmayı seçerler. Böyle bir ideal dünyanın olmaması durumunda, insanlar hareket etmek zorunda kalırlar (Klein 2000). Artan nüfus, arazi rekabeti ve azalan tarım üretkenliği karşısında, örneğin kısa süreli veya uzun süreli göç genellikle evdeki fakirlik ve mahrumiyete karşı yapmaya değer bir alternatif olarak görülmektedir (Netting 1993). Yukarıda anlatılan durum, Batı Afrika alt bölgesindeki kadınların son zamanlarda güneye kısa süreli olarak gerçekleştirdiği göçü açıklamaktadır.
On yıldan fazla bir süredir, hiç okula gitmemiş veya eğitim görmemiş genç kız ve kadınların Güney Gana’daki önemli Pazar merkezlerine göçünde önemli oranda artış olmuştur. Bu genç kızlar ve kadınlar en çok Kuzey Gana’nın savan bölgelerinden ve Burkina Faso ve Togo’daki komşu bölgelerden gelmektedir. Bunların küçük bir kısmı ise Güney Gana’nın diğer bölümlerinden gelmektedir. Güneyde, bu genç kızlar ve kadınlar neredeyse sadece ücret karşılığı kafalarının üstünde valiz taşımakla uğraşmaktadırlar. Böyle bir işle uğraşan bir kadın kayayoo olarak adlandırılır. Hausa dilinde kaya valiz, yük ya da mal demektir. Yoo ise Ga’da, Gana’nın başkenti Akra’nın yerlilerinin dilinde kadın anlamına gelir. Bu durumda kayayoo da başkalarının yüklerini ücret karşılığı kafasında taşıyan genç kız ya da kadın demektir. Yoo’nun çoğul hali yei’dir, bu yüzden de kayayei başında yük taşıyan kadınlardır. Çünkü bu kadınlar Ghana’nın güneyindeki kasaba ve kentlerde her zaman bulunmaktadır, kayayoo ve kayayei Gana ticari sözlüğünün bir parçası olmuştur.
Merton (1968); Sosyal sistemlerin, bireyler ve grupların kendi bireysel ve toplu hedeflerini ve tutkularını takip etmelerini ve kazanmalarını sağlayacak fırsat yapılarına sahip olduğunu kabul etmektedir. Bu, bir sosyal sistemde fırsat yapılarının eksik veya sınırlı olması durumunda, bireyler ve grupların hedef ve tutkularını elde etmesinin imkânsız olmasa bile aşırı derecede zor olduğunu ileri sürmektedir. Fırsat yapılarının uygulanabilir ve tam olarak çalışır halde olması durumunda, bireyler ve gruplar ortamda bir güvenlik hissi duymaktadır. Bir sosyal sistem içerisinde, tutkularını elde edememekten kaynaklanan hayal kırıklıkları, bazı sosyal etkenler arasında gerilme ve streslere yol açabilir. Bu durumda, hırs ve hayal kırıklığı macera sever kişiyi hedef ve tutkularını elde etmek için yollar aramaya zorlar. Bunun bir yolu, kendi talihlerini aramak için ortamdan uzaklaşmaktır. Genç kız ve kadınların bugünlerde Gana’nın kuzey savan bölgesi ve Burkino Faso ve Togo’nun komşu bölgelerinden güneye bir alt kültür oluşturmak için hareket etme oranlarındaki artış bir problem konusudur.
Başında yük taşıyan kadınların (kayayei) geldiği yerlerde bir tür ekonomik fakirlik bulunmaktadır ve bu da ekonomik durumlarını iyileştirmek için onları dışarı itmektedir. On yıldan fazla bir süredir, tartışma konusu olan coğrafik bölgedeki yağış grafiği moral bozucu olmuştur. Bu da uzun süreli kuraklıklara ve akabinde bitmek bilmeyen ürün azlığına ve düşük gelir ve yoksulluğa yol açmıştır. İnsanların buna katkısı daha da ciddi boyuttadır. On yıllarca, Batı Afrika’nın savan arazilerinde aşırı tarım ve aşırı otlatma yapılmıştır. Bu kötü tarım uygulamaları, birçok yerde toprakları inceltmiş ve zayıflatmıştır. Böyle topraklar da ürünleri destekleyememiş ve dolayısıyla da düşük ekin verimi, düşük gelir, kıtlık ve yoksulluk ortaya çıkmıştır. Olumsuz ekolojik koşullar göz önüne alındığında, yaşamak için yağmura ihtiyaç duyan kadınlar, zayıf toprak, düşük ürün verimi, kıtlık ve yoksulluk problemleriyle mücadele etmek zorunda kalmıştır. Genç olanlar, en azından geçici olarak ortamdan ayrılmayı ekonomik
olarak avantajlı bulmaktadır. Diğer insan unsuru boyutu, artan işsizliğe yol açan yetersiz iş oluşumudur. Eşleri işsiz olan kadınlar, ailelerini destekleyecek bir gelir kazanmak için başında yük taşıma (kaya) işini yapmaya zorlanmaktadır. Bu kadınlar genelde güney Ganalı olmaktadır (Krueger ve ark. 1988).
1.1. Problem Durumu
Son yıllarda, güney Gana özellikle Akra, Gana’nın Başkenti, Gana’nın üç kuzey bölgesi özelikle Tamale’den tek işi pazarlıklı bir ücret karşılığında ürünlerin başında taşınması olan genç kadın ve kızların artan şekilde akın edişine tanık oldu. Genç kadın ve kızların, Gana’nın kuzey bölgelerinden güneydeki şehir merkezlerine göçü artan bir hadisedir. Yoksulluk, ailelerin dağılması, zorla evlendirme, eğitimsizlik ve çevre baskısı gibi bazı nedenlerden dolayı, genç kadınlar zorla veya başka seçenekleri olmadığı için güneydeki şehir merkezlerine iş, para, eğitim veya daha iyi hayat koşulları aramak için gitmektedir. Bunların birçoğunun herhangi bir becerisi bulunmamakta ve genellikle kendilerini oldukça zayıf şartlar altında resmi olmayan bir sektörde baş yükü taşıyıcısı olarak yaşarken veya çalışırken bulmakta ve hem fiziksel hem de üreme sağlığı risklerine maruz kalmaktadırlar. Ülkenin kuzey bölümlerinden güney bölümlerine kadınların göç etmesi hadisesi, hem eğitimsel gelişimleri hem de başarıları üzerinde oldukça olumsuz bir etkiye sahiptir. Bu doğrultuda, söz konusu şekilde göç yaşayan kadınların sosyal ve eğitimsel başarılarının incelenmesi bu çalışmanın problemini oluşturmaktadır.
1.2. Araştırmanın Amacı
Bu Çalışmanı amacı Akra’da yaşayan başında yük taşıyan kadınların Gana’nın kuzey bölümlerinden yaptıkları iç göçlerinin eğitim hayatlerine etkisini saptamaktır. Söz konusu genel amaç doğrultusunda alt amaçlar ise şoyledir.
1. Başında yük taşıyan kadınların tespit edilmesi ve incelenmesi.
2. Bu kadınların göç etme yaş aralıklarının saptanması.
3. Bu kadınların ülkenin güney bölgelerine göç etme sebeplerinin saptanması.
4. Yapılan göçlarin eğitim etkinlikleri ve eğitimleri üzerindeki etkilerinin tespit edilmesi ve incelenmesi.
1.3. Araştırmanın Önemi
İç göç eğitimi ve Gana’daki toplulukların sosyal hayatının birçok yönünü uzun yıllardır etkileyen bir olgudur. İç göç, kendisinden etkilenen insanların hayatlarında ve alışkanlıklarında şiddetli değişiklikler meydana getirmiştir. Gana’da iç göçün göze çarpan bir örneği, çoğu okula gitme yaşında olan ülkenin kuzey bölgelerinden, nihayetinde eğitimlerini etkileyen, Akra’ya baş üzerinde eşya taşımacılığı (Kayayei) yapmak amacıyla gelen artmakta olan genç kadın ve genç kızlar olgusudur.
1.4.Araştırmanın Sınırlıkları
Araştırmacının ön gördüğü başlıca zorluk araştırmayı tamamlamak için gereken finansal kaynaklar ve sürenin yetersizdir. Aynı şekilde araştırma sadece çalışma alanı ile sınırlıdır. Araştırmayı yürütürken karşılaştığım diğer zorluklar dil ile ilgili zorluklardı. Kayayeiler Gana’nın kuzey kısmından geldiği ve çoğunlukla fazla eğitim almadıkları için, fazla İngilizce konuşan insan yoktu. Birbirleri ile iletişimde en fazla kullandıkları dil, ana dilleri olan ve çoğunlukla Dagomba ve Mamprusilerin kullandıkları dil olan Dagbani veya Mampruli dilleriydi. Müşteriler, dükkan sahipleri ve pazarlardaki diğer insanlarla iletişim kurmada, çoğunlukla Gana’da önemli sayıdaki insan tarafından konuşulan Twi dilini kullanmaktaydılar. Bazı Kayayeiler bu dili neredeyse akıcı seviyede kullanmayı öğrenmiş, bazıları ise işleri ile ilgili konuşabilecek kadar en temel seviyede bu dili biliyorlardı. Housa ve Twi dillerini konuşabilmeme
rağmen, yine de Dagbani veya Mampruli konuşan bir tercümana ihtiyacım vardı. Bazı faktörler yüzünden odak grubu çözülmesi güç bir yapıdaydı. İlk olarak, ortalıkta gezinen, konuşmaya katılan ve dinleyen veya tartışılan konu hakkında yorumlar yapan diğer insanlar ve Kayayeiler tarafınan kadınların dikkatleri kolayca dağıtılıyordu.
İkincisi, Kayayeiler bazen, bana güvenemeyeceklerini ve yaptığımız konuşmalardan çıkar sağlayacağımı söyleyen insanlar yüzünden açıkça konuşmaktan çekiniyorlardı.
Üçüncüsü, birkaç kadın aynı anda konuştukları zaman, diyaloğu düzenli bir biçimde yönetmek zor oluyordu, çünkü konuşulan her şeyin aynı anda çevirilmesi gerekiyordu.
Veri toplamadaki bir diğer genel sınırlama ise Kayayeilerin kendilerine hayatları hakkında soru soran herhangi birine karşı gösterdikleri şüpheydi. Birçok konuşmada, birçoğunun, bu çeşit araştırma yapan insanların, kendilerine yanlış amaçlar için kullanacakları parayı veren bir kuruluş veya kurumun bir üyesi olduğunu düşündüklerini farkettim. Birçok Kayayei herhangi bir bilgi vermekte gönüllü değildi, çünkü araştırmacıların Kayayeilerin faydasına olabilecek parayı alıp diğer amaçlar için veya kendileri için kullandıklarını düşünüyorlardı. Bazen de katılmaya istekli olmuyorlardı çünkü kendileri için olan paradan hiçbir şey alamamayacaklarını düşünüyorlardı. Bu yüzden tercümanlarımın araştırmanın amacını ve para sağlayan herhangi bir kuruluşun araştırmaya dahil olmadığını ve buna benzer başka herhangi bir şeyin olmadığını açıklayabilmeleri çok önemliydi. Bu şüphe, aynı zamanda mülakatları kaydedebilmemin mümkün olamamasının da sebebiydi, bu yüzden mülakatlar süresince veya sonrasında el yazısı ile notlar tuttum. Fakat, kısıtlamalara rağmen, okuyarak, gözlemleyerek, katılarak ve mülakatlar yaparak, anlamamı sağlayan faydalı bilgiler toplayabildim.
BÖLÜM II
KAVRAMSAL ÇERÇEVE 2.1. Göç Tanımlamaları
Göç Kavramı, Türk dil Kurumu ( TDK ) ‘nun sözlüğünde ( 2013 ), “Ekonomik, toplumsal ve siyasi Sebeplerle bireylerin veya topluluklarin bir ülkeden başka bir ülkeye, bir yerleşim yerinden başka bir yerleşim yerine gitme işi, taşınma, hicret, muhaceret” olarak belirlemektedir.
TDK’ nın daha detaylandırırsak göçü dini, iktisada, siyasi ve diğer nedenlerden dolayı insan topluluklarının hayatlarının tamamını veya bir bolümünü geçirmek üzere bir iskan ünitesinden, bir başkasına yerleşmek suretiyle yaptıkları coğrafi yer değistirme hareketi olarak açıklabılırız( Akkayan, 1979 ). Bu durumda göç, fizilsel, sosyal, kültürel, ekonomik ve çevresel değişikliklerle bir bütün ouşturur ve kimi zaman bu değişiklikleri beraberinde getirdiği gibi, kimi zaman da bu değişikliklerden kaynaklanabilir ( Adana & Arslantaş, 2010 ). Göç, kişilerin gönüllü ve zorunlu nedenlere dayalı olarak yer değiştirmesine neden olan sosyal bir olgudur.
Göç kavramı, devamlı olarak birbirini izleyen dinamik bir süreç olarak ele alınmakta ve bu konuda farklı tanımlamalar yapılmaktadır. Göçü yaşadığımız bir coğrafi ve sosyo-kültürel çevreden ayrılıp başka coğrafi ve sosyokültürel çevreye yerleşilmesi olarak tanımlamıştır (Durugönül, 1997, s. 6). Akkayan (1979) ise, göçü nüfusun devamlı yaşama bölgelerini kişisel olarak, aileler veya gruplar halinde terk edip geçici veya sürekli olarak yaşamak amacıyla başka bir yere gitmesi hareketi olarak ifade etmektedir (Akkayan, 1979, s. 3).
“Nüfusun, devamlı yaşam bölgelerini kişisel olarak ya da aileler ve gruplar halinde
terk edip, geçici veya sürekli olarak yaşamak amacıyla bir başka yere gitmesi hareketine göç denir” (Doğanay, 1994, s. 165).
Göç, toplumun sosyal, kültürel, ekonomik, politik, eğitim v.b. tüm bünyesi ile yakından ilişkili ve etkileyici bir olaydır. Gana’nin bütün bölgelerinde yaşanan köyden kente göçün olumsuz etkilerinin başında toplumsal yapının temel öğesi olan eğitimin özellikle ilkokulların işleyişinin bozulması, yetersizleşmesi ve yaygınlaştırılamaması gelmektedir.
Göçe ilişkin tanımlara bakıldığında, insanların sürekli olarak yaşadığı yerlerden zorunlu olarak ya da beklentilerine cevap verebilecek yeni coğrafyalara doğru gönüllü olarak bir hareketlilik olduğu görülmektedir. Bu hareketliliğin sonucunda gerek yaşam koşullarında, gerekse kültürlerinde değişimler gerçekleşebilmektedir. Endüstri ve sanayinin gelişmesi, artan iş gücü ihtiyacı ve ailelerin ekonomik yetersizlikleri bu hareketliliğe ivme kazandırmaktadır.
Göç olgusu hakkındaki ilk açıklayıcı bilgi Ernst Georg Ravenstein tarafından 1885 yılında yazılan “Göçün Kanunları” isimli makaledir.
Ravenstein teknolojik ve ticari gelişmelerin, birçok fırsat içeren alanlardan daha az fırsat içeren alanlara doğru bir göçe sebep olduğunu ve göç için varış noktası seçiminin uzaklık etmenine dayandığını ileri sürer (Ersoy ve Şengül, 2002). Ravenstein, göç olgusunun farklı kanunlara dayandığını ve göç eyleminin bu kanunlara bağlı olarak gerçekleştirildiğini ileri sürmüştür. Bu kanunlar aşağıdaki gibidir (Grigg, 1977):
1. Göç edenler kısa mesafelere giderler (göç ederler).
2. Göç edenler hedefledikleri varış noktasına kademeli olarak ilerlerler.
3. Daha uzak mesafelere göç edenler ticari ve siyasi olarak gelişmiş alanlara göç etmeyi tercih ederler.
4. Kentsel yerleşkelerde yaşayanlar, kırsal yerleşkelerde yaşayanlara göre daha az göç etme eğilimindedirler.
5. Kadınlar erkeklere oranla daha fazla göç etme eğilimindedirler, bununla beraber erkekler kadınlara oranla daha sık yer değiştirirler.
6. Bu göç akışı (hareket) yüzünden şehirler büyürler.
7. Göç edenler endüstriyel bölgeleri ve göç ettikleri yerlerin ulaşımlarını geliştirirler.
8. Kırsal kesimlerden kentsel kesimlere göç, göç hareketinin önemli bir kısmını oluşturur.
9. Herhangi bir göçün ana sebebi ekonomiktir.
Bu modelde, Ravenstein, literatürde kuramsal olarak önemli olan çekici ve itici etmenler üzerinde durmuştur. Bu etmenler Gananın Kadın ve genç kizler baş hamallık kararları etkilerdir.
2.2. Göç Çeşitleri
Gana’daki göç çeşitlerini, iç göçler ve dış göçler olmak üzere iki ana başlıkta toplamak mümkündür. Bir ülke içinde yaşayan insanların ülkenin bir yerinden diğer bir yerine çalışmak, eğitim almak, iş kurmak ve yerleşmek amacıyla gitme olayı “iç göç”
olarak tanımlanmaktadır. Dış göç ise belirli bir süre ya da devamlı olarak kalmak üzere çalışmak veya yerleşmek amacıyla bir ülke sınırlarını aşarak başka ülkelere yapılan nüfus hareketidir (Agarwal, 1972).
Dış göçte, ülke içindeki bireylerin eğitim, iş gibi sebeplerden dolayı bir başka ülkeye uzun ya da kısa süreliğine gitmesi söz konusudur. Tabiatıyla bu durumda, eğitim
ve ekonomik anlamda ilerlemiş, gelişmiş ya da gelişmekte olan ülkeler daha fazla talep görmektedir. Gana‟dakı dış göçler; beyin göçleri, işçi göçleri, mübadele göçleri olarak sınıflandırılabilir.
İç göçler, ülke sınırları içinde meydana gelen, dünyada ve Gana‟da en yaygın olan göç çeşididir. İç göç olgusu, göçün yönüne, yani göç yollarına göre, kırdan kente, kırdan kıra, kentten kente ve kentten kıra olarak sınıflandırılabilir. Toplumsal, ekonomik ve siyasal nedenlerden kaynaklanan iç göç hareketleri daha çok o ülkenin geri kalmış bölge ve kentlerinden daha gelişmiş bölge ve kentlerine doğru hareket etmektedir. Böylece Gana‟da da çoğunlukla kırdan kente ve kentten kente doğru göçler yaşanmaktadır (Boakye-Yeadom, 2007).
Gana‟da sanayileşmenin gelişmesiyle birlikte kentleşme oranı artmaya başlamış, buna paralel olarak göçlerde de artış meydana gelmiştir. Bu artış, 1960’li yıllara tekabül etmektedir. Bu yıllarda göçler, sanayileşmenin ve kentleşmenin etkisiyle birlikte kırdan kente doğru yoğunluk göstermiştir. 1980’lerden sonraki süreç ise kırdan kente göçün yanı sıra kentten kente göçün hız kazandığı bir dönemdir. Böylece Gana’da, göç sonucu bölgeler arası nüfus dağılımında dengesizlik oluşmuştur (Agarwal, 2012).
Göç, dünyanın bütün toplumlarında daima rastlanılan bir olgudur ve belirli oranlarla her zaman yaşanmaktadır. Ancak bazı ülkelerde çok hızlı ve yoğun bir kentleşme ve göç yaşanırken, bazı ülkelerde bu durum nispeten daha yavaştır ve birçok alanda değişime neden olan bu durum, nüfus hareketliliği olarak tanımlanır. Literatürde göç olgusuna ilişkin yaklaşımlardan biri; “itici ve çekici güçler yaklaşımı” dır (Çelik, 2006). Modernleşmeyi ve gelişmeyi esas alan bu yaklaşım, göç akımının farklı toplumlar ya da toplumsal sistemlerdeki ekonomik gelişim eksikliği analizinde “itme”
ve “çekme” faktörlerini vurgulamaktadır (Thomas, 1958; Lut, 1961; Rose, 1969;
Klaasen-Diriwe, 1973; Salt-Claut, 1976; Akt: Erdoğan, 1988:6). Ekonomik yayılmanın, elverişsiz demografik durumların ve yerli işçilerin yukarı doğru devingenliğinin göç hareketlerinin “çekiş”; işsizliğin, fakirliğin, ekonomik yönden gelişmemişliğin ve geciken sanayileşmenin ise gönderen ülkelerin başlıca “itme” nedenlerini oluşturduğu kabul edilen bir görüştür (Castles ve Kossack, 1973; Akt: Doğan, 1988).
Bu bağlamda Gana‟dakı göçlerin nedenlerinden biri olarak kırın iticiliğinden ve kentin çekiciliğinden bahsedilebilir. 1960‟lerde kırsal nüfus oranı kentsel nüfus oranından daha fazla olduğu ve nüfusun çok yoğundan az yoğuna doğru hareket ettiği sonuçlarına varılmıştır. Bu durumda itici faktörler kırsalda, çekici faktörler ise kentlerde ön plana çıkmaktadır. Kırın iticiliğinin nedenlerini Keleş (1996); hızlı nüfus artışı, miras yoluyla tarım alanlarının daralması, tarımda makineleşmenin artması ve buna bağlı olarak tarımsal işgücünün azalması, bazı kırsal kesimlerde iklim koşullarının kötülüğü, ekonomik istikrarsızlık ve sosyal problemler, doğal afetler ve savaşlar, mevsim dışı ekonomik etkinliklerin yetersizliği, iş imkânlarının sınırlılığı, eğitim ve sağlık hizmetlerinin yetersizliği olarak açıklarken; kentin çekiciliğinin nedenlerinin ise kentin insanlara daha cazip gelmesi, eğitim ve sağlık hizmetlerinin yaygınlığı, ulaşım imkânlarının daha iyi olması, sanayinin ve hizmet sektörünün gelişmiş olmasından dolayı iş imkânlarının fazlalılığı gibi etkenler olduğunu aktarmaktadır.
İç göç kendi bünyesinde serbest bir karar ile yer değiştirmenin yanında, aslında bir “zorunluluk” sonucunda yer değiştirme olarak da ortaya çıkabilir. Diğer bir deyişle, iç göç, kişilerin kendi kararlarıyla gerçekleştirdikleri, serbestçe oluşan bir nüfus hareketi olduğu gibi, kişilerin arzuları dışında bazı kuvvet ve nedenlerin etkisiyle gerçekleşen hareketlilik olarak da tanımlanabilir. Bu bağlamda iç göç, güdümlü ya da zorunlu göç ve serbest ya da istemli göç olarak kendi içinde ikiye ayrılır (Sağlam, 2006).
Fertlerin daha iyi yaşam koşulları, iş olanakları, mali imkânlar, emniyet, istikrar ve çeşitli sosyal imkânlar elde etmek ümidiyle, kendi istekleri doğrultusunda serbestçe yer değiştirmelerine serbest göç denilmektedir (Akkayan, 1979). Serbest göç, insanların kendi tercihleri doğrultusunda gerçekleşmektedir. Şartlar ve durumlar da insanları göçe kendiliğinden zorlayabilir; fakat direkt olarak bir kuvvetin etkisinin zorlaması görülmediği için serbest ya da gönüllü olarak tanımlanmaktadır.
Bireyin kendi arzusu dışında, bazı güçlerin ve faktörlerin zorlamasıyla yer değiştirmesine zorunlu ya da güdümlü göç denir. Bu göç, göç edecek bireyin kendi rızasının dışında gerçekleşmektedir. Devletin, sosyal, ekonomik, güvenlik vb. konularda aldığı kararları uygulaması sonucunda nüfus yoğunluğunda meydana gelen hareket güdümlü göçü oluşturur (Akkayan, 1979).
Thomas Faist (2003) ise, Uluslarası Göç ve Ulusaşırı Toplumsal Alanlar adlı çalışmasında gönüllü ve zorunlu göç ayrımını yaparken, fiziksel zorlamanın varlığı veya yokluğu üzerinde durmuş; insanları sınır dışı etme, sürgüne yollama, tehcir gruplarının kovuşturulması gibi olguları zorunlu göç olarak tanımlama noktasında düşünce birliği olduğunu ileri sürmüştür. Ancak diğer taraftan devlet politikaları sonucunda ekonomik hayatın işlemez hale gelmesiyle, insanların başka yerlere gitme kararı alması da direkt olmasa bile zorunlu göç kapsamına girmesi meselesi bir tartışma konusudur ve bu konuda Faist‟in de ikilemde kaldığı görülmektedir.
2.2.1. Göçün Sebepleri
Göç, toplumların, özellikle ailelerin yapısını derinden etkileyen unsurlardan biridir. Göç olgusuna bakıldığında bunun temelinde bazı nedenlerin olduğu göze çarpmaktadır. İnsanların doğdukları toprakları bırakıp yeni yerlere göç etmesinin temelinde yatan çok sayıda neden vardır. Tümertekin ve Özgüç (1998), genellikle bu
nedenleri nüfus problemleri, ekonomik problemler, çevre şartlarındaki bozulmalar, eğitim şartlarındaki yetersizlikler, siyasi problemler ve savaşlar olarak sıralamaktadırlar.
Bu nedenlerin en önemlileri ekonomik ve siyasi problemler olarak ifade edilmektedir (Tümertekin ve Özgüç, 1998, s. 307). Gelir dağılımındaki dengesizlikler, issizlik ve yoksulluk gibi ekonomik nedenlerle çok sayıda kişinin yaşadığı alanları devamlı olarak terk ettikleri görülmektedir. Ayrıca siyasi problemler de insanların göç etmesinde önemli olmaktadır. Çevre şartlarındaki bozulmalar, iklim değişmeleri, erozyon, su baskınları, deprem ve volkanik patlamalar gibi doğal olaylar, insanların göç etmelerinin en önemli nedenlerindendir.
Aslan (2001) ise göçün nedenlerini zorunluluk ve gönüllülük olarak açıklamıştır.
Bireylerin gönüllük nedeni olarak göç sebeplerini yeni yerlerin beklenti ve isteklerini karşılama umudu; zorunluluk nedeni olarak ise devletin çeşitli sosyal, ekonomik, güvenlik vb. konularda aldığı kararların yerine getirilmesi sırasında nüfusta oluşturulan hareketlilik olarak ifade edilmiştir (Aslan, 2001, s.1).
İnsanların gerek zorunluluktan gerekse gönüllü olarak başlattıkları bu göç hareketleri onların öncelikle kendi hayatlarındaki daha sonra ise toplum hayatını ilgilendiren beslenme, barınma, en önemlisi sağlık ve eğitim alanlarındaki sorunlarla karşılaşmalarına neden olduğu görülmektedir.
Güney(2008), iç göçlerin nedenleri genel olarak itici güçler ve çekici güçler olarak sınıflandırmıştır. Bireylerin göç kararlarının temelinde, göçün nedenlerini içeren, itici ve çekici faktörler vardır. Bireylerin doğdukları yeri ve alışkın oldukları yaşam tarzını bırakarak göç kararı almasına neden olan etkenlere itici faktörler denilmektedir.
Diğer taraftan göç etmek üzere karar verilen yerin cazibelerine ise çekici faktörler adı verilmektedir (Güney, 2008, s. 9).
İtici güçler şu şekilde sıralanmaktadır:
1. Kırsal alandaki hızlı nüfus artısı. 2. Miras yoluyla tarım alanlarının daralması ve ailelerin geçimini karşılayamaması. 3. Tarım alanlarının 4. Tarımda makineleşmenin artması buna bağlı olarak tarımsal is gücünün azalması. 5. Kırsal kesimde iş imkânlarının sınırlı olması. 6. Ekonomik istikrarsızlık ve sosyal problemler. 7. Eğitim ve sağlık hizmetlerinin yetersizliği. 8. İklim ve yer şekillerinin olumsuz etkileri. 9. Kan davaları.10. Terör.
Çekici güçler ise şu şekilde sıralanmaktadır:
1. Kentlerdeki eğitim imkânları. 2. Kentlerdeki sağlık imkânları 3. Can güvenliği. 4.
Kadınların ekonomik özgürlüğü. 5. Yaşam kalitesinin yüksek olması. 6. Kamuda istihdam.
Gana’da iç göç, kırsal kesimde nüfusun artması ve kentlerde sanayileşmeye bağlı olarak, iş bulma imkânlarının gelişmesiyle artış göstermiştir. Dolayısıyla iç göçteki en büyük etken ekonomik sıkıntılardır.
2.2.2. Gana’da Göçün Tarihi
Uzun zamandan beri göç Gana halkının bir parçası olmuştur. Gana’da en erken insan hareketinin izleri Kuzey Afrika’ya doğru trans Sahra kervan ticaret sistemi ile 1300lü yıllarda olmuştur. Bu dönemde, savaşa bir cevap olarak ve tarım için verimli arazi aramak için insan hareketleri olmuştur.
Daha sonra 1400lü yıllarda Avrupalılar Afrika’nın batı sahilinde batı - kuzey Afrika’nın ticaret sistemini bozarak ve daha sonra da insan ticaretini getirerek (köle ticareti) ticaret yapmak için geldiler ve nihayetinde de insanları sömürgeleştirdiler.
1800lü yıllardan 1950lere kadar sömürgeleşme Gana’daki insan hareketliliğinin
yapısını, Gana’dan ve diğer ülkeler arasında Nijerya, Mali, Fildişi Sahili gibi diğer batı Afrikalı ülkelerden göçmen çeken angarya işlerinde istihdam politikaları ve büyük kakao çiftlikleri ve madenler oluşturarak yeniden şekillendirdi. 1969 yılında Gana bazı batı Afrikalıları ve de geçerli belgeleri olmayan diğer göçmenleri ülkeden çıkarmak için Yabancılar Uyum Talimatnamesi çıkardı.
Ganalılar, ülke sosyo-ekonomik zorluklarla ve ülkenin siyasi hayatında sık meydana gelen askeri darbelerle karşı karşıya kalınca 1970 ve 1980lerde ülke dışına göç etmeye başladılar. Ganalıların ülke dışına göç etmeleri dünya üzerindeki Ganalıların daha önceden yerleştikleri büyük şehirlere doğru 1990lı yıllarda da devam etti.
1992 yılında, Ganalılar 1992 Anayasasının yürürlüğe girmesinden sonraki anayasal hükümete dönüş yaparak siyasi problemlerini çözdüler. O zamandan bu yana ülke komşu ülkelerine nazaran göreceli bir barış ortamına sahip oldu. Bu gelişmenin devamı olarak, Gana büyük ölçüde batı Afrika’nın alt bölgelerinden, özellikle Nijeryalılar (Antwi Bosiako) tarafından geniş çaplı göçe sahne oldu.
2.2.3. Gana’daki İç Göç
Gana’da şehirlere göç kendini iki şekilde gösterir. Birinci şekil genç erkek ve kadınların kırsal topluluklardan şehirlere ve kentsel alanlara herhangi bir iş bulmak için yaptıkları normal göçtür. Diğer şekil ise erkek ve kadınların başlıca üç kuzey taşra bölgesinden (Kuzey, Üst Doğu ve Üst Batı Bölgeleri) güneye doğru Akra, Kumasi, ve Kekondi / Takoradi gibi şehirlerde hamal olarak çalışmak için yaptıkları göçtür. Bu hamalların kadın olanları “Kayayei”, ve erkek olanları da “kamyon iticiler” olarak bilinirler.
Gana’nın uzun bir iç (ve de uluslararası) göç tarihi vardır. Tarihsel olarak, İngiliz sömürge politikalarının bir sonucu olarak kuzey büyük ölçüde güney için bir iş
gücü kaynağı olarak ön plana çıkarılmıştır (Awumbila 2007: 2). Bunun sonucunda da güneyde ormanlık ve sahil kuşaklarını geliştirmek için çaba harcanmış olsa da, kuzeyde altyapı veya hizmetler için çok az yatırım yapılmıştır. İşçiler sahildeki liman ve iskelelerden ihraç edilen madenlerin çıkarılması ve endüstri bitkilerinin ve ağaç ürünlerinin üretimi için kullanılmışlardır. Bunun sonucu da, kuzeyden güneyin büyük kasabalarına yüksek oranda göç şeklinde olmuştur. Yabancılar Uyum Nizamnamesi ve 1970lerde kabul edilen 334 sayılı Gana Ticaret Teşvik Kanunu yüzünden işçi göçmenlerin faaliyetleri gittikçe azalsa da (Anarfi ve diğerleri 2003: 10), hala birçok aile eve insan belirli bölgeleri tarım yapmak için daha verimli tarım arazilerini ve şehirlerdeki ve kasabalardaki işleri bulmak için terk etmektedirler. Bu göç hareketlerinin birçoğu geçici ve mevsimseldir. Black ve diğerleri (2004) Gana’nın bütününde göçmenlerin yüzde 60ı göç etmelerinin sebebi olarak evlilik veya diğer ailevi sebepleri öne sürerken sadece yüzde 25i çalışmayı sebep olarak gösterdiğine işaret eden Gana Hayat Standartları Araştırmasına (GHSA) atıfta bulunurlar. Diğer bazı önemli etkenler hariç tutulduğunda, ülke içindeki göçmenlerin hane reislerinin sadece yüzde 40ının iş bulmak için göç ettiği bulunmuş, hane reislerinin büyük çoğunluğu ise başka sebepler bildirmiştir. Finansal ve insan sermayesi göç ile yakından ilgilidir. Bununla beraber, sosyal etkenler, örneğin ülkenin diğer bir kısmında arkadaşların veya aile üyelerinin olması göç kararlarında önemli bir rol oynamaktadır. Bu araştırmanın odak noktası göçün bu sosyal boyutu olacaktır.
Gana’da kadınların göçü ev içinde kadınların pozisyonu ile ilgilidir. Hashim (2005) Gana’daki kadınların, evlendiklerinde kendi kocalarının köylerine taşındıkları için hane halkının sadece geçici bir bireyleri olarak görüldüğünü iddia eder. Hashim
“kızların kendi kocalarının akrabalarının sosyal, kültürel ve ekonomik ilişkileri içinde az bir biçimde yer aldıklarını” ifade eder (Hashim 2005: 33). Hashim’in yaptığı diğer
bir gözlem ise kızların yaptıkları işlerin değer görmediği veya basitçe tanınmadığı için, herhangi bir kızın, herhangi bir bağlamda kızların yapacağı işleri yapabileceğidir.
Bunun sonucunda da kızlar kolayca taşınabilir veya ülkeyi dolaşabilirler. Bununla beraber, bu iddia Gana’daki iç göçün uzun zamandır erkekler tarafından yapıldığı gerçeği ile çelişmektedir. Aynı zamanda, çiftçilikte ve hane içi görevlerdeki sorumlulukların dağıtımı bu iddiayı desteklememektedir. Bununla beraber, Awumbila’nın (2007: 149 - 150) Gana’daki yoksulluğun cinsiyet boyutları üzerindeki çalışmasının gösterdiği gibi, cinsiyet eşitsizlikleri yoksulluğun üretilmesinde kendini göstermektedir. Awumbila Gana’nın verileri kadınların erkeklerden daha yüksek bir oranda yoksul olduğunu, kadınların yoksulluğunun erkeklerinkinden daha ciddi düzeyde olduğu ve kadınlar arasında, özellikle gittikçe artan kadın hane reisleri ile ilgili olarak daha büyük yoksulluk eğiliminin olduğunu öne sürdüğünü ifade eder. Çalışma, çocuklar için ev ekonomisinde ve daha geniş topluluk içinde kendi rollerine alıştırılma süreçlerinin bir parçası olan yaşa uygun bir davranış olarak görülür. Whitehead ve Hashim’e (2005: 2) göre, çocukların iş için yer değiştirmelerinin anlamı ve sosyal bağlamı hakkında çok az direk malzeme vardır. Gana’daki çocukların bağımsız göçü hakkındaki araştırma raporunda, Hashim (2005: 3) çocuk göçünün genellikle olumsuz bir olgu olarak resmedildiği yerlerde, araştırmaların kendi göç tecrübeleri hakkında sıklıkla olumlu düşündüklerini bulduğunu ifade eder. UNICEF’e (Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu) göre Gana’nın şehir ve kasabalarının sokaklarında hâlihazırda yaşayan 30,000 çocuk vardır. Göç, çocuklar için çekici bir seçenek olabilir, fakat yaş ve cinsiyet farklı fırsatlara ve sınırlamalara yol açabilir.
2.2.4. Kayaye İşlemleri
Kayayei veya tabir olarak “baş üzerinde eşya taşımacılığı” gençlerin, genellikle Kuzey Gana’dan gelen kızların ufak ücretler için pazarlarda ve Gana’nın güneydeki
şehirlerinin nakliye istasyonlarında yük taşıdıkları göçmen işidir. Di Campo genellikle tipik olarak göçmen kızlar tarafından üstlenilen işin şeklini şu şekilde açıklar:
Kızlar her sabah erken kalkar ve pazarda veya sokak köşesinde satın aldıkları ürünleri veya şahsi eşyalarını taşıttırmak için kendilerine ihtiyaç duyan birilerini bulma umudu ile uzun saatler harcarlar.
Başları üzerinde taşıdıkları yükler çok fazla ve ağırdır: başlarında domates veya kırmızı patates dolu tepsiler veya yolcuların tıka basa dolu valizleri vardır. (Di Campo 2009)
Akra’daki gayrı resmi sektördeki insanlar ürünlerin bir yerden diğerine taşınması dâhil olmak üzere her tür faaliyete girmişlerdir. Akra’da, Kayayei olarak bilinen birçok genç kadın ve kız hayatlarını kazanmak için bu işi yaparlar. Akra’da Kayayei olarak çalışan birçok genç kız ve genç kadın kuzey Gana’nın savana alanlarından ve Burkina Faso ve Togo’nun yakın bölgelerinden gelirler (Opare 2003).
Bu işçilerin ufak bir kesimi güney Gana’nın diğer kesimlerinden gelirler. Bu işçiler güneyde iken, kızlar ve kadınlar hemen hemen tamamıyla başları üzerinde ücretle valiz taşıma işinde çalışmaktaydılar. Bu hamallar ticari alanlarda, merkezi pazarlarda ve çevrelerinde ve ana otobüs terminallerinde çalışırlar. Bu alanlar kalabalık ve hepsinin yer için mücadele ettiği insanlarla, araçlarla ve ürünlerle dolu dar yerlerdir. Araçların hareketi çok büyük ölçüde sınırlandırılmıştır ve pazarların merkezine araçlarla erişim neredeyse imkânsızdır (Agarwal ve diğerleri, 1997). Yolcular, dükkân sahipleri, genel alışveriş yapanlar veya tüccarlar tarafından tutulan hamallar, yük almak veya indirmek için pazarların merkezine ulaşmada karşılaştıkları araç engellerini aşmaya alışmışlardır.
8 yaşındaki kızlar bile Kayayoo olarak çalışırlar. Agarwal ve diğerlerine (1997:
1) göre kızlar ve kadınlar tarafından baş üzerinde ticari hamallığın yapılması kadınların
gayrı resmi sektördeki ekonomik faaliyetleri ve kadınların birincil mesleki iş alanı olarak küçük esnaflığın önemi çerçevesinde anlaşılmalıdır. Kızlar ve kadınlar, ülkenin taşımacılık sektörünün bir parçasını oluştururlar. Dünyanın diğer bölgelerinde teknoloji aracılığı ile yürütülen taşımacılık görevleri bazı üçüncü dünya ülkelerinde insan gücü ile yerine getirilmektedir (Agarwal ve diğerleri 1997: 2).
Memleketlerindeki topluluklardan ve ailelerinden gelecek destekten uzak bir biçimde, birçok kadın ve kız yoksul şartlarda yaşamak ve çalışmakla karşı karşıya kalırlar ve hem fiziki, hem de HIV/AIDS’i içeren özellikle cinsel yoldan bulaşan hastalıklar başta olmak üzere üreme sağlığı ile ilgili risklere maruz kalırlar. Çocukların çoğu kırsal alanlarda mümkün olmayacak olan bir miktar parayı bir araya getirme fırsatı sağlayan göçlerini kısa dönemlik bir faaliyet olarak görürler. “Bir Kayayoo olmak, daha iyi bir iş bulmak, evlilik veya daha iyi bir iş elde etmek için yapılacak eğitime lazım olacak sermaye ürünlerinin alınması gibi uzun dönemli bir kazanım için ödenmesi gereken kısa dönemli bir maliyet olarak görülmektedir” (Agarwal ve diğerleri 1997:
257).
GANA’DAKİ EĞİTİM VE FAKİRLİK
2.3. Gana’daki Eğitim Politikası (1945’ten Günümüze)
Hem 1950lerde hem de 1991 ve 2006 yılları arasındaki dönemde, Gana, Batı Afrika’daki komşuları arasında ilköğretime erişim ve okula devamda yüksek seviyeleriyle öne çıkmıştı. Gana eğitim politikasındaki ücretsiz genel temel eğitime olan bağlılığın izi, en azından bağımsızlıktan önceki son birkaç yıla ve özellikle 1951 yılında Cumhurbaşkanı (Kwame Nkrumah) tarafından başlatılan Hızlandırılmış Gelişim Planı’na (HGP) kadar takip edilebilir.
1951 Planı, temel eğitim sisteminin yapısını, 6 yıllık ilköğretim, 4 yıllık ortaöğretim ve iki yıllık “Altıncı Sınıf” tarafından takip edilen, 1974 yılına kadar büyük ölçüde değişmeden kalan ve nihayetinde 1987 yılında geniş ölçüde değiştirilen 5 yıllık ikinci öğretim şeklinde belirlemiştir (Akyeampong ve diğerleri 2007). HGP, dezavantajlı gruplar arasında eğitime devam etmek için büyük bir engel oluşturan okul ücretlerini kaldırmayı amaçlamış ve eğitime erişimin maliyet engellerinin kaldırılması daha sonra gelen bütün reformların ana amacı olarak kalmıştır. 1961 tarihli Eğitim Kanunu, Gana’da, ücretsiz (ders kitapları ve okul kıyafetleri hariç olmak üzere) ve mecburi ilköğretimi pratikte tamamen gerçekleştirmese bile, HGP’nin prensiplerini destekleyerek HGP için yasal bir zemin oluşturmuştur. 1950lerde ve 60larda kaydolmanın artması belirgin hale gelmiş ve önemli sayıda öğretmen eğitilmiş ve göreve başlamıştır (Akyeampong ve Furlong 2000). Bununla beraber, bu genişlemeye bazı mahfillerden, kalitenin genişlemeye bağlı olarak düştüğü eleştirileri gelmiştir.
Kalite - miktar ve kalite - miktar - eşitlik ikilemleri, Gana’daki temel eğitim reformu etrafında kalıcı tartışma eksenleri olarak kalmışlardır. Gana’daki eğitim reformları hakkındaki bir başka kalıcı mesele ise başarılı bir biçimde değişimi uygulamak için elde olan kaynakların yetersizliğinin yanında, özellikle eğitim tesisleri ve materyalleri ile ilgilidir. Her şeye rağmen, Gana’nın eğitim sistemi bağımsızlığın erken dönemlerinde sıklıkla Batı Afrika’da ve Afrika’nın genelinde en iyilerden biri olarak görülmüştür (1965a; World Bank 2004b). Erken dönemdeki genişleme, kısmen eğitilmemiş öğretmenlerin göreve alınmasıyla sağlanmış ve 1966 yılında Nkrumah döneminin aniden sona ermesiyle, eleştiriler standartların erozyona uğraması noktasında yoğunlaşmıştır ve Kwapong İnceleme Komitesi 1967 yılında, görevdeki Milli Kurtuluş Konseyi (MKK) tarafından, eksikliklerin incelenmesi ve Nkrumah’ın HGP’sini incelemek için kurulmuştur. O zamanki tartışma aynı zamanda, ortaya çıkmakta olan,
artan okulu terk etmiş işsizler olgusu karşısında eğitimsel uygunluk meselesi üzerinde yoğunlaşmıştır. Aslında, Foster’in tezi, işsizliğin kısmen akademik eğitim adına teknik ve mesleki eğitime yetersiz bir biçimde yoğunlaşmanın bir sonucu olduğu görüşüne karşı olarak geliştirilmiştir (Foster 1965b). Foster, Gana’nın ekonomisinin çok az teknik iş fırsatları sunduğunu ve akademik eğitimin akılcı bir seçenek olarak kaldığını öne sürmüştür. Bu durum, Nkrumah’ın iktidardan düşmesini takip eden dönemde çözülmemiştir, çünkü Gana siyaseti istikrarsızlık ve birbirini takip eden darbelerle nitelenmiştir ve Gana ekonomisi uzun dönemli bir gerilemeye maruz kalmıştır.
Kwapong Komitesi başarılı öğrenciler için 5 yıllık ikinci eğitime giriş imtihanı olan
“Ortak Giriş İmtihanı” aracılığı ile seçilebilmek için sekizinci yılda ara verilen, kalan öğrenciler için iki yıllık mesleki eğitim öncesi devam okulu ile on yıllık temel eğitim döngüsünü tavsiye etmiştir. Toplumun elit kısımlarındaki ikinci öğretime seçilmek için oluşan talebi karşılamak için özel ilkokullar ortaya çıkmıştır. Bu okullara devam eden öğrencilerin ilerleme kaydetme ihtimali büyük ölçüde daha fazla olmuş ve devlet ortaokullarında okuyan kendi yaşıtlarından dört yıl kadar daha önce bir zamanda da bunu gerçekleştirmişlerdir (Addae-Mensah ve diğerleri 1973). 1980 yılına gelindiğinde, ortaokullara giren öğrencilerin yüzde 30’u daha önceden özel ilkokullara gitmişler ve bu durum ciddi biçimde eşitlik sorularını davet etmiştir. Sistem, 1973 yılında Dzobo Eğitim İnceleme Komitesi tarafından kısmen bu eşitlik endişelerine cevap vermek için inceleme altına alındı (Dzobo 1974; Kadingdi 2004). Komitenin bulguları 1974 yılında, Ortaokul İkinci Kısım (OİK) tarafından takip edilecek olan ortak bir mecburi üç yıllık Ortaokul Birinci Kısımı (OBK) getiren “Yeni Eğitim İçeriği ve Yapısı”nın (YEİY) kurulmasına yol açtı. Diğer değişiklikler, yürütme yetkisi olan Gana Eğitim Hizmeti’nin (GEH) kurulmasını içermiştir. Bununla beraber, YEİY, öğretmenlerin eğitim
seviyesinin düşük olması ve kaynak eksikliği gibi temel eğitimin verilmesini etkileyen bazı temel ve sistemik eksikliklere çare olamadı (Kadingdi 2004).
1970lerin ortalarından sonlarına kadar ekonomik gerileme Gana’da göze çarpan bir hal almışken nüfus artışı ise önemli boyutlardaydı. Yüksek enflasyon, döviz kurlarının devalüasyonu, yabancı yatırımların seviyesinin düşmesi ve hem tarımsal hem de imalat verimliliğinin düşmesi ile gerileme 1980lerde de devam etti. Kişi başına düşen GSMH, 1975 ile 1983 yılları arasında yüzde 23 oranında düştü (Akyeampong ve Furlong, 2000). 1982 yılında, kişi başına düşen gelir 1970’deki seviyenin yüzde 30 altına geriledi (Akyeampong ve diğerleri 2007). Eğitimin fonlanması ciddi derecede yara aldı. Eğitime yapılan harcamalar 1976 yılında GSYİH’nin yüzde 6.4’ü iken, bu sayı 1987’de sadece yüzde 1.4’e düştü (World Bank 1996). Bunun sonucunda da, 1970lerin sonunda, eğitimin sunulması ve kalitesi için yıkıcı sonuçlarıyla, Gana’nın eğitim sistemi bozulmaya başlamıştı (Mfum-Mensah 1998). Eğitim tesisleri bakımsızlıktan harap olmaya başladı ve birçok eğitimli öğretmen, eğitimsiz personel tarafından yerleri doldurularak, ekonomik açıdan daha iyi durumda olan Nijerya’daki pozisyonlara geçiş yaptılar. Toplam okula kaydolma oranları (TOKO) 1980 yılında yüzde 80’den, 1987 yılında yüzde 70’e geriledi (Colclough, Lewin ve Chiswick 1993).
Jerry Rawlings ve Geçici Milli Savunma Konseyi (GMSK) tarafından 1981 yılında gerçekleştirilen bir askeri darbeden sonra, Ekonomik İyileşme Programı (EİP) 1983 yılında başlatıldı. Ekonomi stratejisi ile bağlantılı olarak, Gana eğitimin devlet tarafından sunulmasını 1985 yılında Kurulan Eğitim Komisyonu aracılığı ile daha fazla incelemeye girişti ve 1987 yılında Yeni Eğitim Reformu Programını (YERP) uygulamaya başlayarak, bağımsızlık sonrası dönemde en kapsamlı reform paketini başlattı. Komite, düşük kalite, müfredatın çok fazla olması, eksik tesisler, düşük ilgi ve yönetim verimsizliğine bağlı olarak ciddi zayıflıkları belirledi (Akyeampong ve Furlong
2000). Ekonomik reform, Dünya Bankası tarafından gerekli görülen mali güvenirlilik ölçütlerini karşılamak için, eğitimin fonlanması ve bütçelenmesinin yeniden düzenlenmesi ile alakalı tedbirleri içeriyordu. Hem ekonomik, hem de eğitim reformu Dünya Bankası’ndan önemli ölçüde destek aldı. İyileşme programının ilk sonuçları ekonomik büyüme 1980li yılların sonlarına doğru geri döndüğü için cesaret vericiydi.
Ekonomik reform kısmen, 1974 yılındaki politikaların bir devamı ve geliştirilmiş haliydi, fakat bu sefer dış destek ve daha hareketli ekonomi devam eden kazanımlar için daha iyi bir başarı şansı sunuyordu. Eğitim Bakanlığına göre, “1987 reform politikaları artık daha fazla görmezden gelinemeyen ülkedeki eğitimin durumu ile ilgili halkın memnuniyetsizliği yüzünden gerçekleşti” (MoE 1987). Bununla beraber, hem kaynaklar, hem de eğitimin faydaları için artan rekabetten ve kaliteden endişe duyan avantajlı gruplar arasında direnç büyük boyuttaydı (Little 2010). Dış destek, özellikle Dünya Bankası’ndan gelen dış destek Gana’daki temel eğitimi nihai olarak önemli şekilde değiştiren reform programının başarılı bir biçimde ilerlemesi için önemliydi (World Bank 2004b).
Belki de 1987 reformlarının en önemli boyutu eğitim sistemini, bugün hala sürdürülen ve Ortaokul İkinci üç yıllık süreye indirerek ve 2 yıllık “Altıncı Sınıfı kaldırarak, 6/3/4/2/ kalıbından, 6/3/3 ön-üçüncül kalıba geçiş yapmasıydı. Temel eğitim, hiçbirinin giriş imtihanı olmayan, üç yıllık Ortaokul İkinci Kısım (daha sonra Lise Birinci Kısım - LBK olarak isimlendirildi) tarafından takip edilen altı yıllık ilköğretimi kapsıyordu. Temel ikinci öğretim sonrası ise üç yıllık Ortaokul İkinci Kısım dönemi haline geldi. İlaveten, reformlar, ayrıntılı Okul Aile Birlikleri ve yeniden düzenlenmiş okul bölgeleri ve okul seviyesindeki yönetim yapıları ile güçlendirilmiş halk katılım gibi ayrıntılı adem-i merkeziyetçilik dahil olmak üzere eğitim yönetimini geliştirme üzerine yoğunlaştı (Pryor 2010 tarafından tartışılmıştır). İş piyasasını doğrudan
yansıtması istenilen eğitime erişimin genişletilirken kalitenin ve ilginin müfredat reformu ile geliştirilmesi üzerinde bir yoğunlaşma vardı. Dünya Bankası’nın düşüncesi uyarınca, 1987 reformları temel düzeyde ücretsiz eğitimi vurgularken, ikinci ve üçüncü öğretimde daha fazla maliyetin karşılanması unsurunu getirmişti (World Bank, 2004b).
Reformlar aynı zamanda okul yönetiminden okul inşaatına kadar daha fazla halk katılımını gerektiriyordu.
Temel eğitime erişimi arttıracak reform için ivme, Gana’nın Çocuk Hakları Beyannamesi ve Pekin Kadın Hakları Beyannamesi gibi diğer uluslararası anlaşmalara katılımının yanında, 1990 yılında Jomtien’deki Herkes İçin Eğitim Dünya Konferansı tarafından güçlendirildi, fakat herkes için temel eğitimin yeni ve daha güçlü bir girişimi için gerekli olan yetki, su götürmez bir biçimde 1992 yılında ülkede istikrarlı bir demokrasi döneminin başlangıcına işaret eden Dördüncü Gana Cumhuriyeti Anayasası’ndan temin edilmiştir. Anayasanın 39 (2) Maddesi şunu gerektirmektedir:
Hükümet iki yıl içinde … önümüzdeki on yıl içinde uygulanmak üzere bedava, mecburi ve herkesi kapsayan Temel Eğitimin sağlanması için bir program oluşturacaktır (GoG 1992).
Bununla beraber, 1994 yılına gelindiğinde, 1987 reformlarının kalite ve standart konularının üzerine yeteri kadar eğilmede başarısız olduğu ve dezavantajlı gruplar arasında eğitime erişimin engellerinin büyük ölçüde devam ettiği ortaya çıktı. 1993 yılında kurulan yeni bir Eğitim Reformu İnceleme Komitesi (ERİK) bir sonraki ana politika girişiminin, yani Ücretsiz Mecburi Evrensel Temel Eğitim (ÜMETE) politikasının parçasını oluşturacak olan müfredat reformlarını tavsiye etti. 1987 reformlarının eğitime erişimi geliştirdiği açıksa olsa da, daha fazla büyüme, eğer öğrenme sonuçları açısından anlamlı ve verimli olacaksa, reform gerektirdi. ÜMETE
politikası Gana’da 1996 yılında başladı. Politika, “Temel Aşama 1’den 9’a kadar eğitimi bütün okul yaşındaki çocuklar için 2005 yılına kadar ücretsiz ve mecburi” hale getirmeyi (GoG 1996) ve uzun zamandan beri var olan kalite eksikliklerinin üzerine eğilmeyi amaçladı. Politika, daha önceki reformların elde etmiş olduğundan daha kapsamlı bir biçimde okul ücretlerini ortadan kaldırmayı hedefliyordu. Politika, temel eğitim sektöründe kapsamlı bir sektörel çerçeve sağladı ve bağışçıların desteğini için koordinasyonu arttırmayı hedeflemenin yanı sıra, halkın katılımını amaçlayan büyük ölçüde adem-i merkeziyetçiliği gerektirdi. Eğitime devam etmede cinsiyet eşitliğini geliştirme ana bir hedefti ve bu, Kızların Eğitim Biriminin (KEB) 1997 yılında kurulmasıyla desteklendi. İlaveten, ÜMETE müfredatın geliştirilmesine, öğretmenlerin işe alınmasının ve eğitiminin iyileştirilmesine ve okul ve eğitim yönetimi yapılarının güçlendirilmesine yoğunlaştı. Bağışçıların desteğiyle, Uluslararası Kalkınma Bölümünün (UKB) desteklediği 1999 yılında başlatılan Bütün Okulların Geliştirilmesi (BOG) programı dâhil olmak üzere BMETE birçok ilgili girişim aracılığı ile geliştirildi.
Gana Eğitim Vakfı Fonu (GEVF) 2001 yılında, fonlarını ilave harcama vergilerinden alarak, ulusal olarak eğitimin fonlanmasına yardımcı olmak için kuruldu.
2005 yılına gelindiğinde, ÜMETE’nin ilk on yıllık döneminin sona yaklaşmasıyla, temel eğitime devam etmede ilerlemelerin olmasına rağmen, politikanın uygulanmasının herkesin eğitime erişimini temin etmesi açısından geride kaldığı görülür hale gelmişti. 2005/6 yıllarında toplanan GLSS 5 verisi, 5 - 17 yaş grubunda yaklaşık yüzde 81lik okula devam etme oranını gösteriyordu, fakat bu oranlar alt gelir düzeyindekiler ve Kuzey bölgelerde yaşayanlar için çok daha düşüktü ve temel dönem yaş grubu içinde yaşla birlikte azalıyordu. Bu yüzden, Gana’da eğitim sisteminin karşılaştığı bir dizi zorlukların olduğu aşikârdır. Birincisi, kronik bir kaynak kıtlığı
vardır; hükümet, yeterli bağış fonları olsa da, temel eğitim materyallerini temin etmeyi garantileyememektedir (Kandingi 2004:15).
ÜMETE’ye rağmen, özellikle düşük gelir seviyesine sahip olanlar arasında eğitime devam etmeyi arttırmadaki görünür zorluklara cevap olarak, Gana hükümeti 2004/5 yıllarında, Dünya Bankası’nın kişi başı ödemeli hibe girişiminin programlı tasarısı altında, pilot bir çalışma başlattı. Girişim, okullara öğrenci başına doğrudan ilave fonları hibe etti ve ilk etapta 40 okulda ve sonrasında 53 (eğitimle ilgili göstergelere bağlı olarak) az gelişmiş bölgede pilot çalışma olarak başladı. 2005/6 yıllarında, hibenin miktarı öğrenci başına yaklaşık 3 Amerikan Doları civarındaydı ve herkesin eğitime devam etmesini caydırmaya devam eden masrafları ortadan kaldırmayı amaçlamıştı. Tasarı başlangıçta, Fazla Borçlanmış Fakir Ülkeler (FBFÜ) fonu ve Sosyal Etkiyi Hafifletme (SEH) fonu dâhil olmak üzere uluslararası girişimleri kullanarak finanse ediliyordu. ÜMETE’nin ortaya çıkışını takiben, okul masrafları esasta dolaylıydı ve fırsat maliyetlerinden oluşuyordu, fakat GEH, okulların, bazılarının yetkilendirilmediği geniş yelpazeli birçok ücret almaya devam ettiğini tespit etti (GES 2005). Bunu destekleyen başka bir şey de, 2003 yılında bir araştırmanın okula gitmeyen çocukların yaklaşık yüzde 25inin “okul çok pahalı olduğu için” gitmediğini tespit etmesiydi (GSS 2005c). Pilot çalışmalar kişi başı ödenen hibelerin okula kaydolmayı arttırmak için etkili bir vasıta olduğunu tespit etti ve Kişi Başı Ödenen Hibe Programı ulusal olarak 2006 yılında halka açıklandı ve henüz hibenin etkilerini ayrıntılı olarak araştırabilmemiz için herhangi bir hane halkı araştırma verisi elimizde olmasa da, idari verilerde (bakınız: Akyeampong, 2009) okula kayıt olmada yakın zamanlarda bir yükselmeyle ilişkilendirildi.
Uygulanan başka bir müdahale de 2005 yılında, bütün ilkokul ve anasınıfı öğrencilerine hak sahibi okullarda her okul gününde besleyici bir yemek sağlayarak,
fakirliğin azaltılması, açlığın ve az beslenmenin giderilmesi ve okullara kayıt, devam etme ve devam oranlarının arttırılması amaçlarıyla başlatılan Gana Okul Beslenme Programıydı (GOBP). Okul yemeği programı, ortalama olarak 0.18 GHC’lik (0.13 USD) bir maliyetle sürdürülmektedir (V. Owusu-Natwi ve diğerleri, 2011). Bu müdahalelerin okula kaydolmaların artmasına yardımcı olmasına rağmen, kuzey Gana’da genç kadınların ve genç kızların çoğunun okuldan ayrılmasını ve başları üzerinde eşya taşıyarak hamallık yapmak için (Kayaye olarak adlandırılırlar) güneydeki şehir merkezlerine göç etmesini durdurmamıştır.
2.3.1. İnsan Sermayesi Teorisi ve Eğitimin Ekonomik Faydaları
İnsan Sermayesi Teorisi, eğitime yapılan yatırım ile artan bireysel gelirler, ekonomik büyüme ve fakirliğin azaltılması arasında teorik bir bağ belirler. Teori, geniş bir çalışma tabanı içinde, kayda değer deneysel destek bulur. İnsan yetenekleri ve kabiliyetleri insanların üretici kapasiteleri ve yatırım potansiyellerindeki fiziki sermayeye benzer olarak düşünülebilir inancı teorinin temelini oluşturur. Teorinin izi en azından Adam Smith’in (1776) çalışmalarına kadar götürülebilir. Bununla birlikte, Smith’in iddialarının deneysel temeli 1960lara kadar derinlikli olarak bulunamamıştı.
“İnsan Sermayesi Teorisi” tabiri ilk olarak Theodore Shultz’un eserlerinde ortaya çıkmıştır:
“Eğitimi insana yapılan yatırım olarak değerlendirmeyi öneriyorum. Eğitim, onu alan insanın bir parçası olduğundan, eğitime insan sermayesi olarak atıfta bulunacağım”
(Schultz 1960: 571).
Shultz’un görüşünde, bir bireyin insan sermayesi birikimi, kira veya kazanılan faize kıyaslanabilen bir gelir veya getirisi olan bir varlık olarak değerlendirilebilir. Bu açıdan, insan sermayesi, özellikle farklılaşmamış işgücü ve fiziki sermaye gibi üretim
fonksiyonu içindeki diğer faktörlerden ayrılabilen ve bu faktörlerin belirli bir ölçüde yerine geçebilen bir faktör haline gelir. Dahası, insan sermayesi yatırımı, vasıfsız veya farklılaşmamış işçilerden farklı bir biçimde, işçilerin kendi üretkenliğini ve kazanımlarının kontrolünü ellerine alabilmeleri ölçüsünde “üretim araçlarının”
kazanılması olarak değerlendirilebilir. Diğer taraftan, insan sermayesinin yokluğu fakirliğin bir sebebi olarak değerlendirilebilir ve Schultz özellikle, Afrika kökenli Amerikalılar tarafından iş bulmada maruz kalınan zorluklara atıfta bulunarak bu noktaya temas etmektedir (Schultz 1961). Schultz ilaveten daha gelişmiş ülkelerdeki daha yüksek büyümenin kısmen onların uzun vadede eğitime ve yeteneklere ve dolayısı ile ilerideki üretkenliğe yatırım yapma kabiliyetlerine bağlanabileceğini öne sürmüştür.
Schultz tarafından yapılan, günümüzdeki eğitim söylemi için bir hayli önemi olan son bir nokta, insan sermayesinin yatırım değeri ve dışsal faydaları tamamen tanınmadığından, insan sermayesi yatırımının özellikle sosyal bakış açısından standart altı olabileceği gerçeğidir (Schultz 1961). Daha iyi eğitimli olanın genelde daha iyi kazanacağına ve kazanımların farkının, insan sermayesi yatırımlarının bir sonucu olarak doğrudan üretim artışı ile ilişkilendirilebileceğine dair iyi deliller vardır (Psacharopoulos 1994; Card 1999; Patrinos ve Psacharopoulos 2004).
Dahası, artmış üretkenlikten ve gelirlerden eğitim ve öğrenim yoluyla fayda sağlayan veya bunlara yatırım yapan sadece birey değildir. Buna göre, neo-klasik teori, ortaya çıkan maliyetleri de dikkate alarak bireysel öğrenicilere getiri sağlayan eğitim yatırımlarının özel getirisi ile devlet sübvansiyonlarının sosyal maliyetlerini içeren sosyal getirisi arasındaki farkı ortaya koyar ve böylelikle toplumun yatırımına olan getirileri tanımlar (Psacharopoulos ve Patrinos 2004). Sosyal getirilerin daha geniş bir anlamı aynı zamanda artan bireysel kazanımlarla elde edilenlerin ötesinde olan ve
dışsallıklar olarak bilinen ve örneğin düşük doğurganlık gibi örnekleri içeren toplum için olan faydaları da dikkate alır (McMahon 1999).
Kaynaklarda, bir dizi metot kullanarak farklı sonuçlarla özel ve toplumsal geri dönüş oranları tahmin edilmiştir (Patrinos ve Psacharopoulos, 2004). Eğitimin maliyetinin büyük ölçüde devlet tarafından yüklenildiği durumlarda, eğitim düşük kişisel maliyete bağlı olarak, özellikle kaçınılmaz çocuk işgücünden gelen gelirlerin az olduğu yerlerde eğitim etkileyici bireysel getiriler temin edebilir. Gelişmekte olan ülkelerdeki eğitim getirilerinin klasik kalıpları bu yüzden özelde (dar bir açıdan ölçülen) sosyal getirilerden daha yüksektir. Dahası, erken dönemdeki kaynaklardaki bu kalıp, en azından 1990lara kadar, özellikle Psacharopoulos’un çalışmalarında kanıtlanmıştır (örneğin, 1987, 1994), bu kalıp tipik olarak gelişmekte olan ülkelerde, gelişmiş ülkelerden daha fazla ve gelişmekte olan yüksek düzeyde eğitimlilerden daha ziyade düşük seviyedeki eğitimlilere daha yüksek getiriler verir. Bu çalışmanın daha erken yıllarında rapor edilen birçok geri dönüş, fiziki sermaye ile elde edilenlerinkilerle daha iyi kıyaslanır ve bu kıyaslamalar, özellikle Dünya Bankası gibi sosyal yatırımcılar tarafından çekicidir (Heyneman 2003). Aslında, ilköğretimin sağladığı sosyal getirilerin göreceli olarak yüksek olduğu inancı (Psachoropoulos’a 1994 göre Sahra altı Afrika’da
% 24’tür) gelişmekte olan ülkelerde, büyümeyi ve eşitliği geliştirmesi düşünülerek, temel eğitimi geliştirme gayretini motive etmede özellikle önemli bir rol oynamıştır.
Özellikle, bu çeşit fikirler, Dünya Bankası’nın 1995 yılındaki eğitimin geliştirilmesinin desteklenmesine dair politika raporunda ağırlıklı olarak belirtilmiştir (World Bank 1995).
Bununla beraber, Sahra altı Afrika bölgesi eğitimin geri dönüşlerinin çok farklı şekillerinin rapor edildiği, eğitim düzeyine göre birbiriyle çelişen kalıplarla çok düşük, hatta negatif tahminleri içeren bir bağlamdır. Bennell (1996), geri dönüş oranı
çalışmalarında kullanılan metodolojileri eleştirerek ve kullanılan metodolojilerin çeşitlilik arz etmesinin farklı ülkelerden gelen verilerin toplanmasına veya genelleştirilecek sonuçların alınmasına izin vermeyeceği noktasından hareketle geçmişte çok miktarda yüksek tahminde bulunulmuş olabileceğini öne sürer. Knight ve diğerleri (1992) de özelikle ilköğretime yüksek geri dönüşler rapor eden metodolojileri eleştirir. Gana bağlamında, Glewwe’nin çalışması kamu sektörü hariç tutulduğunda, eğitime hemen hemen hiçbir geri dönüşün olmadığını bulmuştur (Glewwe, 1996) ve Pritchett'in (2001) Afrika’da yapılan çalışmaları incelemesi genellikle Bigsten ve diğerlerinin (2000) Afrika’da eğitim için olan geri dönüş oranlarının fiziki sermaye için olan geri dönüş oranlarından daha düşük olabileceği bulgusu ile uyum içinde olan düşük geri dönüş oranlarını rapor etmektedir. Bazı çalışmalar da (dar) sosyal geri dönüşlerin geçmişte fazlaca tahmin edildiklerini öne sürer (Glewwe 1991, Weale 1993).
Metodolojik endişelerin altını çizmeye ilave olarak, bulguların çeşitliliği aynı zamanda eğitimle bağlantısı olan maaşların belirlenmesinde rol oynayan ve ülkelerin karşılaştırılmasında önemli olan daha geniş makro-ekonomik etkenlerin ışığı altında geri dönüşleri inceleme gerekliliğini göstermektedir. Örneğin, ticaretin açıklığı, yapısal reformlarla ekonomik liberalleşme ve ekonomik büyümenin boyutu Soderbom ve Teal’in (2003) çalışmasında özellikle ilgili olarak tespit edilmiştir. Dahası, daha yüksek gelirlere giden insan sermayesi yatırımı yolu eğitimin üretkenliği geliştirme etkisinin olduğunu, işgücü piyasalarının rekabetçi olduğunu ve fiziki sermayenin seviyelerinin ve altyapının üretkenliğin büyümesini sınırlandırmadığını farz eder. Bu tür faraziyelerin tatmin ediciliği ülkeler arasında ve zamanla açık bir biçimde farklılık gösterirken, birbirini tamamlayan şartlardaki başarılı eğitim yatırımındaki ülkeler arası çeşitlilik de önemli olabilir.