Hiç kimse ortalama değildir. -Ortalamanın Sonu, Todd Rose
1800’lerin başında Lambert-Adolphe-Jacques Quetelet isimli Belçikalı bir bilim insanı, matematik ve verilerle uğraşırken ilginç bir şey fark eder. Matematik birkaç yüzyıldır tüm bilimlerin temelini oluşturmuştur ancak sosyal konularla ilişkisi ile ilgili hiç çıkarım yapılmamıştır. Quetelet, sosyal olaylardan elde edilecek verilerin de sosyal sonuçlar çıkarabileceği, matematiğin sosyal bilimlerle de ilişkili olabileceği hissine kapılır. Bir başka deyişle, istatistiğin sosyal bilimler için ‘’kanun’’ üretebilme potansiyelini ilk keşfeden kişidir. (1)
Bunu test etmek için 5738 İskoç askerine ait göğüs ölçülerinin dağılımı ile 100.000 Fransız askerinin boyu ölçülerini araştırır. Askerleri ölçümesindeki amaç boyları birbirine yakın kitlenin verilerini incelemektir. Elindeki ilk verileri grafiğe döktüğünde gördüğü eğri bugün aşina olduğumuz bir çan eğrisidir. Bir başka veriler için yine benzer bir şekil ortaya çıkar. Konu değiştirip bambaşka verileri de araştırsa her zaman ortaya çan eğrisi çıkmaktadır (2).
Bugün buna ‘’norm” deriz. Mario Livio bunu şöyle açıklar; ”Her türlü fiziksel nicelik ve hatta insan özellikleri bile sayısal dağılım olarak ”normal” eğrisini takip eder. Daha açık ifade etmek gerekirse, normal eğrisi dediğimiz şey, tek bir eğriden çok, hepsinin aynı fonksiyona sahip olan ve her biri sadece iki matematiksel parametreyle tanımlanan bir eğriler ailesidir.’’ (3) Bir kaptaki sıvının ısısını peş peşe bin kez ölçtüğünüzde, her ölçümün görülme sıklığını trafik olarak işaretlerseniz bir çan eğrisi elde edersiniz (4). Bir ligdeki sporcuların başarılı atış yapma sayılarını grafiğe döktüğünüzde norma ulaşırsınız. Borsadaki sonuçlar neredeyse her zaman norm çizgisi oluşturur. (5) Her yeni ölçüm sonuçları gittikçe norma yaklaştırır. (6)
Bu durumun keşfedilmesi sonucu Quetelet modern istatistiğin kurucusu kabul edilmiştir. İnsan hatalarının bile matematik kurallarına bağlı olduğunu göstermesi açısından norm kavramı, sosyal bilimler için de bir devrim olmuştur. (7) Günlük hayatta ve sosyal bilimlerde en sık kullanılan terimlerden olan ‘’normal’’ kavramı, esasında matematiğin sosyal bilimlere en büyük hediyelerinden biridir. Norm’a uyan normaldir, norm’a uymayan normal değildir. Örneğin bir sınıftaki öğrencilerin notlarının dağılımı normal değilse, notlandırma sisteminde bir hata yapılıyor olabilir. (8) Dünya üzerindeki her şey norm’a uymasa da ölçülebilen tüm özelliklerin tek bir matematiksel fonksiyona göre dağılım göstermesi çok işlevsel bir durum ortaya çıkarır. (9)
Bugün için ‘’normal” ya da ”tipik’’ tabiri hayatımızın neredeyse tüm konularını etkiler; buna toplum yaşamımızdan aldığımız eğitime, bizi ilgilendiren kanunların nasıl çıktığına, yaşadığımız şehirle ilgili alınan kararlara kadar her şey dahildir. Bir topluluğun ortalama özelliklerini ilgilendirmek üzere alınmayan bir karar yok gibidir, varsayımlar ve planlar genellikle ”tipik insan”a göre alınır. Tipik veya ortalama insan tabirini ise dünya literatürüne kazandıran kişi Quetelet’tir (10).
Quetelet’in hayatın sırrını bulmuş gibi davranmasını normal karşılamak lazım. Bugün oldukça sıradan gelse de hayatın neredeyse her alanında aynı yasanın geçerli olduğu ya da buna benzer bir sonuca çıkabilecek ilk adımı atmış biri olarak çok heyecanla bazı kararlar aldı (11). Ve dedi ki; ‘’Ortalama insan, tabiatın üretmeye çalıştığı şeyin ta kendisidir.’’ Mario Livio’un deyimiyle; üretim hatlarında nasıl üretilmek istenen bir çivi boyutuna ek olarak bazı hatalı üretimler olabiliyorsa, Quetelet de ortalama insanların ideal, istisnaların ise hata olduğu düşüncesine varmıştı. (12) Bugün bu görüşleri aşırıya kaçtığını görmek mümkün (13). Ancak istatistiğin yorumlanması, standartlık kavramlarının ortaya çıkışı ve endüstri devrimi ile birlikte tüm hayatlarımız bu mantığa göre şekillenmiştir.
İstatistik, milyarlarca insanın yaşadığı bir dünyada kararları alabilmek, dengeleri kurabilmek, ihtimalleri hesaplamak için oldukça önemli bir bilim dalıdır. İstatistik iilmini bir adım öteye taşıyan bilim insanlarından biri de Francis Galton’dur. Profesyonel bir matematikçi olmayan Galton, korelasyon terimini istatistiğe kazandıran kişidir (14). Korelasyon, sayılara bakarak iki şeyin birbirini etkileyip etkilemediğini görmektir (15). Orantıdan bağımsız olarak düz işlemlerle tespit edilemez ve istisnalara izin verir. Örneğin, uzun boylu bir insanın kolu da genellikle uzundur. Bir grup insanın boy ve kol uzunluklarının korelasyonunu hesaplarsanız kesinlikle boy uzunluğu ile kol uzunluğu arasında bir ilişki olduğunu görürsünüz (16). Sigaranın serbest olduğu yıllar sonrası, istatistikçiler sigara tüketimi ile akciğer kanseri vakaları istatistikleri arasında korelasyon tespit etmiş ve sigaranın gerçekte ne büyük tehlike olduğu böylelikle ortaya çıkmıştır (17). Korelasyon dahil pek çok istatistik kavramı toplumu oldukça fazla etkileyen kararlara sahne olmuştur. Her gün milyonlarca karar istatistik sayesinde doğru ancak istatistiğin yanlış yorumlanması, yanlış örnek seçimleri ya da doğru veriler kullanılmaması nedeniyle de yanlış olabilmektedir (18).
İstatistiğin hayatı en çok etkileyen konularından biri ”standart sapma’’dır. Standart sapma, verilerin ortalamaya yakınlık ve uzaklığını gösteren ölçüdür. Ancak burada çok ilginç bir başka yasa daha ortaya çıkar. Çan eğrisinin ortalama değerinin altında kalan kısmı hesaplamak için integral kullanıldığında, ortalama ve standart sapma değerleri ne olursa olsun, verilerin %68,2’si ortalamanın her iki tarafındaki bir standart sapmalık dilim içinde kalır (19). Mario Livio’nun deyimiyle; bir topluluğun IQ ortalaması 100 ise ve standart sapma 15 ise, o popülasyondaki insanların %68,2’sinin IQ’su 85-115 arasında demektir. (20) Böyle düz bir hesap, istatistiği kullananlara kendilerinde topluluğun yorumlayabilecek kadar onlar hakkında fikir sahibi olduğu izlenimi yaratmıştır. Standart sapma hesap edilerek ortalama içindeki davranışlara göre karar alınabilir ve böylelikle topluluğun sonraki davranışları hakkında fikir sahibi olunabilir. Bunun dışında kalan kitlenin davranışları istisna kabul edilir ve genel uygulama ile ilgili fikirler konusunda değerlendirmeye alınmaz.
İstatistiğin sosyal bilimlere girmesi ile onu ilk yorumlayan psikologlar, çoğunluk aktivitesinin normal dağılım izleyeceği fikri karşısında büyük heyecana kapılmışlardır. Ve böylelikle kitlelerin davranışları ile ilgili her kurum bu konuyla ilgilenmiş, kısa sürede tüm dünya ile ilgili kararlar istatistiğin yorumlanmasından geçmeye başlamıştır. Bunun en büyük etkilerinden biri, okullardaki ‘’çan eğrisi’’ uygulamasıdır. Standartlaşan dünyada her öğretmenin standart olmaması, notlama sisteminin tarafsızlığının sorgulanmasına neden olmuştur. Çan eğrisi sözde notlamanın adil olduğunun göstergesidir. Her halükarda bir sınav sonrasında notların dağılım bir çan eğrisi gösterir. Ve bu eğriye göre notlama yapmak ve kimin kalıp kimin geçeceğini göstermek mümkün olur. Sınıf ortalaması yüksek de olsa düşük de olsa, ortalamaya göre puanınızı alırsınız. Ancak, ortalamanın hükümranlığını yıkan tüm sorgulayıcılar ve araştırmacılar çan eğrisinin sadece öğrenme isteğinin yok olmasına ve eğitimin organik olmaktan çıkıp mekanik olmasına neden olduğunu göstermişlerdir. Yine de tüm dünyada bu uygulama kullanılmaya devam eder (21).
Bu düzenin en vahim hatası, insanların sayılardan ibaret olmadığının görülmemesidir. Ancak topluluk içerisinde, hele önünde her seferinde aynı çıkan eğriler ve normal olan ile olmayanı etiketlemeye yarayan çizgiler varken, herkes aynı hataya maruz kalmaktadır. Ken Robinson, eğitim ile endüstrileşme arasındaki en yakın ilişkinin ortalama ve standart yaklaşım olduğunu söyler. ”Eğitimdeki uygunluk probleminin nedeni, insanların standartlaştırılamamasıdır.’’ diyen Robinson, temel yanlışlığı şöyle açıklar; ”Vidadan uçağa kadar tüm ürünler nasıl üretildiklerine, kendilerine neler yapıldığına dair bilgileri yoktur ve hiçbir şey hissetmezler. İnsanların motivasyonları, duyguları, koşulları ve becerileri vardır. Kendilerine yapılanlardan etkilenirler ve karşılığında yaşamı etkilerler. Direnebilirler ya da işbirliği yapabilirler, bir şeye konsantre olabilirler ya da olmayabilirler. Bunu anlayabilmek için, yaygın eğitim ile endüstriyelleşme arasındaki yakın benzerliğe bakmak gerekiyor. (22, 23)
Ortalamaya bakarak kararlar alan ve bundan yüksek verim elde eden Endüstri, standart sapma ve korelasyon hesaplarını kullanarak hatalarını görür ve gittikçe kusursuz üretime geçer. Bu mantığın eğitime yansıması sonucu son birkaç yüzyıl insanları bir fabrikanın son ürünü gibi yetiştirilmiştir. Eğitim fabrikasının son ürününün ‘’fabrika işçisi’’ ya da sistemin olduğu gibi çalışması için kullanılacak kişiler olması sonucu; bu ihtiyaca uymayan davranışlara veya mizaca sahip kişilik özellikleri eğitimde yok sayılmıştır. Çünkü, Ken Robinson’un deyimiyle; ”Endüstride genellikle son ürün için ihtiyaç duyulmayan hammaddenin değeri gözardı edilir. Aynı durum eğitim için de geçerlidir.’’ Ortalama işçi ihtiyacı nasılsa, bu ortalamanın dışında kalan özellikler ‘’hata’’ olarak görülmüştür; gerçek hayatta yetenek, karakter veya bir kişiyi özel yapan herhangi bir özellik olsa bile. Ortalamacı anlayışın en büyük kıyımı, kişileri özel yapan yönlerini hata olarak görmelerine neden olmaktır (24, 25).
Aynı şekilde sadece çıkarı gözeten endüstri, sonucunu düşünmeksizin her işe girişebilir. Kimin temizleyeceği, nasıl imha edileceği, doğaya nasıl etkileri olacağına bakılmaksızın birkaç yüzyıl boyunca endüstri işlemiş ve bundan yüksek kar elde etmiştir. Ancak onun ortaya çıkardığı artık ürünlerin etkilerini temizlemek başka kurumlara düşmüştür. Ken Robinson, imalatçıların bunu problem olarak görmediğini, çünkü gelir-gider tablosunda bir etkinin olmadığını söyler. Vahim olan, bunun eğitim için de böyle olmasıdır (26). Diploması bir işe yaramayan, öğrenme yeteneği elinden alınmış, farklı yönleri ve avantajları unutturulmuş, kendisini tanımayan ve herkesle aynı olmak dışındaki herhangi bir özelliğinin ”anormal’’ olarak görülmesinden korkan veya en kötüsü sevmediği bir işte ömür boyu çalışacağı halde aklına hiç başka bir ihtimal için çabalamak bile gelmeyen milyarlarca insan eğitimin gündemi değildir (27). Eğitim, hammadde olarak aldığı çocukları son ürün olarak üniversite mezuna dönüştürür. Bunu yaparken çan eğrisinin dışında kalanları hata sayıp ölçümünü yapmadığı şeyleri görmezden gelerek doğru bir iş yaptığını düşünmeye devam etmektedir (28).
Hayat hakikaten de matematik ile inşa edilmiş gibidir. İstatistik de her şeyin aynı kanunlara bağlı olduğunu gösterircesine hayatı yorumlamaya yarar. Ama istatistiğin insanlarca yorumlanması neden bu kadar büyük etkilere yol açmıştır? Loretta Graziano Breuning, bunu şöyle açıklar; ”Hisleriniz eşsizdir ama bu duygulara neden olan kimyasallar herkesinkiyle aynıdır. Hayat deneyimleriniz eşsizdir ama herkesin deneyimi birbirine benzer, çünkü temel yaşamsal ihtiyaçlar beyninize hükmeden.’’ (30) Hepimizin düşünce dünyasını resmeden boyaları aynıdır; ama ortaya çıkan resimler çok farkıdır. Hangi boyadan kaç mg kullandığını analiz edebiliriz, ama bu istatistiğe bakarak ortaya nasıl bir tablo çıktığını bilemeyiz. Mario Livio’nun örneği ile, bir balıkçının ağları yirmi santimetre çapında ise yakaladığı balıklara bakarak denizdeki tüm balıkların yirmi santimetreden küçük olduğu sonucunu çıkarabilir (31). İnsanlar eldeki birkaç veya binlerce veriye bakılarak analiz edilebilecek kadar basit değildir. Ancak öyle olduklarına inanmaları sonucu, aynı ortalama davranışlar sergilemenin güvenli olacağını düşünmektedirler. Ortalama içerisine kalarak normal olmak, kabul görmek isterler ve psikolojik olarak tehlikelerden uzak güvenli yolun bu olduğu hissi ile yaşarlar (32). Oysa dünyayı değiştiren, tarihte bahsedilen, sıradan insanlarca hayatları uzaktan izlenen kişiler normal alan içerisinde davranmak için çabalamayıp farklı yönlerinin peşinden gidip alametifarikalarına sahip olanları.
Ivan Illich, okulların insanlarda ‘’herşeyin ölçülebilir olduğu bir dünyada’’ yaşadığımızı düşündürmek gibi bir etkisi olduğunu söyler, oysa bireysel gelişme bir ‘’meta’’ değildir (33). Daha vahimi, bu kişiler için ”ölçülemez olan” ikinci plana düşmektedir; bu sebeple de esas sahip çıkması gereken insani tüm üstünlüklerinden kolaylıkla vazgeçmektedirler (34). Eğitim içerisinde konuların parçalanmasından değerlendirmelerin sayılarla ölçülmesine kadar her türlü uygulamayı sorgusuz kabullenen insanlar; bir süre sonra okul hayatlarından çıksa bile bunu evrensel yasa zannederek okuldan kalma düşünce yapıları ile alıştığı uygulamaları; hayatın kalanını yorumlamak için kullanmaya çalışmaktadırlar (35) Sayı ile ölçülebilir hale getirildiği sürece nelerin yitirildiğini umursamayan kişiler için bir üst sayı bir üst hayat rütbesi anlamına gelmekte ve robotlaşma pahasına sayılarla çevrili bir hayatla etrafı çevrilmektedir (36).
Eğitime baktığımızda gördüğümüz yanlışlıkların çözümü için önerdiklerimizin de bizzat eğitimin yol açtığı sayılarla düşünme tuzağının bir parçası olduğunu fark edemiyoruz (37). Çünkü neredeyse hiçbir zaman sayılardan bağımsız düşünmedik. Endüstriyel süreçlerin kurulum mantısı zihnimizin çalışma prensibinin bir parçası haline gelmiştir durumada. Verim, hata, süreç, ürün, hammadde mantısı ile düşünüyoru ve hayata ortalamacı bir anlayışla yaklaşıyoruz. Sayılarla tarif edemeyeceğimiz şeyleri tarih etme zahmetine girmiyoruz. Normal, farklı, aşırı gibi terimlerin aslına sayısal kavramlar olduğunu fark etmiyor, aslında kendi içinde anlam taşıyan her şeyin aynı kefeye konabileceğini zannediyoruz (38).
Okullar her şeyi basitçe yapar çünkü önceden beri hep öyle yapmaktadırlar. Herhangi bir okul kültürü, içinde yer alan insanların günlük alışkanlıklarını ve sistemlerini içerir. Bu alışkanlıkların çoğu, zorunluluktan ziyade kendiliğinden yapılan hareketlere dayanır; yaş gruplarına göre öğretim, ders saatlerinin hep aynı sürede olması, derslerin başlangıcı ve bitişi için zil çalması, öğrencilerin öğretmene dönük şekilde hep aynı pozisyonda oturması, matematik ersinde sadece matematik ve tarih dersinde sadece tarih işlenmesi ve bunun gibi birçok şey örnek verilebilir. -Yaratıcı Öğrenciler, Ken Robinson