19.yüzyılda Sanayi Devriminin büyük ölçüde tamamlanması, özellikle 1848 devrimleriyle birlikte devletlerin ve liderlerin siyasal ve sosyal yönlendirme kabiliyetleri önem kazanmaya başlamıştır. Toplumsal hareketler, insanlığın başlangıcından beri dünya tarihinin şekillenmesinde daima ciddi roller üstlenmiştir ancak toplum mühendisliği ana hatlarıyla Soğuk Savaş döneminde tartışılmaya başlanmıştır ve günümüzde devletten bireye kadar kapsayıcı olan önemli bir “sosyal bilim” dalı olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir sosyal bilim disiplini olarak toplum mühendisliği, internetin dünya çapında yaygınlaşmasıyla kendine yeni bir çalışma sahası bulmuş ve günümüzde birçok alanda ve olayda (bilhassa siyasi konularda) belirleyici bir etken olarak rol almaya başlamıştır. Özellikle sosyal medyanın etki alanı ve gücünün hızlı yükselişi ile sadece oturarak önümüzde duran 105 tuşla dahi toplumun algısını yönetmek mümkün hale geldi. Örneğin, 2013 yılındaki Gezi Parkı olaylarında ateşi körüklemek isteyenler tarafından başta sosyal medyada olmak üzere birçok toplumsal sektörde başarılı bir toplum mühendisliği aktivitesi yürütüldü. Yürütülen bu toplum yönlendirme aktivitesine karşı ilk başlarda dönemin hükümetinin hazırlıksız yakalanması ve hükümeti destekleyen kesimlerin sosyal medyada etkisiz kalması hem alternatif bir gündem oluşturulmasını engelledi hem de Gezi Parkı kaosunun istenilen veya istenilmeyen şekilde internet üzerinde uzun süre gündemde kalmasının önünü açtı. 2013 yılı haziran – temmuz aylarında ne siyasetçiler, ne sanatçılar, ne devlet kurumları, ne de siyasi partiler istedikleri şekilde dijital gündeme müdahil olamadılar ve özellikle toplumda etki gücüne sahip pozisyondaki sanatçılar kendileri hakkında yayılan ve kendilerine ait olmayan görüşleri, kısaca algı yönetimini engelleyemediler. Şu an ise hem siyasi partiler hem de etki gücüne sahip pozisyondaki kişiler sosyal medyanın önemini büyük ölçüde kavramış durumda ve dijital planlarını toplum mühendisliği perspektifinde yapmaktadırlar.
Ne var ki başarılı toplum mühendisliği ansiklopediler okuyarak ciltlik-milyonluk araştırmalar yaparak ulaşılabilecek bir mertebe değildir. Sadece bir süre genel olarak toplumu ve en önemli aktör olan sosyal medyayı gözlemleyerek sağlam bir algı yönetimini oluşturacak tecrübeyi edinebilirsiniz. Özellikle bir numaralı sosyal medya kullanıcısı ve dijital miras sahibi olan gençlerin benimseyeceği noktalar sunarak yürüttüğünüz kampanyayı hedefe ulaştırmak tamamen mevcut atmosferi anlamanıza ve iyi yorumlamanıza bağlıdır. Az önce bahsettiğim siyasi kanalların sosyal medyayı toplum mühendisliği perspektifinde kullanmaya çalışmaları genelde başarısızlıklarla sonuçlanmaktadır. Bunun nedeni siyasi olarak bir amaca ulaşmayı hedeflerken “bilimsel” davranmaktır. Toplum mühendisliği bir ‘bilim alanı’ olarak Sosyal Bilim’in alt disiplinidir ancak bilimsellik sosyal medyada işlemez. Muhatabınız olan gençler onlara sunduklarınızı benimsemezlerse boşuna dijital faaliyet danışmanlarına para vermiş olursunuz. Elbette şu da bir gerçekliktir ki “Para olmadan başarılı bir algı yönetimi de neredeyse imkansızdır”. Bugün dünya genelinde bir gündem belirlenirken milyonlarca dolar para akışı gerçekleşmektedir. Parayı yöneten dünyayı yönetir ve toplum mühendisliğini istediği yönde uygulayabilir. Bu çağda internetin ev sahipliği yaptığı en önemli alan sosyal medyadır ve en başarılı olmayı hedefleyen sosyal medya platformu kendi gelirini kayda değer bir seviyeye ulaştırana kadar ciddi finansal desteğe ihtiyaç duyar. Hatta destek bir kenara, hangi sosyal medya platformunun sahibi fazladan bir gelire hayır der ki? Bundan dolayıdır ki aklımızın ermediği olaylar ve konular hızlı bir şekilde gündemimize oturur ve bütün dünya bunu sorgulamadan aynı hızla yayılmasını sağlar. Zorlamayla bir toplum yönlendirilemez ama parayla beslenen bir internetle yönlendirilebilir. Bu da internetin toplum yönlendirilmesinde ne kadar etkili bir alan edindiğini ve bu alanı nasıl seri bir şekilde genişlettiğini gözler önüne sermektedir. STOP. Buraya kadar ki kısım, insanların daima yanlış algıladığı ve karıştırdığı bir disiplin olan Toplum Mühendisliğinin tanımı ve kısa tarihçesiydi. “Toplum Mühendisliği” söz öbeğinin anlam ayrımından dolayı nice ihtiyar akademisyenler, gazeteciler ve siyasetçiler yanlış konferans, seminer ve makalelere imza attılar ve bu tür maceralara da daima açıklar.
ABD’li ilk ve en ünlü bilgisayar korsanı olarak bilinen Kevin Mitnick’in tanımıyla, toplum mühendisliği (bireysel sosyal hackerlık olan toplum mühendisliği) kısaca “sınırsız ikna yöntemleri ile karşı tarafı yönlendiren, teknolojiyi kullanarak ya da kullanmayarak lazım olan bilgiyi edinme” yöntemidir. Bir kitleyi yönlendirmekten ziyade birey üzerine odaklanır. İnternetin ve dijital hayatın hızla gelişmesiyle toplum mühendisleri kendilerine birçok yeni alan edinme şansı bulmuşlardır. Mesela en basitinden bir şahsın herhangi bir dijital platform şifresini edinmek… Bundan 5-6 sene öncesine kadar bunu başarmak şimdikinden çok daha kolaydı. İnsanlık, özellikle bizim toplumumuz kısmi olarak bilinçlenmiş olsa da bir toplum mühendisi tarafından taklaya getirilme ihtimali halen yüksektir. Daha iyi anlaşılması için bir okulu ele alalım: Göreve yeni başlamış bir asistan ya da sekreter düşünün. Büyük ihtimalle halen önlerinde arayanın kim olduğunu göstermeyen bir telefon vardır. Okulu arayıp sekreterin veya asistanın dahili numarasını tuşlayarak doğrudan ulaşabilirsiniz. Kendinizi toplum mühendisliği yeteneklerinizle okulun bilgi işlem departmanından aradığınıza ikna ettikten sonra istediğiniz her şeyi tereyağından kıl çeker gibi halledebilirsiniz. Diyelim ki hocanızın ya da dekanınızın özel-gizli e-mail bilgilerini istiyorsunuz. Korku psikolojisi yaratarak karşıdaki şahsı size muhtaç duruma getirirseniz o şahıs sizin talep ettiğiniz adımları izlemekte tereddüt etmeyecektir. Korku psikolojisine örnek vermek gerekirse “profesörün ya da dekanın mailine sekreterlik IP’si üzerinden çok defa şüpheli giriş yapıldığını söylemek” diyebiliriz. Bunu dijital hayatın birçok alanına uyarlayabilirsiniz. Günümüzde bunun basite indirgenmiş halini telefon dolandırıcıları yapmaktadır ancak çok aşırı saf olmadığınız sürece bu oyuna düşmeniz pek de mümkün değildir. Görüldüğü gibi internet dünyasında bireye ait hususi bir bilgiyi elde etmek için profesyonel bir bilgisayar kullanıcısı bir hacker olmanıza gerek yok. Buradan dijital hayatı etkileyen faktörlerin yalnızca dijital olmadığı ve analog faktörler yahut yöntemlerin olduğu çıkarımını yapabiliriz. İki farklı anlamı olan ve ayrımı biraz karmaşık olan toplum mühendisliğinin içeriği kısaca böyledir. Bir tür disiplin olan ilki teknoloji geliştikçe değişecektir, hackerımsı bir karaktere sahip olan ikincisi ise dünya toplumları değiştikçe gelişecektir.
Abdulhay Selim DÜNDAR
KADİR HAS ÜNİVERSİTESİ OKUL BAŞKANI