ŞEYH SEYYİD AHMED EŞ-ŞERİF ES-SENUSİ
Türk – Libya müşterek tarihinin son safhalarında ve Mondros Mütarekesinden sonra Mustafa Kemal Paşa’nın yanında milli mücadeleye katılmasıyla adına sıkça rastladığımız bir din alimidir.
1873 yılında Cağbub’da doğmuş.Senusi tarikatının lideri olan amcası Es-Seyit Muhammet-el-Mehdi’nin 1902 yılında ölmesinden sonra yerine geçmesi icap eden oğlu Es- Seyit Muhammet İdris’in henüz küçük yaşta olması nedeniyle geçici olarak, Senusilerin başına geçtiştir.
Işte Senusi liderliğini üstlenmesiyle birlikte hayatı değişmiştir.
Adını Libya Devleti’nin kuruluşunda önemli pay sahibi olan ve tarikatın kurucusu olan Muhammed bin Ali es-Senusî’den alan Senusîlik, Müslümanların Hz. Muhammed dönemindeki Islamî hayata dönmelerini öngörmektedir. Senusîlik hareketi, kısa süre içerisinde özellikle Afrika kıtasında yayılarak, milyonlarca kişilik üyeye sahip, büyük bir tarikat haline gelmiştir.
Osmanlı ile sıkı ilişkileri ise 1911 yılında İtalya Trablusgarp’ı işgal etmeye başlayınca başlar.
Bölgeyi doğrudan savunamayacağını bilen Osmanlı Devleti çare olarak Sunusilerin desteğini alacaktı.
İtalyanlar, Uşi Anlaşması’ndan sonra sadece Trablusgarp’ı işgal ile yetinmiş olsalardı, Senûsîlerin onlara karşı harekete geçmesi söz konusu olmayabilirdi. Senûsîler, işgalden önce kıyıdaki Bingazi ve Derne Limanları sayesinde dışarı ile bağlantı kurabiliyorlar; ürünlerini de bu limanlardan ihraç edebiliyorlardı. Mısır ile Afrika arasında uzanan Libya çölünü ellerinde tutmakla da Mısır ile bağlantılarını sürdürebiliyorlardı. Bingazi limanlarının İtalyanların eline geçmiş olması, bu olanaklardan yoksun kalan Senûsîleri, onlarla çetin bir mücadeleye itmiş oluyordu. Gerçi İtalyanlar da Senûsîlerle iyi geçinmek istiyorlar, sadece bu ülkeye hükmetmek hakkına sahip olmak istediklerini bildiriyorlardı. Fakat Seyyit Ahmet, İtalya’ya bağlı bir beylik durumuna düşmek istemediğinden ve Türklerin sahili kontrol etmesiyle İtalyanların sahili kontrol etmesi arasındaki farkı iyi idrak ettiği için görüşmeler bir sonuca ulaşmadan kesilmiştir.Kendi çıkarları Türklerle beraber olmayı gerektirdiğinden, Enver Bey’e yardım sözü vererek ordusunu Enver Paşa’nın kumandasına tevdi etti.
Osmanlı Harbiye Nezaretine bağlı Teşkilât-ı Mahsûsa’nın (Umûr-ı Şarkiyye Müdîriyyeti) bölgedeki harekâtı planlaması ve yönlendirmesi de bu tarihlerden daha sonra olacaktır. Genellikle aynı harekât alanında ve birbirine yakın tarihlerde geçmesi nedeniyle çoğu kez 1911-1912 Osmanlı-İtalyan Savaşı ile 1914-1918 yılları arasında Teşkilât-ı Mahsûsa’nın, diğer adı ile Umûr-i Şarkiyye’nin, bölgede yürüttüğü harekât birbirine karıştırılmaktadır. Teşkilât-ı Mahsûsa’nın Kasım 1913’te kurulmasından sonra katıldığı ve yerli halk ile yürüttüğü bu harekâta “Senûsî Harekâtı” veya taşıdığı anlam itibarıyla “İttihâd-ı İslam Hareketleri” denilmektedir.
1878’de toplanan Berlin Kongresi’nde İngiliz Dışişleri Bakanı Lord Salisbury tarafından İtalya’nın dikkati Trablusgarp’a çekilmiştir. 1878 de Osmanlı Devleti’nin Rusya’ya yenilmesi ve arkasından Tunus’un Fransa (1881), Mısır’ın da İngiltere (1882) tarafından işgali, Afrika’nın tamamıyla paylaşılması pazarlıkları çerçevesinde Libya’nın talipleri arasında yeni tartışmalara yol açtı.
Fransa’nın 1881’de Tunus’u işgal etmesi üzerine, İtalya mecburen Trablusgarp’a yönelmiş ve burayı elde etmek için fırsat aramaya koyulmuştur.Ama Osmanlı Hükumetinin sert çıkışıyla karşılaşmışlardı. Osmanlı Devleti bu durum için, bölgenin silahlandırılması dahil bir çok tedbirler almak durumunda kalmıştır.
Birinci Dünya Savaşı sırasında Kuzey Afrika’da verilen mücadele ele alındığında Osmanlı Devleti açısından bu mücadelenin ağırlık noktasını Trablusgarp oluşturmaktadır
Osmanlı Devleti ise her ne kadar 1912 yılında imzalanan Uşi Antlaşması ile Trablusgarp’ı İtalya’ya bırakmak zorunda kalmışsa da bölge ile irtibatını kesmemiş; başta Trablusgarp olmak üzere Kuzey Afrika’daki direnişi Müslüman Senûsîlerin desteğinden yararlanmaya çalışarak Teşkilât-ı Mahsûsa’ya bağlı gönüllü zabitan faaliyetleriyle yürütmeye çalışmıştır. Senûsîleri İtalyan sömürgeciliğine karşı güçlü bir unsur olarak elinde tutmak istemiştir.
Alman denizaltılarıyla taşınan Teşkilât-ı Mahsûsa’ya bağlı zabitan ve neferler Mondros Mütarekesi imzalanıncaya kadar buradaki faaliyetlerini sürdürmüşlerdir.
Etkileri halen günümüze kadar devam eden Birinci Dünya Savaşı’nda, Osmanlı Devleti bir çok cephede savaşmak zorunda kalmış; insan gücü, ekonomik ve askeri bakımdan büyük zararlar görmüştür.
Savaş başladıktan bir-iki ay sonra bir kısmı Mısır, diğer kısmı da Fransa ve Tunus yoluyla cepheye gelen seçkin Türk subayları, burada Türk-Müslüman savunma cephesini canlandırmış ve teşkilatlandırmıştı
Alman Genelkurmayı’nın Almanya’nın Avrupa cephelerindeki yükünü hafifletebilmek adına İngiltere’yi Mısır’da tutabilmek için Süveyş Kanalı’na bir harekâtın yapılmasını şiddetle istemesi ve bu yönde Osmanlı Devleti üzerinde yoğun baskı uygulaması, 1914 yılının8 sonuna doğru bölgeye olan asker ve cephane sevkiyatını artırmıştır.Harbiye Nazırı Enver Paşa’nın da bu fikri desteklemesi neticesinde yapılan plana göre IV. Ordu’nun Sina Çölü üzerinden Süveyş Kanalı’na yapacağı taarruz harekâtı Senûsîler ve Kuzey Afrika Grupları Kumandanlığına bağlı gönüllü taburlar tarafından desteklenecekti. Bu şekilde İngiltere Kuzey Afrika’daki can damarından, Süveyş’te vurulacak ve Mısır’ı terke zorlanacaktı Bu engelleme girişimi yetersiz askeri güce sahip olan Osmanlı Ordusu için büyük önem taşımaktadır. Bu sebeple Osmanlı Ordusu Kanal Harekâtlarına büyük önem vermiş ve askeri güçlerini buralarda kullanmışlardır.
Harbiye Nazırı Enver Paşa tarafından Ağustos 1914’te Kanal Harekâtının yapılmasına karar verildi. Bu harekâtın düzenlediği sırada 1. Dünya Savaşı başlamış ve Osmanlı Devleti de diğer devletler gibi savaş hazırlıkları yapmaktaydı.
Trablusgarp için teşkil edilen ilk Teşkilât-ı Mahsûsa grubu Enver Paşa Mısır’daki İngiliz varlığına karşı Senûsîlerin iş birliğini sağlamanın tek yolunun Trablusgarp politikasına bulaşmamış ve bu nedenle Ahmed el-Senûsî için bir tehdit oluşturmayan ancak aynı zamanda Senûsî iş birliği ve sadakatini temin edecek olan Osmanlı ajanlarını oraya göndermek olduğuna karar verdi. Bu nedenle Enver Paşa kardeşi Yüzbaşı Nuri Bey’i( Nuri Paşa Killigil ), olağanüstü yetkilerle Afrika’daki kuvvetlerin başına gönderildi.
Yüzbaşı Nuri’nin başlıca görevi Şeyh Ahmet’i Mısır istikametinde taarruz etmeye ikna etmek ve Trablusgarp’taki kuvvetleri emir ve komuta altına almaktır. Nuri Paşa’nın yetki alanı Trablusgarp’tan başka Mısır batı hududu, Sudan, Fizan, Tunus, Cezayir sınır bölgelerini de kapsıyordu.
Nuri Bey’in Sollum’a çıktığı tarihlerde Çanakkale Savaşı da yeni başlamış; Doğuda Sarıkamış Harekâtı ve Cemal Paşa’nın yaptığı Birinci Kanal Harekâtı başarısızlıkla sonuçlanmış, İkinci Kanal Harekâtının hazırlıklarına başlanmıştır.
Kanal taarruzundaki muvaffakiyetsizlik Arap dünyası üzerinde olumsuz tesirini derhâl göstermiş; İngiliz propagandalarına da zemin hazırlamıştır. Osmanlı’nın Sina’da yenilmesinin ardından İtilaf kuvvetleri, imparatorluğun beklenen çöküşünden sonra Osmanlı topraklarının siyasi geleceğini belirlemek üzere masaya oturmuşlardır.
Seyit Ahmet Birinci Kanal Harekâtı esnasında Mısır’a doğru İngilizlere taarruz etmemiştir.
Nuri Bey, Sollum limanına çıktıktan sonra Şeyh Ahmet ile görüşmelere başlamıştı.
Kendisinin niçin Trablusgarp’a geldiğini açıklayarak bundan sonra İngilizlere karşı yapılacak harekâta katılmasında ısrar etmiştir. Ancak Seyyit buna pek yanaşmamıştır, çünkü Nuri Paşa’nın Sollum’a gelişinden birkaç gün evvel İngilizlerle görüşmüş, İngilizler Seyyit’e her türlü yardımda bulunacağını ve bağımsızlığını tanıyacağını vaat etmiştir. Ancak İngiltere Seyyit’in çok miktardaki silah, cephane ve para talebini reddedince, Seyyit de tarafsız olduğunu söyleyerek İngilizlerle olan ilişkilerini bozmak istememiştir. Nuri Paşa’nın ısrarı üzerine, İngilizlere yaptığı gibi, bazı şartlar ileri sürmüştür.
Nuri Paşanın yapılacak olan İkinci Kanal Harekâtı’nda Şeyh Ahmet’i İngilizlere karşı taarruza ikna etmek için görüşmelerde ısrarcıdır. Başarması halinde İngilizlerin Çanakkale ve Avrupa Cephelerine kuvvet kaydırmaları önlenmiş olacaktır.
Teşkilât-ı Mahsûsa elemanlarını burada bin bir zorluk ve güçlük beklemekte; bu zorlukların başında hem Senûsî lideri Seyyit Ahmet’in ikna edilmesi, hem de Teşkilât-ı Mahsûsa birliklerinin ihtiyacı olan silah, cephane, erzak tedariki işi gelmekteydi.
Türk subaylarının yaptığı çalışmalar sonucunda, Bingazi’deki Senusi kuvvetleri, Genel Komutanlığa bağlı dokuz piyade ve bir menzil komutanlığından ibaret bir kuruluş haline getirildi. Sonuçta, Bingazi bölgesinde, Senusi kuvvetlerinin toplam mevcudu 10.000 kadardı. Trablus bölgesinde örgütlenme parasızlık yüzünden zor şartlarda yapıldığından, kuvvet miktarı daha azdı. Düzenli birkaç bölük, iki top, jandarma ve yerli kuvvetlerden ibaretti
Sollum bölgesinde İngiliz kuvveti olarak, Yarbay C. L. Snow komutasında kıyı koruma birliği bulunmaktaydı. Bu birliğin görevi Mısır batı sınırını korumak ve Senusilerin hareketlerini kontrol etmekti.
Şeyh Ahmet, Sollum yöresindeki ordugâhında bir yandan Türklerle işbirliği yaparak kuvvetlerini hazırlarken, diğer yandan İngilizlerle bağlantısını sürdürmeyi devam ediyordu. İngilizler, Yüzbaşı Nuri’nin ( Nuri Paşa ) Şeyh Ahmet’in yanına gelmesinden sonra büyük bir kuşku içine düşmüşlerdi. Nuri Bey’de Şeyh Ahmet’i bir an önce İngilizlere saldırmak için ikna etmeye çalışıyordu. Enver Paşa’da bu konuda acele ediyordu. Bu konuda Şeyh Ahmet’e mektup gönderdi. Fakat Şeyh Ahmet, kuvvetlerinin az olduğunu ve İngilizlerden yiyecek aldığını, hazır olunca İngilizlere taarruz edeceğini söyledi.
Bu arada Almanlar da boş durmuyorlardı.
Osmanlı İmparatorluğu ile ittifak kurup onun toprak bütünlüğünü koruyacağı yolunda güvence veren Almanya, Müslümanların kendi tarafında mücadeleye coşkuyla katılacağı ve küçük bir bedel ödeyerek milyonlarca Müslüman müttefik kazanacağı yolunda planlar kuruyordu. İttihatçı yönetimse kendi adına hilafetin saygınlığından yararlanarak Hindistan ve Mısır’da ayaklanmalar çıkaracağı ve Osmanlı Devleti’nde savaştan etkilenmemiş Arap bölgelerinin desteğini kazanacağı konusunda hayli iyimserdi.
Bunun için çalışmalara başlamış Trablusgarp’a Alman ajanı Manisman ( Kuzey Afrika Konsolosu ), gönderilerek Senusileri İngilizler üzerine taarruz ettirmek için şeyhler üzerinde faaliyetlere başlanmıştı. Almanya’nın Fas Konsolosu Propester de her türlü yardıma hazır olduklarını belirtmiştir.Hatta Almanlar, Şeyh Ahmet’e Mısır ele geçtiğinde buranın sultanı olması yönünde destek vermişler; para, silah ve cephane yardımı yapmışlardır.
Enver Paşa, Almanların desteğini alan Senusilerin bağımsız bir devlet kurmalarından korktuğu için kardeşi Nuri Paşa’dan Almanlarla Senusilerin irtibat kurmalarına engel olmasını istemiştir.
Diplomatik yollardan amacına ulaşacağına inanan Şeyh Ahmet Senûsî ise bir yandan İngilizlerle savaşmak istemiyor, diğer yandan da Türk ve Alman yardımının kesilmemesi için Mısır üzerine harekete geçebileceğine dair ümit vermekten geri kalmıyordu.
Nihayet Kasım 1915’te Trablusgarp ile Mısır hududunda İngilizlerle Senusilerin arasını açabilecek nitelikte bazı olaylar , Şeyh Senûsî’yi İngiltere’ye karşı harekete geçmeye zorlamıştır.
Ekim 1915’te Çanakkale Savaşı ile ilgili İngilizlerin kendi lehlerinde yayınlar yapabilmesi ihtimaline karşı Türk subayları, yerli askerlerden kurdukları 15- 20 kişilik ekiplerle, iki gecede bir Sollum’daki İngilizlerin Mısır ile olan telefon ve telgraf bağlantısını kesiyorlardı. Bu hareketler gece yarısından sonra, Seyit Ahmet’ten saklı yapılıyor ve gün geçtikçe artıyordu. İngilizler bu olayları şikâyet ve protesto ediyorlardı.Kasım 1915’te olaylar ilişkilerin daha da gerginleşmesine sebep olur. İlk hafta içinde, bir Alman denizaltısı tarafından Tara adlı İngiliz kruvazörü ile Moorina adlı nakliye gemisi Sollum açıklarında batırılır. Kurtulan personel kıyıya çıkarılarak, Senusi kuvvetlerİ teslim alır.Olay yine çatışma çıkmadan yatıştırılır.
Nuri ve Cafer Paşa’lar Seyit Ahmet’i İngilizlere karşı savaşmaya ikna edemeyince, işi oldubittiye getirmek için Sollum’un77 km. doğusundaki Sidi Barani’ye Şeyh Ahmet’ten habersiz baskın düzenlemeye karar verirler. Teğmen Muhtar Efendi müfrezesiyle 21 Kasım 1915’te yola çıkar. 22 Kasım’da baskını başarılı bir şekilde icra eder. Buradaki İngiliz kuvveti Matruh’a çekilir.
Şimdiye kadar meydana gelen olayların akışı Şeyh Ahmet’i İngilizlere karşı harekete geçmeğe adeta zorlar bir mahiyet alır. Aslında İngilizlerle savaşmak istememesine rağmen, Kutsal Savaş taraflısı oluşu ve Kuzey Afrika’da bu hareketin lideri olması, müslümanların gözünden düşmemek çabası, onu ister istemez böyle bir harekete iter.
Buna göre Şeyh Ahmet’in emriyle yerli kabile kuvvetleri, Numune Taburu, makineli tüfek ve topçu birlikleri Cafer Paşa’nın emrinde 25 Kasım 1915 gününden itibaren intikale başlayarak, birer günlük yürüyüşlerden sonra Sidi Barani batısına varırlar ve emniyet düzenlerini alırlar.
Şeyh Ahmet de, Nuri Paşa ile birlikte 6 Aralık 1915’te iki makineli tüfek ve iki topla takviyeli kuvvetleriyle hareket eder
Bundan sonra Nuri ve Cafer Paşalar ile Şeyh Ahmet’in Mısır batı hududunda İngilizlerle yaptıkları muharebeler özet olarak şöyle cereyan etmiştir.
İngilizler, üç piyade taburu ve iki süvari alayı ( İngiliz resmi kaynağına göre bir süvari bölüğü ve bir batarya kuvvetiyle 25 Aralık 1915 saat 05.00’te Vadi-i Macit’teki Senusi kuvvetlerine karşı kuşatıcı tarzda taarruz ettiler. İngilizler, zırhlı otomobil, uçak, makineli tüfek, topçu, deniz ateş desteği ve süvari üstünlüğünden dolayı çatışmalarda galip geldiler. Şeyh Ahmet, Nuri ve Cafer Paşalar kuvvetleriyle Matruh’un 36 km. güneybatısındaki Bir-i Ebu Tunus’a ( Halazin ) çekildiler.
İngilizlere karşı daha güneyde bir harekette bulunmak üzere Mısırlı Yüzbaşı Salih Harb komutasında hecinsüvar müfrezesinin bir kısmı ( birkaç yüz Bingazili Mücahit ), iki makineli tüfek ve top ile teşkil edilen kuvvet 18 Ocak 1916’da Siva’ya hareket etti.
İngilizler, Halazin bölgesindeki Senusi kuvvetlerine karşı 23 Ocak 1916 günü saat 07.15’te kuşatıcı tarzda taarruz ettiler. Muharebeler 24 Ocak 1916 günü saat 14.30’a kadar sürdü. Nuri ve Cafer Paşaların birliklerin başında bizzat savaşmalarına rağmen İngilizlerin üstün kuvvetlerinin yanında; mücahitlerin mermilerinin bitmesi ve tüfeklerinin arızalanması nedeniyle fazla zayiat verdiler. Senusi kuvvetleri daha batıdaki Bir-i Kelab’a çekildiler
Cafer ve Nuri Paşalar daha sonra en iyi savunma imkânı sağlayan Agagir ( Agagiye ) bölgesine birliklerini çektiler. Burada erzak ve cephane ikmali yapılmaya çalışıldı. Şeyh Ahmet ise yanına bir kısım kuvvetleri alarak 30 Ocak 1916 tarihinde Siva’ya hareket etti. Şeyh Ahmet bu kritik dönemde Türk mücahit subaylara karşı olumsuz bir tavır takınmaya başladı. Bir yandan adamlarına Nuri Paşa’yı terk ederek kendisine katılmalarını telkin ediyor; bir yandan da İngilizlere haber göndererek “Bu harekete Türkler sebep oldu. Ben kendileri ile birlikte değilim; işte gidiyorum’’ diyordu. 01 Şubat 1916’da Avagir Bölüğünden 40 kadar mücahidin silahlarıyla birlikte kaçmaları üzerine, kendisine bu konuda görüşmeye giden Nuri Paşa’ya da “ Haberi olmadığını, Allahın izniyle her şeyin iyi olacağını’’ söylüyordu. İngilizler karşısındaki başarısızlık ile Şeyh Ahmet’in olumsuz propagandası etkisini göstererek; bir kısım mücahitler çeşitli bahanelerle silahlarıyla birlikte Nuri Paşa’yı terk ettiler. Şeyh Ahmet’te Siva’da hurma ikmalini engellediği gibi; Sollum’a gelen erzaka da el koymaya çalıştı.
İngilizler Matruh’taki birliklerini çölde hareket yeteneği yüksek araçlar ve silahlar ile takviye ettiler. Nuri ve Cafer Paşalar, birliklerinin başında makineli tüfekleri sevk ve idare ederek süvari taarruzlarını durdurmaya çalışmalarına rağmen başarılı olamadılar Agagir yenilgisinden sonra Nuri Paşa’nın İngilizlere karşı taarruz edebilme imkân ve kabiliyeti kalmadı. Bir-i Vaar’a çekilen kuvvetlerde her an İngilizlerin baskısına maruz kalabileceğinden İtalyan bölgesindeki Seydi Aziz’e geçmeye karar verildi. İngiliz keşif uçaklarının keşif uçuşları nedeniyle burada da fazla kalınmadı ve güneye intikal edildi. İngilizler ise 2 Mart 1916’dan itibaren yaptıkları keşifler sonucu ileri hareket ederek 14 Mart 1916 tarihinde Sollum’u ele geçirdiler.
Diğer subaylarda kum tepelerinden istifade ederek uzaklaştılar. İki top, bir makineli tüfek ve bütün cephane İngilizlerin eline geçti. İngilizler, Nuri Paşa’ya karşı kazandıkları zaferden sonra İtalyanlarla işbirliğine giderek, Senusiler üzerinde baskılarını devam ettirmeye çalıştılar.
İngilizlerin ilerlemesi 25 Ekim 1918 tarihinde Halep’in elden çıkmasına kadar devam eder.
Türk ve Senûsî kuvvetleri hissedilir derecede yenilgiye uğratılmıştır.
Bu yenilgiler, en çok İtalyanların işine yaramıştır. İngilizler Seyyit İdris’i kendilerine olan yakınlığından dolayı Senûsîlerin lideri olarak tanıyacak ve Seyyit İdris de buna karşılık nihayetinde İngiliz isteklerini kabul edecektir.
23 Nisan 1916’da başlayan İkinci Kanal Seferi’nde cereyan eden Katya, Romani ve ardından 9 Ağustos 1916’daki Birülabd Muharebeleri neticesinde Birinci Sefer Kuvveti Komutanı von Kress geri çekilme emri verdi ve Ağustos sonunda Hicaz Cephesi’nin öneminden dolayı Kanal Seferi yapılmasından vazgeçildi. Sonuç olarak, İngilizler Ocak 1917’e gelindiğinde Türkleri Sina Çölü’nün tamamen dışına itip Filistin kapılarına dayanacaklardı.
İngilizler, Nuri Paşa ve Şeyh Ahmet’e kesin darbe indirememişlerse de Mısır topraklarından uzaklaştırmışlardır. Ayrıca, Şeyh Ahmet’in nüfuzunu azaltmışlardır. Şeyh Ahmet’i ikinci plana iterek, Şeyh İdris’e yanaşmışlar ve onu Senusilerin gerçek lideri olarak tanımışlardır. Bunu fırsat bilen amcaoğlu Şeyh İdris’in isteğiyle İngiliz ve İtalyanlarla ayrı anlaşma imzalanmıştır.
Şeyh Sünusi,1.Dünya Savaşının sonlarına doğru Teşkilat-ı Muhsusavasıtasıyla,Arap ülkelerindeki Osmanlı aleyhtarı İngiliz propagandasını etkisini kırmak için İslam ülkelerine gönderilmek üzere İstanbul’a getirilmiştir.
Bu tarihlerde, Temmuz 1918’de, Sultan Mehmet Reşat vefat edince yerine VI. Mehmet Vahideddin geçti. Enver Paşa tarafından Şeyh Ahmet, İngiliz işgaline girmemiş Arap topraklarında propaganda yapmayı kolaylaştırmak ve Müslüman Arapların gözünde büyütülmesi yeni Padişaha Eyüp Camii’nde kılıç kuşanma onuru Şeyh Ahmet’e verilmiştir.
Ancak savaşın kaybedilmesi , İttihatçıların aksine , vahdettin’in de İngilizler ile iliskileri düzeltme gayreti içine girmesi bu projeyi yarım bırakmıstı. Mondros Mütarekesinin imzalamasından sonra 5 Kasım 1918’de Bursa’ya geçen Şeyhin masrafları Osmanlı hükümeti karşılanmaktaydı. Bundan bir müddet sonra Şeyhin adını Milli Mücadeleye destek saflarında göstereceğiz. İlk olarak Milli mücadelede hakkındaki Şeyhülislam fetvasını hükümsüz bırakmak için hazırlanan karşı fetvaya verdiği destekle gündeme gelen Şeyhin Ankara’ya gitmek isteği karşısında Bursa valisi Hacim Muhittin Çarıklığının gönderdiği bir telgraf Şeyh Sünusi’nin ahali nezdindeki önemini gözler önüne serecek mahiyettedir.
Bursa’daki ikametinin beşinci ayında Mart 1920’de Albay Bekir Sami Bey’e başvurarak Milli Mücadele hareketinin içinde hizmet etmek istediğini ifade edecekti. Bekir Sami Bey bu isteği Mustafa Kemal Paşaya telgrafla şöyle iletiyordu: Halen Bursa’da oturmakta olan Şeyh Sunusi hazretlerinin yaveri binbaşı Salih Bey bana gelerek İslam ordusunun göstereceği faaliyetten fayda umuluyorsa, şeyh hazretlerinin her türlü hizmeti kabule hazır olduklarını bildirmiştir.” Ankara’da bulunan Mustafa Kemal Paşa bu talepten memnundu ve cevabi telgrafında şöyle diyecekti: Şeyh Sunusi hazretlerinin milli mücahedelere yardım hususunda gösterdiklere hissiyata şükran arz eyleriz. Hilafet makamının fiilen işgali faciası karşısında şeyh hazretlerinin duydukları infial hissinin İslam alemine tebliği pek ziyade lazım ve faydalı olacaktır.” Mustafa Kemal Paşa ardından Şeyhin Bursa’dan Ankara’ya nakli için hazırlıklara başlandığı haberini veriyordu.
Şeyhin 15 Kasım 1920’de Ankara’ya gelişiyle yeni bir süreç başlamıstır. Nitekim 22 Kasım 1920 tarihli Anadolu’da Yeni Gün gazetesinde yayınlanan röportajında Şeyh Sünusi,Türklerin mücadelesinin başarıya ulaşıp bütün doğuyu uyaracaklarına inandiğı, kendisinin de Anafolu gezisinin amacı: “halka durumu anlatmak ,onları aydınlatmak için ne gerekiyirsayapmak,nereye gitmesi gerekiyorsa gitmek”olarakgöstermistir. Gazetelere verdiği mülakatlar ve gittiği yerlerde yaptığı konuşmalar ile TBMM’nin tamamen İslam’a uygun çalıştığını,desteklenmesi gerektiğini anlatmıştır.
Mustafa Kemal Paşa, bir taraftan Millî Mücadele lehinde kamuoyu oluşturmaya çabalarken bir taraftan da aleyhlerinde oluşturulmaya çalışılan kamuoyunu aydınlatmak, inandırmak ve ikna etmek zorundaydı.
İşte bütün bu nedenlerle, Millî Mücadele hareketini başarıya ulaştırmak için büyük bir propaganda çalışması başlatılmış oldu.
25 Kasım 1920’de Şeyh Sünusi şerefine TBMM’de bir ziyafet verilmiş Mustafa Kemal Paşa yemekte yaptığı bir konuşmada: Şeyhin ve başkanı olduğu tarikatın mücedelesinin İslam âlemi için önemini takdir ettikleri belirtilmiştir. Mustafa Kemal Paşa,Şeyhin Ankara hükümetinin mücadelesini meşru addettiğini ve bu yolda devama teşvik ettiğini memnuniyetle açıklamaktaydı. “Afrika’nın en tabii reisi, en salahiyattarhükümdarı”olarak nitelediği Süsuninin İslam aleminde şimdiye kadar görülen hizmetlerden üstün olacak bundan sonraki hizmeti sayesinde islamın yegane ümidi olan Türkiye büyük millet meclisi hükümeti bütün dünya nazarında büyük bir mevki ihraz edecektir. Sözleriyle yapılan işbirliğinin neticelerine büyük önem affettiği ortaya koymuştur. Şeyh de cevabı konuşmasında islamın istilası hususunda birlikte çalıştıklarını, sizinle beraber mücadele eden ve muvaffakiyetinize dua eden bir insanımSözleriyle işbirliği ve desteğini ifade etmiştir.
Bu konuşmalardan sonra Mustafa Kemal Paşa şeyhin el cezirenin cihet i şimaliyesine müteveccihen hareket ettiğini Irak’taki müslümanların ulvi maksatlarına ulaşmaları için elden geleni hiçbir vakit esirgemeyeceklerini vaadiyle bildirmiştir.
Şeyhin yanına siyasi müşavir sıfatıyla muhacirin müdir i umumisi ali said beyin verilmesi Mardin mebusu aldulgani beyin de maiyetine tayin edilmesi Ankara yönetiminin bu meseleyi gayet ciddi ele aldığını göstermektedir.
Şeyh Senûsî birinci İnönü savaşından dolayı Mustafa Kemal Paşa ya gönderdiği telgrafta Eskişehir memur ve halkının kendisine gösterdiği yakınlığa teşekkür etmekteydi.
Mustafa Kemal Paşa da şeyhe veridiği değeri gösteren davranışlar sergilemiş ;hediye ettiği çöl kıyafetini giyerek resim çektirdiği gibi yine hediyesi olan kılıcı da çalışma masasının arkasına asmıştır. Şeyh Senûsî Atatürk e hediye ettiği bir Kur’an ın üzerine şunları yazdığı ifade olunmaktadır. Kur’an ı Kerim aramızda sadakat ve muhadenet teşkil edecektir. Bunu halaskarı islam olan sana hediye ediyorum. Kitabullah önünde yemin ederim ki hayatta bulundukça Sana yardım edeceğim.
Bundan sonra Ankara gazetelerinden şeyhin bulunduğu yerlerden çektiği telgraflar ve izlenimlerini takip etmek Mümkün görünmektedir şubat ayı başlarında kayseri de bulunan Şeyh burada basına verdiği demeçlerde kendisine verilen vazifeyi de ihsas etmiştir. İstanbul hükümetinin aleyhte propagandasını etkisiz kılmak ve Anadolu halkının TBMM hükümeti ne tam destek vermesini sağlamak. Şeyh bunun için Anadolu hareketinin islamın ruhuna uygun olduğunu katılmanın da her Müslüman a şart olduğunu ısrarla vurgulamaktadır
Şubat ortalarında Sivas a geçen şeyh halkı cihada davet eden vaazlar vermiştir.
Şeyhin üstlendiği görevi ortaya koyması açısından bu konuşmanın ana hatlarına işaret etmekte fayda var.
Sivas sultani başmuallimi ve Arapça hocasının tercüme ettikleri hutbenin metni dönemin en önemli dergilerinden sebilürreşad da yayınlanmıştır. Temel mesajı cihazdır.
Müslümanların hiçbir şekilde yabancı idaresi altına girmemesi gerektiğini savunan şeyh islamın temel mesajın peygamberin uygulamasının özünün Cihad olduğunu vurgulamaktadır. Müslüman ecnebi altında yaşamaz müslüman esaret altına girmez.
Düşmanların gerek sayı, gerekse vasıta bakımından üstün olmalarının ümitsizlik sebebi olmaması gerektiğini ihtar eden şeyh senusi doğrudan Anadolu müslümanlarına seslenmekte mücadelesinin büyüklüğünü ve önemini anlatarak moral aşılamaktadır.
Türklerin yanlız olmadıklarını bütün islam dünyasının uyandırdıklarını belirterek dünya Müslümanlarının gözlerinin üzerinde desteğinin yanında olduğunun mesajını iletmektedir.
Her taraftaki müslüman milletler kımıldanıyor savaşıyor bütün İslam aleminde bu intibahı hareketi uyandıran sizin şehametiniz sizin celaletinizdir. Siz islamın kurretülıaynısınız siz allahın tevfikine mazhar bir milletsiniz.
18 Mart 1921 tarihinde Diyarbakır a ulaştığını bildiren şeyh Senûsî kumandan Paşa vali ve ahaliden gördüğü ilgiden saygıdan son derece memnun olduğunu belirtmektedir.
İkinci İnönü zaferinden sonra çektiği telgrafta ise zaferi daha önce rüyasında gördüğünü ve Mustafa Kemal Paşa ya da söylediğini hatırlatarak “biz bir şahsı vahid gibiyiz aramızda ayrılık görmüyorum sözleriyle ortak mücadelenin olumlu gelişmelerinin kutlamalarına samimi bir şekilde katılıyordu.
Diyarbakır’a dönen şeyhin en üst düzey protokol ile karşılanması veilen önemi göstermektedir.
Şeyhin buradan Mustafa Kemal paşaya kadir gecesi tebriki için gönderdiği bir telgrafta söyledikleri kendisine verilen görevi bir kez daha teyit edecek mahiyettedir.
“Bu kere de Anadolu’yu Seyahayimde umum ahalinin zatı devletlerinden memnun ve razı oldukları gibi emrinize münkad oldukları maal İftihar gördüm.
Şeyh senusi Anadolu’nun ve osmanlı hükümetinin de varlık sebebi olarak Anadolu hareketini gösteriyor, bu mücadelenin bütün İslam beldelerinin bağımsızlığı için de önemli bir vesile teşkil edeceğine inancını dile getiriyordu.
Şeyh senusi Mustafa Kemal Paşa nın kendisine olan güveninin devamını dilemekteydi. Evvela allah saniyen zatı devletlerinin bu muhik ve şeri hareketiniz olmasa idi bugün tekmil vatan ve mukaddesatımız düşmanın istilasına maruz kaldığı gibi hükümet i Osmaniye nin nam ü nişanı da kalmayacaktı.
Haziran 1921 ortalarımda Ankara ya dönen şeyhin yine doğu Anadolu bölgesinde Ankara bölgesinde Ankara hükümeti ile bağlantılı olarak görevler üatlendiğine dair yabancı basında çıkan birtakım haberler İstanbul basınına da yansıyacaktır.
Bunlardan en dikkat çekeni kürt aşiret reisleri ile görüşmeler yapmak üzere harput a gönderildiğidir.
Şeyhin el cezire bölgesindeki faaliyetlerinin İngiliz haber kaynaklarını son derece endişelendirdiği anlaşılmaktadır.
TBMM den yanına millet vekileri ve danışmanlar verilerek bölgeye göndeeilmesi şeyhin meclis tarafından el cezire bölgesi hakimliğine seçildiği seçildiğini düşündürmüş, şeyhin bu vesile ile bölgeye gittiği haberleri çıkarılmıtır. Basından takip edebildiğimiz kadarıyla şeyh mart 1921den 1922 yılı sonlarına kadar Diyarbakır, urfa ve Mardin de faaliyet göstermiştir.
Mücadelenin askeri aşamasının sonunda 13 Eylül 1922 de Adana ya giden Şeyh senusi 1922yılı sonunda Ankara ya döndüğünde istasyonda törenle karşılanmış , Kazım Karabekir ve birçok milletvekilleri tarafından ziyaret edilmiştir.
Mustafa Kemal ile görüşmüş kendisine erkanı harbiye dairesinde ikamet için yer ayrılmış, saygı gösterilmiştir.
Diğer taraftan Ankara hükümetinin ırak aşiretlerini İngilizlere ve kral faysal a karşı birleştirmek amacıyla yardımına başvurdukları kişi Şeyh Senûsî olmuştu büyük Taarruz öncesi ırakta İngilizleri ve çıkarlarını rahatsız edecek derecede güçlenen Ankara hükümetinin buradaki temsilci Şeyh senusi idi.
Şeyhin faaliyetlerinin bir sonucu olarak İngilizlerin buradaki kuvvetlerini azaltmaktadır ve soruna acil çözüm aradıklarına işaret edilmektedir.
Daha sonra şeyhin ülkesine dönme arzusunu görmekteyiz. Ankara da Mustafa Kemal Paşa ile görüşen Şeyh Trablusgarp ve Bingazi havalisindeki arapların birleşerek bir hükümet kurduklarını gönderdikleri bir adamla da İtalyanlara karşı mücadelesinde kendisini vekil tanıdıklarını bildirmiştir.
Trablusgarp ın istiklâlini temin etmek için emniyet içinde Afrika ya gitmek için isteyen Şeyh Senûsî İtalyanların da kendisiyle görüşmek istediklerini belirtmektedir. Mustafa Kemal Paşa Lozan da bulunan İsmet Paşa ile yazılarak şeyhin ne suretle hareketi Nafi olabileceği hakkında İtalyanların bu konudaki tavrını öğrenmek istemişti.
İsmet Paşa nın İtalyan temsilcisi ile yaptığı görüşmede İtalyanların müracaatı ın şeyhten geldiğini belirtip ilgisiz kaldıklarını belirtmesi üzerine bir netice çıkmamış görünüyor. Paşa bu yazışmalar da şeyhin net bir cevap almadan ankaradan ayrılmadığını adeta şikayet yollu ifade ediyordu.
Bu ifadelerde hüsamettin Ertürk ün şeyhin Ankara için görevini yaptıktan sonra gözden düştüğü şeklindeki bir yorumu haklı gösterecek bir hava mevcuttur.
Şeyhin Anadolu halkının milli mücadeleye kazanılmasındaki hizmetini son derece önemlidir. O’nun Atatürk’ün faaliyetletlerini desteklediği haberi Anadolu’da yayılınca halkın her şeyden medet umduğu böyle bizamanda;”Peygamberin sevdiği insan imiş, ülkenin kurtuluşu için dua etmiş, onun geçtiği topraği düşman istila edemezmiş” anlayışı ile geçtiği her yerden insanlar onu görebilmek ümidi ile yollara dökülmüşlerdi.
O günlerde ilkolkula başlama yaşlarında olan Cahit Tanyol’un ifadesiyle “aylarca,güven dolu dinsel bir efsane gibi adı dudaklarda tekrarlanan “Şeyhin dini otoritesi halk üzerinde tamdı.Hz. Peygamber’in ruhaniyetinin Mustafa Kemal Paşa ile olduğu inancını Anadolu insanında yerleştiren çabalar,”güneydoğu topraklarında ulusal savaşımın Mustafa kemal imanının bir tür tinsel şafağı oldu ve bu imanı halkın ruhundan o zamanki İstanbul’un ne şeriat propagandası ve ne de hilafet orduları yıkabilirdi”.
Söz konusu ilişkiyi isimlendirmek gerektiğinde Şeyh Sünusi’nin Ankara hükümetinin propagandası için görevlendirdiği açıktır. Görev sahası olarak El-cezire bölgesinin seçilmesi hem etnik bakımdan İngilizlerin bağımsızlık vaatlerinden etkilenmek durumunda olan bölge Müslümanlarını mücadeleyi kazanmak hem de İngilizlerin Irak’taki yerleşme çabalarına sekte vurmak gibi çift amaca yönelik bir stratejinin neticesidir.
1 Şubat 1920 de Sivas ta bir islam Kongresi toplanır, bu kongreye de Şeyh Senûsî başkanlık eder. Kongrenin nin amacı yerli ve yabancı müslümanların desteğini Osmanlı halifesine hatta daha çok Türk İstiklal harbine kazandırmaktır.
Generkurmay askeri tarih arşivinde Atatürk e ait not defterleri arasında yer alan 1921 yılına ait 16 numaralı defterde 2 tarihli sayfada islam Kongresi Proğram beyanname notu böyle bir hazırlığın olduğunu göstermektedir.
19 numaralı defterde yer alan şeyh Senûsînin yanına muktedir bir erkan ı hatb şeyhin cezirei ibn i Ömer e kendi veya halitasını aldülgani beyi şeyh senusi ile birlikte çalışmak üzere göndermek rufaizade şeyh Tahir efendi burada görüşeceğiz şekilde notlar da Mustafa Kemal in şeyhe bir takım vazifeler verdiğini göstermek tedir.
Şeyhin İstanbulda bulunan Trablusgarplı Yusuf şetvaya Ankara dan 10 mart tarihinde yazıldığı bir mektup bir İngiliz ajanı tarafından görülmüştür bu mektupta şeyh Ankara da kaldığını ilahi emirleri beklediğini söylemektedir. Hicazla ilgili ilk planlarında birtakım belirsizlikler vardır. Zira kendi arkadaşlarının isteklerine uygun olarak ırak üzerinde karar kılmıştır. Mektup bir rica ile son bulmaktadır
Görevimizi unutma ve kardeşimiz idrisinin haberlerini yolla. Şetvan mektubu yorumlarken şeyhin mekke ve Medine arasındaki beni harb kabilelerini ziyaret etmek için hicaz a gitmek istediğini doğrulanmış planlarında akrabası olan Asir yönetici İdrisiyi ziyaretin de yer aldığını fakat Mustafa Kemal Paşa nın onu ırak a göndermek üzere ayrılışına engel olduğunu belirtmiştir. İngilizlere göre ibnür Reşid in İstanbul daki resmi temsilcisi Reşit Paşa nın fikirlerine dikkat etmek gereklidir ona göre şeyh Senûsî bu yakınlarda hicaz a giremeyecektir zira kendi kardeşi Şerif Nasır a bile güvenmemekte olan Kral Hüseyin hicaz daki hakimiyetini sarsabilecek herkese karşı son derece kısıtlayıcı önlemler almıştır.Bu sebeple şeyhin bölgeye girişine de izin vermemektedir.
Özellikle Birinci Kanal Harekâtı’ndan sonra arzu edilen sonucu yakalamayan Seyyit Ahmet, Türklerle iş birliğinde çekingen davranmıştır. Seyyit Ahmet Şerif her ne kadar savaşın sonuna doğru bir Alman denizaltısıyla İstanbul’a getirilmiş ve Osmanlı Devleti’ne sığınmak zorunda kalmışsa da savaşın başında Türklerle iş birliğine yanaşmasının nedeni sadece ilan edilen Cihâd-ı Ekber’den kaynaklanmamaktadır. Senûsîlerin sundukları talepler İngilizler tarafından karşılanmış olsaydı, Senûsîlerin savaşta taraf oldukları cephenin değişmesi hususu kuvvetle muhtemeldir.
Alman denizaltılarıyla Kuzey Afrika kıyılarına taşınan Teşkilât-ı Mahsûsa’ya bağlı zabitan ve neferler Mondros Mütarekesi imzalanıncaya kadar buradaki faaliyetlerini sürdürmüşlerdi.
Orhan Koloğlu’na göre, Ahmet Şerif’in korkusu esir edilip İtalyanlara teslim edilmektir. Bu nedenle Mustafa Kemal’in Anadolu’da başlattığı kurtuluş hareketine katılmış ve Millî Mücadele taraftarlarına hizmet etmek için daha başlangıçta rıza göstermiştir. Koloğlu Ahmet Şerif’in tutum ve düşünceleri hakkındaki açıklamalarını şöyle devam etmektedir: “Ahmet Şerif tarafından Sultan Vahideddin’e gönderilen 7/8 Teşrîn-i sânî (20/21 Kasım 1921) tarihli iki mektup, kendisinin neden Millî Mücadele’ye katıldığını açıkça ortaya koymaktadır. Bursa’da iken İstanbul’a dönmesi için Padişah tarafından gönderilen emir, mücahidi kuşkulandırmıştır. Bir yandan tüm ülke işgal edilirken diğer yandan ileri gelen kişiler tutuklanıp sürgüne gönderilmektedir. Bu durum karşısında Ahmet Şerif bir ara Antalya’ya gitmeyi tasarlamış, ancak orası da İtalyanların elinde olduğundan gidememiştir. Bu nedenle güvendiği ve kendisini de koruyacaklarına inandığı Kuvayımilliyenin ricasına uyarak Ankara’ya gittiğini mektubunda belirtmiştir. Bu süreçte Seyyit Ahmet kesin taraf tutmuş ve çabasını Ankara yanında göstermiştir.” Ahmet Şerif’in İslam dayanışması ve birliği konuşmalarında hiçbir zaman Mısır, Libya ya da Türkistan konusu yoktur. Esasen Mustafa Kemal ve arkadaşlarının da beklentisi, halifenin desteklediği Kuvayı İnzibatiye ve Anzavur kuvvetlerince Orta Anadolu’da ayaklandırılan bölgelerde ve özellikle Doğu Anadolu’da İngilizlerce kışkırtılan Kürt ve Arap ayaklanmalarının parçalayıcı etkilerini bastırmaktı. Mustafa Kemal’in Ahmet Şerif şerefine verilen ziyafette yaptığı konuşmadan da anlaşılacağı gibi Mustafa Kemal “gafletle düşmana hizmet eder duruma girenleri uyarmada” kendisinden yararlanılabileceğini ve Ahmet Şerif’in bu konuda tüm İslam dünyası içinde en önde gelen kişilerden olduğunu belirtmiştir.
Millî Mücadele’nin başlangıçtaki bunalımlı döneminde Müslümanlar arasında dostluğu sağlamak maksadıyla çalışarak katkılarda bulunan, padişahın yanı sıra İtalyan ve İngilizler tarafından düşman ilan edilen Seyyit Ahmet’in Türkiye dışında gidebileceği bir yer kalmamıştı. Anadolu Millî Mücadelesi’nin sağladığı güvence içinde yaşamaktan başka bir seçeneği yoktu. Sakarya Meydan Muharebesi’nden sonraki bekleme döneminde artık kendisine düşen bir görev kalmamıştı. Tarsus’a yerleşti. Bundan sonra Ahmet Şerif Anadolu’nun değişik yerlerinde bulunmuştur. Şam’a yerleşmek istediği söylenmişse de Fransızların olumsuz tutumları nedeniyle Hicaz’a gittiği ve 1933’te Medine’de vefat ettiği bilinmektedir.”
KAYNAKÇA
MAKALE VE KİTAPLAR
- Iı. İnönü muharebesi: askerî, politik, iç ve dış Kamuoyunda meydana getirdiği etkileri Bakımından bir değerlendirme-ERCAN ÇELEBİ-Mart 2003 Cilt:11 No:1 Kastamonu Eğitim Dergisi 199-214
- Milli mücadele döneminde anadoluda büyük islam kongresi tartışmaları üzerine değerlendirmeler –cezmi eraslan
- Birinci Dünya Savaşı’nda Trablusgarp/Libya Cephesi, Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’da Yürüttüğü Askerî Faaliyetler -Rezzan ÜNALP
- LiBYA’NIN TARiHi GELİŞİMİ İÇERİSİNDE SENUSÎLİK, TÜRK-SENUSÎ VE TÜRKİYE-LİBYA İLİŞKİLERİ-Tufan TURAN*Esin TÜYLÜ TURAN**
- BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NDA TRABLUSGARP CEPHESİ VE AFRİKA GRUPLARI KOMUTANI NURİ PAŞA ( KİLLİGİL )-Nejdet KARAKÖSE*
- BİZİM ATATÜRK-AHMET AKGÜL