dis kuvvet slayt
YER ALTI SULARI ve KAYNAKLAR
* Eriyen karlar ve yağmur sularının yeryüzündeki geçirimli kayaçlardan toprağa sızması,geçirimsiz tabakaya rastlayarak birikmesiyle oluşan sulara yer altı suyu, bunların kendiliğinden veya insan eliyle yeryüzüne çıktığı yerlere kaynak denir.
Not: Yeraltı suyunun sıcaklığı, geldiği yerin derinliğine göre değişir. Yeraltı suyu yüzeye yakın yerlerden geliyorsa suları soğuktur. Suyun sıcaklığı o bölgenin yıllık ortalama sıcaklığına yakındır. Bu tür sularda mevsimlik ısı değişimi fazladır. Örneğin; karların eridiği dönemde suyun sıcaklığı düşer.
Karadeniz ve Doğu Anadolu’da bu tür kaynaklar yaygındır. Bu kaynağın suları atmosfer kökenlidir. (yağmurlar) Yamaçlar boyunca çıkarlar.
2. Fay Kaynakları
Ege bölgesinde yaygındır. Özellikleri;
Debileri yıl boyunca fazla değişmez,
Mineraller bakımından zengindir,
Hem yüzey hem de mağmatik sularla beslenir,
Suları ılık ve sıcaktır,
Fay kaynaklarının en çok bulundukları yerler yer yapısının arızalı ve genç oluşumlu olduğu yerlerdir.
Aşağıdakilerden hangisi şekilde yer alan kaynağın özelliklerinden biri değildir?
A)Sularının ılık veya sıcak olması
B)Sularının fazla eriyik içermesi
C)Hem mağmatik sular hem de yağışlarla beslenmesi
D)Sularının çok yükseklere fışkırması
E)Debisinin yıl boyunca fazla değişmemesi
ØAşağıdakilerden hangisi şekilde yer alan kaynağın özelliklerinden biri değildir?
A)Sularının ılık veya sıcak olması
B)Sularının fazla eriyik içermesi
C)Hem mağmatik sular hem de yağışlarla beslenmesi
D)Sularının çok yükseklere fışkırması
E)Debisinin yıl boyunca fazla değişmemesi
Bolu,Bursa,Kütahya,De
Bolu,Bursa,Kütahya,Denizli yörelerinde kaplıca ve şifalı suların bulunması bu yörelerin hangi bakımdan benzer olduğunu gösterir?
A)Yağış düzeni B)Engebelilik
C)Yer yapısı D)Maden yatakları
E)Toprak türü
4. Artezyen Kaynakları:
Artezyen kaynağı, iki geçirimsiz tabaka arasındaki geçirimli tabakalardaki suların açılan sondajlarla basınçla yeryüzüne çıktığı yerlere denir. Avustralya’da çok yaygındır. Ülkemizde ise tarım alanlarının sulanmasında kullanılır.
5. Karstik Kaynaklar
(Voklüz – Su Çıkan): Karstik Kaynaklar, eriyebilen (karstik) kayalar içerisindeki yeraltı suyunun boşluklarda ve çatlaklarda hareket ederek yeryüzüne çıktığı yerlere denir. Bu kaynaklar bol su taşır, yağışlarla beslendikleri için suları sürekli değildir ve soğuktur, kireç oranları fazladır. Akdeniz bölgesinde yaygındır.
5. Gayzer:
AKTİF Volkanik bölgelerde yer altındaki gazların basıncı ile zaman zaman fışkırarak yeryüzüne çıkan kaynaklardır. Ülkemizde yoktur..
Yeraltı suları, çabuk eriyebilen jips, kayatuzu, kalker (kireçtaşı) gibi kayaların bulunduğu karstik arazilerde aşınım ve birikim şekilleri meydana getirirler.
AŞINIM ŞEKİLLERİ:
1.Lapya (cm)
2.Dolin (m)
3.Polye (km)
4.Obruk (Doğal Kuyu)
5.Düden (Su batan)
6.Voklüz (su çıkaran)
7.Mağara (küçük erime boşluğu)
8.Galeri (büyük erime boşluğu)
9.Kör vadi (kuru vadi)
BİRİKİM ŞEKİLLERİ:
1.Sarkıt
2.Dikit
3.Sütun
4.Traverten
Cennet-Cehennem,Karai
Cennet-Cehennem,Karain,İnsuyu mağara-ları Akdeniz bölgesinin turistik özelliklerindendir
AkdenizBölgesi’nin hangi özelliği bu yörelerin oluşmasında etkilidir?
A)Yüksek düzlüklerin geniş yer tutması
B)Karstik arazinin varlığı
C)Akarsu ağının sık olması
D)Yer yer kırıkların olması
E)Eski buzul alanların olması
*DALGA AŞINDIRMA ŞEKİLLERİ
1.FALEZ
2.HALİÇ
*DALGA BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ
1.KIYI OKU
2.TOMBOLO
(SAPLI ADA, BAĞLAMA SETİ)
3.KIYI SET GÖLÜ
(LAGÜN, DENİZ KULAĞI)
FALEZ (YALIYAR):
•Genelde dağların denize paralel uzandığı,
•Kıta sahanlığının dar olduğu,
•Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında görülür.
•Dalga aşındırma şeklidir.
HALİÇ:
•Gel-git genliğinin fazla olduğu OKYANUS kıyılarında görülür.
•Genelde HALİÇ görülen kıyılarda DELTA görülmez.
•Akarsuyun denize döküldüğü yerde birikme yerine, gel-git sonucu aşınma olur. Bunun sonucu deniz içeri doğru girer.
Dalgalar,alçak,akıntısız,rüzgara karşı korunaklı yerlerde birikim yaparlar
Kıyı seti(Lagün):Bir koyun önü dalga birikimi ile kapatılır.Kıyı set gölleri bu şekilde oluşur.Küçük ve Büyük Çekmece Gölleri,Terkos(Durusu) Gölü.
Kıyı oku: Karaya bağlı uzantılardır.
Tombolo(Bağlama seti):Bir adanın dalga birikimi ile karaya bağlanmasıdır.Marmara Bölgesi’nde Kapıdağ Yarımadası.
I-Falez
II-Delta
III-Lagün
IV-Kıyı kordonu
Türkiye’de görülen yukarıdaki kıyı şekillerinden hangileri dalga aşındırmasıyla oluşmuşlardır?
A)I B)II C)I-III D)II-III E)III-IV
BOYUNA KIYI TİPLERİ
Dağlar kıyıya paralel uzanır.Karadeniz,Akdeniz Bölgeleri
İç kesimlerle ulaşım zor,geçitlerle sağlanır,kıyı-kıyı ardı iklimi farklı,doğal liman sayısı az,hinterland ve kıta sahanlığı dardır.
ENİNE KIYI TİPLERİ
Dağlar kıyıya dik uzanır.Ege kıyıları
İç kesimerle ulaşım rahat,hinterland geniştir.
Doğal liman sayısı fazla
(Edremit,Çandarlı,Kuşadası,Güllük Körfezleri)
Kıta sahanlığı geniş
Gerçek –kuşuçuşu kıyı uzunluğu farkı en fazla olan kıyı tipidir.Boyuna kıyı tipinin tam tersidir.
DALMAÇYA KIYI TİPLERİ
Dağlar birkaç sıra halinde kıyıya paralel uzanır .En öndeki dağ sırası deniz ilerlemesi sonucunda sular altında kalınca,eski dağ dorukları ada halini alır.
Teke Yarımadasında Kaş-Finike arası dalmaçya kıyı tipindedir.
LİMANLI KIYI TİPLERİ
Alçak,sığ kıyılarda dalgaların,kıyı oku tombolo lagün yapmasıyla oluşan kıyı tipine denir.
RİALI KIYI TİPLERİ
Daha önce akarsular tarfından aşınmış vadilerin,deniz ilerlemesine uğraması sonucunda oluşmuştur.İstanbul-Çanakkale boğazları,MenteşeYöresi(güneybetı Ege kıyıları)
HALİÇ:
•Gel-git genliğinin fazla olduğu OKYANUS kıyılarında görülür.
•Genelde HALİÇ görülen kıyılarda DELTA görülmez.
•Akarsuyun denize döküldüğü yerde birikme yerine, gel-git sonucu aşınma olur. Bunun sonucu deniz içeri doğru girer.
FİYORT ve FİYORT-SKYER:
•Buzul aşındırması sonucu oluşmuş olan vadilerin deniz suyu ile dolması sonucu oluşur.
•Kutuplara yakın yerlerde görülür.
•Matematik konum ile ilgilidir.
•Türkiye’de görülmez.
Türkiye’de FİYORT,SKYER tipi kıyılara enlem nedeniyle(Kutba yakın bir ülke değiliz),
HALİÇ,WATT tipi kıyılara özel konum(okyanus kıyısında yer almamamız) nedeniyle rastlanmaz.!!!
RÜZGARLARIN OLUŞTURDUĞU ŞEKİLLER
Rüzgarın etkisi en çok çöllerde ve bitki örtüsünün cılız olduğu kurak yerlerde görülür.
NOT: Rüzgar etkisinin en fazla çöllerde etkili olması, buradaki mekanik çözülmeden ve bitki örtüsünün olmamasından kaynaklanır.
Türkiye’de rüzgar aşındırma ve biriktirme faaliyetleri en çok kurak bölgelerimiz olan İç ve G.Doğu Anadolu’da ayrıca kıyı deltalarından olan Çukurova ve Sakarya’da görülür.
Rüzgar Aşındırma Şekilleri:
Mantarkaya(Şeytan Masası-Tafoni)
Kayaların alt kısımlarının rüzgarlarla aşınması sonucu oluşur.
Yardang: Farklı dirençteki kayaların bulunduğu yüzeylerde aşınma sonucu oluşan pürüzlü alanlardır.
Rüzgar Mağaraları:
Şahit Tepeler:
RÜZGAR BİRİKTİME ŞEKİLLERİ:
Lös: Rüzgarın taşıyıp biriktirdiği kil, kum ve tozların karışımından oluşan verimli topraklardır.
Kumullar (Kum Tepeleri): Rüzgarın taşıdığı kumları hızının azaldığı alanlarda biriktirmesiyle oluşur.
Barkan: Rüzgar biriktirmesi ile oluşan hilal şeklindeki kum yığınıdır.