Karşıt Koşullanma istenmeyen bir tepkiye, karşıt davranışın koşullanmasıdır. Klasik koşullanma yoluyla istenmeyen davranışları ortadan kaldırmak için de kullanılabilir. Karşıt Koşullanmanın iki farklı tekniği vardır. Bunlar İtici Uyarıcıyla Koşullama ve Sistematik Duyarsızlaştırmadır.
Karşıt Koşullanma
Karşıt Koşullanma en basit tabirle istenmeyen bir tepkiye, karşıt davranışın koşullanmasıdır. Birbirine zıt davranışları koşullanma ile ortaya çıkarmak karşıt koşullanmaya örnek gösterilebilir.
Örnek: Köpekten korkan çocuğa köpeği sevdirmek.
İtici Uyarıcıyla Koşullanma
İtici uyarıcıyla koşullanma yönteminde alışkanlıkla istenmeyen (itici) uyarıcı aynı anda verilir. Bu neden bu yöntem daha çok bırakılamayan alışkanlıkların bitirilmesi için kullanılmaktadır. Bu yöntemle birçok kötü ve bırakılması zor alışkanlık başarıyla bırakılmıştır.
Örnek: Sigarayı bırakamayan birisinin mide bulandırıcı ilaçla beraber sigara içmesi istenir. Birey bir süre sonra sigarayı gördüğünde midesinin bulandığını hissedecektir.
Sistematik Duyarsızlaştırma
Bu karşıt koşullama tekniği bireye korku ve kaygı veren durumlarda bireyin duyarsızlaşmasını ve rahatlamasını sağlayan durumu amaçlar. Fobilerin etkisini azaltmayı amaçlar. Birden fazla aşaması vardır.
İlk aşamada bireye nasıl rahatlayacağı öğretilir. Birey vücudunu gevşetebilir.
İkinci aşamada bireyin en çok korktuğu durumdan en az korktuğu duruma göre hiyerarşik bir sıralama yapılır. Birey en az korku duyulan durumla karşı karşıya bırakılır. Daha sonra diğer korku durumlarıyla da karşı karşıya kalmaya başlar. Her korku durumunda daha önce öğrendiği gevşeme ve rahatlama egzersizlerini kullanır. Böylece en çok korku duyulan durumda da birey gevşemeyi başarırsa sistematik duyarsızlaştırma başarılmış demektir.
Sistematik duyarsızlaştırma korkunu karşıtı olan gevşemenin birlikte kullanılarak korkuyu yok etmeye çalışır.
Diğer Klasik Koşullanma Yöntemleri
Karşı Karşıya Getirme (Taşırma)
Koşullu tepkiyi ortadan kaldırmak için kendisinden kaçınılan uyarıcı ile organizmayı belli bir süre bir arada tutmaktır.
Örnek: Tavuklardan hoşlanmayan birinin tavuklarla dolu bir odaya konması.
Geçici Koşullanma
Yalnızca koşulsuz uyaranı kullanarak organizmanın bu eş zaman aralıklarında koşullu tepkiyi vermesidir. Burada koşullu uyaran haline dönüşen şey zaman aralıklarıdır. Bu kavram için örnek vermek anlamayı daha da kolaylaştıracaktır.
Örnek: Yıllardır saat 7:00 ‘da kalkan birinin alarmını kurmayı unutmasına rağmen yine de saat 7:00’da kalkması. Zaman artık bu kişi için koşullu uyaran haline gelmiştir.