Biriken veriler son 10-15 yıllık süreçte emperyalist küreselleşme döneminin çelişkilerinin iyiden iyi olgunlaştığına tanıklık ediyor. 2008 krizi bunun ilk en güçlü verisi olmuştu. Seattle’da başlayan ve hızla yayılan sosyal forumlar sönümlenme sürecine girmişken; 2010’nun sonunda Tunus’ta patlak veren Mısır, Bahreyn’nden Yemen’e ulaşan, İran’a, Suriye’ye sıçrayan 2013 Gezi Haziran başkaldırısında etkileri Türkiye’de hissedilen halk ayaklanmaları dönemin temel bir eğiliminin olgunlaşmakta olduğunu gösteriyordu.
Rojava Devrimi halkların isyanlarının en ileri kazanımı olur. Bütün dünyada son yıllarda gelişen kitlesel kadın özgürlük mücadeleleri, 2019 yılına sığan 40’ı aşkın ülkedeki halk isyanları, Fransa’da Sarı Yelekliler Hareketi ve en son ırkçı beyaz bir polisin George Floyd’u katletmesine karşı gelişen ve ABD’nin bütün eyaletlerine yayılan halk isyanı, bütün bu veriler yaklaşan kesin hesaplaşmaları da kapsayan fırtınalı dönemin belirtileri olduğu kadar aynı zamanda ezilenlerin kitlesel hazırlığı niteliğini de taşımaktadır.
Halk isyanının patlak verdiği Suriye’yi kısa sürede ABD, AB, Türkiye ve Suudi Arabistan başta gelmek üzere müdahale edip işbirlikçi güçleri aracılığıyla hızla iç savaşa dönüştürmeleri, keza İran ve Rusya Federasyonu’nun güçlü dahiliyle birlikte Suriye sahası dünyada emperyalist güç ilişkileri bakımından bir katalizör işlevi kazanır. Rusya Federasyonu’nun dünya politikasına dönüşü, ABD’nin SSCB ile yaptığı (ve Rusya Federasyonu’nun devam ettirdiği) bazı anlaşmaları feshetmesi, sarsılan ve sorgulanan ABD hegemonyası, İngiltere’nin AB’den sancılı tarzda çıkışı, ABD’nin Çin başta gelmek üzere ilan ettiği ticaret savaşları, ABD tekelleri ve devlet bürokrasisinin iki kesimi arasında gelişmekte olan sert çatışma; Avrupa ve ABD’de ırkçı faşist hareketlerin geliştirilmesi ya da bölgesel güç olma çabası içerisindeki ülkeler örneklerinde Türkiye’nin Güney Kürdistan’dan Efrîn-Serêkaniyê’ye uzanan işgalinden, Libya’daki askeri faaliyetlerine veya faşist şeflik rejimine geçişine, İran’ın Irak, Suriye ve Yemen’deki askeri ve siyasi faaliyetleri vb., bütün bunlar emperyalist küreselleşme döneminin çelişkilerinin olgunlaşmasının yansımaları olduğu kadar emperyalist devletlerin ve egemen tekelci burjuvazilerin; yerel milliyetçi, sömürgeci faşist ya da bürokratik militarist despotlukların, temsil ettikleri işbirlikçi tekelci burjuvazilerin yarınki daha kesin hesaplaşmalara hazırlığı anlamına da gelmektedir.
2019’da 40’dan fazla ülkede patlak veren halk isyanları, 2010/11 Arap halk ayaklanmaları ile aynı çizgi üzerindedir ve halk ayaklanmalarının tesadüfi, arizi bir durum değil emperyalist küreselleşme gerçekliğinden kaynaklanan temel bir eğilim olduğunun doğrulanmasıdır. 2010/11 halk isyanları Kuzey Afrika’dan Arap Yarımadası’na geniş ya da büyük Ortadoğu denen sahada tutuşmaya hazır patlayıcı maddelerin büyük miktarlarda biriktiğini haber veriyordu. 2019 halk isyanları bu gerçekliğin hiç de bölgeye özgü olmadığını dünyanın hemen bütün bölgeleri ve ülkelerinde alev almaya hazır patlayıcı maddelerin devasa ölçeklerde biriktiğini gözler önüne serdi. Başlangıç halindeki ekonomik krizle birlikte patlayan 2020 pandemi krizi halk isyanlarının önünü kestiyse de pandemiye rağmen Şili’de, Lübnan’da patlak veren isyanlar ve protestolar, Fransa’da devam eden Sarı Yelekliler isyanı, son dönemde ABD’de George Floyd’un beyaz ırkçı bir polis tarafından katledilmesinin tetiklediği halk isyanı (ve gelişen uluslar arası dayanışma hareketi), emperyalist küreseleşeme döneminde tekelci kapitalizmin merkezlerinde biriken muazzam patlayıcı maddelerin tutuşmaya hazır olduğunu açıklıkla gösteriyor.
Fırtınalı döneme Avrupa orta sınıflarının belli kesimlerin hazırlığının yansıması olarak okunabilecek “Krizden çıkış manifestosu”nun doğumunun bu döneme denk gelmesi, “son” gelişmeler tarafından hızlandırılmıştır. Kabul etmek gerekir ki, kapitalizmin kriziyle buluşan pandemi krizi, yarattığı çok ağır durumun basıncı ile nicel birikimleri nitelik değişimlere, sıçramalara zorluyor, bu nedenle bir “milat” özelliği de kazanıyor. “Krizden çıkış manifestosu” bir “aydın girişimi”dir, yaklaşan fırtınayı öncelikle aydınların sezmesi ve görmesi şaşırtıcı değildir. Krizden kapitalist düzenin sürdürülmesi stratejisine dayanan “çıkış planı”, manifestonun olduğu kadar, hazırlayan ve imzalayan araştırmacılar ve akademisyenlerin tercihlerinin burjuva sınıfsal ve siyasal niteliğini açığa vurmaktadır. Diğer yandan bildirinin öne sürdüğü tekelleri (şirketler diyorlar) demokratikleştirme, işçi konseyleri ve işi meta olmaktan çıkartmak, çevresel onarım ve dünyadaki yaşamın sürdürülebilirliği talepleri sol bir eğilimi ima etmektedir. 3 bini aşkın araştırmacı ve akademisyen eğer önüne geçilmezse çok yıkıcı gelişmelerin olacağına dikkat çekmekte ve endişe ettiği yıkıcı gelişmeyi önlemek için inşa ettiği sınıf uzlaşması ve sınıf işbirliği stratejisini ilan ederek harekete geçmektedir.
“Krizden çıkış manifestosu” imzalayan araştırmacı ve akademisyenlerin sınıflar mücadelesinde nasıl ne kadar etki yapabileceği süreç içerisinde açığa çıkacaktır. Diğer yandan proletarya ve ezilenlerin sınıf mücadelesinin gelişimi imzacıların bir bölümünü kendi yanına çekebilir ve çekecektir de. Bu burjuva sol girişim hakkında kesin hükmü biz verecek değiliz, ama oynayabileceği muhtemel rolü az çok kestirmek, analiz ederek tutum almak da devrimci proletaryanın hazırlık görevlerine dahildir. Yaklaşan kesin hesaplaşmalar döneminin hazırlığı dünya proletaryası ve ezilenlerinin olduğu kadar devrimci öncülerinin de ana gündemidir. Devrimci öncülük adına yola çıkan, ama bu gerçekliğin ayırdında olmayanların yürüyüşü daha baştan kendiliğindencilik zaafıyla malüldür. Dünya proletaryası ve ezilenlerinin dikkatini yaklaşan fırtınalı döneme çekmek, onları diğer sınıf ve katmanların hazırlığının kapsam ve içeriğine dair aydınlatmak, teorik ve pratik olarak devrimci hazırlığı bütün güç ve imkanlarıyla yürütmek devrimci öncülük iddiasının gereğidir.
Bilimin ve bilim insanın görevi
“Krizden çıkış manifestosu”nun kamuoyuna sunumunda araştırmacı ve akademisyenlerin bilimsel sorumluluklarını yerine getirdiklerinin vurgulanıyor olması, bilimin ve bilim insanlarının görev ve sorumluluklarının neler olduğu konusuna değinmeyi zorunlu kılıyor. Avrupa merkezli “3 bini aşkın araştırmacı ve akademisyen”in krizden çıkış ve kapitalizmin sürdürülebilirliğini tasa etmesi, öneriler geliştirmesi bilimin ve bilim insanının görev ve sorumluluğu, bilimsel bir uğraşı olarak mı kabul edilmelidir? Kapitalizmin krizden çıkışını dert edinen bilim insanları, acaba neden insanlığın krizler üreten kapitalizmin bizzat kendisinden kurtulmasına kafa yormazlar? “Bilimin gereği nedir?”
Eğer bilimin görevinin ne olduğu bir kapitaliste sorulsa, o doğa bilimlerinin sanayinin, tekniğin ve üretimin gelişmesine, toplum bilimlerinin görevinin de mevcut toplumsal düzenin devamına hizmet etmek olduğunu “doğallıkla” bildirecektir. Günümüzde üniversitelerle tekeller (“şirketler”) arasında gelişen işbirliği, tekellerin araştırma geliştirme bölümleri, bu alana yaptıkları yatırımlar, “şirket üniversiteleri” vb., patronlar sınıfının bilimin görevlerine dair düşünceleri hakkında yeterince fikir veriyor.
Marks, “Görüntüler yetseydi bilime gerek kalmazdı” demişti. Buradan bilimin görevinin görüntünün örttüğü gerçeğin, kabuğun içindeki özün açığa çıkartılması olduğunu anlıyoruz. Toplumsal ilişkilerin yapılanışında “görüntü”nün arkasındaki gerçeğin, özün açığa çıkartılması egemen çıkarlar, egemen sınıfın çıkarları ile çelişir, çatışır. Bu yüzdendir ki, bilim insanlarının yetiştirildiği üniversite düzeni egemen sınıf burjuvazinin, onun kolektif sınıf çıkarlarının temsilcisi ve iktidar aracı burjuva devletin sıkı kontrolü altındadır. Şu ya da bu biçimde burjuva demokrasisi olan ülkelerde bile üniversite ve bilim insanlarının özgürlüğü, egemen sınıftan ve burjuva devletten bağımsızlığı ancak kısmen sözkonusu olabilir. Burjuva eğitim ve üniversite düzeni araştırmacıları ve akademisyenleri, “bilim insanlarını” kapitalist düzenin sürdürülebilirliğini içselleştirecek, inanmış ve bağlı tarzda yetiştirir. Tabi bu çizgiye itiraz eden bilim insanları da “çıkar” bu eğitim ve üniversite düzeninden, ama eğitim ve üniversite düzenini işlevi sucuk fabrikası gibi kapitalizme, liberal burjuva dünya görüşüne bağlı elemanlar yetiştirmektir.
“Krizden çıkış manifestosu”nun takdiminde,“Bilim insanları olarak bizim sorumluluğumuz, titiz araştırmaların verileri ve sonuçları ışığında, topluma alternatifler sunmak ve toplumun kendi geleceğini şekillendirmesine yardımcı olmak. Araştırmaları sayesinde bilim insanları, geçmişte yapılan hataların tekrarlanmamasına ve alternatifler üreterek daha demokratik ve sürdürülebilir bir ekonomik gelecek hazırlanmasına yardımcı olabilir” deniyor. Toplumun geleceği hangi yönde şekillenmelidir? Topluma yardımcı olmak adına “daha demokratik ve sürdürülebilir bir ekonomik gelecek” tasavvuru, mevcut ekonomik ve toplumsal düzenin, kapitalist sistemin devamını da bildiren bu tercih neden “bilimsel” oluyor? “Bilim” ve “bilim insanları” bu sıfatı hakedebilmek için hakikatlere sadık kalabilmelidir.
Örneğin kapitalizmin kaçınılmaz olarak krizler üreten bir iktisadi ve toplumsal düzen olduğunu insanlık kapitalizmden kurtulmadığı sürece tekrar tekrar ekonomik krizler, değişik türevleriyle finansal ve mali krizler yaşanacağını açıklamaları bilimin gereği değil midir? Ya da bilimin pandemi krizinin sorumlusunun kapitalizm ve egemen tekelci burjuvazi olduğu gerçeğini açığa çıkartması, topluma göstermesi gerekmez mi? Kapitalist toplum burjuvazi ve proletaryanın uzlaşmaz sınıf karşıtlığı temeli üzerinde, proleteryanın yarattığı artıdeğerin burjuvazi tarafından gasp edilmesi üzerine kurulmuş bir ekonomik ve toplumsal düzen olduğunu gizlemeli midir bilim? Nüfusun çok küçük bir azınlığının nüfusun engin çoğunluğunu sömürdüğü, dünyanın en zengin %1’inin 7 milyar insanın gelirinin iki katı servete sahip olduğu mevcut kapitalist sistem “akla” ve “bilime” aykırı değil midir? Toplumsal artığın bir bölümüyle varolabilen bilim ve bilim insanlarının bunu, toplumsal artığın yaratıcılarına açıklama, gösterme görev ve sorumlulukları yok mudur?
Soruların açığa çıkarttığı gerçeklik “manifesto”nun yazarları ve imzacılarının kaderlerini ve geleceklerini, işçi sınıfı ve ezilenlerle değil de kapitalist düzen ve burjuvazi ile birleştirdiklerini açığa çıkartmaktadır. Kapitalizmden çıkış manifestosunda ilan ettikleri talepler kendi ekonomik ve toplumsal konumları tarafından, kendi sınıf çıkarları tarafından belirlenmiştir, bilim insanı olmanın sorumluluğu olamaz bu!
Aslında 3 binden fazla araştırmacı ve akademisyenin imzasını koyduğu “Krizden çıkış manifestosu”, tekelci kapitalizmin, burjuvazinin çağdaş eğitim sisteminin nasıl da burjuva düzene ve burjuvazinin çıkarlarına bağlı elemanlar yetiştirdiğini, burjuva eğitim sisteminin işlev ve niteliğini deşifre eden güvenilir bir veridir.
Orta sınıf ayrıcalıklarının bastırdığı cins bilinci
“Krizden çıkış manifestosu”nun takdiminde, “Değişimin öncüsü kadınlar” alt başlığı altında verilen bilgiler dikkat çekici: “Bu bildiri tamamen bir kadın inisiyatifi olarak başladı ve kadın akademisyenler tarafından yazıldı. Bu akademik dünya için de çok önemli.” Metnin yazarlarından biri ekliyor: “Bu önemli inisiyatif, kadınların dünyadaki krizin yönetilmesinde ne kadar önemli bir rol oynadığını da şüpheye yer bırakmayacak şekilde gösteriyor.” deniyor.
Kadınlar “Krizden çıkışta nasıl bir rol oynuyorlar?” denince ABD’den Türkiye’ye; Şili’den Hindistan’a, İspanya’dan Brezilya’ya dünya genelinde kriz koşullarında ağırlaşan cinsel baskı ve sömürüye karşı, protesto ve gösterilerde, halk isyanlarının en önünde, kadın grevinde vb., özgürlük talebiyle başkaldıran on binlerce, yüz binlerce ve milyonlarca kadın geliyor bizim aklımıza. Dünya kadınları “krizin yönetilmesinde” değil, ama insanlığın krizin kaynağı erkek egemen kapitalizmden ve erkek egemenliğinden kurtulması için büyük kitlesel mücadeleler yürütüyor, büyük fedakarlıklar ve kahramanlıklar yaratıyorlar. Krizin “yönetilmesinde” önemli bir yer tutan kadınların ayağa kalkan milyonlarca kadın olmadığı kesin. Onlar krizi “yönetmekle” çok da ilgili değiller. Hakikat şu ki, “Krizin yönetilmesinde” önemli ya da önemsiz bir yer tutanlar, ancak sisteme içten bakma imkanına sahip olanlar tarafından görülebiliyorlar! Oysa özgürlük talebiyle ayağa kalkan kadınlar, toplumsal konumları nedeniyle sisteme içten bakma imkanına sahip değiller.
“Manifesto”yu kadınların hazırladığı duyurusunun, belli bir algı yaratmak ve toplumsal ilgi oluşturmak bakımından önemli görülmüş olması anlaşılabilir bir şey. Hatta böylece dünyanın her yerinde erkek egemenliğine ve erkek egemen kapitalist düzene karşı ayağa kalkan kadınlara, yönünüzü “manifesto”ya çevirin mesajı verilmek istendiğini söylemek de çok yanlış olmaz. Ama yine de hal böyle olunca “Acaba metni hazırlayan kadınların ‘cins bilinci’ bakımından durum nedir?” “Bu ‘manifesto’ kadınlar için ne talep ediyor?”, “Kadınların bu ‘manifesto’da yeri nedir?” veya “Kriz kadınlar için ne ifade etmektedir?” gibi sorulardan insan aklı yakasını kolay kolay kurtaramıyor. Araştırmacı ve akademisyen kadınların hazırladığı “manifesto”da kadınları bulmak güç, hatta gerçekte kadının adı yoktur, ama bakın kadınlar hangi vesile ile “manifesto”da yer bulabiliyorlar:
“Nasıl ki dünya savaşları sonrası, kadınların topluma olan reddedilemez katkıları kadınların seçme ve seçilme hakkını almasının yolunu açtıysa; şimdi de zaman, emek sahiplerinin haklarının teslim edilmesi, her anlamda güçlendirilmesi ve işyerlerinin demokratikleştirilmesi yoluyla emekçilerin karar verme mekanizmalarına katılımının yolunun açılması zamanıdır.”
İşçi sınıfına sınıf uzlaşması öneren metinde, yalnızca bunu “gerekçelendirmek”, inandırıcı bir mantık denklemi kurmak vesilesiyle kadının adının geçtiğine tanık oluyoruz. Kriz kadınlara ne getirmiştir veya daha doğrusu kadınlardan ne götürmektedir, “manifesto”nun kriz ve kadın bağlamı yoktur! Metni kaleme alan kadınlar kriz ve kadın bağlamına bilemeyeceğimiz nedenlerle girmek istememişler ya da cins bilinçlerinin görüş mesafesi buna yetmemiştir!
İki dünya savaşı sonrasında kadınların seçme seçilme haklarıyla ilgili kazanımlarının “manifesto”da verilişi de sorunludur. “Kadınların topluma olan reddedilemez katkıları” bütün insanlık tarihi boyunca hep vardı! Fakat kadınlar tarihsel olarak bir kez ikinci sınıf cins durumuna düşürüldükten sonra “kadınların topluma olan reddedilemez katkıları” gerçekliği asla kendiliğinden kadın haklarının kabul edilmesini getirmedi! “Manifesto”nun sorunu koyuş tarzı, “kadınların topluma olan reddedilemez katkıları”nı anlayan, takdir eden bir otoriteyi, iki dünya savaşı sonrasında egemenin, egemen cins ve sınıfın demokratikleştiği kabulüne dayanıyor. Böyle olduğu içindir ki, seçme ve seçilme hakkı için kadınların yürüttüğü büyük mücadeleler ve ödedikleri büyük bedeller tuhaf bir yüzeysellikle yok sayılıp, inkar edilmiş, en azından önemsizleştirilip ve değersizleştirilmiş oluyor.
Bildiriyi kaleme alan kadın bilim insanlarının “manifesto” bazında cins bilincinin izine yer vermemeleri, diğer bir ifadeyle verili erkek egemen durumun kabulünden hareket etmeleri, toplumsal sınıfsal konumlarının bilincinin derinliğini ima ediyor. Kapitalist düzenin krizden çıkışı için işçi sınıfı ile tekelci burjuvaziyi tekellerin devleti aracılığıyla uzlaştırmayı, sınıflararası işbirliğini stratejilerinin odağına yerleştirmeleri, işçi sınıfı ile tekelci burjuvazi arasında yer alan kendi toplumsal sınıfsal konumları tarafından koşullandırıldığı gerçekliğine denk düşüyor.
“Manifesto”nun temel kaygısı
Sınıf kavramını kullanmamaya özen göstererek bir sınıf uzlaşması “sistemi” vaaz eden bildirinin hareket ettiği öncüllerden tamamen farklı bir sonuca gidilebilir: İşçiyi, emekçiyi insan değil de “bir kaynak” olarak gören; çalışma eylemini “metaya indirge”yerek işçinin emeğini gasp edip kendisine yabancılaştıran, sermayeye dönüştürüp işçiyi kontrolü altına alarak insanın insana yabancılaşmasını; keza doğanın kar için talanını, insanın doğaya yabancılaşmasını gidebileceği en yıkıcı düzeye taşıyan, ekolojik yıkımı ve iklim krizini bizzat hazırlayan, COVID-19’u doğal ortamından çıkartarak piyasaya salan, sürü bağışıklığı yöntemini benimseyerek 65 yaş üzeri nüfusu pandemiye kurban eden, sağlık hizmetleri dahil temel insani gereksinimlerin tümünü “pazar şartlarına”, “piyasa koşullarına bırakan” kapitalist sistemin insanın toplumsal varoluşsal gerçekliğine, akla ve bilime aykırı olduğu sonucuna gidebilir, eğer insani bir yaklaşım geliştirilecekse, eğer tutarlı olunacaksa, eğer hakikaten bilimin gereklerine bağlı kalınacaksa gidilmelidir de!
Binlerce iyi yetişmiş kadın ve erkek araştırmacı ve akademisyen bu sonuca gitmiyor ve hatta bu sonuca gitmekten özellikle imtina ediyorlar.
Hareket edilen öncüller dün de geçerli olduğuna göre, dün “görülemez”, “ayırdına varılamaz” olan yakıcı gerçeklerin bugün görülmesi ve bilince çıkartılmasını sağlayan “uyandırıcı”, “idrak ettirici faktör” nedir?
“Manifesto” bize eğer, özellikle sağlık hizmetlerinin sağlanmasını ve “toplumun en savunmasız kesimlerinin temel ihtiyaçlarının karşılanmasını”, tümüyle pazar şartlarına, piyasa koşullarına bırakırsak toplumsal eşitsizlikleri daha da artıracağını, “ve bunun en yıkıcı sonuçlarını, hal-i hazırda zaten zor durumda olan toplumun en dezavantajlı kesimleri”nin yaşayacağını bildiriyor. Bunun büyük ve yakın bir olasılık olduğu kuşku götürmez! 2019 dünyasında 40’ın üzerinde ülkede halk isyanları çıktığını da tekrardan hatırlayalım ve şu sorunun altını çizelim: Her şey piyasa ve pazar koşullarına bırakılıp da “toplumsal eşitsizlikler daha da arttığında” sadece “bunun en yıkıcı sonuçlarını, hal-i hazırda zaten zor durumda olan toplumun en dezavantajlı kesimleri” mi yaşayacaktır?
Öyle sanmak çok naif tuzu kuru bir bakış olur. Doğru en yıkıcı sonuçlarını “en dezavantajlı kesimler” yaşayacaktır, ama neden bu “en dezavantajlı kesimler” kılıçlarını çekip toplumsal eşitsizliklerle yüklü kapitalist sistemi sorgulamasınlar, burjuva devleti yıkıp burjuvazinin egemenliğine son vermekten başlayarak toplumsal eşitsizlikleri ortadan kaldıracak yeni bir düzeni, sosyalizmi kurmaya; faturayı kapitalizme ve burjuvaziye ödetmeye yönelmesinler! Bütün ülkelerde devrimci öncülük iddiasındaki bireyler, çevreler, gruplar, parti ve örgütlerin çok değişik biçimlerde tam da bunun için hazırlanmakta olduklarından şüphe duyulamaz. “Manifesto”nun böyle “yıkıcı bir olasılık” öngörmediği düşünülemez. “Manifeto”nun toplumsal eşitsizliklerin hızlı ve çok keskin tarzda derinleşerek görülmemiş tarzda yıkıcı bir hal alması temel kaygısı her halde bunu da ima etmektedir.
İşyerlerinde iktidarın paylaşımı mümkün mü?
“Manifesto”nun, öngördüğü yaklaşan yıkıcı tehlikeden “kaçınmak” için “işyerlerinin demokratikleştirilmesi”, “işin meta olmaktan çıkartılması ve herkes için faydalı istihdam sağlanması”nı öneriyor. Salgının getirdiği riskler ve “çevre felaketleri”yle karşı karşıya olunan “bu kritik dönemde” “iki stratejik dönüşüm”ün yapılmasının “onurlu çalışma koşullarını yaratacağı” gibi, “gezegendeki yaşamı ve geleceği korumak adına kolektif hareket etme konusunda da yardımcı” olacağını bildiriyor. Her halde bu taleplerin işçilerin, genel olarak işçiler değilse bile işçi sınıfının belli kesimlerinin dikkatini bildiriye çevireceği umulmaktadır. “İşçi sınıfı” daha fazlasını istemeli mi, bildiri daha fazlasını istemelerini öngörmüyor ve önermiyor! Bildiri “işyerlerinin demokratikleştirilmesini” işçilerin kendi hayatlarını ve geleceklerini etkileyen “işyeri kararlarına katılımı”nı öngörüyorsa da bunun için işçileri sınıf mücadelesine çağırmıyor. Keza “işin meta olmaktan çıkartılması ve herkes için faydalı istihdam sağlanması” için işçilerin ve emekçilerin mücadelesinin öngörülmesi de sözkonusu olmuyor! O halde bildirinin öne sürdüğü talepler nasıl gerçekleşecektir? Bildiri neye güvenmeketedir?
Gelir adaletsizliğininin kendisini ve ortadan kaldırılmasını dert etmeyen bildiri için “gelir adaletsizliğini onarmak ve asgari geliri artırmanın yolunu bulmak kesinlikle çok önemli ve acil”dir. Bunun güvencesini işçilerin yönetime katılmasında gören ve nüfusun engin çoğunluğu için asgari gelir düzeyini normalleştiren bildiri, “Kısaca çalışanlar, çalıştıkları organizasyonların ‘var oluş’ ve ‘yaşamına devam edebilme’ sebebi”dir; “Şirketlerin ve bir bütün olarak toplumun emekçilerin bu kriz zamanındaki emeklerini takdir etmesinin en iyi yolu, işyerlerini demokratikleştirmekten ve çalışanların yönetime katılımının önünü açmaktan geçitiğini” bildiriyor.
Marksistler sonra da Marksisit Leninist Komünistler, daima hem işçi sınıfı ve emekçilerin iş ve yaşam koşullarının iyileştirilmesi, kısmi talepler ve reformlar için, işçiler ve emekçilerin kapitalizm koşullarına dayanma gücünü artırmak hem de bizzat toplumsal eşitsizlikleri ve kapitalist sömürüyü ortadan kaldırmak için mücadele etmişler, kısmi talepler ve reform talepleri için mücadeleyi ikincisine tabi kılan bir yaklaşım ve yönelim içerisinde olmuşlardır. Kısmi talepler, iş ve yaşam koşullarının iyleştirilmesi için mücadeleyi asla küçümseyip, erteleyip ötelememişlerdir. Sorun bildirgenin emekçilerin durumlarını iyileştirebilecek kısmi talepler veya reform talepleri ileri sürmesinde, hatta bunları dikkatinin merkezine koymasında değil, bu talepleri kapitalizmin sürdürülebilirliği burjuva liberal görüş açısı ve yaklaşımıyla formüle etmesindedir.
İşçi konseyleri ve işçilerin yönetime katılmaları “şirketlerin” ve “bir bütün olarak toplumun” emekçileri ve emeklerini “takdir etmesi”yle ve keza II. Dünya Savaşı sonrasında gündeme gelmiş değildir. İşçi konseyleri 1901 genel grevinde İtalya’da, 1905 devriminde Çarlık Rusya’sında (fabrika konseyleri ve işçi sovyetleri) mücadele sahnesine çıkmış sınıf örgütlenmeleridir. 1. Emperyalist Paylaşım Savaşı’nı takip eden iktisadi ve toplumsal kriz koşullarında 1920’lerde İtalya ve Almanya’da yaygın tarzda kurulan işçi konseyleri varoluşlarıyla derinleşen ve keskinleşen sınıf mücadelesi gerçekliğini yansıtırlar. Krizin olgunlaşmakta olduğu koşullarda fabrika ve işletmelerde sınıf mücadelesi örgütleri olarak devrimci komiteler, işçi konseyleri, işçi temsilcileri konseyleri, işçi sovyetleri, meclisleri vb. tarzındaki örgütlenmeler aracılığıyla işçiler kapitalistler karşısında özneleşir, iradeleşirler. İşçi konseyleri, özsel olarak iktidar mücadelesi demektir. Üretimi, sermaye sahibi kapitalist mi yoksa bizzat üretimi yapan işçiler mi denetleyecektir? Fakat bir kez emek-sermaye çelişkisi ve sınıf mücadelesi üretimi kimin denetleyeceği düzeyine tırmandı mı hızla üretimi kimin yöneteceğine, fabrikada iktidar sorunu düzeyine sıçrar. Bu aşamada artık sorun daha yüksek bir niteliğe bürünür, üretim araçlarının mülkiyeti sorununa, böylece de ülke genelinde siyasi iktidar mücadelesi haline gelir.
II. Dünya Savaşı’yla bağlı ekonomik ve toplumal kriz koşullarında doğan işçi konseyleri sosyal demokrat işçi partilerinin kendilerini burjuva demokrasisiyle sınırlamaları ve burjuva hükümet partilerine dönüşmeleri, keza komünist partilerin “Avrupa komünizmi”ne geriledikleri koşullar altında devrimci niteliklerini kaybetmiş, sınıf barışı ve uzlaşmasının araçları olarak dejenere olmuşlardır. Bildirinin sözkonusu yaptığı “işçi konseyleri” bu türden sınıf uzlaşması ve işbirliği yapılarıdır; “Ancak bu temsil organlarının sesleri, -en iyi ihtimalde- zayıfça duyulabildi. Zira bu konseyler çoğu zaman hissedarlar tarafından atanan yönetim ekiplerinin kontrolüne tabi olageldi. Böylece bu konseyler, gezegene çok ciddi zararlar vermekten geri durmayan, gelir eşitsizliğini artıran sermayedar politikalarını yavaşlatmakta etkili olamadı.” Bildiri, şimdi “kararların aynı zamanda işçi konseylerinin de çoğunluk oyuna tabii olma”sını talep ediyor ve böylece bu yapıların “sermayedar politikalarını yavaşlatmakta” etkili olacağını bildiriyor. Sermayedarlar ve sermaye varlığını sürdürmeli, ama gelir eşitsizliğini artıran politikalarının sınırlandırılmasıyla yetinilmelidir!
Tarih sermayenin bırakın işçi konseyi ve benzeri örgütlenmeleri, işçi sendikalarını bile ancak işçilerin sınıf mücadelesinin baskısı altında muhatap almak, kabul etmek zorunda kaldığına tanıklık eder. Sermaye sahiplerinin durup dururken iktidarı işçi konseyleriyle paylaşması için hiç bir sebep yoktur! Sermaye sahibinin bakış açısından sermaye onun mülkü olduğuna göre işyerinde iktidar da onundur, onun olmalıdır! Esasen bildiri de Almanya, Hollanda ve İskandinav ülkelerinde kademeli olarak uygulamaya konulan işçilerin katılımının “Ancak bu uygulamalar, çalışanların şirketlerinde gerçek bir ‘vatandaş’ olması için yeterli olamadığı”nı sermayenin görüş açısını değiştirmediğini, sermayedarların iktidarı paylaşmak istemedikleri gerçeğini kaydediyor.
“Manifesto”yu hazırlayanların, sınıflar arası uzlaşma ve işbirliği örgütleri olarak “işçi konseyleri” önerisi/talebini bir önalma girişimi olarak değerlendirmek ne temelsizdir ne de subjektiftir. Bildiriyi hazırlayan ve imzasını koyan bilim insanları öngördükleri koşullar altında işçi sınıfının yükselen mücadelesinin işçi konseyleri türünden devrimci örgütleri yaratacağını sınıf mücadelesi tarihinden iyi biliyorlar. Bildiriyi kaleme alan araştırmacı ve akademisyen Dominique Meda, Fransa’da Çalışma İşleri Genel Müfettişi’dir. Önce de Çalışma ve İstihdam Bakanlığı müdürlüğünde istatistik, analiz ve araştırma konusunda ve kadınların istihdamına odaklı çalışma yapmış. Keza Isabelle Ferreras 2004 yılından bu yana Harvard Hukuk Fakültesi’nde (Cambridge, MA) İş ve Çalışma Hayatı Programı’nda çalışmaktadır ve şu anda kıdemli araştırma görevlisidir. Julie Battilana da benzer bir mesleki konumdadır.
“Kısaca çalışanlar, çalıştıkları organizasyonların ‘var oluş’ ve ‘yaşamına devam edebilme’ sebebi” olduğu ya da “şirketler” işçilerin “kriz zamanındaki emeklerini takdir” ettikleri/edecekleri için iktidarı paylaşmalarını beklemek tam bir safdillik olur. Şirketler daha doğrusu tekeller işyerinde iktidarın paylaşımını çıkarlarına aykırı ve tehlikeli bulacaklardır. Bildiriyi hazırlayanlar ve imzalayanlar bunu istiyorlar, ama bunun öyle gerçekleşebileceğini sanacak kadar naif de değiller. Yeterli imkan ve ağırlığa sahip bir kuvvetin sermaye ve tekelleri buna zorlaması gerektiğini biliyorlar. Böylece bildiride ileri sürülen taleplerin hangi yöntemle ve hangi kuvvetlere dayanarak gerçekleştirileceği konusuna geliyoruz.
Kapitalizm varolduğu sürece iş meta olmaya devam eder
Bildiri işi meta olmaktan çıkarmanın “belirli sektörleri ‘serbest piyasa’ yasalarından korumak ve aynı zamanda tüm insanların işe ve işin getirdiği insanlık onuruna erişimini sağlamak anlamına geldiği” görüşünde. Belli sektörlerin “serbest piyasa yasalarından korunması” sermaye egemenliği düzeni koşullarında (devlet kapitalizmiyle) mümkün olmakla birlikte bu, işi meta olmaktan çıkartmadığı gibi sermaye egemenliğini de zedelemiyor. Kar amacıyla piyasa için üretim, meta üretimi yürürlükte kaldığı sürece iş, diğer bir ifadeyle işgücü meta olmaya devam eder. İş gücünün diğer herhangi bir metadan farkı artıdeğer üretme yeteneğidir. Artıdeğer üretimi kapitalizmin temel varoluş koşuludur.
“Manifesto”nun önerdiği gibi işçilerin “yönetime katılması” işi meta olmaktan çıkartmaz. Bildirinin öngördüğü sınıf uzlaşması ve işbirliği örgütlerinde işçiler yönetime katıldıkları durumda; işçiler, işgücünü kapitaliste satmak zorundaki işçiler olmaya, sermayedarlar da işçilerin yarattığı artıdeğeri gaspeden sermaye sahipleri olmaya devam edeceklerdir. Bildirgenin tasavvur ettiği gibi bir durumda işçiler, en iyi halükarda işgüçlerini daha iyi bir fiyatla, daha elverişli koşullarda satacaklar, ama iş meta olmaya devam edecektir.
Bildiri “istihdam güvencesi yaratmayı” da işi meta olmaktan çıkartmanın bir yolu olarak görüyor. Gönderimde bulunduğu Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi’nin 23. maddesi herkesin çalışma hakkından bahsediyor ve fakat sermaye düzeni de yedek işsizler ordusu olmadan olmuyor. Kitlesel işsizlik günümüzde muzzam boyutlara ulaşmış ve kronikleşmiş bulunuyor. Evet “Merkezi hükümetler, yerel topluluklar ve idareler iş birliği ile” istihdam sağlayıcı alanlar yaratabilirler, ama asla “istihdam garantisi” sağlayamazlar. İşsizlik açısından yaklaşan şoklardan büyük tedirginlik duyan bildiri, Avrupa Birliği’ni inisiyatif almaya çağırıyor; “Avrupa Birliği, böyle bir inisiyatifi, Avrupa Yeşil Anlaşması (Green Deal) kapsamında almalıdır. Avrupa Merkez Bankası’nın, hayatta kalmak için gerekli olan böyle bir programı finanse edebilmek yönünde misyonunu tekrar gözden geçirmesi, Banka’nın Avrupa Birliği’nde yaşayan vatandaşlar nezdindeki meşruiyetini de artıracaktır.” Buradan bakıldığında bildirinin aynı zamanda AB eğilimini beslemek, güçlendirmek gibi bir tasasının olduğunu, aslında bildirinin daha büyük bir stratejinin, alt stratejilerinden birisi olduğunu anlıyoruz. Demek ki, bildirinin güvendiği yerlerden biri AB yapıları ve özellikle de finansal mali kurumları oluyor.
İşin meta olmaktan çıkartılabilmesi için üretimin amacının değişmesi, kar için üretimin yerini ihtiyaç için üretimin alması gerekir. Ancak böylece üretim insani yabancılaşma aracı olmaktan kurtarılır, iş/üretim insani toplumsal niteliğini yeniden kazanır. İhtiyaç için üretimin birinci temel önkoşulu bütün üretim araçlarının toplumsal mülkiyete geçirilmesi, sermaye düzenine son verilmesidir. Bildirinin öngördüğü tedbirlerin hiçbiri işin meta niteliğini zayıflatmaz, değiştirmez, ortadan kaldırmaz. Üretim araçlarının toplumsal mülkiyeti ancak zoralım yoluyla, burjuvazinin siyasi iktidarının yıkılmasıyla gerçekleşebilir. Diğer yandan bildiri bir veri kabul edildiğinde işin meta niteliğinin toplumsal meşruiyetinin akademisyenler arasında erimekte olduğunun tespit edilmesi tarihsel bakımdan önemli ve dikkat çekicidir.
Burjuva devlete bağlanmış umutlar
“Manifesto”, “Mevcut kapitalist sistemde emek, gezegen ve sermaye arasında bir denge bulunmaya çalışıldığında, kaybedenin hep emek ve gezegen olduğundan emin olacak kadar deneyimimiz var” derken oldukça gerçekçi görünüyor. Emek ve gezegen yalnızca sermayenin kararlarına bırakılmayacak kadar önemlidir, ama sermayenin olmadığı bir ekonomik ve toplumsal düzen de tasavvur edilemez!
Final sahnesinde aynı gerçekçilik bir kez daha tezahür eder; “Kendimizi daha fazla kandırmayalım. Verecekleri kararların somut sonuçları olmadıkça, sermaye sahiplerinin ve şirketlerin çoğu, ne emekleriyle şirketleri var eden insanların onurunu umursayacaklar ne de yaklaşan çevresel felaketle mücadele edecekler. Bunların gerçekleşmesini umutsuzca beklemektense, dünyadaki yaşamın sürdürülebilirliğini sağlamanın başka bir yolu var: şirketleri demokratikleştirmek, işi meta olmaktan çıkarmak ve insanı ve emeğini sadece bir “kaynak”tan ibaret görmekten vazgeçmek.”
“Manifesto” “insan onurunu” umursadığını vurguluyor. Yine de en zor soruyu sormaktan imtina etmeyelim: Sömürülmek, sömürülmeyi olağan kabul etmek, sömürmek sömürmeyi olağan kabul etmek “insan onuruna” uygun mudur? Bildiri özsel olarak kapitalizmi ve kapitalist sömürüyü ortadan kaldırmak gibi bir iddiayı ortaya koymuyor. Böylece “manifesto”nun “insan onuru” anlayış ve kavramının içerik ve kapsamı ortaya çıkıyor. “Emekleriyle şirketleri var eden insanların onurunu umursayacak” sermaye sahipleri ve şirketlerin “küçük bölümü”nün “insan onuru” anlayışı bildirinin görüş açısından daha fazlası olamaz. Böyle sermayedarlar ve şirketler olabilir mi? Bildiriyi yayınlayan basın tekelleri, bildiriyle görüş açısı yakınlığı ve ilişkili tekellerin varlığının işareti kabul edilmelidir.
“2008 finans krizi finansal sektörün koşulsuz şekilde kurtarılmasıyla sona erdi ve kamu borcunu derinleştirdi” tespitini yapan bildiri, “Eğer devletlerimiz bugün ekonomiye müdahale edeceklerse, bu müdahaleden fayda sağlayacak şirketler, demokratik prensiplere uygun hareket etmelidir” sonucunu çıkartıyor. “Şirketlerin demokratikleştirilmesi” işte böyle bir sorun. “Hizmet ettiği ve onu oluşturan demokratik toplum adına devletler” kamu kaynaklarını seferber ederek tekelleri kurtarırken onları “demokratik prensiplere uygun” hareket etmeye zorlamalıdır:
“Devletler, müdahalelerden fayda sağlayacak şirketlerin, çerçevesi net şekilde belirtilmiş çevresel düzenlemelere uymasını sağlamanın yanında; şirketlerin iç yönetişim ile ilgili demokratikleşmeye yönelik adımları atmasını da dayatmalıdır. Çevresel yıkımdan çevresel onarıma yapılacak geçişi teşvik etmeye en hazır şirketler, şüphesiz demokratik yönetimleri olan şirketler olacaktır. Böyle bir yönetim anlayışı da, ancak hem sermayedarların hem de emekçilerin seslerini duyurabildikleri ve uygulanacak stratejilere birlikte karar verebildikleri yönetimlerle mümkündür.”
Şirketleri demokratikleştirmek, kapitalizmi terbiye etmek için umudunu burjuva devletlere bağlayan araştırmacı ve akademisyenler, fena halde yanılıyorlar. Pek güvendikleri “devletleri” egemen tekelci burjuvazinin devletleridir. Devletin “göreli özerkliğinin” (yani bürokrasinin burjuvaziden “bağımsızlığı”) en geniş olduğu durumlarda bile bürokrasi her halükarda düzenin devam ettiricisidir, keza tekelci burjuvazi ile çelişkilerinin keskinleştiği durumlarda ise son tahlilde tekelci burjuvazinin çıkarlarına tabidir. Ekonomik bakımdan egemen olan sınıf devlet iktidarını da elinde tutar, iktidarı yalnızca siyasi vb. bakımdan değil ekonomik bakımdan da kendi sınıf çıkarları için kullanır. Tekelci kapitalizmin emperyalist küreselleşme aşamasının temelini oluşturan dünya tekellerinin faaliyet alanı siyasi iktidarı ellerinde bulundurdukları ülkelerle sınırlı değildir. Emperyalist küreselleşme döneminin bütünleşik dünya piyasasında faaliyet yürütmekte, varlık ve egemenlik mücadelesi sürdürmektedirler. Tekellerin itici gücü azami kar yasasıdır. Çıkarları ne ülkede ne de dünyada demokrasiyi gerektirmez, onlar hakimiyet için mücadele ederler, “egemenlik” onların varlık koşuludur. Demokrasiyle uzlaşabilirler, uzlaşmak zorunda kalabilirler (ki, bu durumda borsa ve hükümetlerle işbirliği, bürokrasinin rüşvetle hizalanması vb. yöntemler yürür) ama kontrol ettikleri “kendi” devletlerinin bütünleşik dünya pazarında kıran kırana süren rekabette kendilerini desteklemesini istemekle de kalmazlar, bunu muhakkak sağlarlar.
Devletin demokratik toplum tarafından oluşturulduğu ve demokratik topluma hizmet ettiği, yani sınıflar üstü olduğu iddia ve görüşü proletarya ile burjuvazi arasında kalan toplumsal sınıf ve katmanların temel teorik, ideolojik ve politik yanılgısıdır. Haliyle verili düzene, kapitalizme ve tekelci burjuvazinin egemenliğine hizmet etmektedir. Araştırmacı ve akademisyenlerin pek demokratik buldukları ve demokratik toplumun hizmetinde gördükleri burjuva devletler, şu günlerde ABD ve Fransa’daki polis teröründe, halkın gösteri hakkının, eylem özgürlüğünün polis postalları altında ezilmesinde olduğu gibi toplumsal artığı üretenleri, sömürülenleri baskı altında tutan bastırma aygıtlarıdır. Devleti demokratik toplumların oluşturduğu ve devletin de demokratik toplumlara hizmet ettiği düşüncesi kuşkusuz 650 üniversiteden 3 bini aşkın iyi yetişmiş araştırmacı ve akademisyenin en vahim yanılgıları oluyor. Enerjinizi, “emek, gezegen ve sermaye arasında bir denge bulunma”sı için çalışmakla harcamayın. Sermaye egemenliğini ve sermayeyi ortadan kaldırmaya yönelmek, emeğin kurtuluşunun ve dünyadaki yaşamın sürdürülebilirliğinin tek güvenceli yoludur.
Toprak Akarsu