Ankara Üniversitesi’nden bilim adamlarının yaptığı araştırma, dopamin düzeyleri, stres ve beynin zaman algısı arasındaki karmaşık ilişkiye ışık tuttu. Zaman algısının altında yatan nörolojik mekanizmaları inceleyen araştırma, depresyon, şizofreni ve Parkinson hastalığı gibi ruh sağlığı bozukluklarının anlaşılmasında devrim yaratabilecek önemli bulguları ortaya çıkardı.
Araştırmaya göre stres, beynin zaman algısı üzerindeki yürütücü kontrolü üzerinde yıkıcı bir etki yaparak bireylerin zaman algısında bozulmaya yol açıyor. Tersine, yüksek dopamin düzeylerine sahip bireyler, zaman aralıklarını algılamada yüksek bir doğruluk sergiler.
Bu bulguların sonuçları sinirbilim alanının çok ötesine uzanıyor ve zaman algısındaki bozukluklarla karakterize edilen durumların tanı ve tedavisine yönelik potansiyel içgörüler sunuyor.
Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizyoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi ve Sinirbilim ve Nöroteknoloji Ortak Uygulama ve Araştırma Merkezi (NÖROM) İnsan Nörogörüntüleme Laboratuvarı Başkanı Metehan Çiçek, TÜBİTAK destekli “The Effect” projesi kapsamında yürütülen araştırmaya ilişkin bilgiler paylaştı. Zaman Algısı Üzerindeki Sosyal Stresin Etkisi: Epigenetik ve Beyin Görüntüleme Çalışması.”
Amerika Birleşik Devletleri’ndeki prestijli kurumlardan nörobilim alanında otuz yılı aşkın bir deneyim elde eden Çiçek, çalışmada ileri beyin görüntüleme tekniklerinin kullanıldığını vurguladı. Araştırmanın arkasındaki motivasyonu açıklayan Çiçek, stres veya duygusal yoğunluk anlarında zamanın öznel deneyimine olan merakını dile getirerek, bu tür olayların altında yatan sinir mekanizmalarının titizlikle araştırılmasına yol açtı.
Etik kurul onayıyla gerçekleştirilen çalışma, sosyal stresin zaman algısı üzerindeki etkisini aydınlatmayı amaçlayan iki deneyi içeriyordu. Manyetik rezonans görüntüleme (MRI) teknolojisini kullanan araştırmacılar, 45 sağlıklı yetişkini sosyal strese neden olan ve başarısızlık duygularını simüle eden uyaranlara maruz bıraktı.
Görüntüleme sonuçları, stres koşulları altında zaman algısında belirgin değişiklikler olduğunu, bireylerin zamanın gerçekte olduğundan daha yavaş geçtiğini algılama eğilimi sergilediğini ortaya çıkardı.
Çiçek, zaman algısıyla ilgili görevler sırasında strese bağlı beyin aktivitesinde meydana gelen aksaklıkların, yürütücü kontrol mekanizmalarının zamansal işlemlerdeki kritik rolünü vurguladığını vurguladı. Bulgular, stres dönemlerinde beynin yanlışlıkla zaman algısını yavaşlattığını ve kritik durumlarda karar verme süreçlerini potansiyel olarak etkilediğini gösteriyor.
Aynı çalışmanın ikinci deneyinde ise 44 sağlıklı bireyin tükürük örneklerinden DNA metilasyonunu incelediklerini belirten Çiçek, şöyle konuştu: “Bu inceleme sonucunda beyinlerinde dopamin düzeyi yüksek olan bireylerin zamanı daha fazla algıladıkları ortaya çıktı. Yani stres durumlarında dopamin seviyeleri artıyor ve beyin zamanı daha doğru algılıyor.”
Dopaminin aslında ödülle ilgili olduğuna dikkat çeken Çiçek, şöyle konuştu: “Mesela yemek yediğimizde ya da takımımız maç kazandığında dopamin sistemi devreye giriyor. Öte yandan beyin dopamin düzeyi yüksek olan bireylerde ise beyin dopamin düzeyi yüksek olan bireylerde dopamin sistemi devreye giriyor. Zaman algılama görevi. Beyin aktivasyonlarının daha verimli hale geldiği gözlemlendi. Bu bulgu, stres altında zamanın neden daha yavaş geçtiğini hissettiğimizi açıklayabilir.”
Sonuçlara ilişkin soruyu yanıtlayan Çiçek, şöyle konuştu: “Daha önce yaptığımız araştırma sonuçlarıyla birleştirirsek depresyon hastalarında zaman algısı bozuluyor. Aslında depresyon hastaları ödüllerden fayda görmüyor, hiçbir şey onları mutlu etmiyor. Yani Dopamin sisteminde bir sorun var.”
Araştırmanın sonuçları Güvem Gümüş Akay ve Gözde Vatansever tarafından nörobilim doktora tezi olarak yazılmıştır. Çiçek, uluslararası makalelerinin bilimsel dergilere gönderilmek üzere hazırlık aşamasında olduğunu da sözlerine ekledi.