

Geri
KALB VE VİCDÂNLA İLGİLİ KAVRAMLAR
..:: 3 ::..
8.
Mahv ve İsbat
Mahv,
silmek ve yok etmektir. İsbat ise var olmak, ortaya
koymaktır. Birşeyin izi kalmayacak şekilde ortadan
kalkması mahvdir. Hakk Teâlâ mânevî dereceleri yüksek
olan kullarını kendine çeker ve nefslerini yok ederek
onları kendi katında kılar.
Sâlikin
alışkanlıklarından gelen kötü özellik ve sıfatlarını
izale etmesi mahv, onun yerine ibâdet ve tâatı ikâme
etmesi isbattır. Kötü davranışlarını izaleyle yerine
iyilerini koyan, mahv ve isbatı gerçekleştirmiş
olur. Mahv, kulun fiillerinin Hakk'ın fiillerinde
fânî olmasıdır. İsbat, vuslat hâllerini gerçekleştirmektir.
Kur'ân'daki "Allâh dilediğini mahv, dilediğini
isbat eder."22
âyeti mahv ve isbatın mesnedi sayılmıştır.
Mahv,
kalbden zellenin, gönülden gafletin ve mâsivâ ile
ilginin mahvıyla; isbat da gönülde Hakk'ın ikâmesiyle
kemâle erer.
9.
SekrveSahv
Sekr,
sarhoşluk ve kendinden geçme hâli, sahv ayık ve
aklı başında olma hâlidir. Sekr, kuvvetli bir tecellî
ile kulun kendinden geçip rûhî zevklere dalmasıdır.
Genellikle vecd ehlinin sıfatı olarak bilinen sekr,
gaybet hâline benzemekle birlikte, bazan gaybetten
ileri derecede olabilir. Sekr sâlikin cemâl tecellîsini
temaşası sırasında meydana gelir. Sekr hâlindeki
sâlik bazan şer'î hükümlere aykırı sözler sarfedebilir.
Tasavvuf târihinde sekr hâlini sahvdan üstün sayarak
bir ekol oluşturan Bâyezid Bistâmî'dir. "Tayfûriyye"
adıyla anılan bu tasavvufî akımın en bâriz özelliği,
taşan, coşan, vecdli bir hareket oluşudur. Türk
tasavvufunun Mevlânâ ve Yûnus gibi temsilcileri
bu ekolden sayılabilir. Sekr hâlinde bulunan kişilerin
söyledikleri ve bazan şer'î hükümlerle çatışan sözlere
"şatahât" veya "şathıyyât" denilir.
İlâhî aşk ve cemâl tecellîsiyle sermest olan sûfîler,
kendilerini Kur'an'da geçen "şarâb-ı tahûr"
ile sermest sayarlar. "Rabları onlara
tertemiz bir şarap sunmaktadır."23
Vecde ermeğe çalışanın hâline levâcüd denildiği
gibi, sekre ulaşmaya çalışanın hâline de "lesâkür"
denilir.
Sekrin
zıddı olan sahv, mânevî sarhoşluktan ayılmak anlamına
geldiği gibi, böyle bir sarhoşluğa düşmeden dâimâ
ayık olmak, temkin, huzur ve şuur hâlinde bulunmaktır.
Tasavvuf târihinde "sekr ve cezbe" ağırlıklı
anlayışın temsilcisi Bâyezid olduğu gibi; Cüneyd
Bağdadî sahv, temkin ve huzur hâlinin temsilcisi
sayılmıştır. Cüneyd ve onun yolunda giden sûfîler,
sayha atmaya varan cezbe ve sekr ihtiva eden davranışlara
karşı çıkmışlar, şathıyyelerden uzak durmuşlardır.
Tasavvuf tarihinde her iki anlayışın temsilcileri
dâimâ varolagelmiştir.
10. Fenâ ve Bakâ
Fenâ,
yokluk ve hiçlik ve geçici olmaktır. Bakâ ise kalıcı
ve daimî olmaktır. Fenâ, kötü sıfatların zâil olması,
bakâ da iyi sıfatların kalmasıdır. Kötü fiilleri
terkeden kimsenin şehevî ve nefsanî arzulan fenâ
bulmuş, ihlâs ve hüsn-i niyyet bâkî kalmış olur.
Dünyâdan kalbî râbıtayı koparan kimsenin kalbi,
dünyâ tutkusundan fenâ bulmuş demektir. Dünyâ tutkusu
ve kötü huylar fenâ bulunca fütüvvet ve doğruluk
bâkî kalır.
Fenâ,
kulun fâiliyet şuurunu kaybetmesi, "abd"in
yerine fâil olarak Allâh'ın geçmesidir. Kulun fiilini
görmemesi diye de ifâde edebileceğimiz bu hâlde,
kulun yerine Allâh kaim olur; Allâh görür, duyar
ve tutar. Bu sûretle "Ben kulumu sevince
onun gören gözü, tutan eli, yürüyen ayağı olurum."24
hadîs-i kudsîsi gerçekleşmiş olur. Kul Allâh ile
o kadar meşgul olur ki nihâyet "benlik"
şuurunu kaybeder. O şuurunun yerine yine Allâh geçer.
Bu hâle zikirle erişilirse buna: "el-Fenâ fi'1-Mezkûr";
muhabbetle erişilirse "el-Fenâ fi'1-Mahbûb"
denilir. Fenânın en yüksek derecesi "Fenâ ani'1-fenâ"
dır. Bu da fenâ hâline erme şuurundan da fânî olmaktır
(Fenâ ender-fenâ). Fenâ hâlindeki kul, bâzı beşerî
sıfatlardan kurtulursa da, beşeriyyet sıfatından
tamamen çıkamaz. Böyle bir iddia yanlış olur, küfrü
gerektirir.
Fenâ,
Allâh'a yaklaşmanın (takarrub) en ileri derecelerinden
biridir. Fenânın ileri derecesi cem'dir. Fenâya
eren kulun yerine her zaman Allâh geçtiği için,
fânî olmak, büsbütün yok olmak, hiçe karışmak demek
değildir.
Fenâ
ve bakâ kavramlarını en yaygın biçimde kullananın
Ebû Saîd Harrâz olduğu kabul edilir. Nitekim Harrâz
fenâyı "kalbden dünyâ ve âhiret lezzetlerinin
gitmesi sâdece Cenâb-ı Hakk'ın rızâsının yerleşmesi",
bakâyı da "Allâh'tan başka herşeyin kalbden
silinmesi" olarak tanımlamıştır. Bâyezid ve
Cüneyd gibi sûfîlerin de fenâ ve bakâ kavramını
kullandıkları bilinmektedir. Nitekim Bâyezid: "Halkın
ahvâli vardır, ârifin ahvâli yoktur. Çünkü onun
eserleri mahvedilmiş, hüviyeti başkasının hüviyeti
içinde fânî olmuştur. İzleri başkasının izleri içinde
kaybolmuştur." der.
Bütün
kâinat, vücûd bulmak için Allâh'tan istifâza ettiğinden,
"fenâ fillaâh" bir cüz'ün küll içine kavuşması
gibi tavsif olundu. Damla nasıl denize karışır ve
gözle görülmez hâle gelirse, sûfî de öylece Allâh
içinde veya küll içinde kaybolmak ister. Bundan
dolayı Ferîdüddîn Attâr, fenâ yerine, "istiğrak"
terimini kullanır.
Kalbi
fenâ bulmuş kimse, ilâhî fiillerin tecellîlerine
mazhar olur. Vahdet denizine garkolan sâlik, o denizden
başka birşey göremez, kendisini bu denizin damlası
olarak görür.
Tasavvufta fenâ kavramı, değişik açılardan belli
tasniflere tâbi tutulmuştur.
a.
Fenâ-yı zât: Bir kimsenin kendini yok kabul
etmesi, kendinde varlık görmemesi, hakîkî varlığın
Allâh olduğunu düşünmesidir.
b.
Fenâ-yı sıfat: İnsanın beşerî sıfatlardan
sıyrılmasıdır.
c.
Fenâ-yı fiil: Kulun fiil ve hareketlerinde
adem-i şuurdur. Bu sebepten tasavvuf kitaplarında
fenâ, fakr kelimesiyle bir arada ve eşanlamlı olarak
kullanılmıştır.
Fenânın
bir de seyr u sülûk sırasındaki eğitim sürecine
göre sıralanan çeşitleri vardır. Fenâ fi'1-ihvan,
fenâ fi'ş-şeyh, fenâ fi'r-Rasûl ve fenâ fillah.
a)
Fenâ fi'l-ihvan: Tarîkatta ihvan ve kardeşlik
sevgisini gönle yerleştirip ihvanın arzu ve isteklerini
kendi arzu ve isteklerinin önünde tutmak, onlarla
sevgiyle kaynaşmaktır.
b)
Fenâ fi'ş-şeyh: Sâlikin şahsî irâde ve
arzularını şeyhinin arzu ve irâdesinde yok etmesi,
kendi arzu ve irâdesinin yerine şeyhinin arzu ve
irâdesini koymasıdır.
c)
Fenâ fi'r-Rasûl: Sâlikin şeyhinde fenâyı
yaşadıktan sonra Hz. Peygamber'in şahsında sevgi
ve aşkla erimesi, onun şahsiyetinde fenâ bulmasıdır.
Rasûlullah'ın sıfat ve ahlâkını benimseyip onlarla
bezenmesidir.
d)
Fenâ fillah: Sâlikin kendi sıfat ve vasıflarından
sıyrılıp Allâh'ın sıfatlarıyla bezenmesidir. Allâh'ta
fânî olmanın ardından Allâh'ta bâkî olma hâli ortaya
çıkar. Bakâ, bir bakıma insanın kendisinin etrafındaki
halkı ve eşyayı görmemesi hâlidir. Nefsinden fânî
olan insan Hakk ile bâkî olur. Allâh'ta fenâya eren
de yine O'nunla bâkî olur. Nitekim Bursalı İsmail
Hakkı: "Fenâ, şekil ve merasimin zât-ı ahadiyyette
tamamen muzmahil olmasıdır. Bu sûretle kul, kendi
fiil ve hareketini görmez, Hakk ile kâim olduğunun
şuuruna erer." demektedir.
Bâzı sûfîler, bakânın peygamberlere âit bir makam
olduğunu, fenâ ve bakânın dünyâ zevklerine bağlanmamak
ve Hakk'a muhabbetin devamını sağlamaktan ibâret
olduğunu söylemişlerdir.
11. Cem' ve Fark
Cem'
herşeyi Allâh'tan bilerek halkı yok, Hâlık'ı var
görme hâli. Cem' toplamak, dikkat ve irâdeyi bir
noktaya teksîf etmek demektir. Cem' fark (veya tefrika)
ile birlikte kullanılır. Hucvirî, "cem' ve
fark" anlayışının temsilcisinin Ebu'l-Abbâs
Kasım Seyyârî (ö.342/953) olduğunu ve bu görüşün
taraftarlarına bu yüzden Seyyariyye adının verildiğini
belirtir.
Ebû
Sâid Harrâz'a göre cem', Allâh'ın kullarında kendisini
icad etmesidir. Kendisi onlar için var olduğundan,
onların varlıklarını yok etmesidir. Yakîn hâli insanı
Hakk'la cem'eder. İlim ise varlığını Hakk'tan ayırıp
ona kulluğunu gösterir (Fark). Bu yüzden bâzı sûfîler
Kur'ân'daki "Allâh kendisinden başka
ilâh bulunmadığına şâhidlik etti."25
âyetini cem'e, devamındaki "Melekler ve ilim
sâhipleri" kısmını da fark'a delil sayarlar.
___________
22. er-Ra'd, 13/39
23.el-İnsân,
79/21
24.Buhârî,
Rikâk 38
25.Âl-i
İmrân, 3/18
<<< ?nceki Sayfa|
Ana
Menü
| Sonraki Sayfa >>>