Hırvatistan’ın sosyalist Yugoslavya federasyonunun üyesi olduğu periyotta, başşehir Zagreb birebir vakitte çağdaş sanatın Balkanlardaki başşehri haline geldi. Aralık 1954’te Zagreb Kenti Ulusal Meclisi’nin kararıyla kurulan Çağdaş Sanat Müzesi, 1961-1973 ortasında Yeni Eğilimler (Nove Tendencije) başlıklı stantlara mesken sahipliği yaparak, Hırvat çağdaş sanatkarlarını yalnızca dünyadan çağdaşlarıyla bir ortaya getirmekle kalmadı, çağdaş koleksiyonunu da bu sayede genişletti.
Koleksiyonunun büyük kısmı 1950’den sonra üretilmiş yapıtları içeren Zagreb Çağdaş Sanat Müzesi’nin, Novi Zagreb’de bulunan bugünkü binası ise Igor Franić’in 2000 yılında açılan yarışta birinci olan projesine uygun olarak inşa edilerek 2009 yılında açıldı. Kent planlama manasında sosyalist devirde yerleşime açılan ve kültür sanat yerlerinin yoksunluğu sebebiyle Zagreblilerin ‘yatakhane’ lakabını taktığı Novi Zagreb, bu yeni müze sayesinde canlılık kazandı. 2010 yılında, müzenin açılışından sonraki birinci ‘müzelerin en uzun gecesi’ etkinliğinde, akşam 6 ile sabah 1 ortasında 35.000 kişi müzeyi ziyaret etti.
Igor Franić’in yerde şeffaflık, dönüşebilirlik ve akışkanlık kavramlarını temel alarak ürettiği, brütalist müze binasından bahsetmeden evvel, Zagreb’in konut sahipliği yaptığı Yeni Eğilimler stantlarına ve tıpkı periyottaki kültür sanat ortamının durumuna değinelim.
TİTO’NUN SAĞLADIĞI ÖZGÜRLÜK ORTAMINDA ‘YENİ EĞİLİMLER’
Kızıl Ordu’nun yardımıyla Nazileri Yugoslavya’dan çıkaran Tito ve partizanları, daha 1948’de Stalin’in koyduğu kurallara nazaran ülkelerini yönetmeyi reddettiler. Tito-Stalin ayrılığı olarak isimlendirilen bu tarihi hengamenin akabinde, Yugoslavya dünyadaki öbür ülkelerle ticari ve toplumsal münasebetlerini geliştirmek hedefiyle Bağlantısızlar Hareketi’ni başlattı. Tito-Stalin ayrılığının sanat ve mimarlık üzerindeki tesiri ise Yugoslavların sosyalist realizmin katı kurallarına boyun eğmeden, özgürce üretim yapabilmelerini sağladı.
Kent planlamacılar, Belgrad ve Zagreb’de yeni konut yerleşimlerinin, Yeni Belgrad (Novi Beograd) ve Yeni Zagreb (Novi Zagreb) ismi verilen ve kentin tarihi merkezinin karşı kıyısında bulunan topraklarda, planlı biçimde inşa edilmesini sağladılar. Ulus devlet olmanın gereklerine uygun formda, sosyalist federasyonun her üyesi kendi ‘ulusal galeri’sini açtı ve kendi tarihini araştırıp sergilemeye yöneldi. 2.Dünya Savaşı sonrasında çağdaş sanatın tarafı farklı bir alana kaymakta olduğundan, çağdaş sanata konut sahipliği yapacak müzeler de inşa edildi.
Drago Trumbetaš’ın “Almanya’da Gastarbeiter’in yaşamı” (1965-1985) isimli yerleştirmesi.
Belgrad’da 1958’de ‘modern galeri’ ismiyle kurulan sanat galerisi, 1965’te Belgrad Çağdaş Sanat Müzesi (MoCAB-Museum of Contemporary Art) ismiyle açılan yeni binasına taşındı. Üsküp’te Davutpaşa Hamamı’nın ulusal galeri haline getirilmesinden sonra Şubat 1964’te başka bir çağdaş sanat müzesi açıldı. Zagreb’de ise Kent Meclisi, ‘Çağdaş Sanat Belediye Galerisi’ ismiyle bugünkü çağdaş sanat müzesinin kurumsal manada başlangıcına imza attığında takvimler şimdi 1954’ü gösteriyordu. Özcesi Hırvatlar, o periyodun sanat tarihçileri sayesinde, Sırplardan 10 yıl evvel çağdaş sanatı sahiplendi.
1961-1973 ortasında, o devirde Çağdaş Sanat Galerisi ismindeki bu kurumda organize edilen ve ‘Yeni Eğilimler’ ismiyle açılan beş milletlerarası stant, müzenin koleksiyonunun yeni yapıtlarla büyümesini sağladı. Birinci ‘Yeni Eğilimler’ standı, sanat tarihçileri Matko Meštrović, Radoslav Putar, Božo Bek ve Boris Kelemen ile çağdaş sanatkarlar Ivan Picelj ve Almir Mavignier tertibiyle gerçekleşti. 1960’lar ve 1970’lerde tanınan olan tüm yeniliklere kapıların açıldığı bu stantta, neo-konstrüktivizmden kinetik sanata kadar her türlü deneysel çalışmaya yer verildi. Birinci standın iştirakçileri ortasında Almir Mavignier, Zero Kümesi (Oto Peine, Hienz Mack) ve Azimuth Kümesi (Enrico Castellani, Piero Manzoni) vardı. 1963’teki ikinci stant, Gestalt’ın teorisi üzerinden görsel algıyı araştırmak manasında kinetik sanata odaklandı. Sibernetik ve bilgisayarın sanatla alakasını irdeleyen 1965 standı ise çağına nazaran hakikaten yenilikçiydi. 1969’daki stantta enformasyon teorisi masaya yatırıldı. 1973’teki son stant, tümüyle kavramsal sanata odaklandı. Bugün ‘yeni medya sanatı’ ismi verilen tıbbın en erken örnekleri, Yeni Eğilimler stantlarıyla Yugoslav halkına şimdi 1960’larda tanıtıldı.
Zagreb’in kültür sanat ortamı yalnızca çağdaş sanatla sonlu kalmadı. 1961’de başlanan müzik bienalinde Hırvatistan’da yaşayanlar John Cage ve Nam June Paiky üzere periyodun değerli isimlerinin performanslarını görme fırsatı buldular. Zagreb’de açılan Yeni Eğilimler stantlarına paralel olarak Umberto Eco, Abraham Moles, Max Bense, Giulio Carlo Argan, Gillo Dorfles ve Filiberto Menna’nın kamuya açık konferanslar vermeleri sağlandı. Görsel sanatlarla ilgilenmeyenler için diğer alternatifler de üretilmişti. 1964-1974 ortasında Korćula Adası’nda yalnızca ideoloji derslerini içeren bir yaz okulu vardı. Bu yaz okuluna gidenler Herbert Marcuse, Ernst Bloch, Erich Fromm, Jurgen Habermas yahut Henri Lefebvre’nin verdiği derslere katılabiliyordu. Bu isimlerin haricinde, Avrupa’daki ‘yeni solu’ temsil eden birçok isim Yugoslavya’ya konuk oldu. 1963’te başlayan Genre Deneysel Sinema Şenliği (GEFF) ise çağdaş yapımcıların ürettiği milletlerarası bir seçkiyi sunuyordu. Çağdaş edebiyat ve ideoloji yapıtlarının süratle çevirileri yapılıyordu. Lefebvre’nin kitaplarının çevirisi birinci olarak 1958’de yayınlanmıştı. 1960’ların ortalarına kadar Erich Fromm’un tüm kitaplarının çevirisi yapıldı. 1965 üzere erken bir tarihte, Walter Benjamin’in makalelerinin çevirisine mecmualarda yer veriliyordu. 1971’de Althusser’in metinleri çevrilmişti. Benjamin’in Illuminations isimli kitabı ise 1974’te çevrildi (Bu kitabın Türkçe çevirisi hala yapılmadı). 1976’da Rolling Stones Zagreb’de iki konser verdi. Rock müzik ve kitle bağlantı araçlarının yaygınlaşmasıyla oluşan tanınan kültürü yakalamak açısından Yugoslavya, Demir Perde ülkelerinin aksi biçimde, tam manasıyla ‘açık’ bir ülke haline gelmişti.
AB KAPISI ÇAĞDAŞ SANATLA AÇILIR MI?
Hırvatistan’daki sosyalistler, Stalin’in talep ettiği sosyalist realizmin tam aksisi bir güzergahı benimsediler: Sanatın toplumsallaşmasını sağlamak maksadıyla sanatın bilimle bağlantısını araştıran ve izleyiciyi sanatın üretimine katkıda bulunmaya davet eden çağdaş sanatın tüm yeni tabir biçimlerini araştırdılar. Bu manada son derece açık fikirli olan Hırvatların, bize ya da Sırplara oranla fazla uğraş göstermeden Avrupa Birliği’ne alınmış olmaları, bu yüzden tesadüf olmasa gerek. Bugün itibariyle Hırvatistan, Temmuz 2013’te AB’ye katılan yirmi sekizinci ve sonuncu ülke durumunda.
Sırbistan 2014’ten beri, Karadağ 2012’den beri; hala devlete ilişkin bir ‘çağdaş sanat müzesi’ olmayan Türkiye ise 2005’ten beri AB’ye iştirak için müzakerelerini sürdürüyor. Bu manada, Avrupa Birliği kapısının kilidinin çağdaş sanatı sahiplenerek açılacağını söylemek çok da abartılı bir yorum olmasa gerek. 2010 İstanbul Avrupa Kültür Başşehri için AB’den gelen bütçeyle bile bir çağdaş sanat müzesi açmadığımız düşünülürse, bizim AB trenini çoktan kaçırdığımız söylenebilir. Ne de olsa çağdaş sanatı bir tenkit formu olarak görerek bu tenkide tolerans gösterme şuuruna şimdi erişemedik. Bu perspektiften bakınca cumhurbaşkanına hakaret davalarının fazlalığı, aslında bizim, toplum olarak tenkit üretmeyi ne kadar beceremiyor olduğumuzun delili sayılabilir. Olağan cumhurbaşkanımızın ‘beğenmediği’ yapıtları stantlardan kaldırtıp ‘beğenmediği’ heykelleri yıktırabilen biri olduğunu da unutmamak gerekir. ‘Las tesis’ dansıyla protesto yapmak isteyenlerin daima polis tarafından engellenmesi ise ülkemizin çağdaş sanatı kabullenemediğinin bir öteki delili.
ÇAĞDAŞ SANATA NAZARAN DÖNÜŞEBİLEN, AKIŞKAN MÜZE TASARIMI
Novi Zagreb’e yeni bir çağdaş sanat müzesi yapılması düşünüldüğünde, müzenin maliyetinin kültür bakanlığı, Zagreb Belediyesi ve sponsorlar yardımıyla karşılanması planlanmış. 2000 yılında açılan müsabakayı kazanan mimar Igor Franić, çağdaş sanatın çok süratli değiştiğini göz önüne alarak çok özel bir tasarım üretmiş. Ekonomik zorluklar yüzünden inşaat 2009’da tamamlanabilmiş. 2013 yılında yapılan bir röportajda Franić, müze yerinin sanatkarların gereksinimlerine nazaran değişebilir bir dizaynda olması gerektiği fikri konusunda Paris’teki Centre Pompidou’dan esinlendiğini belirtiyor. Zagreb Çağdaş Sanat Müzesi, taşınabilir duvarları, istediğiniz noktadan başlayarak sergiyi gezebilmeniz ve isterseniz direkt çatıya çıkabilmeniz üzere özellikleriyle hakikaten de mimarın ziyaretçiyi yönlendirmediği bir dizayna sahip. Franić, tasarımı yaparken müzenin koleksiyonunu da dikkate almış. Kimi yapıtların gün ışığında daha âlâ göründüğünü, kimilerinin ise yapay ışığa gereksinim duyduklarını belirten mimar, müzenin tüm tavanlarında aydınlatma öğelerini de duruma nazaran değişebilir biçimde tasarlamış. Müzenin şeffaf dış cephesi, özel günlerde ışıkla üretilen yerleştirmelere imkan tanıyor. İzleyicinin dikkatini dağıtmamak ve gözünü yormamak için tüm taşıyıcıların brüt beton bırakıldığı iç yerde, duvarların beyazlığı tabanın ve taşıyıcıların griliğiyle dengeleniyor. Kendisi de Novi Zagrebli olan mimar Franić, müzeyi modernist kent planlamasına uygun halde Sava Nehri’ne paralel formda ve öbür modernist yapılarla tıpkı aks üzerine pozisyonlandırmış.
Zagreb Çağdaş Sanat Müzesi’nin girişinde birinci karşınıza çıkan eser “Bosnalı Kız” (2003-2007). Fotoğraftaki bayan Bosnalı çağdaş sanatçı Šejla Kamerić’in (d. 1976) kendisi. Yazı ise BM Barış Gücü üyesi olarak 1992-1995 ortasında Bosna’da vazife yapan Hollandalı bir askerin Srebrenica’da ordu kampı yakınında duvara yazdığı grafitti’nin tekrar uyarlaması. Fotoğrafçı: Tarik Samarah.
Novi Zagreb’de kültürel yer eksikliğinin farkında olan mimar, bu müzenin yalnızca ziyaretçiler için değil, tüm Zagrebliler için buluşma noktası olmasını hayal etmiş. Bugün Zagreb Çağdaş Sanat Müzesi’ne gittiğinizde, içeride hocalarıyla birlikte prova yapan dansçılara rastlamanız mümkün. Bir müzenin tıpkı vakitte bir stüdyo üzere kullanılması, bu yapının kentliler tarafından ne kadar benimsendiğinin bir göstergesi. Örneğin Sofya’da dans provası yapanlar, bu biçimde kullanabilecekleri bir çağdaş sanat müzesi olmadığı için yaz aylarında NDK binasının etrafındaki alanlarda çalışıyorlar. Bu manada, Zagreb Çağdaş Sanat Müzesi yalnızca stantlar için değil, sanatkarların farklı gereksinimlerine da karşılık verecek kadar özgür bir dizayna sahip olduğundan ve Carsten Höller’in kaydırağı üzere ayrıntılarıyla izleyicinin de çağdaş sanatı üretmesine imkan tanıdığından, hakikaten başarılı bir müze örneği.
Bu müzeyi, son bienalde ucundan kıyısından içini keşfettiğimiz yeni İstanbul Fotoğraf ve Heykel Müzesi binasıyla karşılaştırdığınızda üzülmememiz mümkün değil. Yeni İRHM binasının ‘kutu kutu’ dizaynının muhakkak boğucu olduğu, çağdaş sanata uygun olmadığı ve İRHM koleksiyonundaki birçok yapıtın geniş salonlarda, bir ortada sergilenmesi gerektiği gerçeğini hiç de dikkate almadığı aşikar.