SDG petrol anlaşması üzerine
Aydın Selcen 01 Ocak 1970
Sözkonusu petrolün başka bir yere gidemeyeceği, herhalde SDGnin ABD desteğiyle Hüsam Katırcı gibi aracılar kullanarak yeniden Şamla kaçakçılığa girişmeyeceği açık. Türkiyenin Irakla altı yıldır Pariste süregiden Kerkük-Ceyhan petrol boru hattı tahkim davası var. Buradan çıkacak nihai kararın olası mali yaptırımlarının uygulanabilirliğinden çok siyasal yansıması önemli olacak.
Olan nedir? ABDde (vergi cenneti) Delawarede kurulu DeltaCrescent Energy LLC adlı tanınmadık bir şirket, SDG Komutanı Mazlum Kobani ile Kuzeydoğu Suriyedeki petrolün işlenmesine ilişkin bir anlaşma yapmış. Sözkonusu anlaşma esasen, halihazırda bölgede çıkarılan petrolün küçük bir bölümünü işlemeye yetecek iki adet modüler rafinerinin getirilmesi konusunda.
Pekiyi bu DeltaCrescent kim? Üç kişilik bir tepe yönetim takımı var: John Dorrier, Jim Reese ve James Cain. Dorrier, daha önce aynı bölgedeki petrol sahalarının işletmesini alıp, yatırımı elinde kalan Gulfsandsin kurucusu. Reese, eski ABD ordusunun seçkin Delta Force albayı, TigerSwan güvenlik hizmetleri şirketinin kurucusu. TigerSwan hem bölgede (Kobani) mayın temizleme işi yapmış, hem ABDde Dakota arazisinden geçen boru hattına direnişi kırmaya yönelik oldukça pis işlere bulaşmış. Cain ise ABDnin eski Kopenhag Büyükelçisi ve avukat. Yani hem siyasi danışman hem yapılan işi yasal çerçeveye oturtan adam. Sadık amadenize sorarsanız çok tipik bir wildcat petrol şirketi kadrosu bu.
Suriyenin petrol kaynakları, hele günümüzdeki ve öngörülebilir gelecekte süreceği anlaşılan piyasanın durumuna bakıldığında, küresel anlamda önemsiz. Ancak aynı petrol kaynakları hem SDGnin yahut Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetiminin (KvDSÖY), hem Şamın kendi kendini finanse etmesi bakımından yaşamsal önemde. Ayrıca, Suriye petrolü ağır, yani yine günümüz cari fiyatlarıyla kâr amaçlı çıkarılması ticari akla uygun değil.
Bununla birlikte haber siyasi açıdan kuşkusuz önemli. Birincisi, işin içinde bir ABD şirketinin ötesinde Amerikan devleti var. Şirket, ABD hükümetinin Suriyeye yönelik Caesar yasası yaptırımlarından feragat (waiver) etmesini teminen resmi onay almış. Ayrıca, ilk bakışta olduğundan büyük gösterildiği izlenimi veren anlaşmayı önce Senatör Lindsey Graham duyurdu, ardından ABD Dışişleri Bakanı Pompeo destek açıkladı. Başka deyişle, nesnenin gölgesi kendinden büyük.
Tüm bunlar olurken, her konuda gerekli gereksiz ama derhal sözde, yok hükmündedir, şiddetle kınıyoruz yollu açıklamalar yapmasına artık alışageldiğimiz Ankaradan çarçabuk bir ses çıkmadı. Bu durum, ABD Suriye Özel Temsilcisi Jeffreynin diplomatik kanaldan Ankaranın zımni/sessiz rızasını devşirdiği yorumlarına yol açtı. Ardından, hem Ankaranın beklenen zehir zemberek tepkisi geldi, hem Jeffreynin görevinden alındığı ya da kovulduğu bilgisi. Dağ ve fare meselesi diyeceksiniz muhtemelen ama doğrusu 2003-06 arasında görev yaptığım Bağdat günlerinden beri tanıdığım adıgeçenin emekli olmasından üzüntü duymayacakların biri de bendenizim.
Öte yandan, SDG ve KvDSÖYnin DeltaCrescentle imzalanan anlaşmanın bu biçimde sızdırılarak duyurulmasından rahatsız oldukları ve şimdilik sessiz kalmayı yeğledikleri de anlaşıldı. Şamın olumsuz tepkisi de, bekleneceği üzere, Ankaradan çok farklı olmadı. İlgi çeken ise Moskovanın tepkisizliği oldu. Neticede kendi devleti de federasyon olan Moskovanın Kürtlerle Şam arasında federal yapı eğilimli bir ortayolcu siyasal çözümün önünü açmaya çalıştığı ancak Şamın bu seçeneğe uzaktan yakından yanaşmadığı biliniyor.
Öyleyse, bir bardak suda fırtına koparılıyor ve olan biten kaydadeğer değil mi? Kısa yanıt, o kadar da demedik. Her şeyden önce işin içinde ABD var. İmzalanan bir ticari sözleşme öyle veya böyle bütüncül ve uzun erimli gözüken bir siyasetin parçası. Trump yönetiminde ciddiye alınacak bir diplomatik akıl aramak boşuna olabilir. Buna karşılık, özellikle Enerji Bakanlığı, Uluslararası İlişkiler Dairesinin Türkiye-Irak Kürdistan Bölgesi (IKB)-Kuzeydoğu Suriye üçgeninde işbirliğine dayalı bir yaklaşım hatta strateji geliştirdiği anlaşılıyor. Dosyanın sahibi Ulusal Güvenlik Konseyi (NSC) deneyimli Birinci Bakan Yardımcısı Vekili Matt Zeiss.
Petrolün doğalgazdan farkı, çıktığı yerde para etmesi. Uyduralım, günde bin varil gibi düşük hacimde hele kalitesi ağır üretim yapacak bir kuyu için hiçbir aklı başında şirket parmağını kımıldatmaz. Ancak varil başına maliyetiniz diyelim on dolar olsun, dünya piyasası kırksa, siz de anlaşmanız yok, kuyu başında yirmiden verdiniz malı, sözelci parmak hesabıyla her gün on bin dolar attınız demektir cebe, fena para mı? Bu tür kuyular da genellikle zaten Kuzeydoğu Suriye veya bir zamanlar IKB gibi güvenliği ve siyaseti zor yerlerde olur. İşte wildcat şirket de bunları işletir, günü gelir büyük şirkete de okutabilirse, asıl voliyi de oradan vurur, önündeki maçlara bakar.
Bu örnekteki ham petrolün de önce çıkartılması sonra işlenmesi yatırım demek. Bölgedeki kuyuların büyük bölümünün rehabilitasyonu gerek, bu da ek yatırım demek. Pazar iç yani Suriye olmayacak, çünkü ABDnin dahli zaten bunu engellemeye yönelik. Öyleyse bu ağır petrol ancak doğuya, IKBye gidecek. DeltaCrescent yetkililerinin farklı tarihlerde IKB öndegelenleriyle görüşmelerine dair fotolar da paylaşıldı. Erbil ile Bağdat arasında bir yerinde Türkiyenin de olduğu bir elektrik sağlama anlaşması var. Suriyeden gelecek ağır petrol elektrik üretimi için mazot yapımında kullanılabilir. IKBde zaten ABD kökenli ve siyasal bağlantıları güçlü şirketler var.
Sözkonusu petrolün başka bir yere gidemeyeceği, herhalde SDGnin ABD desteğiyle Hüsam Katırcı gibi aracılar kullanarak yeniden Şamla kaçakçılığa girişmeyeceği açık. Türkiyenin Irakla altı yıldır Pariste süregiden Kerkük-Ceyhan petrol boru hattı tahkim davası var. Buradan çıkacak nihai kararın olası mali yaptırımlarının uygulanabilirliğinden çok siyasal yansıması önemli olacak. Özetle, bir bakıma boruhattına kendi by-pass ameliyatını yapıp, bir ara Kerkük petrolüne de el koyan IKBnin hukuken Irak adına muhatap alınıp, alınmayacağı anlaşılacak.
ABD, Türkiyenin IKB ve Iraktan ham petrol alan, o ham petrolün küresel pazarlara ulaşmasını sağlayan, aynı zamanda da IKB ve Iraka işlenmiş petrol ürünleri ve elektrik veren, yakın çevresine karşılıklı bağımlılık üzerinden istikrar ihraç eden ve Irakın İranla ilişkilerini gevşeten bir konumda olmasını hedefliyor. KvDSÖYnin yüzünün Şamdan çok Erbile dönük bulunmasını da. Bunlar bildik mahfillerdeki, tanıdık kafalar için hep anatema: Çünkü onların derdi Kürde diz çöktürmek, kendi meşruiyeti meşkûk iktidar odağı konumlarını biteviye yenilemek, suyun başından hiçbir surette ayrılmamak.
Dolayısıyla, Suriye sınırına duvar örelim, yetmez terör koridorunu (!) dilimleyelim, yetmez Irak sınırına tampon bölge kuralım, yetmez Haburu tıkayalım, öyleyse ne yapalım, gidelim 2000 km. deniz aşıp Libya petrollerine çökelim, yetmez yedi düvele Doğu Akdenizi Mavi Vatan ilân edelim doldur-boşalt, geriden uzun top şişir yaklaşımı yerine akılcı ve soğukkanlı diplomatik oyun kurma ön plana çıkarılabilir-di. Hele şu Merkez Bankası döviz rezervlerinin eksiye düştüğü ve ekonomiyi pandeminin vurduğu dönemde.
Kağıttan kaplan bırakılan TPIC ve TEC herhalde bugünler için kurulmuştu. Herhalde siyasal çözüm iradesinin IKB ayağını kapsaması bunun için geliştirilmişti. IKB ile doğalgaz ön anlaşması bunun için yapılmıştı. IKB deyince Erbil ve KDPyi öncelemek, Süleymaniye ve KYByi yok saymamak gerekirdi. Bağdatta sürekli kazanacak at aramak, racon kesmek değil, tüm oyunculara eşit uzaklıkta, yapıcı, ülkemizin uzun erimli ulusal çıkarlarını kollayan bir ilişkiler ağı kurulabilmeliydi. Kürt dosyasında inisiyatif Vaşington yerine Ankarada olabilmeli, kalabilmeliydi.
Kürt deyince kanın beyne sıçraması yerine, hiç yoktan küresel Kürt nüfusun yarısının cumhuriyetimizin anayasal yurttaşı olduğu ve çevremizdeki Kürtlerin ülkemizin ulusal güvenliğine kendiliklerinden katkı yapacak bir unsur olabileceği de düşünülebilmeliydi. Tasarlamak, hayal kurmaktan farklı. Plansız, projesiz dikilen yapılar eninde, sonunda çöker. Hem ıslık çalıp hem merdiven inmek zor değil. Çokboyutlu, tutarlı, bütüncül diplomasinin özü de sanırım bu.