Kemalist söylemde “ulusal egemenliğin” önemli bir yeri vardır. Atatürk pek çok konuşmasında “egemenliğin ulusa ait olduğunun” altını çizmeye özen göstermiştir. Bunun yanında, ulus-Devlet formasyonuna uygun olarak, millet ile Devlet arasında da bir özdeşlik kurulur ve ulusa ait olan egemenliğin yine ulusun çıkarlarına uygun olarak Devlet tarafından kullanılacağı savunulur..
Şimdi bakın, Kemalist Devrimlerin amacı ne idi, yeni bir ulus-Türk ulusu yaratmak değil mi? “Türk” adı verilen, yeni tipten “yurttaşlardan” oluşan yepyeni modern bir ulus yaratılacaktı. Yani henüz ortada böyle bir ulusun bulunmadığı daha işin başında kabul edilmiş oluyor!. Ama sonra da deniyor ki, “egemenlik kayıtsız şartsız ulusundur”-milletindir! Hani ortada henüz böyle bir ulus yoktu! Olmayan bir ulusa kayıtsız şartsız egemenlik bağışlanmış olmuyor mu bu durumda!. Ama bu kadar da değil! Olmayan bu ulusa ait egemenliği kullanacak olan da belirleniyor: Devlet! Peki kim bu Devlet? Kim? Bu Devlet Osmanlı Devleti’dir. Ha tamam, önce dürüstlükle bunu bir kabul edelim, sonra da diyebilirsiniz ki, “Kemalist devrimlerle egemenliğin ulusa ait olacağı yeni bir devlet yaratılmaya çalışılmıştır”!..Bir tür göle maya çalar gibir birşey değil mi bu! Bir avuç Jöntürk gelenekli Devletçi “asker sivil aydın” var ortada. Maya da, bunların sahip oldukları “batılılaşma” adı altındaki ideolojileri oluyor!. Ortaya çıkması düşünülen toplum ise, “kendine özgü batılı bir yaşam biçimi olan, ortak bir Devletçi siyasal benliğe ve iradeye sahip ahlaki ve kamusal bir kişilik” oluyor..Cumhuriyet rejimi de bu kamusal kişiliğin somutlaşmış görünümü olarak kabul edilir ve bir anlamda genel iradenin yansıması şeklinde görülür. Dikkat edilirse, tüm bu formülasyonda bireyin yeri yoktur hiç! Birey, en fazla, kendisine biçilen tüm yükümlülüklerle birlikte “yurttaş” kategorisi içinde erir..Devletin birey karşısındaki üstün konumu, yalnızca temsil mekanizması aracılığıyla siyasal iktidarı ele geçirmekle sınırlı kalmamıştır. Bunun yanında, Devletin korunması adına bireysel hak ve özgürlüklerin kısıtlanması da zorunlu ve kaçınılmaz bir olgu olarak görülmüştür..Burada Devletin tüm özgürlükleri öncelediği ve bunların üzerinde yer aldığı bir yapıyla karşılaşılır. Bu anlayışta Devlet toplumsal çıkarların taşıyıcısı görevini üstlenir; bir bakıma, toplum için nelerin iyi ve yararlı, nelerin kötü ve zararlı olduğunu kendi iradesi doğrultusunda belirler. Dolayısıyla bu anlayış içinde bireysel iradeler kollektif çıkar içinde erir ve yok olur54.. “Bir yanıyla vesayetçi-korporatist bir devlet-toplum-sistem anlayışıdır bu. Korporatizm, Atatürk’ün deyişiyle toplumu birbirlerinin ‘lazımı ve melzumu’ olan, birbirlerini uyum içinde tamamlayan organlardan (meslek zümrelerinden) oluşan bir organizma olarak görür. Hem liberalizmin bireyciliğini, hem de sosyal sınıfların varlığını, sınıf çatışmasını, emek-sermaye çelişkisini reddeder. Bütünsel bir “kamu çıkarı”nı ve “ulusal çıkarı” meydana getiren mesleki çıkarların toplamının, devlet-işveren-işçi üçgeni içinde gerçekleştiğini ileri sürer. Bu da siyasal temsil ve karar alma düzeyinde gevşek ya da sıkı korporatif kurumsal yapılarla sağlanır. İki alt türünden biri olan solidarist korporatizm daha çoğulcu ve ılımlı Devletçi, öbür alt-türü faşist korporatizm ise tekçi ve totaliterdir”55. Son derece doğru bir tanım!. Yukardaki satırların hepsine katılıyorum. Ama bir şey var burada beni rahatsız eden. Bu toplumu niye illaki Batı’dan alınan kavramlarla düşünmeye-tanımlamaya çalışıyoruz ki! Tamam, “korporatizm”, ya da “faşizm”, iyi güzel de, bunlar, bu kavramlar tam olarak açıklamıyor bu toplumu. Osmanlı’nın bir tarihi, tarihsel gelişme süreci var. Cumhuriyeti kuranlar da bu tarihin içinden çıkıp geliyorlar. Devlet olayı, devlet anlayışı sadece Batı’dan alınma ideolojik bir kavram değil bu insanlar için. Her ne kadar kendi kültürlerini-toplumsal DNA’larını küçümseyerek yok etmeye çalışsalar da bu o kadar kolay birşey değil! Bütün o pozitivizmlerini-ideolojik devrimciliklerini falan gene o tarihsel mirasın içinde oluşan kimlikleriyle yorumlayarak hayata geçirmeye çalışıyorlar bu insanlar da. Korporatizm, ya da faşizm..tamam ama, Türkiye toplumu bir Alman toplumu değil ki! Batı toplumları aşağıdan yukarıya doğru bir gelişme diyalektiği izlemişler. Oralardaki devlet de-faşist de olsa-bu sürecin ürünü. Yani işin bir kitle temeli var. İnsanlar şu ya da bu nedenlerle işin içindeler. Bizde ise, ilişki daha başından itibaren çoban-sürü ilişkisi. Toynbe’nin dediği gibi, göçebe-çoban barbarlar Devlet kurunca da bu anlayışın yerine başka birşey koyamamışlar. Bir düşünün hele şöyle bir, bakın o zaman anlayacaksınız ne demek istediğimi..Evet, İttihatçılar da soykırım yapmışlar bir yerde. Kemalistler de yabancı düşmanlığı yapmışlar. Ama şimdi bunlara da faşistler mi diyeceğiz bu nedenle! Bizde o hale geldi ki, faşist kavramı kötü olan herşey için kullanılmaya başlandı. Çok yanlış. Korporatizm diyoruz. Tamam, ama bunu derken neden bunun bizdeki tarihin derinliklerinden süzülüp gelen kökenlerini bulup çıkarmaya çalışmıyoruz. İşte tarihsellik budur. Semantik denilen şey budur. Yoksa al bir dili, onun kavramlarını batılı bir içerikle doldur, bununla o toplumu açıklayamazsın ki!. Yabancılaşma denilen olayın boyutları o kadar korkunç ki bizde! En iyisini halkımız yapmış galiba, ne gazete okumuş, ne de kitap! Bakın bu yüzden her halde, hep doğru kararlar veriyor!!..
KEMALİST REJİM ÖNCE LİBERALDİ DE 1930’LARDA MI OTORİTERLEŞTİ?..
Kemalist-solcu aydınlar arasında bu türden görüşler çok yaygın!. Yani, aslında demek istiyor-lar ki, “Kemalizm öyle otoriter bir rejim falan değildir”!. “Nitekim, 1920 lerden 30’lu yıllara kadar geçen süreç bunun en güzel ispatıdır. Bu dönem hiçte öyle otoriter falan değildi rejim. Hatta birçok açıdan liberaldi bile diyebiliriz. Ama 29 kriziyle birlikte işler değişti. İçine girilen bu yeni dönemde dünya konjönktürü değişmişti, Kemalist rejim de, yaşamı devam ettirmenin gereği olarak mecburen farklı bir yol izlemek zorunda kaldı”!..
Ben bu görüşe katılmıyorum tabi! Nedenine gelince: Evet şu doğrudur, 1920’de Birinci Meclis’in açıldığı, 1923’te Cumhuriyet’in ilan edildiği dönemde gerçekten liberal-demokrat bir hava esmektedir ülkede. Ama bunun nedeni Kemalist kadronun iyi niyeti, ya da demokratlığı-liberal oluşu falan değildir! Bu durumun birinci nedeni dış dinamikle-konjonktürle ilgilidir. Savaş sonrasında toparlanmaya çalışan üretici güçler kitlelerde büyük bir talep yaratmaktadır, ki bu da ithalat ve ihracatı canlandırmakta, ekonomi yönetiminin Devletten ziyade pazarın-piyasanın kontrolü altına girmesine neden olmaktadır. İç dinamik açısından ise olay o dönemin güç-sınıf ilişkilerinin belirlediği objektif bir süreçtir. Kurtuluş Savaşı’nı yapan kollektif iradenin sonucudur. Yani, Kemalistler isteselerdi de başka türlü davranamazlardı zaten. Nitekim, daha hemen 1923 ten itibaren yavaş yavaş sürecin kendi içindeki otoriter yan ortaya çıkmaya başlar. Meclis’in fesh edilmesini, tamamen M.Kemal’in seçtiği adaylardan oluşan yeni bir Meclis’in ortaya çıkarıldığını hatırlayın.. Ardından, TCF olayı ve Takrir-i Sükun Kanunu, İstiklal Mahkemeleri falan derken 1925-26’ lara varılır. Şapka kanunu’nu alın, tarih 1925, sırf rejimin istediği gibi şapka giymiyorlar diye 70 kişi idam edilmiş!. TCF olayında da, Kürtlere karşı izlenen politikalarda da aynı tavır.. Alın, o İstiklal Mahkemelerinde yargılanarak idam edilenlere bakın. Bunların içinde de büyük çoğunluğun potansiyel muhalefet kaynakları olduğunu göreceksiniz. Yani Kemalist kadro iktidarın ele alınışından itibaren sistemli bir şekilde hertürlü muhalefetin başını ezmeye çalışmıştır. Sadece varolan muhalefete karşı da değil, ilerde muhalif hale gelebilecek potansiyel unsurlara karşı bile savaş açılmıştır!.Bu nedenle, 1929 Krizi ve 1930’lardan sonra değişen dünya konjonktürü bir bahane-fırsat olur aslında. Herşeyden önce, içerde gelişen anti demokratik sürece karşı dünya kamu oyundan gelebilecek tepkiler azalmaktadır. Çünkü, işin başka örnekleri de-vardır artık dünyada!. Almanya’dan İtalya’ya kadar birçok ülkede gelişen faşist hareketle kıyaslandığında Türkiye’deki anti demokratik gelişmeler o kadar göze batmayacaktır.
Olayın gözle görülmeyen yanı ise daha farklıdır tabi. Keyder bunu çok güzel açıklar çalışmalarında. Osmanlı’da 19.yy’ın başlarından itibaren gelişmeye çalışan kapitalizm “periferi tipi, dış dinamiğe bağlı olarak gelişen” bir süreçtir. Dış dinamik deyince burada belirleyici olan ülkeler ise daha çok İngiltere, Fransa ve Rusya’dır. Almanya’nın devreye girişi daha sonra olur. Dış dinamiğin belirlediği çerçeve içinde ticaret ve banka sermayesinin önderliğinde aşağıdan yukarıya doğru gelişen kapitalizmin ülke içinde gayrımüslim burjuvaziden oluşan işbirlikçi bir kesimi de birlikte yarattığını biliyoruz. Daha sonra, Almanların devreye girişiyle, aşağıdan yukarıya doğru olan bu sürecin karşısında çaresiz durumda bulunan Devlet kendisine yeni bir dayanak-müttefik bulacaktır. Devletin yukardan aşağıya doğru alternatif bir kapitalizm yaratmaya soyunması da bu sürece paralel olarak gelişir zaten. Bütün o İttihatçıların, yukardan aşağıya doğru ulus-burjuva yaratma çabalarının altında yatan mantık budur. Bir yanda, dış dinamik olarak İngiltere-Fransa Rusya gibi ülkelerin etkisi altında aşağıdan yukarıya doğru bir gelişme, diğer yanda ise, buna tepki olarak, Devletin başı çektiği, arkasında da Almanya’nın bulunduğu yukardan aşağıya doğru bir süreç. Bu altüstlük içinde savaş dönemi, Devletin üstte güreştiği bir dönem olur. Gayrımüslim burjuvazinin devre dışı kalması, Devletçi bir burjuva yetiştirme çabaları falan hep bu döneme raslar. Ama savaştan yenilgiyle çıkınca işler değişir. 1920’ler bu anlamda bir geçiş dönemidir. Kurtuluş Savaşı’nın ve yeni Devletin kuruluşunun bir tür toplumsal uzlaşmayla gerçekleşmesi bir denge durumu yaratmıştır. Bu dönemde Devlet ekonomiye henüz daha hakim değildir. Nasıl olsun ki, bir Merkez Bankası bile yoktur yeni Devletin. Ve ne olur, ekonomi pazarın-piyasanın güdümünde hareket etmeye başlar. Kemalist kadro henüz daha siyasetle meşguldür, sıra ekonomiye gelmemiştir! 1930’lara gelindiğinde ise, Devletin pazarın-piyasanın önüne geçtiğini görüyoruz. Dış dinamik açısından bakıldığı zaman da İngiltere-ABD ve Fransa’nın yerini gene Almanya almaktadır. Dikkat edilirse bir yanda İngiltere-Fransa gibi Osmanlı’dan bu yana periferi tipi kapitalizmin gelişmesinde dış dinamik olarak belirleyici olan unsurlar vardır hep, diğer yanda da, Devletin yukardan aşağıya müdahalesine destek olan Almanya faktörü. Aynı dinamiği II.Savaş sonrasında da göreceğiz. Almanya’nın yenilgisi ve müttefiklerin zaferiyle birlikte, bu, Türkiyedeki iç dinamikleri de etkiler ve aşağıdan yukarıya doğru gelişen sürece ivme kazandırır. Yani, Türkiye’de kapitalizmin gelişme diyalektiğinin bir yanı hep dış dinamikteki gelişmelerle ilgilidir.
1920’lerde aşağıdan yukarıya doğru yeni yeni gelişmekte olan burjuvazinin siyasi iktidara katılma ümitleri vardıysa bile, bu ümütler krizle birlikte paramparça olur. Çünkü, 1929’dan başlayarak ticaret sektörünün talihi birden bire ters döner; aslında 1926’dan itibaren böyle bir sonucu sezmek mümkündür. Ekonominin sağlığı bütünüyle dış ticaretin akışına ve bu akış için gerekli fonların sağlanmasına bağlanmıştı. 1926’da, 1928’de ve 1929’da kısa süreler içinde birçok iflasa yol açan tarımsal krizler ve kredi darlıkları, bu bağımlılığı ve sistemin çelimsizliğini ortaya koyar. 1929’da başlayan buhranın etkisi ise çok daha kalıcı, derinliği çok daha fazla olur. Türkiye’nin ihraç mallarının fiyatları hızla düştüğü gibi, tarımda ticarete yönelik üretimi besleyen ve ödemeler dengesindeki kısa dönemli açıkları kapayan ticari krediler de artık gelmez olmuştur. Sonuçta döviz krizi ortaya çıkar. Türk lirasının değerinin düşmesi ithalatçıların borç yükünün artmasına yol açar ve ticaret sektöründe iflaslar yaygınlaşmaya başlar. Fiyatların düşmesi ve kredi ekonomisinin sonunun gelmesi, pazara yönelik köylülüğün borçlarını ödeyemez hale gelerek mallarını satmaya başlayacağının da habercisiydi. 1930’da, 1929’un kötü hasatının üzerinden henüz bir yıl geçmeden, İstanbul’da ve İzmir’de binden fazla firma iflas ilan etmiştir; bazı köylüler borçlarını ve vergilerini ödeyebilmek için ellerinde ne varsa satıyorlardı. Bu iktisadi kargaşa ortamı burjuvazinin güçsüzlüğünü ortaya koymuştu: Yabancı pazarlara aşırı derecede bağımlı olduklarından faaliyetlerinin maddi temeli bir anda yok olabilecek durumdaydı..
Öte yandan, kriz ve ticaret burjuvazisinin karşılaştığı güçlükler (dış dinamikteki değişmelere bağlı olarak) yeni bir iktisadi politikalar paketinin oluşturulmasına yol açtı. Türk ekonomi politiğinde 1930’lar dönemini hazırlayan bu iki gelişmenin biribiriyle kesişmesiydi. Başlangıçta krizle mücadele amacı için formüle edilmiş bir dizi tedbir giderek yeni bir Devlet biçimini (Devlet işlevlerinin kapsamı ve siyasi iktidar ile ekonomi arasındaki ilişkinin niteliği) doğurdu...
Türk lirasının değer kaybı sırasında yaşanılan kargaşa, belli bir istikrar kurmak amacıyla döviz kontrolü yapacak veya piyasaya para sürüp çekecek araçlarla donatılmış bir merci olmadığını göstermişti. Bir Fransız-İngiliz ortaklığı olan Osmanlı Bankası para basma tekelini hala elinde bulunduruyordu. Savaş sırasında İttihat ve Terakki hükümeti bu ayrıcalığa el koymuşsa da 1925’te Osmanlı Bankası’nın imtiyazı yenilenmişti. Osmanlı Bankası Türkiye’nin en büyük bankası olma avantajını halâ sürdürüyordu. Hükümet 1930’da döviz işlemlerini kontrol edip elinde toplamak üzere Merkez Bankası’nı kurdu56.. İktisadi güçlükler karşısında bürokrasinin içgüdüsel tepkisi yasaklar ve kısıtlamalar koymak ve ülke ekonomisini dış dünyaya kapatmak olmuştur. Krizin sorumluları ise hemen saptanmıştır. Bunlar, Türk lirasına karşı spekülasyon yapan tüccarlar ve rezervleri döviz olarak tutan yabancı bankalardır. Dikkar ederseniz bunlar hep o periferi tipi aşağıdan yukarıya doğru-dışa bağımlı olarak gelişmenin unsurlarıdır. 1930’da Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti’nin kurulup faaliyete geçmesiyle yeni tedbirlerin yönü de belli olmuştur artık. Bu cemiyetin amaçları tasarrufu teşvik etmek, yerli mallarının üretim ve tüketimini özendirerek ithal malların tüketimini azaltmak ve genel olarak kendine yeterlik ideolojisini yaymaktır..Bu tür bir düzenleme, Cemiyet tarafından toplanan ve Mussolini dönemi corporazione’lerine benzer bir biçimde Türk sanayicilerinin sektörlere göre örgütlenmesini tavsiye eden 1930 Sanayi Kongresi’nde de devam eder.Bu girişimlerin önemi hükümetin toplumsal örgütlenme alanını fiilen merkezi otoritenin kontrolünde olan ideolojik aygıtlar yoluyla işgal etme eğilimini ortaya koymasıdır. Ayrıca, Türk Cumhuriyetçilerinin Avrupa’ya İtalyan faşistlerince tanıtılan örgütsel yenilikleri keşfettikleri de belli olmuştur. Bu keşif iktidardaki partinin kendisine ve toplumdaki yerine bakışında özellikle görülebilir. 1931 CHP Kurultayı’nda siyasal düzen tek partili bir rejim olarak tanımlanmış ve bu rejimde partinin yönetme sorumluluğunu millet adına üstlendiği kabul edilmişti. Parti bu sorumluluğu üstlenirken “halkçı” ilkelere bağlı kalacak, halkı bölmeye çalışan özel ayrıcalıklara karşı uyanık olacaktı: “Türkiye Cumhuriyeti halkını ayrı ayrı sınıflardan mürekkep değil ve fakat ferdi ve içtimai hayat için işbölümü itibari ile muhtelif mesai erbabına ayrılmış bir camia olarak telakki etmek esaslı prensiplerimizdendir”. Böylece parti, “sınıf mücadelesi yerine içtimai nizam ve tesanütü temin” etmeyi amaçlayacaktı. İdari ve iktisadi politikalarda yapılan yenilikler, bürokrasinin-Devlet sınıfının siyasi güdümlü toplumsal değişme ilkesi etrafında birleşmeyi başardığını göstermişti. Parti teşkilatına ikinci bir idari aygıt rolünün verildiği yeni kurumsallaşma biçimi çerçevesinde, Devlet, bürokrasinin zımni hedefine, yani toplumun üstünde bir statü edinme amacına uygun politikalar uygulayabilecek konuma geldi.Bu hedef hem savunmaya dönüktü hem de aktif bir tutumu gerektiriyordu.Savunmacı tutum toplumdaki her türlü özerk alanın ortadan kaldırılmasıyla sonuçlandı; aktif tutum ise iktisadi planlamaya ve ideolojik birliktelik sağlamaya yönelik girişimlere yol açtı..Bütün bu dönem boyunca partili gazeteciler devrimin ihtiyaçları, birlik ve beraberlik, fedakarlıkta bulunmanın lüzumu üzerine coşkulu yazılar yazdılar. Bu yazılarda yapılan benzetmeler ilginçtir; açıklayıcı örnekler, ayrım gözetmeden İtalya’dan, Sovyetler Birliği’nden, sonraları da Almanya’dan seçiliyordu. Bu ülkelerde basının ya da üniversitenin hükümet politikasıyla uyum içinde olması gereğinin kabul edildiği ve buna uygun tedbirler alındığı durmadan tekrarlanıyordu. Bu üç ülkede iflas etmiş liberalizmin aşılmasını sağlayacak devrimlerle, yeni bir toplumsal sisteme giden yolun hazırlandığı söyleniyordu...Her şeyin partinin kanatları altında toplanması arzusunda özellikle İtalya’dan etkilenildiği anlaşılıyor.1936’da zamanın başbakanı, partinin genel sekreteri sıfatıyla Devlet idaresi ile parti teşkilatının biribiriyle özdeş olduğunu ilan etti.Bu aslında fiili durumun sonradan ilanı olmakla birlikte, aynı zamanda ulaşılan son aşamayı da gösteriyordu. Bu beyanla birlikte, idari aygıttaki bütün yüksek Devlet memurları bulundukları yerde partinin de sorumluları oldular57..