İKİNCİ BÖLÜM
SUÇUN GENEL ESASLARI
83- SUÇUN ESASLARI:
Suçu tarif ederken demiştik ki: Allahü Telalanın had veya tazir cezası koyarak menetmiş olduğu şeri mahzurlardır. Mahzurlar; yasaklanan bir şeyi yapmak veya yapılması gereken bir fiili terketmektir. Yine demiştik ki mahzurların şeri olması gerekir. Yani şeri ifadelerle yasaklanmış olması icabeder. Bir fiilin işlenmesi veya işlenmemesi ancak o fiil takibata maruz kaldığı zaman suç olur.
Madem ki ilahi emir ve yasaklar ferdi mükellefiyetlerdir, elbette ki bu mükellefiyetler onu anlayan akıl sahiblerine tevcih olunur. Çünkü bir emir veya nehyi teklif etmek bir hitabtır. Aklı olmayan anlayışsız bir kimseye hitab etmek ise imkansızdır. Kati bir maddeye veya bir hayvana hitab etmek gibidir. Hitabın aslını anlayıpta; emir mi yasak mı, cezayı mı sevabı mı gerektiğini, yani tafsilatını anlamayan ve bunu ayırmayın -çocuk ve mecnun gibi- kimseler, hitabın aslını anlamaktan aciz olan ve bu yüzden de üzerine mükellefiyet terettüb etmemen katı varlıklar ve hayvanlar gibidirler. Zira teklifden maksat hitabın aslını ve tafsilatını anlamaktır65.
(65) El-İhkam fi usulül-Ahkam, Amedi, C: 1, S: 215 Bkz. Gazali El-Mustafa, C: 1, S: 83.
Yukarıdaki izahatımızdan anlaşılıyor ki, her suçda bulunması gereken genel esaslar şunlardır:
a- Önce ortadan suçu yasaklayan ve onu katibat konusu eden bir hüküm bulumalıdır. Ki biz bugün hukuk istilahiyle buna suçun hukuki dayanağı diyoruz.
b- Yasağı işleyerek veya emri yapmayarak suçu oluşturan fiili işlemektir. Ki biz buna bugünkü hukuki terimiyle suçun maddi dayanağı adını veriyoruz.
c- Suçlunun mükellef olması gerekir. Yani suçdan sorumlu tutulması icab eder, ki biz buna suçun edebi dayanağı adını veriyoruz.
Genel anlamıyla bir suçda bulunması gereken temel esaslar bunlardır. Şu kadar var ki bu genel esasların bir suçda bulunması onu kendine has esaslarının bulunmasını önlemez. Her suçun bir noktaya kadar cezalandırılması gereken özel rükünleri bulunabilir. Mesela hırsızlık suçundan gizlice almak suçun özel rüknüdür. Zira suçunda fuhuş yapmak o suça has özel rükündür. Her suçun böyle özel rükünleri vardır.
Suçun umumi dayanaklarıyla özel dayanakları (rükünleri) arasındaki fark şudur: Umumi esaslar bütün suçlarda aynıdır. Özel esaslar suçun sayısına ve çeşidine göre değişir. İslam hukukçuları suçun umumi veya hususi esaslarını her suç için ayırdıkları bahisde incelemeyi adet haline getirmişlerdir. Biz ise hukuk eserlerindeki modern gelişmeleri dikkate alarak, suçun umumi rükünlerinden umumi ceza hukuku bölümünde bahsetmeyi, suçların hususi rükünlerinden ise her suçu ayrı ayrı ve özel olarak ele alacağımız ilerdeki özel ceza hukuku kısmında incelemeyi uygun gördük.