tasavvufta, kaynağa gittiğimizde dişil öğeyi, anneyi buluruz; anne um, evlât ummedir. umüm- ümmî-ümmet birbirinden türeyen kavramlardır.
türkler ümmetin sonundaki tyi okur ama araplar okumazlar, ümmet demezler, ümme derler. evlât tekil söylenen çoğuldur; velet çocuk, evlât çocuklar demektir, ama tek bir sözcükle söylenir ve anlamı safiyette birliktir. herkes safiyette bir olursa ümmettir; safiyette bir değilse birleşmemiştir,ümmet değildir.
hac ritüelinde um kavramı ilginç bir kavramdır; dişil öğe ile, anne kavramıyla buluşur. çıkış noktası daha sonra buradan olacaktır.
muhammed peygamberin kendisine, bu bağlamda kendi için, rabbince söylenmiş bir kavramdır ümmet. herkes kendinden, kendi biricik yolundan çıkar ve çölde kendi varlığının arayışında olursa, o zaman insana dönüşen varlıkların birliğine, bu lojiğe göre, ümmet denir.
um kavramı etimolojik olarak anne demektir. bir başka ünvân da rahmet kavramıyla bütünleştirilmiştir ve âlemlere rahmettir denir.
annelik âlemlere rahmettir; dişil öğenin tasavvuftaki temel noktası budur. her birinin bir ümmet olması, bir anneden doğmak demektir.
örneğin, tevratta da kullanılır: ibrahim tek başına bir ümmetti. kurânda da vardır tek başına ümmet; biz ümmet deyince çoğul düşünürüz veletler, evlât gibi ama tek başına ümmet diye bir kavram var.
tek başına ümmetten kendinden doğmayı anlar tasavvuf. buradaki annelik kavramı bir bedensel anneden doğmak gibi değil, kendisindeki dişil öğeyi
bulmak, ona ulaşmak ve ondan doğmaktır.
metin bobaroğlu'nun "hac ritüelinde dişil öğe kavramı" isimli makalesinden alıntıdır.