7 Maddede Türk Ata Sporu Cirit
Geleneksel Türk ata sporlarının önemli bir dalı olan cirit, binicilikte ve mızrak fırlatmada üstün maharet ve kuvvet gerektiren önemli bir oyundur. Tarihte gerek boş zamanları dolduran bir spor aktivitesi olan gerekse de barış dönemlerinde at ve askerleri zinde ve kuvvetli tutmaya yarayan cirit sporu, Türk spor ve kültürel yaşantısının önemli bir parçasına dönüştü.
1. Adını oynandığı aletten alır
Türklerin Orta Asya’dan Anadolu’ya taşıdığı en önemli spor aktivitelerinden biri olan, günümüzde bazı coğrafyalarda kısmi olsa da güncelliğini koruyan ata sporu cirit, adını oynandığı alet olan ve çevgen olarak da anılan mızraktan alır. Kelimenin ası adı Arapça cerîddir. Bu kelime Arapça’da kabuğu soyulmuş hurma ağacı anlamına gelmektedir.
2. Cirit oyunun kökenleri
Binicilikte ve mızrak fırlatmada üstün maharet ve kuvvet gerektiren cirit oyunu, Orta Asya kökenli eski bir oyundur. Orta Asya’dan Anadolu’ya göçen Türklerin yanlarında getirdikleri kültürel bir spor faaliyeti olarak karşımıza çıkan cirit, Selçuklulardan, Osmanlılara kadar birçok önemli Türk devletinde saray içinde dahi önemli bir aktivite oldu. Günümüzde varlığını hala koruyan bu savaş oyunu, Anadolu’da atçılık kulüpleri tarafından ve turistik mahiyetle oynanmasının yanı sıra, Anadolu’nun küçük bir bölümünde ve Orta Asya bozkırlarında güncelliğini korumaktadır.
3. Türklerin barış zamanında zinde kalabilmesi adına önemli bir oyundu
Savaşçı bir toplum olan Türklerin barış zamanında savaş kabiliyetlerini korumaları elzemdi. Uzun süre at binmemek, kılıç kullanmamak, cirit fırlatmamak ise bu savaşçı kabiliyetin zamanla yok olması demekti. Gerek boş zamanları dolduran bir spor aktivitesi olan gerekse de barış dönemlerinde at ve askerleri zinde ve kuvvetli tutmaya yarayan cirit sporu, kişileri yalnızca fiziksel olarak geliştirmekle kalmayıp, ruhsal olarak da bir gelişim sağlamıştır. Bununla birlikte ciriti birçok spordan ayıran en önemli özelliği ise rakibi bağışlama davranışıdır. Bu yönüyle cirit asil bir yapıya sahiptir.
4. Osmanlı sarayında cirit sevilen bir oyundu
Birçok Türk devletinin vazgeçilmez sporlarından biri olan cirit, Osmanlı döneminde de gerek saray içinde gerekse saray dışında rağbet gördü. Bu savaş sporu, özellikle de Osmanlı Devleti’nde bizzat oynayan padişahlar tarafından teşvik edildi. Bursa’nın fethinden sonra Orhan Gazi’nin civardaki bir alanı at yarışları ve cirit oyunları için vakfettiği bilinmektedir. Yıldırım Bayezid ve Çelebi Mehmet dönemlerinde cirit sporuna olan ilgi daha da artmış, saray içinde binicilik derslerinin verilmesine başlaması üzerine bu oyun bir teşkilatlı bir spor haline gelmiştir. I. Ahmet ve IV. Murat bizzat cirit oynamış, IV. Murat bu oyun için sayıları 400 civarı olan özel atlar yetiştirtmiştir. II. Mahmut ise 1816’da cirit oyununda cirit isabet eden bir oyuncunun ölmesi nedeniyle üzülüp 1826’da oyunu bir süre yasaklamıştır.
5. Cirit atlı bir oyun olarak zihnimizde kalsa da yaya oynanan şekli de vardır
Her ne kadar ciriti at sırtında oynanan bir savaş oyunu olarak bilsek de yaya ciriti adında bir başka türü de vardır. Yaya ciriti nadiren de olsa saray avlularında oynanmıştır.
6. Nasıl oynanır?
Yaygın olarak oynanan atlı cirit oyunu sayıları 10 ile 15 kişi arasında değişen iki takım arasında gerçekleşir. At sırtındaki her oyuncunun elinde mızrak şeklinde olan ve uzunlukları 1,5 metreyi bulan tahta sopalar bulunur. Oyunun gerçekleşeceği alanın uzunluğu ise ortalama 100 metre civarındadır. Oyun bir oyuncunun düşman tarafında yaklaşarak ciritini seçtiği bir atlıya fırlatıp kaçmasıyla başlar ve bu süreç karşılıklı hücumlar şeklinde devam eder. Oyun zamana bağlı oynanır. İki bölümden oluşan periyotlar halinde gerçekleşir. Attığı ciritle hasım oyuncuyu vuran başarılı kabul edilir ve sayı alır, atı vuran ise başarısız sayılır ve puan kaybeder. Oyundaki en büyük puan ise atılan ciriti havada kapan oyuncu kazanır. Bununla birlikte rakibe çok yaklaştığı halde onu vurmayıp aman tanıyan kişi de yüksek puan elde eder.
7. Geleneklere göre cirit oynandığı sırada gerçekleşen ölüm onur kazandırır
Ciriti her ne kadar spor ya da oyun olarak adlandırsak da esasen küçük çaplı bir savaş konumundadır. Bu yönüyle de her şey savaş meydanında gerçekleşecek olası durumlara uygun olmak durumundadır. Geleneklere göre cirit isabetiyle bir oyuncunun ağır yara alması veya ölmesi oyunu durdurmaz ve şikâyetçi olmayı gerektirmez. Aksine oyun sırasında ölmek, oyuncuya ve ailesine şeref kazandıran bir durumdur. Bu da gösteriyor ki cirit ciddi eğitim ve yetenek gerektiren bir spor dalıdır.
Kaynakça
Feyzi Halıcı, Cirit, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt.8, 1993
Nurhan Koçan, Geleneksel Sporlarımızdan Ciridin Rekreasyon Amacı ile Günümüze Uyarlanması, Spor Yönetimi ve Bilgi Teknolojileri Dergisi, cilt.2, sayı.1, 2007
Emine Dingenç, Osmanlı Saraylarında Cirit Alayları: Lahanacılar ve Bamyacılar, Milli Folklor Dergisi, sayı.89, 2011
DİĞERLERİ
17 Ağustos’ta Ne Oldu?
Osmanlı Devleti zamanında 10 Eylül 1509 tarihinde gerçekleşen ve dönemin nakillerine göre Kıyamet-i Suğra (Küçük Kıyamet) olarak nitelenen deprem toplamda 50 saniye sürmüş ve tahminen en az 7,7 büyüklüğünde gerçekleşmişti. Bu deprem kayıtlardaki en büyük şiddeti ifade ediyorken o günkü İstanbul’un 160.000 kişilik nüfusundan 13.000 kişi hayatını kaybetmiş, Osmanlı Hanedan üyelerinden bazıları da can kaybı yaşamış ve yüzlerce insanın yaralanmasına sebep olmuştu. Deprem, Marmara Denizi’nde Adalar civarında gerçeklemiş olup Edirne’den Gelibolu’ya büyük hasarlar meydana gelmişti. Bundan neredeyse 5 asır sonra ise yine aynı yerde, bu sefer daha kalabalık bir nüfusun maruz kaldığı merkez üssünün Gölcük olduğu bir deprem daha meydana geldi.
Çok Yönlü Bir Osmanlı Aydını olan Osman Hamdi Bey’in İlkleri
Osman Hamdi Bey… Bir Osmanlı sanatçısı olmasının yanı sıra birçok vasfıyla adını tarihe altın harflerle yazdırdı. O, bir ressam, bilinen ilk Türk arkeolog, Osmanlı müzeciliğinin en önemli ismi, ilk Osmanlı güzel sanatlar akademisi müdürü ve çağdaş Türk müzeciliğinin kurucusudur. Görevlendiği birçok önemli devlet görevinin yanında onu bugüne taşıyan en önemli özelliği sanatçı kişiliğidir. Özellikle Paris’te dönemin en önemli ressamları olan Gerome ve Boulanger aldığı resim eğitiminin ardından ortaya koyduğu en önemli ürünü olan ''Kaplumbağa Terbiyecisi'' adlı tablo, Türk resim tarihinin en önemli eserleri arasındadır.
8 Akademisyenin Gözünden Sultan II. Abdülhamid
Sultan II. Abdülhamid yakın tarihimizin üzerinde tek bir görüşte mutabık kalınması mümkün olmayan padişahlarındandır. Tahta oturduğu dönemdeki dünya dengelerinin değişkenliği, gerek Batı, gerekse de Doğu’ya yönelik oluşturmaya çalıştığı politikaları, farklı tarihi kaynaklarda çoğu zaman siyasi sebeplerle kasıtlı çarpıklaştırılarak, onu adeta iki ayrı kimliğe bürümekte. Bu nedenle Cumhuriyet sürecine giden yolun taşlarını döşeyen II. Abdülhamid’in, ölümünün 100. yılında tekrardan irdelenip anlaşılması önemlidir. Biz de olağan bilgi kalabalığının arasından özgün fikirlere sahip 8 ayrı akademisyenin, daha önce Mehmet Tosun tarafından hazırlanan ve Yeditepe Yayınlarında yayınlanan soru ve cevapları konuya ışık tutması amacıyla sizler için derledik.
5 Soruda Bernard Lewis'in Hayatı
20. yüzyılın en önemli tarihçilerinden şarkiyatçı Bernard Lewis, İslam tarihi, Ortadoğu ve özellikle Türkiye üzerine yaptığı çalışmalarıyla ün saldı. Çok sayıda makale, akademik yayın ve kitaba imza atan Lewis 102 yıllık uzun yaşamı boyunca oldukça üretken oldu ve alanında tüm dünyada otorite olarak kabul edildi. Biz de bu önemli bilim insanını, Bernard Lewis kimdir, akademik alandaki faaliyetleri nelerdir, Bernard Lewis’in önemli eserleri hangileridir, Türklere bakışı nasıldır ve hangi ödüllere layık görüldü? gibi sorular ışığında sizlere tanıtmaya çalışacağız.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun