Kavuklu
- Önem : Orta oyununun Pîşekârla beraber başlıca tiplerinden biri
- İlk ortaya çıktığı dönem : XVIII. y.y başları
Sahne, perde ve dekor kullanılmadan halkın arasında oynanan çok aktörlü, çalgılı, geleneksel Türk tiyatrosu olan ortaoyununun iki kahramanından biri olan Kavuklu’nun oyundaki diğer eşi ise Pîşekâr’dı. Pîşekâr hem oyuncu hem sahneye koyucu, hem yazar gibi davranırdı. Kavuklu ise oyunun baş komiği idi. Pîşekâr Karagöz’deki Hacivat’a, Kavuklu Karagöz’e benzer. Türk ya da hırbo, Kayserili, Eğinli, Laz, Rumelili veya muhacir, Kürt, Arnavut, Acem, Arap, Cûd (yahudi), Balama (Rum, Frenk), kekeme, kambur, hımhım, kötürüm, deli, esrarkeş, sağır, abdal, büyücü, câzu, zenneler ve cinler orta oyununda yer alan tiplerdir. Bunlar kılıkları, davranışları ve konuşmalarıyla hemen tanınır; daha meydana girerken çalınan müzikle belli olurlardı. Her birinin belli durumlar karşısında belli davranışları vardır; kendi çevrelerine göre genelleştirilmiş varlıklardır, somut değil soyut kişilerdir. Bir orta oyunu giriş, muhâvere, fasıl ve bitiş bölümlerinden oluşur. Giriş bölümünde zurna Pîşekâr havası çalınca Pîşekâr elinde “pastal” adı verilen şakşakla ağır ağır meydana gelir, seyircilere selâm verir, zurnacıyla ve seyircilerle konuşarak oyunu açar. Muhâvere bölümü “arazbar” ve “tekerleme” olarak iki kısımdır.
Pîşekâr aracılığıyla gözlemecilik, kunduracılık, fotoğrafçılık gibi işler yapan Kavuklu, zurna çalmaya başlayınca, kendisi ve “Kavuklu arkası” diye adlandırılan cüce, kambur veya denyo ile meydana gelir. Kavuklu ile cüce, kambur veya denyo birbiriyle çekişerek konuşur. Ardından Kavuklu ile Pîşekâr’ın tanışmalarını sağlayacak konuşma başlar. Arazbar denilen bu konuşmadan sonra Kavuklu bir tekerleme söyler, böylece Kavuklu ile Pîşekâr’ın muhâveresiyle orta oyununun “fasıl” diye adlandırılan en önemli bölümüne geçilir. Fasıl bölümünde oyuna çelebi, zenne, Acem, Arap, Rumelili, Kayserili, Laz gibi kişiler katılır. Bu bölümde işsiz olan Kavuklu’ya Pîşekâr bir iş bulur. Kavuklu dükkânını açınca diğer tipler onunla ilişki kurar; çevredeki zenneler işin içine girer ve olay bu şekilde gelişir. Bitiş bölümünde Pîşekâr farkına varmadan işledikleri kusurlardan dolayı seyirciden özür diler, gelecek oyunun adını ve yerini bildirir; seyircileri selâmlayıp diğer oyuncularla meydandan çıkınca zurna “Ey gaziler” ya da “İzmir marşı” gibi havalar çalar, böylece oyun sona erer.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Albayrak, Nurettin, Orta Oyunu, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2007, c.33, sf.400-402
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Ludwing Wittgenstein
20. yüzyılın önemli filozoflarından Ludwing Wittgenstein geleceğin Alman diktatörü Adolf Hitler ile aynı ortaokulda eğitim gördü. Her ikisinin de tarih öğretmenleri aynı kişiydi. Birinci Dünya Savaşı’nda her ikisi de orduda görev yaptı. Bu süreçte yaşadıkları deneyimler her ikisine de kitaplar yazdırdı. Ancak yazdıkları kitaplar birbirlerininkinden farklıydı. Hitler’in kitabı Nazi totaliteryanizminin öfkeli manifestosu “Kavgam”dı. Wittgenstein’in kitabı ise İtalyan esir kampında yazdığı kapsamlı felsefi metin “Tractatus Logia-Philosophicus”tu. Wittgenstein’in yaşadığı süre içerisinde yayınlayacağı yegane felsefi metin olan kitap, 20. yy. felsefesi için bir dönüm noktası teşkil etti. Wittgenstein, kitabının felsefenin tüm temel problemlerini çözdüğünü iddia ediyordu. Kitabın yayınlanmasının ardından felsefeyle ilgilenmeyi bıraktı ve ilkokul öğretmenliği yapmaya başladı.
-
Şevki Bey
Rüşdiye tahsilinin ardından Muzıka-i Hümayun’a hanende olarak giren Şevki Bey, bir süre sonra saray hayatından sıkıldığı için görevinden ayrıldı ve Rüsumat Nezareti’nde katipliğe başladı. Bu görevini Harbiye Nezareti Evrak Kalemi’nde devam ettirdi. İyi bir hayat yaşayan sanatçı, bir arkadaşının evinde kalp krizi geçirerek hayatını kaybetti. Yakın arkadaşı Mehmed Hafid Bey ölümü için şu tarihi beytini yazdı. ‘’Çıktı bir tarih-pesendide Hafid/Hake düştü bir emel o verd-i naz’’ Kendine has tavrıyla devrin önemli hanendeleri arasında yer alan Şevki Bey asıl ününe şarkı bestekarlığıyla ulaştı. İlk musiki bilgilerini Ticaret ve Nafia Nezareti katiplerinden Necmeddin Bey’den aldı ve ardından girdiği Muzıka-i Hümayun’da kendini yetiştirdi, burada özellikle Hacı Arif Bey’den faydalandı. Şevki Bey, Türk musikisinde klasik ekolün Hacı Arif Bey’den sonra en önemli şarkı bestekarı kabul edilir.
-
Abdullah bin Mesud
Fakir bir ailenin çocuğu olduğu için İslâmiyet’e girmeden önce pek tanınmayan Abdullah b. Mes‘ûd, Hz. Hatice ve Ali’den sonra İslâmiyet’i kabul eden üçüncü kişi olduğu söylense de bizzat kendisi, altıncı Müslüman olmaktan şeref duyduğunu belirtti. Abdullah’ın annesi Ümmü Abd bint Abdüved ve kardeşi Ukbe de ilk Müslümanlardandır. Müslüman olduktan sonra, azılı İslâm düşmanlarından biri olan Ukbe b. Ebû Muayt’ın yanından ayrıldı ve kendini dine ve Hz. Peygamber’in hizmetine adadı. Mekke’de diğer Müslümanlarla birlikte o da müşriklerin eziyet ve işkencelerine maruz kaldı ve bundan kurtulmak için Habeşistan hicretlerine katıldı. Müşriklerden korkmadan ve onlardan gelecek baskılara aldırmadan, Hz. Peygamber’den sonra Kâbe’de âşikâre Kur’an okuyan ilk sahâbî olan Abdullah b. Mes‘ûd, aynı zamanda Medine’ye ilk hicret edenler arasında yer aldı. Bedir’de savaştan bir önceki gece keşif kolunda görev aldı ve savaş sırasında yaralı olarak bulduğu Ebû Cehil’i öldürdü.
-
Mehmed Emin Resulzade
Küçük yaşlarından itibaren aile çevresinde aldığı dinî bilgiler yanında belli ölçüde Arapça ve Farsça öğrendi, ardından Farsça’sını geliştirdi. Bakü’nün ekonomik, sosyal ve siyasal ortamından, Rusya’da ve Rusya müslümanları arasında gittikçe yaygınlaşan inkılâpçı hareketlerden etkilenip millî meselelerle ilgilenmeye başladı. Rus sömürge yönetimine karşı mücadele etmek için Müslüman Gençlik Teşkilâtı adıyla gizli bir cemiyet kurdu. Bu cemiyet Müslüman Demokratik Müsâvat Cemiyeti ismini alarak çalışmalarını sürdürdü. Arkadaşlarıyla birlikte bu cemiyeti, Rus Sosyal Demokrat Fehle Partisi’nin Bakü komitesi içerisinde yer alan Müslüman Sosyal Demokrat Himmet teşkilâtına dönüştürdü. Resulzâde, Azerbaycan’da millî bilincin, sosyal ve kültürel hayatın gelişmesinde önemli etkisi bulunan derneklerde görev aldı. Öte yandan siyasal olaylarda, gösteri ve mitinglerde aktif rol aldı. Stalin’le birlikte bazı faaliyetlere girişti, onu birkaç defa ölümden kurtardı. Düşünceleri Azerbaycan’ın ve diğer esir halkların Rusya içinde muhtariyet kazanması yönünde değişime uğradı. Rus Başbakanı Stolıpin’in II. Duma’yı dağıtarak çarlığı yeniden despot bir yönetime sürüklemesinin ardından birçok teşkilât gibi Himmet teşkilâtı da kapatıldı. Resulzâde, Rus polisinin takibinden kurtulmak için İran’a gitti.
-
Dean Acheson
Soğuk Savaş dönemi politikalarının önde gelen planlayıcı ve uygulayıcılarından olan ABD’li devlet adamı Dean Acheson, dışişleri bakanlığı döneminde komünizme karşı Batı ittifakının kurulmasında etkili oldu. Connecticut’ta dünyaya gelen Acheson, Yale ve Harvard üniversitelerinde hukuk öğrenimi gördü. Birinci Dünya Savaşı sırasında ABD donanmasında görev alan Acheson, daha sonra Washington’da bir hukuk bürosunda çalıştı ve 1933 yılında maliye bakan yardımcısı oldu. Hızla yükselen kariyerinde sonraki süreçte Dışişleri Bakanlığı İktisadi İşler Dairesi’nin başına getirilen Acheson, 1945 yılında ise dışişleri başkan yardımcılığı görevine geldi. II. Dünya Savaşı sonrası gerçekleşen Soğuk Savaş döneminde ABD dış politikasını etkin şekilde yönlendiren kişilerden olan Achison, ABD’nin Ortadoğu’daki çıkarlarını korumak amacıyla hazırlanan Truman Doktrini ve Marshall Planı’nın uygulayıcılarından oldu.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun