bilişsel gelişim kuramı nedir, vygotsky bilişsel gelişim kuramı, yakınsak gelişim alanı nedir, vygotsky sosyobilişsel gelişim kuramı
İnsan davranışının nedenleri, nasıl oluştuğu yıllar boyunca tartışma ve araştırma konusu olmuştur. Bu tartışmalar sonucunda birçok psikoloji ekolü/ yaklaşımı ortaya çıkmıştır. Yaklaşımların birbirlerinden bağımsız veya birbirlerine karşı bir üstünlüğünün olduğunu söylemek mümkün değildir. Tüm farklılıklar kuramların durumlara, olaylara bakış açılarının farklı olmasından kaynaklanmaktadır. Şu da bilinmelidir ki birçok yaklaşımın temelinde davranışçı, biyolojik ve bilişsel yaklaşımdan ( birlikte veya ayrı ayrı) izler bulunmaktadır. Bu yazımda bilişsel yaklaşıma kısaca göz atarak, bilişsel yaklaşıma büyük katkıları olan Vygotsky’ den bahsedeceğim.
Biliş, dünyayı nasıl gördüğümüzü ve gördüklerimizi nasıl yorumladığımızı açıklarken algılama, kavrama, dikkat, analiz, sentez, bellek gibi zihinsel süreçleri ifade eden bir kavramdır.
Bilişsel yaklaşım ise bilişi inceleyen, bireyin davranışlarını zihinsel süreçler dahilinde açıklamaya çalışan, davranışçı yaklaşımın tersine bireyin, davranışların oluşumunda aktif bir role sahip olduğunu savunan, Piaget, Vygotsky, Bruner gibi önemli psikologlarla tanınmış psikoloji ekolüdür.
Vygotsky’ nin Gelişim Kuramı
Vygotsky,Piaget’ nin kuramına eleştirel bir gözle bakmıştır. Kısa süren yaşamı nedeniyle kuramını Piaget kadar açıklama fırsatı bulamamışsa da birçok makale ve eser yazmıştır. Çocukların bilişsel gelişimlerinde toplumun etkisini vurgulamış ve alternatif bir görüş ortaya atmıştır. Vygotsky bilişsel gelişimi 3 basamakta açıklamıştır:
1) Kültürel Basamak:
Vygotsky’ e göre çocuklar geçmiş kuşakların bugüne getirdikleri bilgilerle dünyayı öğrenirler. Yetişkinlerin devrettiği bu miras ‘kültürel (bilişsel) araçlar’ olarak adlandırılmıştır. Bilişsel araçlar da kendi içinde 2’ye ayrılır:
a) Teknolojik araçlar: Hesap makinesi, takvim vb. gibi öğelerdir.
b) Psikolojik araçlar: Semboller, dil, sanat gibi öğelerdir.
Çocuklar bu kültürel araçları kullanarak hayatlarını kontrol etmeyi öğrenirler. Vygotsky dili en önemli kültürel araç olarak görmüş ve kuramını da kişilerarası ilişkiler ve dil kavramları üzerine temellendirmiştir. Ona göre dil bilişsel fonksiyonların işleyişini sağlayan bir araçtır.
2) Kişilerarası Basamak ( Sosyal Etkileşim):
Vygotsky’ nin yoğun araştırmaları ve açıklamalarının olduğu basamaktır.
Vygotsky çocukların anlama, algı, bellek gibi bazı zihinsel yapılarla dünyaya geldiğini söyler. Bilişsel gelişim ise çocuğun doğuştan getirdiği bu yapıları desteklemesi ve daha tecrübeli bu kişilerle etkileşimi sonucu oluşmaktadır. Çocuk katılım sayesinde çevresiyle etkileşimde bulunur. Daha bilgili bir yetişkin veya akran yardımıyla yeteneğini geliştirme fırsatı bulur. Bu süreç usta- çırak ilişkisi şeklinde yürütülür. Çocuğun yetişkin rehberliğinde yaptığı etkinliği tek başına yapması ise içselleştirme olarak adlandırılır. Bu aşamada da şunu söyleyebiliriz: her çocuk aynı gelişimi göstermez, bireysel farklılıklar etkileşimlerden elde edilen kazanımları belirlemektedir.
Vygotsky bu süreçte birçok kavram ortaya atmıştır. Bu kavramlardan en önemlisi ‘yakınsak gelişim alanı’dır. Yakınsak gelişim alanı gerçek gelişim seviyesi ( çocuğun tek başına problem çözme seviyesi) ile potansiyel gelişim seviyesi ( çocuğun, daha tecrübeli bir kişinin yardımıyla ulaşabileceği problem çözme seviyesi) arasındaki farktan oluşmaktadır (Kol, 2011).
Vygotsky bu alanda yetişkinlerin ve akran deneyimlerinindesteğinin önemini vurgulamıştır. Yetişkinler bu süreçte iskele yönteminikullanarak çocuklara destek sağlarlar. Örneğin emekleyen bir çocuk yürümeye başlarken anne baba çocuğun önce iki elinden tutar. Daha sonra sadece tek elini tutarak kendi başına başarmasını sağlar. Bu görevi başaran çocuk artık kendi başına yürümeye hazırdır.
3) Bireysel Basamak:
Bu basamak hakkında fazla bir açıklama bulunmamaktadır. Vygotsky de Piaget gibi bireylerin yaşamlarında aktif bir rol oynadığını kabul etmektedir. Çocuk bir durum, olay karşısında kendi olanaklarını fark eder ve seçim yapar (Çeçen Eroğul ve Yurtal, 2014).
Vygotsky ve Piaget Hangi Noktalarda Farklı Düşündü?
Piaget’ nin bilişsel gelişim kuramına bakıldığında bilişsel gelişimde sosyal ilişkilerin rolüne kısmen değinilmiştir. Piaget çocukların başarılarının kendi kapasitelerinin ürünü olduğunu ve çocuğun çevreyle olan ilişkisinde bireysel yönünün bilişsel süreci şekillendirdiğini savunmuştur.
Vygotsky ise çocuğun bilişsel gelişimin onun çevresinden bağımsız olarak değerlendirilemeyeceğini ve çocuğun çevresiyle olan iletişiminin hem düşünce gelişiminde hem de dil gelişiminde büyük bir rolü olduğunu söylemiştir.
Farklı düşündükleri bir başka konu da bilişsel gelişimin temelinde ne olduğu hususundadır. Piaget çocuğun bilişsel gelişimini yaş faktörüyle ilişkilendirirken; Vygotsky çocuğun akranlarıyla ve yetişkinlerle ilişkisini bir başka deyişle kişilerarası ilişkilerini bilişsel gelişiminde temel faktör olarak görmüştür (Çeçen Eroğul veYurtal, 2014).
Bilişsel Gelişimde Dilin Önemi
Vygotsy’ e göre yetişkinlerin çocuklara aktardığı en önemli kültürel araç dil’ dir. Dilin, bilişsel gelişim üzerine etkisi ise şöyledir:
- Dil, yetişkinlerin tecrübelerini çocuklara aktarmada araçtır.
- Çocuğun dünyayı anlamlandırması dilin sembolik yapısıyla mümkündür. Bu şekilde birey dünyaya ait çıkarımlarda bulunur.
- Çocuğun düşüncelerini aktarmasında önemli bir göreve sahiptir. Dil aracılığıyla çocuk çevresiyle etkileşimde bulunur (Çeçen Eroğul ve Yurtal, 2014).
Vygotsky’ e göre dil gelişimi 3 evreyi izler. Bunlar;
* sosyal (iletişimsel) konuşma: Çocuğun doğuştan sosyal olduğunu savunan Vygotsky, bebeklikten itibaren iletişim kurma ihtiyacı içinde olduğunu söyler.
* özel (benmerkezci)konuşma: İki yaş çocuğun dilinin ve düşüncesinin beraber hareket etmeye başladığı dönemdir. Özel konuşma evresinde dikkatimizi çeken çocuğun; oyun oynarken, bir işle uğraşırken kendi kendine mırıldanmasıdır. Bu mırıldanmalar düşüncelerini organize etmeye başladığının bir göstergesi kabul edilebilir (Çeçen Eroğul ve Yurtal, 2014, s. 154).
* içsel konuşma: Konuşmanın son aşaması içsel konuşmadır. Gelişimin devam ettiği bu aşamada özel konuşma yok olmamakla birlikte düşünceler artık sesli olarak ifade edilmemeye başlar.
Bu evrelerin sırası Piaget’ nin bilişsel kuramında tersi yönde işlemektedir. Ancak Vygotsky bu noktada Piaget’ e şöyle bir itirazla karşı çıkmaktadır: Piaget’ söylediği gibi çocuğun yaşı büyüdükçe (geliştikçe) benmerkezci konuşmanın azalması gerekirdi. Ancak 6 yaşındaki bir çocuğun benmerkezci konuşmalar 3 yaşındaki bir çocuğunkinden daha fazla, 7 yaşındaki bir çocuktan ise daha az ve karmaşık bir yapıya sahiptir (Erdener, 2009, s. 89).
Kaynakça:
Çeçen Eroğul, A.R. ve Yurtal, F. (2014). Eğitim psikolojisi el kitabı (1) içinde (149- 166). Ankara: Mentis.
Kol, S. (2011). Erken çocuklukta bilişsel gelişim ve dil gelişimi. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21 (21), 1- 21. http://dergipark.gov.tr/sakaefd/issue/11217/133954
Erdener, E. (2009). Vygotsky’nin düşünce ve dil gelişimi üzerine görüşleri: Piaget’ e eleştirel bir bakış. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 7 (1), 85- 103. http://dergipark.gov.tr/tebd/issue/26140/275302
Feyza SALI
Marmara Üniversitesi- Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik Bölümü/ 3. Sınıf
İlgili Galeriler