Geçen hafta, Osmanlı İmparatorluğunda medrese tahsilini tamamlamış fakat işsiz kalmış talebelerin, yani suhtelerin isyanını konu etmiş ve bugün ülkemizde tahsilini tamamlamış, çalışma çağında olan gençlerin % 25 gibi çok büyük bir kısmının işsiz kaldığından bahsetmiştik. Suhte isyanlarının XVI asrın hemen hemen tamamını kapsadığını, çok sıkıntılı olduğunu ve çok kan döküldüğünü, arşivlerden hazırlanmış literatürde okuyoruz.
Bugün bahsedeceğimiz isyanların, suhtelerin isyanlarından daha uzun süreli, daha kanlı, daha acılı olduğunu görüyoruz. Bu isyanlara Celâli İsyanları denmektedir.
Konuya girerken bir yanlışı hemen düzeltelim: Celâli sözcüğünün “Celâl” ismi ile veya “celâllenme” ile hiçbir alakası yoktur. “Celâ” Arapçada ayrılma, terk etme demektir. Buradan devamla“ celâli” terk eden anlamına gelir. Konumuz olan isyanları köyünü, yurdunu mecburen terk eden genç erkeklerin çıkarmış olduğunu görüyoruz. 1. Süleyman’nın saltanat yıllarının en şaşaalı zamanında, 1550 yıllarından başlayarak küçük çaplarda görülmeğe başlayan bu isyanların sebebi vergi toplama sisteminde ki düzensizlik ve keyfilik olduğu, konuyu araştırınca görülüyor.
Osmanlı imparatorluğunda devlet görevlileri iki ana gruba ayrılırdı: Medrese tahsili görmüş olanlar “ ehl-i şer” ve tahsil görmemiş olanlar “ehl-i örf”. Kadılar, kadı naipleri, müderrisler, imamlar, mültezimler, müfettişler gibi kanunu ve şeriatı temsil edenler ehl-i şer idiler. Beylerbeyi, sancakbeyi, subaşları ve yardımcıları olan asesbaşları, asesler, çavuşlar, kapı ağaları ve yardımcıları gibi kanunu uygulayanları ehl-i örf idiler. Bu kesimin eğitim görmüş olmak mecburiyetleri olmadığı gibi okur yazar olmaları mecburiyeti de olmadığını görüyoruz. Devlet özellikle ikinci grupta olanlara hazineden maaş ödemek yerine onlara geçimlerini temin maksadı ile dirlikler tahsis ederdi.
Dirlikler üç grupta toplanmaktadır. En küçük dirlik timar olup, sonra zeamet , en büyük dirlik ise has olarak isimlendiriliyordu. Seferde, orduya atları ile katılan sipahilere timar tahsis edilirdi. Haslar ise başta padişahlar olmak üzere bütün padişah ailesi üyelerine ve en üst seviyedeki devlet yöneticilerine tahsis edilmekteydi. Hasların gelirleri çok yüksekti. Bu dirliklerde çiftçilik yaparak hayatını kazanmakta olan “reaya”dan toplanacak verginin miktarı ise devlet tarafından hassasiyetle belirlenmiş olduğunu görüyoruz. İsyan sebebinin tam da bu vergi sistemi olduğu anlaşılıyor. Diğer yandan işsizlik buna ilâve olmuştur.
Osmanlının ilk ikiyüz senesinde çok sık yapılan fetihler, bol ganimet yani gelir elde edilmesine olanak sağladığı için devletin para sorunu yoktu. Fakat fütuhat azaldıkça ganimet geliri de azalmağa başladı. Devlet, oluşan para açığını reayadan daha fazla vergi toplayarak kapatmağa çalışıyordu. Fütuhatın azalması dirlik sahiplerini de maddi açıdan zor duruma sokmuştu. Onlar da, tıpkı devletin yaptığı gibi masraflarını reayadan daha fazla vergi toplayarak kapatmak çabasındaydılar.
Fetihlerin 1. Süleyman’nın (1520/66) ölümü ile son bulduğunu görüyoruz. 2. Selim (1566-1574) zamanında Kıbrıs, Dalmaçya kıyıları ve Tunus Osmanlı topraklarına katıldıysa da yeterli ganimet elde edilemediği görülüyor. Buna karşın savaşlar, sebebi değişerek daha da sıklaşıyordu. Artık savaşlar ülkeler fethetmek için değil, mevcut toprakları korumak için yapılıyordu. Bu durumda savaşlardan galip çıkılsa dahi önemli bir ganimet elde etmek mümkün olamıyordu. Sonuç olarak gelirler azalmış, giderler çoğalmıştı.
Gittikçe artan para darlığını gerek hükümet, gerek dirlik sahipleri sürekli olarak reayanın sırtından kapatılmağa başlamışlardı. Reaya yaşayabilmek için faizle borç almağa başlamış, fakat bu da ayrıca yük getirmişti. Sıkıntılara dayanamayan köy gençleri yavaş yavaş köyü terk etmeğe başlarlar ve şehirlere göç ederler. Bu işsiz, başıboş gençlere“ levent” denir. Zaman içinde köylüler de çiftlerini bozup köyü terk ederler. Bunlara “çiftbozan” denir. Köyünü terk eden, yani celâyi vatan eden bu insanlar, özellikle gençler celâli isyanlarında fiilen rol almışlardır.
Olay şöyle başlar ve gelişir:
İlk önce tımarlı sipahiler leventleri bölükler halinde organize ederek köylere ve dirliklere saldırılara başlarlar. Buna karşı korunmak maksadı ile diğer dirlik sahipleri de benzer koruma birlikleri oluştururlar. Her iki taraf da maddi imkânlarını genişletmek ve yeni koruma birliklerine maaş verebilmek için köylere saldırıp reayayı soyarlar. İmkânlarını aşan vergi ve salma yüküne dayanamayan reaya daha hızla köyü terk etmeğe başlar. Bu olay yüzyıl sürecek olan bir soygun kısır döngüsü başlatır. Celâli birlikleri 1000, 2000, 3000 kişilik birliklerden 20.000- 30.000 kişilik küçük ordulara evrilir. Bu orduların başbuğu çarpışmada veya başka bir sebeple ölünce, birlikler bölünür ve birçok yeni celâli bölükleri oluşur. Aynı köye bir gün içinde iki baskın yapıldığı görülür.
Köylerden kaçanlar gittikçe artar. Böylece levent sayısı arttıkça celâli bölük sayısı ve soygunlar artar. İşte kısır döngü budur. 1550 yıllarında başlayan bu olaylar 3. Murat (1575/95) yıllarına gelindiğinde bütün Anadolu’yu baştanbaşa denebilecek yoğunlukta sarmıştır. devletin bunlara karşı gönderdiği kolluk kuvvetleri de, devlet maaş veremediği için kendi göbeklerini kendileri keserek soygunlara başlarlar. Hiçbir karşı çözüm bulamayan 3. Murat çareyi, halkın kendisinin silahlanarak karşı koymasına salık veren bir ferman yayınlar. Bu da fayda vermez, çünkü hemen hemen herkes birbiri ile vuruşmağa, birbirini soymağa başlar. Bu karışıklıklar ülkede işsizliğin daha da artmasına, rüşvet, hırsızlık, soygun, kadın ve çocuk kaçırma gibi akla gelebilecek bütün ahlâksızlıkların artmasına yol açarken köyler, kasabalar, şehirler boşalmağa, bir kısım halk dağlara kaçmağa başlar. Bu olay tarihde “büyük kaçgun” olarak adlandırılıyor.
Osmanlı tarihinin en önemli olaylarından, belki de en önemli olayı olan celâli isyanlarını, yerimiz müsaadesinde çok kısa özet olarak anlatmağa çalıştık. Bu isyan dalgası 1. Süleyman’nın en şaşaalı zamanından başlayarak 250 sene sürmüş olduğu görülüyor.
İki asırdan fazla sürerek ahlâk çöküntüsü yaratan, milletin bölünüp kendi aralarında çarpışmalarına, çok kan dökülmesine, her türlü ahlak dışı olay ve davranışlara yol açan bu isyanlar, imparatorluğun bünyesini aşırı derecede zayıflatmış olduğu bir gerçektir. Levent adı ile anılan işsiz ve başıboş insanlar ihtiyaç oldukça askere alınarak seferlere de götürülmüş olduğu biliniyor. Fakat yine biliniyor ki, Osmanlı orduları son yüzyıllarda bazı mevzii kahramanlıklar dışında, bu eğitimsiz orduları sebebi ile savaşlarda sürekli mağlup olmuş ve toprak kaybederek küçülmüştür.
Osmanlı imparatorluğunu sona götüren birçok sebeplerden birinin de yanlış vergi politikası olduğunu yukarıda imkân nispetinde açıklamağa çalıştık. Bugün Türkiye, mali darlık içindedir ve aşırı derecede borçludur.
Hükümet para sıkıntısını, mümkün olan her yerde ve fırsatta vergi arttırarak karşılamağa çalışıyor. Ancak bu sıkıntılı duruma nasıl ve neden gelindiğine baktığımızda, yetersiz eğitimli ve devlet yönetme tecrübesine sahip olmayan kişi ve kişilerin “ben bilirim“ iddiası ile işbaşına gelmiş olmalarından kaynaklandığını açık seçik görüyoruz. Bu bağlamda işsizliğin de ileride sorun olmayacağını, aç kalan insanların huzursuzluk çıkartmayacağını kim garanti edebilir?