Doç.Dr. Karlygash SAREKENOVA
L.Gumilev Avrasya Milli Üniversitesi, Astana / KAZAKİSTAN
TÜRK DİLLERİNE ORTAK DİLBİLİMİ TERİMLERİ
Söz konusu bildirimizde Türk dillerindeki (lehçelerindeki) ortak dilbilimi terimlerini mükayese etmeye çalışacağız. Türk dillerindeki terimleri ortaklaştırma meselesi tarihi çok derinlerden başlamaktadır. 1926 yılında gerçekleşen Baku kongresinde Kazak alimi Ahmet Baytursınulı tarafından söz konusu meseleler ele alınmıştı. Ahmet Baytursınulı terimleri bütün Türk dünyasında anlaşılır bir ortak hal alması konusunda şu teklifleri sunmuştur.
1. İlk önce, kavramın manasına uygun öz Türkçe kelimeleri almak;
2. Eğer bu kavramın anlamına uygun kelime Türkçenin bir lehçesinde olmazsa, diğer Türk lehçelerinden almak gerekli. Akraba dillerden (lehçelerden) kelime almak için kendine has özellikleri vardır: 1) akraba dillerdeki kelimelerin çoğunluğu bir yapıda olmayabilir, ancak kökenleri aynı olabilir. Dolayısyla onları anlamak, kavramak kolay ve yeni bir dilde (lehçede) kullanılmasında zorluk çıkmaz; 2) Türk soylu halklar bir-birleriyle ilişkili yaşadıkları için bir dildeki (lehçedeki) kelimelerin çoğu aynı kökenden olmazsa bile, diğer Türk halklarda aksine çok kullanılan, anlaşılır bir kelime olabilir.
3. Genel kullanımdaki uluslararası terimleri kullanabiliriz. Ancak kendi dilimizin yapısına göre değiştirilmesi gerekir. Eğer dilimizde onların yerine kullanabileceğimiz öz Türkçe kelimeler varsa, o zaman her ikisini de kullanıma sokmak gerek. Hangisinin daha da uygunluğuna toplum karar vermeli. Burada şunu da belirtmeliyiz ki, genel kullanımdaki terimler derken, Latince ağırlıklı Avrupa kökenli kelimeleri alıyoruz. Ancak, alıntı terim kendi dilimizin telaffuzuna uyması gereklidir.
4. Türkçenin doğasına aykırı bütün kelimeler, Türkçenin telaffuz ve yazılım kurallarına uyması gereklidir. Bu demek ki, öncelikle, Türkçenin fonetik özelliğine ters alıntı terimler Türkçennin telaffuzuna göre değiştirilmeli, ikinciden Türkçeye yabancı ekler Türkçenin kurallarına göre değiştirilmeli, üçüncü olarak, ikiz sesler tek sesle verilmeli, dördüncüden özel isimlerdeki yabancı ekler de Türkçenin ihtiyacına göre değiştirilmeli vs....
Söz konusu bildirimizde mükayeseli metod üzerinden çağdaş Türk dillerindeki (lehçelerindeki) dilbilimi ile ilgili terimleri inceleyerek, Ortak Türkçe Dilbilimi Terimleri olabilecek terimler konusunda tekliflerimizi sunacağız.
Anahtar Kelimeler:
Türkçe, Ortak Türkçe, Dilbilimi, Terim, Ahmet Baytursınulı, Alıntı Terimler.
Tarih/Yer:
15.11.2017. (BİLGE KAĞAN SALONU) . 12.00-12.15