Dünkü makalemizde kredi hakkında bilgi vermeye çalışmıştım. Bugünkü yazımızda ise krediler karşılığında verilen, ihtiyaçların karşılanması amacıyla kullanılan. Nakdi veya gayri nakdi kredilerin geri ödemesiyle birlikte borca konu olan gelirlerin. Belirtilen gelirler sonucu elde edilen kazanç oranına verilen isim olan faiz nedir ve nema türleri hakkında yazmaya çalışacağım.
Faiz (nema, getiri ve Üretim) kavramına dair çalışmalar, son yüz yıllarda ortaya çıkmış olsa da, nema kullanımı çok eski çağlara dayanmaktadır. Sümerler’in MÖ 3000’li yıllarda getiri ile kredili satış yaptıkları bilinmektedir. Asırlar boyunca pek çok hükümet, farklı devlet ve dinler faize yönelik yasal kısıtlamalar ve yasaklar getirmiştir. Bazı devletler ve dinler getiriyi tamamen yasaklarken, bazıları ise faiz oranlarına azami bir sınır getirmeye çalışmışlardır.
Faizler anamal dışında kalan alacaklı ve üçüncü şahıslara ödenen ek gelirler olarak belirtilir. Faizler dönemsel kar sağlayan işletmelerin sağlanan karların şirketler bünyesinde hisse alma oranı olan temettü dışında kalmaktadır.
Borçlu tarafından alınan kredi ödemleri ve kazanç oranı olan faizler bankalara yatırılmaktadır. Borçlu tarafından yapılan geri ödeme, bankadan alınan ana paradan daha fazladır. Bu durumda bankanın satmış olduğu paradan faiz adı ile gelir elde eder.
Faiz Nedir?
Faiz kavramının en basit tanımı borç karşılığında verilen paranın fiyatlandırılmasıdır. Borç alan kişi ya da finans kuruluşunun borçlu olduğu kuruluş ya da mevduat sahibine borca konu olan, tahvil, bono vb. satışları sonucunda elde edilen gelir oranı olarak belirtilir. Aynı zamanda nema kavramı üretim amaçlı girdi sağlayan sermayeden elde edilen kazançtır. Bu kavram daha çok kapitalist sistemde kullanılmaktadır. Kapitalizm sisteminde üretim ve sermaye belirli zaman aralıklarında kullanılır. Kullanım bedeli faiziyle birlikte ödenir.
Faiz, kar ile aynı anlamı taşımamaktadır. Nema borçlunun alıcıya ek ödemesidir. Kar ise mal, yatırım ya da girişimlerin maliyeti dışında kalan kazanca denir.
Getiri Oranını Belirleyen Etmenler
Para Arzında Değişimler; Ekonomilerdeki toplam para hacmi para arzını oluşturmaktadır. Para arzındaki değişimler paranın yükselmesi veya düşmesine sebep olmaktadır. Piyasada para artışına paralel faizler düşer, para azaldığında ise faizler artar.
Para Talebindeki Değişimler; Gelir düzeylerine bağlı olarak paraya olan talep artar. Genişleme dönemlerinde gelir artığından oranlar artar.
Enflasyon; Enflasyonun artmasıyla faiz oranları artar.
Döviz Kuru; Döviz kuru ile borçlanma arasında ters ilişki bulunmaktadır. Faizlerin artması döviz kurunu düşürür. Dışa açık ekonomilerde yüksek faizler sermaye girişine neden olur. Bu sebepten döviz kurunda düşüşler olur.
Kamu İç Borçlanması; Ülkelerde kamu açıkları veya borçların artması, borç alma maliyetlerinin artmasına etki eder. Tasarruflar eğer yatırımlardan az ise, faizi arttırarak borç bulma yoluna gidilir.
Para Politikası; Piyasalarda para miktarı ve fiyatını dengede tutmak mümkün değildir. Merkez Bankası para miktarı ve fiyatını yani faizi kontrol edemez. Bu yüzden Merkez Bankası para arzı yerine faiz oranlarını elinde tutmak ister. Getiri politikası uygulayan Merkez bankaları para talebine göre nema belirler. Faiz para politikasında en etkili aktördür.
Faiz Çeşitleri
Banka Faizleri; Bankaların uyguladıkları getiri türleridir. İki çeşittir.
1- Mevduat Faizi; Bankalar aracılığı ile açılan mevduat hesaplarına yatırılan paranın getiri oranıdır. Mevduatlar da içinde ikiye ayrılmakta. Vadeli ve vadesiz mevduat olmak üzere iki çeşittirler. Vadesiz mevduat faizsiz hesap türüdür. Vadeli mevduat oranların banka tarafından belirlenmek üzere olan mevduat türüdür. Vadeli mevduatta getiri oranları yatırılan paranın miktarına ve bankanın kampanyalarına göre değişmektedir. Devlet doğrudan karışmaz. Merkez Bankası para politikaları etkiler.
2- Kredi Faizi; Bankalar vasıtasıyla kişi veya kurumları çektikleri kredilere uygulanan getiridir. Devlet doğrudan etki etmez. Merkez Bankası etki edebilmektedir.
Devlet Faizleri; Devletin uyguladığı faiz türüdür. İki Çeşittir.
1- Bono ve Tahvil Faizi; Devletin kamu harcamalarının açıklarını kapatmak için iç ve dış borçlanma yapmasıdır. Devlet Tahvilleri bir yıldan uzundur Hazine Bonosu ise bir yıldan kısadır. Hazine Bonoları genellikle ihale yöntemi ile olmaktadır. Borç alma oranları ihalelerde belirleniyor. Bonoları birinci el olarak adlandırılan bankalar alır ve daha sonra da bankalarda karını gözeterek piyasaya satarlar ve ortaya birinci el, ikinci el fiyat oluşmasına sebep olur.
2- Gösterge Faizi; Vadesine iki yıl kalan devlet tahvillerinde en çok likiditeye sahip olan üç ve altı ayda kupon ödemesi olan devlet tahvilidir.
TCMB Faizleri
Para politikalarının hizmeti amacıyla uygulanan oranlardır. Merkez Bankasının amacı kaynak yaratmak değil, diğer bankaların sıkıntılarını gidermektir. Merkez Bankasının diğer bir görevi de faizleri düşürmektir. Daralma beklentisi veya negatif bir durum bulunmuyorsa asli görev düşük faiz politikasıdır.
Gecelik Faiz
Borç almak veya vermek isteyen bankalara Merkez Bankasının gecelik uyguladığı türdür.
Repo Faizi
Repo oranı, kısa vadede gerçekleşen bir piyasa faizidir. Geri alınmak üzere bir kişi veya kuruma borç verdiğinizde repo satışı yapılır. Bankalar yaptıkları yatırım araçlarını geri almak üzere satıcı ile yaptıkları anlaşma üzerine alım satım yapar ve fiyat farkından da kazanç elde etmiş olursunuz. Yaptıkları anlaşma süresi dolduğu zaman müşteri zaman makbuzu ile parasını alır.
Reeskont Kredisi ve Avans Faizi
Günü gelmemiş olan senetleri reeskont (kırdırma) alınan krediye denir. Bankalar likidite ihtiyacını karşılamak için Merkez Bankasına vadesine en fazla üç ay kalmış senetleri alıp bankaya yeniden kredi açmasına reeskont faizi diyoruz. Avans faizi ise bankalar merkez bankasından aldıkları kredilere uyguladıkları faizdir.
İhracat Reeskont Kredisi Faiz Nedir
İhracat ile uğraşan kurumlara Merkez Bankasının vermiş olduğu kredidir. Krediye uygulanan faize ise reeskont kredi faizi denir.
Piyasadaki Diğer Faiz Türleri
Borç ilişkilerinde borç üzerine eklenen faiz oranlarını etkileyen bazı faiz türleri de bulunmaktadır.
1- Cezai Türleri; Yapılan anlaşma hükümlerini yerine getirmeyen borçlu kişilere uygulanır.
2- Kanuni Türleri; Borçlu kişilere bağlı olamayan kanunlar tarafından uygulanır. Anlaşma hükümleri gereği borcunu ödemeyen borçlulara piyasa faizleri kapsamında uygulanıp borcun tahsil edildiği türlerdir.
3- Basit Faizler; Bir yatırımın, yatırım süresi boyunca anaparaya uygulanan türdür.
4- Bileşik Faizler; Faizin faizle birlikte kazanç sağladığı türdür.
5- Temerrüt Faizi; Hukuki çerçevede borcunu ödemesi gereken kişinin ödemesinin gecikmesi durumunda mevcut faizden daha fazla uygulanan faiz türüdür.
6- Akdi Faiz; Sözleşme taraflarınca belirlenen faiz türüne denir.
7- Gecikme Faizi; Alacaklının vadesi süresinde alamadığı para ve faiz sonucu uğradığı zarardan tahsil edilen türdür.
8- Kanuni (Yasal) Adli Faiz; Ticari faaliyetler dışında kalan piyasalarda adli işlerde uygulanan faiz türüdür.
Küresel Piyasalardaki Faiz Türleri
Ülkemizde duyduğumuz ve kullandığımız faizler dışında küresel çapta finans piyasalarında kullanılan bazı getiri türleri de mevcuttur. Bu faizlerin bazıları dünya ekonomisini yönlendiren getiri türleri olarak bilinmektedir.
LİBOR Faiz
Dünyanın bilinen en büyük ve güvenilir bankalarının bir birlerine verdikleri faizlerdir.
FED
Avrupa Merkez Bankası EURO bölgesindeki para politikalarını dengede tutmakla yükümlüdür. Avrupa bölgesindeki bankalarını finanse eder ve faiz oranlarını belirler.
ABD 10 Yıllık Tahvili
ABD hazinesinin 10 yıllık tahvillerin piyasa borçlanma oranıdır.
Bir önceki yazımız olan Bono Nedir? başlıklı makalemizde Bono Nedir?, Bono Tahvil Nedir? ve Bono Türleri hakkında bilgiler verilmektedir.