Mimarlık öğrencisi Mücahit Alperen bize İstanbul’daki 7 güzel medreseyi hatırlatıyor. Kimi kültür, sanat ve eğitim amaçlı kullanılarak işlevini koruyor, kiminin bir kısmı yol çalışmalarına kurban gitmiş… Kimi de ne yazık ki nargile kafe olarak kullanılıyor.
1) Gazi Atik Ali Paşa Medresesi-1497
U plan şeması oluşturacak şekilde, dört hücre odası sonradan merdivenle çıkılan üst katında olmak üzere, on altı oda ve simetri ekseninde bir başodadan oluşmaktadır. Oda önlerinde sonradan kapatılmış revak düzeni bulunmaktadır.
Divan yolu genişletme çalışmaları sırasında yola denk gelen medrese odaları yıkılarak medrese yola kurban edilmiştir. Günümüzde vakıf genel merkezi olarak hizmet vermektedir. Odalardan avluya geçişte yarı açık mekân olan revakların kapatılması tercihi sonucunda daha tanımlı bir mekân oluşturulmaya çalışılırken, şeffaf bir görüntü ile dışarıya kapalı olmama, estetiği koruma gayreti sergilenmiş.
2) Rüstem Paşa Medresesi-1551 (Mimar Sinan)
Kare bir çerçeve içine sekizgen avlu düzeninde revaklar ile birbirine bağlanan 22 hücre yerleştirilmiştir. Sekizgen plan üzerine, özgün bir deneme olan bu yapının uygulamasındaki zorluklar, Sinan’ı bu şemayı tekrarlamaktan uzak tutmuştur.
İnsanların yapıya giydirdiği anlam, içini doldurduğu eylem mekânların işlevini tayin eder. Bu medresenin başodası giriş ekseni üzerinde bulunmuyor. Kişiyi bir mekâna yönlendirmek yerine revakların altında sonsuzluk hissine ulaştırıyor. Birbirine eş bu revakların sonu yok başı yok.
3) Caferağa Medresesi-1559 (Mimar Sinan)
Basık kemerli bir kapıdan girilen medrese, inşa edildiği tarihte 15 hücre ve başodadan oluşmaktaydı. Dikdörtgen plan şemasına göre inşa edilmiş olup dörtgen bir avluya sahiptir. Hücreler avlunun etrafına dizilmiş eyvanlardan oluşmaktadır
Üzerleri tonoz veya kubbe ile örtülü olan bu hücrelerin revaklara açılan dikdörtgen birer penceresi bulunmaktadır. Bu dönemde inşa edilen medreselerin külliye yapısı içerisinde inşa edilmesi yaygın olsa da bu yapı Osmanlı mimarisindeki bağımsız medreseler grubuna bir örnektir.
4) Kızlarağası Medresesi-1582 (Mimar Sinan)
11 hücre ve bir başodadan oluşmaktadır. Kubbeli ve dikdörtgen planlı olan medrese başodası girişin solunda kalmaktadır. Kot farklarından dolayı başodaya birkaç basamakla çıkılmaktadır. Arazinin dar olması sebebiyle hücreler çok dardır.
Medrese, sebil ve mekteple birlikte küçük bir külliye niteliğindeki yapının sonradan avlusunun üstü kapatılmıştır. Avluyu tamamen kapatan bu uygulama mimari özelliğinin bozulmasına neden olmaktadır. Bu müdahale ile medresenin en geniş kapalı alanı elde edilmiştir.
5) Sinan Paşa Medresesi-1593 (Mimar Davut Ağa)
Medrese dikdörtgen şeklindeki bir iç avluyu dört yönden kuşatmaktadır. Başodası ile asimetrik yerleştirilmiş on altı hücreden meydana gelmektedir. Dış ve iç avludan oluşan yapı, mekânlar arası kademeli geçiş ve hiyerarşi yaratıyor.
Başodası ise Osmanlı medrese planlarının geleneksel düzeninden ayrı olarak medrese hücrelerine bitiştirilmiştir. Böylece başoda revakı hem medreseye, hem de başodaya girişi sağlamıştır. Osmanlı eğitim sistemi ‘taleb’e üzerine kurgulanmış bu yapıların üslubuna da yansımıştır.
6) Çorlulu Ali Paşa Medresesi-1707
Medresenin girişi dikdörtgen planlı bir avluya açılmaktadır. Sekiz adet kare planlı ve revaklı hücresi, sekizgen planlı başodası ve kare planlı bir kütüphanesi bulunur.
Mimarisinde Barok üslubunun etkisi görülen külliye günümüzde bir ilim merkezinden nargile merkezine(!) dönüşmüştür. Medresenin nerede başlayıp nerede bittiği anlaşılmaz hale gelmiş, aslî mimari unsurları ise maalesef işlevini kaybetmiş durumda.
7) Beşir Ağa Medresesi-1745
Cami, kütüphane, sebil ve medreseden oluşan külliye, Türk mimarisinde Batı etkisiyle ortaya çıkan sanat akımının ilk eserlerindendir. Dikdörtgen planlı medresenin 15’i kare planlı ve kubbeli, ikisi tonozlu ve dikdörtgen planlı 17 hücresi bulunmakta.