Biruni kimdir? Bilime neler kazandırmıştır?
Dünya bilim tarihinde önemli dönüm noktaları saptanırken sorulacak Biruni kimdir sorusunun cevabı her bilim adamına nasip olmayacak kadar kapsamlıdır. Çünkü Orta Asya’nın yetiştirdiği bu büyük alim, hemen hemen her bilim dalında eser verme yeteneğinde olan bir dehadır. Astronomi, matematik, fizik, kimya, jeodezi, tıp, coğrafya, eczacılık, filoloji, mineraloji, tarih ve dinler tarihi olmak üzere otuza yakın bilim dalında eserler vermiş, bu bilim dallarında günümüz bilimine öncülük eden buluşları gerçekleştirmiştir.
Biruni kimdir? Ne zaman ve nerede yaşamıştır?
Tam adı Ebu Reyhan Muhammed Bin Ahmed-El Biruni’dir. 973 yılında Özbekistan’da doğmuştur. Ölüm tarihi ise tam olarak bilinememekle birlikte 1048 yılı olarak tahmin edilmektedir. Afganistan’nın Gazne şehrinde ölmüştür. Biruni doğduğu şehir olan Harzem’de yirmi iki yaşına kadar kalmış daha sonra çıkan siyasi karışıklıklardan dolayı önce İran’a oradan da Afganistan’a göçmüştür. Bir süre Hindistan’da da yaşayan Biruni, Sanskritçe dilini öğrenerek Hint kültürü ve bilimi üzerine araştırmalar yapmıştır. Müslüman dünyasının yetiştirdiği en büyük alimlerdendir.
Nasıl bir kişiliğe sahipti?
Kaynaklar Biruni’nin İslam dini konusunda oldukça derin düşünceleri olduğu, mütevaziliği ve objektif olma çabasının ömrü boyunca sürdüğünü anlatıyor. İslam dinine olan bağlılığı ve mütevazi kişiliği hakkında anlatılan bir hadise şöyledir: Gazneli Mahmut himayesinde yaşadığı dönemde kaleme aldığı astroloji kitabını Sultan Mahmut’un oğlu Mesut’a sunmuştur. Eseri çok başarılı bulan Mesut, Biruni’ye bir fil yükü gümüş hediye etmiş, Biruni ise bu hediyenin kendisini baştan çıkarıp bilimden uzaklaştıracağı gerekçesiyle hediyeyi geri çevirmiştir.
Biruni yaşadığı şehirlerde hep saray himayesi altında olmuş, fakat hiçbir zaman saray eşrafı olduğu halde mütevaziliğinden bir şey kaybetmemiştir. Bilime olan merakı her şeyin önünde gelmiştir. Yaptığı çalışmalar zamanına göre o kadar ileri düzeydedir ki bilim dünyası Biruni’nin yaşadığı dönemi “Biruni Asrı” olarak nitelemiştir.
Bilim dünyasına neler kazandırmıştır?
Kitaplarında da belirttiği gibi Biruni eserlerini doğrudan halk için değil bilim insanları için yazmıştır. Eserleri Batı dünyası tarafından ancak 1870’li yıllardan sonra keşfedilmiş, elde olan tüm kitaplar İngilizce ve Almancaya çevrilmiştir. Kitaplarından yetmiş adedi astronomi, 20 adedi Matematik geri kalanlarsa eczacılık, fizik, kimya, dinler tarihi ve diğer bilim dallarındadır.
Matematik alanında en bilinen çalışması trigonometriyi kullanarak bir dağın yüksekliğini ölçmesi, bu ölçüm sonuçlarına göre meridyen yayı hesaplarını yapmasıdır. Bu, geometri dünyasında çok önemli bir çalışma olarak kabul edilmiştir. Eczacılık alanında da çalışmaları olan Biruni, bitkileri sınıflandırarak hangi bitkinin neye iyi geldiği konusunda da bir endeks oluşturmuştur.
Astronomi alanında Kanun adlı eserinde yer alan dünyanın kendi etrafında dönüyor olması olasılığından bahsetmiş, ancak kısıtlı imkanlar sonucu bu konuda kesin bir sonuca varamamıştır. Bilim dünyası tarafından yaşadığı çağda dünyanın kendi ekseni etrafında dönme olasılığını düşünebilmesi Biruni’nin dehasını gözler önüne sermesi olarak kabul edilmektedir.
Yirmili yaşlarında yarım derecelik bölümlere ayırdığı bir çember yardımıyla Güneş’in yüksekliğini hesaplamış, bu veri sayesinde yaşadığı şehrin enlem derecesini bulmuştur. Biruni bu çalışmaları yaparken sürekli Güneş’e bakmaktan gözlerinin rahatsızlandığını, bu sebeple rasat işlemlerini bir süre Güneş’in sudaki aksına bakarak yaptığını yazmıştır. Bu, onun bilime olan merakının ve azminin en güzel örneğidir.
Biruni’nin geliştirdiği element yoğunluklarını ölçmeye yarayan piknometre, yıldızlar, güneş ve ayın konumlarını ölçmeye yarayan mekanik usturlap günümüze kadar gelen ölçüm cihazlarıdır. Tıp alanında birçok hastalığın tedavisini bulması yanı sıra en büyük başarısı sezeryan doğumun nasıl olacağını teknik olarak anlatması olmuştur. Unesco 1974 tarihli derginin 6. sayısını “Orta Asya’dan Evrensel Bir Deha” başlığıyla Biruni’ye ayırmıştır.
YAZI: ŞEBNEM CENGİZALP