6. SONUÇ VE GENEL DEĞERLENDİRME .................................................................. 12
6.1. Temel Amaç ve Politikalar ile Öncelik ve Tedbirlerin Gelişme Eksenleri
Bazında Tasnifi (Matris şeklinde) ........................................................................ 12
6.2. Dokuzuncu Kalkınma Planı Açısından Temel Yansımalar ... .............................. 12
EK 1- BAZI REKABET GÜCÜ GÖSTERGELERİNİN HESAPLANMASI............... 13
EK 2- GZFT ANALİZİ .......................................................................................................14
1. GİRİŞ:
Madencilik sektörü, tarım ile birlikte ekonominin iki temel hammadde üreticisinden birisi durumundadır. Bu niteliği nedeniyle sektör, birincisi ekonomiye doğrudan yaptığı katkı, diğeri ise ekonominin diğer alanlarına özellikle imalat sektörüne sağladığı girdiler nedeniyle iki yönlü öneme sahiptir. Gelişmiş bir madencilik sektörü, üretim, istihdam vb ekonomik göstergelere yaptığı katkının yanısıra, doğru politika ve planların takip edilmesi durumunda ülke imalat sanayii için önemli bir itici güç oluşturabilmektedir. Bu nedenle, ekonomik kalkınma politika ve planlarının oluşturulmasında sektöre özel bir önem verilmesi zorunlu olarak değerlendirilmektedir.
Sektör, ISIC Rev.3 (International Standard Industrial Classification, Third Revision) sınıflandırmasına göre 5 Alt Sektörden oluşmaktadır.
10- Maden Kömürü, Linyit ve Turba Çıkarımı
11- Tetkik ve Arama Hariç, Ham Petrol ve Doğal Gaz Çıkarımı ve Bunlarla İlgili Hizmet Faaliyetleri
12- Uranyum ve Toryum Cevheri Madenciliği
13- Metal Cevheri Madenciliği
14- Taş Ocakçılığı ve Diğer Madencilik
10- Maden Kömürü, Linyit ve Turba Çıkarımı: Alt sektörü kapsamında, alt sektöre ismini veren 3 Sınıf yer almaktadır. Söz konusu sınıflar ve bu sınıflar kapsamında yer alan ürünler aşağıda verilmiştir.
1010- Maden Kömürü Çıkarımı ve Madenciliği; Esas itibariyle koklaşabilir ve koklaşmaz taş kömürlerini kapsayan bu sınıfta taş kömürünün tüvenan, ayıklanmış (parça), yıkanmış (parça), mikst, şlam, briket ve ayıklanmış (toz) formları yer almaktadır.
1020- Linyit Madenciliği; Türkiye’de yaygın olarak bulunan ve taş kömürlerine kıyasla jeolojik açıdan genç linyit kömürlerinin yer aldığı bu grup, yine maden kömüründe olduğu gibi linyitlerin tüvenan ve zenginleştirme işlemi sonucu elde edilmiş formlarının yanısıra, ülkemizde Güneydoğu Anadolu bölgesinde bulunan asfaltitleri kapsamaktadır. Esas itibariyle petrol kökenli olmasına rağmen asfaltitlere linyitlerle aynı sınıf içinde yer verilmesi, kullanım amaçlarındaki ve üretim yöntemlerindeki benzerlikten kaynaklanmaktadır.
1030- Turba Madenciliği; Kömürleşmenin henüz başlangıç aşamasında olması nedeniyle enerji amaçlı kullanımı son derece sınırlı olan ve esas itibariyle tarımsal amaçla değerlendirilen turba, “Maden Kömürü, Linyit ve Turba Çıkarımı” alt sektörü kapsamındaki üçüncü ürün sınıfını oluşturmaktadır.
11- Tetkik ve Arama Hariç, Ham Petrol ve Doğal Gaz Çıkarımı ve Bunlarla İlgili Hizmet Faaliyetleri: Alt sektör, birincisi petrol ve doğal gaz üretimini, diğeri söz konusu üretim ile ilişkili hizmet faaliyetlerini kapsamına alan 2 sınıftan oluşmaktadır.
1110- Ham Petrol ve Doğal Gaz Çıkarımı; İşlenmemiş durumdaki ham petrol ve doğal gaz bu sınıfın iki en önemli ürününü oluşturmaktadır. Bunların yanısıra, bitümenli veya yağlı şist ve katranlı kumlar da bu sınıfa giren ancak bugün için çok fazla bir ticari değeri olmayan bir ürün türünü teşkil etmektedir.
1120- Tetkik ve Araştırma Hariç, Petrol ve Doğal Gaz Çıkarımı ile İlgili Hizmet Faaliyetleri; Petrol ve doğal gaz üretimi amacıyla (arama amaçlı olanlar hariç) yapılan sondaj ve bununla ilintili diğer faaliyetler bu grubun içersinde yer almaktadır. Milli Gelir hesapları açısından madencilik Sektörü kapsamında yer almakla birlikte, bu sınıf sektörel üretim değerinin hesaplanmasında ayrıca dikkate alınmamaktadır.
12- Uranyum ve Toryum Cevheri Madenciliği: Yalnızca bir sınıftan oluşan bu alt sektör nükleer enerji hammaddeleri olan uranyum ve toryum cevherlerinin tüvenan formlarını içermektedir.
13- Metal Cevheri Madenciliği: Alt sektör birincisi demir cevheri madenciliğini, diğeri ise uranyum ve toryum cevherleri hariç demir dışı metal madenlerin madenciliğini içeren 2 sınıftan oluşmaktadır.
1310- Demir Cevheri Madenciliği; Demir- çelik sanayiinin en önemli girdisi durumunda olan demir cevherinin yer aldığı sınıf, tüvenan demir cehverinin yanısıra, ayıklanmış (parça), parça, toz, sinter ve pelet gibi zenginleştirme işlemleri sonucunda elde edilmiş formlarını içermektedir.
1320- Uranyum ve Toryum Cevherleri Hariç; Demir Dışında Kalan Metal Cevherleri Madenciliği; Nükleer enerji hammaddeleri olan uranyum ve toryumun yanısıra, demir cevheri dışında kalan tüm metal madenler bu sınıfta yer almaktadır. Bu kapsamda sınıf; krom, bakır, boksit (alüminyum cevheri), civa, antimuan, manganez, volfram, oksitli çinko, sülfürlü çinko, oksitli kurşun- çinko, sülfürlü kurşun- çinko, molibden, gümüş, nikel, kalay, kobalt, tantal, altın, platin ve vanadyum cevherlerinin tüvenan fomlarıyla birlikte, bunların parça ve ayrı ayrı ve/ veya bulk halinde zenginleştirimiş (konsantre) formlarını içermektedir.
14- Taşocakçılığı ve Diğer Madencilik: Diğer alt sektörler içinde yer almayan tüm diğer maden türleri ve mermer dahil taş ocağı ürünleri 4 sınıf halinde bu alt sektör kapsamında tasnif edilmiştir.
1410- Kum, Kil ve Taşocakçılığı; Mermer, granit vb işlenebilir yapı taşları ile kireçtaşı (kalker), marn, alçıtaşı, dolomit, kayağan taşının yanısıra, doğal kumlar, silis kumu, çakıl, mermer parça ve tozları, taş kökenli diğer moloz ve döküntüler ile kaolen, kil, bentonit, şiferton kil, kil grubundan diğer mineraller ve şamot toprağı, bu sınıfı oluşturan başlıca ürün türleridir. Bu sınıf ile ilgili olarak vurgulanması gereken husuların başında mermer, granit vb yapı taşlarının durumu gelmektedir. Söz konusu ürünlerin blok ve levha halindeki formları, sektör kapsamında yer aldığı halde, boyutlandırılmış formları imalat sektörü kapsamında sınıflandırılmıştır. Bu durum, son yıllarda ülkemizde büyük bir gelişme göstermiş olan mermer madenciliğinin, gerek üretim ve gerekse dış ticaret açısından gerçek performansının izlenmesini güçleştirmektedir. Sınıf kapsamında yer alan diğer ürünlerin tüvenan formlarının yanısıra, kırılmış, ayıklanmış, toz, kalsine edilmiş, sinterlenmiş vb zenginleştirilmiş formları da bu sınıfın kapsamında tasnif edilmiştir.
1421- Kimya ve Gübre Sanayiinde Kullanılan Minerallerin Madenciliği; Kimya ve Gübre sanayinin ana hammaddeleri bu sınıfta tasnif edilmiştir. Bu kapsamda, fosfat, potasyum tuzları, bor tuzları, pirit (bakırlı), barit (baryum sülfat) whitherite (baryum karbonat), flourid, tabii magnezyum sülfat, toprak boyalar, sodyum sülfat, stransiyum, alünit ve zeolitin tüvenan ve zenginleştirilmiş formları bu sınıfa giren başlıca ürünlerdir. Bilindiği gibi bu grupta yer alan bor tuzları ülkemizde üretilen en önemli maden türlerinden birisidir. Buna karşılk, bor tuzlarının tüvenan ve konstantre formları madencilik ürünü olarak değerlendirilirken, doğal bor tuzlarının daha ileri düzeyde saflaştırılmış formları olan rafine bor ürünleri, imalat sektörü ürünleri olarak tasnif edilmektedir. Bu durum, sektörün gerçek performansının izlenmesi açısından sorun oluşturmaktadır.
1422- Tuz Madenciliği; Kayatuzu ile göl, deniz ve kaynak tuzlalarında üretilen doğal tuz (sodyum klörür) bu sınıfta yer alan başlıca üründür. Söz konusu doğal tuzun yalnızca tüvenan formları, sektör kapsamında yer almakta, doğal tuzların rafinasyonu yoluyla elde edilen rafine tuzlar sektör kapsamında yer almamaktadır.
1429- Başka Yerde Sınıflandırılmamış Diğer Madencilik ve Taşocakçılığı; Başka hiçbir sınıf kapsamında yer almayan madencilik ürünlerine bu sınıfta yer verilmiştir. Doğal bitümlü şist ve asfaltitler, tasnif edilmemiş, sanayide kullanılan ve/ veya kullanılmayan, işlenmemiş, basit şekilde yarılmış ve yontulmuş elmaslar, işlenmemiş kıymetli ve yarı kıymetli taşlar ile diğer aşındırıcılar, amyant, grafit, zımpara, lületaşı, kalsedon, pomzataşı, kalsit, manyezit, perlit, talk, diatomit, vermikülit, mika, feldspat, kuvarsit, nefelinsiyenit, pirofillit, manyezitten veya deniz suyu kaynaklarından elde edilen magnezya gibi ürünlerin tüvenan ve çeşitli şekillerde zenginleştirme işlemi sonucu elde edilmiş formlarıyla öğütülmüş, sinterlenmiş, kalsine edilmiş vb işlemlere tabi tutulmuş formları bu sınıfta yer alan başlıca ürünlerdir.
2. MEVCUT DURUM VE SORUNLAR:
2.1. Mevcut Durum
Madencilik sektörünün üretim değeri yönünden Türkiye ekonomisi içindeki yerinin belirlenmesi amacıyla, son 5 yıllık dönemde ülke GSYİH (Gayri Safi Yurtiçi Hasıla) değerleri ve değerler içersinde toplam sanayi ve madencilik sektörlerinin payları aşağıdaki tabloda (Tablo-1) verilmiştir.
Tablo-1/A: Madencilik, Sanayi ve GSYİH Cari Üretici Fiyatlarıyla 1000 YTL
Tablo-1/B: Madencilik, Sanayi ve GSYİH 1987 Üretici Fiyatlarıyla 1000 YTL