This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
GAZİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH ANABİLİM DALI ESKİÇAĞ TARİHİ BÖLÜMÜ
ESKİ DOĞU VE BATI KAVİMLERİNDE FELSEFİ DÜŞÜNCE (SUMER, BABİL, ASUR, HURRİ, HİTİT, GREK)
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Hazırlayan Mehmet BOZCA
Tez Danışmanı Prof. Dr. Salih ÇEÇEN
Ankara–2008
i
ÖNSÖZ Felsefi düşünce yazının insanlar tarafından kullanılışından itibaren insanoğlunun düşündüğü, geliştirdiği ana konulardan birisi olmuştur. Bu düşünce yazıyı ilk kullanan Sumerler sayesinde ilk defa kaleme alınarak dünya medeniyetine örnekler olarak sunulmuştur. Sumerlerden değişik kültür coğrafyalarına onların felsefi düşünceleri dalga dalga tesir etmiş ve ünlü batı felsefesi düşüncesinin de temelini oluşturmuştur. Bu konu başlığı ile DoğuBatı arasındaki felsefi gelişim sürecini ortaya koymayı amaçlamaktayız. Günümüzde batı felsefe anlayışının kaynağının klasik batı mitolojik ve dinsel kaynaklı belgelere dayandığı ve geliştirildiği düşüncesi empoze edilmektedir. Esasında felsefi düşünce anlayışının Sumerler aracılığı ile Anadolu’ya buradan da Avrupa’ya taşındığı ve geliştirildiği, yayınlanmış olan bu konular ile ilgili çivi yazısı ile yazılmış belgeler sayesinde netleşmiştir ancak yeni nesillere bunu adı geçen başlıktaki tezimiz ile mukayeseli olarak ele alıp aktarmaya çalıştık. Sumerlerin modern diller içinde en büyük yakınlığının Türkçe ile olması da göz önüne alınırsa, Doğudan Batıya doğru ışık saçıp gelişen felsefi gelişimin bir tarafından da biz Türklerin katkısının olduğu düşüncesi ortaya konmuş olacaktır. Bu düşüncelerden dolayı böyle bir konuyu tezin temel amaçları istikametinde hazırlamak istedik. Bu konuyu araştırırken öncelikle Sumer mitolojik ve dini anlayışıyla yazılmış belgelerden, daha sonra onlardan etkilenen Mezopotamya da ki Sami kabilelerin (Asur, Babil) ve oradan da Anadolu’ya (Hitit, Huri) yansımaları ile ilgili belgeleri izleyerek klasik batı felsefesinin temel kaynaklarını ele alarak benzerlikler ve farklılıkları ortaya koymaya çalıştık. Yararlı olur düşüncesiyle çalışmamızın sonuna konuyla ilgili birkaç harita ve resim koymayı uygun gördük.
ii
Çalışmalarımda esirgemeyen danışman
ufuk
açıcı
yönlendirmeleriyle Prof. Dr. Salih
yardımlarını ÇEÇEN’E
hocam,
Sayın
teşekkürlerimi borç bilirim. Ayrıca, gerektiği yerde yardımları ile yol gösteren değerli hocam, Sayın Prof. Dr. İlhami DURMUŞ’A ve Yrd. Doç. Dr. Mücahit COŞKUN’A en içten teşekkürlerimi sunmayı bir görev kabul ederim.
Mehmet BOZCA Ankara - 2008
….26 4.... Sumer-Akad Gılgamış Mitosları …………………………………………34 C) SUMERLERDE DİN………………………….45 E) SUMERLERDE TIP ………………………………………………….…………………..33 7.…………………………………….37 D) SUMERLERDE ASTRONOMİ ………………………………………….... Evrenin Düzenlenmesi ……………………………………………………25 3..…... İştar’ın Ölüler Diyarına İnişi ……………………………………………….....……….1 BÖLÜM I SUMERLERDE FELSEFİ DÜŞÜNCE A) Sumerliler …………………………..….14 1.18 2.50 BÖLÜM II ASUR-BABİL’DE FELSEFİ DÜŞÜNCE A) Asur-Babil …………………………….iii İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ …………………………………………………………………..8 B) SUMERLERDE MİTOLOJİ …………………………………………..…ii İÇİNDEKİLER …………………………………………………………...67 ... Dumuzi ile İnana Mitosu ………………………………………………….55 B) ASUR VE BABİL’DE MİTOLOJİ…………………….... Sumer Tufan Mitosu ………………………………………………………29 5.... Enki ile Ninhursag Mitosu …………………………………………….vii GİRİŞ ………………………………………………………………………………..iv KISALTMALAR ……………………………………………………………….... ………………………….…31 6..66 1... Enkidu ve Ölüler Diyarı)………... Dumuzi ile Enkidu Mitosu ……………………………………………….. Evrenin Yaratılış Mitosu (Gılgamış..…………….....……………………..
.……. Babil Gılgamış Mitosu ……………………………………………………. Babil Yaratılış Mitosu ……………………………………………………….……………….114 2..………………….…………………………..…95 BÖLÜM III HİTİT ve HURRİLER’DE FELSEFİ DÜŞÜNCE A) Hitit Ve Hurriler ……………………………………………………………101 B) HİTİT VE HURRİLER’DE MİTOLOJİ……. Yunan Teogonisi (Evrenin Yaratılışı ve Tanrıların Doğuşu)…………. İnsanın Yaratılışı ………………………………………………………......122 D) HİTİT VE HURRİLER’DE TIP ……………………….………………………………111 1.. İlluyankus Mitosu ………………………………………………………….. Babil Tufan Mitosu …………………………………………………………...84 C) ASUR VE BABİL’DE DİN ………………………...72 4..132 B) ANTİK YUNAN’DA MİTOLOJİ ……………………………………….…140 1..iv 2.120 C) HİTİT VE HURRİLER’DE DİN …………….115 3..86 D) ASUR VE BABİL’DE ASTRONOMİ ……………………………………. Telepinus Mitosu ( Kaybolan Tanrı) …………………………………….. Adapa Mitosu ………………………………………………………………...77 5.91 E) ASUR VE BABİL’DE TIP ……………………………….79 6.......151 .. Atra-Hasis Mitosu …………………………………………………………..127 BÖLÜM IV ANTİK YUNAN’DA FELSEFİ DÜŞÜNCE A) Antik Yunan ……………………………………………………. Tanrıların Rekabeti ……………………………………………………….70 3..147 2..……………………………. Ullikummis Mitosu …………………………………………………………118 4.
.206 KAYNAKÇA ………………………………………………………………….245 ABSTRACT …………………………………………………………………. Lerne Ejderi’nin Öldürülmesi …………………………………………....……………………………..165 C) ANTİK YUNAN’DA DİN ……………………………………………….214 EKLER ……………………………………………………………………….175 D) ANTİK YUNAN’DA ASTRONOMİ ……...180 E) ANTİK YUNAN’DA TIP ……………………………………………….. İlk Güzellik Yarışması………………………………………………….194 SONUÇ ……………………………………………………………………….222 ÖZET ………………………………………………………………………….v 3..163 5.......247 . Kybele Mitosu ………………………………………………………….162 4..
Ü. G.G. A.T.Ö T. Haz. a.g. a.e.D.t.m. c. A. Der.Ü. Bkz. Yay. İ.S. M.g. H.K. çev.Ü. Adı Geçen Eser Adı Geçen Makale Adı Geçen Tez Ankara Üniversitesi Gazi Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Bakınız Cilt Çeviren Derleyen Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi Hazırlayan Milattan Önce Türk Tarik Kurumu Yayınları İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi .g. DTCFD.vi KISALTMALAR a.
belki de erdemini çoğaltmış olduğu ve halen de çoğaltmakta olduğu yolundaki sevindirici sonuç”1 göz ardı edilmemelidir. Tarihin işlevi. Geçmiş ve gelecek aynı zaman aralığının parçaları olduğu için bu günle ilgilenmek ile gelecekle ilgilenmenin birbirine bağlı bulunduğunu göstermek kolaydır.GİRİŞ Geçmişin ışığında bugünü öğrenmek. s. bunların karşılıklı ilişkileri içinde ilerletmektedir. tarihin aynı zamanda hem temellendirilmesi. insanların yalnızca bugünde yaşamayı bırakıp. geleneğin kuşaktan kuşağa aktarılmasıyla başlar. felsefe. insanın yeryüzündeki konumunun yetkinleştirilmesi hedefine doğru ilerleme haline gelmiştir. Tarih. uygarlığın olduğu ortamda doğar ve gelişir. Tarih. 17. devlet. “tarihi düşünüş her zaman bir amaca hizmet eder” demiştir. Yerleşik yaşam ise coğrafyanın ve iklimin uygun olmasıyla çok yakından ilgilidir. Geçmişte olup bitenler. Bilim. bilgisini. Uygarlığın başlamasının önkoşulu “yerleşik yaşam”dır. Nitekim uygarlık ve dolayısıyla kentsel yaşam. Tarih öncesi ile tarihi zaman arasındaki sınır çizgisi. gelecek kuşakların yararı için kaydedilmeye başlanır. Roma İmparatorluğunun Gerileyiş ve Çöküş Tarihi. sanat ve toplumsal yapı. teknoloji. Hollandalı tarihçi Huizinga. gelenek ise geçmişin alışkanlık ve derslerinin geleceğe taşınmasıdır. sürekli olarak hem kendi geçmişleri hem de kendi gelecekleriyle ilgilenmeye başladıkları zaman geçilmiştir. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Tarih. mutluluğunu. yazı. edebiyat. 1 Edward GİBBON. Geçmişin geleceğe ve geleceğin de geçmişe ışık tutması. aynı zamanda bugünün ışığında geçmişi öğrenmek demektir. edinilmiş becerilerin kuşaktan kuşağa iletilmesi için bir ilerlemedir. geçmiş ve yaşanılan zaman hakkında daha sağlam bir anlayışı. “Dünyanın bütün çağlarının insan soyunun gerçek zenginliğini. İstanbul 1994 . hem açıklanmasıdır.
Hitit. kuzeyden güneye Güneydoğu Torosların eteğinden Basra Körfezine ve batıdan doğuya Suriye Çölünden Zagros Dağlarına dek uzanır. balıkçılık ve çiftçilik gibi. Kimi zaman da içlerinde bilimsel. Denizden yüksekliği. astroloji. anılan bilgiler ve teknikler geniş alanlara yayıldı. genelde 180 metredir. çeşitli nedenlerle yapılan yer değiştirmelerle ve göçlerle. Başka bir anlatımla. jeoloji.4000’li yıllarda Mezopotamya ve Doğu Akdeniz çevresinde yarıkıraç topraklarda çeşitli toplumlar yaşamaktaydı. insanlık tarihine katkıda bulunan bilimlerin verilerinden ve kuramlarından yararlanarak Eski Doğu ve Batı Kavimlerinde Felsefi Düşünce (Sumer. Büyük bir bilgi ve beceri birikimi gerçekleşti. teknoloji. Bu toplumların bölgesel koşullara uygun uğraşları ve ekonomileri olduğunu sanıyoruz. 300 metreyi aşan kesimlerine çok ender rastlanır. matematik. Bu insanlar keşifleri ve icatlarıyla insanlığın kültürel birikimini geliştirdiler. felsefi gerçekler olan büyüsel inançları zamanla gelenek oldu. farklı kültürler arasında karşılıklı etkileşimler oluştu.2 yasalar. metalürji. Ticaret yoluyla. matematik. Asur. mühendislik ve mimarlık alanlarına ilişkin bilimsel ve pratik bilgiler edindiler ve bu bilgileri biriktirdiler. Dicle ve Fırat ırmaklarının birbirlerine en fazla yaklaştığı Bağdat yöresine dek olan Kuzey bölümü “Kuzey Mezopotamya” ve bu kesimin güneyinde kalan bölüm “Güney Mezopotamya” terimiyle adlandırılır. Biz de bu tezimizde.Ö. zooloji ve botanik gibi bilim dalları ile tarım. Bölgenin. Hurri. tıp. Doğu Akdeniz kıyılarından Dicle-Fırat Vadisine uzanan ve Basra Körfezine ulaşan. Mezopotamya İki ırmak arasındaki yada ortasındaki diyar anlamına gelen Mezopotamya. kimya. M. astronomi. tarihte ilk kez Dicle ve Fırat nehirlerinin vadilerinde ortaya çıkmıştır. Topografya. verimli olduğu ve hilale . Babil. Grek) den bahsedeceğiz. felsefe. avcılık.
Ama uygar topluma geçişin nedenleri ve ayrıntıları daha yeni yeni netleştirilmeye çalışılıyor. 5000 dolayları: — Sumerlerin (Zagroslardan yada Toroslardan ) Aşağı Mezopotamya’ya inişleri — Eridu köyünün kuruluşu — Ubaid Kültürü dönemi. — Haraç ekonomisi evresi. İ. Hititlerin varlığı ve Anadolu’da (Mezopotamya etkisiyle) parlak bir uygarlığın kurucusu oldukları. On sekizinci yüzyıla dek “ilk uygarlık” denince akla Eski Yunan geliyordu.Ö. İ. insanlığın uygar topluma ilk olarak. 4. Bu koşullarda.3 benzediği için “Verimli Hilal” adı verilen alanın bir bölümünü kapsar.Ö. İ.Ö. On dokuzuncu yüzyılda insanlığın en eski uygarlığının Mısır olduğu sanılıyordu. — Mülkiyet göstergesi mühürlerin görünüşü. — Bakır metalürjisinin gelişmesi. on dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru anlaşılabildi. İ. bin yılda “Sumer” denilen Aşağı Mezopotamya’da geçtiği ancak yirminci yüzyılın başında kesinleşmiştir. Artık bu konuda bilim çevrelerince görüş ayrılığı yok. Mezopotamya Uygarlığı Olayları İ. Mezopotamya’nın büyük bir bölümü bugünkü Irak’ın sınırları içinde kalmaktadır. 4000 dolayları: — Sunakların tapınaklara dönüşmesi.Ö. 3500 dolayları: .Ö 4500 dolayları: — Büyük sulama kanallarının yapımı.
Sumer’de “kent devleti” evresinden “yerel devlet” evresine geçilişi. — Sumer’de I. — Uruk kültürü dönemi.Ö. — Tunç metalürjisinin gelişmesi. .Ö. İ. 3300 dolayları: — Uruk’un Eanna Tapınağında ilkyazı örnekleri. — Akad Kralı Sargon ile egemenliğin Sumerlerden Samilere geçişi. Ur Hanedanı egemenliği dönemi İ. — Tekerleğin icadı (çömlekçi çarkının kullanılışı). 3000 dolayları: — Tapınak ekonomileri ve büyük aile işletmeleri evresi. — Sabanın icadı. — Urukagina Yasa Derlemesi. — Sumer ile İndus arasında ilişkiler kurulması. İ.Ö. — Yönetimin (ensi sanlı) rahiplerden (lugal sanlı) savaşçılara geçişi. — Ur kentinin lüks mallarla ve kurban edilmiş insanlarla dolu “ur kral mezarları”. —“Sumer egemeni” sanlı yöneticilerin çıkışıyla. — Sumer kent-devletlerinin gelişmesi. 2300 dolayları: — Sami (dilli) göçebe halkların Aşağı Mezopotamya’ya sızmaları. 2500 dolayları: — Sumer’de Elam egemenliği.4 — Eridunun kente dönüşmesiyle uygarlığın doğuşu. 2600 dolayları: — Tunç metalürjisi. İ. — Sumer yaratılış mitosunun türetilişi.Ö. — Jemdet Nasr Kültürü dönemi.Ö. İ.
1600 dolayları: — Hint-Avrupa dilli Kassitler’in egemenliği altında Mezopotamya’da (görece) “Karanlık Çağ” dönemi. — İmparatorluğun Asur’a geçişi.Ö. — Hamurabi Yasalarının derlenişi. — Sumercenin günlük dil olmaktan çıkıp Mezopotamya’nın din dili olarak kalması. İ. — Babil yaratılış mitosunun derlenişi İ. — Yazının Asurlar vasıtasıyla Anadolu’ya gelmesi.Ö. . İ. — Mezopotamya uygarlığını benimseyen Hititlerin yükselişi.Ö.Ö. — Babillilerin Mezopotamya imparatorluğunu kuruşları: Eski Babil dönemi. — Hammurabi’nin Babil’de Amurru Hanedanını kuruşu. 1800 dolayları: — Sami (dilli) göçebe Amurrular’ın Mezopotamya’ya akınları. — Avrasya göçebeleri Kassitler’in Mezopotamya’ya akınları. 2000 dolayları: — Uygarlığın Mezopotamya çevresi ülkelere yayılışı. İ. 1900 dolayları: — Dört tekerlekli savaş arabalarının görünmesi. — Anadolu’da Asur ticaret kolonilerinin kuruluşu. — Ur Nammu Yasa Derlemesi. 2200 dolayları: — Sumercenin yerini (Sami lehçesi) Akadçanın alışı.Ö. 1700 dolayları: — İki tekerli tunç savaş arabalı akıncıların çevrede görünmesi.5 İ.Ö. İ.
sular altında bırakılıp.Ö. İ.Ö. 1400 dolayları: — Hititlerce geliştirilen demir silahlı savaş tekniklerini benimseyen Asurluların yeniden yükselişi. Sargon’un Mezopotamya imparatorluğunu Ortadoğu imparatorluğuna doğru genişletmesi.763 (15 Haziran): — Güneş tutulması.Ö. — Asur önderliğinde Mezopotamya’daki Kassit egemenliğine son verilmesi.6 — Mezopotamya çiviyazısından etkilenen Filistinli tacirlerin abece’yi (alfabetik yazıyı) geliştirmeleri.Ö. 689 dolayları: — Babil’in Asurlularca ele geçirilip yıkılışı. — Bir Sami dili lehçesi olan Arami dilinin Ortadoğu’da tacirlerin ve kamu görevlilerinin (diplomasi) dili durumuna gelmesi. 680–650 dolayları: . 700 dolayları: — Asur Kralı II. 1000 dolayları: — Asur imparatorluğunun yeniden kuruluşu. İ. bunun ileride tarihçiler için. İ. — Asurluların İsrail krallığını yıkıp seçkinlerini Babil’e (sürgün) getirişleri (Musacıların birinci Babil sürgünü). İ. bataklığa döndürülüşü.Ö. İ. 900 dolayları: — Ortadoğu’da ve Mezopotamya’da atlı (süvari) savaş tekniklerinin yaygınlaşması. Mezopotamya tarihlerinin ortak bir kronolojisinin oluşturulmasında dayanak noktası olarak kullanılması. İ. sürülüp.Ö.Ö. İ.
560 dolayları: — İran’da Kyros’un Pers Hanedanını kurup Ortadoğu imparatorluğunu ele geçirerek Mezopotamya halklarının siyasi varlığına son verişi. İ. İ. — Asurbanipal’in kitaplığının. — Yeni Babil İmparatorluğunun kurulması. . bulunan tüm tabletlerin birer kopyasını çıkarttırıp sarayının kitaplığında toplayışı.Ö. Mezopotamya uygarlığını aydınlatacak bilgilerin çağımız tarihçilerine kalabilmesi.Ö. yıkıntılar altında kalmasıyla. İ.612: — Asur imparatorluğunun Medler Babilliler ve İskitler tarafından yıkılışı. — Asurbanipal’in. Yahudi seçkinlerinin Eski Ahit’i derlerken etkilendikleri Babil yaradılış destanını kutsal kitaplarının başına almaları. 330 dolayları: — Makedonya Kralı İskender’in Persleri yenilgiye uğratıp Ortadoğu İmparatorluğunu ele geçirirken kendine teslim olan Babil kentinin Marduk Tapınağı Başrahibi Berosos’a içinde Babil Yaradılış Destanı (Enuma Eliş) bulunan Babylonica olarak bilinen Mezopotamya ve Babil tarihini yazdırması.Ö.7 — Sennacherip’in. İ. imparatorluk başkentini Asur’dan (sıfırdan) yaptırdığı Nineve’ye taşıyışı. — Yeni Babil İmparatoru Nebukadnezar’ın öteki Musevi krallığı Yahuda’yı yıkarak seçkinlerini (ikinci Babil sürgünü ile) Babil’e getirişinin.Ö. Mezopotamya’da bilinen. 600 dolayları: — Mezopotamya’nın doğu komşusu İran’da Zaratustra’nın (Zerdüşt’ün) “çift tanrıcılık” denebilecek Zoroasterciliği Mezopotamya uygarlığının kültürel kalıtı üzerine kuruşu.
Sumerler için durum farklıdır. Sumer adının. Sumer’in ne anlama geldiği konusu henüz açıklığa kavuşmamış bir sorun olarak karşımızdadır. Bu önemli buluş ile geldikleri bölge ve yaşadıkları coğrafyada elde ettikleri kültür birikimini. 4500’lerden itibaren Asya içlerinden geldiğini düşündüğümüz Sumerler. Çünkü tarihçi için önemli olan bir toplumun yaşam örgüsü. toplumsal ve ekonomik örgütlenmesi yada insanlığın kültürel mirasına yapmış olduğu katkılardır.8 BÖLÜM I SUMERLERDE FELSEFİ DÜŞÜNCE A. Sumerler Sumerlerin kökeni “büyük tarih sorunlarından” biridir. Ancak. siyasi. M. bu coğrafyaya olan komşu halklara iletmişler ve onların kendi dillerinde ve çivi yazısı ile eserler meydana getirmelerine de etken olmuşlardır.Ö. Sumer belgeleri ve Sumerlerden bahseden Eski Çağ dünyasının diğer dillerinde . Mezopotamya’ya gelen bu toplumun orada yaşayan komşuları Akadlar tarafından bu isimle ifade edilmesi neticesinde bilim dünyasınca kullanıldığı açıktır. geldikleri coğrafya olan bugünkü Irak (Mezopotamya)’ta yazıyı ilk defa kullanarak yeni bir çığır açmışlardır. Öncelikle Sumerler kimdir sorusuna cevap vermeye çalışalım. bunun nedeni bizim her şeyi bilmek isteme tutkumuzdur ve ayrıca bunun ne gibi bir öneminin olabileceği de belli değildir. Eski Çağdan günümüze toplumlara isim verilmesi konusu genelde komşuları tarafından ve bir tek isimle ifade edilmesi şeklindedir.
s. Bu kayıtlar bizim için çok önemlidir. Bu görüşümüzü destekleyecek başka bulgularımızda vardır. Bu ülkenin kurganlarından çıkarılmış olan arkeolojik buluntular. EN. Güney Türkmenistan ve Hindistan (Harappa Bölgesi) belgelerinin paralelik göstermesi yine bizim tezimizi destekler niteliktedir.9 yazılmış vesikalarda bu kavim adı hep Sumerler olarak görülmektedir. 2 Sumerler Mezopotamya gibi çok mevsimli bir coğrafyada yaşamalarına rağmen kaleme aldıkları ve mitolojik olarak anlattıkları belgelerde mevsim anlayışlarını “yaz” ve “kış” olarak ifade etmektedirler. Sumerlerin bugünkü Irak bölgesine Asya içlerinden gelmiş olma düşüncesini kuvvetlendirmektedir. EN. Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları. Rus Arkeolog Nikolsky Sumerlerin ana vatanı olarak Türkmenistan’ı işaret eder. “Sumerler”. Ankara.GIR” adının da kullanıldığını söylemeleri gerçeğidir. Eski Ön Asya Uygarlıklarından Günümüze Anadolu’da Türk Varlığı.GIR” isimleri. Bu mevsim anlayışı. Yukarıda bahsettiğimiz Sumerlere verilen “KI. ayaklara kadar uzayan ve elleri tamamen kapatan uzun ve kalın bir giyim motifi ile betimlemeleri onların soğuk bir bölgeden Mezopotamya’ya geldiklerinin bir başka delilidir. 2008 . Sumerler Asya içlerinden Mezopotamya’ya gelmişlerdir. Fakat ilginç olan Sumerlerin belgelerinde kavimleri için “KI. Sumerlerin giyim kuşam tasvirlerinde.EN. Bu isimlendirmelerin birbirine yakınlığı. Yani. 101–102. Bu anlamda önemli şehirlerinden 2 Bkz.GI” ya da “KI. Ara mevsimler yoktur.EN. Bunun yanında Masson tarafından hazırlanmış olan arkaik Sumer dönemi çivi yazılı semboller ile İran (Ön Elam Dönemi). Asya bozkırlarında yaşayan kültürler için geçerli olacak bir kullanım şeklidir. Yaz adını “emeş” karşılığı ile kış ise “enten” yazılışı ile ifade etmektedirler. Hakikaten o bölgede ya yaz vardır ya da kış vardır. Üçüncü destek olgumuz ise Sumerlerin ilk kaleme aldıkları yazılı belgelerde Gök Tanrı olarak ifade ettikleri tanrı An’a çok büyük bir önem verdikleri bilinmektedir. bu bölgede henüz bu insanlar yaşarken bize göre o bölgenin güçlü kültürlerinden Çinlilerce verilmiş olma ihtimali dikkate alınmalıdır. Salih ÇEÇEN. Yine destekleyici bir diğer bulgu. Sumer mezar buluntularıyla benzerlik gösterir. GI” ya da “KI. Çünkü Eski Çin kaynakları Kırgızları “KIEN-GUN” yazılışı ile isimlendirmektedirler.
Bu dil. M. s. Bu dildeki Türkçe kelimelerin karşılaştırmalı çalışmasını derli toplu olarak Osman Nedim Tuna yapmış. agm.Ö. agm s.ÇEÇEN. Bu kelime bizim ve Sumerlerin ortak kültür kelimesidir. 4 Nitekim Sumer dili Hint-Avrupa dillerinden farklı olarak çekimli değil. Sumer dili ile Türkçe arasındaki bu benzerlik Sumerler ile eski Türklerin akraba olabileceğini düşünenlerin ellerini güçlendirebilecek türden bir argüman. Bir diğer karşılaştıracağımız husus. 2000’lere tarihlenen bir eski tapınağın varlığı ve bu yapının Sumer mabet mimarisi ile paralelliği gerçeğidir. ÇEÇEN. o dönemin dillerine sayısız kelime vermiş ve bu kelime dağarcığı günümüz modern dillerinede geçerek etkisini devam ettirmiştir. 102–103 Bkz.Ö. eklerde Sami dillerinden farkı olarak ön ekler biçiminde değil. Sumer dilinin yapısı ve bünyesinde bulundurduğu yüzlerce Türkçe kelime ile desteklendiğinde. Burada Sumer-Türk irtibatını ortaya koyan birkaç kültür kelimesi üzerinde durmakta yarar vardır.10 olan Ur’da. Bu kelimeyi yalnızca Sumerler ve Türkler kullanmaktadır. Bunlardan en önemlisi bizim “Tanrı” olarak ifade ettiğimiz kelimenin karşılığı olarak Sumercede “Dıngır” kelimesidir. bir kitapçık halindede yayınlamıştır. 103–104 . 3000’lere tarihlenen ve tanrı An’a adanmış olan tapınağın mimari özellikleri bizde Asya bozkırlarındaki Türk ve Budist inancına sahip kültürler tarafından yapılmış ibadet ya da kutsal mekânların çağrışımını yapmaktadır. hem Mezopotamya’da kurulmuş olan Sumer şehri Mari ile Türkmenistandaki Aynı ismi taşıyan Mari şehirlerinin isim paralelliği ve Türkmenistanda M. Sumerce. Üstelik Sumerlerin siyasal ve 3 4 Bkz. Bizim “börü” olarak ifade ettiğimiz kurt kelimesini yine Sumerler “buru” şeklinde kullanmaktadırlar. tıpkı Türkçe gibi eklemeli bir dildir. bunların Türk kültürü ile yakın bağlarının olduğu açıkça ortaya konulmuş olmaktadır. 3 Yukarıda saydığımız deliller. son ekler biçiminde eklenir ve kök sözcüklerde de herhangi bir değişiklik yapılmaz. Türkçe-Moğolca gibi bitişken dediğimiz eklemeli dillerden olup Eski Çağ yazılı belgeleri içinde en eskiyi temsil etmektedir.
nede Elamcaydı ve 5 Jean BOTTERO. Nihayet. Bu ikinci dil Asurca ve Babilce metinlerde kullanılan işaretlerin aynısını kullandığından ve Asur okullarındaki öğretmenlerin öğrencileri için hazırladıkları “ilk okuma kitapları” bu göstergelerin telaffuzlarını gösterdiğinden. 5 1850’ye doğru bu Asur şehirlerinden ve Babil ve civarlarındaki henüz keşfedilmemiş kalıntılardan gelen yazıtların büyük bir çoğunluğunun Asurca ya da Babilce olduğunu söyleyebilecek kadar bilgiye sahiplerdi. Ancak ne Orta Mezopotamya’dan toplanan kalıplardaki yazılar için. ancak anlamak mümkün değildi. ne Persçe. 33. Aslında onların durumu herhangi birimizin örneğin Latince karakterlerle yazılmış Vietnamca bir metin karşısında düştüğü durum gibidir.11 toplumsal yaşamları da eski Türklerinkiyle çok ciddi bir takım koşutluklar taşıyordu. Elamca ve Babilce) büyük yazıt üzerinde hevesle çalıştılar. Yüzyıldan beri Doğuda gezenlerin toprak üstünde buldukları ve Avrupa’ya getirdikleri üstü yazılı taşlar ve tuğlalar üzerinde gösterdiler. s. Ankara 2003 . Bununla birlikte kesin olan bir şey vardı: Mezopotamya’daki bu öteki dil ne Samice. yani bunlar Sami dildeydi. Ustalıklarını öncelikle XVII. Kuzey Mezopotamya’da gerçekleştirilen ilk kazılarda binlerce kil tablet çıkarıldı: Fransız Paul-Emile Botta’nın Korsab’da yaptığı (1843–1854). ne de Ninova’dan gelen iki dilli tabletlerin ikinci dili (birinci dil Asurcaydı) için aynı durum söz konusuydu. üç dilde yazılmış olan (eski Persçe. bu metinler sessel olarak “okunabiliyor” hatta yapısı tahmin edilebiliyordu. Bilim adamları. Eski Yakındoğu –Sümer’den Kutsal Kitaba. Pers kralı Dareios’un yerden yüz metre yükseklikteki Behistun (İran) kayasına kazıttığı. Dost Kitapevi. İngiliz Layard’ın Nimrud ve Ninova’da yaptığı (1845–1855) kazılardı bunlar. Arapça ve Aramcayla akrabaydı. Ardından. Bu diyalektlerin hepsi birbirine çok yakındı ve her ikisi de İbranice. yüzyıllarca süren büyük çabalar harcama pahasına çiviyazısı işaretlerle yazılmış metinleri çözmeyi başardılar.
ana bu dil daha eskil olması gereken Akadçaydı. 34 BOTTERO. burada yazıtların birçoğu Babilce yada komşu bir Sami dilindeydi. Bu kavim medeniyet tarihinin temelinde büyük ve çığır açıcı bir rol oynamışlardır. Vietnamca Fransızca’dan ne denli farklıysa. 33–34 BOTTERO. Gerekçesi de şuydu. age. tüm Orta Asya halkını kapsayan İskitler yada “Turanlara”ait olduğunu öne sürmüştür. Oppert Mezopotamya krallarının seve seve kendilerine mal ettikleri “Sumer ve Akad Kralı” unvanını temel alıyordu. Macarca ve Finceyle akrabalığı bulunan diğer bir dildeydi. Astronomi ve Tıp. 7 1869’da büyük Fransız Asur bilimci Jules Oppert bu dile “Sumerce” demeyi önermiştir. s. 4. age. s. T. bu gizemli dilin görünürdeki dilbilgisel yapısını temel alarak. Ankara 1991 .12 aynı karşılaştırmayı yaparsak.K Yayınları. age. Öyleyse Sumer adı Güney Mezopotamya’yı göstermekteydi. Mısırlılarda Mezopotamyalılarda Matematik. 34 Aydın SAYILI. 8 Sumerlerin dili Türkçe ile temel yapısı bakımından benzerlik gösterir. dilin. Aradaki zamanda bulunan kimi metinlerde Akad adı Babil bölgesini ifade ediyor olmalıydı. 9 6 7 8 9 BOTTERO. s. yani onun gibi sondan eklemeli diller tipindedir. bu dil de Asurcadan yada Babilceden o denli farklıydı. 6 1852’de Asur biliminin en önemli öncülerinden İngiliz Sir Henry Creswicke Rawlinson. Bu bakımdan bizi yakından ilgilendirmeleri tabii olan Sumerliler Mezopotamya uygarlığının kurucusu olmakla da kalmazlar. burada ise dağınık halde birçok tablet bulunmuştu ve Oppert’e göre bunlardaki yazılar Türkçe. Ayrıca Sumercede Türkçe ile müşterek yada Türkçe’ye benzeyen bazı kelimelerle de karşılaşılmaktadır.T. s.
Lagaş’ta iktidara gelen Ur-Nanşe. M. Bunlara örnek vermek gerekirse. Matematik gerekse Din. Tıp. Urukagina da ilk yazılı kanunlarla tanınmıştır. Enlil’in Nippur’da Ekur adında bir tapınağı vardır. Bu dönemde her kent genellikle surlarla çevriliydi. Kiş. Lagaş. Sumer döneminde 21’i büyük olan 35 şehir ve kasaba vardır. Büyü ve Mitoloji gibi alanlarda ilk öne çıkan ve bilinen toplum Sumerlerdir. hizmetli olmak önemli sayılırdı. Uruk ve Ur’dur. Örneğin kral listesine göre Tufan’dan önce Sumerlerin yaşadığı bölgede efsanevi sekiz yönetici (ve dolayısıyla kent) mevcuttu. Ünlü Gılgamış destanının kahramanı Gılgamış kral listesine göre Uruk Hanedanı’nın krallarındandır. yaptırdığı inşaatlarla öne çıkmıştır. fakat daha sonraki dönemlerde bu tanrı yerine Enlil Sumerlerin baş tanrısı konumuna yükselir. Fal. 2400 yılına doğru bu Sami unsurlar siyasi hâkimiyeti ele geçirdiler ve Akad Sülalesini kurdular ( Milattan önce takriben 2400–2000). Sargon tarafından kurulan bu imparatorluk sınırlarını Elam. Mezopotamya bölgesi civar kavimlerin istilasına maruz bir bölge olduğundan buraya sızan Sami kavimlerin nüfusu gitgide artmaktaydı. Kral listesine göre Tufandan sonraki ilk Sumer hanedanları Kiş.13 Mezopotamya’da yaşayan birçok farklı kavimden ilk öne çıkan ve daha sonraki medeni oluşumların temelini atan Sumerlerdir. Astronomi. Dil. “Yaratılış” ve “Tufan”a ilk kez Sumerlerde rastlanır. Gerek Yazı. Uruk ve Ur zikredilebilir.Ö. Eridu. Fakat bu listeler genellikle tarihsel gerçeklerin ötesinde mitolojik unsurlara da sahiptirler. Erken dönemlerde Sumerlerin ana tanrısı An’dır. Her kentte en az bir tapınak bulunurdu. Bu nedenle Nippur Sumerlerin dini başkenti sayılırdı ve burada tapınak yaptırmak veya bu tip tapınakların inşaatında çalışmak. Nippur. Fakat bir müddet sonra Sumerler yeniden siyasi hâkimiyeti ele geçirdiler. Sumerlerde tarihin ilk kral listeleri ile karşılaşılır. Bu devlet dış istilalar sonunda yıkıldı. Umma. Yukarı Dicle ve Akdeniz istikametlerinde genişletti. Sumerlerin . Zabalam.
yaklaşık olarak M. bilim. üçüncü bin yılın sonunda Sumer. s.Ö. İstanbul 2001 . şu önemli gerçeğin de unutulmaması gerekir. Dicle ile Fırat arasında yer alan ve Basra Körfezinin kuzeyine. Hint-Avrupa kökenli olmayan bir halkın kutsal öyküleri. Sümer Mitolojisi. tarihsel devirlerde Sami. daha uzun zaman bu bölgede sürüp gitmiştir. SUMERLERDE MİTOLOJİ Sumer mitolojisi. din ve kültür dili sıfatıyla. Samiler tarafından ele geçirilip zapt edildiğinden. 63. aydın zümrenin dili.14 bu ikinci siyasal egemenlik devresine Sumer Rönesans’ı adı verilmektedir (yaklaşık olarak 2100–1900). içerikte zengin ve biçimde etkili bir edebiyat geliştiren Sumerlerdi. Yakın Doğunun bütün halklarını derinden etkilemiş tinsel ve dinsel kavramlarla bütünlüklü bir panteon geliştiren Sumerlerdi. Sumer yazısıyla birlikte Sumerlerin dili de Mezopotamya’da uzunca bir süre yaşamaya devam etmiş. M. B. Sumerlerin siyasi ve etnik bir varlık olarak tarih sahnesinden tamamen kaybolmalarından sonra da kullanılmış ve önemini muhafaza etmiştir. Sumerlerin politik varlıkları zaten sona ermiş ve Sumerce ölü dil haline gelmişti. konuşulan dili giderek Sami Akadca dili olmuştu. son olarak. Kabalcı Yaynları. 10 M. 2000’ler arasında uzun dönemde bütün Yakın Doğunun başat kültürel grubunu temsil edenlerin Sumerler olduğu bilinen bir gerçektir. bundan sonra Sumerler ayrı ve müstakil bir kavim olarak ortadan kaybolmuşlardır.Ö. Sumer Rönesans’ı çağında Sumer medeniyeti en yüksek gelişme seviyesine ulaşmış.Ö. Çiviyazısını geliştiren ve büyük bir olasılıkla icat eden Sumerlerdi. Dahası. Buna karşın Sumerce 10 Samuel NOAH KRAMER. bu ülkeyi bütün Yakın Doğunun uygarlık beşiği olarak adlandırmak yerinde olacaktır.Ö: 3500 ile M. 3500’den 2000’lere. bu günkü Bağdat’a kadar uzanan göreceli olarak küçük bir ülkede yerleşik olan Sumerlerin. Bununla beraber medeniyet faaliyetlerinin etkileri uzun ömürlü olmuş. ülkenin yaşayan.
açıkça hem yaşları hem de içerikleri nedeniyle Sumer mitolojik masalları ve kavramları bütün Yakın Doğu’ya yayılmış ve işlemiş olmalıdır. S. onun “gerçek olup olmadığı” değil. destan (saga) ve halk öyküsü (folkstory) ile Marchen (masal) arasında genellikle yapıldığı görülen ayrım. benzer durumlarla karşı karşıya kalan bir toplulukta. mitos hakkında sorulması gereken doğru soru. edebi ölçüte dayanır. “onunla ne yapmak niyetinde olduğu” sorusudur. Böyle anlaşıldığında. bunun yerine “işlev” ölçütü benimsenmiştir.13–14. 11 Mitos (myth). belli bir şey yapma niyetini gösterir. Elamlılar. efsane (legend). benzer mitosların oluşması yoludur. yapılmakta olan bir başka ayrım. 64–65 Samuel HENRY HOOKE. age. Usener’in araştırmaları. Hurriler. biri oraya yayılma yolu ile gelmiş olmalarıdır. Biz burada ne edebi bir ölçüt ne de tarihsellik ölçütü kullandık. öteki topluluktan bağımsız çalışmasının ürünü olarak. çünkü bunların ardındaki köken ve gelişimi hiç de azımsanmayacak ölçüde aydınlatır ve açıklığa kavuşturur. Bundan dolayı Sumer mitleri ve efsanelerinin bilgisi. Gerçekten de uzun yüzyıllar boyunca Sumer dili ve edebiyatı çalışması yalnızca Babillilerin ve Asurluların değil. s. “mitos” ile “tarihsel gerçekler” arasında olup. 11 12 Tufan mitosunun dünyanın hemen her bölgesinde KRAMER. Hititler ve Kenanlılar gibi çoğu çevre halkın da entelektüel ve tinsel merkezlerin ve yazı okullarının temel uğraşı olarak kaldı. düş gücünün. kadim Yakın Doğu’da geçerli olan mitolojiler üstüne yapılacak bilimsel çalışmalarda uygun bir yaklaşım için başlıca temeldir. ötekisi. Şu halde. Ortadoğu Mitolojisi İmge Yayınları. aynı Roma devrindeki Yunanca ve Orta Çağdaki Latince gibi. Mitos belli bir durumun yarattığı insan düş gücünün (imgeleminin) ürünü olup. Ankara 2000 . mitos niteliği taşıyan herhangi bir şeyin inanılmaya değer olmadığı gibi bir düşünceye dayanmaktadır. 12 Herhangi bir toplumda mitosların varlığı iki yoldan açıklanabilir.15 yüzyıllar boyunca Sami fatihlerinin edebi ve dinsel dili olarak kullanılmaya devam etti.
“Beowulf ile Grendel” efsanelerinin doğmasına yol açtığı Eski Yunanın Thebai kentinin kurucusu sayılan Kadmos. benzer bir örnek görüldü. Mısır yazmanlarınca çiviyazısını öğrenmek amacıyla kullanılmıştı. Apollon kâhinine danıştıktan sonra. 14 Ritüellerin. Babilonya yaratılış mitosunun odağındaki bir öğe olan “ejderin öldürülmesi” mitosu “Perseus ile Andromeda”. Fenike alfabesinin Yunanistan’a nasıl taşınıp. Tufan mitosunun Sumer ve Babilonya biçimlerini incelerken. Boğa kılığına girmiş Zeus tarafından kaçırılan kız kardeşi Europa’yı aramaya çıkmış. Thebai’nin bulunduğu yere yerleşip kenti kurarken. s. age. mitosların bir ülkeden ötekine taşınmasını sağlayabilen yayılma yollarını oluşturduklarını düşünmemizin akla yatkın temellere dayandığı söylenebilir. Böyle bir durumda. halkların göç hareketlerinin ve istilaların. “Herkül [Herakles] ile Lerna ejderi Hidra”. edebiyat ürünleri olarak öteki halkların edebi gelenekleri içine sızdıklarını görürüz. Fenikelilerin bulduğu alfabetik yazıyı da Yunanlılara öğretmişti. nasıl bu gün kullanılan tüm batı alfabelerinin atası olabildiğini anlatmaktadır. Söz konusu tablet. “Siegfried ile Fafnir”. o mitosun hangi yoldan yayılıp geldiğini izleme olanağının artık bulunmadığı durumlarda bile. onun kaynağından buralara taşındığını gösterir. 14 13 HOOKE. değerlerini yitiren ritüellere bağlı mitosların. Gılgamış mitosunun bir fragmentinin Amerikalıların [Mısır’da] Megiddo’da yaptıkları kazılarda bulunmasıyla. Böylece. bulamamış. içinde son derece önemli bir rol oynadıkları uygarlığın önemini yitirmesiyle değerlerini yitirip yok oldukları. Ama örneğin Yunanistan ya da Kenan ülkesi gibi bu tür sellerin görülmesi olanağının bulunmadığı ülkelerde Tufan mitosu ile karşılaşmamız. bu mitosun. gezilerin. Fenike kralı Agenor’un oğluydu. söz konusu ritüellerle bağlantılarından kurtulup. Adapa mitosunu içeren çivi yazılı bir tabletin Mısır’da ortaya çıkarılmasıyla verilmiş bulunuluyor. 20–21 . alışveriş amaçlı gidiş gelişlerin.16 bulunabileceğini göstermiştir. Mitosların çıktıkları yerden başka ülkelere nasıl gidebildiklerinin bir örneği. yada biçim değiştirdikleri gözlemlenebilmektedir. Kadmos efsanesi13 bize. efsaneye göre. belli aralarla görülen yıkım getirici sellerin ürünü olarak açıklanabileceğini göreceğiz. Dicle-Fırat Vadisi’nde bulunuşunun.
atası Arapça olan büyük Sami dil ailesinin önemli dallarından biridir. rahiplere. age. Sumer ülkesini yavaş yavaş ele geçirdiler. Yukarı Zap ile Aşağı Zap arasındaki bölgeye yerleşmiş olan bir başka Sami halkı. yasalara. Samiler. Erken bir tarihte. Uruk ve Kiş gibi yerlerde yapılan kazılarda ortaya çıkarılmış bulunan tam anlamıyla gelişmiş bir uygarlığın Sumerlilerin yapıtı olduğu kesindir. Çiviyazısı denen yazı biçimi onların buluşu olduğu gibi. ama dillerini benimsemediler. deltaya Mezopotamya’nın kuzeydoğusundaki dağlık bölgeden geldikleri sanılıyor ve mitosları. Babilonya’da ilk Amorit hanedanının kurulmasıyla ve Babilonya’nın Hammurabi yönetimi altında Sumer ve Akad bölgesinde egemenlik kurmasıyla sonuçlandı. M. Sumerlilerin. Sami istilacıların dili “Akadca” olarak bilinir ve bu dil. oldukça gelişmiş bir uygarlığın varlığını göstermektedir. yendikleri Sumerlilerin kültürünü özümsediler ve onların çiviyazısını benimsediler.17 gibi. Babilonya’yı fethetti 15 HOOKE. kentlerinin son derece karakteristik bir özelliğini oluşturan “ziggurat” adıyla tanınan şaşırtıcı tapınak kuleleri kuranlarda onlardı. Bundan beş yüz yıl kadar sonra. gezici halk tiyatrolarının “St. Sumer ve Akad adlarıyla bilinen bu bölgede. Sami [halkları] akınlarının ilk dalgası Sumer ve Akad bölgesine girdi. 21–22 . Ur. yeni yurtlarında karşılaştıklarından çok farklı bir ülkeden geldiklerini gösteriyor. onların. Arkalarında bıraktıkları kalıntıları görkemli tapınaklara. tarımsal türden. George ile Ejder” oyunlarında varlığını bugün bile sürdürmektedir15 Dicle ve Fırat Vadisi’nin eski kentlerinin bulundukları yerlerde yapılan arkeolojik kazılar. 4000 kadar erken bir tarihte Sumerliler denen bir halkın yaşamakta olduğunu göstermiş bulunuyor. Bazı bilgiler onlardan da önceki bir yerleşmenin izlerinin bulunduğu görüşünde iseler de.Ö. s. Dicle vadisinin daha yukarı kavşağına. ama olasılıkla Sumerlilerin DicleFırat deltasına yerleşmelerinden sonraki bir evrede. Amorit hanedanının ilk kralının ülkeyi M. edebiyata ve zengin bir mitolojiye sahip olan bir toplumun. Sami istilasının Amurru ya da Amoritler olarak bilinen bir halk kanalıyla gerçekleştirilen ikinci dalgası.Ö. 2200 dolaylarında yönettiği saptanmıştır.
23–24 .vardı. -belki söğüt. Çünkü ağaç büyüdüğü zaman kerestesinden kendisi için bir iskemle ve sedir yapmayı tasarlıyordu. Enkidu ve Ölüler Diyarı ) Sumerlerin evrenin yaratılışı anlayışlarının ana kaynağı “Gılgamış. O sırada oradan geçmekte olan gök-tanrıçası İnanna ağacı alıp ana tapınağın merkezi Uruk’a getirdi ve kendi kutsal bahçesine dikti. Mezopotamya mitolojisi bize Sumerli. Ve tan yeri ağarıp da kardeşi güneş-tanrısı Utu uykusundan uyanınca. Bir zamanlar bir huluppu ağacı. age. Babilonyalı ve Asurlu biçimleriyle kaldığı gibi. Sularıyla beslediği Fırat ırmağının kenarına dikilmişti. örneğin Yaratılış mitosunun Sumerli biçimi ile Asurlu-Babilli biçimi arasında oldukça büyük farklılıklar görülür. Her zaman şen.18 ve Mezopotamya’da ilk Asur imparatorluğunu kurdu. Ona bin bir özenle baktı. İnanna ona gözyaşları içinde huluppu ağacının başına gelenleri anlattı. güler yüzlü olan genç tanrıça. ağaç olgunlaştı ve büyüdü. Ama İnanna ağacı kesmek istediğinde bunun hiçte kolay olmadığını anladı. Ayrıca bazı ilginç Sumer mitoslarının Sami dilinde karşıtlarının bulunmadığını belirtmeliyiz. Bu sırada. dallarına da harabe hizmetçisi Lilit evini kurmuştu. s. Bu nedenlerden dolayı. Yunanlı Herakles’in önceli Uruk’ta oturan büyük Sumer kahramanı Gılgamış. Tepesine Zu-kuşu – zaman zaman haylazlık yapan mitolojik bir yaratık. 16 1. zavallı İnanna bunu görünce acı gözyaşları döktü. Ama Güney Rüzgârı onu kökünden söküp çıkardı ve ağaç ırmağın sularıyla sürüklendi. İnanna’nın sızlanmalarını duyup şövalyece onun 16 HOOKE. Çünkü ağacın dibine “Çekicilikten Nasibini Almamış” yılan yuva yapmıştı. Enkimdu ve Ölüler Diyarı” diye adlandırılan bir Sumer şiirinin giriş bölümüdür. Evrenin Yaratılış Mitosu (Gılgamış.yavrusunu koymuş. Yıllar geçti. herhangi bir mitosun Babilonyalı biçimiyle Asurlu biçimi arasında küçük farklılıklar bulunurken.
niçin ağlıyorsun. . Böylece ölüler diyarının kapısına gelip oturur ve yüzünden düşen bin parça bir halde sızlanır: • Pukkum. Sadık izleyicisi ve yoldaşı hizmetkârı Enkimdu efendisinin sızlanışını duyar ve ona şöyle der: • Ey efendim. ama işe yaramaz. yüreğin niçin kan ağlıyor? Gidip ölüler diyarından geri getireceğim Pukku’nu. Gılgamış onları almak için elini deliğe sokar. İnanna ne yaptı? Hulupu ağacının gövdesinden bir pukku (büyük olasılıkla bir tür davul) ve dallarından mikku denilen (büyük olasılıkla tokmak) bir nesne yaptı ve bunları cesaretinin ödülü olarak Gılgamış’a verdi. Elli minalık -yaklaşık yirmi beş kilo. Bunun üzerine Gılgamış.zırhını kuşandı ve yedi talend yedi minalık . Gidip ölüler diyarının “yüzünden” geri getireceğim mikku’nu. bunun üzerine Zu-kuşu yavrusuyla dağa kaçtı ve Lilit evini yıkıp. dinle. arkasına bile bakmadan avlanmaya alışkın olduğu harabelere kaçtı. kim seni ölüler diyarının “yüzünden” geri getirecek.iki yüz kilodan fazla. Diyecek bir çift sözüm var. Pukku ve mikku’ “genç kızların yakınışları nedeniyle” yeraltındaki bir deliğe düşüp.19 yardımına koştu.“yol baltasıyla” ağacın dibindeki “çekicilikten nasibini almamış” yılanı öldürdü. O zaman Gılgamış’a eşlik eden Uruklular ağacı kestiler ve iskemle ve sedir yapması için İnanna’ya sundular. ölüler diyarını boyladı. ölüler diyarına inişinde başına gelecek tehlikeler konusunda onu uyarır -yeraltı dünyasının tabularını kısa ve öz bir biçimde anlatan muhteşem bir pasajdır bu – Gılgamış Enkimdu’ya şöyle der: • Eğer şimdi ölüler diyarına ineceksen. kim seni ölüler diyarından geri getirecek? Mikku’m.
Mikku’m ölüler diyarına düştü. İğrendiğin oğluna vurma. Yoksa değneğin değdiği her şey etrafını sarar. Orada yatan tanrı Ninazu’nun anası için. Ama Enkimdu efendisinin öğütlerine kulak asmadı ve Gılgamış’ın uyarılarının tam tersini yaptı. orada yatan kişi için. Yoksa kokusu onları sana çeker. Kutsal gövdesini örten giysi olmayan. Ölüler diyarında atış-sopasını fırlatma.Ö. Onları bulup getirsin diye Enkimdu’yu gönderdim. Yoksa ölüler diyarının “haykırışı” seni yakalar (Haykırış) yatan kadın için. Elinde asa tutma. Ölüler diyarında haykırma. Böylece ölüler diyarınca tutsak alındı ve yeryüzüne yeniden çıkmadı. üçüncü binyılda Sumer panteonunun baş tanrısı olan yüce hava-tanrısı Enlil’in önünde gözyaşı döktü: • Ey Enlil baba. öğüdümü tut. Kutsal göğsünü saran örtü olmayan. Bunun üzerine kahrolan Gılgamış Nippur kentine gitti ve M. Tastaki iyi yağdan sürünme.20 Sana bir öğüt vereceğim. İğrendiğin karına vurma. Yoksa gölgeler dört bir yanını kuşatır. ölüler diyarı yakaladı onu. Sevgili oğlunu öpme. Yoksa (ölü) kahramanlar düşman gibi üstüne gelirler. Sevgili karını öpme. Temiz giysiler giyme. . pukkum ölüler diyarına düştü. Ayağına sandalet giyme.
age. Yer gökten uzaklaştıktan sonra. Enki’ye koca taşlar fırlattı. ölüler diyarı yakaladı onu Kahramanlık gösterilen savaşlarda düşmedi. 17 Elimize geçen tabletlerin okunabilen kısmı şöyledir: • Gök yerden uzakşaltıktan sonra. o denize açıldıktan sonra. (Kur) krala ufak taşlar fırlattı. An göğü ele geçirdikten sonra Enlil yeri ele geçirdikten sonra. Onun koca taşları. Enki. el kadar taşlar. … Kamışların taşları. güneştanrısı Utu’ya ölüler diyarında bir delik açmasını ve Enkimdu’nun gölgesini yeryüzüne çıkarmasını buyurdu. 17 KRAMER. Enki’nin gemisinin omurgası. Onun küçük taşları. Ereşkigal Kur’un ödülü olarak ele geçirilip götürüldükten sonra. Efendi ile hizmetkârı kucaklaştılar ve Gılgamış Enkimdu’ya ölüler diyarında ne gördüğünü sordu. Asag (bir cin) yakalamadı onu. “bilgelik tanrısı” önünde yakarışını yineledi. ölüler diyarı yakaladı onu Pusu kuran. Saldıran kasırgaya benzeyen savaşta yenildi. kimseye acımayan Nergal yakalamadı onu. Ama Enlil yardım etmeye yanaşmayınca. Gılgamış Eridu’ya gitti ve sutanrısı Enki’nin. İnsanın adı konduktan sonra.21 Namtar (bir cin) yakalamadı onu. Baba Kur’a doğru denize açıldıktan sonra. ölüler diyarı yakaladı onu. Güneş-tanrısı Utu emri yerine getirdi ve Enkimdu Gılgamış’ın önünde belirdi. Enki Kur’a doğru denize açıldıktan sonra. s. 66–75 . O denize açıldıktan sonra.
22
Krala karşı, geminin serenindeki sular, Kurt gibi yatıyordu, Enki’ye karşı, geminin ardındaki sular, Aslan gibi vuruyordu. Bu pasajın içeriğini başka sözcüklerle açıklar ve incelersek şöyle söylenebilir: Aslında bütün olan gök ile yer ayrıldı ve birbirinden uzaklaştı ve böylece insanın yaratılışı buyuruldu. Sonra gök-tanrısı An göğü ele geçirdi buna karşılık hava-tanrısı Enlil yeri ele geçirdi. Bütün bunlar bir plana göre gerçekleşmiş gibi görünmektedir. Buna karşın, sonrasında bir karışıklık ortaya çıkar. Çünkü ölüler diyarının kraliçesi olarak bildiğimiz, ama Yunanlı Persephone’un karşılık gelen ve aslında büyük bir olasılıkla bir gökyüzü tanrıçası olan tanrıça Ereşkigal, kuşkusuz kur aracılığıyla ölüler diyarını ele geçirdi. Elbette bunun öcünü almak için su-tanrısı Enki, Kur’a saldırmak için denize açıldı. Bir canavar yada ejderha olarak canlandırdığı açık olan Kur boş durmadı, sular Enki’nin gemisine önden ve arkadan hücum ederken o da geminin omurgasına irili ufaklı taşlar fırlattı. Şiirimiz Enki ve Kur arasındaki bu mücadelenin sonunu belirtmez, çünkü kozmogonik ya da evrenin yaratılışına ilişkin girişinin Gılgamış yapıtımızın ana içeriğiyle bir ilgisi yoktur; şiirin başında yer alışının tek nedeni Sumer kâtiplerinin öykülerine yaratılışla ilgili giriş türünden çeşitli dizelerle başlamayı alışkanlık haline getirmelerindendir.18 Bu şiirin ilk yarısından aşağıdaki kozmogonik kavramları çıkarıyoruz: 1. Bir zamanlar gök ile yer birdi. 2. Gök ile yerin ayrılmasından önce bazı tanrılar vardı
18
KRAMER, age, s. 80–81
23
3. Gök ile yerin ayrılması üzerine, bekleneceği gibi, gök tanrısı göğü ele geçirdi, ama yeri ele geçiren hava-tanrısı Enlil oldu.
Bu pasajda dile getirilmeyen ya da belirtilmeyen can alıcı noktalardan bazıları şunlardır: 1. Gök ile yerin yaratıldığı mı düşünülüyordu, eğer yaratılmışsa kimin tarafından? 2. Sumerlerce gök ile yerin biçimi nasıl düşünülüyordu? 3. Göğü yerden ayıran kimdi? Neyse ki, bu üç sorunun yanıtı günümüze gelen diğer Sumer metinlerinden çıkarılabilir. Böylece: 1. Sumer tanrılarının listesini veren bir tablette “deniz” ideogramı ile yazılmış olan tanrıça Nammu “gök ile yere yaşam veren ana” olarak betimlenmiştir. Şu halde Sumerler gök ile yeri ilksel denizin yarattığı ürünler olarak kabul ediyorlardı. 2. Sığır ve tahıl ruhlarının gökte doğumlarını, sonrada insanlığa bolluk bereket getirmek için yeryüzüne gönderilişini anlatan “Sığır ve Tahıl” miti şu dizelerle başlar: Gök ile yer dağının ardında, An, Anunnakiler’i (ardıllarını) dölledi, .... 3. Bundan hareketle, gök ile yerin birliğinin, eteği yerin altı, zirvesi de Kazmanın, bu değerli tarım aletinin yapılışını ve kutsanmasını anlatan “Kazmanın Yaratılışı” miti şu bölümle başlar: • Efendi, verdiği nimetlerin gerçek yaratıcısı olan Kararları değiştirilemeyen Efendi,
göğün tepesi olan bir dağ olarak düşünüldüğünü söylemek mantıklıdır.
24
Topraktan ülkenin tohumunu filizlendiren Enlil, Yerden göğü ayırmayı düşündü, Gökten yeri ayırmayı düşündü. Böylece üçüncü sorumuzun yanıtını buluyoruz; yerden göğü ayırıp uzaklaştıran hava-tanrısı Enlil’di.
Şimdi
Sumerlerin
kozmogonik yada evrenin yaradılışı görüşlerini
özetleyecek olursak, evrenin kökeninin açıklanmasının gelişimi aşağıdaki gibi ifade edilebilir: 1. Başlangıçta ilksel deniz vardı; kökeni veya doğuşu konusunda bir şey söylenmemektedir, Sumerler onu her zaman varmış gibi düşünmüş olabilirler. 2. İlksel deniz gök ile yerin birliğinden oluşan kozmik dağı vücuda getirdi. 3. Tanrılar insan biçiminde kişileştirildiğinde, An (gök) eril, Ki (yer) dişildi. Onların birleşmesinden hava-tanrısı Enlil doğdu. 4. Hava-tanrısı Enlil yerden göğü ayırdı ve babası An göğü ele geçirirken, Enlil ile annesi Ki’nin birleşmesi – tarihsel devirlerde Ninmah, “yüce kraliçe”; Ninhursag, “(kozmik) dağın kraliçesi”; Nintu, “doğurgan kraliçe” gibi çeşitli adlar verilen tanrıçayla özdeşleştirilmiş olabilirevrenin düzenlenmesini,
19
insanın
yaratılışı ve uygarlığın kuruluşunu başlattı.
19
KRAMER, age. s. 82–83
25
2. Evrenin Düzenlenmesi “Evrenin” Sumer’ce ifadesi, kelimesi kelimesine “gök-yer” anlamına gelen an-ki’dir. Bundan dolayı evren, gök ve yer altbölümler halinde düzenlenmiş olmalıdır. Gök, gökyüzü ve “yukarıdaki büyük” denilen göğün üstündeki uzayı kapsar; gök tanrıları burada oturur. Yer, yeryüzünü ve “aşağıdaki büyük” denilen yeraltını kapsar; yeraltı yada ölüler diyarının tanrıları burada oturur. Göğün düzenlenmesiyle ilgili elimizde varolan göreceli olarak küçük bir mitolojik malzeme şöyle açıklanabilir; Ay-tanrısı Nanna, Sumerlerin yıldızlarla ilgili baş tanrısı olan hava-tanrısı Enlil ve onun karısı hava-tanrıçası Ninlil’den doğmuştur. Göklerde bir gufa’yla yolculuk ettiği düşünülen ve bundan dolayı zifiri karanlık lacivert taşı renkli göğe ışık getiren ay-tanrısı Nanna. “Küçükler”, yıldızlar, üstünde tohum gibi saçılırken “büyükler”, belki de gezegenler, yabani öküzler gibi etrafında gezinirler. 20 Ay-tanrısı Nanna ve eşi Ningal, “doğu dağı”nda yükselip, “batı dağı”nda batan güneş-tanrısı Utu’nun ana babasıdırlar. Bununla birlikte güneş tanrısı Utu’nun göğü geçmek için kullandığı bir kayık yada iki tekerlekli arabadan söz edildiğine rastlamadık. Geceleri ne yaptığı da açık değil. Günün sonunda “batı dağı”na vardığı ve yolculuğunu yeraltı dünyasında sürdürdüğü, şafakta “doğu dağı”na vardığı gibi akla yatkın bir varsayım eldeki verilerden çıkmamaktadır. “İyi günlerin gelmesini sağlayan”ın hava-tanrısı Enlil olduğunu öğreniyoruz; “topraktan tohum çıkarmayı” ve ülkeye Hegal’i, yani bolluk, bereket ve mutluluk getirmeyi aklına koyan Enlil’dir. İnsan tarafından kullanılan tarım aletlerinin ilk örnekleri olan kazmayı ve belki sabana da ilk biçim veren yine bu aynı Enlil’dir; çiftçi-tanrı Enten’i sadık ve güvenilir rençperi olarak atayan odur. Diğer yandan, bitki tanrıçası Uttu’ya yaşam veren su-tanrısı Enki’dir. Dahası, gerçekte yeryüzünü, özellikle Sumer ve onu
20
KRAMER, age. s. 84–85
onlara yalvarması buyrultusunu verir. Ölüler dünyasında uğrayabileceği herhangi bir kazaya karşı hazırlıklı olmak için İnanna. üç gün içinde dönmezse kendisi için yas törenleri yapmasını ve daha sonra. “yedi kapı”nın bekçisi Neti’nin kendisine meydan okumasıyla karşılaşır. ölen. İnanna. düzenleyen Enkidir. Sumer. Bundan sonra İnanna. İnanna. Bilinmeyen nedenlerle. Ur kentinin ay-tanrısı Nanna’ya. ilkbaharda yeniden doğan bitkilerle birlikte yeniden dirilen bitkiler dünyası tanrılarının ön örneğidir. 86 . ölüler ülkesine. age. tanrının yeraltı dünyasında tutsak tutuluşu.26 çevreleyen komşularının bulunduğu bölgeyi. öykünün baş motifini oluşturup. Dumuzi İle İnanna Mitosu Dumuzi. kraliçelik giysilerini üzerine geçirir. geçtiği her kapıda giysilerinin bir parçasını çıkardıktan sonra. aynı biçimde. Ereşkigal’in buyruklarıyla ve ölüler dünyasının yasalarına uygun olarak. veziri Ninşubur’a. üzerinde kız kardeşi tanrıça Ereşkigal’in egemenlik sürdüğü “dönüşü olmayan ülke”ye inmeye karar verir. Dumuzi. Burada. değerli takılarını takar ve ölüler dünyasının kapısına varır. yani “göğün kraliçesi”nin Sumercedeki karşılığıdır. Sami dilindeki İştar’ın. Ve sığırlarını ve tohumlarını çoğaltmak için sığır-tanrısı Lehar’ı ve tahıltanrıçası Aşnan’ı gökyüzünden yeryüzüne Enlil ve Enki. göğün kraliçesi İnanna. Ur ve Meluhha’nın yazgılarını o belirler ve belirli işler için ikinci derece ilahlar atar. Babilonya’nın Eridu kentindeki bilgelik tanrısı Enki’ye gitmesini ister ve kendisinin öteki dünyada öldürülmesini engellemek yolunda işe karışmaları için. üç büyük tanrıya. Ereşkigal’in ve ölüler dünyasının yedi yargıcı 21 KRAMER. İnanna’nın yeraltı dünyasına inişinin nedeni olarak görünür. yedi kapıyı geçerken. 21 3. s. daha bildik adıyla Tammuz’un Sumercedeki biçimi iken. birlikte göndermişlerdir. Nippur kentinin tanrısı Enlil’e. hava-tanrısı ve sutanrısı. Mitosun Tammuz ayinlerinin temelini oluşturan biçiminde.
ama Enki. İnanna yerine alıp götürmek isterseler de. Yerine bir başkasını bulup koymadıkça hiç kimsenin oradan geri dönemeyeceği kuralı. elinin parmaklarının tırnaklarından çıkardığı kirden. age. bunlar İnanna tarafından kurtarılırlar. s. İnanna’nın. 22 Yukarıda Sumerce biçimiyle verilen öykü. kendisini kurtarması için güneştanrısı Utu’ya yakarır ve mitosun bulunan bu parçası da burada kesilir. İnanna’nın cesedi üzerine altmış kez serpmeleri söylenmiştir. “ölümün gözleri”ni onun üzerine çevirince. kurgarru ve kalaturru adında iki acayip yaratık yaratır. İnanna bir ceset olur ve bir kazığın üzerine asılır. abı hayat] gönderir. ölüler dünyasının yasalarından biridir. İnanna’nın veziri Ninşubur’u. Üç gün geçmesine karşın geri dönmeyince. İnanna’yı yeniden canlı duruma getirecektir. Kendilerine. bazı sihirsel işlemlere başvurarak. sonra Umma kenti tanrısı Şara’yı ve daha sonra Badtibira kenti tanrısı Latarak’ı. Dolayısıyla. İnanna’nın kendisine söylediklerini yapar. İnanna. Söylendiği gibi yaparlar ve tanrıça yaşama geri döner. üç temel mitostan biridir. Mitosun bundan sonraki fragmentinde. mitosun Sümerce özgün biçiminde Dumuzi adını taşıyan Tanrı Tammuz’un cinler tarafından ölüler dünyasına götürülüp götürülmediğini bilmiyoruz. kendisine eşlik eden cinlerle birlikte kendi kenti olan Erek’e gelir ve orada kocası Dumuzi’yi bulur. Bunun için. daha önceki üç kişinin yaptığı gibi İnanna’nın önünde eğilip kendisini aşağılamaz ve bu nedenle İnanna onu ölüler dünyasına kendi yerine götürmeleri için cinlerin eline verir. Bunlar. veziri Ninşubur. Bunun üzerine Dumuzi. ölüler dünyasına kendi yerine sağlayacağı kimseyi alıp götürmek üzere yanında gelen iki cin ile birlikte diriler dünyasına çıkışının anlatılmasına geçilir. Enlil ve Nanna işe karışmaya yanaşmazlar. Cinler. Sumerlerin yerleşmek üzere deltaya geldiklerinde bu mitosu da birlikte 22 HOOKE. yaşam yiyeceğini ve yaşam içeceğini. Bu nedenle mitosta. adlarının ne anlama geldiği bilinmeyen bu yaratıklarla ölüler dünyasına “yaşam yiyeceği” [hayat ekmeği] ve “yaşam içeceği” [hayat suyu. 27–28 .27 olan yeraltı dünyası Anunnaki’sinin karşısına çıkarılır. Dumuzi.
Samilerin. Tammuz’un diriler dünyasına zaferle geri dönüşünün betimlenmesiyle son ermektedir. Asur-Babilonya döneminde Tammuz-İştar mitosunun karakterinde . Sumerlilerin geldikleri dağlık bölgeye özgü bir türdür. erkek ve dişi çam (köknar) ağacı altında canlandırılırlar ve çam. Sumerlilerin deltaya inmeleri üzerine çobanlıktan tarımsal bir yaşam biçimine geçme süreci içinde bulunmaları olgusunda aranabilir. Ayinlerde Tammuz ve İştar. ayin. Öte yandan. Ayrıca göklere yükselen “ziggurat” yapıların Sumer tapınak mimarlığının bir özelliğini oluşturması da. ölüler dünyasına kocası yada kardeşi olan Dumuzi’yi ölümün elinden alıp getirmek için inmemektedir. Bu durumda. söz konusu ayinlerin mevsimlerle ilgili bir ritüelin bir parçasını oluşturduklarını da biliyoruz. Sumer dönemine ait olan Tammuz ayinlerinde bile. Amorit istilasından ve Sumerlilerin sonunda Samilerce fethedilip içlerinde eritilişlerinden çok önceleri deltaya yerleşmiş bulunduklarını gösteren kanıtlar var. Söz konusu ayinlerde. Mitosun. İnanna’nın kendisinin yeraltı dünyasına inişinin nedenini açıklanmadan bırakılırken. özgün biçiminden uzaklaşmasının olası bir nedeni. Hem Samilerin hem Sumerlilerin. Bununla birlikte. Tammuz’un ölüler dünyasına inmesi üzerine ülkenin içine düştüğü karmaşa ve darmadağınıklık anlatılmakta. Sumerlilerin deltaya yerleşmeleri üzerine benimsemek zorunda kaldıkları tarımsal yaşam biçiminden çok farklı yaşam koşulları içinde doğmuş olabileceği söylenebilir. İştar’ın ağlayıp sızlanmalarından ve Tammuz’u ölüler dünyasının yetkililerin elinden kurtarmak için oraya inişinden söz edilmekte. aynı dağlık yöne bir işaret olarak yorumlanmıştır. çiviyazılarını ve dinleriyle mitolojilerinin öğelerinin çoğunu Sumerlilerden aldıklarını biliyoruz ve bu olgular da. Dicle-Fırat deltasında bulunan bir ağaç olmayıp. sık sık. Bu biçiminde İnanna. Tam tersine ve söz konusu mitosun daha sonraki tüm anlaşılış biçimlerine ters düşen bir tutumla. bu durumda.28 getirmiş olmaları ve mitosun en eski biçiminin böyle olması olasılığı var. mitosun daha sonraki biçimiyle karşılaşırız. cinlerin Dumuzi’yi kendisinin yerine karşılık olarak ölüler dünyasına alıp götürmelerine izin verenin İnanna olduğu belirtilmektedir. mitosun özgün biçiminin. İnanna ile Dumuzi mitosunu bir “ritüel mitosu” olarak sınıflandırmak yanlış olmaz.
Yedi gün (ve) yedi gece sürdükten sonra Tufan ülkesinin altını üstüne getirdi. 23 HOOKE. insanları tanrıların üzerlerine göndermeye karar verdikleri yıkımdan kurtarma niyetini açıklarken görülmektedir. 28–29 . Sumer Tufan öyküsünün ana çizgileri şöyledir. gelecek tufandan kurtulmak için ne yapılması gerektiğini söyleyecektir. tek bir fırtına gibi saldırıya geçti. 23 4. s. Sumer Tufan Mitosu Bu mitosun odağındaki motif. sel kült merkezlerinin altını üstüne getirir.29 görülen değişikliğin bir başka nedeni olarak kabul edilebilir. son derece güçlü. Aynı zamanda. Bununla birlikte. Öykünün anlatıldığı metnin bulunduğu fragmentin başladığı noktada. göreceğimiz gibi bunun tek yolu sel değildir. Göklere (ve) yere ışık saçan [güneş-tanrı] Utu göründü. (Ve) büyük suların üzerindeki fırtınalar koca kayığı bir o yana bir bu yana salladı durdu. Tufanın gelip Ziusudra’nın nasıl kaçtığını anlatan aşağıdaki parçadan anlaşılmaktadır: • Tüm fırtınalar. Babil tufan mitinin kendisi de Sumer kökenlidir. Bu mitosun öteki ülkelere geçerken ne gibi değişiklikler geçirdiğini daha sonra göreceğiz. Sippar kentinin sofu kralı Ziusudra’ya bir duvarın kıyısında dikilmesini söylemektedir ve bu duvar yoluyla Ziusudra’ya tanrıların korkunç niyetlerini açıklayıp. İbrani’ce yazıcıların anlattığı biçimiyle Kitab-ı Mukaddes’teki Tufan öyküsünün özgün olmadığı bilinmektedir. Tanrıların böyle bir karar almalarının nedeni verilmemiştir. İnsanlığı yok olmaktan kurtaracak girişimlerde bulunan tanrı. Enki’dir. Metnin kayığın yapılışının anlatılmış olabileceği parçası yitiktir. Anlaşılan. tanrıların insanlığı yok etmeye karar vermeleridir. bir tanrı. ama böyle bir parçanın varlığı. bunu hangi yollardan yapacakları ikincil sorun olup. age.
age. Sonra. Sonra. mitosun eksiksiz Sumer versiyonunda tufanın nedeni ve kayığın yapılışı hakkında çok daha doyurucu ayrıntının bulunduğu sonucuna varılabilir. güneşin doğduğu ülkede oturmasını sağladılar. 38–39 . Kahraman Utu ışınlarını dev kayığın içine getirdi. Tufanın Babilonya öyküsüne dayanılarak.30 Ziusudra koca kayığının bir penceresini açtı. s. sonunda Ziusudra’ya ne olduğunu anlatır: • Kral Ziusudra. Dilmun ülkesinde. Kral Ziusudra Utu’nun önünde yerlere kapandı. bir kopukluğun ardından tablet. Karşı taraftaki ülkede. 24 24 HOOKE. kral Ziusudra’nın Bitkiler dünyasının (ve) insanlığın soyunun adını sürdüren kişinin. Kral bir öküz öldürür ve bir koyun boğazlar. Anu’nun ve Enlil’in önünde yerlere kapandı. Ona bir tanrı(nınki) gibi [sonsuz] yaşam verdiler. ama bu ayrıntılarını Akad mitolojisini ele alacağımız sayfalara dek erteleyebiliriz. Bir tanrı(nınki) gibi sonsuz soluk indirdiler onun için. Anu (ve) Enlil hoş davrandılar Ziusudra’ya.
bitkiler tanrıçası Ninsar’ın. o da Enki tarafından gebe bırakılarak. Tanrıçanın bu davranışı karşısında tanrılar dehşete düşerler ve Enki bedeninin yedi farklı yerinden hastalığa çarpılır. Mitos Dilmun’un.31 5. elmadan ve üzümden oluşan bir paket ister. Enki hepsini yer. birleşmelerinin ürünü olarak sekiz bitki çıkar. sekiz tanrının Enki’nin çocuklarının sayıldığı ve yazgılarının Ninhursag tarafından . Dilmun’da bulunmayan tek şey içme suyudur ve Ninhursag’ın ricası üzerine Enki. Enki İle Ninhursag Mitosu Mitosun ana çizgileri şöyledir: Sahne. öteki adıyla Ninmu’nun doğuşunun anlatılmasına geçilir. Ninsar tanrıça Ninkurra’yı doğurur. dokuz gün sürmüş gösterilir. Her bir tanrının adı ile Enki’nin bedeninin hastalanan ilgili yeri arasında söz benzerliklerinin. Ninhursag çılgına dönüp Enki’ye korkunç bir lanet okur ve oradan ayrılır. hayvanların bir birlerine zarar vermedikleri ve ne hastalığın ne de yaşlılığın bilindiği bir ülke olarak sunuluşuyla başlar. Dilmun’da hem bir ülke hem bir kent olarak söz edilmektedir ve Dilmun. art arda sekiz tanrıça yaratarak başarır. çağımızın bilginlerince Basra Körfezindeki Bahreyn ülkesiyle özdeşleştirilmiştir. Tilkinin zanaatıyla [kurnazlıkla] Ninhursag dönmeye ve Enki’nin hastalığını iyi etmeye ikna edilir. Şiirin son satırları. insanların gebelik süresinde her bir aya bir gün karşılık olmak üzere. bunu da sağlar. Tanrıça bunu. kendi kızı Ninsar’ı gebe bırakır. cinasların bulunduğu gösterilmiştir. aynı biçimde bitkilerin tanrıçası olduğu söylenen Uttu’yu doğurur. Enki istenen armağanları getirir ve Uttu bunları sevinçle alır. [Uttu adı güneş-tanrı Utu ile karıştırılmasın] Sonra Ninhursag. Enki ile Ninhursag’ın birleşmelerinden. Ninhursag onların adlarını ve taşıyacakları özelliklerini vermeye zaman bulamadan. saf. Mitosta bundan sonra. Uttu’yu Enki’ye karşı uyarır ve Enki’nin yaklaşmalarıyla nasıl başa çıkabileceğini gösteren bazı öğütler verir. Ninhursag’ın gebeliği. hıyardan. ne var ki. temiz. Dilmun’da açılır. olasılıkla evlilik armağanları olarak. hastalığın Enki’nin bedeninde yerleştiği her bir yer için bir tanrı olmak üzere. aydınlık bir yer. Daha sonra Enki. Mitosların başkahramanları su-tanrı Enki ve toprak-ana Ninhursag’dır. Bu öğütleri tutarak Uttu.
geçmişte bir altın çağ yaşandığı düşüncesinin çok yaygın olduğu ve baba ile kızı arasındaki fücur ilişkisinin bir yankısının. elbette. s. Bitkilerin toprak ile sudan doğan şeyler olarak görülmeleri. Sami kafasının bu mitolojideki birçok öğeyi kolay kolay benimsenebilecek şeyler olarak bulmadığını ortaya koymaktadır. bize bile ters düşmemektedir. ama mitopoetik anlamda nedensel birlik kurmaya çalışmaktadır. bazı sınırlamalarla da olsa. 41–42 . ne onları karnında taşıyan toprakla ne de su ile herhangi bir içsel bağlantıları vardır. Ama mitosun sonlarına doğru. Bu ilginç mitosun Yakındoğu mitolojisi içinde herhangi bir benzerinin bulunmadığını söyleyebiliriz. Ne var ki. ozan Milton’un aşağıdaki dizelerinin anımsatacağı ilişkide de görülmesi hesaba katılmazsa: • Parlak saçlı Vesta.” Sami asıllı Babilonyalılar Sumer mitolojisinden pek çok şey almış olmakla birlikte. çok eskilerde Yalnız yaşayan Satürn’den gebe kaldı. Profesör Thorkild Jacopsen. en azından. bu mitos.25 25 HOOKE. Enki’nin iyileştirilebilmesi için doğan tanrıların. Enki ile Ninhursag mitosunun ayrıntıları hakkında yorumda bulunabilmemizi sağlayacak ipuçlarına sahip değiliz. bu konuda şunları söylemişti: “bu mitos birbirinden ayrı birçok olgu arasında nedensel. Vesta Satürn’ün kızı da olsa Böyle bir birleşme Satürn çağında leke sayılmazdı.32 saptandığı yolunda bazı işaretler veriyor görünür. age. Yunan mitolojisinde Satürn ile Vesta arasında geçen.
trajik sonuca ulaşmaması dışında. Enkimdu. Dumuzi. ya da öteki adıyla İştar. bunu. İbrani “Kâin ile Habil” öyküsünde bir yankısının görülmesinden dolayı ilgiye değer olan “Dumuzi ile Enkimdu” mitosudur. dostum olarak. ama Dumuzi. daha fazlasına da sahip olduğunu ileri sürer.33 6. Tüm koyun sürülerin ırmağım Unun’un suyunu içsin” Dumuzi konuşuyor: • “Ben. Dumuzi’den yanadır. İnanna’nın oğlan kardeşi güneş-tanrı Utu. Mitosta İnanna. Seçimini. ama İnanna’nın kendisi Enkimdu’yu yeğlemektedir. Bu mitos. bir koca seçmek üzeredir. benle seni niçin karşılaştırıyorsun? Koyunların yerin otlarını yesin. koca olarak kendisini seçmesini önerir ve Enkimdu’nun sunabileceği her şeye sahip olduğu gibi. Dumuzi İle Enkimdu Mitosu Bir başka Sumer mitosu. çoban [diyorum ki] evliliğime ey çiftçi dostum olarak girme [burnunu sokma] Ey çiftçi Enkimdu. İnanna’yı alma kararlılığını sürdürür ve anlaşılan bu niyetini gerçekleştirmede başarıya da ulaşır. niye kavga çıkarıyorsun? Ey çoban Dumuzi niye kavga çıkarıyorsun? Benle seni. Dumuzi’nin çeşitli mitoslarda İnanna’nın kocası olarak gösterilmesinden anlıyoruz. öteki adıyla Tammuz ile çiftçi-tanrı Enkimdu arasında yapacaktır. tarımcı ve çoban yaşam biçimleri arasındaki çok eskiye dayanan rekabetle ilgilidir. ey çiftçi [evliliğimi] çiğneme” . ey çoban. Zabalam tarlalarında ot yesinler. Benim otlaklarımda senin koyunların otlasın. Dumuzi’yi bu sevdadan vazgeçirmeye çalışır ve kendisine türlü armağanlar vermeyi önerir. Şiirin sonucunda Enkimdu şöyle diyor: • “Sen ey çoban. çoban-tanrı Dumuzi. daha öncede gördüğümüz gibi.
şiir. Gılgamış ile ilgili episodların anlatımları bulunmaktadır. Agga’nın. age.34 Enkimdu yanıtlıyor: • “Sana buğday getireceğim. Gılgamış’ın. 26 7. Sumer tarih hesaplamasına göre Tufan’dan sonra [Sumer’i] yönetmiş ikinci hanedan sayılan Erek hanedanının beşinci kralı olarak göründüğünü belirtmeliyiz. Sumer . Burada. Genç kız İnanna (ve) sen neden hoşlanırsan o şeyi Genç kız İnanna … getireceğim sana. Gılgamış Destanı’na göre üçte ikisi tanrı. “Kain ile Habil” mitosunun bugünkü biçiminin temelinde. Bu metinde. Kain’in tarım ürünlerinden oluşan adaklarını reddetmesinin temelini oluşturmuş olabileceğini söyleyebiliriz. Erek kralı Gılgamış ile Tufandan sonraki birinci hanedan olan Kiş hanedanının son kralı Agga arasındaki çatışmanın öyküsü bulunmaktadır. 43–44 . erken dönem Sumer kent devletlerinin birbirleri üzerinde egemenlik kurma amaçlı çatışmalarını yansıtmaktadır. Gılgamış’ın bu isteğe karşı direndiğini Agga’nın Erek kentini işgalini ve iki 26 HOOKE. s. fasulye getireceğim sana. … fasulyesi getireceğim sana. dolayısıyla. üçte biri insan olan Gılgamış’tır.Akad Gılgamış Mitosları Akad mitolojisinde önemli bir kişilik. Gılgamış ile ilgili metinlerin “Gılgamış ile Agga” adını taşıyan birincisi. Dumuzi’nin çiftçi tanrının armağanlarının hiçbirini kabul etmemesinin.” Sıra İbrani mitoslarını incelememize geldiğinde. Gılgamış aynı zamanda Sumer mitolojisinin bir kahramanı olup Kramer’in çevirileriyle alınan üç Sumer metninde. birçok eski mitos katmanının yattığını göreceğiz. Çoğu satırının anlamının çözülmesi kolay olmamakla birlikte. Erek kentinden kendisine boyun eğmesini istediğini. Sumer kral-listelerinde. Ancak. Yehova’nın.
age. Akadca Gılgamış Destanı hakkında daha fazla şey öğreneceğimiz dostu ve hizmetçisi Enkimdu. yaptıkları. Gılgamış kişiliğinin Sumer kaynaklarından alınmış olduğunu gösteren bir kanıt oluşturmasındandır. s. 45 HOOKE. ona yardımcı olur. bu serüvene girişmeden önce güneş-tanrı Utu’ya danışması öğüdünde bulunur. Bu metnin önemi daha çok. Bu metnin içeriğini oluşturan öğeler. 46 . yukarıda sözü edilen Akadca Gılgamış Destanı’na alınıp orada daha eksiksiz olarak geliştirildiğine göre. içinde. buraya alınmasının tek nedeni. kesin ve dar anlamıyla Sumer “mitolojisinin” bir parçası sayılamaz. devin kafasını keserler. böyle bir serüvenin tehlikelerinden söz ederek Gılgamış’ı uyarmak ister. 27 Söz konusu ikici metin.28 27 28 HOOKE. mitosun. yedi dağı aşmasında ve dev Huvava’nın oturduğu sedir ormanı olduğu anlaşılan hedefine ulaşmasında. Teması. metin. Tanrıların olaya herhangi bir karışmalarının bulunmadığına göre. burada kısaca özetlemek yetecektir. kendisine.35 kralın sonuçta uzlaştıklarını anlatıyor görünmektedir. Gılgamış ve Enkimdu. ama daha sonra. Ölümün insanı her yerde yakalayabilmesi gerçeği karşısında bunalan ve kendisinin de onun elinden kurtulamayacağının bilincine varan Gılgamış. Gılgamış’ın. “Gılgamış ve Diriler Ülkesi” diye adlandırılmış olup. Sumerlilerin ölüm sorunu üzerinde kafa yormuş olduklarını göstermesinde ve Babilonyalıların. anlamları bulanık bazı işlerden [büyülerden] sonra. çoğu Yakındoğu mitolojisinin temelini oluşturan bir motif olan ölümsüzlük ardında koşmadır. Tablet bu noktada kopuk olup metinde kesintiye uğramıştır. s. hazırlık niteliğinde. “Diriler Ülkesi” denen ülkeyi aramaya karar verir. Utu ilkin. Akadca biçiminde sunulan Gılgamış öyküsünün tamamında kullanacakları malzemeyi aldıkları kaynağı oluşturmasında yatmaktadır. daha sonra ele alacağımız Akadca Gılgamış Destanının oluşturulmasında yararlanılan mitos malzemesinin bulunduğu besbellidir. age.
36 “Gılgamış’ın Ölümü” biçiminde adlandırılmış bulunan üçüncü fragment. bir düş görmüş ve düşü tanrı Enlil tarafından. Sumer çiviyazısını benimserken. Sumerce’ye panteonunun hiçbir noktada benzemeyen ve bir Sami dilini (Akadcayı) tanrılarının yazabilmelerine olanak verecek uyarlamaları yapmışlardı. ama kendisine ün. Şiirin ikinci bölümü. tapınak adlarının ve ritüel terimlerinin birçoğu Sumerce biçimleriyle alı konmuştur. İnanna’nın adı İştar olur. daha önce belirtildiği gibi. metinde Gılgamış’ın öldüğü yolunda açık olmayan bir değinişte bulunuluyor gibidir ve metin. 47 . Burada Sumer mitolojisini bırakıp Akad mitolojisine. hem Sami egemenliğinin siyasal koşullarda yarattığı değişiklikleri. onu övgülere boğan bir şarkıyla bitmektedir. bununla birlikte. s. 29 29 HOOKE. hem de Sami fetihçilerin farklı düşünüş biçimlerini (mantalitelerini) yansıtmaktadır. eski Mısırlılar gibi. Dolayısıyla. rahiplerce. Akad mitolojisinde Sami adlar altında görünürler. ay-tanrı Nanna Sin olur. duaların ve afsunların birçoğunun. Sumerler. dinsel ritüel ve ayin dili olarak kalan Sumer mitoslarının Akadca biçimleri. yani. bu yazıda. Latince’nin. tanrıların insanlara ölümsüzlüğü esirgedikleri. çoğu Sumer malzemesine dayandırılan Asur-Babilonya mitolojisine geçebiliriz. ölenin ardından yapılan bir ritüeli anlatır görünmektedir. ölüm temasını ve ölümsüzlüğe kavuşma çabasını daha da geliştirerek işlemektedir. bir kralın ölümünde kralın eşlerini ve saray çevresini kurban etmiş olabilirler. zenginlik ve savaşta başarı bağışladıkları biçiminde yorumlanmış biri olarak gösterilir. Şurası akıldan çıkarılmamalıdır ki. kilisenin ayin dili olarak kalmasına ve bugün bile ayin dili olarak varlığını sürdürüyor olmasına benzer biçimde. Utu Şamaş olur. Sumer Babilonyalılarca Asurlularca benimsenen birçoğu. Sumerlileri yenip Sumer’i fetheden Sami fatihler. age. Burada Gılgamış. ölü dil durumuna düşmesinden çok sonraki tarihlere dek.
evrenin içeriği ve işleyiş tarzıyla ilgili olarak yararlanabilecekleri ancak en temel ve yüzeysel fikirler bulunuyordu. tanrıları hoşnut etmeye ve yatıştırmaya hizmet etmek kadar. nitekim evren için kullandıkları terim. bu boşluksa kubbe biçiminde katı bir yüzeyle kaplanmıştı. üzerinde çok geniş bir boşluk bulunuyordu. ruhtur. bu madde kalay olabilirdi. evrenin kökeni ve içeriği [işleyiş tarzı] üzerine düşüncelerinin bir sonucu olarak. özellikle de Yahudilik. ay. hava. bu nedenle. ritüeler ve törenlerden oluşan renkli ve çok çeşitli bir toplam geliştirdiler. bu sözcüğün yaklaşık anlamı rüzgâr. Sumer düşünürleri ve bilginleri. Bu göksel katı maddenin ne olduğu hala belli değildir. Güneş. Entelektüel düzeyde. Gök ile yeryüzü arasında lil adını verdikleri bir madde olduğunu kabul ediyorlardı. gezegen ve yıldızların . nefes.Ö. SUMERLERDE DİN Sumerler M. “gök-yer” anlamında bileşik bir sözcük olan an-ki’ydi. Sumer filozof ve düşünürlerinin elinde. saygıyla ve her şeyden önce de özgün ve yaratıcı bir şekilde yapıyordu. Sumerli öğretmenlerin ve bilgelerin gözünde evreni belli başlı öğeler (sözcüğün dar anlamıyla) gök ve yeryüzü idi. kabaca bizim atmosfer terimimize karşılık gelmektedir. Sumercede kalay için kullanılan terimin “gök metali” olmasına bakılırsa. Dünya düz bir disk şeklindeydi. tanrıları insan boyutuna indiriyor. üçüncü bin yılda. fakat bunu anlayışla. Pratik ve işlevsel düzeyde. Sumer rahipleri ve kutsal kişileri. Bilimsel açıdan. Görünüşe göre bu maddenin en önemli özelliği hareket ve yayılımdır. günümüz dünyası üzerinde. bu mitoloji.37 C. Sumer saz şairleri ve ozanlarıyla onların daha sonraki mirasçıları olan edubba şairleri ve yazıcıları eskiçağ Yakındoğu’sunun kesinlikle en zengin mitolojisini geliştirdiler. eskiçağda Yakındoğu’nun büyük bölümünün temel akidesi ve dogması haline gelecek kadar yüksek bir inanç taşıyan bir kozmoloji ve teoloji geliştirdiler. insanoğlunun gösterişli tören ve gösterilere duyduğu sevgi için duygusal bir subab sağlamak üzere de ayinler. Hıristiyanlık ve İslamlık aracılığıyla silinmez izler bırakan dinsel fikirler ve tinsel kavramlar geliştirdi.
Sümerler.32 30 31 32 Samuel NOAH KRAMER. Gök. kozmosu iyi hazırlanmış planlara ve uygun yasalara göre yönlendiren ve denetleyen bir grup canlının oluşturduğu panteondu.ve ışık veren göksel cisimlerin yaratılışının.biçimlenmiştir. kent. 105–106. yerden göğü ayıran. Kabalcı Yayınları. hendek. Bu ilksel deniz içinde. bu evrenin işlemesini sağlayan şey. hareket eden ve genleşen “atmosfer” vardır. denizi “ilk neden “ ve “ana harekete geçirici” olarak gördükleri ve uzay ve zamanda denizden önce ne olduğunu kendilerine asla sormadıkları anlaşılmaktadır. fakat insanüstü ve ölümsüz olan. 30 Sumerli düşünürlere açık ve su götürmez gerçekler olarak görünen evrenin yapısıyla ilgili bu temel kanunlardan uygun bir kozmogoni geliştirdiler.152. güneş. “gök-yer” bir biçimde doğmuştur. tarla ve çiftlik gibi kültürel varlıklar ve hatta kazma. kubbeli bir göğün düz yerin üstüne konup onunla birleşmesinden oluşan evren. İstanbul 2002 Samuel NOAH KRAMER. eylemlerini yerleşik kurallara ve düzenlemelere göre yönlendiren şu ya da bu varlığın sorumluluğu altında olarak görüyorlardı.ardından bitki. s. gezegenler ve yıldızlar. tuğla kalıbı ve saban gibi aletler ki bunların her biri insan biçimli. yer. Tarih Sümer’de Başlar. s. İstanbul 1999 KRAMER. ama ek olarak parlaklık niteliği verilmiş olduğu kabul ediliyordu. rüzgâr. s. Başlangıçta ilksel denizin olduğu sonucuna vardılar. ay ve gezegenler gibi belli başlı gök cisimleri. fakat insanüstü olan. 31 Sumerli teologların varsayımına göre.38 atmosferle aynı maddeden yapılmış. devlet. biçim olarak insana benzeyen. güneş. Kabalcı Yaynları. Sümerler. ölümlülerin gözüne görünmeksizin. hayvan ve insan yaşamı varlık bulur. kanal. Gök ile yerin ayrılmasının . deniz ve hava gibi büyük âlemler.ay. İstanbul 2002 . Aralarında. dağ ve ova gibi doğa varlıkları. fırtına ve kasırga gibi atmosfer güçleri ve nihayet yeryüzündeki ırmak. Kabalcı Yayınları. 153–154. Bu atmosferin dışında parlayan cisimler .
dövüşüyorlar. Kabalcı Yayınları. yer. gök. Sümerler. ölümcül biçimde hastalanabiliyorlardı. deniz ve havanın denetimini ellerinde bulunduran ilahların yaratıcı tanrılar olduğu ve bütün öteki kozmik varlıkları. s. panteonu oluşturan tanrıların hepsi aynı önem ya da derecede olmadıkları varsayımı Sumerlere mantıklı geliyordu. Bu tanrısal panteon nasıl işliyordu? Öncelikle. yaralıyorlar ve öldürüyorlardı. Fakat Sumerli teologlarca panteon içinde yapılan daha önemli bir sınıflandırma. Sumerli bilgelerimiz büyük olasılıkla. belki kendileri de yaralanıp ölüyorlardı. hazırladıkları plan uyarınca bu dört ilahtan birinin yarattığı çıkarımını yapmak mantıklı görünüyordu. Fakat 33 KRAMER. deniz ve havaydı. bütün öteki kozmik görüngüler ancak bu âlemlerden biri yada diğerinin içinde var olabilirdi. 33 Sumer’de tanrıların ölümsüz olduklarına inanılmasına karşın yine de beslenmeleri gerekiyordu. 155. bizim “tanrı” diye çevirdiğimiz sözcük deniliyordu. yaratıcı ilahlarla yaratıcı olmayan ilahlar arasındaki ayrımdı. yer. başında kral olan bir topluluk olarak düzenlendiği düşünülüyordu. Ve insanların devletinin siyasi işleyişiyle benzer biçimde. çok tanrılı dinsel sistemin doğasında var olan tutarsızlıkları ve çelişkileri çözmek amacıyla sonuçsuz kalan girişimlerde bulunarak birçok teolojik kavram geliştirmişlerdi. bu düşünceye kozmolojik görüşlerinin bir sonucu olarak varmışlardı. Böylelikle Sumer panteonunun. panteon’un başında bütün diğerlerinin kralı ve yöneticisi olarak tanınan bir tanrının bulunduğunu kabul etmek doğaldı. Dolayısıyla. Ne de hendek ve kanallardan sorumlu tanrıyla bütün topraklardan sorumlu tanrı aynı kefeye konabilirdi. Bu topluluktaki en önemli gruplar.39 Sumerler bu gözle görünmez. “yazgıları belirleyen” yedi tanrı ile “büyük tanrılar” olarak bilinen elli ilahtan oluşuyordu. İstanbul 2002 . insan-biçimli ancak insanüstü ve ölümsüz varlıkların her birine Sumercede Dingir. Kazmadan ya da tuğla kalıbından sorumlu tanrı güneşten sorumlu olan tanrıyla boy ölçüşemezdi. Bu görüşlere göre kozmosu oluşturan temel öğeler gök.
ama yaklaşık M. sutanrısı Enki ve büyük ana-tanrıça Ninhursag’dı.160. Kabalcı Yayınları. Sümerler. panteon’un önderi olarak onun yerini hava-tanrısı Enlil almış gibi görünmektedir. hava-tanrısı Enlil. Panteon’da oldukça belirsiz bir kişilik haline geldi ve daha sonraki zamanlara ait ilahi ve mitlerde adından pek söz edilmemeye başlandı. Sumer’de bin yıllar boyunca An’a tapılmaya devam edildi. ilahi toplantılarda ve şölenlerde başköşede otururlardı. 2500’e kadar giden mevcut kaynaklarda.40 elimizdeki malzemeye bakılırsa. Gök-tanrısı An’ın bir zamanlar Sumerler tarafından panteon’daki en yüce hükümdar olarak kabul edildiğine inanmak için pek çok neden bulunmaktadır. bütün Sumer ülkesinde ayinlerde. fakat anlaşılabilen en erken kayıtlarda Enlil. bunları hiçbir zaman sistematik bir biçimde yazıya geçirmemişlerdir. mit ve dualarda baskın bir rol oynayan hava-tanrısı Enlil’di. Onun Sumer panteonundaki baştanrı olarak kabul edilmesine yol açan olaylar bilinmemektedir. “bütün ülkelerin kralı” olarak tanıtılmaktadır. kendi güçleriyle fethetmeleri için onlara bütün ülkeleri verenin Enlil olmasıyla övünürlerdi. ülkelerini onlar için gönençli hale getirenin. “tanrıların babası”. “göğün ve yerin kralı”. Sumer panteonunun büyük farkla en önemli ilahı.Ö. Tanrı listelerinin başında genellikle bu tanrılar yer alır ve önemli eylemleri birlikte yerine getiren bir grup olarak gösterilirdi. ona krallık asasını veren ve kayırıcı bir gözle bakan Enlil’di. Yüzlerce ilahtan en önemli dördü gök-tanrısı An. s. fakat giderek üstünlüğünden çok şey kaybetti. bu süre içinde onun sahip olduğu güçlerin çoğu tanrı Enlil’e geçti. Krallar ve hükümdarlar onlara ülkelerinin krallığını verenin. An’ın asıl tapınma mekânının bulunduğu kent devletine Erek deniyordu. Kralın ismini bildiren. 34 34 KRAMER. İstanbul 2002 .
Enki bilgelik tanrısıydı ve yalnız genel planları hazırlayan Enlil’in kararlarına göre yeryüzünü düzenleyen aslında oydu. ülkeye bolluk. bereket ve gönenç getiren oydu. bütün tohumların. “ulu hanım” olarak da bilinen ana-tanrıça Ninhursag’dır.41 Daha sonraki döneme ait mit ve ilahilerden Enlil’in. Ona ait 35 KRAMER. “doğuran hanım” olarak da tanınıyordu.125. hünerli. uygarlık için elzem doğal ve kültürel görüngüleri oluşturmada Enki’nin yaratıcı etkinlikleri anlatılmaktadır. Daha eski çağlarda bu tanrıçanın yeri herhalde daha üst sıralardaydı ve dört tanrı şu yada bu nedenle birlikte sıralandıklarında adı Enki’den önce yer alıyordu. tanrının sözü ve buyruğu dışında başka bir şey yoktur. İstanbul 1999 . dipsiz derinlikten yada Sumerlerin deyişiyle abuz’dan sorumlu tanrı Enki’ydi. Hiçbir yerde doğal yada kültürel süreçlerin temel kökenlerine inme çabasına rastlanmaz. İnsanoğlunun kullanacağı tarımsal aletlerin ilk örnekleri olarak kazmaya ve sabana biçim veren oydu. Tarih Sümer’de Başlar. sözcüklere döküldüğünde yaklaşık ifade şudur: “Enki yaptı. bitkilerin ve ağaçların topraktan çıkmasını sağlayan tanrı Enlil’di. bütün yaşayanların anası. s. Ayrıca Nintu. gözü pek ve bilge Enki’ye bırakılmıştı. “Enki ve Dünyanın Düzeni: Yeryüzünü ve Kültürel Süreçlerinin Düzenlenmesi” diye adlandırabileceğimiz bir mitte. Sumer baştanrılarının üçüncüsü.” Yaratıcı teknik söz konusu olduğunda. Uygulamanın gerçek ayrıntıları becerikli. Günün doğmasını sağlayan. seçkin ana-tanrıça olarak kabul edilirdi. 35 Yaratıcı ilahların dördüncüsü Ninmah. Adının kökeninin Ki’den (yer) geldiğine ve onun An’ın (gök) eşi olarak düşünüldüğüne inanmak için yeterli neden vardır. Örneğin. bunlar Enki’nin yaratıcı kudretine bağlanır. Ninhursag. Kabalcı Yayınları. İlk Sumer hükümdarları kendilerini “Ninhursag’ın sürekli sütle beslediği” diye betimlemeyi severlerdi. onlar bütün tanrıların anne babasıydılar. insanlara merhamet eden. kozmos’un en üretici özelliklerinin planlanıp yaratılmasından sorumlu olan en hayırsever ilah olarak kabul edildiğini öğreniyoruz.
“yazgıları belirleyen” yedi tanrı olarak anılan topluluk. en azından bunların ölüler âlemiyle sınırlı olmayanlarıyla özdeştirler. zulüm ve merhametsizlikten de tiksiniyordu. Ninhursag. Kendi yazdıklarına göre Sumerler iyilik ve gerçeğe. dünya görüşlerine uygun olarak insana ve yazgısına pek aşırı bir güven duymadığını görüyoruz. İnsanın yaşamı belirsizliklerle dolu ve güvensizlikle çevriliydi. etik dışı ve ahlakdışı olana tercih ediyordu ve Sumer panteonu’nun hemen hemen bütün . adaletsizlik ve baskıdan. bağışlama ve acımaya çok değer veriyor ve doğal olarak bunların tersinden. Utu ve İnanna’nın oluşturduğu yedi tanrılık bu grup olabilir. zayıfı güçlüden ve yoksulu zenginden korumakla. Elli “büyük tanrı”nın isimleri hiçbir zaman verilmemiş olmakla birlikte görünüşe göre bunlar. Enlil. yasa tanımazlık ve düzensizlikten. kötülük ve şiddetin kökünü kazımakla övünürdü. Özellikle krallar ve yöneticiler sürekli olarak ülkede yasa ve düzeni kurmakla. ama bize ulaşan yazınsal metinlerde nadiren anılmalarına bakılırsa. doğruluk ve dürüstlüğe. Önde gelen bu dört ilaha ek olarak üç önemli göksel ilah daha vardı: Ay-tanrısı Nanna. adalet ve özgürlüğe. bunlar görece küçük bir rol oynamışa benzemektedir. Nanna-Sin. Nanna’nın oğlu güneş-tanrı Utu ve Nanna’nın kızı tanrıça İnanna. tanrıların cenneti Dilmun’da “yasak meyve” motifine yol açan tanrısal bir doğum zincirini başlatır. çünkü amaçları kestirilemeyen tanrılarca kendisine biçilen yazgı önceden bilinemezdi. yasa ve düzene. An’ın çocukları olan Anunna-tanrılarla.42 mitlerden birinde. Enki. kötülük ve yalandan. Ayrıca İgigi adı verilen bir grup tanrı daha vardı. An. İnsanın çamurdan yoğrulduğuna ve yalnızca tek bir amaçla yaratıldığına emindiler: İlahi etkinliklerini rahatça gerçekleştirsinler diye tanrılara yiyecek içecek ve barınak sağlayarak hizmet etmesi için. Sumerli bilgelere göre tanrılarda etik ve ahlaksal olanı. insanların yaratılışında önemli bir rol oynar ve bir başkasındaysa. Sumerli düşünürlerin. günahkârlık ve sapıklıktan.
Sumerlerin ölüler âleminde iyiler ve hak edenler için bile mutlu bir yaşam umuduna fazla güven duymadıkları anlaşılmaktadır. gece olunca güneş buraya ışık getiriyordu. İnsanoğlu tanrılara hizmet etmekten başka bir amaçla yaratılmadığı için en önemli ödevin bu hizmeti efendilerini hoşnut ve tatmin edecek bir şekilde yerine getirmek ve bu hizmeti mükemmelleştirmek olduğu açıktı. İlk tapınaklardan biri. Ölülerin hepsine aynı yaklaşım gösterilmiyordu.180. Gerçektende temel işlevi ahlaksal düzeni denetlemek olan birçok büyük tanrı vardı.43 büyük tanrıları kendilerine adanan ilahilerde iyilik ve adalet. güneş-tanrısı Utu ve bir dereceye kadar da ay-tanrısı Nanna ölüleri yargılıyordu ve eğer yargı lehineyse ölü kişinin ruhu herhalde mutlu ve hoşnut bir yaşam sürer. Her ne kadar ölüler âlemi insana karanlık ve kasvetli bir yer gibi gelse de bu yalnız gündüz için geçerliydi. her ne kadar dört metreye beş metre boyutlarında çok basit biçimli bir 36 KRAMER. 36 Bireysel adanmışlık ve kişisel dindarlık önemsiz olmakla birlikte Sumerlerin dünya görüşü dolayısıyla. doğruluk ve dürüstlük aşığı olarak yüceltiliyordu. s. Sümerler. Genel olarak Sumerliler. koruyucu tanrısı en azından daha sonraki zamanlarda Enki olan Eridu’da ortaya çıkarılmıştır. bütün istediklerini elde ederdi. dinlerinde egemen rolü ayinler ve ritüeller oynuyordu. Görünüşe göre tıpkı yaşayanlar gibi ölülerde bir hiyerarşi içinde sıralanmıştı ve büyük olasılıkla en yüksek mevkiler. Ölüler âleminde her türlü kural ve düzenleme vardı ve ölüler âleminde oturanların doğru davranmasını sağlayan kişi tanrılaştırılmış Gılgamış’tı. ölüler âlemindeki yaşamın. Kült merkezi kuşkusuz tapınaktı. Ne var ki. Kabalcı Yayınları. Bu. Gılgamış ve Ur-Nammu gibi özel kurbanlarla ilgilenmeleri gereken ölmüş krallara ve yüksek rahiplik görevlilerine ayrılmıştı. İstanbul 2002 . yeryüzündeki yaşamın kederli ve sefil bir yansımadan başka bir şey olmadığı kanısındaydı.
tapınağın gipar adıyla bilinen bölümünde yaşayan en’di. En dikkat çekici yapı olan ziggurat. Eski Sumer tapınaklarındaki kazılardan çıkarılan yönetimle ilgili çok sayıda belgeyle de kanıtlandığı gibi dinsel ayinlerde şu yada bu şekilde görev alanlara ek olarak. işçiler ve . En’in altında bir dizi rahip sınıfları vardı. görevlilerin isminden başka çok az şey biliyoruz.çok sayıda hadımla tapınak cariyesinden oluşan büyük bir topluluk da bulunuyordu. Görünüşe göre ayinlerin adandığı ilahın cinsiyetine bağlı olarak. Bu rahiplerin görevleri hakkında çok az bilgimiz vardır. avlu ve tapınak görevlileri için konut alanlarını da içeren kabaca 400 x 200 metre ölçülerinde bir alanı kaplıyordu. Ayrıca şarkıcılarla müzisyenlerden ve . yüksekliğiyse başlangıçta 20 metre kadardı.44 kutsal mekân da olsa. bin yıllar boyunca Sumer tapınağını karakterize eden iki özelliğe başından beri sahipti: Tanrının simgesi ya da heykeli için bir niş ve bunun önünde de kerpiçten bir sunak. Mezopotamya’daki tapınak mimarisinin belirgin özelliği hem gerçek hem de simgesel anlamda gökteki tanrılarla yeryüzündeki ölümlüler arasında bir bağlantı olması amaçlanan Ziggurat’ın ilk örneği olarak kabul edilir. ziggurattın yanı sıra çok sayıda kutsal mekân. mah. Daha sonraları büyük kentlerdeki tapınaklar geniş yapı kompleksleri haline gelmişti. eni 45 metre olan dörtgen bir kuleydi. işib ve nindingir bulunuyordu.özellikle İnanna’ya adanmış tapınaklarda. tabanının boyu 60 metre. Nitekim Ur kentindeki Nanna’ya adanmış olan Ekişhugal tapınağı. Bu tapınaklardan sorumlu olan rahiplerle ilgili olarak. dükkân. ardiye. Yalnızca işib’in kutsal saçılardan ve arındırma törenlerinden sorumlu ve gala’nın da bir tür tapınak şarkıcısı ve şairi olabileceğini biliyoruz. Tapınağın tinsel başkanı. erkekler kadar kadınlarda en olabilirdi. tapınak personeli arasında dindışı görevliler. Bunlar arasında guda. büyük olasılıkla görevi tapınağın binalarını ve maliyesini düzen içinde yönetmek ve tapınak personelinin ödevlerini verimli bir şekilde yerine getirmelerini sağlamaktı. Tapınağın yönetsel başkanı sanga idi.
37 D. Bu da “ay takvimi” oldu. 39 37 38 39 KRAMER. göz kırpan ya da akan yıldızlar.263. ayın hilalden dolunaya dönüşümü ve öteki göksel devinimler. Görünüşlerini hayal ürünü yaratıklara benzeterek kimi takımyıldızları adlandırdılar. Gökcisimlerinin kısa süreli geri dönüşlerini temel alan bir takvim oluşturdular. kimi zaman da 30 güneş günü oluyordu. Toplumsal yaşamdaki önemli olayların göksel olgulara ve oluşumlara bağlı olduğunu sandılar. eskiler için herhalde mucizevî olaylardı. Yılı 12 aya bölmüşlerdi. Gözlemlerine göre bu süre kimi zaman 29. İstanbul 2002 Bir zaman sonra Eski Yunanlılar. s. Yıldızların ve yıldız oluşumlarının tanrılarla yâda doğaüstü güçlerle ilişkili olduğuna inandılar. Örnekse. Bu bakımdan göksel olayların büyük bir ilgiyle izlediler. SUMERLERDE ASTRONOMİ Güneşin doğuşu ve batışı. gündüz ve gece olmak üzere ikiye ayırıyor ve 12 çift saate biru’ya (yada donna) bölüyorlardı. Dinsel törenlerini göksel olgulara göre yaptılar. Sumerlilerin gün kavramını nykhtemeron terimiyle adlandırmışlardır. Kabalcı Yayınları. s. gökyüzünde Sumerlerin en fazla ilgisini çeken göksel olay Güneş’in özellikle Ay’ın değişimiydi. Dolayısıyla çok önceleri Ay’ın. . Sumerliler günü. Büke Yayınları. Mezopotamya ve Eski Mısır.45 tapınağın çeşitli tarımsal ve ekonomik işlerini yürütülmesine yardımcı olan köleler de yer alıyordu. bir hilalden öteki hilale dek geçen. tüm evrelerini kapsayan süre ile tanımlanan Ay takvimini kullandılar. Sumerlerin on iki ay ayının beş ayını 29 gün ve yedi ayını da 30 gün kabul ettiklerini ve dolayısıyla bir ay yılını 355 gün olarak belirlediklerini görüyoruz. Ay takvimi güneş takvimine uymadığı için her yılın artan on gününü toplayarak üç yılda bir ay yılını 13 ay yapmaları da bu sanımızı doğrulamaktadır.188. Sümerler. 38 Gün kavramını da ilk kez geliştiren Sumerliler oldu. İstanbul 2002 Altay GÜNDÜZ.
Daha sonra Asurluların şu ay adları geçerli oldu. Akad dilinden. (11) şubatu. s. sistemi birlikte kullanıyorlardı. ülkede huzursuzluk olacak. müneccim Kidannu’nun önerisine uyularak gece yarısı başlamasına karar verildi. Kasım. (12) adaru. . Hammurabi zamanında ise Nippur kentinin ay adları her yerde kullanıldı. Mayıs ve Ağustos. alış veriş duracak. (2) ayaru. Latince’den. matematikte ise onlu ve altmışlı. Bu tanımlamaya göre her bölüm (biru ya da dona). Daireyi de bu yolla bölümlere ayırıyorlardı. Bu gün altmışlı sistemi saatlerde ve açı ölçümlerinde kullanıyoruz. (9) kislimu. “ Güneş ve Ay ayın on ikisinde birlikte görülürse kral hanedanı sona erecek. ninda’ya ve bu bölümlerin her biride gene 60’a bölünmüştü. 41 Sumerlilerin yıldızlar üzerinde yaptıkları gözlemlerle. düşman ayağı ülkeye girecek. Sumerliler ve Babilliler astronomide altmışlı. 264 Bu ay adları Osmanlı İmparatorluğunun ve hatta Cumhuriyet Türkiye’sinin ay adlarını etkilemiştir. 40 Mezopotamya’da ilk çağlarda önemli kentlerin kendilerine özgü ay adları vardı. büyük bir olasılıkla belirliyorlardı. (3) simanu. (6) elulu. Ay tutulması nisan ayında olursa yıkım olacak. Kimi kehanetler şöyleydi. Nisan ve Temmuz. (1) nisanu. (8) araksamma. alt bölümler (giş’ler) dört dakikası (=120 dakika / 30). (5) abu. tarımsal işlemlere başlama zamanını önceden. 300’den sonra. Ama M. Bu olgu ayın on üçünde olursa. Bu başarıyı yanlış anlayan yada yorumlayan Sumerliler. (4) dumuzi. age. güneşin batmasıyla başlıyordu. günümüzün iki saati (=24 saat / 12). (10) tebetu. (7) teşritu.Ö. Aralık ve Ocak ayları dışında kalan ay adları çeşitli kültürlerden gelmedir. alt bölümlerin 1/60’ı dört saniyeye (=240 saniye / 60) ve son bölümler de dört salisesi (=240 salise / 60) olur. insanlar yok edilecek. Şubat ve Eylül.46 Bu bölümlerin her biri 30 alt bölüme. Aramice’den gelmektedir. Sumer dilinden. Haziran. Gün. giş’e ve alt bölümlerin her biri 60’a. Cumhuriyet sonrası kabul edilen Ekim. Mart. aynı yolu izleyerek kehanette bulunabilecekleri umuduna kapıldılar. kardeş kardeşi öldürecek. mayıs ayında olursa kral 40 41 GÜNDÜZ.
271 . Bu konudaki bilginin Mezopotamyalılar için pratik bir kullanış şeklinin. ister gaipten haber vermek. bu nedenle saatler. Su saatleri: Gecenin ve gündüzün bölümlerinin belirlenmesinde kullanılan başka bir aygıtta su saatiydi.temel amacı astroloji oldu. 43 Mezopotamyalıların güneş ve su saatleri yardımıyla gece ve gündüz uzunluklarının değişmelerini incelediğini tabletlerden öğreniyoruz. bu yatay bir zemine sabitlenmiş düşey bir çubuktu. delikli bir kaptan akan suyun ağırlığı belirli bir zamanı gösteriyordu.iki birim ağırlıkta olduğu gibi. astrolojiyle ilgili araştırmalar. Yalnız güneşin yükselimi sürekli değiştiği için.47 ölecek. temmuz ayında olursa ürün bol olacak…”. 265 GÜNDÜZ. Ama amacı ne olursa olsun. öğle dışında kalan aynı bir saatte günden güne fark ediyor. 42 Güneş saatleri: Sumerliler gündüz saatlerini belirlemek için sabit nesnelerin gölgelerinden yararlanıyorlardı. Kullandıkları ilk aygıt gnomon’du. gece ve 42 43 GÜNDÜZ. ister geleceği bilmek olsun. Bu saatlerde zaman dilimleri. ama çocukları tahta çıkamayacak. ölçü çizgileriyle derecelenmiş kaplardan akan yada bu kaplara akıtılan suyun miktarıyla belirleniyordu. ağırlıkla ölçülüyor. s. age. yalnızca yaklaşık olarak belirlenebiliyordu. s. astronominin oluşmasına ve dolayısıyla matematiğin gelişmesine yol açtı. Dolayısıyla Sumer astronomisinin -gök cisimlerinin devinimlerini izlenmesinin. age. gölgenin uzunluğu ve doğrultusu. Sumerlilerin su saatlerinde zaman.
323 . Çünkü bilimin matematikle temellenmesi geleneğinde astronominin bir örnek ve ilham kaynağı olarak. 329 SAYILI. s. Bunlardan biri Anu. Mezopotamya astrolojisi genellikle bilimin ve astrolojinin matematikleşmesinde ön ayak olmuş. herhangi bir gezegenin gökte belli bir bölgede bulunması kadar. Aynı suretle. uzun ve sıcak yaz günleri nöbetleri de yüksek ücretliydi. Bu bölgeler gezegenlerin yerlerinin astrolojik bakımdan anlamlandırılmasına ve yerlerinin belirlenmesine yarıyordu. age. uzun ve soğuk kış geceleri bu işi görenler.44 Astronomi Mezopotamya’da kozmogonik ve dini bir aşamadan matematiksel bir aşamaya sirayet etmiştir. Örneğin. Örneğin. yani gelecek olayları önceden belirlemenin yada tahminin önemli bir yeri olduğu görülmektedir. yani ekvator bölgesi. Gezegenlerin gökte muayyen bir zamanda işgal ettikleri yerden başka. age. s. önemli bir tarihi role sahip olduğu söylenebilir. diğerleri de yengeç kuşağı Enlil ve oğlak kuşağına karşılık gelen Ea idi. aynı mevsimin gündüz nöbetçilerine nazaran daha büyük ücretler almaktaydılar. Kehanetlerde bulunmada en önemli yeri astroloji işgal etmektedir. 44 45 SAYILI.45 Gökte astroloji bakımından üç önemli kuşak ayırt ediliyordu. hareket tarzları da dikkate alınıyordu. Mezopotamya’da bilimin doğuşunda genel olarak kehanetin. Yunan astrolojisi aracılığıyla bilim tarihine olağan üstü bir etki yapmış ve çok önemli bilimsel düşünce akımını uzun vadeli bir şekilde etkilemiştir. Matematiksel şekliyle Mezopotamya astronomisi Helenistik çağ Yunan astronomisinin temelinde kalburüstü bir yer işgal eder.48 gündüz nöbetçilerine ödenen ücretlerle ilgili olduğu görülmektedir. onun diğer gezegenlerden belirli bir tanesine yaklaşmakta yada ondan uzaklaşmakta olması astrolog için önemli bir olay sayılıyordu.
tanrılarla da ilişkili olarak gök âleminde hüküm süren bir nizamı ortaya koyma ve bu nizamı yeryüzü olaylarında da yansıtma çabası şeklinde 46 SAYILI. Bu astrolojinin temsil ettiği görüşe nazaran gök ile yerin çeşitli bölgeleri arasında karşılıklı münasebetler vardı. Yıldızlarla yıldız kümeleri tanrıları. gökyüzündeki olaylar da tanrıların faaliyetlerini temsil ediyordu. Böylece astronomi gibi astrolojide dini unsurlarla ve mitolojiyle karışmış durumdaydı. Mezopotamya ve civarındaki ülkeleri temsil etmek üzere çeşitli kısımlara bölünüyordu. komşu bir ülke için uğursuz olabiliyordu. Astroloji. geniş bir tanımla. fırtınalardan. onlara karşılık geliyordu. Bir ülke için uğurlu olan bir zaman. Gelecek hakkındaki çeşitli tahminleri temelendiren tefferuat noktaları bir tarafa bırakılırsa. şimşek ve yıldırımlardan astrolojik yargılardan faydalanmaktaydı. Bütün gök cisimleri arasında astrolojik açıdan en önemlisi işaret ettiği anlamlar bakımından bütün diğer gök cisimlerine nazaran hâkim durumda olan Ay idi. age. Ay ile gün ve gecenin muhtelif saatleri uğurlu yada uğursuz sayılıyordu. astroloji. Muayyen yıldız kümeleri yeryüzündeki belirli mevkileri temsil ediyor. Mezopotamyalıların inancına göre gökler tanrıların mekânıdır. Ayın yüzü de aynı suretle. s. bulutlardan. Astrolojik olayların yorumlanmasında zamanın bu rolü çeşitli ülkelere göre değişiyordu. Bunlar dışında meteorolojik olaylardan. 325 . geleceğin göklerden okunmasından ve bu münasebetlerden de faydalanmaktaydı.49 Mezopotamya astrolojisi tutulma düzlemi kuşağı dışına çıkarak göğün diğer bölgelerindeki bazı yıldızlarında astroloji alanı içine almaktaydı. Ay’ın bu büyük öneminin birinci sebebi şüphesiz ay ve güneş tutulmalarının astrolojide işgal ettiği önemli yerden ileri gelmekteydi ve bundan ötürü Mezopotamya astrolojisine göre ay. korku ve dehşet veren bir gök cismiydi46 Olayların akışına ilave olarak zaman faktörü de mevcuttu.
tıp kuramının ve dolayısıyla hekimliğin özü sihir 47 SAYILI. günümüz astronomisinin temelini oluşturmuştur. Bu inançlarla yetişen Mezopotamyalılar hastalıkların. toplum içinde birtakım kimselerin ilişki kurdukları doğaüstü güçlerin dostluğunu kazandıklarını ve bunların gücünden yararlanarak kimi insanlara “kara büyü” yaptıklarını. Bugün’de bazı topluluklarda aynı inanışın geçerli olduğunu görüyoruz. Bu nedenle eski çağlarda. Mezopotamyalıların inancına göre. s. cadılardı. Sumer’de astroloji ile mitolojik ve dini astronomiyi birbirinden ayırt etmek pek kolay değildir. E. insanların ağızlarını ve dillerini bağladıklarını. Kötü ruhların insan vücudundan kovulmasını sağlayacak olan ise sihirdi. yedi kötü yedi de iyi cin vardı. kötü cinlerin insan vücudunu zaptetmesinden kaynaklandığına inanıyorlardı. 327 . Bunlar kara büyücülerdi. SUMERLERDE TIP Eskiler. yedi kanaldan öteye. Kimi insanların (nazar) yada parmakla dokunması da kötü cinler gibi insanlara zarar verebiliyorlardı. “akbüyü” idi. 47 Sumerlerin bu alanda yaptıkları çalışmalar sonucu ulaştıkları bilimsel bilgiler. Örnekse bir Mezopotamya tabletinde kötü bakışların insanlara verdiği zararlar şöyle dile getirilmişti: “Ey göz! Ey göz! Düşman göz! / O kadının gözü. age. dostları birbirine düşürdüklerini sanıyorlardı.50 nitelenebilir. habis ruhların insana sahip olmasından. o erkeğin gözü! / O komşunun gözü! O düşmanın gözü! / Ey göz! Sen bir eve girince fırındaki çanak çömleği tuz buz edersin! / Sen gemicinin gemisini parçalarsın! / Güçlü öküzün boyunduruğunu. defol göz! / Yedi nehirden. koşan eşeğin bacağını kırarsın! / Usta dokumacının tezgâhını parçalarsın! / İyi geçinen kardeşlerin arasını açarsın! / Defol göz. yedi dağdan ileriye git! Göz! Kendi sahibinin yüzünde çanak gibi parçalan!”. Mezopotamya ve Eski Mısır’da kara büyü yapanlar ölümle cezalandırılırdı.
arsenik.5 santim genişliğinde bir tablet hazırladı. kaplumbağa kabuğu. hastalıklara ilaçlara ve hekimlik deneyimlerine ilişkin bilgileri. reçineleri. 86. tavuk kanı ve gözü. 48 49 GÜNDÜZ. fare dili. kireç. domuz başı. demir oksit.bu gün alternatif Çin tıbbında olduğu gibi. Bununla birlikte eski hekimler.tedavisine ilişkin bu skolâstik gelenek. M. şap. Bitkilerin kökleri. Bu maddelerin tümü.Ö. hayvansal ve madensel maddeler kullanılıyordu. çoğu zaman çeşitli lapalar. hastalıkları. baykuş kanadı… Alçı. bir Amerikan kazı ekibince ortaya çıkarılıp Philadelphia Üniversite Müzesine götürülünceye değin dört bin yılı aşkın süre Nippur kalıntıları altında gömülü kalmıştır. s. Hastalıkların sihirle yada okuyup üfleme yoluyla -efsunla. Kabalcı Yayınları. Dolayısıyla tıbbın temeli kötü ruhların sihirle ve ayinle kovulmasıydı. ırmak kumu ve doğal su.51 oldu. Gene de bu eylemler sırasında. Islak topraktan 16 santim uzunluğunda 9. usareleri. üçüncü bin yılın sonlarına doğru yaşamış olan isimsiz bir Sumerli hekim. kurutma.bitkisel. yüzyıllar boyunca tıp okullarında etkisini sürdürdü. şeytanın yada karanlık güçlerin işiydi. İstanbul 1999 . İlaçların yapımında da . tilki ve aslan tüyü. sarı çamur. sarı inek kulağı.Ö. 300 KRAMER. merhemler ve iksirler kullanılıyor ve kimi zaman da hastaya masaj yapılıyordu. olduğu gibi değil. 48 M. ufalama. meslektaşları ve öğrencileri için en değerli tıbbi reçetelerini bir araya getirip kaydetmeye karar verdi. sığır ve domuz eti. İnsan ve hayvan kemikleri. sihrin yanı sıra iksirlerle ve kimi durumlarda da cerrahi müdahalelerle iyileştirmeye çalıştılar. İnsanlığın bilinen en eski tıp “elkitabı” olan bu kil belge. geyik boynuzu. s. Tarih Sümer’de Başlar. ağaçların kabukları. civa. dalları. 2500’li yıllarda hatta daha öncesinde yazıya dökmüşlerdi. Sumerler. kozalakları ve benzerleri. age. yaprakları. sapları. çiçekleri. kükürt. kamış kalemin ucunu eğik biçimde yonttu ve zamanın çivi yazısıyla gözde ilaçlarının bir düzinesini tablete kaydetti. filizleri. 49 Mezopotamyalıların inancına göre hastalık yukarıda belirttiğimiz gibi.
52 dövme. s. hekimliğin tanrısı kabul edilmişti. Birincisine asutu. Bunlardan bir tanesi kâhinler sınıfıydı ve baru adını taşıyordu. Başka bir deyimle. Doktor olan baru’ların vazifesi diyagnoz (teşhis. Böyle ayrı ayrı iki kelimenin mevcudiyeti tıbbın sihirden ayrı ve müstakil bir kimliğe sahip olduğu izlenimini destekleyen bir delil olarak kabul edilebilir. öğütme. Bu nedenle su tanrısı. ikincisine aşiputu deniyordu. sonrada bunun içine hayat soluğunu üflemiş ve ona hayat vermişti. belki de doktorlar rahip sınıfının statüsüne sahip bulunuyordu. daha geniş bir anlamda gelecekten haber verme görevini yüklenmişlerdi. insanın çamurdan bir modelini yapmış. Yaratıcı tanrı. Mezopotamyalılar hayatın özünün su olduğuna inanıyorlardı. A-zu’nun bir manası da “rüyaları yorumlayan kimse” olarak kabul ediliyordu. aynı zamanda. 50 51 GÜNDÜZ. Daha doğrusu. Sumer’de hekimler. Yağlarında Mezopotamyalılarca büyük bir önem taşıdığı anlaşılmaktadır. Doktorlara verilen bir başka ad da yağları tanıyan kimse anlamına geliyordu. s. gerçek manasıyla doktor olan sınıf bu sınıftı. 302 SAYILI. tedavi yapan üç rahip sınıfı vardı. 413 . age. insanı su ve topraktan yaratmış. Böylece. Suyun sihirde ve kâhinlikte önemli rolü vardı. onların faaliyeti sadece tıbbın sınırı içinde kalmıyordu. suda yada sütte yada bir arada eritme ve kaynatma gibi işlemler uygulanarak hazırlanıyordu. Bunların ihtisası tedaviydi ve faaliyetleri tamamen tıp sahası içinde bulunuyordu. 51 Mezopotamyalılarda sihirle tıp için ayrı kelimeler vardı. Fakat anlaşıldığına göre. tanı) ve prognoz (ön teşhis) yapmaktı.50 Mezopotamya’da tıp resmen bir rahip sınıfının elindeydi. age. Yahut da doktorların statüsü rahiplerin statüsüne benzer bir mahiyet taşıyordu. Bu anlamda. anlamı “suyu tanıyan kimse” olan a-zu sözcüğüyle adlandırılıyordu. Üçüncü sınıf ise A-zu veya A-su adlı rahip veya doktorlardı. kâhinler.
kabuk. Mısırlıların kalbe verdikleri değeri Mezopotamyalılar karaciğere atfediyorlardı. Sumerlerin bitkisel ilaçları arasında. ilaç dozajları yada karışımlara giren maddelerin miktarları. Bunun iki izahı olabilir. genellikle açıklanmadığı dikkat çekmektedir. Hayatla ilgili fonksiyonların en önemli merkezi ise onlara göre karaciğerdi. Daha sonraları Akad’larda olduğu gibi Sumerlerde de biranın birtakım ilaçların eritilmesi için bir ortam olarak kullanıldığı görülmektedir. onlarda belki de bu Mısır ve Mezopotamya görüşlerini birleştirmiş olduğu izlenimini uyandırmaktadır. Bau. Sumerli hekimlerin reçetelerindeki.53 Organik faaliyet bakımından Mezopotamyalıların kalbe ve kana önem vermiş oldukları anlaşılıyor. ağaç kısımları. çeşitli sakızlar ve yabani bitkiler yer almaktadır. Ortaya çıkarılan tabletlerin bazılarında Sumerli hekimlerin sihirli sözlere ve büyüye başvurmaması ilginçtir. Buna karşın şimdiye değin gün ışığına çıkarılan en eski tıp metni “sayfa”sı olan bu kil tablette mistik ve usdışı öğelere yer verilmemesi büyü dışında ve ondan bağımsız bir tıbbın mevcut olduğu fikrini haklı gösteren bir delildir. Daha sonra Yunanlıların kan damarları sisteminin merkezini hem kalp ve hem de karaciğer olarak kabul etmeleri. bunlardan ilki. daha sonraki Babilliler gibi. M. bu dozajları yada karışımları eczacıların . yağ ve odun gibi kısımları tedavi maksadıyla kullanılmaktaydı. sebze.Ö üçüncü binyıla ait bir tablette tanrıdan yada cinden bahsedilmemektedir. Bu Sumer’de hastalıkları iyileştirmek için büyü ve cin çıkarma ayinlerinin bilinmediği anlamına gelmez. Ninisinna ve Guala adlarıyla da bilinen “Sumerlerin yüce hekimi” diye nitelenen tıp sanatının baş tanrıçasına adanmış bir Sumer ilahisinde geçmektedir. Tam tersine Sumerler. Bu cinlerden yarım düzinesinin adı. tahıl. Başka bir deyimle. Bitkilerin kök. birçok hastalığı hastanın bedenindeki zararlı cinlere bağlıyorlardı. Bu metot gerek dâhilen gerek haricen kullanılan ilaçlarda tatbik yeri bulmaktadır. baharat.
hekimlerin meslek sırlarını açıklamak istememesi şeklinde düşünebiliriz.54 belirlemesi. . diğeri ise.
şehrin tüm mimari ve dekoratif anlayışına şekil verdi. onu fethetmek ve onu güzelleştirmek yada yıkmak üzere üstünde kendi izini bırakmak istedi. dünyanın evrensel merkezi ve uyum simgesiydi. Babil’in iki niteliği. hiçbir şehir bu kadar sık yıkılıp yeniden inşa edilmedi.BABİLDE FELSEFİ DÜŞÜNCE A.Ö. M. Dünyada hiçbir şehre onun kadar imrenilmedi ve hiçbir şehirden ondan çekinildiği kadar çekinilmedi. tüm Mezopotamya’nın manevi ve zihinsel kalbini teşkil ediyordu. kaosun güçlerine karşı galip gelen ve evrenin düzenleyicisi olan Tanrı Marduk’tan gücünü alan Babil. Şehri yaratan. Her kuvvetli hükümdar. dost yada düşman. Asur . hiçbir şehir bu kadar hayranlık ve saygı uyandırmadı.Babil “Şöhret ve sevinç bahşedilen Babil… Göklerin kudreti Babil… Tuğlası kadim Babil… Tanrıların kralının şehri Babil… Şatafatı tükenmeyen Babil… Halkına barış getiren Babil… Hakikatin ve adaletin şehri Babil… Tanrıların buluştuğu yer Babil… Gökle aşağı dünya arasındaki bağı kuran şehir Babil… Düşmanlarını yok eden şehir Babil… Marduk’un evi Babil… Tanrının ve insanın yaratıcısı Babil… Kanunları derleyen Babil… Krallığı kuran Babil… Bilgeliğe kavuşmuş Babil… Kutsal şehir Babil… Ülkelerin bağı Babil…” Babil’in itibarı o devrin şehirleriyle karşılaştırılamayacak kadar yüksekti. Babil medeni dünyanın üstünde parlayarak. Babil’in binalarının yapısı ve nüfusunun hayat biçimi ilkçağ Yakındoğu tarihinin büyük hükümdarlık dönemleriyle biçimlendi. Bu kozmik özellik. Yüzyılın sonunda şehrin bilgeleri tarafından Babil’e ithaf edilen 51 özellik ve işlevlerinin en başında onun şanı geliyordu. bir diğer deyişle gerçek ve gizemli yapısı ona son . II.55 BÖLÜM II ASUR .
Yine farklı bir biçimde şehrin adı ‘kapı +60’ simgesiyle de yazılabiliyordu. ‘Babil’ Akadca’nın Yunan versiyonundan geliyor. bugüne kadar süren devamlılığını sağladı. “Gücü göklere çıkarıldı. bin yılın sonundan itibaren kent hala Şuanna diye anılıyordu. aynı zamanda. Babil’in adı. üç bin 52 53 Beatrıce ANDRE-SALVINI. “Tanrıların kapısı” yada “Tanrının kapısı” anlamına gelen Babili/ilani. Babil önemsiz bir köydü.Ö. Ankara 2006 ANDRE-SALVINI. Sumerce’den ve IV. II. başka düşünsel yazılarda da geçiyor. Bu mükemmel sayı Sumerlerin tanrıyı belirtmek için kullandıkları altmışlı sayı sisteminden alınmıştı. Akad dilinde yada M. Dost Kitapevi. II.56 derece farklı bir çizgi ve onun zaman içindeki varlığının ötesinde. Çiviyazılarında. Babil. Yüzyılda ölmüş olan ve her zaman asaletle kültürün dili olan ve özellikle saygın yerleri anlatmak için kullanılan Sumer dilinde Babilu (Babilli) kelimesi vardır. Sumer (Mezopotamya’nın en güney bölgesi) kent devletleri birbirleriyle kudret ve itibar için yarışırken. 7. devrinin en etkileyici kentidir ama ne çok eski bir yerleşim merkezidir nede Mezopotamya uygarlığı karakteristik ve süreğen şeklini almadan önce önemli bir kenttir. sonradan Babil Ülkesini oluşturacak tarım köylerinin kurulmasından asırlar sonra. age. Bu isim. 8 .53 Kuşkusuz Babil. Sumercede de ‘Ka-dingirra’ olarak kullanılıyordu. bin yılın sonlarına doğru yazının keşfedilmesinden önce Güney Mezopotamya’da konuşulan “ön-Fırat” dilinden geliyor olabilir. Efsanevi Tufan’dan önce Babil’e “krallık inmemiştir” ve Babil Ülkesi yazıcılarının uzak geçmişe ilişkin kayıtlarında adı geçmez. Gerçekte. “hayatın beşiği” ya da “bereketin beşiği” anlamına gelen Tintir adının varlığı II. yazının bulunmasından 1000 yıl sonra. s.Ö. 52 Şehrin olağandışı niteliği her şeyden önce adının kökeninde yatıyor. bin yılın başında kanıtlanıyor. s. M. kutsal bir Sumer şehri olan Eridunun üzerine kurulduğu için oluşan benzerlikten bu kentin adıyla anılıyordu.” Dini edebiyatta da. Babil.
birbirini izleyen Mezopotamya hanedanları tarafından çok iyi değerlendirilip kullanılmış. birbirinden 80 km ara ile “en dikkate değer tarihi başkentler dizisi” kurulmuştur.54 Oysa eski dünyada Babil’in en büyük rakibi olan Ninova’nın geçmişi. Tarihsel olarak Babil Ülkesi terimi Birinci Babil Sülalesi altında 2. Horasan yolu doğal olarak Babil Ülkesi’nde sona ermekteydi. sonrada Babil kenti izlemiş. tarihle coğrafyanın hoş bir bileşiminden ileri gelmektedir. Dicle ve Fırat nehirlerinin meydana getirdiği düz bir alüvyon ovasıdır. Babil. eski dünyanın en ünlü iki yolunu kontrol altında tutabiliyordu. Ktesiphon ve son olarak da Bağdat kurulmuştur. Arkadaş Yayınları. Bunlardan birincisi olan Kiş. s. eski Mezopotamya’nın güneyini tanımlamak için kullanılır ve kabaca. Bu ayrıcalıklı ticari ve askeri konum.57 yılsonlarına kadar adı bilinmemektedir. ilklerden olmasından değil. Eski dünyada Babil’in önemi. Daha kuzeyde. alüvyon ovasının kuzey ucundaki konumu sayesinde. bin yılın başlarında ülkenin birleşmesini yansıtır. ardından Dicle kıyısındaki Seleukeia. olasılıkla 7. özellikle de Musul (eski Ninova) bölgesindeki Yukarı Dicle Vadisinde daha sonra Asur Ülkesi olarak bilinen. Babil ülkesi toprakları. dahası. Onu Sargon ve ardıllarının kenti Agade. Batı Anadolu’dan gelip Asur ülkesi üzerinden güneybatı İran’a ulaşan ana karayolu – daha sonra Sardis’den Susaya giden Ahameniş Kral yolu. Babil ülkesi taş. Babil. kuzeyde Bağdat’tan güneyde Basra Körfezi’ne kadar olan bölgeyi kapsar. böylece.Dicle’nin doğusunda ovanın kenarından geçmekteydi. Babil Ülkesinde yaşayanlarınsa Suburtu olarak adlandırdığı Mezopotamya bölgesi bulunuyordu. Çok erken dönemlerden itibaren bu toprakların kuzey kesimine Akad güneyine Sumer denirdi. ilk “krallık merkezlerinden” biriydi. kereste ve maden cevheri gibi önemli 54 Joan OATES. Dicle ile Fırat’ın birbirine en fazla yaklaştığı bölgede yer alıyordu. Mezopotamya’da iki büyük nehrin. Tarım ürünleri yönünden zengin olmasına karşın. Coğrafi anlamda Babil Ülkesi. İstanbul 2004 . Aynı zamanda. bin yıl kadar eski tarihlerde de kullanılıyordu. tarihöncesi gölgelerinin arasına kadar izlenebilmektedir. 9.
yeni fikirlerin çabucak yayılmasını sağlamıştır. Ama şimdi biliyoruz ki.55 Sumer’de uzmanlaşmanın gelişmesi. Yerel büyüme ve refah için bu gibi teknolojik ve ekonomik gelişmeler gereklidir. en eski çiviyazılı kayıtların yapıldığı dönemde Sumer’deki en baskın soy Sumerlerdir. Sumerce konuşan daha eski bir halka ait olan yerel Mezopotamya kültürünü tümüyle . sanatı.58 malzemelerden yoksundu. özellikle de tarım ve imalat ürünleri fazlasının toplanıp dağıtılmasını sağlayan toplumsal birimlerin gelişmesi. hammaddenin bulunmayışı da politik düşünceyi etkileyen ve yayılmacılığı yüreklendiren dışa dönük bir bakış açısının gelişmesine yol açmıştır. toplumun içsel farklılaşması. 2. Ama bu insanlar. age. bilim adamları arasında bir zamanlar destek bulmuştur. mitolojisi ve edebiyatıyla – benimsemiştir. bin yılda Babil’de başa geçen en eski sülale.eğitimi. M. bunlar aynı zamanda –sadece günlük gereksinimlerin değil. Sumerce’nin kutsal metinleri aşağı tabakalara anlaşılmaz kılınılarak daha gizemli bir havaya sokmak için Babil rahipleri tarafından zekice uydurulmuş şifreli bir yazı olduğu savı. yetersiz çevre koşullarıyla ilişkilidir – kaçınılmaz sonucu olmasa bile. Babil topraklarının düz ve açık olması toplumsal yalıtımı önlemiş. s. 11 . Dolayısıyla ticaret çok önemliydi ve çok erken dönemlerden itibaren Babil ülkesi ile Yakın Doğu’nun diğer bölgelerini birbirine bağlayan geniş bir ticaret ağı oluşmuştu. 55 OATES. Sami dilini (yani daha sonraki Arapça ve İbranice’yle aynı aileden bir dil) konuşan ve kökleri Mezopotamya’nın batısındaki çöl topraklarına dayanan bir halktan gelmektedir. alüvyon ovasının bereketli çamurundan başka doğal kaynak yoktu bölgede. Ayrıca. teknik olsun politik olsun.Ö. gelişen lüks madde piyasasının da ihtiyaçlarını karşılamak ve karşılığında daha fazla mal ithal edebilecek ürünlerin üretiminde kullanılmak üzere hammaddelerin daha etkili yöntemlerle elde edilmesini sağlar. dini. İnşaatlarda ve çömlek yapımında kullanılan.
2400 yılına doğru Sami unsurlar etkin duruma gelmeye başlarlar. Ataları bizler için bir gizemdir ve sonraki nesillerin Sargon’un adı etrafında geliştirdiği mitoloji sisleri arasında belirsiz bir hale gelmiştir. bin yılda Sumer nüfusunda Samice ve Sumerce konuşan yerleşik öğelerin her ikisinin de bulunduğundan kuşku yoktur. kuzeye doğru Akadların varlığına işaret eder ama kişi adları . Sumer Erken Sülale krallarının en sonuncusu Lugal-zagesidir. M.56 Mezopotamya bölgesi civar kavimlerin istilasına maruz bir bölge olduğundan. sepeti bulan bir sakanın oğlu olarak büyütülüp Kiş kralı Ur-zababa’nın hizmetine girmiş ve kısa zamanda vezir olmuştur. 2400’lerde yaşamış Kiş kraliçesi Ku-Baba “Sumerce”. Bir Kiş rahibinin gayri resmi çocuğu olabilir (sepet içinde nehre bırakılmış çocuk konulu klasik efsanenin ilk örneğine Sargon’da rastlamaktayız) Öykülerden birine göre. Özel isimlerin dilbilim incelemeleri güney Babil’de Sumerce’nin baskın olduğuna. yerine geçen oğlu “Samice”. Çoğunlukla “Erken Sumer dönemi” olarak adlandırılan dönemi gerçekleştiren Üçüncü Ur Sülalesi’nin son kralları Sami adlar taşırken.ve bildiğimiz kadarıyla adı Sumerce bile olabilir. “Sumerce” ad taşımaktadır.Ö.coğrafi adlardan farklı olarak – etnik ilişkilerin su götürmez kanıtı olarak kabul edilmez çünkü moda oldukları için kullanılabilirler. 22 .59 Tarih öncesi dönemlerin değişik Sumer kültürel ırklarını birbirinden ayıramazsak da. MÖ. O sıralarda Ummalı Lugal-zagesi güçlü bir hasım konumundaydı 56 OATES. Sargon’un asıl adını bilmiyoruz “meşru kral” anlamına gelen bu adla doğmuş olamaz. yirmi yıllık başarılı bir hükümdarlıktan sonra yapılan bir savaşta Agedeli Sargon’a yenilince Mezopotamyada Akad dönemi başlar. ağırlıkla Akadca konuşulan bir bölge olarak kabul ettiğimiz Kiş’te kralların adları Sumerce idi. 3. M.Ö. Mezopotamyada Sumerlerden sonra kurulan devlet Akadlardır ve bu devletin kurucusu da Agadeli Sargon’dur. Söz gelimi. Ancak krallığı uzun sürmemiş. onun ardından tahta geçen oğlu da. age. buraya sızan Sami kavimlerin nüfusu gitgide artmaktaydı. s.
egemenlik bir merkezden diğerine geçtikçe değişen koalisyonlarda birleşen rakip krallıkların yarattığı istikrarsız bir ortamı tanımlamaktadır. askeri . Çok gıpta edilen “Kiş kralı” unvan’ını aldıysa da. Kıtlık perişanlık iç karışıklıklar ve dış istilalar sonucu Akad’lar yıkılmıştır. Babil hala ufak ve önemsiz devletlerden biriydi. Hamurabi (M. daha sonraki Mezopotamya tarihi açısından önemi tartışılmaz elbette. Anlaşıldığı kadarıyla.Ö.Ö. Sargon’un bu kentte oturduğu kuşkuludur. ani bir dil değişikliğiyle öne çıkarılmış gibi gözükmektedir. imparatorluklarının uç noktaları şöyle dursun Sumer’deki kentleri bile kontrol edememişlerdir. M. Hamurabi ilk yıllarını iç idari işlere adamıştı. Akadca ilk defa resmi yazıtların dili olmuş ve bu durum çoğunlukla etnik farkların gereksizce vurgulanmasına yol açmıştır.60 ama kuramsal olarak Sumer’in hâkimi Kiş kentiydi.1792–1750) tahta geçtiğinde. Sargon ve ardıllarının. Ancak. İkinci yarısında “ülkeye adalet getirdi. Akadlar kayda değer başarılar elde ettikleri halde. Sumer’lerin bu ikinci siyasal egemenlik devresine “Sumer Rönesans’ı” adı verilmektedir (yaklaşık olarak M. 2334 dolaylarında Sargon.” Hamurabi devrinin ilk 30 yılında. Sargon’un yeni başkenti Agade’yi ne zaman kurduğu bilinmemektedir ama hanedanı. Sumer Rönesans’ı çağının sona ermesiyle Eski Babil devresi başlar Hamurabi gibi büyük devlet adamlarıyla ün kazanmış olan Eski Babil devri Milat’tan önce takriben 1900’den 1650’ye kadar devam etmiştir. konuştuğu dil ve yaşadığı ülke adını kesinlikle bu kentten almıştır. bir saray ayaklanmasıyla tahtı ele geçirmiş gibi görünüyor. Çağın belgeleri. onların hükümranlıkları sırasında ideoloji ve günlük politikada olan değişiklikler. Akad’ların dış istilalar sebebiyle yıkılmasından bir müddet sonra Sumerliler yeniden siyasi hâkimiyeti ele geçirdiler.Ö. 2100–1900).
bir Elam kralı tarafından götürüldüğü Susa’da. Metin üç parçadan oluşur: incelikli ve ekseriyetle arkaik tarzda yazılmış önsöz ve sonsöz ve modern uzmanlar tarafından 282 yasaya ayrılan uzun bir orta kısmı vardır. yüzyıla kadar sürdürmüştür ve gizemini de hala korumaktadır. modern öğrencinin bu dili öğrenmek için kullandığı standart metindir. yalnızca arkeolojik araştırmaların rastlantısal doğasıdır. Kapsamı 57 OATES. Hamurabi’yi daha tanınır hale getirense. Babil’in ülke üzerinde daha sonraki hâkimiyeti. Ünlü yasalarının yazılı olduğu büyük dikme taş (stel).S. 1. Gerçek anlamda bir “yasa derlemesi” olmadığı açıktır. Kuşkusuz dönemin baskın kişiliği Şamşi-Adad’dır. Babil kenti neredeyse bir gecede krallık merkezi olmuş ve Yunanlılar Seleukeia’yı kurana kadar bu durumunu rakipsiz olarak devam ettirmiştir. döneminin simgesi olarak kalmıştır.61 seferlere işaret eden yalnızca üç yıl adı kayıtlıdır ve Babil onun egemenliğinin ancak ikinci yarsında büyük bir güç haline gelmiştir.Babil kentinin egemenliği altında birleştirerek. kendine has özellikleri olmasının yanı sıra. age.kısa sürelide olsa. Ama bu dinsel değişiklik Hamurabi’den çok sonra gerçekleşmiştir. s. Babil dini merkez olarak varlığını ise M. 20. Yasalar 2. Hamurabi ebedi bir ulus devleti kuramamışsa da.25 m yüksekliğinde bazalt bir dikme taşa 49 sütun halinde kazınmıştır. Eski Babilce yazılan bu upuzun ve tutarlı yazıt. döneminden kalan çiviyazılı belgelerin erken bulunmasına da bağlıdır. yüzyıl başlarında Jacques de Morgan’ın başkanlık ettiği Fransız kazı heyeti tarafından bulunmuştur. 71 .57 Hamurabi. gerçek niteliği ve amacı çok tartışma konusu olmuştur. Bu metnin ve hatta anıtın kendisinin. meşru krallık bahşedici olarak Nippurlu Enlil’in yerini Marduk kültünün almasıyla ilgilidir. Babil ülkesindeki başlıca kent devletlerini yenip ülkeyi . sonraki iki bin yıl boyunca Mezopotamya tarihini etkileyecek bir politik sonuç elde etmiştir. Bugün sahip olduğu büyük kral ve kanun adamı şöhreti.
suçlayan kişi ölüm cezası alır. her biri şart kipinde yazılmıştır: 1-Eğer bir kişi bir başkasını ölüm cezasına çarptıracak bir suçla itham eder ama kanıtlayamazsa. Eğer ev sahibinin oğlunun ölümüne sebep olmuşsa. 58 OATES. o kadın kazığa gerilir. 153. s. 198. diğer bir erkek için kocasının ölümüne sebep olursa. inşaatçıya ölüm cezası verilir. eli kesilir. bir gümüş mina öder. dişe diş” ilkesinin karşımıza çıkmasıdır. kesinlikle Amurru geleneği olan “göze göz. 197. Gelenek ve göreneklerin yazıya geçirilmesi mi. bir dizi yasal yenilik mi.Eğer bir avilum bir mar-avilum’un [“avilum’un oğlu”] gözünü çıkarırsa.Eğer bir kişi hırsızlık yapar ve yakalanırsa. Ayrıca. 202. age. kaybolan malı kişiye tazmin eder. 195. 229–30. 79 . 22–23. inşaatçının oğlu da öldürülür.Eğer bir kadın. onun da gözü çıkarılır. soyulan kişi bir tanrı huzurunda neler kaybettiğini resmen ilan eder ve hırsızlığın meydana geldiği kent ve kentin reisi. mecliste manda kuyruğuyla 60 defa dövülür.Eğer bir inşaatçı bir avilum için yaptığı evi dayanıklı yapmamış ve sonuçta yapı çöküp sahibini öldürmüşse. o kişi ölüme mahkûm edilir.Eğer bir oğul babasını vurursa. Hırsız yakalanmazsa. “eğer şöyle olursa.58 Sumer yasalarından ayrılan çarpıcı bir değişiklik. o zaman şu ceza verilir” biçiminde.62 geniş değildir ve hiçbir yerinde hükümlerini yerine getirecek özel hakim veya benzeri memurların yemini yoktur.Eğer bir avilum kendinden yaşlı bir avilum’un yanağına vurmuşsa. yoksa değişiklik gerektiren konuların ele alınması mı (ya da bunların hepsinin toplamımı) kesin değildir. Aşağıdaki örnekte görüldüğü gibi.Eğer bir avilum bir muşkenum’un gözünü çıkarır veya kemiğini kırarsa.
63 avilum ile muşkenum59 arasındaki statü farkı da yukarıdaki örnekte açıkça görülmektedir. 2. Hamurabi Yasaları değil ama Babilce mişarum olarak bilinen yürürlükteki diğer yasalar hükümler. Asurlular özellikle Anadolu’da. Hamurabi’nin bu dikme taşı yaptırma amacı sonsözde şöyle anlatılır: Bunlar büyük kral Hamurabi’nin koyduğu adalet hükümleridir (dinat mişarim)… Kuvvetlinin zayıfı ezmemesi. Orta Sınıf. Asurlular Mezopotamyada Dicle kıyısında bulunan Asur şehri ve çevresinde yaşayan bir Sami toplulukken özellikle M. Anadolu’ya yazıyı taşıyarak Anadolu da tarihi devirleri başlatmışlardır.Ö. Köleler . M. 13. Asur ülkesi. Asurlular ilkçağda Ortadoğu’nun en büyük imparatorluklarından birinin merkezi olmuştur. öksüz ve dula adil davranılması için. binyılın büyük bölümü boyunca Mitannilere 59 Avilum. kesinlikle kanun kuvveti taşımaktaydı. Vardum. değerli sözlerimi dikme taşıma kazıttım ve Babil’deki “Adalet Kralı” adlı heykelimin önüne diktirdim. olasılıkla oradan alınmaydı.Ö. Mezopotamya’daki Eski Babil’den sonra dışardan gelen bir Hint-Avrupa kavmi olan Kas’lar bir müddet egemenlik sağlamışlardır. M. Toplumsal reform olarak. 2000 sonrası doğubatı arasında global ticaretten faydalanarak gelişmiş ve topraklarını genişleterek ülkelerini imparatorluğa dönüştürmüş bir halktır.Ö. yüzyıldan itibaren Asurluların aşamalı bir şekilde hâkimiyetlerini kurduklarını görüyoruz. Muşkenum. Mişerum toplumsal ve ekonomik dertlere çare bulan. anıtların üzerine kazınmayıp sözel olarak açıklanan kısa vadeli önlemlerdi. Ticaret Kolonileri kurmuş. Sumer Urukagina’nın 500 sene önceki ünlü metnini hatırlatan bu fermanlar. Üst Sınıf Mülk Sahipleri. önceleri Babil’e.
Salamannasar (M. Kral İllusuma (M. zaman Daha sonra da Mezopotamya’da. Yeni Asur Çağı: Bu çağda devleti idare eden hükümdarlar orta Asur çağından beri devam eden hanedanın soyundadırlar. devletin sınırlarını doğuya doğru iyice genişletti ve Anadolu ile ticareti geliştirerek Anadolu da Ticaret Kolonileri kuruldu. 2000) Asurluları müstakil bir devlete kavuşturdu. eski Asur çağının sonlarında Babil ve Mitanni krallıklarının nüfuzu altında kalmış olan devletini bunlardan kurtardı. Orta Asur çağı uzun bir süre devam etti.64 bağımlı kalsalar da M. Kendisinden sonrada İrisum ve İkunum bağımsızlığı sağlamlaştırarak memleketi imar ettiler. Bunlardan sonra Asurlu Birinci Sargon.Ö. I. 1310–1281).Ö. yüzyılda bağımsızlıklarını kazanmış ve Fırat’a kadar topraklarını genişleterek Anadolu’nun buralara yerleşmişlerdir. Kendisinden sonra hükümdar olan Enlil-Narasis (M.Ö. birçok eserin günümüze kadar gelmesini sağladı. 2100–1800 yılları arasındadır. Tukulti Ninurta (M. Hitit’lerle birlik olup. Adadnararis (M. Eski. 13. 1255–1218) zamanlarında Asur büyümeye. güneydoğusunda. çivi yazısı Anadolu’ya taşındı. yükselmeye devam etti. Bu zamanın ünlü kralı olan Asurbanipal zamanında savaşlar devam ederken kültür alanında büyük gelişmeler görüldü.Ö. Bu devirde Babil’le devamlı mücadele halinde olan Asur. Ancak Asur’un . Ancak bir müddet sonra durgunluk devresine girdi. Bu devir devamlı toprak kazanma ve savaşların olduğu bir devirdir.Ö. Orta ve Yeni Asur çağı olmak üzere üç bölümde incelenir. zaman Suriye’nin kuzeyinde büyük güç kazanmışlardır. Asur kralı Asur-Uballit. Orta Asur Çağı: Asur’un siyasi ve kültürel bakımdan hayli değişik olan bir çağıdır. 1340–1326). Babil’e vergi verir duruma geldi. Asur tarihi. Eski Asur Çağı: Bu çağ M.Ö 1280–1256). Mitanni krallığını ortadan kaldırdı.Ö. Bu hükümdarın eski eserleri toplayarak meydana getirdiği kütüphane. Bunlar kısa aralıklar dışında imparatorlukları geliştirmişlerdir. I.
612). Babil’de başkentini güzelleştirmek ve savunmasını kuvvetlendirmek adına birçok büyük inşaat işine girişti. M. Nabukadnezar’ın anısına oğluna bu adı verdi. Asurluların dili eski Sami dilinin bir koludur. Yine Anadolu’da ticaret kolonileri kurup bu koloniler vasıtasıyla ticaret ağını geliştiren Asurlular yazıyı Anadolu’ya götürmüş Anadolu da tarihi devirleri başlatmışlardır. Asurlularda diğer Mezopotamya devletleri gibi Sumerden büyük oranda etkilenmiş edebiyat. Son defa toplanan Asur kuvvetleri Harran ovasında düşmanla olan mücadeleyi kaybederek yenildi ve imparatorluk tarihe karıştı. Büyük ihtimalle geçmişteki ünlü selefi I. Yeni Babil İmparatorluğunun ömrü yüzyıldan kısa sürdü. Babil ve diğer devletlerin hücumuna uğradı (M. Anadolu ile ilişkiler sadece ticari boyutta kalmamış Sumerlerin damgasını vurduğu Mezopotamya kültürünü medeniyetini sanatını da Anadolu’ya taşımışlardır.Ö.Ö.65 bu ihtişamı kısa sürdü. 612 yılında İran’lı Med’lerle gerçekleştirdiği ittifak sayesinde Ninova’yı ele geçirerek neo-Asur imparatorluğuna son veren odur. Asur imparatorluğunun yıkılmasından sonra Mezopotamya da Yeni Babil Devri başlar. Yeni Babil imparatorluğunu Nabopolassar kurar. 626–539 yılları arasında yaşadı ve Babil medeniyetinin doruk noktasına ulaştığı devri temsil etti. M.Ö. Nabopolassar. . 23 Kasım 626 günü “Nabopolassar (Nabu-apla-uşur) Babil tahtına oturdu” diyor. sanat. Günlük. din alanlarında Sumer etkisinde kalmıştır.Ö. Her ne kadar tarihte ve efsanede oğlu II. Asur imparatorluğu’nun büyük bölümünü kendi topraklarına dâhil ederek. mirasçı oğlu koru!” demektir. Ülke Asurbanipal’in ölümünden sonra Med. Nabukadnezar tarafından gölgede bırakmış olsa da. M. Babilce’de Nabu-kudurri-uşur’un anlamı. mitoloji. Babil krallığını bir imparatorluğa çevirdi. “Ulu tanrı Nabu. Kullandıkları çivi yazısını Samilerden önce Mezopotamya’nın güneyine yerleşen Sumerlilerden öğrendiler.
Akad mitolojisinde Sami adlar altında görünürler. Hayal güçleri daha geniş olan yada daha “analitik” düşünen Sumerler bu tanrıların/tanrıçaların her birini. Sumerceye hiçbir noktada benzemeyen bir Sami dilini (Akadcayı) yazabilmelerine olanak verecek uyarlamaları yapmışlardı. ay-tanrı Nanna. Sumer çivi yazısını benimserken. sırrına erilmez yüksekliği. 605–562) uzun süre tahtta kaldı ve bu süre içinde siyaset. Dolayısıyla Sumer panteonu’nun Babil ve Asurlularca benimsenen tanrılarının birçoğu. bununla birlikte. varlığını varlık sebebini ve işleyişini sorun olarak gördükleri dünyadaki büyük hakikatlerden biriyle ilintilendirmişlerdir. bu yazıda. ASUR VE BABİL’DE MİTOLOJİ Çoğu Sumer Malzemesine dayandırılan Asur-Babil mitolojisine bakarsak. hukuk. Nabukadnezar (M. tapınak adlarının ve ritüel terimlerinin birçoğu Sumer’ce biçimleriyle alı konmuştur. Yeni Babil Sülalesi’nin kısa süren hâkimiyetinden sonra Mezopotamya Kurus tarafından fethedilmiş. Şamaş olur. B.66 II. dağlarının tasavvur edilemez. Utu. İskender’in ölümünden sonra Generalleri arasında çıkan çatışmalar sonunda zaferi kazanan Selevkos bu bölgeye hakim oldu ve Mezopotamya’da Selökid’ler dönemi başladı. Perslerden sonra Mezopotamya’da İskender İmparatorluğu dönemi başlar. yani Yeryüzü. İnanna’nın adı İştar olur. din ve ahlak alanlarında birçok şeyi gerçekleştirdi. 539– 330). yukarıdan bıkıp . Babil imparatorluğunu genişletmeye devam etti. aşağıda ise onun simetriği olan.Ö. Sin olur. en az onun kadar büyük Cehennem çukuru. klasik yazarların aktardıkları türden olumlu bir şöhret getirdi. Başkent Babili dünyanın bir harikası haline getirdi ve bu da krala. yani Pers hâkimiyetine girmiştir (M. nehirlerinin düzenli yada felaket getiren akışı. ikisinin ortasında da Deniz’in ortasındaki ada. yukarı uçsuz bucaksız Gök kubbe.Ö. Mezopotamya. Sumerleri yenip Sumer’i fetheden Sami fatihler.
Bunu izleyen satırlar. Akadlardaki karşılığı olan Şamaş ile birleşmişti. Yapı Kredi Yayınları. Tammuz’un yeraltı dünyasında hangi nedenle bulunduğu hakkında hiçbir açıklama verilmeden. üstelik bunlar da genellikle ortak isimler altında anılıyordu. işleyişine başka türlü akıl erdirilemeyen daha niceler… 60 Tanrıların sayısı ilk başta çok kabarıkken -belki binden fazla. Üstelik hem zamanın. s.67 usanmadan sonsuz dönüşümlerine devam eden Güneş. Tammuz’un diriler dünyasına dönüşüne ve bunun sevinçle karşılanışına işaret eder gibi 60 61 Jean BOTTERO. ve diğer Gök cisimleri. Sumerlerin giderek sahneden silinmesi kimi silik tanrıların unutulmasına yol açmış. sadece “ilahiyatçılar” ve bazı ritüellerin uzmanları kalmıştı otuzdan fazla tanrıyla uğraşan. ama şiirin sonunda İştar salıverildikten sonra. İştar’ın Ölüler Diyarına İnişi Sumer versiyonunda olduğu gibi. ibadeti giderek tekellerine alan bu büyük tanrılar tarafından gölgelenmişti.anlaşılan giderek azalmıştır. kah fayda sağlayan kah etrafı kasıp kavuran bir muamma olan Ateş. hükümdarların azametinin artması tanrıların imgesini de etkiledi ve onların da iyice yüceltilmesine yol açtı. II. Kültürümüzün Şafağı Babil. Samilerin çok daha mütevazı olan kendi panteonlarında daha az tanrıları vardı ve iki kültür mirasının ortaklaşa kullanılması her iki taraftaki benzer kişiliklerin yakınlaştırılıp kaynaştırılmasına yol açmıştı. bunların şanı şöhreti. mitosun Babilonyalı biçiminde de.112. anlaşılmaz Aşk çarpıntıları ve beklenmedik Savaş taşkınlıkları… Ve doğaüstü bir kılavuzun güdümünde olduğuna inanılan. Bitkilerin akıl sır ermez bir şekilde boy atışı ve Hayvanların bir o kadar gizemli doğuşu ve büyümesi. 113 . s. 61 1. İştar’ın ölüler dünyasına inişinin nedeni verilmemiştir. hem siyasal evrimin sonucunda iktidarın büyümesi. Ay. örneğin Sumerlerin Güneş Tanrısı Utu. age. onun İştar’ın erkek kardeşi ve aşığı olarak sunulduğunu görüyoruz. Bin yılın başından itibaren. İstanbul 2003 BOTTERO.
İştar’ın ölüleri diriler üzerine salıvermesi tehdidinde. Şiirin bir pasajı bu sahneyi canlı bir biçimde anlatmaktadır: • Ey kapı bekçisi. İştar. İştar’ın dönüşü olmayan ülkeye inişi mitosunun Babilonya versiyonunda. Kapını aç da girebileyim! Eğer açmazsan kapıyı böylece giremezsem içeri. Tammuz’un yeraltı dünyasında tutuklandığını ve canlılar dünyasında bulunmayışının yarattığı haraplığı. Büyük tanrıların veziri olan Papsukkal. ana çizgilerinde. Kapıyı kesin parçalayacağım. Sumerli versiyonunda olduğundan çok daha düşmanca ve tehditçi bir kişilik. buna göre: “boğa ineğe binmez. yedi kapıdan geçerken. Ölüleri kaldırıp ayaklandıracağım. yukarıdaki sözlerle duyurmaktadır. cadde de erkek kızı gebe koymaz” olur. Ta ki ölüler sayıca dirileri geçecek. Dirileri yesinler diye bırakacağım. mitosun Sumerli biçimini izlemektedir. ama içinde bazı ilginç farklılıklar da bulunmaktadır. Kapı direğini parçalayacağım. yeraltı dünyasının kapısını çaldığında. ancak Tammuz ayinlerinde öğrenebiliyoruz. erkek eşek dişi eşeği gebe bırakmaz. sürgüsünü koparacağım kesin. dinlerinin oldukça belirgin bir özelliğini oluşturan ve pek çok afsunda karşılaşılan korkularını. Mitosun bu versiyonunda tanrıça İştar. Aynı zamanda. üretkenliğin. İştar’ın geri dönmediğini ve bunun yarattığı sonuçları. İştar. her bir kapıda giysilerinin bir .68 görünmektedir. Sumer versiyonunda olduğu gibi. Tanrıça’nın yeraltına inişinin betimi. Tanrıça’nın yeryüzünde bulunmayışı yüzünden yok oluşunun bir betimlemesine sahip bulunuyoruz. ölülerin hayaletlerinden korkmaları olgusunu yansıtmaktadır. Babilonyalıların. kapı kanatlarını söküp atacağım bilesin. cinsel verimliliğin. kapını aç. içeriye alınmazsa kapıyı yıkma ve yeraltı dünyasındaki ölüleri serbest bırakma tehdidinde bulunur.
daha önce her bir kapıyı geçerken bıraktığı süs eşyalarını ve giysilerini geri alarak gider. Mitosun zamanla öteki ülkelere taşınması sırasında. Ancak. İştar’ın üzerine yaşam suyu serpilmesini buyurur. Fidyenin neyin karşılığı olarak istendiği belirtilmemiştir. Tammuz’un yeraltı dünyasına inişinin artan bir önem kazanmaya başlamış olduğu ve bitkiler dünyasının ölüp yeniden doğmasıyla ilişkilendirilmiş bulunduğunu söyleyebiliriz. öykünün öteki öğelerinin gölgede bırakılması. öykünün Suriyeli biçimine dayanmaktadır ve Ugarit mitolojisinde Baal’in ölüşü. mitosun gelişme sürecinde. harcanması pahasına. Milton’un “her yıl yara alan Tammuz’un kanı olduğu düşünülen mor rengi denize taşıyan” Adonis Irmağı’na değinişi. veziri Namtar’a. ama mitosun sonunda Tammuz’un sözünün edilmesi. veziri Namtar’a “Eğer tanrıça sana fidye bedelini vermezse. Söz konusu başvuruya yanıt olarak. İştar salıverilir ve geri dönüş yolculuğu sırasında. isteksizce. Sumer versiyonundaki adı Enki olan Ea. Tammuz’un yeraltı dünyasından geri dönüşünün fidyesi olduğu yolunda bir işaret gibi görünmektedir. Babilonya versiyonunda. Tammuz’un ölmesi ve ardından tutulan yas. Ereşkigal’i yaşam suyu tulumunu kendisine vermesine razı etmesi için aşağıya yollar. Aşuşunamir. hadım Aşuşunamir’i yaratıp. Tanrıça’nın. oraya nasıl geldiğini açıklayan herhangi bir ipucu verilmemişse de. Örneğin [ Kitabı Mukaddes’in] “Hezekiel” kitabında İsrail [ oğulları ] kadınlarının Tammuz için ağladıkları söylenmektedir ve “Venüs [aphrodite] ile Adonis” mitosu. önemle vurgulanmıştır. Ereşkigal. söz konusu mitosun Yunan mitolojisine geçtiğinde aldığı biçimi göstermektedir. afsunuyla Ereşkigal’i buna razı etmeyi başarır ve Ereşkigal. Bu durumda.69 parçasını çıkarmaktadır. büyük tanrılara başvurması izlemektedir. geri dönmediği bildirilmekte ve bunu Papsukkal’ın yukarıda aktarıldığı gibi. cesede dönüşmesini anlatan acıklı betimleme verilmemekle birlikte. bir fidye ödemesi gerektiği yolunda bir değinmede bulunulur. onu geri getir” der. “ölümün gözleri”nin uğursuz bakışıyla. Enlil’in yeraltı dünyasına sürgün edilmesi ve İnanna’nın kendisiyle birlikte gelmesi hakkında bir Sumer mitosu bulunduğunu görmüştük ve tinsel törenlerde “Tammuz” ile “Enlil” sözlerinin aynı tanrının farklı adları olarak geçtiği yolunda bir açıklamada bulunmuştuk. incelediğimiz mitosun gelişme süreci içinde .
bu kadarı da söz konusu eser hakkında doğru bir fikir edinmek için yeterlidir. 138 . Ea adı da verilen Tanrı Enki olaylara bu aşamada müdahale etti. Onlarda sınıflara ayrılmışlardı. hayali. 18. age. yüksek yöneticiler sınıfının tek işi ötekileri. Tanrılara 62 63 HOOKE. naif ve makul bir açıklamadır. age. Alt sınıftakiler tüketim mallarını ve lüks maddeleri üretmek için bitap düşerlerdi. yani alt sınıfı çalıştırmaktı. s. Tanrılar toplumunun geleceğini tehdit eden bu gelişmeler büyük bir panik yarattı. yemek içmek.bu ihtiyaçlarını karşılamak için giderek ağırlaşan koşullarda çalışmak zorundaydılar.48 BOTTERO.Hasis Mitosu Asurolojinin emekleme döneminde. onlarında görünüşleri ve hayat düzenleri bizimki örnek alınarak tasavvur edilmişti. en kurnazı. s. üç tablete dağılmış yaklaşık bin iki yüz dize halinde yazılmıştır. Atra . en işbiliri oydu. 62 2. başka bir deyişle. ilk başta yanlış anlaşılan birkaç pasaj sayesinde haberdar olduğumuz bu mitin üçte ikisini o günlerden bu yana toparlamış bulunuyoruz. Soruna bir çözüm önerdi. barınmak… Dolayısıyla onlarda -bizim gibi. İnsan’ın kökenlerine ve niçinine. Eser muhtemelen M. Aşağıda bu metnin özetini sunuyoruz. Sonunda hem bu şekilde çalışmaktan usandılar hem de başkanlarıyla aynı muameleyi görmedikleri için haksızlığa uğradıkları duygusuna kapıldılar. hepsinin en zekisi. kaderine. Bu bir mittir. evrendeki varlık sebebine Babillilerin bakış açısıyla getirilmiş. İhtiyaçları da farklı değildi. yüzyıl civarında. giyinmek. Bunun üzerine düpedüz greve gittiler ve taleplerini topluca haykırarak Tanrıların Kralı Enlil’in huzuruna çıktılar.Ö.70 Suriye’ye geçtiği sırada ulaştığı erken aşamalarından birini temsil ediyor olabilir.63 İnsanlardan önce sadece tanrılar vardı.
çok uzundu. Ölümlüydüler gerçi. toprağın ürünlerini kullanılır hale getirmek üzere şekillendirilmişti. İnsan’dı.71 vekâlet edecek. bu yüzden “toprağa dönmek”. yaratılış ve kader itibarıyla tanrılara kul olarak yaratılmış. Tanrılar Meclisi bu tasarıyı coşkuyla kabul etti. . Bir gün kendini tanrılarla eşit sanıp onlar gibi muamele görmeyi talep etmesin diye kilden yapılacak. çıkardığı salgın az daha tüm insanları yok edecekti. Ama kilin işe yaraması. vazgeçilmez insan soyunu korumak için harekete geçti. yani ölmek zorunda kalacaktı. Ve insan böyle ortaya çıktı. tanrıların o zamana dek yaptıkları işleri gereğince sürdürebilmesi için. hiç değilse kendi gözdesi Atra-hasis’i kurtararak. Böylece tanrıları. O zaman Enki. Ama Enki bu tehlikeyi de savuşturdu. Doğuş. onların yerine çalışacak bir varlık yaratacaktı. Tehlikeyi hisseden Enki/Ea. bu varlık. insanların sayısını aralarına hastalık sokarak azaltmaya karar verdi. ikinci sınıf bir tanrı kurban edilerek kanı üzerine dökülecek ve kil bu kanı içecekti. ülkenin kendisine bağlı kralı Atra-hasis’i. ama ilk başlarda ömürleri yinede çok. Bu kalabalıktan yükselen uğultu Enlil’in uykusunu kaçırdı. Bu yüzden insanlar yeniden çoğaldılar ve gürültü patırtı da yeniden başladı. insanları doğrudan yok etmeye karar verdi. En üst makamda bulunsada anlaşılan yerine yaraşır bilgeliğe ulaşmamış olan Enlil. Çünkü henüz ne hastalık nede afet biliyorlardı. Müthiş yağmurların yağacağı. Çileden çıkan Enlil bu kez de onları kırmak için kuraklık ile açlığı gönderdi. İlk insanlar hemen çalışmaya koyuldular ve çok başarılı oldular. öncelikle efendilerinin çıkarını gözetmek kaydıyla. su yüzünde kalarak ailesi ve hayvanlarıyla birlikte canını kurtarmasını sağlayacak bir gemi yapmalıydı. Enki’nin “icadı” sayesinde zor kurtuldukları o uğursuz durumun kıyısına getirdi yeniden. her yerin sularla kaplanıp mahvolacağı muazzam Tufan’dan nasıl sağ salim kurtulacağını ona öğretti. nehirlerin taşacağı. bu felaketten nasıl kurtarabileceğini söyleyerek kurtardı. Bu nedenlerle de çok zenginleştiler ve olağanüstü çoğaldılar. Hala uykusuzluk çeken Enlil çok öfkelendi ve bu kez aklını iyice yitirip.
soylu. yaratılış etkinliklerine çeşitli tanrıların karıştığını görmüştük. özlü ve duru bir dille yazılmış bu mit. insanın ömrünü kısaltarak o gün bu gündür geçerli olan süreye indirdi.72 Tufan bitip de insanlığın soyu kurtulduktan sonra Atra-hasis gemiden ayrıldı ve tanrılara yemek sunarak insanlık görevini yerine getirmeye koyuldu. insanlar bir yandan hastalıkların ve salgınların. Tanrılarda büyük Tufan felaketi koptuğundan beri yemekten mahrum kalmışlardı. bugün içinde bulunduğu durumda zekice açıklanmış ve gerçekleştirilmiş oluyor. s. açlıkların ve öteki doğal afetlerin saldırılarına açık. süresi sınırlı bir yaşam sürerler. 139–140 . Ama Babil yaratılış Mitosu. odaksal bir öneme kavuştu ve ilk 64 BOTTERO. age. Bir insanın sağ kalmış olmasına bakarak buyruklarına uyulmadığı sonucuna varan Enlil öfkeden çılgına döndü. geniş bir dünya görüşünü ve bunun eski Babillilere özgü dinsel perspektif içindeki yerini kusursuz bir biçimde aktarmakla kalmamış. ayrıca çocuk ölümlerini yarattı ve pek çok kadının doğuştan yada kendi isteğiyle çocuk sahibi olmamasını sağladı. Böylece insanoğlunun sadece varoluşu ve rolü değil. dünyaya çocuk getirmek için yaratılmış olan kadınların da hepsi doğuramaz ve çoğunlukla çocuklarını hayatta tutmayı başaramazlar. diğer taraftan kuraklıkların. Tevrat aracılığıyla bizde de iz bırakmıştır. bazı tedbirler aldı. İnce ince hesaplanıp maharetle kurgulanmış. Bilge Enki yeniden müdahale etti. Babil Yaratılış Mitosu Yaratılış mitosunun Sumerli biçiminde. Gelecekte insanların aşırı çoğalması ve gürültü patırtılarının tanrıları rahatsız etmesi gibi terslikler yeniden yaşanmasın diye. Enlil ile Enki yaratışta başrolü oynamakla birlikte. İlk bakışta saçma gelen verilerdir bunlar. büyük Babil Yeni Yıl Şenliği olan “Akitu” ile ilişkilendirilmesinden dolayı. 64 3.
sihirsel etki yaratma gücünde bir ayin sayarak okuduklarını biliyoruz. ilksel tanrılarla onların peydahladıkları tanrılar kuşağı arasındaki ilk çatışmanın 65 66 HOOKE. Babil’in Akad kent devletlerinin başındaki kent durumuna gelmekte olduğu bu tür tablet parçalarından. mitosun Babil biçiminin kahramanı olan Marduk’un babası olur. gök-tanrı Anu ile toprak-su tanrı Nudimmud’u. Daha sonra Ea. binyılın başlarına. İlk tanrı çifti Lahmu ile Lahumu’dur. öteki adıyla Ea’yı dünyaya getirirler. mitosun Sumerli biçimini taşıyan geleneğinden bir kopuşun bulunduğu görülmektedir. Marduk’un doğmasından önce. Ne var ki. Mitosun bu biçiminde başrolü. 2. s.73 sözcükleri olan “Bir zamanlar yukarıda” anlamına gelen Enuma eliş adıyla tanınan bir şiirde yada şarkıda. 51 Hem imparatorluklarının. Enuma eliş destanının içinde Babil tanrısı Marduk’un yerini Asur’un baş tanrısı Asur’un66 aldığı. Yeni Yıl Şenliği ayininin iki yerinde.Ö. Babil tanrısı Marduk oynamaktadır. evrenin. Sumer mitolojisi içinde yaptıklarını daha önce gördüğümüz Enlil’in yerini. Asur diliyle yazılmış olan bir versiyonunu gün ışığına çıkardı. Tiamat’ı yenen. age. şiirde anlatılan çeşitli yaratıcı eylemde bulunan Marduk’tur. Burada. hem başkentlerinin. Çağımız bilginlerinin çoğu. . onların birleşmeleri Anşar ile Kinşar’ın doğmalarına neden olur. 65 Asur imparatorluğunun eski başkenti olan Asur kentinin bulunduğu yerde Almanların yaptığı kazı. Bu ikisinin birleşmesinden tanrılar var olurlar. rahiplerin. öteki adıyla Enki almıştır. törensel biçime sokuldu. tatlı-su okyanusu Apsu ile tuzlu-su okyanusu tanrısı Timat dışında hiçbir şeyin bulunmadığı ilksel durumunun betimlemesiyle başlar. Mitosun Babil versiyonunda olayların ana çizgileri şöyle gelişiyor: Birinci tablet. Babil mitolojisinde bilgelik tanrıçası olarak görülen ve her türlü sihirin kaynağı olduğu düşünülen Ea. M. yada öteki transkripsiyonuyla “Aşur” dur. hem de tanrılarının adı “Asur” dur. mitosun kompozisyon tarihini. yazgı tabletlerini ele geçiren. Anşar ile Kinşar ise. Enuma eliş destanını.
ama oda bunu başaramadan döner. Daha sonra kutsal odasını inşa eder ve ona “Apsu” adını verir. Marduk’un bu odada doğduğu söylenir ve bunu onun güzelliğini ve olağanüstü gücünü anlatan sözler izler. bir karşı plan geliştirir. age. Bu niyetleri [genç] tanrılarca öğrenilir ve genç tanrılar alarm durumuna geçer. Tanrıça’ya söz konusu amacından vazgeçmesi için. s.74 anlatıldığını görürüz. Timat’ın [ genç tanrılar yanında yer almayan] öteki çocukları. Daha sonra tanrıça Tiamat. Birinci tablet. onu uyutup öldürür. Bunun üzerine Anşar. kendisini Apsu yok edilirken sessiz kaldığı için kınarlar ve onun öfkesini Anu ile yandaşlarını yok etmek üzere harekete geçirecek derecede körüklemeyi başardılar. Daha sonra Anu. saldırı haberinin tanrılar topluluğunda nasıl karşılandığını anlatır. 52–53 . onu silahlandırır ve yazgı tabletleriyle donatır. Önce. ilk doğurduğu çocuğu olan Kingu’yu saldırının önderi yapar. Anşar sıkıntılanır ve üzüntüyle kalçalarını döver. Tiamat ve Apsu. Apsu’nun üzerine bir uyku afsunu üfler. Kingu’yu bu ordunun başına getirir ve Apsu’nun öcünü almaya hazırlanır. metin bu noktada kopuktur. 67 HOOKE. Mummu’yu bağlar ve burnuna bir ip geçirir. tanrılar meclisinde ayağa kalkar ve görevin güçlü kahraman Marduk’a verilmesini önerir. ama Ea. ya savaşa girmeyi kabul etmemiş yada başarılı olamamıştır. tanrılar meclisinin yetkisiyle donatılarak. genç tanrıların gürültüsünden rahatsız olurlar ve onları nasıl yok edecekleri konusunda Apsu’nun veziri Mummu’ya danışırlar.67 İkinci tablet. Ea’nın Apsu’ya karşı kazandığı zaferi anımsatır ve aynı biçimde Tiamat’a karşı çıkması gerektiğini ileri sürer. Tiamat. ilksel tanrılarla genç tanrılar arasında yeni bir çatışmanın hazırlıklarının anlatıldığı satırlarla sona erer. böylece büyük bir barış içinde dinlenmeye geçer. Tiamat’ın kendi döllerini yok etmeye pek istekli olmamasına karşın. Apsu ile Mumu bir plan hazırlarlar. resimlerinin Babil mühürlerine ve sınır taşlarına işlendiğini gördüğümüz akrep-adam ve at-adam (kentaur) gibi canavar varlıklar kalabalığını doğurur. her şeyi bilen çok bilge Ea. Tiamat’a yollanır. dolayısıyla Ea’ya ne olduğu belli değil.
Marduk daha sonra. sonra yeniden görünür yapar. İkinci tablet burada sona erer. giysisini önce görünmez kılar. Tanrıça’yı mıhlar. oğluna. Marduk’a istemiş olduğu yetkenin (otoritenin) resmen verildiği bir şölenle biter. değiştirilemeyecek biçimde saptamasının kabul edilmesi koşuluyla üstlenir. büyük tanrıların içinde yaşadıkları yapı olan “Eşarra”yı. Kingu’dan yazgı tabletlerini alır ve onları kendi göğsüne bağlar. Tanrılar ikna olurlar ve “Marduk kraldır” diyerek onun krallığını duyururlar. Ea’nın barınağı Apsu’ya 68 HOOKE. savaş için kendisini silahlandırır. topuzdan. fırtına arabasına biner ve Tiamat ile ordularına doğru ilerler. Bunun üzerine Marduk. tanrıların kararını özetle yeniden verdikten sonra. Tanrıça kendisini yutmak için ağzını açtığında. silahları ok ve yaydan. delip geçerken yüreğini bölen okuyla. şimşekten ve dört [yönün] yelin[in] dört bir köşesinden tuttuğu bir ağdan oluşur. Önderleri Kingu da yakalanıp bağlanır. Bunun üzerine Marduk.68 Üçüncü tablet. böylece tanrılar arasında en yüce yetkeyi üstlenmiş olur. tanrıça’nın sularının boşalmasına izin vermemekle görevlendirir. onu şişirmek için kötü yeli ağzından içeriye yollar. tanrıça karşısına çıkınca. 54 . Tiamat’ın cinlerden oluşan yardımcıları kaçmaya kalkarlar. age. üstlendiği işi yürütebilecek güce sahip olduğunu gösterecek bir kanıt isterler. Marduk’un kral olarak tahta geçirişiyle ve kendisine krallık alametlerinin verilişiyle başlar. Teke tek dövüşmek yolunda Tiamat’a meydan okur. Daha sonra Marduk. Tiamat’ın bedenini ikiye bölmek olur. Dördüncü tablet. sonrada. ama ağa takılırlar ve yakalanırlar. tanrıça’nın yarısını yeryüzünün üzerine gökyüzü olarak yerleştirir ve onu sırıklarla tutturur. Bir sonraki eylemi. Tanrılar kendisinden. kendisine tanrılar meclisinde eksiksiz ve eşit yetke verilmesi ve sözünün. s. bedenini alevle doldurur ve yedi azgın tayfun yaratır. onu kıstırmak için ağını atar. başına bekçiler yerleştirir ve bekçileri. bu görevi kabul etmesini öğütler ve Marduk bu görevi üstlenmeyi. yazgıyı.75 Marduk’un babası Ea.
Marduk için bir tapınak. ayaklanmanın önderi Kingu’nun öldürülmesinin gerektiğine karar verir. diğerleri de yengeç kuşağı Enlil ve oğlak kuşağına karşılık gelen Ea idi. Marduk. 70 . Marduk tablette. insan türünü yaratır. Babil’deki “Esegila” tapınağını yaparlar. Bunlardan biri Anu. Enlil’in ve Ea’nın. Marduk’un evrene düzen verme yolunda attığı ilk adımların eksiksiz bir öyküsünü elde etmemize olanak veremeyecek ölçüde bölük pörçüktür. üç yolu yerleştirir. zenitte (başucunda) Anu’nun yolunu ve güney göklerde Ea’nın yolunu olmak üzere. bir Babil kralının en önemli sorumluluklarından birini oluşturan takvimi düzenlemek olduğunu gösteriyor.76 benzer olarak kurar ve Anu’nun. Sonra tanrılar. tanrının bıraktığı ilk işin. Dördüncü tablette burada sona erer. age. Marduk’un elli büyük adını duyururlar ki bunların sıralanması şiirin geri kalan kısmını oluşturur. Ea’nın öğüdüne uyarak. 69 HOOKE. yani tapınak ritüelleriyle ilgili kol işlerini yapması ve tanrılar için yiyecek sağlama işlerini görmesi için. insanın biçimlendirilmesi için. tanrıları “özgür kılmak” yolunda onlara hizmet etmesi için. s. 54 Gökte astroloji bakımından üç önemli kuşak ayırt ediliyordu. yani ekvator bölgesi. bu yapının içinde kendilerine ayrılmış olan yerlerde oturmalarını sağlar. tanrıların hizmetinde bulunmaları için insanı yaratma niyetinde olduğunu duyurur. Bu bölgeler gezegenlerin yerlerinin astrolojik bakımdan anlamlandırılmasına ve yerlerinin belirlenmesine yarıyordu. ama ilk satırları. kuzey göklerinde Enlil’in yolunu. Kingu öldürülür ve kanından. Babil mitolojisinde. Buna uygun olarak. Ancak Sümer mitolojisinden farklı olarak.69 Beşinci tablet. Anu’nun buyruğuyla tanrılar. birçok Sümer mitosuna serpiştirilmiş durumda bulunan söz konusu öğeler. yılın izleyeceği ve ay’ın değişmeleri [evreleri] ile ayların sırasını saptarken gösterilir ve tanrı aynı zamanda göksel “yollar” denilen şeyleri. 70 Altıncı tablette insanın yaratılışının betimlenmesiyle karşılaşırız. Babil yaratılış mitosunun ana çizgileri böyledir ve bunların altında yatan Sümerli öğeler kolaylıkla görülebilir.
tabletin yeniden okunaklı yerine geldiğinde. Maşu dağlarını ve “Ölüm suları”nı aşmak zorunda kalacağı bir yolculuk yapması gerekeceği. Tufan’ın Sumerli kahramanı Ziusudra’nın Babilonyalı karşıtı Utnapiştim’dir. Tufan mitosunun eski Yakındoğuda geniş bir bölgede bilindiği gerçeği. Gılgamış Destanı’nda. üzerinde Gılgamış Destanının bulunduğu on iki tabletten en uzunun ve en iyi korunmuş olanının içindedir. yolculuğun bütün bu tehlikelerini göğüsler ve sonunda Utnapiştim’e ulaşmayı başarır. tutarlı bir bütün oluşturacak şekilde birleştirilmiştir. Gitmek istediği yere ulaşabilmesi için. Bu nedenle Gılgamış. Daha sonra Gılgamış’ın kendisinin de mutlaka öleceğini anlamasıyla altüst olduğu söylenir. mitosun Hitit ve Hurri fragmentlerinin bulunmasıyla onaylanmış bulunmaktadır. ölümsüzlüğün gizini ele geçirebilmek için. Gılgamış can yoldaşı Enkidu’nun ölmesi üzerine Gılgamış’ın tuttuğu yas anlatılır.71 71 HOOKE. Gılgamış’ın atası. 4. Sami mitolojisinde mitolojik tema. Babil Tufan Mitosu Tufan mitosu örneğinde bölük pörçük denebilecek bir durumda olan Sumer mitosu. Utnapiştim Gılgamış’a. Gılgamış yine de. ölümsüzlüğü nasıl elde ettiğini sorar. böyle bir yolculuğu o zamana dek yalnızca [güneş-tanrı] tanrı Şamaş’ın başarabildiği söylenir. bu soruya yanıt olarak Utnapiştim ona tufan öyküsünü anlatır. Babilonyalı biçimde oldukça genişletilmiş ve Gılgamış Destanı içine alınmıştır.77 Enuma eliş destanında bir araya getirilmiş olup. Tufan öyküsü. Gılgamış ile Utnapiştim’in karşılaşmalarının anlatıldığı noktada metin kopukluğa uğramıştır. Ölümün elinden kurtulup ölümsüzlüğe kavuştuğu bilinen tek ölümlü. 57 . ölümün ve hastalığın varlığı sorunu ile ölümsüzlük anlayışıdır. s. ölümün ve yaşamın gizini tanrıların kendilerine ayırdıklarını [insana vermediklerini] söylemektedir. Bunun üzerine Gılgamış Utnapiştim’e. age. atasını arayıp bulmaya karar verir.
Onlara ayrılında. Tüm ailemi ve akrabamı gemiye yolladım. Bunu. Ea. böylece tanrının gerçek niyetlerinin ne olduğu konusunda tam bir yanılgıya uğrayacaklardır. rüzgâr ve tufan altı gün altı gece . Tanrıların hepsi göğe sığındılar. Fakat artık hiçbir kuvvet felaketi durduramadığından.78 Utnapiştim. Geminin içine ailesini. ona Enlil’in nefretini üzerine çektiğini bu yüzden Enlil’in ülkesinden sürgün edildiğini söylemesini bildirir. Sahip olduğum tüm canlı varlıkları (yükledim) ona. Utnapiştim. Nergal (yeraltı tanrısı) göklerdeki okyanusun sularını tutan kapıların direklerini parçalayıp yıkar. tanrıların bir gizi” olduğunu söyleyerek başlar. Enlil’in üzerlerine bolluk yağdıracağını söyler. Anunnaki tanrıları “meşalelerin yalazlarıyla ülkeyi ateşe vererek” meşalelerini kaldırırlar. tüm yaşam tohumlarını bir tufanla yok etme kararı aldıklarını açıklar. Kendisinin Akad ülkesi kentlerinin en eskisi olan Şuruppak kentinden olduğunu söyler. Tüm zanaatçıları tekneye yolladım. tanrıların insanlığı yok etmeleri yolunda açıkça kışkırtmış olan tanrıça İştar pişmanlıktan haykırıyordu. Onlara. konuşmasında. Ea kendisine. Tanrı Ea ile birlikte kalmak için derinliğe ineceğim der. geminin yapılmasının ve yüklenmesinin anlatılması izler: • (Sahip olduğum her şeyi) gemiye yükledim. tanrıların. Ea’dan Şuruppaklı hemşerilerine yapacağı şeylerin nedenlerini nasıl açıklayacağını sorar. Kırın hayvanlarını. Ea. (Sahip olduğum) altının hepsini ona yükledim. her canlıdan da bir çift koyar. (Sahip olduğum) gümüşün hepsini ona yükledim. Adad (fırtına-tanrı) gürler. “tüm yaşayan şeylerin tohumunu” getirip içine koyacağı bir gemi yapmasını söyler. altın ve gümüşünü. kamış kulübesinin duvarı yoluyla seslenerek. “dolayısıyla. Utnapiştim’e. ama bu kararlarının nedeni belirtilmemiştir. kırın yabancı varlıklarını. Gılgamış’a anlatmak üzere olduğu öykünün “gizli bir şey.
vakur ve törensel dili nedeniyle “destan” diye de nitelendirilen bu eser. Daha sonra Bel. Bel’de Utnapiştim ile karısının yüzlerine dokunarak onları ölümsüz yaptı ve ulaşılmaz beldede bir ev verdi. Erek kentinin birinci hanedanının beşinci kralı olarak geçen ve 120 yıl egemenlik sürdüğü söylenen kralının. İştar geldi. lapis lazuliden gerdanlığını çıkardı ve onları hiçbir zaman unutmayacağı yolunda. Amerikalıların [Mısır’da] Megiddo’da yaptıkları kazı sırasında bulundu. 5. adı. bir mit. fakat Ea onu teskin etti. Yapıt eski Yakındoğuda son derece tanınmış ve çok geniş bir alana yayılmış bulunuyordu. yedisini soluna koydu. . Gılgamışın efsanesi. ruhu. Destanın Hititçe çevirisinin fragmentleri Boğazköy arşivlerinde bulunduğu gibi. Herkesin ölümünden sonra tanrıça Nami. yani insanın evren karşısında sorduğu herhangi büyük bir soruya imgeleminde tasarladığı bir yanıt değildir.79 devam etti. Daha sonra. insanları yaptıkları kötülüklerden dolayı cezalandırmak için hastalıkları gönderdi. Akadca versiyonunun bir fragmenti ise. Babil Gılgamış Mitosu Uzunluğu. onun üzerine yemin etti. Yedinci yün ortalık durulduğunda her şey çamur olmuş ve” tüm insanlar balçığa döndü. Sonra bırakılan karga ise geri gelmeyince gemideki herkesi bırakır ve tanrılara kurban kesilir. yeni insanlar tanrılarla uyuşarak yaşadılar. kuraklık ve kısırlıkda çoğalınca açlık beş yıl sürdü. Ea’nın dileğine uyarak yeni bir nesil yarattı. Hiç değişmeyen evrensel ölüm yasasından kurtulmak için çabalayıp duran bir kralın. Gılgamış Destanı. fakat konacak yer bulamayan kuşlar geri döndü. bir dereceye dek mitoloji kahramanı sayılabilecek bir kralın serüvenlerini anlatmaktadır. gemi nihayet Nisir dağının tepesinde durunca bir güvercin ve bir kırlangıç salıverdiler. hamasi.” Utnapiştim bu manzara karşısında gözyaşlarını tutamadı. Çamurdan on dört parça kesti. Sumer kral-listelerinde. Kurban dumanlarının etrafına üşüşen aç tanrılardan yalnız Bel insanların kurtuluşuna kızmıştı. üslubunun ve bakışının soyluluğu. yedisini sağına.
Ama tanrıça’nın istikrarsızlıklarını ve ihanetlerini yakından bilen Gılgamış. meşhur Uruk sitesinin kralı Gılgamış’ın zorbalığı ve aşırılıklarını gören tanrılar. 73 Geri döndüklerinde. ayrılmaz ikili yapar. paha biçilmez ağaç kabuklarını yüklenip muzaffer bir şekilde Uruk’a dönmüşlerdi.öldürmüş. Gılgamış. görkemli bir maceraya atılmış. ne var ki bu kavga onları birbirine can dostu. Önce el ele verip çok tehlikeli. onu frenleyip dengelemek için karşısına kendi çapında. Enkidu. sonunda canavarı ele geçirip . Kybele gibi aşk tanrıçalarına adanan tapınaklarda tanrıçaya hizmet yolunda. Öfkeden çılgına dönen İştar. kendilerini tapınağa adamış kadınlar. Sunulduğu biçimiyle. odaktaki Gılgamış kişiliği çevresinde bir araya getirilip sanatkârca birleştirilmiş birçok mitostan ve halk öyküsünden oluştuğu. özellikle İştar. Hayatlarını tehlikeye atarak onunla savaşmış.tanrıların iradesine karşı gelerek!. “babası” Anu’ya 72 Eskiçağda. Dev gibi güçlü bir adam olan. onun edepsizce tekliflerini elinin tersiyle kaba bir şekilde itiverdi. 73 Gılgamış ve güvenilir yoldaşı Enkidu’nun başlarından geçen serüvenlerin bu öykülerinin “Herkül’ün İşleri” Yunan mitolojisinin oluşmasına katkıda bulunmuş olması olasılığı vardır. daha çok tapınağa uğrayan yabancılarla aşk yapan. Bu olağan üstü ağaçlardan oluşan ormanı korkunç bir doğaüstü canavar bekliyor ve koruyordu. İlk karşılaşmada iki rakip amansız bir kavgaya tutuşmuş. Destan’ın. kuşkuya yer olmayacak biçimde ortada. aşk oyunlarında uzman bir tapınak-fahişesi72 aracılığıyla onu baştan çıkarıp kentin içine çekmeyi başarmıştı. en kuvvetli ağaç olarak kabul edilen ve ne Mezopotamya’da nede başka bir yerde bulunabilen sedir ağacının peşinde çok uzaklara. Lübnan ve Amanos bölgelerine gitmişlerdi.80 Tablet. her zamanki alışkanlığı uyarınca muhteşem kahramana yıldırım aşkıyla tutuluvermişti. hem Aşkın hem de Uyumsuzluğun efendisi olan kusursuz tanrıça İştar. Huvava yada Humbaba. . ama vahşi ve imansız bir rakip çıkarmaya karar vermişleri. Gılgamış’ın gücünü ve tanrı ile insan arası bir “kahraman” olarak sahip olduğu nitelikleri anlatan satırlarla başlar.
kurulda toplanıp. dev “Göksel Boğa”yı aldı ve Uruk kentinin içine saldı. düşünde kendisinin yeraltı dünyasına götürüldüğünü ve Nergal tarafından bir hayalete dönüştürüldüğünü görür. ve yiyeceklerinin çamur olduğu yere. Düşü anlatan satırlar içinde. beni Karanlıklar Ülkesine. Enkidu’nun ölmesinin gerektiğine karar verirler. Öyle ki kollarım bir kuşunkine benzedi. Akhilleus’un Patroklos için yaptığı yas törenlerinden birini anımsatmaktadır. Bk. İrkalla’nın oturduğu yere gönderdi. Ve karanlıkta oturanlara. Bunun üzerine tanrılar. Enkidu bir düş görür. İlyada 74 . Kendilerine düşen payın toz. İçine giren hiç kimsenin çıkmadığı eve Dönüşü olmayan yolun üzerindeki. Homeros. Bana doğru bakarak. Sonra yürek yakıcı bir ağıt okuyarak cesedin üzerine kapandı. Ama Gılgamış ile Enkidu canavarı boyun eğdirip boğazladılar.” Hastalanan Enkidu ağır ağır eridi ve aciz kalıp umutsuzluğa kapılan Gılgamış’ın gözleri önünde öldü. böylece onuru kırılan tanrıçayada hakaret etmiş oldular. 74 Gılgamış’ın üzüntüsünün ve dostu için yaptığı yas törenlerinin çok canlı bir anlatımı bize. Samilerin öte dünya anlayışlarını vermesi bakımından aktarılmaya değer bir betimlemesi bulunmaktadır: • “ O (tanrı) beni değiştirdi. Kanatları olan gömlekleriyle. İçinde oturanların ışık yüzü görmedikleri eve. ışığın yüzü esirgenmişti. Gılgamış sanki ölüme teslim etmeye kıyamaz gibi “burnundan kurtlar dökülünceye kadar” onu kollarında taşıdı. en sonunda da gerekli ritüelleri yerine getirerek onu toprağa verdi.81 gidip felaket getiren. kuşlar gibi giydirilmişlerdi.
Gündüz deme gece deme çal. ölümcül bir tehlikenin kol gezdiği geçidi nasıl aşacağını ona öğretti. fakat bir yandan da çabalarının kesinlikle yararsız olacağını ona söyleyerek uyardı. bu yüzden onu ölümsüz kılıp öbür insanların göremeyeceği bir yere göndermişlerdi. Çünkü insanlığın görevi [görüp göreceği] budur” . Gılgamış sonsuz yaşam sırrını gidip ondan almaya karar verdi. Gündüzün ve geceleyin kendini güldür. Gizemli bir su perisi. yaşamdan haz alabildiği sürece eğlenmeye bakmasını söyler: • “Gılgamış [almış başını]böyle nereye gidiyorsun!” Ardına düştüğün [sonsuz] yaşamı bulamayacaksın [biliyorsun] Tanrılar [önce] insanı yarattılar. Tanrılar. en amansız tehlikelere göğüs gerdi. Bu sonu gelmez. yıkanacağın suyun bulunsun.82 Sanki öbür yarısı koparılıp alınmış gibi mahvolan Gılgamış. Bu gizemli su perisi [Siduri]nin Gılgamış’a söyledikleri Kitabı Mukaddes’teki sözlere şaşılacak derecede benzer biçimde. şu sözlerle. Elinde tutan küçüğünü boşlama. Başını yıkayacağın. Giysilerin parlak ve temiz olsun. Ey Gılgamış. [Sonsuz yaşamı] kendilerine ayırtıp. [Sonra] ölümü yanı başına bıraktılar. Bu koluda aştı mı karşı kıyıda asla ölmemenin yolunu bulacağını düşünüyordu. yada bilinen diğer adıyla Ut-napiştim [Hayatımı buldum] denen ihtiyarın dünyanın en ucunda yaşadığını biliyordu. Her gününü bir zevk şölenine döndür. iğrenç ve acımasız öte dünyadan kurtulmak için her şeyi yapmaya karar verir. yeri doldurulamaz hizmetkârlarının soyunun sürmesini sağladığı için onu ödüllendirmek istemiş. eşin göğsünde haz duysun. Bırak. bitap bir halde denizin son kolunun kıyısına vardı. oyna. karnını doldur. olağan üstü yolculuğun sonunda. Tufan kahramanı Atra-hasis’in. Yola çıktı ve en büyük zorluklara.
o da kaderine boyun eğip böyle yaptı.75 Gılgamış umudunu yitirmiş ve yıkılmış bir halde evine dönmeye hazırlanırken. en azından yaşlandıkça yeniden gençleşmesini. Ama otu çıkardıkta sonra geri dönüş yolunda yorgunluğunu üzerinden atmak için bir gölün serin sularına daldığı sırada. Kurulu düzen tabi böyle fantastik bir şekilde iki kez altüst olamayacağı için. 142 . bir yılan. Tufan kahramanı. dolayısıyla ömrünü uzatmasını sağlayacak Ebedi Gençlik Otu’ydu. Öykünün bu yanı. Şu halde ölümsüzlük düşüncesinden ebediyen vazgeçmeliydi. giderken de. Destanda. ölümsüzlüğün yerine geçebilecek bir şeyin gizli yerini ona açıkladı. Bomboş ellerle kentine geri dönmekten başka yapacak bir şeyi kalmamıştı. Ölümsüzlüğe nasıl eriştin? Ut-napiştim cevap olarak ona Tufan hikâyesini anlattı ve insanın soyunu sürdürmek üzere Enki/Ea tarafından kurtarıldığı için tanrıların ona sonsuz hayat bağışladığını açıkladı. onun büyük bir coşkuyla krallık görevlerini yerine getirmeye. yaradılışın ölümsüzlüğe uygun olmadığını kanıtladı. derisini değiştirerek gerisinde bırakmıştır. s. bitkinin kokusunu alır ve otu kapıp kaçar. bu. açıkça yılanın eski derisini atarak yaşamını nasıl yenileyebildiğini açıklama amacı güden bir etiolojik [nedenbilimsel] mitosu özelliği göstermektedir. böylece kalan ömrünü iyi bir kral olarak geçirmeye karar verdiği anlatılır. 75 BOTTERO. Gılgamış’ın haline acıyan karısının ricasını kırmayarak denizin çok derinliklerinde bulunan. Utnapiştim. Gılgamış bu otu ele geçirebilmek için her türlü tehlikeyi göze aldı.83 Gılgamış sonunda Tufan kahramanının karşısına çıktı ve beklenen soruyu sordu. Gılgamış’ta yeni kahraman ve böyle bir lütuftan yararlanacak yeni kişi olamazdı. age. onu sınavdan geçirip ölümün bir tür taslağı ve provası olan birkaç günlük uykusuzluğa bile dayanamadığını göstererek.
Adapa’ya üzerine bir yas giysisi geçirmesini ve saçı baş darmadağınık olarak görünmesini söyledi. Ea Adapa’ya büyük bir kuvvet. Anu’ya Adapa hakkında olumlu şeyler söyleyecekler ve kendisini yüce tanrının karşısına çıkaracaklardı. bilgelik tanrısı Ea’nın oğludur. Bir bütün olarak Gılgamış destanı’nın temelinde yatan tema. söz konusu öykü “ilk insan” hakkındaki bir mitos olarak da görülebilir. öteki birçok Akad mitosunun temelinde de karşılaşılan. oğlunu. yeryüzünde yok olan iki tanrının yasını tuttuğunu söyleyecekti ve onlar bu tanrıların kimler olduklarını sorduklarında. Kendisine ne istediğini ve niçin yas tuttuğunu soracaklardı. Tammuz ile Ningizzida’nın beklediğini görecekti.84 Gılgamış destanları çemberi bununla sona erer. ihtiyat vermiş fakat ölümsüzlük vermemiştir. kendisine “ölüm . Onlara. Gururları okşanan iki tanrı. zekâ. Anu’nun karşısına çıktığında. 6. Adapa’nın önüne getirilmesini buyurdu. Mezopotamya inanç ve uygulamaları içindeki çeşitli öğeleri açıklama amacının ürünüdür. Ea. “Göklere olup biten her şeyi bilen” Ea. kapıyı iki tanrının. yelin esemediğini gördü ve nedenini araştırması için Ulağı İlabrat’ı gönderdi. eski Sumer ve Akad mitolojilerinden ve halk öykülerinden derlenmiş bir öbeğin oluşturduğu açıktır. öteki birçoğu. Adapa buna öfkelenerek Güney yelinin kanadını kırdı. insan ruhunun ölüm gerçeği karşısında ve ölümsüzlüğü yitirmiş olması durumunda yakınmasıydı. Adapa Mitosu Mitosun kahramanının adı olan “Adapa” sözcüğünün Asur tarihi bilgini Ebeling tarafından İbrani “Âdem” adının Asurlu karşıtı olarak yorumlanmasına dayanılarak. Bu mitosa göre. balık tutarken. Bir gün. Yüce tanrı Anu. Göğün giriş kapısına vardığında. İlabrat dönüp Anu’ya Adapa’nın yaptığı şeyi söyledi. İçindeki mitosların bazıları ritüel mitosları başlığı altında toplanabilecek türden iken. Güney yeli esip kayığını devirdi. oğluna. Rahiplik görevlerinin neler olduğunu anlatmıştı ve bunlardan birisi tanrıların sofrasına balık sağlamaktı. Bu çemberi. Adapa. Anu. “Tammuz ve Ningizzida” yanıtını verecekti. Anu’nun karşısına çıkarken nasıl davranması gerektiğini öğretti. Güney yeli yedi gün esemedi. öyle ki.
bunları almayıp. Kendisine aynı zamanda bir gömlek ve koku yağı sunulacaktı ki. Adapa mitosunda aynı zamanda. Bu tür mitoslarda sık sık. insanlığa düşen payda.85 ekmeği” ve “ölüm suyu” sunacağı yolunda da uyarmıştı. Eridu ve kenti. Adapa’yı. insanların uğrayacakları kazaları ve hastalıkları iyileştirme görevi verilmiş de olsa. kendisine “yaşam ekmeği” ve “yaşam suyu” sunulmasını buyurdu. Sonra Anu toplanan tanrılardan Adapa’ya ne yapılması gerektiğini sordu ve olasılıkla Adapa’ya ölümsüzlük verilmesi düşüncesiyle. bunları kabul etmemeliydi. 76 HOOKE. ölümsüzlük şansının yitirilmesi. kendisine verilen şeyleri almadığını açıklayınca. babası Ea’nın öğüdüne uyarak. kendisine verilen gömleği giydi ve yağdan süründü. belli bazı üstünlüklerle ve bazı zayıflıklarla yeryüzüne geri göndermiş görünür. age. işte bunları kabul etmeliydi. Babasının öğütlerini anımsayarak Adapa. Adapa. kazalar ve hastalıklar da olacaktı. Anu’nun karşısına çıkarıldı. Tammuz’un ortalıktan yitişinin Sami mitolojisinin sık karşılaşılan bir öğesi olduğunu görüyoruz. Adapa. Tabletin sonu kopuktur. tanrılardan birinin yada ötekinin kıskançlığının ürünü olarak gösterilir ve tanrıların ölümsüzlüğü kendilerine ayırdıkları söylenir. ödenmesi özel gereken onur feodal yükümlülüklerden bağışlanacak rahiplerine dereceleri verilecekti. Anu. Bu dikkate değer mitosta birçok ilginç nokta bulunmaktadır. s. Bu davranışı karşısında Anu niçin böyle acayip davrandığını sordu. Adapa’ya bu yaptığıyla kendisini ölümsüzlük armağanından yoksun ettiğini bildirdi. Güney Yeli’ne olanlar hakkında açıklamalarını kabul etti. sağlık tanrıçası Ninkarrak’a. ne var ki.76 Önce her şey Ea’nın söylediği gibi iyi gitti. 69 . Anu onun. ama Anu.
Hıristiyanlık. tanrılara karşı gelmiş. bunların efendileri olmuş ve bütün evreni yönlendirmişlerdir. yeterince karmaşık ve çoğunlukla çelişkili görünen bir Sumer ve Sami dinsel gelenek karışımı bulunmaktaydı. “Mezopotamya dini. onların otoritelerine karşı ayaklanmış demektir. üç büyük evrensel din – Yahudilik. çünkü Budizm’i saymazsak. Eski Yakındoğu –Sümer’den Kutsal Kitaba. sonunda az 77 Jean BOTTERO.86 C. s.” Arkaik Sami zihniyetinin özgün ve ayırıcı özellikleri olması gereken temel kültür öğeleri arasında derin bir dinsellik göze çarpar. Bu zihniyet günümüze kadar ulaşmıştır. Tanrılar. her şey tanrıların iradesine bağlıdır ve her kim bu kurallardan birine karşı gelirse. bu gibi gelişmeler. Bu tanrılar insanları ve evreni yaratmakla kalmamış. ASUR VE BABİL’DE DİN Dünya’nın en saygın Asiriyologlarından Oppenheiem’in dediği gibi. Bu değerlerden yola çıktığımızda oldukça derin bir dinsellikle karşı karşıya olduğumuzu görmekteyiz. Ankara 2003 . Bu nedenle bu tanrılar insan yaşamına hükmeden olumlu yada olumsuz. insanı etkileyen bütün olayların ve ona sorun çıkaran her şeyin sorumluluğunu belirli doğaüstü varlıklara atfetmişlerdir. Daha sonraki dönemlerde. iki tanrısal figürün birbirleriyle özdeşleştirildiğini ve sıkça her iki adı da taşıdıklarını görmek mümkündür. Bu kadar güçlü bir dinsel zihniyet oluşturan Samiler. sistematik bir şekilde tanımlanamaz ve tanımlanmamalıdır.Sami kökenli dinlerdir.242. İslamiyet. bu öğe hem Mezopotamya’da hem de daha sonra İsrail’de farklı biçimlerde korunmuş ve geliştirilmiştir. Yeterli belgesel kanıt korunmaya başlandığında. sayısız yükümlülüğün yaratıcıları ve garantörleri olmuşlardır.77 Babil dininin kökleri tarihöncesi geçmişe dayanır. Dost Kitapevi. kurallarını hiçe saymış yada yadsımış.
Mezopotamya tarihi boyunca hep gölgeler arasında bir figür olarak karşımıza çıkan Anu (gökyüzü) vardır. Anu’nun esas atribüstü krallıktır ve insanlara krallık kurumu ve nişanlarının ilkin ondan geldiğine inanılır. İştar daha sonra çeşitli adlar altında bütün Batı Asya’nın en ünlü tanrıçası olacaktır. 180 .78 Geç Babil döneminde. Nergal saldırının Marduk’udur. Anu. erken bir tarihte yerini. 3. önce Enlil ardından Marduk ve Asur – sırasıyla Babil’de ve Asur ülkelerinde. aşk ve savaş tanrıçası olan İştar’a bırakmıştır. En başta.87 önemli tanrıların üstesinden gelinemeyecek biçimde karıştırılmasına neden olmuştur. Bel (Efendi. binyıla kadar uzanır. Tanrı) unvanı Marduk ile eşanlamlı kullanılmaya başlanmış ve İştar gibi Marduk da diğer tanrıların çeşitli yönlerini kendinde barındırmaya başlamıştır: • Ninurta çapanın Marduk’udur. Zababa yumruk yumruğa dövüşen Marduk’udur. gece aydınlanmasının Marduk’udur. özellikle Uruk kentiyle ilişkilidir ancak daha sonra orada İştar’ın gölgesinde kalmıştır. Enlil efendilik ve öğüdün Marduk’udur. Adad yağmurun Marduk’udur… Ancak bu gelişme gerçek tek tanrıcılık olarak düşünülmemelidir çünkü diğer tanrılara tapınma da devam etmiştir. binyılda bile çok etkileyici bir anıtsal kamu yapıları kümesini kapsamaktadır. age. Anu’nun (daha renksiz olan) eşi Antum. İştar’ın kutsal alanı Eanna. İştar’ın bereketle ilgili yönü [ünlü Uruk vazosu üzerinde betimlenen Sumerli İnanna olarak] en az 4. Sonraları bazı atribülerini. binyılda yapılan tanrı listelerine dayanır. 4. Marduk’la yakından ilişkili bir diğer 78 OATES.devralmıştır. Korunagelen en eski kayıtlardaki panteon yapısı. Şamaş adaletin Marduk’udur. Nabu hesap işlerinin Marduk’udur Sin. s.
özellikle Sippar ve Larsa ile ilişkiliydi. Çünkü burada insanların 79 OATES. çok korkulan hastalık tanrısı Nergal de ona katılmıştır. Artemis gibi bazen bir grup av köpeğinin başında gider ve kanatlı savaş tanrıçası olarak ok ve yayla görünür. Sin’in ana kenti Ur’du ama Nabonidus’un pek de benimsenmeyen çabalarıyla onun kültünü yaymaya çalıştığı Harran’la yakından ilgiliydi. insanların tanrılara hizmet etmek amacıyla yaratıldığı inancı vardı. 2. age. İştar adı da basitçe “tanrıça” anlamında kullanılmaya başlamıştı. Aslı kenti Uruk’tur ama Kiş. Çoğunlukla “dönüşü olmayan ülke” olarak adlandırılan ölüler diyarının başında. oğlu Nabu’dur. binyılda İştar en iyi tanınan.88 tanrı da. göksel tanrılardı. 182 . Adalet tanrısı olarak yoksulları korumak özel ilgi alanıydı. Simgesi çatallı şimşek. Ay tanrısının oğullularındandı. Çoğunlukla kutsal hayvanı aslan üzerinde betimlenir. Evlerde çoğunlukla ona karşı muska niteliğinde bir tablet bulunurdu. Nergal’le ilişkili diğer bir tanrı da. en yaygın tapınılan Babil Ülkesi tanrıçası olmuştur. Simgesi güneş diski olan Şamaş. Sin. s. Ay tanrısı Sin (Nanna) idi. hastalık ve savaş tanrısı Erra’dır. hayvanı da boğaydı. Batı Sami halkları arasında ve Asur ülkesinde Adad (veya Hadad) özellikle çok sevilirdi. sabah ve akşam yıldızı Venüs’tür. hilalle simgelenirdi. Bunlardan belki de en önemlisin.79 Mezopotamya’da dinsel etkinliklerin merkezinde. Agade ve bazı Asur kentleri de onun kült merkezidir. Sonraları. İkinci tanrı grubu. hava tanrısı Adad’dı. Güneş. ölüm habercisidir ve insanların üzerine salabileceği 60 hastalık vardır kontrolünde. aynı zamanda yazıcıların koruyucusu ve Ea’yla Marduk gibi bilgelik tanrısıydı. Ereşkigal’in ulağı Namtar (“yazgı”) büyü metinlerinde sıkça boy gösterir. Aşk ve Savaş tanrıçası İnanna/İştar ise. korkunç tanrıça Ereşkigal vardı. Genelde bu gruba dahil edilen diğer önemli bir tanrı da. Ay ve Venüs tanrıları. Borsippa tanrısı olan Nabu. Güneştanrı Utu veya Şamaş’ın hem yerde hem de gökte yargıç olarak özel bir konumu vardı. Şamaş gibi Ay tanrısının çocuğudur.
çeşitli ruh kovucular. arabayla ya da gemiyle yapılan bayram geçitleri… Şimdi olsa ruhban sınıfı diyeceğimiz uzman bir personel tarafından hayata geçirilen bu tanrı kültünün başlıca sahnesi tapınaktı. temsil ettikleri tanrıyı elle tutulur hale getiren değerli heykeller. Resmi Babil dininin merkezi unsuru. Söz konusu yemeklerin miktarları çok fazlaydı. şaşalı bir biçimde döşenmiş. tapınak yöneticileri ve zanaatçılara dağıtılırdı. tanrı imgesiydi. yemekler tüketilmesi için krala gönderilirdi. Tanrı “yedikten” sonra. 4 yaban domuzu. naru yani şarkıcılar. yapılacak törenleri kılı kırk yararak yazıya geçirmiş. adete yapılarında var olan ritüel meraklarıyla. barındırdıkları sayısız bina. Mezopotamyada bilinen biçimiyle tapınak hiyerarşisine rastlanmaz. 2 boğa. 8 kuzu. Uruk’tan bir Selefki metni. lüks kıyafetler ve en kıymetli mücevherlerin doldurduğu mücevher kutuları. incir. Mezopotamyalılar. 1 öküz. diğer sunularla birlikte günde toplam 500 kg ekmek. çocuklarının ve hizmetkâr tanrıların sofralarına gitmeyen yemeklerse. hurma. heykel savaşta başka yere götürüldüğünde. kuru üzüm ve 54 kap bira ve şarap . her türlü eğlence. 70 kuş ve ördek. hem rahip hem de idareci olan sanga yani “başrahip”. böylece onların kaygısız ve mutlu bir ömür sürmelerini sağlamaktı. sunulan nefis yiyecek ve içecekler. yazıcılar ve tapınak işlerine bakan çeşitli idareciler de vardı. Tanrının heykelde vücut bulduğuna inanıldığından.89 doğuştan var olan eğilimi “tanrılara hizmet etmek” efendileri olan bu hükümdarlara emeklerinin en iyi ürünlerini sunmak. görevleri arasında tanrıları müzikle yatıştırmak da olan kalu’lar. eşinin. Asıl tanrının. kat kat yükselen ziggurat. uçsuz bucaksız muhteşem tapınak-saraylar. 3 devekuşu yumurtası. geri dönene kadar tanrının yerinde olmadığı düşünülürdü. duaları kelimesi kelimesine kaydetmişlerdir. şenlikler. 40 koyun. Babil ülkesi krallarının yemeklerini perde arkasında yediklerine dair doğrudan bir kanıt yoktur ama diğer tapınak alışkanlıkları gibi bu uygulamada saray adetlerinden kaynaklanmıştır. Tapınak personeli arasında. tam ortalarında da gök ile yer arasındaki dev bağı oluşturan.
90 sayar. Büyü Babil’de o kadar yaygın’dı ki bu Müslümanların Kutsal kitabı Kuran’ı Kerimde ayetlerde de 80 OATES. Geç Babil döneminde bahar ekinoksuna denk gelen Nisan ayının ilk on bir gününde yapılırdı. Buna tam olarak kötülük kovma (Exorcisme) denmektedir. 182 . kişiyle diğer tanrıların arasını bulmak ve evrende bolca bulunduğuna. maşmaşu) de vardı. Her kentin kendine özel mevsimlik bayram takvimi vardı. Dünyanın hâkimlerinden “demonlara” ve uğursuz güçlere belge sahiplerine artık hiç yaklaşmamaları yada getirdikleri hastalıklarla birlikte çekip gitmeleri emrini vermeleri isteniyordu. age. s. hastalıklara karşı savaşmak için başka yöntemlerde kullanılmalıydı. özünde değişmemiş olan Büyüden alınmıştı. Öyleyse. tanrıların bile bağışıklığı olmadığına inanılan iblislere ve kötü ruhlara karşı kişiyi korumaktı. Bu tanrıların görevi. Çünkü “kötü güçlere” karşı tekniği. Her Babillinin dua ettiği ve adaklar sunduğu kendi kişisel tanrı veya tanrıçası vardı. doğrudan kurbanların etkili eylemi ya da sözüyle karşılaştığı kötülüğe karşı savaşın işte bu aşamasında. Ve elbette kurtuluş yolu da öyle. Kimi zaman görkemli büyük dinsel törenlerin boyutlarına ulaşan ve elimizde çok sayıda örneğinin bulunduğu bazı törenler yoluyla. Kuşkusuz en büyük bayram olan Yeni Yıl Şenliği. birçok terim gibi yerli yersiz çok sıkça başvurulan Büyü (Magie) den de söz etmeliyiz. işte bu yol da Büyü’dür. Koruyucu muskalar takarlardı ve görevleri büyü sözlerini söylemek ve kötü güçleri savacak ayinler yapmak olan “rahipler” (aşipu. Doğaüstü güçlerin özençli etkinliğinin. “hastalık” ve özel olarak “ruhsal sıkıntı”ları Evrenin dinsel sistemiyle birleştirdiğinde açıklayabiliyor ve en son varoluş nedenini anlayabiliyorlardı.80 Mezopotamya tanrıları insan görüntüsünde tasarlanırlardı ve daha aşağı varlıkların kusur ve davranış bozukluklarından yoksun değillerdi. Mezopotamya da insanlar genel olarak “acılı sıkıntı”.
Selefikler devrinde Yunan bilimiyle temas etmeleriyle gelişen ve güçlenen bilimsel kapasiteleride. fazla yorulmadan astrolojinin “doğduğu yere” kadar gidebiliriz. herhalde onun ahiret te bir nasibi olmadığını muhakkak bilmişlerdir. gayet yerinde olarak ünlerine ün kattı. bu iki melekten kişi ile karısının arasını ayıracak şeyler öğreniyorlardı. Harut ile Marut’a indirilmiş olan şeyleri öğretiyorlardı. Yemin olsun. biz de. incelemelerinin sonucunda gerçek anlamda bilimsel bir astronomiye de ulaştılar. Fakat canlarını sattıkları o şey ne çirkin bir şeydi. Ayet 102 . “Tuttular Süleyman’ın mülküne dair şeytanların uydurup söyledikleri şeylerin ardına düştüler. günün birinde bu kocaman ölü kürelerin hayatımıza öylesine nasıl girdiğini yakından görmek istiyorsak. duru gökyüzünde gök cisimlerinin hareketlerini yüzyıllar boyunca bıkıp usanmadan gözlemleyen insanlar sadece bir takım “kehanetler” de bulunmakla kalmadılar. “ Biz ancak bir imtihan için gönderildik. Nesnelerin gerçekte ancak doğumları ve büyümeleri izlendiği sürece tanınıp anlaşılabileceğini ileri süren bilge Aristoteles’i izlersek. İşte bir takım kimseler. Hâlbuki Süleyman inkâr etmedi fakat o şeytanlar inkâr ettiler. büyüyü her kim satın alsa. ASUR VE BABİL’DE ASTRONOMİ Burçlarla kaplı. 81 Kuran-ı Kerimin Bakara Suresi. Kur’an’daki bir ayette bu durum şöyle anlatılır. insanlara büyü’yü ve Babil’deki iki meleğe.91 mevcuttur. Fakat Allanın izni olmadıkça bununla kimseye zarar verebilir değiller. sakın büyü yapmayı caiz görüp de kâfir olma” demedikçe hiç kimseye onu öğretmezlerdi. onu keşke bilselerdi. Hâlbuki o iki melek . Onlar. Bu sayede sözgelimi bir ay veya güneş tutulmasının ne zaman gerçekleşeceğini hiç hatasız hesaplayabiliyorlardı. Kendilerine zarar verip fayda vermeyecek şeyleri öğreniyorlardı. tarihin en gizli yollarıyla zamanın içinde daha gerilere gitmek gerekir.” 81 D.
800’den sonra ise Babil metinlerinde. Onlar için ayın ve gezegenlerin devinimleri. ister gaipten haber vermek. yıldızların gökteki 82 GÜNDÜZ. 265 . Venüs (Çobanyıldızı) gezegeninin yaklaşık sekiz yılda beş kez ufukta aynı noktaya döndüğünü tespit ettiler. 2000’li yıllarda Babilliler yıldızlarla ilgili büyük bir katalog düzenlemişlerdi. “tutulmalar” insani etkinlikleri ve ilişkileri belirleyen gizemli olaylardı.Ö. Ama ay takvimi ve astroloji konusundaki önyargıları ve saplantıları.Ö 2000’den kısa bir süre sonra. Bu da katalogun kapsadığı bilgilerin M. age. Bu belirleme doğrudur ve Venüs’ün tüm evrelerinin tam çevrim süresi olan 584 (=8 x 365 / 5 )güne eşittir. Örnekse. Bu olguları inceden inceye gözlemlediler ve büyük bir doğrulukla kayda geçirdiler. tarımsal işlemlere başlama zamanını önceden. ister geleceği bilmek olsun. astrolojiyle ilgili araştırmalar. müneccimleri gizemciliğe yöneltti. anılan gökcisimlerinin bağıl durumuyla özellikle ilgilendiler.temel amacı astroloji oldu. s. Bu katalogun kopyaları. M. Anadolu’da.Ö. yıldızların durumuna göre hüküm veren rahipler. takımyıldızları ve yıldızları adlandırdılar. bilimsel açıklamasını yapmadıkları kimi bilimsel gerçekleri belirlemeyi başardılar.Ö 1200’den önce Ege bölgesine doğru yayıldığı anlamına gelir. Ama amacı ne olursa olsun. aynı yolu izleyerek kehanette bulunabilecekleri umuduna kapıldılar. Bu nedenle.Ö 1100’den sonra bu yıldızlar listesi Asur’da yeniden gözden geçirildi.82 M. Böylece. M.92 Sumerliler yıldızlar üzerinde yaptıkları gözlemlerle. M. büyük bir olasılıkla belirliyorlardı. Hitit başkenti Hattuşaş’ta bulunan Krallık Arşiv’inde korunuyordu. Bu başarıyı algılayan ve yorumlayan Sumerliler. günümüzün “ekvatorla ilgili koordinatlarına” benzer bir sistem üzerinde. Zamanın astronomları olan Babilli müneccimler. astronominin oluşmasına ve dolayısıyla matematiğin gelişmesine yol açtı. “burçlar kuşağı” düzlemini temel aldılar ve gökyüzünün haritasını çizdiler. Dolayısıyla Sumer astronomisinin – gökcisimlerinin devinimlerinin izlenmesinin.
747’den sonra Babilliler. İsa’nın doğuşunu günümüz takviminin başlangıcı kabul ettiğimiz gibi. bu yolla toplanıp düzenlenen ve tarihlendirilen verilerle güneşin. Yunanlılarda – ki bunu birçok kez dile getirmişlerdir. uzun süre “Babilliler” gibi “Kaldeliler” olarak adlandırılacaklardır.Ö 747– 734) itibaren tarihlendirmeye başladılar. Günümüzün doktora unvanına eşdeğer olan ve astroloji eğitimi almış rahip ya da kişi anlamına da gelen Kaldeli (ya da Kaldelili) unvanını aldılar. yılları. Açıktır ki. Batıdan sık sık gelen Eski Yunanlı bilginler bu eski araştırma ve öğretim merkezlerine devam edip çok şey öğrendiler. Şimdi tutulum dairesinin gök ekvatorunu kestiği noktaların – 83 GÜNDÜZ.Ö. yeryüzündekiler gibi “kral Nabonassa’ın . Yine M.Ö.93 konumlarının ve güneşle bağlantılı kayboluşlarının gösterilmeye başlandığı görülmektedir. O nedenle onun astrolog ardılları. işte buradan “Kos adası ve kentine gidip” bu yöntemi ilk kez kendisi öğretmeye çalıştı. Aslında İskender’in Babil’i fethi. 300’de. Bu belirlemeden sonra gökyüzü olayları. M. 20 gibi geç tarihlere dek çivi yazısıyla kayda geçirildi.’ninci yılı” biçiminde tarihlendirildi. Bu birlikte çalışma. 311–65) sürüp gitti.Ö. ayın ve gezegenlerin bağıl konumlarını önceden hesapladılar. Matematiksel metinler ve astronomik gözlemler. age. “Bel’de Babilli bir din adamı” olan Bel-uşur..83 Bu arada Babil’deki eski tapınak araştırma enstitüleri de işlevlerini eskisi gibi yapıyorlardı. Babilli ve Yunanlı bilginler arasında verimli bir işbirliğine yol açmıştı. çünkü her iki terim birbirinin eşanlamlısı olarak kullanılıyordu. 266 . daha açıkça söyleyecek olursak. Babilli astronomlar. dolayısıyla beklenen tutulmaların zamanını tahmin ettiler. Bundan başka M. İskender’in ölümünden sonra komutanlarından Selevkos Nikator’un kurduğu Selevkos imparatorluğu döneminde de (M. nominal(itibari) bir zamanı [ M. 26 Şubat 747 günü öğle üzeri!] tarih başı olarak hesaplamaya ve olayları kral Nabonassar Dönemi’nden (M.bu yıldız falcılığını başka yerlerden.Ö.Ö. s. büyük hayranlık uyandıran Mezopotamya’dan ve antik Babil’den almış olduklarını çok iyi biliyorlardı.
sadece ülke ve/veya kralla bağlantısı içinde yorumlanırdı: Eğer güneş ayın üstünde veya altında olursa. müneccimlerin. Ayrıca Babilli müneccimler.Ö.94 geceyle gündüzün eşit uzunlukta olduğu noktaların (ekinoks). 240 ila 40 tarihlerine ilişkin birkaç yüz astronomik tablete göre. 1. M. göksel olayları çok duyarlı tahmin etmelerini sağlayan bu uygulama M. belirli bir evresi iki kez aynı güneş gününe rast geliyordu84 Matematiksel astronominin gelişmesiyle çok yakından ilişkili olarak. Göksel olayların irdelenmesinde. binyıl ortalarının çiviyazısı metinlerinde modern burç işaretlerine rastlanır ama burç takımyıldızları geleneği daha eskiye dayanır. Genelde horoskop astrolojisi geleneğinin Helenistik olduğu düşünülür ama Helen astrolojisine ilişkin bilgilerimiz ağırlıkla Romalılar dönemine dayalıdır ve Kommagene kralı I. 187 . M. Gözlemlerine göre. s. yedi yıl 13 ve on iki yıl 12 ay ayından. Kişisel horoskoplarla ilgili kanıtlar Babil’den gelmektedir. age.Ö. Bu çeşit on binler.62) ünlü anıtı dışında. gökcisimlerinin birbirinden uzaklıklarını yersel ölçülere göre belirlediler.Ö. tahtın temeli sağlam olur.Ö. Ayın altıncı günü ay ile güneş beraber görünürse. 1. M.Ö 4 öncesine ait hiçbir Yunan 84 BOTTERO. 500’de başlamış ve 300’lerde yoğunlaşmıştır. yoksa İskenderiyeli Yunan Hipparakhos mu olmuştur? Dairenin altıya bölünmesiyle oluşturulan Babil standart ölçülerini gökyüzüne taşıyan müneccimler. kişilerle değil ülke olaylarıyla ilgiliydi. Bu ilişkiden yararlanarak ay takviminin güneş takvimine uymasını sağladılar. krala savaş ilan edilecektir.Ö. 380 sularında. Antiokos’un (M. cebirsel özelliğe sahip matematiksel yöntemlerini kullandılar.Ö. Çoğu M.tutulum dairesi boyunca gerilmesi olgusunu önce belirleyen astronomun Babilli Kidannu mu. dolayısıyla 235 ay ayından oluşan 19 yıllık çevrimlerde Ay’ın hilal yada dolunay gibi. M. binyıl sonlarına doğru burçlar kuşağı keşfedilmiş ve horoskop astrolojisi başlamıştır. göksel olaylar. ay takviminin güneş takvimiyle olan ilişkisini belirlediler.
bir örnekte de ana rahmine düşme tarihi verilir. biz eski olanını daha insancıl. ASUR VE BABİL’DE TIP Mezopotamya tıbbı. İlk Babil ve Uruk horoskoplarında doğum tarihi. bu iki tarzdan en eski olanı. s. daha esnek ve yaşamımızda kaçınılmaz olgular olan umuda ve açık uçluluğa daha yatkın buluyoruz. bunu. çocuğun geleceğiyle ilgili tahminler içeren astronomi raporu izler. daha düş gücüne dayalı. Yunanlılar. elimizi kolumuzu kıpırdatmadan bizi doğal olarak sonsuza dek kayıtsız kalmaya mahkûm edebilecek şu meşum ve ürkünç kadercilikten daha uzaktır. Mezopotamyalı hekimler hastalıkları. E.95 horoskopu bilinmemektedir.85 Matematik ve astronomi gibi astroloji de Klasik dünyada çok gelişip genişlemişti ve Helenistik bilim – daha sonra Arap kaynaklarına geçerek – Newton dönemine kadar eski dünyaya ve Batı Avrupa’ya hükmedecekti.özellikle nasıl doğup büyüdükleri bilindiğinde-. ardında bin yıllık dikkate değer bir matematik gelişme ile eski dünyanın gerçek bilimsel gelişiminde büyük rol oynamıştır. Babil ve Sumer’deydi ve Selevkoslar dönemi astronomisi. Bu hekimlerin mesleki bilgileri Bronz Çağı’nda bile kayda 85 OATES. Her ne kadar her iki astroloji kolayca incelenebilir olsa da . Herodot’un “Babil’de hekimlerin pek tanınmadığı” biçimindeki yanlış ama sıkça aktarılan sözünden dolayı çok büyük bir haksızlığa uğramıştır. her ne kadar her ikisi de düş ve kurgulamaya dayansa da. Fakat kökleri hiç kuşkusuz Mezopotamya’da.200 . büyünün yanı sıra iksirlerle ve kimi durumlarda da cerrahi müdahalelerle iyileştirmeye çalıştılar. eski Mezopotamya kültürü içinde kökleşmiş olan tipik ve “mantıksal” olan bir kehanet sistemini kendi dünya görüşlerine uyarlayarak ona “ontolojik” bir nitelik kazandırmışlardır. age.
Ö. “hayat ağacının beyi” anlamına gelen tanrı Ningişzida’nın simgesi olan. Hattuşaş’taki Hitit Krallık Arşivinin kalıntıları arasında da M. Vazonun üzerinde iki cin arasında. Asur kıralı Asurbanipal bilime ve sanata büyük ilgi duyan bir hükümdardı.Ö.301 GÜNDÜZ. astronomi ve tıp ile ilgiliydi.87 86 87 GÜNDÜZ. Tabletlerdeki metinler edebiyat. hayat ağacını. ilaçlara ve hekimlik deneyimlerine ilişkin bilgileri. Bu tabletlerden günümüze dek kalanların çoğu British Museum’da ve İstanbul Arkeoloji Müzelerinin Çiviyazılı Belgeler Arşivi’nde korunmaktadır. Eski Yunanlıların hekimlik-tanrısı Asklepios’un yılanlı asasından esinlenerek günümüzdeki hekimliğin amblemi oldu. age. Ortadoğu’nun sistemli biçimde kataloglanmış ilk kitaplığını kurmuştu. aslında Sumerlere ait olan anılan simge. Anılan bilgileri kapsayan tabletlerin büyük bir bölümü. 22000’in üzerinde tabletten oluşan kitaplık. Musul yakınındaki en büyük Asur başkenti Ninova’da bulunan Asurbanipal Kitaplığı’nın kalıntıları arasında çıkarılmıştır. bir sopaya sarılmış biri dişi öteki erkek iki yılan işlenmişti. 301 . tarih. Bu figür. s. tek yılan ve birbirine sarılmış iki yılan halinde koruyucu ve şifa verici bir simge olarak kullanıldı. s. Daha sonra. M.700’lerde Mezopotamyalı hekimlerin yazdığı ve Hititli bilginlerin inceleyip kopyasını çıkardıkları tıp metinleri bulunmuştur. Irak’ta. tapınak kitaplıklarından toplanmış metinlerin asıllarından yada kopyalarından oluşuyordu. sopa-yılan. Değerli bir sanat eseri olan bu vazonun asıl önemi. Örnekse Sumerler. felsefe. age. dolayısıyla yaşamı ve yılanlar ise gençliği temsil ediyordu.86 Fransızların Lagaş’ta yaptıkları kazılar sırasında kabartma resimli bir vazo bulundu.96 geçirilmişti. gerçekte.2500’li yıllarda hatta daha öncesinde yazıya dökmüşlerdi. binlerce yıl çeşitli ülkelerde yalnız sopa. hastalıklara. Sopa. o güne dek Greklerden geldiği sanılan hekimlik simgesinin. hekimliğin koruyucusu bir Sumer tanrısının amblemi olduğunu göstermesiydi.
hatta çok seyrek de olsa. Bu reçeteler. saçları kökten kazılmış.97 Mezopotamya’da hasta olanlar aslında iki çeşit hekimlik hizmeti alabilirlerdi. (ıv) belirli bir hastalığa tutulmamak için kullanılacak ve günümüzün aşıları sayılabilecek ilaçlar. ikinci kolonda bu bitki bölümlerinin hangi hastalığa iyi geldiği yazılmış. age. ilacı oluşturan maddelerin adlarını ve nasıl kullanacaklarını belirtiyorlardı. (ıı) belirli bir hastalığa ilişkin bir ilacın bileşimi.kitap oluşturacak şekilde düzenlenmiş. “kadın tabip” olduğu belirtilmiştir. 169 . Reçetenin birinci kolonunda yüz elliden fazla bitki adı verilmiş ve bunların hangi bölümlerinin kullanılacağı belirtilmiş. (ııı) çeşitli hastalıklara ilişkin . Akadlar zamanında da benzeri listelerin düzenlendiği görülmektedir. Elimizdeki metinlerin neredeyse her yerinde.88 Mezopotamyalı hekimler.çok sayıda ilaç bileşimi. üçüncü kolonda ise ilaçların hazırlanma ve kullanma biçimleri açıklanmıştır. Büyü uzmanına aşipu.Ö. s. diğer yandan da çok çeşitli ilaçların kullanımına dayalı tedavi yöntemi. Örnekse. M. düzenlenmeleri ve içerikleri yönünden şu şekilde sınıflandırılabilir. Oldukça taşlamalı bir hikâyeye inanacak olursak. 2000 yıllarına ilişkin Sumer dilinde yazılmış olan bu reçetede çeşitli ilaç bileşimleri bir arada gösterilmiş ve 88 BOTTERO. Tıp tarihinin en eski reçetesi ise son yıllarda bulunmuştur. tabletler üzerine yazdıkları ilaç reçetelerinde. (ı) hastalık belirtilmeden yazılmış ilaç bileşimleri. Bu tabipler. yüksek mevki sahibi kimi tabipler değişik bir kılıkla dolaşıyormuş. Bir yandan psikolojik olarak çok etkili büyü tedavisi. bizzat pratisyen olan ustası tarafından yetiştirilmiş ya da “İsin kenti Fakültesi” gibi ünlü bir okulda yetişmiş tabiplere rastlamaktayız. birinin tabip olup olmadığı “gözlerinden” anlaşılıyormuş. uygulamalı hekim ve eczacıya da asu denirdi. “amma bilgili biri” derlermiş. Nabu-leu adlı bir hekimin imzasını taşıyan Asurlular zamanında kalma bir reçete üç kolondan oluşmaktadır. gösterişli ve yapmacıklı bir şekilde “çanta taşıyan” kimselermiş ve işsiz güçsüz kişiler böyle bir tabip gördüğünde. kimi kez ihtisas ta yapıyordu.
Göz sağlığı. Hastanın ateşli bedeninin çeşitli yerlerinden ölçülür.89 Reçetelerde ilaç dozajları genellikle bildirilmemiştir. s. Enterit. deri rengi.91 Mezopotamya’da hekimlik.842lt OATES. Kapasite Ölçüsü Yaklaşık 0. Cerrahlık ise farklı konumdaydı. Anılan yıllara ilişkin olmasına karşın reçetede büyüden hiç söz edilmemesi ilginçtir. Yaklaşık 500 Grama Eşit Bir Ağırlık Ölçüsü. bunların çevirisi her zamankinden zor olmaktadır.98 bunların nasıl kullanılacağı açıklanmıştır. s. 304 Mina. diyare. barsak düğümlenmesi ve olasılıkla dizanteriden bahsedilir. soğuk yada sıcak içilmesi. üç ila yedi gün sürüyordu. Reçetelerde bildirilmeyen dozları eczacıların belirlediği tahmin edilmektedir. Böylece hazırlanan ilaçlar hastaya genellikle gece yada sabah güneş doğmadan uygulanmaktaydı. age. çeşitli hastalıkların tanı ve tedavisini de açıklar. Reçetelerde ilaçların kullanım yolları [prospektüs] da bildiriliyordu. Kimilerinde ise bu dozların. kaç şekel ve sıvı olanlar için kaç sila90 olduğu yazılmıştır. Klinik muayeneye de değinilir. iltihaplar ve bazen de idrar rengine bakılırdı. karın. kuru ilaçlar için kaç adet. Mide hastalıkları içinde perhiz yapılması ve yalnızca süt içilmesi tavsiye ediliyordu. bitkisel bir tıp düzeyi sergiler. 192 91 . Babil ülkesi tıp uygulamasının doğasını ve kapsamını açıklayan metinler. diğer tabletler üreme organları hastalıklarından ve gut da dâhil olmak üzere bacak rahatsızlıklarından bahseder. solunum ve karaciğer hastalıkları ile mide rahatsızlığından bahseden tabletler de vardır ama Akadca libbu kalp. Bulaşıcı hastalıkların bilindiği de kanıtlanmıştır. Kimi ilaçların günde bir ila üç kez alınması bildiriliyor ve bu tedavi. kaç mina. Yaklaşık 8 Grama Eşit Ağırlık Ölçüsü Sila. Şekel. kolit. genelde. nabız atışı alınır. geniş bir ilaç bilgisine dayanan ve tıbbi değeri olduğu bilinen bazı ilaçları da içeren. age. bağırsak ve dölyatağı için kullanılabileceğinden. Ayrıca. yalnızca rahip unvanını taşıyan kimselerin icra edebileceği kutsal bir meslekti. Dinsel 89 90 GÜNDÜZ. yutulması yada vücuda sürülmesi gibi.
bir cerrahın ameliyat ücreti olan 10 şekel ile bir ev bir köle ya da bir tarla alınabiliyordu. Bu bakımdan cerrahların sihirsel kavramlara olan bağlılığı. yüzyılda cerrahların etkinlikleri Hammurabi yasası’nın ilgili maddeleriyle denetim altına alınmıştı. Örnekse. yada hastanın gözündeki misafiri aynı aletle ameliyat eder ve hastanın kör olmasına neden olursa cerrahın elleri kesilir. Ameliyat sonrası ölen hasta bir köle ise. 218 ila 220 bir cerrah bir hastanın yarasını bronz neşteriyle ameliyat eder ve sonuçta hasta ölürse. Hasta bir köleyse sahibi 2 şekel gümüş verir. Ameliyat sonrası köle kör olursa. yalnızca cerrahların ücretleri ve yaptıkları hatalara ilişkin cezalar yer almaktadır. Milattan önce 17. cerrah kölenin sahibine eşdeğerde bir köle verir. cerrahlığın ise zanaatkârlık sayılması olabilir. Yasada. Hasta halktan. cerrah kölenin sahibine onun değerinin yarısı kadar gümüş verir. Oysa bir ustanın yıllık kazancı 8 şekel’di. 215 ila 217 Bir cerrah özgür insanlar sınıfından bir hastanın ağır yarasını bronz neşteriyle ameliyat eder ve hastanın hayatını kurtarır. cerrahlığın riski yüksek bir meslek olduğunu gösteriyor. ölümle sonuçlanan girişimlerle ilgili cezalar. çok belirgin fiziksel nedenlerle oluşan yaraları. yada bir kimsenin gözündeki misafiri aynı aletle ameliyat eder ve hastanın gözünü iyileştirirse kendisine 10 şekel gümüş verilir. bir zanaattı. orta sınıftan biriyse 5 şekel gümüş alır. Hammurabi Yasası’nın söz konusu maddeleri şöyledir. Bu maddeler cerrahların kazancının çok yüksek olduğunu göstermektedir. hekimliğin ruhban sınıfına özgü kutsal ve dolayısıyla dokunulmazlığı olan bir meslek kabul edilmesi. Dolayısıyla mesleki çalışmalarını. hekimlere oranla daha azdı. cerrahları ihtiyatlı davranmaya .99 özelliği olmadığı kabul edilen bir uğraşıydı. Öte yandan. nesnel ve bilimsel biçimde yapabilmeleri mümkündü. çıkık ve kırık gibi sakatlıkları iyileştirmek ve onarmakla yükümlüydü. Cerrah. sağlığına kavuşturursa. Bunun da nedeni.
100
ve paraya tamah ederek iyileşmesi mümkün olmayan hastalar üzerinde cerrahi girişimlerde bulunmamaya yöneltiyordu92 Ur III ve Eski Babil devrinde bahisleri geçse de, bağımsız çalışan hekimler çok azdı; anlaşılan, hekimlerin çoğu saraya bağlıydı. M.Ö 14. yüzyıl Amarna döneminde, herhalde Babil saray doktorlarının prestijini ülke dışına gönderildiğini becerisini Mari öğreniyoruz; göstererek yabancı hükümdarlara arttırmak hekimlerinin
kralının
hedefleniyordu.
mektuplarında da benzer konulara değinilir. En gülünç Babil metinlerinden biri olan “Nippurlu yoksul adamın öyküsü” 93 aç gözlü valiye yoksul bir adamın oynadığı, 1001 Gece Masalları’nı anımsatan üç oyunu anlatılır. İkinci öyküde yoksul adam, hekim (asu) kılığına girerek yaptıklarını anlatır. Tıbbın olağan işleyişi hakkında bilgi veren nadir metinlerdendir ve hekim görünüşünü bile tarif eder; tıraş olmuştur ve mesleğinin iki nişanı olan içit (libasyon) kabı ve buhurdanlık taşır. Diğer metinler hekimin aynı zamanda bir torba şifalı bitki taşıdığını söyler. Öyküdeki sahte hekim, bilim kenti İsin’in yerlisi olduğunu söyler. Babil tıbbı hakkında bildiklerimizin çoğu, yazıcı okullarının ve kütüphanelerin bilimsel el kitaplarından kaynaklanır. Nippurlu yoksul adamın öyküsü, aslında dönemin olağan günlük tıp uygulaması hakkında ne kadar az şey bildiğimizi açıkça göstermektedir. 94
92 93
GÜNDÜZ, age. s. 305
POWELL, M. A. Sumerian Area Measures and the Alleged Decimal Substratum ZA 62, 165– 221
94
OATES, age. s. 193
101
BÖLÜM III
HİTİTLER VE HURRİLERDE FELSEFİ DÜŞÜNCE
A. Hititler Ve Hurriler Uygarlık, Teknoloji ve Kültür açısından Hititlerin ve Hurrilerin Avrupa’sı Mezopotamya idi.95 Hurriler ile ilgili en son araştırmalar, gerek dil ve gerekse arkeolojik buluntulara dayanarak bu kavmin ana vatanının Kafkasya veya daha büyük bir ihtimalle Transkafkasya olduğunu göstermiştir. Hititlerden yüzyıllarca önce, en geç 3. bin yılın ortalarından itibaren güneye göç etmeye, Mezopotamya kültür dünyasının içine girmeye başlamıştır. Orta Anadolu’da en geç Eski Asur Ticaret kolonileri ve güneydoğu Anadolu’da da en eski Hitit belgelerinin ortaya çıkmasından beri mevcut olan Hurri varlığı, bu kavmin buralara doğudan, yani Dicle Nehri ötesinden göç yoluyla gelmediği, aksine Hattiler gibi yerli kavim olduğunu göstermektedir. 96 Hurrice, Akadca ve Sumerce’den sözcük dağarcığına bolca ödünç kelime almış olmasına rağmen, hiçbir zaman Hititçe kadar yozlaşıp yabancılaşmamıştır. Ayrıca en başta Hititçe ve Akadca olmak üzere Luvice’ye çok miktarda kelime vermiştir. Özellikle Hititçe dini metinler, kurban metinleri ve fal metinleri, Hurrice teknik terimler ve kutsal nesne adlarıyla
95 96
Ahmet ÜNAL, Hititler-Etiler ve Anadolu Uygarlıkları, Etibank Yayınları s. 97, Ankara 1996 ÜNAL, age. s. 99
102
doludur. Zaman ve coğrafi mekânın doğurduğu sebeplerden ötürü çok geniş bir alana ve çok miktarda kültür bölgelerine yayılmış olan Hurrice’nin en az 6 adet şivesinin olması, bizi şaşırtmamalıdır.97 Hitit-Hurri ilişkileri ve Anadolu tarihi açısından en büyük tarihi olgulardan birisi hiç kuşkusuz, Orta Hitit hanedanının Hurri kökenli olmasıdır. Bu devirde kral ve kraliçeler Hurrice adlar almışlardır. Ayrıca Hurri kültür etkisi eskiden zannedildiği gibi Hitit İmparatorluk devrinden itibaren değil, eski Hitit ve özellikle Orta Hitit devrinden itibaren Hattuşa’da yayılmaya başlamıştır. En başta Orta Hitit çağına tarihlenen Hurrice-Hititçe iki dilli metinler olmak üzere Boğazköy ve Ortaköy’de bulunan çok sayıda Hurrice metinler bunun açık seçik kanıtıdır. Hurriler kültürel açıdan Hititlere çok şey vermişlerdir. Bunlar aslında saymakla bitmez. En başta dil, din, edebiyat, mitoloji, büyü, tıp, giysiler, teknik aletler ve silahlar ve kadın hakları gelir ki, bunların her biri ayrı ayrı araştırma konuları oluşturur. Başka kavimlere kendi verdikleri kültür öğelerinin neler olduğu, maalesef açık seçik anlaşılamamaktadır. Bu ancak kapsamlı bir Hurri kültür merkezinin keşfinden ve Hurri kültürünün tüm yönleriyle tanınması ve tanımlanmasından sonra mümkün olacaktır. Ne var ki, bizzat kendi verdikleri kültür verileri yanında birde Mezopotamya kültürünü Hititlere aktarma işlevleri vardır. Katalizatörlük rolü diyebileceğimiz bu işlevlerinin başında, Eski Babil çivi yazısının Hurriler üzerinde Hititçe’ye adapte edilmiş olması gelir.98 Hurri etkisinin en yaygın ve bariz olduğu saha hiç kuşkusuz dindir. Hitit panteonunun baş tanrıları olan Hava Tanrısı ve karısı Güneş Tanrıçası tamamen Hurri kimliği kazanmış ve Hurrice Tesup ve Hepat adlarını almışlardır.
97 98
Burada,
Hitit başkenti
Boğazköy’ün
açık
hava
tapınağı
ÜNAL, age. s. 99 ÜNAL, age. s. 112
103
Yazılıkaya’da tasvir edilen tanrı kabartmalarının tamamı Hurri panteonu’nu yansıttığını anımsatmak, Hitit dininde Hurri etkilerinin boyutlarını anlatmaya yeterlidir. Hurri etkisinin çok belirgin bir şekilde karşımıza çıktığı başka alanlar arasında büyü, tıp ve falcılık mutlaka sayılmalıdır. Barbar bir kavim olarak Anadolu’ya gelmiş olan Hititler, Hatti kültürünü yıkmışlar ve askeri zaferlerine rağmen ortaya çıkan kültür boşluğunu dolduramamışlardır. İşte bu boşluktan yararlanan Hurri büyü ve tıp uzmanları daha o zamanlar Hattuşa’ya akın etmişler ve becerilerini para karşılığı Hititlere satmışlardır. Hititler bu mütehassısların becerilerinden o kadar etkilenmişlerdir ki, kütüphaneler dolusu Hurri asıllı büyü tabletleri bugün dahi müzelerimizi doldurmaktadır. Edebiyat ve mitolojide ise tıpkı sanat ve dinde olduğu gibi Hurri etkisinin sınırlarını belirlemek bile mümkün değildir. Bu, ancak belirli durumlarda, metinlerde eğer Hurrice tanrı ve şahıs adları geçerse mümkündür. Daha şimdiden görebildiğimiz kadarıyla birçok edebi eser Hurrice’den Hititçe’ye tercüme edilmiştir. Birçokları ise, son yıllarda Boğazköy’de bulunan ve kökenleri belki de Ebla ve Kuzey Suriye’ye dayanan iki dilli metinlerin gösterdiği gibi, Hurrice ve Hititçe’dir. Hititlerin Hurriler’den veya Hurriler aracılığıyla aldıkları bir sürü edebi destan, Hurrice asıllarından çoğunlukla hece vezniyle okunmaktaydı. Mitolojide en başta Anadolu üzerinden Yunanistan’a geçen ve Hesiod’un teogonyası vasıtasıyla edebileşen göklerdeki ilahi hâkimiyet konusundaki tanrılar savaşını, bize ulaşan kırık dökük şekliyle bile nefes kesen edebi bir anlatım tarzına sahip olan ve eğer bir Homeros’un kalemiyle rötuşlaşabilseydi üstün bir destan niteliğine haiz olacak olan Ullikummi destanı gelmektedir. Bu Hurri teogonyasındaki Alalu-Anu-Kumarbi’ye Hesiod’a Uronos-Gaia-Kronos ve Zeus tekabül etmektedir.
Eski Asur Ticaret Kolonileri çağında muhtemelen anne babası köle kökenli veya Güneş Tanrısı ile bir inek olduğu için daha bebekken kırlara. Kanımca bu efsanevi Mama kralı Anumhirbi’nin ta kendisidir. Gökyüzünde onu gören Güneş Tanrısı ona tutulur ve yere inerek onunla “flört” etmeye başlar. dar anlamda tarihin başlangıcı sayılan yazılı belgelerde. Güneş Tanrısının inekle çiftleşmesinden olan çocuğun macerası anlatılır. Yakın Doğu’da eskiden yaşamış türlü kavimler arasında uygarlığın doğup gelişmesi ele alınırken. Bu nokta. Güneş Tanrısı ve İnek efsanesinde. bir kavimden ilk söz edildiği andır. en başta eski Grek ve dolayısıyla Latin alfabesinin temelini teşkil edecek olan çivi yazısı ilk kez M. Darius. eskiden yanlışlıkla Kızılırmak olduğu sanılan bir ırmağa atan Kanes kraliçesi efsanesinin kökeninin bile Hurrice olduğunu ileri sürmüştüm ve bu görüşte bu gün de ısrar ediyorum. bir rekabet sonucu olarak Mısırda da karşımıza çıkmaktaysa da. 3100’lerde Mezopotamya’da Sumerler tarafından icat edilmişlerdir. 113–115 . Sargon.Ö. yeşil çayırlarda otlamış ve iyice beslenmiş ve güzelleşmiştir. insanlık ve uygarlık tarihinde en önemli basamaklarından biridir denebilir. zehirli yılanlarca sokulmak üzereyken çocuksuz bir balıkçı tarafından bulunarak özenle yetiştirilen bir çocuğun öyküsü gelmektedir. her nedense efsanenin. bundan dolayı ilk doğurduğu 30 erkek çocuğunu sepetlere doldurarak.99 Yazının keşfi.104 Hurrilerin önemli edebi eserler arasında. her seferinde bir kavmin zaman içinde ortaya çıkışı ile ilgili belirli bir nokta saptanır. klasik Grek mitolojisinde tanrı Zeus’un boğa kılığına girerek Phoinix’in kızı Avrupa’yı Girit’e kaçırmasını anımsatmaktadır. Yazı. Söz konusu inek. Remus ve Remulus’tan ve daha nice eserlerden tanıdığımız ırmaklara çocuk bırakma edebi motifinin Hurri kökenli olduğunu. Yazının bulunması ya da başka kavimden alınıp kullanılmaya başlanması her 99 ÜNAL. s. yılan ve vahşi hayvanlar arasına terk edilen ve tam yırtıcı kuşlar tarafından parçalanıp. age. Başka bir araştırmada.
yoksa başka yerlerden mi buraya ulaştığı.-XVIII. Çünkü Türkiye’de şimdiye değin bulunmuş en eski yazıtlar. Asur tüccarlarının kurmuş olduğu tüccar yerleşmesinde tutmuş oldukları kayıtlardır. burada. daha sonra da sistemli şekilde 1948’den başlayarak Türk Arkeolog Tahsin Özgüç tarafından sürdürüldü ve çivi yazılı 20. Hitit kaynaklarındaki Neşa’dır ve çok sayıda yazılı belgenin ortaya çıkarıldığı yerdir. Bu kadar geniş boyutlu bir görüşü burada ele almak mümkün değildir. Mezopotamya’da Sumerler ve Nil Vadisinde ilk oturanlar bu konuda önde gelir. 33. 15. bin başlarından önce Anadolu’da görülmez. Türkiye’nin Tarihi. Böyle bir sorun Hint-Avrupalıların köklerine ilişkin çok karmaşık bir tartışmayla bağlantılıdır. günümüzdeki adıyla Kültepe. hangi yoldan geldikleri sorunu araştırmacılar arasında tartışma konusudur ve hala bir çözüme ulaştırılamamıştır. II. XX.101 Hititlerin Anadolu’nun yerli halkı mı olduğu. Kaniş(Kültepe) adındaki kentte. Tubitak Yayınları. Komşu halklar.000 tablet günışığına çıkarıldı. Örneğin.Ö. 100 101 Steon LLOYD. Hititler.105 ülkede başka tarihte olmuştur. yüzyıllar arasında. s. halklara dışarıdan katılmış bir öğe olduğu doğru varsayımının olan yer araştırmacıların büyük bir bölümü tarafından kabul gördüğünü söylemek Hint-Avrupa halklarının Anadolu’ya değiştirmelerinde izledikleri yolla ilgili olarak iki varsayım ileri sürülmüştür. Mezopotamya kültürünün buradaki uzantısı olmuştur. 1925’te yeniden Bedrich Hrozny [Hititçe’yi yorumlayan Çekoslovak araştırmacı] ile hayat buldu. Ankara 1997 Stefano De MARTİNO. yazı yerli halkın işi değil. Eski Kaniş. Nitekim daha 1893–1894 yıllarında Ernest Chantre tarafından başlatılan düzenli kazılar. Ankara 2006 . onların başlattıkları bu işten yararlanmaya oldukça geç başlamışlardır.100 Hititlerin Anadolu’daki varlığına ilişkin elimizdeki ilk bilgiler.Ö. o zaman bile. M. Bu gecikme Anadolu’da özellikle belirgindir. Yazının hiçbir türü M. Anadolu Hint-Avrupalılarının daha önce o coğrafi alanda oturan yeterlidir. eğer öyleyse. Dost Kitabevi. yukarıda da adı geçen Kültepe eski Asur tabletlerine uzanır. s.
keza bu metropolde en azından 8 adet dil yazılmış ve konuşulmuştur. 35 . Tevrat’taki ünlü Babil kulesinden de beterdir. Bu dönemde taş temeller üzerine kerpiç tuğladan yapılmış evlerde oturan halk ticaret. Akadca ve Hurrice’den ve en belirgin şekliyle Hattice olmak üzere birlikte yaşadığı yerli Anadolu dillerinden alınan çok fazla yabancı kelimeler dolayısıyla dil tamamen yabancılaşmıştır ve Hint-Avrupa kökenli sözcük dağarcığı çok daralmıştır. askeri yöntemler kullanarak bağımsız devlet kurma. ancak ayakları yere değdikten sonradır ki. Hind-Avrupa dil ailesine mensup bir dildir. Boğazköy-Hattuşa.Ö.103 Kültepe kronolojisi aşağıdaki evrelerde incelenebilir. Bunlar arasında Hititçe.106 Kafkasları geçerek doğudan gelen yol ve batıdan.102 Hititçe. Palaca. s. Hurrice. 35 ÜNAL. Hititlerin Anadolu’ya çok az sayıda gelmiş oldukları ve bir idareci zümre olarak kaldıkları özellikle vurgulanmalıdır. Trakya ile Çanakkale üzerinden gelen yol. 2500–2000) Kızılırmak havzasında yerleşilen önemli yerlerden biri de Kaniş’ti. dünya devleti kurmaya kadar götürmüştür. Konuşulup yazılan dillerin sayısı ve çeşitliliği söz konusu olduğunda. resim yazısı Luvicesi. Hattice. age. s. yayılma ve işgal yollarına gitmişlerdir. age. Sumerce ve Akadca en başta gelmekteydi. 102 103 ÜNAL. Hititler Anadolu’ya başlangıçta sızma yoluyla girmişler. Eski Tunç Çağı: (M. çivi yazısı Luvicesi. Ancak yazıyla birlikte en başta Sumerce. Bu tarihi süreç onları sonraları. çömlekçilik ve çobanlıkla uğraşıyordu. yakın doğudaki modaya uyarak büyük devlet.
tıpkı Mezopotamya kralları gibi kendisi de heykellerini yaptırmaya. İşte asıl Mezopotamya uygarlığının verilerini Hattuşa’ya taşıyan insanlar bunlardır. korucu tanrıçası Arinna kenti Güneş tanrıçasının tapınağını altın ve gümüş hediyelerle doldurur.Ö. güneyden gelen Asur ve Sargon istilaları ile tahrip edilmiştir. Hitit ve Geç Hitit Çağı: (M. 37–38 . 1800–1200–800) Erken Hitit döneminde bölgenin başkenti olan Kaniş. Bu seferler sırasında orta.107 Asur Koloni Çağı: (M. Frig döneminden önce Tabal Krallığının önemli bir merkezi iken. Hititlerde bu hayvan boğadır. Kaniş. boynuzlarıyla aşılmaz Toros dağlarını açıp. Kayseri bölgesinde etkilerini göstermişlerdir. Hattuşili’dir. güneydoğu Anadolu ve Suriye’nin belli başlı kentlerini işgal eder. Ancak Anadolu’daki Frig hâkimiyetinden sonra doğuya göç eden Muski ve Tabalar. Hititlerin Avrupa’sı Mezopotamya idi demiştik. İşte Hitit devletinin kurucusu Hattuşili de tüm askeri seferlerinde oraya. Getirilen ganimetler arasında çok sayıda kaliteli usta ve işçiler de vardır. Mezopotamya’nın bir parçasını oluşturan Kuzey Suriye’ye çok önem vermiştir. diğer kavimlerde geyik olarak karşımıza çıkan yol gösterici hayvan motifi önemli rol oynar. Büyük Hitit İmparatorluğu döneminde de önemini korumuştur. yakar yıkar ve çok sayıda savaş ganimetini Hatti ülkesine taşır. age.104 104 ÜNAL. Eski Hitit tasavvurlarında Romalılarda ve Türklerde kurt. s. 2000–1800) Şehrin en parlak ve etkileyici olan bu döneminde özellikle Orta Anadolu-Yukarı Mezopotamya ticareti şehri oldukça geliştirmiş ve altın dönemini yaşatmıştır. Hattuşa çivi yazılı devlet arşivinde bize resmi yazılı belge bırakan ve Hitit devletinin kurucusu olarak kabul edilen ilk kral Hatti dilinde “hükümdar” anlamına gelen Labarna / Tabarna unvanı da taşıyan I.Ö. krala yol gösterir. kahramanlıklarını yazıya dökmeye başlar.
Ptah. çok sayıda yeni tapınaklar yapılmak suretiyle ülkenin her tarafına yayılmış olan kült merkezleri başkentte toplanmaya çalışılmıştır. Ramses tümeni Amon ile beraber diğer tümenlerle arasını çok fazla açtı. Hitit ordusunda 3. Savaş her iki taraf için bir felaket oldu. Buna paralel olarak devlet arşivleri yeniden düzenlenmiş.000 savaş arabası ile 17. Hititler Şam’a değin dayanmış ve bu bölgeyi talan etmişlerdir.000 asker. bozulan. Birliklerin arasının açılmasını fırsat bilen Hitit kralı II. Onun zamanında Hattuşa geniş çapta imar edilmiş. kırılan ve kaybolan tabletler yeniden kopya edilmiştir. Şuppiluliuma. Şaşılacak bir şekilde son Hitit kralı II. IV. Bunun üzerine II. Muwatalli Mısır ordusuna bir baskın düzenledi. Tüm din ve imar işleri hep ana kraliçenin istekleri doğrultusunda yapılıyordu.000 asker ve 2. Arnuwanda ve II. Hitit casusları Mısır ordusu Asi nehrini geçmeden Hititlerin Halep yakınlarında olduğunu Mısır ordusu içinde yaydı. Muwatalli zamanında Mısırlılarla Hititler arasında 10–15 yıllık bir yanılmayla M. Tuthaliye (1245–1225) krallık tahtına oturduğunda. Seth) 20.108 II. Tarihte en fazla savaş arabasının kullanıldığı bu savaşın nedeni Amurru ve Amka toprakları gibi büyük ticaret yollarını ele geçirmekti. düşman . Çünkü savaştan sonra Ramses geri çekilmiş. üvey annesi ve ana kraliçe Puduhepa’nın vesayetine girmiştir.000 savaş arabası vardı. her birine bir tanrının isminin verildiği (Amon. Ra. Her ne kadar söz konusu Mısır tapınaklarındaki yazılarda ve resimlerde firavun ordusunun zaferinden bahsedilmekteyse de sonuç berabere bitmiş ve bu durumdan Muwatalli kazançlı çıkmıştı. Savaşı kazandıklarını düşünen Hitit ordusu gevşeklik gösterince bir Mısır birliğinin ani saldırısına uğradılar. Mısır ordusunda ise 4 bölükten oluşan. Şuppiluliuma zamanlarında (1245–1200) imparatorlukta çökme ve yıkılma belirtileri başlamıştır. Bundan sonra gelen son iki kral III.Ö. 1285’te yapılan Kadeş Savaşı tarihte önemli bir yere sahiptir.
109 donanmasını denizin ortasında yakarak. Mezopotamya kökenli bu ideogramların ne anlama geldiklerini bilmeyenler. ayrıca Gılgamış Destanı’nı anlatan tabletler örnek oluşturur. bütün yada bir bölümü Sumerce veya Akadca yazılmış yüzü aşkın metin ele geçmiştir. Bu da bize. sırtlarını Hitit geleneğine dayamış. Hititler Mezopotamya’nın o denli etkisinde kalmışlar ki kendi çivi yazılarında Akadca ve Sumerce yazı işaretlerini oldukları gibi kullanıyorlardı.105 Hitit kültürünün Hattiler’den dil. s. Hititlerin bir idareci zümre olarak ne kadar az sayıda olduklarını bir kez daha göstermektedir. Zaten o dönemlerde Akadca diplomatik dil idi ve uluslararası yazışmalarda. 49 Ekrem AKURGAL. Hattuşa’da Eski Krallık Dönemi’nden beri kullanılmaya başlanmış olan “Çivi Yazısı”dır. Ayrıca Boğazköy’de. Tubitak Yayınları. Anadolu’yu Hititler Döneminde Mezopotamya’ya bağlı kılan en önemli etken. Güney Anadolu sahillerinin bir devamı gibi olan Kıbrıs’ı işgal etmiştir. antlaşmalarda kullanılırdı. Bu bağlamda özellikle Sargon’un ve Naram Sinn’in Anadolu savaşlarını. Hititlilik 300 senelik bir aradan sonra. Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye’de bir süre daha yaşamıştır. age. Şaşılacak şey şudur ki. Hitit hanedan mensupları Hattuşa’dan kovulduktan sonra ne burada. Anadolu Kültür Tarihi. ne de tüm orta Anadolu’da “Hititli” demeye layık bir şey kalmamıştır. Hitit devletinin yıkılma nedeni okul kitaplarının dediği gibi Deniz Kavimleri değildir. okumak istedikleri metni anlayamazlardı. Ağır vergi yükü ve askeri baskı altında tutulan yerli Anadolu halkının önderlik ettiği iç ayaklanmaların imparatorluğun yıkılmasında büyük bir payı olmuştur. Ankara 2005 . özünde Hititlerin büyük ölçüde Hattileşmiş olduğunu belirtmiştik. 114. fakat her şeyleriyle Aramileşmiş “Geç Hititler” ile hiç olmazsa Orta Anadolu’nun güneyi. s. din ve sanat alanlarında ne denli etkilendiğini.106 105 106 ÜNAL. nitekim Boğazköy tabletleri arasında Sumer-Akad-Hitit lügatlerinden kırık parçalar bulunmuştur.
Tarihte en ağır sömürge ilişkilerde bile kültürel etkileşim olmuştur. Babil ve Asur mitolojilerinede dayanmaktadır. Bu bağlamda Anadolu sanatı özgüldür ve kendi içsel öğelerini geliştirmiştir. Bu ilişkinin en geçerli kanıtı Doğu. Yıllarca barış ortamında süren bu alışverişin kültürel yansımalarının olmaması imkânsızdır. Kimi yazarların dile getirdiği gibi. Asurların sadece ticaretle uğraştıkları için Anadolu’nun kültürel gelişimine pek katkıda bulunmadıkları görüşü birçok nedenden ötürü inandırıcı değildir. 800 yıl sürecek Hitit İmparatorluğu’nun idari. Batı ile Mezopotamya’nın kültürel alışverişinde önemli bir halkadır. Bu alışverişin yanı sıra. Kültürel alışverişin sonucu oluşan sentez yeni bir üründür ve özgüldür. Kültepe höyüğünde yaşanan 150–200 yıllık bu alışveriş. Kaldı ki. yerli Kaniş halkının da yarar gördüğünü hem arkeolojik buluntular hem de okunan kil tabletler doğruluyor. Ama bu halkın. bu ilişki sonucu sadece Asurluların karlı çıkmadığını. daha sonra 4. Bunların yanı sıra Hitit mitoslarının.110 Anadolu. Anadolu’ya geldiğinde din . Hitit mitolojilerinin temelleri her ne kadar kendine özgü yerel öğeler içerse de. Mitosların farklı karakterleri taşıdıkları folklorik öğeler Hititlerin kendi yorumları ve sanatsal değerleridir. Kaniş karumu Anadolu’nun ilk yazılı belgelerini oluşturur ve döneminde dünyanın en büyük ticaret merkezlerinden biridir. Yunan ve Batı mitolojilerinin köklerinde büyük ölçüde bulunduğu bilinmektedir. Mezopotamya-Anadolu bağlantısının maddi temellerini vurgulamak gerekir. Hatta bugünkü bazı Avrupa öykü ve masallarının geçmişleri bu mitoslara dayanmaktadır. kültürel ve sanatsal değerleri Anadolu insanına bu ilişki çerçevesinde aktarılmıştır. Ortadoğu ve Batı mitolojilerindeki benzerliklerdir.000 yıl sürecek Anadolu uygarlıkları tarihine büyük kazanımlar sağlamıştır. Kimi batılı yazarlar ise Hint-Avrupalı bir kavim olan Hititlerin getirdiği ve kurduğu yapıyı esas almışlardır. Hititler Mezopotamya’dan aldıkları mitosları geliştirip kendi özgün folklorik öğeleri ile süslemişlerdir.
111
dahil birçok yerel öğeyi kendi kültürlerine katmalarıyla, etkisi yüzyıllarca sürecek kültürel birikimi yarattıkları göz ardı edilmiştir. Hititler Anadolu’da önce beylikler halinde (M.Ö. 2000–1660), sonra bir krallık (M.Ö. 1660–1460), daha sonra da bir büyük krallık kurarak (M.Ö. 1460–1190) egemen olmuşlardır. Politikaları gerçekçilik üzerine kurulmuştur. Yerli Anadolu kavimlerini özellikle Hattileri ve Hurileri hoşgörü ve anlayışla yönettiler. Başlangıçta uygarlık yönünden kendilerinden çok üstün olan bu kavimlerden büyük ölçüde yararlandılar, onların geleneklerine, dinlerine saygı gösterdikleri gibi ülkenin adını bile değiştirmediler. Mezopotamya’dan çivi yazısını alıp, uygar bir ulus olarak kendi çağlarının en ileri ülkelerinden biri oldular. Dış politikayı, tampon devletçikler kurarak ve bunlarla aralarında evlenme yolu ile yakınlık sağlayarak idare ettiler. Ancak birçok küçük krallıkları dengeli ve uyumlu bir politika içinde yönetmek çok güçtü. Belki de Hattuşili III’ün, Kral Murşili III’e başkaldırması ve tahtı yasaları çiğneyerek zorla ele geçirmesi, başkalarına, yani Hitit Devleti’nin yıkılmasına başlıca etken olan Batı Anadolu Beylikleri’ne yol oldu ve böylece 800 yıllık koca devlet içten ve dıştan saldıran güçlerle son buldu.107
B. HİTİT VE HURRİLER’DE MİTOLOJİ Hurriler özellikle mitoloji alanında güzel eserler vermişler ve bu konuda komşuları Hititlere, daha sonra da Fenikelilerin ve geç Hititlerin aracılığı ile Helen dünyasına büyük ölçüde etkili olmuşlardır. Hattuşa’da Akad, Hurri ve Hitit dillerinde yazılmış tabletlerde ele geçen Gılgamış Efsanesi ana çizgileriyle eski Babil örneğine uygunsa da yeni bir Hurri yorumudur ve daha bir bütünlük gösterir. Söz konusu üç metinden en iyi korunanı Hititçe olanıdır. Hurrilerin en büyük efsanesi tanrıların kralı olarak adlandırdıkları Kumarbi üzerine yazılmıştır. Bu efsanenin Hurrice’den Hititçe’ye yapılmış çevirileri
107
AKURGAL, age. s. 145
112
Hattuşa’da bulunmuştur. Kumarbi efsanesi sonradan Fenikeliler ve Geç Hititler merkezleriyle Helenlere de geçmiş ve Homeros’la Hesiodos’un eserlerine köklü etkilerde bulunmuştur. Hurrilerin ayrıca “Ullikummi”, “Tanrı Lama’nın Krallığı”, “Ejder Başlı Yılan Hedammu”, “Gurparanzahu” gibi efsaneleri ve “Avcı Kessi”, “Apu” ve “Bulunmuş Çocuk”, “Çocukları Olmayan Balıkçı Karı-Koca” gibi masalları vardır. Bunların birçoğu dinsel anlam dışında edebi eserler olup tabletlerdeki alt başlıklarda ezgi (şarkı) adını taşımaktadır.108 Hitit dini gibi mitolojisi de büyük ölçüde Hatti ve Hurri etkisinde kalmış, ayrıca Mezopotamya kaynaklarından da esinlenmiştir. Gök tanrısı Telipinu’nun İlluyanka Ejderi ile Savaşı efsanesi Hatti kökenlidir. Buna karşılık Gök Krallığı ve Ullikummi destanları Hurilerden gelmiştir. Telipinu Mitosu’nun biri eski, öteki yeni iki anlatısı elimize geçmiştir. Eski tarihli olan anlatıda İlluyanka’ya yenilen Gök Tanrısı’nın, Hattili tanrıça Inar’ın yardımı ile bu ejderi yenmesi dile getirilmiştir. Inar, yardımcı olması için Hupasiya adlı bir ölümlüye aşkını vaat eder. Sonra İlluyanka ile yer, içer ve onu sarhoş eder. Ejder baygın yatarken Hupasiya gelir ve onu bir urganla sımsıkı bağlar. Bunun üzerine Gök Tanrısı yanında başka tanrılarla birlikte gelir ve İlluyanka’yı öldürür.109 Daha sonraki bir tarihe ait anlatımda ise efsane şöyledir; Ejder İlluyanka yaptığı savaşta Gök Tanrısı’nı yener ve onun yüreği ile gözlerini alır. Gök tanrısı ejderden öç almak için Arm adlı bir ölümlünün kızı ile evlenir ve ondan bir oğlu olur. Oğlu büyüyünce ejderin kızı ile evlenir ve babasının yüreği ile gözlerini geri alır. Gök Tanrısı eski gücüne kavuşunca ejderi öldürmeye gider; ancak orada oğlu da vardır. Oğlu babasına “beni de öldür” diye bağırır. Bunun üzerine Gök Tanrısı ejder İlluyanka ile birlikte oğlunu da
108 109
AKURGAL, age. s. 179–180 AKURGAL, age. s. 124
113
öldürür. Malatya’da gün ışığına çıkarılan bir kabartmada Gök Tanrısı’nın İlluyanka’yı öldürmesi tasvir edilmiştir. İlluyanka Efsanesi Hititlerden Helen mitolojisine geçmiştir. Zeus ile Typhon arasında geçen savaşta, İlluyanka Efsanesi’nin ana öğelerini buluruz. Hellen anlatımında, Typhon, Tanrı Zeus’un yüreğini ve gözlerini değil, kollarının ve bacaklarının kas liflerini alır. Hellen örneğinde ejderin gözcülüğünü yapan kızını Aigipan adlı bir kadın oyalarken kas liflerini Tanrı Hermes geri alır. Efsanenin Anadolu’dan geldiğini, yer adları açığa vurur. Hellen anlatısında Typhon’un oturduğu yer Mersin yakınlarındaki Korykos mağarasıdır. Adı geçen Cassius Dağı ise Antakya yakınındadır. Hellen sanatındaki Hydra’yı öldürme tasvirleri de yukarıda andığımız Malatya kabartmasında görülen Hitit örneklerinden gelmektedir.110 Hititlerin Hurrilerden aldıkları “Göğün Krallığı” efsanesi çok önemlidir. Burada sonradan Helenlerede geçen tanrıların doğuşu Theogoni anlatılmıştır. Anlatıya göre Gök Tanrısı’ndan önce üç tanrı vardı; Alalu, Anu ve Kumarbi. Anu Babillilerin gök tanrısıdır. Alalu da onun daha önceki ceddidir. Hurri tanrısı Kumarbi Sumerlerdeki Enlil’in karşılığıdır. Kumarbi kendisinden önceki göğün tanrısı Anu’nun erkeklik uzvunu ağzı ile koparır ve spermasını yutmak üzereyken çıkarır, çünkü Anu ona şu sözleri söylemiştir; “Erkekliğimi yuttuğuna pek sevinme. O seni üç korkunç tanrıya gebe bırakacaktır. O zaman kafanı kayalara vuracaksın”. Efsaneye göre Kumarbi’nin içinden çıkarıp tükürdüğü spermadan yeryüzü gebe kalmıştır. Efsanenin geri kalan kısmı çivi yazılı tablette pekiyi korunamamıştır. Bununla birlikte burada gök tanrısı ile öteki tanrıların yaradılış öyküsünün anlatıldığı anlaşılmaktadır. Nitekim daha başka tabletlerde de Kumarbi’nin yerine Teşup’un geçtiği yazmaktadır.
110
AKURGAL, age. s. 124
114
Bilindiği gibi Hesiodos, Theogonia’sında benzer bir konu işler. Ona göre Uranos, Kronos ve Zeus birbirinin ardı sıra göğün kralı oldular. Hesiod’ta Kronos, babası Uranos’un erkeklik uzvunu, karısı Gaia (toprak ana) ile sevişirken bir orakla keser ve denize atar. Uranos’un spermasından Aphrodite, kan damarlarından da Gigantlar (devler) doğar. Hurri kökenli bu Kumarbi efsanesi Hellas’a M.Ö. 8. yüzyılda geçmiştir. 111 1. Tanrıların Rekabeti “Genç ve yaşlı Hitit Tanrıları arasındaki rekabet önceleri Anus’un babası Alanus’u tahttan indirmesiyle başlamıştır. Anus da tıpkı babası gibi, kendi oğlu Kumarbi tarafından tahttan indirilir. Anus, Kumarbi’den kurtulmak için gökyüzüne kaçar; Kumarbi onu ayaklarından çekerek gökyüzünden indirir ve cinsel organını ısırır. Anus yaptığı eylemden dolayı sevinen Kumarbi’ye “ Erkekliğimi yuttuğun için sevinme, içine senin için ağır bir yük koydum. Fırtına tanrısına Aranzah (Dicle) ırmağı’na ve Taşmişu’ya gebe bıraktım seni. Tanrıların tohumlarını içinde taşıyan Kumarbi telaşla yuttuğunu tükürmek ister, ama başaramaz.”
112
Babilonya yaratılış mitosu ile bu mitos arasında büyük benzerlikler vardır; Tiamat ve karısı Apsu’dan gök tanrısı Anu, yer tanrısı Ea ve diğer tanrılar doğar. Tanrılar çoğaldıkça problemler artar, Apsu, Tiamat’ı kışkırtarak bunların yok edilmesini ister. Ea bunu haber alınca Marduk ve karısı Tunika’yı yaratır. Daha sonra Apsu’yu zararsız hale getirir ve Tiamat, deniz ejderi Kingo ile evlenir. Bu olay üzerine tanrılar ikiye ayrılır. Babillilere ait bu yaratılış efsanesi, tanrılar arası rekabetin Hititlerden farklı olmadığını açıkça ortaya koyuyor. Bu rekabet Mezopotamya’dan Orta Anadolu’ya taşınmıştır. Hitit mitolojisinde, hem Ullikummi mitosunda, hem de
111 112
AKURGAL, age. s. 125 O.R GURNEY, Hititler, Dost Kitapevi, s. 150 Ankara 2001
113 Hesiodos. 2. Zalim Uranüs doğan bütün çocuklarını yeraltına gönderir. İstanbul 2003 . Kronos’u alt eder ve göklerin egemenliğini ele geçirir. Buna uygun olarak. bir yolunu bulup alt ederler. tanrıça onun kendisiyle uyumasına izin verir. Eski versiyonda ejder İlluyankas. göğün fırtına-tanrısının Purilli Şenliği’nin kült efsanesi olduğu ve bu versiyonun artık anlatılmadığı söylenmektedir. biride daha yeni versiyonu olmak üzere. Theogonia’da göklerin tanrısının Uranüs olduğunu belirtir. Oğullarından en yiğidi Kronos tırpanı ile babasının hayâlarını keser ve tahtın sahibi olur. Kronos. Kaynak Yayınları. Uranüs-Kronos-Zeus olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu gelenek daha sonra Orta Anadolu’dan Ege’ye yayılmıştır.115 İlliyankas mitosunda genç tanrılar tıpkı Babil’de olduğu gibi yaşlıları. s. Bunun üzerine bu tanrı. biri daha eski. ejdere karşı bir tuzak hazırlar. yardım istemek için tanrılar meclisine başvurur ve tanrıça İnaras. Daha eski versiyonunun başındaki sunuş niteliğindeki notta. onları yutar. tanrıça daha sonra onu ejderin kovuğunun yanında bir yere saklar. 113 Kürşat BAŞDEMİR. İlluyankas Mitosu Bu mitos. Birçok kabı şarapla ve çeşitli içkilerle doldurur ve kendisine yardımcı olması için Hupasiyas adında birini çağırır. Hititlerdeki Alanus-AnusKumarbi üçlemesi daha sonra. aynı babası gibi tahtından olmamak için doğan çocuklarının yaşamasına izin vermez. Bu zaferler her yıl bayram olarak kutlanır. iki versiyonuyla elimize geçmiş olup. Eski Anadolu. Adam. kendisi ise. fırtına-tanrıyı yenilgiye uğratmaktadır. ejder İlluyankas’ın öldürüşüyle ilgilidir. 31. Çocuklarından Zeus. bunun. Yer tanrıçası Galia. çocuklarını babalarına karşı kışkırtır. Söz konusu olan [Purilli] olasılıkla Yeni Yıl Şenliği’dir ve söz konusu mitosun Babil Yaradılış Destanı’nda kutlanan ejder Tiamat’ın öldürülüşü mitosu ile bağlantısı vardır. Bu Ege mitosundan anlaşılacağı gibi. tanrıçanın kendisiyle uyuması (yatması) koşuluyla ona yardımcı olmayı kabul eder.
116
süslenip güzelleşir ve ejderi çocuklarıyla birlikte dışarı çıkmaya kandırır. Ejder ve çocukları tüm kapları dibine dek içip boşaltırlar [şiştiklerinden yada sarhoşluklarından] kovuklarına geri dönemeyecek duruma gelirler. Bunun üzerine Hupasiyas, saklandığı yerden çıkar, ejderi bir ip ile bağlar ve fırtınatanrı, öteki tanrılarla gelip, ejder İlluyankas’ı öldürür. Bundan sonra, mitosun geri kalan bölümüyle hiçbir ilişkisi görülmeyen ve salt folklor niteliği gösteren bir episod gelir. Buna göre, tanrıça İnaras, Tarukka ülkesinde bir kayanın üzerinde kendisine bir ev yapar ve Hupasiyas’ı içine yerleştirir. Kendisi evde değilken pencereden dışarı bakmaması yolunda uyarır; çünkü bakarsa, karısını ve çocuğunu görecektir. Tanrıça’nın evde bulunmadığı yirmi gün geçtikten sonra, Hupasiyas pencereden dışarıya bakar ve karısıyla çocuklarını görür. İnaris dönünce, Hupasiyas ondan, karısına ve çocuklarına geri dönmesine izin vermesini diler; bunun üzerine tanrıça, buyruklarına uymadığı için onu öldürür. Mitosun bu eski versiyonunun bundan sonraki bölümünde neyin anlatıldığı anlaşılır durumda değildir; ama kralın Purilli Şenliği’nde, olayların çevresinde döndüğü odak konumunda önemli bir yere sahip olduğuna değinişte bulunuyor görünür. Bir ölümsüzün ölümlüye karşı duyduğu aşk ve ölümlünün ülkesine dönme isteği, birçok ülkenin folklorunda karşılaşılan bir temadır. İlluyankas mitosunun daha sonraki bir tarihten kalma versiyonu, daha önceki versiyonunda bulunmayan bazı özellikler gösterir. Bu versiyonda ejder fırtına-tanrıyı yenince, onun yüreğini ve gözlerini alıp götürür ki bu, Horus ile Set arasındaki, Horos’un gözlerinden birini yitirmesine yol açan kavgayı anlatan Mısır mitosunda yankısı bulunan bir ayrıntıdır. Ejderden öcünü alabilmek için fırtına-tanrı, yoksul bir adamın kızını eş olarak alır ve ondan bir oğlu olur. Bu oğlan büyüyünce ejder İlluyankas’ın kızı ile evlenir. Fırtına-tanrı oğluna, karısının evine gittiği zaman yüreğini ve gözlerini istemesini söyler. Oğlu, babasının dediğini yapar; babasının yüreği ve gözleri kendisine verilir; o da bunları babasına geri verir. Fırtına-tanrı yitirdiği organlarına yeniden kavuşunca, silahlanır ve ejder ile savaşmaya gider; tam ejderi öldürecekken, oğlu “beni de onunla birlikte öldür; beni esirgeme” diye bağırır. Bunun üzerine
117
fırtına-tanrı, ejder İlluyankas’ı öldürdüğü gibi kendi oğlunu da öldürür ve böylece ejderden öcünü almış olur. Tablette burada uzunca bir kopukluk vardır ve metin yeniden göründüğünde, içinde sonucunda tanrıların rütbelerinin ve mertebelerinin saptanacağı bir rekabetin yada yarışın bulunduğu bir ritüelden söz edilmekte olduğu görülür. Babil Yeni Yıl Şenliği ritüelinin nasıl yürütüleceğini açıklayan parçada, Marduk’un oğlu Nabu’nun, tanrı Zu’yu yendiği bir koşu yarışına değinilir ki bu, ölen tanrının dirilişiyle bağlantılı bir olaydır. Bu durumda, İlluyankas mitosunun hem eski, önceki, hem sonraki versiyonu, Babil Yeni Yıl Şenliği’nde okunan ejder Tiamat’ın öldürülmesi mitosunun, Hitit Purilli şenliği ritüelini etkilediğini gösterdikleri söylenebilir. 114 Yunan mitolojisinde tanrıların titanları kovmasından sonra Zeus, bir yanardağ tanrısı olan Typhon’la savaşır. Typhon, yüz yılanbaşlı simsiyah korkunç dilleri olan bir ejderdir. Zeus, yıldırımlarıyla ejderi kamçılar ve kolunu kanadını kırar. Bu şiddete dayanamayan Typhon sonunda yeraltına gider. Bir başka Yunan efsanesine göre, bütün ejderler gibi toprak ana’dan doğan Phthon, Delfi’deki kehanet merkezinin bekçisiydi. Tanrı Apollon kendi kehanetini yerleştirmek için bu yılanı öldürmek zorunda kalır. Yıllar sonra dilden dile dolaşan öykülerle İlluyankas, Kafkasya’ya gider ve tanrılarla değil, dev kartallarla savaşır. Hititlerle başlayan bu Anadolu inancı, artık ejder ile Anka kuşunun savaşına dönüşmüştür. Kartal gökleri, ejder ise yeryüzünü simgeler. Yunan mitolojisinde Zeus’da, insan gövdeli yılan bacaklı devin üzerinde bir kartal gibi anlatılır. Bilindiği gibi, Zeus göklerin lideridir ve kartalı da her zaman omzundadır. Yakın tarihe yansıyan Anadolu inançlarında ırmakların taşması ejderhanın bu suya girmesiyle başlar. Kartal
114
HOOKE, age. s. 135
118
ejderhayı öldürünce sular yatışır. Ejderhanın yedi başını birden ezerek öldüren, inanışa göre cennete gider.115 3. Ullikummis Mitosu Bu mitosun temelinde yatan, daha önce Akad ve Ugarit mitoslarında karşılaştığımız, yabancımız olmayan motif, yaşlı ve genç tanrılar arasındaki rekabettir. Anus, yani Akadca’da adı Anu olarak geçen gök-tanrı, babası Alalus’u tahtından uzaklaştırmıştır ve daha sonra da kendi oğlu Kumarbi tarafından tahttan indirilmiştir. Kumarbi’nin Anus ile kavgaları sırasında, fırtına-tanrının doğmasıyla sonuçlanan bazı gelişmeler görülür ve baba ile oğul arasındaki bitimsiz çatışma [bu kez Kumarbi ile oğlu fırtına-tanrı arasında] yenilenir. Mitos, Kumarbi’nin fırtına-tanrı’ya bir rakip yaratmak için bazı yollara başvururken gösterilmesiyle başlar. Habercisi (ulağı) İmbaluris’i, öğüdünü alabilmek için “Deniz”e gönderir. Deniz-tanrıça Kumarbi’yi evine çağırır ve onun için bir şölen hazırlar. Tanrıça’nın verdiği öğüdün bir ürünü olarak, Kumarbi, veziri Nikisanus’u “Sular”a gönderir. Bundan sonrası pek açık değildir; daha sonra Kumarbi’nin olasılıkla yer-tanrıçasından bir oğul sahibi olduğunu öğreniriz. Oğluna Ullikummis adını verir ve İmbaluris’i, olasılıkla yeraltı tanrıları olan İrsirra’lara gönderir ve bu tanrıların Ullikummis’i karanlık toprağa alıp, onun üzerinde ulu bir diorit taşı sütunu olana dek büyüyeceği yer olan Ubelluris, Atlas gibi, dünyayı omuzlarında taşıyan bir tanrıdır. Daha sonra Ullikummis’in büyümesi anlatılır. Denizden, boyu 9.000 fersah ve çevresi 9.000 fersah olana dek bir kule gibi yükselir. Tanrıların dehşetle açılan gözleri önünde [başı] göğe ulaşır. [Öyle ki] fırtına-tanrısı’nın eşi Hepat [gittikçe büyüyen Ullikummis’in iteleyip yerini doldurmasıyla] tapınağından sürülür. Kocasına bir haberci gönderir ve bu haberci, tanrıçanın kocası Ea’nın evi olan Apsu’ya gidip, Ea’nın yardımını ister. Burada, Akad Yaradılış Destanı’ndan malzeme alma durumu apaçıktır. Tanrıların meclisinde, Ea tanrılara, insanlığın bu canavarca varlık tarafından yok
İsmet Zeki EYÜPOĞLU, Tanrı Yaratan Toprak; Anadolu, Der Yayınları, s.175–180, İstanbul 2007
115
119
edilmesine niçin izin verdiklerini sorar. Oysa Enlil nelerin olup bittiğini bilmemektedir. Ea, Ubelluris ile görüşmek üzere ona gittiğinde, Ubelluris’in de sırtında taşımakta olduğu fazladan yükün ne olduğunu bilmediğini görür; bunun üzerine sağ omzunda dikilmekte olan diorit-adamı görebilmesi için, Ubelluris’i kendi çevresinde döndürerek onu görmesini sağlar. Daha sonra Ea, tanrıların ambarından, geçmişte yer ile göğü birbirinden ayırmış olan eski bakır bıçağı getirmek için yaşlı tanrılara başvurur. Bu yolda Ea’nın şunları söylediğini görürüz; “Dinleyin, siz ey eski tanrılar, siz eski sözleri bilen eski tanrılar. Babaların ve ataların eski ambarını açın. Babaların eski mühürlerini getirsinler ve sonra onlar [kapılar] gene o mühürle mühürlensin. Gök ile yeri kesip birbirinden ayırdıkları eski bakır bıçağı çıkarsınlar. Kumarbi’nin tanrılara karşı koyacak bir rakip olarak yarattığı diorit-adam Ullikummis’in ayaklarını kesip koparsınlar.” Daha sonra Ea, korkuya kapılmış tanrıların meclisinde, Ullikummis’i sakatladığını bildirir ve kendilerinin öne çıkıp bu dev ile savaşmalarını önerir. Fırtına-tanrı, savaş arabasına atlar ve arabasını Ullikummis ile savaşmak üzere ileri sürer. Tablet burada kopuktur; ama yitik bölümde fırtına-tanrının kazandığı zaferin anlatıldığından kuşkulanmak için ortada bir neden yok. Ullikummis mitosu aynı zamanda, insanlığın yok edilmesi girişiminin bir başka versiyonunu sunmaktadır ve bu girişim, Ea’nın işe karışmasıyla başarıya ulaşmadığını anlatılmaktadır.116 Yunan mitolojisi’nde, Titan İapetos ile Okeanos’un kızı Asia’nın oğlu olan Atlas’la Ubelluris arasında belirgin bir benzerlik vardır. Atlas, Hesiodos’a göre gökyüzünü omuzları üzerinde tutan tanrıdır. Homeros, Atlas’ı daha sonra gökyüzüne değil, yeri göğü birbirinden ayıran direkleri omzunda taşıyan tanrı olarak tanımlamıştır. Herodotos ise, Atlas’ın Kuzey Afrika’da bir dağ olduğunu ve Perseus Gorgo’yu öldürdükten sonra, Atlas’a canavarın kafasını göstererek onu bir kayaya çevirdiğini yazar. Tanrıların Titanlarla savaşı Ullikummis mitosu ile çok bariz benzerlik göstermektedir. On yıl süren zorlu savaşta tanrılar titanları yenmiş ve onları kovmuştur.
116
HOOKE, age. s. 133–134
sol pabucunu sağ ayağına giyer. doğurganlığın yok oluşuna yol açar. Bu mitos. tüm ülkeyi sis kaplar. . verimliliğin her alanda düşüşüne. mitosun kahramanı Telepinus’tur. Çaresiz. onu temiz pak yapıp. Mitos. belli bir tanrı değildir (çeşitli versiyonlarında) içlerinde güneş-tanrının da bulunduğu. Fırtına-tanrı. Yorgunluktan bitkin bir şekilde yatar ve uykuya dalar. Güneş-tanrı çevik kartalını tanrı’yı bulmaya gönderir. hem bitkilerde hem sığırlarda olmak üzere. çeşitli tanrıların yok oluşundan söz edilir. Telepinus Mitosu (Kaybolan Tanrı) Bu mitos. Tanrı’nın yokluğunda. dolayısıyla tanrıyı neyin öfkelendirdiğini bilemiyoruz. Giderken öfkesinden sağ pabucunu sol ayağına. ama burada verilen anlatımın dayandığı ana metinde. Telepinus’un öfkeden köpürür durumda gösterildiği noktada bilgimiz içine girer. Tanrılar tapınakta suskundur. koskoca tanrıların yapamadığını küçücük bir arı nasıl yapacaktı. ama oda bir sonuç alamaz. tanrıça Hannahannas’ın sıkıştırmasıyla kayıp oğlunun peşine düşer. Ocakta kütükler söner. Tanrının yok oluşu. Bütün insanlar ve tanrılar açlıktan ve susuzluktan kırılmaktadır. aynı zamanda ritüel mitosları içine de sokulabilir. gözlerine ve ayaklarına balmumu sıvayıp. tanrı’yı bulunca onu ellerinden ve ayaklarından sokup. ortalıkta birkaç biçimiyle dolaşmış görünür ve yok olan tek. Metnin başlangıcı kırıktır. içinde yok olan tanrının geri dönmesini sağlamak için yapılan ritüel de bulunduğu için. inek buzağısına bakmaz. Ona. Fırtına-tanrı onu alaya alır. Tanrılar kaygılanır ve Telepinus’u aramaya koyulurlar. kuraklık ve açlık olur. koyun kuzusuna. kızgın bir şekilde şehri terk eder. Şehirden çok uzaklaşır ve Anadolu bozkırında kaybolur. Fırtına-tanrının oğlu Telepinus.120 4. Tammuz’un yeraltı dünyasında başından geçenleri anlatan mitosla ve Ugarit mitolojisinde Baal’in ortalıktan yok oluşuyla aynı temayı işlemektedir. Hannahannas araması için bir arıyı görevlendirir. ama bir sonuç alamaz. Öykünün örgüsü. Tanrıça bu alayları dikkate almaz ve arıyı Telepinus’u bulması için gönderir.
sığır. Anadolu’da önce Kybele’de. Bunun üzerine güneş-tanrı “insanı alıp getirin! O Ammuna dağı üzerindeki genç [kartal] Hattara’yı alsın. Kara toprağın dibinde tunç kazanlar duruyor. Bu ağaçlar Hitit mitolojisinde işlenen koyun postlu direğin benzeridir. Telepinus’un öfkesini. şarap. Tanrıça Hannahannas Telepinus’un bulunması gibi büyük bir zorluğu arı ile aşmaktadır. Demeter onun cesedini arı topluluğuna dönüştürür. tanrıyı bulur ve tanrıçanın buyruklarını yerine getirir. Uzun bir arayıştan sonra arı. Bir insan tarafından Telepinus’un iyileştirilmesi ve her türlü kötülüğün yeraltına götürülmesi için bir afsun okunur. mutlu ve uzun bir ömür yaşar. Açlık ve kuraklık biter. o tanrıyı taşısın! Onu kartalın kanadı ile taşısın” der. Koyunların yağı. Hititlerde bayram olarak şenliklerle kutlanmaktadır. Oraya her kim giderse gitsin bir daha dışarı çıkamaz. “Kapı bekçisi yedi kapıyı açtı. Asur ve Babil mühürlerinde. oraya kapasınlar. daha sonra Artemis’te de bu arılara rastlanır. kızgınlığını.121 tanrılara geri getirmesi buyruğuyla arı’yı gönderir. kulpları demirden. tapınak kurallarına uymadığı için öldürülür. yedi sürgüyü çekti. orada yok olur. buğdayın taneleri. Bu direk verimliliği simgeler. ama eskisinden daha öfkelidir ve tanrılar ne yapacaklarını bilemezler. Melissa arıları diye anılan bu arılar tanrıça’nın esiridir. İstanbul 1994 . Remzi Kitapevi. Bu benzerlik bir Kuzey Avrupa efsanesi olan Kalevalla’da da göze çarpmaktadır. Tanrıların Vatanı Anadolu. Kalevalla’da 117 C. 117 Kaybolan tanrının geri dönüşü de. Telepinus gök gürültüsü ve şimşek eşliğinde şehre getirilir. uzun yaşam ve çok çocuk sahibi olma anlamına gelir. Demeter Tapınağı rahibesi Melissa. koyun. 14. kapakları abaru metalinden.W CREAM. kötülüğünü ve çılgınlığını da alsınlar. s. Ayinin sonunda üzerine koyun postu asılmış bir direk tanrı önüne dikilir. Telepinus uykusundan uyanmıştır. bütün ülke normale döner. yapraklarla süslenmiş ağaçlar vardır.” Bunun üzerine Telepinus iyileşir.
aynı zamanda. caddede erkek kızı gebe bırakmaz” sözleri ile ifade ediliyor. C. Hattuşuli’nin karısı Puduhepa ile Hurri dini bir bütün halinde Hititlere geçmiş bulunuyordu. . Tanrıça İştar’ın ölüler ülkesine inişi ve dönüşünün Telepinus öyküsü ile benzerlikleri vardır. Babil dünyasına Tammuz ve İştar mitosu olarak yansımıştır. bitkiler dünyasının ölümüne. erkek eşek dişi eşeği gebe bırakmaz. Kizzuvatnalı bir rahibin kızı olan III. Hititler Anadolu’da daha sonra Hellen ve Roma çağlarında gördüğümüz synketism yönteminde. En önemli Hitit mitosları bunlardır. Akad. Burada anlatılanlar Hitit mitolojisinin karakterini yansıtmaya yetecektir. HİTİT VE HURRİLER’DE DİN Hurilerde din sağlam kurallara dayalı olup güçlü rahipler elinde çok iyi bir biçimde örgütlenmiş bulunuyordu. Bu nedenle Hurri dini konusunu Hitit bölümünde sele almış bulunuyoruz. yani yabancı dinleri birbirleriyle kaynaştırma tutumuna başvurarak inanç dünyasını federatif bir anlayış içinde bütünlüğe ulaştırma yolunu bulmuştur. Sumerlerdeki Dumuzi ile İnanna mitosunda anlatılan İnanna’nın ölüler ülkesine gidiş öyküsü. Hattuşuli döneminden beri de Hitit ülkesine yayılmıştı. Bu yüzden Hurri dini Kizzuvatna’ya ve III. Bunlar Hitit mitolojisinin Sumer. Tanrıçanın yeryüzünde bulunmaması. cinsel verimin ve üretkenliğin yok oluşuna neden olmaktaydı. Yunan ve Batı mitolojisinin ve folklorunun köklerinin büyük ölçüde bu ilginç Hitit malzemesine dek dayandığını da göstermektedir. Hitit Devleti’nin federal düzende olması onun din konusunda hoşgörülü bir davranışta bulunmasını gerekli kılmıştır. Bu durum “Boğa ineğe binmez.122 Lemminkainen düşmanlarını annesinin yeraltından gönderdiği bir arı tarafından getirilen büyülü bal ile alt etmektedir. Babil Hurri mitolojilerine olan apaçık bağımlılıklarını gösterdiği gibi.
Örneğin gök tanrısı (Teşup) ile Hepat ve İştar gibi tanrıçalar birçok yörede değişik yerel tipler gösterdikleri halde. daha sonraki Anadolu’nun Roma Çağı’nda olduğu gibi aşırı birçok tanrılık (politheism) egemendir. s. Ancak bu çıkarcı yaklaşım. “göksel” tanrılarla. age. ouranios. büyük bir ailede olduğu gibi. Ancak her beylikte değişik bir epithet (lakap=tanımlama) taşıyan bu tanrılar.119 118 119 AKURGAL. “yeraltı” tanrıları arasında temel bir ayrım vardır. s. Hattuşuli (M. khthonios. yer altı dünyasına ait olanlar en eski tanrılardır. birbirlerine akrabalık ilişkileriyle bağlı. aşama sırasına göre örgütlenmiş olarak düşünülmüştür. Gerçekten Büyük Krallık Dönemi’nde. Hitit halkının yerli topluluklar üzerindeki egemenliklerini sürdürmelerini sağlıyordu.123 Hititler tabletlerde sık sık “Hatti Ülkesinin Bin Tanrısı”ndan söz ederler. Hurri ve Mezopotamya kökenli tanrılar bile başka başka adlarla anılmalarına rağmen birbirlerine koşut tiplerden oluşmaktadırlar. 91 . Gerçekten Yazılıkaya Açıkhava Tapınağı’ndaki tanrılar Emanuel Laroche’un saptadığı gibi Hurri adları taşımaktadırlar.Ö. Luvi. Bunun gibi Hatti. Yunanca theos ve Latince deus’un da dayandığı aynı Hint-Avrupa kökünden kaynaklanır. sonunda Hitit dininin III. özünde birkaç tanrı tipinin yerel çeşitlemeleridir. 1275–1250) dönemlerinde Hurileşmesine neden oldu. Bu hoşgörülü davranışın. “bütün Hepatlar” ya da “bütün İştarlar” gibi deyimler bu gerçeği açığa vurmaktadır. 118 Genel olarak. age. Nitekim metinlerde “bütün gök tanrıları”. Tanrılar. 120 MARTİNO. Yani din politikasında sadece hoşgörüye ve kralık çıkarlarına dayalı bir yol izliyorlardı. “tanrı” karşılığı Hititçe terim “siu/siuna/siuni”dir. Pala. Hatti’nin çok sayıdaki tanrısı arasında. ayrıca. Oldukça sık olarak Sumerce ideogram DİNGİR de kullanılır. Metinlerdeki uzun tanrı listeleri göz önünde tutulursa bu deyişin pek abartılı olmadığı söylenebilir. özünde aynı erkek ve kadın tanrıdan gelmektedirler.
baş tanrıydı. Nitekim çok sayıda tanrı bir simge hayvan biçimi altında temsil edilmiş olabilir. baş tanrıça ile birlikte federal Hitit devletinin en önemli birleştirici gücünü oluşturuyordu. olasılıkla. “Sarayın Tanrısı” gibi adlarla anılmaktadır. Ancak belirli bir tanrı adı olmayıp Latince’de olduğu gibi sadece tanrı anlamında kullanılmaktaydı. Anadolu’nun tarihöncesi ve öntarih zamanları geleneğine dayanan hayvan biçimsel öğeleri içerir. Hitit metinlerindeki “siu” sözcüğü Yunanca’daki Zeus ve Latince’deki Deus’un karşılığıdır.120 Gök tanrısının en önemli sembolü boğadır. Üstelik o. şimşekte ve fırtınalarda ortaya çıkar. s. “Hattuşa’nın Tanrısı”. bu tanrı. yağmurda. metinlerde Sumer ideogramıyla yazılıyordu. sonra gök tanrısı denmek isteniyorsa ikiye bölünmüş elipsin altına “W” biçimli yıldırım işareti yazılırdı. Aynı inancın daha sonraki dönemlerde de süregeldiğini görüyoruz. ikisi birden Gök-tanrı anlamına gelmektedir. Ona hem yerli Hatti ve Hurri halkları hem de Anadolu’ya göç eden Hititler tapıyorlardı. Nitekim Hattilerde 120 AKURGAL. Hitit metinlerinde Hitit sanat eserlerinde de gök tanrısının boğa üzerinde durmadığı dikkat çekmektedir.124 Hitit dini. Panteon’un temel tanrısı “fırtına tanrısı”dır. dağların tepesinde ve gökte oturur. Baş tanrı Hitit metinlerinde genellikle “Hatti Ülkesinin Gök Tanrısı”. Bir tanrının hiyeroglif işareti ikiye bölünmüş bir elipsten oluşur. Dişi tanrıya tapma adedi Anadolu’da Yeni Taş Çağı boyunca egemendi. Yağmur tarlaları verimli kıldığı için ülkedeki refah onun sayesindedir ama hükümdarın ve krallığın koruyuculuğunu da o üstlenmiştir. Bu durum herhalde boğanın Orta Anadolu’da tek başına gök tanrısını temsil ettiğine işaret etmektedir. Boğa Orta Bronz Çağı’nda gök tanrısının kendisiydi. “Göğün Tanrısı”. 120 . Hatta o dönemde kadın tanrı. Önce söz konusu işaret. O. age.
sedir (ağaçları) ülkesinde ise adın Hepat’tır. sağ yön daha önemli idi. bütün ülkelerin kraliçesi. Yunan ve Roma dönemlerinde “Kybele” adları ile anılan tanrı kadınlar. 121 AKURGAL. Babil’in büyük tanrıçası İştar’a da Anadolu’da tapılmaktaydı. Yeni Tunç Çağı’ndan beri tanıdığımız Anadolu geleneğini sürdürmüşlerdir. Arinna’nın Güneş Tanrıçası ve Şarruma dışında. Yazılıkayan’nın 63 tanrısı arasında Gök Tanrısı.” Zaten Hepat. Savaş tanrısı olduğu için Yazılıkaya’da Hurri kökenli yardımcıları Ninatta ve Kulitta ile birlikte erkek tanrılar arasında yer almaktadır. Hurrilerde “Hepat”. 63 tanrının tasvir edildiği bu kabartmalarda kadın tanrılar erkek tanrıların solunda yer alıyordu. Sen Hitit ülkesinde Arinna’nın Güneş Tanrıçası adını taşırsın. Dinsel metinlerde ve kurban listelerinde Arinna’nın Güneş Tanrıçası ile Hurri kökenli olduğunu bildiğimiz Hepat. Hurrice adı Şauşga idi ve hem aşk hem de savaş tanrıçası olarak biliniyordu. Bu Hitit âdetinin en güzel örneğini Yazılıkaya kabartmalarında görüyoruz. Hititlerin panteonuna Nerik ve Zippalanda’nın gök tanrıları olan oğulları ile ayrıca Mezullaş ve yeğeni Zentuhis ile birlikte girdi. benim efendim. Geç Hititlerde “Kupaba”. age. Hititçe adı İstanu idi ve Hattilerin Estan’ından geliyordu.121 Bir metinden öğrendiğimize göre Hititlerde modern protokolde olduğu gibi. Hitit dinsel metinlerinde sözü edilen bin tanrılı panteonunun daha başka tanrıları da yer almaktadır. Hititlerde “Arinna’nın Güneş Tanrıçası”. 122 . aynı sıfatları ve özellikleri taşıdıkları şüphesizdir.125 “Vuruşemu”. Hititlerin Arinna’nın Güneş Tanrıçasından ayrı bir güneş tanrısı vardı. s. Tuthaliya dönemi de ikisinin eş anlamında oldukları. birbirlerinden ayrı tanrılar olarak görünürlerse de hiç olmazsa IV. Nitekim bir metinde ikisi bir arada şöyle anlatılmaktadırlar. Hattilerden gelen Arinna’nın Güneş Tanrıçası. “Arinna’nın Güneş Tanrıçası. Hurri dininde de Teşup’un karısıdır.
ruhun tenviri. sağlık. age. gelişme. uzun ömür. neşelilik. sevgi. dimdik bir boyun. sevinç. merhamet ve adalet ile hastalık. 124 ÜNAL. Hititlerin ay tanrısı Arma. Sadece dua olduğu sanılan Pala dilinde bazı parça metinler bulunmuştur. başrahiplik görevini üstlenirdi. 122 123 AKURGAL. Bunu. 247 . bereket. Sanat olarak tanımlanıyordu. korku. 122 Hitit duaları çağdaş Mezopotamya dualarından etkilenmişti. zindelik. yeni yıl ve benzeri olaylar bayram olarak kutlanırdı. Anadolu’da Roma Dönemi’ne değin yaşamış olan on iki tanrı bunlardan bir örnektir. itaat. Mevsim dönümleri. yokluk ve salgın hastalık gibi musibetlerden kurtulma vardır. hayat. intikam duyguları. muzaffer silahlar. age. baharın gelişiyle kutlanan yeni yıl bayramıdır. selamet. açlık. (Yazılıkaya’da betimlenen tören. tohum atma vb).) Ayrıca her kentin kendine özel bayram törenleri vardı. göre “Göğün Güneş Tanrısı” idi. Hititçeye çevirileri yapılmış Mezopotamya kökenli dualardan görmekteyiz. kötülük. 123 Genel olarak dualarda ve bunun yanında büyülerde istenen şeyler çoğunlukla hep insan lehine olan iyi şeylerdir. kıtlık. Hititçe dışındaki dillerde dua metinleri ele geçmemiştir. Kral. s. Hattilerin Kasku adlı ay Hurrice adı Kusu eserlerinde gördüğümüz bazı tanrılara yazılı kaynaklarda rastlanmamaktadır. tarımsal faaliyetler (hasat. özen ve dikkat. iyilik. Törenler genelde benzer işlemlerin. s. bolluk. kas gücü. bol sayıda gelecek nesiller. gözlerin görme gücü. cinsel güç. meteorolojik hadiseler. Bunlar arasında tanrı şefkati. belirli bir sırayla yapılmasıyla kutlanırdı.126 Hiyerogliflerdeki ideogramlarına tanrıçasından gelmektedir. Hitit dinin özelliklerinden dolayı çok sayıda dini bayram törenleri de mevcuttu.
yabancı akımların olduğu çeşitli ibadet işlemleri. Ancak bu gün tıbbın temellerinin. dönemin dünya görüşü içinde yorumlanmış ve dini mitolojik görüşlerden de etkilenmiştir. Hitit İmparatorluğu’nda birlikte yaşayan halkların dinsel geleneklerine uygun olarak kabul edilmiş ve birbirleriyle ustaca birleştirilmiştir. hatta bu etki öyle bir bakış açısının zorunlu bir sonucudur. Avrupa’nın Anası Anadolu. Hattiler’den. 124 D. Hurrilerden ve Mezopotamyalılardan gelmektedir.bilimtarihi. Hititlerin Tanrı düşüncelerinin az bir özgül yanı bulunduğu dikkati çeker. s. Bunun öncelikle Hattuşa için önemli sonuçları vardı. Hititlerin Anadolu’da kurduğu büyük uygarlık içinde. Bu sebeple bu tür toplumlarda. 125 124 125 Helmut UHLIG. HİTİT VE HURRİLER’DE TIP Eski uygarlıklarda. çünkü burada bir sürü dinsel tören ve bununla bağlantılı. İstanbul 2001 Gaye Şahinbaş ERGİNÖZ. Hititlerde Anatomi ve Tıp www. farklı kültürlerin etkileri görülür.org/e-metinler. Böylece ilk olarak kendi yaşadıkları bölgede sık görülen hastalıklara çözüm arama yoluna gitmişlerdir. Bütün bunların. başkentin görkeminin yayılmasında çok büyük yararları olmuştur. ilmi temelli tıbbın sihir ve dini görüşler ile iç içe olduğu görülür. modern tıbbın temelini oluşturan ilk bilgiler. 2008 .127 Bin tanrılı Hitit panteonu’nu daha yakından incelersek. yaşama yön veriyordu. Hititler çeşitli alanlarda olduğu gibi. Telos Yayıncılık. Dünyaya bakış açılarının temelinde din ve büyü olan toplumlarda tıbbın sihirden etkilenmesi tabiidir. Tanrılar ve onun ibadetlerini büyük bir kısmı. Bu gün üzerinde yaşadığımız Anadolu topraklarını askeri ve siyasi bir güç altında toplayan ilk toplum Hititlerdir. 167. Yunandan daha önce Mısır ve Mezopotamya’da atıldığı bilinmektedir. Önceleri tıp tarihi Yunan uygarlığı ile başlatılıyordu. Bunlar. sağlık sahasında da diğer uygarlıklardaki tıbbi gelişmelerden etkilenmişlerdir. Hitit kralları tarafından.
128 Hititler döneminde Anadolu’da gelişen tıbbi faaliyetler ve hekimlik hakkında tefferuatlı bilgi veren tabletler henüz yeterli değildir. Hititler döneminde kadın hekimlerin de görev yaptığı anlaşılmaktadır.ZU’ya da rastlanmıştır. Hititler diğer branşlarda olduğu gibi kendilerinden önce Anadolu’da yaşamış olan yerli kavimlerden.org/e-metinler. büyücü” anlamına gelen AZU kelimesi de Hitit tabletlerinde geçmektedir. kâhin” manasına gelir. LU AZU’nun Akadca karşılığı ASU. Mezopotamyalılar ve Mısırlılardan çok şey almışlardır. Ayrıca Sumercede “falcı. LU A-ZU ile LUAZU farklı iki terimdir. Hurriler.bilimtarihi. Hitit söz dağarcığında “doktor” anlamına gelebilecek bir sözcük yoktur. LUAZU’nun ise BARU’dur. Ancak eldeki belgeler ışığında. Sumercede “doktor” anlamına gelen LU A-ZU Hititçede de kullanılmıştır. LUAZU ise “falcı kurban bakıcısı. Bu da bizi ‘Hititlerde doktor varmıydı ve eğer var idiyse konumları neydi?’ sorusuna karşılık aramaya sevk eder. bu sanatı veya bilimi icra eden doktorlardır.126 Hattuşa’daki kazılarda ortaya çıkarılan tabletler arasında. Kaynaklarda SAL A. doğum esnasında ve doğum sırasında neler yaptıkları ve doğumda kullandıkları aletler hakkında bilgi bulunmaktadır. Doğumla ilgili olan tabletler vasıtasıyla. buna karşılık Hititçe’de “doktor” anlamını karşılamak üzere. 2008 . Örneğin doğum öncesinde hazırlanması gerekli olan şeylerden bahseden tablette “bir kadın doğum 126 ERGİNÖZ. Hitit hekimlerinin sadece büyü temelli tedavi uygulamadığını gösterir. SAL “kadın” anlamına geldiği için. yabancı dillerden Hititçe’ye girmiş terimler kullanılmıştır. Tıp deyince akla ilk başta gelen şey. Her iki kelimenin de Hititçede kullanılmış olması. doğumdan bahseden ritüel tabletleri de tespit edilmiştir. Akadçadaki karşılıkları da bunu gösterir. LU A-ZU “Doktor”. Hititlerde Anatomi ve Tıp www. Hititlerde Mısır ve Mezopotamya’daki tıbbi gelişmelerden etkilenen bir tıbbın olduğunu da görüyoruz. Hitit ülkesinde ebelerin (SALhasnupal(l)a) doğum öncesinde.
[sonra] kadın. İkinci guruba dâhil olan metinler tıbbi açıdan daha da önemlidir. Yabancı hekimlerin dışında tabletlerde ismi geçen Hititli hekimler de bulunmaktadır. s. geri dönüşleri ve kalış süreleriyle ilgili sıkı kaideler getirilmiş olmasından. genel olarak. yere koyulur.129 yapacağı zaman. 195 . sandalyelerin üstüne oturur. ama o zamanın eczacıları bunları herhalde ezbere biliyorlardı. [iki sandalye] (ve) üç yastık (öyle bir şekilde hazırlanır ki) her tabureye bir yastık yerleştirilir. maalesef ne olduklarını belirleyemediğimiz şifalı bitkilerdir. Bunlar arasında tohum. Çocuk düşmeye (yani doğmaya) başladığı zaman. 128 Eski Yakın Doğu’da saray ve tapınağa bağlı olarak çalışan uzman personelin. Bu hekimlerin daha ziyade Mezopotamya ve Mısırdan Hatti topraklarına gönderildiği bilinmektedir.” 127 Boğazköy’deki devlet arşivinde tıbbi nitelikli diyebileceğimiz bazı metinler vardır. tekrar eski yerine geri dönmesi şeklindeydi. 2008 ÜNAL. age. Hititler bu yabancı hekimlere büyük değer vermişlerdir. çiçek. bu hekimlerin. kök ve bitkisel yağlar ağırlık tutar. çünkü bunlar teorik olarak bilinen tüm hastalıkların semptomlarıyla birlikte bir koleksiyonunu içerir ve verilmesi gereken ilaçlar belirtilir. bulundukları ülkeler için çok değerli ve önemli oldukları anlaşılmaktadır.bilimtarihi. Eczacılıkta kullanılan çoğu droglar. başka bir yere gönderilirken. Karıştırılan drogların miktar ve yüzdesi verilmemiştir. hekimin bir şehir veya ülkeden başka bir yere gitmesi ve orada bir süre kaldıktan sonra. sanatçıların ve bir ülkeden başka bir ülkeye giden veya gönderilen zanaatkârların arasında hekimlerde yer almaktadır. ebe şunları hazırlar. Bu metinlerin bir kısmı kehanetle ilgili metinlerdir.org/e-metinler. Ayrıca metinlerdeki ifadelerde. Ve [bir] yastık taburelerin arasına. Hatti ülkesinin en 127 128 ERGİNÖZ. Hititlerde Anatomi ve Tıp www. yaprak. Bunlara “reçete metinler” demek daha uygun olur. Bunlardan Hutupi ve Akiya. Bu hekimlerin yer değiştirmesi. Pek çoğu Akadca olan bu metinler herhalde yine Akadcadan Hititçe’ye çevrilmişler ve Hitit gereksinimlerine uyarlanmıştır.
Anadolu’da zaman zaman uzun süren kıtlıkların ve salgınların olduğu bilinmektedir. Hititlerin maruz kaldığı hastalıklar karşısındaki tavırlarını. www. halkın tedavisiyle meşgul olan pek çok hekimde vardır. hekimlerin idarecisi) GAL LU. onlardan zamanımıza kalan çivi yazılı kil tabletlerden öğreniyoruz.org/e-metinler. ZU (hekimlerin en büyüğü.ZU (yardımcı-talebe-küçük hekim. o hastalığın sebep olduğu düşünülen faktörleri ortadan kaldırmak için düzenlenirler. 129 ERGİNÖZ. Hititlerde. Çünkü hekimlerin vazifelerini nasıl yerine getireceklerini belirten metinlerde “büyük hekim”. Bu hastalığın veba. LU A-ZU SAG (başhekim). Ayrıca Hitit ülkesinde. Anadolu’da da çok sayıda hastalıkla karşılaşılmıştır. Bunlardan biri büyü ve majik ritüellerle tedavi. şef hekim). MESA. LU A-ZU TUR KAB. Hititlerde Anatomi ve Tıp. UGULA LU A-ZU (yönetici hekim. Hititler devrinde Anadolu’da görülen hastalıkların en kötüsü.bilimtarihi.130 meşhur hekimlerinden olup. saray halkını iyileştirme yetkisine sahiptiler. Hititlerde hekimler arasında bir hiyerarşinin olduğunu göstermektedir. 129 Dünya üzerinde hastalıkların ortaya çıkışı. Medeniyetler kurulduktan sonra da hastalıklar varolmuştur. insanlık tarihinden eskiye dayanır. Hititlerde hekimlerin aralarında usta-çırak ilişkisi olduğu anlaşılmaktadır. asistan hekim veya tıp öğrencisi?) gibi unvanlar olması. 2008 .ZU. Hitit hekimlerini sadece saraydaki hekimlerle sınırlamamak gerekir. kitle halinde ölümlere yol açtığı bilinen ve henkan denilen hastalıktır. “küçük hekim” gibi ifadeler geçmektedir. kolera veya tifo gibi bir salgın hastalık olduğu düşünülebilir. diğeri ise droglar kullanarak yapılan tedavidir. Bir hastalığı tedavi etmek amacıyla geliştirilen metotlar. çeşitli hastalıklar ve rahatsızlıklar karşısında uygulanan tedavi usulleri iki gurupta incelenebilir.
ortaya çıkan semptoma dayalı olarak “göz kanlanması” şeklinde teşhis ediliyordu.131 Hitit tıbbında etiyoloji (hastalıklara sebep olan faktör). organizmaya dıştan tesir eden mikroplar olduğunun anlaşılması. diyagnoz (teşhis). Hitit. Bu faktör hem eski çağlarda ham de günümüzde etkili olmuştur.org/e-metinler. prognoz ve terapi (tedavi) unsurları arasında etiyoloji diyagnozdan daha önemlidir. Yahudi. pislikten her zaman için uzak durmaya çalışmışlardır. 2008 . Hititler hiçbir zaman kendi dönemlerindeki tıbbi gelişmelerden uzak kalmamışlar. 130 ERGİNÖZ.bilimtarihi. Hıristiyan ve İslam kültürleri eski Mezopotamya’ya çok şey borçludur. Örneğin bir hastanın gözündeki rahatsızlık. Hititlerde tıbbi faaliyetlerin temelinde bulunan araştırıcı zihniyet mevcuttur. Fakat pisliği. Mezopotamya kültürlerinin farklılıkları olsa da kozmoloji üzerine temel bir ortak anlayış mevcuttur. www. bir “ajan patojen kaynağı” olarak görmemişlerdir. Hititlerde Anatomi ve Tıp. Hurri. Hititler. Tıp sahasında kendilerinden daha ileri olan Mezopotamya ve Mısır gibi ülkelerden hekim getirmeyi ihmal etmeyen ve hastalıklar karşısında lakayt davranmayan Hititlerde. Yunan.130 Tıp sahasında ilerlemenin başlıca faktörleri arasında insanlardaki hastalık ve rahatsızlık durumlarını ortadan kaldırma ihtiyacı yer alır. tedavi şekli hastalığın sebebine göre değiştiği için. onları her zaman takip etmişler ve bazılarını da dışarıdan almakla da yetinmeyip kendi toplum yapılarına uygun hale getirmesini bilmişlerdir. Hastalıklarının asıl sebebinin. ancak son asırlarda yapılan çalışmaların ürünüdür. Bunun için omen ile orakel (fal ve kehanet) metotlarına başvuruluyordu. Bir diğer ifadeyle. Mezopotamya uygarlığı yalnız kendi zamanının değil gelecek yüzyıllardaki komşuları üzerinde de etkili olmuştur. Tedavi ise semptomu ortadan kaldıracak olan droglarla yapılan tedavi ve doğrudan etiyolojiye etki edecek olan dini ve mistik tedavi olmak üzere iki yönlü idi. hastalık sebebi çok önemlidir. tıp vardır. Etiyoloji’yi bulmak daha önemli ve zordu.
Genel olarak Roma imparatorluğundan önceki dönemler Antik Yunan tarihi olarak değerlendirilir. Anadolu yoluyla da Ön Asya ile ilişkideydi. Bu kültür M. Balkanlar yoluyla Avrupa’yla. Girit’in diğer kültürlerle ilişkisi ticari amaçlıydı. M. M. 23. ve 17.132 BÖLÜM IV ANTİK YUNANDA FELSEFİ DÜŞÜNCE A.Ö. Miken kültürü Girit’tekilerden farklıdır ama bu kültürün etkilerini taşır.yüzyıla kadar geçen dönemde Girit ve Miken izleri yok oldu. Akalar ve İyonlar Ege Denizi’ni geçerek Anadolu kıyılarına kaçtılar ve burada kıyı boyunca yerleşerek yeni . Yunanlıların M. 1200 yıllarına kadar Girit’te bir uygarlık bulunuyordu. II. binde özellikle Ege Bölgesi ve Boğazlar yoluyla Karadeniz’le.Ö. Dorlar kuzeyden güneye ilerleyip her şeyi kendi egemenlikleri altına alarak Aka ve Miken sülalelerinin izlerini yok ettiler. 13. Miken’de şehir devletleri tarafından idare edilen savaşçı bir toplum yaşıyordu.yüzyıl’dan 8. 3000 yıllarında kitleler halinde Balkan Yarımadasının güneyine göç ettiklerine inanılır.Ö. yüzyıllar Proto-Grek dönem olarak adlandırılır. M.Ö.Ö. 3000 ortalarından M.Ö. 1600’den 1100’e kadar olan dönem Homeros’un epiklerinde masallaştırdığı Turuva’ya karşı savaşan Kral Agememnon’un başında olduğu Miken Yunan Çağı’dır. Önce Girit sonra Miken kültürleri yayılarak önem kazanıyordu ama Yunan Tarihi ile bu kültürler arasında neredeyse hiç bağlantı yoktur.Ö. Antik Yunan Yunan medeniyetinin başlangıcı ve bitişi hakkında kesin ya da dünyaca kabul görmüş herhangi bir görüş yoktur. M.
Daha önceden Girit. Ege Adaları. Batı ve Güneybatı Anadolu kıyıları.1000 ile 800 arası Yunan Ortaçağı’dır. Bu dönemde Dorlar Yunanistan’da Aka Uygarlığının yıkıntıları üzerine şehir devletleri kurdular. Eski kabile teşkilatının yerini çok daha gelişmiş siyasal ve sosyal teşkilata sahip şehir devletleri aldı.Ö. Yunan Ortaçağı’nın sonlarına doğru Akdeniz ve Karadeniz etrafında tarımsal ve ekonomik ihtiyaçları karşılamak için koloniler kuruldu. M. Bu dönemde oluşturulan devlet teşkilatı Atina’da yüzyıllarca yaşadı.yüzyıllar Arkaik Çağ diye adlandırılır. Sparta’da askeri güç ve polis teşkilatına dayanan bir baskı politikası uygulanıyordu. Attika halkı sosyal ve ekonomik yönden üç gruba ayrılır. aristokrasi ortaya çıktı ve şehir devletlerini idare eden krallar aristokratlar tarafından devrildiler. Yunanlılar ilk zamanlarda ırklarını korumaya çalıştılar daha sonraki yıllarda yerlilerle ilişkileri artınca onlarla karıştılar.Ö. Büyük çiftlik sahipleri. Mikenlerin deniz üzerinden Kıbrıs ile Güney Anadolu’dan Doğu Akdeniz kıyılarına kadar ulaştıkları buralarda ortaya çıkan Miken buluntularıyla belgelenmiştir. siyasal ve ekonomik reformları ihtiyaçları karşılıyordu. Yunanlılar tarafından işgal edildiğinden kolonileri daha uzak ülkelere kurdular. ve 6. tüccarlar ve sanayiciler ve küçük toprak sahibi köylüler. Her şehir devleti bir oya sahipti. Bu birlik gerektiği zaman toplanırdı. Atina Solon’un reformları ve Peisistratos’un iç ve dış siyaseti sayesinde büyük gelişme gösterdi. Solon’dan sonraki yıllarda Peisistratos’un tiranlığı Atina’nın en parlak çağlarından biriydi. Gittikçe köylü toprakları elden çıktı ve Attika birkaç zenginin eline geçti. köylüyü korudu. yüzyılın son yarısında Peleponnes birliğini kurdu. Yunan Ortaçağı’ndan sonra M. 594–593 yıllarında hükümetin başına geçen Solon’un sosyal. Koloniler sayesinde Yunan ticareti geniş bir alana yayıldı ve sanayi gelişti. . 7. Yine bu dönemde halk sınıflara ayrıldı. M. Peisistratos aristokrat sınıfı zayıflatıp. Döneminde ticaret gelişti.133 İyon kentleri kurdular. Arkaik dönemde ünü doğuya yayılan diğer güçlü şehir olan Sparta 6. Bu çağda Yunanistan’da en önemli şehir Atina’dır.Ö.
yüzyılda İran yaylasından Anadolu’da Kızılırmak’a kadar uzanan Pers Krallığı’nın İyonya’ya saldırıları görülüyordu. Bu kargaşa ortamında Yunanlıların kışkırttığı İyon ayaklanmaları birçok şehirde amacına ulaştı. Milas gibi büyük merkezlere sahip olan İyonya diğer devletlere karşı gücünü ve bağımsızlığını koruyacak durumda değildi ve M.Ö. Orduda Hintliler. Pers kara ordusu Trakya ve Makedonya üzerinden Kuzey Yunanistan Teselya’ya ve oradan Thermophia geçidine hiçbir direnişle karşılaşmadan vardı. M. Lidyalılar.134 Yunan Tarihinin Klasik Çağı olan 5. Marathon savaşını Atinalıların kazanması Darius’u kızdırdı ve Yunanistan’a savaş açma kararı aldı. Pers ordusu karada savunmayı püskürtünce Yunan gemileri Attika bölgesini korumak için güneye çekildiler. Eretria ele geçtikten sonra Attika bölgesinin doğu kıyılarında Marathon Ovası’na çıkartma yapıldı.Ö 6. Darius’un ölümünü izleyen yılda 483’te Kserkes’in ordusu Yunanistan’a sefere çıktı. 1207 parçalık donanmada pek çok ulusun yardımıyla oluşturuldu. Daha sonraki yıllarda Atina Pers tehlikesine karşı Attika-Delos Deniz Birliği adlı siyasal bir birlik kuruldu. Buradaki savaşı Atinalılar kazandı. M. 431–404 yılları arasında . Bu zaferden sonra Persleri Anadolu içlerine sürerek Ege denizinden çıkartmaya çalıştılar. Ertesi yıl Atina tekrar yıkıma uğradı fakat Plataia ovasındaki savaşı Yunanlılar kazandı. 480’de Yunan donanması bozguna uğratılınca Kserkes Atina’yı terk etti. Bitinyalılar bulunuyordu. Persler Atina’ya girip Akropol’ü ele geçirdi ve kenti yakıp yıktılar. Darius 490 yılında İyonya ayaklanmasına 20 gemilik bir kuvvet gönderen Atina ile 5 gemi gönderen Eretria’yı cezalandırmak için Pers donanmasını önce İyonya’ya oradan da adalara sefere gönderdi. Araplar. Doğulu Habeşler. Koloni devleti olarak kurulmuş Bodrum. Yunan donanması Persleri Artemision Burnu’nda yendi.Ö. yüzyılda Pers İmparatorluğu’nun egemenliği altına girdi. Donanma denizden orduya eşlik ediyordu.
Aynı yıl içerisinde bu kez Sparta. Tebai ve Korinit ki son iki şehir daha önceden Sparta’nın en yakın müttefikleri idi. 371’de Leuctra’da kesin bir zafer kazandılar. İmparator Epaminondos’ın M. Yenilmeye başladıklarını anlayınca Makedonya Kralı II.135 Yunanlıları iki büyük cepheye bölen Peleponnes savaşı Atinalılar ve Spartalılar arasında oldu.org/wiki/Antik-Yunan . Bu savaşın sonunda Sparta hâkimiyetini ve Tebai üzerindeki üstünlüğünü kaybetti. Persler ile savaşa girdi. Gemiler burada bozguna uğratılıp komutan Persler tarafından öldürüldü.Ö. 395’te Sparta idarecileri Lysander’i yönetimden aldılar ve bu nedenle Sparta donanma üstünlüğünü kaybetti.Ö.Ö. Bu dönemde Atina kaybetmiş olduğu gücünü tekrar toparlama fırsatını buldu. Filip’ten yardım istedi. bu kez bir sonuç elde edilmeden biten Korinit Savaşı’nda Sparta’ya meydan okudular (M. Her türlü entrika ile Atina’da ve önceden Atina’ya bağlı şehirlerde demokratik partiler birkaç yıl içinde siyasi gücü tekrar ele geçirdiler. çünkü Tebai üstünlüğü çok kısa ömürlü oldu. Argos. Bu olay Atina’yı ve birlikte Sparta’ya karşı savaştığı müttefiklerini çok şaşırttı. Atina. kaybedeceğini anlayınca barış antlaşması istedi ve yapılan Antalcidas Antlaşması hükümlerine göre İyonya ve Kıbrıs’tan vazgeçerek 100 yıldır Perslere karşı yenilgi yüzü görmemiş Yunan milletinin tarihini tersine çevirdi. Peleponnes savaşının ardından Sparta tüm Yunanistan’ın hakimiydi ama bu olay bazı çevrelere rahatsızlık verdiği için acilen harekete geçildi. 362’deki ölümüyle beraber en büyük lider kaybedilmiş oldu ve kendinden sonraki Phocis ile gereksiz bir savaş yapma hatasına düştüler. 131 131 www.Ö.wikipedia. 407 yılında Perslerle Spartalıların işbirliğinden dolayı Atinalı komutan Alkibiades 100 gemilik donanmayla Efesos limanına geçti. M. 387). Daha sonra Tebai komutanları Epaminondos ve Pelepidas M. Böylece Makedonya ilk kez Yunan dünyası içine girmiş oldu. 413’te Sicilya seferi Atina için büyük bir yenilgiyle sonuçlandı.
Ö.Ö.136 Makedonya Krallığı M. yüzyılın başlarında Tebai’de eğitimöğrenim görmüş. o dönemden sonraki birçok şehir devleti. babasının yarım kalmış planlarını uygulamak için yola çıkan ve henüz 20 yaşında olan İskender aldı. 348’de Termofil’in kuzeyindeki yerleri kontrol ediyordu. Bu galibiyet. 338’de Chraeronea’da Atina’nın müttefiklerini yendi. İskender’e İyonya kıyılarının kontrolünü verdi ve bu 132 www. 352’de Tesalya ve M. Asya’ya geçti ve bu gün Çanakkale ili sınırları içinde kalan Granikos çayı kıyılarında Persleri yenilgiye uğrattı. Fakat yine de. gün geçtikçe büyüyen Filip tehlikesini engellemek için bir araya gelerek anlaşma yaptı. 339’da Atina ve Tebai. Amphipolis. Tebai ve Phocis arasındaki savaşa müdahale etmiş olması ile büyük ün kazandı ve Yunan çevrelerinde dikkate değer bir güç olmasına fırsat sağladı. Sparta’nın güç kaybetmesi ile kendilerini toplayan Yunan şehirleri arasında kabul görmek istiyordu. yüzyılda doğdu. M. Filip artık daha büyük bir rol oynamak istedi. 5. M.Ö. Filip. 334’te Büyük İskender. 4. Trakya üzerinden Makedon hâkimiyetini kurdu.org/wiki/Antik-Yunan . Roma İmparatorluğu dönemine kadar bağımsız olarak yaşamaya devam etti. dillere destan zenginliğini her şehirde bir Makedon partisi kurmak için Yunan politikacılarına rüşvet olarak kullandı.Ö. buradaki altın ve gümüş madenlerini de yönetimi altına almış oldu. yüzyılda Yunan politikasında küçük roller oynuyordu.wikipedia. 7. Yunan çevresine dost gibi görünmek istedi. 132 Filip’in bir suikasta uğrayıp ölmesi üzerine yerini. M. ünlü nutuklarında halkı Filip’in bu amacına karşı koyması için yönlendiriyordu. Methone ve Potidaea gibi Yunan şehirlerini ele geçirdikten sonra. M. Yunanistan içlerine ilerledi ve M.Ö. Bunun üzerine Filip. Böylesine zengin kaynaklara sahip olmak Filip’e Yunanistan üzerinde daha etkili olma fikrini verdi. hırslı bir lider olan Makedonya Kralı II.Ö.Ö. Filip’in bu politikasının sonuçlarının nereye varacağını anlayan Atina lideri Demosthenes.
Burada da düzeni sağladıktan sonra Fenike üzerinden küçük bir askeri direnç ile karşılaştığı Mısır’a geçti. Bu yörede her şeyi düzene koyduktan sonra Anadolu’da. Pers topraklarını fethedip kendini dünyanın imparatoru yapmaya kararlıydı. Mısır halkı Büyük İskender’i Perslerin ve İmparator Amun’un oğlunun baskısından rahata çıkaran bir kurtarıcı gibi karşıladılar. ancak askerlerde baş gösteren isteksizlik ve yorgunluk nedeni ile ordusunu toplayarak geri dönme kararı aldı. ülkesine barış içinde dönebilmek için İskender’den barış istemeye hazırdı.Ö.137 nedenle özgürlüğüne kavuşmuş diğer Yunan şehirlerinde zafer kutlamaları yaptı. sikke çıkarma hakkını tekeline alarak ve Pers hazinelerinde birikmiş gümüş ve altını para biçiminde piyasaya sürerek bütün Önasya'da ve Akdeniz'de ticaret ve para ekonomisini geliştirdiği söylenebilir. Genç yaşta ölmesine karşın 12 yıl 8 ay süren hükümdarlık dönemine büyük çaplı seferleri sığdıran İskender'in kurduğu geniş imparatorluk temelde Perslerden kalma yönetim sistemine dayanıyordu. Bu savaştan sonra Darius geri çekildi ama kendi yandaşları tarafından öldürüldü. Görevlilerin yolsuzlukları ve yiyiciliği nedeniyle bu sistemi iyi işletememekle birlikte. Geri dönüş yolunda M. Kilikya üzerinden Suriye’ye seferler düzenledi ve M. ama zamanla birer kültür ve . Darius’un ordusunu yendi. Öte yandan İskender'in yeni kentler kurması (Plutarkhos bu kentlerin sayısının 70'in üzerinde olduğunu söyler) Yunan yayılmasında yeni bir dönem açtı. 333’te III.Ö. fakat İskender’in böyle bir niyeti yoktu. Pakistan ve İndus Irmağı vadisine kadar ilerledi. 323’te Babil’de bilinmeyen bir hastalığa yakalanarak yaşamını yitirdi.Ö. Bununla birlikte yerel satraplara bağlı olmayan tahsildarlardan oluşan merkezî bir vergi toplama mekanizması kurarak yeni bir mali sistemin temelini attığı bilinmektedir. İskender Afganistan. Askeri birer üs olarak kurulan. 331). Darius. Kuzeydoğu Suriye üzerinden Mezopotamya’ya ilerledi ve Darius’u ikinci kez Gaugamela Savaşında yenilgiye uğrattı (M.
138 ticaret merkezine dönüşen bu kentler Eski Yunan etkisinin Hindistan'a kadar yayılmasında önemli rol oynadı. Güvenmediği kişileri hiç sorgulamadan öldürmekten çekinmemesine karşın. Düş gücü ve romantizmi kendisini Herakles. ona bağlı kalıyor ve güçlüklere katlanıyordu. ama Doğu'ya özgü yeni bir soylu sınıfı ortaya çıktı. Çabuk öfkelenme. Avrupa ve Asya tarihi açısından önemli bir dönüm noktası sayılır. acımasızlık ve inatçılık gibi özellikleri uzun seferlerde daha çok ortaya çıkıyordu. Siyasal açıdan olmasa bile. Yaratıcılığıyla. Bu arada Pers-Makedonya karışımıyla yeni bir ırk yaratma girişimi sonuçsuz kaldıysa da. coğrafya ve doğa tarihi gibi konulardaki bilgilerin gelişmesine katkıda bulunmuş. değişik kuvvetleri bir arada kullanmada ve düşmanın yeni savaş biçimlerine yeni taktiklerle karşı koymada son derece ustaydı. Kendisini ve askerlerini en güç işlere yöneltmeyi başaran güçlü bir irade ve yetenekle esnek bir düşünce yapısını birleştiren İskender. Yunan kültürüne yatkın. savaşın sonucunu belirleyecek fırsatları değerlendirmeyi çok iyi bilirdi. adamları onun peşinden gidiyor. koşullar gerektirdiğinde geri çekilmeyi ve değişiklikler yapmayı bilen bir kişiydi. ayrıca büyük uygarlık merkezlerinin geliştirdiği bilgi birikiminin ortak bir potada kaynaşmasına zemin hazırlamıştır. Sonuçta benimsemesi İskender ve kendisini kendisinin Herakles’in onun soyundan halkın geldiğini gözündeki tanrısallaştırması . ticarete ve toplumsal ilişkilere açık bir imparatorluk kurduğu ve ortak sayılabilecek bir uygarlığa ve bir lingua frence [frank dili] olarak Yunan Koine lehçesine dayalı yeni bir dünya meydana getirdiği söylenebilir. Akhilleus ve Diyonizos gibi kahramanlarla özdeşleştirmesine yol açacak ölçüde güçlüydü. Seferleri ve bilimsel araştırmalara merakı. Dünyanın en büyük askeri dehaları arasında sayılan İskender. İskender'in kısa süren hükümdarlığı. ekonomik ve kültürel açıdan Cebelitarık’tan Pencap’a uzanan.
at takımları. 133 İskender’in ölümünden sonra.Ö. savaşçıların miğferleri. palmet gibi mimarlık süsleme öğeleri Fenike ve Hitit kaynaklıdır. cenk arabaları.139 büyüklüğünü ifade etmekteydi. Dor mimarlık düzeni. siren. mitoloji. generalleri onun bıraktığı belgeler arasında ilerde batıya yapacağı seferlerin planlarını buldular. takıları. Bugünkü Batı uygarlığı doğuşunu büyük ölçüde Anadolu topraklarında M. yüzyıllardaki Hellen kültürü ve sanatı % 70 oranında Mezopotamya. Örneğin 8. grifon. Aiol başlıkları.Ö. yüzyıllarda da Geç Hitit kültür merkezleri aracılığı ile Mezopotamya ülkelerinden din. yani sütunlar ve başlıklar Mısır. 3. heykel ve resim sanatları konularında büyük ölçüde esinlendiler. binden beri Mezopotamya etkisinde bulunan yarımada söz konusu tarihten sonra Doğu ile Batı arasında bir köprü görevi görmüştür. Kısaca söylemek gerekirse Helenler başlangıçta tıpkı bizim 100 yılı aşkın 133 www. mitolojisinden. mimarlık. Asur. tıp. astronomi.wikipedia. Hitit. Hitit ve Fenikeli görünümünde idi. Fenike. ve 7. giysisi. İon sütunları ve sütun altlıkları ile kymation. Urartu ve Phryg tasvirlerinde gördüğümüz gibidir. sağlık ve hastalık konularındaki deneyimlerinden de büyük ölçüde yararlandılar. Urartu. yüzyıllardaki Helenlinin saç biçimi.Ö.Ö.Ö. M. kartal gibi hayvan tasvirleri ve onlardan geliştirilen sfenks. başlığı. 12. Mısır ve Mezopotamya kökenlidir. Helenlerin aslan. 1200’den sonra gerçekleşen kültür gelişmelerine borçludur. HelIenler. Yunanlılar M. yüzyılın başında olagelen göçler Anadolu’nun tarihsel akışına yeni bir doğrultu vermiş ve M.org/wiki/Antik-Yunan . 8. cin gibi hayali yaratıkları Hitit. çeşitli kemerleri. Temsil edilen figürlerinde bile kendisini Amon gibi koçboynuzu ile Herakles gibi Aslan başlı postuyla göstermektedir. ve 7. ve 7. 8. at. Mısırlıların ve Mezopotamyalıların gökyüzü bilgisinden. ancak hiçbiri onun yerine geçip imparatorluğun tümünün yazgısını yüklenecek çapta büyük insan değildi. Öyle ki M.
s. Bu arada tanrıların çoğunun Yunan kökenli olmadığını da saptıyoruz. Özellikle eski Trakya -Dionysos'un vatanı. Biz. insanlara yardımcı olma görevini üstlenmişlerdir. Okeanos ve Tethys'li tanrılar jenealojisinin başlangıç öyküsü dışında. yumurta ve Eros'la ilgili olarak orpheus'çu anlatılarda geçen öyküler. deyim yerindeyse ancak "tanrıların göçünden" söz edebiliriz. halkların ve uygarlıkların buluştukları ve karşılıklı olarak birbirlerini güçlü bir şekilde etkiledikleri yerlerde gerçekleşmiş olup.134 B. ayrıca gece. Birincisi halkların göçü ki bu göçte onlara tanrıları da eşlik etmiştir. E. ANTİK YUNAN’DA MİTOLOJİ Yunan mitolojisinin çok yönlülüğü nedeniyle kökenine ilişkin sorular kolayca yanıtlanamaz. daha sonra Yunan Mitolojisinde rastladığımız üzere. Anadolu Uygarlıkları 5. bu tanrılara Yakındoğu. çok geniş bir bölgede. Hesiodos'un "Theogonia"sında bulunan Khaos ile ilgili öykü ve Yer Tanrıçası Gaia ve Eros'la ilgili "ölümsüz tanrılar içinde en güzeline" adlı öykü. Bu göç iki şekilde gerçekleşmiştir.135 Dünyanın ve yaşamın ortaya çıkmasıyla ilgili olarak Yunan mitolojisine yalnızca üç efsane girebilmiştir. 193 . Mısır ve Mezopotamya uygarlıklarını kendilerine örnek almışlardı. age. bu nedenle de özel büyülü güçlere ve tanrısal güce sahip kişiler olarak.tanrılarla dolu bir bölgedir. Güneybatı Asya’ya ve Balkanlarda. Aslında efsaneler başlangıç noktasına ilişkin bir fikir vermekte ise de. değişik adlar altında rastlamaktayız. Tanrıların adları ve kaderleri ile ilgili söylenegelen efsaneler çok çeşitlidir. baskı 1995 s. 175–204 UHLIG. ilişkilerin ne olduğu açık değildir. Akurgal. 134 135 Bkz. Böylece.140 süreden beri Avrupa'dan ders almaya çalışmamız gibi. ikincisi ise doğrudan tanrıların göçü ki bu göç.
bütünün bir parçasıydı. onun huzurunda olmuştur. doğal ruhlara. okuduğumuz üzere.141 Yer Tanrıçası Gaia. eski insanların. evrensel çeşitliliği şekillendiren bir sürü varlığı oluşturmuştur. Onlara göre. her ikisi de -Tanrılar ve insanlar. düzenin ve ölümlülüğün başlangıcı olarak gösterilmiştir. Ayrımlar ve başkalıklar onlara yabancıydı. insandan kendilerine armağan Buna edilen karşın. Yunan kökenli düşüncelerden kaynaklanmamıştır. nedenlilik ve insanların eylemlerinin etkileri ile ilgili düşünceler. Bireyin yaşamı. ölümlüyü temsil etmektedir. O bakımdan. doğa ve onun genelde pek kavranamayan gücüyle başa çıkabilmek için uğraşırken. her şeyden önce de doğum ve ölümün aralıksız ritmiyle edinmiş oldukları deneyimler sonucu ortaya çıkmıştır. meyenlerin. tanrısal olduğu görülmektedir. daha sonraki terminolojide Titanlardan ve Gigantlardan. öyküsünde açıkça Yakındoğu'nun "Büyük Anne"si olarak görülmektedir. her şeyle ilişki içindeydi.aynı kökenden gelmektedir. Tanrılar. Bu düşünceler. insan geçici olanı. Fakat ölümlülükte. Mantıki ilişkiler. Aşk Tanrısı olan Eros mitosundaki üretim gücünün evrensel öğelerinin. yaşamın en eski olaylarından olan cinsel dürtünün. bin yıllar süresince hep olduğu gibi. santorlara. Bu çeşitlilik. insanlığın en eski düşüncelerine kadar dayandığını görüyoruz. Fakat bu düşünce. ve görünebilenlerin ve göründünyası ölümsüzlerin. Bir zamanlar insanların hayal gücü. “Büyük Anne" ve erkek tanrı ilkelerine sahip olan Eros. İnsanların ölümlülerin düşüncelerine. her şey. şeytanlara. cücelere ve perilere dek uzanmaktadır. onlar için söz konusu bile değildi. göğün ve yerin cinsel birleşmesi olayı. Khaos hiçbir zaman ortadan kaldırılamasa da. ölümsüz tanrılar ve ölümlü insanlar arasında. kaderinin önemli bir kısmı görülmeyen . Okeanos ve Tethys kardeşler çiftinin doğmasıyla sonuçlanan. ölümsüzlükleri Hesiodos'un nedeniyle. canlandırılan hükmetmektedir. öykülerinde farklılaşmaktadır.
giderek aşağıdaki öykü öne çıktı ve Yunan söylencelerinin yavaş yavaş ortadan kalkmasına yol açtı. yalnızca duygusuz çiçeklerin ve akılsız hayvanların değil. yada Kaz Dağında tanrısal soydan gelen Kuretler. dünyanın yaratılış efsanesinden bildiğimiz üzere. Kopais yakınlarındaki Boiotia’da ortaya çıkan. Bununla birlikte ilk insan konusunda açık bir bilgimiz yoktur. 235'te Roma'da ölen kilise öğretmeni Hippolyte. güzel bir meyve ikram ederek. Hippolyte'in yapıtında. mantık dışı bir öykü yaratıldı. uysal ve dindar varlıkların da annesi olmak istediği için. s. düşünülemeyecek kadar çok. İncil'deki dünyanın yaradılış tarihinden burada henüz söz edilmemektedir. Homeros'ta azaldığını 136 UHLIG. Konuyla ilgili uzun süre varlığını sürdüren birçok düşünceyi. yoksa Pallene'deki Phlegrai alanının baş savaşçısı yaşlı titan Alkyoneus mu olup olmadığınıda belirlemek zordur. "Tüm Dini Akidelerde Dalalet Yoluna Sapanların Reddedilmesi" adlı yapıtında. insan cinsiyetinin oluşmasıyla ilgili ortak bir açıklama bulunmaması anlaşılır bir olgudur. age. ilk seyreden de Güneş Tanrısı oldu. 136 Buna bir açıklama bulabilmek için. 194 . Yunanlılardan çok eski bir miras olarak kalan. eğlenceli bir oyunla biraz yansıtmaktadır. Dünya. sık sık birbirine ters düşen ve her şeyden önce de Tanrıların tepkilerini tamamen anlaşılmaz hale sokan. Göreceğimiz gibi. yada Pyreneli Korybantlar ağaçlar gibi birdenbire fışkırdılar da. görünürde birbirleriyle ilişkisi olmayan. Hıristiyanlığı sorgulayan yanlış öğretiye karşı Âdem ile Havva hiç konu edilmez. İncil'de anlatılan. M. ilk insanları yarattı.142 kuvvetlerin.S. Alalkomeneus ilk insan olabilir. ya da Limni'deki Kabeiro ilk insan olarak doğmuş olabilirler. açıklanamayan olayların elindeydi. yada daha ay ortada yokken yaratılmış olan Arkadhialı Pelasgos ya da Eleusisli Dysaules'ın. anlaşılmayan görüntülerin ve gizemli. Bu ilk insanın betimlenemeyecek derecede esrarengiz güzellikte Delphoi'li bir erkek çocuğu mu. Oradan okuyalım.
kısa zamanda yeni efsaneler aldı. Yalnızca "Büyük Anne" mitinde. inandırıcı olmaktan çok uzak olan yaradılış anlatılarının etkisi. age. Bu arada bazı şeyler gizli kalır. aynı zamanda mitolojik gerçeklerin yapısal olarak dramatik. Reia olarak da o. efsane haline gelir ya da anımsanamayacak şekilde dibe çöker. Girit ve Miken uygarlıkları yok olduktan sonra da. Anadolu kökenlilik korunmuş olarak kaldı. her iki dünya arasındaki bağlantıyı. Böylece ilk insanın kökeni. ona çok çeşitli ve işlevsel şekilde rastlıyoruz. Ve eski zamanlara ait birçok olay unutulur. Yunanlılar için mekânsal bakımdan belirsiz kaldığı gibi.143 gördüğümüz. Yunanistan’a Girit üzerinden yol bulmuştu. bir kez daha açıklığa kavuşmaktadır. fakat kaderden de kaçılamadığıyla ilgili tüm hususlar. bir ve tek tanrıça. O. s. 138 Gaia olarak ona daha önce rastladık. Hıristiyanlığın ilk zamanlarına. Ege bölgesinde. 196 UHLIG. Biz. Buna biz Homeros'un destanlarında. Yakındoğu'da uzun süre saygı görmüş olan. s. daha sonraki dönemlere ait anlatılarda da gördüğümüz tanrılar ve insanlar arasındaki bu önemli mitolojik köprü. ilişkilerde hiçbir şeyin olasılık dışı olmadığı. Bütünü bağlayan. Sumerlerde ve daha sonra Hurriler de ve Hititlerde giderek saygınlığını kaybetti. age. 137 Homeros'un anlatısında olduğu gibi. Onlar özel bir kahramanlığı -bir Yunan hususiyetitemsil etmektedir. genelde de trajik olduklarını göstermektedir. Ancak. tanrıların kökenleriyle ilgili en eski öykülerin yerinide. tanrılar tarafından üretilen ya da tanrıçalar tarafından doğrulan insanları kastediyoruz. bazen de Ortaçağ'a dek ulaşmaktadır. Ancak. 137 138 UHLIG. fakat Yunan trajedisinde de çok etkili şekilde rastlıyoruz. yalnızca olası kılmakla kalmayıp. doymak bilmez çocuk yiyicisi Kronos aracılığıyla. birçok büyük "Tanrının Ana"sıdır. 195 .
"Büyük Anne"nin eski resimlerine çok benzemektedir. tanrıça. Afrodit. M. Aşk Tanrıçasının kutsal sembolüdür. Böylece olimpik tanrıların ilk nesli doğmuştu. denizin dalgalarından doğdu. Kubaba adını aldığı belirtilmiştir. Diğer bir efsane. giydirildi. "Büyük Anne"nin diğer bir görünüşünü -başlangıcındaki geniş anlamından çok geri çekilmiş olarak. heybetli majestelerinin kararlı ya da tahtta hüküm süren tanrısı olarak. düzen ve örfü kendinde canlandıran tanrıça Themis'in kızları tarafından karşılandı. Fakat Suriyeli Kibele'nin tarihi açıdan kanıtlanabilen kökeninden her iki mirasta bir sapma görünmektedir. Burada ilk kez. Fakat Aşk Tanrıçasını çıplak bırakan. Yunan efsanesinde. Yunan efsanesinde. onu gökten düşen bir tanrıça olarak tanıtmaktadır. Kıbrıs'ta Mevsimlerin Tanrıçaları. Poseidon.Ö. Kybele adı altında. ahlakın. Kıbrıs sahillerinde Uranos’un kastrasyonunun bereketli sonuçlarının bir ürünü olarak. başlangıçta üreme organı bir tür betonla kaplı olan çıplak bir tanrıçadır. cinsiyet ahlakının değişen gücü ortaya çıkmaktadır. dev gibi maiyetiyle ve cırtlak bir müzik eşliğinde. Hera ve Hestia. Themis'in tanrısal ahlak . Afrodit'in Çuha adası sahillerinde istiridyeden çıkarken gösterildiği sahnedir. Priene bölgesinde de hayatta kaldı ya da daha büyük olasılıkla yeniden uyandırıldı. Priene hükümdarının kızı olarak tanımlandı. Sonra da. "Büyük Anne". vaginal şekline dikkat edilirse. Onun ikinci adı -Aştoret. çelenkle süslendi ve çok görkemli mücevherlerle donatıldı. Hades. dalgaların doğurduğu Aşk Tanrıçası Afrodit gibi gelmekte. O. İstiridye.kulağa. aslanlar tarafından çekilen bir arabada. değişik Yunan varyantları da vardır. Demeter. dördüncü yüzyılda. Prieneliler zamanında ona.Babil'in İşar’ında buluyoruz.144 hayatta kalan altı tanrıyı dünyaya getirmiştir: Zeus. Büyük Yunan heykeltıraş Praxiteles. 1000 yılı civarında ise Gılgamış efsanesinin anlatıldığı çivi yazılarında. vahşi Doğa ve Dağ Tanrıçası olarak da rastlıyoruz. ülkenin içinde hızla esen. Avrupa sanatında genelde gösterilen sahne.
Yukarı kaldırılmış sağ elinde. Homeros. Afrodit'i betimlerken ona verdiği erotik ifade. Bunu hem Homeros'ta. Bunlar. baştan çıkarıcı görünümüyle dans eder durumdaki Afrodit heykeline dek çeşitlilik gösterdi. sağ göğsü ve bedeninin yarısı çıplak. İkinci yüzyıla özgü bir sahnede. cilveyle uçmakta olan Eros'un yanı sıra. boynuzlu tanrı Pan da görülmektedir. karar Themis'den yana verildi. yabancı tanrıları kendilerinin yarattığı mitlere ekleme çabası görülmektedir. kanat açıp. hem de Hesiodos'ta görmekteyiz. Bu heykel. Burada. Afrodit'i. 198 . Sol eliyle yüksekteki ince kabartmaları olan bir su kabını kaydırmakta. şeffaf bir elbisenin kalçalarını hafifçe örttüğü. s. O. Knidos'ta eski Afrodit kültlerinden birinin merkezinde duruyor olmalı. Zeus'un kızı tanrıça ve Okeanos'un kızı Dione olarak düşünmektedir. Yunanlı heykeltıraş Praxiteles'in Afrodit'inin önü örtülüdür. üstünden yeni çıkarttığı elbisesiyle göstermektedir. Heykel. Ön Asya kökenli olmaktan epeyce uzaktır. çekici ve umut vericidir. Etrafında. Praxiteles tanrıçanın çıplaklığını iki kat değiştirmiştir. tanrıçayı. sağ eliyle de görünmemesi için önünü örtmektedir. Anadolu'daki bir başka Afrodit heykelinden esinlenilerek yapıldığı sanılmaktadır. olasılıkla savunma için bir ayakkabı tutmakta olan Afrodit'in Pan'a doğru dönük olan yüzünde farklı bir ifade okunmakta. tercih edilmesi için biri elbiseli ve biri elbisesiz. dinler de dâhil olmak üzere. 139 Klasik Yunanistan'a saygı duyanların. Çıplak tanrıçayı banyonun önünde gösteren ve bir cesaret ürünü olan heykelin. iki heykel yaptığı Kos Adasında ise. arkaik zamandan klasik zamana dek soylu şekillerde oluşturdukları 139 UHLIG. Buna karşın Praxiteles'in. Anadolu sahillerindeki Knidos için tanrıçanın ilk çıplak heykelini yapmıştır. Ancak yüzyıllar sonra. Düzen. toplumların bu mitolojik tanrılara olan inancı azalıp. heykeller yalnızca sanatsal açıdan algılanmaya başlayınca Afrodit heykellerinde de farlılıklar görüldü. Homeros'un.145 yasaklarını dikkate almadan. age.
Apollon’un Asya kökenine yaptığı göndermedir. Savaş Tanrısı Ares ve Demircilerin Tanrısı Hephaistos'un yanı sıra Afrodit ve Dionysos'a da yer vermiştir. bu bölgenin çocuğu olan Yunan orijinalitesinin bir ifadesi olarak görmek istemeleri abartı sayılmamalıdır. Mimari açıdan büyük bir mabet olmanın yanında. doğduğu ada olan Delos'un yanındaki eski kehanet yeriydi: Delphi ve Küçük Asya'da Milet yakınındaki Didim. tersine bir Ön Asya tanrısı olduğuna hükmetmektedir. Nilsson. bu erken zamanda "arınma" ve "arabuluculuk" ile ilgiliydi. Onun etkileyici ve bağlayıcı gücü. Martin P. kehanetlerle bağlanmıştı. Sonuçta. Apollon’un İllia'da da Yunanlıların düşmanı olduğunu ve Truvalılarla şairlerin koruyucusu olarak ortaya çıktığını söylemektedir. Yunanlılar için de Apollon’un asıl kutsal yeri. Nilsson'un. Nilsson. Apollon’un asıl işlevi. WilamonitzMoellendorff bile. tıpkı Delos adasındaki Zeus'un kızı Afrodit gibi. Ve o burada. Apollon’un Yunan kökenli olmadığının asıl kanıtını tam da burada görmektedir." Apollon da.146 efsaneleri. Her ne kadar daha sonra Yunanlıların kendi saf ve soylu şeklini aldıysa da. olimpiyatçıların çok dallı "tanrı soy ağacında" görülmektedir. Konuyla ilgili olarak şöyle yazıyor: "Apollon’la ilgili düşünceler çok keskin şekilde birbirinden ayrılmaktadır. bu mitolojik inancın azaldığı bu zamanlarda. Nilsson. Apollon’un köken olarak Yunanlı olmadığına. Babil ve Hitit kökenli olduğunu sanmaktadır. Yunanlılar arasında çok büyük şaşkınlığa neden olacak şey. özel bir öneme sahiptir. Aslında . evrensel düşünceler ve kült işlevleriyle bağlantılı olan bu faaliyetlerin. manevi gücü de o zamanki tüm Yunanistan'a dağılmıştı ve Apollon’un tanrısal etkisini gösteriyordu. bir bölüme "Göç Etmiş Tanrılar" başlığını atmıştır. Biz onu Zeus'un yanı sıra Yunanistan'ın uluslararası çapta bir diğer tanrısı olarak görmek zorundayız. Bundan hareketle de. Onun kültü. Yunan Kültürü ve Din Tarihi Yazımı Başkanı. Yunan dininin ünlü araştırmacısı. hatta şiir ve heykelleri. "Yunan Mitolojisinin Tarihi" adlı çalışmasında.
Gaia'nın yardım 140 141 UHLIG. Gaia. Babaları Uranos onları görür görmez nefret duydu. bu kıvranmalardan yeryüzündeki büyük taşlık dağlar oluştu. Uranos'un yağmurlarıyla ıslanınca. Babaları ve yarı kardeşleri olan Uranos'a karşı kendisiyle birlik olmalarını istedi. s. Gaia acıyla kıvranıyordu. Gaia'nın ruhu olarak tanımlanır. yani Gaia'nın hem oğlu hem eşi oldu. Hesiod der ki. dev canavarlar doğurdu. gökyüzü ve yeryüzü birbirine o kadar yakındı ve birbirlerine öyle büyük bir aşkla sarılmışlardı ki. Eros ortaya çıktı. toprağın. 140 1. acı içinde ilk çocukları olan Titanlara seslendi. Gaia'ya eziyet etmekten vazgeçmiyordu. yeşil. düşünme yeteneğine sahip ilk varlıkları. aralarındaki sınır ayırt edilemezdi.147 onun Anadolu kökenine geç yapılmış bir işarettir bu ve onu köken olarak. bir varlıktan çok. Titanlardan sonra Gaia. Gökyüzü. yeryüzü ve gökyüzünü birlikte kılan bir güç. başka bir deyişle "Toprak Ana". Eros. Mitolojinin Tanrıların doğumundan bahseden kısmı . narin. yeşil Gaia. yaratıcı aşkın ruhu. yani Uranos. Ancak Uranos. Daha sonra bu kaostan Gaia oluşmuştur. Gaia ve Uranos'un kucaklaşmasıyla ilk varlıklar oluşmaya başladı. O zamanlarda. yani toprak. age. Gaia. yumuşak tepeler oluştu ve Gaia bu tepelerden Titanları doğurdu.Yunan Teogonisi141 (Evrenin Yaratılışı ve Tanrıların Doğuşu) Yunan Mitolojisi "Başlangıçta kaos vardı" der. Ancak Titanların hemen hepsi Uranos'tan ölesiye korkuyorlardı. Mezopotamya ve Akdeniz arasında binlerce yıl etkili olan çok eski dini kuvvetlere bağlıyordu. yüz kollu. Bereketli. Uranos'un kolları arasında mutlulukla kıpırdandığında. yani Uranos. "Gaia”dan gökyüzü yükseldi". 199 Theogonie. iğrendi ve toprağın içine geri itti.
Bu köpük Kıbrıs Kıyıları'nda karaya vurdu ve içinden güzeller güzeli Aşk Tanrıçası Aphrodite çıktı. Böylece gökyüzü. "Bununla babanı hadım edeceksin!" dedi. artık dünyaya hükmedecek hükümdarların. gökyüzünden yeryüzüne hükmetmek olanaksızlaşmıştı. Gigantların dış görünüşleri pek garipti. Organ uçtu ve sonunda suya düştü. Kronos orağı aldı ve gece olduğunda uykuya çekilen babasının üzerine atıldı ve onu hadım etti. annesine yardım edeceğini belirtti. bir orak haline getirdi ve Kronos’a verdi. Kesilmiş erkeklik organından toprağa damlayan kanlardan yeni varlıklar doğdu. Roma mitinde kendisine Venüs ismi verilmiştir. sonsuza dek yeryüzünden ayrılmış oldu. annesine yardım edip babasını saf dışı bıraktıklarında Evren'in idaresinin kendisine geçeceğini sezinliyor olmalıydı. sabah ve akşam yıldızı olarak görünmüştür. fiziksel özellikleri pek bilinmeyen ancak insan görünümünde olduklarını düşünülen Titanlar ve yüz kollu devlerden sonra. Üzerinde bulunan spermler tuzlu deniz suyu ile birleşti ve bir köpük oluşturdu. Uranos'un kandamlalarından kesilmiş Gigantlar erkeklik doğdular.148 çağrısına karşılık vermediler. Titanların en cesuru olan Kronos. ardına bile bakmadan oradan uzaklaştı. İntikam Tanrıçaları Erinysler doğdu. Aphrodite. birçok söylencede yer almış olan korkunç yaratıklardır. organından Yeryüzü damlayan ikinci Gaia. İki ayakları üzerinde duruyorlar ancak sürüngen özellikleri de gösteriyorlardı. göğün kızıdır ve ilk tanrıçalardan biridir. İlkin. Ancak içlerinden biri. toprağa ayak basmaları gerekecekti. Babasının erkeklik organını kesen Kronos. İnsanlara benzer bir yapıları vardı ancak vücutlarının alt kısmında yılan biçimli bir kuyruk bulunuyordu. Bunun üzerine Gaia. Kronos’un pençeye benzeyen güçlü elleri için demiri yarattı. görünümündeki gökyüzü görünümündeki Uranos. Yerden biten bu demiri çakıl taşıyla biledi. . "Suçluları kovalayıp duran bir nevi mitolojik polistirler" diye anlatır onları bir yazar. Kronos. Bu tanrıçalar.
Yeraltı Dünyası'nın en derin. eğer Kronos oralara yaklaşacak olursa korkunç sesler çıkarıp bebeğin sesini duymamasını sağlayacaklarına söz verdiler. Babasının çılgınlıklarından. kendisine ayak bağı olacaklarını düşündüğü kardeşlerini Tartaros'a hapsettikten sonra keyfine baktı ve kardeşi Rhea'yı kendisine eş olarak aldı. Aradan yıllar geçti. yutamaz umuduyla doğurmaya devam ediyordu. Kuretler. Annesi Gaia'dan akıl aldı ve onun öğüdüne uyarak çocuğunu dağlık bir yere gidip doğurdu ve oğlunu keçi sütü ile besledi. yeraltına . en karanlık yeridir ve Homeros tarafından "Tartaros'un yeraltı dünyasına olan uzaklığı. onu battaniyelere sardı ve yutması için Kronos'a sundu. Ancak Kronos akıllanacağa benzemiyordu. Günün birinde Metis'e. Ancak Kronusun babasından daha da zalim bir tanrı olacağını kimse bilemezdi. bu durumdan elbette hoşnut değildi ancak. Sonra da onu Kuretler'e verdi. en korkunç. bir varlığın başına gelebilecek en kötü şeydir. o dağlık bölgede yaşayan küçük tanrıcıklardı. Sonra Rhea. Yüz kollu dev kardeşlerini kurtaracağı yerde onları daha da derinlere. Fakat hayal kırıklığına uğramış olan Gaia. Kronus. ona âşık oldu." diye tanımlanır. günün birinde doğacak çocuğunu sever de kıyamaz. Metis'e hayatını anlattı. dünyanın gökyüzüne uzaklığı kadardır. Rhea'nın bir sonraki doğumuna kadar rahatlamıştı. yine hamileydi ve bu sefer doğacak çocuğunu Kronos'un midesine göndermeye hiç niyeti yoktu. Kronos'un gözü öylesine dönmüştü ki battaniyeyle beraber yuttu kayayı. Rhea doğurdukça çocukları yutuyordu. yerden bir kaya parçası aldı. Ancak Rhea bir daha doğurmadı. Rhea. Rhea. Zeus büyüdü. Kronos. Kuretler. Oraya düşmek. kesik organından Erinysler. Tartaros'a itti. Gigantlar ve Aphrodite doğduktan sonra. ama neden tanrıydılar. Kronos tahta geçmiş oldu. Akıllı ve Bilge Peri'ye rastladı. genç ve kuvvetli bir tanrı oldu. Kronos'un ihanetine bir kehanetle yanıt verdi ve Kronos’un keyfini kaçırdı: "Babana yaptıklarının aynısını günün birinde çocuklarından biri de sana yapacak".149 Uranos hadım edilip. Zeus. Oysa Rhea'nın sabrı tükenmişti. ne gibi tanrısal özelliklere sahiptiler bilinmemektedir. Tartaros. Kronos'a bir sürü çocuk doğurdu. annesinin kehanetinden korkuyor. Böylece eski Yunan Tanrıçaları ve Tanrıları birer birer ortaya çıktılar.
Yeraltı Dünyası'nın tanrısı Hades ve Denizler Tanrısı olan Poseidon. babasının sarayına saki olarak bir şekilde kendisini kabul ettirdi ve şarabına büyülü iksiri karıştırıp içirmeyi başardı. Savaşta diğer Titanların başında bulunan Atlas ise en büyük cezayı. kolunda bir demet başak ile tasvir edilen Bereket Tanrıçası Demeter. Yerküre'yi omuzlarında taşıma cezasını aldı. Zeus. Zeus. Bu savaşın 10 yıl kadar sürdüğü söylenir. kader ve kısmete yön vermek üzere atanmıştır. zirvesi devamlı bulutlarla kaplı olan Olimpos Dağı'na yerleşti. s. öğrendikleri karşısında kayıtsız kalamadı ve Zeus'a yardım etmeye karar verdi. Kronos'un midesinden çıktıktan sonra babalarının karşısına dikildiler: Ocak ve Ev Düzeni Tanrıçası Hestia. 142 142 Bkz. iktidarı devredip Mutlular Adası'na. Onlar da kendilerini esaretten kurtaran Zeus'a minnettarlıklarını bildirmek için onun yanında savaştılar. Zeus önderliğinde yepyeni bir düzen kurulmuştur.150 hapsedilmiş kardeşlerinden bahsetti. Kronos birer birer yuttuğu çocuklarını kusmaya başladı. Zeus. Kendisine karşı gelen Titanları Tartaros'a kapatarak cezalandırdı. Çocukları. Böylece savaş. Hades'i "Yeraltı Dünyası'nın Tanrısı" ilan edip. 5–9. Zeus ve kardeşlerinin üstünlüğü ile sona erdi. evliliğin koruyucusu Hera. Ancak birer Titan oldukları halde kendisine başkaldırmayan Prometheus ve Epimetheus kardeşleri "İnsanın Yaratılışı"nda görevlendirdi. İksir hemen etkisini gösterdi. kendisini "Gökyüzü'nün ve Yeryüzü'nün Tanrısı". Metis. Hepsi de Zeus'un önderliğinde babalarına karşı birleştiler ve şiddetli bir savaş başladı. Tartaros'tan yüz kolluları çıkardı. Zeus ile anlaşmaya razı olmuş. İnkilap Yayınları. İstanbul 1970 . Poseidon'u "Denizlerin ve Irmakların Tanrısı". Şefik Can. Kronos. Hemen büyülü bir iksir hazırladı ve babasına içirmesini tembihleyerek bunu Zeus'a verdi. Klasik Yunan Mitolojisi. Kronos alt edilince. Hatta Zeus'a şimşekli silahlar armağan ettiler.
bazılarının tahmin ettikleri gibi su ile değil. Diğer iki kardeşinin. insanı yaratarak Tanrılardan dedelerinin öcünü almayı düşündü. Fakat insan. dünyanın öbür ucunda ve Hesperides'lerin önünde omuzlarına gök kubbesini yüklenerek ayakta beklemek cezasına çarptırılmıştı. Elbise yerine bitkilerin yapraklarına sarılıyorlardı. Çıplaktı. Bunlardan Menoetios ile Atlas. at gibi koşacak bacakları yoktu. onları hiçe sayacak ve işleyeceği kötülüklerle en vahşi hayvanlara bile taş çıkartacak. İlk insanın vücudunu yapmak için balçığı. kendi gözyaşı ile karıştırdı ve insanı yarattı. kuş gibi kanadı.151 2. Ateşin faydalarını bilmeden kendilerini güneşsiz oyuklarda saklıyorlar. İnsanın Yaratılışı Titan İapetos'un dört oğlu olmuştu. Titan'ların meşhur isyanları sırasında tarafsızlığını muhafaza etmiş bir Titan oğlu olduğu halde kendisine başkaldırmayan. Sonradan Tanrıları inkâr edecek. birtakım ihtiyaçlar onun yakasına yapışıyordu. Prometheus ilk insanı balçıktan yarattı. Zeus'e başkaldıran Titan'larla beraber bulunduklarından cezalandırılmışlardı. Prometheus ile Epimetheus'un bahtları başka türlü oldu. tabiatın en aciz bir mahlûku idi. Fakat kendi ırkını mahveden Zeus ve arkadaşlarına karşı kalbinde bir kin besliyordu. üzüntüler. Bunların ikisi de insanın yaratılışında önemli rol oynadılar. Menoetios hainliğinden ve ölçüsüz cüretinden ötürü Erebes'e daldırılmıştı. Yarattığı mahlûklara acıyan . kanlı etlerle besleniyorlardı. bilakis saygı gösteren Prometheus’u baş Tanrı Olympos'a ölmezler arasına kabul etmişti. dünyanın başına bela olacak bir mahlûk’u. Fil gibi kuvvetli hortumu. İlk insanlar çiğ meyvelerle. Daha doğuşta ıstıraplar. aslan gibi pençesi. derin mağaraların içine hayvanlar gibi sürünerek giriyorlar ve geceyi orada geçiriyorlardı. Olympos Tanrılarının kudretine ve kuvvetine karşılık Prometheus'da kurnazlık ve zekâ vardı. kendisini koruyacak hiçbir şeye malik değildi. Atlas'a gelince.
Kalbinde bitmez acılar bulunan. Artık sen buradan hiç insan sesi işitmeyeceksin. Madenleri eriten kızgın ateşinden bir kıvılcım çaldı. dizlerini bükemeden . Yiyeceklerini pişiriyorlar. benim. vücut çiçeğinin solduğunu göreceksin. İlahi demirci istemeyerek Zeus'un buyruğuna boyun eğdi. uyku nedir bilmeden. ateşin. sanayinin Tanrısı Hephaistos'u çağırarak bu saygısız Titan'ı yalçın bir kayaya çaktırdı. Zeus bu şımarık mahlûkların böyle yapacaklarını bildiği için kutsal ateşten onları mahrum bırakmıştı. O günden beri insanlar ateşin yardımıyla daha iyi yaşamaya başladılar. gündüzü sağlamak için gelecek ve yine çok sonra güneş doğarak gecenin titrek elinin bitkiler üzerine serptiği parlak kırağıyı eritecek. güneşin kızgın şualarıyla kuruyarak. — Ey Prometheus dedi. onu Kafkas dağlarının en yüksek tepesine gönderdi. bu korkunç yerde dinlenmeden. kendilerini Tanrılarla eşit tuttular. keder nöbetçisi olarak sen. Elindeki sopanın özünün içine sakladı ve onu ilahi bir armağan olarak insanlara götürdü. soğuk havalarda ısınıyorlar.152 Prometheus insanları daha iyi bir şekilde yaşatabilmek. İçi baştanbaşa oyuk fakat tutuşabilir bir özle kapalı olan Ferule "Şeytantersi ağacı" denilen ağaçtan eline bir dal aldı ve Lemnos adasına gitti. Onlara karşı olan ödevlerini unuttular. Hephaistos'un alevler fışkıran ocağına yaklaştı. Prometheus’a kızdı. teselli ve acımak sana yüzünü göstermeyecek. Fakat zavallılıklarını unutarak gurura kapıldılar. zincirleri. Kendi haberi olmadan ateşi çalarak insana verdiği ve insanı şımarttığı için Zeus. kendilerini vahşi hayvanlara karşı tesirli silahlarla koruyabilmek. toprağı sürmeye yarayacak gerekli aletler elde edebilmek için onlara madenleri işlemeyi öğretmeyi ve ateşi vermeyi düşündü. Bu çekiçleri. Yanardağların. Çok sonra gece yıldızlı mantosunun altında. Seni bu vahşi kayaya çivileyeceğim. karanlık mağaralarda çıralı odunları yakarak birbirlerinin yüzlerini görüyorlardı. bağları görüyor musun? Bunlar senin bahtsızlığını. sonsuz üzüntülerimi hazırlayacaktır.
şarap içtiler. Hayatta kocaman başların. İniltilerini insafsız kayalar dinleyecek. Rivayete göre Prometheus. yani ömrün tespiti meselesi kaldı. eğlenelim dedi. boş yere feryat edeceksin. onlara can vermişti. Bu müthiş hayvan sivri tırnaklarını insafsızca onun göğsüne batırıyor ve korkunç gagası ile ciğerini didikliyordu. İnsanın. kafalar. uzun bacakların yahut gayri mütenasip gövdelerin oluşunun sebebi bu imiş. gece sabaha kadar yeniden bitiyor. büyük bir gövdeye mahsus olan uzun kolları küçük bir gövdeye iliştirdi. normal olarak 25 sene yaşamasını kâfi gö- . heykel yapmasını bilen bir Titandı. Çamurdan. bacaklar. Küçük bir gövdeye büyük bir baş taktı. bahtsız Prometheus'un ayaklarına. çoğalıyor. Voltaire de Felsefe Sözlüğü'nün insan bahsinde şöyle bir mit'den bahsediyor: İnsan yaratıldıktan sonra yaşayacağı zamanın. Her sabah. eğlendiler. kocaman bir kartal kanatlarını açarak süzülüyor ve gelip Prometheus'un ciğerlerini yiyordu. Prometheus. o yalnız bir insanın heykelini yapmamıştı. kalpler yapmıştı. İnsanlarda görülen kusurları şuna atfediyorlar. Bir gün Prometheus atölyesinde çalışıyordu. Gezdiler. Onun bahtsızlığı bununla bitmedi. Akşama kadar onun yediği ciğer. Bu yüzden bazı hatalar yaptı. yoruldun. çok çalıştın. Anatole France'ın bahsettiği bir miti de buraya almadan geçemeyeceğiz. Prometheus atölyesine döndüğü zaman azıcık sarhoştu. Onu affetti ve ölmezler arasına aldı. Birçok heykeller yapmış. O sırada Şarap Tanrısı Dionysos atölyeye geldi. Yaptığı uzuvları birbirine ekleyerek tamamladığı küçük heykelleri raflara diziyordu. Fakat daha işini bitirmemişti.153 yalnız başına kalacaksın. insanlara ait birçok kollar. Zeus." Bunları söyleyerek Hephaistos. Fakat sen boş yere inleyecek. Bu işkence tam bin sene sürecekti Fakat otuz sene sonra Zeus bu günahkâra acıdı. kollarına kırılmaz zinciri geçirdi ve onları sağlamca kayaya çaktı. feryatların korkunç vadilerde uğuldayacak. haydi biraz gezelim. eski haline geliyordu.
Tavus. ellisinden. İnsanın. İnsan ağlayarak yalvarmasına devam etti. benim çok yaşamam lazım. Kelebek. bu çocukluk çağıdır. tanrıların nazarında her mahlûkun eşit olduğunu ileri sürerek. bu mesele. hızlı uçmak. 25 – 30 yaşından sonra ev bark sahibi olunca üzüntüler. onun gibi gururlanır.154 rüyordu. Beygir. yani insanı. İnsan sızlandı. Baş tanrının bunun haksızlık olacağını. ömrünün belirli zamanlarında o hayvanların hayatını yaşamasını." Hayatı tatlı bularak çok yaşamak için çırpınan insan. Tilki. Hâlbuki insanın daha asil bir mahlûk olduğuna ve çok evvel Tanrılarla beraber yaratıldığına inananlar da vardır. İnsanın yaratılışı hakkında eski Yunanlıların çeşit çeşit inançlara kapıldıklarını şundan anlıyoruz ki. iyi koku almak vasıfları gibi uzun ömür de diğer mahlûklara dağıtıldı. Maymun. oynar. çok uzaklardan görmek. Olympos Tanrılarına kin besleyen bir Titan'ın yaratması meselesi eski Yunanistan'da çokluğun inandığı bir mit’tir. en son yaratıldığım için güçlü olmak. kederler başlar. Bu devrede insan Tavus hayatını yaşar. o zaman beygir gibi hayatın yükünü çekmek icabeder. bazıları Prometheus’u işe karıştırmadan insanların toprağın çocuğu olduğunu kabul etmekle beraber. ben üstün bir mahlûkum. bu devrede Tilki gibi kurnaz olur. Çocukluk devrini de çıkarınca geriye bir şey kalmayacaktı. emekler." dedi. onların Attika'da . bunların ömürlerinden al bana ver. altmışından sonra da insan maymun gibi çirkinleşir." dedi. olgunlaşır. yani o hayvanlar gibi ömür sürmesini şart koşarak hayatı uzattı. yeni doğan bir insan yavrusu evvelce "Tırtıl gibi yerde sürünür. Prometheus'un insanı nasıl yarattığını gördük. Bu sebeptendir ki. İnsan kırkından sonra tecrübe sahibi olur. Nitekim meşhur Yunan şairi Pindaros "Tanrılar ve İnsanlar hepimiz aynı ailedeniz. onlar yaşamasalar da olur. Zeus "ne yapayım. Sonra Kelebekler gibi neşe ile koşar. Zaman geçince bilhassa on beşinden sonra gençlik çağı başlar. hepimizi aynı ana doğurmuştur!" demektedir. bu bebeklik devridir. 25 senede ne yapabilecekti? Aşağı yukarı bunun yarısı uyku ile geçecekti. O sırada onun yanında şu altı hayvan bulunuyordu: “Tırtıl. Zeus'e bu hayvanları göstererek.
meşelerin gövdesi. Bunların ömürleri uzun ve çocukluk devri gibi geçerdi. Bu devir "altın devri" idi. Onlar daima genç. yarılıp içlerinden ilk insanlar çıktı. Kayalardan. keder. İşte ilk insanı yaratan Prometheus'un evvelce gördüğümüz gibi Ölmezlere mahsus olan "ateşi" çalması ve insana armağan etmesi bu devre rastlar. Geçim derdi yüzünden faniler rahatsız olmuyorlardı. Artık madenleri eritip dö- . yorgunluğu tanımadan Tanrılar gibi yaşıyorlardı. Yırtıcı hayvanlara ve soğuğa karşı kendilerini koruyabildiler. Bir başka efsaneye göre kayın ağaçlarının kabuğu. Korkunç ve çirkin ihtiyarlık yakalarına yapışmıyordu. Ateşi elde edince insanlar tembellikten kurtuldular. üzüntü nedir bilmeden. Bu devrin insanları bir evvelki devir insanlarından çok zayıf ve aşağı idiler. Kadın dünyada mevcut değildi. Gümüş devrini de. 163) Arkadia'lılardan Myrmidon'ların karınca iken insana çevrildiklerine inananlar da vardır. çeşit çeşit ve bol olan meyveler insanların beslenmesine kâfi geliyordu. hastalığın acı ıstıraplarını bilmeden gülümseyerek tatlı bir uykuya dalar gibi hayata gözlerini kapıyorlardı. bitkilerden ilk insanların doğduklarına inananlar olduğu gibi (Odysse. çevik ve neşeli olarak yaşıyorlar ve ölüm saati gelince. Bu devirde insanlar sonsuz bir saadet içinde yaşıyorlardı. XIX. "Hesiodos"in dediği gibi o devirde insanlar. Onlar ilk gençlik çağına çok geç olarak ulaştıkları zaman ömürleri de sona erer ve böylece onların günleri aptal çocukların ömürleri gibi harcanmış olurdu. İnsanların ne şekilde ve nasıl yaratıldığına inanırlarsa inansınlar eski Yunanlılara göre evvela erkekler yaratılmıştır. Altın devrini "gümüş devri" takibetti. Toprak kendiliğinden mahsullerini veriyor.155 Erek'te ve Arkadia'da Pelasgos'un ormanlarla taçlanmış yüksek dağlarından ve bizi besleyen topraktan fışkırdıklarına inanırlar. "Tunç devri" takip etti. O zamanlarda baharlar sonsuzdu.
medeniyette dev adımlarla ilerlemektedir. Hesiodos'un anlattığına göre çok eski devirlerde Kronos'un saltanatı zamanında insanlarla Tanrılar arasında iyi bir anlaşma vardı. Akılsız olan insanların altın devrinde de Tanrılar gibi yaşadıklarını evvelce gördük. Tunç devrinden sonra Hesiodos. Hala bizim içinde bulunduğumuz bu devir sefaletler ve cinayetler devridir. Kendi aczini unutarak Tanrıları inkâr etmiş. Thebai şehrinin önünde ve "Troia" duvarları dibinde vuruşan kahramanları yetiştiren bir devrin "kahramanlar devri"nin geldiğini söylüyorsa da bunu. Eğer o aklın sembolü bulunan ve Tanrılara mahsus olan ateşi çalıp da çamurdan yarattığı bu mahlûka vermeseydi. akıllara hayret verecek işler başarmakta. Prometheus'un verdiği şeytani zekâyı kullanarak. onları . çoğu şair ve bilginler kabul etmiyorlar. demirle. Olympos'da krallığını ilan ettikten sonra iş değişti. Fakat Olympos olaylarından sonra yani Zeus. O ilk devirlerde. Fakat insanın bu manevi sefaletine sebep Prometheus olmuştur. köstebekler gibi oyuklarda sürünen insanlardan daha acınacak bir haldedir. korkak hayvanlar gibi yaşayan. O zamanlarda Tanrılarla insanlar aynı sofraya oturur. Fakat bu pis demir devrinde çok büyük işler başaran insan. Ares'e hizmet etmeye ve birbirlerini boğazlamaya başladılar.156 kebiliyorlardı. Bu devrede insan vahşi hayvanlardan daha kan dökücü olmuştur. Çünkü akıl bir baş belasıdır. kabalaşmış. Tunç silahlar kullanıp kollarına kuvvet gelen insanlar çelikleşen kalplerinden acımak duygusunu kovdular. mağaralarda. bütün iyi huyları kalbinden kovmuştur. hayvanlar akılsız oldukları için sevki tabiileriyle insanlardan daha mesut yaşamaktadırlar. Tanrısal erdemlerini kaybetmiş. Çünkü yeni Baş Tanrı insanları beğenmiyor. Tanrıların düşmanı Titan. bu mahlûk bu kadar sefil olmayacaktı. Çoğunluğun inancına göre Tunç devrinden sonra "Demir devri" başladı. aynı yemekten yerlerdi. hayvanlaşmıştır. Bu devrin düğüşçü adamları birçok kötülükler yapmakla beraber medeniyete doğru ilk adımlarını attılar.
Onu süslemek için . insanlara armağan etmişti. bunun üstüne de nazarı dikkati çeksin diye yağlı parçalar koydu. Bir gün Mekone'de Tanrılarla insanlar bir kurbanın paylaşılarak beraberce yenmesi için toplanmışlardı. Prometheus'un kurnazlıkla çalarak insanlara verdiği akıl onları şımartınca Zeus o zamana kadar yalnız erkeklerden ibaret olan bu yüzsüz ve terbiyesiz mahlûkları. Tabiatıyla Zeus'e birinci parçayı almasını teklif etti. Kurnaz Titan. Olympos'ta oturan Tanrıçaların en güzeli olan ve kendi karısı bulunan Aphrodite'nin vücudunu model olarak kullandı. İstiyordu ki. Kolları.157 aşağı görüyordu. Fakat küstah Prometheus. Bazıları Prometheus'un kıvılcımı. Lemnos adasından değil. O zaman heykelin gözleri açıldı. Hephaistos babasının emri üzerine balçığı su ile yoğurdu ve görenleri şaşırtacak güzellikte bir bakirenin vücudunu yaptı. Prometheus da orada bulunuyordu. kendilerini Tanrılar kadar kuvvetli ve mutlu sanan bu budalaların başına müthiş bir bela gönderdi. Diğer tarafa hayvanın kemiklerini yığdı. ruh yerine bir kıvılcım koydu. Fakat Baş Tanrı daha iyi ve yağlı görünen ikinci kısmı aldı. Lemnos adasına giderek evvelce gördüğümüz veçhile bir kıvılcım çalmış. meşalesini güneşin tekerleğinden tutuşturarak elde ettiğini söylemektedirler. bir tarafa hayvanın etinin en güzel parçalarını ayırdı. Heykel bitince onun kalbine. bu bela kadındı. insan denilen bu acayip mahlûk daima kendisinin buyruğu altında bulunsun. Gerçekten Zeus usta bir Tanrı olan ve elinden hiçbir şey kurtulmayan oğlu Hephaistos'u çağırdı. Bunun hakkaniyetle paylaştırılması Prometheus'a düşmüştü. yağlı bir iki parçayı yiyince beyaz kemikler sırıttılar. Kocaman bir öküz kesilmişti. Ona ilk kadını yaratmasını emretti. Gösterişsiz olsun diye üstünü deri ile örttü. bacakları kımıldamaya ve dudakları konuşmaya başladı. O zaman Baş Tanrı müthiş kızdı ve söndürülmesi güç ateşten bahtsız insanları mahrum etti.
kutuya kapatılmış olan fenalıklar arasında. güzel saçlı "Saatler . bütün insanların saadeti ve felaketi bu kutunun açılıp açılmamasına bağlıdır. İşte böylece Zeus ilk kadını yeryüzüne göndermekle fenalıkları ve ıstırapları da onun kutusu içinde dünyaya yollayarak insanlardan öç almıştı. riya. onları müthiş bir tufanın dalgaları arasında boğmak istedi. süslü elbiseler verdi. insanları yaşatacak. Bu şımarık mahlûkları tamamıyla yok etmemek. Zeus'un müthiş tasavvurundan oğlu Deukalion'u haberdar etti. çünkü yalnız senin değil. Prometheus.158 bütün Tanrılar ve Tanrıçalar yardım ettiler. teselli edecek "ümit" de vardı. Letafet perileri "Kharites" beyaz göğsüne parlak altın gerdanlıklar taktılar. hıyanet ve aldatıcı sözler yerleştirdi. Fakat kurnaz Titan Prometheus bu defa da insanların yardımına koştu. Kadın. " Sakın sana verdiğim kutuyu açma. onların hepsi açılan kutudan kuşlar gibi uçuştular Pandora hatasını anladı. biraz sonra kutuyu kapadı. Hulasa bu kutuyu iyi sakla. karısı Pyrrha ve Pandora ile beraber . Böyle söyledikten sonra Baş Tanrı ilk kadını yeryüzüne indirdi ve Prometheus'un kardeşi Epimetheus'a gönderdi. Fakat "Ümit" dışarı çıkamamış. Ne bilecekti ki. mütecessis bir mahlûk olduğundan dünyaya gelir gelmez "acaba kutunun içinde ne var?" diye düşündü ve Zeus'un emrini unuttu. ıstırap. şehvet. Hermes. Çekici bir gülümseyişi olan Aphrodite başına güzellikler saçtı. onun içindeki iyi şeyler uzaklara kaçarlar ve onların yerine fenalıklar gelir. hulasa insanları rahatsız eden ve onların felaketini hazırlayan ne varsa. Kutuyu açtı. seni rahatsız ederler. İşin tuhafı şu ki. Deukalion. Onu insanlar arasına kabul etti. Herkes kendisinden ona bir şey armağan etti ve ona Rumca "bütün armağan" anlamına gelen Pandora adını taktılar. Pandora'nın kalbine. yalan. Gerçekten ela gözlü Athena ona güzel bir kemer. keder. Meğer kutunun içinde hastalık.Horalar" ilkbahar çiçekleriyle onu süslediler. Zeus da ona esrarlı bir kutu armağan etti ve ona dedi ki. Kadını yaratarak insanları felakete ve ıstıraba sürüklenmesi Zeus'un kinini yatıştırmadı. kadın bütün fenalıkların kaynağıdır. kardeşine Zeus'tan bir armağan kabul etmemesini tembih ettiği halde Pandora'nın güzelliğine hayran olan Epimetheus öğüdü tutmadı. kutuda kalmıştı.
Deukalion. Dünyayı idare etmek için diğer Tanrı ve Tanrıçalarla beraber Olympos dağını . tufandan sonra insanların tekrar türemelerini sağladığı için Deukalion. Babasının tavsiyesi ile üstü kapalı bir kayık yaptı ve karısı ile onun içine girdi. Artık ona kafa tutacak hiçbir varlık kalmamıştı. Zeus’tan insanların yeniden yaratılmalarını diledi. Fakat ikisinden başka bütün insanlar boğulmuştu. karısının attığı taşlar da kadınlara tesadüf ediyordu. elbiselerinizin kemerlerini çözünüz ve eski dedelerinizin kemiklerini alarak omuzunuzun üstünden arkanıza doğru atınız. İlk şehirleri kuran. Kronos'u tahtından indirip. Pamassos yahut Othrys dağına yanaştılar ve karaya ayakbastılar. Böylece insanlar yeniden türediler ve dünyayı doldurdular. Onuncu günü sular alçalmaya başladı. Tanrı. Zeus'un mabedini bile onun yaptığını söylerler ve tapınağın yanında ona ait bir de mezar gösterirler. Adalet Tanrıçasının dediğini yaptılar. "Baş Tanrı Zeus"a bir kurban kesti. Onlar bu tavsiyeye hayret etmekle beraber. Başlarını sardılar ve yeri yoklayarak buldukları taşları alarak omuzlarından geriye doğru fırlatmaya başladılar. Bu tufan felaketinden kurtulan karı koca. Hâlbuki "Kynos" Deukalion'un ve karısının mezarlarının kendisinde olması sebebiyle övünmektedir.159 Thessalia'da bulunuyordu ve oranın kralı idi. Nuh Peygamber gibi. Yunanlıların babası sayılmaktadır. Yağmurlar yağdı. Delphoi'ye gittiler. Onun ilk adağını yerine getireceğini vaat etti. ortalık baştanbaşa deniz kesildi. sular kabardı. ondan fikir aldılar. Athena şehrinde. Titan'ları yendikten sonra Evrenin en kudretli Tanrısı olarak kaldı. Deukalion'un koparıp attığı taşlar erkeklere. Onlar dokuz gün dokuz gece dalgalar üzerinde çalkandı durdular. Themis onlara dedi ki. Themis'e danıştılar. Gerçekten Gaia'nın sinesinden koparılan taşlar onların dedelerinin kemikleri sayılmaz mıydı? Tuhafı şu ki. Tanrıların tapınaklarını yükselten odur. Onlar ikinci defa taştan yaratıldıkları için her şeye katlandılar. Zeus. Diğer bir efsaneye göre de tufandan kurtulan karı koca. Deukalion. başınızı birer örtü ile sarınız. kendisine kurban kesen bu dindar insana acıdı.
Bu ilahı cumhuriyet. insanlardan daha kuvvetli. karakterini . Onlar. en ahlaksız. Yunan sitelerinin tam benzeri idi. Onlar da icabında yalan söylerlerdi. Tanrılar Dağı Olympos'da saraylarını kuran ölmezlerin hepsi birbirlerinin hısım ve akrabası idiler. Zeus'un kardeşleri. insanlardan da hoşuna gidenleri kirli arzularına alet etmek isterdi. Ganimedes adlı güzel çobanı kaldırıp Tanrı dağına getirmek için bir kartal olmuş uçmuştu. Zeus. Bazılarının ahlak telakkisi çok genişti. insanları Tanrı derecesine yükselten Yunanlıların. Poseidon. Demeter ile karanlık yeraltı âleminin idaresini üzerine alarak aşağı inen Hades. Fakat Tanrı oldukları halde. Zeus. Apollon. en sefilleri bulunduğu gibi. sarsak ihtiyarlığı. Zaten onlar.160 seçti ve oraya yerleşti. İstedikleri kılığa girerler. Hepsinin bir araya gelmesinden bir Tanrılar ve Tanrıçalar Cumhuriyeti kurulmuştu. en namuslu. Şehvet onların da yakasına yapışmıştı. Athena. istedikleri anda kâinatı bir baştan bir başa kat ederlerdi. Onlar Ambrosia denilen ve kendilerine mahsus olan bir nevi taamla besleniyorlardı. Beri taraftan Artemis ve Athena el sürülmemiş birer temiz bakire olarak kalmışlar. Olympos tepesinden ta Finike sahillerinde deniz kenarında gezinen Europa adlı güzel bakireyi görünce karısına sezdirmemek için bir boğa şekline girerek bir anda Olympos'tan Suriye'ye gelmişti. kalplerinde şehvete yer vermemişlerdi. en faziletlileri de bulunurdu. daha büyük. Gerçekten Tanrılar arasında bizim telakkimize göre. daha güzel birer vücutları vardı. onların idarelerini de kendi idarelerinin aynı tasavvur etmişlerdir. Onlar Tanrıları. Baş Tanrı olduğu halde Tanrıçalardan da. ama insanlar gibi fani değildiler. korkunç ölümü bilmiyorlardı. kendilerinin benzeri düşündükleri gibi. Sonra insanların malik olmadıkları vasıflara da maliktiler. Yunanlıların Tanrıları insan biçiminde idiler. Yalnız onların. Artemis vesaire evlatları. Hera. Gerçekten eski Yunanlıların Tanrıları insan biçiminde idiler. insanlar gibi onların da bazı kusurları vardı. yeğenleri veya torunları idi.
göklerin hulasa her şeyin bir Tanrısı vardı.Hermes. yetkileri diğerlerinden üstün on iki büyük Tanrı vardı. En insafsız. Onlar ölümden başka bütün büyük ıstırapları çok derinden duyarlardı.Aphrodite. Çekemezlik onlarda da vardı. denizin. Fakat umumiyetle hayalperesttir. bazen çok doğru ve cesurdur. Ocak ve aile Tanrıçası . Şefik Can. Her Tanrının birçok yardımcıları. İkinci derecede gelen Tanrılar ve Tanrıçalar çoktu. toprak Tanrıçası Demeter. Zekâ Tanrıçası . "Baş Tanrı Zeus. Tabiatları insandan üstün olduğu için onların neşe’leri ve kederleri de insanlarınkinden üstün ve büyüktü. 10–19. s. Avcılar ve iffet Tanrıçası . Bütün bu karakterler Tanrılarda vardır. Bunların altısı dişi. Deniz Tanrısı . bazen sever. 143 143 Bkz. İnkilap Yayınları. Eski Yunanlılar her şeyin bir Tanrısı olduğuna inanırlardı. Sanayi Tanrısı Hephaistos. Korkar. güzel sanatlar Tanrısı .Hestia. Yani Tanrıları da kendileri gibi Yunanlı idi. Yunanlı nasıldır? Bazen şehvetinin esiri olur. hizmetçileri bulunurdu. Kıskançlık kurdu onların da kalbine düşerdi. en kaba ruhlu ve kalpsiz bir komitecinin işlediği cinayetlere taş çıkartacak iğrenç cinayetlerle ellerini kirletirlerdi. İstanbul 1970 .Poseidon. Tanrıların habercisi ve güzel sözlerle kandırmasını ve inandırmasını bilen . Çamuru gözyaşı ile yoğrulan insanlar gibi onlar da ıstırap çekerlerdi. Harp Tanrısı . şerefi uğrunda canını verir. Bu Tanrılar ve Tanrıçalardan başka karanlık yeraltı âleminin ve Cehennemlerin Tanrısı Hades bulunduğu gibi sonradan Olympos'a alınan Şarap Tanrısı Dionysos da vardı. Çoğalma. dağların. Gerçekten Yunanlıların inandıkları Tanrılar da kendileri gibi severler yahut nefret ederlerdi.161 taşımakta idiler. bazen yalan söyler. Klasik Yunan Mitolojisi. sevilir. Fakat bütün bunların üstünde. Fakat fazilete ve insanlığa inanır.Ares.Athena.Apollon. Aşk ve güzellik Tanrıçası . Onların öç almaları da müthişti. altısı erkekti. Onlara göre.Artemis.
dokuz başını birden kaldırarak kendini gösterince yanına yaklaştı. Onun nefesi zehirli idi. hayvan sürülerini yutuyordu. müthiş bir ejderha. Herakles. Müthiş ejder ile dövüşmeye giderken kahramanın şarını bu arkadaşı kullanıyordu. Fakat her baş ezildikçe yerine iki baş çıkıyordu. kalın sopasıyla başlarına birer birer vurarak ezmeye çalıştı. s. Bu sebeple. ateşli saman meşaleleriyle ejderin yeniden çıkan başlarını yakıyordu. 169. Oradan ayrılmadan evvel Alkemene'nin oğlu. 144 144 Şefik CAN. Bu suretle yeniden meydana gelmek isteyen başlar kavruluyor.162 3. Ejder artık muazzam bir kadavradan başka bir şey değildi. Herakles ejderi saklandığı yerden meydana çıkarmak için kamışlar arasına uzun oklarından birini fırlattı. Klasik Yunan Mitolojisi. tarlaları bozuyor. kocaman korkunç bir yılan. Ejder. Böylece savaş bitmek. İolaos hemen oracıkta bulunan ormanı ateşe verdi. İninden çıktığı zaman kırları. İnkilap Yayınları. Her ikisi de bataklığın yanına geldikleri zaman. teşekkül edemiyordu. tükenmek bilmiyordu. kim olursa olsun onu teneffüs eden canlı mahlûk hemen ölürdü. Dokuz başlı. Argos körfezi civarındaki pis Lerne bataklığını kendisine yatak edinmişti. sevgili dostu İolaos'ı yardıma çağırdı. Argos krlarının bu baş belası ile yaptığı savaşlarda Herakles'e sadık dostu İolaos yardım ediyordu. İstanbul 1970 . Korkunç ejderin bütün başları ezilipte yalnız bir başı kalınca Herakles onu kesti yere gömdü ve üstüne kocaman bir kaya koydu. oklarını öldürdüğü korkunç yılanın zehirinde ıslattı ve böylece oklarını zehirli ve öldürücü oklar haline getirdi. Lerne Ejderi’nin Öldürülmesi Mitosu Herakles'e emredilen ikinci iş Lerne ejderinin öldürülmesi işi idi. yangından sıçrayan alevli odunlarla.
Bu "Ana tanrıça" kültünde Kybele. özellikle Çatalhöyük yöresindeki arkeolojik kazılar ortaya koymuştur. kendisi bakire de olsa. toprak ve bereketi simgeleyen bir "Ana tanrıça" kültünün kutsal toplamı gibidir. ama öz nitelikleri bakımından. toprak ve bereket simgesi olma niteliği değişmeksizin. Yunan mitolojisine geçen tanrıça Artemis. tam bir bereket tanrıçasıdır. gerek anaerkil. Efes kazılarının ortaya çıkardığı Efesli Artemis eş ve ana olarak. hatta genelde tüm kadınların ölümünden sorumludur. gerekse ataerkil kültür döneminde tapınma görmüştür. bereketi simgeler. Ana tanrıça ve Artemis'le ilgili bütün anlatı ve efsanelerin söz konusu ettiği nitelikleri özünde toplamıştır. doğa güçlerine ve hayvanlara egemendir. her biri kadına özgü üç ana nitelikten birini yada hepsini taşımış. kadınlara ise Artemis'in oklarıyla gelir. 2000 yıllarına dayandığı kabul edilen heykeline baktığımızda bu nitelikleri açıkça görebiliyoruz: Eteğine işlenmiş hayvan kabartmaları doğanın egemeni olduğunu. Kökeninin Mezopotamya olduğu ve İ. hem de Apollon adı Yunanca değildir.163 4. Tapınma gördüğü her yörede daha pek çok sıfatla anılmıştır. doğumun. Girit'ten Yunanistan'a ve Roma'ya kadar uzanan. Kybele Mitosu Çeşitli evrelerden geçtikten ve değişik yörelerde değişik adlar aldıktan sonra. Acısız ölümler erkeklere Apollon'un oklarıyla. Anadolu'dan Mezopotamya'ya. başında taşıdığı üç katlı kule ile kentlerin de koruyucusu . anadır.Ö. Kardeşi Apollon gibi okçudur. doğum sırasında ölen kadınların. ona yakıştırılan "potnia theron" sıfatı Anadolulu "Ana tanrıça" Kybele için de kullanılmıştır. Yunanlıların Olimpos ailesine kattıkları "Altın Yaylı tanrıça" bakiredir. Aslında hem Artemis adı. 6500 yıllarına kadar varan çağlarda tapınma gördüğünü. sonra da Roma'daki Diana adları çoğu kez birbirine karışmış. Demeter ve Artemis. İ. doğurganlığı simgelediğini.Ö. "polymastos" yani çok memeli oluşu bereketi. eştir. Bu "Ana tanrıça" bakiredir.
164 olduğunu söyleyebiliriz. kendisini reddeden delikanlıyı düğün günü çıldırtır. Yunan Artemis'ine de yakıştırılan "Ay tanrıça" sıfatının bir işaretidir. Girit'te Rheia. bakire. Manisa. Ana tanrıça ilgili en köklü ve en yaygın efsane. Tanrıçanın Komana tapım merkezlerinde şimşek. ölme ve dirilme efsanelerinin hemen hemen hepsi Ana tanrıça kültüyle ve Doğa'nın ölüp canlanması ile ilgili olmuştur. gerekse heykellerinin ve tasvirlerinin bize sunduğu detaylara bakacak olursak. Hitit'te Arinna. Tanrıçanın üzerinde yarattığı esrimeyle Attis kendi kendini hadım eder. tapınma törenlerinde rahiplerin coşkuyla kendilerinden geçip çoğu kez kendilerini iğdiş etmelerine ilişkin anlatılar. yada kışın yeraltında. Bütün bu anlatılardaki erkek figürlerin hadım olmalarına. Çatalhöyük ve Hacılardaki kazıların ortaya çıkardığı Ana tanrıça heykelleri de bütün bu nitelikleri ve sıfatları taşır. Afyon yörelerinde Kybele olarak. büyük bir olasılıkla Ana tanrıçanın üretme. Pessinus. çoğaltma ve bolluk . kızı kaçırılıp Hades'e götürüldükten sonra kederlenen. topuz ve çift ağızlı balta ile simgelendiğini ve bir savaş ve zafer tanrıçası olarak da tapınma gördüğünü nakleden kaynaklar da vardır. yılın belli dönemlerinde kızının yanına geri gelmesiyle neşelenen bereket tanrıçası Demeter'in efsanesi. Karadeniz yöresindeki Amazonlarla da ilişkisi olduğu sonucuna varılmıştır. tanrıça. yada Lidya’da Kybele. Sumer'de Marienna. Bu niteliğinden ötürü. kendisi de çam ağacına dönüşür. Efes'te Artemis adlarıyla karşımıza çıkan bu Ana tanrıça figürü. Toprağa dökülen kanlarından bitkiler fışkırır. Toprak ve Bereket. onun Attis'e tutulmasını anlatan efsanedir: Tanrıça Attis adında bir delikanlıya âşık olur. Eskişehir. evli kadın ve ana nitelikleriyle aslında kadını bir bütün olarak ifade etmektedir. Anlatılanlara göre. ancak delikanlı Pessinus kralının (bazı kaynaklara göre de Kral Midas'ın) kızıyla evlenmek istediğinden tanrıçanın aşkına karşılık vermez. gerek yazılı kaynakların. Alnındaki hilal. Kapadokya’da Ma. Bu bakımdan. yazın yeryüzünde yaşayan güzel delikanlı Adonis'in efsanesi de Ana tanrıça kültünün içinde birbirine karışmıştır. Frigya.
Elinde kalkan. kabul etmemek olur mu? Paris elmayı alır eline. “Elma benimdir. hem ana kabul eden Hıristiyanlıkta da görmek mümkündür. derler Tanrıların tanrısısın. Pitya kralı Peleus’un düğünü vardır tanrılar dağı Olympos’ta. Bu kültün ve bu imgenin uzantısını Çam ağacını kutsal sayıp İsa'nın doğuşuyla bağdaştıran ve İsa'nın annesi Meryem'i hem bakire. Hermes iletir baş tanrı Zeus’un buyruğunu Paris’e. Nifak Tanrısı Eris’i çağırmazlar şölene.) Denizlerin piri Neresus’un kızı Tetis’le. diye başlar söze Zeus. Sonunda Zeus’a başvururlar. tarihin ilk güzellik yarışmasının yargıcı olarak tanrıçaları incelemeye başlar. gözlerinde hareli mavilerle Athena daha bir güzeldir. . Kâhinler. kraliçenin doğuracağı çocuğun kente kötülük getireceğini söylerler. İlk Güzellik Yarışması (Troia Kralı Priamos’un karısı rüyasında karnında ateşlerin çıktığını ve dumanının kent surlarını sardığını görür. içimizde en güzel kimse altın elmayı ona ver! Buyruğum odur ki. Athena ve Afrodit aynı anda uzanırlar altın elmaya. Gel gelelim.”. Buyurmuş Zeus. Bebek doğunca İda Dağı’na bırakılır. Bebeği bir çoban bulur ve büyütür. Sen ki. Nifak bu. İda dağı’nda sürülerini otlatmakta olan Troya Kralı Priamos’un oğlu Paris’e götürsün.165 gücünü daha da belirginleştirme amacını gütmektedir. İri gözleriyle Hera güzeldir. Benim adıma seçimi Paris yapsın. Her biri kendisinin en güzel olduğuna inanan üç tanrıça. ağızlarının tadını kaçırmasın diye. 5. kılavuz tanrısı Hermes. “En güzel benim” yollu tartışma kavgaya dönmek üzeredir. tanrıçalarla elmayı alsın. “Hayır benim”. insanların atasısın. boş dururmu? Üzerinde “en güzele” yazılı altın elmayı atıverir şölen sofrasına. Tanrılar. Hera. Bebeğin adı Paris’tir.
içinden doğduğu Akdeniz köpükleri gibi ak. Mitolojik Hikâyeler Coğrafyası. burada aşağı yukarı.145 Gerçekten efsaneye atılan adım. insanların en akıllısı kılarım seni der. Athena. düşüncelerin çeşitlilik dünyasına ve hayal gücüne dönüşmektedir. Artık itiraza mahal yoktur. som güzellik gibi güzeldir. kendisine dünyanın en güzel kadınını vaat eden Afrodit’i dünyanın en güzel kadını seçer. tanrıların rehberliğinde bir hileye başvururlar. kötülükler ve tehlikelerle doludur. Tahta bir at hazırlayarak içine askerleri gizlerler. Anadolu’nun bu güzel dağından ve çobandan ayrılarak tekrar Olympos’a çıktılar. Helen’i Troia’ya kaçırır. savaşçıların en yiğidi. Bunun üzerine Akhalılar Yunanistan’daki ve adalardaki devletlerden yardım alarak Troia’ya saldırır. Hera. Ancak.166 Hele Afrodit. Troia bir türlü Akhalılara teslim olmaz. güç anlaşılabilire.27 . Orada somut ve kanıtlanabilir olan. Bozcaada civarına çekilen Akhalıların beklediği an. Troia’ya geri gelen Akhalı donanmasına karşı koyamayan Troia’lılar kenti Akhalılara bırakırlar. Bundan sonra Afrodit güzelliğin eşsiz tanrıçası olarak kaldı ve kimse artık onunla boy ölçüşemedi. Sayı 2. Asya krallığını vaat eder. Efsanelerin 145 Aynur KÖSE. Karçiçekleri Dergisi. Bu savaşa zaman zaman tanrılarda karışacaktır. Kenti savaşarak alamayacaklarını anlayan Akhalılar. Paris ise. Barışan tanrıçalar. Bir gün Akhalı Akhilleus ve Troia’lı Hektor düelloya girişirler ve kavgayı Akhilleus kazanır. Troia’lıların tahta atı savaş ganimeti olarak surlarının içine almalarıyla gelir. Afrodit’in vaat ettiği Sparta kralının karısı Helen’e âşık olan Paris. Paris Akhilleus’u öldürür. Kırıkkale 2005 s. birer parlak yıldız gibi göğün derinliğinden kayarak indikleri. Yıl 2. 10 yıl sürecek savaş başlar.
Onların izleri. O. Oysa biz. An'ın kızı İnanna ise. onların köklerinin. kötülüğe. An'ın yanındaki yerini de kazandı. age. Tanrılar da halkın inanç düzeyine göre değişmektedir.Ö. günü gününe uymayan Rüzgâr ve Su Tanrısı Enki ki. sonsuzluktan. 184 . Ön Asya bölgesinde herhangi bir yerde olduğu anlaşılmaktadır. daha sonra Nintu ve en sonunda İnanna olan Yer Tanrıçası Uras ya da Ki. Fakat buna karşın. sürekli değişen gökyüzünden. nasıl sahip olma ve güç için tartışma içindelerse. An ile panteonun en tepesinde ilk kez bir erkek varlık görüldü. Ancak bir şey kesin: Tanrılar ve Titanlarla ilgili tüm bu efsane ve masallar. Uras ve Nintu'nun. İnsanlar. s. verimli dünyadan.167 nereden kaynaklandığını ve nasıl oluştuklarını bilmiyoruz. bu dört öğeden. geçmişte dikkatli şekilde dolanıp durmuştuk. Mezopotamya'da rastlıyoruz. onların başlangıçlarıyla ilgili bir şey hissetmeden. 146 Yardımseverlik ve iyilikten. Bütün bu karmaşık öğelerin. her şeyin bulunduğu. Sumerlerde. acımasızlığa ve zorbalıklara dek. dört tanrı doğmuştur: Gök Tanrısı An. Bunlar. o "Yer Tanrısı" olarak da adlandırılmıştır. yalnızca yeryüzünde tanrısal üstünlük sağlamakla kalmadı.etkinliklerini kırarak. kendinden öncekilerin -Ki. Buna karşın. "Büyük Anne" kültünden daha sonra ortaya çıkmıştır. Aşk ve Bereket Tanrıçası Enlil. Gök Tanrısı ile akraba zinası yaparak. aldatmacının ve kötülüklerin artık hiç de yabancı olmadığı yaşam şekillerini yansıtmaktadır. çelişik görüşlerin vurgulandığı bir tanrılar dünyasına. yeryüzünde hüküm süren dört doğal öğeden ortaya çıkmış olduğu anlaşılmaktadır. güçlü esen rüzgârlardan ve gürüldeyen sudan. daha önce Anadolu'da rastladığımız Bereket Tanrıçası ve Ana Tanrıça'dan tümüyle farklı olar bir yüzünü de göstermektedir. gücün. 146 UHLIG. dördüncü bin yılında. ilk kez M. Fakat onun pratik önemi azdı. geçmişte kaybolmakta.
Nitekim Sumerlerin yaratılış efsanelerinde. Bu sırada geç Sumerler ile genç Mitanni arasında dolaylı olmayan bir ilişki vardı. 147 Fakat Hurrice adına karşın. Abzu. Bu durum. "üreten" tanrıların babası olarak Abzu ve "herkesi doğuran" tanrıça Tiamat bulunmaktadır. bizim ilgimizi uyandıracak olan. evlerde yada savaştaki başarılarda olsun. onların en önemli tanrılarının. aynı şekilde Hurrilerin en büyük tanrıçası Şavuşka için de geçerlidir ki. her sahada bereketi sağlamaktadır. Tatlı Su Okyanusu ile Tiamat ise deniz ile özdeştir. kuzey Mezopotamya'daki Mitanni'nin Hurri İmparatorluğu. hayatı olası 147 UHLIG. onların başında. age. tanrıların aktarım merkezlerinden biriydi. Kuzey Suriye bu dönemde daha çok. insanlara Güneş Tanrıçası Arinna'dan daha yakın durmaktadır. bu tanrıça yeni Mezopotamya'da (İnanna'nın ardılı) Babil Tanrıçası İştar ile de karışmıştır. yeniden düzenlediler. Bu gelişme. kendi tanrıları ile Mezopotamya tanrılarının bir karışımı olduğu görülmektedir. birçok uygarlık bölgesindeki benzerlikler ve bunların birbirleriyle olan uygunluklarıdır. M. 185 . s. çok eski yaratılış efsanelerinde birbirine geçmiş tanrı soyları ve onların dramatik kaderleridir. Sumer tanrılarını kendilerine ait yerel inançlarla kaynaştırıp.168 Besbelli ki. Su. aşk ve savaş tanrıçasıdır. Sumer tanrılarının Hurrilere eriştiği bir kapıydı. Bizi düşündüren. Diğer yandan. Eski Mezopotamya'da su her şeyin kaynağıdır. Gök Tanrısı Teşup için olduğu gibi. Şavuşka. daha sonra Hattuşa'da karşılaştığımız Güneş Tanrıçası ve Gök Tanrısının ilk plana çıkmasına yol açan bir akıma dönüşmüştür. Hurriler. on beş tanrı soyu sayılmakta. O. her şeyden önce. her birinde bir tanrı çiftinin bulunduğu.Ö. Asıl tanrıları ve onların çok yönlü işlevlerini bir tarafa bırakacak olursak. 2000 yılında ortadan kalkan Sumer-Akad dünyası ile Hititlerin gücünün yayılmaya başladığı Yakındoğu arasında.
girdi karanlık yerin dibine. "Gökyüzündeki hükümranlığından Hükümdarlığın önceki (dini) Şarkısı"nda. Alalu. bu olağanüstü ilgi çekici metni içeren tablet. Tablet. soylarının Gök Tanrısının ve onların tanrıların sayıldığı anlaşmazlıklarının işlendiği bir efsane ile ilgilidir. pek önemli görülmeyen. Okuyalım: "Vaktiyle. eski Hurri tanrısı Kumarbi'ye rastlamaktayız. onun ayağına doğru eğilmiş. dokuz yıl boyunca Gökyüzü Kralıydı. tahtta oturuyor. Alalu. 148 Sumerlerde olduğu gibi. Doğu-Batı akımını incelediğimizde. s. tahtta oturuyor. çok eski zamanlarda Alalu. tanrıların soylarının devamına ve kaderlerindeki şaşırtıcı benzerliklere. her iki nehirle -Fırat ve Dicle. yine de heyecan duymamız için yeterlidir. ondan kaçtı ve karanlık yerin dibine gitti. içmesi için kupayı ona uzatıyor149. Fakat elimizde olan kısmı. s.ve güneydeki deniz tarafından belirlenmektedir. 148 149 UHLIG. dil bilimciler ve din bilimciler arasında panteonun dışına taşan bir saygı görmüştür. O sonradan. Tanrılar arasında birinci olan güçlü Anu. elimize eksik olarak geçmiştir. metnin en gerilimli yerinde kırılmıştır. güçlü Kumarbi ona hizmet ediyor. Anu tahta geçti. yazılı kanıtlar da bulmaktayız. Hurrilerin başlangıçtaki tanrı soyları listesinde. onun ayağına doğru eğilmiş. onun önünde duruyor. Gökyüzü Kralıydı. Kumarbi. mitolojilerinin başlangıcında suyla özdeşleşen tanrı çiftine Yunanlılarda da rastlamaktayız: Okeanos ve Tethys. Alalu'ya savaş ilan etti ve Alalu'yu yendi. Salt bir benzerlik olsa bile. Bu saygı. age. age. onun ritmi ise. Anu. Dokuzuncu yılda Anu.169 kılmakta ve sınırlamakta. Alalu. içmesi için kupayı ona doğru uzatıyor. dini-mitolojik. 186 UHLIG. 186 . Anu. göreceğimiz üzere. Ne yazık ki.
Gök Tanrısı'nın diğer tüm tanrılar karşısında zafer kazandığına dair her hangi bir kuşku yoktur.Ö. söyledi. sonuçta çok etkileyici. ikincisi tahammül edilemeyen Dicle nehriyle hamile bıraktım. Burada sözü edilen yıllar.. Onun cinsel organını ısırarak kopardı. gökyüzüne doğru uçtu. ilk Yunanlı tanrı soyundan (Okeanos-Tethys . Ağzından çıkanı. diğerlerini "karanlık topraklara sürdü" . babası Anu'ya saldırısıyla ilgili rapora göre. Ve o. Bundan sonra. yüzyıllar sonra Yunan şairi Hesiodos'un ünlü "Theogonia"sında tekrar görmekteyiz. olasılıkla M. Bu zaferle o.. Kumarbi'nin elinden kaçtı ve uçtu Anu. Dokuzuncu yılda.170 Anu. Oğlun babasını hadımlaştırmasına ilk kez burada rastlamaktayız. senin içine bir yük koydum. sert Gök Tanrısı ile hamile bıraktım.. birbiriyle karışmış. Sonunda öyle bir hale geleceksin ki. birçok boşluk olmasına karşın. Bunun bir başka örneğini. Kumarbi yukarıya ne söyledi. İçinden sevinme! Ben. Birincisi seni." Devamı okunamıyor. Bu yapıtta. Anu'yu bacaklarından yakaladı ve gökyüzünden aşağı indirdi. geriye döndü ve Kumarbi'ye şöyle dedi: Benim spermimi yuttuğun için içinden seviniyorsun. dünya yıllarıdır. akıllı hükümdar. arkasından Kumarbi yaklaştı. üçüncüsü sert Tanrı Tasmisu ile hamile bıraktım ve iki (ilave) korkunç tanrıyıda yük olarak içine koydum.. başını dağların kayalıklarına vuracaksın!" Birbirine yapışmış metinler burada kopmakta.. Eski örneklere göre bunlar. kırılmış parçalar var ve bunlar. 1350'de yazılmıştı.. Anu'nun spermlerini yutunca. Fakat Kumarbi'nin. sevindi ve güldü. Kumarbi. Efsane ise. Kumarbi'ye karşı koyamadı. onun ağzından çıkanı söyledi. onun spermleri Kumarbi'nin içindekilerle bir bronz gibi birleşti. Anu'ya savaş ilan etti. Anu. yukarıya. Anu. diğer bir parçada okuduğumuz üzere. dokuz yıl boyunca Gökyüzü Kralıydı. Orada şöyle diyor: "Anu konuşmasını bitirince. Kumarbi. Bu metinleri elde ettiğimiz çivi yazısı tabletler. kuşkusuz Sumer-Akad ve Babil söylencelerine dayanmaktadır. Kumarbi. Ve kendini gizledi. göğe gitti. Hattuşa'nın arşivinde bulundu. elbette ölümsüz.
Yerin ta derin kucağında. Doğar doğmaz onlardan biri. böylece öç alınır [üretenden Büyük alçaklık. Ve o şekillendirdi hemen gri demir nesneyi. çok kurnaz Kronos verdi." Konuştu. cesaretle canlanmış. korkunç [çocuklardı. Güçlü bir orak yaptı. Diğerlerinin hepsini sakladı ve ışığa çıkmalarını [önledi. kendi yaptığı kötü harekete sevinerek. önce o kötü davrandı. ta baştan beri. hileli karşı koyma. çünkü kötü [namlı babamız Beni pek ilgilendirmiyor. herkesi dehşet kapladı ve onlardan kimse [konuşmadı. Uranos. suç işledi o kendisi önce. benden ve korkunç babadan olan çocuklar. söz veriyorum sana bunu ve istiyorum seve seve eseri bitirmek. Bana itaat etmeyi isteyin. kendi kalbi hüzünlü: "Siz. Öz babaları onlardan nefret ederdi. • "Ve Gaia ile Uranos'tan gelenlerin hepsi. yanıtı ulu anneye: "Anne. Çok büyük. Fakat içini çekti dev dünya.171 ve Gaia-Uranos ile başlayan Titanların cinsiyetinden) söz edilmektedir." . sevgili çocuklara öğretmek [için O yüreklendirici konuştu. Onlara ve çocuklarına ilişkin olarak Theogonia'da şöyle deniliyor. Yasa dolu ve kötü niyetli.
Ve gece geldi güçlü Uranos. Silahları aydınlatan titan. yalnızca 150 UHLIG. Fakat kültür akımlarının her zaman aynı yada benzer şeylerin birbirlerini aralıksız diziler halinde izlemediklerini. uçup gitti mağrur ve faydasız biri [olmadan.172 Dedi ki. tersine şimdiye dek bilinmeyen safhalarla ve öncelikle uzun yayılma süreleriyle bir alış veriş içinde olduklarını da biliyoruz. Doğa ilahelerinde de. bizim burada alıntı yaptığımız efsanelerin arkasında. dönen yılların akışında Yarattı bundan Erinyeleri. 188–189 . çok kuvvetli ve büyük [titanı. age. İyi bir yere sakladı ve verdi bir keskin orak Onun eline ve öğretti ona baştan aşağı kurnazca [çevrilen dolapları. Toprak hepsini topladı. öne safkan mızrağı [ellerinde. rastlantı olamaz. devasa Gaia o zaman kalpten sevindi. özleyerek sarıldı tam aşkla Gaia'ya ve sonsuza dek sürdü O an uzattı oğlu saklandığı yerden sol Elini ve sağıyla kavradı koskocaman Keskin. Bu.” 150 Büyük uzaklığa ve yüzyıllardan oluşan zamansal farka karşın. sonsuz bir dünya diye [adlandırılabilir. s. Diğer yandan. Çünkü kanlı damlalar. konunun yakınlığı ve işleniş biçimi şaşırtıcıdır. o kadar çok aşağı damladı. dişli orağı ve biçti öz babasını aceleyle [utançtan Ve Fırlattı orağı kaçarken uzaklara Arkasından.
efsanelerin değişimine başka bir açıdan de dikkat etmek zorundayız.Kumarbi işlemini aniden ve silah kullanılmadan yapmıştır ve Kumarbi efsanesinin daha sonraki bir bölümünden öğrendiğimize göre. Yakındoğu'da tanrıçaların öneminin yadsınamayacak yükselişini de kanıtlamaktadır. Tanrıların babalarının ve Titanların -hem Anu. Bu efsane. ayın ve yıldızların parıldamasıyla. Yunanlılarda hadımlaştırma.173 kısmen çözebildiğimiz. Göreceğimiz üzere. değişen bir çevrede kadın davranışlarının değişimini de görmekteyiz. Dünya çapında yaygın olan efsane konusunda. ilgili bilim dalı yöneticilerinin üzerinde birleştikleri düşünce. orak göğü ve yeri ayıran bir araç olarak. yaşamın yayılmasıyla ve yaşamı sürdüren verimliliğin oluşumuyla başlamaktadır. kişisel olarak ele alınan tanrı yaşamlarını aşan bir sembolün durduğunu da dikkate almak gerekir. bir orakla. Bu geçiş dönemi. Yerin ve göğün bu ayrımı. ahlaki açıdan tartmak gerekir. artık yükselemeyen güç nedeniyle de gerçeklerle uyuşan bir zaman dilimini kapsamaktadır. İncelemelerimizde. kadın güçlerinin Yunan panteon'unda yayılmasında bu değişimin önemli etkisi olmuştur. gök ve yer ayrımının. Diğer yandan Yer Tanrıçası Gaia örneğinde. yani planlı ve araç kullanılarak yapılırken -kötü niyetli bir işlem olup. . her iki hadımlaştırma olayına esas oluşturduğu ve bu olayın kökeninin Yakındoğu'da aranması gerektiğidir. güneşin. göğün ve yerin ayrılması düşüncesiyle desteklenmektedir. insanların bu dünyada sıkıntısız bir yaşam sürmelerini sağlıyor. aynı zamanda Hurri-Hitit orijinine geri gitmekte ve hadımlaştırma efsaneleri yukarıda değinilen bağlamda. hem de Uranos gök içindirtoprak anaya ağır basan güçleri kırılıyor. savaş ve hükümdarlık nedeniyle ortaya çıkan geçiş dönemi düşüncesiyle ilgilidir. Burada bizim işimiz. Bu değişim aynı zamanda. önce gök tanrıları için yolu açıyor. "Büyük Anne" zamanı ile değişken.
Ama şimdi sağ omuzum ağrıyor. göğü ve yeri taşıyan dev Upelluri'nin sağ omzuna oturttu. Onunla Ullikummi'nin. Kumarbi daha sonraki bir efsanesinde.174 Her iki korkunç Hadımlaştırıra işleminde." Bu sözlerden sonra. yaşamı çok yönlü görüntü şekilleriyle ortaya koyan savaşları ve tartışmaları teyit etmektedir. şöyle konuşur: "Beni dinleyin. bundan sonraki metinler. Burada cinsiyet savaşının. dedelerinizin zamanındaki kilit vurulup mühürlenmiş evlerini yeniden açınız. neredeyse göğe erişecek ve tanrılar için bir tehlike. Tarih öncesi babalarının mühürü getirilmeli ve onunla yeniden mühürler vurulmalı. Tanrılardan biri.yaşamı sürdüren silahın (orak) koruyucusu olarak çağrılmayıp. devin omzunda öyle devasa büyüdü ki. bir şey sezmedim. Upelluri'nin omzundaki devasa taşı gören Bilgelik Tanrısı Aja. orak. İlgi çekici olan. siz tarih öncesinin tanrıları. bulunduğu yerin altından alınmalıdır. Orada. Kumarbi efsanesinin de." Burada. Gök Tanrısını tahtından etmeye ve kendisinin kaybolan gücünü yeniden geri kazanmaya kalkıştığında. bir kayadan. olacaktı. bakır bir orakla birbirlerinden ayırdıklarında. tüm yaşamların en önceki başlangıcının sembolik ifadesini görmekteyiz -bir devrim-. bir şey hissetmedim. gök ve yer ile tanrılar ve insanlar arasındaki dengenin korunması için. taş devi Ullikummi'yi yarattı. Onu. Göğü ve yeri birbirinden ayırmış olan. tıpkı Hesiodos’un Theogonia'sın da olduğu gibi. Sonra göğü ve yeri. sürekli büyüyen yük nedeniyle Upenuri'ye ne halde olduğunu sorduğunda. eski sözleri bilirsiniz. rahipler tarafından yaratılan efsanenin eski bir şekli olarak dile getirilip getirilmediğini bilemiyoruz. tersine "tarih öncesinin tanrıları" diye çağrılmasıdır. Yer Tanrıçasının -Yunanlılarda olduğu gibi. Saygıya layık babalarınızın. Upelluri şöyle yanıt verdi: "Göğü ve yeri benim üzerime kurduklarında. yukarıda Tanrının kim olduğunu bilmiyorum. tanrılara karşı bir asi olarak yarattı. çok eski bakır orak da yeniden dışarı çıkartılmalı. ayakları kesilmeli. Fakat gerçek olan. Ullikummi. Onu Kumarbi. tanrıların sağ kalması ve böylece ona saygı gösteren insanların . Diyorit'in.
s. şimdi tanrıların insani boyutlarındadır. Çünkü Yunan şairleri destanlarla birlikte eski Aka. Onda eski Yunan Yaratıcılığını görmekteyiz. Yunan panteonunda Tanrıların Babası olarak seçilmişti. Hatta destanları yazan şairler bu dini şekillendirmiştir. Zeus. çoluk-çocuk sahibi ve iyi-kötü olan. Dor ve Anadolu tanrılarını kendi tanrılar dünyasına katmışlar. Homer'in ve Hesiodos'un bıraktıkları 151 gibi. olasılıkla daha eski HintAvrupalı göçmenler tarafından. age. Bu durum her şeyden önce tanrıçalarla. ama insanlardan ise daha güçlü.175 sürekliliği ile ilgili olduğudur. görev ve nüfuz alanlarını belirlemişler. tanrıların çoğu doğu kökenli olan çok tanrılı bir din anlayışı vardı. efsanede Girit'te olduğu belgelenen doğumuna ve gerçek bir Tesalya Tanrısı olmasına karşın. Zeus'un Doğulu örneği yoktur. bu tanrıları insan biçiminde düşünüp göstermişlerdir. Buna göre bir kısmı erkek bir kısmı dişi olan bu tanrılar insanlar gibi evlenip yiyip-içen. deyim yerindeyse. Hesod'un Theogonia'sın da. Tanrı olarak. karısı Rheia’nın yaptığı bir hile yardımıyla Zeus tarafından yenilmektedir. Ölümsüzlükleri kaynaklanıyordu. Yunan dininin oluşmasında destanların önemli rolü olmuştur. Zeus. sonuçta acımasız. ANTİK YUNAN’DA DİN Eski Yunan’da kaynağını Anadolu. daha genelleme yaparsak kadınlarla olan ilişkilerinde ifadesini bulmaktadır. 184–192 . güzel ve ölümsüz içiyor varlıklardı. C. kendi çocuklarını yutan Kronos. bu tanrıların ad. Bitkiler Tanrısı olarak Ege'ye taşınmıştı. Böylece. Girit ve Mezopotamya’dan alan. nektar adlı hayat suyunu olmalarından 151 UHLIG. Yunan mitolojisinde ve Theogonia'da Tanrıların Tanrısı olmuştur.
Zeus’un aşklarına karışır ve onu rahat bırakmaz. Tapınaklar ibadet yeri değildi. buralarda sadece tanrı heykelleri ve tanrılarla ilgili kutsal eşyalar saklanır. Apollon plastik sanatları. Altı gün boyunca süren bu dini nitelikli spor yarışlarına çıplak olarak katılan gençler çeşitli dallarda yarışırlar. Bunun dışındaki en belirgin ibadet şekli. Bu yarışmaların en büyüğü baştanrı Zeus şerefine Olimpos dağı eteklerinde dört yılda bir düzenlenen ve ilki M. Tanrılar baştanrı Zeus etrafında bulunurlar. kurbanlar keserler. Hephaistos güzellik ve aşk tanrıçası Aphrodite’nin eşidir.Ö. Yunanlılar tanrılarını memnun etmek ve kötülüklerden korunmak için onlara ibadet ederler. ölçüyü. Hera evliliğin ve gebeliğin koruyucusudur. Horalar ve Eros tanrıçanın etrafındadırlar. Zeus’un pek çok eşi olmuştur ama en önemlisi aynı zamanda kız kardeşi olan Hera’dır. Aşk tanrıçasının başka sevgilileri de olur. Zeus gök tanrısıdır. Hera Zeus’un alnından Athena’yı çıkarmasına öfkelenmiş ve kimseyle birlikte olmadan ateş ve demircilik tanrısı olan Hephaistos’u doğurmuştur. Bilgelik ve savaş tanrıçası Athena Prometheus’un Zeus’un alnını baltayla yarması sonucu bu yarıktan zırhlara bürünmüş şekilde çıkmıştır. saçı saçmak ve kurbandı. önünde de dini törenler yapılırdı. Genellikle Pallas Athena diye anılır. birinci gelenin başına bir çelenk konur ve heykelinin yapılmasına izin verilir ve ülkesinde törenlerle karşılanır ve saygınlık kazanırdı. Yunanlılar ayrıca bayramlarda ve dini törenlerde tanrılar şerefine araba yarışı ve spor karşılaşmaları da düzenlerlerdi. Genellikle üç güzeller diye anılan Kharitler. avcı tanrıça Artemis olmuştur. yağmura ve yıldırımlara egemendir. bulutlara. Zeus’la Leto’nun birlikteliğinden musikinin ve biliciliğin tanrısı Apollon ve bakire. Olimpos Dağı mekânlarıdır. ışığı. Sadece büyük tanrılar şerefine belli zamanlarda toplu oyunlar ve şenlikler düzenlenirdi. Ama Aphoridite onu Ares’le aldatmıştır.176 Eski Yunanlılar tanrılarına kendi anlayışlarına göre ve istedikleri gibi ibadet ederlerdi. istediği yerde ve biçimde bunu yapabilirlerdi. . 776 da yapılan Olimpiyat oyunları idi.
yolcuların. Sinirlenince denizi alt üst eder. Denizlerden başka toprağında sahibidir. “Homeros destanlarında önce bu dünyayı göz önünde bulunduran gerçekçi bir görüş olmasına rağmen ölüler dünyası da bulunur. Sunaklar yapının genellikle doğusunda yer alıyordu. Bunlar gök ve atmosfer tanrıları. aklı simgeler. Daha çocukken kurnazlığıyla dikkat çeken tanrı Zeus’un güvenilir elçisi. Artemis okçu tanrıçadır ve insanları oklarıyla öldürür. Zeus’un kardeşi ve denizlerin tanrısıdır.177 dengeyi. Alayında bulunan Silenoslar. insan hayatı ve kaderiyle ilgili tanrılardır. orman ve kır tanrıları. Dinsel tören tapınağın önünde dışarıda yapılıyordu. su tanrıları. Hades’in buyruğu altındaki bu dünya soğuk. Toprak. Deniz altındaki sarayında yaşayan Poseidon deniz yaratıklarıyla çevrili olarak dolaşır. toprak ve cehennem tanrıları. üzüm bağlarının ve şarabı koruyucusu Dionysos’tur. Hades’in ülkesi Tartaros ve Erebos olmak üzere iki bölümden oluşur. Bakkhalar onun için dinsel törenler düzenler. Tanrılara ise gittikçe gelişim gösteren tapınaklar inşa etmişlerdi. Tanrıların habercisi Hermes’tir. Olimposlu tanrılardan biri olan Ares Athena gibi savaş tanrısıdır ama aklın yönettiği bir savaşı değil çılgın savaşı ve amaçsız kıyımı simgeler.adanıyordu. Ruhlar dünyada . Dionysos gibi toprak ve bereketle bir tutulan tabiat tanrıçası Demeter Zeus’la birleşerek ölüler ülkesi tanrıçası Persophone’yi doğurur. ışıksız ve güçsüzdür. İçlerinde tanrı simgesinin korunduğu bu tapınaklarda tanrılara kurban ve sunular-hayvanlar. Yunanlılar dinsel ibadetlerini açık havada veya basit yerlerde yaparlardı. Pek çok efsaneleri olan bu tanrıların dışında Zeus’un çevresinde daha az önemli olan tanrılar ve tanrıçalar bulunur. Persophone’yi kaçırıp yeraltına götüren Hades ölüler ülkesinin tanrısıdır. bitki ve bereket tanrısı. Olimpos’un en önemli tanrılarından biri olan Poseidon. tüccarların ve hırsızların da koruyucusudur. Satirler. Yoksullar kurban yerine kilden kopyasını sunuyorlardı.
54. Buradan ayrılırken de kulağını tıkar. Mitoloji Sözlüğü. Yunan ve Roma Mitolojisi. age. s. s.178 kendi iradelerine egemen olmaksızın gölgeler gibi dolaşırlar.” 156 Arkaik dönemde Yunanistan’da ölülerin başka bir dünyada ömürlerini sürdürdüğü inancı vardı. Ankara 1980 . “Burada Pytia aracılığıyla Apollon’a soru yöneltilir. Açık olmayan cevapları tanrıya Loksias -dolambaçlı. falcı ve kâhin olurlar. Sonra çamurdan yapılmış bu bedene yaşam soluğu üfler. Her Yunanlı kendi dinini kendi seçiyor ve kendi dünya görüşüne göre kavrıyordu.Ü. Delfoi Apollon’u biliciliğiyle ün salmıştı. Daha sonra duyacağı ilk ses cevaptır. İstanbul 1984 Bedrettin CÖMER. s. Ankara 2003 Azra ERHAT. H.7. Prometheus suya yada gözyaşlarına kil karıştırarak ölümlü bir varlığa ilk biçimini verir. Herkes evinin hemen yanında küçük bir harcama ile danışabileceği bir kehanet evini her zaman bulabilir. Tubitak Yayınları. Her türlü resmi ve özel işler için bu tanrıya başvurulurdu. 142 H ESTİN.” 152 Antik Yunan’da dini törenler tapınakların önünde duran sunakta yapılırdı. Ankara 1988 MANSEL.lakabının takılmasına neden olmuştur. Yayınları. LAPORTE. 152 153 154 155 156 Arif Müfit MANSEL. yanına biraz para konur ve soru tanrının kulağına söylenir. Remzi Kitabevi. TTK Yayınları.” 154 “Apollon’un esinlediği öngörme yetisiyle insanlar kadın veya erkek yani bilici. Mitoloji Sözlüğü. 139.” 155 “İnsanın yaratılması efsaneye göre Titan soyundan Prometheus tarafından olmuştur. Ege ve Yunan Tarihi. 153 Dindarlığın artmasıyla tanrıların kâhinlik gücüne olan inanç artmaya başladı. Bu nedenle ölüler için özenle mezarlar yapmışlardır. Başka bir efsanede ise Prometheus insana biçim verir ama hayatı ve ruhu Athena verir. C. s. Buralarda tütsü ve kandil yakılır. 69. s. Rahipler şehirlerdeki toplumlar tarafından seçilmiş devlet memurlarıydı.
Marduk’un ölümleri. Yayınları. Trakya ve Yunanistan dinlerinin karşımı olan Orfeus dini 7.” 158 157 158 MANSEL. kutsal hayvanları parçalarlar ve bunların kanını şaraplarına karıştırarak içerler ve etlerini çiğ olarak yerler böylece tanrısal özü vücutlarına soktuklarına inanırlardı. s. bol bol şarap içerler. Fenike’de Adonis bayramları. İstanbul 1977 . Kendi içine dönme. ölümle de ruhun vücuttan kurtulmadığı görüşü vardı. “Bunun yanı sıra Doğu ülkelerin inançları ve mistik törenleri Yunan dünyası üzerinde etkisini artırdı.D. dirilişi. Anadolu’da Telipinu’nun maceralarıyla ilgili temsiller dini tiyatro gibi düzenleniyordu.” 157 Orfeus dininde ise insan ruhunun tanrı parçası olduğu için ölümsüz olduğunu.. mezar gibi tıkalı olduğu zaman insan vücudunda azap çektiğini. İ.S. bedenden sıyrılabilme önerilir. Dionysos’un müritleri geceleri yüksek yerlerde ellerinde meşaleler olduğu halde flüt ve davullarla gürültülü törenler yaparlar. Eski Mısır’da Osiris’in ölümü. Bu etkilerle Yunanistan’da da Dionysos ve Seres için dini törenler yapıldı. yüzyıldan itibaren benimsenerek mistik akımı kuvvetlendirdi. Bu törenler doğu kökenli mistisizmin yayılmasına sebep oldukları gibi ölümden sonra tekrar yaşamayı vaat eden İsis-Osiris inancı M. Orfeus diniyle birleşen Demeter kültü Yunan dünyasına yayıldı.179 Bu inancın kuvvetlenmesiyle halk Olimpos tanrılarını daha az önemser olmuş ve daha güçlü bir din aramıştır. İsisin Tanrı’yı araması. dans ederler. age.Ö 4. Bu dine girenler temiz yaşayabilmek için oruç tutmak.yy dan sonra yayıldı ve 6. Dinin gerektirdiklerini yerine getirenlerin ruhları vücutlarından kurtulur. 65. yüzyıllarda rol oynamaya devam etti. s. Batı Sanatında Biçimlenme ve Doğu Akdeniz. Ancak Olimpos tanrılarına güven azaldı. Anadolu. 5. Mezopotamya’da Temmuz’un. çile çekmek ve toprakla temizlenmek zorundadır. 220 Belkıs MUTLU. sonra dirilişleri. Helenistik Dönemde kurulan pek çok yeni Yunan şehrinde tapınaklar yapıldı. “Bunlardan biri olan Dionysos dini insanları dünyaya nüfuz eden ve hayat veren bu tanrıya yaklaştırmak amacındaydı.G.
Örneğin. politik yönetim. bilginin yazmayı bilen bilgili kişilerle edinilip uygulanmasını desteklemiştir. Hesiodos’ta Zeus’tan önce Kronos’un. Kumarbi.180 Mısır yeraltı tanrısı ‘Osiris Apis’ -Yunanca’da Serapis. tıp ve tedavi. Mezopotamya kent devletlerinde. orada sıra: Anu. s. Ankara 2006 . ekonomik hareketler. Anu’nun erkeklik uzvunu dişleriyle kopararak onun yerine geçer. takvimsel doğruluk. Bu tanrılar birbirlerinin yerini zorla almışlardır.için tapınaklar yapıldı. ANTİK YUNAN’DA ASTRONOMİ Bilgi. Hesiodos’ta ise Kronos Uranos’un erkeklik uzvunu orakla biçerek onun tahtına oturur. Harold E. Yunan dini Hellenizmden sonra Roma’yı da etkilemiştir. 159 159 James McCLELLAN. Kumarbi. tarım yönetimi. Yunanların tanrıları Doğudaki tanrıların yaptıkları işi görür.DORN. din ve astrolojik kestirim konularında yararlı hizmetler sağlamıştır. tarım ve mühendislik projeleri. Devlet ve tapınak yetkilileri. İlk devletlerin tümü. ondan da önce Uranos’un baştanrı olmaları Mezopotamya’daki Kumarbi efsanesinde de görülür. Romalılar Yunanlıların 12 baş tanrısını benimsemişlerdir. Dünya Tarihinde Bilim ve Teknoloji. bir ölçüye kadar. Arkadaş Yayınları. matematik ve doğa bilgisiyle uğraşan bir bürokrasi ve bürokratik sivil hizmet oluşturup bunu sürdürmüştür. saray astrologlarını ve özel takvim görevlilerini çalıştıran çeşitli bürokratik kurumlar egemen olmuştur. 54–55. Bu nedenle birçok Yunan tanrısının Doğu kökenli olduğu anlaşılmıştır. Gök Tanrısı biçimindedir. bilgili memurları. Yunanlılar her alanda olduğu gibi din ve mitoloji konularında da Mezopotamya ve Anadolu’nun etkisinde kalmışlardır. ilk uygarlıklarda yararlı amaçlar için kullanılmış ve kayıt tutma. D.
bir bilgisayarın bir denklemi ele alış biçimine çok benzer şekilde ("a'nın karesini al. Mısırlı matematikçiler Pi değerinin (Babilli matematikçilere ve İncil'in kaba 3 değerine karşılık) daha iyi bir kestirimini (256/81 yani 3. Bu sistem.DORN. 161 160 161 McCLELLAN. s. 160 Matematikçilerin ilk uygarlıkların her birinde uğraştıkları problemler.16) yapmış ve kesirlerle çalışmayı sağlayan çizelgeler geliştirmişlerdi. bunların nasıl yapıldıklarını bilmesek de. Eski Mısırdaki "katlama yöntemi. tümüyle tutarlı olmasa ve başlangıçta sıfır içermese de. hesaplama açısından güvenilirdi ve doğru sonuçları veriyordu. Genellikle. küpler. s. bileşik faiz hesaplayan. E. age. a ve b'yi çarp a’nın karesini ve a ile b'nin çarpımını ekle" gibi). Pisagor üçlüleri ve benzerleriyle ilgili sayı çizelgeleri kullanarak.DORN. kareler. genellikle reçete biçimiyle ("2 fincan şeker. Babilli matematikçiler. Eski Sumerler ve Babilliler (bizim ondalık yani 10 tabanlı sistemimizden farklı olarak) altmışlı yani 60 tabanlı bir yöntem geliştirmişlerdir. ikinci ve üçüncü dereceden terimleri olan denklemleri çözümünü sağlayan hesap cetvellerini kullanarak karmaşık hesaplar yapabiliyorlardı. E. ilgi alanlarının pratik ve yararcı yönlerini yansıtmaktadır. Altmışlı sistemin kalıntıları bugünkü 60 dakikalık saatte. bire bölmeler. Hesaplama çizelgeleri. 60 saniyelik dakikada ve 360 derecelik çemberde görülebilir. çarpımlar. matematiksel işlemler için. 1 fincan süt. age. rakamların 60'ın üslerini temsil ettiği hane değerli ilk sistemdi. Çözüme. 60 . vb. sayıların soyut açıdan çok az anlaşıldığı yada hiç anlaşılmadığı matematiksel çizelgelerle çözülen mühendislik veya alışveriş hesaplamaları yaygındı. ekle" gibi) ulaşılıyordu. özellikle Romen stili sayı sistemiyle kullanışlıydı.181 İlk uygarlıkların her biri kendi matematik sistemini geliştirmiştir. 59 McCLELLAN." yani sayıların iki katını tekrar tekrar alarak çarpıma süreci.
gelişmiş astronomik araştırmalar diyebileceğimiz çalışmalar vardı. doğru takvimlerin. akla gelebilir bir mühendislik yada hesaplama gereksinimi yokken. dinsel törenleri düzenlemek yönünden de yararlı ve gerekli olduğu açıktır. Örneğin. yalnızca tarımsal amaçlar için değil. 365 günlük Güneş yılıyla açıkça uyumsuz olan 354 günlük ay yılını benimsemiş olduklarından.Ö. Tarım toplumlarında. M. Kalıtım (Miras) paylarını ve tarlaların bölüşümünü belirlemek için lineer (doğrusal) denklemler çözülmüştür.Ö. 300 yılında Mezopotamyalı takvim uzmanları sonraki yüzyıllarda da geçerliliğini koruyan soyut bir matematiksel takvim geliştirmişlerdir. Babil' de matematikçiler. örneğin anlaşmaların (kontratların) ve gelecekteki ticari ve ekonomik işlerin tarihlenmesindeki önemli işlevini burada ayrıca açıklamaya gerek yoktur. M. Değerli madenler ve ekonomik mallarla ilgili katsayıların da benzer pratiklikte uygulamaları olduğu kestirilebilir. yapı malzemeleri için katsayı çizelgeleri kullanılmış olabilir. İlk uygarlıkların bazılarında. kanal ve alt yapı bileşenlerinin yapımında hacim hesabı için kullanılmıştır. Aslında Eski Mezopotamyada bileşik faiz hesabı için 2'nin karekökünün son derecede yaklaşık bir kestirimi kadar soyut görünen üslü (eksponansiyel) fonksiyonlarla ilgili işlev çizelgeleri kullanılmış ve başka problemlerle ilişkili olarak "ikinci dereceden denklemler" çözülmüştür. 2'nin karekökünü virgülden sonra altı haneye kadar hesaplamışlardı. birkaç olayla sınırlı olarak. bir boş zaman uğraşı olmak yerine. Tüm tarım uygarlıkları astronomik gözlemlere dayalı takvim sistemleri geliştirmişlerdir. Taşıma yüklerinin çabukça hesaplanması. Geometri ise. 1000'de Mezopotamya'da oldukça doğru bir takvim vardı. Takvimin.182 Yunanlılar henüz soyut matematiği bulmamışlardı ama ilk yazıcıların işlerinde. ay dönemleri ile (mevsimsel) Güneş yıllarının uyumunu sağlamak için zaman zaman bir ay döneminin daha takvime eklenmesi . çok seyrek ve yararcı olmayan bir "oyunculuk" açık olarak görünmektedir.
astronomiyi astrolojiden yada astronomları astrolog ve sihirbazlardan ayırmak olası olmadığı gibi. E. geleceği görmek için hayvan bağırsağı okumak yerine yıldızlarla ilgili bir dine geçiş. Aslında bunlar. Çin ve Amerika'da yinelenen genel bir modelin parçalarını oluşturmuştur. Babil' deki astronomi.Ö. Hindistan. Sivil takvimle Güneş takvimi bu şekilde. s. Eski Babil’de. Buna göre. Astroloji ve büyü. her 1460 yılda (4 defa 365). Bu takvim 30 günlük 12 aydan ve 5 şenlik gününden oluşmuştur. bu ilk uygarlıklardaki çalışmalar ayrılamaz bir birlik oluşturdukları için. tarımsal ürünlerin yazgısını. 162 Takvim. age. 365 günlük sivil takvim Güneş yılından her yıl çeyrek gün sapmış ve böylece sivil takvim. bir Güneş-tarım yılını tümüyle içine almıştır. tüm eski bilimsel geleneklerin en gelişmiş olanıydı.Ö. 2770'te ve bir kez de M.183 gerekiyordu. (her şeye rağmen mevsimleri kestirebilen) takvimsel astronomi yanında. astronomi. bu karışıklığın da pek bir öneminin olmadığı görülmektedir. askeri eylemlerin sonucunu yada kralın gelecekte yapacağı işleri kestirmekte kullanılan evrensel düzeyde yararlı bilgiler şeklinde görülmüştür.DORN. Mısırlıların resmi yaşamı üçüncü bir sivil Güneş takvimine göre düzenlenmiştir. Babilli astronomlar 19 yıllık dönemlerde takvime bu şekilde yedi ay dönemi eklemiştir. bir kez M. ilk uygulamalı bilimleri oluşturmuştur. Mısır'daki ana olayın. Eski Mısırdaki din adamı-astronomlar iki ayrı ay takvimi kullanmış olmalarına rağmen. uzun Mısır tarihi boyunca her yıl geriye doğru sürüklenerek. yani oldukça düzenli olan Nil taşkınının. Mezopotamya. Mısır. anlamlı da değildir. Bugünkü farklı görüşlerimize rağmen. gökyüzü hakkındaki çalışmaları 162 McCLELLAN. meteoroloji ve sihir. l3lO'da çakışmıştır. astroloji. takvimden bağımsız ve her yıl Sirrus yıldızının ufuk çizgisi üzerinde mevsimsel olarak ilk kez görünmesiyle tahmin edilebildiği akla getirildiğinde. 61 .
Babilli astronomlar takvimsel ve dinsel nedenlerle ay ayının gün olarak süresini bilmek gereğini duymuşlardır. yedi günlük hafta ve gezegenlerin tanınması için de çok önemli olmuştur. özellikle sabah ve akşam yıldızı Venüs’ünki başta olmak üzere. yüzyılda kestirebiliyorlardı.Ö. sürekli gözlemler ise M. Aslında.184 cesaretlendirmiş olabilir. Verilen bir aydaki gün sayısı hangisi olacaktır? Yanıtı.Ö.163 Konuyla ilgili olarak "yeniay problemini" burada açıklamak bilgilendirici olacaktır. Babilli astronomlar araştırma yaparak "yeni ay problemi" konusunda yeni bir Ay'ın 163 McCLELLAN. İki dolunay yada iki yeni ayın arasındaki gün sayısı.53 gündür). Özellikle daha sonraki Babil astronomisinde. bağımsız birkaç değişken etkilemektedir: Bunlar. batış ve görünme zamanlarını hesaplamışlar ve bunların ileriye dönük kestirimlerini yapmışlardır. Astronomik gözlemlerin kayıtları M. Mezopotamyalı astronomlar. Artık biliyoruz ki. 747'den başlayarak yapılmıştır. Bu bağımsız değişkenlerin varlığı nedeniyle. Babil astronomisindeki birçok teknik 'yol ve yöntem'. yeni ayın yeniden görünme zamanını öngörmek açıkça zorlaşmaktadır. daha sonra Yunan ve Helenistik astronomlarca alınmış ve benimsenmiştir. Astronomlar. E. gözlemleme ve kayıt tutmaktan çok daha fazlasını yapmışlar ve belirli astronomi problemlerini çözmek için sistematik araştırmalar yürütmüşlerdir. yalnızca çemberi derece olarak ölçmemiz için değil. ekinokslar ve Güneş ile Ay'ın evreleri konularında oldukça uzmanlaşmışlardı. 2000'e kadar gitmektedir. Burada vurgulanması gereken nokta. yani kavuşum ayı 29 ve 30 arasında değişir (ortalaması 29. 62 .Ö. s. Babilli astronomlar.DORN. gökyüzündeki Güneş ve Ay arasında yeryüzünden görülen göreli uzaklık yılın mevsimi ve uzun dönemli ay çevrimleridir. Güneş ve Ay tutulmaları ile tutulma süreleri anlaşılmış ve öngörülebilmişti. Babil astronomisi ve altmışlı sistemden kalanlar. başlıca gök cisimlerinin uzak gelecekteki hareketlerini M. Babilli astronomların yaptığı araştırılmalıdır. gezegenlerin doğuş. gökyüzünü gözlemleme aygıtlarıyla inceledikleri ve doğru kayıtlar tuttukları açıktır. Hiç kuşkusuz. 5. gündönümleri. age.
kimya. bu kez de Antik Yunan . felsefenin ve buna bağlı olarak demokrasinin doğuşunda ne derecede önemli olmuştur? Yoksa insanlık tarihinde bu olağanüstü gelişmenin nedenini bizzat Antik Yunan dünyasının kendinde mi aramak gerekir? Bu soruların yanıtlanması için. matematiksel çözümleme ve olayların modellenmesine dayandırılmıştı ve daha çok dikkatin gökyüzünde neler olup bittiğine değil de matematiksel çevrimlerle ilgili soyut modellere verilmesi ölçüsünde kuramsaldı. İlkçağ doğa düşünürlerinden olan Thales’in Mısır’a ve Mezopotamya’ya gittiği ve orada matematik ve astronomi konusunda bazı incelemeler yaptığı kesindir. Ancak.185 ne zaman görünür olacağını güvenilir bir biçimde öngören tam doğru astronomik çizelgeler oluşturabilecek kadar uzmanlaşmıştı. Mısır ve Mezopotamya’da gelişmiş olan özellikle astronomi ve matematik bilgisi Antik Yunan bilimine temel teşkil etmeleri bakımından son derece önemli tarihsel bir rol oynamışlardır. matematik ve astronomi gelir. Philosophia’nın ilk temsilcisi olan Thales ve onu izleyen filozofların. "Yeni ay problemi. Sonra. Mısır ve Mezopotamya ile Antik Yunan arasında inkâr edilemez olan bu etkilenme. Pythagoras ve Platon’un Yakın Doğu’da kökleri bulunan sayı mistisizminden etkilendikleri kabul edilmektedir. Pythagoras ve Platon. Bu araştırmalar gözlem. tıp. Bunların başında özellikle mitoloji. Mezopotamya ve Yakın Doğu uygarlıklarında hâlihazırda oluşmuş bulunan bilgi birikimlerinden etkilendi. Antik Yunan’da bilimin. Heron ve Diaskorides ile devam ettiği bir gerçektir. en azından Mısır ve Mezopotamya uygarlığı ile Antik Yunan uygarlığı arasında tarihsel bir devamlılık olduğu söylenebilir." Babilli astronomların çok belirgin bir problem üzerinde (29 yada 30 gün) etkin araştırmalar yaptığını göstermektedir. bu temas. Hiç kuşkusuz Antik Yunan düşüncesi birçok bakımdan Mısır. Mısır ve Mezopotamya’daki bilgi birikiminden önemli ölçüde etkilendikleri ve yararlandıkları ve bu etkilenmenin bilim alanında Hipparkos. örneğin Anaximandros. Bu bakımdan olmak üzere.
M.186 uygarlığına dönerek.Ö. Yine Babilliler gibi. yüzyılda Milet'li Anaksimandros. Tutulmaların nedeni ise deliklerin kapanmasıydı ve gök tekerleklerinin konumları belirli matematiksel oranlarla belirleniyordu. gökyüzünde ateş tekerlekleri vardı ve gördüğümüz parıldayan cisimler aslında ateş tekerleklerindeki deliklerdi. Anaksimandros'un görüşü. yalnızca bir model olması bakımından. 80 . gezegenlerin yere farklı uzaklıklarda bulundukları ve yere yıldızlardan daha yakın oldukları fikrini kabul etmişlerdi. E.DORN age. 6. 164 Pythagoras astronomisinin Babillilere çok şey borçlu olduğu aşikârdır. dünyanın bir disk olduğu. Pythagorasçılar. Bu evrensel model. sayılara olan sevgileri nedeniyle. yani gerçeğin basitleştirilmiş bir benzetimi ve oluşturabileceğimiz bir benzerlik olması nedeniyle dikkat çekicidir. gezegenlerin yere olan 164 McCLELLAN. boşlukta doğal bir biçimde yüzdüğü ve insanların onun düz yüzeyinde yaşadığı tezini öne sürmüştü. onları karakteristik Yunan buluşları haline getirmiş ama savunucuları modellerle ilgili hiçbir ayrıntının peşinden gitmemiştir. dünyayı neyin desteklediğini. Buna göre. Yıldızların tekerleği dünyaya en yakın olanı ve Güneş'in tekerleği en uzak olanıydı. Bu modellerin mekanik ve belirsiz matematiksel niteliği. önerilen modellerin çeşitliliği nedeniyle kötüye çıkmıştı. Yunan astronomi kuramı konusunda Eflatun'dan önce bir düşünce birliği yoktu. onu oluşturan temel niteliklerin neler olduğunun tanımlanması gerekmektedir. Mısır ve Mezopotamya evren kuramlarına oranla da daha gelişmişti. Anaksimenes'in sonraki modeline ek olarak (ki bu modele göre dünya havayla ayakta duran bir masaydı). Pythagorasçılar da. Pisagorcuların modeli ise dünyayı evrenin merkezinden almış ve dünyanın (belki Güneş'in de) belirsiz bir merkezi ateşin ve hatta daha gizemli bir karşıt dünyanın çevresinde dolaştığını ileri sürmüştür. yani dünyanın bir boşluğun ortasında konumlandığını açıklaması bakımından. s. Sokrat öncesi geleneğin adı. Babilliler gibi gök cisimlerinin ilahi olduklarına inanmışlardı.
Ama politik güce karşı geldiği için ölüm cezasına çarptırılmıştır. Ankara 2005 .187 uzaklıklarını. Eflatun ve felsefesi için ileri bir disiplin biçimi ve metafiziksel olarak soyut ve kusursuz her şeyin bir modeli olarak önemliydi. 428–347) örneği ve Eflatun’un geometrik astronomisi. doğayı inceleyerek kesin bir şey öğrenilemeyeceği sonucuna varmış ve bunun yerine dikkatini insan deneyiminin ve iyi yaşamın incelenmesine odaklamıştır. Venüs. ateş. Hatta astronom da değildi. 399'da cezasının yerine getirilmesinden sonra felsefi cüppesi. Merkür. bizi Sokrat öncesi kuruluş çağından alıp. geometricilerin yalnızca beş adet olabileceğini kanıtladığı benzer ve düzenli çokgen yüzeyleri olan beş adet kusursuz üç boyutlu çokyüzlüler olarak tanımlarken de önemliydi. Mars. Gökyüzünü 165 Colin A. yüzyıl Yunanistan'ına sağlam bir şekilde indirir. Tübitak Yayınları. Daha sonra.Ö. Ay. Eflatun. "felsefeyi göklerden yere çağıran" 4. klasik 4. hiçbir gezegenin Güneş’in diski önünden geçmediğini gözlemlediklerinden. görünürde kendisini doğayla ilgili doğrudan açıklamalarda bulunmak için daha hazırlıklı gören Eflatun’a geçmiştir. Akademinin ana kapısı'na yazılmış olan şu söz de önemliydi: "Geometri cahilleri girmesin. Güneş. RONAN. yüzyıl ustası Sokrat'ın öğrencilerinden biriydi. Geometri. Bilim Tarihi. Yer. Sokrat. Sonuçta gezegenlerin yer etrafındaki dolanım hızlarına dayanarak bir uzaklık sıralaması belirlediler. hava. Eflatun. 81–82." Geometri. 165 Atinalı Eflatun (M. ciddi bir geometrici yada matematikçi değil bir filozoftu. s. Ancak Eflatun. Eflatun'un madde kuramının beş temel elementi olan toprak. gençliğinde doğa felsefesiyle ilgilendiği söylense de. Atina'da bulunan ve 800 yıl yaşayan özel Akademisini (Akademia) kurarak felsefe ve doğa felsefesi çalışmalarına şekil vermiştir. Jüpiter ve Satürn şeklindeydi. su ve eteri. M. Merkür ve Venüs’ü Güneş’in arkasına yerleştirerek sıralamayı düzelttiler.Ö. Bu sıralama. onların periyodik hareketlerini belirleyerek incelediler.
ne Güneş. Yine de. Eflatun’un kozmolojisinin gizemli bir yanı ve yüzyıllarca süregelen yaygın bir felsefi düşünce. Eflatun. Aynı şekilde Eflatun. Ancak Eflatun. her şeyden önce ana ilkelerine dayandırıyordu. Ay. Eflatun. ne de gök cisimlerinin önceki kuşaklardan aktarılan deneyimlerle de bilinen hareketleri dışında. Eflatun. zaman ilişkileri içinde tanımlanmış dünyamızın solgun ve kusurlu bir yansıması olduğu değişmez bir ideal gerçeklikten oluşmaktadır. gökyüzünün ister istemez düzgün bir biçimde hareket etmesi gerektiği sonucuna varmıştır. özde değişmez olduklarına inandığı için. Yunan astronomlarını problem çözümüne yönlendirerek astronomi ve bilim tarihine büyük ve sürekli bir etkide bulunmuştur. bu tarihlerden sonra artık sorgulama konusu olmamıştır. bazı hareketlerin çembersel ve düzgün . göklerin canlı ve kutsal olduğuydu. Timaios adlı diyalogunda Eflatun merkezdeki dünyanın ortak bir eksen üzerinde çeşitli gök cisimlerini taşıyan bir dizi dönen küreyle mekanik olarak birleştirilmesini içeren oldukça karmaşık bir gökyüzü modelini ortaya koymuştur.188 gözlemlememişti ve bunu yapanları küçük görmüştü. Göksel kürelerin eski zamanlarda yaptıkları düşünülen düzgün çembersel hareket. apaçık gibi görünen bu düşünceyi. Sokrat öncesi modellere göre birçok yönden herhangi bir ilerleme göstermiyordu. Göksel hareketlerin çoğunluğu çembersel görünse de. deneyüstü ve kusursuz bir saf biçimler dünyasının somut şeklini temsil ettiğine inanmıştı. görkemleri ve neredeyse kutsal durumlarından dolayı göklerin sonsuz. Gezegenler. gök cisimleri için uygun olan tek hareket biçimi çembersel hareketti. biçimler dünyasının kusursuzluğunu göklerin sadakatle yansıttığı ve düzgün hareket değişimin kusurunu gösteren hızlanma yada yavaşlama olmaksızın sabit bir hızla ve sapma olmadan yapıldığı için. Kozmolojik model etkili olsa da. Sabit Yıldızlar ve gökyüzündeki diğer cisimlerin her 24 saatte çembersel yaylarda hareket ettiklerini gözlemlediği için edinmiştir. Eflatun’un Biçimler dünyası. Bu nedenle. gök cisimlerinin duran bir dünya çevresinde çemberler çizerek döndüğüne inanıyordu. çemberin başı ve Sonu olmayan sabit eğrilikte bir biçim olması açısından. Eflatun gök cisimlerinin hareketiyle ilgili bu görüşlerini.
sabit yıldızların oluşturduğu arka plana göre. Böylece Eflatun.S. gökyüzünde büyük ve çembersel olmayan alanları tarayarak yolları boyunca yavaşlar. Güneş'in gökyüzündeki yıllık gezintisi ve Ay'ın aylık dönüşü görünürde çembersel olsa da. age. aklını en çok meşgul eden soru gezegenlerin "konumları ve geriye hareketleriyle" ilgili olan büyük sorundu. kanıta gerek göstermeyen fenomenlerin açıkça "araştırılmasına" başlanmasından daha fazlasını temsil etmektedir: Eflatun’un Biçim ve çemberlerle ilgili daha önceki felsefi (kuramsal) inançları. özellikle gezegenlerin yada "gezgin yıldızların" birkaç aylık dönemlerde gözlemlenen hareketleri böyle değildir. çember kullanmalarını isteyerek harekete geçirdiğinde. 16. Gezegenlerin bu konumlarının ve geriye hareketlerinin açıklanması. gökyüzündeki başka hareketler. Ancak. Eflatun. Eflatun’un bu inceleme çerçevesini astronomiye katması bu kadarla da kalmamaktadır: Eflatun. durur.000 yıl boyunca astronominin temel sorununu oluşturmuştur. Yıldızların günlük hareketleri. gezegenlerin göründüğünden (bu durumda düzgün çembersel hareket) farklı hareket etmeleri gerektiği düşünülmedikçe. doğa felsefesinde daha önce var olmayan bir problemi tanımlamıştır. Eflatun’un çağından başlayarak M. E. 81 . yüzyılda Kopernik sonrasına kadar hemen hemen 166 2. yeniden durur ve ilerler. ünlü ifadeyi kullanmak gerekirse. araştırılacak göksel olayları göstermiştir. Gezegenler. geriye hareket eder. s. Eflatun’un başlattığı astronomik inceleme çerçevesi. Gezegenlerin hareketleri zorluklar getirmiştir. şu can alıcı tersliğe de dikkat edin: Eflatun ve onu izleyenlerin yaptığı gibi. Ancak.189 olmadıkları çok açıktır. gözlemlenen konumlar ve geriye gidişlerle ilgili hiçbir sorun yoktur. gözlemlerin başka bir (döngülü) hareket şekli göstermesi.DORN. çözülmesi gereken açık bir sorunu ve bir araştırma alanını gösteriyordu. Eflatun’un gezegenlerin (çembersel olarak) tek yönde hareket ettiklerine inancı yanında. 166 McCLELLAN. "göksel olayların kuralını kurtarmak" için astronomları.
384–322). 4. age. 85 .DORN. Bunlardan biri dört mevsimin sürelerinde gözlenen eşitsizlikti (mevsimlerin gün cinsinden uzunluğu aynı değildi). problemi yeniden ele alarak astronomi ve kozmolojide küçük ama farklı bir araştırma geleneği oluşturmuştur. Eudoksos. her geriye hareket eden gezegene ise biri günlük hareketi. yüzyıl astronomları. 330). diğeri gökyüzündeki periyodik hareketi açıklamak için ve iki tanesi de ters yönlerde hareket eden ve konumlarla geriye dönüşlerin "Booth eğrisi" olarak bilinen ve 8 sayısına benzeyen yolunu izlemek için dönen dört küreli bir sistem tasarlanmıştır. çembersel hareketi kullanarak görünürde düzgün olmayan görünümler veren ve gezegen probleminin uygun ve kabul edilebilir çözümlerini oluşturan modeller de tanımlamıştır. E. Eudoksos'un daha genç bir çağdaşı olan Kyzikos'lu Kallippos (M. Güneş'in ve Ay'ın görünen hareketlerini açıklamak için kullanılmış. Helenistik dönemde bile pek 167 McCLELLAN. 365) gelmiştir. Eflatun’un öğrencisi Knidos'lu Eudoksos'tan (M. s. Bundan başka hiçbir şey soruna bir çözüm olarak ortaya konulmamıştır. Güneş için ek bir küre ekleyip toplam küre sayısını otuz beşe yükselterek modeli geliştirmiştir. 167 Eudoksosçu tek merkezli küreler modeli ve onunla ilişkili küçük araştırma geleneği. Sonraki kuşaktan Aristo (M. Eudoksos modelinde evren büyük bir soğana benzemektedir.Ö. evrenin birbirlerinin altında ve üstünde değişik hız ve eğimlerde dönen tüm kürelerle mekanik olarak nasıl işlev yaptığını açıklamakta yine de yetersizdi. eski çağlar bir yana. merkezdeki bir dünyanın çevresinde dönen iç içe (aynı merkezli) yirmi yedi göksel küreden oluşan bir gök modeli önermiştir. bu modelin bazı sorunları vardı. Ancak bu model. Bunu açıklamak için. teknik astronominin bu sorununu ele almaya çalışmış ve kürelerin sayısını. Buna ilk yanıt.190 kuramcılar ve astronomlar için. çeşitli karşı koyucu küreler ekleyerek elli beş ya da elli altıya yükseltmiştir.Ö.Ö. Kürelerden bazıları yıldızların. "İşe yaramış" olsa da.
Kallippos ve Aristo'nun. etkin bir biçimde. uzman bir astronom ve matematikçi olan ve görünüşe göre Müzede çalışan Sisamlı Aristarkhos (M. İnsanın doğayı sorgulamasıyla ilgili teknikler.000 yıl sonra Kopernik'in önerdiği sistemden pek farklı olmayan ve güneşin merkezde olduğu yani günmerkezli bir evreni desteklemiştir. Son olarak. Eflatun. sonraki yüzyıllar boyunca birçok doğa filozofunu meraklandıran sorular ortaya çıkarmıştır. yaklaşık 2. Venüs'ün parlaklığının neden değiştiği ve Venüs. 310–230) idi. bilimsel çalışmaların toplum temelli doğasını. M. ikinci yüzyılda astronomlar. tek merkezliliğe seçenekler düşünüyordu ve Klaudios Ptolemaios'un (Batlamyus) çalışmalarıyla eski astronominin 500 yıl sonra geldiği nokta. yalnızca doğayla ilgili şeyleri bilmekle. birkaç önemli yönüyle yine de dikkat çekicidir. Eudoksosçu yaklaşımın başına bela olan ileri ve kavramsal sorular ölümcül olmuştur. Eudoksos. Bu soruların arasında mevsim uzunluklarının neden aynı olmadığı. bilimsel çalışmaları kişiler değil gruplar yapar.Ö. Aristarkhos. Daha geniş bir anlamda. Bunlardan biri. Eudoksos. ister Yunan isterse onun bürokratik kılığı içinde olsun bir kez daha açıklamaktadır. doğayla oynamakla ve doğa konusunda kuramlar üretmekle kalmamış. Eudoksos ve meslektaşlarının dönen küreleriyle akıllarında ne olduğu konusunda yalnızca çok belirsiz bir ilişkiyi gösteriyordu. Başka bir deyişle.Ö. Eflatun’un yaklaşımının temelde doğru olduğu konusunda uzlaşmadan ayrıntılı araştırmalara başlamış olmaları anlamlı değildir. bu düzeyde bilimsel araştırmanın konuyla uğraşanların ne ölçüde bir düşünce birliğine bağlı olduğunu ortaya koymaktadır.191 yaşama olanağı bulamamıştır. Merkür ve Güneş'in birbirlerine neden yakın olması gerektiği bulunuyordu. aynı zamanda doğayı genel felsefi. Astronomi kuramı ve kozmoloji. Ay'la ilgili ilk Paleolitik kayıtlardan bu yana önemli ölçüde artmıştı. Bu. Arşimet'e göre Aristarkhos. adları bilinmeyen Babil astronomları ve astrologları arasındaki meslektaşları gibi. metafiziksel ve kuramsal görevlerinin gösterdiği doğrultuda ayrıntılı olarak da incelemiştir. Kallippos ve Aristo. Bir kez bu durum. Bu araştırma geleneği. Son çözümlemede. .
Dünya merkezden alınırsa. Fizik yasalarını çiğneyen düşünceler ileri süren kişilerden bugün bile kuşku duyarız.DORN. ona yalnızca bir fanatik inanırdı. E. 168 Aristarkhos 'un günmerkezlilik kuramı İlk Çağlarda bilinmekteydi ama entelektüellik karşıtı bir duruştan değil de özde akılcı olmayışı nedeniyle çoğunlukla reddedilmişti. Aristarkhos'un günmerkezlilik kuramının karşısındaki güçlü bir teknik ama bilimsel olarak daha ağırlıklı bir nokta da yıldız parlaksıdır. Dünya kendi ekseni çevresinde dönüp güneşin çevresinde hareket ediyorsa. dünyanın Aristarkhos'un günmerkezliliğiyle önerilen hareketi Aristo'nun doğal hareket fiziğini açıkça çiğnemekteydi. age.192 güneşi merkeze yerleştirmiş ve dünyaya iki hareket atamıştır: (Göklerin görünürdeki günlük hareketini açıklamak için) ekseni çevresinde günlük ve (güneşin burçlar kuşağındaki görünür yolunu açıklamak için) güneş çevresinde yıllık bir dönüş. Ayrıca. yere çivilenmemiş her şey kuşkusuz uçardı ya xcda ardında bir yıkıntı bırakırdı ki bu sonuç kuşların her yönde aynı kolaylıkla uçması ve yukarı doğru atılan cisimlerin atıldıkları yere düşmesi gibi duyusal kanıtlarla çelişirdi. Mantıklı hiçbir bilim adamı. Özde bugün de benimsediğimiz bu kuram. o tarihlerde o kadar çok bilimsel itirazlarla karşılaştı ki. 100 . dünyadan Aristo ve diğer tüm bilim adamlarının olanaksız dediği hareketleri yapmasını istemek olurdu. parçaları geri döner ve bunlar kendilerini merkezde yeniden oluştururdu. Problemi 168 McCLELLAN. Yeryüzünü oluşturan topraklı ve sulu şeyler. her günkü gözlemlerle çelişen ve süregelen üretken araştırmaların temellerinde olan uzun süredir benimsenmiş öğretileri çiğneyen bir kuramı asla kabul etmezdi. doğal olarak evrenin merkezine doğru hareket etmeye eğilimlidir ve bu nedenle dünyanın boşluk içinde bir gök cismi gibi dönmesinin yada başka bir hareket yapmasının gerekli olduğunu söylemek. s.
Aristarkhos 'un tanrılara saygısızlıkla suçlanması da şaşırtıcı olmamıştır. yıldızların konumundaki değişmeler gözlemlenemeyecek sonra Kopernik ölçüde azdır. age. yıldız paralaksının daha neden sonra gözlemlenemediği sorusuna akıllıca bir yanıttı (bu arada aynı yanıt daha tarafından verilecekti). Arşimet' e göre. yüzyıla kadar böyle bir değişme gözlenmemiştir. Fakat Yunan astronomisinin matematikleşmesini Ödoksos’la başlatmak doğru olur. en azından 19. dünya güneş çevresinde bir yörüngede hareket ediyorsa. 390 . Yunan matematiksel astronomisi ancak Hipparkos ve Batlamyus safhasında niceselleşmiştir. o zaman yerdeki bir gözlemci altı ay boyunca çok farklı noktalardan gözlem yaptığında yıldızların göklerdeki göreli konumu değişmelidir. Yoz ve değişken bir dünyayı kutsal ve bozulamaz göklere yerleştirmeye karşı dinsel tepkiler de ortaya çıkmıştır. da Bu yanıt. Batlamyus sisteminin temelini atmış olan Hipparkos’un kurduğu astronomi sistemidir. Çünkü ortak merkezli küreler sistemi çeşitli olayların başlıcalılarının matematiksel izahına girişen ilk Yunan astronomi sistemidir.DORN. Ancak. 169 Helenistik çağ Yunan astronomisinin kalburüstü başarısı ve eseri. 170 169 170 McCLELLAN. s. 101 SAYILI. Lakin bu sistemde henüz gök cisimleri hareketlerinin hesabını ayrıntılı bir şekilde vermeye teşebbüs etme safhasını temsil etmemektedir. Astronominin temeline geometrinin konması Pisagorcularda başlamıştır.193 basitçe ifade etmek gerekirse. Aristarkhos 'un bu soruna yanıtı şöyleydi: Dünyanın güneş çevresindeki yörüngesinin çapı sabit yıldızların uzaklığına kıyasla o kadar küçüktür ki. Aristarkhos günmerkezliliğin mümkün olabilmesi için evrenin inanılmaz büyüklükte boyutlara genişlemesi gerektiği yönünde başka bir itirazla daha karşılaştı. E. age. s. Günmerkezlilik tezinin karşılaştığı sorunlar aşılması zor sorunlardı ve İlk Çağ astronomlarının bu teze karşı gerekçeleri sağlamdı.
Ancak. böyle bir geçiş sürecinin asıl Mezopotamya’da karşılaşıldığı sadece söylenebilir. daha doğrusu. 390–391 . Homeros’un İlyada’da bahsettiği Asklepios’udur. Bu aşamada Yunanlıların Mezopotamya astronomisinden ampirik ve münferit bilgi bakımından faydalanmış oldukları çok daha kesinlikle söylenebilir. Geleneğe göre Yunan Tıbbının kurucusu. s. kimliğine Yunanlılarda sahip olması matematiksel ihtimali düşük astronominin belirişi oldukça anidir. etrafına yılan sarılmış bir asa ile resmedilmişti. tıp deontolojisi ve “Hipokrat Yemini” ile ilgili olarak çoğu kişiye belli belirsiz Yunan tıbbını çağrıştırır. Değerli bir sanat eseri olan vazonun asıl 171 SAYILI. sonraları modern tıbbın sembolü olan ve üzerinde birbirine sarılmış bir çift yılan taşıyan asanın ilk asa ile ilgili olmaması gariptir. Bunlardan birincisi. Homeros devrinde kusursuz bir hekim olan Asklepios. ANTİK YUNAN’DA TIP Hippokrates adı. güneyindeki İstanköy (Cos) Adası’ndan gelen hekim Hippokrates idi. bir gelişme Gerçekten. age. diğeri ise yine İyonyalı olan ve Sakız Adasının 200 km. 171 C. İyonya bölgesindeki Sakız Adası’nda (Chios) ta doğmuş olan matematikçi Hippokrates. Fransızların Lagaş’ta yaptıkları kazılar sırasında kabartma resimli bir vazo bulundu. Asklepios. tedavi sanatını insan başlı at şeklindeki mitolojik yaratık Chiron’dan öğrenmiş ve elindeki bu sanat ile tüm insanları ölümsüzleştireceği düşüncesiyle Zeus tarafından bir yıldırım darbesiyle öldürülmüştü. daha sonra Apollon’un oğlu olarak tanrılaştırılmıştı. dıştan etki almaksızın mahalli görünmektedir. Bu sebeple. Asklepios genellikle.194 Astronominin mitoloji ve kozmogoni safhasından layik ve matematiksel astronomiye geçişinin Yunanlılardan önce Mezopotamyalılarda vuku bulmuş olduğu. Ancak milattan önce beşinci yüzyılda Hippokrates adını taşıyan iki Yunanlı bilim adamı vardı.
birçok hastalığa uygun olduğu düşünülen dini merasim şeklinde bir cins tedaviyi öngörmekteydi. dolayısıyla yaşamı ve yılanlar ise gençliği temsil ediyordu. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Tapınakta cerrahi müdahale yoktu. Tapınakta ilaç kullanımı sınırlıydı. sopa-yılan.195 önemi. Sopa hayat ağacını. o güne dek Yunanlılardan geldiği sanılan hekimlik simgesinin. 126–127. Bu tip tapınak tedavisi Yunan icadı değildi. umutsuz bir hastanın bu ağulu sütü içmesi ve iyileşmesi ile bu figürler simgeleşmiş ve günümüze eczacılığın ve hekimliğin simgeleri olarak ulaşmıştır. İstanbul 1999 . age. İşte Anadolu. kültünün yayılmış olduğu anlaşılmaktadır. Yine 172 173 GÜNDÜZ. İlaçlar başka yerlerde ve hekimler tarafından tavsiye edilirdi. Özel tapınaklarda yaşatılmış olan bu kült. hekimliğin koruyucusu bir Sumer tanrısının amblemi olduğunu göstermesiydi. temizlenmek için yapılan banyoyu bir dinlenme devresi olan "kuluçka devresi" takip etmekteydi. s. 301 Ömer TUNCER. uygulanan tedavi esasen psikolojikti. Bu devrede görülen rüyalar Asklepios rahipleri tarafından yorumlanmakta ve tedavi olanlar tapınağa hediyeler sunmaktaydı. Bu öykü bazı değişikliklerle Müslümanlar arasında Lokman Hekim öyküsü olarak da anlatılır. Mısır'da ve Mezopotamya’da uygulanmıştı. aslında Sumerlilere ait olan anılan simge. “hayat ağacının beyi” anlamına gelen tanrı Ningişzida’nın simgesi olan. bir sopaya sarılmış biri dişi öteki erkek iki yılan işlenmişti. 173 Asklepios'un gerçekten yaşayıp yaşamadığı bilinmemekle beraber. gerçekte. 172 Yine Bergama kaynaklı kabartma figürde aynı tastan süt içip yine aynı tasa kusan iki yılanın öyküsü anlatılır. Bu figür. Vazonun üzerinde iki cin arasında. tek yılan ve birbirine sarılmış iki yılan halinde koruyucu ve şifa verici bir simge olarak kullanıldı. Eski Yunanlıların hekimlik-tanrısı Asklepios’un yılanlı asasından esinlenerek günümüzdeki hekimliğin amblemi oldu. s. binlerce yıl çeşitli ülkelerde yalnız sopa. Yılanlar işlerini bitirip gittikten sonra. Daha sonra. Buna göre.
âleme kendilerine has tarzda bakma eğilimindeydi ve bu durumun tıpta da görülmesi şaşırtıcı değildir. Yunanlı hekimler. Toplama işleminin uygun zamanlarda -geceleri veya Ay'ın belli evresinde. biraz da teori bulunmalıydı. büyülü şarkılar eşliğinde gerçekleştirilmekte ve oldukça tehlikeli addedilmekteydi. tıbbın psikolojik cephesine her zaman ağırlık verdiği gerçeği gözden uzak tutulmamalıdır. bitki ve kökleri tıpta olduğu kadar büyücülükte de kullanmak için toplamışlar ve bir müddet sonra bunların etkileri hakkında zengin bilgi sahibi olmuşlardı. 94 . Daha önce gördüğümüz gibi.196 de. Kendisi duyu. Bunlardan birisi Pythagoras tıp ekolüydü ve lideri Krotonlu Alkmaion idi. ot toplamak veya kök sökmek. uyuyan kaplanın sırtından tüylerini koparmaya benzemekteydi. kök sökücüler (rhizotomoi) tarafından yıllar boyu toplanan bitkisel drogları kullanmaktaydı. Hekimin görevi. Bu işlem yalnızca uygun önlemler alındığında tehlikesizdi. bu ekolün üyesiydi.yapılması gerektiğine de inanmışlardı. Tıp teorisi ile ilgilenen astronom Filolaos da. 94 RONAN. hareket ve vejetatif fonksiyonları birbirinden ayırt eden ilk kişi olma şerefini taşımaktadır. age. Bu işlem ayrıca. bu bilgiyi devralmak ve uygun dozu belirleyerek doğru uygulanmasını sağlamaktı. beynin duyuların merkezi olduğunu düşünmüştü. Alkmaion. 174 Elbette ki Yunan aklı. s. Bir tarihçinin pek yerinde olarak ifade ettiği gibi. s. farklı Yunan düşünce ekolleri. Bunlar. Tarihinin ilk dönemlerinden itibaren Yunan tıbbında belli başlı dört ekolü vardı. 175 174 175 RONAN. age. Yunan tıbbının. tıbbın yalnızca uygulanması ile yetinmemişti. sağlığın vücut içindeki kuvvetlerin dengesine bağlı olduğunu öğretmiş ve o zaman için alışılmamış bir şekilde.
Merkezi Abdera' da olan dördüncü tıp ekolünde ise.tıp biliminin diğer yönleri ile de uğraşmanın yanında bugün psikosomatik tıp olarak adlandırılan konu ile de ilgilenmişti. daha genel bir yaklaşım benimsemiş ve çeşitli tıp konuları ile meşgul olmuştu. age. s. meslektaşlarının ve öğrencilerinin İstanköy' de öğrettiği bilgiler. Hippokrates 'in kendisinin. İstanköy ekolünün. Empedokles'in öğrencilerinden Akron ve Filistion. Üçüncü ekol. altmış kadar önemli metinden oluşan "Hippokrates Külliyatı"nın içinde yer alır. Hippokrates zamanında (milattan önce beşinci asrın sonu ve dördüncü asrın ilk birkaç on yılında) yerlerini. Akron'un sağlığı korumak için uygulanacak bir dizi kural kaleme aldığı da zannedilmektedir. Bu ekolün diğer bir üyesi Herodikos idi ve kendisinin Hippokrates'in hocası olduğu söylenir. Bu şehirler birbirlerinden birkaç kilometre uzaklıkta olup Kerme Körfezi ile ayrılmışlardı. Hippokrates. Bu dört tıbbi düşünce ekolü erken döneme ait olup. klasik tıbbın ilk merkezi olduğunu söylemek herhalde doğru olur.197 İkinci Yunan tıp ekolü. yaklaşık MÖ 460'da bu şehirde doğdu176. İstanköy ekolü ise. Ancak bugün bu külliyatın hangi kısımlarının 176 RONAN. 94 . biri Knidos'ta diğeri İstanköy'de bulunan ve tıp eğitimi veren iki merkeze bıraktılar. ebelik ve kadındoğum hastalıklarında uzmanlaşmıştı. Bu ekolün liderlerinden atomist Demokritos -ki kendisi İstanköy'lü Hippokrates'i tesadüfen tanımış olabilir. bazı anatomik disseksiyonların (kadavraları keserek inceleme) yapıldığı İyonya tıp ekolüydü. Sicilya tıp ekolüydü. özellikle beden eğitimi ve perhizin tıpta uygulanmasına önem verilmişti. Kurucusu muhtemelen dört unsur (kök eleman) teorisi ile tanıdığımız Akragas'lı Empedokles idi. vücut içindeki ve dışındaki havanın önemini vurguladılar. Knidos'taki (Datça) tıp ekolünün mensupları ilgilerini belli hastalıklar üzerine yoğunlaştırmış.
ıslaklık. Hippokrates'in bizzat kendisi tarafından yazılmış olduğu tahmin edilmektedir.198 Hippokrates. sarı safra ve balgam olmak üzere dört vücut sıvısının bulunduğu düşünüldü. İstanköy ekolünden değil Knidos ekolünden gelmiş gibi görünmektedir. vücudun işleyişi hakkında genel bir yaklaşımları olmalıydı. Her şeyden önce anatomi bilgisinin çok sınırlı olduğunu kabul etmek gerekir. burun akması baş üşütmesine. hangilerinin başkaları tarafından yazıldığını kesin olarak tespit etmek güçtür. hastaları belirli bir yönteme göre tedavi edebilmek için. milattan sonra ikinci yüzyılda. İstanköy’lü hekimlerin iç organlar hakkındaki bilgileri fazla değildi. Gerçekten bazı fiziksel durumlar sıvı salgılanmasını da beraberinde getirmekteydi. kan ve safra gibi çok önemli sıvıların bulunduğunun gözlenmesiyle ortaya çıktığı şüphesizdir. Bu. yeni bir fikir olmamakla birlikte. Ancak birçoğunun. Milattan önce beşinci asrın son birkaç on yılına ait olan bu metinlerin daha sonra İskenderiye'deki Yunan âlimleri tarafından bir araya toplandıkları tahmin edilmektedir. Sonuçta. Daha sonra. onu rasyonel bir temele oturttular. vücutta kan. bu teorinin Hippokrates versiyonunda rol oynadı ve bu dört unsur yanında dört keyfiyet veya nitelik -kuruluk. Bir veya ikisinin fazlalığı vücutta bir takım fiziksel düzensizliklere sebep olmaktaydı. İstanköy' deki tıp ekolü hakkında bazı şeyler söylenmelidir. Külliyatı oluşturan eserlerden bazıları. kusma veya ishal ise farklı fiziksel durumlara işaret etmekteydi. Fakat Hippokrates'in muazzam şöhreti ve öğrettiklerinin ortaçağa kadar uzanan sürekli tesirleri göz önüne alındığında. Yine de. sıcak ve soğuk-yer aldı. Bu gözlemler. sağlığı vücuttaki dengenin ürünü olarak gören Pythagorasçı görüş ile birleşerek adı geçen doktrine götürdü. Kemikleri tanımakla beraber. Hippokrates Külliyatını oluşturan her kitabın içeriğini ayrıntılı olarak vermenin yeri burası değildir. Empedokles'in dört unsuru (kök elemanı) da. böylece "hıltlar" (humours) veya “vücut sıvıları" teorisini ortaya koydular. Bunların arasında en tanınmışı olan İnsanın Tabiatı'nın Hippokrates'in damadı Polibios'a ait olduğu kesindir. kara safra. hekim Galenos bu doktrine dört . Bu sıvılar dört keyfiyet (nitelik) ile birleştirildi ve sağlıklı bir insanda bunların hepsi denge içindeydi. Bu teorinin insan ve hayvan vücudunda.
s. çevre 177 RONAN. Böylece hastalıklar ve hummalar. diğer hastalıkları maskelediği veya en azından belirtilerini farklı gösterdiği için hekimlere ciddi güçlükler yaratan bir hastalıktı. miskin). Hastaları dikkatle muayene etmelerine rağmen. masaj. açlık perhizinden ve hatta kan almadan (hacamat) faydalanacağı gibi iyileşmenin doğal olarak meydana gelmesi için acıyı dindiren. Akdeniz bölgesinde yaygın görülen bir hastalık olduğundan Hippokrates hekimleri sık sık bu zorluklarla karşılaşmışlardı. dört vücut sıvısı ve Hippokrates'in dört niteliği ile tıpta on yedinci yüzyıla kadar kullanıldı. Bu sınıflandırma. Muayene sırasında hekimlerin nabız ölçmeye ender olarak başvurduğu anlaşılmaktadır. Bunun sebebi. Hippokrates hekiminin görevi doğanın kullanmaktı husus tedavide bulundurularak yapılmaktaydı. Beldeler başlığını taşıyan bu eserde Hippokrates. melankolik (üzgün. ateşli ve hastalığı tedavi. Havalar. şarap. Sıtma. belki de ateşli hastalığın seyrini tahminden iyileştirici (prognoz) kudretini çok. teşhise bu (diyagnoz) göz önem önünde vermeleriydi. kusturuculardan. Sıtma. nabzın ateş ile değiştiğini fark etmemiş olmaları şaşırtıcıdır. Böylece hekim. bal enfüzyonları tavsiye etmekteydi. arpa suyu. durgun) ve kolerik (çabuk kızan. müshillerden. age. Ancak bunların değişik cinslerinin. Hastanın ruh sağlığı da ayrıca hekimin ilgisi dâhilindeydi. rahatlık veren banyolar. Netice itibariyle. kanlı (sıcak ve cana yakın).199 mizacı ekleyerek genişletti ve insanları. vücut sıvılarının ve niteliklerin dengesizliği olarak addedildi. bilhassa göğüs hastalıklarının ve sıtmanın çeşitli tesirlerini tanımak için büyük çaba gösterildi. çabuk tepki gösteren) olmak üzere dört sınıfa ayırdı. flegmatik (yavaş hareket eden. 95–96 . Sular.177 Tıbbi klimatoloji hakkında ilk bilimsel eseri yazan kişi de Hippokrates idi. gevşeme. uyuşuk.
bilgiyi bir kuşaktan diğerine aktarmada. bizim için erişilir olmaktan çıktı. age. 96–97 . Kültürün yazılı olmadığı bu dönemde. Fakat bu kültürler yok olup gittikleri zaman. sanat uzundur." Bu cümle. onların düşünceleri de. hekimler tarafından.200 ve iklimin sağlık üzerindeki ve özellikle. Ancak. çağlar boyu. fakat aynı zamanda bağlayıcı ve motive edici bir faaliyetti. Sözde Yunan Mucizesi Bir zamanlar dünyanın hemen her yanına yayılmış zengin felsefe okulları ve karmaşık argümantasyon tekniklerinin varlığından söz etmekten bizi alıkoyan yegâne şey. salgın hastalıkların yayılmasındaki etkisini anlattığı gibi. ona refakat edenlerin ve etrafındakilerin işbirliğini de sağlamaya hazır olmalıdır. önyargılarımız ve bilgisizliğimizdir. Öykülerin yüz yüze anlatılması. yazının soğukluğu ve kayıtsızlığıyla kıyaslandığında. derlenmesinden 2300 yıl sonra. Fırsat çabuk kaçar. eski zamanlarda pek çok toplumun. antik Yunan bile. Eser tamamıyla yeni bir araştırma alanı açtı. sadece özel ve kişisel bir iş değil. Sözlü toplumların yaşlı kuşakları bilgeliklerini genç kuşaklara şiir ve şarkılarla aktarıyorlardı. Buna rağmen aşağıdaki ikinci cümle daha az tanınmıştır: "Hekim yalnızca kendi görevini yapmaya değil. davranışlara rehber olarak benimsenen ve hekimin görevinin hastasının menfaati doğrultusunda çalışmak olduğunu ve aralarındaki güvenin 178 kutsallığını vurgulayan "Hippokrates Yemini"ni hatırlatmaktadır. birçok kişi "Hayat kısa. hüküm vermek zordur" şeklinde başlayan aforizmayı duymuştur. Hippokrates külliyatını oluşturan kitaplar içinde en popüler olanı. muhakkak ki aforizmaları içeren kitaptır. fakat aynı zamanda hastanın. aynen uygarlıkları gibi. yerel su ve yiyeceklerin ve hatta insanların tabiatından bahsetmektedir. Gerçekten de. s. Bugün bile. tecrübe güvenilmez. yazı dışında başlıca etkin teknikleri kullanan sözlü kültürler vardır. felsefi 178 RONAN.
Babil’den astronomi ve matematik öğrendiler. özellikle de Platon'un felsefi düşünceleri yazıya dökme kararlılığı olmuştur. ana unsurları başka kültürlerden aldıklarını kabul etmek doğru olur.201 bir düzeye yükselmeden. gerçekten de büyük bir şans oldu. hiç kuşku yok ki Homeros olarak bilinen tek bir yazarın eseri değildi. İlyada ve Odyseus. böylesine edebi ve yazılı bir form içinde bize erişmesi. Atina'nın en nihayetinde dünyanın felsefe merkezi haline gelmesinin en önemli nedeni. Yunan mimarisinin ana unsurlarını ve geometriyi getirmişlerdi Onlar. tarihin vücut verdiği hoş bir tesadüf ve komşularla daha önceki kültürlerden alınan değerli derslerin bir ürünüydü. Yunan hiçbir şekilde bir mucize değildi. Yunan felsefesinin öne çıkması. İlk Çağ Felsefe Tarihi. 179 Ticaretle uğraşan. Bursa 2001 . Aynı şekilde Sumerlilerin “İştar’ın Ölüler Diyarına İnmesi” mitosu 179 Ahmet CEVİZCİ. Ve Sparta felsefesinin yazıya dökülmek yerine şarkılarla söylendiği veya ifade edildiği bir çağda. Yunan ejderha öykülerinin dokumasındaki ilmeklerin Sumerden geldiğini ileri sürmek hiç de akıl dışı değildir. Atinalıların. o. Homeros'un bu eserlerinin özgün formuyla olmasa bile. kültürel açıdan gerçekleştirmiş oldukları hemen bütün başarılarda. Gerçekten de. 17. Mısır'dan. s. birtakım dini düşünceler aldılar. Yunanlıların bu kültürleşme sürecinin bir parçası olarak. başkaca şeyler yanında. yani filozoflar düşüncelerini kâğıda dökmeden önce. bütünüyle sözlü bir kültürdü. “Herkül ile Lerna ejderi Hidra” efsanelerinin doğmasına yol açmıştır. diğer kültürlerden hiçbir şey almadan kendi başına yaratmış olduğu farklılık ve gelişmişlikten ziyade. Babil Yaradılış Mitosunun odağındaki bir öğe olan “ejderin öldürülmesi” mitosu Yunanda “Perseus ile Andromeda”. Asa Yayınları. belli bir teknolojik birikim ve bazı dini düşünceler almışlardı. bu çerçeve içinde Akdeniz'i bir baştan diğerine kat eden Yunanlıların meydana getirmiş oldukları pek çok şeyde. Demek ki. bu felsefenin teknik anlamda sergilemiş olduğu üstünlükten. onlar Fenikelilerden bir alfabe yanında.
Mısır tanrısı Osiris Yunan'da bir tanrı ya da yarı-tanrı diye anlaşılan Dionysos olup çıkmıştı. mistisizm. age. işte onların küllerinden doğdular. Söz konusu Orpheusçu gizlere göre. Öngörülemeyen. dünyayı Titanlar yönetmekteydi. mitoloji. Dionysos Titanlarca öldürüldükten sonra. Bu Titanlar. insan varlıklarının ebedi bir hayata sahip oldukları anlamına gelecek şekilde yorumladılar. Böylesi büyük ve önemli kültürlerin aniden istila edilmeleri ve bilinen dünyadan tamamen silinmeleri. Başka bir deyişle. kısmen de ilahı bir yapıdaydı. kesinlikle çok olumlu karşılanan bir düşünce oldu. Kültürlerinin oldukça zengin ve yaratıcı bir kültür haline gelmekte olduğunun. pek de alışılmadık bir şey değildi. Bu arada dünyanın sıcak ve soğuk. kaba ve ilkel olduğu bir dünyada. İnsanlar. Bu. başkaca şeyler yanında. öngörülemediği için çoğunluk trajik bir yapı kazanan hayatın. tanrıların kralı ve Dionysos'un babası olan Zeus'u doğuran Gaia'dan.202 Yunana geçtiğinde “Aphrodite ile Adonis” mitosu şeklini almıştır. işte bu koşullarda. Savaşın yok edemediğini. hayatın kısa. matematik ve dünyada bir şeylerin iyi gitmediği algısının böylesi bir birleşiminden doğmuştu. Yunan mitolojisine göre. Vebanın kentleri adeta sessiz ordular gibi silip süpürdüğü çok olmuştu. Nitekim milattan önce altıncı yüzyılda Dionysos'un hayli kuvvetli gizler kültü Yunanistan'ın neredeyse tamamına yayılmıştı. fakat bir yandan da kıskanç ve kendileriyle rekabet halindeki kültürler tarafından kuşatıldığının farkındaydılar. yani yerden çıkmışlardı. Yunanlı filozoflar birlikli bir kozmos kuramının önemiyle ideal bilgi türü olarak matematiğe büyük bir vurgu yaptılar. İlk Yunanlı filozoflar kendilerini birçok yönden zorlu koşullar altında buldular. Zeus da bunun karşılığında Titanları öldürdü. s. kuru ve ıslak gibi rakip öğe ve özellikler arasındaki düzenli karşıtlıklardan 180 CEVİZCİ. Yunan felsefesi. insan doğası kısmen doğal. doğanın tahrip ettiği de oluyordu. Yunanlılar bunu. 18 . her şeye rağmen çok değerli olduğu kavranmıştı180.
Öte yandan. onlara göre. Çok sayıda tanrılarının varlığına rağmen. bir yandan da sıkı bir değişme süreci içine girmişlerdi. Ksenophanes marifetiyle tektanrıcılığa yönelen Yunanlılar. İşte bu altıncı yüzyıl düşünürleri tarafından gerçekleştirilen dramatik dönüşüm. çok önemli ve kayda değer bir başlangıçtan ziyade. Akdeniz'in doğusundaki uygarlıklardan (Mezopotamya. Hakikat düşüncesi.203 meydana geldiği düşüncesi benzeri bazı temel ve açıklayıcı kuramlara yöneldiler. diğer beşeri faaliyetler gibi. Tanrı ve tanrıçalarla kurbanlarının öyküleri pek de ciddiye alınmamaya başlamıştı. dünyevi olanla fantastik olan arasından çıktı. Yahudi. ciddiye alınması gereken yeni felsefi düşünceleri yaratan da. kompleks astronomi sistemleri. başka her şeyden ve herkesten tecrit olmuş kimseler değildirler. Bütün bu kültürler. felsefe de hiçbir zaman yoktan varlığa gelmez. ortalarını da pek fazla bilmediğimiz bir öykünün doruk noktasını oluşturur. mitolojileri. Hint ve Pers düşüncesi yanında. filozoflar da. işte bu ilkeler sayesinde anlaşılır hale getirilip. burada Yahudi düşüncesinden etkilenmişlerdi. Çin. Onlar. Bu eski öykünün Yunan'daki kısmının başkahramanı veya ana figürü de. geriye dönüp bakıldığında gerçekte olduğundan daha radikal ve ani bir dönüşüm gibi görünür. hayatiyetlerini sürdüren kültürlerdi. hayatı bu terimlerle değerlendirilebilirdi. Doğu Akdeniz kültürlerine ek olarak Çin ve Hint kültürleri de. insanın kaderi. Bundan dolayıdır ki. ormanda toprağın bağrından çıkmış. ancak birtakım temel ilkeler yoluyla kavranabilirdi. işte gelenekle değişmenin beslediği bu verimli toprak oldu. Yunan'daki sözde mucize. Nihai gerçeklik. Sokrates'tir. başlangıcını hiç. Ama unutulmamalıdır ki. ileri matematikleri. işte böyle bir ortamda. Hitit) da. . Yunan kültürü varlığını duyurmaya başladığı sıralarda. yeşermiş oldukları topraklarda yaşanan bütün çalkantılara rağmen. ruhun doğası üzerine düşünceleri olan kültürlerden de etkilenmişti. bununla birlikte. altıncı yüzyılla birlikte Yunan mitolojisi epeyce yorgun düşmüş ve problematik hale gelmişti.
aynen onun gibi. genel olarak da Batı felsefesinin en önemli kahramanı haline getiren iki şey vardır. Bunlardan birincisi. başka filozoflar da olmuştu. ölüm cezasına çarptırılmış olmasına rağmen. Platon mükemmel bir öğrenci. Sokrates'in. Böylelikle. Fakat çok daha önemlisi Sokrates olmasaydı. Onu özel olarak Yunan. 181 Öykümüz ve dolayısıyla. Platon olmasaydı. Sokrates'ten önceki filozoflarla ilgili bütün bilgileri kendisinden aldığımız Aristoteles de olmayacaktı. Ondan önce. Demek 181 CEVİZCİ. Bu talih ya da kaderin hoş veya iyi olmasını belirleyen olgu da. bu diyaloglar külliyatı. sonuçta ortaya çıkan diyaloglar. birinci sınıf bir yazar. büyük bir eğitimci ve gerçek bir felsefe dehasıydı. Gerçekten de. Sokrates'in kendisi muhtemelen Yunan düşüncesi tarihinde çok önemsiz bir dipnot olurdu. age. Sokrates'in felsefenin nasıl ve ne için olması gerektiğiyle ilgili standartları koymuş olmasıdır. dikkatli bir izleyici. çok hoş ve iyi bir karaktere sahip bulunmasıdır. Sokrates'ten hem önce hem de sonra. insanlık tarihinin en büyük yazarlarından biri olan Platon gibi birinin onun öğrencisi olmuş olmasıdır. yaklaşık yüz elli yıllık bir süreç boyunca. bizim açımızdan çok daha önemli olan ikinci husus. Platon herhalde hiç olmazdı. İşte bu büyük filozof. felsefede tamamına sahip olduğumuz ilk eserler bütünü oldu. Çünkü üstat yazının insan zihnini tembelleştirdiğine inandığı için. Platon olmasaydı eğer. yazılı hiçbir şey bırakmamıştı. hiçbir şekilde ilk filozof değildi. Ve nihayet. onun kadar güçlü ve sağlam bir biçimde akıl yürüttü. argümanın kendisini götürdüğü yere kadar gitti. Buradan öncelikle şu sonuca varabiliriz. 20–21 . Başka pek çok filozof. oldukça talihli biri olması. bütün bir felsefe tarihinin Platon'a düşülmüş dipnotlar olmasını temin edecek kadar önemli ve şaşırtıcı eserlerdir.204 Sokrates. bir bütün olarak işleyip tamamen dönüştürdü. Sokrates'in tartışmalarını ve felsefi muhabbetlerini baştan sona dinleyip kaydettikten sonra. s. sonuçlarına hiç bakmadan. coşkulu bir hayran.
Sokrates yaşamasaydı eğer. bu felsefenin yazılı bir gelenek oluşturması.205 ki. bizim bildiğimiz şekliyle Yunan felsefesi diye bir şey hiç olmayacaktı. 182 CEVİZCİ. 182 Buradan hareketle. yani üretilen düşüncelerin. s. onları okuyacak ve okullara yazılacak öğrencilerin bulunduğu bir ortamda kâğıda dökülmesi olduğunu söyleyebiliriz. age. Yunan felsefesini öne çıkartan şeyin. 21 .
felsefede. Bu söz Yunan başarılarının açıklamasının imkânsız olduğunu ifade etmektedir. Yunanlıların yalnız matematik ve astronomide değil. yani Yunan biliminin doğuşu ve gelişmesinde. istisnai bir durumla karşılaşıldığı şeklinde bir iddia ileri sürülmesi makul ve isabetli değildir. Çivi yazılı tabletler üzerinde yapılan araştırmalar Mezopotamyalıların bilimsel bilgi hakkında daha önce pek tahmin edilmemiş olan ve beklenmeyen birtakım gerçekleri gün ışığına çıkarmıştır. gerek bilimde bu başarıları hazırlamış ve mümkün kılmış olan Yunan düşüncesinin ve entelektüel ortamının bu önemli başarıyı anlaşılabilir duruma sokması ve gerekse Yunanlıların kendilerinden daha eski medeniyetlere çok şeyler borçlu olmaları bakımından abartılı ve hatalı bir düşünceyi temsil eder. tıp alanında da Mezopotamyalılardan önemli ölçüde yararlar sağladıkları açıklıkla görülmektedir. Yunan mucizesi sözü. Hayli gelişmiş bir cebirleri ve matematiğe dayanan oldukça sistemli bir astronomileri vardı. Tarih olaylarının kesin izahını vermenin genellikle güç olduğu tezi savunulabilir. Yunan mucizesi sözü.206 SONUÇ Yunanlıların bilimde. Bu husus bugün net olarak biliniyor ki Mezopotamyalıların matematik ve astronomideki bilgileri aradaki yüzyıllara rağmen Yunanlılarınkilerle kıyaslanabilecek bir durumdaydı. Her iki bakımdan da Yunanlıların bilimdeki hamlelerini tarihi devamlılık anlayışı içinde açıklamanın mümkün olduğunu söylemek tamamen yerinde olur. bilgimizin çok noksan olduğu zamanların damgasını . Fakat burada. edebiyatta ve güzel sanatlarda kaydettikleri büyük başarıyı ifade etmek için "Yunan mucizesi" tabiri kullanılmıştır. Yunan bilimi bu yeni bilgilerimiz karşısında mucize ışığa bürünen içeriğini tamamen kaybetmiştir.
Yunan entelektüel ortamında aranması gerektiğinde şüphe yoktur. bugün artık eskimiş bir sözdür. Çekirdeğine Mezopotamyalılarda da rastlanan bu fikir kozmoloji konusunun potansiyel bir anlamda bilimsel olarak ele alınması eğilimine işaret etmekte. Bunlara ilave olarak. Başka bir deyimle bu eserde yoktan var olma anlamında bir yaradılış fikrinin karşıtı olan bir düşünce yer almaktadır. Çünkü Yunan medeniyetinin doğuşu ve ilk gelişmeleri söz konusu edildiğinde bunların dikkate alınması zorunlu olmaktan başka. Eser. Yunan biliminin doğuşunu ve ilk gelişmelerini mümkün kılmış olan etkenler arasında bir kısmının Yunan düşüncesinde. Şimdi bu etkenlerin neler olabileceğini görelim. Bir defa. . yaradılışın kaos'tan nizama. bu etkenlerin de Yunan medeniyeti ile Mısır ve Mezopotamya medeniyetleri arasında köklü bağlar ve ihmal edilemeyecek önemde tarihi devamlılık bulunduğuna tanıklık ettiği görülmektedir. Bu etkenler konumuzu ilk elden ilgilendirmektedir. Özellikle astronomide Yunanlıların Mezopotamyalılardan Helenistik çağda önemli ölçüde faydalanmış oldukları görülüyor.207 taşımaktadır ve Yunan bilimi değerinden hiç bir şey kaybetmemiş olmasına rağmen. Yunanlıların dünya görüşünde. ya da böyle bir kavrayış tarzı için çığır açmaktadır. Yunan anavatanında muhtemelen Milattan önce sekizinci yüzyılda yazılmış olan Heziyod'un Theogoni adlı kitabında kaos fikriyle karşılaşılıyor. karmakarışıklıktan belirliliğe ve düzene geçme şeklinde tasavvur edilmesi düşüncesini temsil ediyor. Bunun iki sebebi olduğu söylenebilir. Ayrıca. Yunan astronomi ve geometrisi ancak Helenistik çağda Mezopotamya astronomisinin bu gelişmiş şeklinden hakkıyla faydalanabilecek bir seviyeye yükselebilmişti. Mezopotamya astronomisi Helenistik çağda çok büyük gelişme göstermiştir. Helenistik çağda bu medeniyetler arasındaki kültürel temasın azami haddine erişmiş olması da şüphesiz bu bakımdan önemli bir etkendir.
karşısına çıkacak doğa engellerini aşarak kendi yolunu kendi yaratacaktır. Felsefi düşüncenin temeli mitolojik düşüncedir. Asur. Yunan bilimi ve felsefi düşüncesinin. Ölümsüzlüğün insan için olanaksız olduğunu saptar. . Babillilerin ilk sözcükleriyle adlandırdıkları destan Sha Nagba İmuru [Her şeyi görmüş olan] deyimiyle anılır. Yunan mitolojisinin Mezopotamya ve Hitit mitolojilerinden etkilenmiş olması çok ilgi çekicidir. İlk mitolojik tanrılara Sumerlerde rastladığımız gibi tanrıları hiçe sayan ilk insanlara da yine Sumerlerde rastlıyoruz. Akad vb. Gerçekten. Çin. İnsanlığın en eski destanı olan Gılgamış Destanı. Yunanlılarda bilimsel ve felsefi düşünce ilkin kozmogoni alanında tomurcuklanmış. Bu destanın bulunmasıyla Herakles mitosu ve Tufan öyküsü gibi birçok gelişmiş mitlerin kaynakları da meydana çıkmış olmaktadır. Bu itibarla. Yunan mitolojisiyle bazı önemli irtibat noktaları bulunduğu gözlemliyoruz. Bu bakımdan Gılgamış’ın önemi bugün insanlığın elinde bulunan en eski mitolojik metin olmasıdır. kozmogoninin kozmolojiye istihalesini ve evrenin kökeni ve doğuşu konusunun bir düşünce çerçevesi içinde tasavvur edilmesini kolaylaştırmış. gibi çeşitli Mezopotamya topluluklarınca işlenmiş olan destanın bugün elde bulunan metni Sumerlerden kalmadır.208 Konusu tanrıların doğuşu ve kökeni olan Theogoni ile evrenin doğuşu ve meydana gelişini ele alan kozmogoni. Bu antik Yunan dünya görüşü. Heziyod'da evrenin bir anlamda. Yunan mitolojisinde birbirlerine sıkı sıkıya bağlı konulardı. düşünce yapısı bakımından da mitolojik kalıntıların en ilgincidir. Sumer. Hint. tamamıyla dini bir dünya görüşüne bağlı kalmayarak açıklanmasının bir ilkel denemesiyle karşı karşıya bulunduğumuzu söyleyebiliriz. İran vb. hiç değilse mümkün kılmıştır. bu sebeple. doğanın sırlarını bilmek isteyen insanın araştırıcı çabasını işler ve tanrılara bile kafa tutacak ölçüdeki gücünü belirtir. ilk kez kozmoloji konusu üzerine eğilmiştir. gibi ulusların ilk felsefeleri mitolojileriyle kaynaşıktır. Özellikle antikçağ Yunan felsefesinde mitolojik düşüncenin izlerine Platon’da bile rastlanır. temelde. Destan temel düşünce olarak. İnsan.
Hititlilerde de bu efsane mevcuttu. ancak her şeyi görüp bilir [Sha Nagba İmuru]. efsaneleştirilmiş gerçek bir kahraman sanılmaktadır. Gördüğü işler. Zeus. Bunlardan birincisi için. Ünlü destanlarında yarı insan. tersine. Bilmek ve anlamak. Bu çok eski mitosun Herakles mitosunu geniş ölçüde etkilediği bellidir. Kimi yorumculara göre de tanrılara kafa tutan insanın. Titan adıyla anılan tanrılarla çetin savaşlar yaparak bu savaşlar sonunda baş tanrı mertebesine yükselmiştir. iyi ile kötünün. Tanrılar. Gılgamış. yarı tanrı sayılmıştır. yolundaki mücadeleler. Gılgamış inanmaz. tıpkı Yunan mitolojisindeki Herakles’in işleri gibi on iki tanedir. Kumarbi efsanesinin asıl kökeni ise Mezopotamya'dır. nizamla düzensizliğin. onun insanlık niteliğidir. insanın inançla değil. aynı zamanda. Destanın bir başka özelliğide. bilinçli çabasıyla yenmektedir. Kumarbi mitosu bize noksansız olarak Hurrilerden intikal etmiş olduğu gibi. insan gücünün simgesidir. Yunanlılara Fenikeliler ve Kıbrıs yoluyla geçmiş olduğu anlaşılmaktadır. aydınlıkla karanlığın. Yunan mitolojisinin Heziyod'da teferruatıyla karşılaşılan bu kısmının da yine Anadolu ve Mezopotamya sonucuna kökenli olduğunun Baş tanrı oldukça olma kesinlikle bu söylenebileceği varılmıştır. İnsan bu güçlükleri kendi alın teriyle. yani bir takım zıt çiftlerin . Kimi araştırmacılara göre Mezopotamya’da yaşamış ve hüküm sürmüştür. bilgiyle hareket etmesi gerektiğini belirtmesidir. çeşitli safhalarıyla. güçlükler çıkarmaktadır. yani Zeus'un gök tanrılığı mertebesine erişmesi yolunda girişilmiş olan acayip mücadelenin çeşitli aşamalarını aşağı yukarı bütün detaylarıyla Kumarbi mitosunda bulunduğu daha önce söz konusu edildi. insana yardım etmemekte. antik Yakın Doğu ve Orta Doğu din ye efsanelerinde yaygın olarak karşılaşılan bir zihniyeti. gök tanrısı olduktan sonra. Heziyod'un Theogoni'sinde Zeus'un ilkin gök tanrısı olması. önce insanın çok idealist daha düşlerle gerçekçi kendini kendine da yabancılaştırmadan bulunduğunu kanıtlamaktadır. daha sonra da baş tanrılık payesine yükselmesi yolunda geçmiş olan birtakım mücadeleler üzerinde duruluyor.209 Destan. hayatla ölümün.
Titan'ları da yıldırımla imha ederek küllerinden insanı yaratmıştır. bunları insanın kökenine bağlamak ve soyutlaştırmak suretiyle geliştirmiştir. Yalnız. Zeus'un oğlu olan Diyonizos'u Titan adlı tanrılar öldürmüşlerdir. Ayrıca. . Zeus bu kalbi yiyip bunun yardımıyla ikinci bir Diyonizos'un doğmasına sebep olmuş. bu Yunan düşüncesinin kökenini de Mezopotamya’da aramak doğru olur. felsefi bir anlayışla da olsa. Yunan felsefecilerinin kendileri de Yunan felsefesi ile dinini ve mitolojisini kesin bir sınırla birbirinden ayırmamakta. buna Yunan felsefecilerinin ve bilim adamlarının genellikle dinsiz oldukları söylenemez.210 savaşını sembolize etmektedir. kozmogonileriyle kozmolojilerinin birbirlerinin içine geçip kaynaştığını. Yunan felsefecileri dinlerini çeşitli felsefi süzgeçlerden geçirerek biçim değiştirmiştir. Yunan dini ve mitolojisi ile Yunan felsefesi arasında bir devamlılık bulunduğu tezini. Yunan mistisizmi bu efsanelere dayanmış. Anlaşıldığına göre. aralarında kesintisiz bir geçiş bulunduğunu kabul etmektedirler. ilkel şekliyle Mezopotamya ve dolaylarında görülmesinin de bu fikir aktarımının süreçleriyle ilgili olarak önem taşıdığına şüphe etmemek gerekir. Anaksagoras ile Sokrates'in dinsizlikle suçlanmaları gibi örneklerin sayısı küçük de olsa. Athena tarafından alınarak Zeus'a getirilmiş. kalbi. Mitolojiye göre. bunlar Yunan dininin felsefi düşünceye elverişli bir ortam teşkil etmemiş olduğu izlenimini uyandırabilir. Kaos fikrinin. inanma anlamında dindar oldukları görülüyor. Başka bir deyişle. dini merasim ve ayinlere saygı gösterme ve tanrılara. Fakat bunların normal bir durumu temsil etmedikleri anlaşılmaktadır. ilk Yunan felsefecilerinin eski geleneklerden tamamen ayrılmamış oldukları ve düşüncelerinde kendilerinden önceki dünya görüşünden apaçık izler bulunduğunu görmek mümkündür. dini inancı bu sınırlarla tanımlamak Yunan düşüncesine tamamen uygun düşmekteydi. Yazılarına bakılırsa. Tanrı kavramını daha soyut Fakat bir hale sokmuşlar rağmen ve antropomorfizmden uzaklaştırmışlardır.
Ayrıca. belli yollardan çeşitli arınmalarla ve muhtelif göç basamaklarından geçerek ruhun tanrılıkla birleşme imkânına sahip bulunduğuna inanılıyordu. Böylece. onun bu düşünceleri Sokrates ve Pitagorcular yoluyla bu iki kült inançlarına dayanmakta. Orfizm ve Eleusis kültleri Platon'u büyük ölçüde etkilemiştir. Platon ruhun kökeni ve içeriğini. insanın eski bir altın çağından gerek maddi ve gerekse manevi bakımdan sukut etmiş olduğu kanaatine de Heziyod'da rastlanmaktadır. Diyonizos'a ilişkin yukarıdaki hikâyede görüldüğü üzere. Zeus insanı yaratmıştır. onlara geri gitmektedir. Zeus insanların dünyadaki fiillerini kontrol eder ve bu kontrolü yapmak için birçok aracılara sahiptir. ruhun bedene girmekle düşmüş ve aşağılanmış olduğu kabul ediliyor. insanın tabiatında günahkârlık fakat bu külde Diyonizos'un maddesi bulunduğundan bu yoldan da insanda bir tanrılık izi mevcuttur. aynı içerikte bir düşünce olarak. Ruhun bedende bulunmasının ruh için bir aşağılama. . ruhun ölmezliğini ve ahret kavramını bu kültlerin görüşleri ışığı altında felsefi açıdan incelemekte. Orfizm ruhun ölmezliği ve ruhun göçü düşüncelerine dayanmaktaydı. Heziyod'da insanların ölümden sonra cezalandırılmaları ve mükâfatlandırılmaları fikriyle karşılaşılır. bir alçalma.211 Titan'ların külünden meydana gelmiş olduğundan. Öte yandan. Pitagorcular da da hiç olmazsa kısmen. Homeros'takinin tersine. rasyonel düşünce zihniyetinin geleneklerle bir nevi birleşmesi ya da irtibat kurmasının burada ilgi çekici bir örneği ile karşılaşmış oluyoruz. teşkil ettiği fikri Homeros'taki hümanizm anlayışına aykırı düşmektedir. matematiğe bırakmıştır. Sokrates'le Platon'da bu kültlerdeki arınma ayinleri yerlerini rasyonel düşünce ve davranışa. Orfizm veya Diyonizos kültü iyiliğin ve fenalığın kökenini bu yolla izah ediyordu. Heziyod'a göre. Ayrıca. Yalnız burada şu önemli fark var ki.
Evrenin rasyonel bir düzen olarak açıklanması teşebbüsleri üzerine. Böylece. bu ortamın arz ettiği olumlu imkânların Yunan felsefi düşüncesinin doğması için yeterli bir faktörler koleksiyonunu bağrında topladığını düşünmek abartılı olur. bilimlerini bu temeller üzerinde geliştirdikleri ve Yunan bilimi ile daha önceki Mezopotamya bilimleri arasındaki farkın içerik farkı olmaktan fazla bir gelişim derecesi ve seviyesi farkı olduğu görülmektedir.212 Eski geleneklerin Platon'da ikinci bir yoldan devamına da burada işaret etmek yerinde olur. ruhunun da devam ettiği söylenebilir. kozmogoninin veya kozmolojik mitolojinin gerçek varlıkla olan bağlantısı kaybolmaya ve ortadan kalkmaya başlamıştı. Thales ile Pitagorcular bilimsel bilgileri ve ayrıca özellikle Mezopotamyalıların biliminden faydalanmış oldukları hakkında Yunanca kaynaklarda yapılan açıklamalar. Yunan dini ve mitolojisindeki söz konusu düşünceler Yunan felsefesinin çeşitli bölümlerinde izlerini bırakmış ya da önemli yankılar yapmıştır. Çünkü kaynaklarımızın Thales ile Pitagorculara atfettikleri bilgilerin Mezopotamya’da mevcut olduğu görülüyor. Platon'da eski geleneklerin sadece bazı teferruatının değil. Hatta aralarında bir devamlılık mevcuttur. tam olmasa bile sembolik ve yaklaşık bir şekilde ifade edilebileceği inancı ile karşılaşılıyor. tenkitçi düşüncenin açık etkileri altında önemli değişimlere uğramaması imkânsızdı. Mezopotamya çivi yazılı tabletlerden derlenen bilgiler tarafından ister istemez dolaylı fakat kesin bir şekilde doğrulanmakta ve teyit edilmektedir. Gerek teferruat bilgisi ve gerekse bilimsel anlayış. Yunan felsefi ve rasyonel düşüncesi seviyesine erişilmesi için dini ve mitolojik dünya görüşünün hâkimiyet ve otoritesinden sıyrılmak zorunlu idi. Veya karşılıklı olarak. . Fakat dikkate değer ki Platon'da gerçeğin mitos yardımıyla açıklanıp belirlenebileceği. Bununla beraber. zihniyet ve metot bakımından Yunanlıların Mezopotamya’dan büyük istifadeler sağladıkları. bu felsefi ve bilimsel düşüncenin ışığı altındaki eski geleneklerin olduğu gibi kalması.
sırf Yunanca kaynaklara dayanılarak elde edilmesi mümkün bilgilerde ve bunlar üzerinde yürütülmüş olan düşünce ve yorumlarda daha emin sonuçlara varmayı ve tercihler yapmayı mümkün kılmaktadır.213 Böylece Mezopotamya bilimine ilişkin keşifler. . Böylece. Yunanlılar Mezopotamya bilimlerinden daha başlangıçtan itibaren büyük ölçüde faydalanmışlardır. Yunan bilimi ilk gelişme çağlarından itibaren Mezopotamya’dan etkilenmeye başlamış. Bu tezin çeşitli bölümlerinde gösterilmeye çalışıldığı üzere. günümüz bilimlerinin kökeni gerçek anlamıyla her bakımdan Mezopotamya’ya kadar gitmektedir. Yunan bilimi ile Mezopotamya bilimleri arasında gerek bilgi ve gerekse zihniyet bakımından tam bir tarihi devamlılık bulunmakta.
İstanbul 2005 ATEŞ. Net Turistik Yayınları. İstanbul 2002 AYDIN. İstanbul 2007 ANDRE-SALVİNİ. Antik Yunanda Mitoloji Masallar ve Söylenceler. Ankara 2006 ARIK. Doğunun ve Batının Yerelliği. çev. Eski Anadolu. İstanbul 2007 BAYRAK. Türk Ansiklopedisi. Karen. Fuzuli. 2001 AKURGAL. Ekrem. Dost Kitapevi. 2000 BAŞDEMİR. Merkez Kitapçılık ve Yayıncılık. 1950–1850 Yıllarında Yazılmış Vesikalardan Anadolu’nun İlk Tarihi Çağı Hakkında Elde Edilen Bazı Mühim Neticeler”. Kayseri. Ankara. Mitolojiye Giriş. 1943 . 2. K. Oğuz.214 KAYNAKÇA AGİZZA. BİLGİÇ. Ankara ARMSTRONG. “M. T. Ayhan. Anadolu Uygarlıkları. 3. R. Düşünce Tarihi ve İnsanın Doğası. Ankara 2005 AKURGAL. Kongresi Bildirileri. Ela Uluatam. Anadolu Kültür Tarihi. S. Alfa Basım Yayım. Babil.1. İstanbul. İstanbul. 2004 BİLGİÇ. Ankara.Ö. Tufan Efsanesi. “Kapadokya Tabletleri. T. M. Proto Etilere Dair. Alfa Basım Yayım Dağıtım. Beatrice. Zühre İlkgen. Kürşat. Mitlerin Kısa Tarihi. Mehmet. Kongresi Bildirileri. Dilek Şendil. 2. Alfa Basım Yayım Dağıtım. Rosa. Kaynak Yayınları. Emin. Kayseri ve Kültür ve Sanat Haftası Konuşmaları ve Tebliğleri. T. Anatanrıça ve Doğurganlık Sembolleri. Mitolojiler ve Semboller. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi. I. çev. 7–13 Nisan 1986. C. “Kapadokya Tabletlerine Göre Anadolu Kavimleri Üzerine Araştırmalar”. Ankara. Bunlardan Koloni ve Anadolu Tarihi Hakkında Çıkan Neticeler”. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. çev. TÜBİTAK Yayınları. Emin. Ötüken Neşriyat. 1982 Cilt 31 BİLGİÇ. Ekrem. 1943 ------------------. Faruk. Emin. T. İstanbul 2003 BAYAT.
İstanbul.Ö. 6. Mehmet Emin Özcan. Yunan ve Roma Felsefesi. Mezopotamya Mitoloji Sözlüğü. 2004 CEVİZCİ. Harald. Yapı Kredi Yayınları. çev. İlkçağ Felsefesi Tarihi. 5. 3. Bursa. Kerem Kurtgözü. “Anadolu’nun İlk Tarihi Çağının Ana Hatları ile Rekonstrüksiyonu”. çev. Şefik. İdea Yayınları. Jean. Evvel Zaman İçinde Mezopotamya. “M. Ahmet. Cilt 1. Ankara 1980 . Dost Kitapevi. Kongresi Bildirileri. Uruk Aslanı Gılgameş. Antik Yunan Uygarlığı. İdea Yayınları. H. çev. Mezopotamya.Ö. Ankara. Asa Kitapevi. Helenistik Felsefe. İstanbul. Tarih Türklerde Başlar. Ceviz Kabuğu Yayınları. Andre. T. Evrensel Basım. çev. Aziz Yardımlı.Ü. Ankara. Yurt Kitap Yayın. 9. Frederick. İnkılâp Yayınları. Ali Berktay. Atilla Dirim. 2001 COPLESTON. İki bin Yıllarında Mezopotamya-Anadolu Arasındaki Ticari İktisadi Münasebetler”. Jeremy. 2005 BOTTERO. Jean. Mehmet Emin Özcan. Jean. çev. Ön Sokratikler ve Sokrates. Hulki.215 -----------------------. 2003 BOTTERO. Eski Yakındoğu. Klasik Yunan Mitolojisi. 2002 BRAEM. Ankara 1998 CAN. İstanbul. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi. Bedrettin. İstanbul. çev. İstanbul. Yasemin Birhekimoğlu. Tebliğler ve Konferanslar 22–29 Aralık 1954 BLACK. K. “M. Ankara. çev. Mitolojinin Romanı. Dost Kitapevi. Yapı Kredi Yayınları. Türk Dilinin Kökleri. 1948 ------------------. İstanbul 2003 BOTTERO. Sa. Sümerden Kutsal Kitaba. GREEN. 1996 COPLESTON. İstanbul 1970 CEVİZOĞLU. Mehmet Emin Özcan. Ankara. Yayınları. 1948 -------------------. Aram Yayıncılık. Jean/ STEVE. 2000 yıllarında Anadolu Kavimleri”. Marie Joseph. Frederick. çev. 2003 BONNARD. T. İstanbul 2001 CÖMERT. 2005 BOTTERO. C. Aziz Yardımlı. Anthony. Kültürümüzün Şafağı Babil. çev. Mitoloji Sözlüğü. Coğrafya Meslek Haftası.
çev. Yeni Kültepe Metinleri’ne Göre Yerli-Asurlu Münasebetleri. İstanbul 2005 GEREY. Mehmet Emin Özcan. İstanbul 2004 Salih. İstanbul. Muazzez İlmiye. Bileşim Yayınları. Banu Kaşıkçı. Kabalcı Yayınları. İnsanlığın Belleği. İstanbul 2007 FİNK. Musa Eran. 5000 Yıllık Sümer-Türkmen Bağları. çev. Yeditepe Yayınları. çev. İstanbul. Antik Mitolojide Kim Kimdir. İstanbul 1994 ÇEÇEN. Berfin Yayınları. Kabalcı Yayınları. H. TÜBİTAK yayınları. Kur’an. çev. Jean. 3. Serpil Erfındık Yalçın. İstanbul 1999 ERGÜVEN. İstanbul. Remzi Kitapevi. Dünya Mitolojisi 1. Anadolu Uygarlıkları. Tanrıları Nasıl Yarattık/Tanrıların Ölümü. İstanbul 2002 GÖNÜL. Tanrıların Vatanı Anadolu. Mircea. C. Mitoloji Sözlüğü. Yapı Kredi Yayınları. 1990. Uluslar arası Hititoloji Kongresi Bildirisi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fak. Yay. 17–21 Temmuz. Ankara 2005 ERGİNÖZ. Hititlerde Anatomi ve Tıp. Yazı. Marc. Dost Kitapevi. İstanbul. Toprak Ana ve Gökyüzü. Levent. . 1997 GALANTİ. Muna Cedden. Çorum. Kaynak Yayınları. IQ Kültür Sanat Yayıncılık. 2005 GEORGES. çev. Azra. Begmyrat. çev. Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi. Der Yayınları. 2002 ELİADE.216 CREAM. Ankara 2003 EYÜPOĞLU. çev. İstanbul. Cilt. Önder Kaya. Remzi Kitapevi. 2005 DESTİ. Yunan ve Roma Mitolojisi. İsmet Zeki. ÇIĞ.W. Babil Simyası ve Kozmolojisi. 2002 ESTİN. Gerhard. C. Kabalcı Yayınları. Avram. I. İstanbul. 2001 ERHAT. Yunan Mitolojisi. Tanrı Yaratan Toprak Anadolu. Türklük İncelemeleri. İstanbul 1984 ELİADE. Esat Nermi Erender. Mircea. Gaye Şahinbaş. Abdullah Rıza. Ali Berktay. İncil ve Tevrat’ın Sümerdeki Kökeni./ LAPORTE.
Ortadoğu Mitolojisi. Ş. Konya 2001 KANSU. Alexander. çev. T. 2000 KARABIYIK. Ankara. 1991. Mavi ada Yayınları. Kral Hammurabi ve Babil Günlüğü. Can Yayınları. Alâeddin Şenel. İstanbul 2002 GÜNALTAY. 2 Haziran 2005 KÖROĞLU. İmge Yayınevi. Remzi Kitapevi. Kemalettin. Aziz. çev. Eski Mzopotamya Tarihi. İstanbul 2002 KÖSE. R. Başlangıcından Perslere Kadar. Tarih. İstanbul 1993 HOMEROS. İstanbul. Çizgi Kitapevi Yayınları. Nesrin Oral.T. Arkadaş Yayınevi. Ege Yayınları. Pınar Arpaçay. Ankara. İlya Yayınları. Güncel Yayıncılık. İstanbul 1997 HOOKE. Gelişmesi ve Çözümü). Şemsendin. Hitit Mitolojisi. İnsanlığın Kaynakları ve İlk Medeniyetler. Horst. Büke Yayınları. T. Kozmostan Kuantuma. Evraka! Bilimin Doğuşu. İstanbul 2006 . Ankara 2004 HOMEROS. Ankara. çev. Ankara. Karçiçekleri Dergisi s. Eva Cancik. İzmir 2005 KLENGEL. Orhan.217 GREGORY. 2005 GURNEY. İstanbul 2004 HANÇERLİOĞLU. Düşünce Tarihi. Azra Erhat. İletişim Yayınları. Babillilerden Günümüze Kozmoloji. Enuma Eliş / Babil Yaratılış Destanı. İsmet Birkan. Telos Yayınları. Samuel Henry. Hititler. Altay. Ankara 2000 İNAN. “Mitolojik Hikâyeler Coğrafyası”. Ankara 2001 GÜNDÜZ. İmge Kitapevi. O. Güngör. Ayraç Yayınları. Yakın Şark II Anadolu ( En Eski Çağlardan Ahameniş’ler İstilasına Kadar ). çev. Toplum. Aynur. Odysseia. İstanbul. 2001 KARAUĞUZ. Kültür. Kurumu Yayınları. Yalçın. Çivi Yazısı (Ortaya Çıkışı. çev. İlyada. Azra Erhat. çev. çev. Selen. Halil. 2000 HIRÇIN. Andrew. Dost Kitapevi. Kurumu Basımevi. 1987 HEİDEL. Asurlular. Mezopotamya ve Eski Mısır. Aslı Yarbaş. KİRSCHBAUM.T. Emine Ayhan. çev.
JAMES E. 2006 OATES. Sinan. çev. İletişim Yayınları. Ekrem. Akademisi Yayını. Seton. Truva Yayınları. çev. İstanbul 1977 NİRUN. Ender Varinlioğlu. Sümerler. Tomris Uyar. Ankara 1988 MARTİNO. Ankara 2006 MUTLU. 1999 KSENOPHON. İyi Şeyler Yayıncılık. MCLELLAN. Selçuk Üniversitesi Yayınları. TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları 50.K. Ege ve Yunan Tarihi. Enes Harman. İstanbul 2006 MEZOPOTAMYA ve ESKİ YAKINDOĞU. Samuel Noah. Antik İnançlar Modern Hurafeler. Ufuk Uyan.DORN H. T. Kozmik Kitapları. T. İstanbul. İ. Ata. Özcan Buze. Haydar Yalçın. 1989 MEYDAN. Arkadaş Yayınları. Joan. Belkıs. Evrenin Yapısı.G. Son Truvalılar. çev. Fatma Çizmeli. Tanrıların Masalları. çev. Atilla Dirim. İstanbul. Arkadaş Yayınları. çev. Hititler. Yayını. De Stefano. Ankara. Martin. çev. Babil. Sümer Mitolojisi. İstanbul 2001 KRAMER. Batı Sanatında Biçimlenme ve Doğu Akdeniz.T. Yurt Kitap Yayın. Samuel Noah. 2002 KRAMER. Arif Müfit. Dünya Tarihinde Bilim ve Teknoloji. 1997 LİNGS.D. İstanbul. Eskiçağ Türkiye Tarihi. Yeryüzü Yayınları. çev. çev. Ankara 2006 MEMİŞ. Hamide Koyukan. Nuh’un Seyir Defteri. T. Michael. Tarih Sümerde Başlar. Mitolojinin Öyküsü. İstanbul. Konya. Türkiye’nin Tarihi. 2000 KINAL. Kabalcı Yayınları. İstanbul. Erendiz Özboyoğlu. Füruzan. 1991 LLOYD.218 KÖHLMEİER. Hamide Koyukan. 2004 . Samuel Noah. Eski Anadolu Tarihi. M. Dost Kitapevi. İstanbul. Kabalcı Yayınları. Ankara. Kabalcı Yayınları.S. İstanbul. Kurumu Basımevi. çev. Türkler ve Atatürk. Truvalılar. İstanbul 1996. çev. 2000 MANSEL. 2001 KRAMER.
Bahattin. C. Selçuklu Tarih ve Medeniyeti Enstitüsü Derneği Yayını. F. İmge Yayınevi. İletişim Yayınları. LIX. Gerçek Yayınevi. çev. Ruh Üzerine. 1991 . Ankara. Ankara.219 ÖRNEK. Astronomi ve Tıp. İstanbul. Sa. 1956 PETERS. Aydın. Belleten. Türk Mitolojisi. Veli. 1991 SEGAL. “Kültepe Tabletlerinin Anadolu Tarihi ve Kültür Tarihi Bakımından Önemi”. 2005 PLATON. Arkadaş Yayınevi. İstanbul 2006 SEVİN. Tahsin. C. Remzi Demir. – İLİNE. Feza Günergün. Ekmeleddin İhsanoğlu. çev. William ve PİTMAN. ARİSTOTALES. 1970– 1750 ) Yerli Halk İle Asurlu Tüccarlar Arasındaki İlişkiler. Ankara. Nisan–1995 ---------------------. Ankara. Bilim Tarihi. çev. Anitta Hançeri. E. Türk Tarih Kurumu Yayınları. İstanbul. EFLATUN. 29–35. Say Yayınları. C. Felsefe-Din İlişkileri Faslu’l-Makal el-Keşf Minhaci’l-edille. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Dergisi. Walter. İbn. Paradigma Yayınları. İstanbul 1996 RYAN. Dergâh Yayınları. Anadolu Arkeolojisinin ABC’si. İstanbul. Colin A. E. Mezopotamya ve Eski Yakındoğu. Zülal Kılıç.2.Ö. Belleten. Ankara 2005 ROAF. Gündoğan Yayınları. Sedat Veyis. Ercan Ofset. Tübitak Yayınları. Antik Yunan Felsefesi Terimler Sözlüğü. Yeni Belgelerin Işığında Koloni Çağında ( M. 1971 ÖZGÜÇ. XXXV. Hüseyin. Nuh Tufanı. Saffet Babür. Ankara. çev. Mısırlılarda ve Mezopotamyalılarda Matematik. 1996 RONAN. çev. İlkellerde Din Büyü Sanat. çev. 1994 SEVER. Antik Bilim Modern Uygarlık. Michael. 1995 ÖGEL. Dursun Bayrak. İnsan Nasıl İnsan Oldu. Hakkı Hünler. 2004 SARTON. Ahmet Zekerya. George. Ankara 1995 SAYILI. 2003 RÜŞD. XX. İstanbul. Sa. M. İstanbul.
İmge Yayıncılık. Babil ve Asurlularda Hukuk. Ömer. 1999 ÜLGER. Düşünmenin Öyküsü Pan Yayıncılık. “Kültepe’deki II. Ark Yayınları. İbrahim Şener. Adnan. Kayıp Keşifler/Modern Bilimin Antik Kökleri. Sümerler: Tarihin Başlangıcında Bir Halk. İnkılâp Kitapevi Yayınları. 11–12 Nisan 1997. Mehmet H. İlk Filozoflar. İstanbul. İbrahim Gılgameş. Sabri.T. Doğu ve Batıda Düşüncenin Temelleri. Hüseyin ve S. İstanbul 2002 Berfin Yayınları. Platondan Habermas’a Felsefede Doğruluk ve Hakikat. Ankara. Harun. Asur Ticaret Kolonileri Çağında Anadolu’da Dini Hayat. Şehir Yayınları. Düşünce Tarihinde Tanrı Sorunu. İstanbul. Kayseri ve Yöresi Tarih Sempozyumu ve Bildirileri. İstanbul. 1997 TUNA. İşte Anadolu. Yasemin Bayer. Kayseri. Ankara. 2006 TAYLAN. İstanbul. Kongresi Bildirileri. İstanbul 1999 TOSUN. Sümer. İlkçağda Türkiye Halkı. Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı. 1998 ŞATIR. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Telos Yayıncılık. Ali. Kamer Yayınları.1973 UHLIG. çev. çev. 2006 UMAR. Başlangıçta Bilgisizlik ve Korku Vardı. II. 1993 ŞENEL. H. İstanbul 2007 UHLİG. Necip. İstanbul. T. Tabaka Vesikalarına Göre Anadolu’nun Siyasi Tarihi İle İlgili Yeni Gelişmeler”. İnsanlık Tarihi. ÇEÇEN. Doğan. Kanun ve Adalet Kavramları. George. . Adnan. İzdüşüm Yayıncılık. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Helmut. 2000 TERESİ. İstanbul. Nilgün Ersoy. 2001 ŞENEL. Ankara 1997 TUNCER. XI. Payel Yayınları.220 SEVER. Cilt. Helmut. Mebrure. Ankara. çev. 2005 TEPE. Telos Yayınları. Işığın Kaynağı Doğu. çev. Dick. 5–9 Eylül-1990Ankara ŞAHİN. İstanbul. Belleten 37. Avrupa’nın Anası Anadolu. 1995 THOMPSON. Bilge. Eski Yunan Toplumu Üzerine İncelemeler. Osman Nedim.
Çetin. İzmir. 1996 VERNANT. çev. Salyangoz Yayınları. çev. Cem Yayınevi. 1996 YETKİN. Ahmet. Jean-Pierre. Eski Yunanda Söylen ve Toplum. Recep. İmge Yayınları. Mehmet Emin Özcan. Edward. Siyasal Düşünceler Tarihi 1/ Mezopotamya-Hint-ÇinYunan-Roma. çev. Hititler-Etiler ve Anadolu Uygarlıkları.221 ÜNAL. İstanbul 2006 . Ahmet Aydoğan. Grek Felsefesi Tarihi. Yunan Düşüncesinin Kaynakları. Ön Asya Tarih ve Uygarlıkları. Meram Yayıncılık. Etibank Yayınları. 1999 VERNANT. İz Yayıncılık. İstanbul 2005 ZELLER. Ankara. Jean-Pierre. İstanbul 2002 YILDIRIM. Ankara. Hüseyin Portakal.
222 EKLER Harita1 .
223 Harita 2 .
224 Harita 3 Harita 4 .
y. Resim 2: Asur’un kuzeybatısındaki dağlarda kurban kesimi. Asur kralları tanrı Aşşur’un yeryüzündeki temsilcileri olarak görülürdü.Ö. bilinen en eski edebi metin. üstünde gökbilimsel gözlemler ve öngörüler bulunan tabletlerden bir örnek. tanrıların yürüyüşünü göstermektedir. bir yandan neredeyse "yazı" kadar . Ninive’deki krallık kütüphanesinde bulunmuştur. Resim 5: Gılgamış’ın ölümsüzlük peşinde yaşadığı şiirsel yolculuğun anlatıldığı Gılgamış Destanı.y. orduyla birlikte yolculuk yapan ve geleceği görebilmek için kurban hayvanlarının bağırsaklarını inceleyen kâhin rahiplerin yardımıyla alınırdı. Önemli kararlar. Kil tabletler üzerine çiviyazısıyla yazılmış/kazınmış bu destan. (M. 9. Alt resimde ziyaretçiler kralın ayağına kapanmışlar. Resim 3: Kalhu’da kuzeybatı sarayında çiftler halinde dolaşan süvariler.) Resim 4: Asur sarayının usta astrologlarının yararlandıkları.238 HARİTALAR VE RESİMLER ÜZERİNE Harita 1: Mezopotamya bölgesini ve Anadoluyu gösteren harita Harita 2: Mezopotamyada Sümerlerin Hakim olduğu bölgeyi gösteren harita Harita 3: Mezopotamya bölgesini tefferuatlı gösteren harita Harita 4: Anadolu’da Hititlerin kurulduğu alanları gösteren harita Resim 1: Boğazköy’ün iki kilometre uzağında bulunan bu kabartmalar.
koniler. özellikle de buğdayı simgeler. 13. Hattuşili ile Mısır Firavunu 2. Ramses arasında M. Sarayın duvarlarına buna benzer birçok figür oyulmuştur. İnsanlara toprağı ekip biçmesini öğreten bu tanrıçadır. "güzel saçlı kraliçe" ya da "güzel örgülü DEMETER" diye geçer. Figürün başındaki boynozlu taç eski Mezopotamya’da Er Hanedanlar döneminden başlayarak bir tanrılık belirtisi olmuştur.7 cm.Ö. İstanbul Arkeoloji Müzesi. vb. Hitit Kralı 3.2x4x2. Aşşur-nasir-apli’nin Kuzeybatı Sarayında kanatlı figür. Hesiodos’a göre Kronos’la Rheia’nın kızı. Homesros'un destanlarında. sarayı ve içindekileri kötülüklerden korumak için heykelcikleri sarayın tabanının altına gömülen apkallu. yüzyıl.Ö. Resim 8: Sümerlerde aşkın ve yağmurun tanrıçası. . Sümerlerin bereket sembolüdür. ikinci tanrı kuşağındandır. ya da yedi bilgeyle ilişkili oldukları sanılmaktadır. Resim 6: Pişmiş toprak. kartal başlı ya da balık pelerinli bu figürler. Ekinleri. 1280–1269 yılları arasında yapılan dünyanın ilk yazılı antlaşmasının çiviyazısıyla kil tabletler üzerine yazılmış iki parçası.239 eski. taşırlar. bir yandan da günümüz insanının evrensel değerlerine ışık tutuşuyla bugün yazılmış gibi taze. Çoban tanrısı Dumuzi ile evlenmiştir ve sümerler bu evliliğin onlara bereket getirdiğine inanmışlardır.8x17. Resim 9: Kalhu’da II. bitkiler. Yunanlılarda afrodit olarak görünmüştür. İnanna'nın Dumuzi ile evliliğini anlatan Sümer tabletlerinin korunmuş olan kısmı hala Türkiye'dedir. Dört kanatlı.1 cm. 13. kovalar. Bu doğaüstü varlıkların.6x5. havanlar. ve 9. M. Resim 7: Yunan mitolojisinde tarım ve bereket tanrıçası. Ay tanrıçası nanna’nın kızıdır.
bir hasta ve ona bakan balık giysili iki rahip.Ö. kara büyü yada dedikoduya karşı dinsel törenlerde kullanılmıştır. Orta bölümde. başı ve elleri üstten gözüken iyi tabiatlı cin Pazuzu betimlenmiştir. giderek sahibinin korunmasıyla özdeşleştirilmeye başlanmış ve hastalık. İçi boş olan baş. Gebe kadınlara ve yeni doğmuş çocuklara saldıran Lamaştu’ya karşı korunma amacı taşıması olasıdır. 700 dolayında bu tunç kabartma panonun arkasında. Silindir mühür. Başlangıçta figürde betimlenen yöneticinin Agade hanedanının kurucusu Sargon olduğu düşünülmüştür. ama muhtemelen bir müzik aletinin gövdesi olan buluntunun “barış sahnesi” yüzü. Resim 11: M. Panoda. Resim 12: Ur standardı denilen. Doğum yapan kadınları dişi cin Lamaştu’nun saldırılarına karşı korumak için muska olarak tunçtan Pazuzu paşı takmak. ama üslubuna bakıldığında Sargon’un torunu Naram-Sin’e ait olması daha inandırıcıdır. eşya taşıyan hayvan ve insanlar ve bir ziyafet sahnesi canlandırılmıştır.240 Resim 10: Silindir Mühürler ve baskıları. Geç Asur ve Neo-Babil dönemlerinde çok yaygın bir adetti. Belki de bu “savaş” tarafından gösterilen seferin başarısından sonraki zafer kutlamasıdır. ama bu jestin doğru bir yorumu olmayabilir. Şalmaneser ve solda Babil Kralı Mardukzakir-şumi el sıkışır gibi görünürler. mülkiyeti korumak ve yasal işlemleri güvence altına almak amacıyla kullanıldığından. “kaybolan mum” tekniğiyle dökülmüştür. çocuk düşürme. Resim 14: Kalhuda Şalmaneser Kalesi’nin ana taht odasındaki taht atlığının ön tarafı. tanrı simgeleri. Resim 13: Ninive’de İştar Tapınak alanında bulunan dökme bakır baş. sağda III. Yabancı bir kralın Asur kralıyla eşit konumda gösterilmesi az . alttada Pazuzu ve aslan başlı Lamaştu görülmektedir. Zifte gömülmüş lapis lazuli fonun üstüne deniz kabuğu katılarak. bir cin dizisi.
Resim 19: Babil kralı Hammurabi'nin (M. Louvre Müzesi'nde sergilenmektedir. Resim 18: Burada II. Ağacın üstündeki kanatlı kuşun içinde gösterilen tanrının Şamaş yada Asur olması mümkündür. kendisine bu kanunları yazdıranın güneş tanrısı Şamaş'ın olduğunu söylemiştir. Resim 17: Tel el-Varka vazosu Uruk’ta III. 1728-M. vb. Hammurabi.78 m.Ö. Arkeolog Jean Vincent Scheil'in 1901'de Susa.3000) tapınak hazinesinde bulunan bir çiftin tekidir. Babil'in koruyucu tanısı Marduk adına yapılan Esagila Tapınağı'na dikilen bir taş üzerine Akatça dilinde yazılmıştı.. İran) ve Fransa'ya taşıdığı Hammurabi Kanunları'nın yazılı olduğu stel. Yönetici ve tanrıça üst şeritte görülmektedir. Asur’da krallık mührü olarak benimsenmişti.241 rastlanır bir durumdur ve bu dönemde Asur’la Babil arasında özel bir ilişki olduğu fikrini vermektedir. Art ayakları üstünde bir aslanı bıçaklayan kral motifi. Dolayısıyla kanunlar da tanrı sözü sayılıyordu. Aynı motif. Resim 15 ve 16: Eski Yakındoğu’nun en canlı av sahneleri Asurbanipal’in Ninive’deki Kuzey Sarayı’nın duvarlarına oyulmuştu. Persepolis’teki Pers saraylarının kapı oymalarında da görülür. Yükseklik 1. hayvanların öldürülmesi belli ölçüde soyluluk ve dinin gerektirdiği bir görevdi. Yaklaşık iki metrelik silindirik bir taşın üstüne çivi yazısı ile yazılmış olan kanunlar tam 282 maddedir. ama yapım tarihi daha eski olabilir. Tabakadaki (M. Aslan. 1686) çeşitli meselelerde verdiği kararlar. Ö. Aşurnasirpal kutsal bir ağacın iki yanında iki kez görülür. ama metinlerde ve kabartmalarda bu kadar sık görülmesinden. kralın bu spordan büyük zevk aldığı anlaşılmaktadır. . Vazonun tümünde tanrıça İnanna’ya bir sunu sahnesi gösterilmiştir. Elam'da bulduğu (bugünkü Huzistan. Ö.
Ö.Ö. Güney Mezopotamya'da eski bir din ve kültür merkezi olarak yüzlerce yıl varlığını koruyan Nippur şehri kazılarında bulunmuştur. 7. . İstanbul Arkeoloji Müzeleri'yle kazıyı yapan kurum arasında gelişigüzel paylaşılmıştı. mersiyeler. aşk şiirleri. o günkü müzeler nizamnamesine göre. Ancak. daha sonra Türkiye-İran sınırında ve Irak’taki Nippur antik kenti kazılarında bulunan tabletler de eklenmiştir. destanlar.yüzyılda Mezopotamya’daki Uruk kentinde hüküm sürmüştür. hepsinin toplam beş bin adet olduğu tahmin edilmektedir. Asur Kralı Asurbanipal’in M. Destana konu olan kral Gılgamış gerçekten yaşamış ve M. Mezopotamya'da ortaya çıkan tarihteki ilk yazılı destandır. Philadelphia Üniversite Müzesi tarafından. Fakat bunu her yönü ile kanıtlayacak belgeler yayımlanmış değildi. bu yüzyılın ortalarına doğru Sümer edebiyatına ait belgeler saptanıp yayımlanmaya başlandıktan sonra bu kült ve bu kültün esasını oluşturan kutsal evlenme töreni konusu açıklığa kavuştu. Bu tabletler. Başka yerlerden çıkmış veya kaçak olarak elde edilmiş bir kısım tabletler de Avrupa ve Amerika müzelerine dağılmıştır ki. 28. Sümer edebiyatına ait tabletlerin en büyük kısmı 1887–1890 yılları arasında ABD'de. yüzyılda derlettirdiği tabletler bulunmuş. hikâyeler ve bilgelik kompozisyonlarından oluşan Sümer edebiyatının. Bunların hemen hemen üçte biri İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin Çiviyazılı Belgeler Arşivi'nde bulunuyor. 1855’te Ninova’da yapılan kazılarda. Gılgamış'ın ölümünden bin yıl kadar sonra yazılmıştır ve günümüze kadar gelebilmiştir. Ölümsüzlüğü arayan bir kralın öyküsüdür. ilahiler. Akat ve Sümer mitolojilerinde geçer ve Akat dilinde yazılmış tabletlerden oluşur. Ölümsüzlüğün ve bilginin peşindeki insanı yücelterek anlatan Gılgamış Destanı. Efsaneler.242 Resim 20: Gılgamış Destanı. Ayrıca Türkiye’de Sultan Tepe ve Boğazköy’de yapılan kazılarda da destanın izi bulunmuştur. Resim 21: Çiviyazılı belgelerin bulunmaya başladığı geçen yüzyıldan beri Mezopotamya'da Aşk Tanrıçası İnanna ve Çoban Tanrısı Dumuzi ile ilgili bir bereket kültünün varlığı biliniyordu. Gılgamış Destanı. atasözleri. Bunlardan günümüzde 12 tablet bulunabilmiştir. ağıtlar.
basamak düşüncesinden yararlanarak yazdılar. Üstünde okyanus olduğu belirtilen bir daire çizilmiş. .. Amerika müzelerini ziyaret ederek. bilim tarihçilerine. Resim 23: Bu kil tablete Babil Dünya Haritası denir. Rakamları sağdan sola doğru yazarak ifade ettikleri anlaşılmaktadır. 59'dan büyük sayıları da. Sümer edebiyatına ait tabletleri ve konularını saptamış. Susa en alttadır. Babil rakamları arasında da. Samuel Noah Kramer oynamıştır. O tam 60 yıl çiviyazılı tabletler bulunan Avrupa. Merkezin üstündeki kutuya Babil. Babil şehrini zamanın bilim merkezi haline getirmişlerdir. Bütün bu çalışmaların sonucu.. bilimin çoğu dalında. . batı yukarıya gelecek biçimde yerleştirilmiştir. Resim 22: M. 60 sayısını taban olarak kullandılar. antropologlara kaynak olarak sunulmuştur. sıfır rakamını gösteren bir sembol yoktur. Özellikle matematik ve astronomide çok ilerlemişlerdir. 700 dolayında düzenlenmiştir. Asur ve Dir adları yazılmıştır. Böylece ilk kez sayılarda basamak fikrini gösterdiler. sağ yana Urartu. büyük bir bilim cömertliği ve yardımseverliğiyle isteyen müze uzmanlarını da çalışmalarına katarak. araştırmalarını evrenselleştirmiştir. Harita muhtemelen M. oldukça ileri bir seviyeye ulaşmış oldukları bilinmektedir. 2000 yıllarında Mezopotamya'da yaşayan Babillilerin. sayıları yazarken iki tane sembol ve bulunmayan basamaklar yerini doldurmak için de. Babilden geçen dikey çizgiler herhalde Fırat ırmağını temsil etmektedir.243 dolayısıyla bereket kültünü oluşturan kutsal evlenme metinlerinin gün ışığına çıkmasında en büyük rolü Prof. Babiller. (( : )) işaretini kullanmışlardır. yani 60x2 = 120.Ö. Gruplamalarını 60'lık olarak. yüzlerce tabletin kopyası yapılmış. Öyle ki.Ö. bunun dışına metinde anlatılan acaip yöreler işaretlenmiştir. Ortaya bilindiği kadarıyla dünya. aynı metne ait diğer müzelere dağılmış parçalar bulunarak konular tümüyle ortaya çıkarılmış ve çeşitli yayınlarla Sümerologlara. Şeklinde yaptılar. Babilliler.
solunda İştar durmaktadır. M. Zigguratların en ünlüsü olan ve Babil Kulesi hikâyesine yol açan Babil’deki tanrı Marduk zigguratında da aynı plan uygulanmıştır. üst üste bir dizi platformdan oluşan ve en tepede tapınağın bulunduğu bir ziggurat içerirdi.244 Resim 24: Ziggurat eski Mezopotamyanın en belirgin özelliklerinden biridir. “gök ve yerin kuruluşu tapınağı” anlamına gelen Etemenanki adı verilmiştir. 2200 dolayı) su tanrısı Ea’yı iki yüzlü veziri Usmu’yla birlikte gösteren yeşil taştan silindir mühür baskısı. dağların arasından çıkmakta. yüzyılda başlanan ziggurata. Birçok kentte kent tanrısının tapınağı.Ö. Yapıların tümünde benzer bir plan izlenmiştir. Resim 25: Akad döneminden (M. . Onun önünde güneş tanrısı Şamaş.Ö. 18. taban dikdörtgendir ve yüksek tapınağa dik açıda birleşen üç merdivenle çıkılırdı.
4000’li yıllarda Mezopotamya ve Doğu Akdeniz çevresinde yarıkıraç topraklarda çeşitli toplumlar yaşamaktaydı. M. edebiyat. balıkçılık ve çiftçilik gibi. sanat ve toplumsal yapı uygarlığın olduğu ortamda doğar ve gelişir. teknoloji. metalürji. Kimi zaman da içlerinde bilimsel. astronomi. felsefe. Mehmet. yazı. Nitekim uygarlık ve dolayısıyla kentsel yaşam.Ö.245 ÖZET BOZCA. tıp ve mitoloji alanında da Mezopotamyalılardan önemli ölçüde yararlar sağladıkları açıklıkla görülmektedir. tarihte ilk kez Dicle ve Fırat nehirlerinin vadilerinde ortaya çıkmıştır. matematik. tıp. Grek). . teknoloji. Yüksek Lisans Tezi. Hayli gelişmiş bir cebirleri ve matematiğe dayanan oldukça sistemli bir astronomileri vardı. Hitit. zooloji ve botanik gibi bilim dalları ile tarım. kimya. Yunanlıların yalnız matematik ve astronomide değil. devlet. yasalar. felsefi gerçekler olan büyüsel inançları zamanla gelenek oldu. tıp. avcılık. Bu toplumların bölgesel koşullara uygun uğraşları ve ekonomileri olduğunu sanıyoruz. astroloji. Bu husus bugün net olarak biliniyor ki Mezopotamyalıların matematik ve astronomideki bilgileri aradaki yüzyıllara rağmen Yunanlılarınkilerle kıyaslanabilecek bir durumdaydı. Yerleşik yaşam ise coğrafyanın ve iklimin uygun olmasıyla çok yakından ilgilidir. Bu insanlar keşifleri ve icatlarıyla insanlığın kültürel birikimini geliştirdiler. Çivi yazılı tabletler üzerinde yapılan araştırmalar Mezopotamyalıların bilimsel bilgi hakkında daha önce pek tahmin edilmemiş olan ve beklenmeyen birtakım gerçekleri gün ışığına çıkarmıştır. Hurri. mitoloji. Babil. Asur. Eski Doğu ve Batı Kavimlerinde Felsefi Düşünce (Sumer. matematik. Topografya. mühendislik ve mimarlık alanlarına ilişkin bilimsel ve pratik bilgiler edindiler ve bu bilgileri biriktirdiler. felsefe. Uygarlığın başlamasının önkoşulu “yerleşik yaşam”dır. jeoloji. Ankara 2008 Bilim.
Pers kültürünü düşünmemek temel bir yanlışlık olur. Anahtar Sözcükler 1.246 Ticaret yoluyla. Akad) ve oradan da Anadolu’ya (Hitit. Bu konuyu araştırırken öncelikle Sumer mitolojik ve dini anlayışıyla yazılmış belgelerden. Felsefe 5. Elam kültürünü. Babil. farklı kültürler arasında karşılıklı etkileşimler oluştu. Tezimizin temel coğrafyası Mezopotamya-Anadolu-Avrupa güzergâhı şeklinde belgeler konuşturularak inceleme konusu yapılmıştır. Sumer 3. çeşitli nedenlerle yapılan yer değiştirmelerle ve göçlerle anılan bilgiler ve teknikler geniş alanlara yayıldı. Huri) yansımaları ile ilgili belgeleri izleyerek klasik batı felsefesinin temel kaynaklarını ele alarak benzerlikler ve farklılıkları ortaya koymaya çalıştık. Bilim . Büyük bir bilgi ve beceri birikimi gerçekleşti. Elbette Eski Çağ döneminde yadsınmayacak Mısır kültürünü. ancak zaman ve mekân darlığı düşüncesi ile Sumer felsefesini temel alarak Doğu-Batı felsefi düşüncesinin gelişim sürecini ve etkileşimlerini bir sınırlılık olarak ele aldık. Mitoloji 4. daha sonra onlardan etkilenen Mezopotamya’daki Sami kabilelerin (Asur. Mezopotamya 2.
state. Babylons. The researches on cunieform writing tablets brought to light that people in Mesopotamia had unestimated and unexpected scientific knowladge. Mehmet. Sometimes thier magical beliefs those include scientific and philosophical realities became traditon in time. law. metallurgy. Philosophical Thought in Ancient Eastern and Western Tribes (Sumers. medicine. mythology. Likewise civilization and relatedly urban life. writing. maths. philosophy. zoology. philosophy. We assume that these societies dealth with things like hunting. first occured in history in the valley of rivers Fırat and Dicle. These people developed the cultural accumulation of mankind through their discoveries and inventions. farming that were appropriate to the regional conditions. astronomy. engineering and architecture. maths. astrology. tecnology. chemistry. Greeks) Ankara 2008 Science. In 4000s BC there used to live various societies around the half-arid land of mesopotamia and east mediterranean. medecine. geology. Hittites. They gained and developed scientific and practical knowladge in the science fields like topography.247 ABSTRACT BOZCA. Assyrians. art and social structure occur and develop in an environment where there is civilization. The prerequisite for civilization to occur is ‘’ settled life’’. botany and the fields like agriculture. Hurrians. fishing. technology. Today it is clearly known that the knowladge of people in Mesopotamia in maths and astronomy was in a comparable situation with . Settled life is closely related with suitability of geography and climate.
but becouse of the lack of time and and place I handled the development process and interaction of East-West phylosophical thoght having the Sumer phylosophy in basis. The knowladge and techniques gained through trading. Elam culture which can’t be denied in prehistoric period. Key Words 1. I tried to bring up the similarities and differences considering the basic sources of classical eastern phylosophy. Certainly it would be a mistake not to think about the Egypt culture. changing places with various reasons and migration spread and there occured an interaction between different cultures. They had advanced algebra and very systematic astronomy based on maths. Science . I first used the Sumer documents that were written in mythological and religious perceptivity and then Sami tribes in Mesopotamia (Asur. While studying this subject. Mesopotamia 2. Babil. Huri). It can be clearly seen that Greeks benefited from Mesopotamians not only in maths and astronomy but also in medicine and mythology. Mythology 4. Pers culture.248 Greeks although there are centuries between them. Akad) those were affected by them and from there following the documents about the reflections on Anatolia (Hitit. The basic geography of my thesis is Mesopotamia-Anatolia-Europe route and the documents from this route are used in my study. Philosophy 5. Sumers 3.