Firavun Tutankhamun’un birlikte gömüldüğü eşyaları arasında bulunan demirden yapılma hançerin malzemesinin kaynağının bir meteorit olduğu saptandı. Esasen bu durum çok da şaşırtıcı değil. Demir madenciliğinin keşfedilmediği antik çağlarda Dünya’ya düşen demir içerikli meteoritler işlenerek silah ve süs eşyası yapımında kullanılıyordu. Yani antik çağlarda bir nevi uzay madenciliği yapılıyordu.
SpaceX 2024 yılına kadar Mars’a astronot gönderecek
SpaceX’in başındaki isim Elon Musk, 2018’de başlayacak olan ve 2024 yılında Mars’a ilk astronotu göndermeyi de içeren Mars planını açıklayacaklarını duyurdu (1 Haziran 2016). SpaceX bahsedilen planını, 2018 yılında mürettebatsız bir Kızıl Ejder (Red Dragon) kapsülünü Mars’a göndererek başlatacak. Bu görevden geçmiş bir Haftalık Gökyüzü Raporu’nda bahsetmiştim.
Mars ve Dünya’nın konumları yörünge özelliklerinden ötürü her 26 ayda bir, Mars’a birşeyler yollamak için en uygun konuma geliyor. SpaceX bu fırsatı kaçırmak istemiyor. İlk başta Kızıl Gezegen’e boş bir kapsül göndererek gelecek görevler için veri toplamayı amaçlıyorlar.
şişirilebilir modüller
Uluslararası Uzay İstasyonu’ndaki şişirilebilir modül BEAM‘e ilk kez bir astronot giriş yaptı. Modüle giriş yapan kişi ise saatlerce süren şişirme operasyonunu yürüten astronot Jeff Williams.
inişi seyretmek
Roketlerin fırlatma görüntülerini seyretmek oldukça zevklidir. Yeniden kullanılabilir roketler sayesinde artık seyretmek için keyifli başka bir şey daha var: inişler.
Uzaydaki Öğretmen anısına para basılacak
Challenger uzay mekiği faciasında hayatını kaybeden öğretmen Christa McAuliffe anısına hatıra 1 dolar basılacak. NASA’nın “Uzaydaki Öğretmen” programıyla astronot eğitimi alan McAuliffe faciayla sonuçlanan STS-51L mürettebatın dahil olmuştu. 28 Haziran 1986’daki fırlatmanın 73. saniyesinde katı yakıt roketlerinden birindeki sızıntı sebebiyle uzay mekiği Challenger havaya uçtu.
Dronlar Alemi
Ramazan davulu dron!
Ramazan’ın gelmesiyle beraber davulcular yine sokaklara çıktı. Fakat sene olmuş 2016, artık sokakların yetersiz kaldığını düşünüp, yüksek apartmanlara da davulla ve mani ile uyanma hizmeti vermek isteyen bir grup, dronu davulcuya dönüştürdü.
Bu hafta güneş doğmadan dışarı çıkarsanız (hava İstanbul için çarşamba ve perşembe açık gözüküyor) 5 gezegenin hepsini gökyüzünde görebilirsiniz. Bu fırsatı kaçırmamanızı öneririm.
Bu beş gezgenen antik çağlardan beri bildiğimiz Merkür, Venüs, Mars, Satürn ve Jüpiter. Bildiğiniz gibi Neptün ve Uranüs gözle farkedilemeyecek kadar soluklar ve teorik hesapların ardından yapılan gözlemler neticesinde keşfedildiler.
9. gezegen
Şimdi yeniden böyle bir gezegen keşfetmemiz olası. 2006 yılında gezegen tanımının değiştirilmesiyle beraber Plüton gezgenlikten çıkartılmıştı. Şimdi bilim insanları Plüton’un ötesinde 9. gezegen olabileceğini savunuyorlar. Bu olasılığı dile getirenler California Teknoloji Enstitüsü’nden (kısaca Caltech) bir ekip. Aynı ekip keşfettikleri cüce gezegenlerle Plüton’un gezegenliğinin tartışmaya açılıp oylamayla kaybetmesine neden olmuştu. Şimdi buldukları bu Plüton ötesindeki gökcisimlerinin yörüngelerinden yola çıkarak ‘9. gezegen’ olması gerektiğini savunuyorlar.
Gezegenin kütlesinin Dünya’nın 10 katı olduğu tahmin ediliyor. Uzaklığı ise aşırı boyutlarda. Yörüngesinin Güneş’e en yakın olduğu nokta Plüton’un yörüngesinin çok ötesinde, Plüton’dan en az 20 kat uzakta. Güneş çevresinde bir turu ise 10 bin – 20 bin yıl sürüyor olmalı.
Türk Astronomi Derneği Bülteni Gökyüzü Ocak-Şubat 2016 sayısı ile yayında! Yeni yıldan itibaren Gökyüzü’nün iki ayda bir yayınlacak bülteninin ilk sayısında bu ay, Mars Gezginlerini kapak konusu olarak işliyoruz. Ayrıca gökbilim konusunda haberler, duyurular, astrofizik araştırmaları ve gökyüzü fotoğraflarıyla dolu dolu bir bülten sizi bekliyor. Bültenin son sayısına aşağıdaki bağlantılardan erişebilirsiniz:
Uzay İstasyonu’ndaki Veggie bitki yetiştirme kısmında ilk defa bir çiçek açtı. Scott Kelly Zinya’nın fotoğrafını twitter’da “Evet, uzayda başka yaşam formları da var” diyerek paylaştı. Daha önce marul yetiştirilen UUİ’de yakın zamanda başka bitkiler de yetiştirilmeye çalışılacak. Uzay tarımı adım adım ilerliyor ancak burada kullanılan yapay ışıklı teknolojiler Dünya’da da geliştiriliyor. Sadece uzay tarımına değil, dünya tarımının gelecekteğinin en azından bir kısmına da bakıyor olabiliriz. Fotoğrafta, Zinya ‘güneş alsın’ diye Veggi kısmından alınıp cam kenarına konulmuş.
Uzayda 300. Gün
Astronot Scott Kelly uzaydaki 300. gününü sudan topla pin pon oynayarak kutladı. Kelly bu oyunda kullandığı ‘raketler’ hidrofobik özelliğe sahip. Bu sayede su yapışmadan sekiyor.
Falcon 9 yine okyanusa inemedi
SpaceX’in Falcon 9 roketi yeniden okyanus platformuna iniş denemesi yaptı ve bacaklarından birinde çıkan sorun nedeniyle başarısız oldu. Okyanustaki platforma iniş karaya inmekten daha az masraflı olduğu için bu yöndeki denemelerin devam edeceği konuşuluyor. Roketin inişi başarısız oldu ancak kargosu olan Jason 3 uydusunu yörüngeye ulaştırmayı başardı. Jason 3 gezegenimizdeki deniz seviyesi değişimlerini daha hassas şekilde ölçecek.
Elon Musk (@elonmusk) tarafından paylaşılan bir video ()
Jason 3’ün yapacağı iş iklim değişikliğinin etkilerini daha iyi görebilmek için önemli zira gezegen ısınmaya devam ediyor. 2015 kayıtlara son 135 yılın en sıcak senesi olarak geçti. Yeryüzünün ortalama sıcaklığı geçen yıl 1.33°C düzeyinde hesaplandı, deniz suyu sıcaklığı da 0.74°C (geçen sene: 0.11°C) oldu.
Blue Origin yenilenebilir roketini yeniden kullandı
Blue Origin şirketinin New Shepard roketi yere başarıyla inmeyi başarmıştı. Aynı roket fırlatma ve inişi yeniden başarıyla tekrarladı. Böylece yeniden kullanılan ilk roket olarak tekrar tarihe geçti.
Mart ayında gerçekleşecek bir diğer etkinlik ise Ankara’da. ODTÜ’nün 30 senelik topluluğu “eski ekibi” yeniden topluyor. 12 Mart 2016’da gerçekleştirilecek etkinlik içerik açısından zengin gözüküyor. Etkinliğin facebook sayfasına buradan, ODTÜ dışı katılımcılar için gerekli başvuru formuna ise buradan ulaşabilirsiniz. Katılım için ücret istenmiyor.
Başkan aday adaylarının gözünden NASA
ABD’de başkanlık adaylığı yarışı devam ediyor. Başkanın kim olacağı diğer şeyler haricinde NASA bütçesinin de neye benzeyeceğini belirliyor. Üstelik NASA gelecek başaknlık döneminde Mars’a yapılacak insanlı seferin Kızıl Gezegen’in hangi bölgesine yapılacağına da karar verebilir.
Bu nedenle Planetary Society başkan adaylarının konuya ilişkin demeçlerini Amerikan seçmeni için derlemiş.
Uzay araştırmaları konusunda oldukça olumlu mesajlar veren Clinton’un kendi anlattığına göre çocukken astronot olmak istemiş ve NASA’ya bir mektup yazmış; NASA’dan ise kadın astronot olmayacağına dair bir cevap almış. Fakat bu hikayede bazı şüpheler de mevcut.
Bernie Sanders desteklediğini söylese de NASA’nın bütçe kesintileri lehine oy verdiğini ‘unutmuş’.
Donald Trump NASA’ya ‘fazla’ para ayrılması taraftarı değil. Diğer bir Cumhuriyetçi aday oldan Ted Cruz ise Amerikan senatosunda bilim ve uzay alt komitesine üye. Diğer adaylar gibi özel sektörü destekliyor ve küresel ısınma araştırmaları gibi konulara NASA’nın esas görev alanlarının dışında kaldığı gerekçesiyle soğuk bakıyor.
UUİ’den çekilen 2015’in en iyi kareleri
NASA 2015 yılında Uluslararası Uzay İstasyonu’ndan çekilen en iyi fotoğrafları derlediği bir albüm yayınladı.
Çinliler Ay’ın karanlık yüzüne gidecek
Ay’ın bize dönük yüzünü yüz yıllardır inceliyoruz; buna karşın diğer yüzü hakkında fazla bilgimiz yok. Çin daha önce hiç araç indirilmeyen Ay’ın diğer yarısını hedefleyen bir görev planlıyor. 2018’de gerçekleştirilmesi düşünülen görevde kullanılacak sonda adını Çin mitolojisindeki ay tanrıçasından alıyor: Chang’e-4.
İran
İran’a nükleer programı nedeniyle uygulanan ambargo kalktı. Füze programı nedeniyle ABD’nin uyguladığı diğer bazı uygulamalar devam etse de ülke yakın vadede ekonomik olarak biraz daha rahatlayacak gibi gözüküyor. İran, ambargo kalkar kalkmaz eskiyen uçak filosunu yenilemek için Airbus ile anlaştı. Önümüzdeki dönemde ekonomisi daha da güçlenen İran ABD ve İsrail’in yaptırımlarına karşın roket programını devam ettirecektir. Argeye ayırdığı pay ambargoya rağmen Türkiye’nin biraz altında olan İran’ın önümüzdeki dönemde Türkiye’de bir değişiklik olmazsa ülkemizi geçmesi olasılıklar dahilinde.
Türkiye hava sahasının ihlal eden bir Rus savaş uçağı düşürüldü. Ardından gelen diplomatik krizi muhtemelen ekonomik sarsıntılar da izleyecek. Belçikalı fizikçilere göreyse her iki ülkenin yöneticilerinin konu hakkında yaptığı açıklamalarda bazı yanlışlar var.
Kış geldi
Kış geldi, havalar iyice soğuyacak. Genel olarak insanda sıcak hissiyatlar uyandıran Antalya’nın dağlarına kar geçen hafta geldi bile. Aşağıdaki kare Süleyman Kaynar tarafından TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi BİTOM facebook grubunda paylaşıldı:
halkalı gezegen Mars!
Yeni bir çalışma yakın komşumuz Mars’ın milyonlarca yıl sonra halkalarıyla ünlü Satürn’e benzeyebileceğini öne sürüyor. Gezegenin içteki uydusu Phobos gün geçtikçe Mars’a biraz daha yaklaşmakta. Genel olarak bu uydunun 30 milyon yıl kadar sonra Kızıl Gezegen’e düşeceği düşünülüyor ancak bu yeni çalışmaya göre Phobos çarpmadan, çekim etkisiyle paramparça olabilir ve bu durumda ardında bıraktığı enkaz bir halka meydana getirir.
Falcon’un enkazı İngiltere’ye ulaştı
Fırlatması başarısızlıkla sonuşlanan ve okyanusa çakılan Falcon 9 enkazından bir parça Britanya’nın güney batı sahillerindeki Scilly takım adalarında ortaya çıktı. Uluslararası Uzay İstasyonu’na kargo taşıyan roket fırlatmadan iki dakika sonra patlamıştı. Okyanus akıntıları sayesinde ABD Florida’dan kalkan roket, İngiltereye kadar uzun bir yol katedebildi.
İlk kez bir roket dikine iniş yapmayı başardı
SpaceX firmasının ürettiği Falcon roketleri henüz başarılı olamasa da okyanus üzerinde bir platforma inecek şekilde tasarlanıyor. Yeniden kullanılabilir ve dolayısıyla daha ucuz roket hayali kuran Elon Musk’ın bu hedefine başka bir ekip daha önce ulaşmayı başardı.
Fırlattığı roketi başarılı şekilde dikine inmeyi başaran Blue Origin şirketi bu araçla yörüngeye yük ve insan taşımayı planlamıyor. Küçük çaplı bu fırlatma sistemi sadece belli sayıda uzay turistini taşıyan bir kapsülü 100 km’den daha yukarı çıkartmayı planlıyor. Kapsül daha sonra paraşüt yardımıyla yere iniyor.
uzay istasyonunda Şükran Günü
Geçtiğimiz perşembe günü Amerikalılar Şükran Günü’nü kutladılar. Bu ulusal bayramın en önemli kültürel motiflerinden biri kuşkusuz hindi. Uluslararası Uzay İstasyonu’ndaki Amerikalı astronotlar da bayramlarını uzay usulü hindi tetrazzini (genelde kırmızı et kullanılmadan, spagetti ve sosla yapılan bir yemek) yaparak kutladılar. Üstelik yemeğin hazırlanması sadece 15 dakika sürdü (video).
Fransız Uzay Ajansı 50 yaşında
13 Kasım’da Paris’te gerçekleşen terör saldırıları nedeniyle, Fransız Uzay Ajansı CNES 50. yıl kutlamalarını iptal etti. Fransa’nın uzay macerası günümüzden 50 sene evvel Asterix isimli roketin fırlatılmasıyla başlamıştı. Fransa, Sovyetler, ABD, Kanada, Birleşik Krallık ve İtalya’nın ardından uzaydaki 6., uydusunu kendi roketiyle Karman Sınırı’nın ötesine taşımayı başaran 3. ülke olmuştu. Asterix aynı zamanda uzaya çıkan ilk çizgi karakter.
James Webb’in aynasının ilk parçası takıldı
Hubble’ın yerine geçmesi heyecanla beklenen James Webb teleskobunun 18 parçadan oluşan 6.5 metrelik aynasının ilk parçası monte edildi. 2018 yılında fırlatılması planlanan bu teleskop Dünya çevresindeki bir yörüngede değil, Dünya’dan 1.5 milyon km ötedeki L2 noktasında konuşlanacak. Hubble’ın görüş alanı Güneş ve Dünya tarafından kısıtlanıyor, 90 dakikalık yörünge süresince gözlem yaparken bu durumun hesaba katılması gerekiyor. Webb teleskobu, L2 noktasında kelimenin tam anlamıyla sabit kalacak ve Güneş ve Dünya her zaman aynı bölgede yer alacağı için çok daha geniş bir alanı rahatça gözleyebilecek.
RS-25’ler geri dönüyor
NASA Mars’a astronot ulaştırmayı amaçlıyor. Bu görev için ağır yükleri uzağa taşıyabilecek güçlü roketlere ihtiyaç var. İşte bu iş için, dünyanın en güçlü roketi olan mamut Uzay Fırlatma Sistemi (SLS) kullanılacak. Bu sistemin ilk kademesine beş katı yakıtlı ek roketin yanısıra 4 adet RS-25 roket motoru güç verecek. RS-25’leri mutlaka görmüşsünüzdür. Hani emekliye ayrılan mekiklerin sahip olduğu 3 adet roket motoru da RS-25’ti. NASA bu roketlerin yükseltilmiş halini yeniden üretmesi için Aerojet Rocketdyne ile sözleşme imzaladı.
Cuma günü İÜ Amatör Astronomi Kulübü etkinliği var
İstanbul Üniversitesi Amatör Astronomlar Kulübü‘nün 4 Aralık Cuma günü bir etkinliği olacak. Programda “Mikrodan Makroya Gezegen Oluşumu”, “Dark Side of the Astronomy” sunumlarından sonrasında ise hava şartları iyi olursa gökyüzü gözlemi var.
Dronlar Alemi
Dronlara plaka
Daha önceki raporlardan birinde ABD’de Federal Havacılık İdaresi’nin insansız hava araçlarına kayıt zorunluluğu getirmeyi planladığını yazmıştım. Yeni habere göre konu üzerinde çalışan bir komisyon 250 gramdan daha ağır tüm dronların kayıt kapsamına alınmasını değerlendiriyor. Eğlence amaçlı kullanılan İHA’larda film kaydı için yararlanılan küçük ve hafif GoPro kamerasının bile 111g olduğu düşünülünce çok küçük araçlar dışında kalanların üzerlerinde plaka gibi görünebilir biçimde kayıt numaralarını taşımaları gerekecek.
Barack Obama, Takımyıldız (Constellation) programını iptal etti fakat söz konusu milyarlarca dolarlık endüstri olunca, böylesi bir kararın yankıları uzun sürebiliyor. Özellikle uzay endüstrisine ev sahipliği yapan Teksas ve Florida eyaletlerinin senatörleri, bu iptale karşı çıktılar ve Başkan Obama’yı eleştirdiler. Obama’nın politikasını eleştirmeleri boşuna değil, Takımyıldız programının iptali ve uzay mekiği programının sona ermesi, Amerikan uzay araştırmalarının kalbi sayılabilecek bu eyaletlerde binlerce kişinin işine son verilmesi anlamına geliyor. Kaynaklara göre en azından 9.000 kişi işsiz kalacak.
Bu ayın başında Teksaslı senatörlerden Kay Bailey Hutchinson, uzay mekiklerinin bu yıl planlanan emekliliklerinin 2012 yılına ertelenmesini önermişti. Senatör, geç emeklilliğin faturasının 2010-2012 arası dönemde 3,4 milyar dolar ek bütçe gerektirdiğini söylerken, NASA’nın 2009 yılında yaptığı benzer bir uzay mekiği uzatma planında (ing. /.pdf) en azından 4,6 milyar dolara ihtiyaç duyulacağı belirtiliyordu.
Bu önerinin kabul edilip edilmeyeceği henüz belirsiz. Fakat geçen salı günü NASA yöneticisi John Shannon, mekik uçuşlarının uzatılabileceğini söyledi. Uzatmanın gerçekleşmesinde kilit mesele olan paranın geleceği ise meçhul. NASA yöneticisinin söylediğine göre uzay mekiği programını devam ettirmenin maliyeti yıllık 2,4 milyar dolar. Bununla da kalmıyor; kaç uçuş yapmak istediğinize göre maliyetler artıyor.
Ana yakıt tankı -hani şu koca turuncu şey- her uçuşta okyanusa düşüp dibi boyluyor. Bu yüzden her seferinde yenisi üretilmek zorunda. NASA’nın stoklarında 5 tanesi mevcut. Şimdiki plana göre kalan 4 uçuşun dışında bir uçuşa daha yetecek tank var. Daha fazla uçuş için, artık çalışmayan yakıt tankı üretim bantlarının yeniden başlatılması gerekiyor.
Uzay mekiği uçuşları Uluslararası Uzay İstasyonu projesi açısından da önemli. Mekikler istasyona mürettebat, kargo ve istasyonun parçalarını taşımaktaydı. Mekik seferleri ve istasyonun inşası bittiğinde, kargo ve mürettebat taşıma işi Rus Soyuz uzay araçlarının sorumluluğunda olacak. Bunlara Amerikalı astronotlar da dahil; tabi eğer uzay mekiği seferleri uzatılmazsa.
Bu elbette sonsuza kadar böyle sürmeyecek. NASA, alçak Dünya yörüngesine mürettebat ve kargo taşıma işlerini özel uzay şirketlerine, yani taşeronlara bırakacak. Özel şirketlerin mürettebat taşıyabilme kapasitesine ulaşabileceklerine dair bazı şüpheler olsa da NASA kargo taşıma işi için çoktan anlaşma yapmış durumda. SpaceX firması bu anlaşmaya göre NASA için kargo taşıma aracı tasaralamakla meşgul. Geçtiğimiz salı günü bir uçuş testi gerçekleştirdiler bile.
Bu arada Amerika’nın insanlı uzay uçuşlarının geleceğine yönelik tartışmalar devam ederken, son mekik uçuşunun yaması seçildi bile: