1.
T.C. MUĞLA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU YÖNETİMİ ANABİLİM DALI AVRUPA BİRLİĞİ TURİZM POLİTİKASI VEAVRUPA BİRLİĞİ İLE TÜRKİYE TURİZM SEKTÖRLERİ ÜZERİNE ETKİLERİ YÜKSEK LİSANS TEZİ LEVENT ATEŞOĞLU I. DANIŞMAN YRD. DOÇ. DR. ÖZLEM ŞAHİN II. DANIŞMAN YRD. DOÇ. DR. HÜSEYİN ÇEKEN KASIM, 2006 MUĞLA MUĞLA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU YÖNETİMİ ANABİLİM DALI 1
2.
AVRUPA BİRLİĞİ TURİZM POLİTİKASI VE AVRUPA BİRLİĞİ İLE TÜRKİYE TURİZM SEKTÖRLERİ ÜZERİNE ETKİLERİ LEVENT ATEŞOĞLU Sosyal Bilimler Enstitüsünce “Yüksek Lisans” Diploması Verilmesi İçin Kabul Edilen Tezdir. Tezin Enstitüye Verildiği Tarih : 15.11.2006 Tezin Sözlü Savunma Tarihi : 15.11.2006 Tez I. Danışmanı : Yrd. Doç. Dr. Özlem ŞAHİN Tez II. Danışman : Yrd. Doç. Dr. Hüseyin ÇEKEN Jüri Üyesi : Doç. Dr. Metin KOZAK Jüri Üyesi : Doç. Dr. Turgay UZUN Jüri Üyesi : Yrd. Doç. Dr. Bayram COŞKUN Enstitü Müdürü : Prof. Dr. Ömer GÜRKAN KASIM, 2006 MUĞLA TUTANAK Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nün 15/11/2006 tarih ve ............ sayılı toplantısında oluşturulan jüri,Lisansüstü Eğitim-Öğretim Yönetmeliği’nin ......... maddesine göre, Kamu Yönetimi Anabilim Dalı Yükseklisans öğrencisiLevent ATEŞOĞLU’nun “Avrupa Birliği Turizm Politikası ve Avrupa Birliği ile Türkiye Turizm Sektörleri Üzerine Etkileri” adlıtezini incelemiş ve aday 15/11/2006 tarihinde saat 10.30’da jüri önünde tez savunmasına alınmıştır. Adayın kişisel çalışmaya dayanan tezini savunmasından sonra ....... dakikalık süre içinde gerek tez konusu, gerekse tezindayanağı olan anabilim dallarından sorulan sorulana verdiği cevaplar değerlendirilerek tezin ................... olduğuna ...................ile karar verildi. 2
3.
Yrd. Doç. Dr. Özlem ŞAHİN Yrd. Doç. Dr. Hüseyin ÇEKEN Tez Danışmanı Tez Danışmanı Doç. Dr. Metin KOZAK Doç. Dr. Turgay UZUN Yrd. Doç. Dr. Bayram COŞKUN Üye Üye Üye YEMİN Yükseklisans tezi olarak sunduğum “Avrupa Birliği Turizm Politikası ve Avrupa Birliği ile Türkiye Turizm SektörleriÜzerine Etkileri” adlı çalışmanın, tarafımdan bilimsel ahlak ve geleneklere aykırı düşecek bir yardıma başvurulmaksızınyazıldığını ve yararlandığım eserlerin Kaynakça’da gösterilenlerden oluştuğunu, bunlara atıf yapılarak yararlanmış olduğumubelirtir ve bunu onurumla doğrularım. 3
5.
YÜKSEKÖĞRETİM KURULU DOKÜMANTASYON MERKEZİ TEZ VERİ GİRİŞ FORMUYAZARIN MERKEZİMİZCE DOLDURULACAKTIR. Soyadı : ATEŞOĞLU Adı : LEVENT Kayıt No:TEZİN ADITürkçe : Avrupa Birliği Turizm Politikası ve Avrupa Birliği ile Türkiye Turizm SektörleriÜzerine EtkileriY. Dil : European Union Tourism Policy and Its Effects on European Union’s and Turkey’s Tourism IndustriesTEZİN TÜRÜ: Yüksek Lisans Doktora Sanatta Yeterlilik O O OTEZİN KABUL EDİLDİĞİ Üniversite : Muğla Üniversitesi Fakülte : Enstitü : Sosyal Bilimler Enstitüsü Diğer Kuruluşlar : Tarih : 15.11.2006TEZ YAYINLANMIŞSA Yayınlayan : Basım Yeri : Basım Tarihi : ISBN : 5
6.
TEZ YÖNETİCİSİNİN Soyadı, Adı : ŞAHİN, Özlem ve ÇEKEN, Hüseyin Ünvanı : Yrd. Doç. Dr. , Yrd. Doç. Dr.TEZİN YAZILDIĞI DİL : TürkçeTEZİN SAYFA SAYISI:TEZİN KONUSU (KONULARI ) :1. Dünyada ve Avrupa Birliği’nde Turizm2. Avrupa Birliği Turizm Politikası3. Avrupa Birliği Politikası ve Türkiye ile Karşılaştırmalı DeğerlendirmesiTÜRKÇE ANAHTAR KELİMELER :1. Avrupa Birliği2. Turizm3. Politika4. TürkiyeBaşka vereceğiniz anahtar kelimeler varsa lütfen yazınız.İNGİLİZCE ANAHTAR KELİMER: Konunuzla ilgili yabancı indeks, abstrakt ve thesaurus’ları kullanınız.1. European Union2. Tourism3. Policy4. TurkeyBaşka vereceğiniz anahtar kelimeler varsa lütfen yazınız. 6
7.
1- Tezimden fotokopi yapılmasına izin vermiyorum O2- Tezimden dipnot gösterilmek şartıyla bir bölümünün fotokopisi alınabilir O3- Kaynak gösterilmek şartıyla tezimin tamamının fotokopisi alınabilir O Yazarın İmzası : Tarih : ...../....../.......... 7
8.
ÖZET Turizm endüstrisi hızla büyümekte ve gelişen teknolojik olanaklarla birlikte özellikle ulaşım teknolojisindeki gelişmelerturizm faaliyetlerini eskiye oranla çok daha kolay ulaşılır bir hale getirmektedir. Diğer taraftan tüm dünyadaki genel eğiliminsonucu olarak ortaya çıkan bölgesel bütünleşme hareketleri ile birlikte turizm bu bölgelerde daha yoğun bir hale gelmektedir.Gelecekte daha da önemli bir endüstri olacağı tahmin edilen turizm endüstrisinin yarattığı ekonomik, sosyal ve kültürelsonuçlar turizm alanında yaşanan rekabeti güçlendirmektedir. Avrupa bölge olarak dünyadaki en önemli turizm bölgesidir. Avrupa Birliği’nde turizm hem gelir yaratan bir unsur, hemistihdam sağlayan kapsamlı bir endüstri hem de Avrupalılaşma sürecini hızlandıran bir araç olarak görülmektedir. AvrupaBirliği’nde ortak bir turizm politikası oluşturulması yönünde önemli adımlar atılmıştır. Özellikle 1980’li yıllardan sonrabaşlayan düzenlemeler gelecekte ortaya çıkabilecek bir turizm politikasının izlerini taşımaktadır. Aynı zamanda turizmendüstrisinin pek çok alanla ilişki içerisinde olan yapısı, Avrupa Birliği’nin diğer temel politikalarının da turizm ile ilişkileriçerçevesinde incelenmesini gerekli kılmaktadır., Turizm ile politika arasındaki ilişki beraberinde turizm politikasının oluşturulmasına ilişkin bir sürecin tasarlanmasınıgetirmektedir. Özellikle Avrupa Birliği’nin turizm politikası ve Türkiye’nin karşılaştırılması ile Avrupa Birliği’nde turizmin birpolitika konusu olarak tanımlanarak ortak bir politika çerçevesinde konumlandırılmasını, Türkiye’nin de bu politikaya yönelikdüzenlemeler yapmasını ve sahip olduğu turizm politikası süreçlerini farklılaştırmasını sağlayacaktır. Bu ise Avrupa Birliği ileTürkiye arasındaki uyum sürecinin bir parçası olarak önemli olacaktır. Bu çalışmanın amacı, Avrupa Birliği turizm pazarını ve turizm politikalarını incelemek; turizm politikalarını etkileyen vebu politikalardan etkilenen temel alanları belirlemek; bu alanların turizm ile olan ilişkilerini ortaya koymak ve Avrupa Birliğiturizminin geleceği üzerine öngörülerde bulunarak Türkiye’nin AB’ye tam üyeliğinin AB ve Türkiye turizm sektörleribakımından ne gibi değişimlere ve gelişimlere yol açacağını saptamak ve Türkiye turizminin gelişimine yönelik önerilerdebulunmaktır. ABSTRACT Tourism industry grows fastly and with the developing technology especially with the developing transportationtechnology is it now more easier to access to tourism activities than past. On the other hand with the regional integrations thatcomes up after the tendency of the world tourism has become more widely in those regions. The cultural, economical andsocial results of the tourism industry, which is believed to be more important in the future, are created high competition intourism industry. Europe is the most important tourism region in the world. In the Europe Union tourism is not only a well incomesource but also a process that helps to become europeanized. In European Union important steps had been taken for anassociated tourism policy. Especially the preparations that started after 1980s give the sign of tourism policy which maycome up in the coming years. At the same time, tourism industries structure which has relation with many tracts makeEuropean Unions other policies analyzed by their relations with tourism. The relation between tourism and policy starts the process to create tourism policy. Especially comparing of EuropeanUnions tourism and Turkeys will help European Union to define the tourism as a politic subject and position it as an 8
9.
associated policy and for Turkey to make arrangements for this policy and to provide its tourism policy to change. This willbe an important part in the European Union and Turkeys adaptation process. The aim of the study is to analyze European Union tourism market and tourism policies, to define major areas whichaffect tourism policies and are affected by them, to show these major areas’ relations with tourism, to determine being aEuropean Union’ full membership of Turkey will cause what kind of changes and developments for European Union’s andTurkey’s tourism industries by doing projections about future of European Union tourism industry and to suggest some ideasfor developing of Turkey’s tourism industry. .ÖNSÖZ “Avrupa Birliği Turizm Politikası ve Avrupa Birliği ve Türkiye Turizm Sektörleri Üzerine Etkileri” isimli bu çalışmadaamaçlanan dünyada, Avrupa Birliği’nde ve Türkiye’de turizm sektörlerini inceleyerek, bu sektörün önemi üzerinde durmakve bir politika konusu olarak Avrupa Birliği’nde ortaya çıkışını tartışmaktır. Bu anlamda, Türkiye’nin Avrupa Birliği üyeliği ilebirlikte turizm bakımından ortaya çıkacak gelişmeler ve her iki yapılanmanın da birbirlerine olası etkileri ve katkılarıtartışılmaktadır. Turizmin giderek daha önemli bir endüstri olarak kaşımıza çıkışı beraberinde bu alanda atılacak adımların belirli birpolitika çerçevesinde düzenlenmesini gerektirmektedir. Bu nedenle, her ne kadar açıkça tanımlanmış bir politika olarakortaya konmasa da Avrupa Birliği’nin turizm alanında gerçekleştirdiği düzenlemeler bulunmaktadır. Türkiye ise Avrupa Birliğiüyeliği ile birlikte bu alanda Avrupa Birliği tarafından gerçekleştirilen düzenlemeleri kendi hukuk sistemine adapte etmekdurumundadır. Diğer taraftan Türkiye’nin üyeliği aynı zamanda Avrupa Birliği turizmine çeşitli açılardan katkı sağlayacaktır. Tez konusunun belirlenmesinden, kaynakların taranmasına, tezin yazılarak sonuçlanmasına ve tez savunmasınahazırlanılmasına kadar geçen tüm süreçlerde benden hiçbir yardımını esirgemeyen danışmanlarım Yrd. Doç. Dr. ÖzlemŞAHİN ve Yrd. Doç. Dr. Hüseyin ÇEKEN’e teşekkürlerimi bir borç bilirim. AVRUPA BİRLİĞİ TURİZM POLİTİKASI VE 9
10.
AVRUPA BİRLİĞİ İLE TÜRKİYE TURİZM SEKTÖRLERİ ÜZERİNE ETKİLERİKISALTMALAR LİSTESİ viTABLO LİSTESİ viiiŞEKİL LİSTESİ ixGİRİŞ 1 BİRİNCİ BÖLÜM AVRUPA BİRLİĞİ TURİZM SEKTÖRÜNÜN VE POLİTİKALARININ İNCELENMESİ1.1. TURİZMİN ULUSLARARASI BOYUTU 31.1.1. Uluslararası Turizm Hareketleri 22.214.171.124. Bölgelere Göre Uluslararası Turizm Hareketleri 126.96.36.199. Ülkelere Göre Uluslararası Turizm Hareketleri 121.1.2. Uluslararası Turizm Talep Potansiyeli 141.1.3. Uluslararası Turizm Arz Potansiyeli 151.1.4. Uluslararası Turizm Gelirleri 151.1.5. Turizmin İstihdama Etkisi 171.1.6. Turizmin GSMH’ye Etkisi 191.2. AVRUPA BİRLİĞİ’NDE TURİZMİN BOYUTU 211.3. AVRUPA BİRLİĞİ TURİZM POLİTİKASI 311.3.1. Avrupa Birliği’nin Kısa Tarihçesi 311.3.2. Avrupa Birliği - Türkiye İlişkileri 331.3.3. Avrupa Birliği Turizm Politikasının Oluşum Süreçleri ve Uygulamaya Dönük Adımlar 3188.8.131.52. Avrupa Birliği Turizm Politikasının Oluşum Süreçleri 3184.108.40.206.1. 1980’li Yıllara Kadar Geçen Dönem 3220.127.116.11.2. Avrupa Birliği Komisyonu 1982 Tarihli “Topluluk Turizm Politikası İçin Temel İlkeler” Raporu 318.104.22.168.3. Avrupa Birliği Komisyonu 1986 Tarihli “Aksiyon Planı” 322.214.171.124.4. Avrupa Parlamentosu Kararıyla alınan “1990 Avrupa Turizm Yılı” Faaliyetleri 401.3.3.1.5. Avrupa Konseyi Nisan 1991 Tarihli Turizm Eylem Planı 4126.96.36.199.6. Avrupa Parlamentosu 1991 Tarihli “McMillan-Scott” Raporu 4188.8.131.52.7. 1992 Tarihli “Maastricht Antlaşması” ve Turizm Politikasına Etkileri 4184.108.40.206. Avrupa Birliği Turizm Politikasında Uygulamaya Dönük Adımlar 4220.127.116.11.1. 1993 Tarihli “Paket Seyahat Kararnamesi” 418.104.22.168.2. 1993-1995 “Turizm Destekleme Eylem Planı” 422.214.171.124.3. Avrupa Birliği Komisyonu 1995 Tarihli “Yeşil Kitap” Raporu 50 10
11.
126.96.36.199.4. Avrupa Birliği Komisyonu 1996 Tarihli “PHILOXENIA” Programı 5188.8.131.52.5. Avrupa Birliği Zirvelerinde ve Bildirgelerinde Yer Alan Turizm Politikalarına Dair Diğer Metinler (2000 Yılı veSonrası) 5184.108.40.206.5.1. Mayıs 2000 Tarihli “AB Turizm Devlet Otoriteleri Toplantısı” 5220.127.116.11.5.2. Kasım 2001 Tarihli “Avrupa Komisyonu Tebliği” 518.104.22.168.5.3. Şubat 2005 Tarihli “Yenilenmiş AB Turizm Politikası Tebliği” 522.214.171.124.5.4. Ekim 2005 Tarihli “Avrupa Turizm Forumu” 56 İKİNCİ BÖLÜM TURİZM POLİTİKASI VE AVRUPA BİRLİĞİ TURİZM POLİTİKASINA ETKİ EDEN ALANLAR2.1. POLİTİKA VE TURİZM 572.2. AVRUPA BİRLİĞİ’NİN TURİZMİ ETKİLEYEN TEMEL POLİTİKALARI 632.2.1. Çevre Politikası 6126.96.36.199. İlgili Mevzuat 662.2.2. Tüketici Hakları 6188.8.131.52. İlgili Mevzuat 702.2.2.1.1. Yolcular İçin Sözleşmeden Doğan Garantiler 7184.108.40.206.2. Tüketici Çıkarlarının Korunması 7220.127.116.11.3. Kişisel Veri Koruması 718.104.22.168.4. Genel Ürün Güvenliği 722.214.171.124.5. Turizm Tesislerinin Güvenliği 792.2.3. Taşımacılık Politikası 8126.96.36.199. İlgili Mevzuat 8188.8.131.52.1. 2003-2010 Avrupa Yol Güvenliği Eylem Programı 8184.108.40.206.2. ‘Marco Polo’ Farklı Taşıma Türleri Kullanım Programı 8220.127.116.11.3. Denizciliğe İlişkin Konularda ABnin Yasal ve Politik Gündemi 818.104.22.168.4. Avrupa Deniz Güvenliği Ajansı (EMSA) 822.214.171.124.5. Kısa Mesafeli Denizciliğin (SSS) Desteklenmesi İçin Program 872.2.4. Serbest Dolaşım 8126.96.36.199. İlgili Mevzuat 8188.8.131.52.1. Temel Metin 8184.108.40.206.2. Ticari Acenteler 8220.127.116.11.3. Mesleki Vasıfların Tanınması 818.104.22.168.4. Elektronik Ticaret 912.2.5. İstihdam ve Sosyal Politika 922.214.171.124. Genel İstihdam Politikası ve Turizm 9126.96.36.199. Eğitim, Becerilerin Geliştirilmesi, İşgücü ve Turizm 94 11
12.
2.2.6. Rekabet Politikası 9188.8.131.52. İlgili Mevzuat 9184.108.40.206.1. Genel Uygulanabilirlik 9220.127.116.11.2. Taşımacılık İçin Özel Rekabet Kuralları 1002.2.6.1.2.1. Karayolu Taşımacılığı 1002.2.6.1.2.2. Deniz Taşımacılığı 1002.2.6.1.2.3. Havayolu Taşımacılığı 1012.2.7. Bölgesel Politika 1072.2.8. Vergi Politikası 1082.2.8.1. İlgili Mevzuat 1082.2.9. Yardım ve Teşvikler 118.104.22.168. Avrupa Birliği Turizm Yardım ve Teşvik Politikaları 122.214.171.124. Devlet Turizm Yardım ve Teşvik Politikaları 1126.96.36.199.1. Devlet Yardımları ile İlgili Mevzuat 1112.2.10. Sağlık Politikası 1142.2.11. Engelli Hakları 1162.2.12. Kültür Politikası 1182.2.13. Bilgi Değişimi ve Yeni Teknolojiler 119 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM AVRUPA BİRLİĞİ TURİZM POLİTİKASI VE TÜRKİYE: KARŞILAŞTIRMALI BİR DEĞERLENDİRME3.1. AVRUPA BİRLİĞİ GENİŞLEME SÜRECİNDE AVRUPA BİRLİĞİ İLE TÜRKİYE TURİZMİNİNKARŞILAŞTIRMALI DEĞERLENDİRİLMESİ 1223.1.1. Avrupa Birliği ile Türkiye Turizminin Karşılaştırmalı Değerlendirilmesi (SWOT Analizleri) 12188.8.131.52. Avrupa Birliği Turizminin Güçlü Yönleri 12184.108.40.206. Türkiye Turizminin Güçlü Yönleri 1303.1.1.3. Avrupa Birliği Turizminin Zayıf Yönleri 13220.127.116.11. Türkiye Turizminin Zayıf Yönleri 1318.104.22.168. Avrupa Birliği Turizminin Fırsatları 1322.214.171.124. Türkiye Turizminin Fırsatları 13126.96.36.199. Avrupa Birliği Turizminin Tehditleri 13188.8.131.52. Türkiye Turizminin Tehditleri 1383.1.2. Türkiye’nin Avrupa Birliği Üyeliğinin Avrupa Birliği ve Türkiye Turizmine Olası Etkileri 140SONUÇ VE ÖNERİLER 144 12
13.
KAYNAKÇA 150EKLER 158KISALTMALAR LİSTESİAB : Avrupa BirliğiAAET : Avrupa Atom Enerji TopluluğuAET : Avrupa Ekonomik TopluluğuAKÇT : Avrupa Kömür ve Çelik TopluluğuAKTT : Avrupa Komisyonu Türkiye TemsilciliğiAPEC : Asya Pasifik Ekonomik İşbirliğiAT : Avrupa TopluluğuDPT : Devlet Planlama TeşkilatıEC : Avrupa KomisyonuEMSA : Avrupa Deniz Güvenliği AjansıERDF : Avrupa Bölgesel Kalkınma FonuETC : Avrupa Seyahat KomisyonuGATT : Tarifeler ve Ticaret Genel AnlaşmasıGSMH : Gayri Safi Milli HasılaHACCP : Kritik Kontrol Noktalarında Tehlike AnaliziISPA : Katılım Öncesi Yapısal Politikalar AracıİKV : İktisadi Kalkınma VakfıİTO : İzmir Ticaret OdasıKOBİ : Küçük ve Orta Büyüklükte İşletmeKDV : Katma Değer VergisiMEDA : Üye Olmayan Akdeniz Ülkelerinde Sürdürülen Ekonomik ve Sosyal Yapıdaki Reform Kriterlerini Müzakere ProgramıNAFTA : Kuzey Amerika Serbest Ticaret AntlaşmasıNATO : Kuzey Atlantik İttifakı ÖrgütüODTÜ : Orta Doğu Teknik ÜniversitesiOECD : Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma ÖrgütüOGT : Ortak Gümrük TarifesiOKK : Ortaklık Konseyi KararıPHARE : Polonya-Macaristan Ekonomilerini Yeniden Yapılandırma YardımıTSA : Turizm Uydu HesabıTÜRSAB : Türkiye Seyahat Acentaları BirliğiTYD : Türkiye Turizm Yatırımcıları Derneği 13
14.
WTO : Dünya Turizm ÖrgütüWTTC : Dünya Seyahat ve Turizm KonseyiTABLO LİSTESİTablo 1: Alt Bölgelere Göre Uluslararası Turist Hareketleri 11Tablo 2: Alt Bölgelere Göre Uluslararası Turist Hareketleri, 2020 12Tablo 3: Dünyada En Çok Turist Çeken İlk 10 Ülke, 2004 13Tablo 4: 2020 Yılında Dünya Genelinde En Fazla Turist Çekecek Olan Ülkeler 13Tablo 5: Seyahat ve Turizm Toplam Arzı 15Tablo 6: Turizm Gelirleri Bakımından İlk 10 Ülke, 2004 17Tablo 7: Seyahat ve Turizm İstihdamı, 2006 18 14
15.
Tablo 8: Seyahat ve Turizm Endüstrisinin Dünya İçindeki GSMH Payı, 2006 20Tablo 9: Avrupa Uluslararası Turist Varışları ve Turizm Gelirleri, 2001-2005 22Tablo 10: Avrupa Birliği’ne Üye ve Aday Ülkelerde Seyahat ve Turizm Arzı, 2006 23Tablo 11: Avrupa Birliği’ne Üye ve Aday Ülkelerde Seyahat ve Turizmin GSMH İçindeki Payı, 2006 25Tablo 12: Avrupa Birliği’ne Üye ve Aday Ülkelerde Seyahat ve Turizm İstihdamı, 2006 27Tablo 13: Avrupa Birliği’ne Üye ve Aday Ülkelerde Seyahat ve Turizmde Sermaye Yatırımı ve Devlet Harcamaları, 2006 29Tablo 14: Turistik Gelişme Tipolojisi .141ŞEKİL LİSTESİŞekil 1: Seyahat ve Turizm Endüstrisi ile Seyahat ve Turizm Ekonomisinin Yapıları 8Şekil 2:Yıllar İtibariyle Dünya Genelinde Turist Sayıları 10Şekil 3: Yıllar İtibariyle Dünya Turizm Gelirleri (Milyar USD) 16Şekil 4: Turizmin Politik Boyutları 58Şekil 5: Turizm Politika Yapma Sürecinin Öğeleri 62 15
16.
GİRİŞ Avrupa, farklı diller, kültürler ve gelenekler içeren bir çeşitlilikler bütünüdür. Avrupa’nın çeşitliliği, aralarındakifarkları korudukları halde birçok ortak değere sahip olan halkların bir arada yaşama iradesinin dayanaklarından birinioluşturmaktadır. Bu bağlamda, Avrupa Birliği’nde (AB) turizm sektörü giderek büyümektedir. Turizm etkilediği alt ve yansektörlerle birlikte çok önemli bir potansiyele sahiptir. Böylesine bir sektör ile ilgili politika oluşturma süreci beraberinde çokçeşitli alanları etkileyebilecek bir süreçtir. Avrupa Birliği turizm politikaları, aynı zamanda, serbest dolaşımdan rekabetpolitikasına uzanan çeşitli AB politikalarını etkilemekte ve onlardan etkilenmektedir. AB dünyadaki en önemli turizm destinasyonu olarak ortaya çıkmakta ve turizm gelirleri bakımından da en önemlibölgelerden biri olmaktadır. Diğer taraftan turizmin sağladığı ekonomik, sosyal ve kültürel katkılar turizmin bir politikakonusu olarak ortaya çıkışına zemin hazırlamaktadır. Turizmin döviz girdisi, ödemeler dengesi gibi alanlarda sağladığıavantajların yanında özellikle Avrupalılaşma sürecinde üstleneceği görev de çok önemlidir. Avrupa Birliği ile üyelik müzakerelerine başlamış olan Türkiye için ise oldukça önem taşıyacak Avrupa Birliği TurizmPolitikası ve bu politika oluşturulurken kat edilen aşamaların incelenmesi gerekmektedir. Türkiye’nin AB ile üyelikmüzakerelerine başlamış olması, turizm politikasında çeşitli düzenlemelerin yapılması gerekliliğini doğuracaktır. Aynı zamandasürekli değişime uğrayan ve geliştirilen AB turizm politikasının geleceğine ilişkin öngörülerin değerlendirilmesi, hem Türkiyeiçin önemli bir turizm pazarı olan Avrupa’yı değerlendirmek hem de tam üyelik sürecinde Türkiye’nin turizm alanında almasıgereken önlemleri belirleyebilmek bakımından çok önemlidir. AB turizm politikasına ilişkin unsurların incelenmesi beraberinde bu politika çerçevesinde Türkiye’de turizmin hangiaşamalardan geçeceğini ve ne gibi değişimlerin gerçekleştirilmesi gerektiğini gösterecektir. Aynı zamanda söz konusu sürecin 16
17.
Türkiye’nin sahip olduğu turizm potansiyelini sürdürebilmesi için gerekli olmasının yanında aynı zamanda gelecekte buendüstri içinde sahip olacağı noktayı belirleyebilmek bakımından da etkili olacağını söylemek mümkündür. AB turizm politikasına ilişkin gerçekleştirilen akademik çalışmaların yetersizliği, bu çalışmada gerçekleştirilenincelemeleri daha önemli kılmaktadır. Bu anlamda, turizm endüstrisinin ekonomik ve sosyal etkilerinin yanında, bu endüstrininetkilediği ve etkilendiği temel alanlar bakımından değerlendirilmesi ve bir politika konusu olarak turizmin öne çıkarılarak bupolitika konusunun temel unsurlarının belirlenebilmesi gerekmektedir. Bu gereklilik ise bu çalışmanın önemini ortayakoymaktadır. Bu çalışmanın amacı, Avrupa Birliği turizm pazarını ve turizm politikalarını incelemek; turizm politikalarını etkileyen vebu politikalardan etkilenen temel alanları belirlemek; bu alanların turizm ile olan ilişkilerini ortaya koymak, Avrupa Birliğiturizminin geleceği üzerine öngörülerde bulunarak Türkiye’nin AB’ye tam üyeliğinin AB ve Türkiye turizm sektörleribakımından ne gibi değişimlere ve gelişimlere yol açacağını saptayabilmek ve Türkiye turizm endüstrisi için önerilerdebulunmaktır. Bu amaç doğrultusunda, çalışmanın birinci bölümünde, Dünya’da, Avrupa Birliği’nde ve Türkiye’de turizm sektörüve bu sektöre yönelik olarak oluşturulmuş turizm politikaları ele alınmaktadır. İkinci bölümde ise turizm ve politika arasındakiilişki üzerinde durulmakta, turizm politikası oluşturma süreci tartışılmakta ve AB turizm politikalarını etkileyen ve bupolitikalardan etkilenen temel alanlar üzerinde durulmaktadır. Üçüncü bölümde ise, giderek genişleyen bir topluluk içinde Avrupa Birliği turizm politikalarında görülen değişikliklerve yeni politika hedefleri doğrultusunda yaşayacağı değişimler çerçevesinde Türkiye ve AB turizm sektörünün bu üyeliktennasıl etkilenebileceği ve hangi alanlarda değişimler yaşanabileceği tartışılmaktadır. Çalışmanın veri toplama yöntemi kaynak derlemesi ve metin çözümlemesi olacaktır. Tez için belirlenen anabaşlıklar ve bunlarla ilgili olarak oluşturulan sorular ışığında elde edilen kaynaklar tematik bir okumayla çözümlenmeyeçalışılmıştır. Çalışmanın önemli bir bölümünü ikincil kaynaklar oluşturmaktadır. Bu amaçla kütüphane katalogları, makaleindeksleri, bibliyografyalar, gazeteler, resmi veya özel kuruluş kitaplıkları ve internet kullanılmıştır. Belirlenen kaynaklarınokunması, bilgilerin sınıflandırılması ve metin çözümlemelerinin yapılması ile elde edilen çıktılar üzerinde değerlendirme veyoruma gidilmiştir. Araştırma evreni, turizm politikası kavramının Avrupa Birliği’ndeki gelişimi ile sınırlıdır. 17
18.
BİRİNCİ BÖLÜM AVRUPA BİRLİĞİ TURİZM SEKTÖRÜNÜN VE POLİTİKALARININ İNCELENMESİ1.1. TURİZMİN ULUSLARARASI BOYUTU Son dönemlerde yaşadığımız dünya, birçok açıdan değişim ve dönüşüm geçirmiştir. Günümüzde bu değişim vedönüşümler, gerek uluslararası gerekse toplumlararası ilişkilerde ciddi sonuçlar doğurmuştur. Dünya genelinde toplumları vebireyleri değişime iten en büyük güç ise küreselleşmedir. Küreselleşmenin etkisiyle uluslararasılaşma birçok sektörde olduğugibi turizm alanında da olmaktadır. Son yıllarda küreselleşmenin dünya genelinde giderek yaygınlık kazanması sonucundabölgeler ve ülkeler arasındaki coğrafi sınırların kalkması uluslararası yatırımların uluslararasılaşması, farklı kültürlere sahipmilletlerin birbirini tanıması, kaynaşması dünya genelinde geçerli olan ortak dilleri kullanmaları ve kültür alışverişindebulunmaları uluslararası turizmin de gelişmesine neden olmaktadır (Çeken, 2003:120). 19. yüzyıl sonunda Viyana Borsası’nın çöküşü ve ardından yaşanan Birinci Dünya Savaşı, kural tanımazküreselleşmenin sonuçları açısından önemlidir. Ancak aynı süreç 1929 yılında Amerikan Borsaları’nın çöküşü ile tekrarlanmışve ardından Keynesyen politikalar çevresinde şekillenen ekonomik sistemlere dönüş İkinci Dünya Savaşınıengelleyememiştir. İkinci Dünya Savaşı sonrası iki kutuplu dünya sistemi küreselleşme önünde engel oluşturmuştur. 1980’lerin sonunda kutuplardan birinin yıkılması ile birlikte küreselleşme eğilimi tekrar hız kazanmıştır. Dünya koşullarındaki değişimler ekonomik işbirliği ve bütünleşme girişimlerinin ortaya çıkışına ortam hazırlamıştır. 18
19.
1990’lı yıllarda hem küreselleşme hem de bölgeselleşme eğilimleri hız kazanmıştır. 1986 yılında başlayan Uruguay Round’ın1993 yılı sonlarında tamamlanmasıyla dünya ticaretinin serbestleştirilmesi yönünde önemli adımlar atılmış ve GATT yeriniDünya Ticaret Örgütü’ne bırakmış; Kuzey Amerika Serbest Ticaret Antlaşması (NAFTA - North Americas Free TradeAgreement) ve Asya Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC - Asia Pacific Economic Co-operation) gibi yeni bütünleşmegirişimleri doğup gelişmiş; Avrupa Birliği (AB) ise 1993 yılı sonlarında yürürlüğe giren Maastricht Antlaşması’yla mevcutekonomik bütünleşme düzeyini daha ileri götürmenin yanı sıra, ‘siyasi’ birlik yönünde de gelişen bir örgüt görünümünükazanmıştır (Güran, 2000:23). Avrupalı devletler Kuzey Amerika ve Uzak Doğu’daki bölgeselleşmeler karşısında çıtayıbiraz daha yükselterek bunu siyasi birlik aşamasına çıkarmışlardır. Dünya piyasalarının birleşme eğiliminin birkaç önemli sonucu olmuştur. Bir yanda, emeğin ve toplumun hakim ülkelerinötesine genişlemesi dünyanın geri kalan bölümünde bir yakınlaşma etkisi doğurmuş; aynı anda hem yakına çekilmiş hem debir getto içinde yalıtılmışlardı. Bir yandan da yeni disiplin rejimi küresel bir emek gücü piyasası yaratma eğilimi oluşturmuştur(Hardt ve Negri, 2002:266-267). “Çok hızlı yaşanan değişim ve küreselleşme, toplumsal sistemin tüm alt sistemlerini vebireylerini etkilemektedir. Küreselleşme ile ortaya çıkan yeni rekabet koşulları, eskiye oranla çok daha serttir. İçindeyaşadığımız son çeyrek yüzyılda en çok konuşulan konuların başında değişim gelmektedir. Dünyadaki gelişmelerdoğrultusunda makro ve mikro düzeyde tüm organizasyonlarda değişimin kaçınılmaz olduğundan söz edilmektedir” (Pira,2004:83). “İnsanlık durumunun en tayin edici parametreleri artık ulus-devletin kurumlarının erişemediği alanlardabiçimlenmektedir. Bu koşulların korunmasına ve değiştirilmesine nezaret eden güçler gittikçe küreselleşmekte, yurttaşındenetim ve nüfuz alanları ise, ne kadar güçlü olurlarsa olsunlar, yerel olarak sınırlanmış olmaktadırlar” (Bauman, 2000:178).Küreselleşme ile birlikte daha da şiddetlenen küresel rekabet ortamı, turizm alanında da değişimi ve dönüşümü bir zorunlulukhaline getirerek gerek uluslararası turizmde gerekse ulusal turizmde daha kaliteli hizmet ile sürdürülebilir rekabet avantajısağlamayı zorunlu kılmıştır. Ancak bölgesel ve küresel rakiplerin ortaya çıkması, her sektörde olduğu gibi turizm sektöründede çalışma koşulları ve sosyal haklar üzerinde çalışanların aleyhine durumlar yaratabilmektedir. Turizm sektörü, dünyada en hızlı gelişen ve büyüyen sektörlerin başında yer almaktadır. Sınırlar ortadan kalktıkçadünya daha da küçülmeye başlamış ve insanlar daha uzak mesafelere seyahat etme eğilimine girmiştir. Turizm; çok boyutluyapısı sonucu, bir yandan tipik turistik faaliyet olarak adlandırılan ‘konaklama, planlama, gezi organizasyonu ve satışı gibifaaliyetleri’, öte yandan yalnızca turistlerin tüketimine bağlı olmayan, ancak onlar tarafından da kullanılan ‘ulaşım, otokiralama’ gibi faaliyetleri kapsamaktadır (Türkiye Vakıflar Bankası, 2004:3). “Turizmin gelişmesine neden olan etkenler;boş zamanların artması, özellikle ulaşım ve iletişim teknolojisindeki gelişmeler, eğitim ve kültür düzeyinin yükselmesi, reklamve tanıtım hizmetlerinin gelişmesi, şehirleşmenin ortaya çıkardığı sorunlar, nüfus artışı ile toplumsal hareketliliğin artışı, refahseviyesinin yükselmesi ve siyasal ve sosyo-ekonomik yapıdaki değişikliklerdir” (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:1). Turizm İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra hızla gelişmiş, daha geniş halk kitlelerine ve uzak mesafelere yayılmıştır.Günümüzde parasal ve kitlesel bir olay haline gelen turizmin yarattığı ekonomik ve politik etkiler, ülke ekonomilerinde ve 19
20.
özellikle uluslararası ekonomik ve politik ilişkilerde önemli sonuçlar doğurmaktadır. Bu durum, uluslararası turizmhareketinden büyük pay alan gelişmiş ülkelerde olduğu gibi gelişmekte olan ülkelerde de turizme verilen önemi artırmaktadır.Ulusal ve uluslararası düzeyde kazandığı dev boyutlarla turizmin; yatırımları ve iş hacmini geliştiren, gelir yaratan, dövizsağlayan, yeni istihdam alanları açan, sosyal ve kültürel hayatı etkileyen, siyasal bakımdan da önemli toplumsal ve insancılfonksiyonların gerçekleştirilmesini kolaylaştıran bir nitelik kazanması, ülkelerin dikkatinin bu ekonomik olay üzerindeyoğunlaşmasına neden olmuştur. Özellikle gelişmekte olan ülkelerin karşılaştıkları ekonomik sorunların ve dar boğazlarınaşılmasında, turizmin yarattığı dinamik ekonomik etkiler, söz konusu ülkelerin turizme daha çok önem vermesine nedenolmuştur (Bulut, 2000:71). Diğer taraftan turizm özellikle gelişmekte olan ülkeler için de önemli bir fırsat sunmakta buşekilde ekonomik gelişmeye de katkı sağlamaktadır (Baldacchino, 1997:12). Gerek harcanabilen gelirin artması, gerekse ulaşım ve iletişim araçlarındaki gelişme ve insanların yeni yerler görmeisteği, turizm sektörünü en hızlı büyüyen sektörlerden biri haline getirmiştir. Turizm sektörü günümüzde dünya gayrisafihasılasının önemli bir bölümünü oluşturmaktadır ve mili gelire olan katkısı, ödemeler dengesi açıklarını kapatabilecek dövizgirdisi sağlaması, sağladığı istihdam olanakları ve ülkelerin imajlarına katkısı nedeniyle devletler tarafından gözetilen bir sektörkonumundadır. “Turizm sektörü 38 farklı sektörü ve farklı özellikteki üretim birimlerini yan yana getirmesiyle ulusal, bölgesel ve yerelölçekte iş hacmini arttırırken yeni pazarların gelişmesine de katkıda bulunmaktadır” (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:1).Literatürde turizm sektörü; seyahat ve turizm endüstrisi ile seyahat ve turizm ekonomisi olarak ifade edilmektedir. Turizminneden olduğu doğrudan etki ‘seyahat ve turizm endüstrisi’ olarak tanımlanırken, dolaylı etkilerinin de hesaba katılması ileortaya çıkan durum ‘seyahat ve turizm ekonomisi’ olarak adlandırılmaktadır (Şekil 1). 20
21.
Şekil 1: Seyahat ve Turizm Endüstrisi ile Seyahat ve Turizm Ekonomisinin YapılarıKaynak: WTTC, 2001’den aktaran EC, 2003:6 Şekil 1’de görüldüğü gibi, turizmin doğrudan etkisi olarak adlandırılan ‘seyahat ve turizm endüstrisi’; konaklama,catering, eğlence, rekreasyon, ulaştırma ve seyahatle ilgili diğer hizmetleri kapsamaktadır. Diğer taraftan, turizmin hemdoğrudan hem de dolaylı etkisi olarak adlandırılan ‘seyahat ve turizm ekonomisi’ ise; basım ve yayım, elektrik, finansalhizmetler, sağlık hizmetleri, mobilya ve ekipmanları imalatı, ulaştırma idaresi, turizm tanıtımı, gemi yapımı, uçak imalatı, tatilyeri geliştirmesi, cam ürünler, demir-çelik, bilgisayar, yiyecek, içecek tedariki, yıkama hizmetleri, petrol/gaz tedariki,toptancılar, çimento, madencilik, plastik, kimyasallar, tekstil, metal ürünler, ağaç işleri gibi dolaylı değer yaratan diğerhizmetleri de kapsamaktadır.1.1.1. Uluslararası Turizm Hareketleri Çalışmanın bu bölümünde dünyadaki uluslararası turizm hareketleri incelenmekte ve özellikle bölgelere ve ülkeleregöre turist sayıları yıllar itibariyle değerlendirilmektedir. Bu veriler yardımıyla turizmin dünyadaki önemi ortaya konmaktadır. Tüm dünyadaki uluslararası turizm hareketleri bakımından bir değerlendirme yapıldığında (Şekil 2), uluslararası 21
22.
turizm hareketlerine katılanlar 1950’de 25,3 milyon kişi iken, bu sayının 1965 yılında 100 milyon kişiye, 1995 yılında 567milyona, 2005 yılında ise 808 milyon kişiye ulaştığı görülmektedir. Diğer taraftan 1980-2005 yıllarını kapsayan son 25 yıllıkdönemde turist sayısı %310 artarken aynı dönemde turizmden sağlanan gelirde de büyük artışlar gerçekleşmiştir (Kültür veTurizm Bakanlığı, 2006:2). Dünya genelinde uluslararası turizm hareketlerine turizm arz ve talebinin daha çok gelişmiş ülkelerde yoğunlaştığıgörülmektedir. Ancak son zamanlarda ülkelerin trafiğinde talebin yönüne bakılacak olursa karşımıza şöyle bir şema akışıçıkmaktadır (Hacıoğlu, 1994:30; Çeken, 2003:121):Gelişmiş Ülkelerden › Gelişmiş ÜlkelereGelişmekte Olan Ülkelerden ? Gelişmiş ÜlkelereGelişmiş Ülkelerden › Gelişmekte Olan ÜlkelereAmerika’dan ? Avrupa’yaKuzey ve Batı Avrupa’dan › Akdeniz BölgesineSanayi Bölgelerinden ? Deniz KıyılarınaAvrupa ve Amerika’dan ? Doğu Asya ve Pasifik BölgesineŞekil 2: Yıllar İtibariyle Dünya Genelinde Turist SayılarıKaynak: WTO , 2006, World Tourism Bar., No:1’den aktaran Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:2 Şekil 2’de görüldüğü gibi, dünya genelinde turist sayıları, 2003 yılı itibariyle sürekli yükseliş kaydetmiştir. Özellikle2004 yılında küresel ekonomideki büyümeye paralel olarak turist sayısı da %9.9 artış kaydetmiştir. Son yıllar genelinebakıldığında, dünya genelinde turist sayısı artışı ortalama olarak %5’in altına düşmemiştir. Dünya Turizm Örgütü (WTO -World Tourism Organization) tarafından hazırlanan ‘Turizm 2020 Yılı Vizyonu’ çalışmasında, 2020 yılında dünyadaki turistsayısının 1,5 milyar kişi, olacağı öngörülmektedir (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:2). Bu durum bütçe açıkları ilemücadele eden ülkelerin dikkatini çekmekte, teşvikler ve devlet desteklerinin yanısıra ülke değerlerinin turizme açılması içinkimi zaman çevre ve çalışma koşulları göz ardı edilebilmektedir. 22
23.
184.108.40.206. Bölgelere Göre Uluslararası Turizm Hareketleri Tüm dünyada seyahat eden turist sayılarına bakıldığında, 2000-2005 yılları arasında ortalama 120 milyon kişilik birbüyüme sağlanmıştır. Tablo 1 incelendiğinde uluslararası turizm hareketleri içinde en önemli payın Avrupa’ya ait olduğugörülmektedir. 2005 yılında Avrupa’ya gelen turist sayısı tüm dünyadaki turistlerin %54’ü oranındadır. Dünyadaki turistsayıları bakımından Avrupa’yı takip eden diğer bölgeler ise Asya Pasifik (%18.3), Amerika (16.5), Afrika (%4.6) veOrtadoğu (%4.8) olmaktadır.Tablo 1: Alt Bölgelere Göre Uluslararası Turist Hareketleri Yıl Pay 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2000-2005 (milyon kişi) (%)Dünya 689 688 709 697 766 808 100 100Avrupa 396 395 407 409 426 444 57.5 54.9Kuzey Avrupa 44 42 44 45 48 52 6.5 6.4Batı Avrupa 140 136 138 136 139 141 20.3 17.5Merkez/Doğu Avrupa 71 74 78 80 89 92 10.3 11.4Akdeniz /Güney Avrupa 141 143 147 148 150 159 20.4 19.6Asya Pasifik 111 117 126 114 145 156 16.2 18.3Kuzey-Doğu Asya 58 61 68 62 79 87 8.5 10.8Güney-Doğu Asya 38 41 43 37 48 50 5.5 6.2Okyanusya 9 9 9 9 10 11 1.3 1.3Güney Asya 6 6 6 6 8 8 0.9 1Amerika 128 122 117 113 126 133 18.6 16.5Kuzey Amerika 92 86 83 77 86 89 13.3 11.1Karaipler 17 17 16 17 18 19 2.5 2.4Merkez Amerika 4 4 5 5 6 7 0.6 0.8Güney Amerika 15 15 13 14 16 18 2.2 2.2Afrika 28 29 29 31 33 37 4.1 4.6Kuzey Afrika 10 11 10 11 13 14 1.5 1.7Sahra Altı Afrika 18 18 19 20 20 23 2.6 2.9Ortadoğu 25 25 29 30 36 38 3.7 4.8Kaynak: WTO, 2006 Ayrıca Tablo 1’de görüldüğü gibi dünya turizm hareketleri içinde 2000-2005 yıllarında Avrupa’ya gelen turistsayısında artış olmasına rağmen; dünya genelinde turist hareketleri toplamında pazar payını koruyamamış ve 5 yıllık süre 23
24.
zarfında % 2.6’lık kayıpla %54.9’luk paya sahip olmuştur. Bu gerilemeye rağmen Avrupa, en büyük paya sahip bölgeolma özelliğini devam ettirmektedir. WTO tarafından yapılan tahminlere göre ise 2020 yılında Avrupa’yı ziyaret edecek turistsayısının 717 milyon kişi olacağı ifade edilmektedir (EC, 2003:8). Avrupa turizm payının büyüklüğü gerek tatilin bir ihtiyaçsayıldığı toplumsal kültürden gerekse yakın mesafelerin turistlerce tercih edilmesinden kaynaklanmaktadır. Ancak mesafelerinteknoloji ile birlikte kısalması uzak mesafelerdeki ülkeleri birer rakip haline getirmiş ve Uzak Doğu ülkeleri yükselen birturizm pazarı haline gelmiştir.Tablo 2: Alt Bölgelere Göre Uluslararası Turist Hareketleri, 2020 Bölgeler Milyon Kişi1 Avrupa 7172 Asya Pasifik 4573 Amerika 2854 Afrika 755 Ortadoğu 69 Dünya Toplamı 1.603Kaynak: WTO, 1998:4 Tablo 2 incelendiğinde, 2005 yılında 808 milyon olan turist sayısının, 2020 yılında 1.603 milyona çıkacağının yani 15yıllık bir sürede turist sayısında %98 artış olacağının beklendiği görülmektedir. Bu turizm ekonomisinin 15 yılda iki katbüyüyeceği anlamına gelmektedir. Alt bölgelere bakıldığında, Avrupa’ya gelen turist sayısının 15 yılda %61, Asya Pasifik’egelen turist sayısının %192, Amerika’ya gelen turist sayısının %114, Afrika’ya gelen turist sayısının %102, Ortadoğu’yagelen turist sayısının %81 artış göstereceği öngörülmektedir. 2020 yılına kadar en büyük artış Asya Pasifik Bölgesi’negerçekleşecektir. Turizm konusunda devlet ve özel sektör işbirliği ile hazırlanan turizm politikalarını uzun yıllardır uygulayanAsya Pasifik ülkelerinin, 2020 yılında bu planlamanın uzun vadeli sonuçlarını alacağı görülmektedir.220.127.116.11. Ülkelere Göre Uluslararası Turizm Hareketleri Turist sayıları bakımından yapılan değerlendirmede, ülkeleri ziyaret eden turist sayılarına göre dünyada en fazla turistçeken ilk üç ülkenin Fransa (%75.1), İspanya (%53.6) ve ABD (%46.1) olduğu görülmektedir.Tablo 3: Dünyada En Çok Turist Çeken İlk 10 Ülke, 2004 Ülkeler Milyon Kişi1 Fransa 75.12 İspanya 53.63 ABD 46.14 Çin 41.85 İtalya 37.16 İngiltere 27.77 Hong Kong 21.8 24
25.
8 Meksika 20.69 Almanya 20.110 Avusturya 19.4 Dünya Toplamı 766Kaynak: WTO, 2005, World Tourism Parameter, No:2’den aktaran Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:3 Tablo 3’de görüldüğü gibi, en çok turist çeken ilk 10 ülke incelendiğinde, bu 10 ülkeye gelen toplam turist sayısının363.3 milyon olduğunu ve bu sayının dünya genelindeki toplam turist sayısının yaklaşık %47’sine karşılık geldiğigörülmektedir. Ülke olarak bakıldığında Fransa, İspanya, Hong Kong ve Avusturya’nın ülke nüfuslarından daha fazla turistçektikleri görülmektedir. Ayrıca ilk 3 sıradaki 2 ülke ve toplamda ilk 10 ülke içinde 6 ülke, AB üyesi ülkelerdir.Tablo 4: 2020 Yılında Dünya Genelinde En Fazla Turist Çekecek Olan Ülkeler Ülkeler Milyon Kişi1 Çin 137.12 ABD 102.43 Fransa 93.34 İspanya 71.05 Hong Kong 59.36 İtalya 52.97 İngiltere 52.88 Meksika 48.99 Rusya 47.110 Çek Cumhuriyeti 44.0 Dünya Toplamı 1.602Kaynak: WTO, 1998:4 Tablo 4 incelendiğinde 2020 yılında en fazla turist çeken ülkenin Çin olacağının beklendiği görülmektedir. 15 yılda Çin’in çekeceği turist sayısı %227 artarak 137.1 milyon kişiye ulaşabilecektir. Birçok sektörde olduğu gibi Çin, 2020 yılındaturizm sektöründe de liderliğe yerleşecektir. Gelen turist sayılarındaki artışa rağmen ABD, Fransa, İspanya, İtalya veİngiltere ilk on ülke sıralamasında daha geri sıralara ineceklerdir. Meksika sıralamadaki yerini koruyacak, Almanya veAvusturya ise ilk on ülkenin dışında kalacaktır. Çin ile birleşen Hong Kong ise çekeceği turist sayısında %172 artışla ikibasamak ilerleyerek beşinci sıraya yerleşecektir. Rusya ve Çek Cumhuriyeti ise çekeceği turist sayısında ilk on ülke arasınakatılacaktır.1.1.2. Uluslararası Turizm Talep Potansiyeli Turizm talebi “turistin belli bir fiyat seviyesi ya da döviz kuru dahilinde elde etmek istediği ve fiilen elde etmeyi kabulettiği turizm ürünü ile hizmetin bütünü, turizm talebi olarak ifade edilmektedir (Olalı ve Timur, 1986’dan aktaran Bahar veKozak, 2006:106). Turizm talebi sadece yolculuk esnasında ve gidilecek yerde kalış ve bir ziyaretçi adına veya ziyaretçitarafından yapılan toplam tüketimi içermez. Aynı zamanda turizmle ilgili piyasa dışı hizmetlerin sunulması ve üretilmiş sabitsermayeli malların edinimini de içerdiği için, geniş bir kavramdır (Selçuk ve Başar, 2006:10). 25
26.
Tanımdan da anlaşılacağı üzere turizm talebi, iç turizm tüketimi, turizmde sabit sermaye oluşumu ve hükümet tarafındanturizm için yapılan harcamaların tümünü kapsamaktadır. Toplam talep üzerinde en baskın etkiyi yapan kurlar ve fiyatlaraçısından bakılacak olursa; AB içinde parası zayıf olan ülkelerin, Euro bölgesinin oluşumu ile birlikte uluslararası turizmhareketlerinden olumsuz etkileneceği beklenmektedir. Gelir etkisi ve fiyat rekabetindeki bozulmanın, bu ülkelerin ithalatındabir artış meydana getireceği ve bunun negatif fiyat hareketlerinden dolayı, ihracat ve güçlü paraya sahip olan ülkelerdenkaynaklanan talebi azaltacağı belirtilmektedir (Bahar ve Kozak, 2006:106). Elbette fiyatları karşılaştırma olanağı sunan Euro tüketiciler açısından bir avantaj sağlamakta, vize ve gümrükkontrollerinin kalkması turizm talebini artırmaktadır. Ancak görüleceği üzere talepteki bu artış daha çok gelişmiş ülkelerinyararına olmaktadır. İthalattaki artışların karşılığında aday ve yeni üye ülkelerdeki turizm payının artış nedenlerinden biriburadan kaynaklanmaktadır.1.1.3. Uluslararası Turizm Arz Potansiyeli Turizm arzı ‘bir ülkenin turistik zenginliklerinin tümü” olarak tanımlanabilir. Ayrıca, ‘belli koşullar altında belirli birfiyatla bir ülkenin ya da bölgenin turistlere satmaya ya da turistlerin yararlanmasına sunmaya hazır olduğu turistikzenginliklerin bütünü’ olarak da tanımlanmaktadır (Bahar ve Kozak, 2005:16).Tablo 5: Seyahat ve Turizm Toplam Arzı Toplam Arz (2006) Gerçek Büyüme ( Pazar Payı Milyon Dolar 2005-2006) % %Dünya 6.477.219 4.6 100Avrupa Birliği 2.149.369 3.8 33.2Merkezi ve Doğu 142.151 4.2 2.1AvrupaDiğer Batı Avrupa 184.972 4.5 2.9Kuzey Amerika 1.982.178 3.7 30.6Güney Amerika 163.362 5.0 2.5Kuzeydoğu Asya 1.078.269 6.6 16.6Güney Asya 72.297 8.2 1.1Güneydoğu Asya 235.611 6.3 3.6Orta Doğu 147.565 4.0 2.3Kuzey Afrika 53.221 5.9 0.8Sahra Altı Afrika 75.346 6.9 1.2Karaipler 51.326 4.8 0.8Okyanusya 149.462 3.7 2.3Kaynak: WTTC, 2006:22-24 Tüm dünyadaki seyahat ve turizm arzı incelendiğinde AB (%33.2) ve Kuzey Amerika’nın (%30.6) en büyük paylarasahip bölgeler oldukları görülmektedir. Diğer taraftan seyahat ve turizm arzındaki büyüme bakımından değerlendirildiğindeGüney Asya (% 8.2), Kuzeydoğu Asya (%6.6) ve Güneydoğu Asya (%6.3) bölgelerinin önemli oranlarda büyüdüğü 26
27.
söylenebilir. AB’deki büyüme ise % 3.8 oranında gerçekleşmiştir. Tüm dünyadaki seyahat ve turizm arzı büyümesinin %4.6oranında gerçekleştiği düşünülürse AB büyümesi dünya turizminin gelişme hızının gerisinde kalmıştır.1.1.4. Uluslararası Turizm Gelirleri Turizmin en önemli ekonomik etkilerinden biri gelir yaratma etkisidir. Turistlerin seyahat ettikleri ülkelerde ya dabölgelerde gereksinimlerini karşılamak amacıyla yaptıkları harcamalar, söz konusu ülkelerin ya da bölgelerin geliriniartırmakta ve toplamda dünyadaki turizm geliri artmaktadır (Bahar ve Kozak, 2006:135).Şekil 3: Yıllar İtibariyle Dünya Turizm Gelirleri (Milyar USD)Kaynak: WTO, 2005, World Tourism Parameter, No:2’den aktaran Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:3 Dünya turizm gelirlerinin gösterildiği Şekil 3 incelendiğinde, dünya genelinde turizm gelirlerinde sürekli bir artışyaşandığı göze çarpmaktadır. Toplam turizm gelirleri 2003 yılı itibariyle yarım trilyon Doları aşmıştır. Bu bağlamda turizm,toplam gelir itibariyle birçok ekonomik faaliyetten daha yüksek gelir elde edilen bir alan olma özelliğini genişletereksürdürmüştür. Turizm için gelecek perspektifi sunan ve WTO tarafından hazırlanan ‘Turizm 2020 Yılı Vizyonu’ çalışmasında,2020 yılında dünyadaki toplam turizm gelirlerinin ise 2 trilyon ABD doları olacağı öngörülmektedir (Kültür ve TurizmBakanlığı, 2006:2). WTO tarafından yaptırılan bir araştırmaya göre, turizm gelirleri araştırmaya katılan ülkelerin %38’inin ülkeekonomisinin esas gelir kaynağı olduğu, %83’ünün ihracat kategorileri arasında ilk beş sektörde yer aldığı görülmektedir(Emsen ve Değer, 2004’den aktaran Bahar ve Kozak, 2006:135).Tablo 6: Turizm Gelirleri Bakımından İlk 10 Ülke, 2004 Ülke Milyar USD Dünyadaki Payı %1 ABD 74.5 12.02 İspanya 45.2 7.3 27
28.
3 Fransa 40.8 6.64 İtalya 35.7 5.75 Almanya 27.7 4.56 İngiltere 27.3 4.47 Çin 25.7 4.18 Türkiye 15.9 2.69 Avusturya 15.4 2.510 Avustralya 13.0 2.1 Dünya Toplamı 622.4 100Kaynak: WTO’den aktaran Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:2 Tablo 6’da görüldüğü gibi, turizm gelirleri bakımından ilk 10 ülke incelendiğinde, bu on ülkenin turizm gelirleritoplamının 321.2 milyar Dolar olduğu ve bu gelirin dünya genelindeki toplam turizm gelirinin yaklaşık %52’sine karşılıkgeldiği görülmektedir. Ayrıca ilk üç sıradaki iki ülke ve toplamda ilk on ülke içinde altı ülke, AB üyesi ülkelerdir. AB tam üyeadayı Türkiye, turizm gelirleri bakımından 15.4 milyar Dolar ve %2.6 pay ile ülkeler arasında 8. sıradadır. Türkiye, gelen turist sayısında ilk on ülke içinde yer almamasına rağmen, turizm gelirleri açısından dünyada 8.sıradadır. Bu, Türkiye’de turizm sektörünün katma değerli ürünler sunması ve ülkeye gelen turist sayısının daha önceki yıllaraoranla artmasından kaynaklanmaktadır. Aksi taktirde, kişi başına düşen turist harcaması aslında çok da fazla artmış değildir.Diğer taraftan turizmin etkilediği sektörlerin sıklıkla Türkiye’de mal ve hizmet üretmeleri gelir artırıcı bir unsur yaratmakta veturizmi ekonomi açısından daha önemli kılmaktadır.1.1.5. Turizmin İstihdama Etkisi “Turizm, uluslararası ölçekte geniş istihdam olanakları yaratan bir sektördür ve dünyada yaklaşık 300 milyon insanıistihdam etmektedir. Başka bir ifadeyle; dünyadaki her 16 çalışandan biri turizm sektöründedir” (Kültür ve Turizm Bakanlığı,2006:1).Tablo 7: Seyahat ve Turizm İstihdamı, 2006 Seyahat ve Toplam Seyahat ve Toplam Turizm İstihdam Turizm İstihdam Endüstrisi İçindeki Payı Ekonomisi İçindeki Payı İstihdamı % İstihdamı % (.000) (.000)Dünya 76.729 3 234.305 8.7Avrupa Birliği 8.606 4 23.820 11.8Merkezi ve Doğu Avrupa 1.797 2 7.740 5.4Diğer Batı Avrupa 1.227 4 2.892 9.9Kuzey Amerika 8.078 4 22.535 12.1Güney Amerika 4.806 3 12.086 6.9 28
29.
Kuzeydoğu Asya 20.978 2 87.577 10.1Güney Asya 13.345 2 30.891 5.2Güneydoğu Asya 8.252 3 21.743 8.6Orta Doğu 1.673 4 4.590 10.1Kuzey Afrika 2.792 6 5.474 12.4Sahra Altı Afrika 3.539 2 10.586 6.6Karaipler 881 5 2.643 15.4Okyanusya 853 6 1.911 14.5Kaynak: WTTC,2006:22-24 Seyahat ve turizm endüstrisinin yarattığı doğrudan istihdamın 2006 yılında 76 milyonun üzerinde olacağı, seyahat veturizm ekonomisinin yaratacağı doğrudan ve dolaylı istihdamın ise 234.000’nin üzerinde olacağı tahmin edilmektedir. Diğertaraftan Tablo 7 incelendiğinde, seyahat ve turizm ekonomisi, özellikle Karaipler ve Okyanusya’da toplam istihdamınortalama %15’ini oluşturduğu görülmektedir. Seyahat ve turizm ekonomisinin yarattığı istihdam olanakları Kuzey Afrika(%12.4), AB (%11.8), Kuzeydoğu Asya (%10.1), Ortadoğu (%10.1) bölgelerinde toplam istihdam içinde önemli bir yeresahiptir. Dünyada seyahat ve turizm endüstrisinin istihdamda sahip olduğu yer yıllar itibariyle değişimleri bakımındanincelendiğinde, seyahat ve turizm endüstrisinin tüm dünyadaki istihdam içinde sahip olduğu doğrudan etkinin 2001-2006yılları arasındaki değerler bakımından % 2.60 ile %.2.90 arasında değişmekte olduğu, bu oranın 2016 yılında %2.89 olarakgerçekleşmesinin tahmin edildiği görülmektedir. Diğer taraftan seyahat ve turizm endüstrisinin tüm dünyadaki istihdam içindesahip olduğu doğrudan ve dolaylı etkinin toplamı ise 2001-2006 yılları arasında %7.80 ile % 8.70 arasında değişmektedir.Seyahat ve turizm endüstrisinin istihdam içinde sahip olduğu doğrudan ve dolaylı etkinin toplamının 2016 yılında %9civarında gerçekleşmesi beklenmektedir (WTTC, 2006:20). Çekirdek olarak seyahat ve turizm endüstrisinin, toplam etki ettiği sektörlerle birlikte seyahat ve turizm ekonomisininistihdam içindeki payının yüksekliği, çevre felaketleri, terör, salgın hastalıklar, gelir vb. faktörlere karşı kırılgan olan turizmsektörü için düzenlemeleri gerekli kılmaktadır. Turizm sektöründeki dalgalanmalar istihdam ve yaratacağı ekonomik vesosyal sorunlar açısından büyük önem taşımaktadır. Özellikle ekonomileri bir ölçüde turizm sektörüne bağımlı ülkeler,sektördeki dönemsel iniş çıkışlardan kısa ve uzun vadede ciddi şekilde etkilenmektedirler.1.1.6. Turizmin GSMH’ye Etkisi Gayri safi milli hasılalar (GSMH) bakımından 2006 yılında dünyada seyahat ve turizm endüstrisi doğrudan ve dolaylıetkileri göz önüne alındığında, bu etkinin 5.000 milyar Dolara yaklaşacağı tahmin edilmektedir (WTTC, 2006:20). Tablo 8incelendiğinde seyahat ve turizm ekonomisinin dünya GSMH’sinin %10.3’ü büyüklüğünde olduğu görülmektedir. Bölgelerbazında seyahat ve turizm ekonomisinin GSMH içindeki payları bakımından incelendiğinde, özellikle Karaipler’de (16.4)seyahat ve turizmin önemi ortaya çıkmaktadır. Diğer taraftan, seyahat ve turizmin GSMH payları, Okyanusya’da (%13.1),Kuzey Afrika’da (%13), Türkiye’nin de içinde yer aldığı Diğer Batı Avrupa’da (%12.6), AB’de (%10.9), Kuzey Amerika’da (%10.8), Kuzeydoğu Asya’da (%10.3) oranlarında ve bölgelerin GSMH’leri içinde önemli bir yere sahip olduğu 29
30.
görülmektedir.Tablo 8: Seyahat ve Turizm Endüstrisinin Dünya İçindeki GSMH Payı, 2006 Seyahat ve Turizm Endüstrisi Seyahat ve Turizm Ekonomisi GSMH Payı GSMH Payı % %Dünya 3.6 10.3Avrupa Birliği 3.9 10.9Merkezi ve Doğu Avrupa 2.0 9.1Diğer Batı Avrupa 5.1 12.6Kuzey Amerika 4.0 10.8Güney Amerika 2.7 7.2Kuzeydoğu Asya 3.1 10.3Güney Asya 2.2 5.5Güneydoğu Asya 3.0 7.0Orta Doğu 2.6 9.6Kuzey Afrika 5.7 13.0Sahra Altı Afrika 2.8 8.2Karaipler 5.1 16.4Okyanusya 5.8 13.1Kaynak: WTTC, 2006:22-24 Seyahat ve turizmin GSMH içindeki payı yıllar içindeki değişimleri bazında incelendiğinde 2001-2006 yılları arasında%3.50 ile %3.90 arasında değiştiği görülmekte, bu oranın 2016 yılında %4 civarında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.Turizmin doğrudan ve dolaylı etkileri bir arada düşünüldüğünde ise 2001-2006 yılları arasında GSMH bakımından %7.80 ile%8.70 arasında bir paya sahip olduğu görülmekte ve bu oranın 2016 yılında %9 civarında gerçekleşeceği tahminedilmektedir (WTTC, 2006:20). Buradan da çıkarılabileceği gibi turizm, gerek toplam ekonomik büyüklük gerekse kişibaşına düşen gelir üzerinde önemli bir etkiye sahip olmuştur ve gelecekte de olmaya devam edecektir. Diğer taraftan “dünyada tüm uluslararası sermaye yatırımlarının yaklaşık %7’si turizm alanına yapılmaktadır. Turizmsektörü otomotiv, petro-kimya gibi belli başlı sektörlerden bile daha fazla üretim ve tüketim hacmi olan bir sektördür…Turizm sektörü ivme kattığı ve katma değer artışı yarattığı diğer sektörlerdeki dolaylı gelişmelerle birlikte ele alındığında;dünyanın gelişmiş ülkelerinde dış turizm gelirlerinin ihracata oranı yüzde 7, gelişmekte olan ülkelerde ise yüzde 9,6’dır.Ülkemizde bu oran, 2005 yılında yüzde 24,5 olarak gerçekleşmiştir” (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:1-2). Türkiye 30
31.
açısından bu rakam belli riskleri de içinde barındırmaktadır. Küresel şoklara daha dayanıklı bir ekonomik yapı için, Türkiyegibi gelişmekte olan ülkelerin ihracat kalemlerini çeşitlendirerek ihracat hacimlerini artırmaları, böylece tek bir sektöre buderece bağımlılıktan kurtulmaları gerekmektedir.1.2. AVRUPA BİRLİĞİ’NDE TURİZMİN BOYUTU “AB, en büyük ekonomik ve siyasi entegrasyonlardan birisidir. 10 trilyon Dolarlık milli gelir ile dünyadaki toplamgelirin üçte birini, 2 trilyon Doları aşan ihracatla da dünya ihracat hacminin yaklaşık % 40’ını elinde bulundurmaktadır.Dünyanın en büyük ekonomik ve siyasi entegrasyonu olan AB, aynı zamanda dünyanın en büyük turizm destinasyonunu daoluşturmaktadır” (Varlıer, 2004:1). Avrupa’da turizm endüstrisi, doğrudan ve dolaylı olarak Avrupa GSMH’sinin %10’nunu ve Avrupa işgücünün %12’sini oluşturmaktadır. Turizm endüstrisi Avrupa için istihdamda büyümenin motor endüstrisi, enformasyon teknolojilerininkullanımında ve bu alanda yenilik üretmede lider, refahın ve sosyal kaynaşmanın teşvik edilmesinde ekonomik gelişmeninmotorudur. Diğer taraftan tarihi ve doğal alanların ve kültürel mirasın korunmasında önemli bir etken, farklı kültürler arasındabir köprü ve barış ve istikrarı sağlayan bir öğe olarak tanımlanmakta (ETC, 2005) ve bu nedenlerle de çok önemli birendüstri olarak karşımıza çıkmaktadır. Diğer taraftan Avrupa kültürlerinin ve geleneklerinin zenginliği AB’yi dünyanın enbüyük turizm bölgesi haline getirmektedir (AKTT, 2005a:1) Ayrıca dünyadaki her 3 turistten biri AB vatandaşıdır (Kültür veTurizm Bakanlığı, 2006:4). Ancak AB’yi tek bir ülke gibi değerlendirirsek; AB’de turizm geniş ölçüde yereldir. Kayıtlıturizm faaliyetlerinin %80’den fazlası kendi yurttaşları kaynaklıdır (Eurostat, 2005:141).Tablo 9: Avrupa Uluslararası Turist Varışları ve Turizm Gelirleri, 2001-2005 Varışlar (.000) Yıllık Değişim % Gelir Yıllık Değişim (Milyar Euro) %2001 395.8 -0.1 253 1.02002 407.4 2.9 255 0.82003 408.6 0.3 250 -2.02004 425.6 4.2 262 5.02005 443.9 4.3 272 3.6Kaynak: ETC, 2006:4 Avrupa’da 2005 yılında gerçekleşen %4.3’lük büyüme ile 2004 yılı büyümesi aşılmış ve 444 milyon kişi (tümdünyanın %55’i) Avrupa’yı ziyaret etmiştir (ETC, 2006:3). Aynı yıl gelirlerdeki %3.6’lık artış ise toplamda gelirlerin artmışolmasına rağmen turist başına harcamanın düştüğünü göstermektedir. Kuzey ve Güney Avrupa (Akdeniz Avrupası) 2005 yılında, alt bölgeler bazındaki büyümede uluslararası turist 31
32.
varışları bakımından en kazançlı bölgeler olmuşlardır. Kuzey Avrupa uluslararası turist varışlarında %7.1 artış kaydederken,Güney Avrupa (Akdeniz Avrupası) %6.2 artış kaydetmiştir. Bunun anlamı; Güney Avrupa’nın (Akdeniz Avrupası) tümAvrupa’ya yapılan turist varışlarının %36’sını Kuzey Avrupa’nın ise %12’sini karşıladığıdır (ETC, 2006:5). Ekonomiaçısından turizme daha fazla bağımlı ülkeler ile daha az bağımlı ülkeler arasında ortak politika üretilmesi konusunda sorunlaryaşanmaktadır. AB’nin turizme dair politika geliştirmekte gecikmesinin nedenlerinden biri de bu durumdankaynaklanmaktadır.Tablo 10: Avrupa Birliği’ne Üye ve Aday Ülkelerde Seyahat ve Turizm Arzı, 2006 Seyahat ve Turizm Arzı Gerçek Büyüme Dünya Pazar Payı (milyon Dolar) % %AB 2.149.369 3.8 33.2Almanya 412.608 4.0 6.4Avusturya 73.869 3.9 1.1Belçika 74.401 3.0 1.1Çek Cumhuriyeti 24.282 7.0 0.4Danimarka 34.139 2.6 0.5Estonya 3.409 8.5 0.1Finlandiya 25.222 -2.2 0.4Fransa 336.535 3.8 5.2Hollanda 90.864 2.3 1.4İngiltere 328.299 3.7 5.7İrlanda 28.531 3.9 0.4İspanya 251.973 4.6 3.9İsveç 48.469 2.2 0.7İtalya 246.927 2.9 3.8Kıbrıs 5.445 5.9 0.1Letonya 1.998 8.4 0.0Litvanya 4.085 8.9 0.1Lüksemburg 7.125 3.2 0.1Macaristan 15.362 6.4 0.2Malta 1.946 5.7 0.0 32
33.
Polonya 37.531 7.0 0.6Portekiz 38.136 3.5 0.6Slovakya 9.586 6.3 0.1Slovenya 6.746 7.4 0.1Yunanistan 41.880 6.7 0.6Aday ÜlkelerBulgaristan 6.726 6.3 0.1Hırvatistan 12.368 15.8 0.2Romanya 7.071 9.2 0.1Türkiye 63.885 7.3 1.0Kaynak: WTTC,2006:22-24 AB, tüm dünyadaki seyahat ve turizm faaliyetinin %33.2’si olan pazar payı ve 2 trilyon Dolardan fazla olan seyahatve turizm arzı ile dünyadaki en önemli turizm bölgesidir. AB üyeleri arasında ise seyahat ve turizm arzı bakımından en önemliülkeler sırasıyla Almanya (412.608 milyon USD), Fransa (336.535 milyon USD), İngiltere (328.299 milyon USD), İspanya(251.973 milyon USD) ve İtalya (246.927 milyon USD) olmaktadır. AB aday ülkeleri arasında ise seyahat ve turizm arzıbakımından Türkiye (63.885 milyon dolar) en önemli ülke konumundadır. Diğer taraftan, AB üyeleri arasında dünya seyahatve turizm pazarında en büyük paya sahip ülkeler sırasıyla Almanya (%6.4), İngiltere (%5.7), Fransa (%5.2), İspanya (%3.9)ve İtalya (%3.8) olmaktadır. Aday ülkeler arasında ise dünyadaki pazar payı bakımından Türkiye (%1.0) en önemli ülkekonumundadır. Seyahat ve turizm arzı bakımından en yüksek oranda büyüyen ülkeler ise; Litvanya (%8.9), Estonya (%8.5),Letonya (%8.4), Slovenya (%7.4), Çek Cumhuriyeti (%7.0) ve Polonya (%7.0) olmaktadır. Aday ülkeler arasında iseHırvatistan (%15.8) ve Romanya (%9.2) en çok büyüyen ülkeler olurken Türkiye (%7.3) pek çok AB ülkesinden dahafazla büyümüştür. Turizmin, emek yoğun sektörlerden biri olmasından dolayı AB tarafından yeni üye ve aday ülkelerde yaygınlaşmasıdesteklenmektedir. Turizm sektörü özellikle bölgesel kalkınma ve yeni iş alanları yaratma açısından kurtarıcı sektörlerden biriolarak görülmektedir. Turizm sektörü, turistlerin yaptıkları harcamalar üzerinden yeni üye ve aday ülkelere dolaylı olaraksermaye aktarımını da sağlamaktadır. Bir başka deyişle, bütçe açıklarını kapatıcı etkisi olan sektör, yeni üye ve adayülkelerde, daha az riskli görünen ödemeler dengesi tablosu oluşmasına dolaylı olarak katkı sağlamaktadır. 33
34.
Tablo 11: Avrupa Birliği’ne Üye ve Aday Ülkelerde Seyahat ve Turizmin GSMH İçindeki Payı, 2006 Seyahat ve Turizm Endüstrisinin Seyahat ve Turizm Ekonomisinin GSMH İçindeki Payı % GSMH İçindeki Payı %AB 3.9 10.9Almanya 2.7 9.3Avusturya 6.2 16.6Belçika 2.8 9.4Çek Cum. 2.2 13.6Danimarka 3.0 8.0Estonya 3.5 16.0Finlandiya 3.2 9.1Fransa 4.4 11.4Hollanda 3.1 8.5İngiltere 3.5 9.4İrlanda 2.3 7.7İspanya 6.9 17.8İsveç 2.7 7.9İtalya 4.6 10.8Kıbrıs 10.7 23.3Letonya 1.3 5.8Litvanya 1.6 8.8Lüksemburg 2.9 9.4Macaristan 3.5 9.0Malta 13.2 26.1Polonya 2.0 9.1Portekiz 6.4 15.5Slovakya 2.2 15.4Slovenya 3.4 14.6Yunanistan 6.5 15.1Aday ÜlkelerBulgaristan 4.6 16.0Hırvatistan 9.2 20.1Romanya 1.9 4.8Türkiye 5.7 13.5Kaynak: WTTC, 2006:22-24 Tablo 11’de görüldüğü gibi, seyahat ve turizm endüstrisinin AB GSMH’sı içindeki oranı %3.9 ve seyahat ve turizm 34
35.
ekonomisinin GSMH içindeki oranı ise %10.9’dur. Bu değerler seyahat ve turizmin AB ekonomisi içinde önemli bir yeresahip olduğunu göstermektedir. AB üyeleri arasında ise seyahat ve turizm endüstrisinin ve ekonomisinin ülkelerin GSMHiçindeki payları bakımından dikkat çeken ülkeler sırasıyla Malta (%13.2 – %26.1), Kıbrıs (%10.7 – %23.3), İspanya(%6.9 – %17.8), Yunanistan (%6.5 – %15.1), Portekiz (%6.4 – %15.5) ve Avusturya (%6.2 – %16.6) olmaktadır. Adayülkeler arasında ise seyahat ve turizmin GSMH içindeki payı bakımından Hırvatistan (%9.2 – %20.1) ve Türkiye (%5.7 –%13.5) ön plana çıkmaktadır. Son genişleme ile birlikte yeni üye ülkelerin Avrupa turizmine katkısı( 2004 yılı itibariyle turist sayısı bazında 44milyon) %13 olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca Avrupa turizmine gelir olarak katkısının da (2004 yılı itibariyle turizm geliriolarak 17 milyar Euro) %8 civarında olduğu görülmektedir (Altıntaş, 2006:2). AB ülkeleri ve aday ülkeler arasında özellikle Akdeniz çanağında yer alan ülke ekonomileri büyük ölçüde turizmebağımlıdır. Deniz-kum-güneş üçgeninde ve kitlesel turizm ağırlıklı bir yapıya sahip bu ülkelerin dışında, yeni üye devletlerinekonomilerinde de turizmin payı hızla artmaktadır. Çevreye zarar veren ve katma değeri düşük sanayi kollarını yeni üye veaday ülkelere kaydıran merkez ülkeler, ilgili ülkelerdeki istihdam sorunlarını ve ekonomideki dış açıkların etkilerini azaltmakiçin turizmin gelişmesini desteklemektedirler.Tablo 12: Avrupa Birliği’ne Üye ve Aday Ülkelerde Seyahat ve Turizm İstihdamı, 2006 Seyahat ve Turizm Toplam Seyahat ve Turizm Toplam İstihdam Endüstrisi İstihdam Ekonomisi İstihdamı İçindeki Pay İstihdamı (.000) İçindeki Pay (.000) % %AB 8.606 4 23.820 11.8Almanya 1.176 3 3.960 10.1 35
36.
Avusturya 301 7 786 19.1Belçika 142 3 457 10.6Çek Cum. 109 2 601 12.6Danimarka 83 3 223 8.1Estonya 22 3 97 13.9Finlandiya 78 3 234 9.7Fransa 1.392 6 3.454 13.8Hollanda 218 3 571 8.2İngiltere 986 3 2.661 8.6İrlanda 48 2 143 7.2İspanya 1.473 8 3.743 19.1İsveç 118 3 344 8.0İtalya 1.115 5 2.703 11.9Kıbrıs 57 15 113 29.7Letonya 12 1 51 5.0Litvanya 21 1 112 7.5Lüksemburg 7 4 24 13.4Macaristan 206 5 336 8.6Malta 28 18 48 31.9Polonya 259 2 1.108 8.5Portekiz 373 7 907 17.7Slovakya 48 2 306 13.6Slovenya 38 5 140 16.9Yunanistan 295 7 699 15.9Aday ÜlkelerBulgaristan 117 4 400 13.6Hırvatistan 121 11 262 23.1Romanya 265 3 485 5.8Türkiye 726 3 1.710 7.8Kaynak: WTTC, 2006:22-24 AB’de seyahat ve turizm yarattığı istihdam bakımından değerlendirildiğinde seyahat ve turizm endüstrisinin 8.5milyondan fazla istihdam olanağı yarattığı bu rakamın AB toplam istihdamının %4’ü olduğu görülmektedir. Seyahat ve turizmekonomisinin yarattığı istihdam ise yaklaşık 24 milyondur ve bu rakam toplam istihdamın yaklaşık %12’sine denkgelmektedir. AB üyeleri arasında seyahat ve turizm endüstrisinin ve ekonomisinin en yüksek oranda istihdam yarattığı ülkelersırasıyla Malta (%18 - %31.9) ve Kıbrıs (%15 - %29.7) olmaktadır. AB üyeleri arasında seyahat ve turizmin önemli birendüstri olarak karşımıza çıkan ülkelerde ise seyahat ve turizm endüstrisi toplam istihdamda %5-8 arasında bir paya veseyahat ve turizm ekonomisi ise %12-20 arasında bir paya sahiptir. Aday ülkeler arasında ise özellikle Hırvatistan’daseyahat ve turizm endüstrisinin (%11) ve ekonomisinin (%23.1) toplam istihdam içindeki payları pek çok AB ülkesindenyüksektir. Gelir yaratıcı etkisi ve emek yoğun yapısı nedeniyle turizm, Birlik politikaları doğrultusunda desteklenmekte, sermaye 36
37.
ihtiyacı içindeki ülkelerse bu ihtiyaçlarını karşılaması açısından bu politikalarla düzenlenen ekonomik yapılanmalarını kabuletmekte ve ulusal politikaları çerçevesinde turizm yatırımlarını teşvik etmektedirler.Tablo 13: Avrupa Birliği’ne Üye ve Aday Ülkelerde Seyahat ve Turizmde Sermaye Yatırımı ve DevletHarcamaları, 2006 Seyahat ve Turizm Seyahat ve Turizm Seyahat ve Turizm Devlet Sermaye Yatırımının Sermaye Yatırımı Harcamalarının Toplam Toplam Yatırımdaki Payı Gerçek Büyüme Devlet Harcamaları % % İçindeki Payı %AB 8.6 2.2 3.2Almanya 5.6 0.1 2.1Avusturya 12.2 0.7 4.8Belçika 6.5 -0.4 3.2Çek Cum. 11.9 3.4 3.6Danimarka 8.1 2.3 2.5Estonya 21.0 3.9 8.0Finlandiya 11.5 -25.0 3.1Fransa 7.2 -0.8 3.1Hollanda 6.7 3.1 2.2İngiltere 8.7 3.2 2.8 37
38.
İrlanda 13.0 2.2 3.7İspanya 12.8 9.4 6.7İsveç 6.3 -0.4 2.2İtalya 8.4 -0.3 3.6Kıbrıs 19.7 0.0 9.2Letonya 9.4 -0.9 3.0Litvanya 11.3 1.8 3.0Lüksemburg 6.9 -0.1 2.5Macaristan 7.7 3.6 5.2Malta 27.5 1.7 11.2Polonya 8.6 5.5 2.7Portekiz 10.9 1.7 6.2Slovakya 12.1 8.8 2.1Slovenya 10.4 6.6 4.2Yunanistan 12.6 11.6 3.8Aday ÜlkelerBulgaristan 14.2 0.3 3.2Hırvatistan 10.1 4.3 1.5Romanya 7.2 6.7 4.3Türkiye 14.5 14.7 0.7Kaynak: WTTC, 2006:22-24 AB seyahat ve turizm sermaye yatırımları bakımından incelendiğinde, seyahat ve turizmin tüm AB’de yapılan yatırımlariçindeki payının %8.6 olduğu görülmektedir. Seyahat ve turizm yatırımları ise 2005 yılına oranla %2.2 büyümüştür. AB’yeüye ülkeler seyahat ve turizm yatırımlarının toplam yatırımlar içindeki payları bakımından incelendiğinde Malta (%27.5),Estonya (%21.0) ve Kıbrıs (19.7) dikkat çekmektedir. Toplam yatırımlar içinde seyahat ve turizm yatırımlarının payıbakımından önemli değerler gösteren diğer AB ülkelerinde ise oranlar %10-13 arasında değişmektedir. Diğer taraftan 2005yılına oranla seyahat ve turizm yatırımları bakımından en yüksek oranda büyüyen ülkeler sırasıyla Yunanistan (%11.6),İspanya (%9.4) ve Slovakya (%8.8) olmaktadır. Tabloda dikkat çekici bir başka nokta ise Finlandiya’da seyahat ve turizmyatırımlarının %25 oranında azalmasıdır. Aday ülkeler içerisinde ise seyahat ve turizm sermaye yatırımının toplam yatırımiçindeki payı en yüksek olan ülkeler sırasıyla Türkiye (%14.5), Bulgaristan (%14.2) ve Hırvatistan (%10.1) olmaktadır. Aynızamanda seyahat ve turizmde sermaye yatırımları bakımından en fazla büyüyen ülke %14.7 büyüme ile Türkiye’dir. AB, seyahat ve turizm harcamaları bakımından değerlendirildiğinde, seyahat ve turizm harcamalarının toplam devletharcamaları içindeki payın %3.2 olduğu görülmektedir. AB üyeleri arasında seyahat ve turizm harcamalarının toplam devletharcamaları içindeki payın en yüksek olduğu ülkeler sırasıyla Malta (%11.2), Kıbrıs (%9.2), Estonya (%8.0) ve İspanya(%6.7) olmaktadır. Aday ülkeler arasında ise devlet harcamaları içinde seyahat ve turizme ayrılan payın en yüksek olduğuülkenin Romanya (%4.3) olduğu görülmektedir. AB ve Birliğe üye ve aday ülkeler incelendiğinde AB’de seyahat ve turizm endüstrisinin önemi ortaya çıkmaktadır. AB 38
39.
hala dünyadaki en büyük turizm bölgesi olmasına ve turizm alanındaki gelişmelere rağmen AB’nin dünya turizmi içindeki payıgiderek azalmaktadır (Türkiye Vakıflar Bankası, 2004). AB’nin dünya turizmindeki payı 1960’da %72’den 1989’da %62’ye ve 2000 yılında ise %58’e düşmüştür (Akerhielm, Dev ve Noden, 2003:89). 2005 yılında ise bu oran %55 olarakgerçekleşmiştir (WTO, 2006). AB’nin turizm potansiyeli ile birlikte dünya turizmi içindeki payının giderek azalmakta olmasıAB’nin turizm alanında ortak bir politika oluşturma gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır.1.3. AVRUPA BİRLİĞİ TURİZM POLİTİKASI Çalışmanın bu bölümünde; AB Turizm Politikaları incelenmeden önce, AB’nin tarihsel gelişim süreci ile AB-Türkiyeilişkilerine kısaca değinilecektir. Söz konusu inceleme sonrası AB turizm politikasının oluşum süreçleri ve uygulamaya yönelikatılan adımlar değerlendirilecektir.1.3.1. Avrupa Birliği’nin Kısa Tarihçesi AB tarihsel bir süreçtir ve bu süreç henüz tamamlanmış değildir. Avrupa düşüncesinin entelektüel, sanatsal, felsefi,siyasal boyutlarda değerlendirilmesinin uzun, karmaşık ve tartışmalı bir geçmişi vardır. AB’nin gelişim süreci, kendi içinde inişve çıkışlarla dolu gerilimli bir seyir izlemiştir. Dolayısıyla AB’nin siyasal birliğe doğru geçişin tarihi, kendi iç gelişim sürecikadar, dünyadaki gelişmelere karşı takınılan tutum ve bu gelişmelere uyum sağlama isteği tarafından belirlenmektedir. AB’ningelişiminin yönünü belirleyen, ‘Avrupa’ mitolojisinden çok, dünya ekonomisi ve siyasetinde meydana gelen dönüşümlerdir(Çelebi, 2002:46). Avrupa’da bir birlik yaratma düşüncesi, ciddi olarak ancak İkinci Dünya Savaşı içinde ortaya çıkmıştır. ÇünküAvrupa’daki ulusal devletler arasındaki çıkar çatışmaları Avrupa’da yeni bir genel savaşın çıkmasına yol açmıştır. 1946yılının 19 Eylül’ünde W. Churchill, İsviçre’nin Zürich şehrinde bir konuşma yaparak, bir ‘Avrupa Birleşik Devleti’kurulmasını önermiştir. 9 Mayıs 1950 tarihinde, Fransa ile Almanya arasındaki kömür ve çelik kaynaklarının birleştirilmesi vebu maddelerin üretim ve kullanımının uluslarüstü bir organın sorumluluğuna bırakılmasını içeren Schuman Planı yürürlüğegirmiştir. 18 Nisan 1951’de de Paris’te ‘Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (AKÇT)’nu kuran Paris Antlaşmasıimzalanmıştır (Karluk, 1996:38-42). Ancak asıl olarak AB, 1957 yılında Belçika, Almanya, Fransa, Hollanda, Lüksemburg ve İtalya tarafından RomaAntlaşmasının imzalanmasıyla Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) adı altında kurulmuştur. Topluluğun temelini, İkinciDünya Savaşı sonrasında sanayi açısından özellikle önem kazanan iki temel hammadde olan kömür ve çelik sektörünügüçlendirmek amacıyla 1951’de kurulan AKÇT oluşturmaktadır. (AKTT, 2005b). AKÇT’nin başarılı olması üzerine üye altı ülke işbirliklerini geliştirmek ve ekonomilerindeki diğer sektörlerde de 39
40.
uyumlaşma sağlamak amacıyla AET ve Avrupa Atom Enerji Topluluğu’nu (AAET) kurdu. 1967 yılında ise AET, AKÇT veAAET’nin tek bir merkezden yönetilmesi kararı alınarak bu toplulukların yönetimi için çalışacak bir Komisyon ve BakanlarKonseyi oluşturuldu (ODTÜ, 2005). AET ilk kez 1973 yılında İngiltere, Danimarka ve İrlanda’nın katılımıyla genişlemiş, bundan sonraki katılımlar ise1981’de Yunanistan, 1986’da İspanya ve Portekiz’in üyeliğe katılımı şeklinde olmuş, üye sayısı 12’ye çıkmıştır. 1995tarihinde ise Avusturya, Finlandiya ve İsveç’in katılımıyla üye sayısı 15’i bulmuştur. AB’nin son ve en geniş kapsamlıgenişlemesi 2004 yılında olmuştur. 10 yeni aday ülkenin (Polonya, Macaristan, Litvanya, Letonya, Estonya, Slovakya, ÇekCumhuriyeti, Slovenya, Malta ve Kıbrıs Rum Kesmi) üyelik antlaşmalarını imzalamalarıyla AB üyesi ülke sayısı Mayıs 2004’te 25’i buldu. Bulgaristan ve Romanya ise üyelik müzakerelerini sürdürmekte olan ve üyelikleri 2007 yılı için öngörülenülkelerdir (AKTT, 2005b). Türkiye ve Hırvatistan ile üyelik müzakereleri ise 2005 yılında başlatılmıştır. Genişleme ile beraber Topluluk, Birliğe dönüşme ihtiyacı içine girmiştir. Böylelikle Maastricht Antlaşması (1992),üye ülke hükümetleri arasında yeni işbirliği imkanlarının başlangıcı olmuştur. Buna örnek olarak, savunma ve adalet ve içişlerikonuları verilebilir. Topluluk sistemine hükümetler arası işbirliği mekanizmasının da eklenmesi yoluyla, Maastricht AntlaşmasıAByi (AB) ortaya çıkarmıştır (ODTÜ, 2005). AB’yi oluşturan Roma Antlaşması, uluslarüstü bir karar alma mekanizmasını öngörmektedir. Bunun anlamı, AB’yiyönetmek üzere oluşturulan kurumların üye uluslardan bağımsız olup birçok konuda üye devletleri de bağlayıcı durumdaolmasıdır. 1986’da Tek Avrupa Senedi, 1992’de AB’nin oluşturulmasına ilişkin Maastricht Antlaşması, 1997 yılındaAmsterdam Antlaşması ve 2000 yılında Nice Antlaşmasıyla AB’yi oluşturan kurumlar üzerinde reformlar yapılmış, üyesayıları ve karar verme mekanizması üzerindeki etkileri yeniden düzenlenmiştir (AKTT, 2005b). “Nice Zirvesi sonrasındayapılan tartışmalarda bazı üye devletler, Birlik politikalarının çağın gerekleri doğrultusunda yenilenmesi ve reform yapılmasıgörüşünü savunmuştur. Eleştiriler, özellikle Ortak Tarım Politikası üzerinde yoğunlaşmaktadır. Ek olarak çevre, tüketicipolitikası, adalet ve içişleri gibi alanlarda yeni ortak girişimlere ihtiyaç duyulduğu görüşü dile getirilmiştir” (Okman, 2005:88). Bu eleştiriler doğrultusunda ve yapılan düzenlemelerin devamı olarak Birlik, Anayasa çalışmaları başlatmış ancakoluşturulan Anayasa taslağı Fransa ve Hollanda’da yapılan halkoylamalarında reddedilmiştir. “Özellikle devlet-yazılı anayasailişkisini bir zorunluluk olarak görenlerin kaygılarının, yalnızca kuramsal değil, aynı zamanda siyasal olduğunu da vurgulamakgerekir. Bu kaygılar, üye devletlerin ‘devlet’ niteliğinin silinmesi ve AB’nin ‘süper bir Avrupa devleti’ne evrimle yolununaçılmasıdır” (Oder, 2004:509). Bu kaygılar, anayasa çalışmalarını sekteye uğratmaya devam edecek gibi görülmektedir. AB küreselleşen ve değişen dünyada bir güç olarak kendini göstermeye çalışmaktadır. Ancak henüz ekonomik birlikolmanın ötesine pek çıkamasa da siyasal bir aktör olma konusunda önemli adımlar atan Birlik önemli bir oyuncu olmakonusunda irade göstermek ve gerekli düzenlemeleri hayata geçirmek istemektedir.1.3.2. Avrupa Birliği - Türkiye İlişkileri 40
41.
“Modern Cumhuriyetin kuruluşundan bu yana yüzünü Batıya çevirmiş olan Türkiye, İkinci Dünya Savaşı sonrasındaAvrupa kıtasında hızla gelişmekte olan uluslararası örgütlenme çabaları içinde yer almıştır: Türkiye, 1949 yılında AvrupaKonseyi’ne, 1952 yılında ise Kuzey Atlantik İttifakı Örgütü’ne (NATO) katılmıştır. Bu doğrultuda, AET’nin 1958 yılındakurulmasının ardından, 31 Temmuz 1959 tarihinde Topluluğa ortaklık başvurusunda bulunmuştur. AET Bakanlar Konseyi,Türkiye’nin yapmış olduğu başvuruyu kabul ederek üyelik koşulları gerçekleşinceye kadar geçerli olacak bir ortaklıkanlaşması imzalanmasını önermiş ve 12 Eylül 1963 tarihinde imzalanan Ankara Anlaşması’nın 1 Aralık 1964 tarihindeyürürlüğe girmesiyle Türkiye-AB ortaklık ilişkisi başlamıştır” (İKV, 2005). “Ankara Anlaşması’nın amacı, 2. maddede, ‘Türkiye ekonomisinin hızlı kalkınmasını ve Türk halkının istihdamdüzeyinin ve yaşam koşullarının yükseltilmesini sağlama gereğini göz önünde bulundurarak, taraflar arasındaki ticari veekonomik ilişkileri aralıksız ve dengeli olarak güçlendirmeyi özendirmektir’ olarak belirtilmektedir” (İKV, 2005). “Ankara Anlaşması, Türkiye’nin üyeliği hedefine yönelik olarak ‘hazırlık dönemi’, ‘geçiş dönemi’ ve ‘son dönem’olmak üzere üç devreden oluşan bir entegrasyon modeli öngörmüştür: İlk dönem, Anlaşma’nın yürürlüğe girdiği 1 Aralık1964 tarihi itibariyle başlamıştır. Taraflar arasındaki ekonomik farklılıkları azaltmaya yönelik “Hazırlık Dönemi” olarakbelirlenen bu dönemde, Türkiye herhangi bir yükümlülük üstlenmemiştir. Buna karşılık, Topluluk, 1 Ocak 1973 tarihindeyürürlüğe giren Katma Protokol çerçevesinde 1971 yılından itibaren, tek taraflı olarak, bazı petrol ve tekstil ürünleri dışındaTürkiye’den ithal ettiği tüm sanayi mallarına uyguladığı gümrük vergileri ve miktar kısıtlamalarını tek taraflı olarak sıfırlamıştır.Katma Protokol’ün yürürlüğe girmesiyle, hazırlık dönemi sona ermiş ve ‘Geçiş Dönemi’ne ilişkin koşullar belirlenmiştir. Budönemde, taraflar arasında sanayi ürünleri, tarım ürünleri ve kişilerin serbest dolaşımının sağlanması ve Gümrük Birliği’nintamamlanması öngörülmüştür. Türkiye, ‘Geçiş Dönemi’nde, AB’den ithal ettiği sanayi ürünlerine uyguladığı gümrüklerini12-22 yıllık listeler dahilinde kademeli olarak azaltarak sıfırlamayı ve Topluluğun Ortak Gümrük Tarifesi’ne (OGT) uyumsağlamayı üstlenmiştir” (İKV, 2006). Gümrük birliğinin (sınai ürünlerde) tamamlanmasını izleyen dönem, Ankara Anlaşmasında “son dönem” olarakadlandırılmaktadır. Bu dönemde, Türkiye ile Topluluk arasında, özellikle, tarım ürünleri ticaretinde, önce tavizli rejimingenişletilmesi, tedricen serbest dolaşıma geçilmesi (ancak, bunun için Türkiye’nin tarım politikası ile Avrupa Topluluğu (AT)’nun tarım politikasının yaklaştırılması gerekmektedir); kişilerin, hizmetlerin ve sermayenin serbest dolaşımının sağlanmasıyönünde somut adımlar atılması gerekmektedir. Ayrıca Türkiye’nin geniş anlamda rekabet hukuku mevzuat veuygulamalarının Topluluk sistemiyle giderek tam uyumlu hale getirilmesi; Türkiye ile Topluluk arasında ekonomik ve hattasosyal politika eşgüdümünün tedricen güçlendirilmesi ve dış ticaret politikalarının tam uyumlu hale getirilmesi yönünde somutgelişmelerin olması gerekmektedir. Ankara Anlaşması, son dönem için bir süre saptamamış, bunu taraflara bırakmıştır (DPT,2006). “Türkiye, nihai amacı yönünde, 14 Nisan 1987 tarihinde, ATye, ortaklık ilişkisinden bağımsız olarak tam üyelikbaşvurusunda bulunmuş ve 1988 yılında AT Komisyonu ile yapılan Ad Hoc Komite toplantıları ilişkilerin canlandırılmasıbakımından yeni bir dönemi başlatmıştır. Bu dönemde, ortaklığın önemli karar organı Ortaklık Konseyinin etkinlik 41
42.
kazanmaya başladığı görülmüş olup, 30 Eylül 1991’de Ortaklık Konseyi uzun bir süreden sonra ilk kez toplanmıştır. 9Kasım 1992 tarihinde toplanan Ortaklık Konseyi’nin isteği doğrultusunda yürütülmeye başlanan ortak çalışmalar sonucunda,gümrük birliğinin 1995 yılında tamamlanması amacıyla yapılacak çalışmaların tespiti ve izlenmesini sağlamak üzere,Türkiye-AT Gümrük Birliği Yönlendirme Komitesi kurulmuştur” (DPT, 2006). “6 Mart 1995 tarihli ve 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı (OKK) ile, Türkiye ile AT arasında, sanayi ürünlerinikonu alan bir gümrük birliğinin tam olarak kurulması aşamasına gelinmiştir. Ortaklık Konseyinin 1/95 sayılı bu Kararı,beraberindeki iki metinle (Ortaklık İlişkilerinin Gelişmesine İlişkin İlke Kararı ve Mali İşbirliğine İlişkin Topluluk Bildirisi),Türkiye ile AT arasındaki ortaklık ilişkisinin 1 Ocak 1996’da başlayan son döneminin gelişme doğrultusunu belirlemektedir”(DPT, 2006). “Türkiye ile AB arasındaki ilişkiler, yukarıda bahse konu, 6 Mart 1995 tarihli Ortaklık Konseyi Belgelerinin 1 Ocak1996 tarihinde yürürlüğe girmesiyle ivme kazanmıştır. Öte yandan, Türkiye’nin AB’ye tam üye olma yönündeki nihai hedefve çabaları da gerek gümrük birliğinin gerçekleştirilmiş olması, gerek AB’nin genişleme sürecine ilişkin olarak sondönemlerde ortaya çıkan bir dizi gelişme sonucunda, yeni boyutlar kazanmıştır. Böylece, bir taraftan gümrük birliğisürecindeki yükümlülükler doğrultusunda faaliyetler sürdürülürken, diğer yandan AB’nin genişleme sürecinde yer almayönündeki girişimler de yoğunlaştırılmıştır” (DPT, 2006). Bu bağlamda, tam üye olabilmek için Türkiye girişimlerini sürdürmüştür. Şöyle ki, 1997 yılı sonundaki Lüksemburgzirvesinde Türkiye için olumsuz kararlar alınması üzerine, Türkiye AB ile ilişkileri dondurma kararı alınmıştır. Nihayet 1999yılı sonunda AB zirvesinde Türkiye, 13. aday ülke olarak ilan edilmiştir (Tekeli ve İlkin, 2000:573). Zorlu bir döneminardından, Türkiye 2005 yılı sonu itibariyle üyelik müzakerelerine Hırvatistan ile başlamış bulunmaktadır.1.3.3. Avrupa Birliği Turizm Politikasının Oluşum Süreçleri ve Uygulamaya Dönük Adımlar Bir başlangıç noktası belirlenmesi gerekirse AB açısından Maastricht Antlaşmasına kadar geçen sürede, turizmpolitikasını oluşturan metinler çerçevesinde kararlar almıştır. Maastricht ile birlikte AB organları turizm alanında ‘Tek Pazar’işleyişine paralel olarak uygulama yönünde adımlar atmaya başlamıştır. Çalışmanın bu bölümünde öncelikle turizmpolitikasının oluşum süreçleri incelenecek, ardından bu politikalar doğrultusunda atılan uygulamaya yönelik adımlaradeğinilecektir.18.104.22.168. Avrupa Birliği Turizm Politikasının Oluşum Süreçleri “AB, temelini oluşturan Roma Antlaşmasından bu yana uzun yıllardır ortak bir turizm politikası oluşturma gayretiiçerisindedir. Turizmin çok sektörlü yapısı ve birçok disipline bağlı olma özelliği, AB içerisinde ortak bir turizm politikasınınoluşturulmasında zorluklar yaratmaktadır. Ayrıca birliğe üye ülkelerin artmasıyla birlikte sınırlar da genişlemiştir. Turizmin herüye ülkenin ekonomisinde ağırlığının farklı olması, beraberinde rekabet düzeyindeki farklılıkları getirmekte ve bu farklılık ülkebazında turizm sektörüne verilen önem ve önceliği de değiştirmektedir” (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:5). 42
43.
AB’de turizm politikası oluşturulması yönündeki girişimlerin gecikmesinin temel nedenleri şunlardır (Dinçer,1997:93): 1. AB üyeleri arasında rekabet düzeyleri farklıdır. 2. Olayları AB bazında yönlendirecek, çözecek bir AB organı yoktur ya da etkisi azdır. 3. Turizmle ilgili politika üretmek zordur; çünkü turizm ulaşım, serbest dolaşım, çevre, bölgesel politika gibi birçok konuyla iç içedir. “AB 1990’lı yılların başına kadar turizm sektörünün bölgesel kalkınma ve istihdam yaratmasındaki önemininbilincinde olmakla birlikte, sektörel bir yaklaşımda bulunmamayı tercih etmiş ve turizm alanındaki faaliyetleri dolaylı olaraksürdürmüştür. Birliğin ulaştırma, sosyal politika, çevre, vergilendirme, eğitim, rekabet, tüketicilerin korunması gibi alanlarında,küçük ve orta büyüklükte işletmelere (KOBİ) yönelik çalışmalarda ve genel olarak Avrupa tek pazarınıngerçekleştirilmesinde turizm sektörü dikkate alınsa da, başlıca bir turizm politikası oluşturma hususunda çekingendavranılmaktadır. 1995’den bu yana turizmin AB’nin ekonomik ve siyasal bütünleşmesinde ve Avrupa kimliğiningelişmesindeki katkısı ve bu sektördeki KOBİ’lerin istihdam yaratmadaki önemi sürekli vurgulanmaktadır” (Varlıer,2004:1). Turizm politikaları, bir çok alandan etkilenmesi nedeniyle uzun süre Birlik tarafından ortak bir politika çerçevesindeele alınmamıştır. Buna rağmen birçok karar içinde turizm alanından bahsedilmiş ve politika oluşturulmasının adımları atılmıştır.AB turizm politikası oluşturulması yönünde çalışmalar yapmakta ve irade göstermektedir. İlerleyen bölümlerde tarihselolarak bu adımlardan bahsedilecektir.22.214.171.124.1. 1980’li Yıllara Kadar Geçen Dönem AB’de ciddi bir turizm politikası için ilk girişimler 1980’li yıllarda başlamıştır. Ancak daha önceki yıllara bakılacakolursa 1968’de otel-cafe-restoranlar için detaylı personel mevzuatı planlanmıştır. 1975’te Avrupa Bölgesel Gelişme Fonuoluşturulmuş ve bu fon doğrudan turizmi ilgilendirmese de turizm politikası oluşturulmasında önemli bir adım olmuştur. Yine1975’te deniz suyunun kalitesi ile ilgili bir yönetmelik çıkarılmıştır. 1976’da sulara tehlikeli madde karışmasıyla ilgili kanunyürürlüğe girmiştir. Kuzey Denizi’ndeki kirlenmenin önlenmesi için 1969’da ele alınan Bonn Antlaşması’na ek olarak,Akdeniz’in kirlenmesini önlemek amacıyla 1976’da Barcelona Antlaşması ve Akdeniz Bölgesi’nin toprak kirlenmesiniönlemek için Atina Protokolü imzalanmıştır. 1977 Mayıs’ında, Avrupa zirvesinde güçlü bir AB çevre politikasına kararverilmiş ve 1979’da Konsey yaban kuşlarının korunmasına yönelik tedbirleri ele almıştır. 1973-1984 yılları arasında,Bakanlar Konseyi, su, hava kirlenmesi, atıklar, gürültü, kimyasal maddeler ve doğanın korunmasıyla ilgili 63 yasal düzenlemegetirmiştir. Avrupa Parlamentosu, Mayıs 1974 ve Ocak 1979 tarihlerinde Avrupa’nın kültürel mirasının korunmasıyla ilgiliolarak kararlar almıştır. Ayrıca 1984 yılında Avrupa Adalet Divanı’nın aldığı bir karar sonucu Birlik, turizm amacıyla üyeülkelerin sınırları içinde seyahat edenleri ‘Hizmet Alıcıları’ olarak tanımlamıştır (Dinçer, 1997:94-95). AB’de 1980’li yıllara kadar geçen sürede turizm politikasına etki eden alanların istihdam, çevre, kültür ve tüketicipolitikaları çerçevesinde şekillendiğini söylemek doğru olacaktır. Takip eden dönemde ise turizmin bir başlık olarak politika 43
44.
üretme sürecine katılmaya başladığı görülmektedir.126.96.36.199.2. Avrupa Birliği Komisyonu 1982 Tarihli “Topluluk Turizm Politikası İçin Temel İlkeler” Raporu 1 Temmuz 1982 tarihinde Avrupa Komisyonu tarafından Avrupa Konseyi’ne “Topluluk Turizm Politikası İçin Temelİlkeler” adlı rapor sunulmuştur. Bu rapor, turizmin öneminin ortaya konması, turizm politikası ile ilgili diğer konularla ilişkikurulabilmesi ve bir politikanın oluşturulması ve geliştirilmesi ile ilgili problemleri açığa çıkarması bakımından yararlı olmuştur.Avrupa Konseyi prensip olarak turizm politikasının oluşturulması gerektiğini kabul etmiş ve ilk aşamada ‘turizm’ sözcüğününtanımını yapmıştır. Bu tanıma göre “turizm, turist tarafından gerçekleştirilen bir seyahattir. Yani kişinin ikamet ettiği yerdentatil, iş, ailevi, ilmi, diplomatik, dini, sportif toplantılar, konferanslar amacıyla uzaklaşmasıdır. Bu yer değiştirmelerin içindedüzenli olarak çalışma veya eğitim amacıyla gerçekleştirilen günlük yer değiştirmeler bulunmamaktadır” (Dinçer, 1997:97).Konsey’in ‘turizm’ sözcüğünün tanımını yapması ilerde oluşturulacak politikalar açısından önemli bir başlangıç olmuştur. Bu raporun içeriği; politik, turizm politikasıyla ilgili ve turizm politikasıyla ilgili öncelikli konular olarak üç başlıkaltında özetlenebilir. Turizm politikası ile ilgili konular aşağıdaki gibi belirlenmiştir (Dinçer, 1997:96-97): 1. Turistlerin serbest dolaşımı ve onların haklarının korunması, gümrüklerdeki kontrollerin ve polis müdahalelerinin azaltılması, turistlerin sosyal güvenliğinin, emniyetinin sağlanması, turist acenteler ve otellerle ilgili herhangi bir problemle karşılaştığında, tüketici olarak haklarının güvence altına alınması. 2. Turizm sektöründe çalışma koşullarının iyileştirilmesi, personelin mesleki eğitimleri ve niteliklerinin belirlenmesi. 3. Bölgesel politikanın turizm politikası üzerine etkisi, çevresel ve kültürel korumanın önemi. Bahsedildiği üzere turizm politikası ile ilgili konular ağırlıklı olarak serbest dolaşım, tüketici hakları, istihdam veçalışma koşulları, çevre ve kültür üzerine etkileri çerçevesinde belirlenmiştir. Turizm politikasıyla ilgili öncelikli konular olarakacilen gündeme alınması gereken üç konu belirlenmiştir (Dinçer, 1997:98): 1. Turizmin mevsimlik niteliğinin değiştirilmesi ve orta, dar gelirli kesime mevsim dışı fiyatlarla tatil imkanı yaratılması. 2. Turizm tüm mevsimlere yayılması için; alternatif turizm çeşitlerine öncelik verilmesi, kültürel ve kırsal turizmin geliştirilmesi. 3. Gençleri ve gelir düzeyi düşük insanları sezon dışında tatil yapmaya teşvik ederek sosyal turizmi geliştirme.188.8.131.52.3. Avrupa Birliği Komisyonu 1986 Tarihli “Aksiyon Planı” AB’de ortak turizm politikası oluşturulmasına yönelik ikinci ciddi yaklaşım 1984 yılı Nisan ayında üye ülkelerinturizm bakanlarının bir karar tasarısı çerçevesinde Komisyonu harekete geçirmeleri ve 1986 yılında “Turizm Alanında BirlikFaaliyetleri” başlıklı bir raporun hazırlanmasıdır (Dinçer, 1997:98). “Avrupa Komisyonu 1986 yılında bir ‘Aksiyon Planı’hazırlamış ve Aksiyon Planı kapsamında turizm sektöründe 6 temel konuya dikkat çekmiştir (Aydın, 2005:1): 1. Toplulukta turizm faaliyetlerinin geliştirilmesi. 2. Turizmin mevsimsel ve coğrafi dağılımının geliştirilmesi. 3. Turistlerin daha iyi bilgilendirilmeleri ve tüketici olarak korunmaları. 4. Turizm sektörünün çalışma şartlarının iyileştirilmesi. 44
45.
5. Turizmle ilgili sorunların çözümü için bir danışma ve işbirliği mekanizması geliştirilmesi. 6. Mali araçların ve yapısal fonların daha etkin kullanılması. Bahsedilen 6 temel konu içinde, farklı olarak, turizm ile ilgili bir işbirliği mekanizmasının geliştirilmesi ile mali araç veyapısal fonların turizm alanında da etkin kullanımının teşvik edilmesi önemlidir. 1986 yılı Aralık ayında Konsey söz konusu 6temel konunun kapsamına giren otellerde standartlaşmış enformasyon ile yangın risklerine karşı güvenliği konu alan iki öneriile turizmin coğrafi ve sezonluk dağılımının iyileştirilmesini içeren bir karar tasarısını kabul etmiştir (Dinçer, 1997:99). Buçalışmaların yanında Aralık 1986da bir ‘Turizm Danışma Komitesi’ kurulmuştur. Komitenin görevi, üye ülkeler arasındadanışma ve fikir alışverişini kolaylaştırmak ve turistlere yönelik hizmetlerde işbirliği yaratmaktır (Kültür ve Turizm Bakanlığı,2006:6). Turizm Danışma Komitesi ile amaçlanan; turizm alanında bilgilenme, danışma ve işbirliğini kolaylaştırmaktır.Danışma Komitesi, Avrupa Ekonomik Sahası ve AB ülkesi temsilcilerinden oluşmaktadır (AKTT, 2005a:2).184.108.40.206.4. Avrupa Parlamentosu Kararıyla alınan “1990 Avrupa Turizm Yılı” Faaliyetleri 1980’li yıllarda turizm alanında gerçekleştirilen çalışmalar ve özellikle 1986 yılında hazırlanan ‘Aksiyon Planı’Avrupa Parlamentosu’nu memnun etmeye yetmemiş ve Konsey’in turizm alanında gerçekleştirilmesi gerekenler konusundayetersiz kaldığı Avrupa Parlamentosu’nun bir raporunda belirtilmiştir. Diğer taraftan 1988 yılında turizmden sorumlu bakanlarilk defa toplanmış ve bu toplantıda turizm sayesinde sınırlardan arındırılmış bir Avrupa oluşturulmasına, Avrupa halkıyaratılmasına karar verilmiştir (Dinçer, 1997:100). “1990lar AB çapında ortak bir turizm politikası oluşturma yolunda önemli adımların atıldığı yıllardır. AvrupaParlamentosu 1988 yılında aldığı bir kararla 1990 yılını ‘Avrupa Turizm Yılı’ ilan etmiş ve ilk defa turizmin ABkaynaklarından doğrudan desteklenmesinden söz edilmiştir” (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:6). Doğrudandesteklenmesinden söz edilmesi, turizm alanına daha fazla mali kaynak aktarılacağının bir işareti olarak algılanabilir. Avrupanın yaratılması için turizmin bütünleştirici rolünü vurgulamak ve onun ekonomik ve sosyal önemini belirtmekamacıyla ilan edilen ‘Avrupa Turizm Yılı’ için Topluluk bütçesinden toplam 7,74 milyon Euro, sektörün rekabet gücünüarttırma ihtiyacı ve diğer politika alanlarında turizm konularını dikkate alma ihtiyacı için harcanmıştır. Ayrıca ortaklar arasındadeğişimlerin teşvik edilmesi, turizm faaliyetlerinin Komisyon bünyesinde ve üye devletler ile eşgüdümlenmesi ve yenilikçiörnek projelerin desteklenmesi vurgulanmıştır (AKTT, 2005a:2). Avrupa turizm yılının amaçlarının aşağıdaki gibi özetlenmesimümkündür (Aydın, 2005:1): 1. Sınırları olmayan bir büyük coğrafya yaratmak ve turizmin bütünleştirici rolünü halkın Avrupa’sının gerçekleştirilmesi için etkin bir araç olarak kullanmak. 2. Turizmin ekonomik ve sosyal önemini bölgesel politika ve istihdam yaratılmasıyla ilişkili olarak vurgulamak. 3. Üye ülkelerin vatandaşlarını, özellikle gençleri, diğer üye ülkelerin kültürleri ve yaşam biçimlerine ilişkin turizm aracılığıyla daha iyi bilgilendirmek. 4. Turizm faaliyetinin, çevre kalitesine saygılı olması, zamansal ve bölgesel daha iyi dağılımı, tatil dönemlerinin yaygınlaştırılması, kitle turizmine alternatifler bulunması ve yeni tatil yöreleri ve türleri geliştirilmesi suretiyle sağlamak. 45
46.
5. Turizm etkinliğini üçüncü ülkelerden Topluluk ülkelerine çekerek Topluluk içi turizmini geliştirmek. Turizm yılı amaçları arasında, kitle turizmine alternatif yaratılması ve özellikle üçüncü ülkelere giden ABvatandaşlarının Topluluk içine çekilmesi için çaba sağlamasının belirtilmesi, AB organlarınca turizmin ekonomik değerininalgılandığına dair önemli bir veridir. Avrupa Turizm Yılı’nın başarılı olmasının Komisyon’a göre bir takım nedenleri vardır. Bunları aşağıdaki gibiözetlemek mümkündür (EC, 1991:14-15): 1. Avrupa Turizm Yılı, ulusal ve yerel kuruluşlar, turizm endüstrisi temsilcileri ve ticari birlikler ile Komisyon arasında daha yakın bağlantılar kurulmasını mümkün kılmıştır. Diğer taraftan Komisyon içinde enformasyon, çevre, sosyal ve bölgesel politika gibi alanlardan sorumlu bölümler arasında da işbirliğini güçlendirmiştir. 2. Avrupa Turizm Yılı ile turizm hizmet arzını çeşitlendirecek ve geliştirecek projelere önem verilmiştir. Diğer taraftan, kırsal, kültürel ve çevresel alanda önemli gelişmeler sağlanmış, üye ülkeler arasında deneyim paylaşımı ve yeni girişimlerin gelişimi için bir yapı oluşturulmuştur. 3. Avrupa Turizm Yılı, turizm sektörünün gelişimine uluslararası bir yaklaşım kazandırmıştır. Bu yıl AB ülkelerinin hükümetlerine, tüketicilere, tur operatörlerine, otelcilere turizmin önemli olduğunu bir kez daha kanıtlamıştır. 4. Turizm vasıtasıyla Avrupalı olmanın bilincine varılmıştır. Avrupa Turizm Yılı’ndan kazanılan deneyim göstermiştir ki AB’nin yaptığı harcamaların çarpan etkisi yüksektir.220.127.116.11.5. Avrupa Konseyi Nisan 1991 Tarihli Turizm Eylem Planı “Avrupa Parlamentosu ile Ekonomik ve Sosyal Komitesi, Avrupa Turizm Yılının daha organize bir turizm politikasıoluşturulmasına ön ayak olduğunu 13 Aralık 1990’da kabul etmiştir. 29 Aralık 1990’da, Turizm Bakanları Komisyondan birTurizm Eylem Planı hazırlamasını talep etmiştir. Sürekli değişen koşullara göre, Birlik bugüne dek oluşturulmuş ortak politikave kararları tamamlayıcı nitelikte bir plan oluşturmak zorundadır. Komisyonun Turizm Eylem Planı iki eksen etrafındaorganize olmuştur” (Dinçer, 1997:102-103): 1. Birlik ve üye ülkelerin politikalarında turizmin desteklenmesi. 2. Alternatif turizm çeşitlerinin orta vadede ele alınması, sınır ötesi programların geliştirilmesi ve uluslararası pazarlarda Avrupa turizminin tanıtımının yapılması. “Bu planın hedefleri turizmin bütün konularını kapsamak, kaliteyi yükseltmek, turizmle ilgili hizmetlerde rekabetortamı yaratmak, turizm alanında ortak bilinç oluşturmak, turistik ürünü çeşitlendirmek, turizm politikasında eşgüdümsağlamak, dünyanın diğer bölgelerinde Avrupa turizmini geliştirmektir” (Dinçer, 1997:105). Turizm Eylem Planında ele alınanmaddeler aşağıdaki gibidir (EC, 1991:16-34): 1. Turizme yatay yaklaşımın güçlendirilmesi. a. Turizm sektör bilgisinin geliştirilmesi. Birlik turizm istatistiklerinin oluşturulması. Ayrıntılı çalışmaların uygulanması. 46
47.
b. Birlik ve ulusal politikaların eşgüdümü. c. Turizm sektörüyle danışma sağlanması. d. Tatillerin sıra ile yapılmasının ve turizmin tüm bir yıla yayılmasının sağlanması. Tatillerin sıra ile yapılması konusunda 1986 Kararı ve 1991 Konferansının incelenmesi. Deneyimsel işbirliği sürecinin işleme koyulması. Pilot projelere destek. e. Tüketici olarak turistin korunması.2. Birlikteki turizme yardım için özel önlemlere destek. a. Turizm faaliyetlerinin çeşitliliğinin teşviki. aa. Kırsal turizm işletmelerinin desteklenmesi için Birlik hareketi. ab. Kültürel turizm alanında Birlik hareketi. • Turizm yönetimi teknikleri alanındaki bilgilerin araştırılması ve değişimi. • En iyi kültürel turizm ürünleri için Avrupa ödülü. • Yeni Avrupa kültürel yollarının oluşumuna yardım. • Müzelerle işbirliği halinde yapılan hareketler. ac. Turizmin geliştirilmesinde çevre faktörünün dikkate alınması. • Üye ülkelerdeki turizm kaynaklarının belirlenmesi. • Bir çevre ödülünün verilmesi. • Turistler için bir davranış kodunun belirlenmesi. • Sektör için pratik bir rehberin hazırlanması. • Turizm yönetimi konusunda deneyim değişimi. • Çevresel turizm için pilot projelere destek. ad. İşbaşı eğitimi yoluyla turizm hizmet kalitesinin artırılmasının sağlanması. • Meslek profillerinin tanımlanması. • Sektör içi diyaloglar. • Birlikteki eğitim programlarına turizm sektöründeki işletmelerin daha fazla katılımını sağlamak. • Uluslararası işbirliği pilot projelerine destek. ae. Daha fazla sayıda insanın tatile çıkmasını sağlamak. • Herkese turizmin sağlanması için genel önlemler. • Özürlü turistlere yardım için pilot projeler. • Daha yaşlı turistlerin özel ihtiyaçlarını göz önüne almak. • Gençlik turizmini desteklemek. b. Birlik içi önlemlerin yoğunlaştırılması. ba. Birlik içi işbirliği konusunda girişimlerin oluşturulması. bb. Bilgi birikiminin aktarılması yoluyla ticari bağlantıların kurulması. bc. Kentler arasında yeni turizm ve teknik işbirliği şekillerinin oluşturulması. 47
48.
c. Uluslararası pazarlarda Avrupa turizminin tanıtımını arttırmak. ca. Diğer Avrupa pazarlarındaki Birlik şirketlerinin kapasitelerinin artırılması. cb. Diğer Avrupa ülkelerinde Avrupa turizmi tanıtımının artırılması (üçüncü ülkeler). Avrupa Konseyi önderliğinde AB, turizm eylem planlarını devreye sokmuştur. Turizm alanına dair temel tanımlamalarsonrasında eylem planları ile uygulamaya yönelik adımlar atılması yönünde önemli işaretlerden biridir. Eylem planı ayrıntılıtavsiyelere yer vermektedir. Hem Birlik hem de üye ülkelerde turizm politikalarının desteklenmesi kararı, üye ülkeleri turizmalanında teşvik etmek bakımından önemli bir adım olmuştur.18.104.22.168.6. Avrupa Parlamentosu 1991 Tarihli “McMillan-Scott” Raporu “Avrupa Parlamentosu, Ekim 1990’da Turizm ve Ulaştırma Komisyonunu Birlik ortak turizm politikası hakkında raporhazırlaması için görevlendirmiş ve raportör olarak M. McMillan Scott’u tayin etmiştir. Komisyon raporunu hazırlarken; çevrekomisyonu, halk sağlığı ve tüketiciyi koruma komisyonu, ekonomik, finans ve endüstri komisyonu, dış ilişkiler komisyonu,sosyal faaliyetler, istihdam ve çalışma komisyonu, bölgesel politika ve bölgesel düzenleme komisyonu, gençlik, kültür, eğitim,medya, spor komisyonu, bütçe kontrol komisyonu gibi değişik komisyonlarla işbirliği içinde çalışılmasına ve bukomisyonların bilgilerine başvurulmasına karar vermiştir” (Dinçer, 1997:106). Komisyon raporunda, turizm sektörünün etkilediği ve etkilendiği diğer sektörlerin de bilgi alışverişine dahil edilmişolması, sağlıklı karar ve tavsiyelere ulaşılması açısından önemlidir. 30 Mayıs 1991’de M. McMillan Scott tarafından hazırlanan ve Avrupa Parlamentosu’na sunulan raporda, ‘bugünekadar gerçekleştirilen faaliyetlerde turizmin ekonomik etkileri üzerinde durulduğu, ekolojik ve sosyal yönlerinin unutulduğu’vurgulanmaktadır. Avrupa turizminin dünya turizm pazarından elde ettiği pay son yıllarda %10 azalmıştır. Avrupa Turizm Yılı’nın sonuçları tüm dünyada yankı uyandırmış olmasına rağmen, istenen amaçlara ulaşmak için yeterli değildir. Bu çerçevedeele alınan kararlar aşağıdaki gibidir (Oğuz, 1991:53’den aktaran Dinçer, 1997:107-108): 1. Hükümetlerarası bir konferans gerçekleştirilmeli ve turizm bir Birlik politikası olarak kurucu antlaşma kapsamına alınmalıdır. 2. Komisyon yapısal fonlarda turizme yönelik bir Birlik inisiyatif programı önermelidir. 3. Turizmin; Birliğin mali, tarım, çevre, sosyal, ulaştırma, kültür, mesleki eğitim, gençlik ve spor, eğitim-öğretim, uluslararası ticari ve ekonomik ilişkilere yönelik politikalarında önemli bir yer tuttuğu gerçeğinden hareketle; 23. Genel Müdürlük ve faaliyet alanı genişletilmeli ve turizmin Birliğin diğer politikalarıyla ilgili Genel Müdürlüklerinde de dikkate alınması sağlanmalıdır. 4. Komisyon ve üye ülkeler, Komisyon tarafından kabul edilen “Turizm Eylem Planı”nı en kısa zamanda uygulamaya koymak için harekete geçmelidir. 5. Konseyin 17 Aralık 1990 tarihli, Birlik turizm istatistiklerinin geliştirilmesi için iki yıllık (1991-1992) bir program uygulama kararı son derece olumludur. Ancak bu istatistiklerin baz alınacağı araştırmaların başarılı olması için bölgesel istatistiklerin genişletilmesi şarttır. 48
49.
6. Komisyon ve üye ülkeler arasında turizm alanında gerçekleştirilen faaliyetler konusunda sürekli bir görüş ve bilgi alışverişi sağlanmalıdır. 7. Turizm alanında AB düzeyinde bir mesleki eğitim ağı oluşturularak, turizm hizmetlerinin kalitesi artırılmalıdır. 8. Komisyon; ticaret odaları, tüketici organizasyonları, turizm işletmeleri aracılığıyla turizm sektörü ile ilişkilerini güçlendirmelidir. 9. Değişen turizm talebinin yeni eğilimleri belirlenmeli ve bu doğrultuda uygulanacak politikalar çerçevesinde turizm sektörü yönlendirilmelidir. Raporda, turizmin bir Birlik politikası olarak kurucu antlaşma kapsamına alınmasının önerilmesi, uygulamaya dönükpolitikalara geçilmesi gerekliliğinin en büyük işaretidir. Maastricht Antlaşması ile bu öneri geçekleşme alanı bulacaktır.22.214.171.124.7. 1992 Tarihli “Maastricht Antlaşması” ve Turizm Politikasına Etkileri Maastricht Antlaşması ile birlikte AET siyasal birlik aşamasına geçerek AB’yi oluşturmuştur. Aynı zamanda Birlikte,“Tek Pazar uygulamasının 1992de başlamasıyla beraber, ticareti geliştirmeye yönelik olarak emeğin serbest dolaşımı, havave karayollarının düzenlenmesi, KDV oranlarının uyumlaştırılması, sınır kontrolleri ve gümrüksüz satışlar gibi konulardayapılan bazı öneriler turizm sektörünü etkilemiştir” (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:7). AB’ne üye devletler arasında yıllarca süren bilgi alışverişleri ve işbirliği sonucunda, 7 Şubat 1992de imza edilen ABAntlaşmasının 3(u) sayılı maddesinde, Topluluk hedeflerine ulaşmak için turizmin geliştirilmesine yönelik "tedbirler" veyatemel ilkeler için yetki verilmiştir. Turizmin geliştirilmesi ve yönetilmesi, her şeyden önce üye devletlerin yetki alanı içindeolduğundan, bu yenilik, turizme bir Avrupa boyutu verme fırsatı anlamına gelmektedir. Bilgi, uzmanlık ve uygulama alışverişiyoluyla, Topluluk ve ülke politikalarında, hem kamusal hem de özel, sınırötesi işbirliğini desteklemek bir öncelik haline gelmiştir. Ekonomik ve sosyal gelişmenin ve kaynaşmanın teşvik edilmesi bir turizm stratejisi hedefi olmuştur. Ancak, ABAntlaşması, bir Topluluk Turizm Politikası geliştirilmesi için özel bir hukuki temel sağlamamaktadır. Turizm alanında Toplulukeylemlerinin açıkça gerekli olması ve Konsey tarafından oybirliği ile kabul edilmesi şartı bulunmaktadır (AKTTa, 2005:1). Ayrıca Maastricht Antlaşmasının 3. maddesi kapsamında 1996 yılında toplanacak olan Hükümetlerarası konferanstaturizm sektörünü ortak bir politikaya yönlendirebilecek çalışmaların başlatılması öngörülmüştür (Aydın, 2005:1).126.96.36.199. Avrupa Birliği Turizm Politikasında Uygulamaya Dönük Adımlar 1992 yılında imzalanan Maastricht Antlaşması ile birlikte AT, AB’ye dönüşmüştür. Antlaşma sonrası, turizmpolitikalarının oluşumuna dair yapılan Topluluk çalışmalarından, uygulamaya dönük çalışmalara geçilmiştir. Tek Pazaruygulaması birçok alanda olduğu gibi turizm alanında da düzenlemeler yapılmasını gerekli kılmıştır. Maastricht Antlaşması ileTopluluk hedeflerine ulaşmak için turizmin geliştirilmesine yönelik ‘tedbirler’ veya temel ilkeler için yetki verilmesi ile Birlikorganları turizm alanında kararlar almaya başlamış, üye devletlere bu kararlar çerçevesinde iç hukuklarını düzenlemeleritavsiye edilmiştir. Bu durumu öngören Konsey ilk olarak 1990 yılında, 31 Aralık 1992 tarihinden itibaren geçerli olacakPaket Seyahat Kararnamesini kabul etmiştir. Çalışmanın bu bölümünde AB’nin turizm politikasında uygulamaya dönük attığıadımlar incelenmektedir. 49
50.
188.8.131.52.1. 1993 Tarihli “Paket Seyahat Kararnamesi” AB Konseyi uygulamaya dönük ilk hamlesini, kitlesel turizm açısından en önemli satış kalemi olan paket seyahatleriçin yapmıştır. Kararname ile hedeflenen, üye ülke düzenlemelerini, yapılan tanımlar ve temel kurallar çerçevesindeyakınlaştırmaktır. Kararnamede üye ülkelerce referans alınabilecek paket, ulaşım, konaklama, organizatör, perakendeci,tüketici tanımlamaları yapılmıştır. Kararname paket seyahatin oluşturulmasından tüketicilere ulaşmasına ve hukuki sorunlardataraflara yüklenen sorumluluklara kadar tüm süreci detaylı olarak belirtmesi açısından önemlidir. Bir başka açıdan “1993yılında uygulamaya giren ‘Paket Seyahat Kararnamesi’yle, turizmle ilgili hazırlanan broşürlerde sağlık, sigorta, ulaşım,transfer, konaklama tesisleriyle ilgili her türlü bilginin doğru olarak bulundurulması uygulaması başlatılmıştır” (Aydın, 2005:2). 90/314/EEC Sayılı 13 Haziran 1990 tarihli Paket Seyahat, Paket Tatil ve Paket Tur Konsey Yönergesi’nin 1.maddesinde belirtildiği gibi yönergenin amacı, “Topluluk sınırları içinde satışa sunulan ve satılan paketlerle ilgili, üye ülkelerinkanunlarını, düzenlemelerini ve idari hükümlerini yakınlaştırmaktır” (TÜRSAB, 2001:23). Ayrıca Konsey, üye ülkeleri, 31 Aralık 1992 tarihine kadar bu kararname ile getirilen durumlara uygun yasaldüzenlemeleri yapmakla yükümlü kılmıştır. Bu kararname ile birlikte Konsey, tek pazara geçen Birlik’in önemlisektörlerinden biri olan turizm alanını düzenleme iradesini ortaya koymuştur. Yönerge, 10 maddeden oluşmaktadır. (BakınızEk:1)184.108.40.206.2. 1993-1995 “Turizm Destekleme Eylem Planı” “1993-1995 Turizm Destekleme Eylem Planı”, turizm bilgisini iyileştirmek ve işletmeler, ulusal ve yerel kamuyönetimleri, dernekler ve sivil toplum kuruluşları arasında sınırötesi işbirliğini geliştirmek üzere, Avrupanın bir turizm bölgesiolarak tanıtılmasını hedefliyordu. Bu planla turizm sektöründeki tüketicilere ve profesyonellere daha iyi bilgi sağlanmasınayönelik bazı düzenlemeler yapıldı. Çevre dostu turizmi teşvik etmeyi amaçlayan girişimler yanında, turizm üzerine Toplulukistatistikleri oluşturuldu. AB, uzmanlık bilgisi aktarımı yoluyla, AB üyesi olmayan ülkeler ile işbirliğini de geliştirdi. Kırsal,kültürel, eğitimsel ve çevresel turizm üzerine incelemeler ve pilot projeler, toplam 21.7 milyon Euro ile finanse edildi(AKTTa, 2005:2). Komisyonun Turizm Eylem Planı iki eksen etrafında organize olmuştur (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:6): 1. Birlik ve üye ülkelerin politikalarında turizmin desteklenmesi 2. Alternatif turizm çeşitlerinin orta vadede ele alınması, sınır ötesi programlar ve uluslararası pazarlarda Avrupa turizminin özendirme faaliyetlerine öncelik verilmesi Bu faaliyetleri ise şu şekilde özetlemek mümkündür (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:6-7): 1. Az gelişmiş yörelere doğru turist akımının yaygınlaşması, 2. Yeni gelişmiş bölgelerde altyapı düzenlemeleri 3. Çevrenin korunması 4. Halkın kültür düzeyinin yükseltilmesi 50
51.
5. Doğaya dönüş arzusunun özendirilmesi 6. Gelişen bölgelerdeki kültürel ve sanatsal değerlerin restorasyonu 7. Kültür, kırsal, gençlik, sosyal turizmi geliştirme projeleri 8. Tatillerin yıllık zaman dilimlerine yayılması 9. Turizm istatistikleri hakkında sağlıklı veriler elde edilmesi 10. Mesleki eğitim ve staj imkanları Eylem planı incelendiğinde; Birlik tarafından turizmin az gelişmiş bölgelere kaydırılmasının tavsiye edildiğigörülmektedir. Böylelikle kalkınma ve yeni istihdam alanları yaratılması için turizmin teşvik edilmesi, Birlik gündeminegirmiştir. Öncelikli olarak çevreye duyarlı ve sürdürülebilir turizm faaliyetlerinin desteklenmesi istenmektedir. Ayrıca 3.ülkelerden turist çekiminin sağlanması için tanıtım faaliyetlerine ağırlık verilmesi kararları alınmıştır. Bu talepler göz önünealındığında, turizm sektörünün önemli bir araç olarak Birlik politikaları arasında kendine yer bulmaya başladığısöylenebilecektir.220.127.116.11.3. Avrupa Birliği Komisyonu 1995 Tarihli “Yeşil Kitap” Raporu Birliğin turizmdeki rolü üzerine bir tartışma başlatmak amacıyla turizm alanında AB’nin rolü üzerine Komisyon’unYeşil Kitabı kabul edilmiştir. Bağlayıcı nitelikte olmayan ve sadece konuyla ilgili görüşleri kapsayan Yeşil Kitap, Avrupatemelinde gelecekteki turizm politikası için dört seçenek sunmaktadır. Bunlar aşağıdaki gibidir (TÜRSAB, 2001:141; Aydın,2005:2): 1. Turizm için özel bir program olmaksızın farklı Topluluk politikaları altında turizme destek sağlamak. Turizm hemen bütün diğer faaliyet alanları ile ilintili olduğundan ve bu alanları (çevre, tüketicinin korunması, ulaşım vb.) kapsayan politikalar bulunduğundan, turizm için ayrı belirgin bir politika çerçevesi geliştirmek gerekli olmayabilir. 2. Biraz dağınık olsa bile turizme ilişkin mevcut bir çerçeve ve müdahale sistemi vardır ve bu yeterlidir. Bu nedenle varolan Topluluk yapılanmasını geliştirmek gerekmektedir 3. Turizmi destekleyecek tedbirlerin sayısını artırarak ve bu tip hareketler için bütçeyi yükselterek var olan anlaşma temelinde AB hareketi takviye edilmelidir. Daha önce uygulanan “Aksiyon Planlarında” üye ülkeler arasında asgari düzeyde bir işbirliği sağlanmışsa da bu yeterli değildir. Turizm faaliyetini etkileyen etmenleri belirleyip daha yeterli kaynak arayarak sektörde verimliliği, rekabet ortamını geliştirmek; tüketicinin, doğal ve kültürel çevrenin daha etkin korunmasını sağlamak gereklidir 4. Dağınık ve sınırlı önlemler yerine Hükümetlerarası Konferans, öngörülen yeniden yapılanma çerçevesinde bir ‘Turizm Politikası’ amaçları, öncelikleri, kaynakları ve araçlarıyla birlikte belirlemelidir. Turizm üzerine bir Topluluk politikası kurarak, üye ülkelerin politikalarını takviye ederek Antlaşmaya turizm bölümü eklenmelidir. Yeşil Kitap Raporu ile hedeflenen; Avrupa düzeyinde sektörün geleceği hakkında tartışma yapılmasını teşvik etmekiçin, profesyonellerin, tüketicilerin, çevrecilerin ve diğer çıkar gruplarının tepkilerini ölçmektir (AKTTa, 2005:2). Diğertaraftan Yeşil Kitap’ta 4 temel konu üzerine yoğunlaşılmıştır. Bu konular; turizm sektörü, turistin tatmini, kültürel-doğalmirasın korunması ve Birliğin bu alanda gelecekteki rolünü geliştirmek için değişik seçeneklerdir (Dinçer, 1997:126). 51
52.
18.104.22.168.4. Avrupa Birliği Komisyonu 1996 Tarihli “PHILOXENIA” Programı Komisyon, Şubat 1996’da benimsediği ve 1 Ocak 1997’de yürürlüğe giren dört yıllık bir süreyi kapsayan ve toplambütçesi 25 milyon ECU olan ‘PHILOXENIA’ Programıyla AB turizminin geliştirilmesini amaçlamıştır. PhiloxeniaProgramının en önemli hedeflerinden biri de, üçüncü ülkelerden talep yaratmak ve topluluk iç talebini geliştirmek olmuştur.Bu programın temel amaçları aşağıdaki gibidir (Aydın, 2005:2): 1. Eskiden de bir ölçüde sürdürülen politikalara ivme kazandırmak 2. Üye ülkeler arasındaki bilgi alışverişini istatistiki standardizasyonla sağlamak 3. Sektörler ve çeşitli alanlardaki politikalar arasında uyumu gözetmek 4. Turizm için uygun bir yasal ve finansal çerçeve hazırlamak 5. Turizmin kalitesini ve rekabet gücünü, çevre, doğal ve kültürel kalite de göz önünde tutarak geliştirmek 6. Her adımda tüketiciyi korumak Ancak Avrupa Komisyonu’nun, 1996 yılında Avrupa Konseyi’ne önerdiği ‘Avrupa Turizmine Destek için ÇokyıllıProgram’ (Philoxenia 1997 – 2000) üzerine Konsey’de anlaşma sağlanamamıştır (AKTT, 2006:1). Avrupa Parlamentosutarafından 25 Ekim 1996’da kabul edilen Philoxenia ile, Birlik turizm politikasının oluşturulmasına çok yaklaşılmıştır.Program daha detaylı incelenecek olursa: Bu programın temel amaçları dört başlık altında toplanmıştır (EC, Amended Proposal for a Council Decision on a FirstMultiannual Programme to Asist European Tourism “Philoxenia” (1997-2000), 4 December 1996:8-9’dan aktaran Dinçer,1997:128-129): 1. Turizm alanında bilgi akışını geliştirmek a. Turizmle bağlantılı bilgileri eksiksiz elde etmek, turizm istatistiklerini, anketlerini güncelleştirmek b. Turizm araştırma ve dokümantasyon ağı kurarak turizmle ilgili bilgileri neşretmek ve diğer kaynaklardan elde edilen verileri tek bir merkezde toplamak c. Birlik turizmini etkileyen önlemlerin finansmanında kolaylık sağlamak, yasal mevzuatı hazırlamak 2. Turizm için yasal ve finansal çerçeveyi geliştirmek a. Diğer üye ülkeler, turizm sektörü ve kurumlar arasında işbirliğini güçlendirmek, düzenli toplantılar yapmak 3. Avrupa’da turizmin kalitesini yükseltmek a. Sürdürülebilir turizmi desteklemek Yerel, bölgesel girişimleri desteklemek Konaklama birimlerinde çevresel dostluğa ağırlık veren yönetim sistemlerini benimsemek Her iki yılda bir ‘Turizm ve Çevre İçin Avrupa Ödülü’ yarışmaları düzenlemek b. Turizmin gelişiminin önündeki engelleri kaldırmak, gençlere, yaşlılara ve özürlü insanlara yönelik değişik turizm çeşitlerini desteklemek 4. Üçüncü ülkelerden gelen turist sayısını artırmak ve dört yıl boyunca kampanyalar düzenleyerek, sponsorlar bularak Avrupa’yı turizm çekim merkezi olarak dünyaya tanıtmak 52
53.
Philoxenia Programı, Birlik organlarınca daha önce alınan karar ve tavsiyelerin toplandığı bir belge olaraktanımlanabilir. Turizm sektörünün gelecekteki işleyiş ve ihtiyaçlarına dair maddeler de içermektedir. Philoxenia programı içinAB turizm politikasının en önemli belgesi denilebilir. Programın görüşülmesinde özellikle kuzey ve güney ülkeleri arasındauyuşmazlıklar yaşanması, Birlik çapında turizm politikası konusunda karar alınmasının zorluğunu göstermektedir. Her üyeülke açısından sektörel önemi farklılık gösteren turizm alanı, ortak politika üretilmesi açısından en önemli sorunlardan biriolarak hala varlığını korumaktadır.22.214.171.124.5. Avrupa Birliği Zirvelerinde ve Bildirgelerinde Yer Alan Turizm Politikalarına Dair Diğer Metinler(2000 Yılı ve Sonrası) “2000li yıllar, AB düzeyinde herhangi bir karar alınırken turizm endüstrisinin ihtiyaçlarının göz önüne alınmasının ABKonseyi tarafından kabul edildiği ve buna bağlı olarak değişik politika alanları arasında daha fazla eşgüdümün sağlanmasıgerekliliğinin kabul edilmesi ve politikaların bu hedefe paralel olarak geliştirildiği yıllardır” (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:7). 2000’li yıllar uygulamaya yönelik adımların atıldığı ve işbirliği temelinde ortak politikaların şekillendiği yıllardır.126.96.36.199.5.1. Mayıs 2000 Tarihli “AB Turizm Devlet Otoriteleri Toplantısı” 2000 yılı Mayıs ayında Portekiz’de düzenlenen AB Turizm Devlet Otoriteleri Toplantısında 15 AB ülkesinintemsilcileri tarafından AB bağlamında turizm için gerçekçi ve bütünleşik bir yaklaşım önerilmiştir. Bu yaklaşım aşağıdaki 8temel eylemi içermektedir (Rita, 2000:435-436):1. Avrupa Birliği’nde turizm için bütünleşik yaklaşım: AB’de turizm için bütünleşik yaklaşıma ihtiyaç vardır. Bu yaklaşım, gerçekçi olmayacak bir AB ortak turizm politikasını içermemelidir. Avrupa kimliği, zenginlik ve dillerin, kültürlerin ve geleneklerin çeşitliliği ile karakterize edilmektedir. Bu yaklaşım, özel sektör kaynaklarının mobilize olmasını sağlamalı, tutarsız ve çelişkili eylemleri elemeli, uzun vadeli eylem programları yaratmak yoluyla turizm alanında üye ülkeler arasında işbirliğini geliştirmelidir.2. Avrupa turizminin politik olarak tanınması: Avrupa turizminin politik olarak tanınması bir zorunluluktur, çünkü Avrupa turizmi, önemli politik hedefleri (ekonomik büyüme, nüfusun sağlığı, istihdam, bölgesel gelişme ve geçmiş değerleri gibi) karşılamak için yeni fırsatlar sağlamada muazzam bir kapasite ile gelecekteki önemli faaliyet alanlarından biridir (Rita, 2000:436).3. Üçüncü ülkelerde turizmin teşvik edilmesi: Burada üçüncü ülkelerde tanıtım kampanyalarının yapılması önerilmektedir. Avrupa’ya kıta ötesi seyahat, tek bir ülkede kalmak yerine birkaç ülkeyi ziyaret etmek yönündeki büyüyen eğilim ile birlikte turistler için önemli bir ortalama kalma uzunluğunu gerektirmektedir.4. Turizm yoluyla Euro uygulamasının etkilerinin farkına varmak: Euro’nun tedavüle girişi, turizme ve bu nedenle Avrupa ekonomisine de yararlar sağlamaktadır. Bundan dolayı, tek kur uygulamasından sonra turizmin sahip olabileceği temel role ilişkin derinlemesine bir değerlendirme yapmak gerekmektedir.5. Turizmin Avrupa istihdam stratejisi ve insan kaynakları niteliğine katkısı: Turizm Avrupa bölgelerinin ekonomilerinin bütünleşmesi ve doğal ve kültürel kaynakların gelişimi için merkezi bir unsurdur. Profesyonel mesleki eğitim, turist destinasyonlarında kalite standartlarının yerine getirildiğine karar vermede belirleyici bir faktördür. 53
54.
6. Turizm alanında bilgi toplumu fırsatları: Bilgi toplumu turizme network ağı temelinde çalışma ve rekabet edebilirliğini artırma fırsatını verecektir.7. Taşımacılığın serbestleştirilmesi ve bunun turizme olan etkileri: Avrupa turizminin başarısı için hava trafiği perspektifinin büyümesi ile tıkanık ve önemli gecikmeler olmadan seyahat edilebilmesi hedefi arasında uzlaşmanın sağlanması temeldir.8. Sürdürülebilir gelişmede ve kalitede iddia: Sürdürülebilir gelişme ilkelerinin uygulanması, destinasyonların çekiciliğine bir değer daha katılması ile sonuçlanır. Turizm Devlet Otoriteleri Toplantısında belirlenen temel hedeflerden en önemlisi, etkilediği alanlar yönünden Avrupaturizminin politik olarak tanınmasını bir zorunluluk olarak ortaya koymasıdır. Değişen koşulların gerektirdiği üzere bilgiağlarının turizm sektöründe kullanılması desteklenmektedir. Ayrıca taşımacılık ve turizm arasındaki etkileşimi belirtmiş olmasıaçısından da önem taşımaktadır.188.8.131.52.5.2. Kasım 2001 Tarihli “Avrupa Komisyonu Tebliği” “Turizm sektöründe belirlenen öncelik alanlarında ilerleme sağlanması için Şubat 2000’de Komisyon tarafından, üyedevletler ve turizm sektörü temsilcilerinden oluşan 4 adet çalışma grubu oluşturuldu. Ayrıca 2001 yılında, yeni teknolojilerinturizm sektöründeki etkilerini yönetebilmek amacıyla 5. çalışma grubu da faaliyete geçti” (AKTT, 2006:2). Bu çalışmalar sonucunda, Kasım 2001de Komisyon Avrupa turizm sektörünün rekabetini geliştirmek için önerileriçeren bir tebliğ sundu. Tebliğe göre, turizm ve istihdam sektörünü desteklemek için 5 temel konu üzerinde odaklanılmasıöngörülmüştür (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:7): 1. Bilgi 2. Eğitim 3. Kalite 4. Sürdürülebilir kalkınma 5. Yeni teknolojiler Tebliğle ayrıca, turizmle ilgili kurum ve kişiler arasında bilgi ve deneyim paylaşımı için aşağıdaki faaliyetlerin hayatageçirilmesi istenmiştir (AKTT, 2006:2): 1. Turizm sektörü temsilcileri ve diğer ilgili kurumlar arasında Yıllık Turizm Forumu yapılması 2. Ulusal, bölgesel ve yerel düzeyde araştırma ve iletişim merkezleri oluşturulması ve bu merkezler aracılığıyla bilgi ağları oluşturulması 3. AB fonlarının turizm sektörüne faydalı bir biçimde kullanılmasının sağlanması 4. ‘Gündem 21’ öncelikleri çerçevesinde sürdürülebilir kalkınmanın desteklenmesi 5. Turizm bölgelerinin ve hizmetlerinin kalitesini ölçmek ve takip etmek için ortak yöntem ve ölçü araçlarına karar verilmesi ve bunların kullanımının yaygınlaştırılması 54
55.
Komisyon bu tebliğle birlikte bilgi teknolojilerinin turizm sektörü ve rekabeti açısından önemini vurgulamıştır.Sürdürülebilir kalkınma konusunda Gündem 21’e atıf yapılmış olması diğer bir önemli adımdır.184.108.40.206.5.3. Şubat 2005 Tarihli “Yenilenmiş AB Turizm Politikası Tebliği” “Şubat 2005 tarihinde Komisyon tarafından gündeme getirilen bir başka tebliğden bahsetmek yerinde olacaktır. Şubat 2005’te Komisyon, ‘Yenilenmiş AB Turizm Politikası’ adı altında bir başka tebliğ yayımlamıştır. Söz konusu belgeyegöre, Avrupa, turizm alanında rekabet edebilirlik kapasitesini arttırmalıdır. Ayrıca, turizm sektöründe çok sayıda yönetici veçalışan olması, diyalog ve işbirliğinin varlığını daha da gerekli kılmaktadır. Kamusal otoriteler ve turizm sektörü çalışanlarıarasındaki kuvvetli işbirliği de turizmin sürdürülebilir kalkınmasına katkı sağlayacaktır. Kısacası bahsi geçen tebliğ, ABturizmi için daha iyi bir düzenleme, ve daha çok işbirliği ve uygulanan politikalar arasında iletişim anlamına gelmektedir”(AKTT, 2006:2). 10 yeni üyenin katılımı ile genişleyen Birlik, turizmin özellikle istihdam yaratıcı etkisini göz önüne alarak yeni üyedevletleri bu alanda teşvik etmekte ve karar ve tavsiyelerinde bu alana vurgu yapmaktadır.220.127.116.11.5.4. Ekim 2005 Tarihli “Avrupa Turizm Forumu” Turizme dair çabaların daha somutlaştırılması amacıyla, AB yıllık olarak ‘Avrupa Turizm Forumu’ adındakitoplantısını gerçekleştirmektedir. En son olarak ise, Avrupa Turizm Forumu 19-20-21 Ekim 2005 tarihlerinde Malta’dagerçekleştirilmiştir. Turizm sektörünün temsilcileri, sivil toplum kuruluşlarının, uluslararası kuruluşların, ulusal ve bölgeseldüzeydeki kuruluşların temsilcileri Malta’da biraraya gelip, turizmdeki gelişmeler ve problemler üzerine tartışma fırsatıyakalamışlardır (AKTT, 2006:2). Forumlar, sektörle ilgili tüm tarafları biraraya getirmesi ve eşgüdümün sağlanması açısından dolayısıyla AB’deturizmin geleceği açısından oldukça önemli işleve sahip olmaktadır. İKİNCİ BÖLÜM AVRUPA BİRLİĞİ TURİZM POLİTİKASINA ETKİ EDEN ALANLAR 2.1. POLİTİKA VE TURİZM 55
56.
Turizm ve politika ilişkisi pek çok düzeyde ve pek çok farklı başlık altında incelenebilmektedir. Turizm endüstrisininişleyişi yatırımlar her ne kadar özel sektör ağırlıklı olsa da çoğu zaman turizm piyasalarının düzenlenmesi devletpolitikalarından etkilenmekte ve bu politikalara ilişkin kararlarda etkili olabilmektedir. Diğer taraftan turizmin uluslararasıdoğası onu başlı başına bir uluslararası ilişkiler konusu haline getirmektedir. Turizm birçok ülkede ekonomik, sosyal ve çevresel gelişmenin çok önemli bir unsuru olmakla birlikte turizm ileamaçlanan, bu gelişmenin sürdürülebilir olması, kaynakların verimli kullanımı ve bugünkü ve gelecekteki toplumların yaşamkalitesinin iyileştirilmesi olmaktadır. Aynı zamanda turizm emek yoğun yapısı nedeniyle işsizlik sorunu olan ülkelerde,sektördeki sermaye-işgücü oranının düşük olması nedeniyle az yatırımla çok işgücü yaratma potansiyeline sahiptir (Kültür veTurizm Bakanlığı, 2006:3-4). Tüm bu özellikler turizmi politika alanı olarak tartışmanın gerekliliğini açıklamaktadır. Turizm ve politika arasındaki ilişki üzerine tartışırken Şekil 4’te görülen turizmin politik boyutları üzerinde durmakgerekmektedir. Turizmin politika ile ilişkisini kuran bu boyutlar uluslararası, ulusal, yerel/bölgesel ve bireysel düzeylerdeetkilere sahip olmaktadırlar. Aynı zamanda tüm bu boyutların birbirleriyle ilişkili olduğunu da belirtmek gerekmektedir. 56
57.
Şekil 4: Turizmin Politik BoyutlarıKaynak: Hall, 1994:18 Turizmin hem ekonomik, hem sosyal hem de kültürel etkileri, endüstrinin politik boyutları tartışılırken bireysel,yerel/bölgesel, ulusal ve uluslararası düzeylerde yarattığı etkilerinin düşünülmesini gerektirmektedir. Her şeyden önce özellikleyerel/bölgesel ve ulusal düzeylerde turizm, gelişmenin en güçlü anahtarlarından biri olabilmektedir. Aynı zamanda bireysel veyerel/bölgesel düzeylerde yine politika ile ilişkili olabileceği noktalar çerçevesinde politik sosyalizasyonun, ideoloji ve değerdeğişiminin bir aracı olabilmektedir. Ayrıca turizm hem küresel kültürün yayılmasında hem de yerel kültürlerin etkileşimindeköprü görevini üstlenen çok önemli bir unsur olarak karşımıza çıkabilmektedir. Turizme ilişkin olarak gerçekleştirilen çalışmalara bakıldığında 1970’li yıllardan sonra uluslararası turizmde yaşanancanlanma ile birlikte turizm hareketleri ile ilgili ekonomiden sosyolojiye, antropolojiden coğrafyaya kadar pek çok bilimdalında araştırmalar yapılmaya başlanmıştır (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:2). Aynı şekilde temelde turizm ve uluslararasıilişkiler birbiriyle oldukça bağlantılı alanlardır. Ancak bu yakın ilişkiye rağmen turizm ve politika arasındaki ilişkiyi inceleyençalışma sayısı azdır (Yarcan, 1996:12). Ardında beslediği birçok sektör olan turizm, hizmet sunumunun yanısıra etki ettiği veetkilendiği politik alanlar çerçevesinde de üzerinde durulması gereken alanlardandır. Odak noktasını uluslararası turizmin oluşturduğu uluslararası ilişkilerin başlıca konuları aşağıdaki gibidir (Matthews,1978:10’dan aktaran Yarcan, 1996:12-13): 1. Uluslararası turizm büyük ölçüde hükümetler arası ilişkiyi gerektirir. 2. Turizmde uluslararası ilişkilerin çoğu, özel sektöre ait yabancı yatırımcılarla kurulan ilişkilerdir. 3. Turizmin neden olduğu bir başka uluslararası ilişkiler bütünü çok uluslu turizm şirketlerinin yan kuruluşlarının ilişkileridir. Turizm, tüketici ve yatırımcıların, özellikle uluslararası hareketliliği nedeniyle hükümetlerarası ilişkiyi gereklikılmaktadır. Bu bağlamda; “turizm bazı uluslararası ilişkilere yol açmakta ve bazı uluslararası kuruluşların varlığı nedeniyle degelişimini sürdürmektedir. Turizmin kitleselleşmesi ve sürekli gelişmesi turizm alanında çok uluslu şirketlerin ortaya çıkmasınaneden olmuştur” (Yarcan, 1996:14). Çok uluslu şirketlerin özellikle küreselleşme süreci ile hızlanan politik aktör olma gücü,turizm alanında da hissedilmektedir. Turizm politik ilişkilerle yakından ilişkilidir ve yalnız ekonomik bir araç olarak değil aynı zamanda politik ilişkilerde debir araç niteliği taşır. Örnek verilecek olursa; hükümetlerin ülkelerine turist çekebilmek için ulusal turizm örgütleri kurmaları,yurt dışında turizm ve tanıtma büroları vasıtasıyla promosyon ve tanıtım çalışmalarında bulunmaları aynı zamanda politik birilişki türüdür (Yarcan, 1996:14-15). 57
58.
Bir diğer önemli örnek ise; turizmin dolaşım ve kurlar üzerine olan etkisidir. “Turizmin uluslararası politika ile ilişkisien iyi vize işlemlerinin uygulanmasında, seyahat edenlerin bulundurabilecekleri döviz tutarlarının sınırlandırılmasında görülür.Zaman zaman bir ülkenin turistlere ayrımcı biçimde seyahat kısıtlaması getirdiği görülür” (Yarcan, 1996:14). Ülkelerin bu gibitasarrufları turizm ve politika arasındaki etkileşimi göstermesi açısından önemlidir. Politika üretme organlarından bir diğeri ise, turizm alanındaki örgütlenmelerdir. Turizm alanında örgütlenmeleruluslararası örgütler, gelişimsel örgütler (uluslararası ve ulusal), bölgesel uluslararası örgütler, ulusal örgütler, bölgeselörgütler, devlet ve kent örgütleri olarak ayrılmaktadır (McIntosh, Goeldner ve Ritchie, 1995:71-84). Bu örgütler aynızamanda turizmi uluslararası ilişkiler ile bağlantılandıran bir başka nokta olarak ortaya çıkmaktadır. Dünya Turizm Örgütü,Dünya Seyahat ve Turizm Konseyi, Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği, Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü gibi uluslararasıörgütler; Dünya Bankası, Uluslararası Finans Birliği, Afrika Kalkınma Bankası gibi gelişimsel örgütler; Ekonomik İşbirliği veGelişme Örgütü, Asya Pasifik Seyahat Birliği gibi bölgesel uluslararası turizm örgütleri (McIntosh, Goeldner ve Ritchie,1995:71-75) turizm alanında ülkeler arasında işbirliği ve koordinasyonu gerektirmektedir. Diğer taraftan, bu tip örgütlere üyeülkelerin birbirleri arasında enformasyon paylaşımını sağlamakta ve işbirliği sonucu söz konusu bölgede veya dünyadaturizmin gelişimi üzerinde söz sahibi olma çabasını ortaya çıkarmaktadır. Bu durum ise turizm ile ilgili girişimlerin belirlipolitikalar ve stratejiler çerçevesinde planlanmasını gerektirmektedir. Politika yapma süreci incelenecek olursa; politika yapma süreci, pek çok eylem ve kararı içermektedir. Politiksistemin girdi-çıktı modelinde, politik sürecin kendi çevresi içinde bir takım dinamikleri ve süreçleri olduğunu belirtmektedir.Bu model aşağıdaki öğeleri birbirinden farklılaştırmaktadır (Hall, 1994:49): • Politika talepleri: Politik sistemin içinde ve dışında ortaya çıkan eylem talepleri • Politika kararları: Politik otoritelerin rutin kararları yerine otoriter kararları • Politika Çıktıları: Sistemin yaptığı ortaya çıkardığı mallar ve hizmetler • Politika sonuçları (ya da etkileri): Politik eylemin veya eylemsizliğin sonucunda beklenen veya beklenmeyen sonuçlar Politika yapma sürecine sistemin içinden ya da dışından birçok unsur dahil olmakta, politika alanına yeni aktörlerkatılmakta ya da etkisini yitiren unsurlar politika alanından çıkmaktadır. Karar alma sürecinde baskı kümeleri ve araçları ilepolitik otoritenin karar alma sürecine dahil olunmaktadır. Alınan kararlar ve uygulamalar sonucu oluşan çıktılar, politiksonuçlar yaratmakta, oluşan sonuçlar ile politika yapma süreci döngüsel bir nitelik kazanmaktadır. Easton’ın politika yapma sürecine ilişkin dört bileşeni, spesifik turizm politikası konuları ile de ilgilidir. Şekil 5’degörülen politika yapma süreci turizm alanına özel olarak tasarlanmıştır. Bu süreçte yukarıdaki dört bileşene ek olarak ilgigrupları (endüstri birlikleri, koruma grupları ve toplumsal gruplar gibi), kurumlar (hükümet bölümleri ve turizmden sorumluajanslar gibi), belirli bireyler (yüksek profil endüstri temsilcilikleri gibi) ve kurumsal liderlik (turizmden sorumlu bakanlar vehükümet bölümlerinin üst düzey üyeleri gibi) yer almaktadır. Bu unsurlar, turizm politikası seçimlerine karar verirkenbirbirleriyle etkileşimde bulunmakta ve rekabet etmektedirler. Bununla birlikte, politika yapma sürecindeki aktörlerarasındaki rekabeti vurgularken, politika yapma sürecinin gerçekleştiği ve kurumsal düzenlemeler, değerler ve güç 58
59.
düzenlemelerini içeren geniş çevre de tanınmalıdır (Hall, 1994:51). Etkilediği ve etkilendiği alanlar, kurumlar ve bireyler elealındığında, turizm alanında politika çevresi oldukça geniştir.Şekil 5: Turizm Politika Yapma Sürecinin ÖğeleriKaynak: Hall, 1994:50 Değerler; insanların algılamasına göre ve zaman ile değişen ve politika ile ilgili güç çatışmaları üzerinde etkileri olanamaçlar, ilgiler (çıkarlar), inançlar, etikler, eğilimler, tutumlar, gelenekler, moral değerler ve hedeflerdir. Belirli turizmpolitikaları seçilirken karar vericiler aynı zamanda bir değerler kümesini de seçmektedirler. Bu nedenle hükümetler değerseçimi sürecini içeren turizmin gelişme doğasını düzenlemek ve belirlemek için kimi yapılanmalar oluşturmak durumundadırlar(Hall, 1994:51). Turizm politikası, söz konusu değerler üzerine kurulacak ve yapılandırılacaktır. Bu oluşumlar çeşitli baskı 59
60.
gruplarını, resmi kurumları ve mesleki örgütlerini değerlerin ve politikaların belirlenme sürecine dahil edici özellikteolmalıdırlar. Diğer taraftan politika yapma süreci aynı zamanda kurumsal düzenlemeleri de içeren bir süreçtir. Örgüt içindekigrupların davranış ve tutumları bu grupların arasındaki güç ilişkileri olmaksızın açıklanamaz. Aynı şekilde politik konulara haizolan örgütsel tarafın, turizm politikası oluşturma sürecinde politika analizleriyle örgütsel analizleri birleştirecek analitikteknikleri benimsenmesi gerekmektedir. Bununla birlikte güç düzenlemeleri turizm politikası analizindeki en önemlibölümlerden bir tanesidir. Çünkü güç, turizm politikasının formülasyonunda ve yerine getirilen uygulamalarında etkilenen,etkileme çabası içinde olan bireyler, örgütler ve acenteler arasındaki etkileşimi yönetmektedir (Hall, 1994:52). Tüm taraflarınlehine olacak politikaları oluşturmak oldukça zorlu bir süreçtir. Ancak eşgüdüm ve işbirliği temelinde atılacak adımlar vedeğişen şartlar ortak politikalar oluşturulmasını gerekli kılmaktadır. Politika ve turizm ilişkisi ile turizm politikası yapma süreci incelendikten sonra çalışmanın bu bölümünde Avrupa Birliği’nin turizmi etkileyen temel politikaları incelenecektir. 2.2. AVRUPA BİRLİĞİ’NİN TURİZMİ ETKİLEYEN TEMEL POLİTİKALARI “Turizmin disiplinler arası olması çevre, hukuk, çalışma güvenliği, müşteri hakları, ulaşım, kültürel varlıklarınkorunması vb. gibi birçok konuyla bağlantılı kararlar alınmasını zorunlu kılmakta, bu da bir turizm politikası üretiminizorlaştırmaktadır. Bu kararların ilgili konularda işleyişlerini etkileyecek düzeyde önem taşıması ve turizme özel herhangi birAB organı olmaması da şimdiye dek birlik içinde ortak bir turizm politikasının belirlenememesinin başlıca sebepleri olarakortaya çıkmaktadır (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:5-6). Ancak yine de AB’nin bir turizm politikası olmadığından sözetmek doğru olmayacaktır. AB organlarınca turizm politikası için kararlar alınmakta ve uygulanması amacıyla iradesergilenmektedir. Turizm sektörünün önemine rağmen, AB’nin bu konuda antlaşmalar çerçevesinde hukuki temel içeren belirli birpolitikası yoktur. Ancak, uygulamada birçok program ve politika ya turizm boyutu içerir, ya da turizmle ilgili faaliyetlerietkiler. Bu nedenle, Avrupa Komisyonu’na bağlı İşletmeler Genel Müdürlüğü bünyesinde bir Turizm Birimi vardır. Birim,Komisyon’daki diğer genel müdürlüklerle eşgüdüm sağlayarak, Topluluk müktesebatı, program ve politikalarında turizmsektörünün çıkarlarının gözetilmesini sağlar. Turizm Birimi’nin temel hedefi turizm sektöründe kaliteyi ve rekabeti artırmak,sürdürülebilir gelişmeye destek vermektir. Aynı zamanda turistlerin haklarının korunması da amaçlarının arasındadır. Birim,bu hedefler doğrultusunda, üye devlet temsilcileri ve AB kurumları temsilcilerinden oluşan Danışma Kurulu ile birlikte çalışır.Aynı zamanda, turizm sektörü temsilcileri ile de yakın ilişki içerisindedir. Avrupa Komisyonu’na bağlı İşletmeler GenelMüdürlüğü bünyesinde Turizm Birimi diğer birimler arasındaki işbirliğini sağladığı gibi, turizm ile ilgili diğer hizmet sektörlerininde iletişim halinde olmasını sağlar ve AB Turizm sektörü toplantılarının düzenlenmesini teşvik eder. Bunların yanısıra ABturizm sektöründe iş olanaklarını geliştirmek Turizm Birimi’nin öncelikleri arasındadır. Önümüzdeki 10 yıl içerisinde turizmsektörünün 2 milyon kişiye daha istihdam yaratması beklenmektedir (AKTT, 2006:1-2). 60
61.
“AB turizm politikası, sadece bu sektöre yönelik uygulamaları değil; birliğin ulaştırma, çevre, sosyal politika, eğitim,tüketicilerin korunması, vergilendirme gibi politikalarını kapsamaktadır. AB’nin turizm konusunda bağlayıcı bir toplulukpolitikası olmadığı gibi direk turizm sektörü için ayrılan bir bütçesi de yoktur. Turizme yönelik finansmanın çoğu turizm ile ilgilidiğer politikalar çerçevesinde temin edilebilmektedir” (İTO, 2005:1). Çalışmanın takip eden kısmında AB Turizm Politikası’na etki eden başlıca politikalar turizme etki eden alanlarımerceğinde incelenecektir.2.2.1. Çevre Politikası Günümüz dünyasında belirleyici bir faktör olmaya başlayan çevre konusu AB tarafından da öncelikli politikalarıniçinde yer almaktadır. Birlik çevrenin korunması konusunda birçok eylemde bulunmakta ve turizm sektörü doğal olarakBirlik eylemlerinden etkilenmektedir. AET’yi kuran 1957 Roma Antlaşması çevreyi yetki alanlarından biri olarak saymamış, AT, çevre alanında ilk kez1987 Avrupa Tek Senedi ile yetki kazanmıştır. Tek Senetle beraber bir çevre politikasının oluşturulmasının ana nedeni ortakpazarın işleyişinin Birlik üyelerinde uygulanan farklı çevresel düzenlemeler ve standartlar nedeniyle çevrenin bozulmasınınönüne geçmektir. Böylece maliyetleri etkileyen önemli bir faktör olan çevre alanında Birlik genelinde standartlar oluşturup,tek pazarın işleyişi güvence altına alınmış olacaktır. Tek Senet ile çevre politikasında, üç hedef ortaya konmuştur. Bunlar:çevrenin korunması, insanların sağlığı ve doğal kaynakların sürdürülebilir ve akılcı bir biçimde kullanımıdır. AB’nin derinleşmesinin en önemli antlaşması olan 1992 Maastcriht Antlaşması, Birliğin çevre koruma alanındaki yetkilerini genişletmiş ve ‘çevre’ alanına politika statüsü vermiştir. Antlaşma’da, AB hukukunda ‘sürdürülebilir kalkınma’ kavramı oluşturulmuştur. 1997Amsterdam Antlaşması ise bu kavramı AB’nin ağırlıklı hedeflerinden birisi haline getirmiştir (Tuncay, 2006:5). ABnin Çevresel Eylem programlarından Beşinci Çevresel Eylem Programı, turizmi, çevre için potansiyel bir tehditolarak belirlemiştir. Buna göre, Topluluk çevre politikası, turizm sektörüyle genel olarak ilgilidir ve deniz suyunun kalitesinisağlamaya, havayı kirleten emisyonları azaltmaya veya kentsel çevreyi iyileştirmeye yönelik tedbirleri içerir. Kitle turizminindaha iyi planlanması ve yönetilmesi, sürdürülebilir turizm kalkınması ve turistlerde çevre bilincinin arttırılması, ABninilgilendiği temel konulardır (AKTTa, 2005:6). Birlik bu genel tanımlamanın ardından, takip eden Çevresel Eylemprogramında konuyu daha detaylı olarak ele almıştır. AB’nin Altıncı Çevresel Eylem Programı (2002-2012), öncelikli eylemde bulunmak için dört temel çevresel alanbelirlemektedir. Bu alanlar aşağıdaki gibidir (EC, 2001:4): 1. İklim değişimi 2. Doğa ve biyoçeşitlilik 3. Çevre, sağlık ve yaşam kalitesi 4. Doğal kaynaklar ve kayıplar 61
62.
Bu alanlarda başarılı olabilmek için ise beş temel yol önerilmektedir (EC, 2001:8-10): 1. Yasaları uygulamaya koymak 2. Çevreyi politika oluşturma sürecinin merkezinde tutmak 3. Piyasa ile birlikte çalışmak 4. İnsanlara çevre dostu seçimler yapmalarında yardım etmek 5. Toprağın daha iyi kullanımını sağlamak 18.104.22.168. İlgili Mevzuat Diğer kamu projelerinde veya özel projelerde olduğu gibi, belli bölgelerde turizmin gelişmesi, ilgili bölgelerdeki çevrekriterlerinin ve usullerin genel bir değerlendirmesine konu olmaktadır. Aşağıda belirtilen Yönergeler bahsi geçen durumuaçıklamaktadır (TYD, 2003a:47-48): 1. ‘Çevreye ilişkin bazı kamu projeleri ile özel projelerin değerlendirilmesine ilişkin 27 Haziran 1985 tarihli ve 85/337/AET sayılı Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 175, 05/07/1985 s. 0040 – 0048): İşbu Yönerge, kamu projeleri ile özel projelerin çevresel etkilerinin değerlendirilmesine ilişkin genel kuralları ve ilkeleri belirlemektedir. Yönerge ile amaçlanan, çevre üzerinde önemli etkisi olacak kamu projeleri ile özel projeleri düzenleyen usulleri koordine etmektir. Bu bağlamda, projenin hayata geçirilmesinden önce çevresel etkilerin bir ön değerlendirmesinin yapılması gerekmektedir. Ne var ki, bu Yönerge, detayları ulusal mevzuatın özel bir kararı ile kabul edilen projeler için uygulanmamaktadır. Son tadil: a. ‘Bazı kamu projeleri ile özel projelerin çevreye etkilerinin değerlendirilmesine ilişkin 85/337/AET sayılı Yönergeyi tadil eden 3 Mart 1997 tarihli ve 97/11/AT sayılı Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 073, 14/03/1997 s. 0005 – 0015): İşbu Yönerge, çevre üzerinde önemli etkileri bulunan ve bu çerçevede kural olarak sistematik değerlendirmeye konu olan proje listelerine ekleme yapmayı amaçlayan 85/337/AT sayılı Yönergeyi tamamlayıcı niteliktedir. Bu Yönerge çerçevesinde Üye Devletler hangi projelerin değerlendirmeye tabi tutulacağının belirlenmesi için eşik veya kriter tayin etme yetkisine sahiptir. Bunu yaparken projelerin çevresel etkilerinin önemi dikkate alınmaktadır. Bununla birlikte Üye Devletler’in bu eşiklerin altında veya kriterlerin dışında kalan projeleri incelememe hakkı bulunmaktadır. Yönergenin tadil edilmesi ile birlikte üye devletlerin, çevresel etkilerinin önemini dikkate almak konusundaki yükümlülükleri ve projeleri inceleme hakları konusundaki uygulama alanları genişletilmiştir. Böylelikle üye devletlerin turizminin daha iyi planlanması, sürdürülebilir turizm ve çevrenin korunması ile ilgili yükümlülükler daha belirginleştirilmiştir. Çevre ve turizm politikaları, özellikle uzun vadeli sürdürülebilir kalkınma, kalite ve rekabetçilik konuları kapsamındabirbirleriyle yakından ilgilidir. Avrupa Komisyonu, eko-verimlilik tekniklerinin geliştirilmesi ve rekabet ve yeniliğe ilişkinpolitikalar ile çevresel projeler doğrultusunda alınan önlemlerin değerlendirilmesi için araç ve göstergelerin geliştirilmesiamacıyla 5 temel strateji belirlemiştir (TYD, 2003a:64-65): 62
63.
1. ‘Kuruluşların Topluluk’a ait bir eko-yönetim ve denetim planına (EMAS) gönüllü olarak katılımlarını mümkün kılan 19 Mart 2001 tarihli ve 761/2001 sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönetmeliği (AT)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 114, 24/04/2001 s. 0001 – 0029): İşbu Yönetmelik, çevresel performanslarının değerlendirilip iyileştirilmesini isteyen kuruluşlar için geliştirilmiş ve gönüllü olarak katılım sağlanan bir araçtır. Bu eko-yönetim ve denetim planının güncellenmiş şekli yürürlüğe girmiştir. Otel ve restoranlar gibi pek çok turizm işletmesi bu gönüllü sisteme katılmışlardır. 2. 24 Eylül 2000 tarihinde yeni bir gözden geçirilmiş Eko-etiket planı yürürlüğe girmiştir. Bu plan, ürün ve hizmetlerin yaşam dönemine ilişkin hususlar ve çevresel kriterler konusunda tüketicileri bilgilendiren “gönüllü” bir araçtır. Bu çerçevede su ve enerji kaynaklarına yönelik kaygıları da göz önünde bulundurmak gerekmektedir. Zira, turizm tesisleri uygun olmayan bir atık yönetimi ile yerel biyolojik çeşitliliğe zarar verebilmektedir. Avrupa eko-etiket araçları Avrupa çapında geçerli olan, önemli birer kalite göstergesidir. Bu nedenle, turistik tesisler ekolojik kriterlerin geliştirildiği ilk hizmet sektörü olma özelliğini taşımaktadır. 3. AB’nin kıyı bölgelerde turizmden de kaynaklanan sorunları çözmeye yönelik Entegre Kıyı Bölgeleri Yönetimi stratejisi de turizm için büyük önem taşımaktadır. Söz konusu strateji, sivil toplumla ortak bir yönetişim anlayışı içerisinde kıyı bölgelerde, planlama ve yönetimde işbirliğine dayanan bir yaklaşımı teşvik etmektedir. Strateji aynı zamanda Avrupa Komisyonu’nun sunduğu hizmetler çerçevesinde sürekli bir işbirliği gereksiniminin de önemini vurgulamaktadır. 4. İşletme ve Çevre konularından sorumlu Genel Müdürlükler sürdürülebilir turizm ve iyi uygulama örnekleri (örneğin banyoda kullanılan suyun kalitesi ile nehir, göl ve kıyı sularının kalitesinin denetlenmesi) konusunda yakın işbirliği içerisinde bulunmaktadırlar. Bu çerçevede, ‘Su politikası alanında bir Topluluk eylem çerçevesi oluşturan 23 Ekim 2000 tarihli ve 2000/60 sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönergesi’ su kalitesinin yükseltilmesi konusundaki mevcut mevzuatı tamamlamaktadır. 5. LIFE- Çevre Programı da çevresel korumanın geliştirilmesine yönelik yenilikçi tanıtım projelerini finanse etmektedir. 2000-2004 dönemi için bu araç kapsamında yer alan temel çevresel konular 1655/2000/AT sayılı Yönetmelik’te (OJ L 192 28/07/2000 s. 0001-010) ve bu Yönetmeliği destekleyen dokümanlarda tanımlanmıştır. Görüldüğü üzere Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi’nin çıkardığı yönetmeliği yürürlüğe sokan Komisyon,belirlenen bu stratejiler ile turizmin çevre üzerindeki zararlı etkilerini önlemek konusunda üye devletlere yardımda 63
64.
bulunulacağını taahhüt etmektedir. Üye devletler için gönüllü bir katılım sunsa da Komisyon’un bu adımı gelecektekipolitikalara rehberlik etmesi açısından önemlidir. Bu öncelikler kapsamında sürdürülebilir turizmin teşvik edilmesi ve özellikle aşağıdaki hususlar yer almaktadır (TYD,2003a:65): 1. Turizmin çevre üzerindeki etkisinin değerlendirilmesi. 2. Şirketlerin ve turizm tesislerinin performans ölçümlerinde çevresel göstergelerin geliştirilmesi ve test edilmesi. 3. Eskisi kadar rağbet görmeyen büyük turistik mekanların onarımı için yenilikçi teknik ve metotların geliştirilmesi. 4. Şirket ve turizm tesislerinin performansları konusunda bir kıyaslama uygulamasına gidilmesi için yenilikçi yaklaşımlar geliştirilmesi. Turizm ve çevresel etkilerinin tek bir elden takip edilebilmesi ve ilgili verilerin gelecekte bir başvuru kaynağı olarakkullanılabilmesi açısından; Avrupa Komisyonu turizm ve çevre sektörlerinin temel çıkarlarını biraraya getiren bir proje olan ‘ECONETT Pan-Avrupa Ağı’na da destek vermektedir. Bu proje, bilginin yayılmasında destekleyici bir rol üstlenmekte veturizm endüstrisi ile kamu sektörüne rehberlik etmektedir” (TYD, 2003a:65).2.2.2. Tüketici Hakları Üye ülkelerin tüketicinin korunması ile ilgili, farklı yasal düzenlemeleri olmasına rağmen, özellikle ekonomikbütünleşme, ortak bir politika oluşturulması gereğini ortaya çıkarmıştır (Çiçek ve Özgen, 2001:140). Topluluk içindeyaşayanlar, tüm Topluluk içinde geniş satın alma seçeneklerinden yararlanmaktadırlar. Tüketicilerin bu iç piyasadan tamolarak istifade etmeleri için, tüketicinin korunmasına özel bir özen gösterilmelidir. Ayrıca turistler birer tüketici olarak,tüketicilerin yararına tedbirlerden aynı şekilde yararlanırlar (TÜRSAB, 2001:20). AET Antlaşmasında tüketici korunmasıyla ilgili bir hüküm barındırmaktadır. Antlaşmanın 153. maddesine göreTopluluk tüketicilerin sağlık, güvenlik ve ekonomik menfaatlerinin korunmasına ve bilgi ve eğitim haklarının arttırılmasına vekendi çıkarlarını korumak için organize olma haklarına katkıda bulunur (TÜRSAB, 2001:20). Doğal olarak ilgili maddebirçok alana olduğu gibi ‘turizm’ alanına da etki etmektedir. AB tüketici politikasının turizmi etkileyen temel eylem alanları ikibaşlık altında toplanabilir (Ersin, 1997’den aktaran Çiçek ve Özgen, 2001:145): 1. Tüketiciyi Koruma Standartları 2. Ürün Hakkındaki Bilgilendirme Avrupada turistlerin korunması, turizmin tüketici politikasıyla bütünleştirilmesine yönelik genel AB taahhüdünüaçıklar. Bu amaçla, turistlere haklarıyla ilgili daha fazla bilgi sağlanmasını veya tüketici korumayı iyileştiren hukuki araçlarınpekiştirilmesini hedefleyen eylemler söz konusudur. Örneğin Topluluk, otellerde yangın güvenliği hakkında tedbirler kabuletmiş ve tatil paketleri ve tur paketleri ile ilgili yasalar için asgari standartlar belirlemiştir. Bu hükümlere göre, örneğin,hareket öncesinde turiste ayrıntılı bilgi verilmeli veya turist, kendisi onaylamadıkça değiştirilmesi mümkün olmayan birsözleşme ile korunmalıdır. Pek çok turizm faaliyetinin uluslararası niteliği göz önüne alındığında, adalete erişim ile ilgili başka 64
65.
tedbirler de alınmıştır (AKTTa, 2005:6). Çalışmanın bu bölümünde AB mevzuatında tüketicilerin korunmasına yönelik oluşturulmuş yasal metinler özellikleturizm alanına etkileri çerçevesinde incelenmektedir. 22.214.171.124. İlgili Mevzuat 283/1999 sayılı ve 25 Ocak 1999 tarihli tüketicilerin yararına Topluluk aktiviteleri için genel bir yapılanmagetiren Avrupa Parlamentosu ve Konseyi kararı: Topluluk tedbirlerinin bu genel yapılanmasının asıl amacı, tüketicilerinmenfaatine çeşitli hareketlerde bulunmak ve aşağıdaki alanlarda onlara yüksek düzeyde bir koruma sunmaktır (TÜRSAB,2001:20): 1. Ürün ve hizmetlerle ilgili olduğu sürece tüketicilerin sağlık ve güvenliği 2. Ürün ve hizmetlerle ilgili olduğu sürece anlaşmazlıkların çözüm yollarına dahil olmayı da kapsayacak şekilde tüketicilerin ekonomik ve yasal menfaatlerinin korunması 3. Tüketicilerin korunması ve hakları bakımından eğitimi ve bilgilendirilmesi 4. Tüketicilerin menfaatlerinin yükseltilmesi ve sunulması Bu programın amaçladığı farklı faaliyetler şu şekilde sıralanabilir (TÜRSAB, 2001:20-21): 1. Komisyonca uygulamaya konan faaliyetler. 2. İster ulusal organizasyon temsilcilerini biraraya getiren sivil toplum kuruluşları isterse de organizasyonlar olsun, Avrupa tüketici organizasyon aktivitelerine finansal destek sağlayan faaliyetler. 3. Üye ülkelerdeki tüketicilerin ve tüketici organizasyonları ile temsil edilen ve bağımsız kamu organizasyonlarının menfaatlerini artırmak amacıyla gerçekleştirilen özel projelere finansal destek sağlayan faaliyetler. Bahsedilen Avrupa Parlamentosu ve Konseyi kararı ile Topluluk; tüketicilerin korunması açısından öncelikle temeltanımlamalarını yapmış ve bu tanımlamaların kapsamını belirlemiştir. Turizm sektörü açısından yaklaşılacak olursa; AB’de tüketicinin korunmasına ilişkin yasal düzenlemeler 5 başlıkaltında incelenebilir. Bunlar; yolcular için sözleşmeden doğan garantiler, tüketici çıkarlarının korunması, kişisel verikorunması, genel ürün güvenliği, turizm tesislerinin güvenliğidir. Bu başlıklara ilişkin yasal düzenlemeler aşağıdaki gibidir(TYD, 2003a:35-46). 126.96.36.199.1. Yolcular İçin Sözleşmeden Doğan Garantiler (TYD, 2003a:35-40) 1. ‘Yanıltıcı reklamlara ilişkin olarak Üye Devletlerin hukuk kurallarını, düzenlemelerini ve idari hükümlerini yakınlaştıran 10 Eylül 1984 tarihli ve 84/450/AET sayılı Konsey Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 250, 19/09/1984 s. 0017 – 0020): Son tadil: a. ‘Karşılaştırmalı reklamı da içine alan yanıltıcı reklama ilişkin 84/450/AET sayılı Yönergeyi tadil eden 6 Ekim 1997 tarihli ve 97/55/AT sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa 65
66.
Toplulukları Resmi Gazetesi L 290, 23/10/1997 s. 0018 – 0023): 84/450 sayılı Yönerge, yanıltıcı reklam ve haksız sonuçlarına karşı tüketicinin, ticaretle uğraşan kişilerin, zanaatkarların ve genel olarak toplumun çıkarlarının korunmasına ilişkindir. Bu Yönerge kapsamında, çıkarları zedelenen gerçek ve tüzel kişilerin yanıltıcı reklamlara karşı yasal süreç başlatmaları mümkündür. Reklamın yanıltıcı olup olmadığının saptanması için Üye Devletler tarafından görevlendirilen yetkili merciler aşağıdaki maddeleri dikkate almak zorundadırlar: Mal ve hizmetlerin özellikleri, örneğin, piyasada bulunabilir olup olmamaları, doğaları, yapılış biçimleri, bileşimleri, üretim veya piyasaya sunum yöntem ve tarihleri, amaca uygunlukları, kullanım alanları, miktarları, özellikleri, coğrafi veya ticari menşei, mal ve hizmetler için yapılan test ve kontrollerin sonuçları ve maddi özellikleri Fiyat ve fiyatın hesaplanma şekliyle malların arz edildiği veya hizmetlerin sunulduğu koşullar Reklamcının doğası, vasıfları ve hakları.2. ‘Tüketici kontratlarındaki adil olmayan mukavele şartlarına ilişkin 5 Nisan 1993 tarihli ve 93/13/AET sayılı Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 095, 21/04/1993 s. 0029 – 0034): Bu Konsey Yönergesi, bir satıcı veya tedarikçi ile tüketici arasında yapılan kontratların adil olmayan şartlarına ilişkin olarak ulusal düzenlemelerin uyumlaştırılmasını sağlamaktadır. Yönerge minimal kanıtlar ve yükümlülükler belirlemekte ve Üye Devletler tarafından genişletilme veya kısıtlanma konusu olabilecek endikatif değer terimleri listesi içermektedir. Yönerge, taraflar arasında münferit olarak müzakere edilmemiş kontrat şartlarını kapsamaktadır. Kontrat şartlarının adil olmadıklarının değerlendirmesinin yapılması için Yönerge mal ve hizmetlerin kendine has özelliklerini dikkate almaktadır.3. "Yüz yüze gelinmeden imzalanan kontratlar" için tüketicinin korunmasına ilişkin 20 Mayıs 1997 tarihli ve 97/7/AT sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönergesi (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 144, 04/06/1997 s. 0019 – 0027): İş bu Yönerge, tüketiciler ve tedarikçiler arasındaki ‘yüzyüze gelinmeden imzalanan kontratlar’a ilişkin mevcut ulusal düzenlemeleri uyumlaştırmaktadır. İşbu Yönerge’nin hükümleri yalnızca bir tedarikçi ve tüketici arasında imzalanan mal ve hizmetlere ilişkin kontratlara yönelik olup, tedarikçi tarafından organize bir şekilde yürütülen uzaktan satış veya hizmet sunumu planı çerçevesinde gerçekleşmektedir. Söz konusu tedarikçi, kontratın imzalandığı andan itibaren kontrat dahilinde uzaktan iletişimin bir veya daha fazla aracını münhasır bir biçimde kullanabilmektedir. Yönerge, bir uzaktan kontratın imzalanmasından önce tedarikçinin kimliği, mal ve hizmetlerin fiyatları (vergi ya da sevkıyat masrafları da dahil olmak üzere) gibi konularda güvenilir bilgi sunma yükümlülüğünü getirmektedir. Ödeme ve sevkıyat düzenlemeleri ile fiyat ve teklifin geçerli olduğu süreye ilişkin bilgiler de kontratın imzalanmasından önce sunulması gereken bilgilerdir.4. ‘Devremülk edinme hakkına dair kontratların belirli yönlerine ilişkin olarak alıcıların korunması konulu 26 Ekim 1994 tarihli ve 94/47/AT sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 280, 29/10/1994 s. 0083 – 0087): Bu Yönerge’nin amacı, devremülk edinme hakkına dair kontratların belirli yönlerine ilişkin olarak alıcıların korunması konusundaki mevcut ulusal hükümleri uyumlu hale getirmektir. Yönerge’nin kapsamında yalnızca sözleşmeden doğan işlemlere ilişkin aşağıda sözü edilen konular bulunmaktadır. Bu alanda alıcılar için etkili bir koruma sağlama amacıyla Yönerge satıcıların alıcılar 66
67.
karşısında uymak zorunda oldukları asgari yükümlülükleri ve kontratta yer alması gereken kalemlerin listesini belirlemektedir. a. Kontratı oluşturan bölümlere ilişkin bilgi ve söz konusu bilginin iletişimine dair düzenlemeler b. İptal ve geri çekmeye ilişkin usuller ve düzenlemeler.5. ‘Paket seyahat, paket tatil ve paket turlara ilişkin 13 Haziran 1990 tarihli 90/314/AET sayılı Konsey Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 158, 23/06/1990 s. 0059 – 0064): Yönerge, hizmetler alanında ortak pazarın önündeki engellerin ortadan kaldırılmasına katkıda bulunmak amacıyla seyahat paketleri için ortak kurallar belirlemiştir. Bu çerçevede bir Üye Devlette yerleşik tur operatörlerinin hizmetlerini bir başka Üye Devlette sunmaları ve tüketicilerin kendi vatandaşı oldukları Üye Devlet dışındaki bir Üye Devletten paket satın alırken karşılaştırma olanağından faydalanabilmeleri mümkündür. Yönerge aynı zamanda yanıltıcı etkileri olmayan organize geziler için tüketici konumundaki turistlere kapsamlı bilgiler sunmaktadır. Bunlara ek olarak, Yönerge, organizatör ya da satış görevlisi ile tüketici arasındaki kontrata ilişkin konuları düzenlemektedir (fiyatlar, tüketicinin başka bir kişiyle yer değiştirmesi, geri çekme ve gezinin temel öğelerinin değiştirilmesi sebebiyle tüketiciye tazminat ödenmesi, gezinin iptali, vb.). Son olarak, Yönerge iflas durumunda yapılmış olan harcamaların tazmin edilerek geri ödemelerinin sağlanmasını garanti altına alabilmek için organizatör lehine yeterli garantilerin mevcut olduğunu ortaya konmasını şart koşmaktadır.6. ‘Tarifeli havayolu taşımacılığında teyit edilmiş rezervasyona bağlı kalınmamasından ötürü havayolunun yolcuya ödediği yasal ceza sistemine ilişkin ortak kurallar oluşturan 4 Şubat 1991 tarihli ve 295/91 sayılı Bakanlar Konseyi Yönetmeliği (AET)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 036, 08/02/1991 s. 0005 – 0007): İşbu Yönetmeliğin amacı, yolcuların AT Antlaşması’nın uygulandığı bir Üye Devlet topraklarında bulunan bir havaalanından, uçuş için geçerli bilet ve teyit edilmiş rezervasyonları bulunmasına karşın, mevcut koltuk sayısından daha fazla rezervasyon kabul edilmiş olması sebebiyle uçuş yapamamaları durumunda uygulanacak ortak asgari kuralları ortaya koymaktır. Yönetmelik aynı zamanda havayolu şirketlerinin mevcut koltuk sayısından daha fazla rezervasyon kabul edilmesi durumunda uçuş için kurallar oluşturmasını da zorunlu kılmaktadır. a. ‘Teyid edilmiş rezervasyona bağlı kalınmaması ve uçuşun iptal edilmesi durumları ile uçuşlarda uzun süreli rötarların yaşanması durumlarında yolculara tazminat ödenmesi ve destek sağlanmasına ilişkin ortak kurallar oluşturan Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönetmeliği Teklifi COM/2001/0784 son - COD 2001/0305/’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi C 103 E, 30/04/2002 s. 0225 – 0229): Bu Yönetmelik teklifi, yolculara maddi tazminat hakkı, alternatif bir uçuş veya bilet ücretinin geri ödenmesi, uçağa alınmama veya uçuşun iptali durumlarında havaalanında destek gibi haklar tanımaktadır. Bu teklif kapsamında uzun süreli rötarlarda yolculara alternatif bir uçuş veya bilet masrafının tazmin edilmesi hakkı tanınmaktadır. Teklif, Topluluk havaalanlarından kalkış yapan tüm havayolu şirketleri ile Topluluk üyesi olmayan bir ülke havaalanından Topluluk üyesi ülke havaalanına sefer yapan tüm havayolu şirketleri için geçerli olacak şekilde uygulanacaktır.7. ‘Kaza durumunda havayolu şirketinin sorumluluğuna ilişkin 9 Ekim 1997 tarihli ve 2027/97 sayılı Konsey Yönetmeliği (AT)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 285, 17/10/1997 s. 0001 – 0003): 2027/ 97 sayılı Yönetmelik Topluluk havayolu şirketlerine bazı yükümlülükler getirmektedir. Meydana gelebilecek kazalarda ölüm 67
68.
veya yaralanma durumlarında, zayiata sebebiyet veren kaza uçuş sırasında uçağın içinde ya da uçağa iniş veya biniş sırasında gerçekleşmiş ise, yolcuların zararlarının tazmini için havayolu şirketlerinin yükümlülükleri bulunmaktadır. Topluluk havayolu şirketleri için sigorta yükümlülükleri ile Topluluk dışında kurulmuş olan ancak Topluluk’a uçuş yapan şirketler tarafından sunulması gereken bilgilere ilişkin yükümlülükler de Yönetmelik kapsamında yer almaktadır. Son tadil: a. ‘Kaza durumunda havayolu şirketinin sorumluluğuna ilişkin 2027/97 sayılı Bakanlar Konseyi Yönetmeliği’ni (AT) tadil eden 889/2002 sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönetmeliği (AT)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 140, 30/05/2002 s. 0002 – 0005): Bu Yönetmelik, 2027/97 sayılı Yönetmeliği, uçak yolcularının ölümü veya yaralanması durumunda sınırsız sorumluluk sistemi oluşturan Montreal Konvansiyonu hükümleriyle uyumlu hale getirmek amacıyla tadil etmiştir. Yeni Yönetmelik, Uluslararası Havacılık piyasasında ulusal ve uluslararası taşımacılık kavramları arasında yer alan farkı ortadan kaldırmaktadır çünkü hem ulusal hem uluslararası taşımacılıkta sorumluluk kavramının aynı düzey ve nitelikte olması gerekmektedir. 188.8.131.52.2. Tüketici Çıkarlarının Korunması (TYD, 2003a:40)1. ‘Tüketici çıkarlarının korunması konusundaki ihtiyati tedbirlere ilişkin 19 Mayıs 1998 tarihli ve 98/27/AT sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 166, 11/06/1998 s. 0051 – 0055): İşbu Yönerge, ihtiyati tedbirlere ilişkin olarak ulusal hukuk kurallarının uyumlaştırılmasını gerçekleştirme hedefindedir. Böylelikle tüketicilerin kolektif çıkarları korunmakla kalmayacak, iç pazarın uygun şekilde işlemesi de sağlanacaktır. Bu bağlamda, Yönerge, söz konusu kolektif çıkarın korunmasında menfaati bulunan kurum veya kuruluşlar tarafından başlatılacak davalar için Üye Devletlere yetkili ulusal mahkeme ya da idari mercileri belirleme yetkisi vermektedir. 184.108.40.206.3. Kişisel Veri Koruması (TYD, 2003a:41-42)1. ‘Kişisel verilerin işlenmesi ve telekomünikasyon sektöründe gizliliğin korunmasına ilişkin 15 Aralık 1997 tarihli ve 97/66/AT sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 024, 30/01/1998 s. 0001 – 0008): İşbu Yönerge, temel hak ve özgürlükler için eşit düzeyde bir korumanın sağlanması amacıyla ulusal hükümlerin uyumlaştırılmasını öngörmektedir. Bu bağlamda telekomünikasyon sektöründe kişisel verilerin işlenmesine ilişkin gizlilik hakkı ve bu bilgiler ile telekomünikasyon araç ve hizmetlerinin Topluluk içerisinde serbest dolaşımının sağlanması konusu önemlidir. Yönergenin kapsamında Topluluk bünyesindeki genel telekomünikasyon ağları içerisinde halka açık telekomünikasyon hizmetlerinin sunumuyla bağlantılı olarak kişisel verilerin işlenmesi konusu da yer almaktadır. Bu da Dijital Ağ Entegre Hizmetleri (Integrated Services Digital Network -ISDN-) ve genel dijital mobil ağları kanalıyla gerçekleştirilmektedir.2. ‘Veritabanlarının yasal korumasına ilişkin 11 Mart 1996 tarihli ve 96/9/AT sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 077 , 27/03/1996 s. 0020 – 0028): İşbu Yönerge veritabanlarının korunması, özellikle de gerçek ve tüzel kişilerin online mal ve hizmet tedarik etme hakları konusundaki mevcut mevzuat ve yasaların uyumlaştırılmasını amaçlamaktadır. Yönergenin hükümleri sistemli bir 68
69.
şekilde düzenlenmiş tüm bağımsız çalışmalar ile veri veya diğer materyallere uygulanmaktadır. Bu hükümler elektronik olarak ya da diğer şekillerde erişilebilir durumdadır.3. ‘Kişisel verilerin işlenmesi ve bu verilerin serbest dolaşımına ilişkin 24 Ekim 1995 tarihli ve 95/46/AT sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 281 , 23/11/1995 s. 0031 – 0050): İşbu Yönerge, kişisel veri akışının bir Üye Devletten diğerine serbestçe sağlanmasını ve bireylerin temel haklarının gözetilmesini amaçlamaktadır. Yönerge otomatik sistemle olsun olmasın kişisel verilere ilişkin yürütülen tüm süreçler için uygulanabilmektedir. Bu süreçler şunlardır: Kişisel verilerin toplanması, kaydedilmesi, düzenlenmesi, saklanması, uyarlanması veya değiştirilmesi, tekrar kazanımı, istişare faaliyetleri, kullanımı, iletim yoluyla açıklanması, yayılması veya diğer şekillerde erişilir hale getirilmesi, bloke edilmesi, silinmesi veya ortadan kaldırılması, vb. Buna ilaveten Yönerge kişisel verilerin ve veri kalitesine ilişkin temel prensiplerin işlenmesinin yasallığına ilişkin genel kuralları içermektedir. 220.127.116.11.4. Genel Ürün Güvenliği (TYD, 2003a:42-45)1. ‘Genel ürün güvenliğine ilişkin 29 Haziran 1992 tarihli ve 92/59/AET sayılı Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi L 228 , 11/08/1992 s. 0024 – 0032): İşbu Yönerge ile amaçlanan bir yandan tüketici sağlığı ve güvenliğinin korunması, diğer yandan iç pazarın düzgün bir şekilde işlemesinin sağlanmasıdır. Yönerge, yalnızca tüketici kullanımı için öngörülmüş veya tüketiciler tarafından kullanılabilecek ürünlere yönelik olup AB genelinde sektörel mevzuatlar kapsamında yer almayan tüm tüketici ürünleri için yüksek düzeyde bir ürün güvenliği sağlamaktadır. Bu Yönerge, güvenli ürün tanımı yapmakta ve üreticileri yalnızca güvenilir ürünleri piyasaya sürmeye zorlamaktadır. Bunun yanı sıra, dağıtıcıların tehlikeli olarak bilinen veya tehlike arz ettiği tahmin edilen ürünleri tedarik etmeleri yasaklanmaktadır. Yönerge hükümleri çerçevesinde ciddi riskler taşıyan ürünler için Üye Devletler ile Avrupa Komisyonu arasında hızlı bir bilgi değişimi sistemi oluşturulmuştur. Bu sistem, yükümlülüklerin üreticiler ve dağıtıcılar tarafından yerine getirilmesinin sağlanmasına yönelik tüm gerekli adımların atılmasını gerektirmektedir. a. ‘Genel ürün güvenliğine ilişkin 3 Aralık 2001 tarihli ve 2001/95/AT sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 011, 15/01/2002 s. 0004 – 0017):Bu Yönerge sadece gıda ürünleri dışındaki ürünler için geçerlidir. Gıda güvenliği 28 Ocak 2002 tarihli ve 178/2002/AT sayılı Yönetmelik ile düzenlenmektedir. Yeni Yönerge genel olarak 92/59 sayılı Yönerge çerçevesinde yer alan mevcut gerekleri korumakta fakat yeni hükümler de getirmektedir. Bu yeni Yönergenin amacı üreticiler üzerindeki yükümlülükleri (özellikle de ürün risklerine ilişkin olarak yetkili mercilere gerekli bilgilerin verilmesi ve gerektiğinde tehlike arz eden ürünlerin toplatılması konularında) tamamlamak ve güçlendirmektir. Bu sebeple ürün risklerine karşı halkın yararlanabileceği bilgilerin mevcut olmasına ilişkin özel hükümler getirilmiştir. Bu Yönerge, ‘güvenilir’ ürün tanımına uyan güvenlik şartlarını tanımlamak için standartların daha etkili kullanımını sağlamaktadır. Ayrıca bu çerçevede, standardizasyon kurumlarına yetki vermek için daha detaylı usuller belirlenmiştir.2. ‘Hatalı ürünler için sorumluluğa ilişkin olarak Üye Devletler’in hukuk kurallarını, düzenlemelerini, ve idari hükümlerini yakınlaştıran 25 Temmuz 1985 tarihli ve 85/374/AET sayılı Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 210, 07/08/1985 s. 0029 – 0033): İşbu Yönerge ürünlerde imalat 69
70.
hatalarından kaynaklanan zararın tazminine ilişkin sorumluluk için uyumlaştırılmış bir çerçeve sunmaktadır. Bu Yönerge kapsamında, üretim sürecinde yer alan ve tamamlanmış ürünleri, ürünlerinin bileşenleri ya da tedarik ettikleri hammaddeleri hatalı olan tüm üreticiler sorumluluk altındadır. Bu çerçevede Topluluk’a dışarıdan ürün ithal eden ithalatçılar ve isim, ticari marka veya diğer belirleyici özellikleri ürün üzerine yazmak veya basmak yoluyla kendilerini üretici olarak tanımlayan kişiler de sorumluluk taşımaktadır.3. ‘Yiyecek maddelerinin hijyenine ilişkin 14 Haziran 1993 tarihli Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 175, 19/07/1993 s. 0001 – 0011): İşbu Yönerge’nin amacı yiyecek maddelerinin sağlıklı olmasına yönelik genel kurallar belirlemek ve bu kurallara uyulup uyulmadığının denetimini sağlayacak usulleri ortaya koymaktır. Bununla birlikte, Yönerge, yiyecek maddelerinin güvenliğini ve sıhhiyetini sağlamaya yönelik olarak maddelerin üretimi, hazırlanması, işlenmesi, paketlenmesi, saklanması, nakliyesi, dağıtımı, tüketiciye satış veya tedarik için sunumu gibi aşamaların tümünü kapsayacak tedbirlerin alınmasını da sağlamaktadır.4. ‘Gıda hukukunun temel ilkelerini ve gereklerini ortaya koyan, Avrupa Gıda Güvenliği Kurumunu kuran ve gıda güvenliği konularında usuller belirleyen 28 Ocak 2002 tarihli ve 178/2002 (AT) sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönetmeliği’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 031, 01/02/2002 s. 0001 – 0024): Yönetmelik, gıda konusuna ilişkin olarak insan sağlığı ve tüketici çıkarlarının üst düzeyde korunmasının sağlanması için genel bir çerçeve oluşturmaktadır. Yönetmelik, geleneksel ürünler de dahil olmak üzere gıda tedarikindeki çeşitliliği dikkate almakta ve aynı zamanda iç pazarın etkili işlemesini sağlamaktadır. Yönetmelik, hem Topluluk düzeyinde hem de ulusal düzeyde genel olarak gıda, özelde ise gıda güvenliğini düzenleyen genel ilkeleri ortaya koymakta, ortak ilke ve sorumluluklar belirlemektedir. 18.104.22.168.5. Turizm Tesislerinin Güvenliği (TYD, 2003a:45-46)1. ‘Yolcu gemileri için güvenlik kuralları ve standartlarına ilişkin 17 Mart 1998 tarihli ve 98/18/AT sayılı Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 144, 15/05/1998 s. 0001 – 0115): İşbu Yönergenin iki amacı bulunmaktadır. Bunlardan ilki iç hat seferlerinde yeni ve mevcut yolcu gemileri ile yüksek hızda çalışan yolcu gemileri için can ve mal güvenliğine yönelik yeknesak bir sistem oluşturmaktır. Diğer amaç ise müzakere usullerini ortaya koymaya yöneliktir. Bu çerçevede Yönergede yer alan hükümler şu konuları kapsamaktadır: a. Yeni yolcu gemileri b. 24 metre uzunluğunda veya daha uzun mevcut yolcu gemileri c. İç hat seferlerinde hangi ülke bayrağı altında seyir ettiklerine bakılmaksızın yüksek hızdaki yolcu gemileri2. ‘İnşaat malzemelerine ilişkin olarak Üye Devletler’in hukuk kuralları, düzenlemeleri ve idari hükümlerini yakınlaştıran 21 Aralık 1988 tarihli ve 89/106/AET sayılı Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 040, 11/02/1989 s. 0012 – 0026): İşbu Yönergenin hükümleri inşaat malzemeleri ve diğer teknik özelliklere ilişkin standartların Avrupa genelinde uyumlaştırılmasını hedeflemektedir. Bu Yönergede belirlenmiş olan şartlara uygun ürünlere AB uygunluk belgesi verilmektedir. Bu belge sayesinde ürünlerin Topluluk içerisinde serbest dolaşımı ve amaçlarına uygun şekilde kullanımları mümkün olmaktadır.3. ‘Otellerdeki yangın güvenliğine ilişkin 22 Aralık 1986 tarihli Bakanlar Konseyi Tavsiye Kararı’ (Avrupa 70
71.
Toplulukları Resmi Gazetesi L 384, 31/12/1986 s. 0060 – 0068): Bu Tavsiye Karar ile Bakanlar Konseyi otellerde alınan yangın tedbirlerinin karar metni içerisinde belirlenmiş ilkelere uygun şekilde düzenlenmesini hedeflemektedir. Buna ilaveten, tavsiye karar, yangın merdivenleri, bina özellikleri, muhafazalar ve dekorasyon, elektrik aydınlatma ve ısıtma, havalandırma sistemleri, yangın alarmları, uyarı araçları ve diğer güvenlik talimatlarına ilişkin teknik kılavuz ilkeler de içermektedir. Bahsi geçen yönergeler incelendiğinde özellikle yanıltıcı reklamlar, paket turlar, uzak mesafeler için yapılan kontratlarve time-share düzenlemelerle birlikte adil olmayan kontrat hükümlerini içeren konularda yolculara sözleşmeden doğangarantiler tanınmasına yönelik olarak Topluluk düzeyinde yeknesak veya en azından uyumlu yasal garantiler hayatageçirilmiştir. Ayrıca hava taşımacılığına yönelik olarak yolculara özel bir koruma sunulmuştur. Buna ilaveten, taleplerin takibiiçin Üye Devletlerin etkili yasal düzenlemeler sunma gerekliliği bulunmaktadır. Sözleşme kapsamında veri korumasına ilişkinAB kuralları da önem taşımaktadır. Tüketicilerin ve yolcuların korunmasına ilişkin diğer tedbirler kapsamında ise otel vetaşıma araçlarının güvenliği ile yiyecekler için gereken sağlık koşulları yer almaktadır (TYD, 2003a:34).2.2.3. Taşımacılık Politikası Taşımacılık politikası, ekonomik ve sosyal kaynaşmayı güçlendirmede önemli bir rol oynamaktadır. Bölgeselihtilafları azaltmakta, özellikle adalara ve deniz aşırı topraklara girişi geliştirmekte, diğer taraftan, taşımacılık altyapısınayatırımı artırarak ve işgücünün dolaşımını güçlendirerek istihdamı da etkilemektedir. Taşımacılık politikası doğrultusundaönerilen düzenlemeler, AB yapısal fonlarından Avrupa Bölgesel Kalkınma Fonu (ERDF – European Regional DevelopmentFund) ve Kaynaşma Fonu ile finanse edilmektedir (European Union, 2002a). Bu kapsamda, Topluluğun bütününün uyumlu kalkınmasının geliştirilmesi ve ekonomik ve sosyal bütünleşmeningüçlendirilmesi amacıyla, özellikle bölgesel farklılıkların giderilmesi yönündeki girişimlerin desteklenmesini öngörenMaastricht Antlaşması’nın Başlık III (Madde 129b-d) hükümleri, iç pazarın avantajlarından tüm bölgelerin tam olarakyararlanabilmeleri için ulaştırma, telekomünikasyon ve enerji alt yapılarında Trans Avrupa Ağlarının kurulması vegeliştirilmesine yönelik düzenlemeleri içermektedir (İKV, 1997:2). AB Antlaşması’nda taşımacılık politikası 70-80. maddeler arasında düzenlenmiştir. Bu maddeler genel olarak ortaktaşımacılık politikasını düzenlemektedir. Taşımacılık politikası konusunda yetkili organ olan AB Konseyi, Ekonomik veSosyal Komite’ye ve Bölgeler Komitesi’ne danıştıktan sonra aşağıdaki konuları belirleyebilmektedir (European Union,2002b): 1. Üye bir devlete veya devletten veya bir veya daha fazla üye devletin sınırından geçen uluslararası taşımacılığa uygulanabilecek ortak kurallar. 2. Üye bir devlette ikamet etmeyen taşıyıcıların taşımacılık hizmetlerini sürdürmelerini belirleyen koşullar. 3. Taşımacılık emniyetini geliştirecek önlemler. 4. Diğer uygun hükümler. 71
72.
Taşımacılık için düzenleme sisteminin ilkeleri ile ilgili hükümlerin uygulanması, yaşam standardında, istihdamda vetaşımacılık hizmetlerinin operasyonunda ciddi bir etkiye yol açması durumunda; bu hususlar Avrupa Parlamentosu ileEkonomik ve Sosyal Komite’ye danışıldıktan sonra Komisyon tarafından yapılan bir teklifle, Konsey tarafından oybirliği ilebelirlenecektir. Böylece Konsey, ortak pazarı oluşturmadan sonuçlanan ekonomik kalkınmaya uyum ihtiyacını da dikkatealmış olacaktır. Ortak taşımacılık politikasının yürütülmesi için, üye devletlerin hükümetleri tarafından atanmış uzmanlardanoluşan bir Danışma Komitesi, Komisyona bağlanacaktır. Komisyon uygun gördüğü zaman Ekonomik ve Sosyal Komiteninyetkilerini hiçe saymaksızın taşımacılık sorunlarında komiteye danışacaktır. Bu hükümlerin demiryolu, karayolu ve iç karabölümündeki suyolu ulaşımına uygulanacağı belirtilmektedir. Ayrıca Konsey’in nitelikli çoğunlukla deniz ve hava ulaşımı içinuygulanacak hükümleri ve prosedürlerin kapsamına karar verebileceği belirtilmektedir (European Union, 2002b). Dünya turizmine en büyük katkıyı taşımacılık sektöründeki gelişmeler sağlamıştır. Yer değiştirme hareketiningerçekleşmesine olanak sağlayan ulaştırmadır. Ulaşımın gelişmesiyle daha çok ülke, bölge ve merkez insanlarca gezilmiş,keşfedilmiş ve ulaşılmıştır. Yüzyılımızın ortalarından sonra artan olanaklarla büyük kitlelerin daha yoğun şekilde turizmekatılmaları mümkün olmuştur (Öner, 1997:39). Turizm sektörü açısından taşımacılık politikası ile turizm faaliyetleri birbiriyle yakından ilişkilidir ve ‘Ortak TaşımacılıkPolitikası’ turizmin gelişmesinde önemli bir yere sahiptir. Özellikle çeşitli ulaşım şekilleri, Trans-Avrupa ağları ve iç pazardapazarların serbestleşmesine ilişkin gelişmeler bu çerçevede yer almaktadır. Taşımacılık politikası, aynı zamanda güvenlik veyolcuların korunması gibi diğer ilgili alanları da etkilemektedir (TYD, 2003a:57). 22.214.171.124. İlgili Mevzuat AB Taşımacılık Politikasının genel hatlarına ilişkin olarak Avrupa Komisyonunun Taşımacılık ve Enerji konularındansorumlu Genel Müdürlüğü ‘2010 Yılı için Avrupa Taşımacılık Politikası’ konulu bir Beyaz Kitap yayımlamıştır. Bu kitap,turizm sektöründe sürdürülebilir kalkınmanın desteklenmesi için önem taşımaktadır. Söz konusu Beyaz Kitap ve OrtakTaşımacılık Politikası kapsamında yer alan gelişmelere karşın, bazı temel noktaların iyileştirilmesinde yarar bulunmaktadır(TYD, 2003a:57-58): 1. Bazı temel altyapıların geliştirilmesi, daha modern altyapıların oluşturulması ve Trans-Avrupa Ulaşım Ağlarının özellikle yoğun dönemlerde birbirleriyle daha iyi bütünleştirilmelerinin sağlanması önem taşımaktadır. Bu çerçevede, Trans-Avrupa ağlarının oluşturulması, kişilerin, malların ve hizmetlerin serbest dolaşımı ilkeleri doğrultusunda Tek Pazarın güçlendirilmesinde önemli bir rol oynayacaktır 2. Karayolu taşımacılığı kalitesinin arttırılması 3. Demiryollarının yeniden önem kazanması 4. Havayolu taşımacılığındaki artışın kontrolü 5. Denizyolu taşımacılığı ile iç su yolları taşımacılığının uyumlu hale getirilmesi 6. Taşımacılık şekillerinin kısıtlanması 7. Trans-Avrupa ağındaki dar boğazların aşılması 8. Yasal, teknik ve fiili güvenliğe ilişkin konularda, özellikle aşağıda sözü geçen alanlarda turizm ve tüketici 72
73.
konumundaki vatandaşlar için yeterli korumanın sağlanması: a. Topluluk hukuku çerçevesinde yolcuların sahip olduğu haklar ve bu haklara ilişkin olarak Avrupa Komisyonu tarafından başlatılan bilgilendirme seferberliği b. Havayolu şirketleri tarafından Avrupa Komisyonunun teşvikiyle yolculara sunulan hizmetlerin geliştirilmesi amacıyla hazırlanmakta olan ve isteğe bağlı olarak uygulanacak kurallar c. Yolcu haklarının korunmasının garanti edilmesine ilişkin bir dizi politika aracının oluşturulması (örneğin tazminatlar, yolcularla havayolu şirketleri arasındaki kontratlar) d. Avrupa limanlarında hizmet veren tüm yolcu gemileri için teknik ve işlevsel standartlar oluşturmaya yönelik önlemler e. Yüksek kalitede karayolu taşımacılığı sistemine yönelik eylem (örneğin mal ve yolcu taşımacılığı için profesyonel sürücü eğitimi) “Avrupa Komisyonunun Eylül 2001de Avrupa Taşımacılık Politikası konulu Beyaz Kitabı kabul etmesinin ardındanTopluluk ve Üye Devletler düzeyinde pek çok önlem alınmıştır” (TYD, 2003a:59). “Avrupa Komisyonu 2000 yılında Avrupanın uydu dolaşımı ve yerleştirme sistemi olan GALILEO projesiniuygulamaya koymuştur. Turizm sektörü için pek çok ilginç olanak sunan sistemin 2008 yılına kadar dünya çapında hizmetverir hale gelmesi hedeflenmektedir. Projenin turizm işletmeleri için sunduğu olanaklar yalnızca taşımacılık alanıyla sınırlıdeğildir. Etkin enerji kullanımı, telekomünikasyon faaliyetleri ve çevresel sorunlar da projenin kapsama alanı içerisinde yeralmaktadır” (TYD, 2003a:58). “AB Komisyonu bir altyapı ücretlendirme sistemi ilkeler bütünü ile ücretlendirme düzeyleri belirleyen ortak birmetodoloji oluşturulması amacıyla bir çerçeve yönerge kabul edilmesini önermiştir” (TYD, 2003a:58): ‘Demiryoluişletmelerinin lisanslandırılmasına ilişkin 95/18/AT sayılı Bakanlar Konseyi Yönergesi ile demiryolu altyapıkapasitesinin tahsis edilmesi, demiryolu altyapılarının kullanılması için vergilerin toplanması ve güvenliksertifikasına ilişkin 2001/14/AT sayılı Yönergeyi tadil eden Topluluk demiryollarının güvenliğine ilişkin AvrupaParlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönerge Teklifi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi C 126 E, 28/05/2002 s.0332 – 0349) 126.96.36.199.1. 2003-2010 Avrupa Yol Güvenliği Eylem Programı “AB Komisyonu 2003 yılı Haziran ayında 2003-2010 Avrupa yol güvenliği eylem programını açıklamıştır. Buprogram 2010 yılı itibarı ile yollarda meydana gelen kazalar sonucu yaşamını yitiren kişi sayısını yarıya indirmeyihedeflemektedir. Programın amaçları şunlardır” (TYD, 2003a:59): 1. AB Komisyonu, çeşitli ülkelerde gözlemlenen en iyi uygulama örneklerini destekleyecektir (örneğin “seçilmiş sürücü” kampanyası, kandaki alkol düzeyine ilişkin tavsiyelere uygun önlemler alınması, araç kullanımı üzerinde etkisi olan ilaçların sınıflandırılması ve buna uygun şekilde etiketlendirilmesi) 2. Pasif güvenlik önlemleri almak (özellikle otobüslerde emniyet kemeri kullanımının zorunlu hale getirilmesi, çocukların 73
74.
emniyeti için geliştirilmiş araçların daha yaygın kullanımının sağlanması, kazaların etkilerini azaltacak şekilde araç dizayn edilmesinin sağlanması) ve teknik gelişmeyi teşvik etmek suretiyle araçları daha güvenli hale getirmek. Konunun elektronik teknolojilere (eGüvenlik) ilişkin boyutu ise akıllı araçlar için bilgi ve iletişim teknolojileri konulu AB Komisyonu Tebliği’nde yer alacaktır. Bu çerçevede seyir ve rehberlik sistemlerinin geliştirilmesi, trafik durumuna ilişkin bilgilendirme, sürücülerin kaza durumunda uyarılması ve tehlikeli madde taşıyan araçların denetlenmesi konularına önem verilecektir. 3. Tehlikeli bölgelerin tanımlanması ve ortadan kaldırılması suretiyle yol altyapılarının iyileştirilmesi. Buna ek olarak, önümüzdeki aylarda AB Komisyonu tehlikeli bölgeler için uyumlu bir yönetim sisteminin oluşturulması ve trans-Avrupa ağında yollar için güvenlik denetimlerinin yapılması konulu bir çerçeve Yönerge teklif edecektir. 188.8.131.52.2. ‘Marco Polo’ Farklı Taşıma Türleri Kullanım Programı Avrupa Komisyonu, Şubat 2002’de nakliyat hizmetlerinde farklı taşıma türlerinin kullanımını destekleyen ve AB’deulaşımda yaşanan tıkanıklıklarla mücadeleye katkıda bulunma amacını taşıyan bir program oluşturmuştur. Marco PoloProgramı, Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi tarafından Haziran 2003’te kabul edilmiştir. Program, nakliyattakarayolu taşımacılığına alternatif olabilecek uluslararası bir takım çözümler getirecektir. Somut olarak bakıldığında,programın, uluslararası karayolu nakliyatında yılda 12 milyar ton/km olarak tahmin edilen artışı denizyolu, demiryolu ve iç suyolu taşımacılığına kaydırması beklenmektedir. Temmuz 2003’te uygulamaya giren programın 2010 yılına kadar sürmesibeklenmektedir. 2003-2009 arasındaki 5 yıllık süre için 75 milyon Euro’luk bir bütçe ayrılmıştır (TYD, 2003a:60). 184.108.40.206.3. Denizciliğe İlişkin Konularda ABnin Yasal ve Politik Gündemi “Denize sızan yakıtların kirlettiği sahiller kıyı turizm endüstrisi için ciddi bir ekonomik tehdit oluşturmaktadır. 1999yılında "Erika" ve 2002 yılı Kasım ayında "Prestij" tanker kazalarının yol açtığı kirlilik, Avrupa Komisyonunun deniz güvenliğikonusundaki mevcut durumun memnuniyet verici düzeyden çok uzak olduğu kararına varmasına sebep olmuştur. Sözkonusu kazalar, deniz kazalarında yasal sorumluluk konusunun belirsiz olduğunu ve yeni bir yasal düzenlemenin acilengerektiğini gözler önüne sermiştir. Bu çerçevede Avrupa Komisyonu 2002 yılı Aralık ayında bir dizi yeni karar almıştır.Alınan bu kararlar doğrultusunda tek cidarlı tankerlerle ağır akaryakıt (heavy fuel) taşınması yasaklanmış ve tek teknelitankerlerin kullanımdan kaldırılması için daha erken bir tarih tespit edilmiştir. Bununla birlikte deniz kazalarında yasalsorumluluk konusuna açıklık getirmek üzere bir teklif hazırlığına da girişilmiştir” (TYD, 2003a:61). 220.127.116.11.4. Avrupa Deniz Güvenliği Ajansı (EMSA) “Ajans, 4 Aralık 2002 tarihinde Brükselde gerçekleşen ilk Yönetim Kurulu toplantısı ile çalışmalarına başlamıştır.Yeni Ajans yüksek düzeyde, yeknesak ve etkin bir deniz güvenliği sağlamak ve Topluluk karasularının gemiler tarafındankirletilmesini engellemek amacını taşımaktadır. Böylelikle deniz kazaları riskinin azalması, karasuların gemiler tarafındankirletilmesinin önlenmesi ve karasularında meydana gelebilecek can kayıplarının önüne geçilmesi hedeflenmektedir. Ajans,2003 yılı için bazı öncelikli çalışma alanları belirlemiştir” (TYD, 2003a:61-62): 1. Karasularında tehlike durumunda sığınılabilecek yerlerin belirlenmesine yardımcı olunması ve bu yerlerin acil durumlarda kullanılabilmeleri için senaryolar geliştirilmesi 74
75.
2. Şirketlerin kontrol edilmesini sağlanması 3. Su yüzeyindeki yakıt ve yağların temizlenmesi için halihazırda mevcut olan teknik metotların gözden geçirilmesine yönelik çalışmaların başlatılması 4. Mevcut veritabanlarının geliştirilmesi ve birleştirilmesi yoluyla deniz güvenliği alanındaki bilgilere yenilerinin eklenmesi 18.104.22.168.5. Kısa Mesafeli Denizciliğin (SSS) Desteklenmesi İçin Program “Avrupa Komisyonu tarafından Nisan 2003te Avrupada kısa mesafeli denizciliğin rolünün güçlendirilmesine ilişkinolarak sunulan rapor 14 eylem üzerine odaklanmaktadır. Kısa mesafeli denizciliğin desteklenmesi programındaki kısa veuzun dönem faaliyetler, halen sürmekte olan faaliyetleri güçlendirerek koordine edecektir. Konunun yasal boyutu bir yana,bu faaliyetler genel imajın geliştirilmesi ve büyümenin önündeki engellerin kaldırılması suretiyle kısa mesafeli denizciliğinkolaylaştırılmasına yönelik tedbirleri içermektedir. Bu çerçevede, örneğin, kısa mesafeli denizcilik ağının sürdürdüğüçalışmaların desteklenmesi söz konusu olabilir. Buna ilaveten, program "deniz otoyolları"nın geliştirilmesi, gümrük usullerininbilgisayar ortamına aktarılması ve limanlarda tek başvuruda bütün idari işlemlerin halledildiği “one shop” sisteminin kurulmasıgibi faaliyetleri güçlendirmektedir. Kısa mesafeli denizcilik Beyaz Kitapta sözü edilen 2010 yılı hedeflerine ulaşmada,özellikle karayolu taşımacılığındaki artışın önüne geçilmesinde ve sürdürülebilirlik sağlanmasında önemli rol oynayacaktır”(TYD, 2003a:63).2.2.4. Serbest Dolaşım “ABnin en büyük başarılarından biri, bütün Topluluk ülkelerinde kişilerin, malların, sermayenin ve hizmetlerin serbestdolaşımını sağlamaktır. AB ülkeleri arasında sınır kontrollerinin kaldırılması, Avrupa Tek Pazarının temel unsuru olmuştur.Avrupalı vatandaşların çoğunluğu için, dolaşım serbestliği hakkı, turist olarak seyahat ederlerken kullanılır” (AKTTa,2005:4). Emeğin serbest dolaşımı ile gerçekleştirilen işgücü hareketliliği, Brüksel’deki Birlik bürokrasi çalışanlarınıkatmadığımızda oldukça düşük bir orandadır. Serbest dolaşım hakkının daha çok Birlik vatandaşlarınca turist ikenkullanılması bu nedenledir. AT Antlaşması’nın 3(1), 14 ve 43-55. Maddeleri ile çeşitli AB yönergeleri yerleşme ve iş edinme izinlerine ilişkinkonularla ilgilidir. Bir Üye Devlet vatandaşının diğer tüm Üye Devletlerde hizmet sunması ve edinmesi ile serbest çalışan ticariacenteler ve acente genel temsilcileri ile ilişkilerin düzenlenmesi konuları bu çerçevede yer almaktadır. Asgari eğitim şartlarıtemelinde mesleki vasıfların karşılıklı tanınmasına ilişkin koşulların uyumlaştırılması da bu kapsamdadır. Bu çerçevedesınır-ötesi elektronik ticareti düzenleyen kurallar da büyük önem taşımaktadır (TYD, 2003a:11). Serbest dolaşım ile ilgiliBirlik mevzuatı incelenirse: 22.214.171.124. İlgili Mevzuat AB’nin hizmet sunma ve edinme serbestisi ile yerleşme ve iş edinme serbestisi başlığı altındaki ilgili mevzuat 4 başlıkaltında incelenmektedir. Bunlar; temel metin, ticari acenteler, mesleki vasıfların tanınması ve elektronik ticarettir. Bu alanlardagerçekleştirilen düzenlemeler aşağıdaki gibidir (TYD, 2003a:12-16): 75
76.
126.96.36.199.1. Temel Metin (TYD, 2003a:12)1. ‘Üye Devlet vatandaşlarının Topluluk içinde dolaşım, yerleşme ve iş edinmelerine yönelik kısıtlamaların ortadan kaldırılması konusundaki 21 Mayıs 1973 tarihli ve 73/148/AET sayılı Konsey Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 172 , 28/06/1973 s. 0014 – 0016) bu konuya ilişkin temel metindir. Hizmet sunma serbestisi, hizmet alan ve sunan kişilerin hizmetlerin sunulduğu süre boyunca yerleşme ve iş edinme haklarının olduğunu ortaya koymaktadır. Her Üye Devlet, serbest çalışmak üzere kendi toprakları içinde yerleşik hale gelmek isteyen diğer Üye Devlet vatandaşlarına daimi ikametgah vermek zorundadır. Daimi ikametgah için tek koşul önceden ibraz edilecek geçerli bir kimlik kartı veya pasaporttur. Bu sebeple, işbu Yönerge aşağıda belirtilen kişilerin dolaşım ve ikameti önündeki kısıtlamaların kaldırılmasına yöneliktir: a. Yerleşik durumda olan veya serbest çalışmak ya da hizmet sunmak amacıyla başka bir Üye Devlet’te yerleşik hale gelmek isteyen Üye Devlet vatandaşları; b. Hizmet almak üzere başka bir Üye Devlet’e giden Üye Devlet vatandaşları. 188.8.131.52.2. Ticari Acenteler (TYD, 2003a:12-13) 1. ‘Serbest çalışan ticari acentelere ilişkin olarak Üye Devlet hukuklarının eşgüdümünü sağlayan 18 Aralık 1986 tarihli ve 86/653/AET sayılı Konsey Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 382, 31/12/1986 s. 0017 – 0021) ticari acenteler ve acente genel temsilcileri ile ilişkileri düzenlemekte, Üye Devletlere ait hukuki kuralları, düzenleme hükümlerini ve idari hükümleri uyumlaştırmaktadır. Bir “ticari acente” unvanı, diğer bir kişi adına (acente genel temsilcisi) malların satış veya alış fiyatlarını müzakere etme veya bu genel temsilciler adına (veya yerine) müzakere yürütüp işlem sonuçlandırabilme yetkisine sahip olan ve serbest çalışan aracı kişilere verilir. Bu Yönerge, karşılıklı sorumluluklar çerçevesinde hem ticari acentelerin hem de acente genel temsilcilerinin tabi oldukları hak ve yükümlülüklerin tam listesini içermektedir. Acente ve acente temsilcisi arasındaki uygun ve gerekli bilgi akışı, genel temsilci tarafından verilen talimatlara uyulması gibi hükümler özellikle vurgulanmıştır. Buna ilaveten, Yönerge bir acentelik kontratının neticelendirilmesi için gereken koşulları, özellikle de kontratın şartlarını, geçerliliğinin son bulma tarihini ve anlaşmanın sona erme koşullarını dikkate almaktadır. 184.108.40.206.3. Mesleki Vasıfların Tanınması(TYD, 2003a:13-15)1. ‘Vasıfların tanınmasına ilişkin genel sistemleri tamamlayan, serbestleşme ve geçiş süreci Yönergeleri kapsamındaki profesyonel faaliyetlere yönelik mesleki vasıfların tanınması için mekanizma oluşturan 7 Haziran 1999 tarihli ve 1999/42/AT sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 201, 31/07/1999 s. 0077 – 0093). Gerçek kişiler, şirketler ya da bir Üye Devlette işyeri açmak veya turizmle ilgili faaliyet geliştirmek isteyen firmalar bu Yönergede yeralan mesleki hükümleri yerine getirmek zorundadır. Diğer yandan, Yönergenin A Ek’inde yer alan faaliyetleri (ulaştırma ve seyahat acentelerine ilişkin faaliyetler: ulaştırma, kalınacak yer ve gezilerin organizasyonu, bu hizmetlerin satışa sunumu veya satışı vb.) 76
77.
gerçekleştirmek isteyen kişilerin hizmet sunma serbestisi ve ikamet hakkına yönelik kısıtlamalar Üye Devletler tarafından ortadan kaldırılmalıdır. 2. ‘Mesleki vasıfların tanınması için genel ve sektörel sistemlere ilişkin 14 Mayıs 2001 tarihli ve 2001/19/AT sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 206, 31/07/2001 s. 0001 – 0051), diplomaların ve mesleki vasıfların tanınması alanındaki mevcut 14 Yönergeyi tadil etmektedir. Yönerge, Üye Devletleri vasıfların tanınması yolundaki talepleri hızlı bir şekilde karara bağlamak ve diğer Üye Devletlerde kazanılan mesleki deneyimleri dikkate almakla yükümlü kılmaktadır. Yönerge aynı zamanda, diğer Yönergeler kapsamında otomatik tanınmaya olanak veren meslekler için diploma, sertifika ve ünvan listelerinin güncellenmesini hızlandırıp kolaylaştırmaktadır. Hizmet Sunma ve Edinme Serbestisi ile ilgili Genel Sistem Yönergeleri ve sektörel Yönergeler de işbu Yönerge ile değiştirilmektedir. Yönerge, mesleki vasıfların tanınmasına ilişkin genel sistem uyarınca bu sistemle sunulan işbirliği usulünü düzenlemektedir. 3. ‘Mesleki vasıflar: Serbest dolaşımı sağlamak için mesleklerin karşılıklı tanınması konusuna ilişkin Yönerge Teklifi. COD/2002/0061’ Yönerge, mesleki vasıfların tanınması alanındaki 15 mevcut Yönergeyi değiştirmektedir. Bu değişiklikler kapsamında hizmetlerin sunumunda daha fazla serbestleşme, vasıfların daha hızlı tanınması ve Yönergenin güncellenmesinde daha esnek usullerin benimsenmesi konuları yer almaktadır.Yeni Yönerge, göç eden profesyonel çalışanlar için mevcut tanıma sistemlerinin sunduğu koruma koşullarını değiştirmeyecek ve bunları yeni kurallarla güçlendirecektir. Sınır aşan hizmetlerin serbestleştirilmesine ilişkin olarak ise hizmetlerin orijinal mesleki unvanla serbest biçimde sunumu ilkesi getirilecektir; ancak bu ilke, tüketicinin korunmasına yönelik bazı koşullara bağlı olacaktır. 220.127.116.11.4. Elektronik Ticaret (TYD, 2003a:15-16) 1. ‘İç Pazar’da bilgi toplumu hizmetlerinin bazı yasal yönlerine, özellikle elektronik ticarete ilişkin 8 Haziran 2000 tarihli 2000/31/AT sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönergesi (Elektronik Ticaret Yönergesi)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 178, 17/07/2000 s. 0001 – 001). Bu Yönergenin amacı, Üye Devletler arasında bilgi toplumu hizmetlerinin serbest dolaşımını sağlayacak yasal bir çerçeve oluşturmaktır; ancak Yönerge, bu kapsamda ceza hukuku alanında bir uyumlaştırma öngörmemektedir. Yönerge, turizm sektörü gibi sektörlerdeki online hizmetlerin genel çerçevesini çizmekte ve sınırlardan bağımsız olarak şirket ve vatandaşların AB’nin her yerinde bilgi toplumu hizmetlerine erişebilmelerini sağlamayı amaçlamaktadır. Yönerge, genel ilgi alanlarında yer alan hedefler için, özellikle de yetişkin olmayanların korunması, kişi haysiyeti, tüketicinin ve toplum sağlığının korunması alanlarında, yüksek düzeyde bir koruma sağlamak durumundadır. AB serbest dolaşım politikasını mal, hizmet, emek ve sermayenin serbest dolaşımı üzerine kurmuştur ve tek pazaraerişmede tüm üretim faktörlerinin serbest dolaşımı hedeflenmiştir. Bir hizmet sektörü olarak turizm ve etki ettiği ekonomikalanlar serbest dolaşımdan belki de en fazla etkilenen ve katma değer sağlayan sektör olma özelliğindedir. Sosyal politikalaraçısından her ne kadar yeni üye devletler için serbest dolaşım hakkı zaman periyotlarına bağlı olarak işlev kazansa dabundan kastedilen emeğin serbest dolaşımı yani başka bir üye devlette işgücüne katılma anlaşılmalıdır. Bunun dışında kalanmal, sermaye ve seyahat özgürlüğü anlamındaki serbest dolaşım hakkı Birliğe katılımla beraber yürürlüğe girmektedir. 77
78.
2.2.5. İstihdam ve Sosyal Politika İstihdam ve sosyal politika alanında Topluluk tedbirleri, turizm sektöründe çalışan dokuz milyondan fazla insanıyakından ilgilendirmektedir. İşçilerin temel sosyal haklarına ilişkin Topluluk Şartı’nda başlıca ilkeler ortaya konulmuştur. ABbu Şart yoluyla, işgücü piyasasına, işçilerin yaşama ve çalışma koşullarının iyileştirilmesine yönelik tedbirler için rehberilkeleri koymaktadır. Sosyal alandaki bazı AB yasal düzenlemeleri, sektörün yapısı nedeniyle, turizmi de doğrudanilgilendirmektedir (AKTTa, 2005:5). Birlik tanımına göre; garsonlar, şefler, turist rehberleri, turist operatörleri, otobüs şoförleri, eğiticiler ve animatörler,turizm sektörünün mevsimlik niteliğine ve farklı çalışma saatlerine ve şartlarına tabi işçilerdir (AKTTa, 2005:5). Bu niteliği ileturizm işçileri Birlik istihdam ve sosyal politikalarının birincil etki alanında yer almaktadırlar. Kasım 1997de, Avrupa Komisyonu ve Lüksemburg Başkanlığı, turizm ve istihdam üzerine Turizm ve İstihdamkonulu bir Avrupa Konferansı düzenlediler. Bunun bir devamı olarak, Komisyon bir Yüksek Düzeyli Grup kurdu. Bu grubuntavsiyeleri, Nisan 1999da "Turizmin İstihdam Potansiyelini Arttırmak" başlıklı Komisyon Tebliğinde dikkate alındı (AKTTa,2005:3). Tebliğ, istihdam yaratan turizm sektörünün potansiyelini kullanmaya ve rekabet gücünü iyileştirmek için politikalarbelirlenmesine dair maddeler içermektedir. Ayrıca turizm sektöründe çalışan geçici ve yarımgün işçiler için işyerinde sağlık ve güvenlik üzerine mevzuatçıkarılmıştır. Vardiyalı çalışma için asgari dinlenme süreleri ve şartları koyarak, yaşama ve çalışma koşullarının iyileştirilmeside sağlanmıştır. Söz konusu mevzuat, başka düzenlemeler yanında, 48 saatlik bir azami çalışma haftası öngörmekte, fakatacil durumlarda, azami 6 hafta süreyle, bir ölçüde uzatmaya izin vermektedir” (AKTTa, 2005:6). Topluluk Şartı’na uygunolan mevzuat, mevsimsel işgücü hesaba katılarak 6 hafta süre ile haftalık çalışma süresinin uzatılmasına olanak vermesiaçısından dikkat çekmektedir. Çalışmanın bölümünde, istihdam politikasının turizm sektörü üzerinde etki ettiği alanlar ele alınarak incelenmektedir. 18.104.22.168. Genel İstihdam Politikası ve Turizm 1997 yılında Lüksemburg’da gerçekleştirilen Turizm ve İstihdam konulu Avrupa Konferansı’nda; Birlik tarafındanistihdam, turizm sektörünün öncelikli konuları arasında yer almıştır. Ne var ki, turizm sektörünün dağınık yapısı sebebiyle (netbir sektörel kimliğe sahip olmayan pek çok küçük işletme bulunmaktadır), sektör istihdam yaratmada büyük ölçüde başarısızolmuştur. Lüksemburg’da düzenlenen konferansa takiben, turizm ve istihdam için üst düzey bir grup oluşturulmuştur. ABKomisyonu, 1999 yılı Nisan ayında yayımladığı ‘İstihdam için turizm potansiyelinin arttırılması’ konulu Tebliğ’de yukarıdasözü geçen grubun tavsiyelerini yerine getirmek üzere temel tedbirleri tanımlamıştır. Bu çerçevede turizm faaliyetlerininplanlanması, geliştirilmesi ve uygulamaya konmasına ilişkin bütünleştirilmiş ve sektörler arası bir yaklaşım benimsenmiştir.(TYD, 2003a:53-54) Ancak özellikle aday devletlerin çokluğu ve ekonomilerindeki problemler, Birliği, istihdam 78
79.
yaratmadaki öncelikli sektörlerden olan turizm alanında yeni politikalar üretmeye itmiştir. “21 Haziran 1999 tarihinde toplanan Bakanlar Konseyi aldığı zirve sonuç kararlarında AB Komisyonu ve ÜyeDevletler arasında daha yakın bir işbirliği gerektiğinin altını çizmiş, turizmin büyüme ve istihdam üzerindeki katkılarınınarttırılması gerektiğini vurgulamıştır. Zirve sonuç kararları belirli alanların bir listesini hazırlamış ve AB Komisyonu’ndanalınan kararların takibini yerine getirmesini istemiştir. Bu alanlar şunlardır” (TYD, 2003a:54): 1. İstihdamın arttırılması ve mesleki yetenekler arasındaki farkın azaltılması. 2. Yaşamboyu eğitime öncelik verilmesi. 3. Hizmetler sektöründeki istihdamın attırılması. 4. Tüm boyutlarıyla eşit olanakların geliştirilmesi. Komisyonun kararı incelenecek olduğunda; rekabet ve kalite açısından işgücünün eğitimine yönelik atıf oldukçaönemlidir. Ayrıca Komisyon tarafından, hizmet sektörü içinde istihdamın arttırılmasının ana kaynağı olarak ‘turizm sektörünün’ görüldüğünü belirtmek gerekmektedir. “AB Komisyonu 7 Kasım 2000 tarihinde, Turizm ve İstihdam konulu Konsey zirve sonuç kararlarının ne dereceuygulandığına ilişkin bir İlerleme Raporu kabul etmiştir. Konsey sonuç kararlarını takiben yapılan çalışmanın üç temel hedefibulunmaktadır” (TYD, 2003a:54): 1. Avrupa turizm sektörünün eğilim, ihtiyaç, engel ve olanaksızlıklarına ilişkin verilerin geliştirilmesi 2. Mevcut iyi uygulama örnekleri hakkında bilgi toplanması, bunların tanımlanması ve böylelikle söz konusu örneklere erişimin sağlanması, bu örneklerin mümkün olduğunca yaygınlaştırılması 3. Ulusal düzeyde ve Topluluk düzeyinde mevcut politikalar çerçevesinde geliştirilen yaklaşım ve stratejilerin iyileştirilmesi Komisyon’un alınan zirve kararlarının takibini yaparak bir ilerleme raporu ile hedefler belirlemesi, özellikle geri kalmışbölgelerin geliştirilmesi için ilgili bölgelerde turizm yatırımlarının artırılmasını isteyen Birliğin, turizme verdiği önceliği göstermesiaçısından önemli bir veridir. İlerleme raporunu takiben, “2000 yılında Nice’de toplanan Avrupa Konseyi 2000-2005 Sosyal Ajanda Programı’nıkabul etmiştir. Sosyal Ajanda, Avrupa’da istihdam politikası ile sosyal politikanın geliştirilmesinde bir araç olarak iş kalitesiüzerine odaklanmaktadır. Sosyal Ajanda sosyal politikaları İç Pazar çerçevesinde daha da uyumlu hale getirmek içinmekanizmalar oluşturmaktadır. Turizm sektörü de bu kapsamda yer almaktadır” (TYD, 2003a:55). 22.214.171.124. Eğitim, Becerilerin Geliştirilmesi, İşgücü ve Turizm Eğitim ve mesleki eğitim, turizm sektöründe kalitenin ve istihdam edilebilirliğin geliştirilmesi ile sektörün gelecektekiçalışanlarının, yeterlilik açısından hazır hale getirilmesi için büyük önem taşımaktadır. Turizm sektöründeki eğitim ihtiyaçları,özellikle bilgi ve iletişim teknolojileri alanında, gittikçe artmaktadır. Sektördeki kalifiye işgücü açığına karşın işverenler yeterli 79
80.
vasıfların bulunmaması sebebiyle çoğu zaman yeni işçi istihdam etmekte zorlanmaktadırlar. Bu sebeple mevcut becerilerinyükseltilmesi ve turizm sektörünün yeni taleplerine karşılık verebilmek için becerilerin geliştirilmesi gerekmektedir (TYD,2003a:55). Bahsedilen ihtiyaçlar, sadece Birlik sınırları içindeki değil tüm dünyadaki ve Türkiye’deki turizm sektörüçalışanları açısından geçerlidir. Turizm alanını da yakından ilgilendiren eğitim ve mesleki eğitim becerilerinin geliştirilmesi için pek çok Birlik programıgeliştirilmiştir. Bunlar (TYD, 2003a:55-56): 1. Leonardo Da Vinci Programı: Yeni beceriler kazandırmayı, eğitim ve mesleki eğitim kurumları arasında yakın bağlar kurmayı, dışlanmanın önüne geçmeyi, insan kaynaklarına yatırımı teşvik etmeyi ve yaşamboyu eğitim kapsamında, bilgi toplumu kanalıyla becerilere ulaşmayı kolaylaştırmayı hedeflemektedir. 2. Socrates Programı: Avrupa eğitim politikasını desteklemektedir. Programın amacı turizm alanında eğitim kurumları tarafından yürütülen ulusal düzeydeki projelerin finansal açıdan desteklenmesinin sağlanmasıdır. 3. Youth Programı: Gençliğe ilişkin konularda işbirliği sağlanmasına yönelik Avrupa Programı’dır. Turizm faaliyetlerini etkileyen projelerin finansal açıdan desteklenmesini sağlamaktadır. 4. Equal Programı: İstihdam ve Sosyal İşler Genel Müdürlüğü’nün girişimlerindendir. Programın amacı iş yerinde eşitliğin sağlanması ve ayrımcılığın önüne geçilmesidir. İstihdam ve eğitim alanlarında gelecekteki politikaları değiştirebilecek yeni fikirler için de alan yaratılmaktadır. 5. Tempus Programı: Eğitim Genel Müdürlüğü’nün öncülüğünde yürütülmekte olan bir programdır. Halen yürürlükte olan TEMPUS III Programı yüksek eğitimde işbirliğini arttırmayı, Üye Devletler ile aday ülkelerin konsorsiyum oluşturmak yoluyla yapısal bir işbirliğine gitmelerini sağlamayı hedeflemektedir. Program aynı zamanda yüksek öğretim kurumlarında çalışan bireylere bireysel mobilite (dolaşım) bursları verilmesini ve bu bireylerin diğer ülkelerdeki belirlenmiş alanlarda çalışmalarının sağlanmasını öngörmektedir. Birliğin bu eğitim programları dışında “2002 yılı Kasım ayında ‘Turizm sektöründe becerilerin geliştirilmesi içineğitimin iyileştirilmesi’ amacıyla oluşturulan özel çalışma grubu aldığı kararları ‘En İyi Usul Projesi’ ile yayımlamıştır. Proje, eniyi uygulama örneklerinin değişiminin sağlanması ve o doğrultudaki diğer mevcut süreçler arasında sinerji yaratılmasınıhedeflemektedir. Projenin bir diğer amacı da Üye Devletler arasında politika değişimini teşvik etmesidir. Bu metodolojinintemel özelliklerinden biri projelerin AB Komisyonu ve ilgili ulusal yönetimler tarafından bir arada yürütülmesidir. Proje, bualandaki Avrupa enstitüleri ve ulusal yönetimler tarafından gelecekteki faaliyetlerde kullanılabilecek gelişme ve araştırmalariçin bir çerçeve oluşturmayı hedeflemektedir” (TYD, 2003a:56). Birlik, istihdam ve sosyal politikasını, devam eden süreç içinde şekillendirmiş, ihtiyaç duyulan dönüşüm için projelergeliştirerek ve eğitim programlarını destekleyerek Birlik mekanizmalarını harekete geçirmiştir. Turizm sektörü özellikle gerikalmış bölgelerin kalkınması için en önemli sektör olma özelliğindedir. Bölgesel politika, istihdam ve sosyal politika ve bunlarıdestekleyici eğitim ve finansal destek mekanizmalarında uyum sağlamak için Komisyon, gerektiğinde ilerleme raporları ileişleyişi takip etmektedir. 80
81.
2.2.6. Rekabet Politikası AB, tek para birimi olarak Euro’ya geçişi kabul etmeyen İngiltere, Danimarka ve İsveç sorunu ve İngiltere’ninSchengen ve serbest dolaşım konularındaki imtiyazları sayılmayacak olursa, ekonomik entegrasyonunu büyük ölçüdetamamlamıştır. Kopenhag Kriterleri ile birlikte bu ekonomik entegrasyonun kurallarını yeni üye ve aday ülkelerin kabuletmelerini sağlayarak gelecekteki olası sorunları engellemiştir. Birlik, piyasaların işleyişi açısından üye ve aday devletlerinulusal hukuklarını uyumlulaştırmaları gereken rekabet kuralları ve politikaları belirlenmiştir. Kuşkusuz bu kural vepolitikalardan turizm sektörü de etkilenmektedir. AB’de; turizmin önemli endüstrilerden biri olması, bu alanda faaliyet gösteren ve %99’u KOBİ (EC, 2003:6; Kültürve Turizm Bakanlığı, 2006:7) olan turizm işletmelerinin rekabet güçlerinin artırılması için bir takım önlemlerin alınmasınıgerekli kılmaktadır. Çalışmanın bu bölümünde AB rekabet politikası ve turizm ilişkisi ilgili mevzuat çerçevesinde incelenmektedir. 126.96.36.199. İlgili Mevzuat “Rakip kurum ve kuruluşlar arasında turizm konusunda yapılan ticari anlaşmalar, faaliyetler ve uyumlu eylemler,Avrupa Toplulukları Antlaşması’nın rekabete ilişkin 81 ve 82. Maddeleri’ne tabidir. Genel rekabet kuralları ve blokmuafiyetler dışındaki özel kurallar da demiryolu, karayolu, su yolu ve havayolu taşımacılığına ilişkindir” (TYD, 2003a:16). AB’nin turizm ile ilgili rekabet kuralları temel olarak iki başlık altında toplanmaktadır. Bunlar, genel uygulanabilirlikkuralları ve taşımacılık ile ilgili özel kurallarıdır. Bu alanlarda gerçekleştirilen düzenlemeler aşağıdaki gibidir (TYD,2003a:17-26): 188.8.131.52.1. Genel Uygulanabilirlik (TYD, 2003a:17-19) 1. ‘AT Antlaşması’nın 81 ve 82. Maddelerinde yeralan rekabet kurallarının uygulanmasına ilişkin 16 Aralık 2002 tarihli ve 1/2003 sayılı Bakanlar Konseyi Yönetmeliği (AT) (AET ilintili metin)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 004, 04/01/2003 s. 0001 – 0025): Bu Yönetmelik, AT Antlaşması’nın 81 ve 82. Maddeleri’nin uygulanmasına ilişkin olan 17 Sayılı Yönetmeliğin (Regulation 17) yerini almaktadır. 1/2003 sayılı Yönetmelik, 81(3). Madde’nin doğrudan uygulanmasını sağlamaktadır. Yönetmelik kapsamında, 81(3). Madde’nin koşullarını yerine getiren anlaşmalar yasal olarak geçerlidir ve bir idari karar gerekmeksizin uygulanma yükümlülüğü getirmektedir. Bu suretle, şirketler Komisyon, ulusal rekabet mercileri ve ulusal mahkemeler tarafından yürütülen kovuşturmalarda müdafaa olarak 81(3). Madde’nin istisna kuralına başvurabilir. Etkili bir uygulama için Yönetmeliğin getirdiği araçlar arasında yeni bazı kararlar da bulunmaktadır. Örneğin, yasaklama kararlarına ilişkin 7. Madde, Komisyon’un gerekli davranışsal ya da yapısal nitelikte bir karar dayatma gücünü teyid eder niteliktedir. Bu karar, yapılan ihlalle orantılı ve ihlali etkili bir biçimde sona erdirmek için gerekli olmalıdır. 1/2003 sayılı Yönetmelik, taahhütleri kabul eden yeni tip kararlar oluşturmaktadır. Bu taahhüt kararları ihlale ilişkin bir bulgu olmaksızın ve anlaşmaların 81 ve 82. Maddelere uygunluğu belirtilmeksizin Komisyon usullerinin sona ermesine yol açabilmektedir. Bir anlaşma veya 81
82.
uygulamanın, AT Antlaşmasının 81 ve 82. Maddelerini ihlal etmediği sonucuna varan Komisyonun, yeni Yönetmelik kapsamında münhasır karar alma yetkisi bulunmaktadır. Yönetmelik, Komisyonu daha caydırıcı para cezaları ile güçlendirilmiş bir takım yeni soruşturma yetkileriyle de donatmıştır.2. ‘AT Antlaşmasının 81(3). Maddesinin dikey anlaşmalara ve uyumlu eylemlere uygulanmasına ilişkin 22 Aralık 1999 tarihli ve 2790/1999 sayılı Komisyon Yönetmeliği (AET ilişkili metin)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 336, 29/12/1999 s. 0021 – 0025): İşbu Yönetmelik nihai mal ve hizmetlere ilişkin dikey anlaşmaları AT Antlaşması’nın 81. Maddesi’nin uygulanmasından muaf tutan, daha geniş kapsamlı bir blok muafiyet yönetmeliği getirmektedir. Yönetmelik, pazar gücü bulunmayan şirketler için bir güvence sunmaktadır, zira bu Yönetmelik’le beraber şirketler tarafından yapılan anlaşmaların AT Rekabet hukukuna uygun olup olmadığının denetlenmesine gerek kalmayacaktır. Blok muafiyet çerçevesinde belirlenen % 30’luk pazar payına sahip şirketlerin AT Antlaşması’ nda yer alan kurallara uygun hareket ettikleri varsayılmaktadır. Sözü geçen pazar payı eşiği, yalnızca, yasal kabul edilen anlaşmaların münferit inceleme gerektirebilecek anlaşmalardan ayırt edilebilmesi amacına hizmet etmektedir. Ne var ki, bazı bölgesel korumalar, asgari ve sabit tekrar satış fiyatları belirlenmesi gibi ciddi rekabet dışı kısıtlamalar içeren dikey anlaşmalar, bu Yönetmelik kapsamında blok muafiyetin sağlayacağı yararların dışında tutulur. Bu gibi durumlarda ilgili işletmelerin pazar payına bakılmamaktadır.3. ‘AT Antlaşması’nın 81(3). Maddesi’nin uzmanlık anlaşması kategorilerine uygulanmasına ilişkin 29 Kasım 2000 tarihli ve 2658/2000 sayılı Komisyon Yönetmeliği (AT)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 304, 05/12/2000 s. 0003 – 0006): İşbu Yönetmelik kapsamında aşağıdaki uzmanlık anlaşmaları, AT Antlaşması’nın 81. Maddesi’nin uzmanlık anlaşmalarına uygulanmasından muaf tutulmaktadır. Yönetmelik, ilgili piyasada işletmenin payının %20’yi geçmediği durumlarda genel kural olarak uzmanlık anlaşmalarının, ölçek ekonomileri oluşturmak veya daha iyi üretim teknolojileri sağlamak şeklinde ekonomik fayda sağlayabileceğini varsaymaktadır. Bununla birlikte tüketicilerin nihai faydalardan avantaj sağlamaları da mümkün olabilecektir. a. Tek taraflı uzmanlık anlaşmaları (taraflardan birinin belirli ürünleri üretmeyi durdurması veya bu ürünleri üretmekten kaçınması ve söz konusu ürünleri, bu ürünleri üretip tedarik etmeyi kabul etmiş rakip bir işletmeden satın alması) b. Karşılıklı uzmanlık anlaşmaları (iki veya daha çok tarafın karşılıklı olarak belirlenmiş fakat farklı ürünleri üretmeyi durdurmaları veya üretmekten kaçınmaları ve söz konusu ürünleri bu ürünleri tedarik etmeyi kabul etmiş diğer şahıslardan satın almaları) c. Ortak üretim anlaşmaları (iki veya daha çok tarafın belli ürünleri ortak üretmek amacıyla yaptıkları anlaşma). AB, mal, sermaye ve emek hareketlerinin serbestleştirilmesi ile birlikte rekabet kurallarında piyasaların düzenliişleyişi yönünde birtakım düzenleyici kurallar getirmektedir. Turizm sektörünü de kapsayan temel rekabet kurallarınınötesinde, turizm sektörü üzerindeki etkileri hesaba katılacak olursa AB’nin taşımacılık politikalarına değinmekgerekmektedir. 184.108.40.206.2. Taşımacılık İçin Özel Rekabet Kuralları (TYD, 2003a:19-26) 82
83.
Genel rekabet kurallarının yanı sıra özel Topluluk mevzuatları da kara, deniz ve havayolu taşımacılığına ilişkin kurallarıdüzenlemektedir: 220.127.116.11.2.1. Karayolu Taşımacılığı 1. ‘Rekabet kurallarını karayolu, demiryolu ve iç su yolları taşımacılığına uygulayan 19 Temmuz 1968 tarihli ve 1017/68 sayılı Bakanlar Konseyi Yönetmeliği’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 175, 23/07/1968 s. 0001 – 0012): Bu Yönetmelik, taşımacılık ücretlerini sabitleme, taşımacılık arzını kısıtlama veya kontrol etme, taşımacılık piyasalarını paylaşma, teknik gelişme veya işbirliğini uygulama, taşımacılık teçhizatı veya gereçlerini ortaklaşa finanse etme veya ele geçirme amaçlı tüm anlaşma, karar ve uyumlu eylemler için, bu tür faaliyetler taşımacılık hizmetleri sunumuyla doğrudan ilişkili ve Madde 4 kapsamında hizmetlerin ortak sunumu için gerekli oldukları müddetçe, geçerlidir. Yönetmelik aynı zamanda taşımacılık piyasasında hakim durumun kötüye kullanılması ve yukarıda belirtilen hedef ve etkilere sahip yardımcı taşımacılık hizmeti sunucularının faaliyetleri gibi konuları da kapsamaktadır. 2. ‘Rekabet kurallarını taşımacılık sektöründe uygulayan 1017/68 (AET), 4056/86 (AET), 3975/87 (AET) sayılı Konsey Yönetmeliklerinde yeralan başvuru ve bildirimlerin şekline, içeriğine ve diğer detaylara ilişkin 22 Aralık 1998 tarihli ve 2843/98 sayılı Komisyon Yönetmeliği (AT)’ Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 354, 30/12/1998 s. 0022 – 0052: Usule ilişkin olan bu Yönetmelik anlaşmalara veya uyumlu eylemlere taraf olan teşebbüslere ve teşebbüs birliklerine, Komisyona önceden hazırlanmış tek bir başvuru formuyla başvuru yapma veya bildirimde bulunma hakkı vermektedir. 18.104.22.168.2.2. Deniz Taşımacılığı 1. AT Antlaşmanın 81 ve 82. Maddelerinin deniz taşımacılığına uygulanmasına ilişkin detaylı kuralları içeren 22 Aralık 1986 tarihli ve 4056/86 sayılı Konsey Yönetmeliği (AET) (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 378, 31/12/1986 s. 0004 – 0013): Deniz taşımacılığının farklı özelliklerini dikkate alan Yönetmelik, AT Antlaşmasının 81 ve 82. Maddelerinin kapsamını tanımlamaktadır. Yönetmelik, yalnızca bir veya daha fazla Topluluk limanına (veya limanından) yapılan uluslararası deniz taşımacılığı hizmetlerine ilişkindir. Ağır yük gemisi hizmetleri bunun dışında kalır. 2. ‘Antlaşmanın 81(3). Maddesinin gemicilik şirketlerinden oluşan konsorsiyumlar arasındaki bazı anlaşma kategorilerine, kararlara ve uyumlu eylemlere uygulanmasına ilişkin 19 Nisan 2000 tarihli ve 823/2000 sayılı Komisyon Yönetmeliği (AT)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 100, 20/04/2000 s. 0024 – 0030): 823/2000 sayılı Yönetmelik, bir Topluluk limanından diğer limana düzenli seferlerle taşımacılık hizmeti veren gemicilik şirketlerine uygulanmaktadır. Bu Yönetmelik, konsorsiyumların blok muafiyetten yararlanabilmek için uymak zorunda oldukları koşullara açıklık getirmeyi hedeflemektedir. Bunu yaparken, deniz taşımacılığı piyasasında meydana gelen sürekli değişimler, taraflarca konsorsiyum anlaşmasının hükümlerinde meydana getirilen değişiklikler ya da anlaşma kapsamında yer alan faaliyetler dikkate alınmaktadır. AT Antlaşmasının 81. Maddesi aşağıdaki anlaşmalara uygulanmaz: a. Seyir saatlerine ilişkin tarifelerin işbirliği halinde veya ortaklaşa saptanması ve çağrı limanlarının (ports of call) 83
84.
belirlenmesi. b. Geçici kapasite değişiklikleri. c. Liman terminallerinin ortak kullanımı ve ilgili hizmetler. d. Kargo, gelir veya net kazanç üzerinden yapılan anlaşmalar. e. Ortak bir pazarlama yapısı ve/veya ortak bir konşimentoya ilişkin konular. f. Yukarıda sözü geçen faaliyetleri tamamlayıcı nitelikte ve uygulama için gerekli faaliyetler. 22.214.171.124.2.3. Havayolu Taşımacılığı1. ‘Rekabet kurallarının havayolu taşımacılığı sektöründeki şirketlere uygulanmasına ilişkin usulü belirleyen 14 Aralık 1987 tarihli ve 3975/87 sayılı Bakanlar Konseyi Yönetmeliği (AET)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 374, 31/12/1987 s. 0001 – 0008): İşbu Yönetmeliğin amacı, AT Antlaşmasının 81(1) ve 82. Maddelerinde yer alan yasaklamalara uygun usulleri, karar verme yetkilerini ve cezaları belirlemektir. Ancak, havayolu taşımacılığının kendine has özellikleri sebebiyle anlaşmaların, kararların ve uyumlu eylemlerin rekabet kurallarına uygunluğu öncelikle şirketlerin kendileri tarafından kontrol edilecektir. Komisyona bildirim zorunlu değildir. Yönetmelik yalnızca Topluluk havaalanları arasındaki uluslararası havayolu taşımacılığını uygulama kapsamına almaktadır. Tek amaçları ve etkileri teknik gelişme veya işbirliği sağlamak olan bazı anlaşmalar, uyumlu eylemler ve kararlar AT Antlaşmasının 81(1). Maddesinin uygulama alanının dışında kalmaktadır. Bu Yönetmelik kapsamında Komisyona bildirim zorunlu değildir; fakat anlaşmaların, kararların ve uyumlu eylemlerin AT Antlaşmasının 81 ve 82. Maddelerince belirlenen koşulları yerine getirip getirmediklerinin incelenmesi öncelikle şirketlerin kendi sorumlulukları altındadır. Bu Yönetmelikte yapılan değişiklikler: a. ‘AT Antlaşmasının 85(3). Maddesinin havayolu taşımacılığı sektöründeki çeşitli anlaşma kategorileri ve uyumlu eylemlere uygulanmasına ilişkin 3976/87 sayılı Yönetmeliği (AET) tadil eden 23 Temmuz 1992 tarihli ve 2411/92 sayılı Bakanlar Konseyi Yönetmeliği (AET)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 240, 24/08/1992 s. 0019 – 0020)5. ‘AT Antlaşmasının 81(3). Maddesinin hava taşımacılığı sektöründeki bazı anlaşma kategorilerine ve uyumlu eylemlere uygulanmasına ilişkin 14 Aralık 1987 tarihli ve 3976/87 sayılı Bakanlar Konseyi Yönetmeliği (AET)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 374, 31/12/1987 s. 0009 – 0011): Bu Yönetmelik kapsamında aşağıdaki amaçları taşıyan anlaşmalar, kararlar veya uyumlu eylemler 81(3). Maddenin uygulanmasından muaf tutulurlar: a. Tarifeli hava hizmetlerinde belirlenecek kapasitenin ortaklaşa planlanması ve koordine edilmesi. b. Belirli bir rotada yapılan aktarmanın, aktarmayı yapan ortak havayolu şirketi tarafından kazanılan gelirin % 1 ’ini geçmediği durumlarda tarifeli hava hizmetleri gelirinin paylaşılması. c. Tarifeli hizmetlerde yolcu ve bagaj taşımacılığı için tarife, ücret ve koşulların ortaklaşa belirleneceği istişarelerde bulunulması (bunun koşulu bu alandaki istişarelerin isteğe bağlı olması ve istişare sonuçlarının havayolu taşımacılarına yükümlülük getirmemesidir. Avrupa Komisyonu ile havayolu taşımacılık şirketleri etkilenen Üye Devletler de istişarelere gözlemci olarak katılabilmektedir). d. Havaalanlarında zaman dilimlerinin (slot) tahsisi ve havaalanlarında uçuşların sıraya konması hususları; bu 84
85.
konularda ancak anlaşma yapmaya yetkisi olan şirketler kapsama dahildir ve anlaşmaların ulusal/uluslararası prosedürler dahilinde şeffaflığa riayet etmesi, ayrıca gene ulusal/uluslararası yetkililer tarafından yasal olarak uygulanan kısıtlamaları ve dağıtım koşullarına uyması gereklidir. e. Uçuş zamanları, rezervasyonlar ve bilet işlemlerine ilişkin olarak havayolu taşımacılık şirketleri tarafından bilgisayar rezervasyon sistemlerinin ortak satın alımı, geliştirilmesi ve çalışması (bunun koşulu Üye Devletlerin havayolu taşıyıcılarının bu ve benzeri sistemlere eşit koşullarda erişimlerinin olması, ilgili taşıyıcıların sundukları hizmetlerin ayrımcılığa meydan vermeyecek şekilde listelenmesi ve makul bir gerekçe gösteren taşıyıcıların sistemden çıkabilmesine olanak tanınması). f. Havaalanlarında uçakların teknik bakımları. g. Havaalanlarında yolcu, posta, nakliye ve bagaj işlemleri. h. Uçak içinde catering hizmetlerinin sunulması.6. ‘AT Antlaşması’nın 85(3). Maddesinin uçuş tarifelerinin ortaklaşa planlanması ve düzenlenmesi, ortak eylemler, tarifeli havayolu taşımacılığında yolcu ve kargolara uygulanan vergilere ilişkin istişareler ve havaalanlarında zaman dilimi (slot) tahsislerine yönelik belirli anlaşma kategorileri ve uyumlu eylemlere ilişkin 25 Haziran 1993 tarihli ve 1617/93 sayılı Komisyon Yönetmeliği (AET)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 155, 26/06/1993 s. 0018 – 0022): En son tadil: a. ‘AT Antlaşması’nın 85(3). Maddesinin uçuş tarifelerinin ortaklaşa planlanması ve düzenlenmesi, ortak eylemler, tarifeli havayolu taşımacılığında yolcu ve kargolara uygulanan vergilerin istişaresi ve havaalanlarında zaman dilimi tahsislerine (slot) yönelik belirli anlaşma kategorileri ve uyumlu eylemlere ilişkin 25 Haziran 1993 tarihli ve 1617/93 sayılı Komisyon Yönetmeliği’ni (AET) tadil eden 1523/96 sayılı Avrupa Komisyonu Yönetmeliği (AT)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 190, 31/07/1996 s. 0011 – 0012) b. ‘AT Antlaşması’nın 85(3). Maddesinin uçuş tarifelerinin ortaklaşa planlanması ve düzenlenmesi, ortak eylemler, tarifeli havayolu taşımacılığında yolcu ve kargolara uygulanan vergilerin istişaresi ve havaalanlarında zaman dilimi tahsislerine yönelik belirli anlaşma kategorileri ve uyumlu eylemlere ilişkin 25 Haziran 1993 tarihli ve 1617/93 sayılı Komisyon Yönetmeliği’ni (AET) tadil eden 1083/1999 sayılı Avrupa Komisyonu Yönetmeliği (AT)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 131, 27/05/1999 s. 0027 – 0028): İşbu Yönetmelik, havayolu taşımacılığı sektöründe faaliyet gösteren şirketler arasındaki anlaşmalar, bu şirketlerin bağlı oldukları dernekler tarafından alınan kararlar ve bu şirketler arasında aşağıda belirtilen amaçlar doğrultusundaki uyumlu eylemler için bir blok muafiyet içermektedir. Bu amaçlar şunlardır: Topluluk havaalanları arasındaki hava hizmeti uçuş tarifelerinin ortaklaşa planlanması ve eşgüdümü. Topluluk havaalanları arasında yeni veya az kullanılan rotalar için tarifeli hava hizmetlerinin ortaklaşa düzenlenmesi. Topluluk havaalanları arasındaki tarifeli hava hizmetlerinde yolcu, bagaj ve yük taşımacılığı için alınacak vergiler için istişarelerde bulunulması.. Hava hizmetlerine ilişkin olduğu müddetçe zaman dilimi tahsisleri ve uçuş sıralamaları. 85
86.
7. ‘Topluluk havaalanlarında zaman dilimi tahsisleri için ortak kurallar belirlenmesine dair 18 Ocak 1993 tarihli ve 95/93 sayılı Bakanlar Konseyi Yönetmeliği’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 014, 22/01/1993 s. 0001 – 0006): Aşağıdaki Yönetmelik ile tadil edilmiştir: o ‘Topluluk havaalanlarında zaman dilimi tahsisleri için ortak kurallar belirlenmesine dair 95/93 sayılı Bakanlar Konseyi Yönetmeliğini tadil eden 27 Mayıs 2002 tarihli ve 894/2002 sayılı Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi Yönetmeliği’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 142, 31/05/2002 s. 0003 – 0003): İşbu Yönetmelik, yeni havayolu şirketlerinin serbest piyasaya erişim kazanmalarını kolaylaştıracaktır. Yönetmelik, havaalanı koordinatörü makamını oluşturmakta ve koordinatöre danışmanlık hizmeti sunmak üzere bir Eşdügüm Komitesi kurmaktadır. Zaman dilimi tahsislerinin dağıtımında temel ilke, kullanılan ya da yeni açılan zaman dilimlerinin en fazla %50’sinin pazara yeni girenlere tahsis edilebileceğidir. Yönetmeliğin 8. Maddesi sürecin tamamına ilişkindir. Taşımacılık politikaları incelendiğinde, öncelikle ağırlığın fiyat oluşumunda baskı yaratan unsurlara verildiğinianlaşılmaktadır. Girdi maliyetlerinin ve diğer rekabet yaratıcı unsurların yakınlaştırılması ile oluşacak fiyatlar, tek pazaruygulamasının en önemli göstergelerinden olmaktadır. Diğer taraftan turizm endüstrisi bakımından incelenmesi gereken bir başka konu, şirket birleşmeleridir. Hatırı sayılırbüyüklükteki turizm şirketleri arasındaki birleşmeler aşağıda belirtilen kurallara tabidir (TYD, 2003a:26-27): 1. ‘Şirket birleşmelerinin kontrolüne ilişkin 21 Aralık 1989 tarihli ve 4064/89 sayılı Bakanlar Konseyi Yönetmeliği (AET)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 395, 30/12/1989 s. 0001 – 0012): En son tadil: a. ‘Şirketler arasındaki birleşmelerin kontrolüne ilişkin 4064/89 sayılı Yönetmeliği (AET) tadil eden 30 Haziran 1997 tarihli ve 1310/97 sayılı Bakanlar Konseyi Yönetmeliği (AT)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 180, 09/07/1997 s. 0001 – 0006): Bu Yönetmelik, ilgili şirketlerin dünya genelinde, Topluluk düzeyinde ve en az 3 Üye devletteki yıllık cirolarına dayanarak oluşturulmuş yeni eşikler sunmaktadır. Aşağıdaki koşulları karşılayan işletmeler bu Yönetmeliğin uygulamasına tabi olacaktır: İlgili tüm şirketlerin dünya genelinde birleşik toplam cirosu 2 milyar 500 milyon EURO’dan fazla ise; En az 3 Üye Devlet’in her birinde tüm ilgili şirketlerin birleşik toplam cirosu 100 milyon EURO’dan fazla ise; En az 3 Üye Devlet’in her birinde en az iki ilgili şirketin her birinin toplam cirosu 25 milyon EURO’den fazla ise; En az iki ilgili şirketin her birinin Topluluk genelindeki toplam cirosu 100 milyon EURO’nun üzerinde ise; İlgili şirketlerin her biri Topluluk genelindeki toplam cirosunun en az 2/3’ünü tek bir Üye Devlet’te gerçekleştirmediyse. Birleşme Yönetmeliğinin değiştirilmesi beklenmektedir (Şirketler arasındaki birleşmelerin kontrolüne ilişkin BakanlarKonseyi Yönetmeliği Teklifi -AT Birleşme Yönetmeliği - / COM/2002/0711 son - CNS 2002/0296 /.”). Yeni Birleşme 86
87.
Yönetmeliği, 4064/89 sayılı Konsey Yönetmeliğinin gözden geçirilmesine ilişkin olarak hazırlanmış Yeşil Kitapta yer alanhususların daha ileri bir seviyesini oluşturacaktır. Değiştirilecek bazı temel noktalar şunlardır (TYD, 2003a:27): 1. Bir şirketin, kontrolünde değişiklik talep ettiği kriterleri içine alacak bir birleşme tanımının oluşturulması ve söz konusu kontrolün kalıcı bir temelde sağlanması. 2. Birleşme Yönetmeliği kapsamında hakimiyet kavramına netlik kazandıracak yeni bir 2(2). Maddenin oluşturulması. Yeni tanıma gore, bir veya daha fazla şirket rekabet parametrelerini etkileyebilecek ekonomik gücü ellerinde bulunduruyorlarsa veya rekabeti ciddi biçimde engelliyorlarsa, işbirliği halinde olsun veya olmasınlar, hakim durumda oldukları kabul edilecektir. 3. Usule ilişkin olarak ise, yeni taslak, bildirim sunmak için gereken 1 haftalık süreden vazgeçmektedir. Buna karşın, Topluluk’un birleşmelere ilişkin sistemi ex-ante (eskiye yönelik) kontrollere dayanmaktadır. 4. Usule ilişkin diğer değişiklikler içinde basitleştirilmiş usul davaları ve borsa yoluyla kazanımlar için otomatik bir istisna (derogation) de bulunmaktadır. Birlik, turizm sektörünü de etkileten şirket birleşmeleri kurallarında, piyasaya hakim monopollerin oluşmasınıengellemek ve böylelikle rekabetin bozulmasının önüne geçmeyi hedeflemektedir.2.2.7. Bölgesel Politika AB Üye Devletleri arasında ve hatta tek bir üye devletin bölgeleri arasında ekonomik ve sosyal kalkınma düzeyleriaçısından farklar vardır. AB Bölgesel Politikası, ABnin her yerinde eşit fırsatlar sağlamak için bu dengesizlikleri azaltmayıhedeflemektedir. AB, bölgesel dengesizliklerin azaltılması ve istihdamın teşvik edilmesi için turizmin katkısını kabul etmiştir.Bu durum, Avrupa yapısal politikaları ve Birlik girişimleri çerçevesinde desteklenen tedbirlerin sayısı ile ve, özellikle, 1 Temmuz 1999da kabul edilmiş olan, ‘yerel kalkınma için avantajlar sunan önemli potansiyele sahip bir alan’ olarak turizme dikkatgösteren, 2000-2006 dönemine ait Yapısal Fonlar Programlarına ilişkin Komisyon rehberidir. Bunlar örneğin kırsalalanlarda, kırsal çerçevenin korunmasına, yerel kültürel geleneklerin ve becerilerin sürdürülmesine köylerin yenilenmesine ve"eko-turizm", "spor turizmi", vs. gibi yeni kırsal turizm pazarlarının gelişmesine katkı yaparlar. Çiftçilerin, turizm sektörünegirerek faaliyetlerini çeşitlendirmeleri için de destek sağlanmıştır. Tarım sektöründe istihdamın azalması, kırsal alanlar içinalternatif gelir kaynakları bulma çabalarına yol açmıştır. Bir alternatif olarak "kırsal turizm" veya "agri-turizm" teşvikedilmektedir. Turizm, balıkçılığa bağımlı olan kıyı bölgelerinin veya eski madencilik sahalarının ekonomik yenileşmesine deyardım etmiştir. Bu amaçla, "Pesca" veya "Konver" programlarından fon sağlanmıştır (AKTTa, 2005:5). Özellikle tarımdan kopan işgücüne yeni iş sahaları yaratmak ve Birlik bütçesinden en yüksek payı alan tarım kesimininbütçe üzerindeki etkisini azaltmak amacıyla, alternatif turizm çeşitlerinin Birlik tarafından desteklendiği görülmektedir. Bupolitikalar aynı zamanda sosyal politikalarla iç içe geçmiş durumdadır.2.2.8. Vergi Politikası 87
88.
Birlik politikaları içinde kuşkusuz en zorlu alanlardan biri de vergi politikalarına ilişkin olandır. Devletlerin egemenlikalanlarında gerekli faaliyetleri yürütebilmeleri için en önemli araç olan vergiler, bu önemlerinden dolayı, ortak bir politikaoluşturulmasını zorlaştırmaktadır. Kıta Avrupası, Anglo-Sakson Avrupa, İskandinav Bölgesi ve Akdeniz ülkelerindeuygulanan farklı vergi oran ve uygulamaları politikayı zorlaştıran sebeplerden bir diğeridir. Birlik, yine de vergi politikasınailişkin kimi düzenlemelerde bulunmuştur. Turizm sektörüne etkileri açısından incelemek gerekirse: 126.96.36.199. İlgili Mevzuat AT vergi politikası kapsamında turizme yönelik faaliyetleri içeren kurallar şunlardır (TYD, 2003a:32-34): 1. ‘Satış hasılatı üzerinden alınan vergilere ilişkin Üye Devlet hukuk kurallarını uyumlaştıran 17 Mayıs 1977 tarihli ve 77/388/AET sayılı Altıncı Konsey Yönergesi – Katma değer vergisi için ortak sistem: birörnek değerlendirme temeli’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 145, 13/06/1977 s. 0001 – 0040): Bu Yönerge pek çok kez tadil edilmiştir. Son tadil aşağıdaki gibidir: a. ‘Üye Devletlerin bazı iş yoğun hizmetlere düşük KDV oranları uygulaması olanağını genişleten 77/388/AET sayılı Yönergeyi tadil eden 3 Aralık 2002 tarihli ve 2002/92/AT sayılı Konsey Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 331, 07/12/2002 s. 002): 6. KDV Yönergesi seyahat acenteleri ve tur operatörlerinin özel bir vergilendirme planına tabi olmaları kuralını getirmiştir. Prensipte turizm sektöründe standart KDV oranı uygulanmaktadır. Ne var ki, bu özel plan sebebiyle seyahat acenteleri cirolarına bakılarak değil kar marjları göz önünde bulundurularak değerlendirilmektedir. Yolcu taşımacılığı ve otel konaklaması gibi hizmetler için Üye Devletler’in indirilmiş vergiden faydalanması mümkündür. İç hat yolcu taşımacılığı konusunda Yönetmelik, Üye Devletler’de katedilen mesafeye bağlı olarak KDV’nin uygulanabilir olacağını belirlemektedir. Ne var ki, bazı Üye Devletler yolcu taşımacılığını vergiden muaf tutmaya devam edebilecektir. 2. ‘77/388/AET sayılı Yönergeyi tadil eden Konsey Yönergesi için tadil edilmiş teklif COM/2003/078/ son’: Genel Kurul’da oylanmayı beklemektedir. Teklif, yerleşik olmayan veya Topluluk içinde vergiye ilişkin konularda kimliklerinin saptanmasına gerek olmayan vergi mükelleflerince yapılan seyahat hizmetleri tedariklerinin vergilendirilmesi için bir çerçeve sunacaktır. Yerleşik olmayan tedarikçilerin yükümlülüklerini yerine getirip getirmediklerinin denetiminde temel sorumluluk tüketimin gerçekleştiği Üye Devlet’tir. Bu sebeple, 77/388/AET sayılı Yönerge’nin 26(3). Maddesi’nde belirtildiği üzere Topluluk içerisinde yerleşik halde bulunmayan işletmeciler tarafından sunulan seyahat hizmetlerine ilişkin özel planın uygulanması için gereken bilgiler söz konusu Üye Devletler’ e iletilecektir. Teklif edilen temel değişikliklerin bazıları şunlardır: a. Vergi marjı planlarının hem gerçek kişilere hem de vergilendirilebilir kişilere uygulanması. b. AB müşterilerine AB paketleri satarken üçüncü ülkelerin yerleşik tedarikçilerinin vergiye tabi tutulması. c. Marjın daha iyi tanımlanması. d. Normal KDV düzenlemelerinin uygulanması için seçenek. e. Bazı Üye Devletler’e verilen ve rekabetin bozulmasına yol açan istisnai önlemlerin ortadan kaldırılması. 88
89.
3. ‘Radyo ve televizyon yayın hizmetleri ve elektronik olarak sunulan hizmetlere uygulanan katma değer vergisi düzenlemelerine ilişkin 77/388/AET sayılı Yönergeyi geçici olarak tadil eden 7 Mayıs 2002 tarihli ve 2002/38/AT sayılı Bakanlar Konseyi Yönergesi’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 128, 15/05/2002 s. 0041 – 0044): Bu Yönerge, elektronik araçlarla sunulan bazı hizmetlere katma değer vergisi uygulanmasına ilişkin kuralları tadil etmektedir. Yönerge, internet sitelerinin tedarikini ve hosting işlemlerini, yazılımların satışı ve güncellenmesini, müzik ve filmlerin tedarikini, uzaktan eğitim hizmetlerinin sunulmasını ve e-ticaretin vergilendirilmesi için bir alan yaratılması konularını kapsamaktadır. Yönerge, AB içinde tüketim için sunulan hizmetlerin AB KDV’ sine tabi olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. AB dışında tüketim için sunulan hizmetler ise KDV’den muaftır. Uygulanacak KDV oranı, tüketicinin yerleşik durumda olduğu Üye Devletin KDV oranı olacaktır. Kurallar aynı zamanda ticaret için uyum yükünü azaltmayı hedefleyen basitleştirme tedbirleri içermektedir. Vergilere dair Birlik mevzuatı oldukça kısıtlıdır ve genel ifadeler içermektedir. Bu konuda üye devletler arası tam birmutabakat henüz oluşturulamamıştır.2.2.9. Yardım ve Teşvikler “AB, turizm sektörünü önemli bir kalkınma aracı, teşvikleri de kalkınmayı gerçekleştirmede önemli bir itici güç olarakgörmektedir. Tarım alanındaki istihdamı azaltmayı hedefleyen AB, tarımdan gelecek işgücünü turizme yönlendirmeyiplanlamaktadır. Turizm, nispeten geri kalmış bölgelerde yaşam standardının yükseltilmesi için bir çözüm olarakgörülmektedir. Turizm AB içinde gerçekleştirilmesi düşünülen yapısal değişikliklerin temel taşlarından birini oluşturmakta, bubağlamda Birliğe bağlı ülkeler gerek AB kaynakları, gerekse kendi kaynaklarından sağladıkları fonlarla turizm sektörü içinetkin bir teşvik sistemine sahip bulunmakta, mevcut sistemi daha da geliştirmek için çalışmalarını sürdürmektedirler” (TürkiyeVakıflar Bankası, 2004:9).188.8.131.52. Avrupa Birliği Turizm Yardım ve Teşvik Politikaları AB’nin turizm teşvik politikasını üçe ayırmak mümkündür. Bunlar (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:8): 1. ABnin doğrudan turizmi hedef alan küçük bütçeli teşvik programları (eğitim, kültür, çevre koruma gibi) 2. Yapısal Fon ve Avrupa Yatırım Bankası gibi kaynaklardan elde edilen, doğrudan turizmle ilgili olmayan, ancak ulaştı rma haberleşme ve diğer altyapı yatırımları gibi turizm sektörü için hayati öneme sahip yatırımları finanse etmekte kullanılan ve büyük miktarlara ulaşan teşvikler 3. Orta ve Doğu Avrupa devletleri için geliştirilen yapısal uyum araçları: a. PHARE: Merkezi ve Doğu Avrupa Ülkeleri ekonomilerinin yeniden yapılandırılmasını öngören program b. ISPA: Katılım Öncesi Yapısal Politikalar Aracı “Yapısal fonlar ve özellikle ERDF, turizm için en önemli AB mali yardımını temin ederler. Eylemlerin çoğu, altyapının(yollar, havalimanları, vs.) geliştirilmesi, mesleki vasıfların arttırılması, turizm işletmelerinin geliştirilmesi, konaklama ve diğerturizm tesislerinin ıslah edilmesiyle ilgilidir” (AKTTa, 2005:5). 89
90.
184.108.40.206. Devlet Turizm Yardım ve Teşvik Politikaları “AB ülkelerinin turizm üstyapısı için kendi bünyelerinde devlet teşviki uygulamaları da mümkündür. Bu tür teşviklertesis inşaatına verilen yatırım teşviklerinden, modernizasyon ve turistik faaliyetlerin iyileştirilmesine kadar uzanan geniş biryelpazeyi kapsayabilmektedir. Devlet teşvikleri; hibe, uzun vadeli krediler, faiz sübvansiyonu gibi finansal ya da vergimuafiyeti, yatırım/amortisman indirimi, gümrük vergisi muafiyeti gibi mali teşviklerden oluşmaktadır. Üyeler uyguladıklarıdevlet teşviklerini Komisyona bildirmekle yükümlüdürler. Turizm sektöründe devlet teşviklerine olumlu yaklaşan Komisyon,bu teşviklerin rekabet politikasına uyumunu kontrol etmekle de yükümlüdür” (Türkiye Vakıflar Bankası, 2004:9). 220.127.116.11.1. Devlet Yardımları ile İlgili Mevzuat “Üye Devletler tarafından şirketlere yapılan ekonomik ve finansal yardımlar piyasa koşullarını bozucu etkilergösterebilmektedir. AT Antlaşmasının 87 ve 88. Maddeleri uyarınca bu yardımlar Topluluk kontrolü altındadır. Turizmeilişkin faaliyetler aşağıda yer alan mevzuatla ilgili olabilmektedir” (TYD, 2003a:28-31): 1. ‘AT Antlaşmasının 88. Maddesinin uygulanmasına ilişkin kapsamlı kuralları açıklayan 22 Mart 1999 tarihli ve 659/1999 sayılı Bakanlar Konseyi Yönetmeliği (AT)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 083, 27/03/1999 s. 0001 – 0009): İşbu Yönetmelik, devlet yardımlarına ilişkin usul kurallarını içeren temel mevzuattır. Yönetmelik, gereken yasal kesinliği sunmakta ve devlet yardımı kurallarının şeffaflığını arttırmaktadır. Yönetmelik, tüm sektörlerdeki devlet yardımlarını içermekte ve yeni bir yardım oluşturulmasına ilişkin planların "Komisyon’a bildirim prensibine" dayandırılmasını öngörmektedir. Söz konusu yardımlar, Komisyon’un izni olmadan uygulamaya konulamamaktadır. 2. ‘Yapısal Fonlara ilişkin genel hükümleri içeren 21 Haziran 1999 tarihli ve 1260/1999 tarihli Bakanlar Konseyi Yönetmeliği (AT)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 161, 26/06/1999 s. 0001 – 0042): Bu Yönetmelik, “Genel Yönetmelik” olarak da bilinmektedir. 2000-2006 dönemi için geliştirilen yeni programlarda devlet yardımlarının ele alınmasına ilişkin bazı hükümleri içermektedir. Temel prensip, tüm yapısal fon faaliyetlerinin AT Rekabet kurallarıyla uyumlu olması gerekliliğidir. Yapısal fon yöneticileri, devlet yardımı kurallarıyla uyumluluğu sağlayabilmek için program içerisinde AT Antlaşması’nın 87(1). Maddesi uyarınca devlet yardımı kapsamına giren faaliyeti tanımlamak durumundadır. Bu bağlamda, devlet yardımı kurallarının aşağıdaki alanlarda uygulanabileceğini hatırda tutmakta fayda bulunmaktadır: a. İnsan kaynakları önlemleri: bazı tip istihdam ve eğitim yardımları b. Altyapı önlemleri 3. ‘Ulusal çerçevede yapılan bölgesel yardımlara ilişkin kılavuz ilkeler (AET ilişkili metin)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi C 074, 10/03/1998 s. 0009 – 0018): Bu kılavuz ilkeler, bölgesel yardım alabilecek durumdaki yerleşim bölgelerinde bulunan kuruluşlara yapılacak yatırım ve işletme yardımlarını kapsamaktadır. Bu bölgesel yardımlar az gelişmiş bölgelerin kalkınmasını güçlendirmeyi hedeflemektedir. Bu bağlamda, yatırımların arttırılması ve yatırım faaliyetlerine bağlı iş sahaları yaratılması sürdürülebilir şekilde desteklenecektir. Nihai hedef, bu bölgelerdeki kuruluşların faaliyetlerinin kapsamının genişletilmesi, faaliyetlerin modernizasyonu ve çeşitlendirilmesidir. 90
91.
4. ‘AT Antlaşması’nın 87 ve 88. Maddelerinin küçük ve orta büyüklükteki işletmelere yapılacak devlet yardımlarına uyarlanmasına ilişkin 12 Ocak 2001 tarihli ve 70/2001 sayılı Komisyon Yönetmeliği (AT)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 010, 13/01/2001 s. 0033 – 0042): Yönetmelik, KOBİ’leri maddi veya maddi olmayan yatırımlarla destekleyen devlet yardımlarını kapsamaktadır. Yönetmelik, KOBİ’lerin ekonomik faaliyetlerinin geliştirilmesini kolaylaştırmak amacıyla bazı yardımları muaf tutmaktır. Ancak bu yardımların, ticari koşulları ortak çıkara aykırı biçimde zedelememesi gerekmektedir.5. ‘Çevrenin korunması konusundaki devlet yardımlarına ilişkin Topluluk kılavuz ilkeleri’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi C 037, 03/02/2001 s. 0003 – 0015): Bu kılavuz ilkeler, fiziksel çevremize veya doğal kaynaklara zarar verilmesinin önlenmesini ve kaynakların etkin kullanımının teşvik edilmesini sağlayacak eylemlere ilişkin yardımları içermektedir. İlkeler, çevre koruması ile sürdürülebilir kalkınmanın sağlanması için devlet yardımlarının hangi koşullar altında gerekli olacağını, bunun rekabet ve ekonomik büyümeyi olumsuz etkilemeyecek şekilde nasıl gerçekleştirileceğini ortaya koymaktadır. Bu ilkeler çevre alanında AR-GE eğitimi için yapılacak yardımları içermemektedir.6. ‘Mahrumiyet bölgelerindeki şirketler için devlet yardımlarına ilişkin kılavuz ilkeler’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi C 146, 14/05/1997 s. 0006 – 0012): Kılavuz ilkeler, aşağıdaki kriterlere uygun alanlardaki yardımları kapsamaktadır. Tüm bu alanlardaki toplam nüfusun normal koşullarda ülke nüfusunun % 1’inden fazla olmaması gerekmektedir. a. CE inisiyatifi altında seçilebilir alanlar ya da b. Aşağıdaki kritelere uygun alanlar: Coğrafi olarak tanımlanabilir ve homojen, 10,000-30,000 arasında bir nüfusa sahip olan ve en az 100,000 nüfuslu bir şehre bağlı olan, Ulusal ortalamanın ve bağlı olunan şehir ortalamasının altında sosyo-ekonomik koşullara sahip olan.7. ‘İstihdama yönelik yardımlara ilişkin kılavuz ilkeler’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi C 334, 12/12/1995 s. 0004 – 0009): Kılavuz ilkeler, yatırıma bağlı olmayan iş sahalarının oluşturulması ve korunmasına ilişkin yardımlar için uygulanmaktadır. İlkelerin herhangi bir şirkete belli bir avantaj sağlaması mümkün değildir.8. ‘AT Antlaşması’nın 87 ve 88. Maddelerinin eğitime ilişkin yardımlar için kullanılmasına dair 12 Ocak 2001 tarihli ve 68/2001 sayılı Komisyon Yönetmeliği (AT)’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 010, 13/01/2001 s. 0020 – 0029): İşbu Yönetmelik, tüm özel ve genel eğitimlere yönelik olarak sanayinin bir veya daha fazla sektörünü, çalışanlarının yeni beceriler elde etmesi için yapacakları harcamalar konusunda destekleyen kamu yardımını kapsamaktadır. Yönetmelik, AT Antlaşması’nın 87(1). Maddesi kapsamında devlet yardımı oluşturan tüm eğitim tedbirleri için uygulanacaktır. Söz konusu eğitimin şirketin kendisi veya kamu ya da özel eğitim merkezlerince verilip verilmediği göz önünde bulundurulmayacaktır. Bu çerçevede iki prensibe uyulması gerekmektedir: a. Özel bir eğitim için verilen yardımın ağırlığı, toplam bütçenin büyük işletmelerde % 25’i, küçük ve orta büyüklükteki işletmelerde ise % 35’ini geçmemelidir. b. Genel eğitim için verilen yardımın ağırlığı ise büyük işletmeler için % 50’yi, küçük ve orta büyüklükteki işletmeler için % 70’i geçmemelidir. 91
92.
2.2.10. Sağlık Politikası Sağlık ve turizm konuları birbirine çok yakından bağlı konulardır. Avrupa Komisyonu sağlık konusunuönceliklerinden biri olarak saptamış ve bu amaçla 2000 yılı Mayıs ayında bir ‘sağlık stratejisi’ oluşturmuştur. AvrupaKomisyonu, sağlık stratejisinin temel bir öğesi olarak AT için yeni bir ‘Kamu Sağlığı Programı’ önermiştir. Bu program 23Eylül 2002 yılında kabul edilmiş olup 1 Ocak 2003 ile 31 Aralık 2008 tarihleri arasındaki dönemi kapsamaktadır. Yeniprogram üç öncelikli hedefe odaklanmaktadır (TYD, 2003a:69): 1. Toplum sağlığının geliştirilmesi amaçlı bilgi sistemlerinin iyileştirilmesi 2. Sağlığa yönelik tehditlere eşgüdüm halinde ve hızlı şekilde müdahale edebilme kapasitesinin arttırılması 3. Tüm politika ve aktivitelerde sağlık konularına yer vermek suretiyle hastalıkların önlenmesi ve sağlığın geliştirilmesi için çalışılması “Buna ek olarak, Avrupa Komisyonu 14 Haziran 2000 tarihinde ‘eAvrupa Eylem Planı’nı uygulamaya başlamıştır.Bu plan kapsamında başka bir Üye Devlette tedavi görmek için gereken formların yerini Elektronik Sağlık Kartları sistemininalması hedeflenmektedir. Bununla beraber 2005 yılı sonuna kadar bir sağlık bilgilendirme ağının geliştirilmesi ve sağlığayönelik tehditlerde Avrupa genelinde hızlı müdahalenin sağlanması için Avrupa çapında kamu sağlık verileri bilgi ağıoluşturulması için çalışılmaktadır. EAvrupa Eylem Planı temel hedefler olarak şunları belirlemektedir” (TYD, 2003a:69-70): 1. Birincil ve ikincil sağlık hizmeti sunucularının bölgesel ağları da kapsayan sağlık altyapılarına sahip olmalarının sağlanması 2. Avrupa’da en iyi elektronik sağlık hizmeti uygulamalarının tespit edilmesi ve yaygınlaştırılması, temel kriterlerin oluşturulması 3. Sağlık konulu internet sitelerine ilişkin bir dizi kalite kriterinin geliştirilmesi 4. Sağlık teknolojisi ve veri değerlendirme ağlarının oluşturulması 5. ‘eSağlığın Yasal Boyutları’ konulu bir Tebliğ yayımlanması “Sağlıklı yaşam için bilgilendirme ve hastalıktan korunma, elektronik sağlık kayıtları, telekonsültasyon gibi konulardavatandaşlara online sağlık hizmetlerinin sunulması Avrupa Komisyonu ve Üye Devletlerin 2005 yılı sonuna dekgerçekleştirmeyi planladıkları hizmetler kapsamında yer almaktadır” (TYD, 2003a:70 ). Sağlık politikalarını ilgilendiren bir diğer nokta da gıda güvenliğidir. AB’de 2003 yılında faaliyetlerine tam olarakbaşlayan Avrupa Gıda Otoritesi ile HACCP (Kritik Kontrol Noktalarında Tehlike Analizi), sistemleri de yasal olarakyürürlüğe girmiştir. Bu yasa AB ülkelerini sorumluluk altına alırken aday ülkeleri ve ticaret yapan 3. ülkeleri dekapsamaktadır. 7 basamaktan oluşan HACCP süreçleri şu şekildedir (Dölekoğlu, 2003:2-4):1. Risk Analizi: tüketicinin maruz kalacağı gerçek ve potansiyel tehlikelerin hangi safhada meydana gelebileceğinin uzmanlartarafından belirlenmesi.2. Kritik Kontrol Noktalarının Belirlenmesi: Üretimden tüketim sürecinin herhangi bir noktasında kontrolün yapılmaması veyagözden kaçırılması sonucu oluşabilecek fiziksel, biyolojik ve kimyasal tehlikelerin belirlenmesi.3. Belirlenen her bir kritik kontrol noktasında önlemler için kriterlerin belirlenmesi, kritik sınırların saptanması. 92
93.
4. Kritik kontrol noktalarıyla belirlenen uyarı ve önlemlerin uygulanabilmesi için yöntemlerin saptanması.5. Belirlenen sınırlardan (kriterlerden) sapmaların kontrol altına alınarak düzeltilmesi.6. Doğrulama prosedürlerinin (yöntemlerinin) tesis edilmesi7. Belgeleme ve kayıt tutmanın tesis edilmesi. Geliştirilen sağlık politikaları turizm sektörünü de etkilemektedir. Böylece turizmde hizmet kalitesinin artması verekabet gücünün artacağı beklenmektedir.2.2.11. Engelli Hakları WTO tarafından dinlenme hakkının insan mutluluğu için gerekli temel bir insan hakkı olduğu ve turizmin insansağlığına hizmet eden temel bir gereksinim olduğu öngörülmektedir. WTO, 13. Genel Kurul toplantısı sonucunda belirlenenTurizmde Global Etik İlkeler kapsamında, “Turizm faaliyeti insan haklarının, özellikle de çocuk, yaşlı, engelli, etnik azınlıklargibi daha savunmasız grupların bireysel haklarının gelişmesine katkı sağlamalıdır” ve turizme katılma hakkı çerçevesinde“dünyanın sahip olduğu değerler tüm insanlara açıktır…. engellilerin turizm hareketine katılması kolaylaştırılmalı ve teşvikedilmelidir” maddeleri bulunmaktadır (WTO, 1999). Bu noktadan hareketle bir sosyal hak olan turizmden engellilerin deyararlanabilmesi toplumların gelişmişliğini gösteren bir ölçüt olarak nitelendirilmektedir. AB Antlaşması’nın 13. maddesi, cinsiyete, ırk veya etnik kökene, din veya inanca, engelli olmaya, yaş ve cinselyönelime dayalı ayrımcılığa karşı Avrupa Bakanlar Konseyi’nin mücadele etmek için eylemde bulunabileceğini belirtir (European Union, 2002). Diğer taraftan, AB’nin 2000 yılında kabul ettiği Temel Haklar Şartı’nın 26. maddesi engelli hakları ileilgilidir. Şartın 26. maddesinde Birliğin engelli haklarını kabul ettiği ve bu haklara saygı duyduğu belirtilmektedir (DisabledPeoples’ International, 2000). Hem AB Antlaşması hem de Temel Haklar Şartı’nın engellilere yönelik ayrımcılığı yasaklayandüzenlemeleri, engellilerin tüm alanlarda olduğu gibi turizm faaliyetlerine katılım konusunda da diğer tüm insanlarla eşithaklara sahip olduklarını göstermektedir. Engellilerin gerek ekonomik, gerek fiziksel altyapı eksiklikleri nedeniyle seyahat etmeleri zordur. Engelli insanların dadiğerleri gibi istihdam, seyahat, turizm, alışveriş, boş zaman uğraşları gibi yaşamın birçok kesitinde yer alabileceği düşüncesiçok az ilgi görmüştür. Bu nedenle, turizm altyapısını oluşturan ulaşım, konaklama ve diğer öğelerin engelli insanlar tarafındankullanımı oldukça zayıftır (Artar ve Karabacakoğlu 2003:7). Engellilerin boş zaman faaliyetlerine erişimi, içinde bulundukları şartlara bağlıdır. Bu nedenle, tekerlekli sandalyelereerişim, tuvalet ve banyoda özel tesisatlar, özel donanımlı arabalar, bakım ve tıbbi destek, özürlü insanların da turizmdenyararlanmalarını sağlayan tedbirlerden bazılarıdır. Yapılan düzenlemeler arasında, belli başlı özürlülük tiplerine ilişkin biranlayış ve tatminkar turizm hizmetlerinin nasıl verileceği konusunda bilgi sağlamak amacıyla, ‘Avrupayı Özürlü Turistler içinErişilebilir Kılmak’ başlıklı, turizm sektörüne yönelik bir elkitabı yayımlandı. Ulusal ve yerel düzeyde daha büyük dikkatyanında, turizm sektöründe bu konulara ilişkin artan bilinçlenme, geçmişte turizm imkanlarından yararlanmaları çoğu zamanmümkün olmamış kişilere bir fırsat eşitliği sağlanmasını amaçlamaktadır (AKTTa, 2005:6). 93
94.
“Engelli turistlerin özel ihtiyaçlarına ilişkin olarak sunulan olanaklara yönelik talep artış göstermektedir. Bu talebinfarkında olan turizm sektörü engelli turistleri de önemli bir tüketici grubu olarak algılamaya başlamıştır. Engelli turistlerinturizm olanaklarından daha iyi yararlanabilmeleri için ihtiyaçlarını ve beklentilerini karşılayabilecek mevcut turizm olanaklarıhakkında bilgi sahibi olmalarında büyük yarar bulunmaktadır. Avrupa Komisyonu engelli turistlerin ihtiyaçlarınıkarşılayabilecek şekilde düzenlenebilen mevcut olanakların listesini içeren bir “Turizm Endüstrisi El Kitabı” hazırlamıştır. Buel kitabı engelli vatandaşlar için Avrupa’nın nasıl erişilebilir hale getirileceğine ilişkindir” (TYD, 2003a:68). AB engelli turistlerin ihtiyaçlarını karşılayabilecek şekilde de düzenlenebilen mevcut olanakların listesini içeren bir“Turizm Endüstrisi El Kitabı” hazırlamıştır. Bu el kitabı, engelli vatandaşlar için Avrupa’nın nasıl erişilebilir hale getirileceğineilişkindir. 2003 yılı engelliler için Avrupa yılı (3 Aralık 2001 tarihli ve O.J. L 335 (2001) sayılı Bakanlar Konseyi Kararı)olarak kabul edilmiştir. Diğer taraftan Avrupa Komisyonu, İşletme Genel Müdürlüğü’ne bağlı Turizm Bölümü’nün internetsitesinde engelli turistler için 18 Avrupa ülkesini kapsayan bir dizi seyahat rehberi yayınlamıştır. Bu seyahat rehberleri, engellituristlerin taleplerini karşılayacak bilgiler içermektedir. AB Konseyi tarafından öngörülen temel faaliyetler arasında özellikleaşağıdaki üç faaliyet önem taşımaktadır (TYD, 2003a): 1. İyi uygulama örnekleri ile yerel, ulusal ve Avrupa düzeyindeki etkin stratejilerin paylaşımının teşvik edilmesi 2. Engellilere yönelik faaliyetler üreten tüm taraflar (hükümet, sosyal ortaklar ve sosyal hizmet kurumları, sivil toplum kuruluşları, özel sektör ve gönüllü sektörel kuruluşlar) arasında işbirliğinin güçlendirilmesi, 3. Engellilere yönelik iletişimin güçlendirilmesi ve engelli kişiler için olumlu bir imaj oluşturulmasının teşvik edilmesi2.2.12. Kültür Politikası Avrupa mirası ve daha genel olarak Avrupa kültürü, turizmin en eski ve en önemli yaratıcılarından biri kabul edilir.Topluluk tarafından alınan bir kararda şöyle denilmektedir: ‘Topluluk eylemi, kültürel mirasın turizm için önemini aydınlatmayıve Avrupalıların kültürleri, gelenekleri ve yaşam biçimlerinin daha fazla tanınmasını sağlamayı hedefler’. Müzeler için destekverilmesi ve tarihsel binaların otellere veya başka konaklama tesislerine dönüştürülmesi gibi çeşitli eylemler söz konusudur.Ayrıca, konser salonları, tiyatrolar ve kitaplıklar gibi kültürel merkezler için mali yardım yapılmaktadır. Kentsel yenilenmeprogramları kapsamında, çoğu zaman, tarihsel şehir merkezlerinin korunması da yer alır. Bütün bu desteklerden en çokyararlanan sektör turizmdir. Çağdaş kültür ile ilgili olarak, AB, kültürel etkinlikleri veya faaliyetleri teşvik etmek için, AvrupaKültür Şehri, Avrupa Kültür Ayı ve Kaleidoscope Programlarını desteklemektedir (AKTTa, 2005:7). Diğer politikalara göre çok daha yeni işlev kazanmaya başlayan kültür politikasının en çok etki edeceği alanturizmdir. Genişleme ile birlikte kültürel kaynaşma Birlik gündemlerinden biri halini almıştır. Turizmin bu alana etkisi de buaçıdan oldukça fazla olacaktır.2.2.13. Bilgi Değişimi ve Yeni Teknolojiler “Avrupa Komisyonu turizm sektörüne ilişkin bilgilerin düzenlenmesi için bir Avrupa İstatistik Sistemi geliştirilmesineyönelik olarak çalışmalar yapmaktadır. İstatistiklere ve bilgi değişimine ilişkin olarak Avrupa Komisyonu turizm faaliyetlerinin 94
95.
yapısını ve etkilerini etkili bir şekilde değerlendirmek amacıyla metotlar oluştururken aşağıdaki konulara odaklanmıştır”(TYD, 2003a:66-67): 1. Turizm Uydu Hesabı (TSA): Turizm istatistik sistemleri ile turizm uydu hesabı sistemleri, turizmin ekonomideki rolünün daha iyi anlaşılıp daha doğru ölçülmesine olanak tanıyan araçlardır. TSA ekonomi içerisinde turizmle ilişkilendirilebilecek tüm mal ve hizmet taleplerinin detaylı bir analizini içermektedir. Avrupa Komisyonu fizibilite incelemeleri ve şirketlerle girişimciler için geliştirilen programlarda yer almak isteyen ülkelerde TSA’lar oluşturulması amacıyla 2002-2003 yılları için finansal destek önerisinde bulunmuştur. 2. ‘Turizm alanındaki istatistiki bilginin toplanmasına ilişkin 23 Kasım 1995 tarihli ve 95/57/AT sayılı Bakanlar Konseyi Yönergesi’(Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L291 06/12/1995 s. 0032-0039): İşbu Yönerge turizme ilişkin Avrupa İstatistik Sistemini düzenlemekte, AB turizmine yönelik mevcut bilgileri uyumlaştırmaktadır. Yönerge temelinde toplanan veriler pek çok Eurostat yayınında, örneğin ‘Avrupa Turizmi-Orta Avrupa Ülkeleri, Akdeniz Ülkeleri. Temel rakamlar 2000-2001’de yer almaktadır. Bu yayınlar AB Üyeleri, EFTA ülkeleri, aday ülkeler ve Akdeniz ülkelerindeki duruma ve temel rakamsal verilere ilişkin birer özet niteliğinde olmaktadır. Yönerge üç temel alanı kapsamaktadır: a. Kollektif turizm tesislerinin kapasitesi b. Kollektif turizm tesislerinin doluluk oranı: iç ve dış turizm c. Turizm talebi: iç ve dış turizm. 3. ‘Yapısal meslek istatistiklerine ilişkin 20 Aralık 1996 tarihli ve 58/97 sayılı Bakanlar Konseyi Yönetmeliği’ (Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesi L 014, 17/01/1997 s. 0001 – 0024): İşbu Yönetmelik, AB’deki turizm şirketlerine ilişkin bilgileri düzenlemektedir. Bu şirketlerin ekonomik faaliyetlerine ilişkin veriler (ciro, katma değer ya da istihdam) referans yılı olarak gösterilen 1995’ten bu yana uyumlu bir şekilde toplanmaktadır. “Bu çerçevede İşletme Genel Müdürlüğü ile Bilgi Toplumu Genel Müdürlüğü arasında yakın bir işbirliğioluşturulmuştur. Turizm sektörünün daha da gelişmesi ve turizm zinciri içinde yer alan tedarikçi ve oyuncular arasında bilgiakışı ve bilgi değişimlerinin sağlanması gerekmektedir. Turizm, Bilgi Toplumu Teknolojileri (IST) araştırma ve kalkınmaprogramının “Vatandaşlar için Sistem ve Hizmetler” bölümünde yer alan uygulama alanlarından biridir. Amaç, IST tabanlıyenilikçi sistem ve hizmetlerin yeni jenerasyon modellerinin geliştirilmesidir. Böylelikle Avrupa turizminin rekabetçiliği veçekiciliği artacaktır” (TYD, 2003a:67). Bilgi toplumu teknolojileri konusunda diğer kurum ve kuruluşlarla ortak olarak aşağıdaki unsurları kapsayan eylemplanları yapılmıştır (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:7-8): 1. Şirketleri internet kullanma konusunda teşvik 2. Araştırma - geliştirme için destek 3. Tele-turizm girişimi (ABde daha az tercih edilen bölgelerdeki KOBİlerin internet kullanımını artırmak için) Aynı amaçla, yeni bilgi iletişim teknolojilerinin geliştirilmesine veya araştırmanın teşvik edilmesine yönelik AB çabaları sözkonusudur. İnternet üzerinde çevrimiçi pazarlama ve bilgi hizmetlerinin doğması, turizm sektöründe köklü değişimlere yol 95
96.
açmaktadır. BİT kullanımı, özellikle pazarlama ve rezervasyon açısından, turizmin işleyiş şeklini köklü bir biçimdedeğiştirecektir. Yeni teknolojilerin Avrupa turizm sektörünün rekabet gücü üzerindeki stratejik etkisinin bilincinde olarak,"Impact II" ve "Telematics" gibi programlar, turizm hizmetleri için teknoloji uygulamalarını ve demonstrasyon faaliyetlerinifinanse etmiştir” (AKTTa, 2005:4-5). “Avrupalı KOBİlerin rekabet gücünü iyileştirmek için AB düzeyinde eylemler başlatılmıştır. Örneğin, turizmişletmeleri, piyasadaki fırsatlarını geliştirmek için onlara bilgi sağlayarak işletmelere yardım eden ‘Avrupa Bilgi Merkezi’şebekesinden yararlanabilirler. Ayrıca, "BC-NET" şebekesi, işlerini geliştirmek için ortaklar arayan işletmelerinuluslararasılaşmasını ve işletmelerarası işbirliğini teşvik etmektedir. 1996 yılında kabul edilen ve 1997-2000 döneminikapsayan, KOBİler için Üçüncü Çok-Yıllı Programın uygulanmasıyla başka fırsatlar da sağlanmıştır” (AKTTa, 2005:4). ÜÇÜNCÜ BÖLÜM AVRUPA BİRLİĞİ TURİZM POLİTİKASI VE TÜRKİYE: KARŞILAŞTIRMALI BİR DEĞERLENDİRME3.1. AVRUPA BİRLİĞİ GENİŞLEME SÜRECİNDE AVRUPA BİRLİĞİ İLE TÜRKİYE TURİZMİNİNKARŞILAŞTIRMALI DEĞERLENDİRİLMESİ “WTO tarafından hazırlanan ‘Turizm 2020 Yılı Vizyonu’ çalışmasında, 2020 yılında dünyadaki turist sayısının 1,5milyar kişi, toplam turizm gelirlerinin ise 2 trilyon ABD doları olacağı öngörülmektedir” (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:2).Bu bağlamda, turizmin dünyadaki gelişen ve büyüyen çizgisi gelecekte bu gelişmeden pay almak amacıyla ülkelerin vebölgelerin rekabet halinde olmaya devam edecekleri, hatta bu rekabetin çok daha ileri boyutlara ulaşacağını göstermektedir.Turizmin ekonomik ve sosyal etkileri değerlendirildiğinde hem yukarıda söz edilen pazarda pay sahibi olunması ve hem de bupay ile birlikte ortaya çıkacak etkileşim sürecini olumlu bir sonuca yöneltecek stratejilerin geliştirilmesi amacıyla bugünekadar atılmış adımları ve politika oluşturmak için gösterilen iradeyi sağlamlaştırarak turizm politikası oluşturmak birzorunluluk haline gelmektedir. Bu doğrultuda hem AB, hem de Türkiye için turizm alanında gelişmenin ve giderek dahaolumlu sonuçlarla karşılaşmanın en güçlü yolu bu süreci bir politika ile sağlamlaştırmaktır. 96
97.
Avrupa’da turizmin gelişimi, kendi sistemlerinin, dillerinin, geleneklerinin, kültürlerinin ve geçmiş değerlerinin çeşitliliğiile bölgeler ve ülkeler arasında bir bağlantıyı garanti ederek, AB’de ilerleyen birleşmeye katkı sağlayabilir (Rita, 2000:436).Turizmin ekonomik etkilerinin yanında sahip olduğu sosyal ve kültürel etkiler beraberinde Avrupa bütünleşmesinin, dahaönce de söz edildiği gibi (Şekil 4) politik sosyalizasyon, ideoloji ve değer değişimi gibi çok önemli politika unsurlarınıberaberinde getirmektedir. Bu nedenle turizmin Avrupalılaşma sürecine de çok önemli katkılar sağlayacağı ve geleceğinAvrupa’sını şekillendirmede rol oynayacağı söylenebilmektedir. Diğer taraftan 2006 yılında Avrupa ekonomisinde beklenen olumlu gelişmeler turizm hareketi açısından çarpan etkisiyaratabilecektir. Euro bölgesi olarak ifade edilen bölgelerde ekonomik büyümenin %1,2´den %1,8´e çıkması beklenirken,özellikle AB içerisinde önemli bir güç olan ve turizm hareketlerine aktif katılımıyla bilinen Almanya´da bu oranın %0,8 yerine%1,2 olarak beklenmesi ve diğer önemli turizm katılımcısı İngiltere´de de bu oranın %1,9´dan %2,2´ye ulaşması turizmhareketlerinin seyrini değiştirebilecektir. Bunun yanında ucuz uçuşların devamı ve Euronun diğer kurlar karşındaki gücüturizm açısından olumlu sonuçlar doğuracaktır (Altıntaş, 2006:2). 2006 yılındaki bu ekonomik sonuçların yanında, gelecekteturizm pastasından pay almaya devam etmek isteyen AB’nin, bu paya sahip olmakta atabileceği önemli adımlardan biri, busüreci belirli hedefler ve stratejiler doğrultusunda yürütmesidir ki bu da ancak ortak bir politika ile sağlanabilecektir. AB’nin turizm politikası üzerine tartışırken ortak bir turizm politikasından söz edilmese de zaman içinde turizmsektörünün geliştirilmesiyle ilgili kararların alındığı ve turizmin ortak bir politika olarak tanımlanmasına yaklaşıldığıgörülmektedir (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:9). Bu konuda AB’nin gösterdiği iradenin ve alınan kararların bir politikaoluşturduğunu söylemek mümkündür. Avrupa bütünleşmesi, turizm üzerinde de bir takım etkilere sahiptir. Diğer taraftan turizm endüstrisi de Avrupabütünleşmesi üzerine etki edecektir. Özellikle Avrupa bütünleşmesinin temel unsurları arasında olan kişilerin, sermayenin,malların ve hizmetlerin serbest dolaşımı, ulaştırmada serbestleşme, rekabet, çevre, istihdam tüketicinin korunması, mali vebölgesel gelişme (Cardoso ve Ferreira, 2000:407) gibi faktörler bu çalışmanın ikinci bölümünde de belirtildiği gibi turizmietkilemektedir. Bu bağlamda bu politikalardan ve uygulamalardan etkilenen turizm endüstrisi, aynı zamanda tek başına birpolitika sürecini içerebilecek ve bu politikaları da etkileyebilecektir. AB’de turizm endüstrisine ilişkin desteklerin başlıcaları; MEDA, LIFE III, Culture 2000, 7. Çerçeve Programı,Avrupa Yatırım Bankası Kredileri, Orta Ölçekli İşletmeler İçin Kredi Programı ve Küçük İşletmeler İçin Kredi Programıtarafından gerçekleştirilmektedir. Bu programlar tarafından desteklenebilecek AB’de turizm sektörü için yapılan çalışmalarınöncelikleri aşağıdaki gibi belirlenmiştir (İTO, 2005:1-4): 1. Turizmde yeni teknolojiler kullanılarak, bilginin paylaşımının ve dağıtımının kolaylaştırılması. 2. Turizm sektöründeki kaliteyi artırmak için mesleki eğitimin desteklenmesi ve geliştirilmesi. 3. Turistik ürünlerin kalitesinin artırılması. 4. Turizmde sürdürülebilir gelişmenin ve çevre korumasının desteklenmesi ve geliştirilmesi. 97
98.
Görüldüğü gibi, AB’nin turizm alanında öncelik verdiği konuları; enformasyon ve iletişim teknolojileri, kaliteli hizmetiçin nitelikli personel, ürün kalitesi ve sürdürülebilir gelişme ve çevre olarak belirlenmektedir. Kısaca kalite, teknoloji, gelişmeve çevre ile özetlenebilecek bu unsurlar aynı zamanda geleceğe yönelik yatırımların rekabet edebilirliğe nasıl bir katkısağlaması gerektiğini de göstermesi bakımından önemlidir. Geleceğin Avrupası turizm endüstrisi bakımından söz konusupastadan alacağı paya hazırlanmakta ve bu endüstrinin sahip olduğu ekonomik etkinin farkında olarak kararlar alınmaktadır. Diğer taraftan AB yapısal fonları ve turizm endüstrisi için bu fonların kullanımına ilişkin örnekleri içeren çalışmalardada (Bull, 1999) turizme ilişkin projelerin özellikle yönetim becerilerinin ve mesleki niteliklerin geliştirilmesi yönünde olduğubelirtilmektedir. Yapılan bir başka çalışmada ise turizme ilişkin projeler; otel ve kamp yeri projeleri, çiftlik turizmi projeleri, danışmanlık projeleri, belediye projeleri ve turizm örgütlerinin kurulmasına yönelik projeler olmak üzere 5’e ayrılmaktadır (O’Sullivan vd., 2003:150-151) Görüldüğü gibi, AB’nin turizme ilişkin gelecekteki hareket noktasını; enformasyon ve iletişim teknolojilerine dayalırekabet gücü ve bunlara dayalı kalite rekabeti, yeni teknolojiler tabanlı bilgi alışverişi ve insan kaynaklarını geliştirmeyeyönelik eğitimler oluşturacak gibi görünmektedir (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:10). AB’nin bu eğilimleri, AB hedeflenenpazarlardan biri olarak düşünülebileceğine göre, turizm sektöründe atılması gereken adımlar açısından rehber niteliğindedir. Diğer taraftan AB ve turizm ilişkisi Lizbon stratejisi çerçevesinde de incelenebilir. AB Konseyi’nin 2000 yılındaLizbon’da aldığı karar “2010 yılında AB’yi dünyada daha çok ve daha iyi işler için sürdürülebilir ekonomik büyümeyi vedaha büyük sosyal uyumu gerçekleştirebilen en rekabetçi ve dinamik bilgi ekonomisi yapmak”tır (Çoban, 2005). LizbonStratejisi olarak adlandırılan bu hedefe ulaşma yolunda turizm dikkate alınması gereken bir sektördür. Diğer taraftan bu genelhedefe ulaşmak için turizm eylem alanı için kesinlikle uygun olan enformasyon toplumu, araştırma ve yenilik, ekonomi vefinans ve Avrupa sosyal modeli gibi alanlarda tavsiyelerde bulunmuştur (Rita, 2000:435). 1989 yılı turistlerin giriş ve çıkışlarının yeniden uluslararasılaşması bakımından çok önemli bir dönüm noktası olmuştur(Balaz ve Williams, 2005:88). Özellikle yeni AB üyeleri arasında olan Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri 1989 yılı sonrasındaözellikle AB üyeliği hazırlıkları ile birlikte turizm alanında da gelişme kaydetmişlerdir. Bu gelişmenin temel sebebi sosyalistrejimin çökmesiyle beraber bu ülkelerin batı ülkelerinden gelebilecek turistlerle de ilgilenmeye başlamış olmalarıdır (Szivas,2005:95). Serbest kambiyo rejimine geçen Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri için turizm sektörü, özellikle döviz girdisisağlaması açısından önemli bir ekonomik faaliyet alanı olmuştur. AB üyeliğinin bir sonucu olarak turizm faaliyetleri bakımından yeni bir turist hareketi yönü oluşmasından çok ABüyeleri arasında gerçekleşen hareketler ortaya çıkmaktadır. Diğer taraftan özellikle Orta ve Doğu Avrupa ülkeleridüşünüldüğünde AB üyesi olmayan ülkelerin de bu hareket içerisine girdiği söylenebilmektedir. Uluslararası turizmin ölçeği,uzamsal boyutu ve hedefleri AB üyeliği ile birlikte yeniden şekillenmektedir (Balaz ve Williams, 2005:91). Üyelikberaberinde birtakım politikalara uyulmasını gerekli kılmaktadır. 98
99.
AB’nin doğuya doğru gerçekleşen genişlemesi turizm endüstrisi bakımından kimi olumlu etkileri beraberinde getirsede bu bölgenin özellikle 2007 yılında daha güçlü etkilere sahip olacağı tahmin edilmektedir (Smeral ve Weber,2000:1003-1004). Özellikle 1989 yılından itibaren GSMH’leri artan yeni üye devletler, hem bir turizm destinasyonu hem depotansiyel turizm tüketicilerini barındıran bir pazar konumuna gelmiştir. Türkiye açısından bakılacak olursa; AB tam üye adayı olarak Türkiye’nin yürüttüğü faaliyetler ve oluşturduğupolitikalar, AB politikalarından tümüyle bağımsız bir biçimde gerçekleştirilemez. Buradan yola çıkarak AB’nin turizm alanınailişkin olarak gerçekleştireceği uygulamalardan hem bu pazara yönelik olarak çalışan hem de AB adayı bir ülke olarakTürkiye de etkilenecektir. Türkiye, OECD ülkeleri arasında, yabancı turist girişi bakımından son 5 yılda %20,6’lık artışla en hızlı gelişen ülkeolmuştur (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:3). Bu bağlamda özellikle Avrupa kıtası içinde en hızlı gelişen turizm ülkelerindenbiri olarak Türkiye’nin, AB üyelerinden ve aday üye ülkelerinden daha fazla avantaja sahip olduğu söylenebilmektedir.Özellikle son genişleme ülkeleri ve yeni aday ülkeler arasında turizm endüstrisi bakımından en gelişmiş ülke Türkiye’dir. Türkiye turizm endüstrisinin geliştirilmesi bakımından AB’nin sağladığı fonlardan da yararlanabilmektedir. Ancaközellikle yapısal fonlardan tam olarak yararlanma olanağına sahip olmamakla beraber ABye aday ülkelerin katılımına açıkolan bazı programlardan yararlanabilme imkanına sahiptir. Türkiyenin turizm sektörüne yönelik kullanabileceği desteklerdaha çok Avrupa Akdeniz Ortaklığı kapsamındadır. Bu kapsamda siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel alanlarda işbirliğiöngörülmektedir. Avrupa Akdeniz Ortaklığının ekonomik işbirliği bünyesinde, AB bütçesinden sağlanan hibe ve AvrupaYatırım Bankasından alınan kredilerden oluşturulan MEDA Programı, Akdeniz Ortaklığı çerçevesinde ortaya konulanişbirliği ve destek projelerinin finansmanı için kullanılmaktadır. Ayrıca turizmle dolaylı ilişkisi olan liman, enerji, çevre korumagibi birçok altyapı projesi de MEDAdan destek almaktadır. Şu an yürütülmekte olan program, MEDA I (1996-1999)programının devamı niteliğinde olan MEDA II (2000-2006) programıdır (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:8-9). MEDA dışında AB’nin eğitim, kültür, çevre politikalarına yönelik bir dizi programı da mevcut olup, turizm sektörükapsamında her birinden yararlanmak mümkündür. Bu arada, gerek AB’de, gerekse Türkiye’de turizm sektöründe faaliyetgösteren işletmelerin çok büyük bir bölümü KOBİ özelliği taşımaktadır. Dolayısıyla turizm sektöründe sektöre özgü bir takımteşviklerin yanısıra AB’nin KOBİ’lere yönelik program teşviklerinden de yararlanmak mümkün olacaktır. Ancak bunubaşarabilmek için Türkiye’nin ilgili mevzuatında birtakım değişiklikler yaparak, hizmet sektörünü de KOBİ kapsamına almasıgerekmektedir (Türkiye Vakıflar Bankası, 2004:10).3.1.1. Avrupa Birliği ile Türkiye Turizminin Karşılaştırmalı Değerlendirilmesi (SWOT Analizleri) Türkiye’de turizm faaliyetleri son yıllarda önemli bir gelişme göstermiş olmasına rağmen diğer rakip ülkelerlekıyaslandığında Türkiye’deki turizm faaliyetlerinin istenilen hedefe ulaşmadığı görülmektedir. Türkiye özellikle 1983’ten buyana, sahip olduğu jeo-stratejik konumu ve dinamikleri kullanarak küresel turizmde yerini almaya başlamış, ülke olarak 99
100.
sadece ekonomik alanda değil, sosyal ve kültürel alanda da dışa açılmıştır. 1983 tarihinde uygulamaya konulan ekonomiktedbirler ile turizm sektörü öncelikli sektörlerden biri haline getirilmiş ve turizmi teşvik edici önlemler alınmıştır (Çeken,2004:8). Özellikle 1970’lerde yaşanan döviz darboğazlarının tekrar yaşanmaması düşüncesi, turizm sektörüne ayrıcalıklı biryer verilmesini sağlamıştır. AB ile olan ilişkiler, birçok ekonomik ve sosyal alanı etkilediği gibi, turizm alanını da etkilemektedir. “AB’nin turizmpolitikası, Türkiye’yi yakından ilgilendirmektedir. Türkiye’yi ziyaret eden turistlerin yarısından çoğunun AB ülkelerindengelmesi ve Türkiye’nin dünya turizm pazarında AB ülkeleriyle rekabet içinde olması nedeniyle, Birliğin turizm politikalarıTürkiye’yi etkilemektedir. AB ülkelerinde turistik hizmet kalitesinin artması ve turizm faaliyetlerinin çeşitlenmesi karşısındaTürk turizminin takınacağı tavır Türkiye’ye yönelik talep açısından önemlidir” (Varlıer, 2004:2). Daha önce bahsedildiğiüzere, AB’nin turizm alanında dikkat ettiği öncelikler göz önünde bulundurulmalıdır. Diğer taraftan “AB’nin turizm mevzuatı, Türkiye’de en fazla eksikliği duyulan ancak üzerinde çalışması en zor olankonulardan biridir. Turizm sektörü, AB mevzuatı içinde diğer ana sektörler gibi belirgin bir kavramsal çerçeve ve hukukitemele sahip değildir” (TYD, 2003b:2). Turizmin etkilediği ve etkilendiği politikaların çokluğu nedeniyle, turizme dair politikaoluşturulması kolay bir şekilde gerçekleştirilemeiştir. Politika önceliklerinin dışında turizmde tüketici eğilimleri de değişmektedir. “Turizm sektörüne ilişkin yeni eğilimlerincelendiğinde; tatilcilerin tercihlerinin, deniz-kum-güneş üçlüsünden (3S), eğlence, eğitim, çevre (3E) üçlüsüne kaydığıgözlenmektedir” (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:1). Geleceğe dönük uzun vadeli planlarda bu unsurların da göz önündebulundurulması gerekmektedir. Tüm bu veriler ışığında, turizm sektörü için doğru bir gelecek perspektifi ve planlaması yapılabilmesi için AB ve Türkiyeturizminin güçlü ve zayıf yanları ile fırsat ve tehditlerin (SWOT) bilinmesi gerekmektedir. Bu nedenle çalışmanın bubölümünde, AB ve Türkiye turizminin SWOT analizleri incelenmektedir.18.104.22.168. Avrupa Birliği Turizminin Güçlü Yönleri: AB turizminin çeşitli kaynaklardan derlenen güçlü yönleri aşağıdaki gibidir (DPT, 2001:65-68; Klein, 2001:2-3;TYD, 2003b:13-14): 1. Doğal güzellikler, geleneksel folklor çeşitliliği, gastronomi ve kültür 2. Güçlü destinasyon imajı 3. Güçlü turizm temeli ve Avrupa ürünlerine artan talep 4. Emniyet ve güvenlik 5. Nicelik yerine kaliteye yönelik eğilimler 6. Kalite geliştirmede öncü büyük ve uluslararası işletme birlikleri 7. Merkez unsurların kalite konusundaki kararlılığı 8. Turizm aktörlerinin arasında kalite konusundaki anlaşma 100
101.
9. Endüstride kaliteyi geliştirmek için Ar-Ge ve belirli destekleyici bilgilerin sağlanması 10. Yüksek know-how sahibi turist örgütleri 11. Tüm aktörleri içeren turist kesimleri için kalite sistemlerinin bazı ülkelerde halihazırda uygulanıyor olması AB turizminin güçlü yönleri incelendiğinde özellikle kalite üzerine bir vurgu yapıldığı görülmektedir. Bu vurgu hizmettekalite faktörünün sürdürülebilir rekabet avantajı sağlamadaki önemli rolü nedeniyle ortaya çıkmakta ve kalite hem AB, hemhükümet düzeylerinde ele alınırken aynı zamanda hizmet işletmeleri ve tüketiciler düzeyinde de dikkate alınmakta ve buaktörlerin birbirleriyle etkileşimi sonucunda daha da güçlenmektedir. Diğer taraftan AB’de özellikle altyapı olanakları konusundaki yeterlilik, Avrupa çapında turistlerin güvenliğinisağlayacak tedbirler konusundaki hassasiyet AB’yi turizm konusunda güçlü bir hale getirmekte ve tercih edilen birdestinasyon olarak karşımıza çıkarmaktadır. Ayrıca turist örgütlerinin köklü yapısı ve tecrübesi ile yüksek know-how sahibiolmaları, AB turizminin devamlılığını sağlayacak araçlara hakimiyet açısından güçlü yönlerden biridir. Yukarıdaki güçlü yönler dikkate alındığında AB turizmini güçlü kılan temel unsurların; kalite, güvenlik, tüketicininkorunması ve imaj olduğu görülmektedir. Avrupa turizm payının büyüklüğü gerek tatilin bir ihtiyaç sayıldığı toplumsalkültürden gerekse yakın mesafelerin turistlerce tercih edilmesinden kaynaklanmaktadır. Ayrıca gerek dünyadaki her 3turistten birisinin Avrupa’ya seyahat etmesi gerekse en çok turist çeken ülkeler içindeki sıralamalarda Avrupa ülkelerininbüyük oranda öne çıkmaları AB turizminin güçlü yanlarının sürekliliği sayesinde gerçekleşmektedir. Her ne kadar dünyadakiturizm pazarının gelişme oranının gerisinde kalsa da AB turizm pazarının sürekli olarak büyüme içinde olacağıbeklenmektedir.22.214.171.124. Türkiye Turizminin Güçlü Yönleri: Türkiye turizminin çeşitli kaynaklardan derlenen güçlü yönleri aşağıdaki gibidir (DPT, 2001:65-68; Klein, 2001:2-3;TYD, 2003b:13-14, Tanyeri ve Pırnar, 2006:1334): 1. İklim, doğal kaynaklar ve bozulmamış çevre güzelliklerinin olması 2. Zengin tarih ve kültür, örf ve adet, misafirperverlik 3. Gastronomide çeşitlilik (farklı bölgesel mutfakların varlığı) 4. Özgün sosyo-kültürel özellikler ve doğu ile batının egzotik bir bileşimini sunması 5. Türkiye’ye yönelik talebin artması 6. Coğrafi konum nedeniyle ana pazarlara olan yakınlık 7. Genç ve kıtaötesi pazarlar için henüz keşfedilmemiş bir destinasyon olması 8. Son on yılda gelişmiş destinasyonlar arasına girilmiş olması 9. Kalite konusuna yönelik anlayışın güçlenmesi 10. Rakip ülkelere göre daha yeni ve daha nitelikli tesisler, inşaat sektörünün güçlü yapısı 11. Rakip destinasyonlara göre suç oranının düşüklüğü 12. Turizm olgusuna çabuk adapte olabilecek genç ve dinamik nüfus potansiyeli 101
102.
13. Yabancı dil konuşabilen insanların turistleri ağırlayabilmesi 14. Deniz-güneş-kum turizminin güçlülüğü 15. İç turizmdeki hareketlenme 16. Halı, deri, konfeksiyon ve mücevher başta olmak üzere alışveriş olanakları Türkiye turizmi hızla gelişmekte olan bir yapıya sahiptir. Ancak bu gelişmenin daha kaliteli hizmet yönünde olmasıçok önemlidir. Türkiye’nin güçlü yönleri dikkate alındığında özellikle coğrafi konumunun sağladığı olanaklar ile sahip olduğuturizm değerleri ve genç nüfusu gibi unsurların ortaya çıktığı görülmektedir. Türkiye sadece turizm açısından değil diğer pekçok alan bakımından da hem coğrafi konumu hem de genç nüfus potansiyeli ile dikkat çeken bir ülkedir. Bu nedenle bugüçlü yönler Türkiye turizminin sağlıklı gelişimine katkı sağlayabileceği gibi Türkiye’nin AB üyeliği için de önemli unsurlarolarak görülmektedir. Ancak Türkiye turizmi ile AB turizminin güçlü yönlerine bir arada bakıldığında AB’de kalite, güvenlikve tüketici üzerine vurgu yapılırken Türkiye’de daha çok coğrafi avantaj ile doğal turizm değerleri ve genç nüfus üzerindedurulmaktadır. AB turizmi, güçlü destinasyon imajı için gerekli birçok unsuru barındırmaktadır. Ancak Türkiye henüz hızla daolsa gelişmekte olan bir destinasyondur. AB turizmi, sektörün sürdürülebilir gelişimine odaklanmıştır. Oysa Türkiye turizminingüçlü yönleri uzun vadeli politika ve planlarla desteklenmezse, tükenebilir kaynaklara sahiptir. Bu durum Türkiye’nin dahakaliteli hizmet sunmak ve güvenliği sağlayarak tüketicilerin korunmasına ilişkin gerekli düzenlemeleri yerine getirmesigerektiğini göstermektedir. AB üyeliği beraberinde bu konularda bir takım yararları beraberinde getirecektir. Diğer taraftanAB ise Türkiye’nin coğrafi konum avantajı ile doğal turizm değerleri ve genç nüfusundan yararlanabilecektir. Turizm gelirleri bakımından ilk on ülke içinde yer alan Türkiye, diğer taraftan turizmin etkilediği sektörlerinsıklıkla Türkiye’de mal ve hizmet üretmeleri nedeniyle gelir artırıcı bir unsur yaratmakta ve turizmi ekonomi açısından dahaönemli kılmaktadır. Turizme dayalı sektörlerin gücü, Türkiye turizminin ihtiyaç duyacağı ürün ve hizmetlerin erişilebilir olmasıaçısından Türkiye turizmi açısından bir güç noktası yaratmaktadır.126.96.36.199. Avrupa Birliği Turizminin Zayıf Yönleri: AB turizminin çeşitli kaynaklardan derlenen zayıf yönleri aşağıdaki gibidir (DPT, 2001:65-68; Klein, 2001:2-3;TYD, 2003b:13-14): 1. Avrupa kaynaklı kalite politikalarında eksiklik 2. Kalite iyileştirmeyi uluslararası temelde yürütmek için örgütsel işleyişlerin etkisizliği 3. Kamu ulaşımının yetersizliği ve trafik yoğunluğu 4. Turistler için zayıf işaretleme ve enformasyon sistemi 5. Yetersiz şehirleşme 6. Her düzeyde çok sayıda kurumun varlığı 7. Turist sektörünün önemindeki algılama eksikliği 8. Turizmde istihdamın negatif imajı 9. Yüksek iş maliyeti 10. Yüksek mevsimsel dalgalanma 102
103.
11. Sınıflandırma ve derecelendirme sisteminin eksikliği veya modası geçmiş ve güvenilmez resmi sınıflandırma 12. Pahalı bir destinasyon olarak algılanması Yukarıda söz edilen AB turizminin zayıf yönleri incelendiğinde güçlü yönleri içinde yer alan kalite faktörünün aynızamanda Avrupa kaynaklı bir politika konusu olmada eksiklik yaşanması sebebiyle zayıf bir yön olarak tanımlandığıgörülmektedir. Aynı zamanda turizmin öneminin algılanmasında ortaya çıkan eksiklik ve beraberinde ortaya çıkan yetersizdüzenlemeler bir taraftan turizmin politika konusu olarak görülmesi ile sonuçlanmakta, ancak diğer taraftan bu zayıflığıngiderilmesi için turizmi bir politika olarak konumlandırmanın gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır. Maliyetlerin yüksekliği, yatırım çekilmesi ve yatırımların yenilenmesi üzerindeki en büyük baskılardan biridir. Budurum aynı zamanda hizmet sunumunda fiyatların rakiplere göre daha yüksek olmasına da sebep olabilmektedir. ABturizminin zayıf yönleri arasında sayılabilecek diğer unsurlar ise, turizm istihdamına yönelik negatif imaj, Avrupa’nın pahalı birdestinasyon olarak algılanması ve Avrupa bürokrasi olarak görülmektedir. AB turizmi, -eğer AB’yi tek bir ülke olarak düşünecek olursak- geniş ölçüde yereldir, yani kendi yurttaşlarıkaynaklıdır. Ayrıca AB ülkeleri ve aday ülkeler arasında özellikle Akdeniz çanağında yer alan ülke ekonomileri büyükölçüde turizme bağımlıdır ve deniz-kum-güneş üçgeninde ve kitlesel turizm ağırlıklı bir yapıya sahiptirler. AB’nin 3. ülkelereyönelik tanıtım faaliyetlerine ve ürün çeşitlendirmesi yoluna girmemesi, küresel anlamda turizmin büyüme oranlarının gerisindekalacak olmasının sebeplerinden olacaktır. Çevreye zarar veren ve katma değeri düşük sanayi kollarını yeni üye ve adayülkelere kaydırılması da ilgili ülke turizmlerinde uzun vadede zarar verici etkiler taşıyacaktır.188.8.131.52. Türkiye Turizminin Zayıf Yönleri: Türkiye turizminin çeşitli kaynaklardan derlenen zayıf yönleri aşağıdaki gibidir (DPT, 2001:65-68; Klein, 2001:2-3;TYD, 2003b:13-14, Tanyeri ve Pırnar, 2006:1334-1335): 1. İletişim ve medya açısından yetersizlik 2. Tanıtımda dağınıklık, tanıtım ve pazarlamaya ayrılan kaynakların yetersizliği 3. Nitelikli insan kaynaklarında eksiklik 4. Ucuz maliyetli bir ülke olmasının yarattığı olumsuz imaj 5. Altyapı ve hizmet kalitesinin ve destek sektörlerdeki gelişmenin, hızlı talep artışının beraberinde getirdiği ihtiyaçlara cevap verememesi, kalite konusundaki yetersizlik 6. Fiyat – kalite arasındaki ilişkinin dengesizliği 7. Tesis ve çevre kalitesi arasında uyumsuzluk, belirli yörelerde düzensiz ve çarpık yapılaşma nedeniyle doğal çevrenin giderek bozulması; ikinci konut sayısındaki artış; doğal, tarihi ve kültürel mirasın özgün niteliklerinin erozyona u ğraması 8. Düzensiz ve denetimsiz yönde gelişen ticari faaliyetlerin ülke turizminde ve ürün kalitesinde yol açtığı yozlaşma 9. Piyasa aktörlerinin arasındaki işbirliği yetersizliği 10. Stratejik Pazarlama Yönetimine işlerlik kazandırılamaması, pazarlara ve turizm arzına ilişkin araştırmaların yetersizliği 103
104.
nedeniyle sağlıklı stratejik kararların alınmasındaki güçlükler 11. Kısa-uzun dönem planlamanın uygulamasında yaşanan problemler 12. Sektörle ilgili kurumlar arasında iletişim eksikliği; yetki karmaşası ve çok başlılık, yönetim becerilerindeki yetersizlik 13. Kitle turizmine odaklanmış yapı 14. Kapasite kullanım oranlarının düşüklüğü 15. Yetersiz dış yatırımlar, devlet desteğinin eksikliği 16. Finansman yetersizliği 17. Güvenilir olmayan istatistikler 18. Turist sağlığı ve güvenliğindeki yetersizlikler, trafik riskleri 19. Toplumda turizm bilincinin yeterince geliştirilememiş olması 20. Başta yerel yönetimler olmak üzere kamunun turizme yeteri kadar ilgi göstermemesi 21. Turistik bölgelerde esnafın turistlere karşı olumsuz davranışları 22. Düşük turizm geliri bırakan kitle turizmi için kapasite üstünde turizm yatırımı yapılması 23. Gelişmemiş ve geliştirilmesi gereken altyapı ve bölgeler 24. Düşük gelir bırakan turistlere olan bağımlılık Türkiye turizminin zayıf yönleri değerlendirildiğinde özellikle turizm endüstrisinin Türkiye açısından sağladığı yararlarınyeterince bilincinde olmama nedeniyle ortaya çıkan hizmette kalite eksikliği, altyapı yatırımlarında yetersizlik, pazarlama vetanıtım uygulamalarına ayrılan bütçenin kısıtlılığı gibi zayıf yönler ortaya çıkmaktadır. Ayrıca turizm istihdamı özelliklemevsimsel olması, sosyal güvencelerden yoksunluk oranının yüksekliği, cinsiyet ayrımcılığına açık yapısı nedeniyle hem ABhem de Türkiye açısından olumsuz imaja sahiptir. Bu durum nitelikli işgücünün sektöre girmesini ya da sektörde kalmasınızorlaştırmakta, bu da kalite açısından istenilen standartlara ulaşılmasını engelleyebilmektedir. Diğer taraftan Türkiye turizmiiçinde yer alan aktörler arasındaki işbirliği eksikliği, ucuz maliyetli bir ülke olması nedeniyle turistin algılamasının olumsuzluğu,kitle turizmine yoğun bir yöneliş gibi diğer zayıf yönler de Türkiye turizmine ilişkin uygulamaların daha planlı bir biçimdeyürütülmesini gerektirmektedir. Zayıf yönler incelendiğinde birçoğunun plansızlık ve politika üretememekten kaynaklandığıgörülmektedir. Bir diğer açıdan turizmin ekonomik pay olarak yüksek oranlara sahip olduğu Türkiye, küresel şoklardan daha çabuketkilenebilmektedir. Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerin ihracat kalemlerini çeşitlendirerek ihracat hacimlerini artırmaları,böylece tek bir sektöre bu derece bağımlılıktan kurtulmaları gerekmektedir. Ayrıca turizmde devlet yardım ve yatırımlarınıngörece düşük oranları, turizm sektörünün yükünün özel sektör üzerinde birikmesine yol açmaktadır.184.108.40.206. Avrupa Birliği Turizminin Fırsatları: AB turizminin çeşitli kaynaklardan derlenen fırsatları aşağıdaki gibidir (DPT, 2001:65-68; Klein, 2001:2-3; TYD,2003b:13-14): 1. Turizm için iş dünyasını biraraya getirmek 2. Turist endüstrisinin önemine ve gücüne dayalı Turist Teknolojisi liderliği 104
105.
3. Turist know-how ve teknolojisi ihraç etmek 4. Gönüllü bir temelde Kalite Sertifikasyon Sistemini teşvik etmek 5. Destinasyonlar için bir Kalite Yönetim Modeli geliştirmek ve yaymak 6. En iyi uygulamaların değişimi ve işbirliği girişimi için pay sahiplerini motive ve organize etmek 7. Tüketicilerin yetkilendirilmesini artırmak 8. Donanımlı hizmet kalitesi için kalıcı ve profesyonel nitelikli işler yaratmak 9. Daha istikrarlı ve farklılaştırılmış turist talebini çekmek 10. İhmal edilmiş alanlar için ekonomik gelişme AB turizminin sahip olduğu fırsatlar özellikle kalite ve teknoloji üzerinde durması ile güçlenmektedir. AB turizmkonusundaki bilgisini sürdürebildiği ve pazarlayabildiği ölçüde sektördeki konumunu muhafaza edebilecektir. Diğer taraftanAB’nin tüketicilere yönelik geniş çaplı çabaları, turizm endüstrisi aktörleri arasındaki işbirliği ve bölgesel gelişme için çeşitlifonlar ile yürüttüğü uygulamalar bu unsurların gelecekte daha güçlü bir turizm endüstrisinin sinyallerini vermektedir. Dünyaturizm pastasında pay sahibi olmanın ve geleceğin turizm endüstrisi içinde yer alabilmenin en önemli yolları bu fırsatları hayatageçirerek güçlendirmek olmaktadır. Turizme dair oluşturulan Birlik politikaları sayesinde sektörün geleceğe yönelik yatırımlarda nelere dikkat etmesigerektiği daha fazla açıklık kazanmıştır. Küresel anlamda büyüme seyri içinde olan ekonomiler sayesinde Birlik ülkelerinidestinasyon olarak seçecek gelir seviyesine sahip turist sayısında devamlı artış yaşanmaktadır. Bu ülke ve potansiyeltüketicilere ulaşmak, Birlik turizminin gelişim açısından fıratlardan birini oluşturmaktadır.220.127.116.11. Türkiye Turizminin Fırsatları: Türkiye turizminin çeşitli kaynaklardan derlenen fırsatları aşağıdaki gibidir (DPT, 2001:65-68; Klein, 2001:2-3;TYD, 2003b:13-14, Tanyeri ve Pırnar, 2006:1335): 1. Büyüyen dünya turizm pazarı 2. Gelişen ulaşım olanakları ve buna bağlı olarak uzun mesafeli seyahatin artması 3. Türkiye’nin rekabet gücünün yüksek olduğu doğa, tarih ve kültür turizmine olan ilginin artması 4. Büyümekte olan kültür ve tarih turizmi, yat, golf, kış turizmi, trekking, kano, rafting ve bisiklet pazarlarına uygunluk 5. Devletin sahip olduğu turizme uygun geniş kamu arazileri 6. AB’ye girişin sağlayacağı standartlaşma ve tanıtım olanakları 7. Batı Akdeniz’deki kirlenme sonucu Doğu Akdeniz bölgesinin artan çekiciliği 8. Küreselleşme olgusu içerisindeki Avrasya bölgesinin artan önemi ve Türkiye’nin bölge ile olan güçlü bağları 9. Eğitim düzeyi yüksek ve deneyimli turist segmentindeki büyümenin potansiyel tüketicilerin karşı propagandadan etkilenme olasılığını azaltıcı etkileri 10. Turizm eğitiminin niteliksel ve niceliksel olarak artması Türkiye turizminin sahip olduğu fırsatların en önemlileri özellikle doğal turizm değerlerinin güçlülüğü ve bu unsurlara 105
106.
artan ilgidir. Özellikle kültür turizmi konusunda sahip olunan turizm değerleri ve bu alana yönelik ilginin giderek artmasıTürkiye turizmine değerlendirilmesi gereken güçlü bir fırsat sunmaktadır. Aynı zamanda kültür mirasının yanında doğalgüzellikler de aynı şekilde Türkiye turizm endüstrisinin dikkate alması gereken bir unsurdur. Diğer taraftan AB üyeliği de birfırsat olarak görülmektedir. AB üyeliği ile birlikte Türkiye’nin turizm anlamında tanıtımının daha kolay olacağı beklenmektedir. Ayrıca bu üyelikAB üyeleri arasında gerçekleşen iç turizm pazarına Türkiye’nin de dahil olması sonucunu ortaya çıkaracaktır. Ancak bufırsatların anlamlı sonuçlar ortaya çıkarması için daha önce de belirtildiği gibi özellikle hedefler ve stratejiler doğrultusundaplanlanmış bir çalışma gerektirmektedir. Aynı zamanda AB üyeliğinin sağlayacağı yararlar nedeniyle bir fırsat olarakalgılanmasının haklılığının yanında bu fırsatın kullanılabilmesi, AB turizminin vurgu yaptığı unsurların dikkate alınmasını dagerektirmektedir. Kalite üzerine odaklanmayan, teknoloji kullanımını teşvik etmeyen, tüketicilerin korunmasına yönelikdüzenlemeleri gerçekleştirip işlerlik kazandırmayan, güvenlik sorunlarına çözüm bulmayan ve işbirliği içinde belirli hedeflerçerçevesinde çalışan aktörlerden oluşmuş bir yapılanmaya sahip olmayan bir turizm endüstrisi için AB üyeliğinin sağlayacağıfırsat, sadece küçük çaplı zayıf bir tanıtım faydasından daha öteye gidemeyecektir. Türkiye turizminin gerek AB gerekse dünya ortalamalarından daha hızlı büyümesi beklenmektedir. AB üyeliğigerçekleşene dek AB’nin maliyet artırıcı politikalarından uzak durma şansı olan Türkiye, bu açıdan düşünülecek olursa fiyatkonusundaki avantajını ve bunun yaratacağı rekabet üstünlüğünü sürdürebilecektir. Ayrıca AB için de potansiyel bir pazarolan 3. ülkelerdeki ekonomik gelişmeler ve ortaya çıkacak olan potansiyel turistler, Türkiye açısından da fırsatlaryaratacaktır.18.104.22.168. Avrupa Birliği Turizminin Tehditleri: AB turizminin çeşitli kaynaklardan derlenen tehditleri aşağıdaki gibidir (DPT, 2001:65-68; Klein, 2001:2-3; TYD,2003b:13-14): 1. Dünya turizminde etkili oyuncuların artan sayısı 2. Rekabet edilen destinasyonlarda hızlı kalite iyileştirmeleri 3. Düşen pazar ve tur operatörü sayısına aşırı odaklanma 4. Birçok küçük işletmenin seçici kurullar ve sertifikasyon örgütlerince elde tutulan birliklere katılma yeteneğinde ya da isteğinde olmamaları 5. Sosyal ve çevresel açıdan sürdürülebilir olmama 6. Uygun çalışan eksikliği 7. Kalite yerine fiyat rekabeti AB’de turizm endüstrisi bakımından giderek artan bir biçimde kaliteyi iyileştirmeye yönelik çabalar olmasına rağmenhem diğer rakiplerin aynı şekilde kalite üzerine odaklanmakta olmaları hem de hala birlik içinde kalite yerine fiyat rekabetininyaşanmakta oluşu gelecekteki turizm endüstrisi bakımından bir tehdit olarak görülmektedir. Diğer taraftan AB turizminin zayıfyönleri arasında yer alan turizm istihdamına yönelik olumsuz algılama beraberinde bu alanda çalışacak nitelikli işgücü 106
107.
sorununu ortaya çıkarmaktadır. Bununla birlikte özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerden oluşan turizm endüstrisi içindebu işletmelerin turizm birliklerine katılarak gelişme sürecinin bir parçası olma konusundaki isteksizlikleri beraberinde işbirliğieksikliğini ortaya çıkaracak ve toplamda AB turizminin gelişimini olumsuz yönde etkileyecektir. Özellikle mesafelerin teknoloji ile birlikte kısalması uzak mesafelerdeki ülkeleri birer rakip haline getirmiş ve UzakDoğu ülkeleri yükselen bir turizm pazarı haline gelmiştir. Bu ülkelerdeki turizm pazarının, dünya ortalamasından daha fazlaoranlarda büyümeye devam etmesi beklenmektedir. Bu durum AB turizminin küresel anlamda Pazar payının azalacağıanlamına gelmektedir.22.214.171.124. Türkiye Turizminin Tehditleri: Türkiye turizminin çeşitli kaynaklardan derlenen tehditleri aşağıdaki gibidir (DPT, 2001:65-68; Klein, 2001:2-3;TYD, 2003b:13-14, Tanyeri ve Pırnar, 2006:1335-1336): 1. Yeni destinasyonların ve rakiplerin sayısının artması 2. Ağır fiyat rekabeti 3. Çevre ile ilgili sürdürülebilirlik problemleri 4. Küresel ekonomik krizler 5. Dış basında, Türkiye’de ortaya çıkabilen münferit terör eylemleri ile demokrasi, insan hakları vb. konulara ilişkin olarak yer alan olumsuz yayınlar ve bunların neden olduğu imaj sorunları 6. Coğrafi konum nedeniyle yakın çevrede (Ortadoğu, Balkanlar, BDT Ülkeleri) yaşanan savaşlardan ve siyasi istikrarsızlıklardan olumsuz yönde etkilenme 7. Yatay ve dikey entegrasyonlarla dev boyutlara ulaşan uluslararası tur kartellerinin rasyonel çalışma yöntemleri, modern teknik donanım ve ölçek ekonomileri gibi avantajları kullanarak piyasaya egemen olmaları ve hem dış talep, hem de işletmelerin kar marjları üzerindeki baskılarını arttırmaları 8. Yabancı tur kartellerinin Türkiye’deki acente ve otelleri satın alarak döviz kayıplarına neden olmaları 9. AB üyesi rakip ülkelerin birliğin bilgi ve finans desteklerinden yararlanarak rekabet güçlerini hızla arttırmaları, AB’nin Birlik içi turizm hareketlerini özendirici politikaları Türkiye turizmi için çoğu zaman bir avantaj olarak görülen coğrafi konum özellikle günümüzde yakın bölgelerdeyaşanan savaşlar nedeniyle dönemsel de olsa bir tehdit olarak ortaya çıkmaktadır. Söz konusu savaşların yanında terörfaktörünün etkisiyle özellikle dış basında yayınlanan haberler ve Türkiye’deki insan hakları ihlalleri beraberinde hem güvenliksorunlarına hem de olumsuz bir imaj oluşumuna sebep olmaktadır. Ancak doğru pazarlama stratejileri sayesinde örneğindemokrasi ve insan haklarının bulunduğu şüpheli, Ortadoğu’da savaş ve gerilimlerin ortasında yer alan Birleşik ArapEmirlikleri’nde bulunan Dubai, bu tür sorunlardan oldukça az etkilenmektedir. Türkiye turizmi açısından planlanmış birtanıtım ve stratejinin gerekliliği bu örnekle daha belirgin şekilde görülebilmektedir. Türkiye turizmi açısından aynı zamanda Türkiye’de belirli bölgeler dışında kalan turizm alanlarının yetersiz altyapıolanaklarına sahip olması ve yeterli gelişimin sağlanamamış olması bir tehdit olarak görülmektedir. Türk turizm endüstrisinin 107
108.
küresel rekabet ortamında varlığını sürdürmesi bu ortamdaki rekabet koşullarına uyumu ile ilgilidir. Ancak Türkiye turizmiiçinde faaliyet gösteren işletmeler uluslararası turizm işletmelerinin hem çalışma biçimleri hem de rekabet edebilmepotansiyelleri karşısında güçsüz kalmaktadır. Bu tip işletmelerin giderek daha güçlü hale gelmesi Türkiye turizm endüstrisiningelecekte varlığını sürdürebilmesi ve daha güçlü bir konuma ulaşabilmesi için bu koşullara karşı önlemler alabilmesi ilemümkün olacaktır. Bu şekilde bir başka tehdit unsuru olarak görülen düşük gelir grubuna mensup turistlere bağımlı birendüstri olmaktan çıkarak daha özel gruplara hitap eden bir endüstri olunabilecektir. Diğer taraftan bir anlamda fırsat olarak görülen AB üyeliği aynı zamanda kısa vadede bir tehdit olarakdüşünülebilmektedir. Çünkü AB’nin Birlik içi turizm faaliyetlerini destekleyen yaklaşımları Avrupalı turistlerin Türkiye’yeyönelmesine engel olabilecektir. Bu tip bir tehdit her ne kadar AB üyeliği ile aşılabilir olsa da aynı zamanda özellikle dolaşımserbestliğinin sağlanması aşamasına kadar bir tehdit olarak görülebilecektir. Bir diğer tehdit ise Türkiye turizminin hem Birlik ülkeleri hem de gelişen destinasyonlarla –özellikle Uzak Doğuülkeleri- ile rekabet etmek durumunda olacak olmasıdır. Sadece fiyat rekabeti ise yüksek gelirli turistlere ulaşmanın önündekiengellerden biridir. AB ortalamalarına yakın bir devlet yardım ve teşvik programı olmadan sektörün rekabet olanakları kısıtlıolacaktır.3.1.2. Türkiye’nin Avrupa Birliği Üyeliğinin Avrupa Birliği ve Türkiye Turizmine Olası Etkileri Türkiye turizmi pek çok güçlü yön ve fırsata sahip olmasına rağmen bu endüstrinin daha sağlıklı gelişebilmesi için hemfırsatların değerlendirilebilmesi hem de zayıf yönlerin güçlendirilerek tehditlerin ortadan kaldırılması veya etkilerinin en azaindirilmesi gerekmektedir. Aynı şekilde AB içinde her ne kadar Türkiye’ye oranla daha az yapısal sorun yaşansa da kalitekonusunda ve turizm endüstrisine ilişkin olumsuz algılamalar nedeniyle ortaya çıkan sorunların aşılabilmesi endüstriningeleceği bakımından çok önemlidir. Tablo 14’de ortaya koyulan turistik gelişme tipolojisi bakımından Türkiye incelenebilir.Tablo 14: Turistik Gelişme TipolojisiDeğişim Oranı Güç Temelli Karşılıklar ve ÖdünlerHızlı Büyüme • Yatak odası toplulukları • Yerel normlarda hızlı değişim • Yaz yerleşimcileri • Yeni güç yapısı ve ekonomi • Uzmanlaşılmış ticaret (dış finansman)Yavaş Büyüme • Bireysel gelişmeler • Normlarda yavaş değişim • Yerel sahiplik • Kararlı güç yapısı • Genişleyen yerel ticaret (yerel • Genişleyen yerel ekonomi finansman)Geçici Büyüme • Direk geçişler • Kararlı normlar • Haftasoncuları • Güç yapısı ve ekonomide • Mevsimsel girişimciler (yerel bireysel devingenlik finansman) • Yerel ekonomide kapsamı sınırlı değişimKaynak: Peck ve Lepie, 1989: 204’den aktaran Hall, 1994:54 Tablo 14’e göre Türkiye turizmi incelendiğinde ve 1980’ler sonrası süreç göz önüne alındığında, Türkiye’nin turistik 108
109.
gelişme tipolojisi ile ilgili ‘hızlı büyümedir’ tanımlaması yapılabilecektir. Bunun bir sonucu olarak turizm sektörü önemli birekonomik faaliyet alanı haline gelmiştir. Diğer taraftansa özellikle turizm bölgelerinde toplumsal yaşamda ve normlarda hızlıbir değişimin yaşandığını belirtmek gerekmektedir. Ancak bu durum çoğu zaman turizm sektörünün sağladığı ekonomik katkıyüzünden göz ardı edilmektedir. Küresel anlamda da oldukça önemli ve rekabetçi bir yapıya sahip Türkiye turizmi ve AB turizminin karşılıklıdeğerlendirilmesi gerekmektedir. Gelecekte AB üyesi olacak olan bir ülke olarak Türkiye’nin AB turizmine katacaklarınınbelirlenmesi ve AB üyeliğinin Türkiye turizmine sağlayacağı olanaklar ortaya konmalıdır. AB’ye girişin Türkiye’nin turizmendüstrisi bakımından olumlu ve olumsuz tarafları aşağıdaki gibidir (TYD, 2003b): a) Olumlu taraflar o Daha çok turist çekebilecek ücretsiz tanıtım o AB’ye giriş ile birlikte fonlardan yararlanma imkanı o Turizm sektörü ile ilgili yönergelerin reorganizasyonu o Doğrudan yabancı sermaye yasasındaki yeni düzenlemeler sayesinde yeni yabancı sermaye akımı sağlanması b) Olumsuz taraflar o Sağlık, taşıma, katı atık gibi benzeri yatırımların yapılması gerektiğinden maliyetlerin yükselecek olması o Yükselen maliyetlerin fiyatları da yükseltmesi nedeniyle Türkiye’nin fiyat konusundaki rekabet gücünü kaybedecek olması AB üyeliği Türkiye turizmi için kimi olumlu gelişmeler sağlayacağı gibi olumsuz etkileri de olacaktır. Ancak buolumsuz etkilerin daha çok kalite artırıcı yatırımlar nedeniyle ortaya çıkacak olması uzun vadede Türkiye turizminin dahaolumlu yönde gelişimini de sağlayacaktır. Bu da Türkiye turizmine uluslararası alanda rekabet şansı verecektir. Politikadüzenlemelerinde ve yapılacak planlamalarda AB’nin turizmde öncelik verdiği alanlara yönelik düzenlemeler, AB’nin Türkiyeturizmi üzerinde yaratabileceği olumsuz etkileri azaltıcı rol oynayabilecektir. Türkiye ise sahip olduğu bir takım avantajlar ile AB turizmine katkı sağlayacaktır. Öncelikle Türkiye dünyadaki veözellikle Akdeniz bölgesindeki önemli destinasyonlardan biridir. Bu durum AB’nin gelecekte turizm endüstrisi içindeki payınıgüçlendirecektir. Diğer taraftan değişen turizm talebine bağlı olarak, Türkiye’nin sahip olduğu kültürel ve doğal mirasın yeniturizm türlerine yönelik olarak ortaya çıkarılması mümkün olabilecektir. Örneğin, kültür turizmi, inanç turizmi, spor turizmigibi alanlarda daha da güçlenmek mümkün olabilecek, bu turizm türlerine ek olarak toplantı turizmi, macera turizmi, ekoturizm gibi yeni turizm türlerine yönelik gelişme sağlanabilecektir. Türkiye’nin bu potansiyeli, AB turizmi için de önemli birfırsat sağlayacaktır. Bir başka önemli katkı istihdam politikaları kapsamında gerçekleşecektir. AB’nin demografik yapısınıngiderek yaşlanan bir nüfus ile ortaya çıkışı, istihdam politikaları bakımından Türkiye’nin genç nüfusunu önemli bir halegetirmektedir. Özellikle Türkiye’de giderek daha nitelikli bir hale gelen turizm eğitimi ve bu eğitimi veren kurumların artansayısı, turizmde istihdam edilecek personelin niteliklerini de artırmaktadır. Söz konusu eğitim beraberinde nitelikli personeldesteğinin yanında kalite konusu üzerinde durularak uygulamaların gerçekleştirilmesi bakımından da avantaj sağlayacak, bu 109
110.
durum Türkiye’nin gelecekteki hedeflerine ulaşmasına yardım edeceği gibi, AB üyesi bir ülke olarak AB içindeki en önemlidestinasyonlardan biri olmasını sağlayacaktır. Diğer taraftan AB ile bütünleşme süreci Türkiye’nin uyum için bir takım düzenlemeler yapmasını gerektirecektir.Turizm ile ilgili tüm alanlarda AB politikalarının izlenmesi ve ilgili mevzuata uyum sürecinin başlatılması gerekmektedir. Buuyum sürecinde aşağıdaki unsurlar yerine getirilmelidir (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006:9): c) Rekabet gücü yüksek, gelişen ve değişen tercihleri göz önünde bulunduran turistik ürünler yaratılması d) Turizm ürünlerinin geliştirilmesi için AB’den sağlanacak fonların ve mali yardımların tutarlı kullanımı e) Hedefe yönelik, koordine edilmiş tanıtım ve pazarlama politikaları geliştirilmesi f) Turizmin, ulaşım, çevre, yerel yönetimler vb. diğer alanlardaki politikalarla eşgüdümünün sağlanması g) Politikaların yürütülebilmesi için uyumlu yasal yapılanmaların tamamlanması h) Turizme AB normlarında etkin bir teşvik sistemi getirilmesi Bu unsurların yerine getirilmesi ile birlikte Türkiye turizminde olumlu gelişmeler sağlanabilecektir. Ancak bugelişmenin ve yerine getirilmesi gereken unsurların yanında Avrupa Birliği’nin turizm politikası oluşturmaya yönelik olasıgirişimleri takip edilerek bu unsurların ve politikaların uygulanması için ihtiyaç duyulacak düzenlemelerin de yürürlüğesokulması gerekmektedir. 110
111.
SONUÇ VE ÖNERİLER 21. yüzyılda turizm endüstrisi, dünyanın en büyük endüstrisi olma yolundadır. Uluslararası seyahatte çeşitliformalitelerin kaldırılması ve gelişmekte olan ülkelerin ekonomilerinin güçlenmesi ile uluslararası turizm büyük bir hızlabüyümeye devam edecektir. Dünya genelinde seyahat tiplerinin değişmesi ile birlikte uluslararası turizme katılanların sayısıgünden güne artacaktır. Gelişmekte olan ülkelerde diğer ülkelerde olduğu gibi önemli teknolojik gelişmeler ve monotonçalışma ortamından kaçış ve artan boş zaman faaliyetleri aktif turizm hareketlerini hızlandıracaktır (Yu, 1999:354). Bu durumturizm endüstrisinin ekonomik büyüklüğünün artacağına da işaret etmektedir. Son yıllarda dünyada yaşanan değişim ve dönüşümler özellikle uluslararası alanda önemli sonuçlar doğurmuştur.Özellikle bölgesel bütünleşme hareketleriyle güçlenen küreselleşme olgusu diğer tüm alanlarda olduğu gibi turizm alanı için deyeni yaklaşımları ve değişimleri beraberinde getirmiştir. Turizm alanında küreselleşme, sınırların giderek ortadan kalkması,uluslararası yatırımların yaygınlaşması, kültürler arasındaki etkileşimin güçlenmesi gibi sonuçları ortaya çıkarmaktadır. Küreselleşme süreci aynı zamanda küresel arenada rekabetin daha güçlü bir biçimde yaşanması sonucunu dadoğurmuştur. Ülkeler, şehirler, bölgeler ve işletmeler arasında yaşanan bu rekabet turizmi de etkilemektedir. Turizminuluslararası doğası endüstrinin tümüyle küresel bir alanda faaliyet göstermesini gerektirdiğinden bu alanda rekabetigüçlendirerek yenilik üretmenin ve kalitenin öne çıkmasının sağlaması gerekmektedir. Turizm dünyada en hızlı büyüyen ve gelişen sektörlerden bir tanesi durumundadır. Özellikle boş zamanın artması,taşımacılık ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler, eğitim ve kültür düzeyinin yükselmesi, tanıtım faaliyetlerindeki gelişme,nüfus artışı ile toplumsal hareketliliğin artması ve refah düzeylerinin yükselmesi turizmin gelişimini sağlayan nedenlerin başındagelmektedir. Diğer taraftan uluslararası turizmin söz konusu nedenlerle gelişmeye devam etmesi ve gelecekte daha da güçlüve gelişmiş bir sektör haline gelecek olması bu alanda yaşanan rekabetin gelecekte bu endüstriden pay elde etmek amacıyladaha da güçlenmesine yol açacaktır. Turizm günümüzde gelir, istihdam, ödemeler dengesi, kültürel kaynaşma gibi pek çoknoktada ülkelere yarar sağlayan bir sektör konumundadır. Bu durum gelecekte çok daha gelişmiş bir turizm endüstrisinikarşımıza çıkaracaktır. Turizmin sağladığı bu avantajlar her ne kadar bir takım dezavantajları içerse de ülkelerin yeni turizmürünleri yaratmak amacıyla çabalamalarını sağlamaktadır. AB, küreselleşme süreci ile birlikte ekonomik bir bütünleşme hareketi ile başladığı sürece siyasal birlik olmak vedaha da ileri giderek Sosyal Avrupa’yı yaratmak çabası ile devam etmektedir. AB için turizm sektörü beraberinde ekonomikavantajları getirse de aynı zamanda Avrupa vatandaşlığı ve Avrupalılaşma gibi çok önemli unsurlar için de yarar sağlayan biraraç olarak görülmektedir. Bu çerçevede AB’de ortak bir turizm politikası oluşturulmamış olsa da bu politikaya yönelikolarak gerçekleştirilmiş bir takım yasal düzenlemeler bulunmaktadır. Bu oluşturulan düzenlemeler ve gösterilen iradeden bir 111
112.
politika olarak bahsetmek doğru olacaktır. Turizmin çok yönlü doğası pek çok alanla ilişkili olmasını gerektirmektedir. Bu anlamda örneğin çevre, taşımacılık,rekabet, istihdam gibi alanlarda atılan adımlar ve gerçekleştirilen düzenlemeler aynı zamanda turizm endüstrisi için de biranlama sahip olmakta ve bu endüstrinin işleyişini etkilemektedir. Bu nedenle AB’de ortak bir turizm politikası oluşturmada,üye ülkeler arasında tam bir uyumun sağlanamaması ve bu endüstrinin ilişkili olduğu diğer alanlardan soyutlanamaması gibisorunlar yaşanmaktadır. Ancak yine de bu alanda bir politika oluşumu için ön adımlar atılmakta ve gelecekte ortak birpolitika alanı olarak turizmin öne çıkışını mümkün hale getirecek düzenlemeler gerçekleştirilmektedir. Turizm ve politika arasındaki ilişki turizmin diğer yönlerine nazaran daha az üzerinde durulmuş bir konudur. Ancakturizmin uluslararası alanda faaliyet gösteren bir endüstri olması ve ülkeler ve hatta kıtalar için bir rekabet unsuru olarak öneçıkması politika ile arasındaki ilişkiyi güçlendirerek bu alanda bir politika geliştirme gereksinimini ortaya çıkarmaktadır.Turizmin politika ile ilişkisi bireysel, bölgesel, ulusal ve uluslararası düzeylerde incelenebilecek bir konudur. Diğer taraftan bualanın uluslararası ilişkiler, devletin bu alandaki rolü, kalkınma, değer paylaşımı gibi alanlarla olan ilişkisi politika unsuruolarak değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. AB ile Türkiye turizminin karşılaştırmalı değerlendirmesi beraberinde her iki düzeyde de turizmin sağladığı avantaj vedezavantajları görebilmek bakımından önemlidir. AB’nin ortak bir turizm politikasına doğru gidebilecek olan düzenlemeleriaynı zamanda Türkiye için de önemlidir. AB’ye tam üye olmaya aday bir ülke olarak Türkiye’nin özellikle turizm alanındasahip olduğu üstünlük, diğer aday ülkeler ve yeni üyeler arasında öne çıkışı, bir taraftan AB’ye üyelikte bir avantaj olarakdeğerlendirilebilirken diğer taraftan AB’nin turizm alanındaki düzenlemelerini takip ederek bu konuda daha ciddi çalışmalaryapılmasını gerektirmektedir. Türkiye turizm pazarının ana kaynağının AB üyesi ülke vatandaşları olması dolayısıyla AB’degerçekleşen gelişmelerin takip edilmesi sektörün geleceği açısından kaçınılmaz olmaktadır. AB ve Türkiye arasında tam üyelik müzakerelerinin devamı ile birlikte, tüm alanlarda olduğu gibi, turizm alanında damevzuatın uyumlulaştırılması ile birlikte turizm sektöründe birtakım yapısal değişimler yaşanması kaçınılmazdır. SWOTanalizleri ve 2. bölümde bahsedilen genel politikalar açısından ele alınacak olursa Türkiye turizmi açısından atılabilecek kimiadımlardan bahsedilebilir. Sürdürülebilir turizm açısından en önemli unsurlardan biri olan çevre konusunda özellikle MEDA kapsamındakifonlardan ve diğer AB yapısal fonlarından yararlanılarak, turizmde çevreye duyarlı yapılaşma hem teşvik edilmeli, hem de birzorunluluk olarak ilgili mevzuatların uyumu ve ardından uygulanması sağlanmalıdır. Bu aynı zamanda turizmde kültürelmirasın ve doğal kaynakların korunması açısından bir zorunluluk olarak benimsenmelidir. Ayrıca ilgili resmi, mesleki ve siviltoplum örgütlerinin aktif işbirliği araçları yaratılmalıdır. Tüketiciyi korumaya yönelik kararlar alınırken AB turizm mevzuatına uygunluk göz ardı edilmemelidir. Örneğin pakettur düzenleme, seyahat sigortası vb. konularda, AB Paket Seyahat, Paket Tatil ve Paket Tur Konsey Yönergesi Türkiye 112
113.
açısından da rehber niteliği taşıyabilecektir. Ayrıca turizm tesislerinin güvenliği ve turist sağlığı konularında ilgili mevzuat ABmevzuatıyla uyumlulaştırılmalıdır. Turizmin ve ulaşımın hızlı bir şekilde yaşandığı bilgi iletişim teknolojilerindeki gelişmeleri Türkiye turizm sektörünün deyakalayabilmesi için ilgili teknolojilerin sektör tarafından kullanılmasını sağlayacak teşviklerin işlerlik kanması sağlanmalıdır. Serbest dolaşımın önündeki engellerden olan vize uygulamaları konusunda AB ile en azından Ege Denizi ve komşuAB adayı ve üye ülkelere yapılacak günübirlik seyahatler konusunda vize ayrıcalıkları talep edilmeli, yurtdışına düzenlenenpaket turlarda maliyeti artıran ve yurtdışı çıkışlarda alınan Toplu Konut Fonu kesintisi kaldırılmalı, pasaport harçları makuldüzeye indirilmelidir. Mesleki eğitime dair AB tarafından belirlenmiş standartlara uyum gösterilebilmesi için, mesleki eğitim veren ABkuruluşları ile işbirliğine gidilmeli ve nitelikli eleman yetiştirilmesi konusunda daha sıkı işbirliği yapılmalıdır. Türkiye’nin ucuz destinasyon imajından kurtulabilmesinin yolunu açabilmek için, sektördeki tekelleşmelerin önünegeçilebilmelidir. Sektördeki dikey ve yatay birleşmelere, AB rekabet politikaları dikkate alınarak izin verilmelidir. Böyleliklebüyük çoğunluğu KOBİ kapsamında olan ve pazarı etkileme güçleri kısıtlı olan sektör şirketlerinin korunabilmesisağlanmalıdır. Turizm örgütlerini, turizm piyasasını düzenleyici aktörleri ve sosyal tarafları bir araya getiren birlikler desteklenmelidir.Turizm konusunda bu birliklerin oluşturacağı organlara yetki devri yoluyla karar alma süreçlerine katılım hakkı verilmelidir.Sektörde yaşanan değişimlere daha hızlı yanıt verilmesini sağlayacak bu tür birlikler aynı zamanda sektörde yaşanan küreselrekabetin sosyal taraflar üzerinde yaratacağı olumsuz etkileri hafifletebilmesi açısından önemli işlevler yerinegetirebileceklerdir. AB tarafından özellikle az gelişmiş bölgeler açısından desteklenen kırsal turizm Türkiye’de de desteklenmeli,tarımdan kopan işgücünün bu alanlara kaydırılması için çalışmalar yapılmalıdır. AB tarafından az gelişmiş bölgeler açısındansosyal ve ekonomik kurtarıcı olarak benimsenen turizm faaliyetlerine yapılan destekler, Türkiye tarafından dauygulanabilmeli, destek ve teşvikler sağlanabilmelidir. Turizm sektöründeki kayıtdışı ekonomiyi azaltmak için AB vergi politikaları göz önünde bulundurularak KDVoranları AB ortalamasına yakınlaştırılmalıdır. Özellikle mevsimsel yapısı yüzünden turizm sektöründeki kayıtdışı istihdamınengellenmesi için denetimler artırılmalı ve işgücünün örgütlenmesi önündeki engeller hafifletilmelidir. Engelli hakları doğrultusunda, engelli turistlerin seyahatlerini kolaylaştırıcı önlemler AB standartlarına uygun olarakgerçekleştirilmelidir. Engellilerin seyahatlerinin tüm aşamalarını kapsayacak detaylı bir plan doğrultusunda ulaşım araçlarındankonaklama tesislerine, rekreasyon alanlarından eğlence yerlerine kadar, projeler hazırlanarak ve AB fonlarından destek 113
114.
sağlanarak hem yeni yatırımlara hem de halihazırdaki tesislerin yapısal değişimlerine destek olunmalıdır. Çalışmada özellikle Türkiye’deki turizm mevzuatının AB ile karşılaştırmalı bir değerlendirmesi yapılmamıştır. AB ileüyelik müzakereleri devam ederken mevzuatın AB ile uyumlaştırılması sonucunda ilgili mevzuatın kabul edileceği varsayılaraköncelikli olarak AB turizm mevzuatı ele alınmıştır. Diğer taraftan AB turizm politikasına yönelik gerçekleştirilen çalışmalarınazlığı bu çalışmanın önemli kısıtlarından biri olmuştur. Çalışmada tüm ekonomik alanların olduğu gibi turizm alanının daküreselleşmeden etkilendiği gerçeğinden bahsedilmiş ancak çalışmanın özü açısından küreselleşmenin etkileri kısıtlı olarakincelenmiştir. Ayrıca günümüze gelene kadar oluşturulmuş olan AB’nin turizm politikası, AB’nin günümüze dek turizm alanınıetkileyebilecek tavsiye ve kararları, rehber kaynaklar ışığında mevzuatın taranmasıyla elde edilmiştir.KAYNAKÇAAkerhielm, Peter, Dev, Chekitan S. & Noden, Malcolm A. (2003). Brand Europe: European Integration and TourismDevelopment. Cornell Hotel and Restaurant Administration Quarterly, 44(5-6).AKTT (Avrupa Komisyonu Türkiye Temsilciliği) (2006), Avrupa Birliği ve Turizm, ABBM Bilgi Notu 3, Erişim: Ağustos2006http://www.deltur.cec.eu.int/_webpub/documents/FactSheets/ABTurizm.pdfAKTT (Avrupa Komisyonu Türkiye Temsilciliği) (2005a), AB Turizm Politikası, Erişim: Ağustos 2006,http://www.deltur.cec.eu.int/abturizm.rtfAKTT (Avrupa Komisyonu Türkiye Temsilciliği) (2005b), Avrupa Birliği Nedir?, Erişim: Eylül 2006,http://www.deltur.cec.eu.int/default.asp?lang=0&pId=3&fId=1&prnId=1&hnd=0&ord=0&docId=268&fop=1Altıntaş, Volkan (2006), Avrupa Birliği´ndeki Son Genişleme Paralelinde Avrupa Turizmine Bakış: 2005Değerlendirmesi ve 2006 Öngörüleri, Erişim: Ağustos 2006, www.turizmgazetesi.comArtar, Yıldız ve Karabacakoğlu, Çağla (2003), Türkiye’de Engelliler Turizminin Geliştirilmesine Yönelik OlarakKonaklama Tesislerindeki Altyapı Olanaklarının Araştırılması, Milli Prodüktivite Merkezi, Erişim: Ağustos 2006,http://www.tsd.org.tr/istatistik/truzim.docAydın, Seçim (2005), Avrupa Birliği ve Turizm Sektörü, Erişim: Temmuz 2006http://www.turizmgazetesi.com/articles/article.aspx?id=19487Bahar, Ozan ve Kozak, Metin (2006). Turizm Ekonomisi. Detay Yayıncılık:AnkaraBahar, Ozan ve Kozak, Metin (2005). Küreselleşme Sürecinde Uluslararası Turizm ve Rekabet Edebilirlik. DetayYayıncılık: Ankara. 114
115.
Balaz, Vladimir ve Williams, Allan M. (2005). International Tourism as Bricolage: An Analysis of Central Europe on theBrink of European Union Membership. International Journal of Tourism Research, 7:79-93.Baldacchino, Godfrey (1997). Global Tourism and Informal Labour Relations: The Small-scale Syndrome at Work.Mansell Publishing Limited:England.Bauman, Zygmunt (2000). Siyaset Arayışı, Metis Yayınları: İstanbulBull, Benedicte (1999). Encouraging Tourism Development Through the EU Structural Funds: A Case Study of theImplementation of EU Programmes on Bornholm. International Journal of Tourism Research, 1:149-165.Bulut, Erol (2000). Türk Turizminin Dünya’daki Yeri ve Dış Ödemeler Bilançosuna Etkisi. Gazi Üniversitesi İktisadi veİdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3:71-85Cardoso, Carla ve Ferreira, Luis (2000). The Effects of European Economic Integration on Tourism: Challenges andOpportunities for Portuguese Tourism Development. International Journal of Contemporary Hospitality Management,12(7): 401-408.Çeken, Hüseyin (2004). Küreselleşme Eğilimlerinin Uluslararası Turizm Hareketlerine Etkileri ve Türkiye. MuğlaÜniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12.Çeken, Hüseyin (2003). Küreselleşme, Yabancı Sermaye ve Türkiye Turizmi. Değişim Yayınları: İstanbulÇelebi, Aykut (2002). Avrupa: Halkların Siyasal Birliği. Metis Yayınları:İstanbul.Çiçek, Olgun ve Özgen, Işıl (2001). Avrupa Birliği’nde Turist Hakları ve Adaylık Sürecinde Türkiye’deki Uygulamalar.Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Birlimler Enstitüsü Dergisi, 3(3).Çoban, Tonguç (2005), Lizbon Stratejisi Yol Ayrımında - Avrupanın Makro-Ekonomik Modeline İlişkin Tartışma,Erişim: Temmuz 2006,http://www.sendika.org/yazi.php?yazi_no=1946Dinçer (İstanbullu), Füsun (1997). Avrupa Birliği’nde Turizm ve Uygulanan Politikalar. Der Yayınları: İstanbul.Disabled Peoples’ International (2000), Charter of Fundamental Rights of the European Union, Erişim: Ağustos 2006,http://www.dpi.org/en/resources/pdfs/Fundamental_Rights_Charter20_Article26_Revision.pdf 115
116.
Dölekoğlu (Özçiçek), Celile (2003), Gıda Kalite Güvenlik Sistemleri, Erişim: Ağustos 2006,http://www.aeri.org.tr/bakis3/GidaGuvenlikSistemleri.pdfDPT (Devlet Planlama Teşkilatı), Türkiye Avrupa Birliği İlişkileri Tarihçesi, Erişim: Eylül 2006,http://www.dpt.gov.tr/abigm/tabi/tarihce/tabi.docDPT (Devlet Planlama Teşkilatı) (2001), Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı, Turizm Özel İhtisas Komisyonu Raporu,Erişim: Ağustos 2006,http://ekutup.dpt.gov.tr/turizm/oik601.pdfEC (European Commission) (2003), Structure, Performance and Competitiveness of European Tourism and ItsEnterprises, Erişim: Ağustos 2006,http://ec.europa.eu/enterprise/services/tourism/studies/pwc/pwc_en.pdfEC (European Commission) (2001), Environment 2010: Our Future Our Choice, 6th EU Environment ActionProgramme, Erişim: Eylül 2006, http://ec.europa.eu/environment/newprg/pdf/6eapbooklet_en.pdfEC (European Commission) (1991), Community Action Plan To Assist Tourism, Erişim: Ağustos 2006,http://aei.pitt.edu/5397/01/001891_1.pdfETC (European Travel Commision) (2006), European Tourism Insights 2005 – Outlook for 2006, Erişim: Temmuz2006,http://www.etc-corporate.org/resources/uploads/ETC_EuropeanTourismInsights_2005.pdfETC (European Travel Commission) (2005), Vienna Decleration on the Future of European Tourism, Erişim: Temmuz2006,http://www.etc-corporate.org/resources/uploads/ETC_ViennaDeclaration.pdfEuropean Union (2002a), Cohesion and Transport, Erişim: Eylül 2006, http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l24207.htmEuropean Union (2002b), Consolidated Version of the Treaty Establishing the European Community, Erişim: Ağustos2006,http://europa.eu.int/eur-lex/en/treaties/dat/C_2002325EN.003301.htmlEurostat (2005), Regions: Statistical Yearbook 2005, Erişim: Temmuz 2006,http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-AF-05-001/EN/KS-AF-05-001-EN.PDF 116
117.
Güran, Nevzat (2000). Uluslararası Ekonomik Bütünleşme ve Avrupa Birliği. Anadolu Matbaacılık:İzmir.Hacıoğlu, Necdet (1994), Uluslararası Turizm Hareketleri ve Türkiye. Teksir:Balıkesir.Hall, Colin Michael (1994). Tourism and Politics: Policy, Power and Place. John Wiley & Sons: EnglandHardt, Michael ve Negri, Antonio (2002). İmparatorluk, Ayrıntı Yayınları:İstanbulİKV (İktisadi Kalkınma Vakfı) (2005), Türkiye Avrupa Birliği İlişkileri, Erişim: Eylül 2006, http://www.ikv.org.tr/tarihce.phpİKV (İktisadi Kalkınma Vakfı) (1997). Trans Avrupa Ağlarının AB Bütünleşmesindeki Yeri. İktisadi Kalkınma VakfıYayınları No:146:İstanbul.İTO (İzmir Ticaret Odası) (2005), Türk Turizm Sektörünün Kullanabileceği AB Fonları, Erişim: Ağustos 2006,www.izto.org.tr/NR/rdonlyres/B942DAC-917E-4200-B1F5-2D065174DF75/5148/turizmrap.pdfKarluk, Rıdvan (1996), Avrupa Birliği ve Türkiye. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Yayınları: İstanbulKlein, Reinhard (2001), Public Policies and Cultural Tourism –EU Activities-, The 1st Conference on CulturalTourism: Economy and Values in the XXI Century, 29-31 March 2001, Barcelona, Erişim: Temmuz 2006http://ec.europa.eu/enterprise/services/tourism/tourism-publications/documents/barcelona30-03-2001.pdfKültür ve Turizm Bakanlığı (2006), Türkiye Turizm Stratejisi-2023 Taslak Raporu, Erişim: Ağustos 2006,http://www.turizm.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFF4497A73B597516EA07B29B0E58BFDC34McIntosh, Robert W., Goeldner, Charles R. Ve Ritchie, J.R. Brent (1995). Tourism Principles, Practices, Philosophies.John Wiley &Sons: New YorkOder, Bertil Emrah (2004). Avrupa Birliği’nde Anayasa ve Anayasacılık. Anahtar Kitaplar Yayınevi:İstanbul.Okman, M. Tayfun (2005). AB Anayasasının Oluşumu: Kavramlar ve Sorunlar, Avrupa Birliği AnayasasınınTemelleri. Atılım Yayınları:Ankara.O’Sullivan, D., Stewart, E.J., Thomas, B., Sparkes, A. ve Young, J. (2003). Evaluating European Union Structural FundingProgrammes for Tourism SMEs: A Case from Industrial South Wales. International Journal of Tourism Research,5:393-402. 117
118.
ODTÜ (Orta Doğu Teknik Üniversitesi) Avrupa Birliği Ofisi (2005), Avrupa Birliği Tarihi, Erişim: Eylül 2006,http://www.abofisi.metu.edu.tr/ab_tarihi.htmÖner, Çiğdem (1997). Seyahat Ticareti. Literatür Yayınları:İstanbul.Pira, Aylin (2004). Küreselleşme – Küresel Rekabet ve Halkla İlişkiler. Küresel Köyde Halkla İlişkiler Adına NelerTartışılıyor?. Ed. Aylin Pira, Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Yayınları No:33:İzmir.Rita, Paula (2000). Tourism in the European Union. International Journal of Contemporary Hospitality Management,12(7).Selçuk, N. Gökalp ve Başar Selim. Turizm Uydu Hesapları, Erişim: Ağustos 2006,http://www.geocities.com/ceteris_tr/s_basar2.docSmeral, Egon ve Weber, Andrea (2000). Forecasting International Tourism Trends to 2010. Annals of Tourism Research,27(4):982-1006.Szivas, Edith (2005). European Union Accession: Passport to Development for the Hungarian Tourism Industry?.International Journal of Tourism Research, 7:95-107.Tanyeri, Mustafa ve Pırnar, İge (2006). Tourism As a Cultural Bridge Connecting Turkey & EU. Turk – KazakhInternational Tourism Conference 2006, 20-26.11.2006, Alanya, 1331-1343.Tekeli, İlhan ve İlkin, Selim (2000). Türkiye ve Avrupa Birliği: Ulus Devletini Aşma Çabasındaki Avrupa’ya Türkiye’nin Yaklaşımı, Ümit Yayıncılık:AnkaraTürkiye Vakıflar Bankası T.A.O. (2004), Turizm Sektörü, Türkiye Vakıflar Bankası Sektör Araştırmaları Serisi No:30,Erişim: Haziran 2006,http://www.vakifbank.com.tr/earastirma/turizm.docTÜRSAB (Türkiye Seyahat Acentaları Birliği) (2001). Avrupa Birliği ve Turizm. Türkiye Seyahat Acentaları Birliği:İstanbul.TYD (Türkiye Turizm Yatırımcıları Derneği) (2003a). Avrupa Birliği Turizm Mevzuatı Rehberi. TYD Yayını:İstanbul.TYD (Türkiye Turizm Yatırımcıları Derneği) (2003b), AB ve Türkiye Turizmi “Mevzuat-Politikalar-Fırsatlar”Semineri, 04 Aralık 2003, Ritz Carltoon, İstanbul, Erişim: Haziran 2006, http://www.ttyd.org.tr/abproje/4ARALIK.doc 118
119.
Tuncay, Utku (2006), AB Çevre Müzakerelerinde Türkiye, Erişim Eylül 2006,http://www.tepav.org.tr/tur/admin/dosyabul/upload/cevrepolicy_paper.pdfVarlıer, Oktay (2004), AB ve Türkiye Turizmi 2003 Değerlendirmesi ve 2004 Beklentileri Konulu Basın ToplantısıNotları, Erişim: Ağustos 2006, http://www.ttyd.org.tr/abproje/29OCAK.docWTTC (World Travel & Tourism Council) (2006), World Travel & Tourism Climbing to New Heights, The 2006Travel & Tourism Economic Research, Erişim: Temmuz 2006, http://www.wttc.org/2006TSA/pdf/World.pdfWTO (Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü) (2006), Erişim: Temmuz 2006, http://www.unwto.orgWTO (Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü) (1999), Turizmde Global Etik İlkeler, Erişim: Ağustos 2006,http://www.world-tourism.org/code_ethics/pdf/languages/Turkey.pdfWTO (Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü) (1998), Erişim: Temmuz 2006,http://pub.world-tourism.org:81/epages/Store.sf/?ObjectPath=/Shops/Infoshop/Products/1064/SubProducts/1064-1Yarcan, Şükrü (1996). Türkiye’de Turizm ve Uluslararasılaşma. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları:İstanbulYu, Larry (1999), The International Hospitality Business Management and Operations, The Haworth Hospitality Pres:LondonEKLEREK 190/314/EEC Sayılı 13 Haziran 1990 tarihli Paket Seyahat, Paket Tatil ve Paket Tur Konsey Yönergesi(TÜRSAB, 2001:23-30): 119
120.
Madde 1: Bu yönergenin amacı Topluluk sınırları içinde satışa sunulan ve satılan paketlerle ilgili, üye ülkelerin kanunlarını,düzenlemelerini ve idari hükümlerini yakınlaştırmaktır.Madde 2: Bu yönergenin amacı bakımından: • 1) ‘Paket’, birleşik bir fiyatla satışa sunulan veya satılan ve hizmetlerin 24 saatten fazla süre aldığı veya en az bir gecelik konaklamayı kapsayan ve aşağıdakilerden en az ikisinin, önceden düzenlendiği birleşimidir: o a) Ulaşım o b) Konaklama o c) Ulaşım, konaklama ve hesaplardan farklı olan ve paket turun önemli bir bölümünü kapsayan diğer turist hizmet ürünleri. Aynı paket turun farklı unsurlarına uygulanacak aynı faturalama, bu yönergenin organizatör veya perakendeciye getirdiği yükümlülükleri ortadan kaldırmaz. • 2) ‘Organizatör’, düzenli olarak, doğrudan veya perakendeci vasıtasıyla paket satan veya satışa sunan kişidir. • 3) ‘Perakendeci’, organizatör tarafından bir araya getirilmiş, paketi satan veya satışa sunan kişidir. • 4) ‘Tüketici’, paketi satın alan veya almak üzere anlaşan (asıl sözleşme tarafı) veya adına asıl sözleşme tarafının paket almak üzere anlattığı, herhangi bir kişi (diğer hak sahipleri) veya asıl sözleşme tarafının veya diğer hak sahiplerinin paketi devrettikleri kişidir (devralan). • 5) ‘Sözleşme’, tüketiciyi, organizatöre veya perakendeciye bağlayan anlaşmadır.Madde 3: • 1) Organizatör veya perakendeci tarafından tüketiciye sağlanan, paketin fiyatı ve tüm diğer şartların sözleşmeye uygulanmasında, herhangi bir tanımlayıcı unsur, yanıltıcı bilgi içermemelidir. • 2) Tüketiciye bir broşür verildiğinde, bu broşür, hem fiyat hem de ilgili yeterli bilgiyi okunaklı, anlaşılır ve doğru olarak vermelidir. o a) Gidilecek yer ve kullanılacak araçlar, karakteristik özellikler ve kullanılan ulaşım tipi. o b) Konaklama şekli, yeri, sınıf ve kategorisi, belli başlı nitelikleri, ilgili üye ülkenin yasalarına göre verilmiş turizm belgesi ve onay belgesi. o c) Yemek planı. o d) Seyahat programı. o e) İlgili üye ülke veya ülkelerin vatandaşları için gerekli olan pasaport ve vize şartları ve seyahat ve konaklama esnasında gerekli sağlık formaliteleri. o f) Peşin olarak ödenecek miktar veya yüzdesi ve kalan bakiyenin ödeneceği ödeme planı. o g) Paketin gerçekleşmesi için gerekli asgari kişi sayısı ve iptal durumunda tüketicinin ne kadar zaman önceye kadar bilgilendirileceği Broşürde anlatılan unsurların tümü, organizatör veya perakendeciyi aşağıdaki durumlar dışında bağlar: o Broşürün açıkça belirtmesi halinde unsurlardaki değişikliğin sözleşme imzalanmadan önce tüketiciyle açıkça 120
121.
görüşülmesi o Sözleşmeden sonra sözleşme taraflarının anlaşarak taptığı değişikliklerMadde 4: • 1) a) Organizatör veya perakendeci, tüketiciye sözleşme imzalanmadan önce yazılı veya diğer uygun bir şekilde üye ülke veya ülkelerin vatandaşlarına uygulanan vize ve pasaport işlemlerinin gerektirdiği unsurlar, bunların gerektirdiği süreler ile konaklama ve seyahat esnasında gerekecek sağlık formaliteleri konusunda bilgi sağlamalıdır. • b) Organizatör veya perakendeci tüketiciye yazılı ve diğer uygun bir şekilde seyahat başlamadan önce, uygun süre içinde gerekli bilgileri sağlamalıdır. o i) Ulaşım esnasındaki aktarmalar ve molalar ile yine ulaşım esnasında tüketicinin işgal edeceği yer, kabin, gemi kamarası, tren kompartımanı gibi yerler hakkında o ii) Organizatörün veya perakendecinin bölge temsilcisinin isim, adres ve telefon numaraları ya da bu yapılamıyorsa herhangi bir zor durumda arayabileceği yerel acentenin adres ve telefon bilgileri hakkında Yerel acente ve temsilcilerin olmadığı durumda ise tüketiciye acil telefon numaraları ya da kendisini organizatör veya perakendeciye ulaştırabilecek diğer kontak adres ve telefonları hakkında o iii) Küçük yaştakilerin yurtdışı konaklama ve seyahatlerinde, doğrudan çocukla veya konaklama yerindeki çocuk bölümünün sorumlusu ile temas kurabilme imkanı hakkında o iv) Bir kaza ya da hastalık nedeniyle seyahatin iptal edilmesi durumunda tüketicinin iptal sebebiyle yapması gereken harcamalar, aldığı yardımlar ve geri dönüş maliyetini kapsayan tercihli bir sigorta poliçesi hakkında • 2) Üye ülkeler sözleşmeyle ilişkili olarak aşağıdaki prensipleri ortaya koyacaklardır: o a) Sözleşme, en azından, bu yönergenin ekinde listelenen hususları içermelidir. o b) Sözleşmenin bütün şartları yazılı veya tüketici tarafından anlaşılabilir ve kapsayıcı olarak diğer sözleşme imzalanmadan önce tüketiciye aktarılmalıdır, tüketiciye bir kopyası verilmelidir. o c) Son dakika sözleşmelerindeki veya rezervasyonlarındaki gecikmeler b (bir önceki) şıkkındaki şartları ortadan kaldırmamalıdır. • 3) Tüketici kendisinin paket tura katılması mümkün olmaz ise, rezervasyonunu, bu isteğini paket turun başlangıcından önce organizatör veya perakendeciye önceden bildirmek kaydıyla sözleşmedeki bütün şartları kabul eden başka bir kişiye devredebilir. Paket turu devreden ile devralan sözleşmede belirtilen bakiyeden müştereken ve müteselsilen sorumludur. • 4) a) Sözleşmede belirtilen fiyat, sözleşmede aksi belirtilmedikçe aşağıya veya yukarıya çekilemez; sözleşmede belirtilecek değişiklikler de ancak aşağıdaki alanlarda nedenleri ve hangi hesaba dayanılarak yapıldığı belirtilerek yapılabilir: o Yakıt dahil ulaştırma maliyetlerinde o Havaalanı veya limanlarda alınan ülkeye giriş çıkış vergileri, gümrük vergileri ve çeşitli turizm hizmetleri ücretleri, vergileri gibi alanlarda o Belirli pakete uygulanan döviz kurları alanında b) Paketin başlangıcından önceki 20 gün boyunca sözleşmede belirtilen fiyat artırılamaz. 121
122.
• 5) Organizatör, paket turun başlangıcından önce, fiyat gibi sözleşmenin temel konularında değişiklik yapmak zorunda kalırsa, aşağıdaki kararlardan birini alabilmesi için tüketiciyi mümkün olan en kısa zamanda haberdar etmek zorundadır. Tüketici şu kararlardan birini almalıdır: o Ya sözleşmeden herhangi bir ceza ödemeden çekilir. o Ya da fiyat üzerinde yapılacak değişikliği gösteren bir özel maddenin sözleşmeye eklenmesini kabul eder. Tüketici, organizatör veya perakendeciye bu konudaki kararını mümkün olan en kısa zamanda bildirir. • 6) Tüketici, 5. paragraftaki şartlardan dolayı veya kendi hatası olmayan diğer nedenle sözleşmeden dönerse, organizatör paketi başlangıcından önce iptal eder, tüketici bu durumda aşağıdaki haklardan birine sahip olur: o a) Organizatörün veya perakendecinin aynı kalitede veya daha yüksek kalitede bir başka tura sahip olması halinde diğerinin yerine o paketi alır. Aslının yerine ikame edilecek tur, daha düşük kalitede ise, organizatör aradaki fiyat farkını tüketiciye ödemek zorundadır. o b) Ya da mümkün olan en kısa zamanda, sözleşmede belirtilen ödediği paranın tümünü geri alır. Bu durumda, tüketici, ilgili üye ülkenin yasalarının gerektirdiği şekilde, eğer uygunsa, aşağıdaki istisnai durumlar haricinde organizatör veya perakendeciden tazminat almaya hak kazanır. Belirlenen istisnai durumlar şunlardır: i) Paketin gerçekleşmesi için gereken kişi sayısının sağlanamamasından dolayı iptal gerçekleşmiş ve tüketici bu durumdan sözleşmede belirlenen süreden önce haberdar edilmişse ii) Ya da overbooking haricinde iptal önceden görülmesi imkansız ve doğal bir afet veya olay neticesi alınan tüm önlem ve icraatlara rağmen gerekmiş ise • 7) Kalkışın gerçekleşmesinden sonra, sözleşmede belirtilen ürün ve hizmetlerin önemli bir kısmının sağlanamadığı veya organizatör taahhüt ettiği hizmetlerin önemli bir kısmını sağlayamayacağını anladığı durumlarda, organizatör paketin devamı için uygun alternatif düzenlemeler yapacak ve bundan dolayı tüketiciye fazladan bir maliyet yüklemeyecektir. Bu durumda organizatör, teklif edilen servislerle, tedarik edilen hizmetler arasındaki farktan dolayı uygun bir tazminat ödeyecektir. Bu düzenlemeleri yapmak mümkün değil ise veya tüketici bu alternatif değişiklikleri makul nedenlerle kabul etmez ise organizatör fazladan bir maliyet yüklemeksizin tüketicinin paket turun başladığı yere veya tüketicinin kabul ettiği bir başka dönüş noktasına dönmesini sağlayacak ve uygun olduğu durumlarda tüketiciye tazminat ödeyecektir.Madde 5: • 1) Üye ülkeler, sözleşmeden doğan yükümlülüklerin uygun biçimde icrasında, bu yükümlülüklerin icrası ister organizatör ister perakendeci ister diğer hizmet sunucuları tarafından gerçekleştiriliyor olsun ve organizatörün ve perakendecinin diğer servis sunucularını takip etme hakları mahfuz kalmak şartıyla, organizatör ve perakendecinin sorumluluğu için gerekli adımları atarlar. • 2) Üye ülkeler, sözleşmenin ifa edilmemesinden veya uygun biçimde ifa edilmemesinden dolayı tüketicinin uğradığı zarardan organizatör ve perakendeciyi sorumlu tutan adımları atacak fakat tüketicinin uğradığı zarar organizatör veya perakendecinin veya diğer hizmet sunucularının icraatlarından kaynaklanmadıkça mesuliyet onların olmayacaktır. Sorumluluğu organizatör, perakendeci veya diğer hizmet sunucularına atfedilmeyecek zararlar şunlardır: 122
123.
o Sözleşmenin ifasında tüketiciden kaynaklanan zararlar o Üzerinde anlaşılan hizmetlerin gereklilikleriyle bağlı olmayan üçüncü tarafın icraatından kaynaklanan ve önceden görülmesi ve önlenmesi mümkün olmayan zararlar o Madde 4(6), ikinci paragraf (ii)’da tanımlandığı şekliyle doğal afetler veya organizatör, perakendeci veya hizmet sunucusunun tüm özeni göstermesine rağmen öngörülüp önlenmesi mümkün olmayan zararlar Yukarıdaki ikinci ve üçüncü şıklardaki durumlarda, sözleşmedeki organizatör veya perakendeci, zor duruma düşmüş tüketiciye vakit geçirmeden gerekli yardımı yapacaklardır. Paket turla ilgili hizmetlerin ifa edilmemesi veya eksik ifa edilmesi hallerinde meydana gelen zararlardan doğan tazminat haklarının sınırlandırılmasına, üye ülkeler, bu hizmetlerle ilgili olarak uluslararası toplantılarda alınan kararlar doğrultusunda olanak tanırlar. Paket turla ilgili hizmetler esnasında gerçekleşen, kişisel yaralanmalar haricindeki zararların tazmini ile ilgili olarak üye ülkeler sözleşmeye bu tazminatın sınırlandırılması olanağını tanıyabilirler. Ancak bu sınırlandırma makul bir şekilde yapılmalıdır. • 3) 2. paragrafın 4. alt paragrafındaki haklar mahfuz kalmak şartıyla, 1. ve 2. madde hükümlerinin uygulanması bakımından bir istisna yoktur. • 4) Tüketici, sözleşmedeki hizmetlerin yerine getirilmediği kanısına varırı varmaz, bu durumu bulunduğu yerdeki ilgili hizmet sunucusuna ve organizatör veya perakendeciye yazılı veya diğer uygun bir şekilde, mümkün olan ilk fırsatta bildirmelidir. Bu yükümlülük sözleşmede açık olarak belirtilmelidir.Madde 6:Şikayet halinde organizatör, perakendeci veya varsa bunların bölge temsilcisi hemen uygun çözümler üretme çabasınagirmelidir.Madde 7:Sözleşmedeki organizatör veya perakendeci taraf, iflası halinde tüketicinin geri dönüşünü ve ödediği paranın geri verilişinigaranti edecek teminatları bulunduğuna ilişkin yeterli delil sunmalıdır.Madde 8:Üye ülkeler bu yönergenin kapsamı dışında tüketiciyi koruma hususunda daha etkin önlemler alabilir, yasalar çıkarabilirler.Madde 9: • 1) Üye ülkeler 31 Aralık 1992 tarihine kadar bu yönerge ile getirilen hususlara uygun yasal düzenlemeleri yapmakla yükümlüdür. Bu düzenlemeler yapılacağı zaman Komisyona derhal bilgi vereceklerdir. • 2) Üye ülkeler, milli mevzuatlarında bu yönergeye ilişkin yaptıkları düzenlemelerle ilgili yazılı metinleri Komisyona 123
124.
ileteceklerdir. Komisyon da bundan dolayı diğer üye ülkeleri bilgilendirecektir.Madde 10:Bu yönerge üye ülkelere hitap eder.Ek:Bir sözleşme belli bir paket tur ile ilgili ise şu unsurları içermelidir: • a) Gidilecek ülke ve kalınacak tarihler ve kalınacak süre • b) Kullanılacak ulaşım araçlarının özellikleri ve kategorileri, tarihler, varış ve ayrılış noktaları • c) Tur paketinin konaklama unsurunu içerdiği durumlarda konaklamanın bulunduğu yer konfor derecesi, üye ülkenin yasalarına göre temel özellikleri ve yeme içme planı • d) Paket turun gerçekleşmesi için gereken asgari kişi sayısı ve bu sayı toplanamadığı takdirde iptal durumu söz konusu olursa tüketicinin bu iptal hakkında en geç haberdar edileceği süre • e) Seyahat programı • f) Paket turun toplam fiyatına dahil olan geziler, ziyaretler ve diğer hizmetler • g) Organizatörün, perakendecinin ve sigortacının isim ve adresi • h) Paket turun fiyatı, 4. maddeye uygun olarak fiyatlardaki değişiklik olasılıkları ve paket tur fiyatına dahil değil ise gümrük, vergi ve belirli hizmetler için ödenmesi gerekebilecek ücretler (hava alanı ve limanlardaki ayakbastı ücretleri, turist vergileri vb.) ile ilgili bilgiler • i) Ödeme planı ve ödeme şekli • j) Rezervasyon yapılırken tüketici ve organizatör veya perakendecinin anlaşarak kabul ettiği özel istekler • k) Tüketicinin sözleşmedeki şartlar yerine getirilmediği takdirde şikayetini yapabileceği süreler. 124
125.
ÖZGEÇMİŞ KİŞİSEL BİLGİLERAdı Soyadı : Levent ATEŞOĞLUDoğum Yeri : KONYADoğum Yılı : 1975Medeni Hali : Bekar EĞİTİM VE AKADEMİK BİLGİLERLise 1987-1994 : Bornova Anadolu LisesiLisans 1994-1999 : Ankara Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi,Uluslararası İlişkilerYabancı Dil : İngilizce, Almanca MESLEKİ BİLGİLER1999-2000 : Profinans & Fidelio-Proje Uzmanı, İstanbul2000-2001 : Servus-CRM İş Geliştirme Uzmanı, İstanbul2001-2002 : InteractiveBrookers-Güneydoğu Avrupa Sorumlusu, İsviçre2003-…. : Muğla Üniversitesi-Araştırma Görevlisi, Muğla 125