Disiplinli Çocuk Yetiştirmek
Ailelerin en merak ettikleri konulardan birisi, çocuklara nasıl disiplin verilmesi gerektiğidir. Ebeveynler, çocuklara disiplin verirken “fazla baskı mı uyguluyorum, yoksa çok mu şımartıyorum?” gibi endişelere kapılabilirler. Peki, ebeveynler bu ikisi arasındaki dengeyi nasıl kurmalı?
Disiplin nedir ve çocuğa öğretildiğinde ne işe yarar?
Disiplin: Bireyin yaşadığı toplumda, o toplumun genel kurallarına, kabul görmüş düşünce ve davranışlarına uymasıdır. Disiplin, çocuğun bir yetişkin olduğunda toplumun kurallarına uyarak sağlıklı ve dengeli bir birey olmasını sağlamaktır. Sık karşılaştığımız gibi çocuğu baskı altına alarak onun kişiliğini ezmek değildir. Çocuğun, gerektiği zaman hayır diyebilme ve iyiyi kötüyü, doğruyu yanlışı ayırt edebilme gibi temel değerleri öğrenmesini sağlamaktır.
Elbette hiçbir insan mükemmel değildir ve her anne, baba çocuğunu yetiştirirken hatalar yapabilir ancak sevgi, güven ortamını çocuğa verebilirse; onunla açık, sağlıklı, tutarlı bir iletişim kurabilirse yaptığımız hataları olumlu davranışlara dönüştürmek oldukça kolay olacaktır.
Disiplinin dört temel amacı vardır: çocuğun bağımsız, kendi benliğine sahip çıkan ve sorumluluklarını bilen bir birey olmasını sağlamak; sevgi ve güven ilişkisi geliştirmek; başka insanların sınırlarına saygı duyan ve yardımsever bir birey olmasını sağlamak; tercihlerinin, seçimlerinin sonucunu kabullenmesini öğretmektir.
Geleneksel anlamda disiplin kelimesi, sertliği ve sinirliliği çağrıştırır. Birçok kişinin aklına ceza ve baskıyla çocuğun davranışlarını kontrol altına almayı getirir. Ancak çocuğumuzun üzerinde disiplin sağlarken ona bağırmamız veya onu cezalandırmamız gerekmez.
Çocuğu disiplin ederken neye dikkat etmeliyiz?
Çocuğa disiplin verirken öncelikte isteklerimiz konusunda tutarlı ve kararlı olmalıyız. İsteklerimizi kesin ve net bir şekilde ifade edebilmeliyiz. Tutarsız davranışlar sergileyen ebeveynler, çocuklarından olumlu davranışlar göremezler çünkü çocuklar ilk olarak anne babalarını örnek alırlar. İstenmeyen bir davranış sergilediğinde ondan beklentimiz süreklilik arz etmeli, “Bir kerelik izin vermek” söz konusu olmamalı.
Ebeveynler, çocuklarıyla sakin ve anlaşılır bir ses tonuyla konuşmalıdır. Çocuklara karşı seslerini yükseltmemeye özen göstermelidirler. Tehdit etmemeli ve kesinlikle şiddet uygulamamalıdırlar. Bağırmak, çocukta utanç ve suçluluk duygularına yol açar. Bunun sonucu olarak korku, öfke ve kızgınlık dolmasına yol açar. Yetişkinliklerinde sinirli bireyler olurlar, ahlak ve vicdan gelişimi yeterince oluşmaz.
Çocuk, yapmaması gereken davranışı aynı durumda tekrarlamadığında ödüllendirmelidir. Bu, istenilen davranışı pekiştirir, ebeveyne olan güveni de arttırır. Çocuk olumsuz bir davranışı neden yapmaması gerektiğini ve bunu kendisinin yararına olduğunu anlamalıdır. Ebeveynler çocuklara saygı gösterirlerse, çocuklar da ebeveynlerine saygı gösterecektir.
Ebeveynler, çocuklarının yapmaması gereken davranışları çocuğa söylerken emirler vermek yerine onun bağımsızlığını zedelemeyecek şekilde alternatif davranışlar sunmalı ve çocukla birlikte karar vermelidir. Yapılmasını istenmeyen davranışları söyledikten sonra içselleştirmesi için zaman tanınmalı ve aniden bırakması için baskı yapılmamalıdır. Bu çocuğun kendi bireyselliğini kazanmasında ve öz güven geliştirmesinde oldukça yardımcı olacaktır.
Örneğin; çocuk yemek yerken önce hangi yemekle başlayacağını kendisi seçebilir, çizgi film izleyecekse ebeveyninin seçtiği çizgi filmlerin içinden hangisini izleyeceğini kendisi belirleyebilir, bir duruma karşı hangi davranışı göstermek istediğine dair fikirleri alınabilir. Yapmak istemediği ama illa yapması gereken bir görevi varsa, hoşuna gidecek detaylar ekleyerek bu görev eğlenceli hâle getirilebilir. Mesela hoşuna gitmeyen bir yemeği yemesi istendiğinde o yemeğin yapımına küçük yardımlarda bulunması sağlanabilir.
Ebeveynler ne yaparsa yapsın, çocuk bazı davranışları değiştirmemekte ısrar ediyorsa işlevsel bir şekilde ceza verilebilir. Mesela birçok kez uyarılmasına rağmen evin duvarlarını boyamaya devam ediyorsa, duvarları onun temizlemesi istenebilir.
Unutmayın ki, ebeveynlerin isteklerini sürekli söylemesi yerine onlara kendi davranışlarıyla örnek olması çok önemlidir. Çocuklar ilk olarak anne ve babasını model olarak görürler. Ebeveynlerinin yapmadığı davranışların kendilerinden beklenmesi güvenlerini zedeleyecektir.