Hükûmet, ekonominin ve ekonomik üretimin tüm ana yönlerini kontrol ettiğinde bir komuta veya planlı ekonomi oluşur. Bir komuta ekonomisinde, neyin üretileceğine, malların nasıl üretileceğine ve malların ve hizmetlerin ekonomi içinde nasıl dağıtılacağına hükûmet karar verir. Komuta ekonomileri genellikle Komünizmin siyasi sistemiyle ilişkilendirildi. Komünist manifestoda “üretim araçlarının ortak mülkiyeti”ni savunan Karl Marx’tı.
Bir komuta ekonomisi, serbest piyasa ekonomisinin aksine çalışır. Serbest piyasa ekonomisinde mal ve hizmetler, piyasa güçlerine göre dağıtım ile özel teşebbüs tarafından üretilir.
Komuta Ekonomisi Nasıl Çalışır?
- Üretim araçlarının devlet mülkiyeti. Komuta ekonomilerinde, hükûmetler mal ve hizmet üreten endüstrilerin bir kısmına veya tamamına sahip olacaktır.
- Devlet fiyatlandırma ve üretim kararları. Komuta ekonomisinde üretime, üretilecek sosyal açıdan en verimli mallara karar veren devlet kurumları karar verir. Devlet kurumları da fiyatları belirleyebilir veya tüketicilere doğrudan pay verebilir.
- Hükûmetin makro-ekonomik hedefleri. Bir komuta ekonomisinde, hükûmetin istihdam oranları ve ne üreteceği gibi makroekonomik hedeflere üstün gelecektir.
- Merkezi olarak planlanan bazı ekonomiler, yalnızca devlete ait işletmelerden değil, aynı zamanda devlet yönetimi tarafından yakından yönetilen bazı özel mülkiyetteki şirketlerden oluşabilir.
Komuta Ekonomilerinin Avantajları
- Komuta ekonomilerinin destekçileri, hükûmetin piyasa başarısızlığının, eşitsizliğin üstesinden gelmesini ve kârı maksimize etmek yerine sosyal refahı maksimize eden bir toplum yaratmasını sağladığını iddia ediyorlar.
- Komuta ekonomileri, tekel gücünün kötüye kullanılmasını önleyebilir.
- Komuta ekonomileri, genellikle kapitalist ekonomilerin bir özelliği olan kitlesel işsizliği önleyebilir.
- Komuta ekonomileri topluma fayda sağlayan mallar üretebilir ve herkesin temel ihtiyaçlara erişmesini sağlayabilir.
Komuta Ekonomilerinin Dezavantajları
- Devlet kurumları genellikle ne üretecekleri konusunda yetersiz bilgiye sahip olabilir. Merkezileştirme, kararların gerçekte olup bitenlere erişimi olmayan kişiler tarafından alınması anlamına gelir. Sovyetler Birliği gibi komuta ekonomileri, genellikle kullanılmayan mallar ürettiler. Ayrıca tüketici tercihlerine yanıt veremiyor olabilirler.
- Bazen verimsiz firmalar korunur ve devam ettirilir; kaynakların dinamik ve verimli firmalara taşınmasını zorlaştırıyor.
- Demokrasi ve özgürlüğe tehdit oluşturacağı ifade edilir. Bir komuta ekonomisi, bireylerin ekonomik hedefleri takip etme haklarını sınırlayan çok güçlü bir hükûmet yaratır. Bu, her zaman hükûmetlerin kontrollerini insanların yaşamlarının diğer alanlarına genişletebilecekleri bir iklim yaratır.
- Bürokratik. Komuta ekonomileri, planlama ve komiteler tarafından alınan kararlarla oldukça bürokratik olma eğilimindedir.
- Fiyat kontrolleri kimi zaman kıtlıklara ve fazlalıklara yol açar.
Kaynak: https://www.economicshelp.org/blog/glossary/command-economy/