12 -22 Haziran Uluslararası Atatürk Kültür ve Sanat Festivali kapsamında Amasya Baro Başkanlığının organize ettiği Cumhuriyete Giden Yol / Amasya Genelgesi konulu panel Saraydüzü Kışla Binası Milli Mücadele Müzesi ve Kongre Merkezinde yapıldı.
Panele Vali A. Celil ÖZ, Amasya Belediye Başkanı Cafer ÖZDEMİR, Cumhuriyet Başsavcısı Feridun SÜZEN, Türkiye Barolar Birliği Başkanı Ahsen COŞAR, Amasya Üniversitesi Rektörü Metin ORBAY, Amasya Baro Başkanı Adnan Hasip YALÇIN ve diğer davetliler katıldı.
Prof. Dr. Ahmet MUMCU, Avukat Talay ŞENOL, Doç. Dr. Bünyamin KOCAOĞLU ve Yar. Doç. Dr. Emine Altunay ŞAMın konuşmacı olarak katıldığı panelde Amasya Genelgesinin ilan edilmesinden önceki durum ve genelgenin ilanı ve sonrasında yaşanan süreç ile ilgili sunum yapıldı. Tarihsel sürecin tartışıldığı panelde, Amasya Genelgesinin milli mücadele dönemindeki önemine dikkat çekildi.
Amasya Baro Başkanı Avukat Adnan Hasip Yalçın ve Türkiye Barolar Birliği Başkanı Avukat V.Ahsen Coşarın açılış konuşması ile başlayan Cumhuriyetimize Giden Yol-2 Amasya Genelgesi isimli konferansa Türkiye Barolar Birliği Başkan Yardımcısı Doç. Dr. Bünyamin Kocaoğlu, Yrd. Doç. Emine Altunay Şam, Prof. Dr. Ahmet Mumcu, Yrd. Doç. Turgut ileri, Prof. Dr. Kemal Arı ve Yrd. Doç Selim Özcan konuşmacı olarak katıldı.
Amasya Baro Başkanı Avukat Adnan Hasip Yalçın yaptığı açılış konuşmasında şunları kaydetti; Başta İstanbul olmak üzere yurdun dört bir yanının düşman tarafından işgal edildiği, vatanın ve milletin bütünlüğünün tehlikeye girdiği bir donemde bundan 93 yıl önce Samsun'a ayak basmasıyla Cumhuriyetin giden yolun birinci adımını atan 9.0rdu Müfettişi ve Çanakkale Anafartalar kahramanı Mustafa Kemal Paşa, Cumhuriyete giden yolun ikinci adımını 12
Haziran 1919 tarihinde Amasya'da atarak Kurtuluş Mücadelesinin ilk meşalesini yakmıştır. Bu anlamlı günde Cumhuriyete Giden Yol-2/Amasya Genelgesi adlı programı 12 Haziran Atatürk Kültür ve Sanat Haftasında ilimizde düzenlemenin onur ve gururunu yaşamaktayız. Bu vesile ile davetimize icabet ederek bizlere destek veren hepinize gönül dolusu selam ve saygılarımızı sunuyoruz. Amasya Genelgesinin anfam, önem, gerekçe ve sonuçlarının tahlilini değerli akademisyen hocalarımıza bırakarak, Kurtuluş Mücadelesinin başlatıldığı bu şehirde Mustafa Kemal Atatürk'ün Amasya halkı tarafından nasıl bağrına basıldığı konusunda birkaç anıyı nakletmek istiyorum. Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşları 12 Haziran 1919 da Amasya'nın girişinde culüs tepede şehrin mümtaz heyeti tarafından coşkuyla karşılanmış ve "Merhaba Amasyalılar" diyerek selam veren Mustafa Kemal Paşa'ya, heyetin reisliğini yapan Müftü Hacı Hafız Tevfik Efendi "Paşam, bütün Amasya emrinizdedir... Gazanız mübarek olsun", diyerek daha ilk karşılaşmada paşayla kucaklaşmıştır. Tabii konuşmalar bu kadar kısa değildir. Yine Mustafa Kemal, uzun bir konuşmasının son bölümünde Amasya halkına şöyle hitap etmektedir "Düşmanların Samsun'dan yapacağı bir huruç hareketine karşı ayaklarımıza çarıklarımızı çekerek, vatanı en son kayasına kadar müdafaa edeceğiz. Allah Milletimize mağlubiyeti gösterirse, bütün evlerimizi, mallarımızı ateşe vererek ve vatanı bir harebezara çevirerek boş bir çöl halinde düşmana bırakacağız. Amasyalılar, buna hep beraber yemin edelim" dediğinde salonda bulunan tüm Amasyalılar "Emirlerinizi bekliyoruz Paşam", diyerek tam destek vermişlerdir. Değerli konuklar, işte bu atmosfer içinde 12 Haziran'dan 22 Haziran'a kadar Amasya'ya da şu içinde bulunduğumuz Saraydüzü Kışla Binasında çalışmalarını tamamlayan Mustafa Kemal ve arkadaşları tarihi Amasya Genelgesini yayınlıyordu. "Vatanın tamamı, milletin istiklali tehlikededir. Hükümet merkezi İtilaf Devletlerinin etkisi ve denetimi altında bulunduğundan, sahip olduğu sorumluluğun gereklerini yerine getirememektedir. Bu durum, milletimizi adı var, kendi yok durumuna düşürüyor. Milletin istiklalini, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır", diye başlayan bu genelge ile Kurtuluş Savaşının ilk kıvılcımı yakılmış, Türkiye Cumhuriyetinin temelleri atılmış ve Mili devlet, Milli egemenlik ve Milli irade kavramlarından ilk defa söz edilmeye başlanmıştır. Yine bu genelge ile Kurtuluş Savaşının gerekçesi, milli mücadelenin plan, program ve metodu açıklanmış ve bir heyeti temsiliyenin oluşturularak Türkiye Cumhuriyetinin temelleri atılmıştır. 7500 yıllık tarihi birikim ve on üç medeniyetin izlerini taşıyan ve Cumhuriyet öncesinde de Osmanlı Devleti tahtına devrin en büyük padişahlarını yetiştiren bu müstesna; şehzadeler şehri ve evliyalar diyarı Amasya'nın Cumhuriyete giden yolun temel taşlarını atması bu şehirde yaşayan ecdatlarımızın ne kadar tarihi, kültürel ve yüksek bir ulusal bilincince sahip olduğunu göstermektedir. Bizler Amasya Barosu olarak; Cumhuriyetin kurucu belgesi olan Amasya Tamimi'nin yayınlandığı bu şehrin avukatları olmanın gurur ve övüncü içerisinde bu şehrin kültürel birikimini ve mirasını sonsuza kadar taşıyarak ülkede bir istikrar ve denge unsuru olarak kalmaya devam edeceğiz. Bu konferansın düzenlemesini öneren ve gerçekleştiren ve bizimle işbirliği yaparak her türlü katkıda bulunan Türkiye Barolar Birliği Başkanı sayın Vedat Ahsen Coşar'a ve yönetim Kuruluna, programımızı Atatürk Kültür ve Sanat Haftası kapsamına alarak etkinliklerimizi
Amasya Genelgesinin yayınladığı bu tarihi binada yapılmasını sağlayan Amasya Valisi sayın Abdil Celil Öz'e, bu programın düzenlenmesinde her türlü fedakarlığı yapan Amasya Barosu Yönetim Kuruluna ve emeği geçen herkese huzurunuzda teşekkürlerimi sunuyorum. Ve yine
zamanlarını ayırarak bu konferansa katkıda bulunan değerli öğretim üyelerine teşekkür etmeyi bir borç biliyorum. Bu duygu düşüncelerle konferansın başarılı ve yararlı geçmesini diler, hepinizi içtenlikle selamlıyor ve saygılar sunuyorum.
AHSEN COŞAR CUMHURİYETİN EN BÜYÜK AŞAMASI AMASYADIR
Türkiye Barolar Birliği Başkanı Avukat Ahsen Coşar ise, Türkiye Cumhuriyeti Devleti Büyük Atatürkün önderliğinde verilen bir bağımsızlık ve Kurtuluş Savaşı sonrasında kurulmuştur. Türkiye Cumhuriyetinin Kuruluşuna giden ve Samsundan başlayıp Ankaraya kadar uzanan yolda önemli aşamalar vardır. Bu aşamalardan biriside Amasyadır. Mustafa Kemal 12 Haziran 1919da Havzadan Amasyaya geldiğinde silahlı direnişler de yaygınlaşmıştı. Ancak, direnişlerin bütün yurda yayılması ve dağınık halde bulunan milli güçlerin tek bir çatı altında birleştirilmesi gerekiyordu. bu nedenle Mustafa Kemal, çalışmalarını bu yönde yoğunlaştırdı. Amasyaya gelen yakın silah arkadaşları Rauf Bey, Refet Bey ve Ali Fuat Paşa ile milli bir kongrenin toplanması konusunda görüşmelerde bulundu. Daha sonra 21-22 Haziran 1919da Amasya Genelgesi diye bilinen tarihi belgeyi yayımladı. Amasya Genelgesinin esasları şunlardır: Vatanının bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir. İstanbuldaki hükümet, işgal devletlerinin baskısı altında bulunduğundan, sorumluluklarını gereklerini yerine getirememektedir. Bu durum milletimizin yok olmuş gibi gösteriyor. Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır. Milletin durumu ve davranışı göz önünde tutmak, haklarını dile getirip bütün dünyaya duyurmak için, her türlü baskı ve denetimden uzak milli bir kurulun varlığı gereklidir. Anadolunun her bakımdan en güvenilir yeri olan Sivasta, milli bir kongrenin acilen toplanması kararlaştırılmıştır. Bunun için bütün illerin her sancağından milletin güvenini kazanmış üç delegenin mümkün olan siratle yetişmek üzere hemen yola çıkarılması gerekmektedir. Her ihtimale karşı bunun milli bir sır halinde tutulması ve delegelerin gereken yerlerde kimliklerini gizleyerek seyahat etmesi gerekir. Genelgenin önemi: Bu genelge, Türk milletine, bağımsızlığını sağlaması ve milli egemenliği eline alması için yapılmış bir çağrı, bir ihtilal ve bağımsızlık bildirisidir diye konuştu.
SIRASI İLE SÖZ ALAN KONUŞMACILAR ÖZETLE ŞUNLARI KAYDETTİLER
Türk halkının başlattığı direniş hareketlerinin tek merkezden toplamayı amaçlayan bu genelge Mustafa Kemal ve arkadaşlarınca hazırlanmıştır.
Mustafa Kemal tarafından önceden hazırlanmış metin üzerinde yapılan çalışmalardan sonra Amasya Tamimi kabul edilmiştir. 21-22 Haziran 1919 yılında genelge halini alarak tüm illere duyurulmuştur. Bu tamimin önemli hükümleri şunlardır: Yurdun bütünlüğü, vatanın bağımsızlığı tehlikededir. İstanbul Hükümeti, yenen devletlerin etkisi altında bulunduğundan sorumluluklarını yerine getirememektedir. Bu durum Ulusumuzu yok olmuş tanıttırıyor. Ulusun bağımsızlığını yine Ulusun azmi ve kararı kurtaracaktır. Ulusun durumunu saptamak ve halkın sesini dünyaya duyurmak için her türlü etki ve denetimden uzak bir ulusal kurulun varlığı şarttır. Bunun için Anadolunun en güven verici yeri olan Sivasta ulusal bir kongrenin acil olarak toplanması kararlaştırılmıştır. Bu amaçla tüm Osmanlı İllerinin her livasından, parti anlaşmazlıkların göz önünde tutulmadan, yetenekli ve ulusun inancını sağlamış, üç kadar kişinin yola çıkarılması gerekmektedir. Her ihtimale karşı bu ulusal bir sır olarak saklanacak, gerekli görülen yerlerde yolculuk gizli tutulacaktır. Doğu illeri adına 10 Temmuzda Erzurumda bir kongre toplanacaktır. Bu illerin Müdafaa-i Hukuk-i Milliye ve Redd-i İlhak derneklerinden seçilen üyeler zaten Erzuruma doğru yola çıkarılmışlardır. Bunlar uygun görecekleri tarihte, genel toplantıya katılmak üzere Sivasa hareket edeceklerdir. Temsilciler, Müdafaa-i Hukuk ve Reddi İlhak dernekleri ve belediyeler tarafından seçilirler. Bu derneklerin verecekleri telgrafların çekilmemesi yasağı reddedilecek, haberleşmenin serbest bırakılması için gösteriler yapılacaktır. Askeri ve ulusal örgütler hiçbir biçimde lağvedilemeyecek, komuta devredilmeyecektir. Komutanlar işgal eylemlerini derhal birliklerine haber verecek, silah cephane ve diğer araçlar hiçbir şekilde elden çıkarılmayacaktır. Tamime, bu kararların uygulanması ile görevlendirilen sivil ve asker kişilerin isimleri de eklenmiştir. Bu tamimin amacı yurdu kurtarmaktır. Bu tamim ulusal egemenliğe dayalı yeni Türk devletinin kurulması yolunda atılan ilk adımdır. İlk kez ulusal egemenlik ilkesinden burada söz edilmiştir. Kurtuluş savaşı için atılmış ilk önemli adım olup, Türk ulusu ilk kez hem anlaşma devletlerine hem de Osmanlı Hükümetine karşı ayaklanmaya davet edilmiştir. Bir İhtilal Beyannamesidir. Türk halkına, ulusal egemenliğe kavuşması için yapılan bir çağrıdır. Türk Ulusuna bu çağrının yapılmasının gerekçesini ve uygulanacak planı açıklamaktadır; Vatan ve ulus tehlikededir. Hükümet bir önlem almamaktadır. Şu halde halk kendisini ve vatanını kurtarmalıdır. Bu amaca ulaşmak için ulusal dernekler ve belediyeler üyeler seçerek kongrelere yollamalıdır. Ulusal iradenin belirleneceği bu toplantılar, yeni bir devletin kurulmakta olduğunu göstermektedir. Çünkü ulusal irade, Padişah iradesinin yerine geçmekte, Padişahın bu tehlike karşısında uyulmasını istediği emirlere karşı çıkmakta, haberleşme yasağına diretilmektedir. Şu halde Amasya Tamimi, hem ihtilalin neden programını, hem de ihtilalin başladığını gösteren bir bilgi niteliğindedir. Artık yüz yıllardır Türk ulusunun hükmetmiş olan padişah iradesine karşı ayaklanma başlamıştır. Nitekim tamimle birlikte İstanbula yollanan mektuplarda, artık İstanbulun Anadoluya egemen değil, bağımlı olmak zorunda olduğu belirtilmiştir. Türk ulusu işgale tepki göstermeden katlanmak yerine, bağımsız yaşamayı seçmiştir. Bu savaş hem
emirlerine karşı çıkılan Padişaha, hem de düşman askerlerine karşı verilecektir. Ordunun Amasyada alınan kararların uygulanması ile görevlendirilmesiyle ordu da ihtilalin içinde yer almıştır. Mustafa Kemalin bu faaliyetleri İngilterenin baskısının artmasına yol açmıştır.
İngilizlerin baskısı sonucu, dahiliye nazırı (içişleri bakanı) Ali Kemal, 23 Haziran tarihli bir yazıyla Mustafa Kemalin 9. ordu müfettişliğinden alındığını, kendisiyle hiçbir ilişkiye girilmemesini sözünün dinlenmemesini bütün ülkeye duyuruyordu. Bununla da yetinmeyerek, Elazığ Valisi olarak Anadoluya Ali Galip adlı bir Kurmay Albay gönderiyordu. Mustafa Kemal 8-9 Temmuz 1919da askerlik mesleğinden ayrıldığını İstanbula bildirmiştir. Mustafa Kemal daha sonra da Erzuruma hareket etmiştir.
AMASYA PROTOKOLLERİ
Kemal Atatürk, Nutukta Amasya Görüşmeleri hakkında ve bu görüşmelerde Salih Paşa ile Heyet-i Temsiliye adına imzalanan protokoller hakkında ayrıntılı bilgiler vermektedir.
Efendiler, hatırlayacaksınız, Bahriye Nazırı Salih Paşa ile Amasyada buluşmak kararlaştırılmıştı. Nazır Paşa ile hükümetin dış siyaseti, iç yönetimi ve ordunun geleceği ile ilgili konular üzerinde görüşme olasılığı vardı. Bunun için, daha önce kolordu komutanlarının düşünce ve görüşlerini bilmek bence pek yararlı olacaktı.
14 Ekim 1919 günlü şifre telimde, kolordu komutanlarının bu üç nokta ile ilgili görüşlerini rica ettim. Komutanların raporlarını belgeler arasında okursunuz.
Salih Paşa, 15 Ekimde İstanbuldan yola çıktı. Biz de 16 Ekimde Sivastan yola çıktık. 18 Ekimde Amasyada bulunduk. Salih Paşaya, uğrayacağı iskelelerde milli teşkilatlarca parlak karşılama törenleri yapılması ve bizim adımıza Hoş geldiniz denilmesi için yönerge verilmişti.
Biz de, Amasyada, pek büyük gösterilerle kendisini karşıladık. Salih Paşa ile Amasyada 20 Ekimde başlayan görüşmelerimiz, 22 Ekimde sona erdi. Üç gün süren görüşmeler sonunda ikişer sayı olmak üzere beş tane protokol düzenlendi. Bu beş protokolden üçünü, Salih Paşada kalanları biz, bizde kalanları Salih Paşa imzaladık. İki tane protokol, gizli sayılarak imza edilmedi.
Amasya buluşması sonucu olan kararlar, kolordulara da bildirildi.
Efendiler, sıra gelmişken bir noktayı belirtmek isterim. Biz milli teşkilatların ve Heyeti Temsiliyenin İstanbul Hükümetince resmi olarak tanınmış bir siyasal varlık olduğunu; görüşmelerimizin resmi olduğunu ve sonuçlarına göre iş görmek gerektiğinin taraflarca kabul edilmiş bulunduğunu açıkça ortaya koydurmak istiyorduk.
Bunun, için, görüşme sonuçları ile ilgili tutanakların protokol olduğunu kabul ettirmek ve İstanbul Hükümetinin delegesi olan Bahriye Nazırına imzalatmak önemli idi.
21 Ekim 1919 günlü protokole yazılanların, denilebilir ki, hemen hepsi Salih Paşanın önerileri olup kabulünde sakınca görülmeyen birtakım maddelerdi.
İkinci Protokol, 22 Ekim 1919 günlü ikinci protokol, uzun süren bir görüşme ve tartışmanın tutanak özetidir.
Bu görüşmede, tarafların halifelik ve padişahlık konusunda karşılıklı güvenceleri ile ilgili ayrıntıları gösteren bir başlangıçtan sonra, Sivas Kongresinin 11 Eylül 1919 günlü bildirisindeki maddelerin görüşülmesine başlandı: 1- Bildirinin birinci maddesinde tasarlanıp kabul edilen sınırın, en az bir istek olmak üzere, elde edilmesi gerektiği, birlikte kabul olundu.
Kürtlerin bağımsızlığını gerçekleştirme amacını güder gibi görünerek yapılmakta olan karıştırıcılığın önüne geçmek uygun görüldü. Şimdi yabancıların işgalinde bulunan bölgelerden, Kilikyayı, Arabistan ile Türkiye arasında bir tampon devlet meydana getirmek için anayurttan ayırmak istendiği söz konusu edildi. Anadolu'nun en koyu Türk ortamı ve en verimli, zengin bir bölgesi olan bu toprakların hiçbir yolla ayrılmasının kabul edilmeyeceği; Aydın İlinin de aynı kesinlikle ve yeğlikle yurdun bölünmez parçalarından olduğu ilkesi genel olarak kabul edildi.
Trakya sorununa gelince: burada da, sözde bir bağımsız hükümet ve gerçekte bir sömürge kurmak ve böylelikle Doğu Trakyadan da Midye-Enez çizgisine kadar olan bölgeyi bizden ayırmak amacı güdülebileceği düşünüldü. Fakat, Edirne'yi ve Meriç sınırını bir bağımsız İslâm Hükümetine katılmak için bile olsa, hiçbir şekilde bırakmamak ilkesi, ortaklaşa uydun görüldü. Bununla birlikte, bütün bu maddede söz konusu edilen şeyler üzerinde yasama kurulunun vereceği en son karara elbette uyulacaktı, dendi.
2- Bildirinin dördüncü maddesinde Müslüman olmayan halka, siyasal egemenliğimizi ve toplumsal dengemizi bozacak nitelikte ayrıcalıklar verilmesinin kabul edilemeyeceğini belirten fıkra, önemle görüşüldü. Bu kaydın, bağımsızlığımızı gerçekten sağlamak için, elde edilmesi zorunlu bir istek niteliğinde sayılması ve bundan yapılacak en ufak bir fedakârlığın bağımsızlığımızı kökten sarsacağı ortaya konuldu. Bu dördüncü maddede söz konusu olan, Hıristiyan halka çok ayrıcalıklar vermemek ilkesi, gerçekleştirmemiz gerekli bir amaç olarak kabul edilmiştir. Bununla birlikte, gerek bu konuda, gerekse yaşama hakkımızın savunulması yolundaki başka isteklerimizle ilgili konularda birinci maddenin sonunda olduğu gibi burada da Meclisi Millinin görüşüne ve kararına uyulacağı kaydı konuldu.
3- Bildirinin yedinci maddesine göre bağımsızlığımız tam korunmak koşuluyla, teknik, sınai ve ekonomi ihtiyaçlarımızın nasıl sağlanacağı konusu tartışıldı. Ülkemize pek çok sermaye dökecek bir devlet bulunursa bunun maliye işlerimiz üzerinde isteyebileceği denetleme hakkının kapsamı kestirilemeyeceğinden, bu konunun bağımsızlığımızı ve gerçek ulusal çıkarlarımızı zarara uğratmayacak biçimde, uzmanlarca esaslı bir şekilde düşünülerek sınırlanması ve belirtilmesinden sonra Meclisi Millice uygun görülecek şeklin kabulü görüşüldü.
4- 11 Eylül 1919 tarihli Sivas Kongresi kararlarının diğer maddeleri de Meclis-i Mebusan'ın kabulüne sunulmak koşuluyla genel olarak uygun görüldü.
5- Bundan sonra, Sivas Kongresi'nin 4 Eylül 1919 tarihli kararlarının örgütler bölümü ile ilgili on birinci maddesinde yer alan "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti"nin durumu ve bundan sonraki çalışma biçimi ve alanı söz konusu oldu.
Bu maddede, milli iradeyi egemen kılacak olan Meclisi Millinin yasama ve denetleme haklarına güven ve serbestlikle sahip olduktan ve bu güven Meclisi Millice belirtildikten sonra, cemiyetin ne olacağının kongre kararıyla belli edileceği açıklanmıştır. Burada söz konusu olan kongrenin şimdiye kadar yapılmış olan Erzurum ve Sivas Kongreleri gibi dışarıda ayrı bir kongre halinde olması koşuluna bağlı değildir, denildi.
Cemiyetin programını kabul eden milletvekilleri, cemiyetin tüzüğünde açıklanmış olan delegeler gibi sayılarak yapacakları özel toplantı, kongre yerine geçebilir. Bundan sonra, Meclisi Millinin İstanbulda tam güvenlik içinde, serbest olarak görev yapabilmesi gerekir, dendi. Bunun, şimdiki koşullara göre ne ölçü de sağlanabileceği düşünüldü. İstanbulun yabancılar elinde bulunması dolayısıyla, milletvekillerinin yasama görevlerini gereği gibi yapmalarına durumun pek elverişli olamayacağı düşüncesi belirdi. Yetmiş Savaşında Fıransızların Bordoda (Bordeaux) ve yakın zamanlarda Almanların Vaymarda (Weimar) yaptıkları gibi barışın yapılmasına kadar geçici olarak Meclisi Millinin Anadolu'a İstanbul
Hükümetinin uygun göreceği güvenilir bir yerde toplanması uygun görüldü.
Meclisi Millinin toplanmasından sonra güvenlik ve dokunulmazlık derecesi belli olacağından tam güven görülürse Cemiyet Heyeti Temsiliyesinin dağıtılarak teşkilatlarının çalışma amaçlarını, kongre yerine geçecek olan özel bir toplantıda kararlaştırılacağı belirtildi.
Milletvekillerinin seçiminde tam serbestlik bulunması gerektiği hükümetçe buyurulmuş olduğundan, seçimler yapılırken Cemiyet Heyeti Temsiliyesince karışılmamakta olduğu bildirildi. Milletvekilleri arasında İttihat ve Terakki üyesi ve orduda kötülüğü görülmüş kimseler bulunursa, bunların milletvekilli seçilmesine meydan vermemek için, Heyeti Temsiliyece uyarma yollu, uygun biçimde bazı örgütlemelerde bulunulmasının yerinde olacağı da düşünüldü. Heyeti Temsiliyenin bu konuda nasıl aracılık yapacağı da ayrıca bir formül halinde üçüncü bir protokol düzenlendi.
Birinci ve üçüncü protokoller Salih Paşanın önerileri olup hayata geçirilmemiştir. Ayrıca, gizli sayılıp imzalanmayan 4. ve 5. protokol bulunmaktadır.