Bursalı Kadızade Rumi
- Görev : Matematikçi, Astronom
- Doğum : Bursa
- Ölüm : 1440 sonrası
- Başlıca Eserleri : Şerḥu’l-Mülaḫḫaṣ fî ʿilmi’l-heyʾe, Şerḥu Eşkâli’t-teʾsîs’in, Risâle fi’stiḫrâci ceybi derece vâḥide
Döneminin en ünlü matematik ve astronomi âlimidir. Osmanlı ilim hayatını hem talebeleri hem eserleriyle zenginleştirip yönlendiren Kadızâde, Osmanlı ilim muhitinde yetişen gerçek anlamda ilk özgün matematikçi ve astronom sayılır. Babasının ölümünden sonra dedesi Kadı Mahmud Çelebi tarafından yetiştirildiği için Kadızâde lakabıyla anılmaktadır. Bu lakapla tanınmadan önce Mûsâ Paşa veya Mûsâ Çelebi diye biliniyordu. Dedesinden ve I. Murad döneminin meşhur âlimi Molla Fenârî’den matematik, fıkıh eğitimi aldı. Ardından dedesinin öğrencilerinden Bedreddin Simâvî ile birlikte Konya’ya giderek Müneccim Feyzullah’tan astronomi dersleri aldı. Anadolu’daki hocalarından biri Saferşah er-Rûmî’dir. Aile fertlerinin karşı çıkmasına rağmen hocası Molla Fenârî’nin teşvikiyle, Merâga matematik-astronomi okulunun ilmî mirası çerçevesinde canlılığını koruyan Mâverâünnehir ve Horasan bölgesine gitti. Dönemin önde gelen âlimlerinden kelâmcı-matematikçi Seyyid Şerîf el-Cürcânî’nin derslerine devam etti. Ancak daha sonra her meseleye matematikçi gözüyle bakması yüzünden hocasıyla anlaşmazlığa düşüp dersini bıraktı ve onun ünlü eseri Şerḥu’l-Mevaḳıf’taki çeşitli fikirlerini eleştirdi.
Osmanlı Devleti içinde yetişen önemli astronomlardan biri olan Kadızâde yetiştirdiği öğrencilerin ilme katkı sağlaması için Anadolu’ya gitmelerinin faydalı olacağını düşünen bir bilim insanıdır. Semerkant’ta Uluğ Bey ile tanıştı. Uluğ Bey Medresesi’nin başhocalığına ve Cemşîd el-Kâşî’den sonra o dönemde inşa edilen Semerkant Rasathânesi’nin başına getirildi. Öğrencileri arasında yer alan Ali Kuşçu, Fethullah eş-Şirvânî’yi Anadolu’ya gitmeleri konusunda öğütler vererek ilmi geniş bir coğrafyaya yayılmasına önem verdi. Kadızâde’nin en önemli astronomi faaliyetlerinden biri Semerkant Rasathânesi’ndeki çalışmalara katılmasıdır. Zîc-i Ulug Bey’in telif heyetinde yer aldı. Bir ekip çalışması olan Zîc’deki katkısı bütün ayrıntılarıyla tesbit edilmemekle birlikte Cemşîd el-Kâşî’den sonra rasathânenin başına geçerek gözlemlere ve bunlara dayalı matematik astronomi hesaplamalarına bizzat Kadızâde’nin bu eserin hazırlanmasında önemli bir rol oynadığını göstermektedir.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Fazlıoğlu, İhsan, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt:24, 2001
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
I. Isabel
İspanya tarihinde büyük önem taşıyan bir lider olan Kraliçe Isabel, ülkesinin iki büyük bölgesini tek bir yönetim altında birleştiren önemli bir tarihi figürdür. Kral 2. John’un en büyük kızı olan Isabel, 1469 yılında Aragon tahtının varisi olan Ferdinand’la evlendi. Isabel ve kocası Ferdinand kendi ülkelerinde dindar yöneticiler olarak görülseler de modern İspanya’nın temellerini attılar. Yine kocasıyla birlikte Yahudilerin İspanya’dan sürgüne gönderilmesine neden olan İspanyol Engizisyonu’nu başlattı ve sömürgeci imparatorluğun Amerikan yerlileri üzerinde uyguladığı şiddet politikasını destekledi. Bunun yanı sıra Christopher Columbus’un keşiflerini finanse ederek İspanya’nın önüne yepyeni bir kıtanın topraklarını serdi.
-
Molla Hüsrev
Osmanlı hukuk tarihinin en önemli simalarından olan ve padişahın huzurunda yapılan ilmî tartışmalarda reîsülulemâ sıfatıyla hakemlik yapan Molla Hüsrev’in asıl adı Mehmed’dir. Onun aslının Amasya-Tokat-Sivas bölgesindeki Varsaklar’a dayandığı ve babasının zâviyesinin bulunduğu Sivas-Tokat arasındaki köyde doğduğu anlaşılır. Küçük yaşta Mehmed’i eniştesi Hüsrev Bey himayesine aldı. Daha sonra doğrudan eniştesinin adıyla Hüsrev olarak anılmaya başlandı. Bursa’da Molla Fenârî’nin oğlu Bursa Kadısı Yûsuf Bâlî’den icâzet aldı. Ayrıca Edirne’de Sa‘deddin et-Teftâzânî’nin öğrencilerinden Burhâneddin Haydar Herevî ile Molla Yegân ve Şeyh Hamza gibi Osmanlı âlimlerinden okudu. İlk resmî görevine Edirne’de Şah Melek Medresesi müderrisi olarak başladı. II. Murad’ın, saltanatı oğlu Mehmed’e terk etmesi sırasında kazaskerliğe getirildi. İstanbul’un fethinin ardından İstanbul’un ilk kadısı Hızır Bey’in vefatı üzerine İstanbul kadılığına getirilen Molla Hüsrev’e ayrıca Galata ve Üsküdar kadılıkları ile Ayasofya Medresesi müderrisliği de verildi.
-
Ali el-Hadî
İslam dinine bağlı Şii mezhebinin on ikicilik itikadına bağlı imam silsilesinin onuncusu olan Ali el-Hadi, uzun adıyla Ali b. Muhammed Nakıyyi’l-Hadi, Medine yakınlarındaki Surya köyünde dünyaya geldi. Hasan el-Askerî, Hüseyin, Muhammed, Ca‘fer, Âişe (veya Aliyye) adlarında dört oğlu ve bir kızı olan Ali el-Hâdî’nin soyu sekizinci kuşakta Hz. Fâtıma ve Hz. Ali’ye ulaşır. Takma adının anlamı(Ali Naki) saf ve temiz anlamına gelen Naki ve doğru yol gösteren anlamına gelen Hadi’dir. Halife Ali’nin torunlarından ve dokuzuncu imam Muhammed b. Ali Taki’nin oğludur. Annesi ise Ümmü’l-Fazl’dır. Gençlik yılları babasının yanında Medine’de geçen Ali el-Hadi, hiçbir siyasal olaya karışmadı. Kendisine peygamberin soyundan gelmesi nedeniyle saygı gösterenler artında, bu durumdan korkan Medine valisi Abdullah b. Muhammed Haşimi, olayı Abbasi halifesi Mütevekkil’e bildirdi Ali el-Hadi ise bu olay üzerine Bağdat’a çağırıldı.
-
Oğuz Atay
1934 yılında Kastamonu ilinin İnebolu ilçesinde birçok dönem Milletvekilliği yapmış Cemil Atay ve ilkokul öğretmenliği mesleğini yapan Muazzez Atay’ın çocuğu olarak dünyaya geldi. Eğitim hayatına başlayana kadar ki hayatı İnebolu’nda geçen Oğuz Atay 1939 seçimlerinde babasının CHP milletvekili seçilmesinden sonra Ankara’ya taşındı veokula burada başladı. İlkokul yıllarında okumayı seven uysal bir çocuk görüntüsü veren yazar çocukluk yıllarında geçirdiği hastalıktan dolayı annesinin yoğun alakasına muhatap olan Oğuz Atay bu alakanın kırıntıları eserlerinden tütecektir. Maarif Koleji’nde eğitimine devam eden yazarın bu dönemdeki okuma alışkanlığı ona sayısız eserler okumasına vesile olacaktı. Tiyatroya olan alakası bu dönemde başlayan yazarın başarılı oyunculuklar sergiledi. Maarif Kolejini 1951 yılında yüksek bir ortalama ile bitiren sanata olan ilgisi iyice artan yazarın babası onun doktor veyahut mühendis olmasını istiyordu. Babasının 1950 yılında Demokrat Parti’nin iktidara gelmesinin ardından milletvekilliği seçilememesi ve yazarın İstanbul Teknik Üniversitesi’ni kazanmasından dolayı Ankara’dan İstanbul’a taşındılar. Babasının isteğiyle gittiği mühendisliğe ilgisizliğinden dolayı en arka sıralarda dersleri izlemektedir. Üniversite yıllarında Marksizm ile ilgilenmeye Marks'ın, Hegel'in, Lenin'in kitaplarını okumaya başlamıştır. Böyle bir yöne doğru kaymasında arkadaşı Turhan Tükel'in büyük etkisi olmuştur. Turhan Tükel ile ileriki yıllarda dostluğu devam edecek birlikte dergi de çıkaracaklardır. 1957'de de İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi'ni bitirmiştir. Mezuniyetinden sonra 1957 yılında Yedek subay olarak bulunduğu Ankara’da Cevat Çapan, Vüsat Orhan Bener ile tanıştı. İlk yazıları Pazar Postası'nda yayınlandı. Bu yıllarda sosyalist içerikli makaleleri çevirerek yayımlamaktaydı. Pazar Postası’nda yazarken Turgut Uyar, İlhan Berk, Cemal Süreya, Orhan Duru, Ceyhun Atıf Kansu, Muzaffer İlhan Erdost, Ülkü Tamer, Ece Ayhan, Tarık Dursun, Asım Bezirci, Attila İlhan ve Ahmet Oktay gibi dönemin edebiyatçılarıyla tanışma fırsatını buldu. 1959 yılının Mayıs ayı sonunda askerlik görevini bitirip İstanbul'a döndü. Bir süre Denizcilik Bankası İstanbul İşletmelerinde işe girdi ve çalışmaya başladı. Daha sonra da İstanbul Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisi şimdiki adıyla Yıldız Teknik Üniversitesi İnşaat Bölümü'nde öğretim üyesi olarak göreve başladı. Teknik Üniversite son sınıftayken tanıştırıldığı Fikriye Fatma Gürbüz ile 2 Haziran 1961 tarihinde evlendi. 6 yıl süren bu evliliğin ilk yıllarında kızları Özge dünyaya gelmiştir. Arkadaşı Uğur Ünel ile Betonar adlı bir şirket kurmuşlar ama çok borçlanan bu şirketi kapatmak zorunda kalmışlardır. Bu yıllarda eşinden de boşanan Oğuz Atay iş ortağı Uğur Ünel’in eski eşi Sevin Seydi'yle Beyoğlu'nda bir evde yaşamaya başlamıştı. 1968 yılında ilk romanı olan Tutunamayanları yazmaya başar ve Pazar postasından tanıştığı Vüs’at Orhan Bener’e gösterir. Tutunamayanlar adlı romanıyla 1970 TRT Roman Ödülü'nü kazanır. Bu ödülle birlikte yazarlık alanında edebi çevrelerinin dikkatini iyice çekmiştir. BU romanın ardısıra romanlar ve yazılar yayımlayan Oğuz Atay aynı zamanda başarılı bir öğretim süreci geçirmiş Oğuz Atay 1975'te İDMMA İstanbul Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisi şimdiki Yıldız Teknik Üniversitesi’nde İnşaat Bölümü'nde doçent olur. Oğuz Atay, beyninde çıkan bir tümör nedeniyle, bir süre Londra’da tedavi görmeye başlar ama sağlığına kavuşamaz. 13 Aralık 1977'de, İstanbul'da hayatını kaybetmiştir. Kabri Edirnekapı Sakızağacı Mezarlığı'na defnedilmiştir.
-
Selçukname
Özellikle Selçuklulardan bahseden eserlere verilen isim olan Selçuknamelerin bir kısmı günümüze ulaşmadı. Zahîrüddîn-i Nîsâbûrî’nin Irak Selçuklu Sultanı II. Tuğrul adına kaleme aldığı eser günümüze ulaşan ilk Selçuknâme olarak bilinir. Daha önce Zahîrüddîn-i Nîsâbûrî’nin Selçûḳnâme’si olarak yayımlanan eserin Abdullah b. Ali el-Kâşânî’nin Zübdetü’t-tevârîḫ adlı eserinin Selçuklular kısmından ibaret olduğu anlaşıldı; Nîsâbûrî’ye ait Selçûḳnâme A. H. Morton tarafından bulunarak yayımlandı. Ahmed b. Mahmûd’a nisbet edilen Türkçe Selçuknâme’de daha çok Büyük Selçuklular’a yer verilmekle birlikte Irak, Kirman ve Anadolu Selçukluları hakkında da kısa bilgiler mevcuttu. Esas kaynağının Ali b. Nâsır el-Hüseynî’nin Aḫbârü’d-devleti’s-Selcûḳıyye’si olduğunu belirten müellif, ayrıca Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî’nin el-Muntaẓam fî târîḫi’l-mülûk ve’l-ümem’i ile Sıbt İbnü’l-Cevzî’nin Mirʾâtü’z-zamân fî târîḫi’l-aʿyân adlı eserlerinden faydalandı. Eseri Erdoğan Merçil yayımladı. Paris Bibliothèque Nationale’de Farsça anonim bir Selçûḳnâme bulunur.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun