İran ve devletleşen Taliban sorunu
Arif Keskin 01 Ocak 1970
Afganistanın etnik, dinsel, tarihsel ve coğrafi konumu İranı Afganistanın siyasal hayatında etkin olmaya müsait kılıyor. Bu durum, aynı zamanda 920 kilometrelik sınır komşusu olan Afganistanda gerçekleşen siyasi hareketliklerin, İran milli güvenliğini doğrudan etkileme potansiyeline sahip olduğunun göstergesi.
İranlılar, Afganistanı kendi tarihi topraklarının bir parçası ve Fars/İran kültür havzası olarak görürler. Nitekim İran ders kitaplarında Afganistanın, İngilterenin politikaları sonucunda İrandan ayrıldığı yazılıdır. Bu tarihi algılamanın yanı sıra, Afganistanda Fars dilinin resmî dil olması, Tacik ve Hazaraların bulunması gibi faktörler etnik, dil ve mezhep bağını da ortaya koyar. Bu nedenlerle İran, Afganistanda etkin varlığını her zaman sürdürmek ister.
Talibanın 1994te ortaya çıkışı, İranın Afganistan siyasetini ve etkin olma imkanını çok boyutlu sarsmıştı. Taliban kendini İran ve Şii karşıtı olarak tanımlıyor ve önceliklerinin de İranı Afganistandan kovulması olması bu sarsıntını derinleştirmişti. Talibanın 1998de Mezar-ı Şerifte İran Büyükelçiliğini basması ve İranlıları öldürmesi bunun açık göstergesiydi. Talibanın Afganistanı ele geçirmeye başlamasından sonra, İrana yönelik göç, uyuşturucu ve insan kaçakçılığının artması gibi sorunlar da ağırlaştı. Talibanın İran karşıtlığı o kadar güçlüydü ki, İran devleti Afganistana karşı savaşı planı hazırlamış, ordularını sınıra toplamış ancak son anda vazgeçilmişti. İran bu doğrultuda 1996da kurulan Kuzey İttifakına etkin destek vermiş ve 2001 yılında ABDye Afganistan işgal sürecinde istihbarat desteği sağlamıştı.
İran, Talibanla ilişkilerini neden geliştirdi?
Yukarıda belirtilen çeşitli ihtilaflara rağmen, İranın Talibanla ilişkilerini başlatmasının ve sürdürmesinin güvenlikten ekonomiye kadar çeşitli nedenleri var ama en önemli sebebin İrandaki ABD karşıtlığı olduğunu söylemek yanlış olmaz. İran, ABDnin Afganistandaki varlığını zorlaştırıp orada bulunmasının maliyetini ciddi oranda artırmak amacıyla Talibanı araç olarak kullanmaya karar verdi.
İran, ne kadar arzu ederse etsin, Afganistanda ABD işgalinden sonra yani 2001den sonra kurulan hükümetler üzerinde arzuladığı etkinliği elde edemedi. Başka bir deyişle, Afganistan, İran için ikinci bir Irak olmadı. Irakta kazandığı etkinliği, Afganistanda hiç kazanamadı. Oysa İran, hem Irak ve hem Afganistan konusunda ABDye etkin destek vermişti. Bu durum İran devletini ciddi pek çok sorunla karşı karşıya bıraktı.
İran, 2001den sonra Afganistanda kurulan hükümetlerin hiçbiriyle istediği ilişkiyi kuramadı. İrana göre eski Afganistan Cumhurbaşkanları, Hamid Karzai ve Eşref Gani, Batıya yakın isimlerdi. İran ve Afganistanda hakim olan İslam Cumhuriyeti düzenini görünüşte tanıyor ama pratikte hem Afganistanda hem çevrelerindeki ülkelerde laik bir düzen arzu ediyorlardı ve üstelik Peştun milliyetçisi olduklarından Fars kültürüne ve diline düşmanlık ediyorlardı. İranın Taliban ile ilişkisinin bir nedeni de Kabildeki hükümetlere karşı baskı uygulama imkânı elde etme arayışı olarak görülebilir. İran, Talibandan Kabili dizginleme aracı olarak istifade etmek istiyordu.
İranın Talibana iten diğer bir konu da İŞİD oldu. İran, IŞİDin Afganistana yani İranın yanı başına yerleşmesinden endişe ediyordu. Bu endişe de İranın, Taliban ile diyaloğa girmesini sağladı. Taliban eliyle IŞİDe karşı mücadele etmek isteyen Tahran yönetiminin IŞİDe karşı kullanılması için Talibana silah ve mühimmat verdiği biliniyor.
İran için, Taliban söz konusu olduğunda bölgesel dengeler de önemli. Talibanın Pakistan ve Körfez ülkeleriyle kurduğu ilişkilerin İranın aleyhine döndüğü durumlar yaşandı. İran, Taliban ile yakınlaşarak Pakistan ve Körfez ülkelerinin Talibanı Tahran aleyhinde kullanma fırsatını da yok etmeye girişti.
Gelinen noktada İranlı yöneticilerine göre Taliban da Afganistanın kabullenilmesi gereken bir gerçeği. Dolayısıyla Talibanı reddetmenin, çatışmanın ve kavga etmenin bir manası yok, tam tersine irtibat kurulması gereken bir yapı. İranlı politika yapıcılara göre, Taliban yükselişte olan bir güç ve onunla kavga etmek yerine irtibat kurmak daha makul bir yaklaşım.
İran, aynı zamanda mezhepçi imajını da kırmak istiyordu. Selefi, radikal ve köktenci grupların önemli hedeflerinden biri olan İran, Talibanla ilişki kurarak, bu grupların hedefi olmaktan çıkmayı da umuyordu.
İranı Talibana iten diğer bir faktör, Afganistan imajının İranda değişmeye başlaması. İranlı yöneticilerin zihninde bu etkenler varken, İran halkının bir kısmı, 2001 Taliban sonrası Afganistana bakıp bütün sorunlara rağmen belli bir derecede demokratik kurumlara sahip bir ülke görüyorlardı, hatta bazı İranlılar, Afganlılar kadar bile olmadık diyerek kendi ülkelerini eleştiriyordu.
İran ve ABDnin Afganistandan çekilmesi
Talibanın Kabili ele geçirip İslami Emirlik kurma isteği, İran devletinin laiklik/sekülerizm hareketine karşı konumunu güçlendiren bir süreç olduğu için, her şeye rağmen İran için bir ideolojik kazanım. İran devleti, özellikle muhafazakârlar, ABDnin Afganistandan çekilişini liberalizmin yenilgisi olarak yorumluyor. Talibanın güçlenmesi, İranda tarihin sonu ve ideolojinin sonu gibi tezleri çürüten köklü toplumsal bir dönüşüm olarak sunuluyor.
İran, ABDnin Afganistan çekilmesinin sadece ideolojik değil, stratejik ve jeopolitik mücadele açısından da kendi lehinde olduğunu düşünüyor. İrana göre bu süreç, askerî müdahalelerin ne kadar yanlış olduğunu ve yıkımdan başka bir sonucu olmadığının açık göstergesi. Bu durum İrana yönelik her tür askerî müdahale fikri ve ihtimalini ciddi oranda zayıflatıyor.
ABDnin Afganistandan çekilmesi, İranın ABD karşıtı propaganda yapma imkânını da genişletiyor. ABD yararlı değil, zararlıdır. Kurucu değil, yıkıcıdır. Afganistanı yıktı, kaçtı. Vefalı değil, vefasızdır. ABD güvenilmezdir ve kendi çıkarları nedeniyle dost adlandırdıklarını bile kolayca satabilir. yönünde yoğun propaganda yapılıyor.
Dikkatlerin Talibana çevrilmesiyle İran kendi üzerindeki baskının da azalabileceğini düşünüyor.
ABDnin Afganistandan çıkması İran Devrim Muhafızları komutanı Kasım Süleymaniye yönelik ABD suikastından sonra İranın ABDyi bölgede yaşatmayacağız söylem ve politikasını güçlendiren bir süreç olarak da görülebilir. En azından İran yönetimi, ABDnin Afganistandan çekilmesini bu çerçevede sunuyor. Ayrıca İrana göre Iraklılar da ABDnin Iraktan çıkması için zemin yaratmalılar.
İran ve Talibanın devletleşme problemi
İran, eski yönetime karşı Talibanı desteklemeyi ve ABDnin Afganistan çekilmesini kendi lehinde yorumlasa da, Talibanın devletleşmesini konusunda kafa karışıklığı yaşadığı açık. Çünkü Talibanın devletleşmesinin İranın 1979dan bu yana takip ettiği Afganistan siyasetiyle çelişme ihtimali yüksek.
İran, Afganistandaki çıkarlarının korunmasının yolunu tüm etnik, dilsel, dinsel, mezhepsel ve politik/ideolojik grupları kapsayan bir devletin kurulmasında görüyor. Oysa Talibanın kapsayıcılık anlayışı İranın hedefleriyle örtüşmüyor.
İran ayrıca Talibanın Peştun milliyetçi eğiliminden de endişe duyuyor zira İran, Afganistanda Peştun ağırlıklı bir yönetime karşı çıkıyor. Çünkü Peştunların etkinliğini Pakistan lehinde ve kendi aleyhinde yorumluyor. Kurulacak devlette tüm etnik grupların temsil hakkını talep etse de Hazaralar konusunda her zamanki gibi ciddiyetini koruyor. Talibanın kuracağı yönetimde Şiilerin olup olmayacağı İran açısından son derecede önemli.
İran yetkililerinin Talibanın din devleti anlayışını kabul etmemeleri, Talibanın devletleşmesini İran için daha da problemli hale getiriyor. Talibanın kuracağı din devletini, İran İslam Cumhuriyetinin ideolojik temellerine karşıt olarak görüyorlar.
İranı bekleyen riskler
Talibanın yükselişi, uzun dönemli problemlerin yanı sıra başta kitlesel göç olmak üzere konjonktürel riskler ve tehditler de içeriyor.
Tahran açısından başlıca soru işaretlerinden biri, ekonomik ilişkilerin ne olacağı hakkında. Afganistandaki sürecin belirsizliği iki ülkenin ticaret hacmini ciddi oranda düşürebilir. Afganistanı kıtlık, yoksulluk, işsizlik ve çeşitli ekonomik sorunlar bekliyor. ABDnin Afganistanın yurtdışındaki mal varlığını dondurması da önemli bir sorun. Talibanın kuracağı ekonomik sistem ve dünyayla hangi koşullarda ticaret yapacakları da meçhul. Bunlar da iki ülkenin arasındaki ticareti olumsuz yönde etkileyecek.
İranı bekleyen en önemli risklerden biri de, Afganistandaki Şiilerin durumu. İran, Afganistan Şiilerini Taliban konusunda ikna edebilmiş ve rahatlatabilmiş değil. İran, Talibanın taahhütleri var dese de Şiiler kendilerini güvende hissetmiyorlar. Bu da Afganistan Şiileri nezdinde İranın güvenilirliğine zarar verme potansiyeline sahip.
İran düşman olarak gördüğü El Kaidenin Talibanın ülkeyi ele geçirmesini İslamın başarısı olarak nitelendirerek herkesi Talibanı desteklemeye çağırması da İran açısından çeşitli riskler barındırıyor.
Benzer bir biçimde İran-Afganistan sınırındaki İran Sünnilerinin Talibanın ülkeyi ele geçirmesinden nasıl etkileneceği de meçhul. İran/Fars milliyetçileri, Talibanın İrandaki Sünnileri etkilemeye çalışacağını, bunun da ciddi bir güvenlik sorunu doğuracağını ve İranın toprak bütünlüğünü tehdit edeceğini düşünüyorlar.
Afganistan, İran için bölgesel yeni bir çekişme alanı olur mu?
Talibanın Kabile yerleşmesi İranın Ortadoğu siyasetini de etkileyecektir. Afganistan Şiilerinden oluşturulan Fatimiyun Ordusunun Suriyedeki varlığı, İranın Afganistan siyasetinin Ortadoğudan ayrı olmadığını gösteriyor. Ancak bu sürecin İranın Ortadoğu siyasetini nasıl etkileyeceği ise şimdilik belirsiz.
İran basını, İranın Afganistan konusunda Suudi Arabistan dâhil olmakla bazı Körfez ülkeleriyle sorun yaşayabileceğine dair yorumalar yayınlıyor. Bazı İranlı analizcilere göre Suudilerin, Afganistanı İrana karşı ikinci Yemene çevirme iradeleri olabilir. Suudiler, Talibana ekonomik destek vererek İran karşıtı bir sürece sokma ihtimalini konuşuyorlar. Bu açıdan bakıldığında, Afganistan, İranın Ortadoğu ülkeleriyle yeni bir çekişme alanı olabilir.
İranın Pencşir çıkmazı
İran devletini zorlayan önemli konulardan biri de, Pencşirdeki Talibana karşı direniş. Ahmet Şah Mesut ve Taciklerin 1979 sonrası İran ile çok boyutlu ilişkileri var. Bu gruplar, 1996-2001de Talibana karşı İranla birlikte hareket etmişler, 2001den sonra da İran ile ilişkilerini sürdürmüşlerdi. Ahmet Şah Mesutun oğlu Ahmet Mesut, Kasım Süleymaniye amca diye hitap edecek kadar yakın olduklarını belirtmişti. Ayrıca Ahmet Şah Mesut, İranda tanınan ve Fars milliyetçiliğiyle özdeşlemiş bir isim. İranda Fars milliyetçileri, Pencşirin desteklenmesi gerektiğini düşünüyorlar. Bu açılardan Talibanın, Pencşire karşı üstünlüğü ve zafer kazanmasının İran açısından çeşitli sorunlar doğuracağı kesin.
Talibanın Pencşir direnişini bastırması İranı zor durumda bırakacaktır. Çünkü Talibanın Afganistan yönetimi ele geçirmesinden İran halkının önemli bir bölümünde rahatsız. İran toplumunun ve siyasi seçkinlerinin kahir ekseriyeti, Talibanın Şii ve İran karşıtı terörist bir yapı olduğunu da düşünüyor. Özellikle reformcular, Talibanı meşrulaştırdığı ve güçlendirdiği gerekçesiyle İran devletinin Taliban ile ilişki kurmasına da karşı çıkıyorlar. Bu açıdan bakıldığı İran rejimi Pencşir konusunda ciddi şekilde eleştiriliyor. İran rejimini, Tacikleri Taliban karşısında yalnız bırakması nedeniyle eleştiriyorlar. İran Dışişleri Bakanlığının Pencşire yönelik saldırıları kınaması ve örtülü olarak Pakistanı eleştirmesi, ülkedeki kamuoyu yatıştırma ve Afganistanlı Tacikleri rahatlatmaya dönük bir çaba olmakla birlikte Tacikler konusunda Taliban ve Pakistanla sorunlar yaşayacağının da habercisi.