18 Haziran günü Almanya merkezli DW’de, Pınar Tremblay imzası ile yayınlanan görüş yazısında, Türkiye’deki başkanlık sistemi ve olası değişiklik senaryolarından bahsediliyor. (Çeviri: Tam metin)
Parlamenter sistemin restore edilmesi, Türk muhalefeti tarafından sıklıkla kullanılan bir slogan. Fakat tıkanmış olan kurum için her derde deva olması zor görünüyor.
Türkiye’nin en saygın anket firmaları, birbirleri ardına yaptıkları anketlerde, Cumhur İttifakı’nın oy oranlarında keskin bir düşüş gördüler. Cumhur İtiffakı: Şubat 2018’de, iktidar partisi olan AKP ile, aşırı milliyetçi müttefiki MHP arasında kurulan seçim koalisyonudur.
KONDA’ya göre AKP’nin oyları %30’un altına düştü. Hızla büyüyen kararsızlar, %36 ile en büyük oranı oluşturuyor. Avrasya Kamuoyu Araştırma Merkezi’nin 16 Haziran’da yayınladığı ankette AKP’nin oy oranı %35.1, MHP’ninki ise %7.1 olarak belirlendi. Metropoll Araştırma Şirketinin Mayıs 2020 sonuçları, AKP ‘nin payını %30.7, MHP’nin payını ise %7.3 olarak gösteriyor.
Avrasya Kamuoyu Araştırma Merkezi Direktörü Kemal Özkiraz Al-Monitor’e verdiği görüşte, “Mayıs 2020 anketlerimizde başkanlık sistemine destek %30’un altına düştü. Cumhur İttifakı seçmenlerinin yaklaşık üçte biri, başkanlık sistemi referandumunun tekrarlanması halinde ‘hayır’ oyu vereceğini söyledi. ” dedi.
Eş zamanlı olarak, bu seçim araştırma kurumları, en büyük muhalefet partisi olan Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ve müttefiki IYI Partisi de dahil olmak üzere, Millet İttifakı olarak bilinen muhalefet bloğunun oy payında hafif bir artış kaydetti.
Tüm muhalefet partileri için ortak kampanya alanlarından biri, parlamenter sistemi geri getirmektir. İyi Parti lideri Meral Aksener, sık sık Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminin Türkiye’yi kilitlemeye başladığını yineliyor ve tek çıkış yolunun parlamenter düzene dönmek isteyen % 64’lük kesimi dinlemek olduğunu söylüyor. Kalanlar da giderek “demokratik bir parlamenter sistem” için desteklerini dile getiriyorlar.
Nisan 2017 referandumunda Türkiye, başkanlık sistemine geçişi ince bir çoğunlukla (% 51.4) onayladı. Haziran 2018’de Erdoğan’ın imparatorluk başkanlığına geçişini başlatan parlamento üyeleri seçildi. Peki, iki yıl içinde başkanlık sisteminin neden bu kadar popüler olmadığı kanıtlandı?
Özkiraz, başkanlık sisteminin vaat ettiklerini yerine getiremediğini açıkladı. Gerçekten de, “Her konuda gerileme görüyoruz. Ekonomi küçülüyor; Türk lirası değer kaybediyor; işsizlik ve enflasyon artıyor. İnsanlar da partizan bir cumhurbaşkanına uyum sağlamakta zorlanıyorlar, bu nedenle genel olarak başkanlık sistemi hakkındaki algıları olumsuz. ” dedi.
Daktilo1984 web sitesinin kurucusu olan siyaset bilimci Burak Bilgehan Özpek, “Hızlı karar alma sürecinin iyi olmasını sağlayacak öneri, Erdoğan’ın büyük kamu güvenine ve yönetim becerilerine dayanıyordu. Hızlı karar alma süreci aynı zamanda müzakere ve gözetim eksikliği demektir. Bu keyfi kararların sıklığını artırır ve şeffaflığı azaltır. ” Ozpek, birkaç kararın geri alınması gerektiğini vurguladı.
CHP , Ocak 2020’de, 55 başkanlık kararnamesinden 24’ünde değişiklik olduğunu belgeledi. İlk kararnamenin kendisi 16 kez değiştirildi. Yasama sorumluluğu da endişe verici bir oranda cumhurbaşkanına doğru kaymıştır. Haziran 2020’de ana muhalefet partisi verilerine göre, son iki yılda Erdoğan tek elle 2,229 bölüm yazdı ve onayladı. Parlamento ise sadece 1.429 mevzuat bölümünü görüşebildi. Başkanlık sisteminin vaadi istikrar ve gelişen bir ekonomiydi, ancak şimdiye kadar elde edilen sonuçlar istikrarsızlığın arttığını gösteriyor.
Cumhur İttifakı ortağı MHP bile, başkanlık sisteminin yeniden yapılandırılmasını istedi. Devam eden koronavirüs pandemisi sırasında Aksener’in “güçlendirilmiş bir parlamenter sistem” çağrısını “komik eylemler” olarak nitelendirdi ve birkaç basit kararın alınması ve geri alınması gerektiğinden bahsetti.
Kamu hukuku profesörü Levent Koker, Al-Monitor’a “Bugün Türkiye’deki siyasi sisteme baktığımızda, en uygun isim, bence, ‘süper başkanlık’ otoriter türdeki sistemler için kullanılan bir terimdir. Rusya Federasyonu’nda, Orta ve Doğu Avrupa ile Orta Asya’nın diğer birçok eyaletinde hüküm sürmektedir dedi ve ekledi: “Bu başkanlık kararlarını kontrol etmek veya tersine çevirmek için tek bir mekanizma yoktur’’
“Bu ‘süper başkanlık sistemine’ geçiş, Türkiye’nin zaten kusurlu olan çok partili siyasetinin erozyonuyla çakıştı. Aslında gerçekleşmekte olan ‘rejim değişikliği’ – ‘rekabetçi’ sıfatıyla bazı gözlemciler tarafından hâlâ nitelikli olan otoriter yönetime geçiş, “dedi Koker. Bu, Türkiye’nin“ yarı- “özgür” ve “kusurlu demokratik” statüsünde, ciddi ekonomik ve sosyal sorunları olan “özgür” ve “otoriter” bir ülke haline geldi.
Ancak statükoya geri dönmek hem yasal hem de politik olarak kolay bir süreç değildir. Gerçekten de, Türkiye’de ihtiyaç duyulan şey, farklı hükümet biçimleri arasında gidip gelmek değil, bağımsız bir gözetim ve hesap verebilirlik sistemi kurmaktır. Özkiraz, mevcut sistemde başkanlığı kazanmak için basit bir çoğunluğa ihtiyaç duyulduğundan ve Erdoğan’ın oyların% 40’ından fazlasını alması muhtemel olmadığından bir değişikliğin kaçınılmaz olduğunu vurguladı.
Koker, sistemin olası bir restorasyonu için iki büyük sorunu analiz etti. Yasal olan, “bir parlamento çoğunluğu, en az 360 oy ve bir başkanlık vetosu durumunda 400 oy gerektiren bir anayasal değişiklik prosedürü gerektirmektedir. Bu nedenle, 2023 yazında yapılacak bir sonraki başkanlık ve parlamento seçimlerinden önce pek olası görünmüyor “dedi.
Bir sonraki konu politik ve gerçekten de daha zorlayıcı olabilir: ana muhalefet partileri arasında restorasyon çerçevesi konusunda anlaşma eksikliği var. “Bu açıdan en büyük sorun halkların Demokrat Partisi’nin (HDP) konumu ile ilgilidir. Türk siyasetinde HDP’nin aktif katılımı ve rızası olmadan anayasada herhangi bir değişikliğin mümkün olmadığı açık bir gerçektir.” dedi.
Her iki sorunun da çözüldüğünü varsaysak bile, parlamenter sistemin eski güzel günlerine geçişi Türk siyasetini tıkayacak mı? Koker, “Bu tür bir restorasyonun geçmişte ardışık anayasal ve politik krizlere neden olan sorunları çözemeyeceğini ve bu nedenle günümüz otoriter süper başkanlığına geçişi haklı kılan nedenler olduğunu belirtmeliyim. Bana göre amaç, bir parlamento restorasyonu değil, anayasal bir yenilenme olmalı, yani daha önceki (1924, 1961 ve 1982) anayasaların milliyetçi ve merkezci yanlarından kurtulmak için anayasanın yeniden yazılması, güçlendirilmiş yerel parlamentolar ile sosyal ve politik çoğulculuğu kapsaması gerekmekte. O zamana kadar, Türkiye’nin en iyi ihtimalle, rekabetçi ve tam teşekküllü otoriterlik arasındaki çizgide olması muhtemel görünüyor. ”
Önümüzdeki 24 ay içinde erken seçim ya da erken seçim pek olası değil. Cumhur İttifakı ya koalisyonu genişletecek, ya da iktidarı elinde tutmak için seçim sistemini reform edecek. Muhalefet halkın desteğini kazanıyor; ancak çoğunluğun oyu Erdoğan’ı saraydan çıkarmak için yeterli olmayabilir.