İnsanın, ibadet yapmakla nefsini temizlediğini daha evvel belirtmiştik. Ubûdiyet çerçevesinde nefsi temizleme, insanı bir mükellef olarak hesap gününe hazırlamak içindir. Nitekim ibadetler insanın kalb gözünün (yani basiretinin) açılmasına vesiledir. İnsan, basiret sahibi olmakla ahlâk-ı hamîdeyi elde eder, ahlâk-ı zemimeden uzaklaşır.
İnsan hak ve hürriyetlerinin teminatı durumunda olan kâmil insanın, ubûdiyetle ahlâk-ı hamîde sahibi olması gerekli ve şarttır. Zaten tarihi Vedâ Hutbesi, temelde bunu anlatır. İbadetlerin, nasıl olgun vasıflara sebep olduğunu incelemeye çalışacağız: İbadet, Allah'a imanın gereği olarak itaatin her hangi bir şekilde izhar edilmesidir. Tevhid inancına istinat eden İslâm'da ibadet, geniş bir keyfiyet arzeder. İbadetler öncelikle ikiye ayrılırlar: Farz ibadetler, nafile ibadetler.
İBADETLER
Farz ibadetler
Bu ibadetlerin yerine getirilmesi mecburîdir. Farz ibadetler denilince, öncelikle İslâm'ın temel esasları incelenmelidir.
İ~|~slâm'ın birinci şartı olan Kelime-i Şehadet, esasen imanın ifadesi olup daha evvel konu edinilmişti. Burada Kelime-i Şehadet çerçevesinde vurgulanması gereken, ibadetin özü olan zikrullahtır. Nasıl ki, iman olmadan ibadetin bir mânâsı olmaz ise, zikir nüktesi taşımayan hiçbir amel yahut hareket de ibadet olamaz. O halde denebilir ki ibadetlerin özü ve temeli zikrullahtır. İbadetlerin başı, ruhu ve temel nüktesi zikrullahtır. Bu sebeple zikrullah, insan nefsini temizleyen ve onu basiretli kılan en yüce ve en anlamlı ibadettir.
Namaz: Namaz, insanın nefsini temizlemede en etkili ibadetlerin başında gelir. "Dinin direği", "mü'minin miracı" olarak vasfedilen namaz, Allah'a yönelmenin en anlamlı ifadesidir. İçerisinde her çeşit zikir ve hareketin olmasıyla da bütün mahlukatın itaat ve ibadetini içine alır, sembolize eder. Bu öneminden dolayı, mü'minin Allah'a yakın olduğu an secde anı olarak haber verilmiştir. Ve namazın özü zikirdir. Her vaziyeti ile zikri ifade eden namaz, insan kalbini her türlü kötülükten ve masivadan uzaklaştırarak Allah'a tahsis eder. Peygamberimiz (sav) namaza; "gözümün nûru" demiş ve onu, suyu bol bir nehirde günde beş kez banyo yapmağa benzetmiştir. İşte namaz, insanın nefsini böyle temizler.
Vedâ Hutbesi'nde vasıfları anlatılan olgun insanın, ubûdiyetten, özellikle namazdan mahrum kalmaması büyük önem taşımaktadır. Ta ki, nefsini temizleyebilsin, kendi yararına ve insanlık hayrına hayırlı faaliyetlerde bulunabilsin.
Zekat: Mali bir ibadet olarak insanın malını temizler. Öyle ki, helalinden kazanılan ve zekatı verilmiş olan mal, Allah'a gidişte bir burak görevi görür. İnsan zekat, sadaka ve Allah yolunda malı infak suretiyle de nefsini temizler, sevdiklerini Allah yolunda feda etmeyi öğrenir. Bütün bunlar, ubûdiyet çerçevesinde Allah'a yaklaştıran vesilelerdir.
Prof. Dr. Haydar BAŞ