Diş otu, khella, ammi visnaga l.
Diş otu, Khella, Ammi visnaga L.
1-2 Yıllık 0,5-1,5m 6-9 Aylar Ca,Ho,Na Tohumları
Diş otu, Khella, Ammi visnaga L.
Hıltan Bischofskraut
Köşni Zahnstocherammei
Diş hilali
Kılır
Mısır anasonu
Kürdan otu
Familyası: Maydanozgillerden, Doldenblütler, Apiaceae
Drugları: Diş otu meyvesi; Ammoes visnagae fructus
Diş otunun sadece meyvelerinin çayı, tentürü ve natürel ilaçları yapılır.
Giriş: Diş otu Maydanozgillerden bir alt grubu olan Ammigillere dahildir ve bunlardan Diş otu; Ammi visnaga ve Büyük diş otu; Ammi majus bizi ilgilendirmektedir. Diş otunun tarihte kullanıldığı eski mısır yazıtlarından Papirus’ta geçmektedir. Eskiden çiçek sapları kürdan olarak kullanılırken meyve çayı da böbrek taşlarına karşı kullanılmıştır. Tarihte ilk defa ilmi araştırmalar 1879’da Mısırlı Mustafa Efendi tarafından yapılmış ve Böbrek ve mesane taşlarını düşürmek için kullanılmıştır. Bu araştırmaları başta Almanya’daki çalışmalar takip etmiştir. Bitkinin asıl vatanı Doğu Akdeniz ülkeleri olup zancaknla dünyanın hemen her yöresine yayılmıştır. Amoni kelimesi Ammos’dan türemiş olup kum anlamına gelir. Çünkü bitki kumlu yerlerde yetişir. Visnaga kelimesi ise çift sivri kelimesinden türemiş olup çiçeklerinin şemsiye ve şemsiyeciklerden oluştuğuna işa¬rettir. Bitkiye diş otu veya kürdan otu denmesinin sebebi çiçek saplarının kürdan olarak kullanılmasından dolayıdır.
Botanik: Diş otu 50-150cm boyunda 1-2yıllık dikine yükselen ve sık çatallaşan otsu bir bitkidir. Yaprakları kanat şeklinde olup önce karşılıklı yan yapraklara ayrılır ve yan yaprakları tekrar yan yapraklara ayrılır. Yaprakları iplik gibi ince, uçları mızrak gibi sivri ve koyu yeşil renklidir. Çiçeklerinin kupa ve taç yaprakları beyaz renkte, taç yaprakları kupa yapraklarına göre oldukça küçük ve ortada 5 adet döllenme tozluğu bulunur. Bir şemsiyecikte 20-40çiçek ve bir şemsiyede 30-50adet şemsiyecik bulunur. Diş otunun çiçekleri olgunlaşıp meyveye dönüştükçe şemsiyecik sapları da sertleşerek odunsu bir hal alır ve meyveleri dövülerek ayrıldıktan sonra şemsiyecik sapları kürdan olarak kullanılmak üzere toplanır. Diş otunun meyvesi (tohumu) çörek tohumu büyük-lüğünde, yumurta veya eliptik şekilde, 1,5-3mm uzunluğunda 0,8-1mm eninde, grimsi kahve renkli, üzerinde yay şeklinde 5adet kaburgacık bu-lunur. Diş otu meyvesi Kimyona benzer ancak ancak yarısı büyük¬lü-ğündedir.
Yetiştirilmesi: Diş otunu Türkiye’nin birçok yerinde yetiştirmek müm-kündür. Fakat günümüzde Mısır, Tunus, Fas, ABD ve Rusya’da yaygın olarak yetiştirilmektedir.
Hasat zancaknı: Temmuz’dan Ekim’e kadar olgunlaşan Diş otu mey¬veleri, şemsiyecikleri ile birlikte toplanır, havalı güneşli bir yerde kurutulur ve sonra dövülerek meyveleri (tohumları) kapçıklarından ayrılır.
Birleşimi: Diş otu meyvesinin birleşimindeki maddeleri önemine göre şöyle sıralayabiliriz;
a) Frunokromon türevleri (Furanochromon türevleri=γ-Pyronlar) %2-4 arasında olup en önemlileri; Khellin (Kellin=Visammin), Visnagin, Khellol, Norvisnagin, Kellolglikozit, Khellinol, Khellenin, Ammiol ve Visamminol
b) Pyranokumarinler (Visnaganlar) %0,2-0,5 arasında olup en önemlileri; Visnadin, Samidin ve Dihydrosamidin içerir.
c) Furanokumarin türevleri; Xanthoxin ve Ammidin
d) Flavonitler; Qercetin, İzorhamnetin ve Kampferol, Eter yağı türevleri; Carvon (Karvon), Kampfer, α-Terpineol, Linalool, Terpinen-4-ol ve Trans-Linalooloxid
Araştırmalar: Diş otu meyvesi ile olan araştırmalar çok eskiye dayanır ve en önemlileri;
1) İlk araştırmayı Mısırlı Mustafa Efendi 1879 yılında yapmış ve mesane ve böbrek taşlarına karşı etkili olduğunu tespit etmiştir. (LBH.II.356)
2) Berlin Charite Üniversitesinde Prof.Sauerburch böbreklerde sürekli oluşan taşa karşı tedavi denemeleri yapmış ve 1945’te koroner dancakrlarını ve dancakrları genişletici olduğunu tespit etmiştir. (Age)
3) W.J.Geothe Üniversitesinin Farmakolojik Biyoloji enstitüsünde (İnstitut für Pharmazeutische Biologie, Universitat Frankfurt Main) Rauwald ve ekibi Diş otu tohumunun birleşimindeki Khellin, Visnagin ve Visnadin ile tedavi denemesi yapmışlar ve bunlardan Visnadin’in Kalsiyum üzerine etki ettiğini ve böylece kalp dancakrlarını (koroner) açtığını tespit etmişlerdir. (ZP.1.93.23, 4.98.220, 6.94.342)
4) Dr.Friedrich Bossert ve ekibi 1952’de Diş otu tohumundan elde edilen Khellin’den sentetik yeni madde elde etmek için 1980’e kadar uzun bir araştırma ve deney ve de testler sonucu Nifedipin adı ile anılan yarı sentetik madde elde etmiştir. Bu yarı sentetik madde Türkçe halk arasında dilaltı anlamına gelir ve Farmakolojik ismi Adalat’tır. Bu ilaç özellikle koroner yetmezliği ve Angina pektoris’e karşı kullanılır. (GM.2.96.22)
5) Khellin’in kramp çözücü özelliğini Uhlen Brock ve ekibi 1953’de Visnadin’in koroner kan akışını artırıcı özelliğini, Kukuwa ve ekibi 1967, Mast ve ekibi 1974 ve Erbring ve ekibi 1967’de yaptıkları