Mehemmed HüseyinŞEHRİYÂR
Yavuz Akpınar Yaşar Karayev 01 Ocak 1970
Tebrizde dünyaya geldi. Doğumuyla ilgili olarak 1905-1908 yılları arasında farklı tarihler verilir. Dava vekili olan babası İsmâil Mûsevî (Mirza Ağa Hoşginabî) güzel sanatlara meraklı kültürlü bir kimse idi. Mehemmed Hüseyin önceleri Behcet, daha sonra Şehriyâr mahlasını kullanmıştır. 1906da başlayan İran Meşrutiyet Hareketinin Tebrizde yol açtığı sosyal, siyasal ve ekonomik çalkantılar yüzünden ailesi 1909da Hoşginab köyüne göç etti. İlk öğrenimine Hoşginab civarındaki Kayışkurşak köyünde Ahund Molla İbrâhimin yanında aldığı Farsça dersleriyle başladı. 1912de ailesi Tebrize dönünce tahsiline Medrese-i Müttehide ve Füyûzât gibi mekteplerde devam ederek Medrese-i Tâlibiyyeden mezun oldu. Bu okulda Farsçasını geliştirdi; Arap dili ve edebiyatı okudu. Bir yandan da özel olarak Fransızca dersleri alıyordu. Farsça ilk şiirleri bu sırada Tebrizde Muhammediye Mektebinin Edeb adlı dergisinde çıktı (1920). Lise tahsilini Tahranda Dârülfünûn adlı okulda tamamlayarak (1921-1923) Tıp Fakültesine girdi. Öğrenciliğinde şair Ferruh-i Yezdînin kıraathanesinde edebî muhit içinde yer edinmeye başladı. Farsça ilk şiir kitabı ?adâ-yı ?udâ 1929da Tahranda yayımlandı. Meliküşşuarâ Bahâr kitaba yazdığı önsözde -bazı edebiyatçılar abartılı bulsa da- onu sadece İranın değil bütün Şarkın gelecekte övüneceği bir şair olarak takdim etti. Aynı yıl şarkıcı Muçul Pervânenin ölümü üzerine yazdığı Mesnevî-i Rûh-i Pervâne büyük ilgiyle karşılandı. Bu tarihten itibaren Farsça şiir kitapları ardarda basılmaya başladı.
Fakültede ders verdiği Süreyyâ adlı bir kızla yaşadığı aşk macerası yüzünden son sınıfta bitirme sınavlarına katılamadı. Aynı kıza tâlip olan, İran sarayına yakın bir aileye mensup Çırağ Ali Han Pehlevî ile Vezir Abdülhüseyin Timurtaşın müdahalesi yüzünden hapsedildikten sonra Nîşâbura sürgün edildi (1929). 1932-1934 yıllarında Nîşâbur ve Horasanın bazı şehirlerinde noter idarelerinde görev yaptı. Ardından döndüğü Tahranda çeşitli işlerde çalıştı; daha sonra bir bankada muhasebeci olarak yıllarca görev yaptı. 1935te babasının vefatıyla kısa bir müddet için Tebrize döndü. 1942-1943 yıllarında ruhsal bunalım geçirmeye başlayan ve dört yıl kadar münzevi bir hayat yaşayan Şehriyâr 1946da annesinin Tahrana gelip kendisine destek vermesi sayesinde bunalımdan kurtuldu. Bu sırada annesinin, yazdığı şiirleri anlamadığını söylemesi üzerine Âzerî Türkçesiyle şiir yazmaya başladı. Heyder Babaya Salâm adlı şiirini 1950de kaleme aldı; şiir büyük ilgiyle karşılandığından 1951de Tahranda basıldı. 1952de annesi vefat edince yeniden büyük sarsıntı geçirdi ve dostları onu Tebrize dönmesi için ikna etti. 1953te halasının kızı Azîze ile evlendi. 1954-1969 yıllarında Tebrizde yaşadı. Burada Heyder Babaya Salâmın ikinci bölümünü 1967de yayımladı.
1968de bilhassa şair Bulud Karaçorlu Sehendin ısrarlı davetiyle Tahrana gitti. İranda cereyan eden sosyal ve siyasal olaylarla ilgili şiirler yazmaya başladı. 1973te Tahrana yerleşti. 1977de eşinin âniden vefatı şairi yeniden bunalıma sürükledi. 1979 İran İslâm Devrimi ve şahlığın yıkılması şairin ümitlerini canlandırdı; yeni dönemi heyecan ve sevinçle karşıladı. Azerbaycan Türklerinin Tahrandaki kültür hayatına önemli katkılarda bulundu. Doktor Cevad Heyet ve arkadaşlarının çıkardığı Farsça-Türkçe Varlık (Varlıq) dergisinde yeni şiirleri çıktı; şiirleri ve sanatı hakkında birçok makale yayımlandı. Ömrünün son yıllarını hastalıklarla geçiren Şehriyâr 18 Eylül 1988de Tahranda vefat etti; vasiyeti gereği cenazesi Tebrize götürülerek Makberetüşşuarâ adlı eski bir mezarlıkta defnedildi. İran hükümeti Şehriyâr için anıtmezar ve şiir günlerinin düzenlendiği bir kültür sitesi yaptırdı.
Eserleri. 1. Heyder Babaya Salâm (Tahran 1369 hş.). Yayımında büyük ilgiyle karşılanan eser, şah rejiminin yok etmek istediği Azerbaycan Türklüğünün bilincini uyandırmış, var oluş mücadelesini yeniden başlatmıştır. Şehriyâra nazîreler yazılmış, cevaplar, manzum mektuplar gelmeye başlamış, çok geçmeden eser Türkiyede, Irakta, Kuzey Azerbaycanda neşredilmiş, şairi hakkında yüzlerce makale kaleme alınmıştır. Böylece Şehriyâr Mektebi denilen bir ekol oluşmuştur. Şair için Bulud Karaçorlu Sehendin yazdığı manzum mektup ve Şehriyârın buna cevap olarak yazdığı Sehendiyye, İran İslâm Devriminden önce uygulanan yasak sebebiyle banda kaydedilerek halk arasında yayılmış ve büyük ilgi görmüştür. Heyder Babaya Salâmdan Türkiyede ilk defa Mehmed Emin Resulzâde söz etmiş (Edebî Bir Hadise, Türk Yurdu, sy. 241 [1955], s. 607-613), Ahmet Ateş ilk ilmî neşrini gerçekleştirmiş (Şehriyâr ve Haydar Babaya Selâm, Ankara 1964), Muharrem Ergin metin neşri yanında mukayeseli bir dil çalışması yaparak (Âzerî Türkçesi, İstanbul 1971) eserin Türkiyede geniş bir okuyucu kitlesine ulaşmasını ve üniversitelerde ders kitabı olarak okutulmasını sağlamıştır. Heyder Babaya Salâm Mirza Sâlih Hüseynî tarafından Farsçaya çevrilmiştir (Tahran 1368 hş.). 2. Şehriyâr ve Heyder Babaya Mektuplar, Nazîreler (Tahran 1358 hş./1979). M. E. Ferzane bu eserde Şehriyâra yazılan nazîreleri, mektupları, Şehriyârın bunlara verdiği cevapların bir kısmını yayımlamıştır. 3. Şehriyâr ve Azerbaycan Dilinde Eserleri (Tebriz 1360 hş./1981). Yahyâ Şeydânın topladığı şiirlerin bazı açıklamalarla yapılan neşridir. 4. Şehriyâr ve Bütün Türkçe Şiirleri (nşr. Yusuf Gedikli, İstanbul 1990). 5. Aman Ayrılıg. Şehriyârın Kuzey Azerbaycanda gazete ve dergilerde yayımlanan şiirlerinin Hemit Mehemmedzâde ve Gulâm Hüseyn Bigdili (Bekdili) tarafından gerçekleştirilen yayımıdır (Bakü 1981). 6. Üstad Şehriyârın Azerbaycan Türkçesiyle Külliyyatı (nşr. Asgar Ferdî, Tahran 1380/2001). 7. Şehriyâr ve Şir-i Türkî (nşr. Ali Asgar Şiirdûst, Tahran 1383/2004). 8. Eş?âr-ı Şehriyâr (I-IV, Tahran 1335-1339 hş.). Şehriyârın Farsça şiirlerini içerir. 9. Külliyyât-ı Dîvân-ı Şehriyâr (I-V, Tahran 1328-1335 hş., 1949-1957). Şairin bizzat tashih ettiği Farsça şiirlerinin en iyi neşirlerinden biridir. Eserde Şehriyârın biyografisi ve şiir sanatı hakkında makaleler de bulunmaktadır. 10. Şehriyâr ve İn?ılâb-ı İslâmî (Tahran 1372 hş.). Asgar Ferdînin bir araya getirdiği İran devrimiyle ilgili Farsça şiirlerini içerir. 11. Gülzâr-ı Cemâl (Tahran 1379 hş.). On iki imama, Humeynîye ve onun rehberliğine dair Seyyid Rızâ Hoşginâbînin topladığı Farsça şiirleridir. Şehriyârın Farsça şiirlerinden seçmeler birçok defa yayımlanmıştır (Nahid Habîbî, Kitâbşinâsî ve Fihrist-i Ma?alât).