Yazımızın devamında utanma duygusu nedir, utanma duygusu ile başa çıkma yolları, mahcubiyet duygusu ve benzeri konuları bulacaksınız. Ancak sizlere doğrudan bir tavsiye sunmuyoruz, makalemiz içerisinde yer alan psikolojik deneylerden sorununuza bir çözüm bulacağınızı umuyoruz.
Utanma, Sıkılma , utangaç olma da önemli bir duygusal tepkidir. . Sık olursa nefsin sporu olur, insanoğlunun çoğu zaman karşılaştığı ve hissettiği duygulardır, istediğini ifade edememe, söyleyememe, özendiği ve talep etmiş olduğu bir şey mevzusunda ümitsizliğe düşme durumunda hissedilenlerdir. Makul bir ölçüye kadar da islam dininde mutlaka insanda olması gereken vasıflardandır denmiştir.
Utanma Anında Neler Olur
- Böyle durumlarda nefis ve yaşamsal ısı bir içeriye bir dışarıya doğru hareket eder. Bu sebepten kah kızarır, kah sararır.
- Bu durum bedeni kuvvetlerimizin de sarsılmasına neden olur.
- Vücut ısısını bozar ve zihnin çalışmasını bozar.
- Böyle durumlarda aklı kullanmalı ve ortamdan uzaklaşmalıdır.
- Gücenme ve Darılma duygulan da bu şekilde duygulardandır, bu duyguların yoğunluğu eğer fazla olursa akim çalışmasına engel olur.
- Bu durum beden kuvvetlerini zayıflatır.
- Vücut ısısını bozar ve zihnin çalışmasını bozar. Bu yüzden bunu yaratan vakaları tek tek uzaklaştırmak gerekir.
Psikolojik Bir Deney
Uyarı: Eğer ruhsal bir deneye katılırsanız, kendinizi oturduğunuz yerde kıvranırken bulabilirsiniz. Mesela; popüler bir çalışmada, gözlem katılımcılarından şarkı söylemelerini istenir ve bu görüntüler kaydedilir. Sonrasında bu kayıtların üstünden müzik sesi çıkartılır, kişilerin kendi mütevazi seslerinin iyi mi detone olduğu katılımcılara izletilir. Bir başka çalışmada ise, iştirakçilerin göz seyretme yazılımı ( gözlerini kamera ile takip edip nereye baktığını kayıt eden) ile izlendikleri söylenir ve bir süre verilen fotoğraflara bakmaları beklenir. Bu süre sonunda kişiler, uzun bir sure fotoğraftaki mayolu akranlarının kasıklarına baktıklarına inandırılırlar. Her iki gözlem sonunda da utangaç bakışlar ortaya çıkar.
California ÜniversitesindenDoktor Christine Harris’e bakılırsa, utanmak, bu duyguyu deneyimleyen şahıs için zor olmasıyla birlikte araştırma açısından da gayet yararlı.
Harris’e nazaran utanma duygusu o denli süratli harekete geçiyor ki, bu durum derhal hepimiz için ne kadar kuvvetli bir baskı bulunduğunu gösteriyor.
Araştırmacı Harris; utanmanın kuvvetli fakat bununla beraber kafa karıştırıcı bir duygu olduğunu da ekliyor. Peki, bizi bu kadar rahatsız eden bir duyguyu nasıl bu kadar süratli ve acele hissediyoruz? Bu kırılganlığın arkasındaki eğilim ne/neler olabilir? Psikologların araştırmalarına nazaran, bu karmaşık his yarar ve zararları bir arada barındırıyor. Utanma toplumsal ilişkileri düzenleyebilir hatta karakterimizin daha pozitif sergilenmesini sağlayabilir fakat bununla beraber bu sıkılgan haller bizim parlak kararlarımıza gölge düşürebilir.
Niçin kırmızı yüz?
Harris’e göre; utanma aslına bakarsak insanların toplumsal etkileşimlerini besleyen bir duygu olarak gelişmiştir.Toplu yaşam uzun bir süredir hayatımızda iken, yaşam içinde toplumsal normları bozmak, zarar vermek asla istemesek dahi kimi zaman yaparız. Utanma burada hızlıca ve güçlü bir halde işlemeye başlıyor. “ Aslına bakarsak o şekilde yapmak istememiştim” .
Son araştırmalar utanmanın toplumsal taraflarını anlamamızda destek oluyor.Stanford üniversitesinden öğretim üyesi Matheww Feinberg, California Üniversitesinden DokrorRobbWiller ve Dacher Keltner utanmanın toplumsal anlamda faydalarını araştırdılar. Araştırmacılar, utandıklarını belli eden, dış görünüşleri ile anlaşılmasını sağlayan ( Sendeleyen ve geğiren) insanların, etraflarına daha yararlı, kibar ve eli açık insanoğlu olma eğiliminde olduklarını belirledi.(Journal of Personality and Social Psychology, 2012). Hatta bu insanlardan laboratuvar deneyi sırasında, yabancılar ile piyango biletlerini paylaşmaları istendiğinde daha eli açık davrandıkları gözlemlendi.( Bu deneyde kişilere çekiliş biletleri dağıtılır ve paylaşmaları istenir. Utanma duygusu daha yoğun olan kişilerin, biletlerini daha çok paylaştıkları gözlemlenir). {Editör Yorumu: Sanırım utandığı için olmaz diyemiyor}
Feinberg ve çalışma arkadaşlarına nazaran, araştırmanın bir öteki yönü ise; açığa vurulan utanmanın daha çok toplumsal yarar sunduğunu gösteriyor. Burada performans sergileyen aktöre araştırmacı ya övgü yağdırıyor ya da yeriyor. Bu iki hareket sonrasında, erkek oyuncu utanma duygularını sergilediğinde, katılımcılar aktörü daha güvenilir buluyor ve böylece daha kabul görüyor.( Bu deneyde ise bir erkek oyuncu gözlem katılımcılarının kısaca utanmaları ölçülen kişilerin önünde performans sergiliyor. Sonrasında araştırmacılar gelip bu oyuncuları övüyor ya da yeriyor. Katılımcılar aktöre yapılan bu davranışı izlerken, eğer erkek oyuncu daha çok utanma emaresi sergiliyor ise katılımcılar o aktörü daha güvenilir buluyorlar).
ARTILARI?
Feinberg’e göre insanoğlu utanma duygusunu görmekten hoşlanmasalar da büyük resme baktığımızda bunun bir artısı bulunduğunu görüyoruz. Sadece bu durumda utanmanın sağlamış olduğu bu artı, kişiyi kimin izlediğine bağlı olarak değişiyor. Meksika Ulusal Özerk üniversitesinden (National Autonomous University of Mexico) toplumsal psikolog Anja Eller’egöre, kişiler kendi toplumsal çevrelerinden olan insanların önünde hata yaptıklarında oldukca daha çok utanıyorlar. Bunun yanında, kişiler kendi çevrelerinin haricinde insanların, bilhassa kendilerinden daha alt kademede gördükleri kişiler karşısında bir hata yapmış olup, aptal durumuna düştüklerinde daha azca utanıyorlar. (EuropeanJournal of SocialPsychology, 2011).
Eller, bu izleyen kişileri grup içi ve grup dışı insanoğlu olarak çeşitlendiriyor, sonuçta ise grup içi insanların görüşlerine daha oldukca ehemmiyet verdiğimizi vurguluyor.
Tüm bu bulguların, gruplar arası ilişkiler açısından oldukca anlamlı neticeleri olabilir. Eller’a nazaran bir çok süre, utanma adaptif (uyarlanan) bir şeydir. Duygularımızı ifade etmek toplumsal ilişkileri onarım eder ve affediciliği ortaya çıkarır. Feinberg in gösterdiği benzer biçimde, bu utanma halini sergilemek, güvenilirliği bile artırabilir. Sadece öte taraftan, başka bir toplumsal grubun önünde hata deneyimlemek yada utandığımızı sergilemek önyargıları artırıp ‘biz’ ve ‘onlar’ arasındaki mesafeyi genişletir.
Eller’agöreiki toplumsal grup arasındaki ilişkilerin artması önyargıların azalmasını sağlar. İnsanlar dış grubun üyelerini tanımaya başladıkça; birbirlerinin ötekiler tarafınca nasılalgılandığını daha oldukca önemser, herhangi bir garip durumda utanma ihtimalleri ise dolayısıyla daha çok artar. Netice olarak birazcık utanma toplumsal farklılıklar içinde köprü kurmaya destek olabilir.
YARGILANMAK
Harris’e nazaran, tüm bunlara karşın utanmanın karanlık bir tarafıda yok değil. Hafifçe kızarmaya başlama, sempatik ve zararsız gözükebilir. Sadece utanmanın, daha çok görünenetkileri başladıkça, utanmanın daha sağlam neticeleri oluşur. Hatta insanoğlu hayatlarını ve sağlıklarını bu sebepler ile riske atarlar.
Buna tipik bir örnek, prezervatif alışverişidir. Duke Üniversitesinden araştırmacılara nazaran prezervatif almak çoğunlukla utanmaya yol açıyor. Korunmak için kondom alıp o sırada beklemeye utananlar bu sefer seksüel olarak geçen hastalıklar vehamiliklerin riskini alıyor. (Psychology, Health&Medicine, 2006).Bu durum, utanmanın, hayatımızda iyi olma halimizi etkileyen faktörlerinden bir tek bir tanesi. Erkekler prostat kontrolünü atlayabiliyor, hanımefendiler mamografilerini es geçebiliyor, daha büyükler yardımları duymaktan kaçınabiliyor, ve tüm kademeden insanoğlu bu acayip semptomlardan bahsetmekten ve doktora görünmekten kaçınabiliyorlar.
Harris’e nazaran utanma duygusu, bundan korkan insanların hakkaten oldukca mantıksız ve saçma hareketler yapmalarına sebep olabiliyor. Bu duygunun kendisini anlamak, ve özüne inerek sorgulamak ,hareketlerini engelleyen utanma duygusunu iki kere düşünmeleri gerektiğinde insanalara yardımcı oluyor.
Ancak Doktor Harris, insanlara bu duygu ile ilgili nasıl destek olabileceklerini oldukca iyi bilmediklerini belirtiyor. Bazı insanlar için, bu duygu yaşamı felç edici olabiliyor. Hatta bir tek sıhhat açısından değil, öteki toplumsal durumlarda da dost edinmekten sevgili ile görüşmeye kadar çoğu durumda hayatları negatif yönde etkiliyor. Harris, insanların utanma duygusu ile nasıl başa çıkacaklarını gösterecek bir yol hemen hemen bulamadıklarını ekliyor.
İYİ HABER
İyi haber ise, diğer insanlar bizi, bizim kendimizi yargıladığımız kadar ağır yargılamıyor olmaları. Williams College’den Doktor Kenneth Savitsky ve çalışma arkadaşları, gönüllülere toplumsal bir aksilik ya da umumi, halka açık bir alanda hata yaptıklarını düşünmelerini istiyor. Mesela;bir alışveriş merkezinde, oldukca düşük statülü bir dükkânın poşetini taşırken, derslik dostlarıyla çarpışmak ya da kütüphaneden almış olduğu kitabın kaydını yaptırmayı unutmaları sonucu alarmların çalışması ya da benzer biçimde. Ek olarak araştırmacılar, katılımcıları, gözlemleyenlerin önünde ve kötüleyici bir halde tarif ederek utandırıyorlar. Tüm bu durumlarda şu bulunuyor ki gözlemleyen kişiler, utanan insanların tahmin ettiklerinden oldukca daha az yargılama yapıyorlar. (Journal of Personality and Social Psychology, 2001).
Bu sebeplerden dolayı;tekrar ki sefere kaldırımda yürürken tanıdık birinin adını unuttuğunuzda ya da tüm gün fermuarınızın açık kaldığını fark ettiğinizde, derin bir nefes alın ve silkelenin. Yakut kırmızı yanaklarınız ve gerilmiş gülümsemeniz bir ihtimal de karakterinizi en iyi şekilde ifade ediyordur.
KARMAŞIK DUYGU
Utanma duygusu; bilinçli bir duygu olarak bilinir. Bazı duygular, mesela kızma,şaşırma ve korku otomatikman gerçekleşirken oldukca fazla bilişsel (düşünsel) süreç içermezler. Aksine bilinçli duygular olarak bilinen, utanma, suçlu hissetme, gurur duyma ve övünme benzer biçimde duygular oldukca daha karmaşıktır. Daha fazla içe bakış ve öz değerlendirme ister.(Kısaca daha çok kendimizi anlamaya emek vermeli ve değerlendirmeye çalışmamız gerekir.)
Tipik olarak, biri utandığında, bir süre sonrasında bazı davranışlar ortaya çıkar. Mesela bir bayan yeni tanımış olduğu bir kişiyi yanlış isim ile çağırdığında, gülümsemesini bastıracak, kafasını başka tarafa çevirecek ve bakışlarını başka tarafa yönlendirecektir. Bu durumun sahne arkasında, belirgin fizyolojik sebepler yatar. Kızma, korku gibi duygularımızda, kalp atışı ve tansiyon ansızın yükselir.
Çoğu insan başkalarının varlığında utanma hissederken, yalnızken utanma duygusu ise kısmen yaygındır. Öte taraftan mahcubiyete baktığımızda ise, onun daha oldukca toplumsal ortamlarda meydana getirilen yanılmalardan ortaya çıkmış olduğu ve böylece toplumsal ortamlar haricinde kısaca yalnız kaldığımızda pek karşılaşmadığımızı belirtiliyor. Utangaç olan insanoğlu bu mahcubiyet durumu ile ilgili daha oldukca gülme eğlenme eğiliminde iken utanan kişilerin bunu gülünç bulmadıklarını belirtiyor.
SONUÇ
Utanma her insanda az ya da çok mutlaka olması gereken bir duygudur. Utanma duygusu ile başa çıkma konusunda söylenen en önemli şey kendinize güvenin…
Utanma duygusunu yenmek için : eğer bu duyguyla başa çıkamıyorsanız ve yaşantınızda anormal şeylere neden oluyorsa mutlaka bir uzman yardımına ihtiyacınız var demektir.
Yararlanılan Kaynak Detayları
Dergi : Monitor on psychology (publication of APA)