SABUNLAR
Sabunlar binlerce yıldır insanoğlu tarafından temizlik amacıyla kir ve yağ sökücü olarak kullanılır. Ayrıca sabunların dezenfektan özellikleri de vardır. Sabun, kimyasal bileşimi açısından yağ asitlerinden oluşan sodyum ya da potasyum tuzları olarak bilinir.
Sabunlar hayvansal ve bitkisel yağların, sodyum hidroksit (NaOH) ya da potasyum hidroksit (KOH) ile birlikte ısıtılması sonucunda elde edilirler. Beyaz sabun C14H29Q – COO–Na+ formülü ile gösterilir.
Oluşan sabunun özelliklerini artırmak için sabuna katkı maddeleri eklenir. Sabunlar günümüzde sanayide aşağıdaki tepkime sistematiğine göre elde edilir.
Sabun eldesinde NaOH kullanılırsa katı sabun, KOH kullanılırsa sıvı sabun elde edilir. Katı sabunlar vücut temizliğinde, sıvı sabunlar ise halı temizliğinde daha çok kullanılır.
DETERJANLAR
Lauril alkol sülfürik asitle tepkimeye girdiğinde lauril hidrojen sülfat bileşiği oluşur. Bu bileşiğin sodyum hidroksit ile tepkimesinden ise sodyum lauril sülfat bileşiği yani deterjan etkin maddesi elde edilir.
Sabunlar ve Deterjanlar Kiri Nasıl Temizler?
Kirleri temizlemek için suyun yeterli olmadığı durumlarda sabunların ve deterjanların temizleyici ve kir sökücü özelliğinden yararlanılır. Sabunların kirleri temizlemedeki etkinliğinin anlaşılabilmesi için öncelikle hidrofil ve hidrofob kavramları bilinmelidir.
a. Hidrofil
Su molekülleri ile fiziksel bağ yapabilen madde veya moleküle hidrofil adı verilir. Hidrofil su seven anlamına gelir.
– OH, – COOH, – NH2,- SO3H gibi gruplar hidrofil gruplardır.
b. Hidrofob
Su molekülleri ile fiziksel bağ yapmayan ve su tarafından itilen madde veya moleküllere hidrofob adı verilir. Hidrofob sudan korkan anlamına gelir. Yağlar ve yağlı kirler hidrofob türü moleküllerdir. Yapısında sadece C ve H atomu içeren karbon zincirleri de hidrofob özelliği gösterirler.
c. Sabun ve Deterjanın Kiri Temizlemesi
Sabunlarda bulunan hidrofil uç su moleküllerine bağlanır. Hidrofob kuyruk ise kirin içerisine nüfuz ederek kire bağlanır. Kirli çamaşırın bulunduğu suya temizlik maddesi eklenirse sabundaki veya deterjan molekülündeki hidrofob kuyruklar kir tanecikleri ile bağ yapar. Bunun sonucunda kir tanecikleri sabun molekülleri ile sarılır oluşan durum ise misel olarak adlandırılır.
Sabun moleküllerinin hidrofil uçları ise su molekülleri ile bağ yapar. Su, kire çekim uygular. Böylece kir, bulunduğu yüzeyden ayrılarak suya geçer. Suyun akıp gitmesiyle temizleme işlemi tamamlanmış olur. Deterjanlar da sabunlar gibi hidrofil olan bir baş kısım ve hidrofob olan bir kuyruktan oluşan maddelerdir.
Bu nedenle deterjanların temizleme sistematiği sabunlara benzer. Deterjanların temizlikteki etkisi sabunlardan daha fazladır. Özellikle sert sularda bulunan Ca2+ ve Mg2+ gibi iyonlarla çökelek oluşturmadıklarından, sert sularda bile temizleme işlevini gerçekleştirebilirler.
Bilgi: Deterjanların bir çoğu mikroorganizmalar tarafından parçalanamaz. Son yıllarda artan deterjan kullanımı sonucu toprak ve su kirliliği açısından büyük zararlara neden olmaktadırlar.
KİŞİSEL TEMİZLİK ÜRÜNLERİ
Hayatı sağlıklı bir şekilde sürdürebilmek için her kişiye özel olan ürünlere kişisel temizlik ürünleri adı verilir. İnsan sosyal bir varlık olduğundan diğer insanlarla da iletişim halindedir. Temiz bireyler olmamız diğer insanlar için de önemlidir. İnsanlar temiz olmak için çok farklı şeyler kullanabilirler. Ancak sabun, şampuan ve diş fırçası en genel kişisel temizlik ürünleridir.
Sabunu elimizi yıkamak, duş almak ya da çamaşırları temizlemek için kullanırız. Şampuan duş almak ya da saçımızı yıkamak için kullandığımız temizlik maddesidir. Aynı şekilde diş macunu dişlerimizi fırçalamak için kullandığımız kimyasallardandır. Macunu dişlerimize sürmek için kullandığımız bir diş fırçası kesinlikle bir kişi tarafından kullanılmalıdır.
Sabun, şampuan ve deterjanların faydaları yanında zararları da vardır. İnsan derisini tahriş eder ve alerjiye sebep olurlar. Deterjanlar ve şampuanlar ciddi çevre kirliliğine sebep olurlar. Balıklar için oldukça tehlikelidirler.
HİJYEN
Gözle görünen kirlerin uzaklaştırılması temizlik olarak tanımlanır. Bir ortamı sağlığa zarar verebilecek kir ve mikroorganizmalardan arındırmak veya bunların ortama ulaşmasını engellemek için yapılan her türlü önlem ve temizlik hijyen olarak adlandırılır.
Hijyen temizlenecek alanların sahip olduğu risk derecesine göre sadece uygun bir temizlik işlemi ile sağlanabildiği gibi, dezenfeksiyon veya sterilizasyon yapılmasını da gerektirebilir. Toplu yaşamların olduğu hastanelerde veya tuvaletlerde yapılacak her türlü temizliği mutlaka uygun bir dezenfeksiyon işlemi izlemelidir.
Bilgi: Bir yüzey üzerindeki zararlı mikroorganizmaların yok edilmesi dezenfeksiyon olarak adlandırılır. Dezenfeksiyonda kullanılan kimyasallara dezenfektan denir.
Sabun, deterjan, çamaşır suyu, kireç kaymağı gibi günlük yaşantıda kullanılan maddeler temizlik yanında dezenfeksiyon da yaparlar. Kaynatma işlemi hem çamaşırlarda hem de suda dezenfeksiyon sağlar. Bazı durumlarda daha etkili dezenfektan maddelere ihtiyaç olur. Dezenfektan mikroorganizmaları öldürücü güce sahip kimyasal bir maddedir.
Çamaşır suyu, sodyum hipoklorit kimyasal adına sahip NaClO formülü ile gösterilen bileşiğin günlük hayatımızdaki adıdır. Özellikle çamaşırlarımızın beyazlatılması ve zararlı organizmalardan temizlenmesi amacı ile kullanılır.
Kalsiyum hidroksit (Ca(OH)2 bileşiğine halk arasında, kireç kaymağı adı verilir. Kireç kaymağının bir çok kullanım alanı vardır. Bunlardan bir tanesi de dezenfeksiyon özelliğinden yararlanmaktır. Kireç kaymağı sürüldüğü yüzeyleri mikroplardan ve böceklerden korur. Evlerin içinin ve ağaçların gövdelerinin kireç ile badana yapılması bundandır.
Kireç kaymağının kir ve yağ temizleyici özelliği yoktur. Aşağıdaki tabloda dezenfektan olarak kullanılacak bazı maddeler verilmiştir.
Dezenfeksiyon yöntemlerinden birisi de sterilizasyondur.
Sterilizasyon
Bir ortamın zararlı veya zararsız tüm mikroorganizmalardan temizlenmesine sterilizasyon adı verilir. Sterilizasyonun sağlanması tam hijyenin sağlanması anlamına gelir. Sterilizasyon yöntemlerine şunları örnek verebiliriz.
Bilgi: Dezenfeksiyon ortamdaki zararlı mikroorganizmaların yok edilmesidir. Sterilizasyon ise ortamdaki zararlı veya zararsız mikroorganizmaların tamamına yakınının yok edilmesidir.
Isı İle Sterilizasyon
Ortamın basınçlı buhar ya da kuru sıcak hava ile sterilizasyon yapılmasıdır. Kuru sıcak hava ile cam ve metal aletler sterilize edilir.
Süzme ile Sterilizasyon
Süzme ile sterilizasyon yönteminde mikroorganizmaları kendi üzerine çeken maddelerden yararlanılır.
Gaz ile Sterilizasyon
Sterilizasyon sağlamak için gaz maddeler kullanılır. işlemde kullanılan gazlar çok zehirli ve yanıcıdır. Bu nedenle gazla dezenfeksiyon ancak diğer yöntemlerin uygun olmadığı durumlarda kullanılmalıdır.
Işınlama İle Sterilizasyon
Protez, sentetik kalp kapakçıkları ve cerrahi malzeme gibi özel malzemelerin sterilizasyonunda kullanılır. Işınlama ile sterilizasyonda en çok kullanılan ışınlar ultraviyole (UV) ışınlarıdır. Bu sterilizasyon işlemlerinde radyoaktif ışınlar da kullanılabilir.