This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
ORTAÖĞRETİM
KÜRT DİLİ VE EDEBİYATI DERS KİTABI
Mehmet Sait Çakar Fehim Işık Mehmet Mehmetoğlu Esra Sadıkoğlu Ronayi Önen Sami Tan
Tarih Vakfı Birinci Basım: İstanbul, Ekim 2010 (750 adet) ISBN 978-975-8813-57-5 Proje Danışma Kurulu: Bekir Ağırdır, Kenan Çayır, Ferdan Ergut, Ayşe Gözen, Galma Jahiç, Nurcan Kaya, Dilek Kurban, Nur Mardin, Şemsa Özar, Hasan Tahsin Özkaya, Mutlu Öztürk, Mithat Sancar, Mine Tan, Gürel Tüzün, Mesut Yeğen Editör: Fadime Polat Proje Koordinasyonu: Gamze Rezan Sarışen Proje Logo Tasarımı Tülay Demircan, Rauf Kösemen, Myra Tasarım Danışmanı Tülay Demircan, Myra Kitap Tasarımı ve Sayfa Düzeni Gülderen Rençber Erbaş, Myra Baskı Mega Basım © Tarih Vakfı Zindankapı Değirmen Sok. No:15 Eminönü, İstanbul Tel: 0 212 522 02 02 Faks: 0 212 513 54 00 firstname.lastname@example.org www.tarihvakfi.org.tr Toplumsal ve Siyasal Çatışmaların Yaşandığı Toplumlarda Uzlaşma Aracı Olarak Eğitimin Rolü Projesi, Tarih Vakfı koordinatörlüğünde Avrupa Birliği Komisyonu ve İstanbul İsveç Başkonsolosluğu’nun mali desteği ile yürütülmüştür. Bu yayında dile getirilen görüş ve düşünceler yazarlarına aittir ve hiçbir şekilde Avrupa Birliği Komisyonu ve İstanbul İsveç Başkonsolosluğu’nun görüşlerini yansıtmamaktadır.
ORTAÖĞRETİM
KÜRT DİLİ VE EDEBİYATI DERS KİTABI
Mehmet Sait Çakar Fehim Işık Mehmet Mehmetoğlu Esra Sadıkoğlu Ronayi Önen Sami Tan
Toplumsal ve Siyasal Çatışmaların Yaşandığı Toplumlarda Uzlaşma Aracı Olarak Eğitimin Rolü (Toplumsal Uzlaşma Aracı Olarak Eğitimin Rolü) Projesi Tarih Vakfı tarafından, Avrupa Birliği Komisyonu ve İstanbul İsveç Başkonsolosluğu’nun mali desteğiyle 2009 yılının Şubat ayında yürütülmeye başlanan 18 aylık bir projedir. Söz konusu proje çalışmasıyla toplumsal, kültürel ve siyasal alanda yaşanan çatışmaların çözümünde uzlaşma kültürünün yerleşmesi ve derinleşmesi için eğitimin oynayabileceği rolün Türkiye’de tartışmaya açılması ve bu çerçevede eğitime yeni yaklaşımların geliştirilmesi hedeflenmiştir.
Destanlar a. BÖLÜM: KÜRT DİLİ A. Mamik (Bilmeceler) 6.İÇİNDEKİLER 7 10 12 12 14 18 20 22 22 25 27 32 38 38 38 38 43 44 47 47 48 50 53 55 56 58 60 63 67 70 72 76 79 83 SUNUŞ I. Anadili 3. Qewlerk (Maniler) 3. DİLLERİN SINIFLANDIRILMASI VE KÜRTÇENİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ 1. Dil Nedir? 2. Kerr û Kulik d. Sözlü Kürt Edebiyatının Toplumsal İşlevi 3. Biwêj (Deyimler) 7. Dil-Kültür İlişkisi 4. Siyabend û Xecê c. Dewrêşê Evdî g. Evdalê Zeynikê f. DİL-ANADİLİ-KÜLTÜR 1. Dengbêjlik Kurumunun Kürt Toplumundaki İşlevi II. Destana Dimdim e. BÖLÜM: KÜRT EDEBİYATI A. Sözlü Kültür ve Edebiyat 2. Kürtçenin Lehçeleri Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları II. Kürt Dilinin Kökeni 2. Zûgotinok (Tekerlemeler) 5. Kürt Dilinin Yapısı 3. SÖZLÜ KÜLTÜR 1. SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI TÜRLERİ 1. Çîrvanok (Masallar) 4. Çokkültürlülük / Çokdillilik B. SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI I. Gotinên Pêşiyan (Atasözleri) 2. Destana Memê Alan b. Filîtê Quto Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları .
YÜZYILLAR ARASINDA YAŞAYAN KLASİK KÜRT EDEBİYATÇILARI 1. YÜZYILDA KÜRT EDEBİYATI 1. TİYATRO 1. Memê Alan Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları KAYNAKÇA YAZARLARIN ÖZGEÇMİŞLERİ . XIV-XIX. KLASİK KÜRT EDEBİYATININ İLKLERİ 1. XX. YÜZYILLARDA İSLAMİYET VE KÜRT KÜLTÜRÜ 1. 1930 Sonrası Kürt Dergi ve Gazeteleri 3. Şiirde Tema ve Konu 2. Romanda Ana fikir ve Konu 2. Feqiyê Teyran (1590-1660) 3. KLASİK KÜRT EDEBİYATI a. KÜRT MEDRESELERİ 1. YAZILI KÜRT EDEBİYATI I. İslami Dönemde Medreselerde Kürt Edebiyatı 2. GAZETE VE DERGİLER 1. Edebi Eser-Dönem İlişkisi b. XI-XII. Îbn Xelîkan 3. Ehmedê Xanî (1651-1706) Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları II. MODERN KÜRT EDEBİYATI a. KÜRTÇE EDEBİ METİNLERDE İŞLENEN KONULAR 1. Klasik Kürt Edebiyatında Tasavvuf 2. Aşiret Mektepleri c. Klasik Kürt Edebiyatında Milli Unsurlar e. Yaşam ve Edebi Üretim d. Kürt Medreselerinde Eğitim. 1930 Öncesi Kürt Dergi ve Gazeteleri 2. Elî Herîrî c. Melayê Cizîrî (1570-1640) 2. Şiirde Şekil ve Üslup e. Baba Tahirê Hemedanî 4. İslamiyet Öncesi Kürt Edebiyatı ve Kültürü 2. ROMAN VE ÖYKÜ 1. Modern Kürt Edebiyatının Doğuşu 2. ŞİİR 1. Öyküde Ana fikir ve Konu d.88 90 90 90 98 102 102 103 103 104 104 104 107 110 111 115 117 121 124 125 127 129 133 138 140 140 142 146 146 151 157 159 159 162 175 175 182 195 195 198 202 205 B. Melayê Batê (1417-1491) 4. İslamiyet Etkisinde Oluşan Kürtçe Edebi Metinler b. Klasik Kürt Edebiyatında Coşku ve Heyecan 3. El Dînewerî 2.
Yeni projeyle.SUNUŞ Bu kitap Tarih Vakfı tarafından. eğitimin uzlaşma aracı olarak rolüne ilişkin yeni yaklaşımların geliştirilmesi amaçlandı. on sekiz aylık proje süresince birçok çalışma gerçekleştirildi. eğitimde halen egemen olduğuna işaret etmiş. kültürel ve siyasal alanda yaşanan çatışmaların çözümünde uzlaşma kültürünün yerleşmesi ve toplum geneline yaygınlaştırılmasında eğitimin rolünün Türkiye’de tartışmaya açılması. eğitimden bir araç olarak yararlanılması ve bu çerçevede eğitime yeni yaklaşımların geliştirilmesi hedeflendi. Kamu kesiminden ve sivil toplumdan ilgili kişi ve kurumların davet edildiği. farklı etnik. Proje Avrupa Birliği Komisyonu ve İstanbul İsveç Başkonsolosluğu’nun mali desteğiyle yürütüldü. Bu kapsamda. etnik/kültürel grupların (Türkler ve Kürtler) karşılıklı olarak birbirlerini nasıl algıladıklarına. farklı bölgelerden seçilmiş toplam 19 ilde 100’den fazla kişiyle derinlemesine görüşmeler yapıldı. farklılıkları görmezden gelen. iki aylık aralıklarla düzenlenen toplam beş Diyalog Toplantısı yapıldı. Tarih Vakfı’nın ilkini 2002–2004. Bu toplantılarda konunun tüm yönleriyle tartışmaya açılması ve yeni bir eğitim modelinin oluşturulmasını hedef alan. Bu görüşmelerle. Projeyle toplumsal. dinsel ve kültürel kimlikleri dışlayan. karşılıklı saygı. anlayış ve barışçıl değerleri temel alan yeni bir eğitim anlayışı çerçevesinde nasıl dönüştürülebileceği sorusunun ilgili tüm paydaşların katılacağı bir süreçte tartışılması hedeflendi. toplumsal gerçeklik ve yaşanmışlıklarla bağdaşmayan bir anlayışın.Temmuz 2010 tarihleri arasında gerçekleştirilen Toplumsal ve Siyasal Çatışmaların Yaşandığı Toplumlarda Uzlaşma Aracı Olarak Eğitimin Rolü (Toplumsal Uzlaşma Aracı Olarak Eğitimin Rolü) Projesi kapsamında hazırlandı. ikincisini 2007–2009 yılları arasında Türkiye İnsan Hakları Vakfı ortaklığında yürüttüğü Ders Kitaplarında İnsan Hakları Projeleri. bireylerin ve farklı toplumsal. Proje kapsamında. ulusal kimliğin etnik ve dinsel temelde tanımlandığı monolitik bir toplum anlayışının ders kitaplarındaki izdüşümlerini göstermişti. Şubat 2009. mevcut eğitim sisteminin toplumsal gerçeklikleri yadsımayan. toplumsal çatışmaları azaltan. diğer bir deyişle önyargı ve yanlış anlamaları besleyen algı yapıları ile eğitim hayatında karşılaştıkları sorunlar 7 .
Yine bu proje kapsamında öncelikle Milli Eğitim Bakanlığı’na sunulmak üzere bir Tavsiyeler Raporu hazırlandı. Yine proje kapsamında 19–20 Haziran 2010 tarihlerinde İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyoloji Bölümü ile ortaklaşa düzenlenen. ‘hassas’ konuların müfredatta ve sınıf ortamında barışçıl bir şekilde nasıl ele alınabileceğini örnekleyen materyallerin geliştirilmesi üzerine çalıştı. Kitabın hazırlanması sürecinde Kürt dili ve Kürt edebiyatı ile ilgili Kürt edebiyatçıları ve dilbilimcileri tarafından yapılan birçok araştırmadan ve kaynaktan yararlanıldı. Toplantılara katılarak görüş ve önerilerini paylaşan ve taslak ders programın oluşturulmasına katkı sunan M. proje kapsamında oluşturulan diğer bir araştırma ekibi ise. uluslararası sempozyumla proje bulguları. Şerif Derince ve Abdullah Kıran’a bu vesileyle teşekkürlerimizi sunmak isteriz. Ayrıca Diyarbakır (29 Mayıs 2010) ve Ankara’da (24 Haziran 2010) olmak üzere “Hassas ve Tartışmalı Konuların Eğitim Süreçlerinde Ele Alınışı” konulu öğretmenlere yönelik iki atölye gerçekleştirildi. proje ilerlerken acaba Türkiye’de orta öğretimde öğrenim görmekte olan öğrencilere yönelik dili Türkçe olan bir Kürt Dili ve Edebiyatı ders kitabı hazırlanamaz mı? düşüncesini de ortaya çıkardı. Bu toplantılara Kürt dili ve edebiyatı konusunda çalışmalar yapan kişiler davet edildi. Bu ihtiyaç. Türkiye’de öncesi olmayan ve bir ilk olarak kabul edilecek bu çalışmanın toplumsal barışa katkıda bulunacağı inancı ve sorumluluğu ilk olmaktan kaynaklanan bu kaygıların önüne geçti. yaşatmaya ve geliştirmeye yönelik bu çalışmaların hedef kitlesi ağırlıklı olarak Kürtlerdir 8 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Ancak bu çalışmaların hiç birinin gerek ders kitabı formatında olmaması gerek hedef kitlelerinin farklı oluşu bakımından hazırlanmakta olan ders kitabının öncülü olabilecek nitelikte değildi. Gerek Ders Kitaplarında İnsan Hakları Projeleri gerek yeni proje kapsamında yürütülen çalışmalar hassas ve tartışmalı konuların.saptanmaya çalışıldı. Kürt dilini öğretmeye. Türkiye ve farklı ülke deneyimleri paylaşıldı. farklılıkların çatışmacı olmayan barışçıl bir dille nasıl ele alınabileceğine dair öğretim yöntem ve tekniği ile alternatif ders materyalleri konusunda somut önerilerin geliştirilmesi ihtiyacını daha belirgin hale getirmiştir. Eğitim sürecinin çatışma ortamına ne tür etkilerde bulunduğunu anlamaya/saptamaya yönelik saha çalışması yürütülürken. Böyle bir ders kitabı hazırlanmasının karar sürecinde bazı kaygılar duyuldu. Bu konuda çalışabilecek kişilerden bir ekip kuruldu ve birçok toplantı gerçekleştirildi.
Öncelikli hedef kitlesi. söz konusu dilin ve edebiyatın belli başlı özelliklerini tanıtmaya. farkındalık yaratmaya yönelik olarak hazırlanmıştır. dili ve edebiyatı konusunda yanlış. Kürt dili ve edebiyatının tüm özelliklerini yansıtmak. Kürt kültürü.ve elbette ki son derece değerlidir. 9 . Bu bağlamda. ilk olmasından kaynaklanan birçok eksikleri olabileceğinin farkında olarak bundan sonra yapılacak daha yetkin çalışmalara öncülük etmesi ve toplumsal barışa katkıda bulunması inancı ve umudunu taşıyoruz. Proje kapsamında hazırlanan Kürt Dili ve Edebiyatı kitabı hem ders kitabı hem de hedef kitlesi bakımından tüm bu çalışmalardan ayrı düşünülmelidir. eksik veya hiçbir bilgiye sahip olmayan Kürt olan ve olmayan tüm orta öğretim öğrencileridir. anlatmaya. Kürt dilini öğretmek gibi bir iddia taşımayan bu kitap.
Uluslarası Fonetik Alfabesine (IPA) Göre Kürtçe Alfabe Tîpên kurdî a b c ç ç d e ê f g h i î j k k l m n o p p q r r s ş t t u û v w x x y z IPA [ɑ] [b] [dʒ] [tʃʰ] [tʃˤ] [d] [ɜ] [ɘ] [f] [g] [h] [] [] [ʒ] [kʰ] [kˤ] [l] [m] [n] [o] [pʰ] [pˤ] [q] [ɾ] [r] [s] [ʃ] [tʰ] [tˤ] [œ] [u] [v] [w] [x] [ɣ] [j] [z] Mînak (kurdî) bav ber cih çar çav dar berhem hêz find gul havîn dil nîv jar kurd kur lêv mar nav nod pir pênc qad kirin kirîn sêv şîr tev tarî du bûn tav wan xanî xar yek zêr Mînak (IPA) [bɑv] [bɜɾ] [d h] [tʃʰɑɾ] [tʃˤav] [daɾ] [bɜɾhɜm] [hɘz] [f nd] [gœl] [hav n] [d l] [n v] [ʒaɾ] [kʰœɾd] [kˤœɾ] [lɘv] [maɾ] [nav] [nod] [p r] [pˤɘndʒ] [qad] [k n] [k r n] [sɘv] [ʃ ɾ] [tʰɜv] [tˤaɾ ] [dœ] [bun] [tˤav] [wan] [xan ] [ɣaɾ] [jɜkˤ] [zɘr] 10 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .
Kürtçenin Lehçeleri Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları 11 .Kürt Dilinin Yapısı 3.I.Kürt Dilinin Kökeni 2.Anadili 3. DİLLERİN SINIFLANDIRILMASI VE KÜRTÇENİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ 1.Çokkültürlülük/Çokdillilik B.Dil Nedir? 2. DİL-ANADİLİ-KÜLTÜR 1. Bölüm Kürt Dili A.Dil-Kültür İlişkisi 4.
DİL İNCELEME Dilbilimciler. 3. İnsan dışındaki canlılar arasında iletişimin nasıl sağlandığını söyleyiniz. 2. Dil. insanların yaşadıkları mağaraların duvarlarına yaptıkları resimlerin ne amaçla yapıldığını sınıfta tartışınız.A. o toplumda ses ve anlam bakımından geçerli ortak öğeler ve kurallardan yararlanarak başkalarına aktarmalarını sağlar. bir toplumu oluşturan kişilerin düşünce ve duygularını. Wittgenstein’in “Dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır” sözünü arkadaşlarınızla tartışınız. Eskimo dilinde “kar” ile ilgili çok sayıda kelime bulunmaktadır. Tarih öncesi çağlarda. Bunun nedenleri hakkında görüşlerinizi ifade eden bir metin yazınız. dil kavramını çok yönlü ve gelişmiş bir sistem aracı olarak tanımlamıştır. DİL NEDİR? HAZIRLIK 1. 4. 12 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . DİL-ANADİLİ-KÜLTÜR 1.
ETKİNLİK 2 13 . Milkê Evînê 1. yazılı olarak. “Dilde insan varlığının toplum içindeki binlerce yıllık yaşayışının zaman süzgecinden geçerek.Kürt Dili En genel tanımlama ile dil (lisan): İnsanların düşündüklerini ve hissettiklerini bildirmek için kelimelerle veya işaretlerle yaptıkları anlaşmadır. 5 Sınıf içinden gönüllü üç öğrenci aynı konuyu arkadaşlarına sözlü olarak. insan varlığının toplum içindeki binlerce yıllık yaşayışının zaman süzgecinden geçerek billurlaşmış anlam ve özü bulunabilir. Bulunan bu teorileri sınıfta tartışınız. “Ağzımdaki dilim kimliğim” sözleriyle Rojan Barnas dilin hangi özelliğine dikkat çekmek istiyor? ETKİNLİK 1 5 Sınıf içinde dört grup oluşturunuz. insan. 1. Bu bakımdan. Dilde. ancak dilin işlevi sadece iletişim değildir. Yukarıdaki şiirde dilin hangi özelliklerine vurgu yapılmıştır? 2. NASNAME Nasnameya min di devê min de Derya min a fikr û tesewir Hişê min jê hêzê distîne Bilindî û kûrî pê Teşe didin pêlên fikrê KİMLİK Ağzımdaki dilim kimliğim Düşünce ve hayal denizim Ondan güç alır usum Yükseklik ve derinliği ile Düşüncelerime şekil verir Rojan Barnas. 3. Bir başka açıdan bakıldığında dil düşünceyi taşıyan bir araç. bir kaptır. Aynı şekilde dil kültürün de taşıyıcısıdır. Her grup dünya üzerinde konuşulan farklı dillerin nasıl doğmuş olabileceğine dair bir teori oluştursun. toplum. on binlerce kelime ve şekilden kurulmuş olan dil. binlerce farklı kuşağın kolektif. Hangi anlatımın daha başarılı ve anlaşılır olduğunu tartışınız. Kendinize göre bir dil tanımı yapınız. Edward Sapir’in “Dil. anonim ve gayriihtiyari çabasının ürünü olan sanatsal bir yaratıdır” sözü ile ilgili düşüncelerinizi arkadaşlarınızla tartışınız. yapı ve işleyişinin ayrıntılarına doğru inildikçe. billurlaşmış anlamı ve özü bulunabilir” cümlesi ile dilin hangi özelliği anlatılmak istenmiştir? 2. Bu açıdan bakıldığında dil bir iletişim aracıdır. jest ve mimiklerle anlatsın. millet ve kültür varlığına hükmeden çok yönlü ve derin anlamlı bir sistem olarak karşımıza çıkar.
siz bu konuda ne düşünüyorsunuz. Bununla birlikte kimi bilim insanları. ANADİLİ İNCELEME Doğan Aksan. bazı dilbilimcilerce “ses bayrağı” olarak simgeleştiriliyor. insanın bilinçaltına inen ve bireylerin toplumla en güçlü bağlarını oluşturan dildir. insanlar arasında anlaşmayı sağlayan gizli anlaşmalar sistemidir” tanım cümlesi üzerine tartışınız. bu dilin anneyle ilgisi. şekilsel. anadili kavramında annenin temel olarak alınmaması gerektiği 14 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . insanın evidir” sözüyle ne anlatılmak istenmiş olabilir. Rüyalarınızı anadilinizle görme nedenlerinizi belirtiniz. küçümsenmeyecek niteliktedir. Bu tanımı Kürt diline uyarlayarak tanımı somutlandırınız. söyleyiniz. başlangıçta anneden ve yakın aile çevresinden. söyleyiniz. annenin konuştuğu dilin ya da lehçenin çeşitli ses özelliklerini kazanır. “Dil. “Dil: Temeli bilinmeyen tarihlerde atılmış kendine özgü sessel. 2. 3.2. 4. yapısal kuralları olan. ANADİLİ HAZIRLIK 1. anadilini şöyle tanımlar: “Anadili. herkesten önce. Dil. annesinin ses dizgesini. Normal şartlarda çocuk. daha sonra da ilişkide bulunulan çevrelerden öğrenilen.” Adından da anlaşılacağı gibi.
anadilimiz bize. dil yeteneği. kendi toplumumuza özgü dizge. belli ses eğilimlerinden oluşan. Konunun asıl önemli yanı. Ehmedê Xanî’nin Penceresinden 15 . Ancak bu bilim insanlarının da anadili tanımlarında yakın çevreye önem verdikleri görülür ki annenin bu çevrenin odak noktası olarak düşünülmesi çok doğaldır. insan-toplum ilişkisi bakımlarından taşıdığı değerdir. evreni anadilimizin anlama ve anlatma yolundan giderek adlandırırız. dilbilim. Anadilinizin sizin için anlam ve önemini arkadaşlarınızla paylaşın. kendi dilimizin kurallarıyla öğrenmeye çalışmak bizi zorlayabilir.Kürt Dili görüşündedir. belli seslerden. 2. başka dillerle karşılaştığımızda birtakım güçlükler doğurur. kendine özgü bir dizgedir. evreni anlatış biçimi verir. toplumsal sorunlar. Anadili. Çankaya Üniversitesi Dil Birimi 1. Kimi dillerde ünlü. Yabancı bir dili. Böylece. Küçüklüğümüzden başlayarak kazandığımız. anadilinin. Çevremize. anadilimizin penceresinden bakar. Dilin toplumsal değerleri taşıyabilme yeteneği ile ilgili neler söyleyebilirsiniz? Nevin Güngör Reşan. kiminde ünsüz boldur. ayrı bir evrene bakış.
Pey çêşne dewranî. vexwarî durdî Manendê durê lîsanê kurdî Înaye nîzam û întîzamê Kêşaye cefa ji bo yê amê Da xelq-i nebêjitin ku Ekrad Bême’rîfet in. bêesl û binyad Saf olanı bir kenara bırakıp tortulu olanı içti İnci gibi olan Kürt lisanını Onu nizam ve intizama soktu Halk için cefa çekti Başkaları Kürtler için Köklü ve asil değil. Kendi dilini öğrenme sürecini tamamlamış bir çocuğun anadili dışında bir başka dil ile dünyayı anlama ve anlatma çabasının doğuracağı sonuçları defterinize yazınız. Mem û Zîn 5 Yazarın anadili ile kurduğu ilişkiyi anadilin önemi açısından tartışınız. dünyayı ve evreni anadilinin anlama ve anlatma imkanları ile değerlendirir. dunyay bedkêş Açıktır ki bu vefasız dünyada Mehzûzen her kes be Herkes kendi anadiliyle ziban wêş konuşunca mutludur Xaney Qubadî 5 18. yüzyılda yaşamış olan ünlü Kürt şairi ve düşünürü Ehmedê Xanî. 16 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .ETKİNLİK 1 17. Ehmedê Xanî. ETKİNLİK 2 Rastan mewaçan farisî Her ne kadar Farsça şeker şeker en gibi tatlıdır dense de Kurdî ce farisî Benim için yine de Kürtçe bel şîrînter en daha tatlıdır. o dönemde revaçta olan bölge dillerini bilmesine rağmen.yüzyılda yaşamış olan Xaney Qubadî’nin yukarıdaki sözlerini anadilinin kişinin kendisini ifade etmesindeki önemi bakımından tartışınız. ANLAMAYORUMLAMA İnsan çevresine anadilinin penceresi ile bakar. Kürtçe yazmayı tercih ediş sebebini şu sözlerle ifade ediyordu: Safî şemirand. demesin diye.
.. anadilini kullanarak sözlü davranışlar geliştirmesinin sebepleri neler olabilir.. Görevsel (işlevsel) D.. Dilin.............. ( ) • Dil........ yazınız.. onun kullandığı anadilidir... Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). aracıdır... Yeni bir dil oluşturma görevi size verilmiş olsaydı. insanın bilinçaltını yansıtan......Kürt Dili ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1.. Fizyolojik C.. Aşağıdakilerden hangisi bir dil teorisi değildir? A.... 4... 5... • Dil.. . Biçimsel (şekilsel) E.... Aşağıdaki cümlede boş bırakılan yere uygun kelimeyi yazınız.... Akustik B....... en gelişmiş .. bireyin kültürel kimliğini meydana getirmesindeki önemini anlattığınız bir metin yazınız.... yalnızca bir iletişim aracıdır. yarattığınız dilin özellikleri neler olurdu ve nasıl bir dil oluştururdunuz? Yazınız..... 3. Ani gelişen durumlar karşısında insanların... İletimsel 6....................... • Dil... ( ) 2.. 17 . yanlış ise (Y) yazınız......
“Dil kültürün taşıyıcısıdır” cümlesini sınıfta tartışınız. 2. varlığını sergileyen bir kültür ortaya koyar. dili beslemelidir. dilinin sunduğu olanaklardan yaralanarak. Ancak bu şekilde dilde ve kültürde zenginleşme sağlanabilir. Hepimiz belli bir toplum içine doğar. “Dil bir toplumun deneyim. kültürel. Sizce ‘kültür’ nedir? Sınıfta tartışınız.3. o halkın diline yön veren en önemli etkenlerdir. bu algılar yoluyla düşünme eylemimizi gerçekleştirir. Bir halkı ortak paydada toplayan ve o halka kimliğini veren dilidir. hem de kültürünü elde eder. sanatsal ve ekonomik ilişkileri. DİL-KÜLTÜR İLİŞKİSİ HAZIRLIK 1. Yetiştiğimiz toplumun dilini öğrenirken hem o dilin düşünme etkinliğini. dilimizi yetkinleştiririz. Bir toplumun kültürünü yorumsuz olarak tahlil edebilmek ancak o toplumun dilini bilmekle mümkün olur. geliştirerek tarih boyunca kendi benliğini. Her halk. kültürü ve kavramlarıyla çevremizi algılar. bilgi ve inançlarının saklandığı bir arşivdir. doğduğumuz toplumun dilini öğrenerek yetişiriz. İşte öğrenilen bu dile anadili denir. 3. dilini kullanarak. Gelişen dilimiz de düşünme becerimizi artırır. dilimizin dünyaya bakışı. Toplumsal kültürün aktarımında dil kültürü aktarırken kültür. DİL BİR GÜNEŞTİR İNCELEME Bir halkın yaşayış biçimi. kültürüdür. 18 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .” Fernando Lázaro Carreter’ın sözünü bir paragraf ile değerlendiriniz.
....... dil ............ ninnileri..... kimliğin en önemli belirleyicisidir.... Dünya. • • ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. Dolayısıyla da bir dili yasaklamak......... geçmiş kültürlerin gübrelediği birikim topraklarının bir kültür çiçeği olmuştur. Doğan her çocuğun kendi anadiliyle ağladığı konusunda bir kompozisyon yazınız. yanlış ise (Y) yazınız..) Yaşar Kemal: “Kültürün asıl taşıyıcısı.dür... Nezan Newzat Çelebi.. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). manileri............... ( ) 3... dil ötesi işlevine kendi kültürünüzde kullanılan sözcüklerden örnekler yazınız. hikayeleri.. masalları. toplumun moral ve kültürel değerlerini barındırır.. Dilin.( ) • Dil.. türküleri.... • Bir halkı ortak paydada toplayan ve o halka kimliğini veren ………………....... • Kültür ve dil... Halkın acıları.Kürt Dili (. 2... 19 .kültür ilişkisine dair hangi vurguyu yapmaktadır? Açıklayınız....... ‘Dil Bir Güneştir’ ETKİNLİK 5 Parçada Yaşar Kemal’den alıntılanan paragraf... ne derseniz deyin... İşte öğrenilen bu dile ..... Bilinçli ya da bilinçsiz bu büyük kültür bahçesinden bir çiçeği yok etmek........ Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları uygun şekilde doldurunuz... • Hepimiz belli bir toplum içine doğarız ve doğduğumuz toplumun dilini öğrenerek yetişiriz...... bir kültürü tahrip etmekle aynı anlamı taşımaktadır.. 5 Aşağıdaki boşluklara dil ve kültürün ortak özelliklerini yazınız... yaşatmamak.. insanlıktan bir rengi..... 4... asimile etmek........ bir yaratıcılığı almakla bir tutulmuştur” diyerek görüşünü bizlerle paylaşıyor.. bir güzelliği.. denir........ Her kültür.... birbirini besleyen bin çiçekli bir kültür bahçesi olmuştur...... Kısacası onu halk yapan özellikleri “dil” aracılığı ile yaşamını sürdürür.. bir kokuyu. ona kimlik kazandıran öznesi hep “dil” olmuştur. ve ………………………………....
Önce tatlı dille uyardı: 20 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Türkiye’de kaç farklı dil konuşulduğunu biliyor musunuz? 4. semtte sizin konuştuğunuz dilden farklı bir dilde konuşan komşularınız olup olmadığını araştırınız. Ebru. PIŞT BÊMURAD. söyleyiniz. Oropa. Ulaştığınız sonuçları sınıfta tartışınız. Sizce bunun sebepleri ne olabilir? 6. Mestan onun bu iyi niyetinin pek farkında olmadı.4. Ailenizde Türkçe dışında bir dil konuşan var mı. Giderek şımardı. 2. Ronahi. Mikail. Haydar. Yok olan her dilin insanlığın kültür mirası için telafisi mümkün olmayan bir kayıp olduğu tespiti üzerine tartışınız. Düzgün. Anamın sabrı taştı. Görmezlikten geldi..) Mestan’ın gizlice. yavaş yavaş. anam başlangıçta uzun boylu bir tepki göstermedi. 5. Putrika. Bu isimlerin hangi dil ve kültüre ait olduğunu öğreniniz. PIŞT İNCELEME (. “Küçüktır.. Yaşadığınız şehirde. Dilbilimciler yeryüzünde konuşulan 6000 dilin yarısının 50 yıl içerisinde yok olacağını tahmin ediyorlar. işi yüzsüzlüğe vurdu. ÇOKKÜLTÜRLÜLÜK / ÇOKDİLLİLİK HAZIRLIK 1. 3. çaktırmadan yürüttüğü ufak tefek yiyeceklere. Aram. daha barmağ kederdır” dedi ve zaten teki görmeyen gözünü bu tür olaylar karşısında tamamen kapattı.
Hanım Baco’nun bütün iyi niyetine karşılık Mestan. dizdeniyê meke!” Mestan. bu kez. Kimi kültürlerin yok sayılmasının veya bir başka kültür tarafından aşağı görülmesinin önüne nasıl geçilebilir? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız. belki bu kez söz dinler düşüncesiyle yine Mestan’ın kulakları dibinde ve daha yüksek sesle. Yukarıdaki öykü Diyarbakır’da geçer. dil konusundaki tüm bilgisini. anamın tüm çabalarına. Mestan’dan tamamıyla ümit kesince..Kürt Dili “Mestan. onu. Anam. “Söyle Margos Nerelisen?” 1. Mıgirdiç Margosyan. ğırğızlığ yapma!” Mestan’ın hiç tınmadığını. Kahramanın birkaç dil bilmesi şehir ile ilgili hangi gerçeği dile getirir? 3. diziyê neke!” Mestan anlamamazlığa vurarak. sabrına biraz daha sabır katıp son bir kez de. işi daha da azıttı. tuttuğu bu yanlış yoldan vazgeçiremeyeceğini. bir parça peyniri. Tamamladığınız bu öykünün ana fikri nedir. yazınız. Anam. istemeyerek kabullendi. laf dinlemeye hiç niyetli olmadığını görünce aynı cümleyi bir de Kurmanca yineledi: “Mestan. harcadığı çabaların boşa gittiğini acı da olsa. Çok kültürlü ve çok dilli bir ülke hayatının bireyin zihinsel ve sosyal gelişiminde nasıl bir rol oynayabileceğini tartışınız. tüm kültürünü Mestan’ın önüne serip döktüğü halde. Zazaca tekrarladı: “Mestan. tüm didinmelerine karşılık. 21 . koğutyun mene!” Anam. 2. Mestan daha çok küçükken. tutturduğu yolu inatla sürdürerek tam anlamıyla sağırlık numarasına yattı. bir “kırtik”ken kulağına eğilip öğrettiği Ermeniceyle söylemeyi denedi. Kısaca Mestan yoldan çıkmıştı. Anam onun sağır olmadığını gayet iyi bildiğinden belki kulaklarını daha iyi açar. laf dinleyeceğine vurdumduymazlıkta diretti. 4. pastırmayı tercih etmekte sakınca görmedi.. Sizce bu öykünün çözüm bölümü nasıl olmalıdır? Öyküyü tamamlayınız. “Mestan. kendi dilinin doğrultusunda gidiyordu. bir parça sucuğu. Başka dillere kulak asmıyor.
KÜRT DİLİNİN KÖKENİ HAZIRLIK 1. KÜRTÇENİN DİL AİLESİ Kürt dili. Kürtçe eski İran dilleri içinde. Hint-Avrupa dil ailesi içinde yer alır. Farsça. İrani alt kolunda yer alır. Belucice. Dünya’daki en büyük dil grubu olan bu dil ailesi.ETKİNLİK 1 5 Gönüllü olan üç kişiye. İNCELEME 22 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Kürtçe de diğer Asya dilleri gibi bu ailenin Hint kolu içinde. bin nasihatten yeğdir” gibi atasözleri yazan kartlar okutup bu sözleri sessiz sinema oynayarak arkadaşlarınıza anlatınız. dillerin sınıflandırılması hangi kriterlere göre yapılmıştır? Niçin? 3. Tıpkı Fransızca. Peştuca gibi dillerle akrabadır. Bu sözlerin doğruluğu / yanlışlığı üzerinde tartışınız. eskiden nerelerde konuşulduğunu dünya haritası üzerinde gösteriniz. İrani diller içinde ise Kürt dili Kuzeybatı İrani diller içinde yer almaktadır. aynı dili konuşurlar mı? Düşüncelerinizi söyleyiniz./Tatlı dil. yılanı deliğinden çıkarır. Bu diller birçok yönden birbirine benzer. 5 Günümüzde yaşamayan (ölü diller) dilleri araştırarak bu dillerin. İtalyanca ve İspanyolca gibi Latin kökenli dillerde olduğu gibi bu dillerde birçok ortak sözcük mevcuttur./Bir musibet. ETKİNLİK 2 B. tekrir ile uslanmayanın hakkı kötektir. Avrupa ve Hint olmak üzere iki kola ayrılır. Aynı coğrafyayı paylaşan insanlar. DİLLERİN SINIFLANDIRILMASI VE KÜRTÇENİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ 1. Zerdüştlük dininin kutsal kitabı Avesta’nın yazıldığı Medçe ile ilişkilendirilmektedir. üzerinde “Nush ile uslanmayanı etmeli tekrir. Hint-Avrupa dil ailesi içinde yer alan “İrani Diller”e örnek verebilir misiniz? 4. 2. Sizce. Dil ailesi kavramının size ne çağrıştırdığını söyleyiniz. Kürtçe.
Eski Türkçesi: Ari tanri. Arapça. Farsça. Kürtçe ile Medcenin aynı dil olduğuna dair en açık kanıttır. Gürcüce.W Bailey. Bunlardan Medce dilindeki dua bugün rahatlıkla anlaşılabilecek düzeyde Kürtçenin Kurmanci lehçesi ile yazılmıştır. Shanidze dergisinde yayınlanan “Yeni Keşfedilen Kafkasya Arnavutçası ve Onun Bilim için Önemi” adlı makalesinde bir duadan bahsetmektedir. Bu belgedeki duanın. Süryanice. Günümüz Türkiye Türkçesi: Güçlü ve ecelsiz Tanrı. ölüm karşımıza çıktığında bizden rahmetini esirgeme. Bu dua Yunanca. Türkçe ve Medce verilmektedir. A.Kürt Dili KÖKEN BAKIMINDAN DİL AİLELERİ Hint-Avrupa Dil Ailesi Asya Dilleri Hint-İran Dilleri Hint İran Dilleri Dilleri Hami-Sami Çin-Tibet Dil Ailesi Dil Ailesi Arapça İbranice Habeşçe Çince Tibetçe Bantu Ural-Altay Dil Ailesi Dil Ailesi Afrika Dilleri Altay Dilleri Türkçe Moğolca Mançuca Tunguzca Japonca Korece Ural Dilleri Macarca Fince Estonca Avrupa Dilleri Latin Germen Dilleri Dilleri Almanca İngilizce Fransızca Slav Dilleri Hintçe Farsça Urduca Kürtçe Peştuca Belucice Tacikçe İtalyanca İspanyolca Romence Yunanca Arnavutça Rusça Bulgarca Sırpça Hırvatça Çekçe Lehçe KÜRTÇE-MEDCE BENZERLİĞİ Prof. H. 1430 ile 1446 yılları arasında daha eski bir belgeden kopyalandığı söylenen bu metin. ari güçlü Ari ecelsiz. yisa ki xaça çiqtin. rahmat qilyil biza 23 .
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. Kültürel yakınlık C. ETKİNLİK 1 Kürtçe stêr nû nav bira ETKİNLİK 2 İngilizce star new name brother Fransızca astre nouveau nom frère Farsça sitare nev nam brader Türkçe yıldız yeni ad erkek kardeş 5 Siz de yukarıdaki tabloya bildiğiniz sözcükleri yazınız. Tarihsel yakınlık D. İngilizce. Dilde yapısal ortaklıklar E. • Kürtçe. Rehmet ê ma Günümüz Kürtçesi Paqij xwedê. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). Hint-Avrupa dil ailesi içinde yer alır. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). 3. yanlış ise (Y) yazınız. Güney Doğu İrani diller içinde yer almaktadır. rehmet bike li me. • Aynı dili konuşan milletlerin aynı coğrafyaları paylaştığı görülür. eş kirme. ( ) • Kürt dili. ( ) • Kürtçe. Farsça ve Fransızcada bazı sözcükler hem anlam hem de söyleyiş açısından benzerlik gösterir. koy hatî xaçê. pakêj zehm Pakêj vêmerg. Aşağıdakilerden hangisi. Yaşanılan coğrafya B. ku hatî xaçê.Medcesi: Pakêj xodê. Aynı inanç değerlerini paylaşmak 24 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . ( ) 2. paqij zexm. dünya dilleri sınıflandırılırken köken bakımından göz önünde bulundurulan faktörlerden değildir? A. Farsça ile akraba bir dildir. paqij bêmirin. yanlış ise (Y) yazınız. 5 Coğrafi olarak birbirine uzak bölgelerde konuşulan bu dillerde ortak sözcüklerin bulunması neyi gösterir? Tartışınız. ( ) • Kürtçe.
en zengin biçimiyle fiillerde görülür. Türkçe sadece sondan eklemeli bir dildir. Dünya dilleri yapı bakımından hangi gruplara ayrılır. Türkçe bu dil gruplarından hangisinde yer alır? 3. YAPI BAKIMINDAN YERYÜZÜNDEKİ DİLLER ŞEMASI TEK HECELİ DİLLER EKLEMELİ DİLLER ÇEKİMLİ (BÜKÜMLÜ) DİLLER ETKİNLİK 5 Yukarıdaki şemaya yapı bakımından farklı dillere örnekler yazınız. araştırınız. iktibas etmek) da-girtin (doldurmak) Kürtçede soneklere birçok örnek verilebilir. Kürtçenin bu şemada yerini belirtiniz. Kürtçede önek. Bunu “girtin (tutmak. KÜRT DİLİNİN YAPISI Kürt dili hem eklemeli hem de bükümlü (çekimli) bir dildir. 2. Bu yapıyla Türkçeden farklıdır. Kürtçede sözcükler hem başa hem de sona ek alırlar. almak)” fiili üzerinde gösterebiliriz.Kürt Dili 2. Bükümlü dil grubuna giren dillerden örnekler araştırınız. guh (kulak) B guhar (küpe) cot (çift) B cotyar (çiftçi) reng (renk) B rengîn (renkli) İNCELEME 25 . germek) ra-girtin (dayanmak) hil-girtin (taşımak) wer-girtin (almak. girtin (tutmak. KÜRT DİLİNİN YAPISI HAZIRLIK 1. almak…) ve-girtin (kaplamak.
sayısını ve cinsiyetini göstermek için sözcükte meydana gelen ses değişimi ve eklenen ekler bükümü gösterir. Bazen sözcüğün kökü de değişir. Sözcüğün üstlendiği işleve göre pozisyonunu. Türkçe 26 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . (Şehre gidiyorum) Ez ji kaniyê têm. dilbilimde sözcüklerin yapısında meydana gelen değişim olarak tanımlanır. hem sondan ek alır. bajar (şehir). (Çeşmeden geliyorum) Dilbilimde fiil çekimlerinde oluşan değişimler de bir tür büküm olarak görülür. kanî (çeşme) Ez diçim bajêr. hem de büküm ekleri yoluyla meydana gelir. Kürtçede fiil çekimi yapılırken özellikle geçmiş zamanlar dışında bazı fiillerde çok belirgin ses değişimleri olur. Kürtçede bu büküm hem sözcükteki ses değişimi yoluyla. Hem baştan. aBê guhartin (değiştirmek) bijartin (seçmek) şBj kuştin (öldürmek) biraştin (kızartmak) sBz bihîstin (duymak) guhastin (aktarmak) ETKİNLİK ez diguhêrim (değiştiriyorum) dibijêrim (seçiyorum) dikujim (öldürüyorum) dibirêjim (kızartıyorum) dibihîzim (duyuyorum) diguhêzim (aktarıyorum) 5 Tablodaki Türkçe bölümü siz tamamlayınız.Büküm. İki fiil kökü bulunur. Sözcüklerde cinsiyet ayrımı vardır. Hem bükümlü hem de eklemeli bir dildir. Kürtçe Hint-Avrupa dil ailesine mensuptur.
. ( ) KÜRTÇENİN KONUŞULDUĞU YERLERİN HARİTASI 3. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). alt kolu içinde yer alır...... 2.. yanlış ise (Y) yazınız... kelime hazinesi yönünden aralarında ilişki bulunan dillere …………………….. bazı kavramlar ya da nesnelerin adlandırılması veya telaffuzunda fikir ayrılıklarına düştüğünüz olur mu? Bunun nedenleri üzerine neler söyleyebilirsiniz? 27 .. Aşağıda verilen boşlukları uygun şekilde doldurunuz. KÜRTÇENİN LEHÇELERİ HAZIRLIK 1..... şekil.. yapı. ( ) • İngilizce Ural-Altay dil ailesinde yer alır......Kürt Dili ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. ( ) • Kürtçede iki fiil kökü bulunur.. • Kürtçe ve Farsça akraba dillerdir. söz dizimi.... Çevrenizdeki insanlarla aynı dili konuştuğunuz halde... • Kürtçe Hint-Avrupa dil ailesinin …………. • Ses düzeni.. ………………………………… denir....
yazınız. Lehçe. Yukarıda verilen Kürtçenin farklı lehçeleriyle yazılmış cümleyi incelerek farklılıklarını tespit edip yazınız. Lehçe. ağız kavramları arasındaki farkı araştırınız. Tuncer Gülensoy. Konuşurken bazı sesleri çıkarmakta zorlanır mısınız? Bu sesler nelerdir.2. TÜRKİYE TÜRKÇESİ Aksak Timur’un Biler’i (nasıl) aldığı hakkında (İhtiyarlık hikayesi) Aksak Timur ordu ile Biler önüne geldiği vakit Ordu beylerinin hepsini Topladı bir yere: Nasıl hile yapmalı Biler’i almak için? Aksak Timur’a bu vakit Söyledi bir bey: Biler şehri pek meşhur Nerelerden nerelere uzanır Çok derin hendeklerle Etrafı çevrilmiştir. Goranî: Dega ême neyagey weşe ne. Dr. şive. 4. Türkçe El Kitabı 28 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . 2. tet per zere Menle melpe Pülere Illesine pelterme Uksak Timere zavan cuh Kalere. Başka dillerdeki lehçe farklılıklarını gösteren metin örnekleri bulunuz. per puzlah: Püler huli ipit capla! Taztan tazta saralna. ağız sözcüklerinin anlamını sözlükten bulunuz. Bunun nedenleri üzerine neler söyleyebilirsiniz? 3. Her dilin faklı lehçelerinin olma nedenleri sizce nelerdir. yazınız. Kurmancî Gundê me li cihekî xweş e. Prof. 1. tet. Soranî Dêyekey ême le şwênêkî xoş e. Kirdkî Dewa ma cayêdo weş der a. 3. şive. İNCELEME ÇUVAŞ HALK DESTANINDAN ÇUVAŞ LEHÇESİ Püler Ilnı Uksak Timer Pülere Ilnı zıncen (Vattisem Kalanı) Uksak Timer zarpala Püler Patne zitne cuh Zar puzlahne purna te Puztarce. Tem tenes valsempe Jeri-tavra zavarna. Türkçesi: Köyümüz güzel bir yerdedir.
Dersim. Kurmanci lehçesi: Türkiye sınırları içindeki Kürtlerin büyük bir bölümü ile Suriye. Kelhuri gibi değişik adlarla anılan kolları vardır ki bunlar İran ve Irak sınırları içinde bulunan Kürtlerin bir bölümünce konuşulur. Siverek ve Varto’dur. 2.Kürt Dili KÜRTÇENİN BAŞLICA LEHÇELERİ KURMANCİ KİRDKİ KÜRTÇENİN LEHÇELERİ SORANİ GORANİ KÜRTÇENİN BAŞLICA LEHÇELERİ 1. Bu lehçenin en çok konuşulan iki şivesi. Kırdki. 4. Diyarbakır. Lekki. Zazaki veya Dımıli (Dımılki) adlarıyla bilinen lehçe: Bu lehçe Türkiye sınırları içinde kalan Kürtlerin bir bölümünce konuşulur. Sencabi. Gorani lehçesi: Hewrami lehçesi olarak da adlandırılan bu lehçe Kırdki (Zazaki. Lübnan ve Sovyetler Birliği’ndeki Kürtlerin tümü. Irak Kürdistanı’nda konuşulan diğer Kürt lehçeleri grubu: Bu grubun Kermanşahi. 5. Bingöl. Lürri. En çok konuşulduğu yerler. Kurmanci lehçesi yeryüzündeki Kürtlerin çoğunluğunca konuşulan bir lehçedir. Irak ve İran Kürtlerinin ise bir bölümü tarafından bu lehçe konuşulur. 29 . 3. Erzincan. Sorani lehçesi: (Merkezi Kürdistan’da konuşulan Kurmanci lehçesi): Bu lehçeye zaman zaman Güney Kürtçesi (Kırmancî Xwarû) de denir. Dımılki) lehçesine yakın bir lehçe olup Irak ve İran Kürdistan’ında az sayıda Kürt tarafından konuşulur. Dersim şivesi ile Bingöl-Diyarbakır-Siverek şivesidir. Bu lehçe Irak ve İran’daki Kürtlerin çoğunluğunca konuşulur. Elazığ.
Sovyetler Birliği. Tarihçi ve dilbilimci Şemseddin Sami (1850-1904) tarafından kaleme alınan ve Osmanlı döneminden günümüze kalan önemli belgelerden biri olan Kamus-ül A’lam adlı ansiklopedik eserin “Kürdistan” maddesinde bu bölgenin sınırları şu şekilde tanımlanmıştır: “Urmiye 30 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Irak. Lübnan gibi değişik devletlerin sınırları içinde yaşamakta olan Kürtlerce konuşulur. 5 Sınıfta iki grup oluşturarak lehçe. ağız ve şivelerin dili zenginleştirdiği/fakirleştirdiği yönündeki farklı görüşleri tartışınız. Suriye.ETKİNLİK 1 5 Anadiliniz ile sonradan öğrendiğiniz dilin alfabelerini bir arada gösteren bir tablo oluşturunuz ve bu tabloya zor telaffuz ettiğiniz seslerden oluşan sözcükler yazarak doğru telaffuz edinceye kadar tekrarlayınız. bugün Türkiye. İran. Bu coğrafya için Selçuklular ve Osmanlılar döneminde “Kürdistan” adının kullanıldığını biliyoruz. Kaşgarlı Mahmut 1074’te yaptığı haritada farklı devletlerin sınırları içinde kalan bu coğrafyayı Arapça “Erdu’lEkrad (Kürtlerin Memleketi)” olarak adlandırmıştır. ETKİNLİK 2 Kaşgarlı Mahmut’un Dünya Haritası KÜRTÇE KONUŞULAN BÖLGELER Kürtçe.
Lehçe farklılıkları bir dili zenginleştirir mi? Yazınız. • Lehçe.. ( ) 3.farklılığından oluşurken şive.farkından oluşur. dildeki………………………………………. 2. 31 . dildeki …………………………. • Tarihsel süreçte dilde oluşan en büyük yapısal ve şekilsel farklılık şiveyi oluşturur. ( ) • Tarihsel süreçte dilde oluşan söyleyiş farklılıkları lehçeyi oluşturur. İran’da Kürdistan adıyla bilinen eyaletle Azerbaycan eyaletinin yarısı da Kürdistan’dır. lehçeleri konuşulur. 5 Dünya haritası üzerinde Kürtçe konuşulan bölgeleri işaretleyiniz.……………………………………………….. • Türkiye Kürtlerince ………………………. yanlış ise (Y) yazınız. • Ağız. doğuda Irak-ı Acem. Fırat ve Dicle havzasından ayıran sınıra kadar ulaşır. Bu cihetle Kürdistan.Kürt Dili ve Van göllerinin sahillerinden Dicle’ye kadar uzayıp kuzeybatıya doğru Dicle mecrasının sınırlarını takip ederek Fırat’ı meydana getiren Karasu mecrasına.ve ……………………… farklılıklarından oluşur. Bunun dışında.. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D).” ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Türkiye’de Kürtçenin yaygın olarak konuşulduğu illeri araştırınız. ve ………………………. Aşağıda verilen boşlukları uygun şekilde doldurunuz. kuzeybatı tarafında ise Anadolu ile komşudur. oradan kuzeye doğru Aras havzasını. kuzeydoğuda Azerbaycan. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1.. güneyde Loristan ve Irak-ı Arap. güneybatıda Cezire.
I-III C. Aşağıdakilerden hangisi bir gösterge (simge) değildir? A. D. Kömür D. değişmez bir sistemdir. Yukarıdaki bilgilerden hangi ikisi kültürün özelliklerindendir? A. I. Fiilleri şahıslara göre çekimlenebilir.Kültürün yeni nesillere aktarılmasında dilin önemi büyüktür. 32 B. bir toplumu oluşturan kişilerin düşünce ve duygularını aktarmakta kullandıkları araçtır. E. II-III D. Belucice C. ses ve anlam bakımından bir toplumda geçerli ortak öğeler ve kurallardan faydalanır. II-IV E. Gül 6. C. Bütün dillerde ağız farklılıkları mevcuttur. 30 D. Goranî III. Afganca 4.Küreselleşmeyi sağlar. E.Toplumlar arasındaki farklılığı derinleştirir. Dimilkî IV. 34 7. Bülbül E.Sosyal hayata yön verir.ÜNİTE SONU ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME SORULARI 1. Dil. II-III D. Kürtçenin alfabesinde kaç harf bulunur? A. Dil. Cümleler kurallı yapıya sahiptir. I-III C. Dil. I-II B. kültürün bir taşıyıcısıdır. Hem baştan hem de sondan eklemeli bir dildir. II-IV E. Çince E. II. Farsça B. IV. II-III 5. B. D. B. Kürtçe aşağıdaki dillerden hangisi ile akraba bir dil değildir? A. Bayrak B. I-IV 3. C. Hem çekimli hem bükümlü bir dildir. Dil. 33 E. I-II B. Aşağıdakilerden hangisi Kürtçenin dil özelliklerinden değildir? A. Soranî A. 31 C. Kurmanci II. Aşağıdaki yargılardan hangisi dilin özelliklerinden biri değildir? A. Sözcüklerde erillik/dişilik özelliği vardır. Aşağıdakilerden hangi ikisi Türkiye Kürtlerince kullanılan Kürtçenin lehçelerindendir? I. 2. Peştuca D. 32 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Zeytin dalı C. III.
Büyük kentlerin ana caddelerinde biraz çevreye bakınarak yapılan bir yürüyüş. Dimilkî D. Üretemeyişimiz.” (Orhan Veli) Orhan Veli’den alıntılanan yukarıdaki açıklamaya göre dil anlayışıyla bağdaşmayan düşünce aşağıdakilerden hangisidir? A. Dili kullanma şekli yazarların tercihine bağlıdır. İstek ve özlemlerimizi dil birliğimizle anlatırız. Halk. Birlik içinde yaşamak. D. Kentin mimari özelliği trafik sorununu daha karmaşık yapıyor. Birlik ve dayanışma içinde yaşamalıyız. Yukarıdaki paragraftan hareketle aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz? A. 33 . 11. düşünce üretme yeteneğini de yitirir. karşı karşıya bulunduğumuz durumun vahametini görmek için yeterlidir. 10. Halkın iletişiminde en etkili araç dildir. Yazılarımızı yazarken okuyucuya karşı olan sorumluluklarımızı unutmamalıyız. Bu istek ve özlemin gerçekleşmesi dil birliği ile mümkündür. ama yayılma sahası geniş olan vasıtaların da halk üzerinde büyük etkileri vardır. Onu gerçi halk yapar. Kentlerin caddeleri dilin geleceği ile ilgili kaygı veriyor. Soranî E. sevinçte tasada birlik olmak. Birlik ve beraberlik içinde yaşamak ise toplumların vazgeçemeyeceği istek ve özlemdir. Bireyin özgürlüğü birlikte yaşamaya bağlıdır. E. D. C. Birlikte yaşıyorsak sevinci. Düşünce yeteneği dil bilincine bağlıdır. Goranî C. Zazaki 9. düşünce ve duyguları ileten araçları kendisi üretir. B. C. Kürtçenin en çok konuşulan lehçesi aşağıdakilerden hangisidir? A. Başkalarının okuyacağı yazının dili yazarın sorumluluğundadır.Kürt Dili 8. D. halkla kurulan bir kurumdur. dili iyi kullanamayışımızdandır. Birlik içinde yaşamanın vazgeçilmez koşulu dil birliğidir. Kurmanci B. Dil ile düşünme arasında doğru bir bağlantı vardır. Yukarıdaki paragrafta aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir? A. E. birlikte yaşamanın amaçlarındandır. başarmak için birleşmek. C. B. E. Başkalarının okuyacağı bir yazıyı yazarken o yazının bize ne tür bir sorumluluk yüklediğini hiçbir vakit hatırdan çıkarmamalıyız. Dil bilincini yitiren bir ulus. B. tasayı paylaşabilmeliyiz. “Dil.
E. B. İletişimin aracı dildir. B. Dilin yapısal özelliği dil mantığı ile ilgili değildir. kültür bozulur. kelimeler düşünceyi iyi anlatamaz. C. düşünce iyi anlatılamazsa yapılması gereken şeyler doğru yapılamaz. dilin demokratik ve sosyal yaşamımız üzerindeki etkilerinden biri olamaz? A. Kültürel bozulmanın en önemli nedeni dilin bozulmasıdır. İşte bunun içindir ki hiçbir şey dil kadar önemli değildir. Aşağıdakilerden hangisi dilin sosyolojik yönü ile ilgili değildir? A. Kültürün taşıyıcısı dildir. 15. Bağlam 14. E. önce sözlü sonra yazılı edebiyatı gelişmiştir. Mesaj B. C. Adaletin yanlış yola sapması törelerin bozulmasına bağlıdır. Dil ve kültür bozulunca adalet bozulur. Aşağıdakilerden hangisi iletişimin öğelerinden biri değildir? A. Kanal E. adalet yanlış yola sapar. toplumun sosyokültürel ölçülerini gösterir. Dilde toplumun sosyoekonomik yapısı görünür. Dil. Kaynak D. “Dil kusurlu olursa. 13. 34 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A. D. töre. Adalet yoldan çıkarsa şaşkınlık içine düşen halk ne yapacağını. Töre ve kültür bozulursa.12. Dildeki her sözcük sosyolojik bir değerdir. Bütün ulusların. B. D. Dil kusurlu olunca anlatım bozuk olur. E. Ödevler gereği gibi yapılmazsa. C. Dilin kusurlu oluşu halkın şaşkınlığa düşmesine neden olur. Değer yargıları sözcüğün anlam özelliğini etkiler.”(Konfüçyüs) Yukarıdaki paragrafa göre aşağıdakilerden hangisi. D. işin nereye varacağını bilemez. İleti C. Tarihte alfabesi olan toplumlar günümüze kadar gelmeyi başarmışlardır. Dil ile kültür birbirini besleyen iki önemli ulusal değerdir.
..................... √ ........................................................................................................... √ ............ √ ............................................................................................................................ √ ............................................................................................... BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? √ ................................... √ ...................................................................................................................................................................................... √ ..................................................................................................................... BU BÖLÜMDE ÖĞRENDİKLERİM BENDE ŞU DEĞİŞİMLERİ YARATTI: √ ....................................................................................................................................................................................................................................Kürt Dili ÖZ DEĞERLENDİRME ŞEMASI BU BÖLÜMDE ÖĞRENEMEDİKLERİMİ NASIL KAVRAYABİLİRİM? BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? √ .......................................................................................... √ ....................................................... 35 ................................................................. √ ....................................
36 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .
Sözlü Kültür ve Edebiyat 2.II. Sözlü Kürt Edebiyatının Toplumsal İşlevi 3. Gotinên Pêşiyan (Atasözleri) 2. Zûgotinok (Tekerlemeler) 5. Kerr û Kulik d. Filîtê Quto Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları 37 . Destana Memê Alan b. Evdalê Zeynikê f. SÖZLÜ KÜLTÜR 1. Mamik (Bilmeceler) 6. Destanlar a. Sözlü Kürt Edebiyatı I. SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI TÜRLERİ 1. Bölüm Kürt Edebiyatı A. Qewlerk (Maniler) 3. Dengbêjlik Kurumunun Kürt Toplumundaki İşlevi II. Çîrvanok (Masallar) 4. Destana Dimdim e. Dewrêşê Evdî g. Biwêj (Deyimler) 7. Siyabend û Xecê c.
Sözlü kültür. Farsça ve Türkçe ile geçiş yapmak durumunda kalmışlardır. Kırsal alanlarda. Dil. Sözlü Kültür ve Edebiyat HAZIRLIK 1. kentleşme ile birlikte önemini yitirerek yerini yazılı kültüre bırakır. Kürt dili ile eğitimin önündeki siyasal kısıtlamalar nedeniyle yazılı kültüre Arapça. SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI I. Dilini okuyup yazmayan topluluklarda sizce atasözü. Buna karşılık tespit edilen ilk yazı örnekleri M. ninni. 3. Sizce bu durumun nedenleri neler olabilir? 6. sözlü kültürün egemenliği. halk şarkıları gibi sözlü edebiyat ürünleri var mıdır? Niçin? SÖZLÜ KÜLTÜR-SÖZLÜ EDEBİYAT Bir toplumun yerleşik hayata geçmesi. tekerleme. bilmece. sözlü kültür egemendir. Bazı toplumlarda sözlü edebiyat geleneği daha güçlüdür. 2. yaşadıkları coğrafyanın izlerini taşıyan Kürtler. örgün eğitimin yazıyı yaygınlaştırmadığı bölgelerde. Yazının olmadığı dönemlerde sizce edebiyat var mıydı? 4.A. İnsanın dünya üzerindeki varlığı on binlerce yıl öncesine dayanır. Edebiyatı olmayan bir halk var mıdır? Niçin? 7. insanlık tarihinin binlerce yıllık bilgi. sözlü kültür ürünlerinin ortaya çıktığı alanlardır. Sözlü kültürleri. En eski edebi ürünlerden sayılan destanlar sizce dilden dile nasıl aktarılıyordu? 5. SÖZLÜ KÜLTÜR 1. Bu sözlü edebiyat. Bu çerçevede. İnsanlar arasındaki ilişkilere farklı açılardan bakan dil ile kültürün kesiştikleri en verimli kavşak. o toplumda yazılı kültürün serpilmesine zemin hazırlar. kültür ve edebiyat arasındaki ilişki hakkında bir paragraf yazı yazınız. İNCELEME 38 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .Ö. Göçebe topluluklarda. sözlü edebiyat ve halk edebiyatı kavramlarını araştırınız. üç bin yıla kadar gider. genellikle “halk edebiyatı” adını alır ve içinde çeşitli anlatı türlerini barındırır.
Metis Yay. Sözlü ve Yazılı Kültür. Walter Ong.Sözlü Kürt Edebiyatı Şerefname Kitabından. Şeref Xan deneyim ve tecrübesinin sözlü gelenek vasıtasıyla kuşaktan kuşağa aktarıldığını söyleyebiliriz. (Walter Ong.) 39 . büyük bir kısmı ise hiç yazılamamıştır. Tarih boyunca konuşulan on binlerce dilden yüz kadarı edebiyat üretebilecek derecede yazıya bağlanabilmiş. bugün konuşulan üç bin kadar dilden yalnızca yetmiş sekiz tanesinin edebiyat üretebildiği ve yüzlerce dilin kendisini ifade edebilecek bir alfabe ile karşılaşmadığı iddiasındadır.
türlerin içeriği anlatıcıdan anlatıcıya değişiklikler gösterir. Tekrar ve ritim esastır. irdeleme yoktur.) Yazarı yoktur (Anonimdir. gibi amaçlarla anlatının başına geri dönmek mümkün değildir. Somut duruma bağlıdır. ağırlıklı olarak sözlü edebiyat geleneğine yaslanmasının önemli bir nedeni sosyolojik ve tarihi realitelerdir. örf ve âdeti meydana getirir. derlenip yazıya geçirilinceye değin varlığını ezbere borçludur. Sözlü edebiyatla aktarılan bilgiler bir belgeye dayanmadığından.İnsanların günlük hayatlarındaki en sıradan olaylardan en olağanüstü olaylara kadar. Dağlık coğrafya. insanlığın toplumsal hafızasının henüz şekillenmediği tarih öncesi çağlara dayanır. Beden dili devreye girer. Dinleyicinin duygusal olarak olayla ve kahramanla özdeşleşmesi (mimesis) esastır. hafızalara kayıt düşülen her türlü sosyal. ortaya çıktığı bağlam içerisinde sözlü anlatıma dayanan birçok inanışı. Sözlü Kürt edebiyatının özelliklerini şöyle belirleyebiliriz: Doğaçlamadır. Her milletin sözlü edebiyatı zengin malzemeler içerir ve bunların başlangıcı. Her kültür ve uygarlık. göçebe yaşam ve feodal ilişkiler Kürt edebiyatının sözlü alanda daha yaygın bir biçimde serpilmesine zemin hazırlamıştır. Anlatılan destanlar gerçek olay ve durumlardan kaynağını alır.) Ağızdan ağıza aktarılır (Toplumsal belleğe dayalıdır.) Değişebilir. dış dünyaya ve topluma açık kılar. Kişileri daha az içine kapalı. Sözlüdür (Metinsizdir. çeşitlenebilir. hazzı yaratan budur. sürekli akış halindedir. Kürtçenin 40 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Kalıplıdır. Öte yandan Kürt dilinin gördüğü baskılar. Çözümleme. siyasi. İki eyleyeni vardır: İcracı ve dinleyici. Sözlü edebiyat. Sese dayalıdır. Eleştirme. Kürt edebiyatının. ekonomik ve insani hadiseler sözlü kültür ortamında yaşanmaktadır. Kısacası sözlü edebiyat. yazının bulunmasından önce var olan. İcracı ve dinleyici arasında canlı iletişim vardır. yeniden okuma vs. kulaktan kulağa aktarılması ve akılda kalması bakımından şiirselliği gerektiren bir edebiyattır.
Sözlü Kürt edebiyatının temel kaynakları. bilmece. Bu da gösteriyor ki modern çağda da Kürtlerin en önemli iletişim aracı sözlü edebiyattır. göç. Christine Allison. yüzyılda gittiği Kürdistan için “Kürt toplumu ozan ve mizahçılara büyük bir önem veriyor” demiştir. hikâye. devlerle savaşan yiğit ve yakışıklı gençler. İki yüzyıla yakın bir süre sonra Kürdolog. aşiretler arasındaki ilişkiler. günlük hayat. 5 Peter Lerch. atasözü. anı. yüzyılın başlarında toplanmıştır. masal. av meraklısı iyi (ya da kötü) yürekli mirler (beyler). TV ve radyolar bu etkiyi gittikçe azaltmaktadır. savaşta esir düşen Kürtlerden sözlü edebiyat eserlerini toplamıştır (1853-1856). Sözlü Kürt edebiyatı. aşk. efsane ve destan gibi birçok türü içinde barındırır. güzel kızlar. Fransız seyyah Amédée Jaubert XIX. SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI İLE İLGİLİ BİLİMSEL ÇALIŞMA VE DERLEMELER Sözlü Kürt edebiyatı eserleri. ETKİNLİK 2 41 . yabani hayvanlar. ETKİNLİK 1 5 Bildiğiniz Kürtçe atasözü. çirkin ve korkaklar. ve XX. 5 Hugo Makas Mardinli bir tüccarın ağzından sözlü edebiyat eserlerini kaleme alıp yayımlamıştır (1892). kahramanlık. 5 Albert Socin ve Eugen Prym Botan ve Torê (Mardin-Midyat) bölgelerindeki Sözlü Kürt edebiyatının eserlerini toplamıştır (1887-1890). Güney Kürdistan’a gider ve aynı izlenimi edinir. bilmece. savaş. ama şu da bir gerçektir ki gelişen yazılı basın. âşıklar. dostluklar ve ihanetlerdir. tekerleme ve manileri küçük kartlara yazarak sınıftaki öğrencilere kapalı zarflar içerisinde çektirip okuyup anlamalarını ve anlamları üzerinde fikir bildirmelerini sağlayınız.Sözlü Kürt Edebiyatı eğitim dili olarak kullanılmayışı gibi harici etkenler yazılı edebiyatın gelişimini olumsuz etkilemiştir. doğal yaşam betimlemeleri ve Mezopotamya mitolojisinin zenginlikleridir. dil araştırmaları için XIX. 5 Sınıftaki arkadaşlarınızın her birine kişisel özelliklerini belirtecek maniler ya da bilmeceler yazınız. Bu bağlamda anlatıların kahramanları. kurnazlar.
( ) • Göçebe toplumlarda sözlü. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1.. Kürdistan’ın birçok bölgesinde Kürtlere ait sözlü edebiyat eserlerini bir araya getirmiştir (1903).. 5 Zeynelabidin Zinar’ın kayda değer çalışmalarının yanı sıra son dönemde Şerefxan Cizîrî. Philip G. • İnsanlık tarihinde bazı halkların sözlü edebiyatları yoktur. ( ) • Bugün dünyada konuşulan yaklaşık üç bin dilden çok azı bir alfabeye sahip olup. • Sözlü edebiyatın başlangıcı. • Sözlü edebiyat. yerleşik toplumlarda ise yazılı edebiyat gelişmiştir.5 Le Coq da başta Mukriyan bölgesi olmak üzere. Aşağıdaki cümlelerin sonuna bilgiler doğruysa (D). ( ) 42 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . çağlara dayanır.gerektiren bir edebiyattır. yazılı kültür üretmektedir. Homeros tarafından yazılarak kayda geçirilmiştir. henüz toplumsal hafızanın şekillenmediği ………………………………………………………………. ( ) • Sözlü edebiyat türünden olan destanlar yüzyıllar boyu dilden dile aktarılmış. 2. • Yazının bulunmasıyla birlikte …………………………………………. sonra bir derleyici tarafından kayda geçirilmiştir. ( ) • İlyada destanı anonim Yunan destanı olup. ( ) • Sözlü edebiyat. Kreyenbroek ve Christine Allison gibi Kürdologlar da sözlü Kürt edebiyatına ilişkin önemli çalışmalara imza atmışlardır. ……………. yanlışsa (Y) işareti koyunuz. Aşağıda noktalarla boş bırakılmış yerlere anlamca uygun kelimeler yazınız. Seydayê Goran gibi isimlerin sözlü Kürt edebiyat eserlerini ortaya çıkarma çabaları olmuştur. kulaktan kulağa aktarılması ve akılda kalması bakımından ……………… …. 5 Öte yandan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’ndeki Kürdoloji bölümünden Ordixan ve Celîlê Celîl’in bu konuda yapmış oldukları birçok çalışma vardır. ……………bulunmasından önce var olan. edebiyat başlar. yazının bulunmasından sonra başlamıştır.
Anonimdir. C. Sözlü Kürt edebiyatı anlatılarında kahramanlar kimlerdir? 8. ( ) 3. 2. aşk. 5. 2. Sözlü edebiyatın geçmişi ne zamana dayanır? 4. gözleri görmeyen Âşık Veysel’in. savaş. Sözlü Kürt Edebiyatının Toplumsal İşlevi HAZIRLIK 1. Sözlü edebiyatı icra eden gezgin kişilere Türk ve Kürt halk edebiyatlarında hangi isimlerin verildiğini söyleyiniz. D. Aşağıdakilerden hangisi sözlü kültürün özelliklerinden değildir? A.Sözlü Kürt Edebiyatı • Sözlü Kürt edebiyatının temel kaynakları. doğal yaşam betimlemeleri ve Mezopotamya mitolojisinin zenginlikleridir. Sözlü Kürt edebiyatının kaynakları nelerdir? 7. B. Anlatımda tekrarlar ve ritim belirgindir. günlük hayat. Okuma yazması olmayan. Toplumsal yaşamın. kahramanlık. E. göç. bir metne bağlı kalmadan doğaçlama anlatan biriyle karşılaştınız mı? 4. köklü bir kültür birikimi yansıtan şiirlerini nasıl yazdığını düşündünüz mü? 5. 6. hiçbir yazılı eğitim almaksızın. o toplumda üretilen edebiyata etkisi var mıdır? 3. Yazılı kültürden önce doğmuştur. Sözlü edebiyat kavramını kendi cümlelerinizle tanımlayınız. Sözlü edebiyat türlerinin toplum üzerinde ne gibi etkileri olabilir? Düşündüklerinizi sınıf arkadaşlarınızla paylaşınız. Çiviyazısı ile yazılmıştır. Dinleyici ve anlatıcı (icracı) olmak üzere iki eyleyeni vardır. Sözlü edebiyat icra eden. 43 . aşiretler arasındaki ilişkiler. Sözlü edebiyat ürünlerinin her aktarıcının dilinde birtakım değişimlere uğramasının sebebini açıklayınız.
İnsanların günlük hayatlarındaki en sıradan olaylardan en olağanüstü olaylara kadar hafızalarda kalan her türlü sosyal. aşiretler arası savaşların anlatıldığı sözlü tarih aktarımı. DENGBÊJLİK KURUMUNUN KÜRT TOPLUMUNDAKİ İŞLEVİ HAZIRLIK 1. mani. geleneklerin yaşatılması gibi birçok alanda sözlü Kürt edebiyatı toplumsal bir işleve sahiptir. o anlatının milli bir aşamaya yükselmesine ön ayak olurlar. ekonomik ve insani durumlar. Bu anlatımlar içeriklerine göre atasözü. Sözlü Kürt edebiyatı ürünlerinde hayat tecrübeleri aktarılır. 3. bilmece. Değişik yörelerde kullanılan şive ve ağızların birbirine yakınlaşması. ninni. sohbet için yapılmış köy odaları ve divanhanelerde dillendirilen yaşanmış olaylara kadar hayatın her alanındaki durumları içinde barındırır. ortak acılar ve sevinçler dile getirilir. sözlü edebiyat ürünlerinde ete kemiğe bürünürler. Tek kişilik bir tiyatro oyunu izlediniz mi? Geniş bir oyuncu kadrosuyla oynanan tiyatro oyunundan ne farkı /farkları var. Gençlere verilen nasihatlerden beddualara. bu özelliklerini kimden almış olabilirler? 2. deneyim ve tecrübelerin sözlü gelenek vasıtasıyla kuşaktan kuşağa aktarıldığını söyleyebiliriz.İNCELEME SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI VE TOPLUM Sözlü edebiyatın hem kaynağı hem de muhatabı toplumdur. masal gibi isimlendirmelerle türlere ayrılırlar. Öte yandan bir bölgedeki sözlü edebiyat ürününü yaygınlaştırarak bölgesel olmaktan kurtarır. Kürt toplumunu oluşturan aşiretlerin durumu hakkında bilgiler vererek bir bölgenin diğer bölgeler hakkında bilgi edinmesini sağlarlar. Yüzyılların birikimi ile oluşan insanlık kültürünün doğal bir şekilde ortaya çıkan iletişim ve paylaşım alanı olduğu için sözlü edebiyat bir yandan toplumdan beslenirken. Sözlü edebiyat ürünlerinin aktarılması yoluyla. uzun kış gecelerinde dinlenen anlatılara. harman yerinde ya da tandır başında çalışanların söyledikleri ezgilerden. Bu türlerin aktarımcısı. icra edicisi olan gezgin anlatıcılar. 44 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . fıkra anlatan kişiler var mı. öte yandan toplumu besler. Ailenizde ya da çevrenizde çok güzel masal. söyleyiniz. çağların imbiğinden geçen bilgi. siyasi.
Derwêş İNCELEME DENGBÊJLER (ANLATICILAR): Yazıyla yeterince tanışmamış olan toplumların merkezlerden uzak kesimlerinde ortak kültürel miras ve birikimler. Geleneksel Kürt toplumunun ortak hafızası ve vicdanı dengbêjlerdi.Sözlü Kürt Edebiyatı Arif Sevinç. “sözün bir ahenkle (ses değeri ile) icra edilmesini sağlayan kişi” anlamında kullanılmıştır. sözlü kültür ortamı içerisinde üretilirdi. Kürtçede deng (ses) ile bêj (söz) kelimelerinden oluşmuş bir kelimedir. Dengbêj kelimesi. yayılımı ve sürekliliğini sağlama noktasında işlevler üstlenmişlerdi. Sözlü kültürün icracısı olan dengbêjler. olaylar karşısında alınan tavırlar. sosyal ve siyasi ihtiyaca göre tiplere ayrılarak kültürün. 45 . milletin hafızasını aktaran bellek konumundaydılar ve toplumsal hayatta gerekli olan bilgiyi dağıtan ve aktaran konumunda olup. Bu kelime.
Kürtlerde sözlü edebiyat. zaferlerin heyecanına kadar. töreler. düğün ve eğlencelerdeki mutluluktan. Dengbêjlerim ETKİNLİK 1 5 Dedekorkut/ Homeros /Meddahlar /Standupçılar hangi yönleriyle birbirine benzemekte hangi yönleriyle birbirinden ayrılmaktadır. bilûr (kaval) gibi çalgılarla söyleseler de. Dengbêjlerin bir bakıma medya işlevi de üstlendikleri söylenebilir. 46 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . ilahilerin. mesnevilerin icracılarıdır. örneğin bir yiğidin bir kan davasında yaptığı kahramanlıklar dengbêjlerin dilinde yöreden yöreye anlatılarak meşhur olurdu. baharın güzelliğinin anlatıldığı “kilam2”lardan güz mevsimindeki buruk duygulara. Araştırarak bir çizelge oluşturup tahtaya yazınız. örf ve adetler uzunca yer tutabilir. Dengbêjler. başarıların. dengbêjliğin gücü ve sanatsal yönü ile ayakta kalmıştır. elemlerden. halk hikâyelerinin. aynı zamanda sözlü tarihin aktarımcısıdırlar. Mehmet Uzun. hayatlarını söyledikleri destanlar.Sözlü Kürt kültürü varlığını. kilamlar. begzade ya da gewende denir. Kahramanlıkların anlatıldığı ve “şer” denilen stranlardan1 avcılığa. haksızlık ve ihanetlere kadar birçok konu. Kürt aşiretleri arasında çıkan bir kavga. Anonim olan kilam metinlerinde aşkın yanısıra savaşlarda gösterilen kahramanlıklar. Genellikle bir çalgı eşliğinde icra edilir. mirtib. ilahiler. iki yüzlülük. Kürt dengbêjlik geleneğinde her yörenin kendine özgü motifleri vardır. ETKİNLİK 2 1 2 Stran: Şarkı. gırtlak gücüne dayanarak sanatlarını icra ederlerdi. Dengbêjler destanların. hastalıktan kaynaklı acılardan. 5 Olağanüstü bulduğunuz bir film sahnesini beş dakikalık bir serbest konuşma yaparak anlatınız. dengbêjlerin çoğu herhangi bir çalgı aleti kullanmadan. Bazı yörelerde dengbêjlere mitirb. mitrib. görece daha eski. Bazıları erbane (def). Kilam: Dengbêjlerin genellikle bir çalgı aleti olmaksızın icra ettikleri. stran türüne göre daha uzun olan anlatı içerikli müziklerdir. genellikle köyden köye dolaşarak. büyük ölçüde dengbêjlerin dilinde bugüne taşımıştır. Kilamlar geleneksel yaşamı yansıtan. Bugün giderek yok olan bu gelenekte dengbêjler. değişik şekillerde sanatsal olarak sözlü Kürt edebiyatında yerini almıştır. âşık. üstlendikleri misyon değişmez. Anonim olan halk şarkıları varsa da çoğunlukla stran sözleri sanatçılara aittir. mesneviler sayesinde kazanan insanlardı. içerik bakımından daha zengin konulu epik müzik metinleridir. Stran metinlerinde aşk teması yoğundur. ama özü itibariyle yaptıkları iş.
Birçok konuda Çin ya da Kızılderili atasözlerinden örnekler verilir. barê giran e. SÖZLÜ KÜRT EDEBİYATI TÜRLERİ 1. GOTİNÊN PÊŞİYAN (ATASÖZLERİ) HAZIRLIK 1. para hirçê. 2. meriv ji qulê derdixe marê reş.) Destê bi tenê.) Aqilê sivik. (Aklı hafif olanın yükü ağır olur. güzel sözle karayılanı deliğinden çıkarır. (İnsan. (İyi elma. deng jê nayê. uzak kültürleri tanımakta atasözlerinin işlevi konusunda neler düşünüyorsunuz? Açıklayınız. ) Sêvên çê. (Tek elden ses çıkmaz.) 47 . 3. Atasözü kavramının sözlükteki karşılığını sınıfta okuyunuz. Bu anlamda. ayının payına düşer. Atasözlerini günlük konuşmalarda ya da bir yazıda kullanmanın önemini arkadaşlarınızla tartışınız. GOTİNÊN PÊŞİYAN (ATASÖZLERİ) İNCELEME Bi xebera xweş.Sözlü Kürt Edebiyatı II. Ulaştığınız sonuçları maddeler halinde tahtaya yazınız.
şingîna dasan e. QEWLERK (MANİLER) HAZIRLIK 1. Maniler. (Mayıs. (Çerçi kendi helvasını yemez. ben” diyen adam.Etar. Mani söylemenin kolay olmasını nasıl açıklarsınız? 48 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . konê bêpez. (Ayının yedi şarkısı var. Balî. üçü de bir işe yaramaz. orakların şakırtısıdır. Kafiyeli kelimeler bularak siz de kolayca mani söyleyebilirsiniz. ETKİNLİK 2 2.) Gundê bêrez. (Zorbalık sopası tez kırılır. her zaman “ben. 5 Atasözlerinin toplumsal işlevlerini tartışarak sonucu maddeler halinde defterinize yazınız. merivê ku bibêje ez û ez. Sizce “mani” ile “mana” kelimeleri arasında bir anlam ilişkisi var mıdır.) Heft kilamê hirçê ne. koyunsuz yayla çadırı.) Gulan e. Kürtçe atasözlerinin bazılarıyla anlamca aynı Türkçe atasözleri bularak tahtaya yazınız.) Darê zorbetiyê zû dişkê.) Jin û mêran şer kiriye. sözlü edebiyatın icrası en kolay türlerindendir. Gotinên Pêşiyan ên Kurdî ETKİNLİK 1 5 Değişik halkların kimi atasözleri anlamca ortaktır. hemî jî ne tu tişt in! (Bağsız köy. hepsi armut üstüne. bê aqilan bawer kiriye. (Karı-koca kavgasına akılsızlar inanırmış. hemî li ser hirmê ne. helawa xwe naxwe. varsa nedenini açıklayınız? 2.) A.
köyümüzde hayal gibi Küskünmüş gibi gitmiyor suya Anam-babam nice bir genç bulmuşlar Ki alıp damat yapmışlar kendilerine Kırlangıç komşumuzdur Gelir hep evimize Ne yapalım yapalım Ona yuva yapalım O dadansın bahçeye Dadansın çerezlere Bir şey kalmasın bize Ji Zargotina Kurdî.Sözlü Kürt Edebiyatı İNCELEME QEWLERK (MANİ) QEWLERK I Berxvano berxan bîne Tu ciyê xweş biçêrîne Dayka te qurbana te To bide ser nanê te II Virde diçim Leter e Ji wir de têm Leter e Çi gundekî bêter e Kûsî xistine defter e III Hîva gundê me hîva sawa Hîv xeyîdî ye naçe ava Dê û bavê min çi xort dîtin Hildan ji xwe re kirne zava IV Dûvmeqesk cînara me Wê her gav bê mala me Em çi bikin çi nekin Jê re hêlînê çêkin Wê bikeve baxçê me Wê bixwe çerezê me Û nahêle para me MANİ Ey çoban kuzularını getir Güzel yerden otlat onları Anan sana kurban olsun Ekmeğine kaymak sürsün Burdan gitsem Leter’dir Ordan gelsem Leter’dir Bir köy ki beterden beterdir Tosbağayı koydukları defterdir Ay. Stockholm Kürt Kültür Vakfı 49 .
ev herdu kerê wan hatin dizîn. ê ku kerên me biriye yekî kinik e. rehmet li gora dê û bavên min û we bû. İNCELEME KA EM BAVÊJİN BER AQİLAN Hebû tunebû. Masal türü söz konusu olduğunda. Her halkın kendine ait masal kahramanları vardır. Yukarıdaki manilerin dize sayılarını yazınız. 3. dünya edebiyatında hangi yazarlar akla gelir. “Bana masal anlatma” gibi sıkça duyulan söz gruplarında masal kelimesi. 4. sınıfta sözlü olarak ifade ediniz. 3. Türk ve Kürt halk edebiyatlarında ünlenmiş masal kahramanları biliyor musunuz? Birkaç örnek bulup. “Masal diyarı”. ÇÎRVANOK (MASALLAR) HAZIRLIK 1. söyleyiniz. Ji malê dinê tenê du kerê wan hebûn. 3. Berê xwe dan malên gundiyan. Yukarıdaki Kürtçe manilerin her birinin hece ölçüsünü gösteriniz. Yê biçûk got: 50 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . “Masal gibi”. dîsa nedîtin. ji Xirbebelik e. Her dört manide işlenen konuyu bularak defterinize yazınız. Rojek ji rojan. ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Sınıf içerisinde gönüllü kişiler seçerek belirlediğiniz bir konuda mani söyleme yarışması düzenleyiniz. Bi van keran ji çiyê êzing dibirin bajêr difirotin û jiyana xwe pê dom dikirin. 5 En çok tükettiğiniz beş ürün için maniler yazarak en çok beğenilenleri sınıf panosuna asınız.1. Çol û çiya gişt geriyan nedîtin. 2. Yê ortê got: — Ger kinik e. Her sê bira li ser kevirekî rûniştin û ji hev re gotin: — Ka em bavên ber aqila? Yê mezin got: — Heger ez bim. olumlu ya da olumsuz hangi anlamlarda kullanılır? 2. li gundekî sê bira hebûn. Yukarıdaki Kürtçe manilerin kafiye şemasını metin üzerinde gösteriniz.
ez bibêm orte sor e. evvel zaman içinde bir köyde üç kardeş varmış. Üç kardeş bir taşa oturup birbirleriyle söyleşmişler: — Hadi aklın mihengine vuralım. Böylece kalkıp Xirbebelik köyüne varmışlar. Rabûn berê xwe dan gundê Xirbebelik. ama bulamamışlar. Yê biçûk jî got: — Ger girover e. dünya malı adına sadece iki tanecik eşeği varmış. geçimlerini bu yoldan sağlarlarmış. Dağdan kestikleri odunu bu eşeklerle kente götürüp satarlar. bir yokmuş. orte sor e û sed ji sedî hunar e Elik zer û şîn bû. İçlerinden yaşça en büyüğü demiş ki: — Bana kalırsa eşeklerimizi götüren kısa boylu biri. Bu üç kardeşin. Elik’in evine dadanıp ona sormuşlar: — Söyle bakalım nerede eşeklerimiz? 3 “Ka Em Bavêjin Ber Aqilan” metninin Türkçe çevirisidir. Günlerden bir gün bu iki eşek çalınmış. En küçükleri demiş ki: — Eğer kısa boyluysa ve Xirbebelik’tense kesin Elik’tir. sed ji sedî ew Elik e.Sözlü Kürt Edebiyatı — Ger kinik e û Xirbebelik e. destê wî di ber de ket û got: “Kerê we va ne di êxur de ne. çi di bin lihêfa min de ye? Yê mezin got: — Ger ez ez bim. Jê re gotin: — Zû kanîn kerên me? Elik got: — Kerên we ne li cem min in. 51 . tiştê di bin lihêfa te de ye tiştekî girover e. Dağ bayır bırakmamış aramışlar. Ortanca olanları demiş ki: — Eğer kısa boyluysa bence Xirbebelik köyündendir. Çûn ser mala Elik. Elik got: — Ger hûn bi aqilê xwe bawer in. demişler.” HADİ AKLIN MİHENGİNE VURALIM3 Bir varmış. ama nafile! Köydekilerin evlerine bile bakmışlar. Allah’ın kulu çokmuş. ker li cem te derket. Wan got: — Me avêt ber aqilan. Yê ortê got: — Ger girover e.
Masaldaki olayları. Masaldaki olağandışı unsurları bulunuz.Elik onlara demiş ki: — Eşekleriniz bende değil. demiş. En küçükleri de demiş ki: — Eğer toparlaksa ve içi kırmızıysa yüzde yüz nardır. oluş sırasına göre anlatınız. Masalda anlatılan olaylar zincirinde en temel sorun nedir? Bu sorun. Ortanca eklemiş: — İçi de kırmızıdır. eşeklerin sende olduğu sonucuna vardık. Masalda komik bulduğunuz yönler var mı. 3. Elik demiş: — Madem aklınıza güveniyorsunuz. neden? ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Kendi yörenizde anlatılan bir masalın farklı yorumları olup olmadığını arkadaşlarınızla tartışarak bir değerlendirme yapınız. 2. açıklayınız. iki eli çaresizce iki yana düşmüş ve pes edip demiş ki: — Eşekleriniz bu ahırdadır. 4. sizce masalın başlığında öne sürüldüğü gibi akıllıca mıdır. Elik renkten renge girmiş. Bunun üzerine üç kardeş demiş ki: — Biz aklın mihengine vurduk da. Bunlardan bildiklerinizi söyleyerek maddeler halinde tahtaya yazınız. 5 Tahtaya ismini sadece sizin bildiğiniz bir masalı çağrıştıracak motifler çizerek ve sözcükler yazarak sınıftakilerin bu masalı bilmelerini ve tamamını anlatmalarını isteyiniz. — Bence toparlak bir şeydir. 1. 5 Dünya edebiyatından çizgi filme ya da sinemaya aktarılan birçok ünlü masal vardır. masalın sonunda nasıl çözülmektedir? Üç kardeşin bulduğu çözüm yolu. ETKİNLİK 3 52 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . bilin bakalım yorganımın altında ne var? Üç kardeşin en büyüğü.
Tekerlemelerde aynı ünsüzlerin ya da benzer ünsüzlerin sürekli tekrar edilmesinin sebebi ne olabilir? 3. (Yedi leğen. Ben eti yedim. Min pişk xwar û mişk ma tê de. (Tilki yola. (Ağaç kurdu kökü deldi. fare kaldı yerinde.) 53 . Tekerlemelerdeki kelimelerin karıştırılması ya da yanlış söylenmesi durumunda neden gülünür? Komik olan unsurlar nelerdir? İNCELEME ZÛGOTİNOK (TEKERLEMELER) Kurm qurm qul kir. ZÛGOTİNOK (TEKERLEMELER) HAZIRLIK 1. Zorlandınız değil mi? Aslında tek tek okuduğunuzda rahatça telaffuz ettiğiniz bu üç kelimeyi bir arada okurken yaşadığınız zorluğun sebebini açıklayınız.) Heft teşt mist nîsk.Sözlü Kürt Edebiyatı 4. bir avuç mercimek. (Bir parça et ve fare bir delikte.) Rûvî li rê zivirî.) Pişk û mişkê di kolê de. “Şemsi Paşa Pasajı” tamlamasını bir çırpıda söyleyiniz. 2. yol tilkiye döndü. rê li rûvî zivirî.
Bana yöneldiğinde ben de ona “gak” dedim. min beran xwar. (Koç evde böğürüyor. Civciv uçtu. domuz kaldı evde. benzer ünlü seslerin tekrarında çıkan ahengi fark ettiniz mi? 2.Min tiliya xwe da qijikê. Ünsüz seslerin tekrarında yaşanan zorluğa karşılık. Dengbêjlerin karşılıklı atıştıkları tekerlemeler ise bend diye adlandırılmıştır. (Civciv ve köpek bir evdedir.) Beran borî di malê de. min çêçik xwar. Dünya edebiyatında başka dillerde tekerlemeler bularak yazınız. Köpek uçtu. min got “qij”. Kimi tekerlemeler halk hikâyelerinin (çîrok) başlarında söylenir. ben civcivi yedim.) Çêçik û kûçik di malê de. Stockholm Kürt Kültür Vakfı 1. Yukarıdaki tekerlemelerin hangilerini daha kolay ezberlersiniz. neden? 3. Bunlara Kürt halk edebiyatında qinik adı verilir. 4. Kûçik firiya. 54 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . “Pişk û mişkê di kolê de / Min pişk xwar û mişk ma tê de” tekerlemesinde ahenk unsuru olarak kaç hecelik ölçü kullanılmıştır. min çêçik xwar. Yukarıdaki tekerlemelerin her birinde tekrar edilen sesleri simgeleyen harflerin altını çiziniz. Ben koçu yedim. Çêçik firiya. Tekerlemeler arasında anlam bakımından benzerlik var mı? 5. ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Sınıftaki arkadaşlarınızla tekerleme söyleme yarışması düzenleyiniz.) Ji Zargotina Kurdî. 5 Bildiğiniz ve söylemesi en zor olan tekerlemeleri tahtaya yazarak arkadaşlarınızın söylemesini sağlayınız. “gak” dedi. bulunuz. Qijikê berê xwe da min. (Parmağımı kargaya uzattım. got “qij”. ben civcivi yedim. beraz ma di malê de.
2. İçinde oturmuş sarı bir gelin kız. Hêk-Yumurta. Barek strî li piştê. 4. Amcamdır ovadan gelen. MAMİK (BİLMECELER) HAZIRLIK 1. Bu kolaylığın sebebi. 2Şaşik li ser sera ye. Bunlardan bildiğiniz örnekler varsa tahtaya yazarak sınıf arkadaşlarınıza sorunuz. Sırtında bir yük diken. ölçülü ve kafiyeli olarak söylenir. Ji Zargotina Kurdî. Bang dide ne mela ye. 2. Bunun sebebini düşündünüz mü? 3.Sözlü Kürt Edebiyatı 5. 3Apê min tê ji deştê. bê pencere û bê derî. Sözlü edebiyat ürünleri ağırlıklı olarak manzum. 4Çavzero. penceresiz. Li ser dîwarê hembero. Dizeler arasındaki ahengin nasıl sağlandığını söyleyiniz. kapısız. Hoca değildir. Tê de rûniştî ye bûkeke zerî. simbêlbelo. Dîk-Horoz. Jûjî-Kirpi. Yukarıdaki bilmecelerin hece ölçüsünü çıkarınız. bilmece metinlerinde ahenk unsurlarının yoğun bir biçimde 55 . Stockholm Kürt Kültür Vakfı Cevaplar: (1. Bilmecelerin ezberlenmesi kolaydır. ezan okur. hatta matematik bilgisi gerektiren bilmeceler vardır. İNCELEME MAMİK (BİLMECE) 1Qesra spî. Deneme-yanılma yöntemi gerektiren. 4. 2. Dikildiği yerse. Yukarıdaki bilmecelerin kafiye şemasını gösteriniz. Bildiğiniz bilmecelerden bir tanesini sınıfta arkadaşlarınızla paylaşınız. Kund-Baykuş) 1. dik bıyığı var. Ela gözü. Beyaz saray. Başında sarık durur. Bazı bilmecelerin çözümü uzun zaman alır. 5. 3. karşıki duvar.
2. Deyimsel ifade ne demektir. BİWÊJ (DEYİMLER) HAZIRLIK 1. “Diş bilemek” deyiminde gerçek anlam var mıdır.kullanılmasıdır. Deyim kelimesinin anlamını sözlükten öğreniniz. bu deyim hangi anlamdadır. Deyimlerde kullanılan kelimeler. gerçek anlamları dışında yeni anlamlar kazanırlar. 56 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Bu kitapçıkları okul kütüphanesine hediye edin. 6. açıklayınız. ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 İçinde en ilginç bilmecelerin olduğu küçük bir bilmece kitapçığı oluşturun. 3. Yukarıdaki bilmecelerde ahenk unsurlarından olan aliterasyonları ve asonansları4 gösteriniz. araştırınız. Asonans: Bir manzum metinde ahenk yaratmak amacıyla aynı ya da benzer ünlü harflerin tekrar edilmesidir. 5 Okul çapında en iyi bilmece sorma yarışması düzenleyin. BİWEJ (DEYİMLER) İNCELEME Biwêj (Deyimler) Devjêberdan (Ağzını birinden çekmek-Vazgeçmek) 4 Aliterasyon: Bir manzum metinde ahenk yaratmak amacıyla aynı ya da benzer ünsüz harflerin tekrar edilmesidir.
Yukarıdaki deyimlerden manzum ve mensur olanlarını gruplandırınız.Sözlü Kürt Edebiyatı Kusî jî digel xezalê ket bezê! (Kaplumbağa da ceylanla yarışa girdi!) Ji xelkê re pispor e. 5 Deyimlerin ve atasözlerinin bir başka dile çevrilememe nedenlerini arkadaşlarınızla tartışınız. gerekçesiyle birlikte söyleyiniz. “işte koyun” der.” (Ben diyorum bulut yok. (Bir insanın düştüğü perişan durumu anlatmak için kullanılır. Bu deyimlere karşılık. daha önce işlediğiniz. ne de sıcağa!) Pişta xwe pê girê dan. atasözlerini karşılaştırınız. onunla cehennemi alevlendirmiş. ji xwe re kor e! (Başkalarına uzman. Ferhenga Biwêjan 1. Yukarıdaki deyimlerden hangisi/hangileri arkasında bir hikâyeyi barındırmaktadır. (Allah Kâzım’ı kör etmiş. Aralarındaki farkları söyleyiniz. gene de ev işleri bana kaldı! ) Him ji dêrê. ne germ lê tê! (Ne soğuğa dayanıyor. dîsa sivika malê ezo! (Başlık parası olarak büyükbaş ve küçükbaş hayvanlar verip Hazro’dan bir gelin getirdim. ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Merak ettiğiniz bazı deyimlerin ortaya çıkış öykülerini bularak bu bilgileri sınıftaki arkadaşlarınızla paylaşın. Yukarıdaki deyimlerle. (Hem camiden hem kiliseden mahrum olmak) Ne sar lê tê. tu dibêjî “wê baran bê. va pez. him ji mizgeftê bûn. (Birine bel bağlamak) Hirç hat. 57 . diz hat. pê li agirê sor kiriye. kendi kendine kör!) Xwedê Kazo kor kiriye.) Ez dibêjim “ewr tune”. tê da ga û pezo. va rez.) Wekî benîştê pê ve zeliqîn (Birine sakız gibi yapışmak) Bûkek anî ji Hezro. sen diyorsun yağmur geliyor. hırsız gelse. “işte bağ” der. 4. 2.) Mustafa Borak. Türkçeden ya da bildiğiniz başka dillerden benzer örnekler bulunuz. 3. (Ayı gelse.
aşiret ve millet söz konusu olduğunda haksızlıklara karşı duyarlı olma konusunda dinleyicileri yüreklendirirler.7. Destanları halk hikâyesi icracıları olan dengbêjler aktarırlar. ilgili destana ad veren Dimdim kalesini yaptırması. Bu bakımdan destanlar için kahramanlık içeren anonim halk öyküleri diyebiliriz. Kürt destanlarının bir kısmı. Sevgili. Abbas dönemine ışık tutan “Tarih-i Alamaray-i Abbasî” adlı tarih kitabında anlatılmıştır. Abbas’a karşı savaşması gibi bir dizi olay. feodal ilişkilerin belirleyici olduğu toplumlarda destanlar büyük ilgi görürler. divanhane denilen geniş köy odalarında anlatılan destanlarda çoğu kez olaylar ve kişiler olağanüstülüklerle donatılmıştır. Sözgelimi. daha yaygın olduğunu eklemek gerekir. tarihî esaslara dayanır. Köroğlu Destanı’nda geçen olayların olağanüstü yönlerini biliyor musunuz? DESTANLARIN KÜRT TOPLUMUNDAKİ YERİ VE ÖNEMİ Destanlar. milli renkler taşıyan anonim anlatılardır. tarihte yeri olan kişilerdir. kimi zaman birbirine bağlı birkaç arkadaşın. Destanlarda kimi zaman bir kişinin. aile. Genellikle kış gecelerinde. kimi zamansa bir ordunun kahramanlıkları dinleyicilere aktarılır. Manzum biçimde yazılan destanların yanı sıra mensur biçimde yazılan destanlar da vardır. DESTANLAR HAZIRLIK 1. Böylesi destanlarda kahramanlar. Daha sonra bir derleyicinin toparlamasıyla yazıya geçirilmiş olur. ağızdan ağıza yayıldıkça tarihsel birer metin olmaktan çıkarak destan sayılırlar. hem de mensur özellikler görülür. Dimdim Destanı’nın başkahramanı altın kollu Emîr Xan’ın (Xano). Bir kök olay halk arasında anlatıla anlatıla yaygınlık kazanır. Destanlarda gerçek yaşam şartlarına uymayan birçok yön vardır. İranlı tarihçi İskender Beg Turkman’ın Şah I. bir destandan uyarlanmış olan sinema filmi izlediniz mi? 3. kahramanlık içeren uzun halk hikâyeleridir. Bir milletin hayatında kulaktan kulağa aktarılarak yer tutmuş. Kahramanlığın kutsandığı. Kürt halkını toparlayarak İran Safevi Şahı I. yani tarihî olmayanlarının. Burada Kürt halk edebiyatında destanların kahramanlık içerikli masal şeklinde olanlarının. ama anlatı metinleri. İNCELEME 58 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Şimdiye kadar. Kimi destanlarda ise biçimsel olarak hem manzum. Destan ile ilgili neler biliyorsunuz? 2.
DESTANA DIMDIM (.) “-Getirin Barzan topunu Ağzı kazana benzer” Hanın burçlarını salladılar “-Getirin Enzal topunu Ağzı kazan ağzına benzer” Kalenin burçlarını salladılar (onunla) Askerler topları (tekrar) hazırladılar Yüz topu dizdiler yan yana Dımdım Kalesi’ni yıktılar (.. İki filmde geçen kahramanlık öğelerini. 5 Günümüzde kullanılan “dillere destan”. Kürt Kahramanlık Destanı Dimdim 1.. 3.) Ordixanê Celîl. yayılma ve derleme aşamalarını tespit ediniz. Destanların oluşum aşamaları olan kök olay. Zembîlfiroş. Yukarıda başlıca Kürt destanlarından biri olan Dımdım Destanı’ndan bir kesit verilmiştir. anlatıcıları olan dengbêjden dengbêje farklılıklar gösterirler.. savaşlara konu olan olayları ve anlatılan kişilerin özelliklerini tespit ediniz. tartışarak tezler ortaya çıkarınız.. 2.Sözlü Kürt Edebiyatı Siyabend û Xecê. Dimdim.) DIMDIM DESTANI (.) “-Bînin topê Berzanê Derê topê wek qezxanê” Têk hijandin bircên Xanê “-Bînin topê Enzalê Derê topê wek mencalê” Têk hijandin bircên kelê Leşkeran top hazir kirin Sed topan nik yek rast kirin Kela Dimdim xirab kirin (. Bunun sebebi ne olabilir.. Binefşa Narîn. yorumlayınız. Stî û Ferxî gibi Kürt destanları anlatıldıkları bölgeden bölgeye.. Uzun anlatıların manzum metinlerinde genellikle kısa dizeler tercih edilir. ETKİNLİK 1 5 Troya ve Cesur Yürek filmlerini izleyiniz. Destanın.. orijinal metin bölümünün kafiye şemasını çıkarınız. Kerr û Kulik. 5 Günümüzde destan türünde eserler yazılabilir mi? Neden? 5 Bildiğiniz bütün dünya destanları ile Kürt destanlarındaki ortak motifleri bir arada bulunduran bir çizelge oluşturunuz. Bu benzerlikler niçin vardır.. ETKİNLİK 2 ETKİNLİK 3 ETKİNLİK 4 ETKİNLİK 5 59 . 5 Dünya destanlarını araştırınız. “destan yazmak” gibi deyimsel ifadelerin anlamlarını açıklayınız. Ristemê Zal. Metinde destan özelliği taşıyan ifadeleri tespit ediniz.
bigihîne xwediyane. Kürt halkının eski yaşayışını sergiler ve geçmişin anlaşılması konusunda da tarihe ışık tutar. Dibêjin: “Jin parsiya kêm in û rûreşiya dê û bavane. Nema li ser me dimîne tirsa mêrane. bajarê Mixribiyane. Kürt halkı arasında yüzyıllardan beri dengbêjler tarafından söylenegelen. Memê Alan’la şimdiye kadar pek çok araştırmacı ilgilenmiş. Mağripliler (Mixribiyan) kentinin padişahı olan Memê Alan ile Cizre prensesi Zînê Zêdan’ın trajik bir sonla biten aşklarını anlatan eser manzum olup. Madem ku tu guh nadî gotinên merivane Ji berê da. Bir sevda öyküsü olan Memê Alan destanı. kuşaktan kuşağa aktarılan ünlü bir destandır. Bila heywan me her duyan bibe. xelkê kêmanî xistine derê me jinane.Destan Türü Metin Örnekleri İNCELEME MEMÊ ALAN DESTANI HAKKINDA Sözlü Kürt edebiyatının en eski örneği olan Memê Alan Destanı. mitolojik özellikler gösterir ve tüm Doğu edebiyatlarının aşk içerikli anlatılarında olduğu gibi acıklı bir şekilde sonuca bağlanır. Gava em bigehin bajarê we Mixribiyane. Wê li nava xelkê welatê we bibe şor û gotin û dengiyane. Destan. Ne jî me wê birêje xwîna tu kesane. a. Kürt halk edebiyatında dengbêjler tarafından icra edilen en uzun metinlerden biridir. Emê xilas bin û bifilitin ji şor û gotinane. 60 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Memê Alan destanı yaratıldığı Kürt toplumu hakkında. dilê min bi kul û bi jan e. DESTANA MEMÊ ALAN (…) Zînê got: “Lolo. özenle yapılan derlemelerinden biri. diğer Mezopotamya toplumları hakkında araştırmacılara zengin birçok folklor malzemesi sunar. Celadet Bedirhan’ın yardımıyla Fransızcaya çevrilmiş ve Kürtçesiyle birlikte 1942 yılında Beyrut’ta yayımlanmıştır. Berê xwe bide welatê xwe. Memo. Kürdolog Roger Lescot tarafından.” Were destê xwe bavêje destê min û min çek ke ser pişta Bozê Rewane. onun çeşitli derlemeleri yayımlanmıştır.
Dedikodulardan kurtulalım. li çêkirina bajarê we yê şewitî û li van zikakan û ewcane. hatiye Memê Alane. Al beni atın olan Bozê Rewan’ın terkisine. tuyê bibî bûk û ez zavane. bûk û zava pîroz bin ji xwediyane!” Memî got: “Zalim. 61 . Erkeklerin sözüne kulak vermiyorsun sen ki madem.” Wê were Bengîn. bila wa be. Min ji te re digot: “Hele. Böylece hem birilerinden zarar görme korkumuz. Bilir misin öteden beri biz kadınlara. Eksik bir kaburga kemiği gibi bakmıştır dünya âlem. Min ji te tiştekî piçûk xwest. Li dora min kom bike temamê qîz û bûkên bajarê Mixribiyane. Hem de bizim zarar verme ihtimalimiz başkalarına. Gidelim senin ülken olan Mağribiler kentine.Sözlü Kürt Edebiyatı Xeber bigerin di devê mezin û piçûkane. li van çol û çiyan û meslewane! Ku meriv bû hevalê jinan. te ji nihu de berê min da dawiya îş. belkî pê vemire arê di kezeba min û hinavane Gava Xwedê kire qeder. Wê bên: “Ku qeder bû. Were tasek av bi dest bin de. birayê te yê canecane. Gişkî bêjin: “Wa zewaca van bide!” û ji me re bikin pir duane. nizanim ku min bicerbînî bi derewane. Antolojiya Tekstên Kurdî MEMÊ ALAN DESTANI5 (…) Zîn dedi: “Yaralı gönlüm sızlayıp durmakta ah ah ey Mem. Weşanxana Orfeus. Bi xwe re aniye diyariyeke layiqî padişane Keçek aniye ji welatê Cizîra Botane Dibên navê vê keçê Zîna Zêdane. Li van kaş û nevalên di dorê de. bırakarak arkamızda. Nitekim derler “kadın yüzkarasıdır ana babasının” Hadi ver elini elime ve kaçır beni. kuçe hêzar û carîkê hilde ji ser eniya gewr û her du çavane. emê herin. her gav westê were ber dest û çavan e. Ulaşalım güvenebileceğimiz o yerlere.” Stig Wikander. 5 Destana Memê Alan’ın Türkçe çevirisidir. Wê bêjin: “Dibêne. Söz konusu bile olmaz varırsak senin diyarına.
Cizîra Botan ülkesinden bir kız getirmiş ki. Gelin de. Yoksa yalanlarla beni mi deniyorsun.Varırsak senin diyarına ne hoş bir dalgalanma olur! Bir söz dolaşacak büyük-küçük herkeste dilden dile. Destanın başkahramanı Siyabend. Diyecekler o zaman: “Memê Alan gelmiş gördünüz mü? Tam da padişahlara layık bir armağanla dönmüş. Süphan Dağı ile özdeşleşmiş bir destandır. Birlikte gideriz.” Canından çok sevdiğin kardeşin Bengîn gelecek. Destanda. sen gelin olursun. önemli bir ahenk unsuru olarak aynı kafiye kullanılmıştır. dediğin gibi. damat da kutlu olsun sahiplerine!” Mem dedi: “Zalim. Allah yazmışsa zaten olacak olan odur. dağları bir tuhaf! Ki bir kadınla karşılıklı sevgili olunca burada. “kader açılırsa böyle güzel açılmalı işte. gözaltında. o saat. Babası ve annesi kendisi henüz iki yaşında iken ölen 62 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Ben sana küçük bir dileğimi aktardım. Silîva köyünün muhtarının yeğenidir. Xecê isminin ise Hatice isminin Kürtçede kısaltılmış biçimi olduğu ileri sürülmüştür. Bu durumun dinleyiciler ve destanı icra eden dengbêjler üzerinde ne gibi olumlu etkileri olmuştur. Gelenekte kadına biçilen rol Zîn’in dilinden nasıl aktarılmıştır? 3. Zînê Zêdan’mış adı. tartışınız. Kişi yorgun düşer her zaman el altında. Sokakları. belki içimdeki yangınların yetişir imdadına. Sense şimdiden olacakların en sonundan dem vuruyorsun. Memê Alan’ın ve Zînê Zêdan’ın toplumsal konumlarını söyleyiniz. Kim bilir. Destanın orijinal metnindeki tüm dizelerin sonunda. öyle diyorlar. yanasıca şehriniz Cizre’nin yapısı. 2. kadınların ezilmişliğine ilişkin kısımları bulunuz. çık sokağa. Diyecekler. Hepsi dua edecekler evliliğimizin tamamlanması için. Çarşaf giy. bense damat…” 1. beyaz alnın ve her iki güzel gözün görünmesin. Tanınmadan gel bir tas su ver bana. sağda-solda karşılaşılan dereleri. bilmem ki… Benim dediğim şuydu: “Yanına bir nedime al. Kimi yörelerde Siyabend için Sîh Ehmedê Silivî ismi kullanılır. Ve Mağripliler kentinin bütün kızları-gelinleri saracak etrafımı. dik bayırları. İNCELEME SIYABEND Û XECÊ DESTANI HAKKINDA 1991 yılında sinemaya da çekilmiş olan Siyabend û Xecê. Ovaları.
Min kesî fêris û pehlewan. SIYABEND Û XECÊ (…) Xecê dibêje: — Siyabend. bila ez bibim qurbana te. Mem û Zîn mesnevisinden sonra ikinci olarak bu destanın ünlendiğini söylerler. Siyabend yaptığı kötülükler kadar iyilik de yapıp günahlarla sevapları başa baş getirmeye çalışır. yaraladığı bir koç onu uçuruma atar. amcasının yanında büyür. Tu nêriyê pezkoviyan dikî weke min. ama on üç yaşına geldiğinde köyün çocuklarını kümeslerden tavuk ve yumurta çalmaya zorlayarak köylüleri tedirgin eder. vedigerîne. qiloçên wî duwazdeh şaxî ne. Tu Siyabendê xwe bi çavên xwe bibîne. tu tiştek di dilê min de tunîne. Muhtar olan amcası onu evinden kovunca köyün çıkışındaki çöplükte kendisine derme çatma bir baraka yapan Siyabend. Siyabend got: — Xecê ez ewqasî li dinyayê geriyame. min got. tu bi çavên xwe bibîne. Yek bizin bû. yanzdeh heb nêrî ne. fakat sonra gider çocuklarını besler. onun da kötülük yapmasıdır. bir kadının malını çalar. ezê ji te re bibêjim. Yekî kinik î girover di nav wan de bû. Onu ailesinden kaçırır.Sözlü Kürt Edebiyatı Siyabend. Ew nêrî îşev li ku be. Daha sonra Xecê adlı güzeller güzeli kızı görür görmez âşık olur. min diwazdeh heb pezkovî îro bi çavên xwe dîtine. Yarılan ağaca yaklaştığında yıldırımın halen ağaçta saplanmış bir biçimde durduğunu görür ve onu söküp demircilere götürür. nedîne. Sevgilisinin uçuruma düştüğünü gören Xecê de kendisini aynı yerden aşağıya atar. ji ser bizinê. Bu sırada Xecê’nin yedi kardeşi ile savaşır. goştê wî ji me re bikim şîv e. Ji bilî muhbeta te. Tüm aşk efsanelerinde olduğu gibi Siyabend ve Xecê’nin de kavuşmalarına engel olan birileri vardır. Kimi Kürt folklor araştırmacıları. Bu destanda en farklı olan ise ana kahramanın kusursuz bir insan olmaması. ezê serê wî jê bikim. Siyabend û Xecê destanı. ayrıntılar bakımından çok zengin bir destandır. xwediyê tîr û kevanê zivîn e. weke xwe. Sevgilisi ile geldiği Süphan dağında. eynî mîna Siyabendê min ê Silivî. Kenê min hat. Bes. bir gün bir ağaca yıldırım çarptığını görür. kendisine iki silah yaptırır. 63 . Örneğin. b. Li deh nêriyan xistin.
bi lingê wî girt û dikişîne. karwanî bila bi rê de bibuhirin. Siyabend got: — Wey felekê. bana olan aşkından. ku ew nêriyê kinik û girover. Pezkovî pê re pê re kir orîn e. Ew û bizin ji xwe re tenê sekinîne. laşê wî li wir dimîne. senin birçok yiğidi karşına almanı andırdı. qiloçên wî diwazdeh şaxî ne. zinarekî bilind ve dirijîne. Berê xwe dide rêça pezkoviyan û dilezîne. Biri koyun. xwîna vî heywanî. Bak ne anlatacağım. Bi ser kema belalûkê ve dixîne. pê re pê re xwe vediweşîne. iri yarı. li kêleka rastê da. bi serê Sîpanê Xelatê. bi çavên xwe bibîne. wî li ser serî bi Sîpanê Xelatê. çiqasî îro li min bû xayîn e! (…) Reşo Zîlan. Kema belalûkê li pişta wî dikeve.Siyabend şekala xwe dike pêyên xwe. Destanên Kurdî SIYABEND İLE XECÊ6 (…) Xecê dedi: — Kurbanın olayım Siyabend. Qiloçê pezkovî dikeve ranê Siyabend. vurup kovdu onları. xwe bi her diwazdeh pezkoviyan digihîne. Siyabend pêyê xwe danî ser qiloçê wî. kısa ama capcanlı. Siyabend çû ser sekinî. 64 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Kocaman boynuzlarında tam on iki boğum sıralı. Pezkovî diçêrin. ku stuyê wî biqurifîne. 6 Siyabend û Xecê’nin Türkçe çevirisidir. haya wan ji nêçîrvanê wan tunîne. Bir koyun yüzünden on koçu karşısına aldı. Bu durum. Hevalên wî reviyan. Serdar Roşan. Siyabend tîr û kevan hazir kir. berda nêrî. weha li wir. Laşê wî germ e. Ha li vir. Çil metroyan bilindahî dixîne. seni sevmekten başka şey yok içimde. İçlerinde bir koç vardı. radihêje tîr û kevanê zivîn e. Siyabend bala xwe dayê. Dibêje. bugün on iki yaban koyunu gördüm gözlerimle. Wî. Di kêleka çepê de tîra xwe dertîne. diğer on bir tanesi koçtular. di singê wî de dertîne.
iri yarı Ve boynuzları on iki boğumlu olan koç Sürünün tek koyunuyla birlikte bir kenardaydılar Siyabend okunu yaya yerleştirdi ve gerip koçun üstüne fırlattı Hayvanın sağ yanından giren ok çıktı sol tarafından Sağa sola yalpalayarak böğürmeye başladı koç Kaçıştı dört bir yana diğer hayvanlar onu öylece bırakarak Siyabend gelip koçun başında durdu Sonra onu bacağından tutup sürüklemeye koyuldu Yol kenarında yüksek bir kayaya kadar çekti Bu yüksek kayanın üstüne boşaltacaktı hayvanın kanını Ki gelip geçen kervancılar kendi gözleriyle görsünler diye Nitekim hayvanın boynunu bükmek için ayaklarıyla boynuzuna bastırdı Yaralı bedeni henüz sıcaktı koçun. haritadan bulup gösteriniz. bugün bana ne kadar hain davrandın! (…) 1. Destandaki koç ile destanın başkahramanı Siyabend arasında Xecê’nin gözünden nasıl bir benzerlik kurulmuştur? 65 . arada bir çırpınıyordu da Derken birden bire boynuzlarıyla Siyabend’in uyluğuna vurunca Süphan’ın tepesindeki o kayadan kırk metre aşağı düşürdü onu Bir kızılcık ağacına çakılı kaldı Siyabend’in gövdesi Siyabend dedi: — Ah felek. canlı. Siyabend ayakkabılarını giyip. şimdi gözlerinle göreceksin Her nerede olursa olsun yakalayıp akşam yemeği yapacağım ikimize Sevgilini kendi gözlerinle gör. 2. Süphan Dağı nerededir. Siyabend dedi: — Xecê ben nice yerler gezdim gördüm de Görmedim benim gibi yiğit ve pehlivan olanını yeryüzünde O koçu bana benzettin ya. gümüş renkli yayını ve ak takımını aldı Hızlı hızlı yaban koyunlarının peşine düştü Şurada mı yoksa burada mı diye bu on iki hayvanlık sürüyü aradı Yaban koyunlarıysa avcılarından habersiz otlanıyorlardı Siyabend baktı ki kısa boylu.Sözlü Kürt Edebiyatı Gülesim geldi ve dedim ki kendi kendime: Aynen sevgilim Siyabend gibi gümüş renginde okları ve yayı var.
Öyle ki aşiret. çareyi tekrar kendi köyüne dönmekte bulur. Kardeşi Kerr. Bu iki çocuk büyüdükçe aşiretin diğer çocuklarını rahatsız etmeye başlarlar. iki kardeşin yaptığı kahramanlıkları anlatır. Kulik’in kararlı olduğunu görünce ona öğütler verir. Birkaç yıl sonra ikiz erkek çocukları olur. Kulik’i vazgeçirmeye çabalar.” (İyi bir erkek kuzunun payına bıçak düşer) diyerek reddeder onu. Bilêcan’a göz koymuştur. Werdê. diğerinin adını Kulik koyarlar. onu iyi karşılar. topal anlamlarına gelir. savaş aletlerinin ve atlara bağlılığın örnek bir destanı olan Kerr û Kulik. fincanı Gulçîn’in elinden alarak Bilêcan’ı Arap aşiret reisi olan dedesinden zorla getirmeye aday olur. Arap aşireti reisi olan Hesê Dûdê’nin o yörede nam salmış olan Bilêcan adında bir atı vardır. Kulik (Kulek) ise aksak. kahramanla özdeşleşerek metinden haz alır. Yine dinleyici. Kızı Gulçîn’in elinden kahve fincanını alacak kişinin Bilêcan’ı alıp getirmesi gerektiğini. köyün sahibi olan akrabası Amer ağaya küserek tavır alır ve bir Arap aşiret reisi olan Hesê Dûdê’ye gider. ama o. onun yerine kendisi gitmek ister ama Kulik.İNCELEME KERR Û KULIK DESTANI HAKKINDA Kürtlerde yiğitliğin yüceltilmesinin. Kulik. babası Hesenê Dûdê’nin yedi oğlu olduğunu. yapılan savaşların mantıklı bir sebebi yoktur. insanları çağırıp ağırlar. Birinin adını Kerr. Silêman köye yerleştikten iki yıl sonra ölür. sonraki kısımları manzumdur. Kulik annesi Werdê’den kararını gizlemeye çalışır. Kulik’in dayıları olan bu yedi kardeşin aşiret savaşlarında ne denli kahraman olduklarını destansı betimlemelerle anlatır. Köy ağası Amer. onlara kahve ikram eder. Amer ağa. Hesê Dûdê’nin kızı Werdê ile evlenir. esas sebep yiğitliğin ortaya konmasından ibarettir. Destanda kahramanlık aşkı. Bir süre orada kalan Silêman. Bir Kürt köyünde yaşayan Silêman. bir Kürt atasözü ile kararının kesin olduğunu bildirir: “Berxê çê timî para ber kêrê ye. mübalağalı betimlemeler bolca bulunur. büyük çadırını köyün girişine kurdurur. Tüm klasik destanlarda olduğu gibi Kerr û Kulik destanında da anlatıcının coşması için epik bir anlatım. sürekli bu çocukları dedeleri olan aşiret reisi Hesê Dûdê’ye şikâyet etmeye başlar. Giriş kısmı. Silêman. köyde kendine bir ev yapması için ona yer gösterir. bu durumda kızını ona vereceğini söyler. Kerr Kürtçe’de sağır. Kulik yola 66 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Onu elde edebilmek için çevresine haber salar. durumu sezmekte gecikmez. klasik destan formuna uygun olarak özetleyici bir aktarım diline sahiptir. Destanın giriş kısmı düz. yiğitlik ispatı sınırsız bir hırsa bürünür.
Sözlü Kürt Edebiyatı
düşer, uzun maceralardan sonra Bilêcan’ı kaçırır, şan ve şeref adına ısrarla karşılaşmak istediği yedi kardeşten birini Habur Irmağı kenarında öldürür; ama diğer altı kardeş onu bacağından yaralarlar. (Belki de destanda Kulik adı, bundan dolayı ona yakıştırılmıştır.) Bu sırada kardeşi Kerr imdada yetişerek altı dayısını öldürür ve Kulik’i alıp köye döner. Kulik kısa bir süre sonra ölür, Kerr, Gulçîn Hanım ile evlenir. c. DESTANA KERR Û KULIK (…) Bavo, serê sibê buye, Kulik li çemê Xabûrê li ser kaniyê peya buye, Bala xwe daye bûkek ji wê de tê ye Got: —Xwîşkê, tu xwîşk û birayê axiretê! Bûkê got: — Tu çi pirsan ji me dikî? Got: — Bilêcana erebê Gêsî çi nîşanî ye? Got: — Çil kihêl in, kefena Bilêcanê cuda ye Lingê wî kilîtkirî ye, Kilîta wî di bin doşeka qîza mîr de ye Rojê carekê vedike, dide destê cariyê ye, Tasa zîv li desta ye. Gava çil kehêl hatin ser kanî, av vexwarin, çûn, Kulik bala xwe da destê cariyeyê ye, Tasa zîvîn di dest de ye. Got: — Tasek bi wê tasê ji me re av bide. Cariye got: — Heramo, de wê de here, Ji xwe tasa hanê layiqî devê te ye! Tasa hanê ancax Bilêcan tê de av vexwe, Lawê mîr sîwar dibe ji xwe re kêf û seyrangehê ye. Wê gavê Kulik ji kerb û hêrsa çok li pişta cariye xistiye, Sê saet li cariyê temam buye, Bilêcan ji destê wê standiye.
67
Liko got: — Kulo, de were, em herin, te Bilêcan standiye. Kulik got: — Liko, lawo, tu dîn î, min Bilêcan standiye, çi şeref kiriye? Sibêroj apê Emer Axa dê bibêje: — Gur ku gur e, xwe diavê kendalan, Yek bi yek gîskan ji keriyan digire (…)
Reşo Zîlan, Serdar Roşan, Destanên Kurdî
KERR İLE KULIK DESTANI7 (…) Efendime söyleyeyim, sabahın seher vakti olmuş Kulik, Habur ırmağı kenarında çeşme başında inmiş atından Bir de bakmış ki ne görsün, Bir gelin gelmiyor mu öteden beri? Hemen ona seslenmiş: —Dünya ahiret bacımsın… Gelin kısa kesmiş: —Ne istiyorsun? — Gêsî Araplarında bulunan Bilêcan adlı atı nasıl ayırt ederiz? Gelin dedi: — Kırk küheylan arasında onun durumu özeldir. Ayakları kilitlidir. Anahtarı, bey kızının döşeği altında saklanır. Günde bir kez kilidi açarlar ve Bilêcan’ı cariyenin birine teslim ederler. Cariyenin elinde gümüş tas vardır. Kırk küheylan çeşme başına gelip de su içip gittiğinde Kulik cariyenin elindeki gümüş tasa dikkat kesildi. — O tastan bize su versene, dedi. Cariye onu aşağılayarak konuştu: — Hadi oradan pis herif, yürü git, Bu gümüş tasa layık mısın sen? Bu güzelim tastan ancak Bilêcan su içebilir. Sonra beyin oğlu onu çayırda zevkle koşturur. Gururu kırılıp çok sinirlenen Kulik, o öfkeyle sırtına bir tekme indirince cariye üç saat baygın yattı. Kulik, Bilêcan’ı onun elinden aldı. Hizmetkârı olan Liko, ona dedi:
7 Destana Kerr û Kulik’in Türkçe çevirisidir.
68
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Sözlü Kürt Edebiyatı
— Haydi Kulik gidelim, nasılsa Bilêcan’ı aldın. — Dur bakalım, dedi Kulik, deli misin sen Liko? Bilêcan’ı aldın da şerefle, kahramanca mı aldın sanki? Yarın bir gün atı kendisine götüreceğimiz amcam Emer Ağa demez mi? Kurt bir hayvan olduğu halde kayalıktan saldırıp teker teker bütün sürüyü telef eder… (…) 1. Habur ırmağı nerededir, haritada bulunuz. 2. Kerr ve Kulik adlı kahramanların davranışlarında erdem var mıdır? 3. Destanlarda zaman akışı hızlıdır. Kerr û Kulik destanında zaman akışındaki hıza bir örnek veriniz. 4. Kulik, Bilêcan’ı cariyeden aldığı halde neden geri dönmüyor? 5. Destanda Bilêcan adlı at nasıl anlatılmıştır, diğer atlardan farkı nedir? 6. Siyabend û Xecê destanı ile Kerr û Kulik destanı arasındaki benzerlikleri bulunuz. İNCELEME DIMDIM DESTANI HAKKINDA Dımdım destanı, 17. yüzyılın başlarında (1608–1610) İran Kürdistan’ında gerçekleşmiş olan uzun bir kuşatma savaşını anlatır. İran tarihinde geçen bilgiye göre de Bradost Kürtlerinin hanı olan Emîr Xan (Xano), İran Safevi şahı I. Abbas’tan izin alarak İran Kürdistan’ında Mergever bölgesinde, Urmiye Gölü’nün yakınında bir dağ zirvesine Dımdım adlı bir kale yaptırır. Ancak İran şahı, Kürt hanının nüfuzunu artırmasından sakınarak kaleyi tahrip etmesini ister. Buna karşı çıkan hanın kalesi (Dımdım), şahın beyleri tarafından yönetilen kalabalık ordularca kuşatılır. Yıllarca süren kuşatmadan sonra kale düşer. Xanê Çengzêrîn (Altın Kollu Han) da denen Dımdım destanının değişik bölgelerde birçok farklı anlatımı vardır; ama genel çizgileri birbiriyle örtüşmekte, tarihsel olaylarla da desteklenmektedir. Bu yüzden destanın giriş bölümü şöyledir: Destan, güzel destan Altın Kollu Han’ın destanı Gerçektir Uydurma değil Bundan dört yüz yıl önce Kürt halkının sömürüye karşı verdiği mücadeleyi anlatan Dımdım destanı, halkın hafızasında özenle korunmuş, kulaktan kulağa aktarılarak zenginleşmiştir.
69
d. DESTANA DIMDIM (…) Vako xan cêma bûne Bîst û duwazde temam bûne Ber Dimdimê wetrax bûne “Erê Xano tu Kurmanc î Tu qebûl ke vî tacî Heke na, tu ber topê min armanc î” “Ez tacê te qebûl nakim Ez heft nehlet li babê te dikim Kirmanciyê bênav nakim” “Vê carê gerê topan e Topa bavên kelê xana Kelê xana bikin wêrane” Dimdim berekî kop e Wê têne bi tifing û top e Wakû baranê dilop e Dimdim berekî midauwir Wê têne bi kuling û tawir Toz li ber ezmana bûwe ewir Dimdim berekî di avê de Pênsed topa bi carek lêda Berî ji berek nekir zêde (…)
Ordixanê Celîl, Kürt Kahramanlık Destanı Dimdim
DIMDIM DESTANI8 (…) Bütün hanlar bir araya gelince, Otuz iki oldular, Dımdım’ın etrafını çevirdiler. (Dedi Şah:) “Ey Han! Sen ki Kurmanc’sın, Kabul et bu tacı, Kabul etmezsen toplarıma nişan tahtası olacaksın.” (Cevap verdi han:) “Tacını kabul etmem senin. Yedi kere lanetlerim babanı senin! Ben Kurmancları şerefsiz yapmam.”
8 Destana Dimdim’ın Türkçe çevirisidir.
70
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
(…) 1. suda bir taştır: Beş yüz top aynı anda isabet ediyor Hiçbir taş kımıldamadı yerinden. yuvarlak bir kayadır: Külünklerle ve kazmalarla yürüyorlar üstüne Bir bulut kaplıyor gökyüzünü. Ateş edin toplarla hanların kalesine! Viran eyleyin kalesini hanların!” Dımdım. Dımdım. Kuşatmada savaş başlamadan önce İran şahı. Dımdım kalesi. destana göre nasıl bir kaledir? 2. Kalenin kuşatılması nasıl anlatılıyor? 3. Kürt hanına nasıl bir teklif getiriyor? İNCELEME EVDALÊ ZEYNIKÊ DESTANI HAKKINDA Arif Sevinç.Sözlü Kürt Edebiyatı (Şah dedi:) “Şimdi iş toplara kaldı. Evdalê Zeynikê 71 .
(Antolojiya Dengbêjan. bavê Temo. Dengbêj Gulê ile bir civat’ta (aşıkların atışma yaptıkları meclis. qey gava li Evdalê Zeynê. Onun söylediği ya da onun üzerine söylenen birçok dengbêj anlatısı vardır. Sürmeli Mehmed Paşa’nın divanının dengbêjliğini yapmıştır. Sonra görme yeteneğini yitirip civatlara katılamaz duruma gelir. topluluk) atışıp onu mağlup eder ve sonra onunla evlenir. 1913 yılında Erzurum’un Karayazı ilçesine bağlı Qanciyan Köyü’nde yaşamını yitirmiştir. bavê xwe li ser bide rûniştinê. Kendisinin yaptığı birçok stran olduğu belirtilmektedir. tu sendeliyê ji bawê xwe re bîne. Ağrı’nın Tutak ilçesine bağlı Cemalverdi Köyü’nde doğdu. dengbêjê oda Surmelî Memed Paşa. EVDALÊ ZEYNIKÊ Evdal digo. min digo. Ancak günümüzde çoğu unutulmuştur. li nawa hewşê deyne. Temo lawo dilê min ê hînehîn e Lewma ku alîkî dilê min bi kul e. çavê min nabîne Mêrê begler ji berê de bext û îtibara wan tunîne Min digo. serê dilê min tev birîn e Mala felekê xira be çavê bavê te kor e. yek bi keder e. qey di çava de tiştek nîn e Roja ku ji meriv re xirab were ji xeynî Xwedayê meriv pê ve kesekî meriv tunîne Evdal digo. yek bi qotik e. Teyrê ser milê ser qîz û bûka. Evdal. pişta bavê xwe bide dara tiyê ne Bavê te nola dem û dewranê berê belkî dîsa bavê te yê binuhrîne Belkî Mehmed Surmelî Paşa min bibe li ser hekîm û dixtora bigerîne 72 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . oğlu Temo ile köy köy dolaşarak dilencilik yapmıştır. sîwarê gogerçîn e Bibe pêsîrtengî temamî malê xwe di ber min de bide. Serhat bölgesinin (Kuzeydoğu Anadolu’nun Kürtçe ifadesi) birçok yerini gezer. sözlü Kürt edebiyatının en önemli temsilcilerinden olan bir dengbêjdir. Ömrünün son yıllarında İranlı bir doktor gözlerini tedavi eder ve yeniden görmeye başlar.Evdalê Zeynikê. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Turizm Müdürlüğü) e. Yoksul düşüp. Atışıp mağlup ettiği ünlü dengbêjlerden biri de Şêx Silê’dir. Doğum yılı tam olarak bilinmemektedir. Temo lawo tu lezke bilezîne. Ancak 1800’lü yılların başında doğduğu tahmin ediliyor.
oğul gönlüm söylenmektedir. 73 . bavê wî nola dem û dewranê berê gêncîtiya xwe bi bîra xwe tîne. çavê min nabîne Quling dibê Evdal xema mexwe emrê Xaliqê alemê rebil alemîn e Quling dibê Evdal min xewnkî di xewa xwe de diye. dengê xwe berdide. qulinga li hev û dinê difetilîne Bang dike paşîvangê qulinga. siwarê Gogerçîn e Wê gavê quling bi sê dengan li Evdal dikin qîrîne Dibê Evdal halê te çiye. ya çi nîn e Evdal dibê quling tu halê min dibînî çavê min kor bûye. babanın gözleri kör. Ah feleğin evi yıkılsın Temo. Çünkü bir yanı yaralıdır. genç kızların ve gelinlerin omuzlarındaki kartal. Gogerçin adlı atın süvarisi. dibê vê sewta xerîb sewta kê ye Paşîvangê qulinga dibê qey tu nas nakî eviya sewta Evdalê Zeynê. mirad û meqsedê min û Gula Ecem biqedîne Temo lez dike dilezîne. dengê qulinga dibire. bir gün dara düşecek olsa. quling rabûne ji binê beriyê.Sözlü Kürt Edebiyatı Xwedê çavê bavê te rehet bike. min dî qedera te û Gula Ecem tê de nivisî ye (…) Antolojiya Dengbêjan.) Evdal der ki Temo. bir yanı kederlidir. 9 Evdalê Zeynikê’nin Türkçe çevirisidir. ez ketim şûna sûretê qedera. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Turizm Müdürlüğü EVDALÊ ZEYNIKÊ9 (Aşağıdaki kesitte Evdal’ın oğluna seslenişi ve bu sese karşılık veren turnalarla konuşması verilmiştir. Ben zannederdim ki Evdalê Zeynikê. şairê ruyê dinyayê. teyrê ser milê qîz û bûka. bey onun uğruna bütün malını verir. Sürmeli Mehmed Paşa’nın divanının dengbêji. gönlümün başı hep beladadır. ez di nava lewhê mehfûz re derbas bûm. bir yanı elemlidir. min dî ez di xewê de pir bilind rabûm. berê dane welatê Serhedê dikin qîrîn û wîrîne Pêşîvangê qulinga pêşiyê li qulinga digre. sendelyê ji bavê xwe re datîne. dengbêjê oda Surmelî Mehmed Paşa. görmüyorum ki! Eskiden beri bey olanlara güven olmaz. Anladım ki insanın başı dara düştüğünde Allah’tan başka kimse sahip çıkmaz ona. bavê Temo.
işte halimi görüyorsun. Arkadaki turna “tanımadın mı. Sürmeli Mehmed Paşa’nın divanının dengbêji. Bu destanların çoğunda olduğu gibi burada da Dewrêş ve Edûl arasında kuvvetli bir aşk vardır. Evdal ne var ne yok. Gogerçin adlı atın süvarisi… Bunun üzerine turnalar üç ayrı perdeden Evdal’a ses verirler Öndeki turna der ki. Temo. ermişlerin hayvanlarla konuşup anlaşabildiğine inanılırdı. Siyabend û Xecê. sonuçta bu durum. Anlatıdaki davranışlarına bakılırsa Temo nasıl biridir? 4. ne durumdasın? Evdal der. Evdalê Zeynê. bu Evdalê Zeynikê.Evdal der ki Temo. Temo’nun babası. genç kızların ve gelinlerin omuzlarındaki kartal. âlemleri yaratan Allah’ın kaderi. bağrışa çağrışa sıra sıra uçuyorlar. Şex Seîdê Kal destanları gibi. Evdal bir rüya gördüm uykumda. beni avluya oturt ve sırtımı dut ağacına ver. Yine eski zamanlarda olduğu gibi stran söyleyeceğim. tıpkı Mem û Zîn. 2. Dengbêj Marûf’un Evdalê Zeynîkê adlı şarkısını sınıfta dinleyiniz. Çetelê Axê. göremiyorum. 74 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Destanın kök olayının 18. sıkma canını. Zembîlfiroş. birçok değişik biçimi olan bir kahramanlık destanıdır. Allah inşallah babanın gözlerini iyi eder ve inşallah Acem kızı Gulê’ye kavuşurum. bu ses kimin sesi diye. Belki Sürmeli Mehmed Paşa duyar da beni doktorlara götürüp baktırır. Mala Nêsir. neylersin. yüzyılda Urfa Viranşehir’de geçtiği sanılmaktadır. Tahir û Zahrê. Burada da Evdal ile turna başının söyleştiğini görüyoruz. gördüm ki senle sevgilin Acem kızı Gulê’nin kaderi birlikte yazılmışlar. Bu durumu nasıl yorumluyorsunuz? İNCELEME DEWRÊŞÊ EVDÎ DESTANI HAKKINDA Dewrêşê Evdî destanı da. Filîtê Quto. (…) 1. o kadar yükseğe uçuyordum ki kaderin yazılı olduğu “levh-i mahfuz”un ortasından geçiyordum. Eski kültürlerde yüce insanların. Turna der ki. oğul bir sandalye kap da getiriver babana. yeryüzünün şairi. Öndeki turna öteki turnaları susturup en arkadaki turnaya sorar. Temo aceleyle koşup babasına sandalye getiriyor ve avlunun ortasına oturan Evdal başlıyor gençliğinde olduğu gibi sesini yükseltip söylemeye… Bu arada turna katarları Serhad ülkesine doğru kanatlanmış. Evdal. Ve devam etti turna. Emê Gozê. gözlerim kör oldu. Evdal’in yaşadığı hayal kırıklığı hangi durumdan kaynaklanıyor? 3.
Milan aşiretine saldırır. Müslüman olan Temir Paşa’nın kızı Edûl ile birbirlerini severler. aşiretin ağası olan Temir Paşa’nın yirmi yedi sütunlu çadırında bu saldırıya karşı nasıl bir savunma yapılması gerektiğini görüşürler. Milan aşiretine yapılan saldırıda öne çıkan bir kahramandır. Aşağıdaki kesitte anlatılan kısma göre İbrahim Paşa.Sözlü Kürt Edebiyatı Arif Sevinç. Bu sırada yiğit Dewrêş’in babası Evdî de oradadır. Dewrêş. Derwêş ise Şengal bölgesinden gelmiş Êzidî (Yezidi) dinine mensup bir Kürt’tür. İbrahim Paşa’yı küçümseyerek 75 . Derwêşê Evdî û Edûla Viranşehir’de Milan aşireti reisi Temir Paşa hüküm sürmektedir. Milan aşireti üyeleri. Yetmiş beş yaşında olan Evdî.
(…) Antolojiya Dengbêjan. Digo: Evdo lawo eslê te Êzidî ye. f. Ji wiya re dibên şerê Îbrahîmê Çil Tirkan e. Dewrêşê Evdî radibû ji hêşê konan e. Digirtin Edûlxanê gula nava qîzan û bûkan e. Konê reş ê Erebî didan ber şûran e. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Turizm Müdürlüğü 76 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .konuşunca gülüp ayıplarlar onu. Vana çepkê xwe li hev xistin bi Evdo keniyan e. simbêl di devê wan de şikyane. Digo: Dewro lawo tu roviyê bikeve qulan e. Davêtin payê çitan û perdan e. DEWRÊŞÊ EVDÎ (…) Wêl egîto dilê min liyan e. Herçî xorta. Were sew sekolê kuçan îro bi extiyarê kalê bavê te kenyan e. Yaşlılığıyla alay edip Yezidi dinine mensup olmasını alay konusu ederler. Ne şerê sawî û sakûlan e… Evdo rabû ji nava çikalan berê xwe da alî kêşê konan e. Bunun üzerine Dewrêş çadıra gelir. (…) Tu nikarî bi qîz û bûkên Milan re bikî henek û kêf û laqirdiyan e. Diketin pey siwarê wan e. Çil siwaran dikuştin ji wan e. (…) Vana diketin şêwr û mişêwrê giran e. Bu sırada İbrahim Paşa’nın süvarileri Milan aşiretinin çadırları arasına dalarlar. Herçî kala riyê xwe mizdan e. Berê xwe dida bin konê axayê Milan e. Eger tu mêr î rabe here. Emrê te çuye heftê û pêncan e. Yar yar… egîto yar… Wêl egîto dilê min liyan e. Îbrahîmê Çil Tirkan diketin nava konan e. pirê Şeytan e. wêl liyan e. Herkes korkuyla bekleşirken Dewrêş dışarı çıkıp kırk süvariyi öldürür. Bala xwe didane. Evdî evine dönüp oğlu Dewrêş’e kendisiyle dalga geçtiklerini anlatır. Dewrêş radibû ji binê konan e. berê xwe bide bin konê axayê Milan e. Büyük bir savunma savaşı başlar. Eger tu pûşt î here devê xwe bide ber devê qîzan û bûkan e.
Düşüyordu düşman süvarilerin ardına. Oğluna dedi. Eğer korkak. ah acılıdır. İbrahim Paşa ile savaştır. Yok. Dost… Ah yiğit dost… Ah yiğidim gönlüm acılıdır. (…) Bunlar çadırda ağır bir tartışmaya tutuşurken. gelinleriyle bile konuşamazsın. 10 Dewrêşê Evdî’nin Türkçe çevirisidir. Sen bizim aşiretin kızlarıyla. Orda ayak takımı çoluk çocuk bu yaşlı babana güldüler. 77 . O simsiyah kalın bıyıklarıyla. Bu ifadelerin kimler tarafından eklendiğini. gelinler arasından alıyorlardı. Gidiyordu Milan ağasının çadırına. bir yiğitsen git Milan ağasının çadırına. gelinlerle söyleş. Dewrêş şimdi kalkıyordu kendi çadırından. boş bir adamsan git kızlarla. Duydular ki İbrahim Paşa askerleri saldırıp çadırlar arasına giriyorlardı. Dewrêş. Dediler: Ulan Evdo senin aslın Şeytana uyan Yezidilik değil mi? Yaşın yetmiş beş olmuş daha konuşuyorsun. Çitlerin ve perdelerin olduğu hareme atıyorlardı. sen tilki gibi deliklere saklanmışsın. Ve tüm aşiret yaşlıları yetiniyordu sakallarını sıvazlamakla. (…) Gelmiş bize anlatıyorsun. O kara Arap çadırlarını parçalıyorlardı kılıçlarla. Onlar ellerini birbirine vurarak güldüler yaşlı Evdî’ye. Ne kadar delikanlı varsa korkudan suspus oluyordu. Dewrêşê Evdî kalkıyordu çadırlar tarafından. Destandaki seslenme ifadelerini çıkarınız. Çoluk çocuk kavgası değil ki… Evdî kalktı yürüdü kendi çadırına doğru. Gül gibi güzel Edûl’u kızlar. Kırk süvariyi öldürüyordu onlardan… (…) 1. asıl metnin konusuyla ilgisinin olup olmadığını söyleyiniz. Söz konusu olan.Sözlü Kürt Edebiyatı DEWRÊŞÊ EVDÎ10 (…) Ah yiğidim yüreğim acılıdır.
kervanı soymayı kafasına koymuştur. Filît’in cesedi başında annesi Şemê’nin yaktığı ağıtla destan biter. İnançsal. Kürtlerin feodal dönem ilişkilerinden ilginç bir kesit sunmaktadır: Emê’nin kervanının geçeceği bölgede ünlenmiş bir kahraman olan Filît. Emê kervanın önünün kesildiğini duyunca öfkelenip yeğeni Elî Etmanekî’yi aracı olarak yollar. Bazinbelek ile ateş edip Filît’i öldürür. 78 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . etnik. Bunu duyan yaşlı Emê. cinsiyet farklılığı insanlar arasında ayrıma yol açıyor mu? Yüzlerce yıl önce yazılmış yukarıdaki destanda bunun örneği var mıdır? Sizce günümüzden de ilgili duruma örnekler verilebilir mi? İNCELEME FILÎTÊ QUTO DESTANI HAKKINDA Arif Sevinç. Yol haracı olarak Filît’e bazı armağanlar vermek istese de onu fikrinden caydıramaz. farklılıklar.2. Filîtê Quto Filîtê Quto Destanı. ekonomik vb. Filît’in annesi Şemê “Kervancılara yazık. onların yolunu kesme” dese de onu durduramaz. kültürel. Filît’in gözü Emê’nin omzundaki ünlü tüfek Bazinbelek’tedir.
qelenê dayka te ya Şemêwo ha Malxirabo… (…) Antolojiya Dengbêjan.Sözlü Kürt Edebiyatı g. Eger tu Bazinbeleka milê min dixwazî. Ji min re deyne xerc û xeraca serê rêwo ha Şem rebeno… (…) Le dibên Elî derhal fetilî hatiye cem apê xwe yê Emêwo Digo: Apo bi sê qesema Filîtê Quto li me dike dewa Bazinbelekêwo Lê belê wextê ji apê Emê ra dibê vê xeberêwo. Mûyê canê apê Emê dibin weka şûjin di kulp û qapûta ra dertêwo. Ha malxerabo… Ax heylor heylor heylor… Heylor heylor heylor heylor… Elî derhal çuye cem Filîtê Quto. Eger te jin rewandibe em bidine te qelenê jinêwo. Neha bi wê yekê qayil nabî were mala me rûne bi erf û edetê dinêwo. Bibê: Apê min î Emê gotiye “Filîto lawo te mêr kuştibe em bidine te xwîna mêrêwo. Le derdê min ne hêstira pêşî. Bi sê denga dike gazî dibê: — Filîto lawo. Filît gotiye bira Bazinbeleka milê xwe. FILÎTÊ QUTO (…) Apê Emê digo. Filît dibê: Elî lawo here cem apê xwe yê Emêwo bê wele Filît gotiye. Derhal diqelêbe barkî lokkî devêwo. Heta devê te bigere ez ê bidime te mal ji xiznêwo. (…) Lê belê wextê Elî ji Filîtê Quto ra dibê vê xeberêwo. Hêstira navîn navê wê Xeco ye. Em ê karwanî ne bira pêşiya karwanê. Ew her du hêstirê ku mi dan te ew herêkirina xwîşka te bûn. Bê apê min î Emê li te kiriye silav û kilavê Xwedêwo. Elî lawo tu rabe here cem Filîtê Quto berxê Şemê. 79 . Le ji apê xwe yê Emê re bibê. Min mêr nekuştiye ku bide min xwîna mêrêwo. Min jin nerewandiye ku bide min qelenê jinêwo. me berde çavê sawî û sakûlên me li rêwo. Bira hedya ji xwe re biqetîne bibe xerc û xeraca serê rêwo. Neha tu bi wê yekê qayil nabe hêstira pêşî navê wê Hedo ye. hêstira navî her du dehşikê wî kerêwo. Dike kozik û qeretûn xwe davêje berêwo. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Turizm Md. Ez qet nayêm li mala wî rûnanêm bi erf û edetê dinêwo.
yol haracına saysın. Amcana de ki omzundaki Bazinbelek tüfeği bana bırakıp geçsin. Bizler kervancılarız. amcan Emê ye git de ki. Ben kız kaçırmadım ki başlık paramı karşılasın. O dedi ki. yol versin geçelim.) (…) Emê amca diyordu. Dedi. Bunları hediye olarak alsın. çoluk-çocuğumuz bizleri bekler. (…) Bunları Filît’e anlattığında. Bununla da yetinmiyorsan öndeki katırın adı Hedo Ortadaki katırın adı Xeco. oğlum Ali (Elî). kız kaçırdıysan başlık parasını biz karşılayalım. Bunlarla yetinmiyorsan örf ve âdete uyarak buyur gel evimizde otur. vallahi amca. Canının istediği kadar mal mülk vereyim sana hazinemden. Ancak onu yol haracına sayabilirim. Vallahi Filit dedi ki. Filît bizim şu Bazinbelek tüfeğine göz dikmiş. Fakat bunu amcasına söyler söylemez. oğlum. 80 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Yok. kalk Şemê’nin yavrusu Filîtê Quto’nun yanına git. Benim derdim birer eşek sıpası olan katırlar da değil. Evi yıkılası… Ah aman aman aman Aman aman aman aman Ali hemen kalkıp Filît’in yanına gitti. Ona de ki amcam Emê. ben adam öldürmedim ki diyet parası versin. Anlat amcanın ona şöyle dediğini: Bak Filît. sana Allah’ın selamını yolladı. Oğlum Ali. Ah zavallı Şemê! (…) Derler ki Ali hemen amcası Emê’nin yanına döndü. eğer adam öldürdüysen sana diyet parasını biz verelim.FILÎTÊ QUTO11 (Aşağıdaki kesitte kervanın yolunu kesen Filîtê Quto ile kervan sahibi Apê Emê arasında aracılık yapan Elî Etmanekî’nin boşa giden çabasını görüyoruz. 11 Filîtê Quto’nun Türkçe çevirisidir. Hiç de örf âdete uyup onun evine varmam.
arkadaşlarınıza anlatınız. 5. O hızla bir devenin yükünü deviriverdi yere. Ardına mevzilenip seslendi: — Bak oğlum Filît. Anlatıdaki kişileri çıkarıp iyiler ve kötüler olarak ikiye ayırınız. 81 .Sözlü Kürt Edebiyatı Amcası Emê’nın tüyleri diken diken oldu. Ve adeta bir çuvaldız gibi çıktı kaputundan. Bölümler arasında “Ax heylor heylor heylor… / Heylor heylor heylor heylor…” gibi tekrarların bulunması. Silahlar konuşmadan önce Emê Amca. kervanın yolunu kesen Filît’i çatışmadan vazgeçirmek için ona neler öneriyor? 3. Eğer elimdeki Bazinbelek tüfeğini istiyorsan bil ki. Sana önerdiğim o iki katır senin kız kardeşinin gelinlik yüklerini taşıdılar. Annen Şemê’nin başlık parasıdır o. Filît yanlışta ısrar etmeden önce kimler onu uyarıyor? Filît’in söz dinlememesinin sebebi nedir? 2. İnsanları nelere bağlı olarak yargılayıp sınıflandırdığınızı tartışınız. Filît’in acıklı sonu sizi üzdü mü? Siz olsaydınız Filît’e nasıl bir nasihat verirdiniz. anlatının müzikalitesine nasıl bir etkide bulunmuştur? 4. Evi yıkılası… (…) 1.
Doğu medeniyetlerinde ……………………………………………. klamlar. yanlışsa (Y) işareti koyunuz.…. ( ) • Dünya destanlarında olduğu gibi Kürt destanlarında da biçimsel olarak hem manzum. anlatıcıları olan dengbêjden dengbêje farklılıklar göstermesinin nedeni yazılı olmayışıdır. farklılaştıkları için tarihsel birer metin olmaktan çıkarak destan sayılırlar. ( ) • Destanlarda kahramanlar.. dengbêjlerin karşılıklı atıştıkları tekerlemelere ise ……………………………………………………………………. • Halk hikâyelerinin başlarında söylenen tekerlemelere Kürt halk edebiyatında bazen …………………………………. tarihte yeri olan kişilerdir. mesneviler sayesinde kazanan insanlardır. ( ) • Dengbêjler de Türk halk edebiyatındaki saz aşıkları gibi destanların. Bugün giderek yok olan bu gelenekte. halk hikâyelerinin. Aşağıda noktalarla boş bırakılmış yerlere anlamca uygun kelimeler yazınız. Bu süreçler günümüzde de gerçekleşebilir mi? Niçin? 82 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . ( ) 3. 4. adı verilir.. hayatlarını söyledikleri destanlar. Aşağıdaki cümlelerin sonuna bilgiler doğruysa (D). hem de mensur özellikler görülür. Sözlü edebiyat türlerinin şiirsel oluş nedenlerini yazınız. ama anlatı metinleri.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. ilahiler. • Kürt edebiyatındaki…………………. ilahilerin. • Kürt destanlarının anlatıldıkları bölgeden bölgeye. • Destan Batı medeniyetlerinde ……………………………… şeklinde adlandırılırken. Destanların oluşum süreçleri hakkında bilgi veriniz. 2.. diye adlandırılır. genellikle köyden köye dolaşarak. ağızdan ağza yayıldıkça.Türk edebiyatındaki uzun havalara benzer. mesnevilerin icracılarıdır.
Oğuz Kağan. E. İlahi Komedya. jest ve mimiklere nadiren başvurduğu gözlenir. Herakles B. Odysseia. Kaybolmuş Cennet-Henriade. Üreten yalnız değildir. Aşağıdakilerden hangisi sözlü Kürt edebiyatının özelliklerinden değildir? A. Çılgın Orlando.Henriade-Kurtarılmış Kudüs B.İlyada E. yeniden okuma vs. Dinleyicinin duygusal olarak olayla ve kahramanla özdeşleşmesi (mimesis) esastır. Aşağıdakilerin hangisinde verilenlerin tümü yapma destanlardır? A.Sözlü Kürt Edebiyatı ÜNİTE SONU ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME SORULARI 1. daha bebekken yılanları öldürdüğüne.Hektor C. Eleştirme. Mahabharata-Oğuz Kağan-İlyada C.Henriade C. Çılgın Orlando-Odysseia-Ramayana B. 83 . Aşağıdakilerin hangisinde verilenlerin tümü doğal destandır? A.Ramayana-Henriade D. doğduğu günden itibaren tanrısal bir kuvvete sahip olduğuna.Akhilleus E. İki eyleyeni vardır: icracı ve dinleyici.Oğuz Kağan-Kalevela 2. Bu kahramanın. Anlatıcının ses. Zeus 3.Mahabharata.Atlas D. C. Nibelungen-Odysseia. D. gibi amaçlarla anlatının başına geri dönmek mümkün değildir. hazzı yaratan budur. B.Kaybolmuş Cennet 4. icracı ve dinleyici arasında canlı iletişim vardır. canavarlarla savaşıp onları alt ettiğine inanılır. Yukarıdaki parçada tanıtılan mitolojik karakter kimdir? A.Şehnâme.Çılgın Orlando D. Kaybolmuş Cennet. Yunan mitolojisindeki en güçlü kahramandır. İlyada-Şehnâme-İlahi Komedya E.
Cinas–telmih E. Aşağıdakilerden hangisi bir Kürt destanı değildir? A. Mecaz-ı mürsel–kinaye C. İstifham–teşbih 7. Yar sana Çağlar sular yarsana Çünkü Ferhat’ım dersin Bulunmaz mı yar sana? Bu dizelerde hangi söz sanatları vardır? A. Muhatabın durumuna göre konuşmada değişiklikler yapılabilir. Gewende 84 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Âşık C. Konuşmacı. Muhatap bellidir. E. Govent B.5. maddi-manevi varlığıyla muhatabın karşısındadır. C. Hüsn-i talil–tecahül-i arif B. Binefşa Narîn E. Zembîlfiroş B. 6. Begzade D. Sözcükleri seçerken düşünme fırsatı söz konusudur. Stî û Ferxî 8. B. Ristemê Zal D. Aşağıdakilerden hangisi sözlü ifadenin yazılı ifadeye göre avantajlarından biri sayılmaz? A. Mitrib E. Ramayana C. jest ve mimik gibi unsurlar vardır. Aşağıdakilerden hangisi dengbejlere verilen isimlerden biri değildir? A. D. Ses tonu. Telmih–teşhis D.
Aşağıdaki destanlardan hangisinin olay örgüsü Süphan Dağı’nda sonlanır? A. Sözlü edebiyat türlerinin şiirsel ve pek çoğunun ezgisel olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A. O dönemde henüz metin türü keşfedilmemişti. Asonans D. Yedekli mani D. Kafiye B. aşağıdaki hangi mani türüdür? A. Şiirde ve nesirde aynı veya benzer ünsüzlerin tekrarıyla elde edilen ahenge ne ad verilir? A. Cinaslı mani C. Aşağıdakilerden hangisi Kürt destanlarının ortaya çıkış nedeni değildir? A. C.Sözlü Kürt Edebiyatı 9. Ayaklı mani B. Artık mani 10. D. Düz mani E. Şiir okumak daha fazla itibar kazandırıyordu. Filîtê Quto C. E. Redif E. İnanç farklılıkları C. Aliterasyon C. Destana Memê Alan E. Destana Dimdim 12. kara gözler Kararmış kara gözler Gemim deryada kaldı Yelkenim kara gözler Yukarıdaki mani. Nakarat 11. Saz ve sözün uyumu daha estetik karşılanıyordu. Siyabend û Xecê D. Savaşlar B. Halk. daha çok şiir türünü benimsiyordu. Kara gözler. Ezberlenmesi ve nesilden nesile aktarımı daha kolaydı. Kadın kurnazlıkları D. 85 . Kahramanlıklar E. Aşiretler arası husumetler 13. Dewreş u Edule B. B.
sosyal ve siyasi ihtiyaca göre tiplere ayrılarak kültürün yayılımı ve sürekliliğini sağlama noktasında işlevler üstlenmişlerdir. Menelaos’un karısı Helena’yı Troya’ya kaçırır. Manilerin ilk iki dizesi doldurma dizedir. 86 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . iki ordu arasında bazen teke tek vuruşma yapılır. Sözlü kültürün icracısı olan dengbêjler. Menelaos’a konuk olduğu için söylenmiştir. asıl söylenilmek istenilen son iki dizeye hazırlık için söylenir. milletin hafızasını aktaran bellek konumundaydılar. bir anlamı olmasından ziyade dile ifade kıvraklığı ve çabukluğu kazandırmasıdır. karısı Helena’yı kaçıran Paris’ten öcünü almak için söylemiştir. D. Tekerlemelerin söyleniş amacı. İlyada) Bu sözler kim tarafından. C. Hektor ile vuruşmak için söylemiştir. C. Paris kaçtığı için söylenmiştir. Manzum olan. Akhalılarla savaşmak için söylemişledir. Aşağıdaki sözlü edebiyat için verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? A. İlyada adlı destanda Paris. yüzyıl ile 20. “Kendisini dostça konuklayana kötülük edemesin Bundan böyle doğacak insanlar arasında hiç kimse. B.14.” (Homeros. E. E. Menelaos. Troyalılar. yüzyıl’ın başlarında toplanmıştır. Paris. 15. niçin söylenmiştir? A. uyaklı atasözlerinin. Toplumsal hayatta da gerekli olan bilgiyi dağıtan ve aktaran konumunda olup. Menelaos. D. düz olanlardan daha yeni olduğu kabul edilir. ölçülü. Kürt sözlü edebiyat eserleri daha çok dil araştırmaları için 19. Aşağıdaki dizeler bir vuruşma sırasında söylenmiştir. B.
............................................................... BU BÖLÜMDE ÖĞRENDİKLERİM BENDE ŞU DEĞİŞİMLERİ YARATTI: √ .......................................................................................................................................................................................................................... BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? √ ...... √ ........................................................................................... √ .......................................................................................... √ ....... 87 ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... √ ........................................................ √ ................................... √ ...................................................................................................................................... √ ............................................... √ ...............................................................................Sözlü Kürt Edebiyatı ÖZ DEĞERLENDİRME ŞEMASI BU BÖLÜMDE ÖĞRENEMEDİKLERİMİ NASIL KAVRAYABİLİRİM? BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? √ ...............
88 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .
Baba Tahirê Hemedanî 4. Klasik Kürt Edebiyatında Coşku ve Heyecan 3. Kürt Medreselerinde Eğitim.II. KÜRT MEDRESELERİ 1. YÜZYILLARDA İSLAMİYET VE KÜRT KÜLTÜRÜ 1. YÜZYILLAR ARASINDA YAŞAYAN KLASİK KÜRT EDEBİYATÇILAR 1. KLASİK KÜRT EDEBİYATININ İLKLERİ 1. Melayê Cizîrî (1570-1640) 2. XI-XII. El Dînewerî 2. Melayê Batê (1417-1491) 4. İslami Dönemde Medreselerde Kürt Edebiyatı 2. Bölüm Kürt Edebiyatı B. Ehmedê Xanî (1651-1706) Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları 89 . Klasik Kürt Edebiyatında Tasavvuf 2. Feqiyê Teyran (1590-1660) 3. KÜRTÇE EDEBİ METİNLERDE İŞLENEN KONULAR 1. XIV-XIX. Elî Herîrî c. İslamiyet Etkisinde Oluşan Kürtçe Edebi Metinler b. Yazılı Kürt Edebiyatı I. Klasik Kürt Edebiyatında Milli Unsurlar e. Klasik Kürt Edebiyatı a. Yaşam ve Edebi Üretim d. İslamiyet Öncesi Kürt Edebiyatı ve Kültürü 2. Îbn Xelîkan 3.
edebiyatının oluşmasında dini inanışlar ne derecede önemlidir? Dünya edebiyatlarını da kapsayacak bir araştırma yapınız. araştırınız.A. İSLAMİYET ÖNCESİ KÜRT EDEBİYATI VE KÜLTÜRÜ HAZIRLIK 1. Bir ulusun değerlerinin oluşmasında kültürün rolü nedir? Sizce kültür dışında hangi olgular ulusların değerlerinin oluşmasında etkilidir. XI-XII. candan. içli söylemeyi 90 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . YÜZYILLARDA İSLAMİYET VE KÜRT KÜLTÜRÜ 1. Bir ulusun. İNCELEME İSLAMİYET VE EDEBİYAT İSLAMİYET ÖNCESİ KÜRT ŞİİRİ BI HEVRE BİRLİKTE Xwazdî ez tu hevre bin Bi hevre herin xorînê Birlikte geçen günleri özlüyorum Hele sabah çıkıp gidişimizi Wer dî bihêrin kotra bin Seninle dağlara çıkar. 2. dolaşırdık Bang dîn bi hevre narînê Birlikte söylerdik türkülerimizi Dwînî kotra hêra bûm Awaz ji cîr dixwînê Ben o dağların ruhundan öğrenmiştim Ta yürekten.
Dêm durê. ya da uyu hadi. Sîne kir amancê tîrê. Dil ji min bir. Wê şepalê miskî xalê. dil ji min. Yukarıda verilen her iki şiiri inceleyerek şiirlerdeki benzer ve farklı imgelerin neler olduğunu söyleyiniz. dil ji min. dil ji min. hem sahralarda El aman. gerdan parlak Zülüfleri alnında oynak Aldı aklımı benden aldı aklımı Zülüf ile kakül. nûn û dalan Wan ji min dil bir bi talan Goşeyê qewsê hîlalan Dil ji min bir.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı Fîrabîl û beyaban Hawar ji dest evînê Ez tu watu yek dil wîn Hêzan cwadî wînê Vêra pêkra hifne wîn Bircînê ya binvînê Hem dağlarda. gerden şemalê. 2. Dil ji min bir. Zulf û xalan. hem kırlarda. dil ji min. ayırdı bizi Ancak birlikte olunca küflenmez aşk Ya bağır bir ses ver. yukarıdaki iki şiir arasında dönemlerin kültürel ve edebi özelliklerinden kaynaklanan ne gibi farklar vardır? 3. Şiir: Borazboz Türkçeye çeviren: Selim Temo İSLAMİYET SONRASI KÜRT ŞİİRİ DİL Jİ MİN BİR ALDI AKLIMI BENDEN Şox û şengê zuhre rengê. zühre renkli Aldı aklımı benden aldı aklımı Heybetli kaplan bakışları Aldı aklımı benden aldı aklımı O narin ve yorgun kaküllü Cevher dudaklı. 91 . Xemrî yû gîs û herîrê. medet aşkın elinden yani İkimiz tam da tek bir gönül olmuşken Sonbahar gelip böyle. Dil ji min bir. dil ji min. Cebheta biskan sema lê. Bunun nedeni sizce nedir? Görüşlerinizi birkaç cümle ile yazınız. Dêm nedirê bo ebîrê. Sizce. Awirên heybet pilingê. Güzel ve neşeli. Dil ji min bir. Birçok edebiyat araştırmacısı ve Kürt dilbilimci okuduğunuz metinlerin Kürtçesi ile günümüzde konuşulan Kürtçe arasında benzer sözcükler olduğunu belirtiyor. göz ile ebru Onlar aldı aklımı benden Ayın on dördü gibi parlayan Aldı aklımı benden aldı aklımı O neşeli emsalsiz bakışlı Giysileri narin ipekli Göğsümü oklara siper eden Aldı aklımı benden aldı aklımı Şiir: Melayê Cizîrî Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar 1.
İslamiyet öncesi dönemde. Yaresaniliğin etkileri hakkında neler öğrendiğinizi söyleyiniz? 92 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Aşağıda. farklı kaynaklardan araştırarak derlediğiniz bilgileri sınıfta okuyunuz. önemli gördüğünüz cümleleri tahtaya yazınız. 5 Geçmişten günümüze kadar bütün ulusların inanışlarına göre kutsal saydıkları hayvanları gösteren bir şema oluşturunuz ve bu şemayı sınıfta herkesin görebileceği bir yere asınız. bugünkü Aleviliğin kökeni olarak ifade eden. “Kadın ve Erkek Yaresan / Alevi Şair ve Âşıklar” metninden bir bölüm verilmiştir. ETKİNLİK 2 ETKİNLİK 3 ETKİNLİK 4 ANLAMA VE YORUMLAMA 1. İslamiyet öncesi Kürt şiirini. Yaresanilik’ten yola çıkarak yorumlayan. Bu metinden hareketle.ETKİNLİK 1 5 Dini inanışlarını değiştiren başka ulusların da edebiyatlarında değişiklikler olmuş mudur. 5 Eski Kürt ve Türk inanışlarından günümüze kadar gelen ve bugün batıl inanış dediğimiz öğeleri bularak sınıftaki arkadaşlarınızla paylaşınız. Kürt kültür ve edebiyatında. 5 Çok beğendiğiniz bir portre ya da resme bakarak betimleme ağırlıklı bir kompozisyon ya da şiir yazınız ve bu çalışmanızı sınıf panosuna asınız.
Baba İshak gibi şahsiyetler olduğu ve bunların önayak olduğu XIII. Anadolu’daki ilk Alevi önderlerinin Baba İlyas. yüzyılın başlarına kadar yaşamış olan Xatun Dayrakî Razbar’ın. yüzyılın ortalarından XIV. Kürt şiirinde. Bunlardan XIII. Sözgelimi. Alevilik. Türk tasavvuf edebiyatında adı bile anılmamaktadır. Farsça ve Arapça gibi üç dilde önemli divanları bulunan Alevi edebiyatının en büyük temsilcilerinden büyük divan şairi Fuzulî gibi önemli temsilciler. “Kürtler’in Ömer Hayyam’ı” olarak da nitelendirilmektedir. Kürt kökenli olup. Onlara önderlik yapmasına ve adına Balkanlar’da bile dergâhlar bulunmasına rağmen. ünlü İranlı şair Ömer Hayyam. Kürtçenin yanı sıra Fars. İslamiyet’ten önceki Kürt toplumu ile İslamiyet’ten sonraki Kürt toplumunu karşılaştırdığımızda da rahatlıkla görmekteyiz. Haydarilik. yüzyıllarda yaşamış olan Baba Tahir Uryan. Kürtlerin geçmişte bağlı bulunduğu Zerdüştlük düşüncesi ile onun güçlü ve yenilikçi devamı niteliğindeki Mazdekçilik 93 . Bu erkek şair ve âşıklar. Türk. Ehl-i Hak ve Yezidîlik gibi öğretilere bağlı Kürt toplulukları arasında kadının konumu açısından belirgin farklar bulunmaktadır. Aslında. X-XI. eserlerinde yazı dili olarak Kürtçeyi kullanmadıkları için burada anılmamaktadır. Türk şairleri Yunus Emre ile Mevlana bu dönemin düşünce babası ve şiir öncüsü konumundadırlar. Yaresan/Alevi edebiyatında yer alan kadın şairler de. bu büyük filozofşairin. Bektaşilikte dini unvan olarak kullanılmaktadır. günümüzde Razbar adıyla bir Ehl-i Hak Müzik Topluluğu bulunmaktadır.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı KADIN VE ERKEK YARESAN / ALEVİ ŞAİRLER VE ÂŞIKLAR … Bugün. Rus ve Romen dillerine de yansıyan ve dinsel bir makam olan “Babe/ Baba” unvanıyla anılmaktadırlar. Osmanlıca. Bilindiği gibi “Bab” Alevilikte de “Kapı” anlamında bir kutsallık ifade etmekte ve Kalenderilik. Baba Tahir Uryan. bu inancın ve kültürün kutsal kişilikleri arasındadırlar. Balulî Dana’yı izleyerek sonraki yüzyıllara sarkan onlarca erkek ve kadın Yaresan şairi ve âşığı bilinmektedir. Bunu. İslami öğretilere bağlı Kürt topluluklarıyla. Zaten. Ehl-i Hak dininde Hakk’ın tecellilerinden biri kabul edilen ve bazı yönleriyle Hacı Bektaş-ı Veli ile benzeştirilen Sultan İshak’ın (Sultan Sohak) annesi olduğu söylenmektedir. yüzyıl isyanının da Babaî Hareketi olarak adlandırıldığı unutulmamalıdır. Bilindiği gibi.
onun kuramcısı ve isim anası olduğu Hurremilik’ten almıştır. ey Haydar Ne huzurum kaldı. Lıza Xanım. Heyder nazkêş Ne hizur şapame ne niyer we pêş Qebaley sirên bikere endêş Ba neza nopêş bêgane û xwêş Ey halden anlayan Haydar. ne takat. eserlerini dergâh ve cemhanelerde saz eşliğinde icra ettikleri bilinmektedir. Alevilik gibi inançlarda 12 İmam’ın kutsal kişiliklerinin anlatılmasında ya da Hristiyanlıkta 12 Havari’ye dönük olarak yapılan tanımlamalarda.öğretilerinde. ne fer Öğretiyi düşün. dini töre ve törenler kadın ve erkeklerle birlikte yapılır. Heyder nazkêş. Bugünkü Alevilik. Xatûn Zerbanûya Derzyanî gibilerinin. Öte yandan. yalnızca XI. Yarsanizm’den Aleviliğe geçişi gösteren ve iki öğretide de gizliliği esas alan bir dörtlükle sözlerimi sonlandırayım. yüzyıl âşık şairlerinden Lıza Xanım’ dan. onun yerine geçerek düşüncelerini yaymaya devam etmiş. toplumu yönettiğine inanılan Kırklar Meclisi’nin (Çihiltan) 40 üyesinden 17’si kadındır. Elimizde. Ehl-i Hak (Yarsanizm) dininin kutsal metinlerinden bazıları da Mama Nergiz Şahrazurî gibi kadınlar tarafından yazılmıştır. Alevilik-Kürdoloji-Türkoloji Yazıları 12 Melek Kültü: Yaşayan kutsal kişiliklere melek sıfatının verildiği inançlar için kullanılan genel bir kavramdır. Xatun Dayrakî Razbar. Ehl-i Haklık ve Yezidilik’e damgasını vuran birçok düşünce. Hurremdinliler. kaynağını. kadının önemli bir rolü vardır. bu kutsal kişiliklerin melek olduğu ifade edilir. peşine takılanlara Hurremdin adı verilmiştir. kadın-erkek eşitliğini esas alan bir anlayış vardır. İran-KürdistanMezopotamya bölgelerinde geniş alanlara dağılarak bu öğretiyi yaymıştır. Yaresan Aleviliği’nin kadın dini önderleri ve âşıkları olarak nitelendirdiğimiz yukarıdaki kadın sanatçılardan Celale Xanıma Lorıstanî. 94 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Örneğin Ehli-Haq. Alevi ve Ehl-i Hak gibi “melek kültü”12ne bağlı topluluklarda. tümünden örnekler bulunmakla birlikte. Ehl-i Hak ve Yezidî Kürt topluluklarında. Rıhan Xanıma Lorıstanî. o en gizli sır Asla anlamamalı kayıtsız cahiller Mehmet Bayrak. Bu öğretilerde. hatta Mazdek öldürüldükten sonra karısı Hurreme. yüzyıl başlarında faaliyet gösteren dini lider Nimetullah Ceyhunabadî’ nin beraberindeki 1145 sûfînin yaklaşık 500’ü kadın olduğu gibi. Kızılbaş/Alevi. XX.
Loristanî.XIV. Pîr Şalyar (1006.1440).. Şêx Adî (1073-1162). Babe Sirincê Kelatî (X.1363). yy). Nergîz Xanima Şarezûrî (1301. yy). yüzyılda. 95 . Nazdar Xatûna Şîrazî (XIII. yy). Xatun Zerbanûya Derzyanî (XIV.Şaweys Qûlî (1407-1514). Qirmizî. Babe Nawsî Caf (1084-1161). Şa Xweşinê Loristanî (10161077). Babe Raxê Hemzanî. Aynı dönemde yaşamış ve eserlerini sazla terennüm etmiş kadın şair ve âşıkları ise şöyle sıralayabiliriz: Celale Xanima Loristanî (985. Babe Nicumê Loristanî.IX. Babe Celîlî Dewdanî (1578-1560). Fatime Loreya Goranî (XI.1098). Dayê Xezana Serketî (XI. Xatûn Dayrakî Razbar (XIII. Xatû Mey Zerd (XI. yy). yy). yy. Babe Hatemê. Babe Lorey Loristanî.XI. Semen Xanima Devdanî (XVII. yy). Baba Serhengî Dewdanî (935-1007). Babe Gerçekê Hewramî (X.1345). yy). Alî Qelender (1434-1484). Rihan Xanima Loristanî (XI. Baba Tahirê Uryan (938? –1010/1020?). Babe Recebê Loristanî. yy. yy). Liza Xanim (XI. yy).Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı Ahuramazda BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? DİĞER KADIN VE ERKEK YARESAN/ALEVİ ŞAİRLER VE ÂŞIKLAR: Babe/Baba unvanlı olup elimizde eserleri bulunan erkek şair ve âşıklarla yaşadıkları dönemler: VIII. Baba Yadîgar (1359-1480). yy). Yay Hebîbeya Arezurî (1282-1348). yy. Abidînî Caf (13201394). Seyîd Ekabîrî Xamoşî (1440-1493). Evdilsemedê Babek (972-1019). Elî Herîrî (1010-1078). Dayê Tewrêza Hewramî (X-XI. yy).
Hewreman Kürtlerindendir. Zerdüştlük bölgesel bir dindir ve kurucusu da Zerdüşt Peygamber’dir. Zerdüşt’ün insan temelli vasiyeti ile kendi kültürünün temellerini atan Kürtler. tüm inananlarına da fakirliğin ortadan kalkması için çaba göstermelerini vasiyet eder. ya da Avesta. İslamiyet’in Kürtler arasında yayılmasından önce. 1950 yılında İngiliz arkeologlar tarafından yapılan bir kazıda rastlanılır. Milattan Önce 600’lü yıllarda Zerdüşt’ün öğretisi altında kendine özgü bir kültür oluşturan Kürtler. Borazboz. günümüze ulaşmış yazılı Kürtçe metinlere sahip değiliz. Kürtlerin büyük bölümü Zerdüştlük inancına bağlıydı. İslamiyet öncesi dönemde. İran’ın Hewreman kentinde arkeologlar tarafından bulunan ve bugün Londra’da muhafaza edilen lahitte Borazboz adlı bir Kürt’ün “Bi Hevre” adlı bir şiiri vardır. bazen savaşla bazen de İslamiyet’i gönüllü benimseyen kentlilerin rızasıyla ele geçirdiler. Hindistan’dan Batı Avrupa’ya kadar uzanan bu bölgedeki halklar. Kötülüğe karşı iyiliği. şiddete karşı barışı savunan Zerdüşt. İranlıların bu yenilgisi sonrasında Arap orduları Dicle boyundan kuzeye doğru yürüyerek Harran’a kadar girdiler. Zend-Avesta. İslam orduları 637 yılında Dicle yakınındaki Qadisiye kentini Sasaniler’den alarak Cizre’den Harran’a geçtiler. Zerdüşt inancının kutsal kitabı olarak bilinir. edebi üretimlerinde de bu kültürün izlerini sergilediler. Zerdüşt inancının zayıflamasıyla Yezidiliği. kimdir. ancak bilinen bir 96 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . aynı zamanda Kürt edebiyatının sözlü gelenekten yazılı metinlere geçişinin de başlangıcıdır. Hakkında çok şey bilinmemektedir. karanlığa karşı aydınlığı. Ari ırk teorisine göre tek bir ırk olarak kabul edilir. oradan da Diyarbakır’a kadar uzanan Medya ülkesine giden yollardaki kapıları İslamiyet’e araladılar. kiminle evlidir bilinmiyor. içlere yayılarak neredeyse tüm Kürt kentlerini. Bazı kaynaklarda milattan 600 yıl önce Ari halkların yaşadığı bölgede gelişen Zerdüşt inancının kutsal kitabı Avesta’nın Zerdüşt Peygamber tarafından yazıldığı belirtilir. İslamiyet’in benimsenmesi. insan kaynaklıdır. İslamiyet öncesi dönemden kalan yazılı ilk ve tek metne. Ari halk kavramı Hint-Avrupa dillerini kullanan kavimler için kullanılır. Zerdüşt Peygamber’in felsefesi. Dört kutsal kitap ile Zerdüşt inancının kutsal kitabı Avesta arasında büyük benzerlikler vardır. ardından da Müslümanlığı benimserler.İSLAMİYET ÖNCESİ KÜRT KÜLTÜRÜ İslamiyet’in doğuşundan bir müddet sonra İslam orduları İran egemenliğindeki topraklardan başlayarak Irak üzerinden Harran’a kadar yayılmaya başladılar. Nerede yaşamış.
Kürt medreselerinin kurulması ve giderek yaygınlaşması İslamiyet’in Kürtler arasında yaygınlaşmasının. akademik ve dini eğitimlerini medreselerde sürdürürler. Medrese. sosyal ve siyasal yaşamına nüfuz etmeye başlar. 2. Ölen eşinin ardından şiir yazan başka şairler var mıdır? Bu şairlerin şiirlerini araştırınız ve sınıfta paylaşınız. İslamiyet’in Hz. kendi diliyle eser vermeli midir? Bunun yazara. İSLAMİYETİN KÜRT KÜLTÜRÜNE VE EDEBİYATINA ETKİLERİ İslamiyet. El Dînewerî’nin eserleri arasında kendisinin Kürt olduğunu ifade eden ve Kürtlerle ilgili olan eserler var iken Kürtçe eserlerine rastlayamıyoruz. edebiyat ve bilim alanında yapılan çalışmalar vardır. Kürtler. Kürt medreseleri açısından ise X. ve XI. bölge halkları arasında olduğu gibi Kürtler arasında da giderek etkin olmaya ve halkın ekonomik. dönemine. Kürtler de diğer Müslüman Ortadoğu halkları gibi. 3. Her edebiyatçı. Arapça. eşine olan sevgisini Kürtçe ifade eden ve bunu da mezar taşına yazdıran ilk şairdir. Arapça aslına uygun olarak sınıf ya da dershane anlamındadır. El Dineweri’nin ve Ebu Muslîm Horasanî’nin üretimlerinde Kürtlerle ilgili bölümler olsa da elimizde mevcut olanların dilinin Kürtçe olmadığı. Medreselerin ilk döneminde. İslamiyet’i neden ve nasıl kabul etmişlerdir? 2. eğer Kürtçe eserleri varsa da bunların günümüze ulaşmadığı bazı araştırmalarda belirtilir. Eski Kürt ve Türk inanışlarını araştırarak bunların insanların yaşayışlarını değiştirip değiştirmediğini söyleyiniz. yüzyılda birçok eser kaleme alan bir Kürt bilim insanıdır. Kürtlerin ilk medreseyi ne zaman kurdukları ile ilgili kesin bilgiler olmamakla birlikte. Arapça kökenli bir sözcük olup Kürtçede de. Sizce. Kürtlerin kendi medreselerinde eğitim gördükleri bilinir. Ömer döneminden sonra Kürtler tarafından kabul edilmesine paralel olarak. yüzyıllara kadar Ebu Henîfe El Dînewerî ile Ebu Muslîm Horasanî dışında neredeyse farklı bir isme rastlanılmaz. okurlarına ne gibi faydaları olabilir. 1. İslam dininin öğrenilmesi amacıyla. Selahaddînî Eyubî döneminden sonra. El Dînewerî’nin Kürtçe eseri var mıdır? Varsa bu eserler niçin günümüze ulaşmamıştır. 97 . söyleyiniz.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı şey vardır ki Borazboz. Ebu Henîfe El Dînewerî VI. ilk dönem Kürt medreselerinin edebi ve bilimsel üretimlerinde de ağırlıklı dildir. Kürtçe eserlerinin günümüze ulaşmamış olması da ihtimal dâhilindedir. en önemli etkisi olarak değerlendirilir. medrese eğitiminin ayrılmaz bir parçasına dönüşür. araştırınız. Kürtçe. 1.
İslamiyet’in doğuşu ve yayılışı hakkında neler biliyorsunuz? 2. ey dil. nedir acının nedeni? Eğer yeterse gücüm keserim damarını Baba Tahirê Hemedanî. ey dil. ey deli gönül Yiğit düşmüş tuzağa. ey dil Eger destem resed xûnet birîcem Biwînem ta çi reng î. Kaynaklarda gerçek hayatıyla ilgili bilgilerden çok söylencelere rastlanır. Kürtçe’nin Lurî lehçesiyle şiirler yazmıştır. çun nê nalem? Be mu dayim be ceng î. ey deli gönül Gönlü yaralı. Nevin Güngör Reşan. araştırınız. ey deli gönül Savaşta bir cengaversin. çun nê nalem? Be mû waçen kî çun û çend nalî? Çu mergem der kemîn e. ey dil Bir aslan gibisin. çun nê nalem? Wicûdem ateşîn e. nasıl acı çekmem? Ateş gibi yanarım. kederliyim. birçoğu Peygamber’e methiye biçiminde yazılmış çok sayıda dörtlüğün de sahibidir. nasıl acı çekmem? Bakarım kanın ne renk. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? BABA TAHÎRÊ HEMEDANÎ (938-1010): İran’ın Hemedan kentindendir. nasıl acı çekmem? Sorarlar benden. Dörtlük (Çarîn/Rubai) ustaları olarak bilinen Ömer Hayyam ve Mevlana Celadettin Rumi’den önce yaşayan Hemedanî. İslamiyet’i sonradan kabul eden uluslar hangileridir. İnanışlarını değiştiren ulusların edebiyat ve dillerinde de değişiklikler olur mu. Baba Tahir Hemedani İNCELEME Me ger şîr û piling î.2. Rubailer 98 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . ey dil Dilem zar û hezîn e. İSLAMİYET ETKİSİNDE OLUŞAN KÜRTÇE EDEBİ METİNLER HAZIRLIK 1. araştırınız. ey dil. Yazılı şiirin öncülerinden biri olarak da kabul edilir. 3.
3. ESKİ TÜRKÇE Eyâ dostlar kulak salıng aydugumga Ol sebebdin altmış üçte kirdim yirge Mi’rac üzre hak Mustafa ruhum kördi Ol sebebdin altmış üçte kirdim yirge (…) Ferzendim dip hak Mustafâ kıldı kelâm Andın songra barca ervah birdi selâm Rahmet-derya tolup taş dip yitti peyâm Ne sebebdih altmış üçde kirdim yirge GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİ Ey dostlar. (…) Oğlum deyip Hak Mustafa söze başladı. O sebepten altmış üçte girdim yere. Türk gelenek. Ondan sonra bütün ruhlar selam verdi. Yesevi. Buhara ve Semerkant’ta Şeyh Yusuf Hemedani’nin yanında eğitimini tamamlamıştır. Ahmet Yesevi. inanç ve yaşam tarzı ile uygun biçimde sentezleme yolunu seçmiştir. Divan-ı Hikmet 1. kulak verin dediğime! Ne sebepten altmış üçte girdim yere? Mustafa Mirac’a yükseldi hakkı görmek üzere. O sebepten altmış üçte girdim yere. eserlerini hep Türkçe yazmıştır. Arapça ve Farsça’yı Ahmet Yesevi çok iyi bilmesine rağmen. diye haber ulaştı. Rahmet denizi dolup taş. 2. Baba Tahîrê Hemedanî ile Ahmet Yesevi’nin yaşam öykülerinde birbirine benzer ve farklı yönler nelerdir. İslam inancını. 99 . her iki şiir farklı dilde yazılmış olmasına rağmen aralarında benzerlikler var mıdır? Varsa nedenlerini söyleyiniz. Sizce. Divan-ı Hikmet adıyla yüzyıllar sonra derlenen hikmetleri aracılığıyla Türklere İslam’ı kolaylaştırarak benimsetmiştir. yazınız. Ahmet Yesevi. yazınız.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? AHMET YESEVİ (1093-1166): Yeseviliğin esaslarını belirleyen Ahmet Yesevi. Baba Tahîrê Hemedanî ile Ahmet Yesevi eserlerinde hangi temalara daha çok yer vermişlerdir.
ETKİNLİK 1 5 Kürtçe yazılan klasik eserlerin önemli bir çoğunluğu. Elî Herîrî’yi ilk Kürt şairi olarak kabul eder. Elî Herîrî’nin doğduğu ve yaşadığı yer ile ilgili farklı bilgiler verilmektedir. ağırlıkla XVIII. Rus araştırmacı Aleksander Jaba. 100 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . yüzyıllarda yabancı araştırmacılar tarafından incelenmesinin nedeni sizce ne olabilir. gelen o mülklerin şahıdır ETKİNLİK 2 Nevin Güngör Reşan. araştırınız. Eli Hariri Were ey şahidê şêrîn ji eşqa te dil êxsîr in / Gel ey mükemmel şahit. bu gece yeni misafir gelir Şiir: Elî Herîrî Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar Elî Herîrî 1. Herîrî. 5 İslamiyet’in kabulünden sonra medreselerin Kürtler arasında da yaygınlaşmasının yazılı Kürt edebiyatının gelişmesine katkısı olmuş mudur? Tartışınız. dil ve edebiyatına yönelik araştırmaların. Bunun nedeni sizce ne olabilir? Tartışınız. Kürt kültür. Têt / Gelir Be can menzilgehê mîr in telebkarî ke sultan têt / Can ile mirin konağıdır. bazılarında Hakkari’nin Herîr köyünde yaşadığı belirtiliyor. Bazı kaynaklarda Elî Herîrî’nin Irak’ın Herîr bölgesinde yaşadığı ifade edilirken. 3. 2. Elî Herîrî’nin dürüstlük ve uzlaşıya önem vermesinin nedenlerini araştırarak ulaştığınız sonuçları arkadaşlarınızla tartışınız. İslamiyet’in Kürtler tarafından kabul edilmesinden sonra yazılmıştır. Kurmanci lehçesinin bilinen ilk şairidir. ağırlıkla dürüstlük ve uzlaşı üzerinedir. istekte bulun. Elî Herîrî’nin Têt şiirinde kullandığı temalar. ve XIX. sultan gelir Be mizgînî beşaret bit ke mîhman canê canan têt / Müjdeli haber ile gönlü rahat çünkü misafiri cani canan gelir Ke mîhman canê canan e. le ser cavê me mîhman e / Çünkü misafir cani canandır. aşkından gönüller esirdir Dilê mehzûn kefaret bêt ke êm şeb taze mihman têt / Üzgün gönüllerin kefareti olsun. yeri baş göz üstünedir Be mala cumleê xan e ke şahê cumleê xan têt / O ki tüm mülklerin sahibidir. Bu bilgi farklılığına yol açan nedenleri araştırarak bulduğunuz sonuçları defterinize yazınız.
’dir. İslamiyet öncesi ve sonrası Kürt şiirinde konu ve tema benzerliklerini liste şeklinde yazınız.. Aşağıdaki cümlelerin sonuna bilgiler doğruysa (D). ( ) • Zerdüşt düşüncesi ile onun güçlü ve yenilikçi devamı niteliğindeki Mazdekçilik öğretilerinde. Mevlana Celadettin Rumi ve Hemedanî. ……… lehçesiyle şiirler yazdı.. Haydarilik. • Ömer Hayyam.’yi ilk Kürt şairi olarak kabul eder. ( ) 3. sahibidir. kadın-erkek eşitliğini esas alan bir anlayış vardır. • Kürt kökenli olup. ilk dönem Kürt medreselerinin edebi ve bilimsel üretimlerinde de ağırlıklı dildir. Aşağıda noktalarla boş bırakılmış yerlere anlamca uygun kelimeler yazınız. Farsça ve Arapça gibi üç dilde önemli divanları bulunan Alevi edebiyatının en büyük temsilcilerinden büyük divan şairi…………………………………… …………….Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. yanlışsa (Y) işareti koyunuz. Osmanlıca. • Rus araştırmacı Aleksander Jaba……………………………………… …………. ( ) • Dört kutsal kitap ile Zerdüşt inancının kutsal kitabı Avesta arasında benzerlikler vardır.. Kürt medreselerinde verilen derslerle günümüz üniversitelerinde verilen dersler benzerlik gösteriyor mu. • Baba Tahîrê Hemedanî Kürtçe’nin…………………. 101 . Bektaşilikte dini unvan olmaktadır. ( ) • Farsça. birçoğu Peygamber’e methiye biçiminde yazılmış çok sayıda……………………………. 2. ( ) • Baba Tahîrê Hemedanî ile Ahmet Yesevi’nin yaşam öykülerinde birbirine benzer tarafların olmasının nedeni aynı devirde yaşamış olmalarıdır. • “Bab” Alevilikte de “Kapı” anlamında bir kutsallık ifade etmekte ve Kalenderilik.. 4.. karşılaştırarak bu konudaki görüşlerinizi yazınız.
bölgedeki bitki örtüsü üzerine kaleme alınmıştır. Baba Tahîr’in de Hz. Kürt araştırmacı Enver Mayî’ye göre de Îbn Xelîkan ilk klasik Kürt yazarıdır. Öte yandan Îbn Xelîkan ile Baba Tahîrê Hemedanî. 1010 ile 1078 yılları arasında yaşayan ve eserlerinin bir kısmı günümüze kadar ulaşmış bir Kürt şairidir. söyleyiniz. Jaba’nın dediklerinden farklı olarak Baba Tahîrê Hemedanî’yi ilk klasik yazar olarak kabul edenler de vardır. 938 ile 1010 yılları arasında. aynı dönemde yaşamış Kürt edebiyatçılardır. 2. KLASİK KÜRT EDEBİYATININ İLKLERİ HAZIRLIK 1. Elî Herîrî. cebir kitabıdır.B. her iki Kürt klasik yazarından daha sonraki yıllarda. söyleyiniz. ilkleriniz sizin için ne kadar önemlidir. birçok esere imza atmış bir bilim insanıdır. ilk ezberlediğiniz şiiri hatırlıyor musunuz. İlk okuduğunuz kitabı. “Kitêb el-Qıble we’l-Zeval”. İNCELEME İLKLER Klasik Kürt edebiyatının kökeni olarak kabul edilen ilk Kürtçe eser ve yazarına dair. 1. El Dineweri 820-895 yılları arasında yaşamış. araştırmacılar arasında farklı görüşler vardır.“Exbar 102 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Günümüze ulaşmış Kürtçe eserleri olmamasına rağmen Ebu Henîfe El Dîrewerî ile Ebu Muslîm Horasanî’yi ilk Kürt yazarı olarak görenler de vardır. daha çok yıldızların konumunu açıklayan bir kitaptır. Araştırmacıların elinde. El Dineweri’nin günümüze ulaşmış çok sayıda eseri vardır. insanlık tarihinde ilkler neden önemlidir. Îbn Xelîkan ise doğum tarihi bilinmemekle birlikte 1020 yılına kadar yaşamıştır. Îbn Xelîkan’a ait yazılı Kürtçe bir eser yoktur. El Dîneweri’nin diğer eserleri ise şunlardır: “Kitêb elCebr we’l-Muqabele”. Bölgede çalışmalar yapan Erzurum Konsolosu Alexander Jaba’ya göre klasik Kürt edebiyatının ilk yazarı ve şairi. Muhammed’i metheden Gorî lehçesi ile yazılmış şiirlerinden bir kısmı günümüze kadar ulaşmayı başarabilmiştir. Elî Herîrî’dir. “Kitêb el-Nebat”. El Dineweri adı ile bilinen Ebu Hanife Dineweri’dir. En önemli eserlerinden biri “İslam Tarihi”dir. EL DÎNEWERÎ Abbasiler döneminde öne çıkan ve Kürt olduğu konusunda hiçbir şüphe olmayan alim. Minorsky’nin hesaplamalarına göre Baba Tahîr. Sizce.
adından da anlaşıldığı gibi İran’ın Hemedan kentindendir. Prokürtçe denilen Gorî lehçesi ile kaleme almıştır. yakarışlarını “böğürerek” yaptığı için de “uryan” lakabını aldığını belirten araştırmacılar da vardır. Bilinen en önemli eseri “Vefiyatü’lAyan ve Ebnau’z-Zaman” adlı tarih kitabıdır. sabah kalktığında “akşam yatarken yarım Kürt’tüm. Eserleri daha çok Arapçadır. “Veli” mertebesine ulaşmak için soğuk bir günün gecesinde çıplak olarak suya giren Baba Tahîr. Mısır’dan sonra on yıla yakın bir süre Şam’da yaşamıştır. Öte yandan gırtlak ağırlıklı konuşan halkların böğürürken”. Bu sürede birçok edebiyatçı ve tarihçi ile tanışmıştır. İslam Ansiklopedisi’nde yer alan anlatıma göre Baba Tahîr. Günümüze ulaşmış Kürtçe eseri yoktur. Enver Mayî’nin ilk Kürt edebiyatçısı olarak tanımladığı Îbn Xelîkan. özellikle de Peygamber’e methiyelerini. Şam’da kadılık yapmıştır. “uryan” lakabını bu kentteki Hemedan medresesinde alır. Bu kitabında birçok yöre kabilesinin soyları ile ilgili bilgiler verir. Eğitimine Erbil’de başlamış. Baba Tahîr. 3. bir kısım eserini. Bazı kaynaklarda El-Hekarî lakabı ile de tanınır. Erbil’in Herîr kasabasına bağlı bir köydür. “ure ur” biçiminde sesler çıkardığını ve Baba Tahîr’in sürekli Allah’a yakardığı. BABA TAHİRÊ HEMEDANÎ Baba Tahîrê Uryan olarak da bilinen Baba Tahirê Hemedanî. Erbil (Hewlêr) doğumludur. genel tarih üzerine yazılmış bir eserdir. ÎBN XELÎKAN Kürt araştırmacı. Îbn Xelîkan’ın ailesinin Horasan kentinden gelip Erbil’e yerleştikleri söylenir. / Sabah uyandım Arap’ım. Îbn Xelîkan’ın bir dönem yaşadığı Hekarî. Bilindiği gibi “uryan” Arapça bir sözcük olup “çıplak” anlamında kullanılır. Mısır’da devam etmiştir. 2. 103 . Dineweri’nin eserleri arasında bildiğimiz kadarıyla Kürtçe yazılmış bir kitap yoktur.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı el-Tîwal”. Dineweri’nin “Ensab el-Eqrad” adıyla bilinen bir kitabı daha vardır ki Dineweri bu kitabında Kürtlerin kökenini araştırmıştır.” anlamına gelen dizeleri ile ancak dönemin egemen dili ile “veli” olunabileceğini de anlatır.
İlk kez 1887 yılında Albert Socin. Kürtçe eğitim verilen medreselerin Selahaddîn Eyubî döneminde kurulduğunu savunurken. Petersburg’ta) bulunan Şaltikov-Şçedrin Kütüphanesi’ndedir. Bazı araştırmacılar medresenin eğitim dilini esas alarak. ETKİNLİK 5 “Dünya-Türk-Kürt Edebiyatında İlk Eserler”. bazıları ilk Kürt medresesinin Baba Tahîrê Hemedanî tarafından Hemedan kentinde kurulduğunu savunmaktadırlar. başlığı altında bir tablo yaparak sınıftaki arkadaşlarınızla bu bilgileri paylaşınız. Farklı kültürlerdeki farklı eğitim yerlerini araştırarak hangi tür eğitimler verdiklerini yazınız. Bazı kaynaklarda Erbil kentine bağlı Herîr kasabasında doğduğu da yazılır. 2. Sadiq Bahadîn ise 1980 yılında yayınladığı “Hozanêt Kurd / Kürt Şairleri” adlı eserinde Herîrî’ye ait bir divandan söz ederek bu divandaki birkaç şiire kitabında yer vermiştir. Şiirlerinde Eliyo ve Şêx Elî mahlaslarını da kullanır. 104 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . ELÎ HERÎRÎ Elî Herîri. KÜRT MEDRESELERİ 1. Ayrıca Margarita Borisavna Rudenko’dan da biliyoruz ki Elî Herîrî’nin el yazmalarından bir kısmı eski Leningrad’da (bugünkü adıyla St. Şemdinli ilçesine bağlı Herîr köyünde dünyaya gelir. Herîrî’nin bir şiirine eserinde yer vermiştir. İlk Kürt medresesinin kuruluşu üzerine farklı görüşler vardır. C. Elî Herîrî ilk şiirlerini Kürtçenin Kurmanci lehçesi ile yazmıştır. Ancak bu divanın tümü araştırmacıların elinde mevcut değildir. Kürtçe kaleme alınan bir Divan’ının olduğu biliniyor.4. İSLAMİ DÖNEMDE MEDRESELERDE KÜRT EDEBİYATI HAZIRLIK 1. Medreselerin kuruluşunun eğitim diline veya medreseyi kuranın milliyetine bağlı olarak değerlendirilmesinin nedenlerini araştırarak ulaştığınız sonuçları sınıfça tartışınız.
Din eğitiminin yanı sıra özellikle bilim ve sanat alanında. başarıyla tamamlamadan. medrese açamazdı. bilimin yaygınlaşmasına ve eğitimin gelişmesine önemli katkılar sunmuştu. aynı zamanda bilimin gelişmesini de ciddi şekilde etkilemişti. ağırlıkla XI. Kürtler de diğer kavimler gibi dini bilgilerini geliştirmenin yanı sıra matematiği. tıbbı. eğitim dallarının tümü ile ilgili sınavları. yüzyıldan başlayarak eğitimin giderek modernleştiği son yıllara kadar. coğrafyayı medreselerde öğrenmişler. eğitimlerini daha çok medreselerde sürdürmüş. Kürtlerin yaşadıkları bölgelerde yöre halkı.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı İNCELEME KÜRT MEDRESELERİNDE BİLİM VE EDEBİYAT Medreseler. medreselerin bu etkisi neredeyse bin yıl devam etmişti. medreselerde yürütülen çalışmalar. medreseden mezun olamazdı. bu medreseler aracılığıyla ilim ve irfanı öğrenmişlerdi. Cizre 105 . Medreseler. fizik ve kimyayı. Medrese öğrencileri. yalnız toplumun değişim ve dönüşümünü sağlamakla kalmamış. Tarihi çok eskilere dayanan bu medreseler arasında çokça tanınanların yanı sıra her bölgede etkinliğini daha çok yerel olarak sürdüren irili ufaklı birçok medrese de vardı. Bunları tamamladıktan sonra “müntehi” olarak bir başka yerde cemaate namaz kıldırmaya başlayabilirlerdi. Bu yönüyle. Medresa Sor . toplumun sosyal dokusunun değişmesinde de etkili olmuştu. Bilinmesi gereken önemli bir şey vardır ki her medrese bitiren alim olamaz. Kürtlerin yaşadığı bölgeler medreseler açısından oldukça zengindi.Kızıl Medrese. astronomiyi.
Her medresenin kendine has bir terminolojisi vardı. yörenin sosyal ve ekonomik özelliklerine göre değişiklikler gösterirdi. Medresenin terminolojisi. Bu farklılıklara rağmen birçok medresede kullanılan ve kaynaklarda yerini almış ortak kavramlar da vardı. Kürt medreselerinde okutulan 12 bilim dalının esasları şunlara dayanırdı: xet (imla). Gelişmiş medreselerin en önde gelen kişisine “Seyda” denilirdi. eqaîd û kelam (iman ve inanç). İslamiyet öncesi dönemde Hıristiyanlık dünyasında medresenin işlevine benzer bir işlevi kiliseler gerçekleştirmektedir. Yukarıda verilen metinde medreseler ile Kürt edebiyatı arasındaki ilişkiden çok medreselerin. siyer û tarîx (Hz. Kürtler arasında alim insanlar için “12 ilimden müntehi” denirdi. 106 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . 1. Medreseler ile kiliselerde verilen eğitim arasında ne gibi farklar vardır? Araştırarak ulaştığınız sonuçları defterinize yazınız. tefsîr (tefsir-Kuran yorumu). Sizce bunun nedeni nedir. serf û nehw (kelime ve cümle yapısı). ETKİNLİK 5 Medrese kavramı ile İslamiyet birlikte değerlendirilmektedir. qîraet û tecwîh (Kuran’ı güzel ve doğru okuma). söyleyiniz.Medrese mezunu olunduktan sonra da alim olmak. usulê fiqih (fıkıh usulleri) ve usulê hedîs (hadis usulleri). Eğitim süresi boyunca öğrenciler birçok medrese gezerlerdi. Medrese İslamiyet döneminde eğitim kurumlarını karşılayan bir kavramdır. Bu ilim dalları medreselerin eğitim müfredatından kaynaklanırdı. Muhammed’in yaşamı ve tarih bilimi). fesahet û belaxet (edebi cümle kurma). medresede müderris olmak için gidilecek epeyce uzun bir yol vardı. hedîs (hadis). İcazet alıncaya kadar coğrafya bilgilerini de geliştirir. yaşanılan yöreye. Kürt edebiyatının tarihi incelendiğinde edebi eser sahiplerinden hemen hemen hepsinin medreselerden yetiştiğini görmekteyiz. riyaziyat (matematik). bilim ve eğitim dünyasına katkıları ile toplumun sosyal değişimine yönelik etkileri irdelenmiştir. Sizce medreselerin Kürt edebiyatının gelişmesine katkıları olmuş mudur? Bu katkıları nasıl açıklarsınız? 2. farklı kültürlerle tanışırlardı ki bu da eğitimin bir parçası olarak kabul edilirdi. fiqih (fıkıh). mentiq û felsefe (felsefe ve mantık).
Müslümanlar dini esasları. KÜRT MEDRESELERİNDE EĞİTİM. Kürt medreselerindeki en ciddi eksiklik eğitim içeriğinin ve derslerin yöreden yöreye farklılıklar göstermesidir. Oluşturulan eğitim programlarını da mirler. Her Kürt Beyliği (mirlik) egemen olduğu alanlarda kendi medresesini kurar ya da Kürt mollaları (mele) daha yerel medreselerde veya medreselerin bir alt birimi olan ve hücre adı verilen merkezlerde öğrenci (feqî) eğitir. Diğer halkların medreseleriyle kıyaslandığında. özellikle de Arapların medreseleri ile kıyaslandığında. En iyi eğitim veren üniversiteleri araştırarak. Her Kürt feqî medreselerde. Kürt medreselerinin hemen hemen hepsinde Kürtçe dilbilgisi derslerinin yanı sıra Kürtlük ve yurtseverlik duygularını geliştiren derslere veya ders arası sohbetlere yer verilir. YAŞAM VE EDEBİ ÜRETİM HAZIRLIK 1. yurtseverlik ile dilin korunması ve geliştirilmesi. Kürt medreselerinde merkezileşme zayıftır. İNCELEME MEDRESELER Medreselerin asıl kuruluş amacı İslamiyet’i yaymaktır. Bu özellikleri Kürt medreselerinde de görmek mümkündür. dini bilgilerin yanı sıra Kürt kültür ve edebiyatı ile Kürtçenin esaslarını da öğrenir. 107 . şeyhler veya meleler belirler. Eğitim programlarındaki farklılığa rağmen.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı 2. felsefe. ilk olarak Medine’de açılan medresede öğrenmişler ve oradan İslamiyet’i dünyaya yaymışlardır. Kürt medreselerinde okutulan ders kitaplarından anlaşılıyor ki. Kürt medreselerinde eğitim programlarının içeriği birbirinden farklıdır. astronomi ve dilbilgisi de medreselerdeki eğitim programlarının içinde yer almıştır. 2. fen ve matematik bilimlerinin yanı sıra mantık. ancak diğer halkların. en az dini bilgilerin öğrenilmesi kadar önemlidir. Eğitim aldığınız okulun donanımı ve eğitim kalitesi nasıl olmalıdır? Tartışınız. Bu nedenle. bu üniversitelerin eğitim politikalarını ve onları diğerlerinden ayıran en önemli özellikleri anlatınız. ancak gün geçtikçe medreselerin eğitim programları ile eğitim dillerinde önemli değişiklikler olmuş.
Medreseyi kuran mir tarafından görevlendirilen mele. ancak olanaklar elverdiğince Kürtçe kitaplar okutulmasına da özen gösterilir. Kur’an öğrenmede istenen ilerleme sağlandıktan sonra. Ehmedê Xanî’nin Nûbihara Biçûkan (Çocukların Baharı) ile Eqida İmanê (İnanç Yolu) adlı kitapları.Tüm medreselerde olduğu gibi Kürt medreselerinde de eğitim. tüm feqîlerin eğitiminden sorumlu olmakla 108 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Eli Herîrî’nin. Arapça grameri ile diğer tanınmış Arap melelerin yazdıkları dini içerikli kitaplar da medreselerde ağırlıklı olarak okutulur. Feqiyê Teyran’ın. istisnalar dışında her medresenin genellikle bir melesi vardır. Eğitim derecesi ne olursa olsun. Melayê Cizîrî’nin divanları ile diğer Kürtçe yazılmış kitaplar okutulur. Kur’an okumayı öğrenmekle başlar. Melayê Batê’nin Mevlüd’ü.
bizzat medreseyi kuran mir veya şeyh karşılar. her feqîyi teker teker eğitmez.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı birlikte. Feqîlerin yemeği. söyleyiniz. yarı tok yaşamışlardır. Ayrıca feqîler harman zamanı civar köyleri dolaşarak topladıkları zekatlarla da. Özellikle öğrenci sayısı fazla olan medreselerde feqîler yarı aç. medresenin diğer giderlerinin yanı sıra iaşe giderlerini de karşılamaya çalışırlar. Eğitim kalitesi ve öğrenci kabul etme kriterleri hakkında arkadaşlarınızla bilgi alışverişinde bulununuz. Medresenin kıdemli feqîleri. 109 . Tüm bunlardan da anlaşılıyor ki. ancak cuma günlerinin “hayırlı gün” olması nedeniyle. sonradan gelenleri eğitmekle de sorumludurlar. en iyi eğitim veren üniversitelerin fotoğraflarını bularak sınıftaki arkadaşlarınızın da bunları görmesini sağlayınız. ETKİNLİK 5 Dünyada. Bu. “Ratıb” adı verilen feqîlerin yemeğini. derslerin yöreden yöreye farklılık göstermesi sizce ne gibi olumsuzluklar doğurmuştur. Eskiden din görevlilerinin verdikleri hizmet karşılığında maddi destek alıp almadıklarını büyüklerinizden öğreniniz. medreselerin gelir kaynağı yalnızca köylülerin gönüllü katkılarıdır. çoğu zaman feqîlerin ihtiyacını karşılamaktan uzaktır. 1. büyük çoğunlukla. Feqîlerin yemekleri genellikle köylüler tarafından sırayla karşılanır. Feqîlerin yemek ihtiyaçlarının köylüler tarafından karşılanmasını nasıl değerlendiriyorsunuz. 2. bulgurun yanında verilen etsiz ve yağsız yemeklerdir. bazı medreselerde. feqîlere çoğunlukla etli yemekler verilir. Medreselerin bir diğer önemli sorunu da beslenmedir. Kürt medreselerinde.
Şiirin temasını ve konusunu bulup yazınız. 2. ilahinin okunuşuna ve ahengine katkısını belirtiniz. Yarın seni bulmak için. 110 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Yarın ivazım veresin. 2. bulduğunuz şiirleri Kürt edebiyatçı Feqiyê Teyran’ın şiirleri ile karşılaştırınız. Uşbu benim zarılığım. Bugün canım yolda kodum. Benim uçmak neme gerek. İslamiyet sonrası Türk edebiyatına ait edebi metinlerde coşku ve heyecanı işleyen klasik şiirleri araştırarak. Arz eyleme uçmağını hiç. Hergiz gözüm ona bakmaz. Dâd eylegil istedi çün. İNCELEME İLAHİ Gözüm seni görmek için. Yukarıdaki ilahinin kafiye ve rediflerini bularak. Arzum yok uçmak için. bunların. KÜRTÇE EDEBİ METİNLERDE İŞLENEN KONULAR HAZIRLIK 1. Kürt medreselerinin tasavvufi halk edebiyatına etkilerini araştırarak ulaştığınız sonuçları arkadaşlarınızla tartışınız. Hasretini göster ona. İşin zulüm değil ise. İlahi’nin ölçü ve kalıplarını bularak defterinize yazınız. Yunus Emre 1. Sonuçları arkadaşlarınızla tartışınız. Yunus hasretdürür sana. Bugün canım yola koyam. Degüldürür bir bağ için. Elim sana ermek için. 3.D.
havraları gezen Evliya Çelebi.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Kürt dengbêjlerine ait klasik edebiyat eserlerinin yorumlandığı örnekleri sınıfta dinleyerek. Evliya Çelebi. kültür ve dinler arasındaki ahenge de değinir. araştırınız. Medreseleri. seyahatleri sırasında tanıştığı otuza yakın dile. Evliya Çelebi. coşku ve hüzünlerini. camileri. 3. Evliya Çelebi’nin incelediği dinlerden herhangi ikisini karşılaştırarak bu dinlerin etkisiyle ortaya çıkmış edebi ürünlerin içeriğini karşılaştırınız. Melayê Batê ile Ehmedê Xanî de tasavvufi halk edebiyatının öncüllerindendir. gezdiği coğrafyalardaki halkların kültürlerini. Türk edebiyatında 12. Seyahatname’sinde yer verir. 1. KLASİK KÜRT EDEBİYATINDA TASAVVUF Kürt edebiyatında dini-tasavvufi etkiler. bir din 111 . yüzyılda Ahmet Yesevi’nin Divan-i Hikmet eserinde görülmeye başlayan tasavvufi halk edebiyatına. Anadolu ve Mezopotamya coğrafyasında Türkçe’nin yanı sıra Arapça. Farsça gibi birçok dili inceler. kiliseleri. İslamiyet dışındaki dinlere mensup edebiyatçıların ürettiği dini içerikli eserleri tasavvuf edebiyatı içinde değerlendirmek mümkün müdür. 4. ulaştığınız sonuçları tahtaya yazınız. milli yönlerini incelerken yer yer karşılaştırmalar da yapmıştır. şiirleri ses ve söyleyiş bakımından karşılaştırınız. Kürtçe. Kürt edebiyatında Melayê Cizîrî’de rastlıyoruz. Anadolu ve Mezopotamya coğrafyasındaki farklı dil. ANLAMA VE YORUMLAMA 1. 2. Melayê Cizîrî’yi takip eden Feqiyê Teyran. özellikle İslamiyet’in etkisiyle ortaya çıkmıştır. Evliya Çelebi dillerin yanı sıra gezdiği coğrafyadaki halkların inançlarını da inceler. Evliya Çelebi. İnsanlığı ve evreni fizik ötesi gerçeklerle yorumlayıp yeni bir düşünce düzeninin oluşmasını amaçlayan tasavvuf. söyleyiniz. karşılaştırdığı halkların hangi değerlerini esas almıştır? Bu değerleri siz de kendi açınızdan kısaca yorumlayınız. Evliya Çelebi’nin karşılaştırmaları arasında Kürt edebiyatçıları var mıdır. 5 Milli unsurların edebi metinlere yansımasının nedenlerini araştırarak arkadaşlarınızla tartışınız.
tüm edebi üretimlerde Allah’a ulaşılmaya çalışılır.felsefesidir. diğer taraftan kullandığı sembollerle insanları da bu yola ulaşmaya çağırır. Muhammed-i hakikate karşılık olarak da kullanılır. Medreselerdeki eğitim ortamının sağladığı olanaklarla yorum yeteneği gelişen Kürt şeyh ve melelerinin tasavvuf edebiyatında kullandığı kavramlar. at nalına benzerim ben (…) Saqî ji ezel yek du qedeh bade bi min da / Saki. sıradan bir şarap dağıtıcı değil. ezelde bir iki kadeh bade verdi bana Hetta bi ebed mest û xumar û teles im ez / Ebediyete kadar mestim. Melayê Cizîrî’nin öncülüğünü yaptığı tasavvufun etkilerini görmek mümkündür. ne haddime. şarap ya da mey kavramı. Meyhane de çoğu kez içinde ilim-irfanın olduğu. meyhane gibi sözcüklere de sıkça rastlanır. Min go mahê new çaşitiyê ebrûyê yarê / Dedim ki kaşların ayın ondördü gibi yarim Go min çi hed e. Medrese üretimi edebi ürünlerin neredeyse tümünde. Klasik Kürt edebiyatında tasavvufun öncülleri olarak görülen Melayê Cizîrî. kadeh. evrenin sırlarını ortaya çıkarmaya dönük sorulara da yer verilir. Feqiyê Teyran. Cizîrî. üretimlerde bulunan şeyhler tarafından da geliştirilerek kullanıldı. aslında gerçek anlamı yansıtmaz. şubhetê ne’lê feresim ez / Dedi bana. Kürt tasavvuf edebiyatının. Saki. sarhoş ve pejmürdeyim ben Cana tuyî min can. Bu felsefede her şeyin kaynağı Allah olarak görülür. sensin benim cananım. Tasavvuf edebiyatında ayrıca. ilahi kudretine karşılık gelir. dünya ve ahiretin öğretildiği medresedir. Divan’ında bir taraftan Allah’a ulaşmanın yollarını tasavvufi bir etkiyle oluşturmaya çalışırken. ermiş bir kılavuzdur. Melayê Cizîrî’nin Divan adlı eserinde bu sembollere çokça rastlanır. mey. gulê bêxari kerem bî / Ey can. Örneğin. dikkat çeken imgeleri arasında saki. neredeyse bu kavramın kullanıldığı tüm edebi ürünlerde Allah’ın hikmetlerine. yol gösterendir. ne olur dikensiz gül olsan Minnet ku ne wek bulbulê mihnet ‘ebesim ez /Şükür ki boşa eza çeken bülbül gibi değilim ben 112 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Melayê Batê ile Ehmedê Xanî’nin eserlerinde sıkça kullanılan tasavvufi imgeler daha sonraları Kürt medreselerinde eğitim veren. Bununla beraber.
bölümünde. Şêx Evdirehman şöyle yazar: Nevin Güngör Reşan. Sêx Evdirehman Axtepî 113 . Şêx Evdirehmanê. ben ise arıların huyundan (…) Ger ne teşbîhê du birhên te bitin / Senin iki kaşına benzemiyorsa eğer Me di ‘îdan bi hîlalê çi xerez / Bayramlarda hilali görmeye var mı gerek? Şiir: Melayê Cizîrî Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar Bu sembollere Melayê Cizîrî’den sonra edebi ürünler yazmış şeyh ve melelerin eserlerinde de çokça rastlarız. yine de gitmem kapından Yekser tu nabatî û li tab’ê megesim ez / Sen en güzel çiçekler gibisin. Bu eserin “Der Talebê Îman Ez Saqî û Mûxennî” adlı VI. Peygamberin Miraç’a çıkışını anlatır.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı (…) Sed cewr û cefa dî bi me naçin ji derê te / Yüzlerce zulüm ve cefa gördüm. Axtepî Rewdnaîm adlı eserinde.
tasavvuf edebiyatı etkisini neredeyse günümüze kadar yitirmeden sürdürür. keder versin Şiir: Şêx Evdirehmanê Axtepî Türkçeye çeviren: Zeynel Abîdîn Zinar Cîzre’nin irfanından beslenen Aktepe Medresesi’nin müderrisi olan Şêx Evdirehman. Bu edebiyat türü giderek daha önce sözlü edebiyat geleneğinin üstlendiği Kürt tarih hafızasının oluşmasına yazılı katkılar sunar ve sonraki nesillere aktarılmasına aracılık eder. Tasavvufta dört makam kırk kapı felsefesini araştırınız. feleğin zulmünden Sessizim. söyleyiniz. Kürt edebiyatının uzun bir süre medreselerden beslenmesi nedeniyle. 2. kadehi aralıksız getir Çünkü cemimde herkes biriktirmiştir kederleri O güzelim bal gibi şarabı koy cam dolsun İki kase de ver ki bana ağızdan kelam dökülsün Buyur nebinin mey cemine. kalma dışarıda İşte cem burada.Were saqiyê camê cem bê wuqûf Li min cem’î bûne ji xem sed ulûf Şerabek ‘eqîq erxewanî bi cam Du-sekan bide min ku birjît kelam Kerem ke meya nabî der camê cem Cemî’ bûne ser min hezar kûhê xem Ji hicra hebîbê. Melayê Cizîrî ekolünün sürdürücüsü olarak tasavvuf edebiyatının zenginliğine. hazin ve pejmürdeyim ben Ver bana şarabı dört bir yanım yansın Rengi de yakutlara benzesin. Tasavvufta aşkın ve insan olmanın basamakları ile ilgili neler biliyorsunuz. 114 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . eserlerinin tümünde yer verir. ji cewra felek Melûl û perîşan û zar im gelek Bide min şerabê ku pur alî bî Bi rengê xwe yaqûtê seyyalî bî Gel ey cemin sakisi. Tasavvufta aşk konusunu en iyi işleyen Kürt şair kimdir. eserinin adı nedir. 3. 1. araştırınız. yığılmış üzerime gamı kederiyle Yarin uzak olmasından.
bu geleneği yüzyıllar boyu sürdürür. He ve D” Feqiyê Teyran’ın şiirlerinde kullandığı mahlaslarından biridir. dertlisin? Dalgaları etrafa savurur Durmaksızın akar. şiirlerinde coşku ve heyecanı daha çok doğa ile bütünleştirerek verir. ey av û av Ma tu bi ‘işq û muhbetê Mewc û pêlan tavêy belav Bê sekne û bê rahetê (…) Bê dev û qîl û pal bibêj Hêdî bi lefzê hal bibêj Ber ‘Mîm û Hê û Dal” bibêj Şerh û beyana kaxetê (…) Ew reng divêt ava zelal Buhrîn li min çend mah û sal Qet kes nekir ev reng sual Heta gêham vê sa’etî (…) Keç bûn di kenza qidemî Ba xwoy ji eşqa Ademî Anîne karê alemî Zahir kirin l’vê sûretê Ey su. Elî Herîrî’den Feqî’ye ulaşan coşku ve heyecan dolu dizelerin ilhamını kendi eserlerinde de giderek artan oranda kullanan Kürt edebiyatçılar. 115 . yüzyıl Kürt edebiyatçısı Elî Herîrî’de görüyoruz. mutsuz musun? Bunca sözü ağzın yokken söylersin Artık yeter halimizden mi söz edersin “Mim. Feqî.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı 2. Kürt dilini geliştirmeyi ve bunun için sade bir anlatımı tercih eden Feqî. KLASİK KÜRT EDEBİYATINDA COŞKU VE HEYECAN Coşku ve heyecan klasik Kürt edebiyatının belirgin öğelerindendir. Bu coşku ve heyecan bazen “Ey av û av” şiirinde olduğu gibi gür akan suyun insanla bütünleştirilen coşku ve heyecanıdır. bazen gerçek aşkın insan duygularında yarattığı histir. “Ey av û av” şiirinde şu dizelerle coşkusunu dile getirir: Ey av û av. ancak günümüze ulaşan eserlerinin yetersizliği nedeniyle bir ekol olarak değerlendirilmese bile. He ve D”nin13 yerine mi söylersin Şu kağıdın yorum ve izahlarını Böyle diyor şu berrak su Geçti ömründen şunca ay ve yıl Hiç kimse sormadı bana bu soruları Geldiğim şu ana kadar Bakire idiler eski hazinelerinde Adem’in aşkı ile tutuşup Dünyanın işine yöneldiler Bir de bu adama bellettiler Şiir: Feqiyê Teyran Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar 13 “Mim. coşku ve heyecanı ilk olarak XI. ey su Sen de mi aşıksın. Bu yönüyle en fazla öne çıkan klasik Kürt edebiyatçılarının başında Feqiyê Teyran gelir.
Feqiyê Teyran’ın coşkusunu dile getirdiği önemli eserlerinden biri de Şêxê Sen’an’dır. Şêxê Sen’an’da bir yandan efsanevi bir kişilik olarak birçok edebiyatçının ürünlerine konu ettiği Şêxê Sen’an’ın yanı sıra Hêşetîli kıza olan aşkını da yazan Feqî, yine doğanın güzelliğinin, coşkusunun anlatımında esas unsur olarak kullanır. Elî Herîrî’den Feqiyê Teyran’a, oradan da Siyahpûş’a ulaşan coşku ve heyecan dolu edebi metinler, klasik Kürt edebiyatında neredeyse tasavvufi metinler kadar yer tutar. Bu coşku ve heyecan çoğu kez tasavvufun bir alt unsuru olarak da kullanılır. Siyahpûş, ünlü divanı Seyfûlmulk’te, yaşama, dürüstlüğe dönük coşku ve heyecanı, bedeli ağır bile olsa yerine getireceğini belirtir ve şu dizelerle görüşlerini aktarır:
Siyahpûş, Seyfülmulk’ün el yazması
Min qebûl e xemr û saqî dêr û zennar û senem / Ben kabul ederim saki ile badeyi, kilise ile kaya ve heykeli Min nebit seccade û ewrad dîgel seddaneyê / Bana seccade ile tespih gerekmez, hele de akılsızlar Ger hebîba min cehennem dafit û tu dane bî / Eğer sevdiğim cehennemde yem olsa, sen de gülle Sed qesem dê biçime nêv de ez bi qesda daneyê / Yemin olsun ki bilsem gülleyle vurulurum giderim yanına
Şiir: Siyapûş Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar
116
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı
3. KLASİK KÜRT EDEBİYATINDA MİLLİ UNSURLAR
Arif Sevinç
Kürt edebiyatında milli unsurları belirgin biçimde kullanan edebiyatçıların başında Ehmedê Xanî gelir. Ehmedê Xanî, özellikle Mem û Zîn adlı eserinde, dönemin Kürtlerinin toplumsal, sosyal, ekonomik koşullarını dizeleriyle dile getirirken milli birliğin olmayışından, Kürtlerin sahipsizliğinden sıkça söz eder. Xanî, Mem û Zîn adlı ünlü eserinde Kürtlerin milli birliği, Kürt kimliği, coğrafyanın parçalanmışlığının halklara getirdiği zorluk ve acılara şu dizelerle yer veriyor: Ger dê hebûya me padîşahek Bizim de bir padişahımız olsaydı eğer Laîq bidîya Xwedê kulahek Allah ona bir taç layık görseydi eğer Tayîn bibûya jibo wî textek Zahir vedibû jibo me bextek Hasil bibûya jibo wî tacek Tînane derê ji dest leînan Belirlenmiş olsaydı onun için bir taht Açıkça açılırdı bizim için de baht Elde edilseydi onun için bir taç Elbet olurdu bizim için de revaç
Ehmede Xanî, Mem û Zîn, Şiirleri Türkçeleştiren: Mehmet Emin Bozarslan
Xanî, eserinde milli unsurlara yalnızca şikayet bazında yer vermez. O, aynı zamanda Kürt dili ve kültürünün zenginliğine de yer vererek sözünü ettiği sahipsizliğin dil ve kültür ile ortadan kalkacağını, halkın yararına önemli işlerin bu olgularla daha nitelikli yapılabileceğini belirtir:
117
Safî şemirand, vexwarî durdî / Tortuyu içti, çekerek durudan elini Manendê durê lîsanê kurdî / Ve aynen inci gibi olan Kürt dilini Înaye nîzam û întîzamê / Derleyip topladı ve düzene getirdi Kêşaye cefa jiboyê amê / Ve böylece kamu için cefalar çekti Da xelq-i nebêjitin ku “Ekrad / Ki eller demesin “Kürtler Bême’rîfet in, bêesl û binyad / Bilgisiz, asılsız ve temelsizdirler Enwaê milel xwedankitêb in / Çeşitli milletler kitap sahibidirler Kurmanc-î tenê di bêheseb in” / Yalnızca Kürtler nasipsizdirler”
Ehmede Xanî, Mem û Zîn, Şiirleri Türkçeleştiren: Mehmet Emin Bozarslan
Ehmedê Xanî’nin etkin bir biçimde ön plana çıkardığı milli unsurlar, kendinden sonra gelen Kürt edebiyatçılar tarafından da devam ettirildi. Kürtlerin ortak bir coğrafya üzerinde yaşamalarına rağmen, etkin bir yönetim birliği oluşturamamaları, giderek Osmanlı İmparatorluğu ile Safevilerin yönetsel erk, dil ve kültür üzerinde asimilasyoncu politikalar kullanmaları, medreselerde sürdürülen edebi çalışmalara da yansıdı. Kürtler edebi ürünlerinde milli unsurlara daha fazla yer vermeye başladılar. İlk Kürtçe gramer kitabını hazırlayan XVI. yüzyıl Kürt edebiyatçılarından Alî Teremoxî’nin yanı sıra milli unsurları şiirlerinde ağırlıkla işleyen klasik Kürt edebiyatçılarından biri de Pertew Begê Hekarî’dir. Pertew Begê Hekarî, şiirlerinden birinde hislerini şöyle dile getirir: Ser wê azad û qed eşnayî te yeksan e li min / Bunun içindir ki özgürlüğün ve esirliğin aynıdır bana Sibhî halê me serê zilfê perîşan e li min / Bak halime, zülfünün perişanlığı vurmuş bana Ew qeder cewr û cefa û stem dîtin e min / O kadar zulüm ve eziyet görmüşüm ki ben Dize yek lûtfê te qîmet bi dused can e li min / Yine de bir iyiliğin bana iki yüz cana bedel Derheqî min te wekî nîne serî rehma kerem / Öyle ki yoktur Allahın merhameti, bana senin kadar? Ji lebê le’lê dur û yek te ehsan e li min / Yalan dudaklardan uzak kalmak evladır benim için Sebir û seman û sekûn pir li me dijwar e gelek / Sabır ile durmak benim için daha gaddardır
118
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı
Ecel û merg û mirin haleteke asan e li min / Ecel ile ölüm bana kolay bir hal gelir Ger çi min nîne li nik te qedrê mû di qedir / Gerçi yanında benim kıymetim bir kıl kadar değil Bendeyê xakî, diret mislî Sileman e bi min / Toprağı bekleyen Süleyman’dan beterim ben Ji xetê hizretê min dîdey can rewşen bû / Hasretim dışa vurdu gözlerim aydınlık doldu Çi hedê Pertewê yara wê bende bibet / Pertew´in ne haddine ki sevdiği esir olunca? Nakim û malikê rûxan sekî cananê bi min / Kıyamam yıkılmış tuğla gibi duran yanakların sahibine.
Şiir: Pertew Begê Hekarî Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar
1. Kahramanlık ve coşku daha çok hangi tür metinlerde işlenir, nedenleriyle söyleyiniz. 2. Edebi metinlerde milli unsurlara yer veren sanatçılar sizce okurda hangi düşüncelerin oluşmasına yardımcı olmaktadır, söyleyiniz. 3. Yukarıdaki örnek metinde hangi milli değerler işlenmiştir, söyleyiniz.
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
1. Aşağıda noktalarla boş bırakılmış yerlere anlamca uygun kelimeler yazınız. • XVI. yüzyılda yaşamış ilk Kürtçe gramer kitabını hazırlayan edebiyatçı……………………………………………………………………… ….’dir. • Milli unsurları şiirlerinde ağırlıkla işleyen klasik Kürt edebiyatçı……………………………………………………………………… ….’dir. • Şêx Evdirehmanê, Axtepî Rewdnaîm adlı eserinde………………… ………………………………………….’a çıkışını anlatır. • Kürtler arasında alim insanlara…………………………………………………denir.
119
Kahramanlık ve coşku teması işlenen metinlerde anlatım türlerinden hangisine başvurulur? 5. 120 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . coğrafyanın parçalanmışlığının halklara getirdiği zorluk ve acılara yer vermiştir.2. ( ) • Kürt medreselerinden mezun olup on iki dersi başarılı bir şekilde bitiren herkes alim olabilirdi. • mirlik • mele • hücre • feqî • ratıb • seyda 4. Günümüzde tasavvuf ehli olmak ya da mutasavvıflar gibi sufiane yaşamak mümkün müdür. ( ) 3. • Feqiyê Teyran’ın coşkusunu dile getirdiği önemli eserlerinden biri de Şêxê Sen’an’dır. ( ) • Cîzre’nin irfanından beslenen Aktepe Medresesi’nin müderrisi olan Şêx Evdirehman. Mem û Zîn adlı ünlü eserinde Kürtlerin milli birliği. tasavvuf edebiyatı etkisini günümüze kadar sürdürememiştir. eserlerinin tümünde yer verir. Aşağıdaki cümlelerin sonuna bilgiler doğruysa (D). ( ) • Kürt edebiyatının uzun bir süre medreselerden beslenmesi nedeniyle. Aşağıdaki kavramların karşısına anlamlarını yazınız. yazınız. ( ) • Xanî. yanlışsa (Y) işareti koyunuz. Melayê Cizîrî ekolünün sürdürücüsü olarak tasavvuf edebiyatının zenginliğine. Kürt kimliği.
Xani Nabi İNCELEME GAZEL Yılanlardan sakınır akıllı insanlar Aymazlardır onlara dost ve ahbap olanlar Onların yanında ne denli nazlı ve kadirli olsan da Onlarla ne denli oynasan ve lâubali de olsan GAZEL Bezm-i sefâya sâgar-ı sahba gelur gider Gûya ki cezr û medd ile derya gelur gider Açıldugın baher virur ağyara gül gibi Dâim bize nesîm-i sebuk-pa gelur gider 121 . sözlü edebiyat. ulaştığınız sonuçları defterinize yazınız. pek çok bilim dalını dönemlere ayırarak incelemişlerdir. 2. Klasik edebiyat. Edebiyatın dönemlere ayrılarak incelenmesinin nedenleri nelerdir? Araştırınız.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı E. XIV. Bilim insanları.-XIX. Edebiyat da dönemlere ayrılarak incelenenler arasındadır. YÜZYILLAR ARASINDA YAŞAYAN KLASİK KÜRT EDEBİYATÇILAR HAZIRLIK 1. çağdaş edebiyat kavramlarının tarih ve edebi dönemlerle ilgisini araştırarak. yazılı edebiyat.
ETKİNLİK 5 Kürt edebiyatının iz bırakan ilkleri olarak kabul edilen Melayê Cizîrî. 2. Nabî ile Ehmedê Xanî. Melayê Batê ve Ehmedê Xanî’nin yaşadığı dönemler ve eserleriyle ilgili bilgileri araştırarak ulaştığınız sonuçları birkaç cümleyle tahtaya yazarak arkadaşlarınızla tartışınız. aynı dönemlerde. 122 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . farklı kültürel dokulara sahip kentlerde yaşamışlardır. 3. söyleyiniz. Feqiyê Teyran. Nabi’nin gazelindeki mazmunları (Divan edebiyatında bazı kavramları dolaylı anlatmak için kullanılan nükteli ve sanatlı söz) bulunuz. yaşadıkları coğrafyaların sosyal ve ekonomik koşullarını karşılaştırarak ulaştığınız sonuçları defterinize yazınız.Azıcık değişiklik göründü mü senden Tümüyle yüzlerini çevirirler senden Özellikle yanlarında habis ve şeytanlar varsa Onlar da kötü niyetli ve açgözlü insanlarsa Böyleleri. İkinci şiir ise Türkçe yazılmış olup orijinal biçimiyle verilmiştir. Yukarıda aynı dönemlerde yaşamış iki edebiyatçının şiirleri verilmiştir. uzak tut onların gider Sultanlarından Ehmedê Xanî Olmaz yine marîz-i mahabbet şife-pezîr Rûy-ı zemine bir dahı Îsa gelur gider Sultan-ı gam nişîmen idelden derûnumu Sahra-yı kalbe leşker-i sevdâ gelur gider Bir gün dimez o şûh ki âyâ murâdı ne Çokdan bu kûya Nâbî-i şeyda gelur Nabî 1. Ehmedê Xanî’nin de aynı ya da benzer mazmunlara şiirinde yer verip vermediğini nedenleriyle yazınız. İki edebiyatçının yaşamlarını. Nabi’nin gazelini şekil açısından inceleyiniz. Yukarıdaki iki şiiri inceleyerek aralarında içerik olarak ne gibi benzerlikler ve farklılıklar vardır. yakın kılma. İlk şiirin orijinalli Kürtçe yazılmış olup Mehmet Emin Bozarslan tarafından yapılan çevirisi verilmiştir. kuşku yok ki daha kötüdür şeytanlardan Allah’ım. 4.
yüzyılda ve sonrasındaki sosyal. Gravür: Kürt Beyleri [L.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı ANLAMA VE YORUMLAMA 1. Viyana-Leipzig/1881] 2. Gravür: XV. Gravür: Doğanla avlanan Kürt avcı [Le Tour Du Monde.C. edebi eserlerine nasıl yansımıştır? 1 2 3 4 1. Gravür: Kürt Amazonu Kara Fatma-Amand Freiherr von SchweigerLerchenfeld: Das Frauenleben der Erde. Leipzig. toplumsal ve ekonomik yaşamları. Paris-1862 Globus. Aşağıdaki gravürlerden hareketle. Kürtlerin XV. Sizce. Beck: Die heutige Türkei. Braunschweig-1863] 4. Kürtlerin XV. Paris-1887] 3. 1877/88] 123 . yüzyıldaki sosyal ve toplumsal yaşamı hakkında neler söyleyebilirsiniz? 2. yüzyılda Kürt kıyafetleri [Henry Binder: Au Kurdistan en Mesopotamie et en Perse.
yüzyılda yaşadığını yazmayı tercih ederler. Kürt coğrafyasında bugünkü Cizre’den Harran’a. Mala-e Ciziri and Feqiye Teyran adlı eserinde. yüzyıldan sonraki dönemlerde bu bölgede adı Şêx Ahmed olan veya Melayê Cizîrî. yüzyıllarda yaşadığını belirtir. Melayê Cizîrî’nin XI. Şêx Ahmedê Cizîrî gibi mahlasları kullanan birçok edebiyatçı olduğu sanılmaktadır. Melayê Cizîrî’nin 1570 ile 1640 yılları arasında yaşadığını yazar. Tarih karmaşasının birçoğunun da bundan kaynaklandığı varsayılır. ama Melayê Cizîrî’nin yaşadığı yıllar açısından günümüz araştırmacılarının büyük çoğunluğu 1570-1640 tarihlerini. Asıl adı Şêx Ahmed el-Cizîrî olan Melayê Cizîrî de şiirlerinde yer yer Mela. ve XII. Melayê Cizîrî’nin şiirlerinin çoğunluğunda tasavvuf önemli bir yer tutar. MELAYÊ CİZÎRÎ (1570-1640) Kendisinden sonra gelen edebiyatçıların birçoğunun üzerinde ciddi etkiler bırakan. klasik Kürt edebiyatının yeri sarsılmaz ekollerinden biri olan Melayê Cizîrî. 11. Alaaddîn Seccadî ise Mêjuy Edebî Kurdî (Kürt Edebiyat Tarihi) adlı kitabında. Birçoğu. Melaye Ciziri Prof. Nevin Güngör Reşan. Margarita Borisavna Rudenko ile Minorsky gibi yazarlar ise Kürtler üzerine incelemelerin yer aldığı eserlerinde. Melayê Cizîrî’nin Divan adlı eserini ilk olarak 124 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . en gerçekçi yıllar olarak tanımlarlar. Cizîr bölgesi. Cizîr. Recueil de Noticeset Recits Kourds adı ile 1860 yılında Rusya’da yayınladığı kitabında. yer yer de Melayê Cizîrî mahlasını kullanmıştır. Doğum ve ölüm tarihi ile ilgili farklı görüşler vardır. İngiliz Kürdolog David Neil MacKenzie. Qanatê Kurdo. Bunun yanı sıra dünyevi aşkı irdelediği şiirler de epeyce vardır.1. Alexander Jaba. “ada” anlamına gelen Arapça bir kelimedir. Melayê Cizîrî’nin farklı yıllarda yaşadığını belirten yazarların. Melayê Cizîrî’nin yaşadığı yıllar yerine dönem olarak XII. ama en önemli nedenlerden birinin Melayê Cizîrî’nin asıl adından ve yaşadığı yöreden kaynaklandığı belirtilir. Kürt edebiyatçı. Bazıları ise Cizîrî’nin şiirlerindeki tarihsel tanıklıklardan yola çıkarak doğum ve ölüm tarihini belirtirler. Melayê Cizîrî’nin şiirlerinde atıfta bulunduğu diğer edebiyatçılardan yola çıkarak Melayê Cizîrî’nin yaşadığı yılları yorumlar. Şimdiye kadar bilinen divanından başka eserine rastlanmamıştır. araştırmacıların her birinin dayandığı farklı nedenler vardır. şair mahlas olarak “Cizîrî” lakabını kullanmıştır. Cizre ilçesinde doğmuştur. Melayê Cizîrî’nin 1407 ile 1481 yılları arasında yaşadığını açıklar. oradan da Diyarbakır’a uzanan bir bölgeyi karşılar. Bölgenin özelliğinden dolayı bu bölgede yaşayan birçok edebiyatçı.
Feqê Têra. Meksî’ ve ‘Xoce’ adlarını da kullanır. ve XVII. evrenin Allah’ın güzelliğini yansıtan bir ayna olduğunu ifade eder. Medresa Sor. Diğer klasik edebiyatçılardan farklı olarak şiirlerinin yanı sıra manzum eserler de yazmıştır. FEQİYÊ TEYRAN (1590-1660) Klasik Kürt edebiyatının önde gelen şairlerinden olan Feqiyê Teyran. güzelliği Allah ile bütünleştirir. II. İddiaya göre uzun yıllar Cizre dışında sürgün hayatı yaşadıktan sonra Cizre’yi ele geçirmek üzere yola çıkan II. “Kuşların öğrencisi” anlamına gelen Feqiyê Teyran mahlasındaki kuşlara karşılık gelen “Teyran” sözcüğü de. Feqiyê Teyran adının kuşlarla olan yakınlığından. Şiirlerinde güzellik ve aşkı birlikte yorumlayan Cizîrî. yörenin önde gelen ailelerindendir. Cizre’de Medresa Sor’da öğrencilerini eğiterek geçirmiştir. Melayê Cizîrî yaşamının neredeyse tümünü. İstanbul Kürt Enstitüsü’ne ve Nubihar yayınlarına kadar birçok kurum ve kişi tarafından Melayê Cizîrî’nin divanının baskısı yapılmıştır. başat temalarından biri olan Selma’ya duyduğu aşkı içindeki öz ile bütünleştirmiştir. Birçok araştırmacı bu yönüyle Cizîrî’yi Mevlana ve Hafız gibi tasavvuf edebiyatının önemli şairlerine benzetir. Feqiyê Gerok. Bunun yanı sıra dengbêjlerin anlatımıyla Kürt folklorunun bir parçasına dönüşerek farklı şekillerle de olsa günümüze ulaşmış eserleri vardır. Feqiyê Teyran XVI. Asıl adı Mihemed’dir. son yıllarda restore edilmiştir. Feqiye Teyran 125 .Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı Martin Von Hartman 1904 yılında Berlin’de bastırmıştır. medreselerde korunarak günümüze ulaşan divanları aracılığıyla. bu camiyle birlikte inşa edilerek Melayê Cizîrî’nin hizmetine sunulur. Şiirlerinde. Birçok şiiri. Bu ilk baskıdan günümüze Qamışlı müftüsü Ahmedê Zivîngî’den. hatta kuşlarla konuştuğundan dolayı kendisine verildiğine inanılır. Büyük dedesinin Osmanlı Devletinden Mirlik (Beylik) Fermanı aldığı anlatılır. Feqê Hêşetê. Mîr Şeref. Şiirlerinin bazılarında Feqiyê Teyran adının yanı sıra ‘Mîr Mihê. yüzyıllar arasında yaşamıştır. Feqiyê Teyran. Hakkâri’ye bağlı Mûks (günümüzde Van’a bağlı Bahçesaray) kasabasında doğmuştur. onun bu özelliğini ifade eder. bugün de bilinir. şehri ele geçirdikten sonra şehre ilk giriş yaptığı noktada bu zaferin anısına bir cami inşa eder. Medresa Sor temasını da işleyen Cizîrî ile bu medrese arasında özel bir ilişki olduğu görülür. Sitar Elî. 2. Şiirlerinde sufist bir anlayışı öne çıkaran Cizîrî. Mîr Şeref tarafından inşa edilen bu medrese. Melayê Cizîrî’nin çağdaşı.
Bunun temel nedenlerinden biri İslamiyet’in eğitim. tüm eserlerini Kürtçe’nin Kurmanci lehçesi ile yazmış.Feqiyê Teyran ile Melayê Cizîrî’nin aynı dönemde yaşadığı ve Feqiyê Teyran’ın yaşamının bir döneminde Cizre’de bulunan Medresa Sor’da (Kızıl Medrese) Melayê Cizîrî’den ders aldığı belirtilir. Bu karşılaştırmaların önemli bir çoğunluğunda Allah’a ulaşmak isteği vardır. onların çaresizliğini dizelerine dökmüştür. Sevgililerin hiçbirinin adı 126 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Feqiyê Teyran. Feqiyê Teyran’ın şiirlerinin bir bölümünde de sevgi ve aşk vardır. Allah’a olan inancını aşkla dile getirdiği gibi gerçek sevgiliye olan aşk da şiirlerinde kendini gösterir. Feqî’nin uzun şiirinde anlattıklarının bir bölümü şöyledir: “Suala min heqirî Sedefek divê têkin Îro li Cizîrê Heqe li Mele kin Hilak in ji derba tîrê Çi derman heye lê kin” “Sualime hakirdir Bir inci koymak gerekir Bugün Cizre´de Mollaya cübbe giydirmek gerekir Okun darbesinden helak olmuş Tüm ilaçları verip tedavi etmek gerekir” Şiir: Feqiyê Teyran Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar Feqiyê Teyran’ın halkın bugün bile rahatlıkla anlayabildiği sade bir dili vardır. dil ve kültür üzerindeki etkisidir. Feqiyê Teyran’ın şiirlerinde Allah ve din temaları da önemli bir yer tutar. Medreselerde köklü bir eğitim almasına ve Arapça ile Farsçayı çok iyi bilmesine karşın. Zengin ve tanınmış bir ailenin ferdi olmasına karşın. ancak Feqî. özellikle de bir kul olarak kendisini karşılaştırır. Feqiyê Teyran’ın Kürt klasik edebiyatçılarından bir diğer önemli farkı da sürekli halkla iç içe yaşaması. şiirlerinde halkın acılarını kendi acısı bilmiş. şiirlerinde bu dilden sözcükleri özenle kullanmıştır. şiirlerinde ısrarla Kürtçenin Kurmanci lehçesinin en sade biçimini kullanır. Farsça ise neredeyse bölge halklarının tamamının kültür ve bilim dilidir. Elbette. Aynı zamanda Allah ile kulları. Kuran’ın dili olması nedeniyle kutsal olarak görülen Arapça. medreselerin birçoğunda Allah’ın dili olarak da benimsenmiş ve bu dilde de eserler verilmiştir. Her iki dilin etkisini Feqiyê Teyran’da da görmek mümkündür. Şiirlerinin birçoğunda Allah’a ve Peygamber’e övgü vardır. tüm klasik yazarlar gibi Feqiyê Teyran da Arapça ve Farsçadan etkilenmiş ve yer yer şiirlerinde bu dillerden sözcüklere yer vermiştir. “Feqî û Mele” adlı şiirinde Melayê Cizîrî ile yaşadıklarını anlatır. onların acılarını da şiirleştirmiş olmasıdır.
Ey Av û Av (Ey Su). ancak bu şiirleri okuyanlar onun kime aşk ile bağlandığını anlayabilir. Mewluda Kurdî (Mewluda Pêxember. Onları da şu şekilde sıralayabiliriz: Qewlê Hespê Reş (Kara Atın Sözü). Melayê Batê’nin divanında yer aldığını belirttiği bazı şiirlere çalışmasında yer vermiştir. Çiya Anî Li Deştê Kir (Dağları Getirip Ovaya Vurdu). Onları da şu şekilde sıralayabiliriz: Ay dilê min (Ey Gönlüm). Dilo Rabe (Kalk Ey Gönül). Kela Dimdim (Dımdım Kalesi). Ê Bên (Gelenler). Petersburg Bilimler Akademisi’nin talebi üzerine Erzurum ve çevresinde Kürt dili ve edebiyatı üzerine yaptığı araştırmalarda edindiği bilgilerden ve el yazması ürünlerden sonra kaleme aldığı kitabında asıl adı Ahmed olan Melayê Batê’nin 1417 ile 1491 yılları arasında yaşadığını yazar. Melayê Batê Kanê (Hani Melayê Batê). Feqe û Mela (Feqiyê Teyran ile Melayê Cizîrî). Şêxê Sen’an (Sen’an Şeyhi). 3. Dewran (Devran). Bunların yanı sıra her biri kendi başına birer eser olan şiir ve destanları da vardır.Yar Tu yî (Yar Sensin). Jaba’dan sonra yazan Margarita Borisavna Rudenko ise Kürt edebiyatı üzerine yaptığı incelemeleri kaleme aldığı eserinde Melayê Batê’nin Zembilfroş adlı bir manzum eserinin de olduğunu söyler. Melaye Bate 127 . Feqe û Bilbil (Feqiyê Teyran ile Bülbül). Saltikov-Sçedrin Kütüphanesi’nde mevcuttur. Petersburg kentinde. Bi Çar Kerîman (Dört Kutsal Adına). Ellah Çi Zatek Ehsen e (Allah Ne Kutlu Biridir). Feqiyê Teyran û Quling (Feqiyê Teyran ile Turna). Jaba. Kela Dimdim (Dimdim). Melayê Batê’nin her iki eseri de Rusya’nın St. Dilber (Dilber). Feqiyê Teyran û Evîna Dila (Feqiyê Teyran ile Gönüllerin Aşkı). MELAYÊ BATÊ (1417-1491) Çarlık Rusya’sı Erzurum Başkonsolosu Alexander Jaba. Bersîsê Abîd. ancak Jaba’nın sözünü ettiği divanı henüz bulunmamıştır. Nevin Güngör Reşan. Îro Ji Dest Husna Hebîb (Bugün Kutlu Dostun Elinden). Qewî Îro Zeîfhal im (Bugün Güçlüye Halsizim). Feqiyê Teyran û Dîlber (Feqiyê Teyran ile Dilber). Mewluda Şerîf) eserinin yanı sıra büyük bir Divan’ının olduğunu da söyler. Bersîsê Abîd (Mutlu İnançlı). Bunların yanı sıra her biri kendi başına birer eser olan şiir ve destanları da vardır. Feqiyê Teyran û Roj (Feqiyê Teyran ile Güneş). Şêxê Sen’an. Ez Çi Bêjim (Ne Diyeyim). Melayê Bate’nin Hakkâri’ye bağlı Beytüşşebap ilçesinin Batê köyünde dünyaya geldiğini belirten Jaba. Mihacir (Göçmen).Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı şiirlerinde geçmez. Dengbêjê Jaran î (Mazlumların Ozanısın). Feqiyê Teyran’ın günümüze ulaşmış eserleri şunlardır: Qewlê Hepsê Reş.
150 öğrenciyi daha alır. Daha sonra. düğün ve sünnetlerinde Melayê Batê’nin Mewlud’ünü okurlar. Bu konuyla ilgili. Hewlêr ve Musul medreselerinde dini eğitimin yanı sıra tıp ve edebiyat eğitimi aldığı. Yöre halkının sözlü anlatılarının günümüze ulaşmış farklı örneklerinden yola çıkılarak Batê’nin bu şiirini Mûks’den dönerken yazdığı belirtilir. Kendisi de Ertoşî aşiretinden olan Melayê Batê’nin bu eseri ilk olarak 1905 yılında Mısır’da basılmıştır. ancak dünyevi zevkleri bırakıp uhrevi dünyaya yönelen Zembîlfiroş. Borçları silerseniz. elindeki kağıtta Mîr Hesen Welî’ye yazdığı şiir varmış. Mîr Hesen Welî’nin medresesinde okuduğu bilinir. ağır vergi borçlarından bunalan halk Melayê Batê’yi Mîr’in huzuruna gönderir. Son yıllarda Zembîlfiroş ile birlikte Latin alfabesine de çevrilerek. Kürtler. ancak Batê’nin karşılığında kendisine ne vereceğini sorar. aradan yüzyıllar geçmesine rağmen dini törenlerinde. yeniden basılmıştır. O ise: “Mîr’im. Feqiyê Teyran’ın doğum yeri olan Mûks’de. Ferhad ile Şirin. Yazdığı şiirlerden birinde Mîr Hesen Welî’ye vedası ana temadır. Mûks’den dönerken yolda kara ve tipiye yakalanarak sığındığı mağarada yaşamını yitirir. halk arasında dilden dile anlatılan bir söylenceye de yer verilir. Melayê Batê. yöre beyinin eşinin (Xatûn) zembil (el örmesi hasır sepet) satıcısına aşık olması anlatılır. onca zenginliğe rağmen emeğiyle geçinir. daha sonra Hakkâri Meydan Medresesi’nde hocalık yaptığı bilinir. Zembîlfiroş’ta. Bu söylenceye göre. dönemin sosyal ve toplumsal örgüsü ile Xatûn’un aşkı irdelenirken. Bilindiği gibi Zembîlfiroş destanının Kürtler arasında anlatılagelen birçok farklı yorumu vardır. Melayê Batê’nin günümüzde en çok bilinen eseri Mewlud adlı Peygamber’e methiyesidir. Leyla ile Mecnun gibi bir aşk öyküsü olan Zembîlfiroş’ta. gücüm 150 öğrenciyi daha okutmaya yeter. Melayê Batê’nin el yazması Mewlud’ü birçok medresede feqîler tarafından el ile çoğaltılarak dağıtılmıştır.Melayê Batê’nin. Batê’nin eserlerinden yola çıkılarak yapılan değerlendirmelerde eğitime verdiği önem göze çarpmaktadır. Halk arasındaki söylencelere göre Melayê Batê’nin cesedi Berçelan Yaylası’ndaki bir mağarada bulunduğunda. halkın vergi borçlarını sileceğini. Eserin günümüze eksiksiz taşınmasında bu geleneğin ciddi bir etkisi vardır. Mem û Zîn. Mîr.” der. Kendisi de bir prens olan. sonraki yıllarda ise kendi adıyla basılmıştır. Melayê Batê’nin Mûks’ün yanı sıra Duhok. Zembîlfiroş’un uhrevi dünyasından 128 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . 1907 yılında İstanbul’da Mela Huseynî Ertoşî adıyla. okuturum.
ona kattığı bakış açısıdır. eğitime.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı yansımalarla da dünyevi ve uhrevi olanlar arasında etkin bir felsefi bağ kurulur. Were ser doşek û palan. toplumsal olgularını da irdeleyen bir esere dönüştüren Ehmedê Xanî. Law bi Xatûnê re dibête. Xatûn dibêje bavê xeyalan. Mem û Zîn’i klasik bir aşk öyküsü olmaktan çıkarıp dönemin sosyal. Min tu ji bo dilê xwe anî. Rû sipiyîn di axretê. Xanî eserinde. Xatûn dibê lawê verêvan. Bîhn ke zulf û xalan. bu eserini Memê Alan adlı sözlü halk destanından esinlenerek yazmıştır. Law dibêm da tu bizanî. Tu mixaziya dil divête. EHMEDÊ XANÎ (1651–1706) Klasik Kürt edebiyatının günümüzde en çok bilinen yazarlarından biri de Ehmedê Xanî’dir. Çi hede lawê feqîrê. Melayê Batê’nin “Ey dil werin dîsan biçoş / Carek ji caran mey bînûş / Bikin qiseta Zembîlfiroş / Da seh bikin hîkayetê” (“Ey gönüller gelin yine coşkuyla / Bazen de mey verilsin sevgiyle / Söylensin Zembilfiroş’un hikayesi / Ki bilelim biz de hikayeyi”) dizeleri ile başlayan Zembîlfiroş’ta. İran ve Osmanlı devletleri arasında coğrafyaları bölünmüş Kürtlerin yaşadığı dramları da işler. Law dibe zilfê herîrê.” Hanım der ki sen beylerin oğlusun! Bunu söylerim ki sen bilesin Seni kendi gönlüm için getirdim Ki birlikte hoş vakit geçirelim Erkek bu kez hatuna der ki Sen gönlünü cezbetmek istersin Keşke hep doğrudan yana olasın Ahrette yüzü kara çıkmayasın Hanım diyor ki başla hayallere Gel şu döşek ile yastıklara Kokla zülüf ile yanakları O zaman olur ipekten zülüfleri Kutlu olsun ey mir oğlu Haddine mi fakirin oğlu Karıştırma sen bu durumu? Hanım der ki cesurun oğlu Şiir: Melayê Batê Türkçeye çeviren: Zeynel Abidîn Zinar Sitar Elî. Da em bikin misilhetê. 129 . Büyük aşk öyküsü Mem û Zîn’i kaleme alan Ehmedê Xanî. Pîroz be lawê mîrê. Ehmedê Xanî 4. Memê Alan’ı yeniden yorumlayan Ehmedê Xanî’nin Mem û Zîn’e yüklediği en büyük anlam. Tev bide vê misilhetê. bilime ve halklar arasındaki kardeşlik ve birliğe verdiği öneme de bu destanında yer verir. Dayim ji heq nekin vehête. Xatûn’ın Zembîlfiroş’a aşkı şu dizelerle yer alıyor: “Xatûn dibê tu lawê began î.
Seccadî. Kürt şair ve yazarı Hejar’ın Mem û Zîn çevirisine Hasan Kızılcı’nın yazdığı önsöze atıfta bulunarak Xanî’nin Bayezîd ve Botan’da bulunan Xanîyan aşiretinden olduğunu ve Xanî doğmadan birkaç yıl önce babasının Bayezîd’e yerleştiğini. Yine Mehmet Emin Bozarslan adı geçen eserinde. O görüşün kaynağı ise Kürt yazarı Aladdin Seccadî’nin. Samedaniyye adlı bir elyazması kitap görmüş. yani 1651 yılında dünyaya geldiğini belirten Xanî’nin. Sadıq Bahaddîn Amedî ise yerel melelere dayanarak Xanî’nin Hakkâri’nin Çukurca (Çelê) ilçesine bağlı Sêgundan köyünde doğduğunu ve Bayezid’te vefat ettiğini söyler. Xanî’nin ölüm tarihi ile ilgili şöyle yazar: “Xanî’nin yaşamı gibi ölüm tarihi de belirsizdir. Shakelî. Eskiden kullanılan ve Ebcet Hesabı denilen bir hesaba göre. eserinin birçok yerinde Kürt dilinin güzelliklerinden de söz eder. o sözdeki harfler Hicri 1118 tarihini gösterir ve o tarih de Miladi tarihe göre 1706–1707 eder.” Ehmedê Xanî’nin ailesi ile ilgili bilgiler ve doğum yeri üzerine de araştırmacıların farklı söylem ve değerlendirmeleri vardır. 130 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .Yüzyıllar önce Kürtler arasında birliğin olmayışından söz eden. Xanî’nin aşireti ile ilgili ise Farhad Shakelî’nin Uppsala Üniversitesi’ne sunduğu bir araştırmasında geçen ibareler vardır. Bazı yazar ve araştırmacılar onun 1706 yılında vefat etmiş olduğunu bildiriyorlar. Mêjuy Edebî Kurdî (Kürt Edebiyat Tarihi) adlı kitabında bir Kürt hocasından aktardığı bir bilgidir. kitabın üzerinde Arapça. Xanî’nin dedesinin önceleri Botan bölgesinde yaşadığını ve buradan Ağrı’nın Bayezîd bölgesine göç ettiğini yazar. Mem û Zîn’in Türkçe baskısına yazdığı önsözde. ölüm tarihi ile ilgili net bilgiler yoktur. bu nedenle Kürtlerin geri kaldığını ve devlet olamadığını belirten Ehmedê Xanî. Diğer birçok klasik Kürt yazarı gibi Ehmedê Xanî’nin de yaşadığı yılları tam olarak belirlemede sıkıntılar vardır. dedesinin adı ise İlyas’tır. 20. Ehmedê Xanî ve Mem û Zîn üzerine yaptığı araştırmalarıyla bilinen Mehmet Emin Bozarslan. tare Xanî ila Rabbihi (Xanî rabbine doğru uçtu)” sözü yazılıymış. Kürt yazar Alaaddîn Seccadî’ye göre Xanî’nin babasının adı Rüstem. ancak aşireti ile ilişkilerini de koparmadığını yazar. medrese öğrenimi zamanında. Doğum tarihini Mem û Zîn adlı eserinde kendisi yazar. Alaaddîn Seccadî’nin yazdığına göre o hoca. yüzyılın başlarında Kürt coğrafyasını dolaşarak araştırmalar yapan Mark Tykes’in “The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire” (Osmanlı İmparatorluğu’nun Kürt Aşiretleri) adlı çalışmasındaki değerlendirmelerden yola çıkarak Hakkâri’nin kuzeyinde Xweşav (Hoşaf) yakınlarında Xanîyan (Xanîler) aşiretinin varlığından söz eder. “Çünkü görünmezlikten koptuğu zaman / tarih bin altmış bir idi o zaman” diyerek Hicri 1061’de.
Bir diğer tema ise Allah sevgisidir. Mem û Zîn. Xanî aşireti olarak yorumlayıp Ehmedê Xanî’nin bu aşiretten olduğunu belirtir. ancak bu eserlerden. yetiştirilmiş değilim. kendisiyle ilgili bilgilerin birçoğuna Mem û Zîn adlı eserinde yer verir. iyilik ve kötülüğe de eserinde önemli bir yer verir. şiirleri Türkçeleştiren: Mehmet Emin Bozarslan Ehmedê Xanî’nin eserinde önemli yer tutan olgulardan biri de insan sevgisi ve bu sevginin dayandığı felsefedir. halen Rusya’da Petersburg Kütüphanesi’nde korunmaktadır.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı Bozarslan ise bu aşireti. adını andığımız kitapları dışında sadece birkaç şiir bugüne kadar elde edilebilmiştir. kurallarını şiirsel bir dille kaleme alır. Adeta bir filozof gibi dizeleri işleyen Xanî. Xanî. kimliği ile ilgili tanımlamalarda bulunurken bile bu tevazuyu elden bırakmıyor: Kurmanc im kûhî û kenarî Van çend xeberêd kurdewarî Îmza bikirin bi husnê eltaf Îsxa bikin ew bi semê însaf Kürdüm ben. Eserinde sürekli tevazu gösteren Xanî. Bu kitabın yazımı. günümüze ulaşan Nûbara Biçûkan (Çocukların Baharı) ile Eqîda Îmanê (İnanç Yolu) eserlerinin ilkinde çocuklara dil öğretmeyi amaçlar. dağlıyım ve kenardanım Kürtçe olan şu birkaç sözümü benim İyilik ve lütuflarından imza etsinler Ve insaf kulağıyla da dinlesinler Ehmedê Xanî. 131 . Xanî’nin Mem û Zîn dışında iki önemli eseri daha günümüze ulaşabilmiştir. Örneğin eğitimi ile ilgili ipuçlarını şu dizelerinden anlayabiliyoruz: Ez pîlewer im ne gewherî me Xudreste me ez ne perwerî me Gezgin satıcıyım ben. Xanî. Xanî’nin Kürt çocuklarının eğitimine verdiği önemi göstermesi bakımından da önemlidir. 14 yaşından itibaren yazmaya başlayan Xanî’nin günümüze ulaşan eserlerinin dışında çokça eserinin olduğu bilinir. Bunun içindir ki Nûbara Biçûkan birbiriyle uyumlu dizeler halinde olan bir Arapça ve Kürtçe sözlük biçiminde kaleme alınmıştır. cevher satıcısı değilim Kendi kendime yetişmişim. Bazıları Mela Mahmûdê Beyazîdî tarafından elde edilen bu şiirlerden bir kısmı. insan sevgisinin yanı sıra. Eqîda Îmanê adlı kitapçığında ise İslam dininin koşullarını. Tasavvuf edebiyatının önemli bir eseri olarak görülen Xanî’nin Memû Zîn’inin yanı sıra diğer eserlerinde de Allah sevgisinin ve imanın önemli bir yeri vardır. Xanî.
yüzyılın başlarında. Ehmedê Xanî (1651-1706). ikisi Arapça dört divanı vardır. Sêrtî Nehcel Enam adlı eserin yazarıdır. Herekol Azîzan mahlası ile kaleme aldığı yazısında Soranca ve Kurmanca yazan Kürt klasik yazarlarından söz ediyor. Hecî Qadirê Koyî. Feqiyê Teyran (1590-1660).BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? DİĞER KLASİK KÜRT EDEBİYATÇILAR: Alexander Jaba kitabında sekiz Kürt şairinden söz ediyor. Mele Xelîlê. Şêx Evdirehmanê Taxê. Klasik Kürt yazarları arasında Gorani lehçesiyle eserler yazanlar da vardır. Ehmedê Textî. yüzyıl). Şeref Xanê Hekarî (1682-1748) ve Murad Xanê Bazîdî (17361778)’dir. Xanay Qubadî (1700-1759). Selîm Silêman (XVI. Melayê Batê (1417-1491). Celadet Bedirxan. Melayê Erwasê ise bir Kürtçe tıp kitabı yazmıştır. Şêx Evdirehmanê Axtepî’nin ikisi Kürtçe. Jaba’nın yanı sıra Kürt dilinin mîri Celadet Bedirxan da. Şêx Riza Telebanî ile eserlerini Hezroyî. Şêx Evdirehmanê Axtepî Dîwana Rûhî ve Rewdneîm adlı Kürtçe eserlerin yanı sıra “Kîtabû Keşfîz’zelam” ve “Kîtab-ûl Ebrîz” adlı kitapları kaleme alırken. Celadet Bedirxan’ın belirttiğine göre Mele Unisê Erqetinî Kürtçe gramer kitabı. Mewlana Xalid (1777-1826) ile Mahzûnî Kürtçe’nin Goranî lehçesinde kitap yazan klasik edebiyatçılardır. Xaris Bêdlîsî (1758). Celadet Bedirxan’ın makalesinde adları verilen Kürt klasik yazarları arasında eserlerini Soranca lehçesinde kaleme alan Nalî. 1930’lı yıllarda Latin alfabesi ile yayınlanan ilk Kürt dergisi Hawar’ın 33. bu yazarların yaşam öykülerine ve eserlerine de bu yazısında kısaca yer veriyor. İstanbul’da da dönemin aydın ve yazarları tarafından basılmıştır. Melayê Cizîrî (1570-1640). Şêx Mihemedê Hedî. Şêx Mistefayê Beseranî (1641-1702). Îsmaîlê Bazîdî (1654-1709). sayısında. Jaba’nın sözünü ettiği şairler Elî Herîrî (1010-1078). Pertew Begê Hekari (1777-1841) ve Alî Teremoxî de Kürtçe kaleme aldıkları eserlerle Kürt kütüphanesini zenginleştiren klasik yazarlar arasında saygın yerlerini almışlar. XX. Feqî Qadirî Hemewend. Şêx Evdirehmanê Axtepî. Xanay Qubadî’nin Şîrîn û Xusrew kitabı ile Mewlana Xalid’in Kürtçe divanı. 132 Kürt Dili ve Edebiyatı . Leyl û Mecnûn adlı manzum eseri kaleme alan klasik Kürt edebiyatçısıdır. Şêx Nureddînê Birîfkî.-XVII. Mela Unisê Erqetînî ve Melayê Erwasê vardır.
( ) 3.. 4.çocuklara dil öğretmeyi amaçlar. ( ) • Kürt edebiyatında kadın yazarların eserleri günümüze kadar ulaşmıştır. Cizîrî’de bulunan Medresa Sor’da (Kızıl Medrese) Melayê Cizîrî’den hangi ünlü edebiyatçıların ders aldığını yazınız. • Nûbara Biçûkan. Kürt edebiyatında gazellerde özellikle hangi mazmunların sıklıkla kullanıldığını ve bunların neleri simgelediklerini yazınız. Nevin Güngör Reşan. ( ) • Kürt edebiyatında Gorani ve Sorani lehçelerinde edebi eser vermek pek makbul sayılmamıştır. Mahseref Hanim ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. yanlışsa (Y) işareti koyunuz. onların çaresizliğini dizelerine dökmemiştir. Çocukların Baharı adlı eserde ünlü Kürt edebiyatçı ……………………………………………. • Melayê Batê’nin günümüzde en çok bilinen eseri …………………………………………………………adlı Peygamber’e methiyesidir.. • Feqiyê Teyran’ın şiirlerinde ………………………………………. Aşağıdaki cümlelerin sonuna bilgiler doğruysa (D). 2. • Feqiyê Teyran zengin ve tanınmış bir ailenin ferdi olduğu için şiirlerinde halkın acılarını kendi acısı bilmemiş. Daha 47 yaşında iken yaşamını yitiren ve Mestûre Xanim adı ile bilinen Mah Şeref Erdelanî (1800-1847) ile Sirre Xanima Amedî (1814-1865) ve Mîhrîbana Berwarî (1814-1865) de Kürtçe eserleri günümüze ulaşan ilk Kürt kadın yazarlarıdır.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? KLASİK KÜRT KADIN EDEBİYATÇILAR: Klasik Kürt yazarları arasında sadece erkekler yer almaz. Aşağıda noktalarla boş bırakılmış yerlere anlamca uygun kelimeler yazınız. 133 . ve ……………………………………………temaları önemli bir yer tutar.
Kaygusuz Abdal C. Aşağıdakilerden hangisinde Kürt ulusunun benimsediği dinler doğru olarak verilmiştir? A. Gülşehri 134 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Aşağıdaki şairlerden hangisi tasavvuf konusunda şiir yazmamıştır? A. Edebi eserleri ve şahsiyetleri. tasnif eden bilim dalına ne ad verilir? A. Savaşların C. Yezidilik-İslamiyet-Musevilik 3. Aşağıdakilerden hangisi Yaresan Aleviliği’nin kadın dini önderleri ve âşıkları olarak nitelendirilen kadın sanatçılardan biri değildir? A. Zilan Xanım E. Lıza Xanım C. türüne. Özenmenin 4. Celale Xanıma Lorıstanî B. Edebiyat Tarihi D. Ahmet Yesevi E. Biyografi E. Yunus Emre D. İslamiyet’in E. Aşağıdakilerden hangisinin etkisiyle Kürt edebiyatında yazılı edebiyat dönemine geçilmiştir? A. Xatun Dayrakî Razbar 2. Hıristiyanlık-Yezidilik-İslamiyet C. Baskıların B. Xatûn Zerbanûya Derzyanî D. Edebi Eser 5.ÜNİTE SONU ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME SORULARI 1. Musevilik-Yezidilik-Zerdüştlük D. Edebiyat B. Anlaşmaların D. Tezkire C. İslamiyet-Hıristiyanlık-Musevilik E. edebi topluluklarına veya kronolojiye göre inceleyen. Edip Ahmet B. Zerdüştlük-Yezidilik-İslamiyet B.
8. Ahmet Yesevi-Divan D. Tuyuğ B. Klasik şiirde aşağıdakilerden hangi nazım şekli dörtlüklerle yazılmaz? A. Gül mü zibadır letafette ya ruhsarın senin Lale mi hoştur taravette ya didarın senin (Ahmedi) Bu beyitte aşağıdakilerden hangisinden bahsedilmemektedir? A. Yunus. zavallı Yunus Tanrı’dan uzak olduğu için acılar içindedir. Şarkı E. Mevlana D. Rubai C. C. Ahmet Yesevi B. Sevgilinin gülden güzel olması E. Aşağıdaki şairlerden hangisi şiirlerini Farsça yazmıştır? A. Murabba D. Ahmedi 7. Yunus yurdundan ayrı kaldığı için çaresizdir. Zavallılık. Kadı Burhaneddin C. Çaresiz.Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı 6. Aşağıdaki eser-yazar eşlemesinden hangisi yanlıştır? A. Mesnevi 10. E. ilinden uzak olduğu için zavallı ve çaresizdir. Miskin Yunus biçareyim Baştan ayağa yareyim Dost elinden avareyim Gel gör beni aşk neyledi Yukarıdaki dörtlüğün en doğru anlamı aşağıdakilerden hangisidir? A. Ehmedê Xanî-Mem û Zîn C. D. Melayê Batê-Mewlud 135 . Gülün güzelliği B. Yanağın laleye benzemesi D. Fuzuli-Divan B. Îbn Xelîkan-Vefiyatü’l-Ayan E. Hacı Bektaş-ı Veli E. çaresizlik Yunus’u deliye döndürmüştür. Sevgilinin yüzünün güzelliği C. B. Yunus’un zavallılığı aşk yüzündendir. Gül ve laleye benzeme 9.
Şeyhi’nin Harname’si C. Menakıbname E. Ömer Hayyam 15. yalnız gözüm Sen yalnız göz ile ben Oğuzu sındırmışıdım Ala gözden ayırdın. B. Basat. Budalaname 12. Aşağıdaki eserlerden hangisi nesirdir? A. Mevlana C. Tepegöz. Basat’a beddua ediyor. Çin-Kürt D.11. Tepegöz Oğuz’u bile sindirdiğinden söz ediyor. yiğit beni Tatlı candan ayırsın Kadir seni Yukarıdaki dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğru değildir? A. Yunus Emre E. Hacı Bektaş-ı Veli’nin Menakıbname’si B. E. Gözüm. Aşağıdakilerden hangisi X. gözü gibi sevdiğinden ayrılışı karşısında yakınıyor. Baba Tahir Uryan B. Mevlana’nın Divan-ı Kebir’i 13. Süleyman Çelebi’nin Mevlid’i D. Ali Şir Nevai’nin Gazel’i E. gözüm. Türk-Kürt 136 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Tek gözünü kaybeden Tepegöz acı çekiyor. 14. Gözün önemi dile getiriliyor. C. Aşağıdakilerden hangisi mesnevi nazım biçiminde yazılmıştır? A. Aprun-çu Tigin ve Borazboz hangi ulusların ilk şairleridir? A. Battalname B. Ali Şir Nevai D. Fütüvvetname D. D. Fars-Arap E. Harname C. ve XI. yüzyıllarda yaşamış. Türk-Yunan B. bu dönemin düşünce babası ve şiir öncüsü konumunda olan ünlü İranlı ve Türk şairlerden biri değildir? A. Rus-Kürt C.
.................................................. √ ....................................................................................................................................................................... BU BÖLÜMDE ÖĞRENDİKLERİM BENDE ŞU DEĞİŞİMLERİ YARATTI: √ ......................................................... √ . BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? √ ...................................................................................................................................................... √ .................................................................................... √ ..............................................................................................................Yazılı Kürt Edebiyatı • Klasik Kürt Edebiyatı ÖZ DEĞERLENDİRME ŞEMASI BU BÖLÜMDE ÖĞRENEMEDİKLERİMİ NASIL KAVRAYABİLİRİM? BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? √ ......................................................... √ ............................................................. √ ..................................... √ ............................................................................................................................................................................................. √ .............................................................................................................................................................. 137 ..............................................
138 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .
Şiirde Tema ve Konu 2. Aşiret Mektepleri c. Öyküde Ana fikir ve Konu d. Edebi Eser-Dönem İlişkisi b.II. GAZETE VE DERGİLER 1. Şiirde Şekil ve Üslup e. 1930 Öncesi Kürt Dergi ve Gazeteleri 2. 1930 Sonrası Kürt Dergi ve Gazeteleri 3. Yazılı Kürt Edebiyatı II. YÜZYILDA KÜRT EDEBİYATI 1. TİYATRO 1. Bölüm Kürt Edebiyatı B. Memê Alan Ünite Sonu Ölçme ve Değerlendirme Soruları 139 . Modern Kürt Edebiyatı a. XX. ŞİİR 1. Modern Kürt Edebiyatının Doğuşu 2. Romanda Ana fikir ve Konu 2. ROMAN VE ÖYKÜ 1.
2. 3. birçok halkın edebiyatında da ilklerin yaşandığı bir şehirdi. bazen hüzünlerin. Osmanlının dünyaya açılan penceresi olduğu için dünyadaki gelişmelerin de en 140 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Kürtler… İstanbul. İstanbul. XX. aynı zamanda dünya coğrafyasında da önemli bir kavşak ve geçiş noktasıydı. İstanbul bu özelliğiyle adeta zamanın. isyanların. aynı coğrafyayı paylaşması konusundaki düşüncelerinizi içeren kısa bir konuşma metni hazırlayınız. sevinçlerin ve aşkların mekanı bazen de hepsinin kahramanıydı. Osmanlı İmparatorluğu’nun bünyesindeki bütün azınlıklar için İstanbul niçin bu kadar önemlidir. medeniyetlerin ve dillerin harmanlandığı bir kentti. YÜZYILDA KÜRT EDEBİYATI 1. MODERN KÜRT EDEBİYATININ DOĞUŞU HAZIRLIK 1.A. Türkler. araştırınız. Farklı milletlerin. KÜRT AYDINLANMASI VE İSTANBUL İNCELEME Bizans ve Osmanlı imparatorluklarına yüzyıllarca. başkentlik yapmış İstanbul. Ermeniler. ayrılıkların. kültürlerin. Bunu destekleyecek tarihi deliller bulunuz. İstanbul. pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış bir kenttir. Bu kentte kimler yoktu ki: Yahudiler.
nedenleriyle söyleyiniz. Derken. isyanların.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı yakın takipçisiydi. Yıllar sonra İstanbul’da büyüyüp okuyan bir kuşak oluştuğunda artık Kürt aydınları da Osmanlının heyecanla atan yaşlı kalbinde her gün daha da büyüyen siyasi ve düşünsel gelişmelere renk kattılar. Metne göre Kürt aydınlanması için İstanbul nasıl bir anlam taşımaktadır? ETKİNLİK 5 Osmanlı İmparatorluğu’nda yaşayan milletlerin kültürel faklılıklarını konu alan bir sunum hazırlayarak sınıfta sununuz. yazılan her kelime ve basılan her sayfa Kürt aydınlanmasında ve modern düşünce sisteminin oluşmasında önemli bir yere sahip oldu. yeniliklerin. eskiden beri çalışmaya gelenler ve her isyandan sonra İstanbul’a sürülen beyliklere mensup şahıslar da vardı. 1. 2. Kürt aydınları için İstanbul vazgeçilmez bir duraktı. Kürt aydınlanmasında bu yılların ve İstanbul’un önemi oldukça büyüktü. açıklayınız? 4. Sizce yukarıdaki parçanın yazarı Osmanlı İmparatorluğu’nu bu dönemde olumlu mu değerlendirmiştir. ilk öğrenci cemiyetini. yüzyılın sonu XX. yüzyıla girerken İstanbul’da yaşayan Kürtlerin sayısı da arttı. XX. “İstanbul. ayrılıkların. Bundan sonra sürgünde yetişen Kürt aydınları. İstanbul’a yerleşen Kürtler. ilk Kürtçe gazete ve dergileri yayınlayıp. sevinçlerin ve aşkların mekanı bazen de hepsinin kahramanıydı” sözleri ile anlatılmak istenilen durum nedir? 5. Daha önce yolu İstanbul’a ticaret için düşen Kürtler de vardı. yüzyılın başları. Aşiret Mektepleri’nde okumaya gelen gençler. dergiler karıştı. Bir kentte farklı kültürlerin bir arada yaşaması o kentin kültürel zenginliğine nasıl bir katkıda bulunur. 141 . İstanbul’un önemini hemen fark edip uyum sağladılar. Modern Kürt edebiyatının ortaya çıkışı ve gelişmesi de bu yıllarda başlayan çalışmalar üzerinden yükselmiş oldu. ilk kadın cemiyetini kurdular. şiirler. gazeteler. İstanbul’un çoksesliliğine bir de Kürtçe şarkılar. XX. Bu dönemde söylenen her söz. XIX. fikirlerin ve siyasetin baş döndürücü bir hızla yaşandığı yıllardı. Avrupa’da başlayan aydınlanma sürecinin doğurduğu yıkımların. yüzyılın başında Osmanlı İmparatorluğu’nun çehresini değiştirmesine neden olan gelişmeler neler olabilir? 3. bazen hüzünlerin.
şiirler yayınlanmış. Şiirde özgürlük. Rönesans. İNCELEME YANSIMALAR Edebi eserler. Sizce. Kürtçe bilmek ise zorunlu değil. Cemiyetin aynı adı taşıyan bir gazetesi. Sanayi Devrimi. yazıldıkları ve anlattıkları dönemlerin sosyal. edebiyatta birçok yeniliğin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Bunların edebiyat üzerindeki etkilerini araştırınız? 2. 2. ticaret ve zanaatı teşvik etmeyi hedefleyen cemiyete. Edebi eserler mi toplum yaşayışına yön verir. eşitlik. Edebi eserler. makale ve deneme gibi bazı yeni düzyazı türlerinin de ortaya çıkmasına vesile olmuştur. coğrafi keşifler modern düşünceyi oluşturan olaylardan bazılarıdır. EDEBİ ESER-DÖNEM İLİŞKİSİ HAZIRLIK 1. sadece işledikleri tema bakımından dönemden izler taşımazlar. Mesela. sadece arzulanan bir özellikti. millet ve bağımsızlık gibi duygular işlenmiştir. Her geçen gün sayıları artan gazetelerde makaleler yazılmış. şiirde birçok yenilik doğururken. Anlattıkları dönemin duygularına tercüman olup o dönemlerden izler taşır. Modern düşünce. İslam’a. Kürt aşiretleri arasındaki sorunları çözmek için eğitim. sadece İstanbul’da oturan ve Türkçe okuyup yazabilen Kürtler üye olabiliyordu. toplumun yaşayışı mı edebi eserleri şekillendirir. tartışınız. Reform Hareketi. romanlar tefrika edilmiştir. kültürel ve tarihsel koşullarından yararlanılarak inşa edilir. aynı zamanda biçim ve tür olarak da dönemlerindeki gelişmelerden etkilenirler. siyasal. Fransız Devrimi. Sanatçılar. içinde yaşadıkları toplumun birer parçası olduklarından o toplumun acılarına ve sevinçlerine de ortak olup onları 142 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Meşrutiyet adlı bir de okulu vardı. edebi eserler gerçek hayatı ne kadar yansıtır? 3. öykü. Osmanlılığa ve anayasaya bağlılığın esas olduğu bir dayanışma cemiyetiydi.BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? KÜRT TEAVÜN VE TERAKKİ CEMİYETİ: Kürt aydınları tarafından 1908’de kurulan Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti (Kürt Dayanışma ve Gelişme Cemiyeti) Kürtlüğe. roman.
Kürtlerin yaşadığı ekonomik ve sosyal olumsuzluklar. dönemin sancılarıyla ilgilenmeyeceği anlamına da gelemez. yüzyılın başında. 1930 yılında yayına başlayan ve Erebê Şemo kuruluşunda önemli bir rol oynadığı Riya Teze (Yeni Yol) gazetesinde üç kitabı tefrika edildi: Emrê Lenîn (Lenin’in Buyruğu). ancak bu. Arapça. XX. yürüttü. Gürcüce. Sanatçı. sanatçının siyasetle. Ermenistan Komünist Partisi’nin bir görevlisi olarak Kürt köylerinde ve Kürtler arasında Bolşeviklerin yürüttüğü ekonomik programın başarıya ulaşması amacıyla propaganda ve parti çalışmaları Nevin Güngör Reşan. Ereb Şemo’nun Dimdim. bu duyguları gelecek kuşaklara aktarmaya çalışırlar. toplumun gidişatıyla. Kürt aydınları da birer parçası oldukları Kürt toplumunun durumuna yabancı kalmayıp bunları eserlerinde dile getirmişlerdir. her zaman farklı kimliklerle toplumun değişiminde önemli bir rol alır. Rusça. Kolxoz û Kara Wê Ji Gundîyan re (Kolhozun Köylüler İçin Faydaları). birçok dile çevrilmiştir. 1934 yılında Erivan’da Kürdoloji konferansında önemli bir misyon üstlenmiştir.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? EREBÊ ŞEMO: Kürt romanının öncülerinden olan Erebê Şemo (Ereb Şemo). Terîqa Rêvolûsîya Oktyabrê (Ekim Devrimi Tarihi). Ancak bunu yaparken. Özellikle XIX. yüzyılın başında Osmanlı İmparatorluğu’nda hararetle tartışılan. şimdiye dek onlarca baskı yapmış. 1924 yılında Ermenistan’a dönen Şemo. Özellikle. hissederek. Jiyana Bextewar (Mesut Hayat). Ereb Şemo’nun Şivanê Kurd (Kürt Çoban) adlı romanı 1935’de Erivan’da yayınlanmış. ve XX. Moskova’ya giderek Lazaryan Enstitüsü’nde yüksek öğrenimini tamamladı. Onun yarattığı manzarayla. yüzyıllardaki sanatçılar aynı zamanda siyasi ve toplumsal gelişmelerle de yakından ilgilenip bu konudaki düşüncelerini de eserlerinde zaman zaman dile getirmişlerdir. siyasi ve toplumsal hayata 143 . Fransızca ve Türkçe olmak üzere. Almanca. duygularla ilgilenirler. bir siyasi düşünceyi en soğuk çıplaklığıyla anlatmazlar. 1897’de Kars’ın Susuz köyünde doğdu. Ayrıca Avrupa’da ortaya çıkan ve XX. Kürt aydın ve sanatçılar için birer temel sorun haline gelmiş ve bunları dönemin eserlerinde sık sık işlemişlerdir. Hopo ve Berbang adlı romanları da bulunmaktadır.
eser-yazar-dönem üçgeninde ele alarak sınıftaki arkadaşlarınıza tanıtınız. Bu açıdan bakıldığında Sovyetler Birliği’nde gelişip serpilen modern Kürt edebiyatı. Türkiye sınırları içerisinde cumhuriyetin ilanıyla beraber Kürt dili ve edebiyatına dair faaliyetler sona ererken. Bazı edebiyat otoriteleri tarafından ilk modern Kürtçe öykü kabul edilen ve Roji Kurd dergisinde Fuat Temo tarafından Çirok başlığıyla yazılan öykü ile Jin dergisinde yayınlanan Ebdurehman Hakkâri’nin Memê Alan adlı tiyatro oyunu. Edebi eserin. İlk Kürt gazetesi Kürdistan’ın yayımlanmasından cumhuriyetin ilanına kadar geçen süre içinde çıkan gazete ve dergiler Kürt aydın ve sanatçıları için önemli birer araç olmuştur. yazıldığı dönemle arasında bir bağ ya da etkileşim var mıdır. 1. söyleyiniz. sosyal ve kültürel yapısıyla ilişkilendiriniz. açıklayınız? 3. 1920’lerden sonra eserlerde bir yandan geçmişin acıları. bu sınırlar içinde rahata kavuşan ve kendi ulusal değerleriyle yaşamaya başlayan Kürt toplumunun özelliklerini bize en iyi şekilde göstermektedir. Rahat bir ortamda oluşturulan eserler. 5 Beğenerek okuduğunuz bir edebi eseri. ETKİNLİK 1 5 Farklı dönemlerde yazılmış edebi eserlerden birkaçını sınıftaki arkadaşlarınızla inceleyerek eserleri yazıldıkları dönemin siyasi.yön veren ulusalcı fikirler de Kürt aydın ve sanatçıların eserlerinde önemli bir yere sahip olmuştur. söyleyiniz. Sizce modern düşüncenin edebiyata getirmiş olduğu yenilikler nelerdir. Suriye ve Irak’ta da bu faaliyetler zaman zaman kesintiye uğramıştır. 2. bir yandan da günün güçlü edebi akımı olan toplumcu gerçekçiliğe uygun olarak geleceğe dair umutlar işlenmiştir. ETKİNLİK 2 144 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . modern Kürt edebiyatında önemli birer örnek olarak günümüze kadar gelmiştir. Metne göre modern Kürt edebiyatının gelişmesinde gazete ve dergilerin rolleri nelerdir. başta Sovyetler Birliği olmak üzere. gazete ve dergilerin modern edebiyatın gelişiminde üstlenmiş oldukları role önemli birer örnektir.
……………………. 1912’de çok sayıda Kürt öğrencinin okuduğu Halkalı Ziraat Mekteb-i Âlisi’nde kuruldu.’ten itibaren günümüze kadar dalgalar halinde devam etmiştir. tarafından ………………………………. Savaş dolayısıyla 1914’te ara verdiği faaliyetlerine 1919’da tekrar başlayan ve hükümetçe kapatıldığı 1922’ye kadar devam eden cemiyetin amacı. başlığıyla yayımlanmıştır. onun yerine de Hetawe Kurd yayınlanmaya başladı. • İlk Kürt gazetesi…………………………………………………………… ……’dır. dünyada değişen siyasi tabloyla pek ilgilenmemişler. Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yere uygun kelimeyi yazınız. Hevi’nin yayın organı Kürtçe ve Kürt Edebiyatı ile ilgili yazıların yayımlandığı Rojî Kurd. Osmanlıca ve Kurmanci dilinde yayınlanıyordu. dergisinde yayınlanan ………………………………………. adlı tiyatro Ebdurehman Hakkâri’nin eseridir. Hevi’nin amacı.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? KÜRT TALEBE HÊVİ (UMUT) CEMİYETİ: İlk legal Kürt öğrenci derneği. 2. • Yazar yaşadığı dönemin bütün özelliklerini eserine yansıtmak zorundadır. İstanbul’da okuyan Kürt öğrenciler arasındaki dayanışmayı sağlamaktı.. ( ) • Kürt aydınları.. • İstanbul’a yönelik Kürt göçü ………………………………………………. yazınız. XX. 145 . yüzyılda. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. ( ) 3.. ( ) • Edebi eserleri inceleyerek eserin yazıldığı devirde nasıl bir dil kullanıldığını öğrenebiliriz. kendi ekonomik sorunlarına odaklanmışlardır. • ………………. Roja Kurd hükümetçe kapatıldıktan sonra yerine. Yekbûn Dergisi. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). Kürtlerin eğitimsizliğine ve yoksulluğuna çare bulmaktı. • Modern Kürt edebiyatının ilk öyküsü ………………………………. yanlış ise (Y) yazınız. Türkiye sınırları içerisinde cumhuriyetin ilanıyla beraber Kürt dili ve edebiyatına dair faaliyetler neden sona ermiştir.
modern zamanlarda gazete ve dergilere niçin ihtiyaç duymuşlardır. ticaret nasıl yapılıyor? Hepsini bir bir anlatacağım. GAZETE VE DERGİLER 1. 4. Bu yüzden de gazetenin birçok eksiği olacaktır. Gazetelerin edebiyat ile ilişkisi hakkındaki düşüncelerinizi söyleyiniz? 3. 2. Fikir ve düşüncelerin yayılmasında gazete ve dergilerin rolünü sınıfta tartışınız? Kürdistan Şark ve Kürdistan Gazetesi İNCELEME BAŞLARKEN… Allah’ın izniyle her on beş günde bir. Her işin başında küçük sorunlar yaşanabilir. Gazete ve dergilerin edebiyatın gelişmesinde olumlu ve olumsuz ne gibi etkileri olabilir. nasıl savaşıyor. şunlardan bahsedeceğim: insan nerede ilim öğrenebilir. Adını Kürdistan koydum. Şimdiye kadar kimse böyle bir gazete yayınlamadı. söyleyiniz. ama zaman geçtikçe işler yoluna girecektir.B. Gazetenin eksikliklerini bana yazacağınızı umuyorum. 1930 ÖNCESİ KÜRT DERGİ VE GAZETELERİ HAZIRLIK 1. büyük devletler neler yapıyor. Bu gazetede. söyleyiniz. nerede iyi medreseler ve okullar bulunur? Nerede hangi savaşlar oluyor. Bu gazetem bir ilktir. ben bu gazeteyi yayınlayacağım. İnsanlar. Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı 146 .
Aşiret Mektebi’dir. Kürdistan gazetesi her gün değil de neden on beş günde bir yayınlanmaktadır? BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? KÜRDİSTAN GAZETESİ: İlk Kürt gazetesi Kürdistan. Sizce. 1902 yılında yayınını durdurmuştur. 20-23 arası sayıları Londra’da. Yazar. insanlardan ne istemektedir? Yazarın bu isteğindeki amacı nedir? 3. Burada okuyan çocuklar her yıl iki aylığına evlerine gidip geri dönüyorlar. Süreyya Bedirhan’ın yönettiği 3. Cenevre ve Kahire’de yapılmak zorunda kalınmış ve yayın aksamıştır. Gazetenin Cenevre’ye taşındığı dönemde ise daha çok Sultan Abdülhamit aleyhtarı liberal-demokrat düşünceler savunuluyordu. sonra köylerine ve şehirlerine geri dönüyorlar. söyleyiniz. hepsinin günahı boynunuzadır. Ey mirler ve ağalar! Çocuklarınızın günahı boynunuza olsun. fakat onun ölümünden sonra bu görevi Abdullah Bedirhan üstlendi. altı yedi yılda alim oluyorlar. Mikdat Mithad Bedirhan tarafından çıkartılan gazetenin ilk 5 sayısı Mısır’ın başkenti Kahire’de. gazeteyi hangi amaçlarla yayınladığını belirtmiştir. insanlara nasihat verip doğru yolu göstermekle görevlidirler. Kürdistan Gazetesi 1. 22 Nisan 1898’de Kahire’de yayın hayatına başladı. Bağdat’tan. Gazetenin sahibi ve yazı işleri sorumlusu. Bütün mirler ve ağalar.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı Alimler. Şam’dan. Folkston. Memur. Yemen’den. Toplam 31 sayı çıkan gazete. ilk beş sayısında Mikdad Mithad Bedirhan’dı. Allah tarafından memur olarak tayin edilmiş kişilerdir. yayımlanmaya başlandığı ilk dönemde politik olmaktan çok dil ve eğitimin önemini vurguluyordu. Gazete. Eğer bunu yapmazsanız. 147 . 6-19 arası sayıları Cenevre’de. Yukarıda bir kısmı verilen Kürdistan gazetesinin ilk makalesinde yazar. ve 31. Siz de çocuklarınızı okumaya gönderin. halkı bilime sanata teşvik edip onlara doğru yolu göstermelisiniz. Kürt Gazetecilik Günü olarak kutlanmaktadır. Şemmer’den ve Enze’den bu okula gönderiyorlar. Kürdistan gazetesinin çıkış günü olan 22 Nisan. aşiret çocuklarının dışında kimseyi bu okula almıyorlar. Mikdad Mithad Bedirhan. mutasarrıf ve yavaş yavaş vali oluyorlar. dönemde ise gazetenin basımı. … İstanbul’da bir okul açılmış. 2. 24-29 arası sayıları Folkston’da. Londra. 30. Kürt halkının alimleri. Bu okulun adı. sayılarıysa Cenevre’de yayımlandı. İnsanlar çocuklarını. Zengin olanlarınız köylerde okullar yaptırsın. Devlet her ay onlara maaş veriyor.
itibar kazanma ve aydınlanmasını istemelidir. yaşama nedenlerinin en önemlisinden yoksundur.” Dr.ancak o zaman.Nevin Güngör Reşan. Yukarıdaki metinde yazar gazetenin çıkarılmasına hangi sebeplerden dolayı karşı çıkmaktadır? 2. mensup olduğu unsurun ortaya çıkma. Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı 148 . 3. uygar yaşam için hava demektir. eksiksiz bir yiğitlik ve azim ile istenilmelidir. mürekkep akıtıyorsunuz. söyleyiniz. Bilmek.” Yukarıdaki dörtlüğün temasıyla okuduğunuz bu metnin ana fikri nedir. İstanbul’da çene ve kalem çalmaktan asla bir şey çıkmayacaktır. “Kavmi için yüreğinde kuvvetli bir şefkat ve şefkatli bir kuvvet hisseden gencin hamiyet faaliyetinin besmelesi Anadolu’ya koşmak olmalıdır” sözünden ne anlıyorsunuz. aydınlanmış ve değişmiş bir kavim olarak görmek istersiniz. fakat bu istemekten ne çıkar? İstemeyi. ETKİNLİK 5 Abdullah Cevdet hakkında araştırma yapıp topladığınız bilgileri sınıftaki arkadaşlarınızla paylaştıktan sonra ürün dosyanızda saklayınız. “Orda bir köy var uzakta O köy bizim köyümüzdür Gitmesek de görmesek de O köy bizim köyümüzdür. Kürtlerde okuryazar ne yazık ki parmakla gösterilecek kadar azdır. Kürtlere. keçi sütü içmek ve köyleri nurla. Hiç kuşku yoktur ki Osmanlı İmparatorluğu’nun kuvvet ve kıvamını arzu eden her birey. Kürt Talebe-Hêvî Cemiyeti 1. fakat gazeteyi okuryazar milletler için çıkarırlar. Ey Kürt gençleri! Bir Kürt köyünde bir ilkokul kurucusu ve öğretmeni olmayı rastgele bir yerde kaymakam ve müdür olmaya tercih edeceğiniz zaman. yapmak izlemelidir. Köylere! Köylere! Darı ekmeği yemek. Abdullah Cevdet HETAWİ GAZETESİ YAZARLARINA Kuşkusuz. Kürtlüğe hizmet etmek için ter döküyor. Bilmek. söyleyiniz. Her şeyden önce hava götürelim. Kürtleri uygarlaşmış. (…) Anadolu. uygarlık nimeti ile beslemek.düşülmesi gereken yola düşmüş olacaksınız. Burada. Abdullah Cevdet Malmîsanij. Kavmi için yüreğinde kuvvetli bir şefkat ve şefkatli bir kuvvet hisseden gencin hamiyet faaliyetinin besmelesi Anadolu’ya koşmak olmalıdır.
onlara varlıklarını. başımızın çaresine bizzat bakmaktır. Kürtleri uyandırmak.düşülmesi gereken yola düşmüş olacaksınız. Bu esaslar sanıldığı kadar güç olmasa gerek. Eski harflerimizi diriltebilir. Kürtleri uyandırmak. Bu yüzden gayemizin izlenmesi güçtür. “Ey Kürt gençleri! Bir Kürt köyünde bir ilkokul kurucusu ve öğretmeni olmayı rasgele bir yerde kaymakam ve müdür olmaya tercih edeceğiniz zaman -ancak o zaman. onları ilerleme yoluna koymak için evvela dil gereklidir. Hepsi bir ulusal daire çizmişler. … Şimdi biz Kürtlere düşen görev. Bundan dolayı bu. ne kadar acı vericidir. maksada hizmet edici kılmak da kurallarına uygun biçimde yazmakla olur. … Evvela. Kürt Talebe-Hêvî Cemiyeti 1. insanlık içinde sönmesini. açıklayınız? 149 . ırkdaşı olmayanlar tarafından yutulmasını istemez. gereksiz. onları ilerleme yoluna koymak neye bağlıdır? Ben Sayın Doktor Abdullah Cevdet Bey’le aynı düşüncede değilim. düzeltebilirsek ve bu harfler ile geri kalmış kavmimize yeni yönteme uygun okuma ve dilbilgisi kitapları ve bir sözlük armağan edebilirsek gayemize varma yolu açılmış olur. Elbette hiçbir Kürt.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı SAYIN HETAWİ KÜRD GAZETESİ KURUCULARINA “Bütün kavimleri görüyoruz. geliştirmek. ırkının ölmesini. Bunlar bir araya gelip bir bilim kurulu oluşturmalıdır. Malmîsanij. Ulusunu bilmeyen. Uygar toplum içinde. boş olur. Ortada belli başlı bir gaye olmadan Kürt gençlerini Anadolu’ya yaymak. birçok bilgin. İş. “Başımızın çaresine bizzat bakalım!” cümlesine her Kürdün katılması gerekir. verimsiz. Bir kavmin ruhsuz kalmasını tasavvur ediniz. Kürt dilini yazmak ve kolayca bellemek. amaçlarımız nelerdir. Bu tavsiye pek erkendir. Belirleyelim de sonra Kürdistan’a gidelim. İlerlemeye ve yükselmeye koyulmuşlar. ölmeye ve yutulmaya mahkum olmak ne büyük bir elemdir. sözden daha kuvvetlidir. Dili iyileştirmek. ulusal ideal arkasında koşmayan uluslar. Bugün Kürtler arasında. erdemli kişi ve dil bilenimiz var. Kürtlerin gelişimi için nasıl bir yol önermektedir. söyleyiniz. 2. yaşam haklarını tanıtmak. hayat haklarını tanıtmak. insan kitlesi içinde pek geride kalarak ruhsuzlaşmışlar.” Sizce. bu paragrafta yazarın anlatmak istediği düşünce nedir. bunları sağlam bir şekilde belirleyelim. onlara varlıklarını. Bugün kullandığımız harflerle dilimizi yazıya geçiremeyiz.” Mevlanzade Rıfat. Abdullah Cevdet. belletmek için de eski harflerimizin (Urdu harfleri) diriltilmesi ve yeniden düzenlenmesi gereklidir.
4. ancak Sovyetler Birliği dağılmadan önce 4000 tane basılan gazete. 5. Riya Teze Kafkasya’da yaşayan Kürtlerin 1930’lardan beri yürüttükleri edebi ve kültürel çalışmaların adeta bir aynası olmuştur. Sovyetler Birliği sınırları içerisinde bulunan tüm Kürt köylerinin yanında Avrupa. Defalarca yayın hayatına ara veren gazete halen yayınlanmaktadır. edebiyat ve kültür ve dillerine sahip çıkmaya çağıran dergi yayımladığı siyasi yazıların yayında Kürt Edebiyatının gelişimine de büyük katkılar sağlamıştır. Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada’daki Kürtlere kadar ulaşırdı. 5 Jin dergisi hakkında bir araştırma yapıp ulaştığınız bilgileri sınıfta arkadaşlarınızla paylaşınız. ETKİNLİK 2 BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? RİYA TEZE: 29. Yukarıdaki her iki metni dikkate alarak Kürt toplumunun o dönemde içinde bulunduğu koşullar hakkında neler söylenebilir? Bu koşulları göz önünde bulundurduğunuzda sizce hangi yöntem daha uygundur. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? JİN (HAYAT) DERGİSİ: 1918’de İstanbul’da yayınlanmaya başlanmıştır. yüzyılın başında ulusalcı fikirlerin yoğun bir şekilde tartışılmasının nedenleri nelerdir? Bu fikirler sonucunda insanlık tarihi nasıl etkilenmiştir? Tartışınız.3.1930’da Ermenistan’ın başkenti Erivan’da yayın hayatına başlar. Abdullah Cevdet’in hangi görüşlerine karşı çıkmaktadır. 150 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Mevlanzade Rıfat. Dergi 2 Ekim 1919’da kapatılıncaya kadar toplam 25 sayı yayınlanır. Kürtleri kendi tarihlerine. söyleyiniz.03. ETKİNLİK 1 5 XX. söyleyiniz. Günümüzde tirajı 500’e kadar düşen gazete kırk yıllık emektarı Emerikê Serdar yönetiminde çalışmalarına devam etmektedir. Fransız İhtilali sonucu ortaya çıkan ve yayılan milliyetçilik akımının etkileri hangi metinde daha açık bir şekilde ortaya çıkmıştır. söyleyiniz.
23. Cigerxwin. Türkiye’de şu an yayınlanmakta olan Kürtçe edebiyat dergileri varsa bunları sınıfınıza getirip inceleyiniz. Daha önce Hawar. Sizce bu dergilerin tamamının Türkiye’nin sınırları dışında yayın yapmalarının nedenleri nelerdir? 3. Kürt kültürüne ve folkloruna ait ürünleri toplayıp yayınlanması. Ayrıca modern Kürt edebiyatında önemli bir yer tutacak olan.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı 2. toplam 57 sayı yayınlanmıştır. Ronahi. Kürtçeye ait bir Latin alfabesi hazırlanması. 20 sayfalık olan derginin 16 sayfası Kürtçe. Nuredin Zaza. 4 sayfası ise Fransızca olarak yazılmıştır. Riya Teze ve Gelawêj dergilerini duydunuz mu? 2. Hawar dergisi. Kamuran Bedirhan. Irak’ta yayınlanan başka Kürtçe edebiyat dergisi var mıdır? Araştırınız. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? HAWAR DERGİSİ: Cumhuriyetin ilanından sonra yurtdışına gitmek zorunda kalan Celadet ve Kamuran Bedirhan kardeşler tarafından Suriye’nin başkenti Şam şehrinde 15 Mayıs 1932’den 15 Ağustos 1943’e kadar düzenli olmayan aralıklarla çıkarılan dergi. sayısından sonra tamamıyla Latin alfabesi ile yazılmıştır. Osman Sebri. Mıstefa Ehmed Boti ve Celadet Bedirhan gibi şahıslar Hawar dergisiyle isimlerini ölümsüzleştirmişlerdir. Kürt yazı dilini ve yapılan yenilikleri halka benimsetmek ve Kürt edebiyatını sevdirmek ve bilinç kazandırmak için sistemli bir çaba harcamıştır. 1930 SONRASI KÜRT DERGİ VE GAZETELERİ HAZIRLIK 1. Qedrican. Hawar dergisini önemli kılan şeyler. 151 . Kürtçe dil grameri üzerine çalışmalar yapıp bunları yayınlanması. klasik dönemde yazılmış eserleri yayınlanmasıdır. Dergide ilk önceleri Kürtçe yazılar hem Arap hem de Latin alfabesi ile yazılıyordu. 4. Dergide kullanılan dil son derece anlaşılır ve duru bir dildir.
kendini bilmektir. • • • • • • • • • Kürtçenin alfabesini yaygınlaştırıp öğretmek. bilinçte iyiliğin ve kurtuluşun yolunu açar. kendi lehçeleriyle zenginleşip standart bir dil olabilmesi için neler yapabiliriz? … 152 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . … Bugün dilimizde iki türlü eksiklik mevcuttur: Kürtçe kelimelerin yok olması ve dilimize yabancı kelimelerin girmesi. Her türden Kürtçe yazılı metin üzerine çalışmalar yapmak. çünkü dil var olmanın ilk koşuludur.İNCELEME HAWAR’IN YAZILMA AMACI VE ÇALIŞMA TARZI “Hawar. bu yüzden dilimi yabancılardan daha iyi tanıtabilirim. yedi sekiz dille karşılaştırdım. meslek ve sanatlar üzerine araştırmalar yapmak. Ben. bir Kürt ve Kürtçe bilen olarak dilimi çok iyi biliyorum. Kürtlerle ve Kürtlerin her türlü beklentisiyle ilgilenecek. bu güne dek birçok şey söylendi. çünkü Kürtlerin ilgilendiği her konu sözcük bazında dile yansımıştır. her yeni objeye. Kürdistan’daki gelenek. Biz de çalışmamızı aşağıdaki tüzüğe göre yürüteceğiz. Kürtçe divanları tasnif edip yayımlamak. Kürt lehçeleri üzerine çalışmalar yapmak. kendini tanıtabilir. Bu durumun tam tersi de tabii ki söz konusudur. Dilimizin kendi zenginliğine dönebilmesi.” Hawar. deyim ve şarkıları derleyip yayımlamak. fabl. kurallarını belirledim. olguya yeni sözcükler bulabilen. Aynı zamanda dilimiz. Kürt tarihi ve coğrafyası üzerine çalışmalar yapmak. yalnız siyasetten uzak olacaktır. geliştirilebilen bir dildir. Kendini bilmek. Her türlü Kürtçe öykü. Bizim Hawar’ımız her şeyden önce dilimizin varlığını tanıtacaktır. … Bir çalışmanın başarıya ulaşabilmesi için tüzüğe ihtiyacı vardır. anlatabilir. Dilimi. Kürtçenin gramerini hazırlayıp kitap şeklinde yayımlamak. Kendini bilen ve bilinçlenen herkes. Dilimiz geniş bir dildir. ayrıntılarını iyice inceledim. bilginin sesidir. Dilimiz hakkında. geçmişte ve günümüzde yazılanları tasnif etmek. Bunların bir kısmı doğru bir kısmı da yanlıştır. Bilim ve bilgi. Kürt folklorunun ve danslarının üzerine çalışmak.
Yazar Hawar’ın amaçlarını nasıl dile getirmiştir? 3. 15 Mayıs 1932. Dilin ilerlemesi için. zaman zaman onları bulup. Okuduğunuz metne göre Kürtçenin geniş ya da dar bir dil oluşu hangi özelliklerinden kaynaklanmaktadır? 5. bazıları da konuşma dilinde çok az kullanılırken tekerleme. tasnif edip ihtiyaca göre Kürtçe kelime yapısına uyarlıyoruz. Hesen Hişyar. Yazara göre Kürtçenin önündeki zorluklar nelerdir? 4. yazılarımızı bu kelimelerle yazmalı ve her sayının sonunda bir sözlük yayınlayarak az bilinen ve yeni türetilmiş kelimelerin anlamlarını okurlarımıza bildirmeliyiz. Kültür ve sanattan. Sayı: 1. bazıları bir lehçemizde yaşatılırken diğer bir lehçemizde ölmektedir. “Dil var olmanın ilk koşuludur” cümlesinden neler anlıyorsunuz? 2. magazinden. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? RONAHİ DERGİSİ (AYDINLIK DERGİSİ): Aylık olarak yayımlanan Ronahi dergisinin ilk sayısı. Hawar dergisi önüne koyduğu hedefleri gerçekleştirebilmiş midir? Derginin yapmış olduğu çalışmaların Kürt dili ve edebiyatı açısından önemini araştırınız? ETKİNLİK 5 Okulunuzda bir edebiyat ve dil dergisi oluştursaydınız ilk sayınızda hangi konuları işlerdiniz? Yayınlayacağınız derginin yayın politikasının ilkelerini arkadaşlarınızla belirleyiniz. Toplam 28 sayı çıkan derginin yayın hayatına. savaş haberlerine. onların peşindeyiz. … (Celadet Bedirhan.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı Bazı kelimelerimiz. bilmece ve öykülerde yaşatılmaktadır. Şam. tamamen kaybolmaktadır. Qedrican ve Cigerxwin derginin belli başlı yazarları Nevin Güngör Reşan.) 1. Biz. Nisan 1942 yılında. Celadet Bedirxan 153 . 1945 yılının Mart ayında son verildi. Hawar. arasında yer alıyordu. öykü ve masallara kadar birçok dalda yazıların yayımlandığı derginin genel yayın yönetmeni Celadet Ali Bedirhan’dı. Hawar dergisinin resimli eki olarak çıktı. Osman Sebri.
Göl durgundu. eğitimini tamamladı ve arkadaşlarının arasında birinci oldu. Sizden ricam nikahlarını kıymanız. yakışıklı ve ağırbaşlı bir delikanlıydı. İmam. Hurşid Efendi? — Bu yıl. Söyle yine nedir isteğin? Hurşid: — Oğluma bir kız istedim. Hurşit ve Cemşid küçük bir sala binip gölü geçerek gelin ve damat için alışveriş yapmaya şehre gideceklerdi. Hurşid yine birkaç kişiyle imamın önünde durdu. *** Sekiz yıl daha geçti.bizim eve gelip güzel sesinle bir mevlit okur musun? İmam: — Cemşid değerli bir delikanlıdır. Neden yaşlanayım ki? İmam: — İnşallah her zaman böyle olursun. İmam ona sordu: — Yine ne var. biraz düşündükten sonra başını kaldırıp şöyle dedi: — İsmi Cemşid olsun.HURŞİD Hurşid köyün en zenginiydi. eskiden olduğu gibi güçlü ve yakışıklıydı. Bunun sebebi ne acaba? Hurşid: — Mutluyum da ondan imam efendi. Git. Benim. Boylu poslu. *** Birkaç hafta geçti. ben onun için Kürtçe bir mevlit okuyacağım. Allahın izniyle oğlun sana ve halkımıza hayırlı bir evlat olsun. oğlum Cemşid. aylardan mayıstı. Yüzünde gençliğin ve yaşamın izleri görünüyor. Cemşid bir rüyada gibiydi. dedi. Benim ismim ve köyde başka kimsede yok. 154 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . İmam nikahlarını kıyıp onları tebrik etti. imama teşekkür ettikten sonra huzur içinde evine gitti.bir zahmet. Hurşid oğluna bakıyor. Çok da başlık istedi. Senden ricam. gölün dört bir tarafı rengârenk çiçeklerle çevrilmişti. oğluma güzel bir isim bulmanı istiyorum. kendini dünyanın en mutlu insanıymış gibi hissediyordu. İmam yüzüne bakıp sordu: — Sen her geçen gün daha da gençleşiyorsun. Hurşid. bu gün onun için bir mevlit okutmam lazım. Bir gün köyün imamının önünde diz çöktü ve şöyle dedi: — Bir oğlum oldu. *** On altı yıl sonra Hurşid bir gün tekrar imamın yanına gitti. Kızın babası çok zengin. yalnız bir oğlum var ve benim için çok değerli. bu gece.
1932) 155 . Birden suda kayboldu.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı Güçlü bilekleriyle kürekleri hızla çekerken sal gölün üzerinde adeta kayıyordu. On altı yıl sonra köyde kırk tane değerli. dedi. ancak Allah izin vermedi. Allah rahmet eylesin. Sayı: 27. Köyün yoksul çocuklarının okuyabilmesi için. yaşlı. *** Hurşid malını. Hurşid kalkıp masaya bir kese dolusu para bıraktı. ben bu gün tarlalarımın yarısını sattım. sonra başını kaldırıp imama baktı. Hurşid gözlerine inanamayıp oğlunun çıkmasını bekledi. İmam: — Bu paralar çok. Diğer gün onu toprağa verdiler. O anda diğer eli de çözüldü. okumuş ve yurtsever gencin düğünü oldu ve Hurşid halayın başını çekiyordu. Gözlerinde güçlü bir ışık parlıyordu. aklı başka yerlere gidiyordu. Hawar. güçlü ve değerli gençler olarak yetiştirilelim. Şimdi ben onun borcunu ödüyorum. (Nureddin Usıf (Nureddin Zaza). dedi. imamsa bildiklerini halka vermişti. imamın söyledikleri üzerine biraz düşündü. Birden küreklerden biri suya düştü. ancak bazen dalıyordu. İmam kapıyı açınca. Böyle bir şey benim de başıma geldi. benim. sonra: — Sen Hurşid değil misin. saçları ağarmış bir adam gördü. Görüyorum ki sen onun için çok üzülüyorsun. Tekrar çıkıp bir imdat çığlığı attı. Cemşid kendi elleriyle halkına büyük iyilikler yapmak istiyordu. Cemşid çabucak dönüp elini düşen küreğe uzattı. Hurşid: — Evet. Gel sevgimizi köyün çocuklarına verelim ve onları okumuş. Hurşid üç gün üç gece orda bekledi. Hurşid. Buraya oğlum Cemşid adına sana bir şey vermeye geldim. ancak suyun üzerinde birkaç baloncuktan başka hiçbir şey görünmüyordu. karşısında uzun boylu. dedi. yüzme bilmiyordu. sonra babasının gözlerinin önünde suyun dibine gömülüp bir daha çıkamadı.Şam. Hurşid’in ellerini tutup yumuşak bir sesle: — Cemşid iyi bir çocuktu. bu gece yarısı hayırdır. *** Bir yıl sonra kapı çalındı. İmam. Üçüncü gün oğlunun şişmiş bedenini sırtlayıp eve götürdü. beli bükülmüş. Hurşid: — Evet. Cemşid suya düştü. Önce karşısındakini tanıyamadı. Hurşid yüreğini köyün çocuklarına açmıştı.
niçin. söyleyiniz. Fransa Kürt Enstitüsü’nün kurucuları arasında yer aldı ve ölümünden bir yıl önce Ehmedê Xanê’nin Mem û Zîn adlı eserini Fransızcaya çevirdi. 1981 yılında Fransızca olarak yayımladığı Mavie de Kurde (Bir Kürt Olarak Hayatım) kitabı. 1919’da Elazığ. Ehmed Nafîz ile birlikte Şeyh Said isyanının başarısızlıkla sonuçlanması üzerine Suriye’ye geçti. 1960’lı yıllarda birçok kez tutuklandı ve Suriye. Dünya Savaşı ertesi İsviçre’ye yerleşti ve Lozan Üniversitesi’nde yüksek öğrenime başladı. ETKİNLİK 3 156 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . 2. Bu dönemde. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? DR. Irak. Avrupa’da büyük yankı uyandırdı. ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Celadet Bedirhan’ın Kürt dili ve edebiyatı ile ilgili çalışmalarını araştırıp ürün dosyanızda saklayınız. 7 Ocak 1988’de Lozan’da kanser hastalığına yenik düştü. söyleyiniz. ağabeyi Dr. Yukarıdaki öykünün serim-düğüm-çözüm bölümlerini belirleyiniz. Çocukluğu Türkiye sınırları içerisinde geçen Zaza.1. NUREDDİN ZAZA: Asıl adı Yusuf Ziya olan Dr. 1969 yılında Lozan’a döndü ve daha çok Kürt dilini geliştirmeye yönelik çalışmalarda bulundu. Öğrenciliği sırasında Avrupa Kürt Öğrenci Derneği’ni kurdu. Nureddin Zaza. II. edebiyat ve eğitim konusunda önemli çalışmalar yapmalarını sağlayan etmenler nelerdir araştırınız? 5 Özgür ve baskısız bir ortamın dil ve edebiyatın gelişmesi için sağladığı faydalar nelerdir? Sınıfta tartışınız. İmam ve Hurşid karakterini tasvir ediniz. Sizce gençler neden okulda değil de köyün imamının yanında okumaktalar? 3. verilen eserlerin pek çoğunda niçin okumanın önemi üzerinde durulmuştur. Maden’de doğdu. Ürdün ve Lübnan gibi ülkelerin cezaevlerinde yattı. Merak öğesi öykünün hangi bölümündedir. Genç yaşına rağmen Kürt örgütleri içerisinde önemli görevler yürüten Zaza’nın birçok yazısı Hawar ve Ronahî dergilerinde yayınlandı. 4. 5 Eski Sovyetler Birliği sınırları içerisinde yaşayan Kürtlerin dil.
coğrafya. sonraki yıllarda.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı 3. okulun saygınlığının artması üzerine Kürt ve Arnavut aşiret liderlerinin çocukları da kabul edilmeye başlanmıştır. Fransızca. İNCELEME AYDINLAR YETİŞİYOR Sultan II. 21 Eylül 1892’de açılan okul. beş yıla çıkarılan okulda Kur’an-ı Kerim. Bu çocuklar. fıkıh. aşiretlerin yoğun ve hakim olduğu bölgeleri muhafaza etmek. tarih. edebiyat ve askerî dersleri okutulmuştur. Türkçe. başlangıçta sadece Arap aşiret liderlerinin çocukları alınırken. söyleyiniz. Diyarbakır ve Trablusgarp vilayetlerinden 12-16 yaş arasındaki çocuklar alınmıştır. Bu okul. İki yıllık öğretim programı. Fransız Devrimi’yle ortaya çıkan yeni fikirler imparatorlukların varlıkları için bir tehlike oluşturmuş mudur. Böylece mektep. zamanın fen bilgisi. AŞİRET MEKTEPLERİ HAZIRLIK 1. Abdülhamit tarafından. saltanata bağlamak amacıyla açılmıştır. İstanbul’da Akaretler’deki bir binada bir yıl faaliyet gösterip buradan Kabataş’taki Esma Sultan Konağı’na taşınmış. Bağdat. Bu okula. ilmihal gibi dinsel içerikli derslerin yanında. kapanana kadar da burada eğitime devam etmiştir. bütün aşiretlere hitap eder duruma 157 . Osmanlı İmparatorluğu’nun toplumsal yapısı hakkında neler biliyorsunuz? 2. Musul. buralardaki ağaların ve aşiret liderlerinin çocuklarını Osmanlı kültürüyle yetiştirip devlete. Okula Halep. özenle yetiştirilmiş ve sonraki yıllarda çocukların sayıları arttırılmıştır.
Riya Teze. Süleymaniye 13. söyleyiniz. Kurmanci. Bu okulun açılmasıyla asıl hedeflenen Osmanlı İmparatorluğu’nun birliğini sağlamak ve aşiretlerin Osmanlı Devleti’ne olan bağlarını güçlendirmektir. İstanbul 3. 1992. 1992. Şam 12. İstanbul 158 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . İstanbul 8. İstanbul 15. 2. Kahire. Dicle Kaynağı. 1939-1949. Amid-Sevda. 1913. okulun 1906’da yemeklerle ilgili çıkan bir ayaklanmada kapatıldığını yazsa da politik bir ayaklanma sonucu kapatıldığı sanılmaktadır. Daha sonra bunları ürün dosyanızda saklayınız. İstanbul 17. Londra 2. Nûbihar. 1942-1943. Aşiret Mektepleri’nde sadece aşiret liderlerinin çocuklarının okutulmasının nedenleri nelerdir. İstanbul 5. Paris 16. bu okulda yetiştirilen Kürt çocuklardan bazıları daha sonra Hamidiye Alayları’na komutan olarak atanmışlardır. Kürt Teavûn ve Teraki Gazetesi. Stockholm 18. 1987-2007. söyleyiniz. Hawar. Arşivler. 1992. Ronahi. Erivan 11. 3. Jîn. ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Aşiret Mektepleri’nin Kürt aydınlanmasındaki rolünü sınıfça tartışınız. 1932-1943. 5 Hamidiye Alayları hakkında bilgi toplayıp arkadaşlarınızla paylaşınız. 1929-1930. 1898-1902. Şam 14. Gelawêj. 1948. Harbiye ve Mülkiye mekteplerine gönderilmişler. ancak dönemin siyasi görüşleri. özellikle ulusalcı fikirler okulun öğrencileri arasında da rağbet görmüş ve bu okullardan mezun olanlar daha sonra ulusal düşünceler ışığında gelişen hareketlere katılmışlardır.gelmiştir. İstanbul 4. 1930. 1992. Agri. Roji Kürd. Kürdistan Gazetesi. Rewşen. 1. 1908. Sizce. Aşiret Mektepleri’nin kuruluş amaçları nelerdir. İstanbul 19. Cenevre. 1908-1909. İstanbul 6.1918. Welat. Peyman. Aşiret mektebinden mezun olan çocuklar. 1908. Sizce Aşiret Mektepleri’yle amaçlanan sonuçlara ulaşılmış mıdır? Nedenleriyle birlikte söyleyiniz. Kürdistan. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? BUGÜNE KADAR ÇIKAN BAZI KÜRTÇE GAZETE VE DERGİLER: 1. Nûdem. İstanbul 9. Şark ve Kürdistan. 1909. 1909. Diyarbakır 7. Ağrı 10.
Sizce. “Gazete. 1926 yılında Ermenistan’da çekilmiştir.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. araştırınız. Kürt roman ve öykü yazarlarının eserlerini okudunuz mu. yazınız. yasakların. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). Batı edebiyatındaki roman ve öykünün yerine. mecmua. ( ) • Roja Nû gazetesinin bazı sayıları Kürtçe-Fransızca. dergi. ajans” sözcüklerinin anlamlarını ve kökenlerini araştırarak yazınız. bir sayısı da Fransızca yayınlanmıştır. ( ) 3. 159 . 5N. Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yere uygun kelimeyi yazınız. ROMAN VE ÖYKÜ 1. Zerê. yanlış ise (Y) yazınız. ROMANDA ANAFİKİR VE KONU HAZIRLIK 1. Türkiye’de çağdaşlaşmanın önemli öncülerindendir.. değişen dünya dengelerinden insanları haberdar etmekle görevli basın yayın organlarındandır.’dir. Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti İstanbul’da Kürtlerin yürütmüş oldukları kültürel ve edebi faaliyetler cumhuriyetin ilan edilmesiyle neden son bulmuştur? 2. Doğu toplumlarında öykü ve roman. • İlk Kürt filmi. ( ) • Gazete ve dergiler. klasik Kürt edebiyatında hangi edebi türler üretilmiştir. batı toplumlarına göre daha sonra gelişen edebi bir türdür. jurnal.. düşünür. 5. Sizce. şair ve çevirmen olan …………………. Bunun nedenlerini tartışınız? 4. • 71 tane telif eseri bulunan yazar. 5. C. 2. demokrasiye ve hoşgörüye etkileri nelerdir? 3. 1K kuralına uygun bir gazete haberi tasarlayarak yazınız. 4. • 1943-1946 yıllarında Beyrut’ta yayınlanan haftalık siyasi gazete… ………………. Kürt aydınları gazete ve dergiler çıkararak halkı hangi konularda aydınlatmayı görev edinmişlerdir. bülten. toplumsal barışa. okuduğunuz diğer ulusların roman ve öyküleriyle karşılaştırınız.
ancak ne yazık ki Van Gölü’nün kenarına değil. Döneceğim… Döneceğim…” Eller sallanıyor. gemiye doğru yürüyor. yolcudur. Bizim her zaman umudumuz olmalı. Hareketlerine karşı olan güçlerin ve kişilerin izini sürüyorlar. yaban ellerine doğru gitmektedir. ufuk kapalı… İleride sis ve dumandan gayrı bir şey görünmüyor. Rousseau. İnceden inceye bir yağmur yağmakta… Damlalar kıyıdaki siyah taşlardan sıçrıyor. elbiseleri. Bir elinde çantası. babası ağlamaklı. üzülmeyin… Bu yolculuk kısa sürecek. Kucaklar açılıyor. ayakkabılarına bakıyor. Kalplerin sıcaklığı birbirine geçiyor. İnsanlar yakalanıp öldürülüyor. Memduh Selim Bey’in elinde iki çanta. “Evime ve kitaplarıma iyi bakın. Memduh Selim Bey. o zamana kadar burada beni beklemelisiniz. beni karşılamaya gelmelisiniz. Descartes. “Siz hiç merak etmeyin. umutsuz olmak kötüdür.” Memduh Selim Bey. Firdevsi. Yeni ayakkabılar o rüyadan sonra alınmıştı.İNCELEME YİTİK BİR AŞKIN GÖLDESİNDE* 1923 sonbaharının başlangıcı. “Güzel kardeşim. Shakespeare. Montaigne. zayıflıktır. Kurtulanlar kaçıyor. La Fayette. ancak sizler. Su yarılıyor. Onlar şimdi ıslak. diğerinde ise Ahmedê Hani. Ömer Hayyam. Gözyaşları yanaklardan süzülüyor. eşyaları. Dudaklar tebessümle oynuyor. Sonra da babası ve kız kardeşine. kısa bir süre sonra ben tekrar buradayım. O. ıslak mendiller sallanıyor. Hava karanlık. (*Siya Evînê) Mehmed Uzun. Yağmur yağıyor. Damlalar sıçrıyor. kazananlar kaybedenleri sürüyor. Kız kardeşi ağlıyor. Gitmek gerek. yüzünde yarım bir tebessüm ile etrafına bakınmakta. Ona yol görünmüş. Gemi ağır ağır uzaklaşıyor. Siya Evinê 160 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Galata… Gemi… Yağmur… İnsanlar… Gözyaşları… Mendiller… Dağlanmış yürekler… Göçün ve sürgünlüğün hükmü geçmekte.” Düüüüttt… Düütt… Vakti gelmiş. Uzak yerlere doğru… Bin yılların töresi tekrarlanıyor. Yerüstü ve yeraltı şeytanları kin kusuyorlar. Eller sıkılıyor. Bu kara ve musibetli günler çabuk geçecek. Voltaire yani doğu ve batı bir arada. Ülkenin dört bir yanında idam sehpaları kurulmuş. Memduh Selim Bey’in ayakkabılarına… O.
beyaz geceleriyle umutlarını ve düşlerini işleyen İstanbul. saraylar. zenginlikleriyle aşklarını süsleyen. bu şehirde geçti. kaleler. Minareler. tanıdık ağaçlar ve ormanlar. Bîra Qederê. sırlarını saklayan.) 161 . konaklar. şimdi karşılarında ayrılık valsi yapmakta. her şeye rağmen tekrar döndüğümüz bu şehri bir daha göremeyiz? (*Bîra Qederê) (Mehmet Uzun. her iki tarafta dans edercesine bir bir görünüp kayboluyor. Boğazın suları geminin önünde açılıyor. zaman birazcık öğleni geçmiş. bütün şehirlerin padişahı olan şehriarkalarında bırakıp gidiyorlar. surlar.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı KADER KUYUSU* Öğleden sonra. 1999. Gemi birkaç defa tiz bir sesle İstanbul’a veda ediyor. Nasıl olur da. hayata ve yaşamlarına anlam katan. belki de bir daha görmeyiz onu. İstanbul. yirmi yedi yılım. Celadet: — Onu nasıl bir daha görmeyiz? Hayatım. hayatlarının şehrinisonsuz anılarla dolu şehri. geminin ardında köpüren suları okşuyor. Celadet ve Kamuran gidiyorlar. Avesta Yayınları. besleyip eğiten. Bulgar gemisi Serivia İstanbul limanından demir alıp ağır ağır Karadeniz’e doğru yol alıyor. hafifçe geminin ön tarafında dikilip Boğazın her iki yakasını dikkatle ve çok özel duygularla izleyen Celadet ve Kamuran’ın saçlarını okşuyor. Onları kucağında büyüten. Kamuran: — İyi bak nazlı İstanbul’a. Hafif bir yel. Yel.
Sako gibi köyde hadise çıkarmazdı. 162 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Anasını hiç görmemişti. oynar. Cumhuriyetin ilanından sonra Kürt aydınlarının yurt dışına gitme nedenlerini tartışınız? 3. Şewêş. Şewêş’in bir tek halası vardı. o da yaşlı bir kadıncağızdı. Şewêş. açıklayınız. bir çobanın oğluydu. bazen halasına uğrayıp onun gönlünü azıcık ferahlatırdı. ÖYKÜDE ANAFİKİR VE KONU ŞEWÊŞ Şewêş. Hep kendi halindeydi.1. her iki metnin ortak teması nedir. 2. 2. Arkadaşlarıyla iyi geçinir. Sizce edebiyat. babası da zavallı. Başkalarını çekiştirmezdi. on yaşındaydı. gününü geçirirdi. Sizce. Akşama kadar köyün içinde sessizce dolaşır. onların kalbini kıracak söz söylemezdi. farklı kültürlerin karşılıklı gelişmesinde nasıl bir role sahip olabilir? 4. fukaranın biriydi. Her iki metinde kahramanlar geleceğe olan umutlarını nasıl dile getirmektedirler? ETKİNLİK 5 Kürt edebiyatının ünlü roman ustası Mehmet Uzun’un edebi yönünü ve eserlerini tanıtan bir sunum hazırlayıp sınıftaki arkadaşlarınızla bu bilgileri paylaşınız.
Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı
Şewêş’in bu hali, köylülerin çok hoşuna giderdi. Hepsi de Şewêş’i çok severdi. Köyün aksakallıları, onu her gün evlerine götürür, karnını doyururlardı. Ona sahip çıkarlardı. Herkes, bu çocuk iyidir, zekidir, derdi. Şewêş, akşam vakti yola çıkıp babasının yolunu gözler, gelmesini beklerdi. Babası gelir gelmez, ona doğru koşar, onun kucağına atlardı. Babasının ellerini tutup öperdi. Babası da oğlunun iki gözünden öperken sanki yüreğine su serpilirdi. Bir gün, Şewêş yola çıkıp babasını beklemeye koyuldu. Bir süre geçti, güneş battı, karanlık çöktü, babası bir türlü gelmedi. Şewêş, o karanlıkta bir başına kaldı, bazen karanlığa kulak kabarttı; ama hiçbir yerden ses gelmedi. Şewêş, bir yere oturup babası için ağladı, sonra içi geçti, öylece uyuyakaldı. Koyunların sesi ovayı kaplamıştı. Şewêş’in babası, vadi tarafından yavaş yavaş geliyordu. Şewêş, sesi duydu, kalkıp babasına seslendi: — Baba! Baba! Babası: — Şewêş? Sen misin? Şewêş: — Evet, baba, benim! Babası: — Gel buraya kurban olduğum! Şewêş, babasına doğru koştu, gidip elini tutup öptü, sonra: — Baba, bugün niye öyle geciktin? Niye erken gelmedin, dedi. Babası: — Kurban olduğum, oğlum, koyunlar yeterince otlamamışlardı, ben de biraz yorulmuştum, o yüzden geciktim. Şewêş: — Baba, kurban olduğum, bir daha bu kadar gecikme. Evde kimsenin olmadığını biliyorsun. Ben kimin yanında kalırım, dedi ve ağladı. Babası, oğlunun ağladığını görünce, yüreğindeki yara tazelendi. O da gözyaşlarını bıraktı. Sonra çoban, sakinleşti, Şewêş’in başını ellerinin arasına alıp gözlerini sildi, onu öptü. — Oğlum, Allah büyüktür, biz de muradımıza ereriz elbet, dedi. Sonra oğlunun ellerinden tuttu, yavaş yavaş köye geldiler. Çoban, koyunları avluya koydu, sonra oğluyla kalkıp gittiler. Evlerinde yorgan, yastık yoktu, sadece bir örtü vardı. Baba, oğlunu koynuna aldı, kolunu Şewêş’in başının altına yastık yaptı. Şewêş, başını babasının göğsünün üstüne koydu, kolunu da babasının boynuna doladı, öylece uyudular.
163
Sabahyıldızı çıkmıştı, horozlar ötüyor, rüzgâr usulca ağaç tepelerine vuruyordu. Sallanan yapraklar, hoş bir ses çıkarıyordu. Her taraftan sesler geliyordu. Tüm köylüler uyanmıştı; ama oğulla babası hâlâ uyuyordu. Bir süre geçti, çoban uyandı. Koyunları kaldırmanın vaktiydi, gün yükselmişti; fakat yaşlı çoban hastaydı. Yattığı yerde inliyordu. Ara sıra oğlunun yüzüne bakıyordu. Bu sırada, köyden bir aksakallı, çobanın kapısını çaldı, sonra seslendi: — Çoban, çoban! Çoban, içeriden: — Efendim, ne var, dedi. Çoban, kalkıp kapıyı açmak istediyse de yapamadı. Kapı sesi, Şewêş’i uyandırdı. Şeweş kalkıp kapıyı açtı. Aksakallı, içeri geçip çobana: — Çoban, bugün niye bu kadar geciktin? Öğlen oldu, koyunlar hâlâ avluda, aç ve tuzsuz. Köylüler, konuşup durmaktalar, dedi. Çoban: — Aksakallı, ben ne diyeyim, halimi görüyorsun. Bugün çok hastayım. Hastalığım ağır, o yüzden koyun kaldırmaya gelemedim. Sen, bugün benim yerime bir adam gönder, bakalım Allah ne verir, bana hangi kapıyı açar, dedi. Çoban, bunu deyip yattığı yere düştü, inlemeye başladı. Şewêş, babasının inleyişini gördü, yüreği ezildi, babasının üzerine kapanıp ağladı. Çocuğun ağlama sesi, aksakallının içini burktu. Ona baktı, o da kendini tutamayıp gözyaşlarını bıraktı. Sonra sakinleşip çobana: — Çoban, içini ferah tut. Allah büyüktür. Hastalığın ağır değil. İki üç güne kadar geçer. Gidip koyunları gütmek için birini göndereyim, sen bugün yatıp dinlen ki tez zamanda ayağa kalkabilesin. Şimdi sizin karnınız da açtır. Şewêş, benimle gelsin, bakalım evde ne pişirmişler, bir şeyler alıp getirsin de yiyin. Ben de akşama yine gelirim, dedi. Babası, Şewêş’i yolladı, çocukla aksakallı gittiler. Şewêş, yolda aksakallıya babasının hastalığını sordu. Aksakallı, elini Şewêş’in boynuna atıp: — Oğlum, üzülme, gönlün ferah olsun. Babanın bir şeyciği yok, birkaç güne kadar ayağa kalkar, dedi. Aksakallının böyle demesi, Şewêş’i azıcık da olsa rahatlattı. Bir süre sonra aksakallının evine geldiler. İçeriye geçip oturdular. Aksakallı, uşağına seslenip:
164
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı
— Rizqo, oğlum, çoban hastalanmış, bugün koyunları sen güt, koyunlar, avluda açlıktan kırıldılar, dedi. Rizqo da büyüğünün dediğini yaptı. Eline bir sopa alıp gitti. Aksakallıyla Şewêş, oturup karınlarını doyurdular. Sonra bir kaba yemek doldurup Şewêş’in eline tutuşturdu. — Oğlum, endişelenme, bu yemeği babana götür, şimdi seni bekler… Babanın yanından ayrılma, onun bir dediğini iki etme, ne derse öyle yap, kalbini kırma. Ben de sonra gelirim, dedi.
(Fûad Temo, Şewêş, Rojî Kurd, sayı 1, Haziran 1913,Sayı 2, Temmuz 1913)
1. Bu öyküden köy yaşantısı hakkında neler öğrendiniz? 2. Öykünün türü nedir? 3. Bu öyküde üç birlik kuralı var mıdır, gerekçeleriyle söyleyiniz. 4. Sizce, baba ve oğul birbirine neden bu kadar düşkünler, söyleyiniz. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ?
KOÇ KATIMI: Hayvan yavrularının, kışın soğuğa ve açlığa dayanıksız oluşlarından dolayı, yavrulama zamanlarının denetim altına alınması amacıyla sürülerden ayrılan erkek hayvanların sürüye geri salındığı zamandır. Bu zaman hayvancılığın önemli olduğu toplumlarda bir tür mevsimlik bayram niteliğindedir.
BERAN BERDAN Göçer Kürtlerin koyun sahibi olmaları sebepsiz değildi. Baharda kar, vadilerde erken, dağlarda ise geç erirdi. Eteklerden başlayan erime yavaş yavaş doruklara çekilirdi. Böylelikle karın eridiği yer, güneş ışığıyla yemyeşil bir alana dönüşürdü. Karın doruklara doğru erimesiyle göçer Kürtler, karı takip ederek sürüleriyle doruklara doğru çıkmaya başlarlardı. Sonbaharın ilk yarısından sonra da doruklardan aşağılara doğru hareket başlardı. Vadilerde yağmur, doruklarda kar yağmaya başlayınca, yaylacılar da kardan uzaklaşıp eski mekanlarına geri dönerlerdi. Yazın sıcağında vadilerde kuruyan otlar, yağmurun yağmasıyla yeniden filizlenirdi. Doruklara kar yağdıkça sürüler de vadilere doğru yol alırdı, vadilere kar yağsa bile çabucak erirdi.
165
Yayladan dönüşü, Kürtler, hayırlı bir olay olarak nitelendirirlerdi; çünkü kazaya belaya bulaşmadan bir mevsim geride bırakılmış olurdu. Mevsim, güzellikler içinde sona erip, sürüler sağlıklı bir şekilde yerlerine ulaşınca, çobanlar da ücretlerini ağalardan alırlardı. Tüm bunlara rağmen yayladan dönüş, yaylaya gidiş kadar heyecanlı ve eğlenceli değildi. Mevsimin değişmesi Kürtlerin yaşamı üzerinde etkisini hemen gösterir, sonbaharın sisli ve yağışlı havasıyla bu değişim doruğa çıkardı. Sanki hayvanlar da bu değişimden haberdar olur, yayla dönüşü özgürce otlayıp gezindikleri dağlardan, gözle görülür bir hüzünle ayrılırlardı. Hayat ihtiyaç ve zorunluluklarıyla her zaman bizi esir alırdı. Yayla dönüşü sürü sahibi hanımlar, birbiriyle ne kadar, lor, yağ, peynir, dil peyniri ürettiklerini konuşurlardı. Tabi ki kışın yiyeceğini temin etmek o kadar da kolay değildi. Göçer Kürtler, sürüleri için gerekli yemi satın almazdı, bu nedenle sürülerini kışın da otlatmaya çıkarırlardı. … Dağlarda yaşadıkları gözlerinde yeniden canlanan genç kızlar ve erkekler, sevgililerinden aldıkları hediyeleri birbirlerine gösterirlerdi. Sararmış otlar, kurumuş çiçekler, solmuş yapraklar, karanlık gökyüzü, sert rüzgar, kışın kapısını aralayıp onları beklerdi. Bu şekilde yaylacı Kürtler, çoluk çocuklarıyla, sürüleriyle, çamurlu yollardan kışa doğru yürüyüp giderlerdi. Evlerine döner dönmez,
166
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
— Kim o? Rusça konuşan bir kadının incecik sesi kapıyı açması için yalvardı. Karê şaşırıp kalmıştı. Bu kutlamaya da herkesten çok baş çoban ve yardımcısı sevinirdi. çünkü yayladan dönünce anlaşmaları sona erer ve hak ettikleri parayı mal sahiplerinden alırlardı. araştırınız.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı dağdan getirdiklerini yerleştirip. kısa bir paltoya sarınmış bir kadın içeri girdi. Beran Berdan günü geldiğinde tüm yaz boyunca ayrı ayrı otlatılan koyun ve koçlar bir ahıra konurdu. erkekler de sevdikleri kızların mendillerini kaçırıp böylece aşklarını herkese duyururlardı. bu karda soğukta nereye gidiyorsun? — Yolcuyum ben. … Şiddetle çalınan kapının sesiyle yatağından kalktı. Böyle yapılmasının nedeni ise ilkbaharda tüm koyunların aynı zamanda doğurmasını sağlamaktı. Okuduğunuz metinde size ilginç gelen kültürel öğeler nelerdir? 2. Anne ve babalar razı ise gençler kısa bir süre içinde nişanlanıp evlenirlerdi. Ardından “beran berdan” kutlaması gelirdi. Şivanê Kurmanca 1. O gün çeşit çeşit yemekler yapılıp fakir fukaraya dağıtılırdı. Sizin yaşadığınız yörede de buna benzer tören ve şenlikler var mı. Sonra kendine geldi. böylelikle Beran Berdan kutlanırdı. Karê kapıyı açtı. kadının yüzüne baktı. Erebê Şemo. koyunlarını sayıp günlük işlerine devam ederlerdi. — Kimsin sen ey Allah’ın kulu? Bu gece vakti. Anne ve babalar ise kızlarının gönlünü hangi erkeğe kaptırdığını öğrenmek için onları pür dikkat izlerlerdi. mendillerini güçlü ve güzel koçların boyunlarına sararlar. Yavrusuna süt 167 . Kızlar. Sabaha kadar beni ve yavrumu kabul etmen için yalvarıyorum! Soğuktan titreyen kadın korkulu gözlerle ona bakıp. evin içinde hızlıca gidip gelerek misafirine hizmet etmeye başladı. onu götürüp bir kenara oturttu. evlerini düzene sokup. sabırsızca cevabını bekledi. Beran Berdan başladığı anda Kürtler av tüfekleriyle havaya ateş açar. DÊ Û DÊMARÎ 1942 kışıydı. Kırsal kesimlerde doğanın döngüsünü önemli kılan etmenler nelerdir? 3. Karê işten yeni dönmüştü.
ama bu savaş yüzünden her şey alt üst oldu.vermeye hazırlanan kadın. Vakitsiz misafir. sevgili kardeşim! Biz kadınların kaderi birbirine benzer. Çocuğum olmasaydı… Bir şeyler söylemek istiyordu. Kocam da gitti. Çektiklerinin haddi hesabı yoktu. İnsan kasabı Hitler bırakmadı huzur içinde yaşayalım. Karê’nîn şefkatiyle yumuşamış içini. Öyle günlerdi ki. bizim çektiklerimizi Allah kimselere yaşatmasın. — Haydi. söyle artık. söyleyiniz. Annem ve babam öldürüldü… Ben… Ben artık başka biri gibiydim. — Erkek. dedi. diye sordu.. 168 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . her şeyi bekliyorlardı. — Karê. Bir sene oldu Nikolay’la evleneli. Dê û Dêmarî 1. Bu gece komşu köydeki istasyona ulaşmam gerekirdi. Öyküdeki iki kadının ruh halini ve karakter özelliklerini tasvir ediniz. gerekçeleriyle söyleyiniz. kaynaması için çaydanlığı sobanın üstüne koydu. ne düşündüğünü anlamaya çalışır gibiydi. karda soğukta bebeğin kucağında yollara düşmüş nereye gidersin? —Yolum uzaktır kardeşim. peşinden bir ah çekti. Her iki kadının yaşadıkları gerçekten de birçok yönüyle aynıydı. Bebeğinin altını değiştiren kadına: — Erkek mi. diyen anne. Karê’nin gözlerine bakamadı. Neredeyse ona şefkatle bakan Karê’nin boynuna sarılacaktı. Okuduğunuz bu öykünün türü nedir. Karê de kendi hayatını anlattı. O soğuk kış gecesinde. Egîdê Xudo. İki genç kadın konuşmadan da birbirini anladı. mahcup gözlerle Karê’ye baktı. Kadının yüzünden ne dediğini anlayan Karê hemen: — Lütfen çekinme! Ben hemen odayı ısıtırım. Hemen sobayı tutuşturup. ancak kendimi bu köye zor attım. Misafirin vakitsiz gelişi onu şaşırtmadı. Ben aslen Krasnodar’lıyım. 4.. Öykünün konusunu ve ana fikrini bulunuz. topraklarımızı işgal ettiklerinde… Ne söyleyeyim kardeşim. Sizin kışlarınız da bizim Rusya’nın kışları gibi sertmiş. kimsin. bu gece vakti. üşümüşsünüz. ona döktü. Savaş yılları çok zordu. Karê’nin yerinde siz olsaydınız aynı insani davranışı sergiler miydiniz. 3. oradan trenle gidecektim. 2. Bu yavrucak boynumu büktü. iki genç kadın uzun uzun sohbet ettiler.
Kentte. Bazen kendini kaybedip dağda çığlıklar atardı. Biricik oğlunun imdadına koştu. derdi. diye isyan ederdi.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı MENCOLE Bin dokuz yüz altmış bir… Saçları Amude Sineması yangınında tutuştu. Mencole de küçük bir tabuta bu yanmış kemiği koyup Şermolad’a gömdü. — Amude’yi yakacağım. O gün üç yüz çocuğun yanmış etlerinin kokusu içinden kararmış bir kemik alıp geri döndü. tutuklu eşlerinden önce. kendi kendine konuşurdu. Sokakta ne zaman küçük bir çocuk görse sarılıp öperdi. Onlarca çocuk alevler içinde çırpınıyordu. — Dün sinema… Bu gün de hapishane… Allah bilir sırada ne var? Yanın. derdi. İnsanlar ölülerini Şermolad’a gömdüler. benim oğlum da yaşasaydı senin kadar olacaktı. derdi. evlerinizi tek tek yakıp hiçbirinizin çocuğunu sağ bırakmayacağım. Çoğu zaman onu. Onu bıraktıklarında elbiselerini dişleriyle parçalayıp yırtardı. Git. O olaydan sonra Mencole kendini kaybetti. şimdi annen seni bekler. yanın belki ateş paklar sizleri. yavrum. İnsanlar yaktığı ateşten korkardı. Yirmi yıl sonra bile ne zaman bir delikanlı görse: — Delikanlı. ben de sizin yüreklerinizi yakacağım. Onun yaşadığını Allah kimselere yaşatmasın. Otuz yıldan sonra hapishane yandı. Hala sinemanın ateşi 169 . derdi. Mencole. Yanıp tutuşmadan. çok az ailenin çocuğu kurtulabilmişti. Mencole. yanmış altmış mahkûmun cesedinin başına dikilmişti. Allah’ım neden evimi başımıza yıktın. Sürekli ateş yakardı. — Eve git yavrum. — Benim yüreğim yandı. duvarlara benzin dökerken yakaladılar.
dedi. 3. Üç yüz asker. Mecid. Otuz yıl oldu. Üç yüz silahlı asker önünde sıraya dizildi. sizi çağırınca gelin. Celadet’in annesi… Parmaklıkların arkasında annesini görür görmez Celadet’in kalbi hızla atmaya başladı. birkaç Türkçe cümleyle şöyle öğretti: Kimin yanına gelmişsin. söyleyiniz. Sonunda… Delisi olmayan evin yanması gerek. Karşılıklı 170 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Ordusunu büyütmenin yollarını düşünüyordu. sen nasılsın anê. MURDAR Ana-oğul bir ay önce görüştürülmüştü. korku ve heyecan sardı içini. O çocukların kanı yerdedir. Newafo’ya şöyle dedi: — Biz her bir evde. Mencole: — Şimdi gidin… Ben. arkadaşının annesine gerekli olan sözcükleri bir ay içerisinde. O da sana. dedi. ancak artık göz göze gelmişlerdi ve dönmek için çok geçti. derinden bir ah çekti. Öyküde size en ilginç gelen durum ya da olay nedir. 2. O günden sonra ülkede deliler ve yanmış evler çoğaldı. Helim Yusiv. ne zaman oğlunu parmaklıkların ardında ziyaret etse bunları söyleyecekti. Mirî Ranazin 1. söyleyiniz. Bu yüzden her evin en az bir delisi olmalı. açıklayınız.söndürülmedi. diye sorarlarsa: Celadet Göçmen’in yanına. Newafo gülümsedi. bir deli yaratacağız. Bundan sonra. “Delisi olmayan evin yanması gerek” denilerek ne kastedilmek istenmiştir. eğer inanmıyorsanız bakın… Mencole her iki parmağını ağzına götürüp ıslık çaldı. yıldızlar gibi dağıldılar. dediler. Mencole. Öyküde. diyeceksin. diyeceksin. Delilik Tanrısal bir gerekliliktir. Mencole. ışıktan askerlerini toplayıp emir verdi: — Yiğitlerim! Bu ülkeyi adım adım gezmeniz lazım. Mencole’nin askerleri sizce neyi temsil etmektedirler. ışıktan bir sütuna dönüşüp göğe doğru yükseldi. ben yanarım. Onlar yaşıyor. Celadet’i görünce: Nasılsın oğlum. diye sorarsa: Biz de iyiyiz. Tek bir sesle: — Biz hazırız anne. Mencole’nin askerleri. diyeceksin. içinde geri gitme isteği uyandı aniden. yumrukları kendiliğinden sıkıldı.
İkisi sessizce kalakaldılar. Celadet nasılsın? Celadet kendini zor bela tutup tekrar: — İyiyim anê.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı durduklarında annenin gözleri yuvalarında donup kaldı. bu sefer Kürtçe: —Anne görüyorsun bu vicdansızlar bizimle dalga geçiyorlar. Celadet. Jandarma Celadet’e: —Unutma sadece Türkçe konuşabilirsiniz! Anladın mı?. İletişimde sözcükler önemli midir. 3. Birkaç şey daha söylemek istedi. Celadet jandarmanın yüzüne bağırmak istedi. Celadet sözlerini hızlıca söyledi. Bavê Nazê. söyleyiniz. ama etrafına toplanan askerler onu döverek koğuşuna attılar. — Nasılsın oğlım? — İyiyim sen nasılsın anê? — Oğlım. dedi. Jandarmalar yanına varıncaya kadar. Bundan sonra görüşüme gelme! Ben iyiyim. Miriyê Heram 1. Bu öykünün ana fikrini söyleyiniz. çünkü unuttuğu sözleri hatırlamaya başlamıştı. dedi. Anne ile oğlun diyalogunu kesintiye uğratan nedir? 2. dedi. — Oğlım nasılsın? Annenin bu sözleri üzerine. sen iyi olursan ben de iyi olurum. Bir ay boyunca ezberlediği sözler birden uçup gitti aklından. ancak annesinin hatırına sustu ve öfke dolu bir sesle: — Anê nasılsın? Anne gülümsedi. 171 . parmaklığın her iki tarafındaki askerler gülüşmeye başladılar.
benim olduğum yerde konuşuyor da. Ali Ağa... ne söyleyeceğini bilemeden donakaldı.SİBİRYA’DA Anna akşam yemeği için sofrayı donattı. bir sandalye çekip sofraya oturdu. kusura bakma. Anna. Her ne istersen vardı masada. evin kedisi düşen lokmayı kapıp uzaklaştı. Anna’nın sözlerini Ali Ağa’ya tercüme etti. Et. Bunu gören Cındi irkilip hayretle olanları seyretti. Ali Ağa hala masaya oturmamıştı. Qanat. bizim adetlerimize göre kadınlar erkeklerle birlikte masaya oturmaz. ağzına bir lokma götürdü. Qanat’a dönüp: —Masaya buyurun. kadınlar masada olmadan nasıl yemek yiyebiliyorsunuz? Öyle bir şey mümkün mü? Bağışlayın. Masa doluydu. Qanat. uykudan uyanır gibi irkildi: — Demek benim gelinim. artık dayanamayıp: — Anna Kartaşova. Onların bu halini gören mezardan yeni geldiklerini sanırdı. gel gör ki kimse oturmuyordu yemeğe. — Aaa! Ama biz de öyle bir şey yok. deyip masadan yavaşça uzaklaştı. Siz. votkadan şaraba kadar. peynir. dedi. tereyağı ve tatlı ekmekten tut da renkli tatlılara kadar ne istersen. 172 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . dedi. … Anna. İçecekler de koymuştu. Şaşıran kadının elindeki lokma düştü. Hey yalan dünya! Bakın ne günlere kaldık! Egit.
yetmezmiş gibi şimdi de bizi mi döndürmek istiyorsun? — Ne oldu abi? Kurbanın olayım. dedi. Dereceye giren ilk üç öyküyü okul dergi ya da gazetesinde yayınlayınız. Uyumak için yatağına giden abisi. ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Sınıf çapında kısa öykü yazma yarışması düzenleyiniz. yatağının üstünde yeşil bir yorgan görünce. Hewarî 1. biz Yezidi erkeklerin yeşil giymediği. — Kaldır! dedi Egit. varsa çay getirmesini söyledi. 2. yeşil yorganda yatmadığı. Cındi hemen ellerini yıkamak için lavaboya koştu. Qanat. ocağını söndürsün! Kendin dönmüşsün. içkileri kaldırmasını da rica etti. Elleri titredi: — Amcaoğlu bu nasıl bir et. O. İnanış ve kültürlerin farklı oluşu öyküde olduğu gibi insanlarda büyük sarsıntılara sebep olur mu. safça: — Ne eti olacak? Tabii ki domuz eti. buyurun yiyin. 173 . benim yatağıma bunu neden serdiniz? Bizi dinden çıkardın! Heciyê Cindî.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı Bundan hoşlanan Cındi tekrar masaya yaklaşıp önündeki ete uzanmak istedi. dedi. 5 Olay ve durum öykülerinin yazılış aşamalarını bir çizelge üzerinde göstererek her iki türden öyküye örnek olabilecek öyküleri sınıfta okuyunuz. yarı kızgın bir sesle. — Allah cezanı versin. Öykünün konusunu ve ana fikrini söyleyiniz. masadan eti alırken. oldukça lezzetlidir. biz bu ete alışık değiliz. Bizde yemezler. Bu sözleri duyan. Anna’ın gönlünü almak için: — Anna Kartaşova. Qanat. … Söze karışan Anna. durup kardeşinin gözlerine baktı. lütfen kaldırır mısın? — Masada kalsın siz buyurun yemeğinizi yiyin. nedenleriyle söyleyiniz. ne istiyorsun? — Senin hiç aklına gelmiyor mu. … Yemekten sonra Anna uyumaları için yataklarını yaptı.
denir. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). 174 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . • Yaşanmış ya da yaşanması mümkün olay ya da durumlar yer. Konularına ve etkilendikleri edebi akımlara göre ………………………. • İlk Kürt filmi. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? • Rusya’da köleliğin kaldırılmasında. Diyarbekir. düşünür. ( ) • Durum öykülerinin serim-düğüm-çözüm sırasına göre bir planı yoktur. Türkiye’de çağdaşlaşmanın önemli öncülerindendir. ( ) • Olay öykülerinde merak öğesi düğüm bölümünde en üst safhada tutulurken durum öykülerinde merak öğesi yoktur. bakış açısını tercih etmiştir. 1923 yılının Ekim ayında Mahmudê Berzenci yönetimindeki Güney Kürdistan Krallığı tarafından. Zerê. mesneviler.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. 5. karakterin hem davranışını hem de iç dünyasını naklediyorsa ………………………………………. Öykü ve roman yazı türlerinin benzer ve farklı yönlerini yazınız. Yazar. • Halk edebiyatında. Peyman ve Dicle isimli dergilerde yayımlanmıştır. klasik edebiyatta. türlerine ayrılır. • Ziya Gökalp’ in Türkçe ve Kürtçe kaleme aldığı birçok yazı ve makale Diyarbakır’da yayınlanan. • Öyküde anlatıcı. 1926 yılında Ermenistan’da çekilmiştir. zaman ve kişi(ler) bağlamında ele alan kısa düzyazılara ………………………………………. Roman türlerinin neye göre sınıflandırıldığını yazınız. 4. • İlk Kürtçe pul.. 2. modern edebiyatta roman birbirine benzer edebi türlerdir. halk hikayeleri. • Abdullah Cevdet’in 71 tane telif eseri bulunmaktadır. şair ve çevirmen olan Abdullah Cevdet. Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yere uygun kelimeyi yazınız. Nehir roman türü hakkında bildiklerinizi yazınız. idari işlerde kullanılacak damga pulu olarak bastırıldı. • Günümüzde kullanılan Kürtçe alfabe ve gramer kurallarını Celadet Bedirhan hazırlamıştır. Gogol’un Ölü Canlar isimli romanının büyük bir etkisi olmuştur. ( ) 3. yanlış ise (Y) yazınız.
Sizce. ŞİİRDE TEMA VE KONU HAZIRLIK 1. şiir yazıyor musunuz. Önceki bilgilerinizden yararlanarak modern şiirin özelliklerini söyleyiniz. 2. İnsanlar yaşamlarının bir döneminde bir iki tane de olsa şiir yazarlar ya da ezberlerler. birçok şiirde niçin aynı tema işlenmektedir? Bu durum diğer sanat dalları için de geçerli midir? 3. Siz.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı D. Sizce bunun sebebi ne olabilir. ŞİİR 1. EĞER Eğer Gülü çıkarırlarsa Şiirlerimden Ölür dört mevsimimden biri 175 . Bekoyê Ewan Elî Heriri EGER Eger ji nav şiîrên min gul bavêjin derve ji çar werzan werzeke min dimire. yazıyorsanız birkaçını sınıftaki arkadaşlarınıza okuyunuz. tartışınız. 4. İNCELEME AŞKLA YİNE ESKİSİ GİBİ … Gülü zülüften derleyin Menekşe dalı eyleyin Uzun boyluyu seyredin Kara yılan derisinde Yine gelip de geçmeli Ahları vatan bilmeli Nur saçar. kerem sahibi Dudak benzer gür aleve Gecenin kandili odur Gülistanın gülü odur Yazın esintisi odur Heriri’nin sevinci de… Arif Sevinç.
Şêrko Bêkes 1. Yukarıdaki iki şiir örneğini şekil ve içerik bakımından karşılaştırıp aradaki farkların nedenlerini söyleyiniz? 4. Eger nan bavêjin derve sisiyên min dimirin. Dewra felekê li ser me kîn e Bextê me reş e kezeb birîn e Mesken ji me re niho nivîn e Binve kezeba min binve lo lo ÇOCUĞA GÜZELLEME Uyu her iki gözümün nurusun Annen her gün sana gözcü Çabuk büyü diye sen Bedirhan Uyu cananım yüreğim uyu ey ey Feleğin çarkı şimdi düşmandır Bahtımız kara. 5 Tanınmış bir şairi ya da halk ozanını. açıklayınız? 2. Eğer çıkarırlarsa özgürlüğü Bir yılım ölür ve Ben kendim ölürüm. Eğer. 5 Beğendiğiniz şairlerin. yüreğimiz yaradır Meskenimiz şimdi yatak döşektir Uyu cananım yüreğim uyu ey ey 176 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . sevdiğiniz şiirlerini bir defterde toplayarak kendinize bir şiir defteri oluşturunuz. şiirini göz önünde bulundurarak modern şiirde önem kazanan konular nelerdir. Eger azadî bînin der sala min min dimire û ez bi xwe jî dimirim. ETKİNLİK 1 5 Amatör olarak şiir yazan arkadaşlarınızın şiirlerinden oluşan bir şiir dinletisi düzenleyiniz ve okuldaki bütün arkadaşlarınızı bu dinletiye davet ediniz. Eğer yarimi çıkarırlarsa Ölür mevsimlerimden ikisi.Eger yar bavêjin derve duduwê min dimirin. Modern şiir örneklerinde özgürlük temasının sıkça işlenmesinin nedenleri neler olabilir? 3. Yukarıda verilen modern ve klasik şiiri karşılaştırarak farklılıklarını ve benzerliklerini tahtaya yazınız. Eğer ekmeği çıkarırlarsa Ölür üç mevsimim. ETKİNLİK 2 ETKİNLİK 3 DELALİYA ZAROVAN Binve xweşiya dil û du çavan Dadê ji te re her ro nigehban Da zû tu mezin bibî Bedir-Xan Binve kezeba min binve lo lo …. şiir sohbeti yapmak için okulunuza davet ediniz.
söyleyiniz. 3. Cızira Botanlı Bedirhaniler 1. XX. hangi duygular egemendir. Şairin geleceğe dair umudunun olduğunu hangi dizeden çıkarabiliriz. söyleyiniz. yüzyılın ilk çeyreği boyunca Kürt ulusal hareketi içinde aktif olarak çalışan. Sonraki yıllarda Kürt ulusal hareketi içinde önemli bir rol oynamış olan Süreyya. Celadet ve Kamuran Ali Bedirhanların babasıdır. Dİjwar e gelek belayê xurbet. 177 .Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı Ne mal û ne saxî û ne rihet Talan kırıne hemî ji mihnet. Yukarıdaki şiire. 2. BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? EMİN ALİ BEDİRHAN: Edirne adliye müfettişliğinden emekli olan Emin Ali Bey. Malmîsanij. radikal eğilimleriyle tanınan kişilerden biridir. Şairin yaşamını da göz önünde bulundurarak feleğin çarkını kendisine neden düşman olarak gördüğünü söyleyiniz. Binve kezeba min binve lo lo! Ne mal ne sıhhat ve ne de rahat Talan etmişler hepsini mihnet (sıkıntı) Zordur belası başımızda gurbet Uyu cananım yüreğim uyu ey ey Emin Ali Bedirhan.
himmet gününde Bilim ve sanatla yücelir millet. gece geçiyor Geçti cehalet. bilin Mertçe çalışın. roja hêmet e. xîret bikin VATANIN ÇOCUKLARI Vatanın çocukları gayret edin Uyanın uykudan. Gavurmuş. Tu yê wextekî bibînî welat ji dest çû SEN GEL İLİM ÖĞREN Sen gel ilim öğren. De rabin ji xewê bi ser çû şev. bilek ve yürekle Tek yürek. 1850’den sonra İstanbul’da yaşamıştır. Nevin Güngör Reşan. Burada öğretmenlik yapmış edebi ve siyasi görüşünü burada zenginleştirmiştir. Şûrê min qelem teraş e U kalanê min qelemdan e Hesinê sar bi fû nerm nabe Eger karekî nekin li navê bi zû. Lawanê weten. Bi ilm û sene’t berz dibe Milet. sana ne ondan. yahut Yahudi … Bu yasaklanmış asırda Kılıcım kalemtıraştır Ve kınım kalemliktir Soğuk demir üflemekle yumuşamaz Eğer çalışmazsak biz tez elden An gelecek vatan uçar gider elden Heci Qadirê Koyi BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? HECİ QADİRÊ KOYİ (1817-1897): XIX. Hintliymiş. tek ağız olun. yüzyılın en büyük şairlerinden biri ve Sorani lehçesinin Ehmedê Hani’si olarak kabul edilen şair. bi dest û birdî. heta roja mirdin. İstanbul’da vefat eden şair. Vatanın çocukları. Nema zemanê cehil û nezanî İro firset e. ölene dek. Gawur e hinde yahût cihû ye. Heci Qadirê Koyi LAWANÊ WETEN Lawên weten. gayret ediniz Faîk Bêkes 178 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . … Di vê esra dirîxda.TU WERE HÎNÊ FEN BE Tu were hînî fen be. Yek dil û dev bin. xîret bikin. Îş kin bi merdî. Karaca Ahmet Mezarlığı’na defnedilmiştir. çi te li wî ye. A’lem hemîşe xerêqî îşe. Dünya daima uğraştadır. bilgisizlik çağı Fırsat bu fırsat.
“edlayî” ser min bihata nivîsar. Boy temamiya merivayê. içinde yaşadığı çağda bilimin hakimiyetini nasıl dile getirmiştir? 3. Köprüyü öyle sağlam kılsaydım. Bir köprü ayağı mı olsaydım. Yan bibûma pelê kaxêz. Rüzgar sesimi dağıtsa tam Doldurup dünyanın her yerini. Bigeriyama dinyalıkê… Bikira qîrîn û bistira. Yüklenip kanatlarıma hemen Dünyayı dolaşsam keşke… Çığlık çığlığa kalsam. Barış türkülerinden birini. Şiiri bir kez daha hem Kürtçe hem de Türkçe okuyarak ahenk açısından karşılaştırınız? 3. Hecî Qadirê Koyî bilimin evrenselliğini hangi sözlerle dile getirmiştir? 2. Tu Were Hînê Fen Be ve Lawanê Weten şiirlerinde görüldüğü gibi dönemin eserlerinde okumaya vurgu yapılmasının nedenleri neler olabilir? Tartışınız. Görseydim. Ya bir sayfa kağıt olsaydım. baharı hem de… Tim bidîta edlayî û bihar… Selim Temo. 2. Yan bibûma mixekî pirê. Xwezil bibûma kewekê… Min bida baska bi lez. bağırsam. Şair.. “Barış” yazılsaydı üzerime.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı 1. Cilt 1. Hem başka insanlar içinde.. 5. Li ser rîya edlayê. Ya bir çınar olsaydım. Şair. Şiirin size çağrıştırdığı duygu ve düşünceleri yazınız? 179 . KİLAMA QÎZA KURDA Bin vê tava geşda ez. Ba dengê mi bela kira. Kürt Şiiri Antolojisi 2. Arif Sevinç. Kılamêd edlayê. Bir keklik olaydım keşke. Bûk KÜRT KIZININ ŞARKISI Bu parlak güneş altında ben. şiirdeki ölçü ve kafiyenin dinleyeni nasıl etkileyebileceği konusundaki görüşlerinizi söyleyiniz. hem barışı. Hercar qulbê dinyaê. Şiiri yüksek sesle okuyarak. ilim ve edebiyat için emek veren insanların karşılaştıkları zorlukları hangi dizelerle dile getirmiştir? 4. Toplumların gelişmesinde bilim ve sanatın rolünü tartışınız. Qewîn kira pira edlayê. Yan bibûma dareke çinar ez. Ah barış yolunun üstünde.
sisli yağmur yağdır. dağılsın Gürle. gözyaşların kuruyana kadar ağla Sonbahar yağmurunun ağlayışıyla gömülsün göğsün suya Kaplasın kar yüksek ufku billur çerçeveyle Son bulsun ırmaklarda selle. sesiz ve sakin Sonbahara ağla. kederle ağla Son yaprağa. kederle ağla. sağanak halinde. köyümün ırmağının çakıllarına Sıcak yazdan kalan tüm kuruluklara Evet. ovalara Yaprağı sararmış ağaca. dallara Yarı kurumuş pınarlara. gülün son yalnız yaprağına ağla Hıçkıra hıçkıra ağla.SONBAHAR BULUTU Denizden bir katar yağmur bulutu düşmüş ardına rehberin Dağın eteğinde diz çökmüş. kurumuş otlara. bulanık suların dalgaları Soğuk ve serin damlalar ağaçlara çalılara yağsın Altuni sarı kelebek uçsun yapraklardan. kurak yerlere. kederle ağla. balmumu misali Hüznün gözyaşından sonbahar mateminin nişanesi Ebdullah Goran 180 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . hıçkıra hıçkıra. ağla. asla Durmasın ağlayışın hıçkırığı ve sonbaharın bulutu da Doğa solgun ve pejmürde.
Anlar ki yolcu yol görünür selviliklere. İnsan duyar yerin dile gelmiş sükûtunu. bir uzun sonbahâr olur. çiçek ve kuş dağılır. Dünya Savaşı yıllarında (1940-1945) Filistin’de Yefa Radyosu’nun Kürtçe Bölümü’nde çalıştı. Teşrinlerin bu hüznü geçer tâ iliklere. eğitim görmek için Kerkük’e gitti. Fark etmez anne . Rûh öyle yollanır uyanılmaz bir uykuya. 181 . Sonbahara dair şiirler bulup sınıftaki arkadaşlarınızla paylaşınız? 4. Yaprak. 1951-1952 yılları arasında Irak rejimi tarafından hapse atıldı. Bir başka mûsikîye geçiş farz eder bunu. Duymaz bu anda taş gibi kalbinde bir sızı. târumâr olur. geceler uhrevileşir. Sizce sonbaharın şiirde işlenen önemli bir imge olmasının nedenleri nelerdir? 3.toprak ölüm mâcerâmızı. Yazdan kalan ne varsa olurken haşır neşir. 1904 yılında Irak’ın kuzeyindeki Halepçe şehrinde dünyaya geldi. 1935-1937 yılları arasında Halepçe’de öğretmenlik yaptı. Artık bu dağdağayla uğuldar deniz ve dağ. Jîn (Hayat) dergisinin başyazarlığını üstlendi. Hapishaneden çıktıktan sonra. Günler hazinleşir. Yukarıda verilen şiirleri karşılaştırıp her ikisinin ortak temasını bulunuz? 2. Yaprak nasıl düşerse akıp kaybolan suya. Her gün sürüklenip yaşamak rûha bâr olur. Babasının ölümünden sonra. Her iki şiirden yola çıkarak sanatın evrenselliği hakkında neler söyleyebilirsiniz? BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? EBDULLAH GORAN: (1904-1962) Kürtçenin ilk modern şairlerinden olan Goran. Teslim olunca va’desi gelmiş zevâline.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı SONBAHAR Fânî ömür biter. II. Benzer cihâna gelmeden evvelki hâline. Dünyanın ufku gözlere gittikçe târ olur. Yahya Kemal Beyatlı 1. Faşizme karşı Kürtçe bildiri ve haberler yayınladı. Mevsim boyunca kendini hissettirir vedâ.
derin akan Habur Akar didinirsin. Xabûr… Wek daxwaza min. ka çi dixwazî? Armanca te ye. Yukarıdaki şiiri şekil ve üslup açısından inceleyiniz. qîr û firyadî Te jî wekî min divê azadî Sînga vê erdê te çirand bi zor Nizanim çira tu naçî berjor Ev çende xurtî. Habur… Arzum gibi uzun. Xabûr. 182 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . bê daxwaz û vîn Dikevî sînga derya bê evîn EY HABUR Ey Habur Habur. bu gücün derde. yol almaktır senin muradın Geniş olmalı çünkü şu dar yatağın Feryat figanla. ey Xabûr.2. pir dirêj û kûr Kêferata te. söyleyiniz. 2. ŞİİRDE ŞEKİL VE ÜSLUP XABÛRÊ Ey Xabûr. lew Nayên bîra te ne razan. tasasız Dijî bi şadî. ne xew Her dem dinalî. bê mejî û dil kalpsiz Tu jî wekî min. ger bibûna kurd Ev xurtiya te dibû kul û derd Eğer sen bir Kürt olsaydın benim gibi Ah. Yukarıdaki şiirde en çok hangi söz sanatları kullanılmıştır. yakarış. kedere dönerdi Cegerxwîn 1. uğultu Aklına gelmez mi hiç dinlenme. û lew. divê firehbûn Pêlan didî xwe. bê derd û bê kul Ne mutlu sana böyle dertsiz. xurtî. pêşveçûn Cihê te tenge. Mutlu mesut yaşarsın şuursuz. xum xum. bi qîrîn. uyku Boyuna inlersin çığlık ve sitemle Neler istediğini bilmez ki kimse Kabarmak. gazî Lê kes nizanî. ey Habur Habur. dalgayla yekinerek Sana da benim gibi özgürlük gerek Toprağın bağrını zorla yarıp geçtin Bilmem neden yukarı doğru gitmezsin Güçlüyken arzusuz ve iradesizsin Sığınırsın göğsüne aşksız denizin Xwezka min bi te.
lan! Kaç kişi? — Yirmi dokuz… — Eh! Sür yeter! 183 . Dumanlısı güzeldir türkülerin. Kollarından asılı. Yokuştan indi. Kimi oturmuş kimi ayakta. Kıvrak olur erir havada sanki.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı ŞİİR SANATI Musiki. Yığıldılar üst üste. Yürüdü otobüs… Kuzu sürüsü gibi Yolcular. her şeyden önce musiki. Onun için tekli mısradan şaşma. Ağır aksak söyleyişe yanaşma Kelime seçerken de meydan senin. Savurdu küfrü Türkçe: — Say bakalım. Öyle hem seçik olsun hem kapalı … Paul Verlaine Tut belagati boğazından. BEYRUT’UN OTOBÜSLERİ Döndü çark. Otobüs titredi. Şaire göre şiire ne tür yenilikler getirilmelidir? 3. Ardı sıra sarsıldılar. Birbirine dolandılar… — Dur otobüs! Yürü otobüs! Şoför. Yukarıdaki dörtlükler ışığında şairin şiir anlayışını değerlendiriniz? 2. Bırakırsan neler yapmaz kim bilir? … Paul Verlaine 1. Gözleri fal taşı. Zirzop. sustur El değmişken bir zahmete daha gir. Kafiyenin ağzına da bir gem vur. Bile bile bir nebze aldanmalı. Döndü tekerlek. Şiiri şekil ve içerik açısından inceleyiniz.
Sallandı yirmi dokuz can. Karesor: Usta Vartan. Morgan’dan. İki geri. Dört ayak üzerine… Keresteyle çakmış. Birbirine dolanıyorlar… — Dur otobüs! Yürü otobüs! Şoför. İki geri. Motor. Dedi: —Nerrr… rit… İşte. Kollarından asılı. Gözleri fal taşı… — Hop! Muavin. Bir ileri. Ardı sıra sarsıldılar… Birbirine dolandılar… —Yürüdü otobüs! Yokuş aşağı. Toplam on yolcu. Yokuş aşağı. Oturmuş… Kalanlar. Xirrr… rit… Bastı frene… Usta Xorên… İndiler yolcular… Yaban keçisi gövdesi gibi… Kollarından asılı. Sallandı yirmi dokuz can… Reşîdê Kurd 184 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Top gibi. Bir ileri. Ardı sıra sarsılıyorlar. Hepsi ayakta. dört çift.Yürüdü otobüs.
Dağ uykusundan uyandırır… Ve Bavê Tujo. derimizden... Öpücüğümden fırlayıp uçar. Beyrut’un Otobüsleri şiirinin şekil özelliklerini sözlü olarak ifade ediniz? 3. 2. Dağlar ekber evladı. Toprağı teper dünya. söyleyiniz.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı 1. Beş bin yağmur damlasını. Taşın karnından. Kırılırım! Diktatörlerin adı. Beyrut’un Otobüsleri şiirini Verlaine’nin Şiir Sanatı şiirinde dile getirdiği yaklaşıma göre değerlendiriniz? GORİSTANÊN TENG … Berê rokê li kîjan gorê ye? Û bareş xwe li ba dike. Gül suyundan akıtılır… Son moda kimyasal bombaların makyajıyla. Bîna wê ji çermê me ji Maça min difûre cîhan pê li axê dike dişikim! Bi navê dîktatoran bi azara deyûz dibawişkim! Û jena dilê min bi ser pêşenîka Helepçeyê de têt reşandin… Rût… li ber tîna agirê me serê rima ji xwînê dişon DAR MEZARLAR … Günün yüzü hangi mezara dönüktür? Ve doğu rüzgarını savurur. Kaçar şehitlerin göğünden! Ve Halepçe. Süslenir… Kokusu. Yukarıda verilen şiiri yüksek sesle okuyarak şiirdeki ahenk hakkında görüşlerinizi dile getiriniz? Şair bu ahengi nasıl sağlamıştır. Halepçe’nin alnından Savrulur… Çıplak… Yangınımızın yaydığı ısı önünde. Beş bin gülü. Yıkarlar mızrak uçlarındaki kanı… Her tiştê xweşik talan dikin Güzel olan her şeyi yağmalıyorlar. Pênc hezar peşkên baranê ji xewna çiyan şiyar dike… Û Bavê Tûjo ji esmanê şehîdan direve! Û Helepçeyê nexurya çiyan ji zikê kevir ji ava gulan têt herikandin… bi mekyaja kîmya nûjen têt xemilandin. Ve deyyusça sızılarıyla Esnerim! Ve kalbimin acısı. hemî sibehên nazik bêcan dikin Öldürüyorlar bütün narin sabahları. Pênc hezar gul. 185 .
kapıları birer birer. Ki kaçmaz ayazın halayından… Ölümün gürleyişinden. Gün ışığında… Şafağın memelerinde dolaşıyorsa. Şiir sizde nasıl duygular uyandırdı. Gözünüze görünemem. Zindanından dağın. KIZ ÇOCUĞU Kapıları çalan benim.xwe fêrî navê şûr û topan dikin û Helepçeyê lêvên xwe ji nêrgizê ji tava rokê bernade… ko ne li ser memikên berbangê be tiliyên xewnê ranade… Ceng bo wan e Maç oksejêna Helepçe ye! Û ji govanda seqemê nareve… ji guregura mirinê ji zindana çiyan ji ser piyê ewran nalive doza wê maç e an mazûbanê wê xerdel e. 186 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . kıpırtısız. Çözmüyor rüyanın parmaklarını… Savaş bunlar içindir! Öpücüktür Halepçe’nin oksijeni. Ayırmıyor dudaklarını nergisten. sêdar û xaç e Kılıçların ve topların adını öğreniyorlar. Yedi yaşında bir kızım. Saçlarım tutuştu önce. Ehmed Huseynî 1. Ve Halepçecik. Hiroşima’da öleli. külüm havaya savruldu. Halepçe Katliamı ve Hiroşima hakkında bilgi ve fotoğraf toplayıp sınıfınızda bir pano oluşturunuz? 3. söyleyiniz. Bir avuç kül oluverdim. öylece. “Sanat insanlığın ortak vicdanıdır” cümlesini yorumlayınız? 2. darağacı ve çarmıhtır. Bulutların ayakları dibinde. gözlerim yandı kavruldu. Onun ev sahibi. büyümez ölü çocuklar. oluyor bir on yıl kadar. Ya da hardal gazı. Derdi günü öpücüktür. göze görünmez ölüler.
teyze. bir imza ver. Nazım Hikmet KIZIL MÜREKKEP Yeşil bir ağaç öldüğünde Ardından binlerce damar ağlar Ve yapışkan bir kaygı kaplar onları Ama ben öldüğümde Ne annem var… Saçlarımı okşayıp Yatıştırsın beni… Ne de resmim kalır güzel bir kızın çantasında… Tüm o hoşlandığım kızlar… Neşesiz yüzü solmuş sevgilimi Ve cılız bedenimi… Unutup Şiirlerimi okurlar Adımı bile bilmeden… Tüm şairler Kokulu mürekkeple yazarlar Ve sevgililerinden söz ederler 187 . Şeker bile yiyemez ki kâat gibi yanan çocuk. hiçbir şey istediğim yok. amca. Çocuklar öldürülmesin. şeker de yiyebilsinler. Çalıyorum kapınızı.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı Benim sizden kendim için.
Şam şehrinin orta yerinde. Hemoyî biçûk î eware FISILTI Akşamdı. Küçük avare Hemo. Küçük boyacı Hemo. Yorgun başını eğmiş öne. Büyük meydanın köşesinde. 188 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı .Gözlerinin şimşeğinden Saçlarının harmanından… Tüm sevgililer de Aynı mürekkeple yazarlar Birbirine… Ama ben kalbimden damlayan kanla O kızların gözleri için şiir yazıyorum Hoşlandığım Ve hoşlanmadığım kim varsa… Tüm sözlükler Mürekkep kokar… Ama benim dizelerim Kendi kanım! Sözcüğün çiçeklerini Kendi kanıyla sular gibi! Letif Helmet PİSTE PİSTEK Êvar bû Hemoyê biçûk î boyaxçî li quncikê Meydana Mezin li nav dilê bajarê Şamê serê westiyayî tewandibû wek firça nav destê xwe laşê xweyê zirav bilez bilez dihejand. Avucundaki fırça gibi Zayıf bedenini hızlıca sallar.
sence Allah kaç para verir? Şêrko Bêkes 189 . Kalmadı kimse.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı di ber xwe de bi piste pist ev digot: Tu mamoste piyê xwe deyne! Tu bazirgan piyê xwe deyne! Zabit… casûs… leşker… celad mirovê baş… û mirovê pîç… Hûn hemû! yek li pey yekî piyê xwe deynin kes nema tenê Xudê ma Ez bawer im li wê dinyayê jî Xudê ji bo boyaxkirina pêlavên xwe wê gazî Kurdekî bike kî dibê “ew Kurd ne ez im” Ax dayê! Tu dibê pêlavên Xudê çi qas mezin bin çend numre ne lingên wî? Lê ji bo pere! dayê tu dibê wê Xudê çiqa sî bide Kendi kendine. İnanıyorum ki Öbür dünyada da Allah boyatmak için ayakkabısını. Allahtan başka. Kim der ki “O Kürt ben olmayacağım” Ah anneciğim! Sence Allah’ın ayakkabıları ne kadar büyüktür? Ayakları kaç numaradır? Ya ücreti! Anne. Kürdü çağıracak. Hepiniz! Sırayla uzatın ayaklarınızı. Fısıltıyla söylenir: Sen öğretmen uzat ayağını! Sen tüccar efendi uzat ayağını! Komutan… Casus… Asker… Cellat… İyi insanlar… Ve kötüler.
yalnız değilim Gidiyorum Taşan cadde dolanıyor ayaklarıma Gidiyorum Cebimde Kırmızı zarftaki mektup İkinci kalbimdir benim. fırıncılar Şehir mundar bir cesettir bundan böyle 190 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . amcalar darıldılar kahvelere Elleri akılları çatlamış işçiler Kavruk yüzlü sığırtmaçlar döndü Kepenklerini indirdi berberler. kek û apên simbêlboq xeyidîn ji çayxaneyan karkerên dest û hiş şeqitî gavanên rû kizirî vegeriyan berber û nanpêj derabê xwe girtin bajêr êdî cendekî mirar e. çarpıyor Evdila Peşêw ÊVARA ZÛ HATÎ êvara hêrsok zû hat vê carê delingên bajêr şewitand qûntarên çiya xemiland bi firçeya xemrî reşêleyan xwe spart dara spîndarê şewişîn kolanên belengaz ken û lîstokên zarokan kevokan civand û li ser sivingê hewirîn. ERKEN İNEN AKŞAM Öfkeli akşam erken indi bu kez Yaktı şehrin paçalarını Dağın eteğini boyadı eflatun fırçayla Akçakavağa sığındı sığırcıklar Ezgin sokaklar sendeledi Çocuk gülüşleriyle toplandı güvercinler Ve üşüştüler saçaklara Palabıyıklı ağabeyler.NAME Êvar e Baran hûr hûr dibare Tenê me Na ne tenê me Hemû Moskov li gel min gav davêje Tenêtî karxezalek bû Nêçîrvanekî hat nîşan lê girt Gavên min nagihîjinê Êvar e Baran hûr hûr dibare Tenê me Na ne tenê me Diçim Cada tije xwe pi piyê min girê dide Diçim Di bêrîka min de Nameyek di nav zerfeke sor de Dilê min ê duwemîn e lê dide MEKTUP Akşamdır Yağmur çiseliyor Yalnızım Hayır. yalnız değilim Bütün Moskova benimle yürüyor Yalnızlık bir ceylandı Bir avcı nişan aldı ona Yetişemiyor adımlarım Akşamdır Yağmur çiseliyor Yalnız mıyım? Hayır.
evîndar eraqvexur tolazên bajêr jî li bendê bûn mixabin êvara zû hatî aramî neanî bi xwe re. êvara gewez û bêbext pelgek din daweşand ji darhinara temenê me me hay ji xwe nîne. ayyaş Ve aylakları da bekliyorlardı onu Yazık ki erken inen akşam Huzur getirmedi kendisiyle Berken Bereh 191 .Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı ax! Di van deman de hûn nizanin xwîna min çiqas dikele çiqas neçar û tengezar im taya evîniyê dibe bizotek agir ez û tenêtî têne cem hev rû bi rû her ba kovaniyê vedireşe her sî melkemotê min bibîrtîne. bilmezsiniz Nasıl çaresiz ve sıkkın olurum Aşk nöbetleri dönüşür bir parça köze Yalnız ben ve yalnızlık bir aradayız yüz yüze Rüzgar keder kusar Azrailimi hatırlatır her gölge Eflatun ve iftiracı gece Bir yaprak daha döktü Ömrümün nar ağacından Kendimizin farkında bile değiliz Şehrin aşık. Ah! Böyle anlarda Kanım nasıl kaynar.
xwe bi hij avêtin hembêza diyên xwe. şiirlerinde kullanılan söz sanatlarından örnekler bularak aşağıdaki tabloya yazınız ve bu söz sanatlarının şiirlerdeki işlevlerini sözlü olarak ifade ediniz? Şiirler Erken İnen Akşam Söz sanatları a. mîna ku bike pêşna mişkekî.WÊNAYA BERÊVARÊ Û SİKAK dev ji leystikê berdan. gok li wir hişt berê xwe da deriyê malekê. Örnek Öfkeli akşam 2. dev ji xaran berda. ışıklar kendi evinde ayaklarımın peşinden gidiyorum bir sürgün kokusu var bu şehirde Arjen Arî 1. ronahî li malên xwe min daye dû herdu lingên xwe bîhna nefiyekê tê ji vî bajarî AKŞAMÜSTÜ RESMİ VE SOKAK oyunlarına son verdiler artlarında bıraktılar toplarını. mişmişî wek porê payizê hişk û ziwa xwe xwe doş dibû. d. spartî ba nihêrî li min û li darekê… ji qevdên min re ma tenga êvarî sikak xewle. şopên zarokan man li sikakê… kitikekê bi dû wan re leyist. bıraktı bilyeleri bir fare sesi duymuş gibi topu bırakarak yüzünü başka bir eve çevirdi kayısı sarısı bir yalnız yaprak güzün sert ve kuru saçları gibi rüzgara sığınmış dönüyor kendi kendine bir bana bir ağaca baktı bileklerime kaldı akşamüstü sıkıntısı sokak ıssız. şiirlerinin şekil ve üslup özelliklerini bulup tahtaya yazınız? 192 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . nihêrî bê tahm e. li şûn xwe hîştin gok û xarên xwe. Erken İnen Akşam ve Akşamüstü Resmi ve Sokak. bilyelerini sevgiyle atıldılar annelerinin göğsüne sokakta çocuk izleri kaldı bir kedi oynadı yerlerinde baktı ki tadı yok. Erken İnen Akşam ve Akşamüstü Resmi ve Sokak. Kişileştirme b c. pelek bi tenê zerik.
Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı DÎNMÊN NÎVÊ ŞEVÊ 1 Şev mareke li valahiya ezman daliqiyaye 2 Bêxewî çivîkeke bi nikilên xwe dara bîranînên min vedikole 3 Pelên umir diweşin Payîz e GECE YARISI MANZARALARI 1 gece göğün boşluğuna asılmış bir yılandır 2 bir kuştur uykusuzluk gagasıyla anılarımın ağacını didikler 3 ömrün yaprakları dökülüyor sonbahardır artık Jana Seyda ETAR Gund bi gund li zarokatiya xwe digerim Her etar bi aliyekî dibe Min ji hev belav nekin ez benî Tenê me Qet nebe destên xwe nedin dilê min Benda roja xwe ye Şa nebe Wê mirar here ÇERÇİ Köy köy çocukluğumu arıyorum Başka yöne götürüyor her çerçi Beni paramparça etmeyin efendim Yalnızım Yüreğime dokunmayın hiç değilse Kendi günümü bekliyorum Mutlu olmazsa Murdar gidecek Şêxmûs Sefer 193 .
• Nesirlerdeki ses tekrarlarına ………………………………………… denir. Modern şiir. 2.1. üslup ve şekil açısından klasik şiirden hangi özellikleriyle farklılık arz eder. Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yere uygun kelimeyi yazınız. • Şiirlerdeki ünlü tekrarlarına ………………… ünsüz tekrarlarına …………………denir. yazınız. ( ) • Akrostiş şiir modern şiirin bir türüdür. Gece Yarısı Manzaraları ve Çerçi şiirlerinin sizde oluşturduğu izlenimleri sözlü olarak ifade ediniz? 3. 194 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Mevsim boyunca kendini hissettirir vedâ. Gece Yarısı Manzaraları ve Çerçi şiirlerinin ortak imgelerini tespit ediniz? 2. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). • Modern ve klasik şiirlerde temaların ve konuların paralellik arz etmeyişinin nedeni şiir dönemlerinin farklılaşmış olmasıdır. yapıda ve görevde olan ses ve sözcük benzerliklerine …………………………………… denir. Sözlü edebiyattan modern edebiyata kadar şiirin önemini ve varlığını yitirmeyişini neye bağlayabiliriz. yazınız. ( ) • Şiirlerde devrik cümle yapısına sıkça rastlanır. • Şiirlerde dize sonlarındaki ses benzerliklerine …………………… aynı anlamda. ( ) 3. Artık bu dağdağayla uğuldar deniz ve dağ. 5. Yukarıdaki beyiti açıklayarak söz sanatlarını gösteriniz. 4. yanlış ise (Y) yazınız. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. Gece Yarısı Manzaraları ve Çerçi şiirlerini şekil ve üslup özellikleri açısından inceleyiniz.
) Lewend.Anne kapı. Tiyatronun tarihi ile ilgili bir araştırma yapınız. Tiyatro ile sinemayı karşılaştırarak hangisinin edebiyata katkısının daha çok olduğunu tartışınız.Allah razı olsun çoluk çocuk ellerinden öper. iyi misin çoluk çocuk iyi mi? Lewwend. 2. Bir tiyatro oyununda görev almak ister miydiniz. Lewend kardeş buyur. Memo. (Hemen seslenir.) Çavreş. tiyatro oyunculuğu size göre zor bir meslek midir? 3. TİYATRO 1.Selamün aleyküm! (Çavreş’e doğru yürür. Arif Sevinç.) Kim o? Oooo. MEMÊ ALAN HAZIRLIK 1. PERDE (Kapı çalınır) Memo.Aleyküm selam buyur şöyle otur. Mem û Zin İNCELEME MEMÊ ALAN II.) Hoş sefa geldin.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı E. ( Lewend oturur.Hoş sefa geldin. Buyur… (Lewend kapıdan içeri girer. kapı çalınıyor. 195 .
Başım gözüm üzerine. aşkımız keder doldu. Memo. gidip senin yolluğunu hazırlayayım. Lewend. İşim bitti. O sırada Hazal da içeri girer.Yeter artık ağlama.Biz de onu konuşuyorduk. Memo. durmam doğru değil. ben düşmanla savaşa gidiyorum.Gidişimden dolayı senin ağlaman mı gerekiyor? Hazal.) Seni nasıl feleğin eline teslim ederim. bir haftalık gelin. yarın sabah yola çıkıyoruz. ya öldürt ya da öldür öyle git. Memo. elinde mendil gözyaşlarını siler. Memo elinden tutup yanına oturur.) Allah’ım evladımı sana emanet ediyorum.) Ebdürrehman Rahmi Zapsu 196 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Allah izin verirse ne zaman gidiyoruz? Lewend. Memo. Hiçbir zaman yapmak istediklerime engel olmadı. Allah yardımcın olsun. Çavreş. bana ne büyük bir lütufta bulunmuş.Bugün Başkale’den biri geldi.(Ahenkle) Bugün düğünümün yedisidir. Onu koru ve işini rast getir. (Çavreş gider. düşman bize kin kusuyor.) Yüce Allah’ım. Beni de yanında götür. çünkü ülke sevgisi bütün sevgilerin üzerindedir. savaş ayırdı beni senden. Anneciğim sütünü helal etti. (Memo’ya bakarak) Evladım.İznimi rica edeyim gidip toparlanayım. hayırdır neden ağlıyorsun? Hazal.Memo bugün asker oldun.Hoş bulduk hazır mısın? Annen izin verdi mi? Memo. Bu hafta Hakkâri’de toplanmamız gerekiyor. umarım o da bu farkı biliyordur.(Kendi kendine konuşur.) Memo.) Memo. sonra annem burada yalnızdır. beni de yanında götür. senden nasıl ayrı kalabilirim! Memo. ceylanım sevdiğim yeter ağlama. Ceylanım sevdiğim yeter ağlama. olur.Bugün toparlan. Hazal. (İçinde bulunduğu durmu biraz ölçüp biçer.Lewend. Mir.Sen gittikten sonra ben ne yaparım! Benim yaşamam mümkün mü? Sen gidince benim ruhum da seninle gelir. böyle bıraksam doğru olur mu? Evet. Şimdi eşim Hazal’ın yanına gideceğim. sorumluluk sahibi bir anne vermişsin! Vicdanımın emrettiği her şeye razı.Annene gece gündüz hizmet etsem gocunmam. Onu bu şekilde bırakamayız.Sen gitmiyor musun? Memo. Hazal.Böyle savaşlarda kadınların olması ayıptır.Hazal.(Kendi kendine konuşur. Hakkâri’ye gitmiş. (Hazal bayılır. rahatsızlık duymam (Gözlerinden yaşlar akar.
• Karagöz oyunları. 3. trajedi ve komedi türlerinden önce vardı. 2. yazınız. 2. Yukarıda bir bölümü verilen oyunun karakterlerini ve tiplerini tahlil ediniz. bale. Kürt tiyatrosunda da Karagöz. söyleyiniz. Meddah ve Köy Seyirlik Oyunları gibi geleneksel tiyatro türleri var mıdır. mimik ve taklitlere dayanan edebi bir türdür.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı 1. aksesuar. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1. suflör ve tuluat. jest. Sizce bu tiyatro oyununun sonu nasıl bitmelidir. ( ) 3. ( ) • Dram türü. tiyatro terimlerini birer cümle ile kısaca tanımlayınız. ( ) • Tiyatronun doğduğu yer Yunanistan’dır. Sizce Memo gitme kararını vererek doğru mu yapmıştır? Niçin? ETKİNLİK 1 ETKİNLİK 2 5 Yukarıda bir bölümü verilen Memê Alan oyununu sınıfınızda canlandırınız. Aşağıdaki cümlelerin karşısına yargılar doğru ise (D). durum ya da olguların bir kesitinin sahnede seyirciler karşısında canlandırılmasına …………………………………………… denir. 5 Kısa bir skeç yazarak tiyatroya yeteneği olan arkadaşlarınızdan oynamalarını isteyiniz. ( ) • Klasik trajedi ve komedilerde üç birlik kuralına uyulur. ramazan ayında toplam ………………………………. 4. 197 . ( ) • Revü. Orta Oyunu. yanlış ise (Y) yazınız. Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yere uygun kelimeyi yazınız. gün oynanır. Sahne. • Tiyatro ses. perde. • Yaşanmış ya da yaşanması mümkün olay. opera ve pandomim modern tiyatro türleri arasında yer alır.
Aşağıdakilerden hangisi şiirin türünün belirlenmesinde ön bilgi değildir? A. Nazım birimi C. Nazım birimi 4. Mübalağa 198 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Aşağıdakilerden hangisi şiirde ölçü ile ilgili bilgi yanlışlığı içermektedir? A. Aruz ölçüsü Kürt milli ölçüsüdür. bir kuştur uykusuzluk gagasıyla anılarımın ağacını didikler Yukarıdaki dizelerde aşağıdaki söz sanatlarından hangisi vardır? A. Tema 2.ÜNİTE SONU ÖLÇME DEĞERLENDİRME SORULARI 1. E. Aruz ölçüsü Arap milli ölçüsüdür. Aruz ölçüsü açık ve kapalı hecelerin uyumundan ibarettir. Telmih C. Ölçü E. İntak E. Kinaye D. Halk edebiyatının geleneksel ölçüsü hece ölçüsüdür. C. Uyak B. 3. Nazım biçimi D. Konu C. Ezgi E. Ölçü B. Aşağıdakilerden hangisi şiirin şekil özelliklerinden biri değildir? A. B. D. Teşbih B. Hece ölçüsü Kürt milli ölçüsüdür. Tema D.
5 B. Ehmed Huseynî 10. 4 C. Aşağıdakilerden hangisi Kürt roman yazarıdır? A. Kürt Teavûn ve Teraki Gazetesi 9. 2 E. Modern tiyatro oyunlarında dekor ve kostüm zamanla önemini yitirmiştir.Ebdurehman Hakkari E. Aşağıdakilerden hangisi Kürt gazetelerinden biri değildir? A. Arjen Arî E. Aşağıdaki eser-yazar eşleşmelerinden hangisi doğrudur? A. Tuluata dayalı oyunların yazılı metni yoktur.Fuat Temo D.Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı 5.Ereb Şemo C. yüzyılda İstanbul’da yaşayan etnik topluluklardan biri değildir? A. Jin . 3 D. Şêxmûs Sefer C. Roja Nû Gazetesi E.Memê Alan . SelimTemo D.Mehmet Uzun 199 . Mehmet Uzun B. Nureddin Zaza B. Jin D. C.Dr. Şivanê Kurd . Okunmak için değil sahnelenmek için yazılır. Ermeniler B. 6. Çirok . Tiyatro metnini yazan kişiye senarist denir. E. Türkler E. 6 7.Mavie de Kurde . Riya Teze C. Klasik trajedi ve komediler kaç perdedir? A. Kürdistan Gazetesi B. Eğlendirirken öğretmeyi amaçlar. Aşağıda tiyatro ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? A. Ruslar 8. Çerkezler D. D. B. Aşağıdakilerden hangisi XIX. Yahudiler C.
Aşağıdakilerden hangisi Yahya Kemal Beyatlı’ya ait değildir? A. 13. Bağdat’tan. Modern şiirde anlam. Aşiret Mektebi ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? A. Buradan mezun olanlar hemen vali olarak atanırlardı. modern şiirle ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? A. B. D. Türkleşmek. Türkçülüğün Esasları E. D. Şemmer’den ve Enze’den bu okula öğrenciler gönderilirdi. C. Aziz İstanbul B. Aşiret çocukları dışında kimse bu okula alınmazdı. Siyasi Hikayeler D. Burada okuyanlar altı yedi yıl içinde alim olabiliyorlardı. Kızıl Elma B. İslamlaşmak. Yemen’den. Muasırlaşmak 15.11. E. Aşağıdakilerden hangisi Hawar’n çalışma tüzüğü içinde yer almaz? A. Türk Töresi C. Kürdistan’daki gelenek. D. Modern şiirde ölçü ve uyaklar değişmez kalıplar halindedir. Kürt dilinin üstünlüğünü ve zenginliğini bütün dünyaya ispatlamak. Şam’dan. Ey Türk Uyan D. E. Aşağıda. Eğil Dağlar C. Modern şiirde konu ve temalarda çeşitlilik vardır. Modern şiirde kalıplaşmış söz sanatları kullanılmaz. C. Her türden Kürtçe yazılı metin üzerine çalışmalar yapmak. Aşağıda. B. Kürt tarihi ve coğrafyası üzerine çalışmalar yapmak. 14. C. Devlet tarafından burada okuyan çocuklara maaş verilirdi. meslek ve sanatlar üzerine araştırmalar yapmak. Modern şiirde günlük olaylar ve sıradan insanların duygu dünyaları işlenir. 12. fabl. Her türlü Kürtçe öykü. Aşağıdaki eserlerden hangisinin yazarı farklıdır? A. geçmişte ve günümüzde yazılanları tasnif etmek. dize bütünlüğünün dışına taşmıştır. Tarih Muhasebeleri 200 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . E. deyim ve şarkıları derleyip yayımlamak B. Yılanı Öldürseler E.
................................................................................................................................................................................................................................................................................................ √ ............................................. √ ................. √ ..................... BU BÖLÜMDE ÖĞRENDİKLERİM BENDE ŞU DEĞİŞİMLERİ YARATTI: √ ................................................................................. √ .................................................................................................... √ .................................................................................... BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? √ ............................... √ ................................................................................ 201 .......................................................................Yazılı Kürt Edebiyatı • Modern Kürt Edebiyatı ÖZ DEĞERLENDİRME ŞEMASI BU BÖLÜMDE ÖĞRENEMEDİKLERİMİ NASIL KAVRAYABİLİRİM? BU BÖLÜMDE NELER ÖĞRENDİM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? BU BÖLÜMDEN ÖNCE NELER BİLİYORDUM? √ .................................................................................................................................................. √ ............ √ ...............................................................................................................................................................................................
2001. Esmer Dergisi. (Der. I. Aşiret Mektep Devlet. Çeviren: Selim Temo. Şam.Gayrıresmi Kürdoloji Belgeleri. 2005. İstanbul. Bedirhan. Bayrak. Celîlê. Lis Yayınları. Ankara. Cindî. 2002. 2003. Bayrak. Kemal Mazhar. İstanbul. 1991. 2008. Dünya Savaşında Kürdistan. İstanbul Kürt Enstitüsü Yayınları. Diyarbakır. Ferhenga Biwêjan. 15 Mayıs 1932. ÖzGe Yayınları. Mikdad Mithad. Cegerxwîn. Rewdneim. İstanbul. Mehmet. Celîl. Kahire. Çeviren: Fehim Işık. Şi’r -1-. Kürt Aydınlanması. Nûdem Yayınları. Bi Hevre. Heciyê. Evrensel Yayınları. İstanbul. Ji Nav Şiîrên Min. Alişan. İstanbul. Cewarî. 2001. Celadet. Hewarî. Gotinên Pêşiyan ên Kurdî. Pelê Sor Yayınları. Rojen. Mehmet. Ankara. A. İstanbul. 2001. İstanbul. 2009.Gizli/Resmi . Ankara. 202 Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı . Axtepî. 2003. İstanbul. Avesta Yayınları. Institut Für Kurdologie. Diyarbakır. 2007. Bingöl. Akpınar. İstanbul. Mehmet.). 2004. 1992. Lis Yayınları. Pelê Sor Yay. Sayı 1. Burkay. Kürdistan Gazetesi. Alakom. 2001. Deng Yayınları. Şêxê Sen’anîya Feqîyê Teyran. Açık . Wien. Firîda Hecî. 1993. Evrensel Yayınları. Borak. Diyarbakır. Heciyê Cindî Jiyan û Kar. Bayrak. Hayat Hikayem. 1992. Bedirhan. Barnas. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları. Mustafa. İstanbul. Balî. Alevilik-Kürdoloji-Türkoloji Yazıları. Antolojiya Helbestvanên Kurd. 1898. Celadet. Aras. Balî. A. Nûbihar Yayınları. 2008. Ahmet. 2005. Sayı 1. 1984. Borazboz. Gotinên Pêşiyan û Biwêjên Botan. Öz-Ge Yayınları. Antolojiya Dengbêjan. Geçmişten Bugüne Kürtler ve Kürdistan. Bedirhan. Doz Yayınları İstanbul. Şêx Evdirehmanê. Avesta Yayınları. İstanbul. Jarfalla. Şêrko. Sayı: 8/2005. Stockholm. Kemal.KAYNAKÇA Ahmad. Were Dotmam. Aram Yayınları. İstanbul. Gravürlerle Kürtler-Bi Gravuran Kurd. Avesta Yayınları. İstanbul. Hawar. Celîlê. 1998. 2002. Öz-Ge Yayınları. Bêkes. 1998. Celîl. Avesta Yayınlar. Efsanevi Kürt Şairi Evdalê Zeynikê. Eski İstanbul Kürtleri. Yayına Hazırlayan: Zeynel Abidîn Zinar. Rohat. Abdulkadir.
Kaynakça
Cizîrî, Melayê, Çeviren: Osman Tunç, Weşanên Nûbihar, İstanbul, 2003. Çelebi, N. Newzat, “Dil Bir Güneştir”, Kültürel Çoğulcu Gündem, 24 Temmuz 2007. Dilçin, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000. Dilgeş, Felat, Rojnameya Kurdî ya Pêşîn Kurdistan, Kürt Enstitüsü Yayınları, 1998. Ehmedê Xani, Günümüz Kürtçesine Çeviren: M. Emîn Bozarslan, Mem û Zîn, Deng Yayınları, İstanbul, 2005. Ehmedê Xani, Türkçeye Çeviren: M. Emîn Bozarslan, Mem û Zîn, Deng Yayınları, İstanbul, 1996. Farqînî, Zana, Ferhenga Kurdî-Tirkî, İstanbul Kürt Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 2004. Farqînî, Zana, Kürtçe Sözlük, İstanbul Kürt Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 2000. Göldaş, İsmail, Kürdistan Teali Cemiyeti, Doz Yayınları, İstanbul, 1991. Gülensoy, Tuncer, Türkçe El Kitabı, Erciyes Üniversitesi Yayınları, Kayseri 1993. Gündüz, Müslüm, Kürt Basın Tarihi Tekzip, Aram Yayınları, İstanbul,1998. Halid, Cemil Muhammed, Çeviren: Ümit Demirhan, Melayê Cizîrî-Sevgi ve Güzelliğin Şairi, Hivda Yayınları, İstanbul, Ocak 2008. Han, Şeref, Çeviren: Mehmet Emin Bozarslan, Şerefname–Kürd Tarihi, Deng Yayınları, Şubat 1998. Hawar, Sayı 1-52, Şam 1932-1943. Huseynî, Ehmed, Dîwan, Avesta Yaınları, İstanbul, 2002, İstanbul, 1998. J. Ong, Walter, Sözlü ve Yazılı Kültür, Metis Yay, İstanbul, 2010. Jîn Dergisi, Sayı 1-25, 1918-1919. Kara, Sabah, Çağdaş İran Şiiri Antolojisi, Nubihar Yayınları, İstanbul, 1998. Kara, Sabah, Çarin, Nubihar Yayınları, İstanbul, 1998. Kevirbirî, Salihê, Karapetê Xaco, Elma Yayınları, İstanbul, 2005. Kömür, Mehmet, Gulê Wara Tûyan, Akçadağ-Elbistan Ağzıyla Kürt Masallarından Seçmeler, Fırat Yayınları, İstanbul, 2005. Kreyenbroek, Philip-Christine Allison, Kürt Kimliği ve Kültürü, Avesta Yayınları, İstanbul, 2003. Kurdî, Hînkerê, Zimanê Kurdî, bgst Yayınları, İstanbul, 2008. Kurdo, Prof. Qanatê, Tarîxa Edebiyeta Kurdî, Öz-Ge Yayınları, Ankara, 1992. Kutlay, Naci, İttihat Teraki ve Kürtler, Beybûn Yayınları, Ankara, 1992. Kürdistan Gazetesi, Bütün Sayıları, 1898-1902. Levent, Agâh Sırrı, Divan Edebiyatı, Kelimeler ve Remizler, Mazmunlar ve Mefhumlar, Enderun Kitapevi, İstanbul, 1984. Malmîsanij, Cızira Botanlı Bedirhaniler, Avesta Yayınları, İstanbul, 2000. Malmîsanij, Nazê, Bavê, Miriyê Heram, Lis Yayınları, Diyarbakır, 2009. Malmîsanij, Kürt Talebe- Hêvî Cemiyeti, Avesta Yayınları, İstanbul, 2002.
203
Margosyan, Mıgirdiç, Söyle Margos Nerelisen, Aras Yayıncılık, İstanbul, 1995. Nikitin, Bazil, Kürtler, Deng Yayınları, 4. Baskı, İstanbul, 1994. Nikitin, Bazil, Kürtler, Deng Yayınları, 5. Baskı, İstanbul, 2002. Ordixanê, Celîl, Çev. İbrahim Kale, Kürt Kahramanlık Destanı Dimdim, Avesta, İstanbul, 2001. Rojî Kurd, Sayı 1, Haziran 1913. Sayı 2, İstanbul, Temmuz 1913. Ronahi, Sayı,1-28, Şam,1942-1945. Sadînî, M. Xalid, Feqiyê Teyran, Nubihar Yayınları, İstanbul, 2003. Sami, Şemseddin, Kamus-ül A’lam, İstanbul 1896, Aktaran: Abdurrahman Nursi, Bediüzzaman’ın Hayatı, Nûbihar Yayınları, İstanbul 1997. Shakely, Ferhad, Modern Kürt Öykü Sanatı, Avesta Yayınları,1998. Şemo, Erebê, Şivanê Kurmanca, Lis Yayınları, Diyarbakır, 2009. Şîrazî, Şêx Sadî, Garsî Farqînî, çev: M. Mihemed, Nubihar Yayınları, İstanbul, 2003. Temo, Selim, Kürt Şiiri Antolojisi, 2 Cilt, Agora Kitaplığı, İstanbul, 2007. Tepe, İshak, Guldeste-Ji Pêşiyên me Baqek Zargotin, Pêrî Yayınları, İstanbul 2004. Teyran, Feqiyê, Dîwan-Ey Avê Av, İstanbul Kürt Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 1998. Usıf, Nureddin (Nureddin Zaza), Hawar, Sayı: 27, Şam, 1932. Uzun, Mehmed, Destpêka Edebiyata Kurdî, Beybûn Yayınları, Ankara, 1998. Uzun, Mehmed, Siya Evinê, Avesta Yaınları, İstanbul, 2001. Uzun, Mehmet, Bîra Qederê, Avesta Yayınları, İstanbul, 1999. Uzun, Mehmet, Kürt Edebiyatı Antolojisi, İthaki Yayınları, İstanbul, 2007. Uzun, Mehmet, Kürt Edebiyatına Giriş, Belge Yayınları, İstanbul, Mart 1999. Uzun, Mehmed, Dengbejlerim, İthaki Yayınları, İstanbul, 2006. Wikander, Stig, Antolojiya Tekstên Kurdî, Orfeus Yayınları, İstanbul, 1996. Xanî, Ehmedê, Mem û Zîn, Şiirleri Türkçeleştiren: Mehmet Emin Bozarslan. Xudo, Egîdê, Dê û Dêmarî, Nûdem Yayınları, Stockholm, 1995. Yesevi, Ahmet, Hzl. Kemal Eraslan, Divan-ı Hikmet’ten Seçmeler, Ankara 1983. Yöyler, Celalettin, Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî, İstanbul Kürt Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 1998. Yusiv, Helim, Mirî Ranazin, Avesta Yayınları, İstanbul, 1996. Zîlan, Reşo, Aslan, Hüsamettin, Tigris, Amed, Destanên Kurdî, Kürt Kültür Vakfı Yayınları, Stockholm. Zîlan, Reşo, Aslan, Hüsamettin-Tigris, Amed, Ji Zargotina Kurdî, Kürt Kültür Vakfı Yayınları, Stockholm. Internet Siteleri http://www.kurdishacademy.org/sites/default/files/The_language_of%20_ medians_1959.pdf
204
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Yazarların Özgeçmişi
YAZARLARIN ÖZGEÇMİŞLERİ
Mehmet Sait Çakar:
1977 yılında Maraş’ta doğdu. Maraş İmam Hatip Lisesi ve Samsun 19 Mayıs Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun oldu. 2000 yılından bu yana İstanbul’da edebiyat öğretmenliği yapmaktadır. Nûbihar ve Pêngav dergilerinde Kürtçe şiirleri yayımlandı. Halen Yordam adlı edebiyat dergisinin editörlüğünü yürütmekte ve www.dunyabizim.com sitesinde gezilerini yayımlamaktadır.
Fehim Işık:
1961 yılında Diyarbakır’da doğdu. İlk ve ortaöğrenimini Diyarbakır’da tamamladı. 1988 yılında Dicle Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü’nü bitirdikten sonra kısa bir dönem Batman’da öğretmenlik yaptı. 1989 yılında gazeteciliğe başladı. Aynı yıl yayınlanan bir yazısı nedeniyle 2 yıl cezaevinde kalan Işık, gazeteciliği 2000 yılına kadar sürdürdü. Işık en son, Kürtçe-Türkçe yayınlanan haftalık Ronahi ve Hêvi adlı gazetelerin genel yayın yönetmenliğini üstlendi. 1992 yılında kurulan Kürt Kültür ve Araştırma Vakfı’nın (KÜRTKAV) üyesi olan Işık, 2002 yılından sonra aralıklarla bu kurumun yöneticiliğini de yaptı. Işık’ın Kürt kültürü, tarihi ve edebiyatı alanında kaleme alınmış inceleme ve araştırmaları bulunmaktadır. Türkçe ve Kürtçe kaleme aldığı araştırma ve makaleleri, inceleme ve araştırma dergileri ile gazetelerin yanı sıra çeşitli internet sitelerinde de yayınlanan Işık’ın hem Kürtçeden Türkçeye hem de Türkçeden Kürtçeye çevirdiği kitapları da bulunmaktadır. 2000 yılında yeniden öğretmenliğe dönen Işık, halen İstanbul’da biyoloji öğretmeni olarak görev yapmaktadır. Evli olan Işık’ın dört çocuğu vardır.
205
Mehmet Mehmetoğlu:
1977 yılında Hazro’ da doğdu. İstanbul Üniversitesi Coğrafya Bölümü’nden mezun oldu. Asus ve Nara adlı iki öykü kitabı yayınlanmıştır. İstanbul’da yaşıyor ve coğrafya öğretmenliği yapıyor.
Ronayi Önen:
Mardin/ Derik doğumludur. İlk, orta ve lise eğitimini Derik’te tamamladı. Marmara Üniversitesi Eğitim Fakültesi mezunudur. Çeşitli özel okullarda, kurslarda ve devlet okullarında İngilizce öğretmenliği yapmış olup halen ilgili mesleği sürdürmektedir. Dörtrenk Yayınlarının çıkardığı “English SBS 8”, “English SBS 6” isimli İngilizce ders kitaplarının yazarlarından biridir. 2005 yılında İstanbul Kürt Enstitüsü’nün vermiş olduğu Kürtçe öğretmenliği yetiştirme programını bitirdikten sonra Kürtçe ders vermeye başladı. 2009/2010 yılları arasında Kürtçe derslerinde kullanılmak üzere ders materyalleri hazırlama çalışmaları yürüttü. Bu çalışmanın sonucunda ortaya çıkan üç kitaplık “Hînker” isimli Kürtçe ders kitapları serisinin yazarlarından biridir. 2009 yılından beri İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde Kürtçe/ Kurmanci dersleri vermektedir.
Esra Sadıkoğlu:
1981 yılında Mazıdağ’da doğdu. İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun oldu. Şiir ve öykü çalışmaları bulunuyor. İstanbul’da yaşıyor ve edebiyat öğretmenliği yapıyor.
206
Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
Waneyên Rêzimanê Kurdmancî adlı gramer kitabını 2000 yılında yayınladı. 2003 yılında “Şer giran e. İlkokul. Welatê Me.Yazarların Özgeçmişi Sami Tan: 1965 yılında Adıyaman’ın Kahta ilçesinde dünyaya geldi. 2007 yılından bu yana İstanbul Kürt Enstitüsü’nün başkanlığını yürütmektedir. Ayrıca “Hînker I-II-III” adlı Kürtçe öğrenim setinin yazarlarından biridir. 1997 yılından bu yana Azadiya Welat Gazetesi’nde köşe yazarlığı yapıyor. 1993-2005 yılına kadar Kürt basınında. 2005 yılında “Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî (Kurmancî Lehçesinin Gramer ve İmlası) adlı kitabı yayınlandı. Zend. Özgür Ülke. Welat. 1997 yılından 2005 yılına kadar Azadiya Welat gazetesi Genel Yayın Yönetmeni. Tîroj. Dicle Haber Ajansı Kürtçe Haber Şefi ve Sorumlu Yazı işleri Müdürlüğü görevlerini sürdürdü. Azadiya Welat gibi gazetelerde çalıştı. Kürt Dili ve Eğitimi Hareketi’nin (TZPKurdi) koordinasyon kurulu ve Demokratik Toplum Kongresi Daimi Meclis üyesidir. 207 . ortaokul ve liseyi Mersin’de okudu. 1986 yılında başladığı Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü’nü 1993 yılında yarıda bırakarak Kürtçe gazeteciliğe başladı. Günlük Gazetesi gibi yayın organlarında yazıları yayınlanmaktadır. ne karê henekan e (Savaş ciddi iş şakaya gelmez)” adlı mizahi kitabı yayınlandı.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.