Değerli Plastik
Günümüzde ihtiyaç duyduğumuz çoğu şeyi plastik ambalajlar içinde satın alıyoruz. Bilhassa içinde bulunduğumuz koronavirüs (kovid-19) salgını sürecinde dezenfektan ve kolonya şişeleri ve tek kullanımlık maskeler, eldivenler günlük hayatımızın birer parçası oldu ve olmaya da devam edecek gibi görünüyor. Kullanım ömrünü tamamlayan ve çoğunlukla geri dönüşüme kazandırılamayan tüm bu plastik atıklar ise doğayı kirletmeye, deniz yaşamını mahvetmeye devam ediyor. Sorunun giderek derinleştiği artık bilinen bir gerçek iken geri dönüşüm seçeneği her zamankinden daha çok anlam kazanıyor.
Plastik, dayanıklı yapısı, nispeten düşük maliyetli ve kolay şekil verilebilir bir malzeme olması nedeniyle pek çok ürünün yapımında ve paketlenmesinde tercih ediliyor. Buna karşın plastiğin, doğada formunu kaybetmesi 500, tamamen yok olması ise yaklaşık 1000 yıl sürüyor. California Üniversitesi’nde çalışan çevre bilimciler tarafından 2017 yılında kaleme alınan bir makaleye[1] göre, 1950’den 2015 senesine değin 6,3 milyon ton plastik üretildi ve üretilen plastiğin sadece yüzde 9’u geri dönüşüme sokuldu. Plastik atık miktarının 2050 yılına kadar 12 milyar tona ulaşması bekleniyor. Fakat bu göz korkutucu verilerin harekete geçirici gücü sayesinde doğanın hakkını gözeten girişimler her geçen gün artıyor. Bu girişimlerden biri ise Precious Plastic yani Değerli Plastik.
Precious Plastic, 2012 yılında Dave Hakkens’ın mezuniyet projesiydi. Hakkens bu proje ile plastikleri geri dönüştürmeyi amaçladı. Bu kapsamda, söz konusu mezuniyet projesi ile Hakkens Dünya’daki plastik atık problemine küresel bir çözüm önerisi geliştirmeye çalıştı. Bu kapsamda, plastiğin küçük parçalara ayrılması, eritilmesi, kalıplara enjekte edilerek yepyeni, rengârenk ürünler haline gelmesini sağlayacak makineler tasarladı. Bu sistemle dileyen her insan, çöp kutusuna atılan pet şişeleri, şampuan şişelerini, plastik kapları toplayıp ihtiyaç duyulan bambaşka bir ürünü dönüştürebilmekte.
Zamanla yeni gönüllülerin katılımıyla genişleyen ekip, hâlihazırda geri dönüşüm endüstrisinde kullanılan makinelerin modellerini örnek alarak, bunların ihtiyaca göre uyarlanabilen, erişilebilir parçalarla kurulumu daha kolay hallerini üretiyor. Bunun yanı sıra yeni kalıplar ve yeni tasarımlarla geri dönüştürülmüş plastikten ürettikleri ürünlerin çeşitliliğini arttırıyorlar. Ekip projenin 2. ve 3. aşamasını kamuoyu ile paylaşırken, tüm edindikleri bilgi birikimini açık kaynak olarak herkesin erişimine sunuyorlar. Bilgilendirici başlangıç videolarından, makinelerin ayrıntılı planlarına; ne kadar yere ve enerjiye ihtiyaç duyacağınızdan, başarılı bir iş planı oluşturmaya kadar derin bir bilgi birikimine sorunsuz şekilde ulaşabiliyorsunuz.
Precious Plastic değişimi gerçekleştirecek olanların insanlar olduğuna, milyonlarca insanın atacağı küçük adımlar olduğuna inanıyor. Bu nedenle insanların birbirlerine ulaşabilecekleri bir platform oluşturmaya özellikle önem veriyorlar. Kendi ülkelerinde geri dönüşüm atölyesi kuran, makine üretimi yapan insanlar bilgilendirici videolar çekip Precious Plastic internet sitesine yükleyebiliyor, e-dükkan aracılığıyla satış yapabiliyor, düzenledikleri etkinliklerin duyurusunu gerçekleştirebiliyorlar. Aynı zamanda herkesin katılımına açık bir çevrimiçi sohbet odası üzerinden bir araya geliyor, tanışıyor ve deneyimlerini paylaşıyorlar. Bu platformlar aracılığıyla Precious Plastic ile iletişime geçen 80.000’den fazla insan bulunmakta. Ayrıca, sitede tüm bu insanların kurdukları çalışma alanlarını, atölyeleri gösteren bir dünya haritası bulunmakta. Bu dünya haritasında gezinerek farklı kültürlerden insanların aynı amaçlarla neler ürettiklerini inceleyerek ilham alabilir, plastik atık sorunun ne kadar evrensel olduğunu keşfedebilirsiniz.
Bugüne kadar gönüllü emeğiyle geliştirilen projenin 4. aşaması ise 2020 yılı Ocak ayında paylaşıldı. Söz konusu aşamada, dünyanın farklı ülkelerinden gelen 112 genç, gönüllü olarak yaklaşık 15 ay boyunca birlikte çalışmış. Projenin ilk aşamasında, kullandıkları makineleri çok daha dayanıklı ve verimli hale getirmişler. Ekip, ilk aşamada daha çok vazo, tabak, bardak gibi evlerde kullandığımız küçük boyutlu işlevsel ürünler yaparken; şimdi dayanıklı mobilyalar hatta yapboz yapar gibi yaratıcı yapılar inşa edebilmeniz için özel tuğlalar bile tasarlamışlar. Tüm bunlarla eş zamanlı olarak var olan plastiği dönüştürmenin sorunu çözmeye yeterli olmayacağına, plastik üretiminin de önüne geçilmesi gerektiğine inandıklarından; kahve telvesi, narenciye kabukları gibi organik ve biyoçözünebilir maddelerle de çalışıyor ve alternatif hammadde arayışlarını sürdürüyorlar.
İlginç ve güzel bir detay olarak, 2019 yılının Aralık ayında başlayıp tüm dünyayı etkisi altına alan koronavirüs (kovid-19) salgını karşısında Precious Plastic gönüllülerini de hızla harekete geçti. Çoğunlukla Avrupa’da olmak üzere Precious Plastic geri dönüşüm atölyelerinde koruyucu ürün tasarımları yapıldı. Ortaklaşa çalışmalar sonucunda geri dönüştürülmüş plastikten yüz koruyucu siperlik ve el temassız kapı açma aparatları üretildi. Tüm bu ürünler 3D baskılı ürünlere göre 75 kata kadar daha hızlı bir şekilde üretilerek kullanıma sunuldu.
Precious Plastic, dünyanın her yerinden insanlara ulaşmayı amaçlamasına karşın faaliyet gösteren oluşumlar çoğunlukla Avrupa ve Amerika’da bulunuyor. Türkiye’de ise henüz halka açık bir geri dönüşüm atölyesi kurulmuş değil. Bireysel çabalarıyla araştırmalarını sürdüren ve Precious Plastic’in yarattığı platformlar üzerinden iletişim kuran, birlikte çalışabileceği gönüllüler arayan birçok insan var. Çalışmalarıyla bir atölye kurmaya en yakın proje ise İstanbul’da Maltepe Fen Lisesi’nin bir öğrenci kulübü olan Maltepe Makers adlı ekip tarafından oluşturuldu. Erasmus projesi kapsamında Portekiz’de plastik geri dönüşümü üzerine eğitim alan gençler, ‘’Plastik dönüşümü ülkemizde fabrikalar tarafından yapılıyor fakat halk olarak plastiklerin geri dönüşüm için ayrılması gerektiğinin ve ne kadar değerli bir malzeme olduğunun farkında değiliz. Bu farkındalığı yaratmak ilk olarak eğitim kurumlarının sorumluluğundadır. İnsanların vicdanlarına seslenerek doğayı kurtarmak üzerine verdiğimiz mesajlar belli ki bizi ancak bu noktaya kadar getirebiliyor. Şimdi etkili bir adım atmanın zamanı.’’[2] diyorlar. Ekibin projelerini ilerletebilmek için destek arayışları sürüyor.
Bir gencin okul projesi olarak başlayan bu hareket, devamında binlerce insana ulaşarak kendi evrenini yaratmayı başardı. Dünyanın her yerinden insanlar ilham verici işlere imza atıyor, her birimizin çöp sepetine giren atıklarımıza daha başka gözlerle bakmamızı ve yeni adımlar atmamızı sağlamak adına çalışıyorlar. Bizler de farkındalığın, bilginin ve atılacak en minik adımların gücü ile değişimin birer aktörü olabiliriz. Belki siz de bir sonraki banyo ziyaretinizde şampuan şişesine daha başka bir gözle bakarsınız.