biribirinin neredeyse tamamen zıttı iki distopik dünyadan bahsetmelerine karşın sıkılıkla karşılaştırılmaları, kitaplardaki kehanetlerin/fütüristik anlatımların bir kısmının, aslında birçoğunun gerçekleşmiş olmasından kaynaklanır.
ben huxley'in, yani brave new world'ün bir adım önde olduğunu düşünen taraftayım. 1984 daha derin bir kitap olabilir. kazmayı vurdukça da bir kat daha derine inmek mümkündür. ancak 1984, 1949 yılında yayınlanmıştır. yani ikinci dünya savaşı'nın hemen sonrası. romandaki otorite baskısının bir benzerini ise henüz kitap yayınlanmadan 5 sene önce avrupa'da zaten görebiliyorduk. do notası
nın bile zencilerin müziğini çağrıştırdığı için yasaklandığı bir dönemin 1984'e ne kadar uzak olduğu tartışılır. sturmabteilung
'e de rahatlıkla düşünce polisi benzetmesi yapılabilir. değinmek istediğim, romanın sadece nazi almanyası benzetmeleri üzerinden okunması gerektiği değil. zaten 1984'ün, ikinci dünya savaşı ve sonrasındaki soğuk savaş döneminde yumruğunu daha da sıkı hale getiren ve daha da sert vuran totaliter yönetimlerle çokça bağdaştırılmaktadır. tek bir yönetime, tek bir kişiye veya tek bir ülkeye indirgenmesi yanlış olmakla beraber, sadece bir esin kaynağı olarak elde malzeme bulunduğuna dair bir söylemdir.
bir esin kaynağına sahip olmak bir eseri daha az değerli mi kılar? elbette hayır. kaldı ki 1984'ün distopik dünyası sadece savaş dönemi veya sonrasındaki soğuk savaş döneminde yüzünü gösterip kaybolmuş değildir. bugün de dünyanın çeşitli ülkelerinde aynı totaliter baskılar devam etmekle beraber, bu baskının sınırlarını sovyet'ten kopma doğu blok ülkeleri ya da diktatörlükle özdeşik afrika veya asya ülkeleri ile sınırlı değildir. aklımıza ilk gelen batı ülkesinde veya amerika'da düşünce polisi veya 101 numaralı oda olmaması, o baskıların olmadığı anlamına gelmiyor. çünkü yıl ne 1949, ne de 1984, ne de 1989. artık 2018 yılındayız ve her şey gibi baskı da şekil değiştirdi. abd havalimanlarında zorla, şiddetle gözaltına alınan göçmenlerin haberleri çok değil, 1 yıl öncesine aittir.
benim huxley'i bir adım önde görme sebebim, anlatımlarını veya kurguladığı dünyanın sakinlerini yüzeysel bulmama rağmen 1984'ten daha özgün bulmam değil. edebi kaygıları göz önünde tutarsam 1984'ü daha yukarı koyabilirim. ancak ''artık'' huxley'in dünyasına daha yakın olduğumuzu düşünüyorum. kapitalizmin girmediği delik, mutluluk peşinde koşmayan insan kalmadığı gibi, soma benzeri yığınla yapay mutluluk aracı o kadar çok ve ulaşılabilir ki, isteyen herkesin elinde var. cinsellik, bazıları için tabu bazıları için ise sıradan olmakla beraber, bu ikisinin bir farkı yok. sıradan gören ve yapabilen yapıyor, yapamayan ise yapmanın yollarını arıyor. mutluluğun arandığı yollardan biri de cinsellik olarak çıkıyor karşımıza.
endüstrileşme bugün bile akıl almaz boyutlarda. tüketim çılgınlığı kitapta anlatılan şeklini de aşmış durumda. gelir durumu, sosyal statüsü, mesleği, kariyeri, ne kadar borcu olduğu, aldığı ya da alacağı eşyaya ne kadar ihtiyaç duyduğuna bakmaksızın herkes sürekli olarak tüketmenin peşinde. bu tüketimlerin birçoğu da sadece ve sadece tüketerek iyi hissetmek adına yapılıyor.
evet mutlu değiliz. sağlıklı değiliz. 60 yaşımıza kadar genç ve diri kalamıyoruz ama daha geniş perspektiften baktığımızda çok mu farklıyız? bence hayır. insanlar mutluluğu basit 50-60 mb'lık uygulamalarla bulabiliyorlar. aynı şeyleri düşünüp, yaşayıp, paylaşıp mutlu olmaya çalışıyorlar. belki de oluyorlar. mutsuz olduklarında ise antidepresanlar yardımlarına koşuyor. bonibon yutar gibi antidepresan yutmaları, yarım gramlık bir soma alıp mutlu olmaya çalışmaktan ne kadar farklı?
alfalar ve epsilonlar ve aralarındaki beta, gamma, deltalar bugün yok mu? zengin, güçlü ve yöneten ile önem sırasına göre (bana göre değil, insanların oluşturduğu sistem ve algıya göre) en yukardan en aşağı doğru bir hiyerarşi söz konusu. bir şirket ceo'su tıpkı alfa++'lar gibi otomatik olarak çok zeki kabul edilip, karizmatik ve çekici bulunup kadınlar tarafından arzulanıyor. aynı şirketin sade bir çalışanı ise romandaki gammalara veya deltara denk geliyor. kendine özdeş birileri mutlaka var ama hiyerarşinin en tepesine çıkma şansı asla olmadığı gibi, bu tür hayaller kurmanın boş ve yararsız işler olacağına ikna edilmiş durumda. sade yaşantısında, sade bir insan olarak kendi dünyasındaki ulaşılabilir (veya öyle olması gerektiğine inandırıldığı için) mutluluklarla yaşantısına devam ediyor.
brave new world'de bu şartlanmalar hipnopedik yöntemlerle yapılır. zahmeti yoktur, henüz hiçbir şeyin farkında olmayan bebekler ve çocuklar bin beş yüz tekrarla, iki bin tekrarla şartlanmaları gereken durumlara şartlanırlar ve bu sayede mutsuz olmaları engellenir. biz insanlık olarak öylesine boktan (aslında muhteşem mi demeliydim) bir sistem oluşturduk ki, hiçbir yöntem, araç veya ilaç kullanmadan da kendimizi şartlayabiliyoruz. yoksul asla zengin olamayacağını biliyor, zengin ise mutlu bir yoksul gördüğünde onun nasıl mutlu olabildiğini asla anlayamıyor. tıpkı romandaki gibi. biz yaşayarak, tecrübe ederek, aslında mutsuz olup acı çekerek öğreniyor ve şartlanıyoruz. bu açıdan bakıldığında huxley'in evrenini saçma bulmamız sadece egomuz açıklanabilir. her iki durumda da belli sınırlar çerçevesinde ve şartlanmış şekilde yaşayacaksak, tüm bunlara hiç acı çekmeden ve mutsuz olmadan ulaşmanın çok mantıksız olmadığı açık. zira saçma da bulsak, mantıksız da bulsak, daima başka bir yol olduğunu da düşünsek, hayır, başka bir yol yok ve tüm bu saçmalıklarla yaşamak zorundayız.
1984'de kör bir karanlık, bunaltıcı bir atmosfer ve şiddetli bir baskı vardır. brave new world'de ise musluklarından bile parfüm akan, renkli, iç açıcı bir dünya.
birinde herkes mutsuz, diğerinde herkes mutludur.
birinde kitaplara ulaşmak yasakken, diğerinde kitap okumaya ihtiyaç dahi yoktur. çünkü zaten saçmalıktan ibarettir.
bu şartlara rağmen nedense ben brave new world'ü daha bunaltıcı bulurum. çünkü 1984'te insanlar bilginin öneminin farkındadır. sadece ona ulaşamazlar. hala bilinçlilerdir. muazzam bir sansüre rağmen her şeyin farkında olmaları nedense beni iyi hissettirir. diğerinde ise bilgiye ihtiyacın olmamasını geçtim, ihtiyacının olup olmadığına dair şartlandığından bile haberin yoktur. bilinç yok. etten kemikten bir canlı formu ama insanı insan yapan hiçbir şey yok.
insanlar da bugün çok farklı değiller aslında. oradan checkin yap, buradan fotoğraf at, şuradan video at, bunları en pahalı cep telefonundan yap, önüne gelenle seks yap, peşine çak antidepresanı, bitti, işte sana cesur yeni dünya. okuyan yok. öyle bir ihtiyaç da zaten yok. çünkü bilmenin bir kıymeti yok.