Damızlığa ayrılacak olan kısrak, yüksek sınıf bir yarış atı da olsa zevk için bakılan bir at da olsa hayvan sahibi kısrağı damızlık olarak kullanmak istediğinde ana soru “Benim kısrağım gebe kalabilecek mi? ve sağlıklı yavru doğurabilecek mi? ”şeklinde ortaya çıkar.
Bu soruya cevap verebilmek için kısrağın sağlık durumu, fertilitesi, gebe kalma ve gebeliğini etkileyecek durum veya hastalıklarının olup olmadığı ortaya konmalı, var ise bunlarla ilgili müdahaleler geciktirilmeden yapılmalıdır.
Kısrağın üreme fonksiyonlarını etkileyecek pek çok faktör vardır. En önemlilerinden biri, genetik faktörlerdir. Her kısrak ebeveyninden diğer pek çok karakter ve yapı özellikleri gibi reprodüktif yapı özelliklerini de genetik olarak alır. Damızlık kısraklarda, rahim içerisindeki (uterus) doğmamış tayı besleme ve geliştirebilme kapasitesi annelik açısından çok önemlidir. Bunun için bir kısrağı kendi veya ebeveynlerinin yarış performanslarına bakarak damızlığa ayırırken unutulmaması gereken diğer bir husus da özellikle annesinin üreme performansına da bakmaktır.
Ne yazık ki, kısraklar yüksek fertilite oranına sahip değildir. Özellikle safkan yetiştiriciliğinde canlı tay doğurma oranı %60-70’ler civarındadır.
Damızlık olarak kullanılacak kısrağın iyi bir vücut kondisyonuna sahip olması gereklidir. Yoğun antrenman programından çıkmış kısraklara, yeni ortama ve aktiviteye uyum sağlaması için “zaman” verilmesi gereklidir. Özellikle fit ve aktif kısrakların performans stresinin düşmesi için bu zamana çok daha fazla ihtiyacı vardır. Bunu bilmeyen veya bu fırsatı vermeyen yetiştiricilerden çoğu kez kısraklarının gebe kalamadığı veya siklus düzensizlikleri olduğu şikâyetini sıklıkla duyarız.
Damızlık hayvanlarda olduğu kadar yarış, konkur veya gösteri atların ve kısrakların üreme aktiviteleri (siklusları) bir takım ilaçlarla manipüle edilebilinir. Genelde reçeteye tabi olan ve hekim önerisiyle kullanılan bu ilaçlar, sistemik etkiler için olduğu kadar, spesifik olarak yumurtalık veya rahim problemlerinde de kullanılabilen ve hormon olarak adlandırılan ilaçlardır. Fakat zaman zaman bu tip ilaçlar, yetiştirici veya bakıcılar tarafından doğru olmayan biçimde performansı arttırmak için de kullanılabilmektedir. Bilinçsiz olarak ve rastgele yapılan bu tür ilaç kullanımları daha sonra üreme sisteminde ciddi bozukluklara yol açmaktadır. Hatta bazıları genital kanalda geri dönüşümü olmayan kalıcı hasarlara bile sebep olabilmektedir. Bunun için hekim önerisi olmadan ve gerçekten gerekli olduğu düşünülmüyorsa bu tip ilaçların (hormon) kullanılmaması esastır. Bu tür uygulamalara maruz kalmış kısrakların normal kızgınlık (östrus) siklusuna dönmeleri için gerekli toparlanma süresi 10-12 ayı bulabilmektedir. Özellikle anabolik steroid kullanılan kısraklarda bu sıkıntılar çok daha fazla görülmektedir. Yine hekimlerin yumurtalıklardaki kistik durumları ortadan kaldırmak amaçlı gerekli olduğu durumlarda kullandığı ve yumurtalıktaki follikül veya kisti çatlatıp yumurtlamayı sağlayan human chorionik gonadotropin olarak isimlendirilen (HCG) hormonun bilinçsiz ve rastgele kullanımı geri tepebilir ve kısrağın tüm sezon boyunca siklik aktivitelerini bloke edebilir. Ayrıca siklik aktivitelerini bastırmak amaçlı kullanılan sentetik progesteron preparatlarında da aynı özen gösterilmeli ve hekim önerisine göre hayvanın fizyolojik aktivitesini fazla bozmadan ona uygun uygulamalar yapılmalıdır. Bunlarında ötesinde kısrağın gebe kalabilmesi, yavrunun gelişimi ve bu yavrunun doğuma kadar taşınabilmesi için kısrağın rahminin (uterusunun) sağlıklı olması gereklidir. Aynı zamanda genital kanalın en dış kapısı olan vulva, vagina ve serviksin yapısı da çok önemlidir. Özellikle vulvanın yapısının bozulmuş olması, gevşek olması genital kanal infeksiyonları açısından çok önemlidir. Vulvanın yapısı oluşabilecek potansiyel problemlerin işaretçisidir. Yine hayvanın yaşına veya daha önceki doğumuna bağlı vaginadaki gevşeklikler veya vagina ve serviksdeki hasarlar fertiliteyi olumsuz etkileyebilecek sebeplerdendir. Tüm bunlara bağlı olarak rahim enfeksiyonu, vaginanın hava emmesi (pneumovagina) vaginada idrar birikimi, rahim ağzının kapanamaması gibi pek çok soruna bağlı olarak infertilite problemi ortaya çıkar.
Bunun için bir kısrak damızlık olarak kullanılacak ise öncelikle uzman bir veteriner hekim tarafından kontrol edilmelidir. Bu kontrollerde öncelikle hayvanın geçmiş hikayesi alınır. Sonrasında hayvanın genel kondisyonu ve gerek dış gerekse iç genital organlarının, özellikle vulvanın yapısının sağlıklı olup olmadığı kontrol edilir. Daha sonra da iç genital organlar; vagina ve rahim ağzı spekulum muayenesi ile rahim ve yumurtalıklar ise hem rektal muayene hem de ultrasonografik muayene ile üreme açısından bir anormallik olup olmadığı ortaya konur.
Bu muayeneler ile yumurtalıkların durumu aktif olup olmadığından rahmin yapısına veya rahimde veya yumurtalıkta kist, yumurtalıkta kalıcı korpus luteum, rahimde sıvı birikimi, rahim duvarında hasarlar gibi pek çok patolojik durumu ortaya koymak mümkündür.
Bu muayeneler sırasında gerekli görülür ise rahimden alınacak örneklerden (swap) bakteriyolojik testler yapılarak enfeksiyon varlığı, sebep olan bakteriyel etkenin ne olduğu, duyarlı olduğu antibiyotiğin tespiti yapılabilir. Hatta rahim duvarından biyopsi ile alınacak yarım santimlik bir doku numunesinin mikroskopik olarak incelenmesi ile de rahmin durumu tüm detayları ile ortaya konulabilir.
Tüm bu değerlendirmelerin ışığı altında kısrağın gebe kalma şansı, bu gebeliğin doğuma kadar devam etme ve canlı yavru verme oranı, rahim enfeksiyonunun olup olmadığı, gerekli ise öncesinde rahim için uygulanması gerekli tedavi protokolünün belirlenmesi mümkündür. Hatta hayvanın siklik aktivitesi, yakın zamanda doğum veya düşük (abort) yapıp yapmadığına kadar pek çok konuda detaylı bilgi elde edinilebilir.
Bu muayene sonuçlarına bağlı olarak tespit edilen örneğin genital kanala hava emme probleminin vulva dudaklarının dikilmesi (Caslick’s) operasyonu, vagina veya serviksdeki hasarların operatif olarak onarılması gibi pek çok basit müdahaleler ile ileride ciddi hasarlara zemin hazırlayabilecek ve kısrağın üreme kabiliyetini bütünü ile ortadan kaldırabilecek durumların önüne geçmek mümkün olacaktır.
Damızlık yetiştiriciliğinde; “Başlangıçta ve zamanında yapılacak kontroller gebeliğe giden yolu kısaltır, üreme kabiliyetini uzatır.”
Kaplanmedya
Latest posts by Kaplanmedya (see all)
- Türkiye Yarış Atı Yetiştiricileri ve Sahipleri Derneği Koşusu - Kasım 1, 2017
- Türk Silahlı Kuvvetleri Koşusu - Kasım 1, 2017
- Safkan İngiliz Atı Yetiştiricileri ve Sahipleri Derneği Koşusu - Kasım 1, 2017