DEVLET, EĞER KENDİ KONTROLÜ ALTINDA DEĞİLSE MİLLİYETÇİLİĞE DE KARŞIDIR
Bir yandan “yeni bir ulus” yaratmaya çalışır bu Devlet, ama diğer yandan da, aşağıdan yukarıya doğru gelişme eğilimi gösteren bir milliyetçiliğe bile karşıdır (sırf insiyatif yukardan, yani kendisinden gelmediği için)!. Zaten bu nedenledir ki “milliyetçilikle” “ulusalcılık” ayrı şeylerdir bizde!44. “Ulusalcılık” Devletçi milliyetçiliğe verilen ad oluyor! Burada tartışma konusu olan kimin iradesinin belirleyici olacağıdır (ki bu da herşeydir zaten)!. Aşağıdan yukarıya doğru bir halk iradesimi (bu, milliyetçilik şeklinde bile olsa), yoksa, yukardan aşağıya Devlet’in iradesi-insiyatifi mi! Bu açıdan bakınca, Batı’lı anlamda bir milliyetçiliğe bile tahammülü yoktur bu Devletin!.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında etkinlik gösteren en büyük ve en kapsamlı oluşum, rejimin genel eğilimlerinden hiç de uzak olmayan (çünkü bir millet yaratılmaya çalışıldığı söyleniyordu) Türk Ocakları’dır. Ancak sivil topluma ilişkin müdahaleler 1931 yılında Türk Ocaklarının da kapatılması, daha doğrusu bunların CHP’nin yan organı gibi çalışan Halkevleri ile ikame edilmesine dek varmıştır. 1912’de kurulan Türk Ocakları Cumhuriyet’in ilk yıllarında yeni rejimin politikalarına verdiği destek nedeniyle serbestçe, üstelik CHP’nin ve bizzat Atatürk’ün ekonomik yardımlarıyla faaliyetini sürdürmüştü. Bu bağlamda, diğer tüm sivil toplum kuruluşlarıyla beraber Türk Ocakları’nın kapatılması kararını da dönemin genel politikaları içinde ele almak gerekir. Özellikle Serbest Fırka deneyimi, ipleri ellerinden kaçırma riski bulunduğu konusunda rejim için bir uyarı işareti olmuştu. Bu süreçte, “tam da devrimlerin yerleşmeye başladığı” düşünülürken, SCF ile beraber güçlü bir muhalefet potansiyelinin ortaya çıkması, üstüne üstlük bunun ‘karşı devrimci’ bir hareketin ayak sesleri olarak görülmesi tek parti seçkinlerini daha katı politikalar izlemeye itmiştir. İşte Türk Ocakları’nın sonunu getiren bu anlayıştır. Türk Ocakları’nın gerek merkez, gerekse taşra lider kadrolarından pek çok ismin SCF ile temas halinde olduğu düşünülüyordu. Bu durum genel merkez yönetimini rahatsız ettiği için Ocak üyelerinin ya sadece CHP üyesi olabilecekleri, ya da bağımsız kalabilecekleri karara bağlanmıştı. Ama, bu da yeterli görülmemiş olmalı ki, Türk Ocakları’nın 1931 yılında düzenlenen son kurultayında CHP’ye katılma kararı alındı!45.. İlerleyen süreçte sivil topluma yönelik müdahaleler iyiden iyiye artacak, siyasi otoritenin baskıları sonucu 1932 yılında Türk Muallimler Birliği’nin, 1935 yılında ise Türk Kadınlar Birliği’nin kapatılması kararı alınacaktır. Kadınlar birliğinin kapatılma gerekçesi olarak “Türk Devrimi’nin kadınlara evrensel düzlemde geçerli olan tüm hakları verdiği ve bu nedenle bu oluşumum faaliyetini sürdürmesi için bir neden kalmadığı” gösterilir46. Bunu, gene evrensel ölçekte güce sahip olan Mason Localarının kendilerini feshetmesi izler.
Tüm ulusun, Devlet tarafından belirlenen ortak çıkarlara sahip olduğu, bunun dışında özel çıkar veya amaçlara sahip olunamayacağı düşüncesi sivil toplum kuruluşlarının kapatılmalarının başlıca nedenidir. Üstüne üstlük o dönemde bu kuruluşların büyük çoğunluğu, başka alternatif mümkün olmadığı için zaten Devlet tarafından ortaya konulan hedefler doğrultusunda çalışmaktadırlar!..Bütün bu gelişmeleri, bir ara Türk Ocakları’nın sembol ismi haline gelen Hamdullah Suphi daha sonra (tek partili yaşamın sona ermesinden sonra) şöyle açıklıyordu: “Talebe Birlikleri, Muallimler Birliği, Türk Ocakları, Gazeteciler Cemiyeti, İhtiyar Subaylar Cemiyeti, Türk Kadınlar Birliği ve saire, bir sürü intihar!47 Bu vakalar yakın tarihimizin çok hazin bir safhasıdır. İlan edilmiş olan sebep bütün kuvvetleri bir elde toplamak arzusudur. Misal saridir. Rusya’da bir Narıdnidom ve Komsomal var tek partinin emrinde. Almanya’da tek parti ve onun emrinde Hitler Yugend teşkilatı var. Şefin iradesi mutlaktır. Bu şef Mussolini’nin tek partisi de partinin emrinde Balilla teşkilatını kurdu. Mareşal Antenesku Demir Muhafızlar teşkilatının başındadır. İşte misaller, işte sirayet membaları”. Hamdullah Suphi’nin, devlet dışındaki alternatif güç odaklarının varlığına izin vermemek ve bu şekilde tüm gücü siyasal otoritenin elinde toplamak yönündeki tesbitleri sivil toplum kuruluşlarının kapatılma gerekçesini gayet iyi izah eder. Parti ile Devleti özdeşleştiren anlayış, aşağıdan yukarıya doğru gelecek etki çabalarının önünü daha en baştan kesmeyi amaçlar. Öte yandan, devletle tüm organik bağlarına rağmen nisbeten “sivil” nitelik gösteren bu kuruluşların kapatılmasıyla oluşan boşluk Halkevleri aracılığıyla doldurulmaya çalışılmıştır. Kemalizmin parti programına girdiği 1931 Kurultayında Türk Ocaklarının yerini almak üzere Halkevlerinin kurulması kararlaştırılır. Bu durum, CHP’nin devrimi kökleştirmek için ideolojik zemini güçlendirme arayışlarının kanıtlarından birini gösterir. Zira doğrudan partiye bağlı şekilde faaliyet gösterecek olan Halkevlerine rejimin değerlerini halka aktarmakta yararlanılacak ideolojik aygıtlar gözüyle bakılmaktadır.Bu bakımdan Halkevleri, temel amaçları halkı eğitmek, aydınlatmak, bilinçlendirmek, rejimin değerleri doğrultusunda endoktrine etmek, sonuçta “ergin” bir topluma ulaşmak şeklinde beliren kültürel devrimin başlıca yürütücüsü olarak görülebilir. Halkevlerinin Kemalist ilkelerin halka aktarılacağı yeni bir kamusal mekan olarak kurgulandığı açıktır. Cumhuriyete kadar Türkiye’de geleneksel olarak ikincil toplumsallıkların gerçekleştiği başlıca kamusal mekanlar, camiler-tekke ve zaviyeler ve kahvelerdir. Oysa, bütün bunların Cumhuriyetin toplum tasavvurunda olumlu bir yeri ve anlamı yoktur. Bu yüzden de, kalıcı olmaları için geçerli bir neden bulunmaz. Halkevleri aracılığıyla, geriliğin kaynağı olarak görülen dinin örgütlenme mekanı olan camilere karşı seküler bir toplumsal yenilenme projesi geliştiren rejim, kendi kontrolünde kalacak alternatif bir mekan üretimine gitmektedir. Özellikle Cumhuriyetin ilk yıllarında camiler, din eksenli bir muhalefetin potansiyel oluşum mekanları olarak görüldüğünden, bunlara sürekli olarak kuşkuyla yaklaşılmıştır. Söz konusu olumsuz tavrın en can alıcı örneklerinden birini Behçet Kemal Çağlar’ın CHP’nin 1947 Kongresinde sarf ettiği “Her minare bir mezar taşıdır, altında bir Türk köyü gömülü yatar” sözü oluşturur. Bu bakış açısının oluşmasında, rejimin pozitivist Aydınlanmacı tavrının yanında dinsel eksenli muhalefetin de camiler çevresinde yoğunlaşabileceğinin düşünülmesi etkili olmuş ve devleti bu konuda sıkı adımlar atmaya itmiştir. Bundan dolayı, tüm camiler devlet kontrolüne alınmış; buralarda görevli tüm kişiler de devlet memuru statüsüne geçirilmiştir. Böylece, hem camilerin yönetim süreçlerinde, hem de buralarda görev yapan din adamları üzerinde tam bir Devlet kontrolü sağlanmış olmaktadır. Bu durum rejimin dinsel kurumları Devlet kontrolüne almaya dayanan laiklik anlayışıyla uyumludur. Rejimin laiklikten anladığı, dinsel ve siyasal kurumların karşılıklı olarak biribirlerinden bağımsızlığı değil, Devletin din üzerinde sıkı bir kontrol sağlamasıdır48.