Belarus'ta ağustos ayındaki cumhurbaşkanlığı seçimlerinden sonra yükselen muhalif seslerin engellenmesinin ardından gazeteci Roman Protasevich'in tutuklanması büyük tepki yarattı.
Peki, olaylar nasıl gerçekleşti?
Ryanair'in FR4978 sefer sayılı uçuşu 23 Mayıs pazar günü Yunanistan'ın başkenti Atina'dan Litvanya'nın Vilnius kentine gidiyordu. Yolcular, yolculuğun sakin geçtiğini ve ani bir rota değişikliği ile uçağın Vilnius'a doğru inmeye başladığını söyledi.
Belarus Ulaştırma Bakanlığı tarafından yayınlanan bir belgeye göre, hava trafik kontrolörleri GMT 09:30'da pilota, "Gemide bomba var ve Vilnius üzerinde etkinleştirilebilir" dediler. Uçak Minsk'ten Vilnius'a daha yakın olmasına rağmen, pilota yönünü Belarus başkentine yönlendirmesi söylendi. 09:47'de pilot acil durum ilan etti. Ardından uçak GMT 10:16'da (yerel saatle 13:16) indi. Askeri bir MiG jeti uçağa havaalanına kadar eşlik etti.
Uçağın 126 yolcusunun inmesinin akabinde polis, Belaruslu gazeteci Roman Protasevich ve sevgilisi Sofia Sapega'yı tutukladı.
“ÜLKENİN GÜVENLİĞİNİ DÜŞÜNÜYORDUM”
Belarus hükümeti daha sonra uçağın Hamas'tan gelen bir bomba tehdidi nedeniyle yönünün değiştirildiğini iddia etti ancak Hamas bunu reddetti.
Belarus Cumhurbaşkanı, olaydan üç gün sonra kendini savunmak için bir açıklama yaptı. Bomba tehdidinin gerçek olduğunu belirten Lukaşenko, Ryanair uçağının rotasının bir nükleer santral yakınından geçtiğini söyledi ve "İnsanları korumak zorundaydım. Ülkenin güvenliğini düşünüyordum" dedi.
Lukaşenko, olaya yönelik gelen tepkilere karşı çıkarak, ülkeye saldırmak için kullanmakla suçladı. En büyük müttefiki Rusya Devlet Başkanı Putin ise Lukaşenko’yu destekledi. İki lider, olayın ardından Sochi’de bir araya geldi. Putin, haziran ayında Belarus'a ikinci 500 milyon dolarlık kredi sağlayacaklarını açıkladı.
PROTASEVICH İŞKENCE Mİ GÖRDÜ?
Lukaşenko'nun 9 Ağustos'ta hileli olduğu iddia edilen cumhurbaşkanlığı seçimlerinde zafer elde etmesinin ardından Belarus genelinde kitlesel protestolar patlak verdi. Hükümet tarafından protestoculara karşı ciddi bir baskı oluşturulurken, muhalefet liderleri hapse veya sürgüne gönderildi.
Telegram’da muhalif yayın yapan Nexta’nın eski editörü olan Protasevich, 2019'da Belarus'tan ayrıldı ve Litvanya'da sürgünde yaşıyordu. Nexta ise Belarus’ta hileli olduğu iddia edilen Ağustos 2020 cumhurbaşkanlığı seçimlerine meydan okuyan protestocular için önemli bir kanal haline geldi.
Uçağın indirilmesinin ardından olay yerindeki görgü tanıkları Protasevich'in "çok korktuğunu" söyledi. Protasevich'in annesi, genç gazetecinin kalp hastalığı olduğunu belirten bir tweet attı. Ancak ertesi gün yayınlanan bir videoda Protasevich, sağlığının iyi olduğunu ve Belarus hükümeti tarafından suçlandığı suçları itiraf ettiğini açıkladı.
Protasevich, devlet televizyonunda gözyaşları içinde, Cumhurbaşkanı Aleksander Lukaşenko'yu övdü ve onu devirmeye teşebbüs ettiğini itiraf etti. Ancak ülkenin ana muhalefet liderleri de dahil olmak üzere birçok kişi Protasevich'in baskı altında konuştuğuna inandıklarını belirtti.
Videoda tutuklanan gazetecinin bileklerinde morluk ve yara izleri görünüyordu. Babası Protasevich’in işkence görmesinden korktuğunu söyledi. Oğlunun baskı altında konuştuğunu söyleyen baba, "Oğlumu çok iyi tanıyorum ve asla böyle şeyler söylemeyeceğine inanıyorum” dedi.
Protasevich, tutuklanmasından bu yana üç kez devlet televizyonunda gösterildi. Bir yayında, Lukaşenko'yu çok eleştirdiğini ancak doğru olanı yaptığını anlamaya başladığını ve ona kesinlikle saygı duyduğunu ifade etti. Başka bir röportajında ise muhalefetin daha fazla sokak protestosu çağrısında bulunmasının bir faydası olmadığını vurguladı. Protasevich, röportajın sonunda gözyaşlarına boğuldu ve bir gün evlenip çocuk sahibi olmayı umduğunu söyledi.
Sofia Sapega da yetkililer tarafından yayınlanan bir videoda yer aldı ve hazır bir ifadeyi okudu. Videoda Sapega, Belarus polislerinin kişisel bilgilerini yayınlayan bir Telegram kanalı düzenlediğini söyledi.
Sapega'nın annesi Anna Dudich, kızının aktivist olmadığını ve yaklaşık altı ay önce çıkmaya başladığı Protasevich ile ilişkisi nedeniyle tutuklandığına inandığını ifade etti. Anna Dudich, çiftin Yunanistan'daki bir tatilden döndüğünü belirtti.
ÖLÜM CEZASI ALABİLİR
Gazeteci Protasevich, Belarus’taki 2020 cumhurbaşkanlığı seçimleriyle ilgili kitlesel huzursuzluk yaratmakla suçlanıyor. Belarus’ta bu suç, 15 yıla kadar hapis cezasına çarptırılabilir.
Ancak Protasevich’in geçen yıl KGB'nin terör zanlıları listesinde yer aldığı da biliniyor. Söz konusu uçak Minsk'e indiğinde, Protasevich'in bir yolcu arkadaşına "Beni burada bir ölüm cezası bekliyor" dediği bildirildi. Bazı haberlere göre, Belarus'ta terör suçları ölüm cezasına çarptırılıyor.
Belarus'ta bir başka siyasi tutuklu olan 50 yaşındaki Vitold Ashurok, 20 Mayıs'ta ülkenin doğusundaki bir cezaevinde kalp durmasından öldü. Ashurok'un ölmeden birkaç hafta önce karısına yazdığı bir mektupta, siyasi mahkumların kıyafetlerine sarı etiketler dikildiğini söylediği ortaya çıktı.
Bu yılın başında Sınır Tanımayan Gazeteciler (RSF), iki muhabirin gözaltında işkence gördüklerini söylemesinin ardından Birleşmiş Milletler'i, Belarus hükümetinin seçim sonrası baskılarında "gazetecilere yönelik zulmü" soruşturmaya çağırdı.
PROTASEVICH’İN SİLAHLI MİLİTAN OLDUĞU İDDİASI
Belarus'taki Lukaşenko yanlısı basın, muhalif gazeteciyi sağcı sempatileri olan bir aşırılıkçı olarak nitelendirdi. Hükümet yanlısı bir gazetede, Protasevich'in 2015 yılında aşırı milliyetçi Azak Taburu ile Doğu Ukrayna'da savaşan bir paralı asker olduğu iddia edildi.
2015 yılına ait bir Azak Taburu dergisinin ön kapağında yer alan bir fotoğrafta, asker kıyafetleri ve elinde silahla Protasevich olduğu iddia edilen görüntüler ortaya çıktı. Protasevich ise geçen yıl verdiği bir röportajda, çatışmaların olduğu Donbas bölgesinde bir yıl geçirdiğini ve yaralandığını doğruladı. Ancak çatışmayı bir gazeteci ve fotoğrafçı olarak takip ettiğini söyledi.
Aynı yıla ait bir röportajda "Kim" takma adını kullanan bir Azak savaşçısının Protasevich olduğu öne sürüldü. "Kim" olarak gösterilen bir fotoğraf, Belarus medyasının Protasevich'in bir militan olarak orada olduğunu söylediği fotoğrafla aynı.
Kanıtlar, "Kim" ve Roman Protasevich'in aynı adam olduğunu gösteriyor. Ancak bu kişinin Belarus hükümetinin iddia ettiği gibi aktif bir savaşa girip girmediği sorusu hala tartışmalı.
SEÇİM SONRASI LUKASHENKO’NUN ARTAN PARANOYASI
Belarus Devlet Başkanı Lukaşenko, halkın önüne silahla çıkmaktan, insanları muhalefet bayrağının renkleri olan beyaz ve kırmızı çoraplar giydikleri için hapse atmaya kadar birçok aşırı eylem gerçekleştirdi. Ağustos ayındaki seçimlerin ardından gazeteci ve muhaliflere yönelik artan bu baskı, Lukaşenko’nun devlet yönetiminde artan paranoyasının bir eseri.
18 Mayıs'ta Belarus makamları, aylık 150-200 milyon trafiği olan ve ülkenin önde gelen haber sitesi tut.by'yi kapattı. 24 Mayıs'ta, kalan bağımsız sesleri engellemeyi amaçlayan bir dizi yasa değişikliği duyuruldu. Gazetecilerin artık onaylanmamış toplantıları haber yapmaları, halka açık etkinlikler düzenlemeleri veya bunlara katılmaları ve belirli akreditasyon olmadan yürütülen kamuoyu araştırmalarını yayınlamaları yasaklandı.
Ağustos seçimlerini izleyen ilk iki ayda 13 bin 500'den fazla Belarus vatandaşının Ukrayna, Polonya ve Baltık ülkelerine kaçtığı tahmin ediliyor. Avrupa Birliği ve ABD, Belarus devlet havayolunun havaalanlarına inmesini yasakladı. Ancak bu tür hamleler zaten izole edilmiş bir rejimde insanları daha zor durumda bırakıyor. Seyahat kısıtlamaları, Belarus vatandaşlarının ülkeden çıkmalarını zorlaştırıyor.