Bir kavram olarak modernlik sözcüğünün tarihi gelişimi
Modern kelimesi batı literatürüne dini bir bakış açısının sonucu girmiştir. M.S. 5. ve 6. yy'lı içine alan Hıristiyan metinlerinde Latince MODERNUS olarak karşılaşılan kelimenin ifade ettiği anlam geçmiş pagan toplumlarla hali hazırdaki Hıristiyan toplumlar arasındaki farklılığa vurgu yapan bir içeriğe sahiptir. Burada pagan toplumlar eski olanı, Hıristiyan toplumlar ise moderni veya yeni olanı temsil etmektedir. Henüz Hıristiyanlaşmamış İzlanda, İskandinav ve Kuzey Slav halklarından Hristiyanlaşmış diğer Avrupa topluluklarını ayırmak içinde kullanılan modern kelimesi asıl anlamını Rönesans’la birlikte değişen dünya algılaması ile almıştır. Doğaya, coğrafyaya, tekniğe ait artan bilgilenmeye ve aklı öne çıkaran felsefi düşünmeye bağlı olarak bilimsel, kültürel ve sosyal alanda yeni ve değişmekte olan bir durumun ortaya çıkmasıyla birlikte asıl tarihi hattına oturan modernlik kavramı, yine de çok kullanılan bir kelime olmamışsa da unutulmamıştır.
Aslında modernlik ne bir hareket ne de bir akım olarak doğmuştur. Ne belirli bir programı ne de belirli düşünürleri mevcuttur. Coğrafi keşifler ve rasyonel düşüncenin gelişmesiyle seküler dünya görüşünün yaygınlaşması Batı-Hıristiyan zihniyet ve yaşam biçimlerini köklü değişime uğratmıştır.
Bu değişim yeni bir durum olarak algılanmış ve daha çok bilimsel bilgi, yeni teknik, ekonomik refah, istihdam artışı, işbölümü, boş vakit, siyasal katılım özgürlük ve benzeri yeni ilgi alanı olarak zihinlere yerleşmesiyle yeni bir çağ olarak görülmüştür. Batı tarihinin geri döndürülmez bir yön kazandığı bu süreçte modernlik kavramının kendisi, 18.yy aydınlanma düşüncesine çok şey borçludur.
Eleştirel aklın, özgür bireyciliğin, geri döndürülmez ilerleme fikrinin ve doğa bilimlerinin mutlak doğruluğuna olan inancın hakim olduğu bir felsefenin adı olan Hobbes, Locke, Hume, Kant, Hegel, Bacon, Volter, Rousseau gibi batılı düşünürlerin katkıda bulunduğu aydınlanma düşüncesi dinsel ve geleneksel kurumlara olumsuz bakarak tarihe başat bir rol biçmiştir. Bu düşünceye göre tarih, daima ilerleyen, mantıksal kurgulu aşamaları olmakla bu aşamaların ileri ve geri toplumsal ve bireysel durumunu belirleyen kurallar içeriğini öne süren bir anlayışı Batı algılamasının merkezine yerleştirmiştir. Aydınlanma batı dışındaki dünyayı (görece İslamiyet’e olumlu bakmışsa da) ilkel ya da tarihin ve uygarlığın ilk aşamaları olarak görmüştür. Aydınlanma, sekülerizm, evrenselcilik özgürlük gibi temel bileşenleri sahiplenerek gelecekteki laik, bağımsız, milliyetçi, demokrat ve hukukun üstünlüğüne dayalı devlet ve toplumların fikri alt yapısını oluşturmuştur.
Özne, nesne ve akıl gibi unsurların öne çıktığı Aydınlanma düşüncesi, artan bilimsel bilgi yanında, farklı coğrafya ve uygarlıklarla karşılaşmasının sonucunda Batılı insanın geçmiş bilgi ve birikimini sorgulamasına yol açmıştır.
Batılı tarafından Hıristiyan dünyasının sanıldığı gibi yalnız ve biricik olmadığı ancak kendisinden görece bu ileri olmayan Batı dışı dünyanın kendine özgü bir yapısının olduğuna dair bir algılama ortaya çıkmıştır. Aynı batılı bu dünyayı kendi bakış açısından yorumlamaya ve kendisini olduğu kadar öteki olan bu dünyayı anlamlandırmaya da yönelmiştir. Modernlik kavramı bu yeni yorumlama ve anlamlandırmanın Batılı genel adı olurken, öteki ise barbar, ilkel, geleneksel olarak görülmüştür.
Modern sözcüğünün anlamı tarihin derinliklerinden günümüze bu aşamaları kat ederek gelmiştir. Modern sözcüğünün günümüze kadar geçirdiği tarihsel aşamalar bunlardır. Saygılarımla.
Not: Bu yazıyı yazarken yararlandığım kaynaklar
1- Celal Metin-Emperyalist çağda modernleşme
2- Max Beer -Sosyalizm ve sosyal gerçekler tarihi
3- Metin Aydoğan- Doğu-Batı uygarlığı
4- Niyazi Berkes- Atatürk devrimleri ( Arnol Tobhy'nin Doğu medeniyetine bakışı)
6- Halil İnalcık- Rönesans Avrupası
7- Halil İnalcık-Osmanlılar