T. C.
ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI TASAVVUF BİLİM DALI
HACI BEKTAŞ-I VELÎ DERGÂHI’NIN SON POSTNİŞÎNİ:
SALİH NİYAZÎ DEDEBABA
(YÜKSEK LİSANS TEZİ)
İlir HAMZAJ
BURSA - 2015
T. C.
ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI TASAVVUF BİLİM DALI
HACI BEKTAŞ-I VELÎ DERGÂHI’NIN SON POSTNİŞÎNİ:
SALİH NİYAZÎ DEDEBABA
(YÜKSEK LİSANS TEZİ)
İlir HAMZAJ
Danışman:
Doç.Dr. Salih ÇİFT
BURSA - 2015
iii
ÖZET
Yazar Adı ve Soyadı : İlir Hamzaj Üniversite : Uludağ Üniversitesi Enstitü : Sosyal Bilimler Enstitüsü Anabilim Dalı : Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı : Tasavvuf
Tezin Niteliği : Yüksek Lisans Tezi / Doktora Tezi Sayfa Sayısı : ix + 127
Mezuniyet Tarihi : …. / …. / 2015 Tez Danışman(lar)ı : Doç. Dr. Salih Çift
HACI BEKTAŞ-Î VELİ DERGÂHI’NIN SON POSTNİŞİNİ SALİH NİYAZİ DEDEBABA
Çalışmanın konusu Hacı Bektaş-ı Veli Dergahı’nın son Postnişini Salih Niyazi Dedebaba’dır. Giriş ve üç bölümden oluşan çalışmanın giriş bölümünde araştırmanın amacı, önemi, yöntemi ve kaynaklar hakkında bilgi verilmiştir.
Birinci bölümde Bektaşiliğin ve Balkanlar’a yayılışı devamında da Arnavutlar ve Bektaşilik konusu genel hatlarıyla ele alınmıştır.
Çalışmanın ana kısmı olan ikinci bölümde Salih Niyazi Dedebaba’nın hayatına ve faaliyetlerine yer verilmiştir. Bu bağlamda çocukluk yıllarından başlayarak,
Anadolu’ya göç etmesi, Hacı Bektaş Dergâhı ile tanışması, sırasıyla derviş, baba ve dedebaba oluşu gibi konular ele alınmıştır. Ayrıca sıkıntılı bir dönem olan kurtuluş savaşı ve cumhuriyetin kuruluşunda tekke ve zaviyeleri yasaklayan kanunun çıktığı zamanda Salih Niyazi Dedebaba’nın yaptığı icraatlara yer verilmiştir. Bu bölümün devamında Salih Niyazi Dedebaba’nın Türkiye’de Tarikatlar yasaklandıktan sonra Arnavutluk’a dönüşü, Dedebabalık merkezinin taşıması ve oradaki Bektaşiliği
yeniden organize etmesi, icraatları ve son olarak da esrarengiz ölümüyle ilgili iddialar değerlendirilmiştir.
Üçüncü ve son bölümde Salih Niyazi Dedebaba’nın vefatndan sonra dünyada Bektaşiliğin durumu ve Dedebabalık postuyla ilgili olan tartışmalar genel hatlarıyla ele alınmıştır.
Anahtar Sözcükler:
Bektaşilik, Hacı Bektaş-ı Velî Dergâhı, Salih Niyazi Dedebaba, Balkanlarda Bektaşilik, Dedebaba, Arnavutluk, Türkiye
iv
ABSTRACT
Name and Surname : İlir Hamzaj University : Uludağ University
Institution : Social Science Institution Field : Basic İslamic Sciences
Branch : Sufism
Degree Awarded : Master Page Number : ix + 127
Degree Date : …. / …. / 2015 Supervisor (s) : Doç. Dr. Salih Çift
THE LAST SHEIKH OF THE HADJI BEKTASH-I VELI LODGE: SALIH NIYAZI DEDEBABA
The subject of this work is the life of Salih Niyazi Dedebaba. This work consists of an introduction and three chapters. The introduction consists of information on the aim, importance, method and references used in this study.
The first chapter includes the spread of Bektashism in the Balkan region and in particular the relation between Albanians and Bektashism.
The second chapter, which is the main part of this work, consists of the life and work of Salih Niyazi Dedebaba. It starts with the childhood of Salih Niyazi Dedebaba, migration to Anatolia, and continues with topics like the first contact with Hadji Bektash Lodge and becoming a dervish, baba and dedebaba. It also includes Salih Niyazi Dedebaba’s activities during the problematic times of the downfall of the Ottoman Empire, creation of the republic of Turkey and the banning law of Tekkes and Zawiyas. Furthemore it deals with Salih Niyazi Dedebaba’s return to Albania, his role in reorganizing the Bektashism in Albania, the process of transfering the post of Dedebaba and finally yet importantly, it evaluates his mysterious death.
The third and last chapter includes in broad strokes the topic of Bektashism after Salih Niyazi Dedebaba and the debate about the post of Dedebaba.
Keywords:
The Bektashi Order of Dervishes, Hacı Bektaş-ı Velî Lodge, Salih Niyazi Dedebaba, The Bektashi Order in the Balkans, Dedebaba, Albania, Turkey
v
ÖNSÖZ
Salih Niyazi Dedebaba yaşadığı dönem ve sonrası itibariyle başta Türkiye ve Arnavutluk olmak üzere dünya üzerinde yaşayan bütün Bektaşiler için önem arz eden bir şahsiyettir. Bu çalışmanın konusu belirlenirken Salih Niyazi Dedebaba hakkında daha önce herhangi bir bilimsel araştırma yapılmamış olması öncelikli gerekçemiz olmuştur.
Böylesine önemli bir zât hakkında şimdiye kadar herhangi bir çalışma ortaya konulmamış olmasının birden fazla nedeni vardır. Bunların başında Türkiye’de bu konuda çalışma yapmak isteyenlerin ilgili alan için zorunlu olan Arnavutça’yı bilmemeleri gelmektedir. Bu noktadan hareketle konu üzerine ön okumalar yaptıktan sonra “Hacı Bektaş-ı Velî Dergâhı'nın Son Postnişîni: Salih Niyazi Dedebaba” başlıklı çalışmamızla ilgili başta Arnavutluk’ta bulunan çeşitli arşivlerde yoğun tarama faaliyetinde bulunduk. Bunun yanı sıra ilgili konuda daha önce kaleme alınmış olan yayınları tedkik etmeye başladık. Söz konusu okumalar esnasında Salih Niyazi Dedebaba hakkındaki mevcut sınırlı yayınların büyük oranda popüler tarzda ve bazen yanlış bilgilerle içiçe olduğunu tespit ettik. Öte yandan Bektaşilik hakkında belgelerin mevcut olduğu Arnavutluk arşivlerinin düzgün bir tasnifin yapılmamış olması başlıbaşına sıkıntı oluşturdu. Bütün zorluklarına rağmen arşiv taraması esnasında edinilen bilgiler bu çalışmaya ciddi katkı sağlamıştır.
Bu çalışma giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Bektaşilik’le ilgili kısaca bilgi verilerek, Balkanlarda yayılma süreci ve buna sebep olduğuna inanılan Sarı Saltuk genel hatlarıyla tanıtılmıştır. Bölümün son kısmında ise Arnavutların Bektaşilik’le tanışmaları ve tarikatı benimseme nedenlerine kısacası yer verilmiştir. İkinci Bölüm’de Salih Niyazi Dedebaba’nın hayatı ele alınmıştır. Çocukluk yıllarından başlayıp Türkiye’deki yıllarına, Arnavutluk’a geri dönüşüne, faaliyetlerine ve vefatıyla ilgili bilgilere burada değerlendirilmiştir. Salih Niyazi Dedebaba’nın vefatından sonra başta Arnavutluk olmak üzere, Bektaşiliğin yaygın olduğu ülkelerdeki durumu Üçüncü Bölüm’ün konusunu teşkil etmektedir.
Bu çalışmanın her safhasında bana yardımcı olan, tecrübesi ve entelektüel birikimiyle katkıda bulunan danışmanım Doç. Dr. Salih ÇİFT’e ve engin tecrübelerinden sürekli istifade ettiğim Prof. Dr. Mustafa KARA hocama minnettarım. 2007-2012 yıllarında Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesinde okumak üzere karşılıksız burs imkânı
vi sağlayan Türkiye Diyanet Vakfı’na ve özellikle Türkiye Bursları kapsamında Yüksek Lisansım boyunca burs imkânı sunan Yurt Dışı Akraba Toplulukları Başkanlığı’na şükranlarımı sunarım. Bu çalışmanın belli bölümlerini okuma zahmetine katlanıp gerekli gördükleri hususlarla alakalı faydalı yönlendirmelerde bulunan başta Anadolu Üniversitesi’nde Araştırma Görevlisi olan Yaprak ALAGÖZ’e, U.Ü. Doktora öğrencisi Avni LALA’ya, U.Ü. Doktora öğrencisi Nagehan CEYLANLAR’a, Osmangazi Üniversitesinde Öğretim üyesi Nehri AYDINÇE’ye, U.Ü. Edebiyat Fakültesi öğrencisi Eftalya FETTAHOĞLU’ya, U.Ü. Araştırma Görevlisi Serhat GÜLTAŞ’a, Araştırma Görevlisi Yusuf Bilal Kara’ya, M.Ü araştırma görevlisi Yener BAYAR’a ve burada zikredemediğim tüm hoca ve dostlarıma teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca bu çalışmanın her safhasında her konuda yardımcı olan aileme, Urtësia Dergisi’nin baş editörü Syrja XHELAJ’a, Dünya Bektaşi Merkezi’nin Sekreteri Nuri ÇUNİ’ye ve bu merkezin Postnişini olan Hacı Edmond Brahimaj Dedebaba’ya şükranlarımı iletmek isterim.
Gayret bizden tevfîk Allah’tandır
İlir HAMZAJ Bursa 2015
vii İÇİNDEKİLER
TEZ ONAY SAYFASI ... ii
ÖZET ... iii
ABSTRACT ... iv
ÖNSÖZ ... V İÇİNDEKİLER ... vii
KISALTMALAR ... ix
GİRİŞ ... 1
I. Çalışmanın amacı ... 1
II. Çalışmanın önemi ... 1
III. Çalışmanın yöntemi ... 2
IV. Çalışmada kullanılan kaynakların incelenmesi ... 2
I. BÖLÜM ANA HATLARIYLA BEKTAŞİLİK VE ARNAVUTLAR A. Genel Hatlarıyla Bektaşilik ve Balkanlarda Yayılışı ... 4
1. Sarı Saltuk Dede (Sultan) (ö. 1297-98) ... 6
B. Arnavutlar ve Bektaşilik ... 9
II. BÖLÜM SALİH NİYAZİ DEDEBABA A. Salih Niyazi Dedebaba’nın Hayatı ... 15
1. Doğumu ve Çocukluğu ... 15
2. Anadolu Yılları ... 16
3. Bektaşi Dergâhı’nda Dervişlik Dönemi ... 19
4. Salih Niyazi Dedebaba’nın Tasavvufi Görüşleri ... 21
5. Anadolu’da Dedebabalık Yılları ... 22
6. Birinci Dünya ve Kurtuluş Savaşı’nda Salih Niyazi Dedebaba ... 25
7. Tekkelerin Kapatılması Döneminde Salih Niyazi Dedebaba ve Bektaşilik ... 27
8. Salih Niyazi Dedebaba’nın Türkiye’den Ayrılması ve Arnavutluk’a Dönüşü ... 28
9. Arnavutluk’ta Bektaşiliğin Organize Edilmesi Evresinde Salih Niyazi Dedebaba’nın Rolü ... 32
viii
10. Dünya Bektaşi Merkezinin Taşınma Süreci ... 39
11. Salih Niyazi Dedebaba Tarafından Verilen İcazetnameler ... 41
12. Salih Niyazi Dedebaba’nın Okul Açma Girişimleri ... 47
13. Bektaşi Vakfı’nın Kuruluşu ... 51
B. SALİH NİYAZİ DEDEBABA’NIN VEFATI ... 57
1. Salih Niyazi Dedebaba’nın Vefatıyla İlgili Ortaya Atılan İddialar ... 58
a. Arnavutluk’taki Bektaşilerin İddiaları ... 58
b. Türkiye’deki Bektaşilerin İddiaları ... 62
c. Dönemin Devletinin Resmi Belgelere Dayalı İddialar ... 63
III. BÖLÜM SALİH NİYAZİ DEDEBABA’DAN SONRA BEKTAŞİLİK A. Salih Niyazi Dedebaba’nın Vefatı Sonrasında Bektaşilik ... 70
B. Salih Niyazi Dedebaba’dan Sonra Arnavutluk’ta Bektaşiliğin Durumu ... 71
1. Ahmet Müftari Dedebaba Hakkındaki Tartışmalar ... 78
C. Türkiye, Mısır ve Dünya’nın Diğer Yerlerinde Bektaşiliğin Durumu ... 80
1. Türkiye’de Bektaşiliğin Durumu ... 80
2. Mısır ve Dünyanın Diğer Yerlerinde Bektaşiliğin Durumu ... 84
SONUÇ ... 89
EKLER ... 93
KAYNAKLAR ... 120
Kitaplar ... 120
Makaleler ... 122
Dergiler ... 123
Arşiv Belgeleri ... 123
Tezler ... 125
Mülakatlar ... 126
Diğer Kaynaklar ... 126
ÖZGEÇMİŞ ... 127
ix KISALTMALAR
Kısaltma Bibliyografik Bilgi
a.g.e. Adı geçen eser
a.g.m. Adı geçen makale
a.g.md. Adı geçen madde
a.g.tz. Adı geçen tez
A.M.R Arkiva e Ministrise se Rendit (İçişleri Bakanlığın Arşivi), Arnavutluk
A.Q.SH Arkiva Qendrore e Shtetit (Devletin Merkez Arşivi), Arnavutluk
ASN Association for the Study of Nationalities (Ulusları Araştırma
Derneği), ABD
Bkz. Bakınız
BOA Başbakanlık Osmanlı Arşivi
C. Cilt
CEDIME-SE Center for Documentation and Information on Minorities in
Europe-Southest Europe (Avrupa-Güneydoğu Avrupa’da Azınlıklar hakkında Belgelendirme ve Bilgileme Merkezi), Yunanistan
çev. Çeviren
D. Dosja (Dosya)
F. Fondi (Fon)
FL Fleta (Varak)
IEMEd Institute Europeu de la Mediterrania (Akdeniz Avrupa Enstitüsü),
İspanya
MÜSBE Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
No. Numara
Ö. ölümü
p. Page (sayfa)
pp. Pages (sayfalar)
s. Sayfa
ss. Sayfadan sayfaya
T.C. Türkiye Cumhuriyeti
TDV Türkiye Diyanet Vakfı
UÜSBE Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
V. Viti (Yıl)
Vol. Volume (cilt)
vs. Vesaire
Yay. Haz. Yayına hazırlayan
1 GİRİŞ
I. Çalışmanın amacı
Bu çalışma ile Türkiye’de tarikatların yasaklandığı 1925 yılında Hacı Bektâş-ı Velî Dergâhı’nın başında bulunan Salih Niyazi Dedebaba’nın hayatı ve faaliyetleri, Türkiye’den Arnavutluk’a geçişi ve Dedebabalık merkezinin taşınma süreci ortaya konulmaya çalışılacaktır. Ayrıca Salih Niyazi Dedebaba’nın Arnavutluk’taki faaliyetlerinin, Bektaşiliği yeniden organize etmesindeki rol ve etkisinin, bu süreçte gösterilen tepkiler ve sonuçlarının ele alınması bu çalışmanın amacını teşkil etmektedir.
II. Çalışmanın önemi
Salih Niyazi Dedebaba hakkında farklı çalışmalar mevcut olsa da bilimsel anlamda bu çalışma bir ilktir. Günümüzde onun hakkında Arnavutça ve Türkçe birkaç tane makale ve kitap bölümü bulunmaktadır. Fakat bunların bilimsel yönleri yok denecek kadar azdır.
Bilimsel olduğu iddiasında olan makalelerde ise hayatının sadece ya Türkiye’deki kısmı ya da Arnavutluk’taki kısmı ele alınmış, kullanılan bilgiler ise teyit edilememiştir. Hâlbuki Salih Niyazi Dedebaba’nın hayatının araştırılabilmesi için iki ülkede de ele alınması gerekmektedir. Böyle bir eksikliğin dil bilgisi yoksunluğundan kaynaklandığı düşünülmektedir. Ayrıca bu eserlerde genel itibariyle hakkında fazla araştırma yapılmadan kısıtlı kaynak kullanılmış, böylece yanlış bilgilere yer verilmesine sebep olunmuştur. Bir başka mesele ise Salih Niyazi Dedebaba’nın hayatının araştırma konusu yapıldığı makalelerde ya da kitaplarda arşiv belgelerine yer verilmemesidir. Bu araştırmayı diğerlerinden farklı kılan Arnavutça ve Türkçe dillerine olan hâkimiyet ve ortaya atılan iddiaların arşiv belgelerinin ışığında titizlikle incelenmesidir.
Arnavut asıllı olan Salih Niyazi Dedebaba Türkiye’nin resmi olarak tanıdığı son Bektaşi Dedebabasıdır. Tarikatlar yasaklandığında tasavvufî hayatına Türkiye’de devam edemeyeceğine kanaat getiren Salih Niyazi Dedebaba Arnavutluk’a dönmüş ve Dedebabalık merkezini de taşımıştır. Arnavutluk’ta yoğun ve kritik çalışmaların içinde bulunduğu bir dönemde esrarengiz bir şekilde öldürülmüştür. Bütün bunlar ve Salih Niyazi Dedebaba’nın ehemmiyeti göz önünde bulundurulduğunda daha önce bu konu hakkında
2 bilimsel araştırma yapılmamasının büyük bir eksiklik olduğu görülmektedir ve böylece bu çalışma ile alandaki eksiklik giderilmeye çalışılacaktır.
III. Çalışmanın yöntemi
Bu çalışmada Türkiye’de tarikatların yasaklandığı dönemde Hacı Bektâş-ı Velî Dergâhı’nın başında bulunan Salih Niyazi Dedebaba’nın hayatı ve faaliyetleri, Türkiye’den Arnavutluk’a geçişi ve Dedebabalık merkezinin taşınması süreci ortaya konulması amaçlandığından nitel bir araştırma yöntemi olan tarihi araştırma benimsenmiştir.
Çalışmanın verileri temel olarak doküman incelemesi ile elde edilmiştir. Arşiv incelemesi ve mülakatlara başvurulmuştur. Popüler tarzda kitaplar, gazete demeçleri, bilimsellikten uzak olan fakat konuyla ilgili çeşitli iddialarda bulunan makaleler ve konusu farklı fakat belli yerlerinde Salih Niyazi Dedebaba’nın faaliyetlerini bilimsel yönden ele alan kitaplardan da yararlanılmıştır. Bütün bu kaynaklar dönemsel olarak ayrılmıştır. Bu şekilde elde edilen bilgiler incelenerek mevcut olan iddialar teyit edilmiş, yanlış olan bilgiler ise karşılaştırmalı yöntem kullanılarak düzeltilmiş ve yeni iddialar ortaya atılmıştır. Salih Niyazi Dedebaba’nın yaşadığı dönem hasebiyle, Osmanlı Devletin sonu ile II. Dünya savaşı arasında olan zaman dilimi ise çalışmanın sınırlılığını oluşturmuştur.
IV. Çalışmada kullanılan kaynakların incelenmesi
Popüler yazılar, Salih Niyazi Dedebaba’dan kısa da olsa bahseden bilimsel niteliği olan kitaplar ve makaleler, Arnavutluk’ta ve Türkiye’de Bektaşi mensuplarıyla yapılan mülakatlar ve en önemlisi de Arnavutluk ve Türkiye’de bulunan arşiv belgeleri çalışmanın ana kaynağını oluşturmaktadır. Popüler tarzda yazılarda bilgi eksikliği ya da yanlışlığı tespit edilmiştir. Bu kaynakların başında Kujtim Ahmataj’ın “Loti i Vrarë” ve Bedri Noyan’ın “Bütün Yönleriyle Bektaşilik ve Alevilik” adında çalışmalar gelmektedir. Bu tip kaynaklardan yararlanıldığında kaynağı belli olmayan iddiaların doğruluğunu ispat etmek amacıyla arşiv belgeleriyle karşılaştırma yapılmıştır. Hülya Küçük’ün “Kurtuluş Savaşında Bektaşiler” ve Shyqyri Hysi’nin “Histori e Komuniteteve Fetare Shqipare” bilimsel olan çalışmalarda ise bazı durumlarda gerçekliği araştırılmadan popüler tarzdaki yazılardan yararlanıldığı tespit edilmiştir. Elde edilen arşiv belgeleri ise Salih Niyazi Dedebaba’nın faaliyetleri, çeşitli yazışmaları, uyguladığı projeleri vs. gibi konuları içermektedir. İki
3 ülkenin Bektaşi müntesipleriyle gerçekleştirilen mülakatlarda çalışmanın konusuyla ilgili farklı yaklaşımları görmek mümkündür.
4 I. BÖLÜM
ANA HATLARIYLA BEKTAŞİLİK VE ARNAVUTLAR
A. Genel Hatlarıyla Bektaşilik ve Balkanlarda Yayılışı
Bektaşilik, Alevi gruplarıyla yakın bağları olan, İslam dünyasının heterodoks tarikatlarından biridir.1 Bektaşiler ve Alevi gruplar Hacı Bektaş-ı Veli’yi Pir olarak kabul etmektedirler. 2 Bektaşiler ve Aleviler arasındaki farkı ise araştırmacı Irene Melikoff şöyle dile getirmektedir: “Bektaşiler değişmeyen ritüelleri takip ederken, Alevilerin efsanelerle dolu ve yerel folklorla karıştırılmış olan mitlere inanmaktadırlar”.3
Anadolu’da 13. Yüzyılda ortaya çıkışından kısa bir süre sonra Bektaşilik Osmanlı döneminin en tesirli tarikatlarından biri olmuştur.4
Bektaşileri Osmanlı döneminde önemli kılan 14. ve 15. yüzyılda Yeniçerilerle olan yakın ilişkileridir.5 Bu ilişki efsaneye göre Hacı Bektaş’ın Sultan Orhan zamanında ilk Yeniçeri birliğini kutsamasıyla başlamıştır.6 Bu ilişki tarihi bakımdan pek mümkün görünmezse de Bektaşiler tarafından gerçek olarak kabul edilmektedir.
1 Irène Mélikoff, “Bektachis et groupes relevant de Hadji Bektach”, in: Alexandre Popovic/Gilles Veinstein (eds.), Bektachiyya. Etudes sur l'ordre mystique des Bektachis et les grou-pes relevant de Hadji Bektach, Istanbul: Editions Isis 1995, p.4
2 Esat Coşan, Makalat Hacı Bektâş-i Velî, Sadeleştiren Hüseyin Özbay, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1990, s. 20.
3 Irène Mélikoff, “Bektashi/Kizilbas: Historical Bipartition And Its Consequences”, in: Tord Olsson/Elisabeth Özdalga/Kathrin Raudvere (eds.), Alevi Identities. Cultural, Religious and Social Perspectives. Papers read at a Conference held at the Swedish Research Institute in Istanbul, November 25-27, 1996, in: Swedish Research Institute Transactions 8 (1998), pp.6-7
4 Frank Kressing, “A Preliminary Account on Research regarding the Albanian Bektashis - Myths And Unresolved Questions” Published in: Kaser, Karl, Kressing, Frank, Albania – A Country In Transition. Aspects Of Changing Identities In A South-East European Country, Nomos-Verlag, Baden-Baden, 2002, p.66;
Jürgen W. Frembgen, Derwische, Gelebter Sufismus, Wandernde Mystiker Und Asketen Im Islamischen, Orient, Köln: Du Mont 1993. p. 52
5 J. K. Birge, The Bektashi Order of Dervishes, Luzac Oriental, London 1994, p.74
6 Margaret Hasluck, “The Non-Conformist Moslems of Albania”, published in: The Moslem World Volume 15, Issue 4, October 1925, p. 388.
5 Bektaşilerin Yeniçeriler ile olan ilişkileri uzun bir dönem boyunca nimet, fakat aynı zamanda “bela” olmuştur. Zira mükerrer ayaklanmalardan sonra 1826 yılında Yeniçeri ocağı yasaklanmış ve bundan Bektaşi tarikatı da etkilenmiştir. II. Mahmut zamanında Bektaşi tarikatının birçok tekkeleri kapatılmış ve mensupları da ya idam edilmiş ya da sürgüne gönderilmiştir.7 Bu olaydan yüz yıl sonra Bektaşi tarikatı diğer tarikatlarla birlikte tamamen yasaklanmıştır.8
Bektaşi Tarikatı Anadolu haricinde Irak ve Mısırın yanı sıra en fazla Balkanlar ve Girit adasında yayılmıştır.9
Bektaşi tekkeleri Arnavutların yaşadığı bölgenin haricinde, Romanya, Macaristan, Bosna Sırbistan ve Yunanistan gibi devletlerde de faaliyette bulunmuştur.10
Osmanlı döneminden sonra Bektaşi tarikatı Arnavutların yaşadığı bölgelerde yoğunlaştı. Böylece 1967 yılına kadar Arnavutluk “Dervişlerin Vatanı” olarak anılmıştır.11
Balkanlar’da Bektaşiliğin yayılışıyla ilgili kısıtlı bilgiler olmasına rağmen, konuyla ilgili üç farklı görüş vardır.
Birinci görüşe göre Bektaşiliğin Balkanlar’da yayılışı, Osmanlı’nın bu bölgeyi tamamen fethetmesinden sonra değişik vesilelerle bu bölgeye gelen Bektaşi babalarının aracılığıyla olmuştur. Bu zamanın en ünlü şahsı da Seyyid Ali Sultan (ö. 15. yy) Balkanlar’a gelerek yerel halka İslamı ve Bektaşiliği anlatmıştır.12
İkinci bir görüşe göre Bektaşilerin Balkanlar’a yayılması XVI. Yüzyılda Osmanlı- Safevi savaşları vesilesiyle olmuştur. Bu iddiaya göre Balkanlar’da bulunan halk Bektaşiliği seçmiş değildir, zira Balkanlar o dönemin Alevi-Bektaşilerin sürgün yeri olmuştur.13
7 Birge, a.g.e., pp.77-78
8 Nathalie Clayer, L'Albanie, pays des derviches: les ordres mystiques musulmans en Albanie de l'epoque post-ottomane (1912-1967), Berlin: Osteuropa-Institut der Frei-en Universität 1990. p. 225
9 Clayer,a.g.e., p. 35.
10 Metin İzeti, Balkanlar’da Tasavvuf, Gelenek Yayınları, İstanbul, 2004, s. 236-253.
11 Kressing, a.g.m., p.66;
Frembgen, a.g.e., p. 71.
12 İzeti, a.g.e., s. 237
13 Adil Seyman, Balkanlar’da Alevi Bektaşilik, MÜSBE. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul, 2006, s. 76.
6 Üçüncü ve en yaygın olan görüşe göre Hacı Bektaş-ı Veli Dergâhından gelen gezgin dervişler vasıtasıyla Bektaşilik Balkanlar’da yayılmıştır.14 Bu dönemde Bektaşiliğin yayılma süreci gezgin dervişlerin en önemli simalarından olan Sarı Saltuk ile başlamış ve XV. Yüzyılda Osmanlı zaferleri zamanında büyük ölçüde tamamlanmıştır.15
1. Sarı Saltuk Dede (Sultan) (ö. 1297-98)
Araştırmacılar ve Müslüman halklarına göre Balkanların İslamlaşması ve tarikatların bölgede yayılmasının yolunu açan Sarı Saltuk adında bir derviştir. Özellikle Bektaşiler için bu şahıs çok önemlidir. Zira onlara göre Bektaşi olan Sarı Saltuk, bölgeye bu tarikatı getiren ilk kişiydi. Bu bölümde halk kahramanı olan ve efsaneleşen Sarı Saltuk Dede’nin kim olduğu ve bölgedeki halkın üzerinden olan etkisi genel hatlarıyla ele alınacaktır.
Değişik kaynaklarda Sarı Saltuk Dede “mücahid-gazi, gazi-derviş, alp-eren, mübarek zat, ermiş” gibi çeşitli sıfatlarla anılmış, özellikle Alevi ve Bektaşi çevrelerince benimsenmiş önemli bir isimdir. TDV’nin yayınladığı İslam Ansiklopedisinde de Anadolu ve Rumeli’nin Türkleşip İslamlaşmasında etkin rolü olduğu zikredilmektedir16. Tarihi kimliğini tespit etmek için birçok araştırma yapılmış, fakat kesin bir sonuca varılamamıştır.
İbn Battuta’nın 1331-32 yıllarında kaleme aldığı Seyahatname adlı eseri, Sarı Saltuk hakkında bilgi veren en eski kaynak olarak sayılmıştır.17 Ancak yakın zamana kadar ihmal edilmiş olan Yusuf b. İsmail en-Nebhani’nin (ö. 1932) Cami’u Keramati’l-Evliya’sında kaynak olarak gösterilen Kemaleddin Muhammad Serrac er-Riffai’ye ait 1315 yılında yazdığı Tuffahu’l-ervah adlı çalışma, Sarı Saltuk’tan bahseden en eski eser olarak karşımıza çıkmaktadır.18 Sarı Saltuk’tan bahseden ilk tarihi eser ise 1421-51 senelerinde Yazıcıoğlu Ali’nin yazdığı Tevârih-i Âl-i Selçuk’tur.19 Bahsedilen eserlerin yanı sıra pek çok çalışmada Sarı Saltuk hakkında çeşitli bilgiler bulunmaktadır. Bu çalışmaların ortak
14 İzeti, a.g.e., s. 236.
15 Seyman, a.g.t., s. 83
16 Machiel Kiel, “Sarı Saltuk”, T.D.V. İslâm Ansiklopedisi, I-XXXXIV (devam ediyor), C. XXXVI, TDV Yayınları, İstanbul, 2009, s. 147. Daha geniş bilgi için bkz. Muhammed b. Ali b.es-Serrâc, Tuffâhu'l- Ervâh ve Miftâhu'l-İrbah - Ruhların Meyvesi ve Kazancın Anahtarı, Hazırlayanlar: Nejdet Gürkan, Mehmet Necmettin Bardakçı, Mehmet Saffet Sarıkaya, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2015.
17 Gary Leiser, “Sarı Saltuk Dede”, The Encyclopaedia of İslam, Brill, Leiden, 1997, Vol. IX, p. 61
18 Kiel, a.g.m., s. 148;
Leiser, a.g.m., p. 61
19 Leiser, a.g.m., p.61
7 noktası, Sarı Saltuk’un hayatının büyük bir kısmını Balkanlar’da Babadağ Dobruca’da irşat faaliyetlerine adadığına dair bilgilerdir. Dobruca’dan hareket ederek Balkanların çeşitli bölgelerinde bulunmuş ve buralarda tekkeler açmıştır. Bu bilgiyi göz önünde bulunduran birçok araştırmacı, Balkanların Müslümanlaştırmasına Sarı Saltuk’un da katkısı olduğunu savunmaktadırlar.
Yukarıda zikredilen çalışmaların yanı sıra bizzat Sarı Saltuk’un hayatını ele alan eserler de mevcuttur. Saltukname adıyla kaleme alınan bu eserlerde Sarı Saltuk’un hayatı daha çok efsanevi yönüyle ele alınmıştır. Günümüze ulaşan Saltuknamelerden en önemlisi 1480 yılında tamamlanan Ebu'l Hayr Rûmî’nin çalışmasıdır. Diğer kaynaklara kıyasla gerçek tarihi hikâyelerle dolu olan bu çalışma, akademik çevrelerce daha fazla kabul görmüştür.20 Cem Sultan’ın tavsiyesi üzerine kaleme alınan Ebu'l Hayr Rûmî’nin Saltuknamesinin bir diğer belirgin özelliği de Sarı Saltuk’u Hacı Bektaş ile sıkı ilişkilerde bulunan büyük bir Sufi olarak göstermesidir. Bu eserden sonra yazılacak Bektaşi Vilayetnamelere Sarı Saltuk da girmiştir. Böylece XV. yüzyıldan günümüze kadar Sarı Saltuk Bektaşi geleneğin ayrılmaz bir unsuru olacaktır.21 Şunu belirtmekte fayda var ki, zikredilen çalışmalarda Sarı Saltuk hiçbir zaman Bektaşilikle ilişkilendirilmemiştir.22
Sarı Saltuk’un adı, daha yakın bir zaman sayılabilecek XVII. yüzyılda Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde de geçmektedir. Evliya Çelebi, Sarı Saltuk’la ilgili olarak gezdiği yerlerde topladığı şifahi bilgilerin yanı sıra günümüze ulaşamayan iki eserden de bahsetmektedir. Bu eserlerden biri Yazıcıoğlu Mehmet Çelebi’nin (ö.1451) Risale’si, diğeri ise Kenan Paşa’nın (ö. 1659) Saltuknamesi’dir.23 Evliya Çelebi’ye göre Sarı Saltuk, Ahmet Yesevi’den Hacı Bektaş’a yardımcı olarak gönderilen Muhammed Buhari adında bir şahıs idi. Hacı Bektaş da daha sonra Sarı Saltuk’u Dobruca’ya göndermiştir.24 Öldüğü yer ile ilgili Provadia, Kaliakra ya da Babadağ olarak çeşitli kaynaklardan farklı rivayetler
20 Kiel, a.g.m., s. 149;
Helga Anetshofer, “Legends of Sarı Saltık in the Seyahatname and the Bektashi Oral Tradition”, Evliyâ Çelebi Studies and Essays Commemorating the 400th Anniversary of his Birth/ Editors Nuran Tezcan, Semih Tezcan, Robert Dankoff, English Edition, Ministry of Culture and Tourism, The Bank Assocation of Turkey, İstanbul, 2012, p. 292
21 Ahmet Yaşar Ocak, ancak XVII. Yüzyılda Sarı Saltuk’un Bektaşi geleneğinin unsuru olmaya başladığını savunmaktadır. Bkz. Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2002, s. 85
22 Leiser, a.g.m, p.61
23 Leiser, a.g.m, p.62;
Anetshofer, a.g.m, p. 295
24 Leiser, a.g.m, p. 62
8 bulunmaktadır.25 Zikredilen yerlere ilaveten Balkanlar’da mevcut olan neredeyse bütün ülkelerinde Sarı Saltuk’un türbesi bulunmaktadır. Bunun izahı ise rivayetlere göre şöyledir:
Ölümünün yaklaştığını hisseden Sarı Saltuk, dervişlerine, naaşını almaya gelecek olan her kral için bir tabut yapmalarını söylemiştir. Böylece her kral Sarı Saltuk’un tabutuyla kendi bölgesine geri dönmüştür.26 Sarı Saltuk’un mezarı Dobruca’nın dışında Doğu Trakya (Babaeski’de ve Edirne’de) , Romanya (Büzo’de) ,Bulgaristan (Kaliakra’da) , Yunanistan (Korfu adasında) , Arnavutluk (Kruja’da), Kosova sınırı yakınında Has, Makedonya (Ohri gölü Kıyısındaki Sveti Naum Manastırı’nda) ve Bosna Hersek (Blagaj’da) gibi birçok ülkede bulunmaktadır. Bu arada onun Anadolu’da da mezarları mevcuttur.27 Fakat Sarı Saltuk’un türbeleri bulunduğu ülkenin dini aidiyetine göre isimlendirilmiştir. Böylece Yunanistan, Romanya, Bulgaristan ve Makedonya’da Müslüman olmayan yerel halklar tarafından Sarı Saltuk türbeleri, Aziz Nikolas ya da Aziz Spiridon gibi Hristiyan azizi isimleriyle bilinmekteyken, yerel halkı Müslüman olan Bosna, Kosova ve Arnavutluk’ta Sarı Saltuk türbeleri aynı isimle yani Sarı Saltuk adıyla anılmaktadır. Arnavutluk’ta Kruja’da (Akçahisar) bulunan türbesi Bektaşi halkın ziyaret merkezidir ve türbenin yanında da bir Bektaşi Tekkesi bulunmaktadır. Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde Sarı Saltuk’un hayatıyla ilgili yazılanlar genel itibariyle efsanevi hikâyelerden ibarettir. Bu hikâyeler Balkanların çeşitli ülkelerinde de aynı mahiyette olmakla birlikte, ülkelere göre çeşitlilik göstermektedir. Böylece Arnavutluk’taki Bektaşi kaynaklarında onunla ilgili yazılan ve anlatılan hikâyeler, ana kaynaklarla aynı fakat yer isimleri farklıdır. Örneğin, Sarı Saltuk çeşitli kaynaklarda bölge kralının imdadına koşuyor ve halka eziyet veren ejderhayı öldürme hikâyesi, Arnavut Bektaşi kaynaklarında da geçmektedir. Yalnız hikâyede geçen yer isimleri Arnavutluk’ta bulunan yer isimleriyle değiştirilerek anlatılmıştır.28
Bu kaynaklarda geçen hikâyelerin yanı sıra Arnavut Bektaşi halk arasında da pek çok hikâye anlatılmaktadır. Anlatılan hikâyeler özellikle Arnavutluk’ta komünizm dönemi (1945-1990) ile ilgilidir. Ağızdan ağıza dolaşan çeşitli menkıbelere göre komünistler Arnavutluk’ta bulunan Sarı Saltuk’un türbesini yok etmek istemişler fakat başarılı
25 Anetshofer, a.g.m, p. 298
26 Anetshofer, a.g.m, p. 298
27 Nehri Aydinçe, Ohrili Şeyh Zekeriyya Efendi Ve Mecmuât-ı İlâhiyât’ı, UÜSBE (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Bursa, 2011, ss. 2,3
28 Baba Selim Kaliçani, Histori e Bektashizmit si Sekt Mistik İslam, Koha Yayınları, Tiran, 1999, ss.
145-147
9 olamamışlardır. Aynı dönemde Sarı Saltuk’un türbesinde bulunan taşları ya da demirleri almayı başaran farklı kişilerin başlarına çeşitli musibetlerin geldiği anlatılmaktadır. Yerli halka göre komünizm zamanında Sarı Saltuk türbesinin bulunduğu dağda tüneller açılıp ya da mevcut olan yolu yok edip yeni yollar yapılmaya çalışılmıştır fakat birçok mühendis, asker ve bu projelerde yer alan işçiler ya dağdan düşmüştür ya da patlamalar esnasında hayatını kaybetmiştir. Bu yüzden de komünistler bu dağda bulunan türbeyi yok etmekten ve bu dağ ile ilgili olan projelerinden vazgeçmek zorunda kalmışlardır.
Bu tür hikâyeler ve geçmişten gelen efsaneler Sarı Saltuk kültünü Arnavutluk’ta çok güçlendirmiştir. Günümüzde dağın tepesinde bulunan türbenin yanında görkemli bir Bektaşi tekkesi bulunmaktadır. Her yıl 20 Ağustos-1 Eylül tarihleri arasında bu tekke ziyaretçi akınına uğramakta ve burada çeşitli etkinlikler düzenlenmektedir. 29
B. Arnavutlar ve Bektaşilik
Eskiden putperest ve çok tanrılı bir inanca sahip olan Arnavutlar, Pavlus’un bölgeye gelmesiyle Hıristiyanlıkla tanışmışlardır. Pavlus’tan sonra bölgede Hıristiyanlık, Ortodoks ve Katolik olarak ikiye ayrılmıştır. Katoliklerin temsilcisi Roma İmparatorluğu, Ortodoksların ise Bizans İmparatorluğu olup, Arnavutlar bu iki mezhebe de bağlıydılar. Bu iki Hıristiyan mezhebin Arnavutlar üzerindeki etkisi farklılık göstermiştir. Ortodoks olan Arnavutlar, Ortodokslaşmanın yanı sıra bölgede etkin olan Ortodoks Sırp ve Yunan toplumlarının zorlamasıyla etnik bir asimilasyonla da karşı karşıya kalmışlardır. Bizans tarafından desteklenen Sırplaşma ve Yunanlaşma politikasına karşılık Arnavutlar çoğunluk olarak Katolik Hıristiyanlığını benimseyip bu süreci bir nevi durdurmayı başarmışlardır.
Bu yüzden Arnavutluk’ta belli bir döneme kadar Katolikler sayıca daha fazlaydı. 30
İslam’a gelince, Arnavutların bu dinle olan ilişkileri çok farklı boyutlardadır. Şu bir gerçek ki günümüzde henüz Arnavutların İslam’la olan ilişkilerini tüm yönleri ile ortaya çıkaran ciddi anlamda bir çalışma bulunmamaktadır. Buna rağmen konuyla ilgili farklı tezler ileri sürülmüş ve ufak çaplı çalışmalar yapılmıştır. Arnavutların İslam ile olan
29 Nuri Çuni, Kastriot Qesja, Kalendar Henor Hixhri, Yay. Haz.,Selia e Shejte: Kryegjyshata Boterore e Bektashinjeve, Urtesia Bektashiane Yayınevi, Tiran, 2014, s. 41
30 Luan Afmataj, Arnavutluk Bektaşiliği, Başlangıcı, Gelişmesi ve Günümüzdeki Durumu, MÜSBE (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul 2009, s. 22-31
10 tanışmaları bir görüşe göre X. Yüzyılda gerçekleşmiştir.31 Diğer bir görüşe göre ise İslam’la tanışmaları XIV. Yüzyıl sonu ve XV. Yüzyılın birinci yarısında Türkler sayesinde olmuştur.32 İslam’ı kabul etmelerinin sebepleri genel itibariyle dini, ekonomik ve siyasidir.
Ayrıca Batılı yazarların kabul ettikleri gibi, İslam, Arnavutlara hiçbir zaman zorla dayatılmamıştır. Batılı yazarlara göre Arnavutların İslamlaşması Katolik kilisesinin ağır vergilerinden kaçış, Slav ve Yunan baskılarına karşı da bir siper idi. Bu yüzden Arnavutlar İslam’ı seçmişlerdir. Çünkü İslam onların milli duygularına dokunmayıp, herkesin diline, dinine ve milliyetine saygı göstermiştir.33
Araştırmacı Abdi Baleta İslam’ın Arnavutluk’ta yayılışını Arnavutlar için bir kurtuluş olarak görürken, kendini Arnavutların düşmanı ilan eden Arsa Millatoviç’in şu sözünü delil olarak kullanmaktadır: ”Arnavutlar İslam’ı benimsemeleriyle Sırplaşmaktan kurtuldular”.34 Kısacası İslam Arnavutlar için bir kurtuluş yolu olarak görülmüştür.
Yukarıda sözü geçen gerekçelerden hareket ederek, Arnavutluk’un resmi tarihinde Arnavutların hiçbir zaman dindar ve iyi Müslümanlar olmadıkları zikredilmektedir. Bu iddiaya Rajwantee Lakshman-Lepain karşı çıkmaktadır. Arnavutların hep dindar olduklarını fakat kendilerine has bir dindarlık geliştirdiklerini, bu dindarlıklarının da Osmanlı’da bulunan diğer milletlerin tüm dindarlıkları kadar saf ve kökleşmiş olduğunu savunmaktadır.35 Yine de Arnavutların İslam’ı kabul etmelerinin sebebi ne olursa olsun, bunu kolaylaştıran ve Müslümanlaşmalarına zemin hazırlayan unsurun, o topraklara gelen gezgin dervişlerin faaliyetleri olduğuna inanılmaktadır.
Anadolu topraklarında faal olan birçok tarikat, zamanında Balkanlar’a kendi müritlerini göndermiş ve böylece onların faaliyetleri Arnavutların yaşadığı topraklara kadar uzanmıştır. Diğer tarikatlar gibi Bektaşi tarikatın müritleri de Balkanlar’a gitmişler ve günümüzde halen varlığını sürdüren Bektaşiliği buralarda yaymışlardır. Ancak Bektaşi tarikatı Arnavutların arasında etkili olduğu kadar Balkanlarda bulunan diğer milletlerde etkili olamamıştır. Günümüzde Balkanlarda Bektaşilik denilince ilk akla gelen
31 Florian Bieber, “Muslim Identity In The Balkans Before The Establishment Of Nation States”, ASN, Nationalities Papers 28, no. 1 (March 2000): p.14.
32 Aleksandre Popovic, Balkanlarda İslam, çev. Komisyon, İnsan Yayınları, İstanbul, 1995, s. 17.
33 Roberto Maroco della Roca, Kombësia dhe feja në Shqipëri, Tiran, 1994. s. 9-22.
34 Abdi Baleta, “Bashkimi Kombëtar, Kusht për Integrimin e Shqiptarëve në Europë”, Dituria İslame, No.
67-68 Prishtina, s. 29.
35 Rajwantee Lakshman-Lepain, “Albanian İslam- Development and Disruptions”, Published in: Kaser, Karl, Kressing, Frank, Albania – A Country In Transition. Aspects Of Changing Identities In A South-East European Country, Nomos-Verlag, Baden-Baden, 2002, p.34
11 Arnavutların olması da bunun göstergesidir. Bektaşiliğin, Arnavutların kültürel, sosyal ve siyasal yaşantısında çok büyük tesirleri bulunmaktadır36.
Bektaşiliğin Arnavut topraklarında yerleşmesi iki bakımdan ele alınmaktadır:
Birinci görüşe göre XII. Yüzyılın başlarında, Osmanlı henüz bu bölgelere gelmeden evvel, seyyah dervişler boş arazilere yerleşip tekke ve zaviyelerini inşa etmişlerdi. Daha önce de zikredildiği gibi bu seyyah dervişlerin başında hiç şüphesiz Balkanlarda çokça tanınan Sarı Saltuk yer almaktadır. Sarı Saltuk, Bektaşi tarikatıyla özdeşleşmiş ve Arnavut Bektaşileri tarafından da çok önemli bir şahıs olarak anılmaktadır. Arnavut Bektaşilerin arasında yaygın olan bir görüşe göre, İslam’ın ve Bektaşi Tarikatın Balkanlar’a ve Arnavut topraklarına ulaşması Sarı Saltuk’un vasıtasıyla olmuştur. Hatta onlara göre Osmanlı Arnavut topraklarına gelmeden önce Arnavutların bir kısmı İslam’ı çoktan seçmişlerdi.
Bununla ilgili olarak bir fıkra da anlatılmaktadır: Sarı Saltuk Arnavut topraklarına geldiğinde Kruja (Akçahisar) bölgesinde bir dağa yerleşir ve dağın eteklerinde bulunan Akçahisar’da bir tekke ve cami inşa eder. Osmanlı Padişahı II. Murat, Kruja’ya ( Akçahisar’a) ilk geldiğinde “nasıl olur da bizim ordumuzun hala ayak basmadığı bu topraklarda hem cami hem de tekke bulunmaktadır’’ deyip şaşkınlığını ifade etmiştir.
Bektaşilerin bu iddiası tarihi bilgilerle pek bağdaşmıyor olsa da bu Arnavut Bektaşileri için Sarı Saltuk’un ve özellikle Bektaşiliğin ne kadar önemli ve içselleştirilmiş olduğunun bir göstergesidir.
Bektaşiliğin Arnavut topraklarında yayılmasının ikinci bir görüşe göre ise, Osmanlı’nın fethetmesinden sonra, değişik vesilelerle Arnavutluk’a gelen Bektaşi din adamlarının aracılığıyla olmuştur.37 Bu bağlamda J.K. Birge “The Bektashi Order of Dervishes” kitabında Haydar Baba’nın ifadesine yer vermektedir. Haydar Baba’ya38 göre, 1431 yıllarında Bektaşi babalar II. Murat’ın ordusuna katılarak Arnavutluk topraklarının fethi sırasında yavaş yavaş bu bölgelerde Bektaşiliği yaymaya çalışmışlardır39.
36 Metin İzeti, “Arnavutlar ve Bektaşilik”, Uluslararası Bektaşilik ve Alevilik Sempozyumu, I. sayı, 28- 30, Isparta, Ekim 2005, s. 517-525
37 İzeti, a.g.m., s. 521
38 Birge Haydar Baba’yı zeki ve bilgili olarak tanıtmasına karşın eserinde Haydar Baba hakkında daha fazla bilgi vermemektedir. Bkz. Birge, a.g.e.,, p.72
39 Birge, a.g.e., p. 72;
H. T. Norris, Islam in the Balkans: Religion and Society between Europe and the Arab World, University of South Carolina Press, Columbia, 1993, p. 127
12 Araştırmacı Norris’e göre ise XVI. yüzyılın sonlarına doğru, Bektaşilik Balkanlarda iyice kök salmış ve Osmanlı himayesinin altında herhangi ciddi bir muhalefetle karşılaşmadan gelişmeye başlamıştır. Buna da zemin hazırlayan Balkanlarda XIII. yüzyılda Dimetoka şehrinde inşa edilen bir Bektaşi tekkesidir. Dimetoka tekkesi Balkanlarda Bektaşiliğin yayılması için adeta üs halinde gelmişti. Bu tekkeden bir baba ve iki dervişten oluşan küçük gruplara ayrılarak, başta Arnavutların yaşadığı topraklar olmak üzere bütün Balkanlara dini faaliyetlerini yaymışlardır.40 Arnavut topraklarında Sarı Saltuk’tan sonra, İslam’ı ve Bektaşiliği yaymak için gelenlerin en önemli simaları Kosova’da Pir Abdal, Elbasan’da Şah Kalender, Horasan’dan Kruja’da (Akçahisar) Baba Ali Horasani ve Gjirokastra’da (Ergiri) Diyarbakırlı Asım Babadır.41
Arnavutların Bektaşilikle ilişkilerinin güçlenmesine vesile olan bir başka unsur da yeniçerilerdir. Araştırmacı Metin İzeti’nin de dediği gibi, Arnavutlar askerliği, silahla beraber olmayı seven bir millettir.42 Bu yüzden pek çok Arnavut, Osmanlı döneminde Yeniçeri birliklerine (1363–1826) katılmıştır. Bilindiği üzere Yeniçeriler Hacı Bektaş-ı Veli’nin manevi otoritesinin altına girmiş ve Bektaşilikten gelen birçok unsur ve ayini benimsemiştir. Yeniçeri birliklerine Balkanların genellikle Müslüman olmayan gençleri toplanıyordu. Bunların arasında da Osmanlıların beğenisini kazanmış savaş becerileri yüksek olan Arnavut gençler çok sayıda idi. Bu gençler Bektaşiliği benimsemişler ve tarikatın yayılmasında da önemli bir rol oynamışlardır.
Bektaşiliğin Arnavut topraklarında sistematik bir şekilde tarikat olarak faaliyet göstermesi ve tekkelerin kurulmasının, XVIII. yüzyılın sonlarında Güney Arnavutluk’ta bağımsız olarak hareket eden ve kendisinin de Bektaşi olduğu söylenen Tepedelenli Ali Paşa43 zamanında olduğunu savunanlar vardır. Diğer bir görüşe göre ise Bektaşilik Arnavut topraklarında Tepedelenli Ali Paşa’dan çok daha önce kurumsallaşmaya başlamıştır.44 Bazı tarihçilere göre Tepedelenli Ali Paşa kendi çıkarları ve amaçlarına ulaşmak için Bektaşiliği desteklemiştir. Örneğin Ali Paşa’nın, Bektaşi dervişlerini halk desteğini artırmak, yeni
40 Norris, a.g.e., p. 125
41 Norris, a.g.e., p. 125
42 İzeti, a.g.m., s. 521
43 Tepedelenli Ali Paşa (Arnavutça: Ali Pashë Tepelena; 1744 – 24 Ocak 1822), II. Mahmut zamanında Osmanlı Devletine isyan etmiş olan Yanya valisidir. Daha fazla bilgi için Bkz. Kemal Beydilli,
“Tepedenli Ali Paşa”, T.D.V. İslâm Ansiklopedisi, I-XXXXIV (devam ediyor), C. XXXX, TDV Yayınları, İstanbul, 2011, s. 476-479.
44 Miranda Vickers, The Albanians. A Modern History, I. B. Tauris, London/New York, 1995, p. 21;
Kressing, a.g.m., p. 74.
13 topraklar fethetmek, kendi gücünü pekiştirmek, Osmanlı otoritesinden bağını koparmak ve diplomatik işlerinde temsilci olarak kullandığını iddia etmektedirler45. Fakat son zamanlarda ortaya çıkan dönemin bazı belgelerine göre Ali Paşa Bektaşi tarikatından ziyade Halveti ve Sâdi tarikatını daha fazla desteklemiştir.46 Arnavutluk’taki Bektaşiler ise Ali Paşa’yı samimi bir Bektaşi ve Şememi Baba’nın47 müridi olarak tanırlar.
1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması esnasında Bektaşi tarikatına da sert müdahaleler olmuştur. Bu müdahaleler İstanbul, Anadolu ve Devletin diğer bölgelerinde yoğun bir şekilde hissedilirken, Arnavutluk’ta pek hissedilmemiştir.48 Bu yüzden Arnavutluk’ta bulunan Bektaşi tekkeler, kanun dışı ilan edilen diğer bölgelerden gelen Bektaşiler için sığınma bölgesi olma özelliğini kazanmıştır.49
XVIII. yüzyılın sonlarına doğru gücünü kaybeden Osmanlı İmparatorluğunun, bu bölgeler üzerindeki etkisi de azalmaya başlayınca, Arnavutluk’ta Bektaşilik farklı bir değişime uğramaya başlamış ve böylece bir nevi Arnavutluk Bektaşiliği oluşturulmuştur50 Bunun failleri de Arnavut Bektaşi entelektüel zümresidir. XIX. yüzyılda Arnavut Rönesans’ının ana aktörlerinden sayılan Frasheri Kardeşleri,51 Bektaşiliği bir şekilde modernize etmeye çalışmışlardır. Naim Frasheri52, resmi bir Bektaşi literatürü oluşturmaya başlamış, Bektaşiliği de Arnavut Milliyetçiliğiyle özdeşleştirmiştir.53 Milliyetçi ve Osmanlı karşıtı olan birçok Arnavut Baba’nın gayretiyle, Milliyetçilik, Arnavut Bektaşiliğinin ana unsurlarından olmuştur. Bununla birlikte Bektaşi tekkeleri de isyan hareketlerin merkezi haline gelmeye başlamıştır. Osmanlı yönetimi, milliyetçilik hareketlerin içinde olan,
45 Albert Doja, “A Political History of Bektashism in Albania”, Totalitarian Movements and Political Religions, Vol. 7, No. 1, 83–107, University of Limerick, Ireland, March 2006, p. 99;
Clayer, a.g.e., p. 36;
Kressing, a.g.m., pp. 65-92
46 Edlira Osmani, “Dios en el Pais de las Aguilas: La Orden Bektashi”, Quaderns de la Mediterrània Dedicado a: Migracions i Creativitat, IEMed, Barcelona, 2012, No. 17, p. 199
47 Şememi Kemaluddin Baba (Shememi Qemaludin Baba) 1748-1803 Fushe Kruje tekkesinde 1799 yılında göreve gelmiştir.
48 İzeti, a.g.m., s. 522
49 Frederick W. Hasluck, Christianity and Islam under the Sultans, Clarendon, Oxford, 1929; reprint, Isis, Istanbul, 2000, p. 538
50 Rajwantee Lakshman-Lepain, “Bektashis of Albania”, Center for Documentation and Information on Minorities in Europe-Southest Europe (CEDIME-SE), Athens, 2000, p. 6
51 Sami Frashëri ö.1904, Naim Frashëri ö. 1900, Abdül Frashëri ö. 1892, Bektaşi geleneğinden gelen Frashëri kardeşler Arnavut ulusal düşüncesinin babaları olarak kabul edilmektedir.
52 Naim Frashëri 1846-1900, şair ve mütercim, Arnavut Milliyetçiliğin ana aktörlerinden biri olarak kabul edilmektedir.
53 Lakshman-Lepain, a.g.m., p. 6
14 milliyetçilik literatürü dağıtan, Arnavut alfabesini destekleyen ve tekkelerde siyasi toplantılar yapan Bektaşi babalarına karşı sert politikalar uygulamıştır.54
Buraya kadar zikredilen yaklaşımlar, bize Arnavutların neden Bektaşiliğe bu kadar bağlı ve onunla iç içe olduğu hakkında bir fikir vermiştir. Öte yandan Arnavut Bektaşi’si deyince, hepsini Arnavut Milliyetçiliğiyle bağdaştırmak doğru değildir. Zira Hacı Bektaş-ı Veli Tekkesi’nde hizmet eden Arnavut kökenli birçok derviş ve baba bulunmuş ve bu dergâhta hizmet ettikleri sürece Arnavut milliyetçiliği yaptıklarına dair herhangi bir bilgiye rastlanılmamıştır. Bektaşiler etnik kökene bakmaksızın yaşadıkları devleti kendi memleketleri sayar ve o ülke için en iyi hizmetleri yapmaya gayret ederler. Bu tutum, Türkiye’de Bektaşilerin lideri ve aynı zamanda Arnavut asıllı olan Salih Niyazi Dedebaba’nın Kurtuluş Savaşı sırasında Mustafa Kemal Atatürk’e verdiği desteğinden,55 Mısır’da Ahmed Sırrı Baba’nın yaptığı hizmetlerinden de anlaşılmaktadır.56 Zira Arnavut kökenli Bektaşi babalar sadece Arnavutluk’ta hizmet etmemişlerdir. Onlar Anadolu topraklarında, Yunanistan, Sırbistan, Macaristan, Mısır, Irak vs. gibi yerlerde bulunan Bektaşi tekkelerinde layıkıyla görevlerini yerine getirmişlerdir. Bazıları gösterdikleri üstün başarılarından dolayı Hacı Bektaş-ı Veli Dergâhında Dedebabalığa kadar yükselmişlerdir.
Hacı Bektaş-ı Veli Dergâhında Arnavut kökenli olan Selanikli Hasan Dedebaba 1849- 1850, Tepedenli Hacı Feyzi Dedebaba 1898-1913 ve Kolonyalı Salih Niyazi Dedebaba 1913-1925 yılları arasında Dedebabalık görevi yapmışlardır.57
54 Lakshman-Lepain, a.g.m., p. 7
55 Kurtuluş savaşında Bektaşilerin rolü hakkında daha fazla bilgi için Bkz. Hülya Küçük, Kurtuluş Savaşında Bektaşiler, Kitap Yayınevi, İstanbul 2003
56 Ahmed Sırrı Baba ile ilgili daha fazla bilgi için Bkz. Salih Çift, Son Bektâşî Dedebabası Ahmed Sırrı Dedebaba Ahmediyye Risâlesi ve Nefesler, Revak Kitabevi, İstanbul 2013
57 Nuri Çuni - Kastriot Qesja, Kalendar HënorHixhri, Yay. Haz.,Selia e Shejte: Kryegjyshata Botërore e Bektashinjëve, Urtësia Bektashiane Yayınevi, Tiran, 2014, s. 61. Salih Niyazi Dedebaba Türkiye’de tarikatlar yasaklanınca, Dedebabalık görevini 1930 senesinden sonra Arnavutluk’ta devam etmiştir.
15
II. BÖLÜM
SALİH NİYAZİ DEDEBABA
A. Salih Niyazi Dedebaba’nın Hayatı 1. Doğumu ve Çocukluğu
Salih Niyazi Dedebaba’nın1 hayatının ilk dönemlerine dair elde yeterli bilgi yoktur.
1876 yılında2 Kolonya (Kolonja) İlinin Starye (Starje) köyünde, Bektaşi geleneğine bağlı bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Babası Derviş Tsufo (Cufo)3, Bektaşi tarikatına mensuptur. Annesinin adı ise Shemsie’dir (Şemsie). İlkokulu memleketinde okuyan Salih Niyazi Dedebaba çok iyi notlarla mezun olmuştur. Okuması için ailesinden gerekli desteği her zaman görmüştür. Hatta dedesi tarafından, okula gideceği gün için kurban edilen bir keçinin derisinden yapılmış bir çantayla okula gönderildiği rivayet edilmektedir. İlme âşık bir kişiliğe sahip olan Salih Niyazi Dedebaba, babasının ilim hakkındaki sohbetlerinde her zaman kendisine şu güzel sözü naklettiğini ifade etmektedir:
“Hayatta bizi süsleyen ve kılavuzluk eden, ilimdir”. Ayrıca o, okuma merakından dolayı kendisini sürekli kitapların arasında bulmaktaydı. 4
Bu dönemde Salih Niyazi Dedebaba, yine bir Bektaşi olan Zyko Kamberi’nin (Züko Kamberi)5 iğneleyici sözlerle dolu, XVIII. yüzyılın zorluk, belirsizlik ve acılarla yüzleşen Arnavutluk’taki köy hayatını ele alan yergi şiirleriyle de tanışma imkânı
1 İsmi Türkiye’de Salih Niyazi olarak geçmektedir. Arnavutluk’a döndükten belli bir süre sonra Salih Niyazi yerine Sali Niazi olarak değiştirilmiştir. Bunun sebebi ise Arnavutça dilinde yazım ve telavuz kurallarına uygun hale getirme mecburiyetindendir. Salih Niyazi Dedebaba’nın resimleri için Bkz. Ek 1.1
2 Bkz. A.Q.SH, F. 483, V. 1939, D.1, fl. 1; A.Q.SH, F. 483, V. 1927, D.3, fl. 2,3,4; Yalnız Arnavutluk İstanbul Konsolosluğunda verilen TABİİYET VESİKASI’nda doğum tarihi 1879 olarak yazılmıştır. Bkz.
Ek 1.3.
3 Dervish Cufo ( Derviş Tsufo) ya da Dervish Bej Starja (Derviş Bey Starya) olarak tanınan Salih Niyazi Dedebabanın babasının vefat tarihiyle ilgili elimizde herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Bkz. A.Q.SH, F.483, V. 1936, D.2, fl. 1; A.Q.SH, F. 483, V. 1939, D.1, Fl. 1; A.Q.SH, F. 483, V. 1932, D.3, fl. 1
4 Kujtim Ahmataj, Loti i Vrarë, Adelprint Yayınları, Tiran 2011, s.18
5 Hasan Zyko Kamberi, XVIII. yüzyılda Kolonja ilinin Starje köyünde doğdu. Hayatı hakkında fazla bilgi bulunmamakla beraber, fakat biyografik şiirlerinden onun zor ve sıkıntılı bir hayat geçirdiği, 1789 yılında Tepedenli Ali Paşa’nın (ö.1822) komutanlığında Osmanlı-Avusturya savaşında katıldığı anlaşılmaktadır.
Bektaşi dervişi olarak vefat etmiştir fakat vefat yılıyla ilgili bilgi bulunmamaktadır.
16 bulmuştur. Küçüklüğünden itibaren Bektaşi kültürüyle yetişen Salih Niyazi Dedebaba’nın kişiliğinin şekillenmesinde bu tarikatın önemli bir rolü vardır. Zira o, meşhur Qesarake Tekkesi’nin bulunduğu bölgede yaşıyordu. Hacı (Haxhi) Baba6 tarafından kurulmuş olan Kesarake (Qesarake) tekkesi Kolonya (Kolonje), Permet, Skrapar ve Korça illerinin yanı sıra, bütün Arnavutluk için de bir ilham kaynağıydı. Hacı (Haxhi) Baba aynı zamanda Tomor (Tomorr)7 dağında meşhur Abaz Ali’nin anıt mezarını yaptırmıştır.
2. Anadolu Yılları
İlkokulu bitirdikten sonra ailesiyle beraber Anadolu’ya göç eden Salih Niyazi Dedebaba, ilk olarak İstanbul’a yerleşmiştir. İstanbul’da geçen gençliği hakkında çok fazla bilgi sahibi olunmasa da Hacı Bektaş-ı Veli Dergâhı’na olan ilgisi bilinmektedir. Aklı ve gönlü Hacı Bektaş-ı Veli Dergâhı’nda olan genç Salih’in, babasına sürekli oraları ziyaret etmek istediğini söylediği, ailesinin de onun bu isteğini kırmadığı ve birlikte birkaç defa Hacı Bektaş Dergâhı’nı ziyaret ettikleri rivayet edilmektedir. Bir hatırasında Salih Niyazi Dedebaba Hacı Bektaş-ı Veli Dergâhı’ndaki tecrübesini şöyle anlatır:
“Güzel bir köy havasında, tekkenin avlusunda beyaz giysili sakallı genç dervişler görüyordum. Onlardan bazıları tarlada çalışıyorlar, bazıları ağaçlarla uğraşıyorlar ve bazıları da aşevinde yemek pişiriyorlardı. Hayallere dalmıştım ve tam o esnada uzun boylu bir baba elindeki boruya üflemeye başladı. Acaba bu neydi diye düşünürken içerden bir ses geldi: ‘Gelin, gelin evlatlarım, dinlenelim, Allah döktüğünüz alın terlerinizi kabul etsin’.
İçeri girildi ve genç bir derviş hepimize ayran dağıttı. Daha önce boruyu çalan baba hal hatır soruyordu. Böylece dinlendikten sonra herkes yine işe koyuldu. Akşam saatlerinde tekkenin avlusunda birçok insan toplanmıştı. Bir derviş orada bulunanları ana binaya davet etti. İçeri girdiler. Ben ise avluda kaldım. Pencereden bakıverdim. İçerisi mumlarla aydınlatılmıştı ve boruyu üfleyen baba oturdu, kalın bir kitap açıp okumaya başladı.
Herkes sessizce dinliyordu. Baba okumasını bitirdikten sonra nefesler ve gazeller
6 Mezar taşına ismi Hacı Baba Nishaburi olarak yazılmıştır, vefatı ise 1620.
7 Tomor dağı Arnavutluk’un güneyinde Skrapar ilçesinde bulunan eskiden beri paganların ziyaret ettiği ve kurban sundukları bir dağ olarak bilinmektedir. Sonraları da Hıristiyanların ve Bektaşilerin de ziyaret ettiği bir yer haline gelmiştir. 1620 yılında Hacı Baba Kerbela’ya gidip Abaz Ali mezarından toprak alarak Tomor dağının tepesinde Abaz Ali için bir anıt mezar yapmıştır. 1916 yılında ise bu dağda Bektaşi tekkesi de kurulmuştur. Her sene 20-25 Ağustos tarihleri arasında Bektaşiler dağı ve tekkeyi ziyaret etmektedirler. Abaz Ali’nin anıt mezarında dua ettikten sonra kurbanlar kesmektedirler.
17 okunmaya başlandı. Daha sonra babam her şeyi açıkladı bana. Kalın kitabın aslında Kur’an olduğunu söyledi ve nefeslerin ve gazellerin anlamını da izah etti.”8
Bundan sonra Hacı Bektaş-ı Veli Dergâhı’na sıklıkla ziyaretler gerçekleştiren Salih Niyazi Dedebaba bunlardan etkilenmeye başlamış ve Bektaşiliğe intisap etmek için gönlünde bir arzu uyanmıştır. Böylece Salih Niyazi Dedebaba lise eğitimini bitirdikten sonra 1896 yılında, 20 yaşındayken Hacı Bektaş-ı Veli Dergâhı’nda eğitime başlamıştır.
Orada İslam İlahiyatının temel ilkelerini, Kur’an-ı Kerim’i, Sünneti ve Hacı Bektaş-ı Veli’nin felsefesinden ilham alan Bektaşi öğretisini öğrenerek, dini eğitimini tamamlamıştır. 1897 senesinde Muharrem ayında tekkede Kerbela merasimleri yapılırken ve herkes Ehl-i Beyt’in katliamına ağlarken, Muharrem orucunun tutulduğu günlerden birinde Salih Niyazi Dedebaba derviş olarak teslim olmuş ve mürşidi Hacı Feyzi Dedebaba, ona şu nasihatlerde bulunmuştur:
‘’Evladım! İnsan eğlenmek için yaratılmadı. Topraktan yaratılmasına rağmen, ruhen ebedidir. Nefsinden feragat edip, şehvetten ve açgözlülükten kendini arındırması lazım, zira dervişler hep Hakkı ararlar. Her anı, Allah’a ve insana karşı aşkla yaşa. İlahi aşk için kendini yok say. Allah’ı sürekli zikret. Resulullahın yolunu takip et ve onun sünnetinden ayrılma. Kur’an’ı öğren zira aklın en güzel yemeği Kur’an’dır; kalbin şifası Kur’an’dır9’’
Derviş Salih bütün bu olanlardan ve Hacı Feyzi Dedebaba’nın nasihatlerinden esinlenerek o gece ilk şiirini kaleme almıştır:
Yola girdiğimde, içimden bir istek geldi Medet ya Muhammed! Medet ya Ali!
Şah’ıma ben niyazımı ettim,
Medet ya Muhammed! Medet ya Ali!
Muhammed Ali, sırrın ta kendisi Onların yolu, Hakka giden yoldur, Hasan, Hüseyin’den miras kaldı bize
8 Ahmataj, a.g.e., ss.19-21
9 Ahmataj, a.g.e., ss.22-23
18 Medet ya Muhammed! Medet ya Ali!
Kurbanlarıyız, Şah-ı Kerbela’sına Zeynel’le birlikte, başımızı eğeriz, Muhammed Bekir’in izlerindeyiz, Medet ya Muhammed! Medet ya Ali!
Beni hatırlayın ki ben sizi hatırlayayım Hünkâr’ın kendisi dedi, bunu sen dile getir Cafer’in yolunu takip et ve ağzınla söyle:
Medet ya Muhammed! Medet ya Ali!
Musa Kazım bizim için nurdur,
Teki ve Neki’nin tavsiyelerini dinliyoruz, Böylece hep kararlı, gece gündüz deriz:
Medet ya Muhammed! Medet ya Ali!
Mısra’mız geldi, Hasan Askeriye On ikincimizdir Muhammed Mehdi Niyazi çağırır, Pirimizi Veli
Medet ya Muhammed! Medet ya Ali! 10
10 Ahmataj, a.g.e., s.24. Şiirin Arnavutça orijinali aşağıdaki gibidir:
Rrugës kur i hyra thirra vet kërkova:
Më ndih ja Muhammed! Shpëtom, ja Ali Atij Shahut tim un lutje i drejtova, Më ndih ja Muhammed! Shpëtom, ja Ali Muhammet Aliu është gjithë sekreti, Rruga e tyre shkon drejt tek i Vërteti, Nga Hasan, Hyseni trashëgim na mbeti;
Më ndih, ja Muhammet! Shpetom, ja Ali!
Shahut Qerbelasë, ne theror i jemi, Me Zenelin bashkë, me kokë i vemi, Muhammet Bakirit gjurmën ne ja kemi, Më ndih ja Muhammet! Shpëtom, ja Ali!
Ruaj mua tinë, qe unë të të ruaj, Tha Hynqari Vete, Këtë ti e gjuaj
19 Salih Niyazi Dedebaba hakkında Arnavutça kaynaklarında onun bir şair olduğuna, çokça şiir yazdığına ve şiirlerinde “Niyazi” mahlasını kullandığına dair rivayetler vardır, fakat günümüze onun manzûmelerinden sadece yukarıda nakledilen şiiri ulaşabilmiştir.11
3. Bektaşi Dergâhı’nda Dervişlik Dönemi
Salih Niyazi Dedebaba 1899’da derviş olduktan iki sene sonra mücerred derviş olmuş ve 1901 yılında Babalık mertebesine ulaşmıştır.
Salih Niyazi Dedebaba dervişlik döneminde Feyzi Dedebaba’nın taraftarı olmuş ve ona her zaman gerekli desteği vermiştir. Özellikle de Çelebilerle olan sıkıntılara çözüm aranırken Feyzi Dedebaba Salih Niyazi Dedebaba’yı, Çelebilerle aralarını düzeltmesi için özel olarak görevlendirmiştir.12 Bu görevi başarıyla yerine getirdiği için kendisi Hacı Bektaş Dergâhı’nda büyük beğeni toplamış ve 1913 yılında, Irak, Mısır, Suriye, Bulgaristan, Romanya, Arnavutluk ve Yunanistan’dan temsilcileri olan Bektaşi Genel Konseyi’ne üye seçilmiştir. Aynı yılda Dede13 unvanını almış ve 1914 yılında Feyzi
Ndiq vijn e Xhaferit, dhe me gojë thuaj:
Me ndih ja Muhammet! Shpëtom, ja Ali!
Musa Qazimi është për neve dritë, Tekiut, Nekiut u mbajmë porositë, Për her të vendosur, thrresim natë e ditë:
Më ndih ja Muahmmet! Shpëtom ja Ali!
Vargu na arrin te Hasan Asqeriu, Është i dymbëdhjeti Muhammet Mehdiu, Niazi i thërret Pirit tonë Veliut:
Më ndih ja Muhammet! Shpëtom ja Ali!
11 Baba Rexhebi, Mistiçizma İslam dhe Bektashizma, Urtësia Yayınevi, Tiran 2006, s. 452
12 Bir iddiaya göre baba ve dervişler disiplin içinde hizmet etmekteyken Çelebi Cemaleddin tekke gelirlerine el uzatmaktaydı. Feyzi Dede ve taraftarları olan- o zaman derviş olan- Salih Niyazi Dede ve diğerleri Bab-ı Meşihat’a Cemaleddin Çelebi hakkında şikâyette bulundular. Bkz. Fahri Maden, Bektaşi Tekkelerinin Kapatılması ve Bektaşiliğin Yasaklı Yılları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2013, ss. 266-268
13 Bektaşilikte mertebeler sırasıyla şöyledir: 1. Muhip – Bektaşilik’e müntesipliğe ilk adım ve aynı zamanda da yol aşığı denilmektedir. 2. Derviş – Bektaşi tarikatında muhiplerden dervişler olunur, mücerred (bekâr) ve müteehhil (evli) olarak ikiye ayrılırlar. 3. Baba – Bektaşi baba adayı olan derviş, ancak bir halife baba tarafından babalığa nasbedilir. Kendisine yapılan özel bir tören ile, sancak, sofra, çerağ gibi kutsal emanetler teslim edilerek bir post’a veya seccadeye atandığına dair icazetnâme verilir.
Kendisinin giysilerine, Libas-ı Fahire denir ki, bir dervişe göre en önemli fark, tacına yeşil destar sarmasıdır. 4. Halife Baba ya diğer adıyla Dede – Dedebaba uygun görürse, mevcut babalar arasında bir babayı, halife baba olarak seçer. Dedebabaca yapılan özel bir tören ile kutsal emanetler kendisine teslim edilerek, bir tutanak ile halife babalığı raptedilir ve mühürlü ve imzalı bir icazetnâme ile göreve başlar.