Sterilizasyon, bir cismin veya bir maddede bulunulduğu düşünülen ya da tespit edilen mikroorganizmaların (Funguslar, Zarflı Virüsler, Mikobakteriler, Zarfsız Virüsler, Spor ve Prion vb.) tamamen ortamdan uzaklaştırılması ve öldürülmesi işlemidir. Dezenfeksiyon ise patojen mikroorganizmaların bir maddeden ya da bir cisim üzerinden öldürülmesi veya uzaklaştırılması işlemi olarak tanımlanabilir.
Dezenfeksiyon daha geniş etki alanlarına sahip olup bu etki alanlarının sterilizasyon işlemine kadar uzanmasıdır. En başta sağlık sektörü olmak üzere hayatın bütün alanlarında hayati öneme sahip ve vazgeçilmez bir uygulama olan, sterilizasyon ve dezenfeksiyon işlemi, infeksiyon hastalıklarının azaltılması için uygulanması gereken bir işlemdir. Bu işlemin başlangıç noktası hastaneler olmuş olup ameliyat sonrası ve öncesi cerrahi aletlerde kullanılan malzemelerin sterilizasyonu olarak bilinmektedir. Elbette bu sterilizasyon işlemlerini sadece hastalar için değil sağlık çalışanlarının infeksiyon hastalıklarına maruz kalmamaları adına önem taşımaktadır.
Sterilizasyonla ilgili ilk bilimsel yaklaşımlar 17. yüzyılda ortaya çıkmış antisepsi ve asepsi gibi kavramlara getirilen yeni bilimsel ve modern yaklaşımlar 19. yüzyılda görülmüştür. Modern anlamdaki bakteriyoloji biliminin başlatılması, yine bu yüzyılda Luis Pasteur tarafından 1863 yılında yapılmaya başlanmıştır. Ülkemizdeki sterilizasyon hizmetlerinin temellerini 1894 yılında Prof. Dr. Cemil Topuzlu Paşa tarafından yapılmıştır. Klinik ortamlarda asepsi çalışmalarının nemli ısı, kuru ısı şeklinde uygulanabilirliğini başlatmıştır.
Günümüzün sağlık kurumları arasında yer alan hastane hizmetlerinin sürekliliğine bağlı olarak yirmi dört saat bu hizmeti veren Sterilizasyon ve Dezenfeksiyon merkezi üniteleri bulunmaktadır. Bu merkezi ünitelerin yapmış oldukları işlerin daha iyi anlaşılması adına aşağıda yer alan bazı;
Antisepsi: Mikroorganizmaların cilt ve canlı dokular üzerinden ortamdan kaldırılma işlemi olarak ifade edilir.
Antiseptik: canlı dokular üzerindeki mikroorganizmaların ortamdan uzaklaştırılmasında kullanılan kimyasal maddelere denir.
Asepsi: Tıbbi araçların ağırlıklı olarak kritik ve yarı kritik alet grubundan yer alan at hasta ile teması söz konusu olabilecek gereçlerin enfeksiyon ajanları olan non-patojen ve patojen mikroorganizmalardan arındırmak için yapılan işlemlerin tamamı olarak ifade edilir.
Dezenfektan: Kritik olmayan aletlerin, bu genellikle ortak kullanım alanlarının söz konusu olduğu yüzeylerin dezenfeksiyonu için kullanılan kimyasal maddeler olarak gösterilir.
Eğitimde yukarıda ifade ettiğimiz terimler sık sık kullanılmasından dolayı bunlara açıklık getirilmesi ve konunun daha iyi anlaşılması açısından önemlidir. Hastaneler tedavilerin yapıldığı sağlık kurumlarıdır fakat enfeksiyon hastalıklarının en çok olabileceği yerlerin başında gelmektedir. Bu açıdan mikroorganizmaların üremelerinin engellenmesi ve kontrol altında tutulması sağlık açısından ve sağlık hizmetlerinin verimliliği, devamlılığı açısından son derece önemlidir. Covid 19 virüsü bize sadece sağlık kuruluşlarında değil yaşamın bütün alanlarında sterilizasyon ve dezenfeksiyon hizmetlerinin önemli olduğunu göstermiştir.
Mikroorganizmaların kontrol edilme nedenleri şöyle özetleyebiliriz.
- İstenmeyen mikroorganizmaların saf kültürlerde üremesini engellemek için
- Mikroorganizmalardan kaynaklı olabileceği göz önünde bulundurarak gıda ve gıda ürünlerinde bozulmalara engel olabilmek için
- En çok karşılaşılan bir diğer konu hastalık etkeni mikroorganizmaların geçişlerine engel olunabilmesi için
- Steril hale getirilen ürünlerin oluşabilecek bir kontaminasyonunu önlemek için
- Son olarak aseptik olan alanları meydana gelebilecek bir kontaminasyondan koruma amacıyla mikroorganizmaların kontrol edilme nedenleri arasında gösterilir.
Sterilizasyon ve Dezenfeksiyon Eğitiminin Öğrenim Amaç ve Hedefleri Nelerdir?
Sterilizasyon veya dezenfeksiyon işlemine başlanmadan önce kişisel koruyucu bariyerlerin özellikleri ve bunların kullanımının getirmiş olduğu yararın göz önünde bulundurulması, kullanılmaması halinde ortaya çıkabilecek tehlikeleri ve mesleki hastalıkların öğretilmesi eğitimin temel hedefleri arasındadır. Çünkü can güvenliğinin olmadığı yerde herhangi bir işlemde söz konusu olamaz.
Öğrenim kapsamında sterilizasyon ve dezenfeksiyonda kullanılan kavramları bilmek. Sterilizasyon hizmetinden yapılacak fiziksel, kimyasal ajanlarla ve gaz buharıyla yapılan sterilizasyon uygulamalarına hakim olmak. Sterilizasyon işlemi yapılan aletlerin veya alanların kontrolünü uygunluk derecelerine göre yaparken dezenfektan ve dezenfeksiyon konuları bilgisine sahip olmak. Yapılacak bir dezenfeksiyon işleminde ilgili uygulamanın aşamalarını öğretilmesi bir önemli hedeflerden biridir.
Sterilizasyon ve dezenfeksiyon eğitiminin nihai amacı eğitimi alan katılımcıların alanlarında yeterli teori bilgiye sahip olmaları ve uygulamaya dönük deneyim kazanması, iş disiplinine sahip olunmasını amaçlanır. Bu eğitimi alan bireylerin bireysel anlamda çalışmaları oldukça sınırlı olup kamu ve özel hastanelerin ilgili sterilizasyon ve dezenfeksiyon ünitelerinde çalışabilirler.
Sterilizasyon ve Dezenfeksiyon Eğitiminin Ders İçeriği Nelerden Oluşmaktadır?
Eğitimin içeri oldukça geniş olup ağırlıklı olarak öğrenilen bilgilerin uygulamalarına yer verilmektedir. Uygulama aşamasında sıvı geçirmez giysinin, işlemde kullanılacak kimyasal ajanlara bağlı olarak kullanımı söz konusu olabilecek maskenin, kan dolaşımını engellemeyecek koruyucu eldivenlerin kullanımlarına ilişkin bilgiler içermektedir.
Bununla beraber sterilizasyon ve dezenfeksiyon konularına giriş ve ilgili tanımları, hastane ortamında kullanılan aletlerin Spaulding yöntemine göre sınıflandırılması, yapılan sterilizasyon kapsamındaki yöntemlerin uygulama safhaları dezavantaj ve avantajlarına yer verilmiştir. Uygun şartlarda Spaulding yöntemi kullanılarak yapılan bir sterilizasyon işleminde ilgili kontrollerin hangi yöntemlerle yapılması bilgileri verilir.
Sterilizasyon işleminin gerçekleştiği hastanelerdeki sterilizasyon ve dezenfeksiyon ünitelerine steril edilecek malzemelerin girişi ve kayıt altına alınmaları çıkışı ve kayda geçilmesi gibi konular içermektedir. Eğitim kapsamında steril yapılacak malzemelerin koyulduğu Pastör fırınlarının, Koçh kazanlarının, otoklav aletlerinin ve etilen oksit gibi gaz ajanlarının yapıldığı dolapların bazı temel özelliklerine değinilmektedir. Sağlık hizmetlerinde kullanılan dezenfektanların etkinliklerine göre ve aktif bileşenlerine göre dezenfektanların tanımı uygulamaları konuları içermektedir.
Programın Yeterlilikleri Nelerdir?
Program yeterliliklerini maddeler halinde şöyle sırlanabilir;
- Sterlizasyon ve dezenfeksiyon eğitimi kapsamında yasa, yönetmelikler ve ilgili mevzuatlar kapsamında hak sorumlulukları, mesleki etik ve ilkeleri insan haklarına ve demokrasiye uygun davranışları gösterir mesleki etik ve değerleri gözardı etmeksizin çözüm önerilerinde bulunur ve geliştirir.
- Sterilizasyon ve dezenfeksiyon yöntemlerinin uygulamalarına yönelik kurumsal anlamda temel düzeyde bilgilere ulaşma ve bu bilgilerin uygulanması, değerlendirilmesi yeterliliğine sahip olmak
- Eğitim konusunda elde edilen temel yeterliliklere ve becerilere sahip olurken uygulamaya dönük yapılacak işlemlerde gerekmesi halinde kişi kurumları bilgilendirmek, karşılaşılan sorunlara çözüm önerilerini sözlü gerekmesi halinde yazılı olarak formal bir şekilde bildirilmesi
- Uygulamalı olarak çalışmış olduğu kurumdaki birimde sorumluluk alanına giren sterilizasyon ve dezenfeksiyon işlemi ile ilgili verilerin değerlendirilmesi ve yorumlanması, sorunların tanımlanması analiz edilmesi konuya ilişkin çözüm yolları geliştirmesi gibi sorumlulukları yürütür.
- Değişen dünyada teknolojinin gelişmesine bağlı olarak temel düzeyde sterilizasyon ve dezenfeksiyon ile ilgili bilgisayar kullanımı, yazılımlar hakkında fikir sahibi olmayı ve teknolojileri kullanmaları beklenir.
- Eğitim kapsamında öğrenilen bilgilerin ve becerilerin eleştirel bir yaklaşımla değerlendirmeleri beklenir. Kendi sorumluluğu altında çalışan meslektaşlarıyla bilgi alışverişinde bulunurlar
- Sterilizasyon ve dezenfeksiyon eğitimi bir disiplin olmasından dolayı dış görünüme tutum ve davranışlara, tavırlara dikkat ederek diğer sağlık disiplinleriyle entegreli çalışabilme becerisine sahiptir.
Sterilizasyon ve Dezenfeksiyon Eğitiminin Durumu ve Geleceği Nasıldır?
Sterilizasyon ve dezenfeksiyon eğitimi ülkemizde sadece 3 üniversitede tam zamanlı verilmektedir. Verilen bu eğitim ön lisans eğitimi şeklinde olup teori ve uygulamalı olarak sunulmaktadır. Bu eğitimi tamamlamak için 4 yarıyıl ve 120 AKTS ile başarılı olmak gerekir. Eğitimin ülkemizde bu denli sınırlı olması nedeniyle popülerliğini artırırken ilgili okullarda eğitim almanın zorluğunu da ortaya koymaktadır. Özetle bu eğitimin geleceğinin parlak olacağını söyleyebiliriz.
Sterilizasyon Nedir?
Sterilizasyon, bir cismin veya bir maddede bulunulduğu düşünülen ya da tespit edilen mikroorganizmaların (Funguslar, Zarflı Virüsler, Mikobakteriler, Zarfsız Virüsler, Spor ve Prion vb.) tamamen ortamdan uzaklaştırılması ve öldürülmesi işlemidir.
Dezenfeksiyon Nedir?
Dezenfeksiyon patojen mikroorganizmaların bir maddeden ya da bir cisim üzerinden öldürülmesi veya uzaklaştırılması işlemi olarak tanımlanabilir. Dezenfeksiyon daha geniş etki alanlarına sahip olup bu etki alanlarının sterilizasyon işlemine kadar uzanmasıdır.
Sterilizasyon ve Dezenfeksiyon Eğitiminin Hedefleri Nelerdir?
Sterilizasyon veya dezenfeksiyon işlemine başlanmadan önce kişisel koruyucu bariyerlerin özellikleri ve bunların kullanımının getirmiş olduğu yararın göz önünde bulundurulması, kullanılmaması halinde ortaya çıkabilecek tehlikeleri ve mesleki hastalıkların öğretilmesi eğitimin temel hedefleri arasındadır. Çünkü can güvenliğinin olmadığı yerde herhangi bir işlemde söz konusu olamaz.