Zorunlu Askerlik Sisteminden Ulus Devlete
Osmanlı Devleti, kuruluş yıllarından itibaren düzenli orduların önemini kavramış ve farklı niteliklere sahip ordular kurmuştur. Osmanlı Devletinde düzenli orduların var olduğu ilk dönemlerde Avrupa’da; paralı askerler ve asillerin gönderdiği birlikler ağırlıkla kullanılmıştır.
Osmanlı Devletinin aksine Avrupa’da genellikle aristokratlar (soylular) komutan olarak ve onlara bağlı paralı askerler de ordu olarak kabul edilmişlerdir. Örneğin XVII. yüzyıl Fransız krallarından XIV. Lui, sarayında topladığı aristokratlardan ve onlara bağlı askerlerden büyük bir ordu meydana getirmiştir.
Avrupa ülkeleri içerisinde ilk profesyonel askerlik faaliyetleri de Fransa’da, ihtilal sonrasında ortaya çıkmıştır. Fransız İhtilalinin etkilerinden ülkelerini korumak isteyen İngiltere, Prusya, Avusturya ve Rusya gibi krallıklar, ihtilalin hemen ardından Fransa’ya savaş açmışlardır. Fransa ise bu durum karşısında Avrupa’nın askerî müdahalesini önleyebilmek için “genel seferberlik’ kanunu (Levee en masse) ilan etmiş ve kitleleri topluca askere almaya başlamıştır. Ağustos 1793’te Milli Konvansiyon’da kabul edilen bu kanunla bütün vatandaşlar asker kabul edilmiştir.
‘Levee en masse’ ile toplanan genç bekâr erkeklerden savaşmaları, evli erkeklerden nakliyata ve mühimmat teminine yardımcı olmaları, kadınlardan üniforma ve çadır dikmeleri, çocuklardan ise kumaş toplamaları istenmiştir. Bu uygulama Fransız İhtilal Savaşları boyunca geçerliliğini korumuş ve bu durum Fransız ordusunun, o devre kadar kurulmuş olan ordulara göre çok büyük bir sayılara ulaşmasını sağlamıştır. (Örneğin Napolyon’un Rusya seferinde asker sayısı 600 binin üzerine çıkmıştır.)
Genel seferberlik ilan ederek ordu toplama sistemi olan “yurttaş orduları”, Fransa’dan sonra Kıta Avrupa’sındaki diğer devletlere de yayılmıştır. Bu sistemin uygulanmasıyla bir anda kitlesel orduların önü açılmıştır. Avusturya ve Prusya devletleri de Fransız ordusundaki bu büyük sayısal artışa yetişebilmek için seferberlik sistemine 1792’de geçmişler ve zaman içerisinde bu uygulama bütün dünyaya yayılmıştır.
Bilgi: Sanayi İnkılabı XIX. yüzyılda sömürgecilik faaliyetlerinin de artmasıyla dünya güç dengelerini değiştirmiştir. Sanayileşen Avrupa devletleri dünya politikasında ağırlık kazanmış, Avrupalı devletlerin hakimiyet alanları Afrika, Amerika, Uzak doğu ve Asya’ya doğru genişlemiştir.
Seferberlik anlayışının beraberinde getirdiği bir diğer olgu ise orduların büyük oranda, ülkesine bağlı vatandaşlardan oluşmaya başlamasıdır. Fransızlar, vatandaşları ordu saflarına katmak için ülkeye bağlılık ve sadakat gibi kavramlarla gerekli millî bilinci sağlamışlardır. Bu durum da Fransa’da milliyetçiliği ortaya çıkarmıştır.
Fransız İhtilali ile ortaya çıkan vatanseverlik duygusu, eskiden kral için savaşan orduları, vatan ve millet duyguları etrafında birleştirmiş ve bu durum cumhuriyet düşüncesinin yerleşmesine zemin hazırlamıştır.
Bilgi: Kral için değil vatan için savaşan ordu anlayışı XIX. yüzyıl başlarında Napolyon’un başarılarının temel nedenlerinden sayılmıştır Yüzyılın ikinci yarısında ulusal birliğini sağlayan Almanya ve İtalya ordularının başarıları da bu anlayışa bağlı olarak gelişmiştir.
Osmanlı Devleti’nde Modern Ordu Kurma Çabaları
Osmanlı modernleşmesi, XVlII. yüzyıl başlarından itibaren başlayan ve devletin yıkılışına kadar sürdürülen bir “devleti ayakta tutma” çabasıdır. XVIII. yüzyıl başlarına kadar askerî ve siyasî alanlarda kendisini yeterli görmeye devam etmiş ve Batı’nın gücünü gözle görülür hale gelene kadar kabullenmemiştir. Osmanlı Devletinin Batı karşısında yaşadığı gerilemeyi fark etmesi ve kabullenmesi ise yaşanan büyük yenilgiler ve kaybedilen topraklar dolayısıyla mümkün olmuştur.
XVIII. yüzyıl boyunca Osmanlı Devleti’nin bir asırlık dönemde sürekli toprak kaybetmesi ve zayıflaması devleti eski alışkanlıklarını değiştirmeye zorlamıştır. Bu dönemde Osmanlı, merkezî yönetimi güçlendirmekle birlikte hem sayısal olarak hem de nitelik ve teknik bakımdan gelişmiş bir askeri örgütlenmeye mecbur kalmıştır.
XVIII. yüzyılda ordunun modernleştirilmesi ve askeri alanda Batı örneğinin Osmanlı ordusunda uygulanmasına I. Mahmut’un 1730’da tahta çıkmasıyla başlanmıştır. Ardından III. Mustafa ve I. Abdülhamid’le devam eden askeri alanda batılılaşma süreci, asıl ivmeyi III. Selim ve II. Mahmut devirlerinde yaşamıştır.
Nizam-ı Cedit Ordusu
II. Mahmut Dönemi Askeri Islahatları
Sekban-ı Cedid Ocağı
Eşkinci Ocağı