Not: Diğer bir seriye telmih olarak, başlığı “Fizikçiler için basit iktisat” yapacaktım; ama çok uzun olmasın diye yapmadım. 🙂
Aslında bugünkü yazı, “iktisat nedir” ile beraber “ne değildir”i de anlatacak. Çünkü (halk derken biraz okuyan üniversite öğrenci ve mezunlarını kast ediyorum) halk arasında, bilhassa sağ/dindar/muhafazakar insanlar arasında o kadar çok kafa karışıklığı var ki; önce pek çok yanlışı düzeltmeden, bir doğruyu anlatmak kabil olmuyor.
kelimenin kökeni
Eski Yunan’da “hane” kavramı şimdikine göre bir hayli geniş. Eskiden bizim köylerde de olduğu gibi, evin babasının yönetiminde çocuklar, oğullar, onların eşleri ve çocukları ile daha kapsamlı bir aile. Köylerimize göre ekstrası ise pek çok köle, yüzlerce belki binlerce dönüm arazi. Yani bir “hane” yani “ev”, büyük bir üretim ve tüketim birimi.
Hasat edilen ürünün en az bir yıl saklanması gerektiği gibi, hem yüzlerce kişinin beslenme planları lazım; hem de o kadar ürünün ticareti de yapılıyor. Ona dair kararlar da lazım. Bu konuya dair eski Yunan’da ilk yazılı eserlere veya kitap bölümlerine rastlıyoruz. Bu konunun başlığı ise: oikos = ev, hane; nomos = yönetmek; birleştirince oekonomia = ev idaresi gibi bir şey. Sanırım böyle isimli bir ders bir ara ortaokullarda vardı.
1500’lerde economy kelimesi yine “ev idaresi” anlamı ile kullanıma giriyor. Daha sonra, “bir ülkenin ekonomik kaynaklarının yönetilmesi ve ilişkili konseptler” üzerine yazan insanlar political economy olarak adlandırıyorlar. Konu aslında 19. yüzyıla kadar felsefe’nin alt dalı kabul ediliyor, sonra bağımsızlaşıyor. (not: Said Nursi’nin eserlerinde “felsefe” diyerek bahsettiği şey, Batı’nın tüm bilimsel, felsefî, sosyal.. düşünce üretimidir; yeri gelmiş bir dip not) Sonra bu genel kavram için “ekonomi = iktisat” kullanılıyor.
Diğer taraftan ev ekonomisi kavramının en önemli vurgusu, tahmin edeceğiniz üzere, tasarruf. Dolayısı ile bu kelime “tasarruflu davranmak, az harcamak, ucuzu seçmek..” gibi anlamlara da geliyor. İngilizce’de economical kullanılıyor bu anlam için, Türkçe’de “ikitsatlı olmak, iktisat yapmak, bu ürün daha ucuz anlamında daha ekonomik” diyoruz.
اقتصاد
İktisat diye kullandığımız kelimenin aslı İktisad, kökü ise (Kaf-Sad-dal) ile bildiğimiz kasd kelimesi. Yani niyet, hedef, amaç anlamlarında “ben şunu kasdetmiştim” derken kullanılan ibare. “Rastgele harcama yapmamak, eldeki kaynakları bir amaç istikametinde rasyonel kullanmak” gibi bir manası var. Tabi bu kelime de “tutumlu olmak” anlamında kullanılıyor en çok.
bilim – durum
İktisat veya ekonomi; İngilizce’de iki farklı kelimeyle karşılanan iki farklı anlam için kullanılıyor:
- İngiltere ekonomisi, Türkiye iktisadi gelişmeleri gibi kullanımlar ile “Bir ülkenin iktisat ilmini ilgilendiren konulardaki durumu” kast ediliyor. İngilizcedeki economy kelimesi.
- İİBF iktisat bölümü, “Adam Smith Ekonomi’nin kurucusudur” vb kullanımlar ile ise bir bilim dalı kast ediliyor. Gerçi sosyal bilimlere pek o kadar da bilim diyemesek de; bunların en sayısalı olan iktisat’ta biraz bilimsel olan bir şeyler de var; nihayetinde bir sosyoloji değil yani. İngilizcede bu anlam economics ile karşılanıyor.
Türkçe yazarken veya konuşurken tek tük bu ikisini karıştıran insanlar da olduğu için başta not ettik.
bilim – tasarruf
Değindik yukarıda; hem iktisat hem ekonomi kelimelerinde “bilim” manası olduğu gibi “tasarruf” manası da var. Tabi bu da ortalama müslüman yazarın (ortalama derken ulusal bir dergi veya gazetede yazacak kapasiteyi kast ediyorum) konuyu karıştırması için yeterli oluyor. Arkadaşlar; tasarruf anlamındaki iktisat, bilim anlamındaki iktisat değildir.. İkisi farklı şeyler. Diyeceksiniz ki bu bariz değil mi; bence de bariz, ama en az 10-20 yazı veya kitapta gördüm bu karşılaştırmayı. Şöyle ki:
Bediüzzaman’ın iktisat risalesi, tüketimde israftan kaçmayı yani tasarruflu davranmayı anlatan kısa bir eserdir. Onda “ülkelerin iktisadi gelişimi”, “ekonomik problemlerin çözümü” gibi şeyleri bırakın; bir tüketim bütçesi yapmayı anlatacak hiç bir şey yoktur. Eserin ismindeki iktisat, “tasarruf, az harcamak” demek sadece.
İktisat biliminin tanımı üzerine bir yanlış anlaşılmaya daha değinecektim ki; hafif ve kolay okunan olmasını amaçladığım bu seriyi daha da uzatmamak için burda kesiyorum.