Prof. Dr. Cemal TALUĞ
Tarım ve Gıda Etiği Derneği (TARGET) Başkanı
Tarım; canlı materyallerin, doğal süreçler, ekosistem hizmetleri ve çiftçi bakımı yoluyla bitkisel ve hayvansal ürünlere dönüştürülmesi işidir. Tarımda bitkiler ve hayvanlar sadece üretimin amacı ve çıktısı değil, aynı zamanda üretim aracı olup, doğayla etkileşim halinde bir reel üretim söz konusudur.
Tarım ürünleri canlı varlıklardır; bu nedenle herhangi bir müdahale olmadıkça kendileri üremeye, büyümeye, çoğalmaya devam ederler. Tarımda, reel üretimin diğer kollarında olduğu gibi gerektiğinde makinelerin kapatılıp üretimin “şak” diye durdurulması mümkün değildir. Bu nedenle çiftçilerin zor zamanlarında ürünler tarlada veya ağaçta kalabilir veya hayvanlar itlaf edilebilir.
Tarımsal üretim için evcilleştirilen bitkiler ve hayvanlar, bu temel insan faaliyetinin öğeleri olarak insanın etik sorumluluğundadırlar. Etiğin “ne yapmalıyım?” “nasıl yaşamalıyım?” sorularına yanıt arama çabası olduğu göz önüne alındığında tarımla doğrudan ilişkisi açıkça ortaya çıkar. Bu bağlamda sorulardan biri, belki de başlıcası bir insan değeri olan tarımı her gün yeniden üretirken insanın neler yapması, tarımsal faaliyeti nasıl yaşaması gerektiğidir.
Tarım etkinliğinin bileşenleri durumunda olan toprak, su, bitki ve hayvanlar, insanların bakımına ihtiyaç duyarlar. Toprak işlenir, bitkilerin ve hayvanların su, beslenme ve hastalık ile zararlılardan korunma vb. ihtiyaçlarının en doğru zamanda ve en uygun biçimde karşılanması gerekir. Bakım ve özen onların yaşama devam etmeleri için olduğu kadar verimli ve nitelikli olmaları için de gereklidir.
Tarım toplum tarafından çiftçilere emanet edilmiştir. Çiftçiler toprağı işlemek, suyu kullanmak, bitki ve hayvanları üretmek konusunda yetkilendirmiştir. Söz konusu yetki aynı zamanda bir sorumluluğun ve ödevin temelini oluşturur.
Çiftçiler, tarımda sorumluluk taşıyan tek kesim değildir. Yurttaşların, tüketicilerin, sivil toplumun ve kamunun tarıma ilişkin sorumlulukları vardır. Bunun ana nedeni tarımın insanlığın yarattığı bir değer olması kadar, insan ile doğa arasında bir ara yüz oluşturmasıdır. Tarımın doğayla etkileşimi en fazla olan üretim faaliyeti olması, doğanın esenliğinde rol oynaması, tarım ile etiğin önemli bir buluşma alanını oluşturur.
Tarımsal uygulamalarda toprağa zarar verilmesi, kirletilmesi, çoraklaştırılması insan yaşamı için çok değerli bir kaynağın tahrip edilmesine yol açar ki bu gelecek kuşakların haklarının gasp edilmesini de içeren önemli bir etik sorundur. Dünyada ve ülkemizde yaklaşık %70’i tarımda kullanılan temiz suyun tasarrufuna özen gösterilmemesi ya da kirletilmesi, su mültecilerinin olduğu, geleceğin savaşlarının su nedeniyle çıkacağı öngörülen bir dünyada etik açıdan sorgulanmalıdır. Aynı şekilde biyoçeşitlilik kaybına yol açan ve hayvan refahını gözetmeyen tarım uygulamaları da etik değerlendirmeye muhtaç konulardır.
Tarımın, sera gazı salınımındaki küresel payının giderek artmasıyla başlıca faillerinden birisi haline geldiği iklim değişikliği; bazen bir yöreyi, bazen bir ülkeyi, bazen bir bölgeyi, bazen de topyekûn insanlığı etkileyen, herkesin sorumluluğunda olan bir etik sorun kümesi oluşturmaktadır.
Tarımın çıktıları insan olarak varlığımızı sürdürmemiz için olmazsa olmaz öğelerdir. Bu nedenle tarım, toplum sağlığı ile doğrudan ilgilidir. Bu anlamda insanlığın en büyük ayıbı olan “açlık” temel bir etik sorun alanıdır. Gıdaya erişim açısından büyük önem taşıyan “gıda hakkı” etiği yakından ilgilendirir. İnsanların yaklaşık dokuzda biri açlık çekerken yaşanan büyük miktarlardaki “gıda israfı ve kayıpları” da etik sorgulama gerektirir.
Gıdaya erişim gibi gıda güvenliği de doğrudan toplum sağlığıyla ilgili olduğundan uygulamalı etiğin ilgi alanına girmektedir. Gıda güvenliği birincil üretimle başlar. Tarımsal süreçlerde kullanılan kimyasallar, genetiği değiştirilmiş organizmalar ve anti-mikrobiyaller tarım etiğinin önemli konu alanlarındandır.
İnsanın en önemli faaliyeti olan tarım, yukarıda da belirtildiği gibi, toplum tarafından çiftçilere emanet edilmiştir. İnsanlık için bu en temel işlevi yerine getiren çiftçilerin emeklerinin karşılığını eksiksiz almaları, örgütlenmeleri, bilgiyle buluşturulmaları, değer zincirinde daha fazla paya ve yere sahip olmaları önem taşımaktadır. Aynı biçimde tarım işçilerinin insanca yaşam ve çalışma koşullarına kavuşturulması gereklidir.
Bugüne kadar tarımı, sağlanan üretim artışı ve ekonomik kazanımlarla değerlendirenler, her çözümü teknolojik gelişmede arayanlar artık bir gerçeğin farkına varmalıdırlar: Tarım diğer üretim etkinliklerinden çok farklıdır. İnsanlar tarımdan çok önce de bu güzel gezegende vardılar. Ancak artık yeryüzünde tarım olmadan insanın yaşaması mümkün değildir. Tarım gelecektir.
Ekseninde bilimin ve etik değerlerin birlikte yer aldığı, adil, emeğe ve doğaya saygılı bir tarım düzeni yeşertemediğimiz sürece geleceğimiz de tehlikededir.
(Hasat Türk, Köşe Yazısı, Sayı:155)