Notalar, müziği doğru okumak veya yazmak için neyse, noktalama işaretleri de metinler için öyle. Nefes molası, vurgu, ayrıntıları birbirine karıştırmadan kâğıda geçirmek veya okumak, sükût fasılası yapmak, hatta metnin tansiyonunu belirlemek için noktalama işareti şart.
Noktalı virgülün diğer işaretler arasında bahtsız bir yeri var. “Beni tek sen anladın, sen de yanlış anladın!” misali noktalı virgülü yerli yerinde kullanmak için, sözün gelişi internette karşınıza çıkan ilk misale teslim olmak yanıltıcı olabilir. Adı lazım değil, bir dijital ansiklopedide şöyle bir tarif var: “Çoğunlukla kendi içinde virgülle ayrılmış grupları birbirinden ayırmak ve sıra cümleleri birbirinden ayırmak için; virgülden kuvvetli, noktadan zayıf bir duraksama işareti olarak kullanılır. Kendinden önce gelen sözcüğe bitişik yazılır ve sonraki sözcükle arasına bir boşluk konur. Sonra gelen sözcük –özel isim vs. değilse– küçük harfle başlar.”
Buraya kadar ihtilaf yok; sıkıntı, verilen örnekle başlıyor. Zeynep Korkmaz’a atfedilen örnek cümleyi okuyalım: “Atatürk, kurumun ilerisi için büyük bir umut besliyor; akademik çalışmalar yapabilecek bir kuruluş olarak gelişmesini arzuluyordu.”
Bana göre yanlış yerde duruyor noktalı virgül, hatta olmaması gereken bir yerde; “besliyor” kelimesinden sonra minik bir virgül kâfi gelirdi.
Öyleyse kendi tarifimi yapmam gerekiyor. Noktalı virgülün kullanılacağı yeri tayin etmek son derece basittir: Cümle gramatik bir mimari, bir inşa olarak bitince noktayı koyup öteki cümleye geçersiniz; ne var ki anlam tamamlanmamıştır ve fena halde bir önceki cümleye yaslanmaktadır. Misal verelim mi: “Korkunun kalemine yapışması ölüm demektir yazar takımına. Yazar dediğin yazacak; açık sözlü ve yürekli olacak.”
Cümle Haldun Taner’in ve ruhundan özür dileyerek belirtmem gerekiyor ki noktalamasını ben düzelttim; noktalı virgül yerine noktayı basıp geçmiş üstat, zira bir cümle, anlamını tamamlamak için kendinden önceki –veya sonraki– cümleye yaslanmadan edemiyorsa ona cümle demek caiz değildir. Cümle mimari bir bütündür, noktası ise anlamın tamamen sona erdiği yer. Bu durumda noktalı virgül, mananın ilmeğidir.
Diyeceksiniz ki, herkes kafasına göre noktalama işareti tarif ederse biz bu muammanın altından nasıl kalkacağız? Haklısınız, çünkü kurallar keyfilik kaldırmaz. Haksızsınız, zira belki de benim teklifim doğrudur!