2. ORTADOĞU
2.2. ABD’nin Ortadoğu Stratejisi ve Ortadoğu’nun ABD İçin Önemi
ABD, Pasifik ve Atlantik okyanuslarının getirdiği savunma avantajı ile sahip olduğu nükleer silâh üstünlüğünün bu ülkenin millî güç unsurları ile birleşmesi, süper güç statüsüne sahip olmasına neden olmuştur. ABD siyasî, ekonomik ve askeri ittifaklar yanında, 1890’lardan itibaren, dini de kullanarak, kendi belirlediği ölçüler içerisinde, dünya hâkimiyetinin var olduğunu sürekli ortaya koymaya çalışmaktadır. ABD, Soğuk Savaş boyunca “klasik diplomasi” olarak adlandırılan ve “Ulusal Güvenlik Stratejisi-2000”de335 yer alan anlayışı terk etmiş; bugün medya ve bilhassa internet kanalıyla, diğer ülke insan ve ulusal güçlerini, ABD’nin düşünce sistemini benimsetecek şekilde yönlendiren “Açık Diplomasi”336 atağını başlatmıştır. ABD için en büyük tehdit, ABD anavatanına, halkına ve alt yapısına ülke dışından
334 BAL, İdris; “Ortadoğuda İstikrarsızlığa Yol Açan Faktörler ve PKK'nın Katkısı”, 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, (Ed.: İ. BAL), İstanbul, 2001, s. 699-711.
335 The National Security Strategy of the United States of America, 2000. 336 The National Security Strategy of the United States of America, 2005.
olabilecek tehditlerdir. Bu gün için uluslararası tartışmalarda ABD’ye tehditte en önemli rolü KİS’ler almıştır. 11 Eylül 2001 saldırısı, terörün de ABD için ciddi bir tehdit olduğunu göstermiştir. ABD, 2. Dünya Savaşı’ndan itibaren savaşı topraklarından uzak tutmak istemiştir. Ancak iki defa buna muvaffak olamamıştır. Bunlardan birincisi Pearl Harbor Baskını, ikincisi de 11 Eylül 2001’de yapılan Washington ve New York’a uçaklı terör saldırılarıdır.
ABD’nin politik tarihinde, gerçeklik ve çatışmayı önleyici özgürlükçü düşüncenin ideolojisi olan liberalizmin önemli bir yeri bulunmaktadır. Ancak, ABD’nin Soğuk Savaş sonrası geliştirdiği küresel startejik vizyonu yarış ve çatışmaya dayanmaktadır.337 ABD, ABD'li jeopolitikçilerden Spykman’nın kenar kuşak teorisi doğrultusunda Soğuk Savaş boyunca kıta uzağındaki gelişmelerle ilgilenmiştir. ABD'nin bir ada ülkesi olarak kalamayacağını ileri süren Spykman, bu anlamda iki kutuplu yapıda ABD'nin eski dünyadaki gelişmelere karşı mücadeleci bir politika benimsemesine önemli bir alt yapı oluşturmuştur. Aynı şekilde, Mackinder'in “global güç dengesi teorisi” de ABD’nin emperyalist politikalarına kaynak teşkil eden bir yaklaşımdır. Dünya devletlerinin Türkistan'daki mücadelesini açıklayan Mackinder'e göre dünya gücü olmanın şartı bölgeye egemen olmaktan geçmektedir. 2. Dünya Savaşı'na kadarki çatışmaları açıklayan teori, ABD'li karar vericilerin savaş sonrasında başlayan "Çevreleme Politikası”nın da temelini oluşturmuştur.338
Soğuk Savaş’ın sona ermesinden sonra tek süper güçmüş gibi görünen ABD, Naisbitt’in “Telekomünikasyon sayesinde büyük şirketlerin, özerk ve küçük ünitelere bölünerek daha iyi çalışabileceklerini görüyoruz. Aynı durum ülkeler için de geçerli. Tek bir dünya haline gelmemizle birlikte, parçalar küçüldükçe daha iyi işliyorlar. Yapay olarak bir araya getirilmiş ülkelerin milli ve kabilesel varlıklara bölünmesi çok yararlı. Eğer dünyayı tek parçalı bir dünya haline getireceksek parçalar küçük olmalı”339, ifadesine benzer şekilde, maddî ve manevî olarak sömürmek, kontrol etmek ve İsrail
337 EVCİOĞLU, Büyük Ortadoğu Stratejisi, s. 63.
338 O'LOUGHLIN ve John-HESKE Hennig; “From 'Geopolitik' to 'Geopolique': Converting a Discpline for War to Discipline for Peace”, The Political Geography of Conflict and Peace, (Ed.:
N. KLIOT ve S. WATERMAN), London, 1991, s. 37-59.
ideolojisine hizmet etmek için, Sovyet rejiminden sonra boş kalan Ortadoğu bölgesi ile ilgili çalışmalar ve girişimler başlatmıştır.
Brzezinski, ABD’ye yol haritası çizerken; tarihte ilk kez, Avrasyalı olmayan bir gücün ortaya çıktığını vurgulamaktadır. Brzezinski’ye göre, ABD'nin bu üstünlüğünü devam ettirip ettiremeyeceği, dünya güç ilişkileri üzerinde etkili olabilecek bir Avrasya gücünün ortaya çıkmasının önlenip önlenemeyeceğine bağlıdır. Yine ABD'nin üstünlüğünü devam ettirmesi, Avrasya'da egemen olmasına ve böylece ABD'ye meydan okuma yeterliliğine sahip bir rakibin ortaya çıkmasının ABD tarafından önlenmesine bağlıdır. Avrasya bu yüzden, küresel üstünlük mücadelesinin sürdürüldüğü bir satranç tahtasıdır.340 Brzezinski’nin çizdiği haritalara dikkat edilirse, Avrasya olarak tanımladığı bölge bugün çatışmaların sürdüğü Ortadoğu bölgesidir. Benzer şekilde Huntington’un medeniyetler çatışmasına sahne olacağını ileri sürdüğü alan ile Barnett’in “boşluk”341 olarak tespit ettiği bölgeler çakıştırıldığında hemen hemen aynı bölgelere yani Ortadoğu bölgesine işaret ettiği görülmektedir.
11 Eylül saldırılarından sonra ABD, Bush doktrini olarak bilinen önleyici eylem stratejisini uygulamaya başlamıştır. Bush, 1 Haziran 2002’de ABD Harp Akademisi West Point’te yaptığı konuşmada, şu ana kadar uygulanan güvenlik politikalarının artık yeterli olmadığını vurgulamıştır. Akabinde 20 Eylül 2002 tarihinde, ABD’nin yeni Ulusal Güvenlik stratejisini kamuoyuna duyururken “önleyici eylem” stratejisinin ulusal güvenlik için temel strateji olduğunu ilan etmiştir. ABD’nin önünde artık bir düşman ve bu düşmanın içinde bulunduğu bir coğrafya vardır. Hedef farklı olsa da, yeni düşman “radikal İslam ve diktatörler”dir. Hedef ise, demokrasiye geçme mücadelelerinin yapılacağı, halkının büyük çoğunluğu Müslüman olan Ortadoğu’dur.342
ABD, Genişletilmiş Ortadoğu ve Kuzey Afrika Girişimi çalışmalarına, ilk önce askeri alt yapıyı oluşturmakla başlamış ve 1991’de yayımlamış olduğu
340 BRZEZINSKI, Büyük Santranç Tahtası, s. 17-30.
341 BARNETT, Pentagonun Yeni Haritası 21. Yüzyılda Savaş ve Barış, s. 185-205. 342 ŞAHİN, Abdullah; Büyük Ortadoğu Projesi ve Türkiye, İstanbul, 2004, s. 13.
Ulusal Güvenlik Stratejisi bu konun askeri alt yapısını oluşturmuştur. 1991’e göre ABD aşağıdaki kararları almıştır:343
1. Tehdit kazanmadan hedef ülkenin vurulması,
2. ABD’ye uygulamaları açısından hiçbir uluslararası antlaşmanın engel teşkil etmemesi,
3. ABD’ye göre rakip bir gücün dünya çapında oluşmaması,
4. ABD çıkarlarının elde edilmesi için gerektiğinde güç kullanılması. Günümüzün ABD politik anlayışı 1990’lar için Savunma Stratejisi adlı rapora dayanmaktadır. Benzer şekilde yeni Amerikan yüzyılı belgesi (PNAC),344 Savunma Stratejisi adlı belgeden esinlenerek hazırlanmış ve daha sonra Bush doktrini olarak ifade edilen Ulusal Güvenlik stratejisi-2002 adlı belgeye yön vermiştir. Genişletilmiş Ortadoğu girişimi’nin ana hatları yukarıda ifade edilen belgelerin içerisinde yer almaktadır. ABD, ulusal güvenlik stratejisi adlı belgede Amerikan gücünün ulaştığı sınırları ifade etmiş ve bu gücün özgürlük ve toplum idealleri için kullanılacağını açıklamıştır. Bu ifadelerle dünya toplumlarını tehdit eden ABD, Ulusal Güvenlik Stratejisi belgesinde uluslararası stratejisini şu şekilde açıklamaktadır:345
1. ABD’nin değer ve çıkarlarının birlikteliğini yansıtan açık bir amerikan uluslararasıcılığı,
2. Dünyanın daha güvenli hale getirilmesi,
3. Siyasal ve ekonomik özgürlüğün desteklenmesi, 4. Diğer toplumlarla barışçı ilişkilerin geliştirilmesi, 5. İnsanlık onuruna saygı, şeklinde belirlenmiştir.
Ancak hâlihazırda devam etmekte olan uygulamalar, söz konusu beş ilkenin, bizatihi Amerika tarafından ihlal edildiği açık bir şekilde görülmektedir. ABD’nin Ortadoğu ile ilgili resmi ağızdan ifadesi, genel olarak, Müslüman ülkelerin egemen olduğu bu coğrafyanın siyasal, etnik ve tarihsel olarak son derece karmaşık bir sosyolojik yapıya sahip olması ve bunun ABD için en büyük tehlike olarak görüldüğü şeklindedir. ABD'nin denge unsuru
343 A National Security Strategy of the United States of America, 1991. 344 The Project for the New American Century, September, 2000.
olarak kullanabileceği, genel anlamda kabul görmüş bir demokrasinin bulunmaması, Amerikan dünya görüsü ile bağdaşmayan kökten dincilik ve Amerikan aleyhtarlığı gibi siyasal eğilimlerin baskın olması gibi unsurlar, bu bölgeyi ABD için baslıca tehdit kaynağı haline getirdiğini ifade edilmektedir.346 Dikkat edilirse ABD, Ortadoğu stratejisini oluştururken bölgenin yapısını göz ardı ederek kendi dinamiklerini ortaya koymaya çalışmaktadır.
Brzezinski’ye göre, endüstriyel demokrasiler için hayatî öneme sahip olan zengin petrol rezervlerine ve son derece önemli enerji nakil hatlarına sahip olması, bu alanı yeni yüzyılda ABD'nin yeni stratejik odağı haline getirmektedir. ABD hegemonyası için tek çıkar yol olarak bölgeyi hedef gösteren Brzezinski’ye göre, tüm Batı dünyasının güvenliği ve kalkınması için kilit önemde olan bu bölgenin düzenlenmesi, Amerikan hegemonyasının devamını sağlamak için son derece önemlidir.347 ABD’ye hedef göstererek süper güç olmanın yollarını açmaya çalışan Brzezinski, bir anlamda da ABD’nin çaresizliğini ortaya çıkarmaktadır.
Hâlihazırda dünya enerjisinin %24’nü tüketen ABD’nin, kendi kaynaklarıyla beraber, dışarıya bağımlılık oranı %54’tür.348 Dışa bağımlı
olduğu enerjinin bir kısmını Ortadoğu Bölgesi’den sağlamaktadır. İleriye dönük olarak 2025 yılı itibariyle ABD’nin dışarıya bağımlılığın %70 civarında olacağı tahmin edilmektedir.349 Enerji bakımından bu durum ABD’nin şimdiden tedbir almasını zorunlu kılmaktadır. Dolayısıyla Genişletilmiş Ortadoğu ve Kuzey Afrika Girişimi olarak isimlendirilen yaklaşım günümüzün tasarısı değil, en az yirmi yıl sonrasına hazırlık projesi olarak algılanmalıdır.
Ortadoğu Bölgesine Avrupa’dan sonra giren ABD, 1930’lardan itibaren ABD petrol şirketlerinin Ortadoğu’da petrol arama ve üretim amacıyla yapmış olduğu yatırımlar, 1940’lardan itibaren ABD’nin bölgeye yerleşmesine ve ilgisini artırmasına sebep olmuştur.350 Dünya enerji politikalarını
346 CHENEY, Dick; “The Greater Middle East-The Bush Administration's Perspective”, Remarks by The Vice President to The World Economic Forum Congress Center, Davos, Swıtzerland, 2004. 347 BRZEZINSKI, Zbigniew; “Hegemonic Quicksand”, The National Interest, No: 74, Winter, 2003,
s. 5-6.
348 British Petrolium; Statistical Review Of World Energy, 2003. 349 Energy International Agency; Energy Outlook, 2004.
yönlendirilebilmek için dünyada enerji rezervlerine sahip olmak veya en fazla üretim yapan ülke konumunda olmak tek başına yeterli olmamaktadır. Enerji piyasasına hâkim olan ülkeler, hem rezervi olan hem de üreten ülkeler üzerinde baskı kurabilecek ve politikalarını etkileyebilecek güçtedirler. ABD’nin teşvik etmiş olduğu düşük petrol fiyatları, ihracatını büyük oranda petrole bağımlı olarak gerçekleştiren ülkeler için hayatî zararlara sebep olabilmektedir. Nitekim SSCB’nin yıkılma sürecinde de düşük petrol fiyatlarının etkin olduğu söylenebilmektedir.351 Dolayısıyla buradan şu değerlendirmeyi yapılabiliriz; uluslararası enerji dolaşımının kontrolünü elinde bulundurabilecek güç ve politikalar olmadığı sürece, enerjiye sahip olmanın kazandırdığı avantajlardan çok kaybettirdikleri ile karşılaşılabilmektedir. ABD, genişletilmiş Ortadoğu’ya yerleşerek yukarıda ifade edilen avantajı elde etmeye çalışmaktadır.
Bu kapsamda ABD’nin jeostratejisinde izlemesi gereken yolu Amerikalı stratejist Brezinski, kilit oyuncuların üzerinde odaklanma ve bölgenin doğru değerlendirilmesi gerektiğini ifade etmiştir. Bu amaca ulaşmak için de diğer devletleri etkileyebilecek güçte olmak ve jeostratejik dinamizme sahip Avrasya devletlerini tespit etmek gereğini belirtmiş ve bu güçlerin bulunduğu bölgede devre dışı bırakılması gerekliliğini ifade etmiştir.352 ABD’nin Soğuk
Savaş dönemi politikaları incelendiğinde de yukarıda belirtilen tespitleri uyguladığı ve hâlâ uygulamaya devam ettiği görülmektedir.
ABD, küresel hegemonyasını devam ettirebilmesinin önünde Rusya ve Çin’i engel olarak görmektedir. AB ise önemli bir ekonomik güç olmasına rağmen ABD’ye karşı ortak siyasî bir tavır sergileme gücüne henüz ulaşamamıştır. ABD’nin bu güçlere karşı uygulamış olduğu politikalara bakıldığında, enerji kaynaklarına ilgisi, Çin ve Rusya Federasyonu önderliğindeki Şangay İş birliği Örgütü ve AB’nin önünün kesilmesi için; terör ve kitle imha silahlarını gerekçe göstererek bazı stratejik noktalara yerleşmiş ve yerleşmeye çalıştığı görülmektedir.353 ABD bu hareket tarzıyla; kendi
351 A.g.e., s. 320.
352 BRZEZINSKI, Büyük Santranç Tahtası, s. 51-65. 353 EVCİOĞLU, Büyük Ortadoğu Stratejisi, s. 404.
askerî yapısını kurmaya çalışan AB’yi doğudan, Ortadoğu’yu içeriden, Rusya Federasyonunu batıdan ve güneyden (Orta Asya, Kafkasya ve son olarak Doğu Avrupa’dan), Çin ve İran’ı da çepeçevre (Orta Asya, Ortadoğu ve Uzak Doğu) kuşatma ve onların hayat sahalarını daraltma imkânını elde etmektedir.
2.3. Genişletilmiş Ortadoğu ve Kuzey Afrika Girişimi’nin