Hayrettin Filiz ve Erkan Cılak’ın ortak imzaladığı ve Baraka Yayıncılık tarafından basılan, “Ayvalık’ta 1924-1945 Arası Tiyatro Tarihi” adlı kitap, 2022 yılının Aralık ayında yayımlandı. Ayvalık merkezli bir kent belleği çalışması olan dosyada, dönem siyasetinden, Türk Ocağı günlerine, 1933 Türk kültür devriminin Ayvalık ilçesine yansımalarından, Ayvalık’ın yüz yıl önceki toplum sosyolojisine kadar birçok ayrıntı bulunuyor
Konusunda ilk kez çalışıldığından ötürü eşsiz olan bu kitap, bugüne dek kayıt altına alınmamış belgelerle Ayvalık tiyatro tarihini incelerken; başka bölgeler için yapılacak benzer çalışmalara bir form oluşturma yeteneği ile de bilimsel bir yolculuğun başarılı bir ürünü olarak dikkat çekti. Onlarca yerel ve ulusal gazete taranarak elde edilen belge ve bilgilerle biraraya getirilen kitap, gün be gün aktüelin elinde hafızasını yitirmeye başlayan toplumumuz için nane keskinliğinde bir uyarıcı etki yaptı. Dosyanın oluşturulmasında birçok kişisel arşiv de gözden geçirildi.
Her ne kadar yazımı 16 gün gibi mucizevî bir hızla yapılmış olsa da, bilgi ve belgelerin çoklu sağlaması için 10 aylık bir çalışma dönemi sonucu basılan kitap; üstünde Hayrettin Filiz adının yazılı olduğu sekizinci kitap olarak kişisel tarihine kayıtlanırken, genç yazar Erkan Cılak’ın da ikinci kitabı…
Kitap için, Dr. Efdal Sevinçli’nin yazdığı değerlendirme yazısı, tiyatro tarihi konusunda çalışma yapacak diğer bölge araştırmacılarına rehberlik edecek niteliktedir:
“Değerli can kardeşim Hayrettin Filiz ve -tanımıyorum ama Hayrettin ortaklık kurduysa, hiç kuşkum yok ki, en az benim çalışkan öğrencim gibi tutkulu biridir o da- arkadaşı Erkan Cılak beni şaşırttılar. Ayvalık Türk Ocağı’nın tiyatro çalışmalarından Ayvalık Halkevi’ne uzanan çalışmaları, belgeleriyle birlikte karşımıza seriyorlar. Gerek kent belleğine ve gerekse Türk tiyatrosuna iz bırakmak isteyen iki yol arkadaşı, Ayvalık İdman Yurdu ile başlayan, daha sonra aynı kadronun Halkevine geçmesiyle Ayvalık Halkevi Gösterit Kolu’nun oynandıkları oyunların peşine düşüp, kuyumcu hassasiyetiyle bir dosya oluşturmuşlar … Kitabı okuduğumda, Ayvalık’ta temelde amatör de olsa bu kadar çok tiyatro etkinliği ve bu etkinlikleri yaşama geçiren “okutanlar”ın, tarihe bir ilçenin kültürel anıtını diktiklerini düşündüm… Ayvalık’ta bir uyanış dönemi yaşanmış ve biz bunu bilmiyormuşuz, ne büyük eksik! Niye bugüne kadar bunu kimse yapmamışki?
Okuduklarımıza hayran olmamak elde değil… Kâzım Karabekir’den Nâzım Hikmet’e, Musahipzade Celal’den, Mahmut Yesari’ye hiç ummadığınız bir anda karşınıza çıkıyor tiyatro adına yapılanlar. İster istemez, bir küçük ilçede, Ayvalık’ta tiyatro dünyamızdan ne tanıklıklar yaşanmış diyorsunuz içinizden! Anlatsalar inanmazdım; ancak belgeler, bu kitapta yeniden dile gelen kahramanlar; Dr. Fazıl Doğan’dan Muharrem Onursal’a, İbrahim Aybar’dan, Kıvanç Sarlıcalı’ya kadar birçok tiyatro tutkulusu insan geçit resmi yapıyorlar sanki. Bize de sevinçle, coşkuyla alkışlamak kalıyor sadece.”
Kent kültürünün önemi üstüne birçok kaynakta adı anılan Ayvalık yerel araştırmacısı Taylan Köken’in notları da, yapılan çalışmanın önemine işaret etmektedir:
“Ayvalık her anlamıyla konuşulan, tartışılan, araştırılan, araştırdıkça size daha çok malzeme veren bir coğrafyada yer almaktadır. Okuyucunun bu çalışmaya şu gözle bakmasını dilerim: Ayvalık tiyatro tarihi akademisyenler tarafından çok az çalışılmış bir konu olarak ortada durmaktaydı. Genellikle Ayvalık Türk Ocağı, Ayvalık İdman Yurdu Temsil Kolu ve Ayvalık Halkevi’nin birer faaliyeti olarak gündeme alınan ve kısaca verilen bilgilerle genel konunun bir parçasından öteye geçmemekteydi. Bu yüzden, kitabın arka kapağında anlatılan Sayın Hayrettin Filiz’in tiyatral dikkati ve ardından Sayın Erkan Cılak ile kurduğu işbirliği sonucunda kaleme alınan bu çalışma; Ayvalık’ta Cumhuriyet’in erken döneminin sosyo-kültürel yapısını aktaran önemli bir kaynak niteliğindedir. Ayvalık Kent Belleği açısından çok değerli olan bu çalışma, özgün bilgileriyle araştırmacılara muhakkak yeni konu başlıkları açacaktır. ”
Kitabın oldukça ilginç bir yazım hikâyesi vardır. Aynı zamanda dosyanın içinde de yayımlanan yazısında, Erkan Cılak bu hikâyeyi tüm samimiyetiyle şöyle anlatır:
“2021 yılının Mart ayında Birinci Kadın Oyunları Festivali ile hayata karışan, Ayvalık’a ait ilk tiyatro sahnemizi kurmuştuk. Cumhuriyet tarihinin 98. yılında belediyenin gurur duyacağı bir tiyatrosu vardı artık. Kucağımıza doğan bu “bebek sahneyi” yaşatmak için her şeyi yapmaya hazırdık. Heyecandan yere göğe sığmıyorduk.
Aklıma, Ayvalık tiyatro tarihinden bulduğum fotoğrafları Vural Sineması / Nejat Uygur Sahnesi’nin fuaye camlarına yapıştırmak geldi. Daha önce de Sanat Fabrikası’nın fuayesinde yapmıştık bunu. İnsanlara Ayvalık’ta nasıl köklü bir tiyatro olduğunu çağrıştıran bu sabit serginin işe yarayacağına inanıyorduk. Öte yandan, burası bir tiyatroydu ve Ayvalık tarihinde tiyatroya hizmeti geçenlere karşı bir de vefa borcumuz vardı, ödemeliydik. Bu konudak bilgiler zaten sisli ve darmadağındı. Konu hakkında nedense hiç kimse bir çalışma yapmamıştı.
Onca zaman, onlarca etkinlik için birçok kişi gelip gitti sahnemize. Yaptıklarımızı övgüyle alkışladılar. Ama 2021 yılının Ekim ayında, o günlerde Sanat Fabrikası’nda “Sacco ile Vanzetti” adlı oyunu sahnelenen, İzmir’de yaşayan oyun yazarı ve dramaturg Hayrettin Filiz adında biri görülmeye başladı Ayvalık’ta. Etkinlikleri izleyip, genç tiyatrocu heveslilerini yüreklendiren bu kişi bir gün, son derece yapıcı bir dil ve kendine çok güvenen bir edayla; tiyatronun fuayesine astığımız eski Ayvalık tiyatro fotoğraflarından bazılarında tarih hatası olduğunu, bazılarında ise oyun isimlerinin yanlış yazıldığını söyledi bana. Hem Sanat Fabrikası’nda, hem de Vural’daki fotoğraflar bir daha düşünülmeliydi! Şaşırmıştım. Nasıl olur? Bir İzmirli, Ayvalık tarihine nasıl bu kadar hâkim olabilir ki diye düşündüm önce? “Yok hocam” dedim hemen, “yanlış olsa birileri söylerdi herhalde”… Ama o fotoğraf altı bilgilendirmelerinde hata yapıldığı konusunda ısrarcıydı. Karar verdik; sorduk soruşturduk, bulduk buluşturduk, döktük ortaya elimize ne geçerse… Tarihteki verileri, kitap aralarına sıkışmış, tanımlanmamış fotoğrafları, internetteki neredeyse hiç denecek kadar az bilgileri, gazetelerdeki dokümanları, bulmaca gibi tane tane yatırdık masaya, tek tek ayıkladık… Sanki yırtık bir fotoğrafı parça parça birleştirmek gibi bir oyun başladı aramızda… Sonuç? Evet, ortaya koyduğu gazete arşivi ve belgelerden sonra anladık ki Hayrettin Hoca haklıymış. Yanlışmış camdaki fotoğraf bilgileri! Hem de çok güvendiğimiz bir kaynaktan almamıza rağmen…
Bu ilginç karşılaşma, rüzgâr hızıyla yeni bir projeyi başlattı aramızda. Hem mesleki bir işbirliği hem de sıcacık bir dostluk oluştu aramızda… Ayvalık Tiyatro Tarihi üzerine ilk kez yapılacak olan bu kitap çalışmasına böyle bir olaydan sonra karar verdik.”
20 Aralık 2022 tarihinde, Ayvalık Vural Sineması/Nejat Uygur Sahnesi’nde yapılan imza ve kitap tanıtım toplantısı ile okuyucuya sunulan kitap, 296 sayfadan oluşmaktadır.