Hızlı gelişim göstermesi ve bol bol çiçek açmasıyla sevilen begonvil Nyctaginaceae familyasından olup gece sefası ile akrabadır. Cins olarak bilimsel adı: Bougainvillea.
Konular
Genel özellikleri
Begonvil cinsinin birkaç türü ve bunlardan türetilmiş pekçok hibrit ve kültivarları var. Türlerinin, hibtlerinin ve kültivarlarının isimlerinden ziyade gelişim tarzları ve renkleriyle tanırız. Mesela tırmanıcı, çalı ve bodur (cüce) gibi. Akdeniz ülkelerinin tüm deniz kıyısı yerleşim yerlerinde yetiştirilmesi gelenekselleşmiştir. Fakat esas anayurdu Güney Amerika kıtasının orta ve kuzey tropikal kesimleridir.
Bodurları dahil her tip begonvile devamlı çiçek açan süs ağacı formu vermek mümkündür. Detaylarını aşağıda kendi başlıkları altında yazdım.
Begonvil ne zaman çiçek açar?
Begonvilin renkli ve uzun süre solmadan dayanan çiçekleri aslında çiçek değildir. Bunlar çiçek kılıflarıdır. Gerçek çiçekleri küçüktür ve renkli kılıfların içinde üçer tane açar. Bir veya birkaç günde solarlar. Canlı renklere sahip kılıflar ise haftalar boyunca güzelliğini korur.
Çiçek açma zamanı değişir. Bir başlarsa sonbahara kadar süreklidir. Mesela klasik tip begonvil ilkbahar ortasına doğru erkenden çiçeklenmeye başlarken diğer gösterişli çeşitler biraz daha geç kalabiliyor. Erkenci olmaları biraz da önceki yıl dallanıp budaklanmış ince dalların kışı sağ salim atlatmalarına bağlıdır. Ve bu konuda eski klasik begonvil daha başarılıdır.
Herhangi tip bir begonvilin çiçek açma yaşına gelince, bu tamamıyla nerede nasıl yaşadığına göre değişiyor. Bahçede toprağını çok sevmiş olan bir begonvil (bodurları değil diğer tipleri) ilk diktiğiniz zaman çiçekli olsa bile sonraki yıl hızlıca gelişip gösterip anca yaz sonunda veya sonbahar başında uçlardan seyrekçe çiçek açmaya girişir. Havalar biraz soğuyunca gelişim durur. Sonraki yıl daha güçlü gelişir ve sonuç yine aynı olur. Yorulup sakinleşmesi gerekir. Bunun için ise ya hiç budamayacaksınız ya da susuz bırakacaksınız. Başka çare yok.
Saksıda olunca köklerin yeri sınırlı olduğundan bol bol çiçek açar.
İklim uyumu
Begonviller kış soğuklarına pek dayanmaz. Soğuğa dayanıklılığı -1°C derecedir. Klasik begonya (Büyükada begonyası) biraz daha dayanıklıdır. Yerine alışıp orada güçlendikten sonra -6°C derece soğuklara, ama kuzeyli rüzgarları direkt almaması şartıyla sadece birkaç saatliğine dayanır. İstanbul’da (merkez bölgesi ve Adalar) ve İzmir’de kuzeyli yönlerden gelen rüzgârları direkt almayan yerlerde klasik begonya bahçelerde sorunsuz yetişir. İlk iki yıl kış koruması yaparsanız sonra korumaya pek fazla kalmaz. Kuzeyli rüzgârlara açık cephelerde sıfır derece soğukta bile her yıl toprak dışı tüm dalları donup kuruma riski var. Dikeceğiniz cepheye dikkat edin. Tedbir için don olayı olacak günlerde özellikle ana gövdeyi, sonra mümkünse ana gövdeye yakın dalları naylonlarla sarmak gerekir.
Güvenli yerler
Genel açıdan, tüm begonvil çeşitlerine Türkiye’de tam güvenli yerler yok gibidir. Belki tek istisna Alanya’dır. Diğer biraz olsun güvenli yerlerde (Bodrum, Didim, Datça, Antalya kıyı kesimi vb) ortalama on yılda bir begonvilleri toprak hizasına kadar kurutup sıfırlayacak don olayları yaşanır. Buralarda ısı sıfırın altına düştüğü günlerde begonvilleri direkt rüzgardan koruyacak kadar sarıp sarmalama yeterli olur. Yalnız, binaların güney cephelerindeki begonvillere hiçbir koruma gerekmez.
Gelişim tarzlarına göre begonvil çeşitleri
Sarmaşık (devleşen), çalı tipi ve bodur olmak üzere başlıca üç tipten bahsederler. Fakat ben sürekli çalı şeklinde kalan begonvil görmedim. Hatalı gözlemler sonucu yanıldıklarını düşünüyorum. Mesela sarmaşık begonvil toprağını sevmezse veya susuz kalıyorsa devleşmez, çalı tipi gelişir. Boyu 3 metreyi geçmez. Bol bol ince dallar geliştirir. Bodur begonvil ise hem toprağını sever hem susuz bırakılmazsa ve budama yapılmazsa o da aynen bu şekilde gelişecektir. İşte böylesi durumlar karşısında begonvillerin bir de çalı formlu çeşitleri olduğunu sanmış olabilirler.
Sarmaşık begonvil
Liana – asma tarzında ve çok hızlı gelişen begonvillerdir. Gelişimi çok hızlıdır ama saksıda alıp da bahçeye diktiğinizde ilk bir veya iki yıl oldukça sakin durur. Sonra onu artık kimse tutamaz. Devleşir gider. Sadece bir yaz boyunca 4 metre gelişim gösterir. Bunlar devleşme sürecinde de çiçek açıyor ama klasik begonvil farklı. Eğer hızını alamazsa ne yaparsanız yapın çiçek açmamada inatçı davranır. Problem köklerin çok güçlü ve çok sağlıklı olması ve dalları beslemede (özellikle su yetiştirmede) asla sıkıntı çekmemesidir. Böylece hızını alamayıp sürekli kalın dallar uzatır durur. Çözüm sulamayı bırakmaktır. Bu mümkün değilse ya hiç budamayın ki yorgun düşsün ya da yok edin.
Begonvillerin azgınca devleşme eğilimde bulunmasına başka bir etken ise kışın donması, tüm dallarını kaybetmesidir. Toprak altındaki kökleri sapasağlam durur. Yaza doğru akıl almaz bir güçle yeni dallar geliştirir ve sonbahara kadar ortalama 3 ayda en az 4 metre, kök gücüne göre 6-7 metre uzar. Bu durumda hızını alması üç yıl ister.
Sarmaşık begonvillere ağaç biçimi vermek
Sadece 2 yılda veya en geç 4 yılda kolaylıkla mümkündür. Ama sonrasında biçimini korumanız için ilkbahardan yaz sonuna kadar sık sık budamalar yapmak zorunda kalırsınız. İşin bu kısmı zor ve zahmetlidir. Yoksa her yöne yüzlerce upuzun dalları çevreye uzatır. Dallar kavisli bir hal alıp yerlere iner. Aslında sadece çim alandan ibaret çok geniş bir bahçenin tam ortasında uzaktan bakınca muhteşem güzel görünür. Ama felaket derece dikenli dallar karmaşası haline gelir. Her yaz hiç ihmal etmeden ara sıra budamak zorundasınız.
Bodur begonvil
Büyük tip begonviller de küçük halde çiçekli halde saksılarda satılır. Öte yandan bodur begonviller bahçede dikili olunca 4-5 metre kadar büyür. Peki bodur mu değil mi nasıl anlarız? Şöyle: Bodur begonvillerin dalları genelde yeni filizlenmiş ve neredeyse hiç uzamayan, birkaç yapraklı 1cm gibi kısacık dallarla sıkıca kaplıdır. Öyle ki yaprak yoğunluğundan dallarını göremezsiniz. Çiçekleri hep dalların en uçlarında, dal ile sıkıca yakın gibi açar. Büyük tip begonvillerin dalları mini filiz dallarla kaplı olmaz ve çiçekleri uzunca çiçek sapları ucunda dağınık halde açar. Başlıca farklar bunlardır.
Bodur begonviller yavaş gelişir. Bahçeye dikmişseniz ve yerini sevmişse, yaz boyu susuz bırakmadığınız takdirde birkaç yıl içinde 5m kadar uzar. Sonra olgunlaşmasını tamamlamış bir ağaç gibi sabit kalır. Zaten azgınca büyüme özelliği yoktur. Sürekli küçük halde tutmak için kışın donmaktan korumanız ve hemen hiç budamamanız gerekir. Eğer kışın dallar donup kurursa yaza doğru kökten eskisinden çok daha güçlü ve çok daha hızlı gelişim gösterecek olan yeni bir ana gövde çıkarır ve kışa kadar ortalama 2m uzar. Halbuki yaşlanan ana gövdeye sahip bir cüce begonvil 1m civarlarında kalıp sürekli dallanıp budaklanma çabalarıyla bol bol çiçek açar durur.
Bir bodur begonvile ağaç formu vermek
Hem kolaydır hem de sonrasında biçiminin korumak pek gerekmez. Ana gövde uzadıkça en alt dallarını budayın. Ama tepede daima çok dal kalmalıdır ki ana gövde kapkalın ve güçlü gelişebilsin. Budamaları sadece ilkbahar başında yapın. Hayalinizdeki şekil ve boy ne kadar ise, ana gövde ve tepe taç kısmının boylarını düşünün. Ana gövdenin çıplak (yan dalsız) kısmı en az 1 metre, en fazla 2,5 metre olmalıdır. Tepe dallı budaklı taç kısmını istediğiniz şekilde şekillendirirsiniz. Son halini alması belki 3 yıl, belki 5 yıl sürer. Yazın sık sık sularsanız 3 yılı geçmez. Son halini alınca artık sabit bir ağaç gibi hayatına devam eder. Fazla budama istemez. Zahmeti yoktur. Biçimini korumanız için ara sıra tepe kısmında ufak tefek budamalar gerekir.
Begonvil bakımı, yetiştirmede incelikler
Çok iyi güneş alan yerleri sever. Özellikle de öğleden sonra güneşini daha çok sever. İstanbul’da batıya, güneybatıya ve en iyisi güneye bakan cephelerde yetiştirmeniz gerekir. Güneye bakan cepheler hem kış soğuklarından hem ilkbahar ve sonbahar serinlerinden daha az etkilenir.
Begonvil pH 6 – 7 arasındaki az asitli ve nötr toprak istiyor. Öyle denir ama pH 7.5 ve daha fazla olan Ege topraklarında sorunsuz gelişmekteler. Deniz suyunun etkilediği tuzlu topraklara tam uygundur.
Burada bahçede yetiştirmek hakkında bir şey dememe gerek yok. Sadece bahçeye ilk dikerken sakın köklerini bulunduğu topraktan çözmeyin. Sonrası basit. Özellikle ikinci yıldan itibaren süratle büyür gider.
Bahçelere dikilen begonviller gübre istemez. Ancak bahçeye yeni bir begonvil fidanı dikerken açacağınız çukurun en dibini gübrelemeniz çok iyi olur. Kompozit gübre ya da koyun-keçi gübresi, hatta kuş gübresi bile uygundur. Gübrenin üzerini 10cm kadar toprakla örttükten sonra üzerine fidanı oturtup gübresiz toprakla çukuru kapayın ve bol bol su dökerek sulayın. 3-4 yıl sonra cılız kalırsa (ki böyle bir şey genellikle olmaz) gübre verin. Begonvil gübreye çok iyi cevap verir.
Saksıda begonvil yetiştirmek
Çok küçük tutmak isterseniz bodur (cüce) begonvilleri tercih etmelisiniz. 2-3m gibi olmasının sakıncası yoksa büyük tipler de saksıda yetiştirmeye gayet uygundur. Orkide toprağına veya özel kaktüs toprağına saf torf karıştırmayı tavsiye edenler var. Sonra da devamlı bitki besini gerekir böyle güçsüz bir toprakta. Ama bu aslında büyük tip begonvilleri bonsaileştirme ve hep çiçeklenmeye yönlendirme amaçlıdır. Yani aslında begonvilleri her türlü toprakta yetiştirmek mümkün.
Saksıda 3 ölçü torf toprak + 1 ölçü ponza taşı karışımı uygundur. Yazın sürekli şiddetli sıcak olan memleketlerde, yaz-kış sürekli dışarıda güneş altında duracağından dolayı büyük saksı kullanın. Toprağını ise arazi toprağı + torf toprak karışımı olarak ayarlayın.
Sulama, besin-gübre verme
Yaz günlerinde toprak ıslaklığını yitirip biraz da nemini kaybedince sulamalısınız. Diğer zamanlarda toprak neredeyse kupkuru olmadıkça sulamayın. Düzenli sulanan, hiç susuz bırakılmayan begonviller çiçek açmayabilir. Sulamaları daima saksı altından dışarı su sızmasına yetecek kadar bol su ile yapın. Saksıdaki begonvilin toprağı besleyici değilse ilkbahardan yaz sonuna kadar her dört sulamada bir suyuna bitki besini karıştırın. Besin genel amaçlı veya çiçek amaçlı olmalıdır.
Saksı-toprak değiştirme
Zamanı haziran ayının ilk yarısıdır. Daha erken davranmayın. En geç ağustos başına kadar yapabilirsiniz. 3 yılda bir yapmanız uygundur. Köklerini eski toprağından fazla çözmeyin. Saksıdan toprağıyla kalıp gibi çıkarın. En kenarlarda ve en alttan az miktar toprak dökün. Veya hiç dokunmayın. Toprağın köklerden tamamen dökülmesi kötü zarar verir. Az farkla biraz büyük saksıya yeni toprak ilavesiyle yerleştirin ve sulayın.
Susuz bırakmak begonvilleri çiçek açmaya teşvik eder mi?
Hem evet hem hayır. Aslında bütün mesele dallarının köklere göre azlığı veya çokluğuyla ilgilidir. Kökler dalları fazlasıyla rahat besleyecek kadar gelişmiş güçlenmiş ise ve dallar hatalı budamadan ötürü genç dallar ise işte bu iki sebep bir arada olunca çiçek açmaz. Suyla direkt bir etkisi yok yani. Yine de hızlı gelişen begonvillere su sıkıntısı çektirmek iyi olur. Çok da susuz bırakmayın. Yapraklar pörsürse sıcak rüzgarlar pörsük yapraklara fena zarar verir.
Begonvil budama
Sarmaşık begonvillere budama gerekiyorsa ağustos başında yapın. Yeni filizler verir. Büyük bir güç ve hızla yeni dallar uzar. Bunlar sonbahar soğuklarına kadar hızını alıp yorgun düşerler. Sonraki baharda bol bol çiçeklenirler. Kış sonu / bahar başı budamaları begonvilleri fena azdırır ve çiçek açma potansiyelini bir hayli düşürür. Sonbahar / kış başı budaması ise kışın soğuktan fazlaca etkilenip ana gövdenin bile ölmesine sebep olabilir (ama toprak altı kısmı ölmez). En iyisi ağustos başında budama yapmaktır.
Bodur-cüce begonvillere kış sonunda (eğer gerek görüyorsanız) hafif budama yapın. Daha sonra yine gerek görürseniz yaz sonuna kadar devamlı küçük budamalar yapabilirsiniz.
Begonvil nasıl çoğaltılır?
Çelikle çoğaltmanın üç yolu var. Köklendirmek tamamen gübresiz ve tamamen kilsiz herhangi bir toprak ve 2-3mm iri taneli dere kumu ile eşit oranlarda karışım yapın.
1 — Tepe çeliği metoduyla: İlkbaharda serin günler geride kalıp havalar yeni ısınmaya başladığı zaman (İstanbul için mayıs başından haziran başına kadarki dönem) ortalama 15 cm. çok genç ama iyice sertleşmiş bir dalını kesip alın. Alttaki yapraklarını giderin. Sadece en üstte birkaç yaprak kalsın. Sırılsıklam ıslak olmayan, orta nemli toprağa dikin ve sulamayın. Diktikten sonra kapalı şeffat bir kapta bulunması gerekiyor. Ya da şeffaf naylon poşete geçirin. Yakıcı güneşe maruz kalmamalı. Haftada bir gibi açıp bir saat kadar havalandırın. Toprağın üst yüzeyinde fazlaca nem azalması olmuşsa su fısfıslayarak iyice nemlendirin. Köklenmesi 6 – 8 hafta sürer. Köklenmeden sonra kapalı tutmayın. Yavaş yavaş güneşe alıştırın.
2 — Tamamen olgunlaşmış ama sağlıklı yapraklı dal ile: İlkbahar sonundan yaz sonuna kadar bu metot uygundur. Yukarıdaki gibi kapalı tutmayacaksınız. Çatal bir dalı seçeceksiniz. Yani ikili. Dallardan birini dipten 3cm kala kesip atın. Böylece köklendireceğiniz tek dalın dip kısım T şeklinde gibi olmalı. Yaprakların çoğunu makasla kesin. Tepede üç yaprak kalsın. 4 gün suda bekletin. Sonra saksıya dikip sulayın. Dışarıda açık havada sabah veya akşam güneşini direkt alacağı yerde tutun. 4 hafta her gün sulayın. Bu sürede yapraklar hala sağlıklı duruyorsa kesin tuttu demektir. Sonra sulama sıklığını iki günde bir, üç günde bir gibi yavaş yavaş azaltın.
3 — Sonbaharda ise tamamıyla olgun odunlaşmış dallarından çeliklemeyle çoğaltmak mümkün (olgun dal çeliği metodu). Bahçeye veya saksıya diktiğiniz bu çelikler devamlı açık havada güneşli yerde kalacak. Toprak kupkuru kalmayacak şekilde ara sıra sulayın. En geç ilkbahar sonuna kadar iyice köklenmiş ve gelişime başlamış olurlar. Bu usul Akdeniz kıyı kesimlerine uygundur. Diğer yerlerde kışın camekan balkon gibi korunaklı yerde tutmalısınız.
Problemleri
Kış soğuklarına hassaslığı ve yaz aylarında azgınca büyümesi dışında begonvil problemsiz bitkilerdendir. Saksı değişiminde kökleri eski toprağından tamamıyla arındırmaya çalışmamalısınız. Bu konuda çok hassastır. Hiç olmazsa köklerin yarısını tutunduğu topraktan hiç ayırmayın. Yanlış budama begonvilleri azdırıp çiçek verimini düşürür.