TEZİN ADI
17. YÜZYIL ORTALARINA DOĞRU ERZİNCAN KAZÂSI [H. 1052/M. 1642/Tarihli Erzurum Eyaleti (Mad 5152 )
Mufassal Avârızhâne Tahrir Defterine Göre]
TEZİ HAZIRLAYAN Cemile Ebru SAYGI
TEZİ YÖNETEN
Doç. Dr. Süleyman DEMİRCİ
Tarih Anabilim Dalı Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi
Ağustos 2009
KAYSERİ
TEZİN ADI
17. YÜZYIL ORTALARINA DOĞRU ERZİNCAN KAZÂSI [H. 1052/M. 1642/Tarihli Erzurum Eyaleti (Mad 5152 )
Mufassal Avârızhâne Tahrir Defterine Göre]
TEZİ HAZIRLAYAN Cemile Ebru SAYGI
TEZİ YÖNETEN
Doç. Dr. Süleyman DEMİRCİ
Tarih Anabilim Dalı Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi
Ağustos 2009
KAYSERİ
ÖNSÖZ
Osmanlı idaresinde fethedilen toprakları kaydetme toprağın mülkiyet ve tasarruf sistemini ve alınacak vergi miktarını tayin ve tespit etmek amacıyla düzenli olarak sayımlar yapılırdı. Sayımlar sonucunda elde edilen bilgiler de defterlere kaydedilirdi.
Bu defterler önemli arşiv kaynakları olmaları yanı sıra Osmanlı Devleti’nin nüfusunu, vergi ödemekle yükümlü kişilerin sayıları, halkın elinde bulunan toprak miktarını veya toprağı olup olmadığını tespit imkânı sunuyorlar. Şehir, kasaba, köy, mezra ve yaylak- kışlak mahallelerinin de kaydedilmesiyle Osmanlı Devleti’nin o dönemdeki idarî taksimatı, tarihi coğrafyası ve demografik yapısı hakkında da bilgi sahibi olmamızı sağlarlar. Kısacası geçmişten günümüze ışık tutmaktadırlar.
15. ve 16. yüzyılların önemli kaynaklarından olan Tapu Tahrir Defterleri tımar sistemindeki çözülmeye bağlı olarak eski önemini yitirmiştir. 17. yüzyılın birinci çeyreğinden itibaren avârız vergisinin yıllık vergiye dönüştürülmesi ve iltizam sisteminin yaygınlaşmasıyla Tapu Tahrir Defterleri’nin yerini Avârız Defterleri almıştır.
1642/43 tarihli Mufassal Avârızhâne Tahrir Defteri’nin Erzincan kazâsı ile ilgili olan 302–432 sayfaları esas alınarak bu çalışma yapılmıştır. Bu defter bir avârız defteri olmasına rağmen ihtiva ettiği kazâlardaki mahalleler, reayâ, tımar ve zeamet tasarruf edenler, vakıflar, hatip, imam, müezzin ve müderrisler, fakir ve işsizler, yeniçeri, sipahi, cebeci gibi askeri birlikler ile vergiye dahil ve muaf olan hâneler hakkında önemli bilgiler vermektedir. Bu çalışma çerçevesinde Erzincan kazâsı ile ilgili bilgilerin daha geniş kitlelerin istifadesine sunulabilmesini sağlama ve 17. yüzyılın ikinci yarısında Erzincan kazası hakkında değerlendirmelerde bulunmak hedeflenmektedir.
Bu doğrultuda hazırlanan tez, giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Osmanlı Devleti’nde tahrir sistemi ve tahrir defterlerine, avârız tahrirleri ve avârız defterlerine yer verilmiştir.
İkinci bölümde; Erzincan’ın coğrafi konumu ve tarihçesi anlatılmıştır.
Üçüncü bölümde ise çalışmanın temelini oluşturan 1642/43 tarihli avârız defterinin özellikleri verildikten sonra kaza merkezi ardından iki nahiyeye bağlı köyler hakkında elde edilen bilgilere göre ele alınmış ve değerlendirilmiştir. Elde edilen verilerin bulundukları sayfa numaraları dipnotta belirtilmiştir.
Ayrıca kullanım kolaylığını sağlamak amacıyla günümüzde kullanımı yaygın olmayan kelimeler Lügatçe kısmında açıklanmıştır. Avârız Defterinden ilgili kısımlardan bazı sayfaların orijinalleri ile transkripleri ekler bölümüne dahil edilmiştir. Defterde geçen sayfa numaraları köşeli parantez [S. ] bold olarak verilmiş, okunamayan yerler “---”
şeklinde belirtilmiştir.
Çalışmamın hazırlık ve yazım aşamasında bana yol gösteren değerli hocam sayın Doç.
Dr. Süleyman Demirci’ye, hayatım boyunca bana destek veren babam Kemal Saygı’ya, annem Emine Saygı’ya, kardeşlerim Emre ve Murat’a, çalışmalarım sırada bana yardım eden Başbakanlık Osmanlı arşiv görevlileri Nuray Demir ve Abdullah Sivridağ’a teşekkürü bir borç bilirim.
Cemile Ebru SAYGI
17. YÜZYIL ORTALARINA DOĞRU ERZİNCAN KAZÂSI
[H. 1052/M. 1642/Tarihli Erzurum Eyaleti (Mad 5152 ) Mufassal Avârızhâne Tahrir Defterine Göre]
C. Ebru SAYGI ÖZET
Ait olduğu bölgenin sosyal ve ekonomik yapısı hakkında bilgi veren tahrir defterleri XV. ve XVI. yüzyılın en önemli kaynaklarından biri olmuştur. Bu defterlerin yerini XVII. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren Avârız Defterleri almıştır.
Erzincan Doğu Anadolu bölgesinin Yukarı Fırat bölümünde yer almaktadır. Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran Seferi sırasında savaşsız olarak Osmanlı hâkimiyetine girmiştir. Osmanlı hâkimiyetinde bulunduğu dönemlerde ise genellikle Erzurum Eyaletine bağlı kalan Erzincan kazâsı Güney Erzincan ve Kuzey Erzincan olarak iki nahiyeye ayrılmıştır. Bu çalışmada Erzincan kazâsının sosyal ve idarî durumu 1642/43 tarihli Avârız Defteri’ne göre ele alınmış ve değerlendirilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Erzincan, Avârız Defterleri, XVII. yüzyıl, Kazâ
ERZINCAN DISTRICT THROUGH THE MIDDLE XVII’th CENTURY [According to H.1052/M. 1642 Dated Erzurum Province (Mad. 5152) Detailed
Avârızhâne Tahrir Register]
C. Ebru SAYGI ABSTRACT
As one of the social and economical information supplier of the region of which it is belong to, Tahrir registers were the most important source of the XV’th and XVI’th century. Those registers were replaced with the Avârız registers during the first quarter of the XVII’th century.
Erzincan is located in the Upper Euphrathes Region of Eastern Anatolia. City was joined the Ottoman Reign without any skirmish during the Çaldıran Campaign of Yavuz Sultan Selim. Under the Ottoman Reign Erzincan District (Kazâ) was mostly connected to Erzurum Province and was devided into two regions (nahiye) of South Erzincan and North Erzincan. In this study the social and administrative state of Erzincan Region is evaluated according to 1642/43 dated Avârız register.
Keywords : Erzincan, Avârız registers, XVII’th Century, District
İÇİNDEKİLER
ONAY ……… ... I ÖNSÖZ………... II ÖZET ... IV ABSTRACT… ... V İÇİNDEKİLER ... VI TABLOLAR LİSTESİ... VIII KISALTMALAR ... IX GİRİŞ ... 1
1. BÖLÜM
1.OSMANLI DEVLETİNİN TAHRİR SİSTEMİ VE TAHRİR
DEFTERLERİ’NİN AVÂRIZ VERGİ TAHSİLİNDE KULLANIMI. ...3 1.1. 17. YÜZYIL AVÂRIZ TAHRİRLERİ ...8 1.2. AVÂRIZ DEFTERLERİ ...10
2. BÖLÜM
2. ERZİNCAN’IN COĞRAFİ KONUMU VE TARİHÇESİ ...13 2.1 ERZİNCAN’IN ADI………… ...13 2.2. İLK ÇAĞLARDAN XIX. YÜZYILA KADAR ERZİNCAN ...13
3. BÖLÜM
1642 TARİHLİ AVÂRIZ DEFTERİ’NE GÖRE ERZİNCAN KAZÂSI...26 3.1. 1642 TARİHLİ DEFTERİN ÖZELLİKLERİ……...26 3.2. ERZİNCAN ŞEHRİNİN MAHALLELERİ………...27
3.2.1. Erzincan Şehrindeki Dini Ve Sosyal Kurumlar…… ...33
3.2.2. Şehirde Bulunan Dini Vasıflı Kişiler……… ...33
3.2.3. Şehirde Bulunan Askeri Görevliler……...34
3.2.4. Şehirde Bulunan Fakir, Kimsesiz İşsizler ...35
3.2.5. Şehirde Bulunan Meslek Grupları……...35
3.3 GÜNEY VE KUZEY ERZİNCAN NAHİYELERİNE BAĞLI KÖYLER ...37
3.3.1 Güney Erzincan’a Tabi Köyler………… ...38
3.3.2 Kuzey Erzincan’a Tabii Köyler………...48
3.3.3 Köylerdeki Meslek Grupları……… ...55
3.3.4 Köylerde Bulunan Dini Vasıflı Kişiler……… ...56
3.3.5 Köylerde Bulunan Askeri Sınıfa Mensub Kişiler…...56
SONUÇ……… ...59
LÛGATÇE……… ...61
BİBLİYOGRAFYA ………...66
İNDEKS ...72
EKLER……… ...76
ÖZGEÇMİŞ……….125
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 3.1. Müslüman Mahalleleri ... 27
Tablo 3.2. Gayr-i Müslim Mahalleleri... 28
Tablo 3.3. Müslüman ve Gayr-i Müslim Reayânın Mahallelere Göre Dağılımı ... 32
Tablo 3.4 Dini Vasıflı Kişiler ... 34
Tablo 3.5 Şehirde Bulunan Askeri Görevliler... 34
Tablo 3.6 Şehirde Bulunan Fakir, Kimsesiz İşsizler... 35
Tablo 3.7 Şehirde Bulunan Meslek Grupları... 36
Tablo 3.8. Güney Erzincan’da Bulunan Köylerin Toplam Müslüman ve Gayr-i Müslim Hâne Sayıları ... 47
Tablo 3.9. Kuzey Erzincan’da Bulunan Köylerin Toplam Müslüman ve Gayr-i Müslim Hâne Sayıları... 53
Tablo 3.10. Köylerdeki Meslek Grupları ... 55
Tablo 3.11. Köylerde Bulunan DiniVasıflı Kişiler ... 56
Tablo 3.12. Köylerde Bulunan Askeri Sınıfa Mensub Kişiler ... 56
KISALTMALAR
Çev :Çeviren
MAD. : Mâliyeden Müdevver Defterler DİA. : Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi İ.A : İslam Ansiklopedisi
OTAM : Osmanlı Tarih Araştırma Merkezi Dergisi
s. : Sayfa
S. : Sayı
T.T.K : Türk Tarih Kurumu Yay. : Yayınevi -Yayınları
TDVİA : Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi
GİRİŞ
15. ve 16. yüzyıllarda en görkemli devrini yaşayan ve üç kıta üzerine yayılarak çok geniş sınırlara ulaşan Osmanlı devleti 16. yüzyılın sonlarından itibaren ortaya çıkan ve 17. yüzyılda da devam eden çalkantılı günler yaşamaya başlamıştı. Özellikle de Osmanlı devleti için bir dönüm noktası olan 17. yüzyıl’da Devlet karşı karşıya kaldığı yeni şartlara göre çözüm yolları üretmiştir.
Örneğin uzun süren savaşlar sonucunda devlet, içine düştüğü mâli krizden kurtulmak ve nakit ihtiyacını giderebilmek için daha önceleri olağanüstü durumlarda alınan avârız vergisini yıllık hale getirmiştir. Bunun yanı sıra savaş teknolojisindeki değişiklikler sebebiyle merkezde daimi orduların sayısını artırma ve taşraya yayma gereği ortaya çıkınca tımar sistemi önemini yitirmeye başladı. Tımar sisteminde ortaya çıkan bu çözülüş sonucunda devlet çareyi merkez hazinesinin de acil nakit ihtiyacını karşılayacağını düşündüğü olağanüstü vergiler ve iltizam sistemine geçmekte görmüştür.
Özellikle tımar sistemindeki çözülme dönemin devlet adamları ve uleması tarafından Osmanlı’nın içine düştüğü mâli krizin asıl sebebi olarak görülüyordu. Bu doğrultuda Devleti içine düştüğü durumdan kurtaracağına inandıkları birçok çözüm yolları sunmuşlardır. Bunlardan ilki tımar sisteminin iyileştirilerek yeniden uygulanması idi.
Osmanlı’da çözülmenin diğer sebepleri idarî yozlaşma, eski Sultanlar döneminde uygulanarak faydaları görülen kanun ve kaideler bütünü olan “kânun-i kâdimin” ihlal edilmesi, adalette ihmal, rüşvet, mansıpları ehline vermemek, toplum hiyerarşisinde ve hazine dengesinde bozulma ve ahlaki çürüme gibi sebeplerdir.1
Kısacası Osmanlı Devleti’nin klasik düzeninden farklı bir yöne gidildiğinin tespiti bizzat devlet adamaları ve ulemâ tarafından yapılmıştır. Onlar karşılaştıkları gelişmeleri geleneksel Osmanlı devlet ve toplum anlayışı içerisinde izaha çalışmışlardır.
1 Mehmet Öz; Osmanlı’da “Çözülme” ve Gelenekçi Yorumcuları, Dergâh Yay., İstanbul 1997, S. 118- 122.
Tımar sisteminin önem kaybetmesine paralel olarak bazı durumlar dışında klasik tahrirler terk edilmiştir. Bunun yerine yeni defterler ve kayıt usulleri oluşturulmuştur.
17. yüzyılın birinci çeyreğinden itibaren avârız vergisinin yıllık vergiye dönüştürülmesi ve iltizam sisteminin yaygınlaşmasıyla Tapu Tahrir Defterlerinin yerini Mufassal Avârız Defterleri almıştır.
İlk olarak Ömer Lütfi Barkan’ın önemini vurguladığı Tahrir Defterlerinden sonra üzerinde yoğunlaşılan diğer defterler ise 19. yüzyılın önemli kaynaklarından olan Temettüat defterleri olmuştur. Bu bakımdan Osmanlı devletinin klasik dönemi ve 19.
yüzyılı bu defterlerin esas alınarak yapıldığı çalışmalar sayesinde aydınlığa kavuşmuştur. Arada kalan 17. ve 18. yüzyıllar için aynı şeyi söylemek mümkün değildir. Çünkü bu dönemin önemli kaynakları olan avârız defterleri ancak 1980’li yıllardan itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Bu defterlerin önemini ortaya koyan ve son zamanlarda yapılmış olan çalışmalar arasında Oktay Özel, Ali Açıkel, Mehmet Öz, Mehmet İnbaşı ve Süleyman Demirci gibi bilim insanlarının çalışmaları alan bilgisine önemli katkılar sağlamıştır.
Bu çalışmada İstanbul Başbakanlık Devlet Arşivi’nde Mâliyeden Müdevver Defterler kataloğunda bulunan 1642/43 tarihli 5152 numaralı Muffasal Avârız defterinde o dönemde Erzurum eyaletine bağlı olan Erzincan kazâsı ile ilgili bölüm esas alınarak değerlendirmelerde bulunmak hedeflenmiştir. Değerlendirmelerde bulunulurken aynı doğrultuda yapılmış eserlerden faydalanılmıştır. İsmet Miroğlu, Mehmet Öz, Fatma Acun, Süleyman Demirci, Mehmet İnbaşı, Ali Açıkel, Turan Gökçe gibi birçok bilim insanının eserleri bunların arasındadır.
Bu konunun seçilme nedenlerinden bir tanesi söz konusu olan bu avârız defterinin Erzincan’a ait olan kısmının çalışılmamış olmasıdır. Bir diğer neden ise Erzincan’ın sosyal ve idarî açıdan o dönemdeki durumunu göstererek bir nebze de olsa tarihine katkıda bulunmaktır.
I. BÖLÜM
1. OSMANLI DEVLETİNDE TAHRİR SİSTEMİ VE TAHRİR
DEFTERLERİ’NİN AVÂRIZ VERGİ TAHSİLİNDE KULLANIMI
Osmanlı devlet dairelerinde tutulan kayıtlar “Defter” ve “Evrak” olmak üzere iki kategoride yürütülmüştür. Osmanlı bürokrasisi “Defter” usulüne çok önem vermiştir.
Özellikle 15. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yazı, ifade ve fiziki görünüm bakımından birbirinden tamamen farklı birçok defter tutulmaya başlanmıştır. Bu defterlerin sınıflandırılması kalemlerin dağılımına göre olmuş böylece beş ana defter grubu ortaya çıkmıştır.
1) Divan-ı Hümayun Defterleri 2) Bab-ı Âsafi ve Babıâli Defterleri 3) Bab-ı Defteri (Mâliye)
4) Tahrir Defterleri (Defterhâne Defterleri) 5) Şer’iyye Sicilleri
Defterler kalemlerde hazırlanıp ilgililere gönderilen evrak için ve tahrir defterlerinde olduğu gibi belirli bir yapı ve teşkilatın toplu statüsünün belirlenmesi için hazırlanmıştı.2
Osmanlı Devleti yeni fethettiği yerler ile kendi arazisini, toprağın mülkiyetini, tasarruf biçimini ve vergi miktarını tayin ve tespit etmek için belirli zamanlarda istatistikî bilgiler edinmiştir. Osmanlı’nın uygulamış olduğu bu sisteme “Tahrir”, tutulan defterlere de Tahrir defterleri denirdi 3.
Tahrir işleri “Tevkii” denilen “Nişancı”nın nezaretinde yapılırdı. Nişancı Divan-ı hümayun’un asli üyelerinden biridir. Bir yerin tahriri yapılacağı zaman işi iyi idare
2 Osmanlı Devleti Tarihi, Cilt 1, Zaman Yayınları, İstanbul, 1999, s.195.
3 Erhan Afyoncu; “Osmanlı Devletinde Tahrir Sistemi”, Osmanlı Teşkilat, Cilt 6, Yeni Türkiye Yay., Ankara, 1999, s. 311.
edebilecek, doğru, yetenekli, güvenilebilir bir “Emin” veya “Kâtip” seçilirdi. Emin olarak seçilen kişiye “Muharrir-i Memâlik”, “Muharrir” ya da “İl Yazıcı” denilirdi. Bu emin veya kâtibin yanında yazacakları arazinin büyüklüğüne göre bir kâtip kadrosu vardı. Bulundukları bölgedeki idare amirleri istedikleri her türlü yardımı yapmaya mecburdular. Ayrıca o bölgenin kadıları, tımar defterdarı, defterdar kethüdası heyette bulunurdu. Bu heyet yeni fethedilmiş toprak üzerinde idarî teşkilat kurardı. Kendilerine verilen emre göre; arazi önce padişah hasları, vezir, beylerbeyi, sancak beyi hasları, zeametler, tımarlar, padişahlara mahsus vakıflar, diğer vakıflar olmak üzere muhtelif cinslere bölünürdü. Bu heyet daha sonra şehir, kasaba ve köyleri tek tek dolaşarak buralarda oturan vergi mükelleflerinin künyelerini, vergiden muaf olanları ve neden muaf olduklarını açık bir şekilde deftere yazardı. Sonuçta topraklı topraksız köylü, evli, bekar, dul, sakat, sanat sahibi, Müslüman, gayr-i Müslim vs. hepsi kayda geçerdi.
Ardından her köyün merası, kışlağı yaylağı, ormanı, cins cins göstermek suretiyle buğday, arpa, ceviz, bal, meyve, sebze gibi mahsullerinin yıllık miktarları, senede vermekle yükümlü oldukları vergi miktarı yazılırdı.4
Eldeki müsveddeler birleştirilerek bir defter meydana getirilirdi. İdarî teşkilatı da gösteren bu deftere “Mufassal” denirdi. Bu defter aynı zamanda idarî teşkilatı da gösterir. Sadece idarî teşkilatla, köy isimlerini ve yıllık gelir miktarlarını gösteren daha özet bir defter hazırlanırdı. Bu deftere “Mücmel” veya “İcmal Defteri denirdi. Nişancı defterhâne katiplerince iki nüsha olarak hazırlanan bu defterleri kontrol ettikten sonra defterlerin birer örneği defterhâne hazinesine konur ikinci örnekleri ise ilgili eyaletlere gönderilirdi. Bunlar Osmanlı arazisinin esas kaydı olup ülke tapusu hükmündedirler. Bu yüzden Tapu defteri olarak da bilinirler. Has, zeamet ve tımarların tevcihleri için Tapu icmal defterlerinden, boşluklara kayıt yapılmak üzere, köy isimleri seyrek satırlarla yazılmış “Tahvil” defterleri hazırlanmıştır. Bunlar Divan-ı hümayun’un tahvil kaleminde kullanılmaktaydı. Yeni Tahvil defterine “Defter-i Cedid”, ondan önceki için
“Defter-i Atik”, daha da önceki için “Defter-i Köhne” tabirleri kullanılmıştır.5
Tahrirlerin 30-40 yılda bir yapılması kanundu. Ancak daha kısa süreler içinde çeşitli sebeplerden dolayı tahrir yapılmıştır. Saltanat değişiklikleri, göç, salgın hastalıklar sonucu oluşabilecek nüfus değişikliklerinin tespiti, defterlerde karışıklık görülmesi,
4 Mehmet Zeki Pakalın; “Tahrir”, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Cilt 1, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1993, s. 376.
5 Erol Özbilgen; Bütün Yönleriyle Osmanlı, İz yayıncılık, İstanbul, 2007, s. 645-646.
daha önce yapılan tahrirlerde usulsüzlüklerin meydana gelmesi, tımar dağıtımındaki yanlışlıklar, hudut boylarında meydana gelen değişiklikler için yeniden tahrir yapılırdı.
Bunların dışında vergi gelirlerinin herhangi bir surette artması veya azalması, idarî ve mâli sahada tenkisat, ülkenin tamamında veya bir bölgesinde yapılacak ıslahatlar tahrire sebep olurdu. Sağlamış olduğu başlıca faydalar ise olağan ve/veya olağanüstü avârız toplamak için vergiden muaf olup olmayanların tespiti tahrir sayesinde olurdu. Mahalli yönetimin temel ilkeleri belirlenir ve merkezin mahalli yönetimi kontrolü sağlanırdı.
Ayrıca yeni fethedilen memleketlerin de tahriri yapılırdı. Böylece bu bölgeye Osmanlı hâkimiyeti’nin yerleşmesi tamamlanmış olurdu. Osmanlı Devleti taşra idaresindeki fethedilen topraklarda uygulanan daha önceki vergi usullerini esas almıştır. Ayrıca arazinin verimlilik durumundan hareketle her sancak için ayrı bir vergi oranı uygulanmıştır.6
Osmanlı nüfus ve arazi tahrirleri tımar sisteminin uygulandığı sancak ve eyaletlerde tatbik olunurdu. Yani tımar sistemi ile bu uygulama arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktaydı. Askeri veya idarî görevliler hizmetlerinin karşılığı olan maaşlarını, bulundukları yerlerdeki vergileri kendi adlarına toplamalarını sağlayan sisteme “tımar”
denilmiştir. Devlet, toprakları bu şahıslara mülkiyet olarak vermemiştir. Verilen toprağı işledikleri sürece kendilerine bırakılmıştır. Bu durum o devirdeki iktisadi hayatın sonucudur. Çünkü devletin gelirlerinin önemli bir kısmı ziraata dayanıyordu. Tımar sistemi sayesinde devletin hazinesinden doğrudan para çıkmamış ve işler daha rahat yapılmıştır. Fazla gelirler bir araya toplanarak yeni tımarlar kuruluyor, devletin gelirlerinin artması sağlanıyordu. Özellikle nüfusun ve gelirlerin arttığı devirlerde tahririn yapılmasında devletin büyük bir çıkarı olmuştur. Tımar sisteminin taşra yönetimindeki merkezi yerini kaybetmesiyle ayrıntılı tahrirler yapılması gereği ortadan kalkmıştır. Yani tahrir usulünün terk edilişi, tahrir sistemindeki değişmelerle açıklanabilir.7
6 Erhan Afyoncu; “Osmanlı Devletinde Tahrir Sistemi”, s. 312-313.
7 Mehmet Öz; “Tahrir Defterlerinin Osmanlı Tarihi Araştırmalarında Kullanılması Hakkında Bazı Düşünceler”, Vakıflar Dergisi, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yay., Sayı XXII, Ankara, 1991, s. 430. Ayrıca Avârız tahrirlerinin nüfus araştırmalarında kullanımı ile ilgili bkz. Süleyman Demirci; “Demography And History: The Value of The Avârizhâne Registers For Demographic Research: A Case Study of The Ottoman Sub-Provinces of Konya, Kayseri And Niğde, C.1620s-1700”, Turcica 38 (2006): 181-211.
Aynı müellif, "Demography and History: The Value of the Avârızhâne Registers for Demographic Research: A Case Study of the Ottoman Sub-provinces of Konya, Kayseri, Sivas and Bozok, 1620s-1700" a paper presented at an international conference held at the University of Chicago;
Osmanlı Devletinden önceki Türk-İslam devletlerinden olan Selçuklularda Memlûklularda, İlhanlılarda ve Akdeniz çevresinde kurulmuş devletlerde vergi gelir ve nüfusun tespiti için nüfus ve arazi tahrirleri yapılmıştır. Bu tahrirler sonucunda ortaya çıkan kayıtlar her ülkede farklı adlandırılmıştır. Türkiye’de adı Tahrir defterleri, İngiltere’de Domesday Book, Sicilya’da Cera’id, Divan veya Defatir, Mısır’da Revk, İlhanlılar’da Kanun veya Yasamişi, Roma İmparatorluğu’nda Census, Bizans’ta ise Praktika’dır..8
15. ve 16. yüzyıllara ait kapsamlı tahrir defterlerinin içeriğini ilk inceleyen kişi Ömer Lütfi Barkan’dır. 1940’lı yıllarda yaptığı çalışmalarında tahrir defterlerini 15.-16.
yüzyıllarda Osmanlı devletinin demografik yapısını ortaya çıkarmak için kullanmıştır.
Ardından 1953’te yaptığı “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi” adlı çalışmasında Balkanlar ve Anadolu’nun nüfus durumu ile ilgili sonuçları ortaya koydu.
Ömer Lütfi Barkan’a göre bu defterler İmparatorluğun idarî, malî bütün teşkilatının esasını oluşturacak şekilde tasarlanmıştır. Yalnız vergi mükellefleri değil çeşitli hizmetler ve imtiyazlar dolayısıyla vergiden muaf olanlar, ümerâ ve askerler, kör, topal, işsiz vs. bütün erkekler kayıtlı olduğundan hakiki nüfus istatistikleri mahiyetini taşımaktadırlar.9
1970’li yıllardan itibaren ise tahrir defterlerine olan ilgi artmış özellikle 15. ve 16.
yüzyıla ait defterlere yoğunlaşılmıştır. Ancak defterler üzerinde yapılan araştırmalar;
güvenirlilik, nasıl okunması gerektiği, nüfus hesaplanmasında ve tahminlerinde ne ölçüde ve sağlıklı olarak kullanılabileceği konularında farklı görüşlerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Yapılan çalışmalar 16. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda büyük bir nüfus artışının yaşandığını ortaya konmuştur. Bu artışın nedenleri hakkındaki ortaya atılan görüşler ise diğer bir tartışma konusunu oluşturmaktadır.10
Ayrıca bu defterler bazı temel sorulara verilecek cevaplara dair ipuçlarını da temin etmekten uzaktırlar. Defterlere buluğ çağını geçmiş erkek nüfusunu, Hıristiyanların April 30th and May 1st 2004: the 19th Annual Middle East History and Theory Conference, Chicago,İll- USA.
8 Kemal Çiçek; “Osmanlılardan Önce Akdeniz Dünyasında Yapılan Tahrirler Hakkında Bazı Gözlemler”, OTAM, Sayı 6, Ankara 1995, s.52.
9 Ömer Lütfi Barkan; “ Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”, Türkiyat Mecmuası, S. 10, 1953, s. 8.
10 Oktay Özel; “ Nüfus Baskısından Krize: 16-17. Yüzyıllarda Anadolu’nun Tarihine Bir Bakış, (VIII.
Türkiye’nin Ekonomik ve Sosyal Tarihi Kongresi, Haziran 1998, Bursa), s.1-2.
yoğun olarak yaşadığı yerlerde aile reisi konumundaki dul kadınları, sadece nüfusun yarısını oluşturan kadınlarla devre göre değişen oranlarda nüfusun önemli bir bölümünü oluşturan çocukları kaydedilmemiştir. Ortalama bir hâne’nin büyüklüğüne, kaç kişiden oluştuğuna dair bir ipucu verilmemiştir. Hâne’nin yani bir ev halkının büyüklüğü, yaş durumu (bekârların kaç yaşında kaydolduğu) gibi meseleler toplam tahmini nüfusun hesaplanmasında özellikle önemlidir.11
Ömer Lütfi Barkan bir hânenin kaç kişiden oluştuğu probleminin çözümüne yönelik katsayı olarak 5 rakamını kullanmıştır. Josiah C. Russell Venedik kaynaklarına dayanarak nüfus hesaplaması için 3,5 katsayısını ortaya atmaktadır. M. A. Cook ise hâne ile ilgili hesaplamalarda 4,5 katsayısını kullanmaktadır. Bruce McGowan incelediği dört sancağın her biri için farklı katsayı temin eden bir yaklaşımı benimsemiştir. Semendire sancağında 3,57, Segedin’de 4,59, D’ula’da 5,26, Sirem’de 6 katsayısını kullanmıştır. Ronald C. Jennings, Osmanlılarda ailenin Orta Çağ İtalyasındaki aileye benzediğine işaret ederek bu ülkede büyük bir nüfus artışı olması sonucunda aile’nin büyüdüğünü bunun neticesi olarak da ailedeki nüfus sayısının yükseldiğini belirtir. Osmanlı hânesi hakkında herhangi bir katsayı önerisinde bulunmaz.12
Her ne kadar bu defterlerin bazı eksiklikleri olsa da, hâne’nin kaç nüfusluk bir topluluğu ifade ettiğinin kesin olarak belirtilmemesi gibi, bunların yanında artıları da vardır.
Örneğin defterdeki yer adları, kişi adları, vergi ve nüfusla ilgili terminoloji, gelirlerin tahsis edildiği kurum veya kişiler ile ilgili oldukça zengin bir malumatı içerisinde barındırmaktadır. Ayrıca tahrirler belirli aralıklarla yapıldığından nüfus seyrini, yükseliş düşüş nispetlerini anlamak ve diğer yerlerle mukayese etmekte mümkün olabilmektedir.
Önemli olan bu defterleri en iyi şekilde ve sistemli bir biçimde kullanabilmektir.
Osmanlı Devleti’nde tahrir’in ne zaman yapılmaya başlandığı kesin olarak bilinmemektedir. Tahrir defterlerinin izleri I. Murat devrine kadar inmektedir. Fakat eldeki ilk örnekler II. Murat devrine ait birkaç defterdir. Fatih dönemine ait 30-40 kadar defter mevcuttur. Defterlerin sık olarak yapıldığı dönem ise Kanuni devrinden itibaren olmuştur. Tımar sisteminin taşra yönetimindeki merkezi yerini kaybetmesiyle ayrıntılı tahrirler yapılması gereği ortadan kalkmıştır. Ancak bu durum devletin kaynaklarıyla
11 Mehmet Öz; “Tahrir Defterleri’nin Osmanlı Tarihi Araştırmalarında Kullanılması Hakkında Bazı Düşünceler”, s. 437.
12 Nejat Göyünç; “Hâne Deyimi Hakkında”, İU. Tarih Dergisi, Mart 1979, s. 332-333.
ilgilenmediği anlamına gelmemektedir.16. yüzyılın sonlarından itibaren ağırlık kazanan Avârız vergisiyle ilgili avârızhâne defterleri buna örnek olarak gösterilebilir.13
1.1. 17. YÜZYIL AVÂRIZ TAHRİRLERİ
Osmanlı Devleti’nde vergiler şer’î ve örfî olmak üzere iki kısım altında toplanmıştır.
Şer’î vergiler içerisinde zekât, öşür, haraç, cizye gibi vergilerle birlikte seksene yakın vergi bulunmaktadır. Tekâlif-i Örfiyye başlığı altında bulunan vergiler içerisinde ise devletin “imdâd-ı seferiyye” olarak tahsil ettiği avârız vergisi ile birlikte sayıları doksan yediye varan vergi türü bulunmaktadır.14
Avârız yükümlülükleri Nüzül, Sürsat ve İştira olarak aynî ve avârız gibi nakdî vergilerden oluşmaktadır. Fakat aynî olan bu vergiler zamanla nakdî’ye dönüşmüştür.15 Osmanlı ordusunun geçeceği yerlerdeki ahaliden “Nüzül bedeli” adı altında vergi alınırdı. Tespit edilen bir fiyat üzerinden ordunun ihtiyacı olan yiyecek ve mühimmat ise “Sürsat bedeli” adı altında yine halktan alınırdı. Devlet bunlara rağmen ordunun ihtiyacını karşılayamadığı zamanlarda ise gerekli olan zahireyi “İştira bedeli” olarak satın alma yoluna giderdi.16
Avârız’ın sözlük manaları “sonradan meydana gelen, asli ve sabit olanın zıddı” dır.
Bunların yanı sıra Osmanlı mâliyesinde bir vergi ve bütçe terimidir.17
Avârız 16. yüzyıl boyunca sadece sefer gibi olağanüstü durumlarda ortaya çıkan masrafların karşılanabilmesi için tahsil edilen bir vergi ünitesi idi. 16. yüzyılın sonlarına doğru değişen şartlara paralel olarak daha sık gündeme gelmeye başlamıştır.18 Avârız vergisine ilk olarak Sultan II. Bayezid döneminde rastlanmıştır.19
13 Erhan Afyoncu; “Osmanlı Devletinde Tahrir Sistemi”, s. 312.
14 Yusuf Halaçoğlu; “Klâsik Dönemde Osmanlı Devlet Teşkilatı”, Türkler, Cilt 10, Yeni Türkiye Yay., Ankara , 2002, s. 810.
15 Ahmet Tabakoğlu; “Klâsik Dönemde Osmanlı Ekonomisi”, Türkler, Cilt 10, Yeni Türkiye Yay., Ankara, 2002, s. 672.
16 Yusuf Halaçoğlu; “Klâsik Dönemde Osmanlı Devlet Teşkilatı”, s. 810.
17 Halil Sahillioğlu; “Avârız”, T.D.V.İ.A, Cilt 4, İstanbul, 1991, s. 108.
18 Oktay Özel; “Avarız ve Cizye Defterlerinin Sistematiği ve İstatistikel Değeri Üzerine”, Osmanlı’da Bilgi ve İstatistik, Devlet İstatistik Enstitüsü Yay., Ankara, 2000. s. 3.
19 Süleyman Demirci; “Osmanlı’da Devlet ve Ekonomi: Sivas Eyaleti Avârızhâne Sayıları Üzerine Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme 1640-1700”, Sivas Valiliği Osmanlılar Döneminde Sivas Sempozyumu (21–25 Mayıs 2007), Cilt 1, Sivas 1000 Temel Eser, Sivas, 2007, s. 182.
Avârız vergisinde yapılan değişikliklerden bir diğeri ise avârıza esas kabul edilen gerçek hâneden avârız hâne ünitesine geçilmesidir. Avârızhâne; belli sayıda gerçek hânelerden oluşan vergi ünitesi’dir. 15. ve 16. yüzyıllarda bir gerçek hâne veya yetişkin erkek bir avârızhânesi kabul ediliyordu. Bu durum 17. yüzyılda değişmiş birden çok gerçek hâne’den bir avârızhâne oluşturulmaya başlanmıştır. Ayrıca bir avârızhâne içerisindeki gerçek hâne sayısı bölgenin sosyo-ekonomik durumuna göre farklılık göstermiştir.20
16. yüzyılın son çeyreğinde Osmanlı Devleti’nin Doğu’da İran (1578–1590) ve Batı’da Avusturya-Macaristan (1593–1606) ile iki cephede uzun süre savaşması büyük bir mâli sıkıntı yaşamasına sebep olmuştu. Bu durumun ortaya çıkmasında etkili olan diğer olaylar ise nüfus baskısı, kırsal alanlardaki yerleşik halkın hareketliliğinin zirai üretimi, güvenliği ve buna bağlı olan vergi toplanmasını olumsuz yönde etkilemesidir.21
17. yüzyıl ise Osmanlı Devleti için bir dönüm noktası olmuştur. Bu durumun ortaya çıkmasında etkili olan olaylar arasında ise Celali ayaklanmaları, Sultan II. Osman, I.
Mustafa ve I. İbrahim döneminde yaşanan olaylar ve devlet idaresinde “kadınlar saltanatı”, Köprülüler dönemi, Viyana bozgununun ardından yapılan Karlofça anlaşmasının 1699 da imzalanması bulunmaktadır.22
Daha önce de değinildiği gibi Savaş teknolojisindeki değişiklikler sebebiyle merkezde daimi orduların sayısını arttırma ve taşraya yayma gereği ortaya çıkınca tımar düzeni eski önemini yitirmeye başladı. Devlet içerisinde bulunduğu bu durum karşısında merkez hazinesinin acil nakit ihtiyacını karşılayacağı başka bir alan oluşturmuştur.
Sahipsiz ya da tartışmalı hale gelen tımar gelirleri artan ölçüde padişah haslarına dahil edilip iltizam sistemi kullanılmıştır.23 İltizam sisteminde sermayeleri olan bireyler devlete yaptıkları peşin ödemeler karşılığında belli bir bölgenin ya da kaynağın
20 Süleyman Demirci; The Functioning of Otoman Avârız Taxation: An Espect Of The Realitionship Between Centre And Periphery A Case Of The Province Of Karaman 1621-1700, The Isıs Pres, İstanbul, 2009., s. 44.
21 Süleyman Demirci; Osmanlı’da Devlet ve Ekonomi: Sivas Eyaleti Avârızhâne Sayıları Üzerine Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme 1640-1700, s.183.
22 Süleyman Demirci; “Trabzon Eyâletinde Olağanüstü Vergi Mükellefiyeti: Of Kazası Örneği, 1640- 1700” Uluslar arası Trabzon ve Çevresi Kültür ve Tarih Sempozyumu (Trabzon, 16-18 Mayıs 2006), s. 2- 3. 23 Oktay Özel; “Avarız ve Cizye Defterlerinin Sistematiği ve İstatistikel Değeri Üzerine”, Osmanlı’da Bilgi ve İstatistik, Devlet İstatistik Enstitüsü Yay., Ankara, 2000. s. 3.
vergilerini toplama hakkına sahip oluyorlardı. 15. ve 16. yüzyıllarda devletin gelirlerinin sadece sınırlı bir bölümü iltizam düzenine göre tahsil ediliyordu. 24
İltizam sisteminin yaygınlaşmasıyla birlikte 17. yüzyılın başlarından itibaren avârız vergisi yıllık tahsil edilen düzenli bir vergiye dönüştü. Yalnızca düzenli vergiye dönüştürülmekle kalmamış, aynı zamanda bu vergiden muaf tutulanların sayısı azaltılmaya başlanmış ayrıca vergi yükümlülüğünde emlak ve arazi sahibi olmak esası getirilmiş, bu bağlamda zaman zaman askeri ve reayâ arasında bir ayrım yapılmamıştır.25
Toplanan avârız vergileri sefer zamanında ordunun ihtiyacı olan kürekçi temininden, derbent, yol, köprü ve su yollarının bakım ve onarımına, hatta saray mutfağının bazı ihtiyaçlarının karşılanmasına kadar çeşitli alanlarda kullanılmaktaydı.26
1.2. AVÂRIZ DEFTERLERİ
Avârız’ın tespit ve paylaştırılması ise avârız tahrirleri sonucunda düzenlenen defterlere göre yapılmaktaydı. Genellikle kazâ ölçeğinde yapılan avârız tahrirleri ilk başlarda yerel kadılar tarafından yapılıyordu. Ancak bu durum 17. yüzyıl ortalarından itibaren değişmiş daha çok Defterhane’nin Mevkufât Kaleminden görevlendirilen memurlar tarafından yapılmaya başlanmıştır. Görevliler tarafından iki sûret olarak hazırlanan defterlerden biri üzerinde işlem yapılmak için Defterhâne’nin Mevkufât Kalemi’ne kaydedilirdi. Diğeri de eyalet merkezinde muhafaza edilirdi.27
Bu defterler “Mufassal” ve “İcmal”28 olarak ikiye ayrılırlar. Mufassal avârız defterleri esas olarak yerleşim birimlerindeki hâneleri kaydederler. Bazen de bu hâneler nefer, hâne, mücerred gibi kategorilere ayrılarak belirtilir. Ancak esas olarak avârız vergisini
24 Şevket Pamuk; Osmanlı Ekonomisi ve Kurumları, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2007, s. 13.
25 Mehmet Öz; Fatma Acun; Orta Karadeniz Tarihinin Kaynakları VII Karahisar-ı Şarki Sancağı Mufassal Avârız Defteri (1642-43 Tarihli), Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2008, s.4
26 Turan Gökçe; “Osmanlı Nüfus ve İskân tarihi kaynaklarından “Mufassal –İcmâl” Avârız Defterleri ve 1701-1709 Tarihli Gümilcine Kazası Örnekleri”, Tarih İncelemeleri Dergisi, Cilt 20, Temmuz 2005, s.74.
27Turan Gökçe; “Osmanlı Nüfus ve İskân tarihi kaynaklarından “Mufassal –İcmâl” Avârız Defterleri ve 1701-1709 Tarihli Gümilcine Kazası Örnekleri”, s. 75.
28 Ayrıntılı bilgi için bkz. Süleyman Demirci;“Avârızhâne İcmâl Tahrir Defterlerindeki Verilerin Kullanımı: Problemler ve Çözüm Arayışları” 11. Uluslararası Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi Kongresi - 11th International Congress of Economic and Social History of Turkey held at Bilkent University, Ankara, on 17-21 June, 2008-17-21 Haziran 2008.
ödeme kabiliyeti olan yetişkin hâne sahibi erkekleri ve bazı hallerde dul kadınları kaydetmektedir. Her bir mahalle veya köyde bulunan vergi mükellefi nüfus öncelikle dini bakımdan Müslüman ve Zımmî olarak kategorize edilmiştir. Bunların arasında yaşlılık, fakirlik, avârız ödemeye yeterli toprağı olmama ve hastalık gibi sebeplerle hâne’ye dahil olmayanları belirli hizmetler karşılığında avârız yükümlülüklerini yerine getirdiklerinden vergiden muaf durumda olanları da içerir. Ayrıca kadı, yeniçeri gibi askeri sınıfa mensup kişiler de deftere yazılabilmektedir. Buradaki amaç ise çeşitli tahrir emirlerinde belirtildiği üzere daha önce raiyyet statüsündeki kişilerin tasarrufunda bulunan ve avârız yükümlülüğü açısından esas alınan toprakları tasarruf eden kişilerin tespit edilmesidir. 29
Mufassal avârız defterlerinin Mevkufât Kalemine kaydedilmesinden sonra tımar sistemine bağlı olan klasik tahrir defterlerinde olduğu gibi mâliye bürokratlarının bölgesel ya da İmparatorluk genelinde durumu takip edebilmeleri için İcmâl avârız defterleri hazırlanırdı. Bu defterlerde genellikle her bir eyalete bağlı sancaklar dahilinde kaza bazında toplam avârız hâne sayısı kayıtlıdır. Bunun dışında başka bir ayrıntı yer almaz. 30
Kısacası 16. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Osmanlı Devleti’nde herhangi bir bölgenin nüfus hareketleri klasik dönemdeki gibi tanzim edilmediğinden avârız ve cizye defterlerinde bulunan kayıtlara göre tespit edilmektedir. Tüm bunların yanı sıra bu defterler vergi amaçlı tutulduklarından ve sınırlı nüfus bilgileri ihtiva ettiklerinden dolayı nüfus ile ilgili olarak tam sağlıklı veriler elde edilememektedir.31
Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu sosyal ve iktisadi şartlar, nüfusunda meydana gelen değişiklikler sonucunda avârız defterlerinin güncelleştirilmesi gerekmiştir. Sonuç olarak da belirli dönemlerde yaygın olarak bölgesel ya da imparatorluk genelinde tahrirler yeniden yapılmıştır. 1640’lı yıllar ve 1700’lü yılların başında Osmanlı Devleti’nde geniş kapsamlı avârız tahrirleri yapılmıştır.32
29 Mehmet Öz, Fatma Acun; Orta Karadeniz Tarihinin Kaynakları VII Karahisar-ı Şarki Sancağı Mufassal Avârız Defteri (1642-43 Tarihli), s.6-7
30 Turan Gökçe; “Osmanlı Nüfus ve İskân tarihi kaynaklarından “Mufassal –İcmâl” Avârız Defterleri ve 1701-1709 Tarihli Gümilcine Kazası Örnekleri”, s. 78.
31 Ali Açıkel; “Tokat Örneğinde XVII. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı Sosyal Yapısındaki Buhran”, Türkler, Cilt 10, Yeni Türkiye Yay., Ankara, 2002, s. 349.
32 Turan Gökçe; “Osmanlı Nüfus ve İskân tarihi kaynaklarından “Mufassal –İcmâl” Avârız Defterleri ve 1701-1709 Tarihli Gümilcine Kazası Örnekleri”, s. 74.
Sonuç olarak klasik dönem tahrir defterleri ile avârız tahrirleri merkezi hazinenin kaynaklarının tümünün tespitini hedefleyen aynı bürokrasinin ve aynı sayım geleneğinin farklı dönemlerde ortaya çıkan farklı ihtiyaçların ürünleri olmuşlardır.
II. BÖLÜM
2. ERZİNCAN’IN COĞRAFİ KONUMU VE TARİHÇESİ 2.1 ERZİNCAN’IN COĞRAFİ KONUMU
Erzincan, Doğu Anadolu bölgesi’nin Yukarı Fırat bölümünde yer alır. Doğuda Erzurum, batıda Sivas, güneyde Tunceli, güney doğuda Bingöl, güneybatıda Elazığ, Malatya, kuzeyde Gümüşhâne, Bayburt ve kuzey batıda Giresun ile komşudur.33 Bir ova olan Erzincan kuzeyde Esence Dağı, kuzey doğuda Kop dağı, doğuda Karasu- Aras dağlarının batı uzantıları, güneyde Munzur ve Mercan Dağları, batıda Kızıldağ ve Dumanlıdağ ile çevrilidir. 34
2.2 ERZİNCAN’IN ADI
Erzincan adının, İlkçağ’da bu bölgede bulunan “Eriza” şehrinden geldiği belirtilir. Grek kaynaklarında “Aziris”, Ermeni kaynaklarında “Erez”, “Erzng”, “Erznga”, Bizans kaynaklarında “Aringam”, “Arsingan”, “Erzingan”, Arap kaynaklarında ise bölge
“Ezencân” şeklinde geçmektedir. Türkler tarafından feth edildikten sonra şehrin adı ilk önce “Erzingân” ve “Ezirgan” olarak söylenmiş ardından da günümüzdeki şeklini almıştır.35
2.3 İLK ÇAĞLARDAN XIX. YÜZYILA KADAR ERZİNCAN
Tarih öncesi dönemleri kadar inen bir geçmişe sahip olan Erzincan ikinci bin yılda Hurrilerin elinde bulunuyordu. M.Ö. 2000’lerden sonraki dönemlerde Hurrilerin Erzincan yöresindeki hâkimiyetlerinin kalktığı ya da Erzincan’ı içine alan bölgelerden
33 Ersal Yavi; Doğu Anadolu Bölgesinin Geri Kalmışlığı Üzerine Bir Derleme: Doğu Anadolu ve Erzincan, T.C Valiliği, Ankara, 1994, s. 234.
34 İsmet Miroğlu; “Erzincan”, T.D.V.İ.A, Cilt 11, İstanbul, 1995, s. 318.
35 İsmet Miroğlu; “Erzincan”, s. 318.
daha güneye kaymalarıyla ikinci bin yıl yarılarından itibaren Hayaşalılar yörede hâkimiyet kurmuş bulunuyorlardı.36 Azzilerin güneyinde bulunan Hayaşalıların yerleşim alanları içinde bugünkü Suşehri, Kemah, Erzincan ve Bayburt yer alıyordu. Bu dönemde Hititler ise Kızılırmak yayı içerisinde siyasi faaliyetlerini yayabilmek için uygun bir zemin bekliyorlardı. Hititlerin Erzincan’da kesin hâkimiyet kurdukları dönem M.Ö. 1380‘li yıllarda başa geçen Şubbilulima’nın doğuda bugünkü Erzurum civarına kadar dayanarak Erzincan ve havalisini Hitit egemenliğine katmasıyla başlamıştır.
Ancak daha önceki yıllarda da çeşitli Hitit sefer ve istilalarının olduğu anlaşılmaktadır.
M.Ö.1340 yılında Hititler Hayaşalılara son vermişlerdir. M.Ö. 1200’lü yıllarla doğru batıdan gelen “deniz kavimleri”nin göçleri ve baskıları neticesinde ise Hitit İmparatorluğu yıkılmıştır.37
MÖ.900’lü yıllarda kurulan Urartu Devleti ise Urmiye Gölü’nden Erzincan’ın batı kesimlerine, Kafkasya’nın güneyi ve Doğu Karadeniz kıyılarından, Suriye’nin kuzeyine ve Akdeniz’e kadar uzanan yerlere hakim olmuştur. Urartu halkının kurduğu Urartu Devleti’nin başkenti “Tuşpa”(Van) idi. Urartuların kuruluşundan sonraki güçlü olduğu dönemler Asurların zayıf oldukları bir döneme tekabül eder. Urartular, Asur İmparatorluğu’nun Akdeniz ile olan bağlantısını kesmek için Musul ve Halep’e kadar olan bölgeleri topraklarına katmışlardır. Kısaca bölgenin güçlü devleti olan Asurlularla Urartular egemenlik çatışması içinde olmuşlardır. Urartuların tarih sahnesinden kesin olarak silinmesi, kuzeyden gelen Kimmer ve İskit akınlarıyla olmuştur. Bu akınlar sonucunda siyasi güçleri yok edilen Urartu Devleti’nin bütün toprakları M.Ö.600 de Med’lerin eline geçmiştir.38
Urartular, Doğu Anadolu’da ekonomik ve kültürel kalkınmanın öncüleri olmuşlardır.
Bölgede çok sayıda bayındır kentler kurulmuştur. Üretimin yanı sıra bölgede ticareti de geliştirmişlerdir. Zirai üretimde gerekli olan su kanallarının yapımında usta oldukları kadar, maden işçiliğinde devrin en ileri gelen devleti olmayı başarmışlardı. Günümüzde Erzincan’ın 15-20 km doğusunda Urartu kralı II. Argişti (M.Ö.714–685) tarafından kurulan Altıntepe’de bir yerleşim yeri ve kale bulunmaktadır. Burada yapılan arkeolojik
36 Tahir Erdoğan Şahin; Erzincan Tarihi, Cilt 1, Erdav Kitabevi, Erzincan, 1985, s. 25.
37 Tahir Erdoğan Şahin; Erzincan Tarihi 1, s. 24-29.
38 Metin Çetinkaya; Türkiye Cumhuriyeti’nin 83. Yılında Erzincan, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2005, s.25-26.
kazı ve araştırmalar sonucu elde edilen buluntular, Urartu uygarlığının gelişmişliğini gösteren belgeler olmuştur. 39
Urartuların yıkılmasından sonra Erzincan ve çevresi yaklaşık 25–30 yıl İskit egemenliğinde kalmıştır. Ancak teşkilatlanmaya gidemedikleri için bu yıllarda kavimler düzensiz bir hayat sürmüşlerdir.40
Medler, Babil ile işbirliği yaparak I. Sargon’dan itibaren Doğu Anadolu’ya yönelen Asurluları yenmişlerdir. Bu tarihten sonra Doğu Anadolu’nun istilasına başlamışlardı.
Batı Anadolu’yu egemenlikleri altına almalarındaki başlıca engel Lidya Krallığı olmuştu. Her iki krallık yaptıkları savaşlar sonucunda Kızılırmak’ı aralarında sınır olarak belirlemişlerdir. Med kralı Kyaksar, İskitlerin Lidya’ya sığınmasını bahâne ederek savaş açmıştır. Savaşların sürdüğü beş yıl boyunca da Erzincan ve çevresi bu durumdan kötü etkilenmiştir. Kyakser’den sonra yerine geçen Astiyağ’ın zayıf kişiliği yönetimin M.Ö.550 yılında Pers hânedanına geçmesine sebep olmuştur.41
Persli II. Kurus (M.Ö.559-529) Med krallığından yönetimi almıştır. Ardından güçlü bir ordu kurarak Lidya krallığına son vermiştir. (M.Ö.547) II. Kurus hâkimiyeti altına aldığı bölgeler üzerinde hoşgörülü, liberal fakat otoriter bir nizam kurmuştur. Kilikya ve Lykia hariç çeşitli Anadolu kavimlerini itaati altına almıştır. Ayrıca tarihi yollar üzerinde çeşitli teşkilatlar kurmuştur. İranlıların kültürel baskıda bulunmayıp yerel din ve inançlara karsı toleranslı davranmaları sonucunda Erzincan da dahil olmak üzere bütün bölge halkları iki yüz yıla yakın bir zaman Pers hakimiyeti altında kalmışlardır.42 Perslerin ikinci ünlü hükümdarı olan Darius, yönetimi yeniden yapılandırmıştır.
İmparatorluğu askeri yetkilere sahip eyalet valiliği anlamına gelen Straplıklara ayırmıştır. Erzincan, 23 Straplık içinde önceleri 2. Straplıkta iken daha sonra Pont Kapadokyası ve Büyük Kapadokya olarak ikiye bölünen bu bölgeden, Büyük Kapadokya sınırları içinde kalmıştır.43
İç işlerinde serbest bırakılan Straplar belirlenen vergileri krala ödemek zorundaydılar.
Zaman içerisinde İran’a bağlı Straplıklardan bir kısmı Dairus döneminde kurulan bu düzeni bozup merkeze karşı direniş göstermişlerdir. Merkezi yönetimdeki bozukluklar
39 Tahir Erdoğan Şahin; Erzincan Tarihi 1, s. 34-35.
40 Tahir Erdoğan Şahin; Erzincan Tarihi 1, s. 59.
41 Metin Çetinkaya; Türkiye Cumhuriyeti’nin 83. Yılında Erzincan,s. 28.
42 Tahir Erdoğan Şahin; Erzincan Tarihi 1, s. 61-64.
43 Metin Çetinkaya; Türkiye Cumhuriyeti’nin 83. Yılında Erzincan, s. 28.
nedeniyle büyük Kapadokya’da çeşitli kabilelerin çıkardıkları ayaklanmaları M.Ö 361–
359 yılları arasında Erzincan’ı yönetimi altında bulunduran II. Aryabarzan yönetmiştir.
Bu ayaklanmaları İran yönetimi güçlükle bastırdı ve bölgeye Strap olarak II. Mihirdat’ı tayin etti.44
Pers egemenliğinden sonra bölgeye Büyük İskender hakim olmuştur. Makedonya kralı İskender M.Ö 334 yılında Çanakkale Boğazın’dan geçerek Anadolu’da ilerlemiş ve karşılaştığı Pers ordularını yenilgiye uğratmıştır. Büyük İskender’in İran İmparatorluğunu ele geçirmesiyle Erzincan’da yeni bir dönem başlamıştır.
İmparatorluğu amacına uygun olarak bir düzene koyamadan ölen İskender’in ardından yerine Perdikkas halef seçilmiştir. Perdikkas M.Ö 322’de bölgeyi İskender’in yakın dostu olan Eumenese teslim etmiştir. Böylece bu tarihte Erzincan kesin olarak Helen hâkimiyetine girmiştir.45
Perdikkas’ın ardından Antigon parçalanmakta olan İmparatorluğu yeniden kurma girişiminde bulunmuştur. Ancak bu girişimler M.Ö 301 yılında İpsos savaşındaki yenilgiyle son bulmuştur. Daha sonra İmparatorluk Diadokhoslar denilen Makedonyalı generaller arasında paylaşıldığında Mezopotamya ve Suriye’de Selukhos krallığı kuruldu. Bu krallığın ortaya çıkışıyla Doğu Anadolu karmaşık ve çatışmalı bir döneme girmiştir. Selukhoslar üzerlerinde yeterince hâkimiyet kuramadıkları yerel krallıklar bağımsızlık eğilimine girdiler. Bu ardı arkası kesilmeyen egemenlik çatışmaları devam ederken Roma, Yunanistan üzerinden Anadolu’ya sokulmaktaydı. Romalılar M.Ö 2.
yüzyıl ortalarından itibaren Batı Anadolu’yu işgal ettiler ve Doğu Anadolu yönünde egemenlik alanlarını genişletmeye başladılar. M.Ö 70 yılında Roma ordusu Pontus, Armenia ve Doğu Anadolu krallıklarını ele geçirmeye başladı. M.Ö 64 yılında Armenia kralı Tigran’a karşı sürdürülen çatışmalar Roma’nın başarısıyla sonuçlandı. Erzincan Doğu Anadolu ile birlikte Roma’nın küçük Asya eyaletine bağlandı.46
Doğu Anadolu, doğu-batı ve kuzey-güney stratejik yolları barındırmasından dolayı Roma ve Partlar’ın devamlı mücadele ettikleri bir saha olmuştur. Bu mücadele Roma imparatoru Nero’nun müdahaleleri sonucunda yerini M.S 65 yılından itibaren kırk-elli yıl sürecek bir barış devresine bırakmıştır.47
44 Tahir Erdoğan Şahin; Erzincan Tarihi 1, s. 61-63.
45 Tahir Erdoğan Şahin; Erzincan Tarihi 1, s. 64.
46 Metin Çetinkaya; Türkiye Cumhuriyeti’nin 83. Yılında Erzincan, s. 29-30.
47 Tahir Erdoğan Şahin; Erzincan Tarihi 1, s. 96.
Roma İmparatorluğu 395 yılında 2’ye ayrıldı. Başkenti Konstantinopolis (İstanbul) olan Doğu Roma imparatorluğu Hıristiyanlığı resmi din olarak kabul etmişti. Bizans olarak ta bilinen bu İmparatorluğun Doğu Anadolu politikası Roma’nın politikasına benziyordu. Bu politika bölgeyi doğudan gelecek tehlikelere karşı korumaktı. Özellikle İran’dan gelecek tehlikelere karşı Şebinkarahisar, Erzincan, Erzurum, Tercan ve Malatya üzerinden Diyarbakır’a kadar uzanan hattın korunması ve güçlendirilmesine özen gösterildi. 48
Doğu Anadolu bölgesindeki Roma-Part çekişmeleri daha sonraki dönemlerde yerini Bizans-Sasani çatışmalarına bırakmıştır. Bu durum Müslüman Arapların Ön Asya’da ve İran’da egemenlik kurmalarına kadar devam etmiştir. Arap akınları Bizans yönetiminin Doğu Anadolu’daki siyasi gücünü büyük ölçüde yıpratmıştır. 10. yüzyıldan itibaren ise Türk boylarının Anadolu’ya yönelmesi ve uzun süren mücadeleler ile Doğu Anadolu’da siyasi, sosyal ve ekonomik alanlarda 500 yıl süren büyük bir karmaşa yaşanmıştır.49 Yüzyıllarca süren Bizans-İran savaşları her iki devleti de zayıflatmıştı. Araplar 636 yılında Bizansı Yermük yakınında yapılan savaşta yenilgiye uğrattı. 636–639 yılları arasında ise Doğu Anadolu’ya girmeyi başardılar. 638 yılında El-Cezire fatihi İyaz bin Ganim Erzincan’a kadar ilerledi. Muaviye döneminde kuzey illerinin fethine ağırlık verildi. Abbasi halifesi Harun ür-Reşid döneminde (789–809) Bizans ve Hazar Türkleri arasında çatışmalar olmuş ve Tarsus, Malatya ve Erzincan yönünde bir hat sınır olarak belirlenmiştir. Harun Reşid’den sonra halife olan Me’mun döneminde (813–833) Erzincan Bizanslıların eline geçti. Me’mun bölgeye sefer düzenlediyse de Tarsus’da vefat etti. Halife mütevekkil el-Allah (847–861) Erzincan valiliğine oğlu Mu’tez’i atadı.
Ancak burada çıkan ayaklanmalar sırasında Mu’tez öldürüldü. Halifelik Malatya valisi Ömer bin Abdullah’ı görevlendirdi ve böylece Eğin, Kemah, Erzincan ve Trabzon kentleri alındı. Sonuç olarak Doğu Anadolu, 6. yüzyılın ortalarından itibaren yaklaşık 300 yıl gibi bir süre Arap akınları ve fetihlerine sahne olmuş, bu süreç içinde Hazar Türklerinin de bölgeye yönelik akınları Arap, Bizans ve Türkleri karşı karşıya getirmiştir.50
Anayurtları Orta Asya olan Türk boyları çeşitli dönemlerde Hazar Denizi’nin kuzeyinden Kafkasya, Doğu Avrupa ve Balkanlara, güneyinden Afganistan, İran ve
48 İsmet Miroğlu; “Erzincan”, s. 318-319.
49 Metin Çetinkaya; Türkiye Cumhuriyeti’nin 83. Yılında Erzincan, s. 30.
50 Metin Çetinkaya; Türkiye Cumhuriyeti’nin 83. Yılında Erzincan, s. 32-33.
yukarı Mezopotamya ya göç etmekteydiler. Siyasi baskı ve barınma sorunları nedeni ile uzak bölgelerden ve zor doğal koşullar altında yollara düşen bu kafileler Doğu Anadolu ve Toroslar’daki yaylalarda güvenli yerleşim alanlarına ulaştılar. Ancak bu dağınık öncü guruplar Bizans garnizonları tarafından geri püskürtüldü. 51
Onuncu yüzyılda Cend’den ayrılarak Maveraünnehir’e inen Selçuklular, Karahanlı hükümdarı Ali Tegin’in baskılarına maruz kalmışlardır. Maruz kaldıkları siyasi baskı, yer sıkıntısı ve duydukları gelecek endişesi üzerine Selçuklular kendilerine yeni yurt arayışlarına girmişlerdir. Bu amaçla Tuğrul Bey savunmada kolaylık sağlayacak çöl mıntıkalarına çekilmiştir. Çağrı Bey ise Anadolu gazasına çıkmıştır. Doğu Anadolu’da 1016-1021 yılları arasında yaptığı akınlar neticesinde Ermeni ve Gürcüler karşısında başarılı olmuş ve bölgenin alınmaya müsait bir yer olduğu anlaşılmıştır.52
1048 yılında Pasinler’de yapılan ilk ciddi Türk-Bizans muharebesinde Türkler galip gelmişlerdir. Pasinler savaşından sonra Türkler ile Bizanslılar arasında barış müzakereleri başlamış ve Anadolu’da fetih hareketleri 4-5 yıl kadar durmuştur.53 1062’de Doğu Anadolu’yu kontrol ettikten sonra Irak’a dönen Tuğrul Bey’den iki yıl sonra Büyük Selçuklu İmparatoru Alparslan Bizans’a bağlı olan ve kaynaklarda asla fethedilemeyeceği belirtilen surlarıyla meşhur Ani’yi (Kars) almıştır. Bunun yanı sıra Malazgirt, El-Cezire ve Urfa kalelerini de almasıyla Türk göç kafilelerinin Anadolu’ya giriş güvenliklerini sağlamıştır.54
Bizans ise bu durum karşısında Türkleri durdurmak için Malatya, Sivas, Divriği, Erzincan ve Kemah kalelerini güçlendirmiştir. Bizans yönetimi tüm olanaklarını seferber ederek basında Romanos Diogenes’in bulunduğu büyük bir ordu ile doğu’ya yönelir. Hedefleri ise Oğuz güçlerini durdurmak ve Türkleri Maveraünnehir ötesine sürmekti. 26 Ağustos 1071’de yapılan Malazgirt Savaşını Alparslan ve ordusu kazanmıştır.55 Malazgirt zaferi bölgedeki siyasi durumu tamamıyla Türklerin lehine çevirmiştir.56
51 Tahir Erdoğan Şahin; Erzincan Tarihi 1, s. 193-195.
52 Nesimi Yazıcı; İlk Türk İslam Devletleri Tarihi, Türk Diyanet Vakfı Yay., Ankara, 2004, s. 208-209.
53 Tahir Erdoğan;Erzincan Tarihi 1, s. 223.
54 Nesimi Yazıcı; İlk Türk İslam Devletleri Tarihi, s.215.
55 Tahir Erdoğan; Erzincan Tarihi 1,s. 227.
56 Göknur Göğebakan; “Doğu Anadolu’nun Osmanlı Hakimiyetine Girişi”, Türkler, Cilt 9, Yeni Türkiye Yay., Ankara, 2002, s. 459.
Malazgirt zaferinden sonra Alparslan’ın Artuk, Saltuk, Danişmend gibi beylerinden biri olan Mengücek Ahmed Gazi, Erzincan, Kemah, Divriği, Şebinkarahisar yörelerine egemen oldu.57 Merkezi Kemah olan Mengücek Beyliğini58 kurdu. Mengücek Ahmed Gazi (1072-1114) döneminde beylik Haçlı Seferleri ve kuzeyindeki Bizanslılarla mücadele etti. Ahmet Gazi’den sonra yerine geçen oğlu İshak Bey’in 1142’de vefat etmesi üzerine Melik Mahmut başa geçti. Ancak İshak Bey’in oğulları amcalarının hükümdarlığını tanımadılar. Davud Şah Erzincan-Kemah’da, Süleyman Şah’ta Divriği’de egemen olarak beyliği ikiye ayırdılar.59
Bu dönemden sonra Kemah kolu önemini yitirdi. İdari merkezin Kemah’tan Erzincan’a ne zaman taşındığı tam olarak belli değildir. Ancak bu taşınmanın 1142 yılındaki Danişmendli işgali ile alakalı olması muhtemeldir. 1151 yılından itibaren ise 10 yıl süreyle Divriği kolunun beyi olan Süleyman Şah’a bağlı olarak yönetildi. 1162 yılında ise Davud Şah’ın oğlu Fahreddin Bahrem Şah Erzincan’ın yönetimini amcası Süleyman Şah’tan geri aldı. Bahrem Şah’ın Anadolu Selçuklu Sultanı Kılıç Arslan’ın damadı olması Mengücekliler ile Selçuklular arasındaki ilişkilerinin yumuşamasını sağlamıştır.60
Bahrem Şah’ın ölümünden sonra 1225 yılında yerine oğlu II. Alaeddin Davud Şah geçti. II. Davud Şah zamanında Erzincan önemli bir kültür ve sanat merkezi oldu. Bu sırada Anadolu Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubat doğudan gelecek saldırılara karşı doğu sınırlarını güçlendirmek için Erzurum ve Erzincan’daki beylikleri ortadan kaldırarak doğrudan Selçuklu Devleti’ne bağlamak istiyordu. Alaeddin Keykubat 1228’de Mengücek Beyliği’nin topraklarını ele geçirdi. Oğlu Gıyaseddin Keyhusrev’i Erzincan valiliğine atadı.61
Celaleddin Harzemşah’ın bu dönemde Doğu Anadolu’da egemenlik kurmasına karşı çıkan Alaeddin Keykubat Erzincan’ın Yassıçimen yöresinde 1230 yılında yaptığı savaşta Celaleddin Harzemşah’ı yenilgiye uğrattı. Celaleddin Harzemşah62 sığındığı
57 N. Çiçek Akçıl; “Mengücüklüler”, T.D.V.İ.A, Cilt 29, Ankara, 2004, s. 139.
58 Mengücekliler ile ilgili bkz. Necdet Sakaoğlu, Türk Anadolu’da Mengücekoğulları, Yapı Kredi Yay., İstanbul, 2005.
59 Tahir Erdoğan Şahin; Erzincan Tarihi 1, s. 228-229.
60 N. Çiçek Akçıl; “Mengücüklüler”, s.139-140.
61 Tahir Erdoğan Şahin; Erzincan Tarihi 1, s. 196-244.
62 Celalaeddin Harzemşah ve Harzemşahlılar ilgili ayrıntılı bilgi için bkz. Namık Kemal; Celaleddin Harzemşah, Yayına Hazırlayan: Oğuz Öcal, Akçağ Yay., Ankara, 2005, ve İbrahim Kafesoğlu;
Harzemşahlar Devleti Tarihi (1092-1221), T.T.K Yay., Ankara, 2000.
Amid’in bir dağ köyünde öldürüldü. Alaeddin Keykubat ise Eyyubilerden Ahlat’ı aldıktan sonra o yörede bulunan Harzemlileri doğu sınırlarını güçlendirmek amacıyla buralara yerleştirdi.63
Selçuklu ordusunun 1243 yılında Köse dağda Moğollara yenilmesinin ardından Konya yönünde birçok Anadolu kenti yerle bir edilmiş ve Selçuklu yönetimi Moğolların egemenliği altına girmiştir. 13. yüzyılın ortalarından 14. yüzyılın başlarına kadar olan dönemde Anadolu Selçuklu Devleti’nin ekonomik ve kültürel varlığı gelişmiştir. Ancak İlhanlılarla yaşanan yönetimsel sorunlar ve Anadolu’daki Moğol Noyanları’nın güç ve iktidar çatışmaları sonucunda Selçuklu Devleti’nin siyasi varlığı sona ermiştir.
İlhanlılardan sonra Anadolu’da ortaya çıkan siyasi boşluk ve kargaşa yüzünden Türk beylikleri tekrar bağımsızlaşmışlardır. 1335 yılında Alaeddin Eretna adlı komutan Erzincan’ın yönetimini aldı. Böylece Erzincan üzerinde daha sonra egemenlik kuran Eretna Beyliği’nin temelleri atılmış oldu.64
İlhanlıların görevlendirdikleri kumandan ve valilerin kötü idarelerine son vererek Anadolu’da otoritesini kurdu. Anadolu Selçuklu topraklarının büyük bir kısmını ele geçirerek Alaeddin Eretna, Amasya, Tokat, Sinop, Çorum ve Sivas’ı içine alan bölgede başkenti Kayseri olan Eretna Beyliği’ni kurdu.65
1352 yılında Alaeddin Eretna’nın ölümünden sonra yerine oğlu umerâ tarafından verilen
“Gıyaseddin” ünvanıyla Mehmed Bey geçti.66 Ancak Gıyaseddin Mehmed’in Vezir Hoca Ali’nin etkisinde kaldığını gören Erzincan valisi Burak Bey bu duruma olan tepkisini bağımsız bir Erzincan Beyliği kurarak göstermiştir. 1362 yılına kadar on iki yıl süren bu beylik tam bağımsız olarak kalmıştır. Eretna Beyliği dağılma sürecine girdiğinde bağımlı kent beylikleri merkezden kopmaya başlamışlardı. Erzincan’ın Eretna Emiri Pir Hüseyin’in 1379 yılında ölmesiyle bölgeyi Mutahharten ele geçirmiş ve sonunda bağımsızlığını ilan etmiştir. Bunda Akkoyunluların desteğini almıştır. 1403 yılına kadar Erzincan’da Emirliği sürmüştür. 67
Mutahharten, Eretna yönetiminin güçlü devlet adamı olan Kadı Burhâneddin’in tasfiyesi için iki kez Sivas’ı kuşattıysa da başarılı olamadı. Akkoyunlu tehlikesi
63 Aydın Taneri, “Hârzimşahlar”, T.D.V.İ.A, Cilt 16, İstanbul, 1997, s. 230.
64 Metin Çetinkaya; Türkiye Cumhuriyeti’nin 83. Yılında Erzincan, s. 46.
65 Kemal Göde; “Eretnaoğulları”, T.D.V.İ.A, Cilt 11, İstanbul, 1995, s. 295.
66 Kemal Göde; “Eretnaoğulları”, s. 296.
67 Metin Çetinkaya; Türkiye Cumhuriyeti’nin 83. Yılında Erzincan, s. 47-48.
karşısında Mutahharten’in yardım isteği üzerine Kara Mehmed Bey yardım etti ve Karakoyunluları yenilgiye uğrattı. Akkoyunlu beyleri ise Kadı Burhaneddin’e sığındılar.68 Bu durum sonucunda daha sonraki dönemlerde Akkoyunlularla iyi ilişkiler kuramamış, Karakoyunlularla iş birliği yapmıştır. Bu durum Kadı Burhâneddin’in Akkoyunlularla yakınlaşmasına sebep olmuştur.69
1398 yılında Kadı Burhâneddin’in öldürülmesinden yararlanan Osmanlı Sultanı I.
Bayezid Sivas, Tokat, Kayseri ve Kırşehir kentlerini alarak Erzincan sınırlarına yönelmiştir. Mutahharten, 14. yüzyıl sonlarının güçlü iki hükümdarı olan Timur ve Sultan Bayezid arasında kalmıştır. İlk başta Timur’un yandaşı olmuştur. 1401 yılında Bayezid, Erzincan ile beraber Kemah’ı ele geçirmiştir. Mutahharten’in yerine Kara Yusuf’u getirmiştir.70 Timur bu durum karşında Osmanlı hükümdarından Kara Yusuf’un kendisine teslim edilmesini ya da öldürülmesini, bunlar yapılmadığı takdirde ise ülkeden çıkarılmasını istedi. Yıldırım Bayezid bu isteğe karşılık olarak Kara Yusuf’a Aksaray’ı dirlik olarak verdi. Ancak kendi isteği doğrultusunda 16 gün sonra Erzincan’ı, kesin bağlılığın kabulü ve Kemah’ın doğrudan Osmanlı’ya bağlanması şartıyla Mutahharten’e bırakmıştır. 71
Yeni kuvvetlerle ordusunu güçlendiren Timur, Yıldırım Bayezid ile savaşmaya karar vermişti. Bu yüzden de kabulü mümkün olmayacak isteklerde bulunuyordu. Bu istekler arasında Kara Yusuf’un kendisine teslim edilmesinin yanı sıra Kemah’ın Mutahharten’e geri verilmesi, Şehzadelerden birinin yanına gönderilmesi, tâbilik alâmeti olarak kendisine gönderilecek olan kemer ve külahı kabul etmesi yer alıyordu.72
1402 yılında yapılan Ankara savaşında Yıldırım Bayezid yenilgiye uğramıştır.73 Bu savaşın sonucunda Bizans İmparatorluğu 50 yıl kadar daha varlığını sürdürebilme imkânı bulmuştur. Rumeli’de fetihler durmuştur. Şehzadeler arasında hâkimiyet mücadelesi başlamış ve Timur’un Anadolu Beyliklerini yeniden canlandırması yüzünden Anadolu’nun birliği bozulmuştur.74
68 Faruk Sümer; “Karakoyunlular”, T.D.V.İ.A, Cilt 24, İstanbul, 2001, s.434.
69 Faruk Sümer; “Akkoyunlular”, T.D.V.İ.A., Cilt 2, İstanbul, 1989, s. 271.
70 Tahir Erdoğan Şahin; Erzincan Tarihi 1, s. 399-341.
71 Faruk Sümer; “Karakoyunlular”, s.435.
72 İsmail Aka; Timurlular, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 1995, s. 42.
73 Ayrıca Ankara Savaşı yenilgisinde etkili olan stratejik hatalarla ilgili olarak bkz. Süleyman Demirci;
“An evaluation of Bayezid’s political and strategic mistakes in the rout of Ankara in 1402” Chronos:
Revue d’Histoire de l’Université de Balamand, 19/2009.
74 İsmail Aka; Timurlular, s. 44.