AZERBAYCAN’DA DİN HİZMETLERİ
F. Muharrem YILDIZ
Azerbaycan bağımsızlığını elde etmesiyle birlikte bir ^ f hürriyet havasına girdi. Bu demokratik ve hür ortamdan istifade edilerek halkın yegane ihtiyacı olan "DİN BOŞLUĞU" nun da, diğer sahalardaki boşluklar gibi doldurulması gerekmektedir. Çünkü İktisadî sahadaki başarı buna bağlı. Cepheden kaçan askerde kahramanlık ruhunu canlandırmak buna bağlı. Arka arkaya gelen felâket ve musibetlere tahammül buna bağlı. Yetmiş yıllık ve belki de daha fazla süren bir çorak dönemden sonra yeniden dizlerinin üzerine doğrulup, artık dünya konjöktüründe "Ben de varım" diyebilmesi buna bağlı.
İşte bu İçtimaî gerçeklerden hareketle çeşitli mülahazalarla Azerbaycan farklı frekans ve kulvarlarda yanşan dinî ve felsefî ina- nışlann bir arenası haline geldi Hristiyanlar, misyonerleriyle devreye girdi. İsrail; Hazar Türklerinden kalma bir miktar Türk Asıllı musevîleri İsrail’e göçürdü. Hatta Budistlerin, şeytana, ataşe tapanların bile var olduğu anlaşıldı. Şeki’de Peygamberliğini ilan ederek devlete karşı bayrak açanlar çıktı. Ama bu arada hiç düşünülmeyecek çoğunlukta ehli sünnet inancına sahip ama sadece müslüman olduklarını bilen ve inanan ve bunun haricinde kelime-i şehâdet, kelime-i tevhid’i dahi bilmeyen, ezan sesi duymayan insanlarımız da vardı. Farklı in’am ve inanç sahiplerinin çalıştığı bir zeminde
Türkiye’mizden de bir takım vakıflar ve eğitim kuruluşları da irşad faaliyetlerine başlamışlardı. Bunlardan birisi de T. Diyanet Vakfı’dır.
Türkiye Diyanet Vakfı kurmuş olduğu bir inşaat firmasıyla mabedi ve mescidi yok edilmiş ama inancını, imanını yitirmemiş bu müslüman soydaşlarına hizmet götürmek maksadıyla mecsid inşaatlarına başlamış. Şu anda Azerbaycan’da üç tane Osmanlı mimarisi üslübunda cami yaptırmaktadır. İnşaatı devem etmekte olun bu camilerin yanında halkın ihtiyacı olan dini bilgilerini öğrenebilmeleri için Kur’an öğretilen kurslar açılmıştır. Halk bu kurslara ciddi itibar göstermektedir. Diyanet İşleri Başkanlığı buralara sayıca yetersiz olmakla birlikte din görevlileri göndermiş belli süreler hizmet verip gitmişler yerlerine yeni leri gönderilmiştir. Gönderilen görevliler sürekli görevle gönderilmiş olsalar çok daha verimli olacaktır. Çünkü sık sık görevli değişince yenisine ahşana kadar geçen zaman bir kayıp olarak kalmakta, her iki taraf için konsatre zorluğu ortaya çıkmaktadır.
Bakü Büyükelçiliği nezdindeki Din Hizmetleri Müşavirimiz Abdül- kadir SEZGİN’in çalışmaları devam etmekle birlikte Diyanet Vakfı’nın destekleri ile gönderilen Kur’an-ı Kerim’ler, Alfabeleri, Namaz kılınışını öğreten Kiril harfleri ile, Azerbaycan Türkçesi ile yazılan İs- lami kitaplar halka ücretsiz olarak dağıtılmış ve müslüman halk yedisinden yetmişine, "bala" sından "koca" sına varana kadar herkes bu kurslardan istifade etmektedir. İslamı anlatan Azerbaycan dilinde bu tür kitaplara ihtiyacın çok büyük olduğunu itiraf etmek zorundayım. Bilhassa Azerbaycan dilinde latin harfleriyle yazılmış mealli Kur’an-ı Kerimlere ve ilmihal kitaplarına şiddetle ihtiyaç vardır. Bu sahada yapılacak bir çalışma fevkalade isabetli olacaktır.
İnşaat halinde olan bu camiler şu reyonlarda yapılmaktadır: Bakü,
Kusar ve Yeviâk.
Kusar Rahmetli Mustafa Kazdal Camii: İnşaatı T.D.V rehberliğinde şimdi her türlü masrafları vefat etmiş olan Mustafa Kazdal ve oğullan tarafından karşılanmaktadır. Azâmi bin kişilik bir cemaat kapasitesi olan bu cami, 1994 yılı içinde, inşaallah, bitirilecek. Zemin katı Kur’an Kursu, üzeri ise cami olacak şekilde, bahçesinde cami personeli için lojmanı olmak üzere, icra başçılığınca tahsis olunan bir park içinde inşa edilmektedir. Cami bir minare ve tek şerefeli 12 küçük kubbe ve bir de ana kubbe ile örtülecektir.
Bu cami inşaatında çalışan işçiler Türkiye’den getirilmişlerdir. Bunlar öz vatanın terkedip gurbet ellerinde evlâd-u iyal hasreti içinde büyük bir aşk ve şevkle adeta Mescid-i Nebevi inşaatında çalışır gibi çalışmaktadırlar.
İkinci Cami YEVLAK Reyonunda, Çorum halkı ve Valiliğince yaptırılmaktadır. Halen inşaatı devam etmekte olan cami, Kusar Reyonunda yapılmakta olan cami ile aynı hususiyetleri taşımaktadır. Çorum halkının bu örnek harekitini takdirle karşılıyoruz. Bu örnek hareketi Türkiye’mizin diğer şehir ve kasabalarından da beklemekteyiz. Açılacak böyle bir kampanya ile her vilayetimiz Azerbaycan da bir reyonla kardeş ilan edilmeli. O vilayet her türlü masraflarını hatta, din görevlisini de göndermek sü- retiyle Azerbaycan da bir cami inşa etmelidir. Başkanlığımızın ve Vakfımızın bu hususta rehberlik yapmasını bekliyoruz. İnancımız odur ki rehberlik yapıldığı takdirde Azerbaycan kentlerinde tamir bekleyen mescidler bile ayağa kaldırılabilir. Müslüman Türk halkı bunu yapmaya muktedir olduğunu her yönüyle ispatlamıştır. Hayırsever halkımız; haydi, "Azerbaycan’da mabedsiz şehir kalmasın!"
Üçüncü Cami ile T.D.V tarafından Şehitler Hiyabânı’nda ali Sovyet’in (Milli Meclisin) karşısında Hazar Denizi’ne hakim bir tepe üzerinde inşa edilmektedir. Burası aynı zamanda da şehitler Hiyabâ- nı’nın mescididir. Tamamlandığında küçük biblo gibi bir mescid olacaktır. Yakınında yapılan prefabrik Mescid’de cuma namazı kılınmaktadır. Burası Bakü de çeşitli vesilelerle bulunan Türkler’in buluşma yeri haline gelmiştir.
Kuba Reyonunda bir mescid açılmış ve şu anda bilfiil hizmet vermektedir. Diyanet tarafından görevlendirilen İmam-Hatip, hem talebe okutmakta hem de dini hizmetleri vermektedir. Tarihi bir Selçuklu eseri olan bu mescide bir minare yapılması planlanmıştır.
Gönlümüzden geçen odur ki, Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı Azerbaycan’ın her reyonuna görevliler göndersin. 60-65 kadar olan diğer şehirlerde bu imkanlardan istifade etsin. Şu anda bu şehirler büyük bir ekseriyetle bomboş ve mahrum. Kapalı mescidler açılsın, yıkılanlar tamir edilsin ve Mescid-i Nebevi, gibi hizmet versin. Öte yandan şehirlere bağlı merkezi köylerde de kapalı olup da açılmayı ve tamir edilmeyi bekleyen mescidler var. Bunlar da tamir edelirek açılabilir. (Buna şimdilik halkın gücü yetmiyor. Çünkü muharebe Azerbaycan halkını derinden etkiliyor.) Yetmiş yıldan beri kapalı kapılar açılır, paslanmaz kilitler kırılır ah bu ayrılık bu hasret biter inşaallah. Ama elverirki bu meselelerin ciddiyetini, mabedsizliğin, ezansızlığın hasretinin ne demek olduğunu bir kavrayabilelim.