1938 yılının Haziran ayında Azerbaycan’ın Ordubad vilâyetinin Keleki köyünün “Halil Yurdu” denilen yaylasında doğmuşum.
Babam “Kadirkulu Aliyev Merdan oğlu.” Rus-Alman Savaşı’nda (İkinci Dünya Harbi) askerde ölmüş. Annemin adı da Mehrinisa’dır.
Onu biliyorum ki, ben Türk’üm. Belki de bende daha çok Şamanlık izleri var. Sakinliğimden hissediyorum ki, Oğuzlar’danım; arada sırada öfkelendiğimde diyorum ki, Kıpçaklar’danım.
Yedinci sınıfa kadar Unus 7 Yıllık Mektebi’nde okuduktan sonra Ordubad 1 Numaralı Şehir Orta Mektebi’ne devam ettim. O zamanki köy çocuklarının hayatında olduğu gibi ben de şunları yaşadım: Çoğu zaman kevenlerin, sürgünlerin, kangalların içerisinde çoğumuz yalın ayak geziyorduk. Mektebe de yalın ayak giderdik. Komşumuz olan Unus adında bir köy var, orada yedi yıllık mektepte birinci sınıftan yedinci sınıfa kadar okudum (bizim köyde mektep yok idi).
Yedinci sınıfı bitirene kadar en büyük arzum hekim olmak idi. Sekizinci sınıfta tarih ilmine meylim arttı, cemiyeti kavramak bana daha çok ilgi çekici geldi ve Marks’ın “Kapital”ini okumağa başladım. Bize şöyle propaganda etmişlerdi. Güyâ, “Kapital” dünyanın en büyük sâheseridir. O vakitler “Kapital”i okuduğumda çok fazla anlayabilmiş değildim. Hocalarım ve talebe arkadaşlarım bana haklı olarak istihzâ ile baktılar.
Küçük yaşlarımdan itibaren oruç tutuyordum (gizli gizli oruç tuttuğumu hocalarım bilsin istemiyordum), arada bir annem ile yan yana namaz da kılıyordum.
Onuncu sınıfta Azerbaycan Devlet Üniversitesi’nde (şimdiki Bakü Devlet Üniversitesi’nde) Şarkiyat Fakültesi’nin açılacağını duydum. Nizamî, Hakanî, Fuzulî ve başka şairlerimizi doğru anlamak maksadıyla bu fakülteye hazırlandım. 1957’de Üniversitenin Şarkiyat Bölümü’ne (o vakit Filoloji Fakültesi’nin bünyesinde idi) Arap Filolojisi sahasına kaydoldum.
II-III. sınıflarda okurken tarihî-siyasî meseleler beni daha çok meraklandırdı. Az çok, hayata gençlik bakışımla gördüm ki, halkımız bir felâket içerisinde yaşıyor. Ben Güney Azerbaycan faciasını sekiz yaşında görmüşüm, duymuşum. O zaman bilmiyordum ki, tarihin hangi yılıdır. Sonra bildim ki, bu 1946 yılıdır. Gece yarısı Araz’a atlayıp (Allah bilir pek çokları boğulmuştu) kuzeye geçen fedâiler-erkekler, kadınlar, kızlar gelip; bizim Keleki köyüne çıkıyorlardı; geceleri kapımız dövülürdü, açardık...bin bir eziyet çekmiş insanlar... Bir iki gün geçmezdi, hükûmet memurları gelip onları bir yerlere götürürlerdi. Ben anama soruyordum: Bu adamlar kimdir, bu teyze niye ağlıyor, bu çocuğun babasını kim öldürmüş? Niye elbisesi kanlıdır? Hafızamda şu sözler daha çok kalmış: “Ne bileyim? Bedbahttırlar, kardeş kardeşi öldürmüş. Bizimkiler gitti muharebede kırıldı, bu bedbahtlar da birbirini kırıyor. Hitler’in Allah belâsını versin. Stalin’in de bıyığı yerde kalsın!”. Bu sözler ömrüm boyu benim kulağımda çınladı. Büyüdükçe ben de herkes gibi her adım başı haksızlığa hedef oldum. Ayıldığımızda gördüm ki, büyük, ulu bir halk millî felâket içerisinde çabalıyor.
Çocukluğumda bana şaka ile “millet” diyorlardı, şakaya alıyorlardı. Üniversitede de bâzen “Millet” diyorlardı. Sonra ben düşündüm ki, ben kimim, neci olmalıyım... “Milletçi” sözünün kökü Arapça’dır. Düşündüm ki, Türk sözü kullanmalıyız; bu sözün yerine “Elçi” sözü uygundur. “Milletçi” sözü yerine “Elçi” sözünü kullanalım.
1962’de üniversiteyi bitirdim. 7-8 ay staj yaptıktan sonra biz, 5-6 arkadaşı, Assuan Barajı’nın yapıldığı Mısır’a mütercim olarak gönderdiler.
Azerbaycan’a dönünce bütün gücümü talebeler arasında -millî şuurun uyanmasına yönelttim. Hiç kimseye de hesap vermiyordum. Çok şeyleri yakın dostlarımdan bile gizliyordum. Üçerli beşerli, yedişerli ve dokuzarlı gruplar kurdum. Her grupla da ancak kendim meşgul oluyordum. Bu, çok vakit ve güç istiyordu.
Artık cemiyetlerimiz vardı; üçerli, beşerli, yedişerli, dokuzarlı. Ayrı ayrı gruplar kurmuştum ki, bir biri ile alâkası olmasın. Çünkü bilirdim ki, çabuk iliştirirler.
Nitekim, biri bizi sattı. 15 Ocak 1975’te tutuklandım. 1,5 yıl hapiste kaldım.
Ben hiç bir hoca ve talebeyi (hattâ KGB ajanlarını da) suçlu saymıyordum. Bir düşmanım vardı, emperyalizm! Geri kalanlar onun zavallı hizmetçileri idi! Benim bu zavallı generallere ve subaylara da kalbimde acıma uyanırdı. Benim işim zâlim emperyalizme karşı mücadele idi; satkınlara tarihin kendisi cezâ verecekti ve verdi de.
Geç evlenmemin de sebebi şu idi: Arkadaşlarla anlaşmıştık ki, yakalanacağız, onun için aile kurmayalım. Öyle de oldu, yakalandık. Sonra meselenin kökü döndü. Bâzı adamlar meydandan kaçmak için kendilerine bahane gösteriyorlardı. Diyorlardı ki; Ebülfez’e göre ne var -bekârdır, ailesi yok, çoluk çocuğu yok. (Şimdi bir kızı Çilenay; bir oğlu: Ertuğrul var). Onun için kolaydır, senin ise ailen var, çoluk çocuğun var. Böyle deyip pek çok kimse meydandan ayrılıyordu. Ona göre de düşündüm ki, biz de aile kurmalıyız. Eğer bu yolda yürüyorsak aile de kurban olsun, çoluk çocuk da kurban olsun. Bunu sadece biz yapmamışız, bizden önce yüzlerce örnek var. Mehmed Emin Resûlzadeler’in yanında biz kimiz.
Hayatımda en hoş günlerden biri 1989’un 16 Temmuz’unda Azerbaycan Halk Cephesi’nin kurulması ve ona başkan seçilmekliğimdir.
En ağır sarsıntılarım: 20-23 Ocak 1990, Daşaltı ameliyatı, Hocalı faciası, Şuşa ve Laçın hıyâneti...
En çok müteessir olduğum şey dostlarımı kaybetmektir (bütün mânâlarda).
Sevgim- millete!
Vurgunluğum- istiklâle ve adâlete!
İtaatim- hocalarıma!
Borcum-dostlarıma ve meslekdaşlarıma!
Nefretim- yalancılara ve yüzsüzlere!
Ebulfeyz Elçibey BUNLAR DA ANLATMADIKLARI
Azerbaycan Halk Cephesi Başkanı Ebülfez Elçi Bey, 6 Haziran 1992 tarihli seçimlerde % 60’lık bir çoğunlukla Azerbaycan Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
Ancak, onun katıksız bir Türkçü olması ve büyük Türk birliği ülküsünü savunması, Rusya’yı rahatsız etti. Ajanları vasıtasıyla tertiplediği bir darbe sonucu, Elçibey’in iktidardan uzaklaştırılmasını sağladı.
Ebülfez Elçibey, kardeş kanı dökülmesini önlemek için, doğduğu yere, Nahcivan’daki Keleki Köyüne çekildi. Uzun yıllar orada yaşadı. Nihayet 1997’de Bakü’ye döndü. Siyasi mücadeleye yeniden başladı. Ancak, bu mücadeleyi demokratik yöntemlerle yürütmek imkânsızdı. Cumhurbaşkanlığı seçimini boykot etti. İlmi ve fikri çalışmalarını sürdürdü.
2000 yılı başlarında hastalanınca Türkiye’ye geldi. Önce Hacettepe, sonra GATA hastanelerinde tedavi edildi. Fakat, amansız hastalığın pençesinden kurtarılamadı. 22 Ağustos Salı sabahı hayata gözlerini yumdu.
Mekânı cennet olsun! Adı bin yaşasın! İleride yetişecek genç Elçibeyler, onun hatırasını ve ülküsünü mutlaka canlı tutacaklardır.
Tarihte bir Türk büyüğü olarak yer alan rahmetli Ebulfeyz Elçibey için bir Fatiha’yı esirgemeyin. Ebulfeyz Elçibey’in aziz şahsiyetine en anlamlı saygı duruşu budur.
Kaynak: www.hurgokbayrak.com. Doğu Türkistan’ın sesi.
İRAN’DAKİ TÜRK NÜFUSUNA İSTATİSTİKSEL BAKIŞ Günümüzde İran nüfusu içerisinde Türk soyluların oranı tam olarak bilinmemektedir. Bunun nedeni, Türklerin esnek olarak İran coğrafyasında yayılmış olmaları ve aynı zamanda etnik kökeni esas alan resmi bir nüfus sayımının bulunmamasıdır.
Bir taraftan resmi olamayan ve onaylanmayan 30 veya 35 milyon Türkün bulunduğunu öne süren Güney Azerbaycan teşkilatları, bir yandan da İran devletinin resmi çevrelere ve BM‘ye ilettiği sayı (18 milyon) şüphe yaratmaktadır.
Bu çelişkili rakamlar, doğruya yakın bir sayıya ulaşmak için nüfus sayımı gereksinimini ortaya çıkarmıştır. Bu çalışmada, ön yargıdan uzak, bugünkü İran’ın 1950’li yıllardaki ordu arşivlerini inceleyerek doğru bilgiye ulaşmak, Türklerin yaşadıkları yerleşim birimlerinin sayımını yaparak, doğruya yakın bir oranı ortaya çıkarmak amaçlanmıştır. Çalışmada esas alınan hesaplama yöntemi ve kaynak belge 1951-1953 yıllarındaki İran ordusunun verdiği bilgileri esas almaktadır. Söz konusu nüfusu temel alarak, oran ve yüzde belirlendikten sonra son yılların nüfusuyla kıyaslama yapılmıştır. Aynı zamanda İran İstatistik Merkezinin (1998-1999) resmi sayımı ile çıkarılan rakamlar karşılaştırılarak, hata ve doğruluk oranı belirlenmeye çalışılmıştır.
İran diye Adlanan Coğrafyada Konuşulan Diller
Bugünkü İran adlanan coğrafyada 90‘ın üzerinde dil konuşulmaktadır. Ancak devlet dili olarak Farsça ilan edilmiştir.
Ülkede konuşulan diller, üç ana gruba ayrılmaktadırlar. Fars dilliler, Türk dilliler ve Sami dilliler.
Bugünkü İran diye adlanan coğrafyada çok konuşulan diller Türkçe (Azerbaycan, Kaşkay ve Türkmen), Farsça, Arapça, Lor, Lek, Beluç, Gilek ve Mazenderan ve birçok küçük milletlerin dilleri.
Bütün dillerin içinde Türk Dili Azerbaycan Türkçe’si oran olarak çoğunluğa sahiptir.
İran diye Adlanan Coğrafyada Türklerin Arazisi
Yüz ölçümü 1.648.195 Km² olan İran devletinin 2003 yılı itibari ile nüfusu 68.278.826, nüfus artış hızı da yüzdesi 0.83 olarak belirlenmiştir. Bu coğrafyanın 300,000 km²’lık bölümünde Türkler yaşamaktadır. Bu da Kuzey Azerbaycan’ın (86,600 km² ) dört katına ve Türkiye’nin (774,815 km² ) yüzde 40‘ına eşittir.
İran diye adlanan coğrafya esasen 11 etnik bölgeye bölünmektedir:
1-Farsların bölgesi
2-Azerbaycan Türklerinin bölgesi
3-Lorların bölgesi
4.Leklerin bölgesi
5-Kürdlerin bölgesi
6-Larların bölgesi
7.Belüçların bölgesi
8-Türkmen Türklerinin bölgesi
9-Gilan bölgesi
10-Mazenderan bölgesi
11-Arabistan bölgesi
Ayrıca bu etnik bölgelerin çoğunda da yine Türkler yaşamaktadır. Bazı kaynaklarca Lekler ve Larlar, Lorların alt bir kolu olarak gösterilmektedir.
Ülkenin en yoğun nüfusa sahip bölgesi Mazenderan ve en düşük nüfus yoğunluğu ise Güneydoğu da bulunan Belücistan etnik bölgesidir. Ülke genelinde 1989 yılına göre ortalama 36 kişi/km² yaşamaktadır.
Türk nüfusu dağınık olarak İran diye adlanan coğrafyanın her bölgesinde görülebilir. Ülkenin kuzey batı, kuzey doğu ve güney toprakları, Türklerin yoğun olarak yaşadıkları bölgelerdir.
İran diye adlanan coğrafyada yaşayan Türkler, başlıca üç bölgede yaşamaktadırlar. Bu bölgeler :
1. Kuzey Batı Türkleri (Güney Azerbaycan) bölgesi
2. Kuzey Doğu Türkleri (Güney Türkmenistan ve Horasan Türkleri) bölgesi
3. İran diye adlanan coğrafyanın Güney ve Merkez Türkleri bölgesi
Güney Azerbaycan bölgesi Türkiye ve Kuzey Azerbaycan sınırlarından başlayarak günümüzde İran diye adlanan coğrafyanın iç bölgelerine kadar uzanmaktadır. Bu bölge 170,000 km²’lik bir alanı kapsamaktadır. Tarihi ve ekonomik bakımdan ülkenin diğer Türk gruplarına nazaran daha fazla gelişmişlerdir. Bu bölge esas olarak Doğu Azerbaycan(Tebriz), Batı Azerbaycan(Urmu), Erdebil (Erdebil), Zencan (Zencan), Hemedan (Hemedan), Kazvin (Kazvin), Merkezi (Erak), Tehran (Tehran), Kum (Kum), Gilan (Reşt) ve Kürdistan illerini içermektedir. Bu bölgelerin tamamı veya ülkenin içine doğru uzandıkça büyük bir kısmı, Türk arazisi olarak tanımlanır. Bir başka deyimle birbirine bağlı olarak tanımlanan bu kentlerin etrafında yaşayan halk çoğunlukla Türklerdir.
Güney Azerbaycan bölgesinde bulunan illerin yüz ölçümü (Ülkenin 1998-1999 yıllarında verdiği resmi rakamlara göre) çizelgede verilmektedir:
1998-1999 yıllarında İran’ın verdiği arazi dağılımı:
Kuzey Doğu Türkleri, Güney Türkmenistan ve Horasan Türkleri bölgesi. İran devletinin kuzey doğusu ve Türkmenistan Cumhuriyeti sınırlarından başlayarak ülkenin içine doğru uzanıyor. Bu bölgede esasen sadece Türkmenler yaşamaktadırlar.Türkmenler çoğunluklar bir coğrafyada yanı Gülistan (20.893 km²) ilinde ve çok az bir grubu da Horasan ilinde yaşamaktadırlar.Türkmenlere komşu olan Horasan Türkleri dağınık halde Horasan ilinde yaşamaktadırlar.
Türkmenlerin yaşadıkları bu bölgenin yüz ölçümü 23,000 km² ve Horasan Türklerinin yaşadıkları bölge 52,000 km²’dir.
İran diye adlanan coğrafyanın güneyinde ve merkezinde yaşayan Türkler, bölgeye dağılmış ve başka milletlerle içice yaşamaktadırlar. Bu alan İsfahan, Fars, Buşehr, Yezd, Çarmahle, Bahtiyari, Gohkiluye, Boyer, Ahmet ve Kirman gibi illerdir. Bu alanın toplam yüz ölçümü tahminen 65,000 km²’dir.
Bu durumda bu coğrafya topraklarının hemen hemen beşte birlik bölümünde Türkler yoğun olarak, diğer bölgelerde ise dağınık şekilde yaşamaktadırlar.
► Türklerin yoğun olarak yaşadıkları bölgeler
► Türklerin az veya çok az olarak yaşadıkları bölgeler
İran diye adlanan coğrafyanın Türk Nüfusu
İran diye adlanan coğrafyanın hemen hemen her tarafında bulunan Türk nüfusu özellikle üç bölgede yoğunlaşmıştır. ülkedeki Türklerin çoğunluğunu Azerbaycan Türkleri oluşturmaktadır. Azerbaycan Türkleri kuzey batı, merkez, güney ve kuzey doğuda yoğun şekilde yaşamaktadır. Türkiye’den sonra en yoğun Türk nüfusa sahip olan ülke İran diye adlanan coğrafyadır.
İran diye adlanan coğrafyada Türkmenler, çok az sayıda Kazaklar ve Halaçlardan sonra Türk nüfusun neredeyse tamamını Azerbaycan Türkleri oluşturmaktadır.
İran diye adlanan coğrafyanın nüfusu 1951-1953 yılları arsında 18,700,000 kişidir. Tahran’ın nüfusu 1950’de 1.040.000 kişi olmuş, bunun da üçte biri yani 346,667 Türklerdir. Unesko’nun 1951’de verdiği bilgilere göre, İran’daki Türklerin %22’si göçebe olarak yaşamışlardır. Bununla beraber eğer İran’ın bir birine bağlı Türk yurtlarını yani Merkezi beş ildeki nüfus 4,388,323 kişi olursa, başka bölgelerde bulunan Türk nüfusunu eklediğimiz zaman bu rakam 5,184,846 kişiye ulaşır. Bu rakama Tahran’daki Türk nüfusunu ve göçebe Türkleri de eklersek nüfus 6,748,446 kişi ulaşır. Bu da İran devletinin %36,09’nun Türklerden oluştuğu anlamına gelir.
1. Kuzey Batı Türkleri (Güney Azerbaycan)
Türkiye ve Kuzey Azerbaycan’ın sınırlarından İran coğrafyasının içine kadar uzanan topraklarda Azerbaycan Türkleri yaşamaktadır. Bu toprakların tarihi adı da Azerbaycan’dır.
Eski Türk illerinden Afşar, Bayat, Beğdili, Bayındır, Kıpçak, Halaç, Akkoyunlu, Karakoyunlu, Rumlu, Ustaçlı, Tekeli, Şamlı, Zolkadir, Varsak, Capani, Turgutlu, Ecirli, Kaçar, Bayburtlu, İspirli, Karagözlü, Burçalı gibi illerin bir araya gelmeleri ve kaynayıp karışmaları Güney Azerbaycan Türklerinin oluşumunu sağlamıştır.
Tarih boyu Azerbaycan’da yaşayan Kıpçaklar ve Halaçların çoğu Oğuz Türklerinin içinde erimiştir. Ama o şivelerden kalan kelime ve deyimler bölgede çeşitli şivelerin oluşmasına neden olmuştur. Bugün eski halaç lehçesinde konuşan Türkler genelde Kum, Tefreş ve Selefcegan gibi kentlerde 50-60 köyden oluşan küçük gruplardan ibarettirler.
Güney Azerbaycan‘da yaşayan Türklerin çoğunluğu Müslüman ve Caferi Şiilerdir. Az sayıda da olsa Sünniler de bulunmaktadır. Bölgede çok az sayıda Bahai, Hıristiyan, Zerdüşt ve Musevi Türkler de yaşamaktadır.
1. Doğu Azerbaycan, Erdebil ve Zencan illerinde nüfusun tamamının Türk oluşu nedeniyle: 3,325,540 + 1,168,011+1,036,873 = 5,530,424 kişi
2. Batı Azerbaycan Kürdistan ili ile komşu olduğundan dolayı Mahabad ve Sakız gibi bazı Kürt yerleşimleri bu ilde bulunmaktadır. Aynı zamanda ihtilalden sonra İran devletinin yeni politikası doğrultusunda Türkiye Cumhuriyeti ve İran’daki Türk nüfus ile Türkiye ve Kuzey Azerbaycan arasındaki bağları engellemek için sınır bölgelere ve Urmu kentine Kürt yerleştirme siyaseti uygulanmış, bu nedenle bölgede %15 civarında Kürt yaşamaktadır: 2,496,320-374,448=2,121,872 kişi.
3.Tahran başkent olduğundan dolayı aynı zamanda ticaret, sanayi ve siyaset kentidir. Eğer 1951’de kentin %35’i Türk olmuşsa, bu rakam 1978 yılından sonra Güney Azerbaycan’daki işsizlik ve sosyo – ekonomik gerileme ile birlikte ülke merkezine yönelik yoğun göç olarak bu oranı tahminen %60‘ını yükseltmiştir. Tahran çevresindeki son yıllarda kurulan ve hızla büyüyen İslamşeher (265,450), Kudüs(Kala HasanHan)(138,278), Tahran’ın içinde bulunan Kerec, Mehrşehr ve Recayi şehr (940,968) dev Türk kentlerini buna örnek olarak göstermek mümkündür.
İşte bu sebepten dolayı Tahran ilinin %60’i Türk soylu kabul edilmiş, ve bu da 6,705,743 kişi anlamına gelmektedir.
4. Hemedan kenti Güney Azerbaycan’ın sınır ili olduğundan dolayı bu ilin iç bölümlerinde Türkler ve İran’ın içlerine yönelik Lorlar yaşamaktadır. Bu ilin de hemen hemen %70’ini Türkler oluşturmaktadır: 1,174,570 kişi.
5. Son olarak Hesaplamaya tabi tutulan iller, Türklerin en az yaşadıkları Merkez, Gilan, Kürdistan ve Kum illeridir. Gilan ve Merkez bölgesinde Türk nüfus yoğun olduğu halde Kürdistan ve Kum’da çok az Türk yaşamaktadır.
Buradaki Türk nüfusunu %30 hesaplarsak: 1,701,040 kişidir.
Bu beş bölgedeki sonuçlar toplandığı zaman 5,530,424 + 2,121,872 + 6,705,743 + 1,174,570 + 1,701,040 = 17,233,649 kişiye demektir.
Bunun dışında sosyo – ekonomik durum ve işsizlik nedeni ile 1978’den sonra Tahran’ın dışında başka yerlere çalışmak amacı ile gidilen yerler İran’ın Güneyi’nde bulunan Adalar, Laristan bölgesi, liman kentleri, Kuzeyde Mazenderan ve ülkenin doğusunda bulunan Meşhed bölgesinde ki iş merkezlerine akın etmişlerdir. İran, Irak savaşlarında bu genç ve çalışan nüfusun göçü daha da artmıştır. Bu da beş bölgedeki toplam nüfusu ülke nüfusundan çıktıktan sonra yani 42,821,839’ın en az %01’i 428,184 kişilik işçi nüfusa tekabül eder.
İran diye adlanan coğrafyası İstatistik Merkezinin (1998-1999) verdiği rakamlar doğrultusunda İran‘ın toplam nüfusu 60,055,488 kişidir. Bunun 17,661,833’ü kişi yani toplam nüfusun %29,4‘ü Türk’tür.
Ordu istatistiklerine bakıldığında, oradaki verilere dayanarak çıkarılan oran %29,01 idi. Bu da kesin olarak yapılan hesaplamayı doğrulamaktadır.
2. Kuzey Doğu (Güney Türkmenistan ve Horasan) Türkleri
Bu bölgede Türkçe’nin Oğuz Grubuna ait olan Türkmen Türkçe’si konuşulmaktadır.
Bugün Gülistan diye anılan bölgenin kuzey kısmında ve az sayıda da Horasan ‘da yaşayan Türkmenler, temel olarak eski oğuz ellerinden Salur, Imur, Dodurgalar’dandırlar. Halen bu bölgeler Göklen, Yomut ve Teke Türkmenleri adları ile tanımlanırlar. Bu bölgede çok az sayıda Kazak Türkü de bulunmaktadır. Son zamanlarda bu Kazak Türkleri, Kazakistan Cumhurbaşkanının talimatı ile Kazakistan’a göçmektedirler.
Türkmenler genelde Hanefi - Sünni Müslüman’lardır.
Horasan’ın kuzey bölümü yani Deregez, Şirvan ve Bocnurd’un genelinde ve Nişabur, Sebzevar, İsferayin, Türbet-e-Heyderiye’nin bir kısımında Türkler yaşamaktadır. Şii – Caferi olan Horasan Türkleri, Azerbaycan ve Türkmen Türkçe‘si arasında bir lehçeyle konuşmaktadırlar. Aynı zamanda Özbek Türkçe’si etkilerine de rastlamak mümkündür.
Horasan Türkleri genelde Geraylı, Timurtaş, Çağatay, Celayir, Karşıkuzey, Afşar, Bayat, Usataçli, Ecirli, Kengerli, Karagözlü ve başka illerin birleşmesinden oluşmuşlardır.
Bu bölgede 1998-1999‘daki istatistiğe dayalı Gülistan ili Mazenderan’ın içinde olduğundan Türkmen nüfusun kesin olarak bulunması çok zordur. Aynı zamanda Horasan Türkleri de dağınık durumda yaşadıkları için başka hesaplama yapmadan ordu hesaplamasını temel alacağız.
Bölgede toplam 444,567 kişi yaşamaktadır. Bu rakama %22 göçebe halkı da eklersek 544,812 kişi olur. Yani İran’daki (1951-1953) toplam Türk nüfusun %8,17’si İran toplam nüfusunun da %2,91 anlamına gelir.
3. Güney ve Merkez Türkleri
Bu bölgede Türkler dağınık halde yaşarlar. Genelde Lorlar, Farslar, Araplar ve Tatlarla komşu olan bu Türkler, Kaşkay, Hamse, Kirman, Huzistan, İsfahan ve Erak Türkleri diye anılırlar.
Kaşkaylar genelde Fars, Çarmahale, Behtiyari, Gohkiluye ve Boyer Ahmet illerinde, çok az sayıda da Buşehr ve Huzistan da yaşarlar.
Bu bölgelerin boyları Kayı, Afşar, Bayat ve Halac boyları olarak tanımlanır. Hamseler Fars ilinin doğusunda yani, Neyriz kentinin çevresinde yaşarlar ve usanlu, inanlu ve nefer boylarındandırlar. Kaşkaylar ve Hamseler göçebe olarak hayat sürmektedirler. Kirman Türkleri Afşar ve Bıçakçı boylarından olup Sircan ve Ciroft kentlerinde yaşamaktadırlar. Huzistan Türkleri Ağaceri ve Afşar boylarından olup Ağaceri, Ramhormoz ve Şuşter çevresinde yaşamaktadırlar.
İran diye adlanan coğrafyanın merkez Türkleri genellikle bayat boylarından olup İsfahan‘ın Feriden bölgesinde ve Henduder bölgelerinde yerleşmişlerdir.
Bu bölgelerde yaşayan Türklerin tamamı Şii – Caferiler olup Azerbaycan Türkçe’sinin bir ağzını konuşmaktadırlar.
Bu bölgede de 2. bölge gibi dağınıklık çok olduğundan dolayı ordu hesaplamasını temel olarak kabul ediyoruz.
Bu bölgelerde yaşayan toplam Türk nüfusu 638,157 kişidir. Bu rakama %22 göçebeyi de eklersek toplam sayı 778,552 kişi olur. Bu da İran’da yaşayan toplam Türklerin %11,67’sine, toplam İran nüfusunun da %4,16’sina tekabül eder.
4. Sonuç
Sonuç olarak bu istatistik verilerden yola çıkarak, günümüz İran adlanan coğrafya nüfusunun 68,278,826 kişi olduğunu da göz önünde bulundurursak:
1. Kuzey Batı Türkleri (Güney Azerbaycan)
20,073,975 kişi, yani ülkedeki toplam Türk nüfusun %81’i ve toplam ülke nüfusunun %29,4 ‘dür.
2. Kuzey doğu (Güney Türkmenistan ve Horasan) Türkleri:
1,980,086 kişi, yani ülkedeki Türk nüfusun %8’i ve ülke nüfusunun %2,9’u. 1,700,000 ni Türkmen, 280,000 ni Horasan Türk’üdür.
3. Güney ve Merkez Türkleri (Kaşkaylar):
2,867,711 kişi yani ülkedeki Türk nüfusun %11’i ve ülke nüfusunun %4,2‘si.
Bu durumu göz önüne alarak 2003 yılında ülkedeki Türklerin oranı %36,5, nüfusu 24,921,772 kişiye ulaşmıştır.
En az hata payı ile ve bilimsel olmayan yargılardan uzak kalarak doğruya en yakın sayıya ulaşmak amaçlanmıştır. Eğer bu oranı başka etniklerle de karşılaştırırsak İran diye adlanan coğrafyanın temel çerçevesi belirlenecektir. İran diye adlanan coğrafyada etniklerin yüzdesi dikkate alındığında şöyle bir tablo çıkmıştır :
Son söz olarak İran diye adlanan coğrafyada Türkler, daha doğrusu Güney Azerbaycan Türkleri Türkiye’den sonra en büyük Türk topluluğudur. Ancak maalesef ülkede egemen olan Fars şovenizmi ve asimilasyon politikası doğrultusunda, bu Türk nüfusu tehlikeli bir dönem yaşamaktadır.
Bu durum ülkenin merkez, güney ve iç kısımlarında daha belirgin hale gelmiştir. Ülkedeki Türk nüfusu 21. yüzyılda ana dilinde yazıp okumaktan mahrum olarak gün geçtikçe korkunç bir dil bozulmasına sürüklenmektedir. Baskıcı Fars milliyetçiliği, sayılarının az olmalarına rağmen, bütün eğitim mekanizmalarını ellerinde bulundurarak ülkede asimilasyon politikasını yürütmektedir.
Yazan: Babek ÖZTÜRK
Kaynakça
1. General Dr Mahmud Penahiyan,“Ferheng-i Coğrafiya-yı Milliye Torkan-ı İran Zemin”, 1972, Tahran.
2. www.CIA.org.com, Erişim:10,01,2004
3. ”, İran İstatistik Merkezi’’Salname-yi Amari-yi İran, Mart 1998; Mart 1999,2000 Tahran.
4. Dr. Cavad Heyet’’Tarih-i-Zeban ve Lehceha-yi Türki”, , No Yayınları, 1990, Tahran.
5. Ali Reza Sarrafi “İran Türklerinin Etnografyası ve Türk Folklor Araştırmasındaki Sorunlar”, Uluslararası Türk Dünyası Halk Edebiyatı Kurultayı, , Mayıs 2000, Mersin,T.C Kültür Bakanlığı Ankara.2002,S.643-653
6 .www.Ethnoloque.htm
7. Bibi Rabe’e Lugasva ,Sirus İzadi ve Hüseyn Tahvili’’Torkemenha-yi İran”, Şeb-i aheng Yayınları, 1981, Tahran.
8. ” Rafael Blaga “İran Halkların El Kitabı,Birinci baskı, 1997.
Kaynak: Babek ÖZTÜRK. www.guneyazerbaycan.com
GÜNEY AZERBAYCAN
Bizlere Miras Koymuşlar Eren Bablarımız:
Dilimiz, Toprağımız, Onurumuzu.
Şah Hatayi Güney Azerbaycan Bayrağı
Güney Azerbaycan Bölgesi
Kaçar Devleti yıkılana kadar Azerbaycan bu devletin sınırları içerisinde federal olarak yönetiliyordu.Tebriz Şehri Kaçar Devleti’nin ikinci başkenti sayılırdı. Kaçar şahları önce Tebriz’de eğitim gördükten sonra Tahran da padişahlık tahtına çıkıyorlardı…
Ruslarla Kaçarlar arasında yapılan savaşta , Kaçarlar mağlup oluyorlar ve sonuçta Azerbaycan toprakları parçalanıyor ve bu sebepten dolayı Kacar Devleti gücünü kaybediyor ve mecburi olarak, Ruslarla Kacarlar arasında bir anlaşma yapılıyor , imzalanan Gülüstan anlaşması sonucunda Azerbaycan’ın arazisi 410.000 km kare olarak hesaplanıyordu. Bu anlaşma sonunda ise Azerbaycan’dan 130.000 km kare toprağımız koparılıp Rus Devletinin eline geçiyordu.
Azerbaycan’ın sınırları Demirkapı, Derbend’den Hemedan’a kadar uzanmıştır. Ruslar tarafından işgal olunan Kuzey Azerbaycan’ın 130.000 km toprağının sınırları Ruslar tarafından birçok defa değiştirildi. Ve Ruslara, Ermenilere ve Gürcistan’a toprak verildi…
1925 de Kaçar Devleti resmen dağıldıktan sonra dışarıda kalan 280.000 km kare Azerbaycan’ın güneydeki arazisi milletimizle beraber yeni kurulan İran Devleti’nin sömürgeciliğine maruz kaldı ve bütün milli haklarından uzak kaldı. Güney Azerbaycan Türk Milleti 1925 yılından sonra milli azadlığı uğrunda fars şovenizmi ile defalarca savaşmıştır. 1945 yılında CAFER PİŞEVERİ tarafından GÜNEY AZERBAYCAN DEVLETİ kuruldu. Ama sonuçta elde edilen azadlık (bağımsızlık) çok az devam etmiş ve sonucunda da Farslar tarafından kanlı bir şekilde bağımsızlık sona erdirilmiştir.. Pehleviler’in hakimiyetlerinin ilk yıllarından beri Azerbaycan’ın şehirleri ve eyaletleri Azerbaycan’dan koparılıp başka eyaletlere verildi. Güney Azerbaycan 6 eyaletle bölündü: Batı Azerbaycan, Doğu Azerbaycan, Zencan, Kazvin, Hemedan ve Sava bölgesi Merkezi Eyalete verildi…
1979 da İran İslam Cumhuriyeti kurulduktan sonra anti Türk siyasetleri devam ettirildi. Azerbaycan’ın Erdebil eyaleti’nin Astara şehri, Gilani eyaletine verildi…
Ve yıllardan beridir Batı Azerbaycan eyaletine Kürtlerin topluca göçürülmesi siyaseti hayata geçirilmeye çalısılmıstır…
Batı Azerbaycan eyaleti Tahran rejimi tarafından Azerbaycan’dan koparılıp ve Urmu şehrinin güneyinde Kürdistan Mukriyan adlı eyalet kuruldu. Güney Azerbaycan’ın bu gün kaç şehrinde Kürtlerin nüfusu %20 olmuştur ve İran’da Kürdistan denilen bu eyaletin %63’ü Güney Azerbaycan topraklarıdır. Gürve, Bicar, Bana, Süngür, Hasanabad gibi Türk şehirleri İran rejimi tarafından Kürdistan eyaletine dahil edilmiştir. 150 tane Güney Azerbaycan Türk köyü ise Kürdistan Eyaleti içerisindedir. Emperyalist İran rejimi Türk bölgelerine Kürt nüfusu yerleştirmek için göçen Kürtlere bedava ev ve tesisler yapmaktadır. Ayrıca yeni, yeni Kürt şehirleri ve Kürt köyleri kurmaktadır. Güney Azerbaycan Türkleri topraklarımızı geri alması için Kürtlerle belki karşı karşıya gelecektir. Her halükarda Güney Azerbaycan Türkleri kendi topraklarını geri almak için hazırdırlar…
İran rejimi her zaman olduğu gibi ekonomik bakımdan Güney Azerbaycan da hiç bir yatırım yapmamış ve oraları cahil bırakmaya çalışmış ve yine Güney Azerbaycan’ın yer altı ve yerüstü zenginliklerini sömürerek Farsların yoğun olarak yaşadığı bölgelere aktarmıştır ve bu nedenden dolayı 8 milyon Güney Azerbaycan Türkü yerlerini ve yurtlarını terk ederek, Farsların yaşadığı bölgelere göç etmiştir.
1 milyon Güney Azerbaycan Türk’ü ise Amerika ve Avrupa’ya zorunlu olarak göç etmek zorunda kalmıştır.
İran’ın başkenti Tahran da bile bu gün 6 milyona yakın Türk yaşamaktadır.
Yukarıdaki bahsettiğimiz zorunlu göç yani ekonomik ve siyasi baskılardan dolayı Güney Azerbaycan’daki Türk nüfusu 20 milyona düşmüştür.
Bu gün İran diye bahis edilen ülkede yalnız Güney Azerbaycan Türkleri değil, Horasan Türkleri, Türkmenler, Kaşkay Türkleri ve Özbek Türkleri de yaşamaktadır.
Bu Türkler de şu anda milli hakları için mücadeleye başlamıştır.
Yazan: Tekin MAHARLI. www.guneyazerbaycan.com
1927’DE TÜRKİYE’DE YAYIMLANAN RAPORA GÖRE; GÜNEY AZERBAYCAN Yıllar boyu birçok sebepten dolayı Osmanlı devletinin dikkati Batı’ya taraf olsa da 20. asrın başlangıçlarından itibaren milliyetçilik şuurunun artmasıyla İttihad ve Terakki Fırkası iş başına gelip iktidarı elde ettikten sonra dikkatlerine doğu da bulunan Türk yurtlarına özellikle Azerbaycan’a yöneldi.
Malum olan Osmanlı Türkçülerinden birçoğu hatta Hatip Ömer Naci ve Hail Beğ gibi milliyetçilerin başta gelenlerinden Güney Azerbaycan Meşrutiyet İnkılabı’na yardım etmek için bizzat iştirak ettiler. Mirza Sait Salmasi gibi büyük halksever ve Türkçüler de, Azerbaycan-Osmanlı’ya köprü gibi çalışıyorlardı. Zaman zaman bu Türkçü kesimin AZERBAYCAN’a yönelik dikkat-i nazarı arttı ki, I. Dünya Savaşı’nın sonlarında Güney Azerbaycan Türklerini Ermeni ve ‘Cilo’ların elinden kurtarmak için Urmu ve Salmas bölgelerine hareket ettirdi ve nihayet 1915-1918’e kader esarette bulunan Azerbaycan halkı bu canilerin elinden kurtuldu.
Osmanlı devleti I. Dünya Savaşı’nda başarı elde edemese de tamamen çökmedi ve nihayet 1923’de Anadolu’da yeni Türkiye Cumhuriyeti kuruldu ve Azerbaycan’la komşu oldu.
Bu devlet kurulur kurulmaz dış Türkleri tanıma ve ilişki kurmaya teşebbüs etti. Örnek olarak 1927 de Azerbaycan Türklerini tanımak ve tanıtmak amacıyla 92 sayfalık bir rapor hazırladı. Bu raporun adı “İRAN AZERBAYCAN’I TADKİK RAPORU” ve Osmanlıca idi. Rapor aşağıdaki başlıkları içermektedir:
Azerbaycan’ın ahval-i tabiiyesi, dağlar, ovalar, sular, Yollar, kentler, nüfus, milliyet, din ve mezhep, içtimai durum, iktisad, siyaset ve maarif teşkilatı, askeri vaziyeti vs.
Yukarıdaki başlıkları içermekte olan bu rapordan 20. asırda Güney Azerbaycan Türklerinin “DİL, MİLLİYET, ve MİLLİ DÜŞÜNCE“ adlı bölümü sayın okurlara seçip sunuyoruz:
“Lisan-i resmi, hükümetin resmi dili Farisî’dir, fakat Türkçe umûmi bir lisan olup Kürt, Ermeni ve Asuri (Nastûri)’lerin de çoğu Türkçe bilirler. Son zamanlar Azerbaycan’da Farslaştırma siyaseti takip eden hükumet, Türkler arasında Farsça’nın ta’mîmi için emirler vermiş ve kendi dilleriyle konuşmayı men’ etmeye kalkmış ise de bittabi’ fayda vermediği gibi aks tesir ettiğinden Farsça konuşmak mecburiyeti şimdilik ancak resmi idareler ve müesseseler, memurlara, mekteplere ve orduya hasr edilmekle iktifa olunur. Umûmi dairelerde “Farsça konuşmak mecburidir.” levhaları yazılıdır. Hükümet mekteplerinde tedrisat Farsça’dır. Burada yerli Türklerin dilini hatta bir ders olarak göstermezler. Yerli Türkler de, kendi dilini okumak ve öğrenmek ihtiyacını hissetmezler. Bunlar için Farsça öğrenmek, kendi dilini öğrenmek yerine geçer. Farsça okumuş, yazmış olan münevverler kendi Türkçelerini ancak bir köy dili olduğunu, edebi ve ilmi ihtiyacata kafi gelmediğini söylerler. Eskiden bazi divanlar, kitaplar yazmış olan Azeri halk şairlerin âsârı Fars edebiyatının taklidinden ibaret bazı ibtidaî şeyler olup, ihtiyacı temin edemiyor. Türkiye edebiyat ve matbuatına da bunlar, maalesef bizim ihmalimiz neticesi olarak yabancıdırlar. Fars edebiyyatı münevver zümrenin milli edebiyyatı olmuştur. Yerli Türklerin has mektepleri yoktur. Onlarda medrese (dini mektep) usulunda ve mollaların idaresinde bazı yerlerde, ki buralarda tedrisat gene Farsça’dır.
Azerbaycan’da konuşulan Türkçe, Kafkas Azerbaycanı Türkçesi’nin aynı olup yalnız orada dile karışan Rusça kelimeler yerine ve Rusça cümle teşkiline mukabil burada bir çok Farisi kelime girmiş ve bazı Türkçe sözlere de Farsça karakteri verilmiştir. Azeri lehçesi bizim Diyarbakır, Van, Erzurum hevalisi şivelerine oldukça yakındır.
Ermeni ve Asurilerin mekteplerindeki tedrisat, kendi dilindedir. Farsça yalnız bir ders olarak okutulur. Ruslar da İran’ın sair nükatıyla (noktalarıyla) beraber Tebriz’de erkek ve kız mektepleri tesisine müsaade almışlar. Burada da tedrisat bittabi Rusça olacaktır. İran’ın Türkiye’deki mekteplerine mukabil bizim de kendi tâbi’lerimizin çocukları için olsun, Tebriz ve Urmiye’de bir mektebimiz olmalıdır.
Müslümanlar arasında milliyet düşüncesi çok cansızdır. Geleneksel bir hiss halinde İranlılık, İran milleti ve İran vatanı vs duyguları vardır. Kentlerde İran mektebinde yetişmiş gençler öz kimliklerinin ne olduğunu bilmezler. Her ne kader ekseriyeti kendinin Fars olmadığını anlarsa da esasen mekteplerde Farslık namına değil, İranlılık namına terbiye ve telkin edildiklerinden kendilerini Fars’tan ayrı görmezler. İran mektepleri ile Amerika mektepleri bu esas üzerinde birleşir.
Amerika mektepleri de İranlı Müslüman çocuklarına Ariyaî kavimlerinden oldukları duygularını vererek bu ırkın bugünkü mevki ve medeniyetinden bunlara da İranlı ve Ariyâî namına iftihar hissesi ayırırlar. Azerbaycan’da konuşulan Türkçe’yi barbar Moğolların menhus istila devrinden kalmış ve İranlılar için utanç ve bir vahşet yadigarı göstermek tahkir ve gençleri kendi dillerinden müteneffir ediyorlar. Gençler içinde çok az Türklüklerini bilenler de vardır. Bunların çoğu Türkiye’de olmuş ve okumuş insanlardır ki Türkiye’nin, Azerbaycan’da ilmi ve milli nokta-yi nazardan hiç bir mevcudiyyet göstermediğinden daha doğrusu gösteremediğinden müteessif ve meyus olarak mevki ve menfaatleri iktizası Farslığa mümâşât ederler.
Özel olarak denilebilir ki; bugünkü Azerbaycanlı Türk münevverleri ve gençleri, hem yanlış telkinler esasında, hem de mevki ve menafii veya korkusu itibarıyla kendine “TÜRK’ÜM” demekte çok zaiftir. Şehirlerde Türk ismi yerine Acem lafzı işlenir. Köylüler, kentlilerden daha cesurdurlar ve kendilerine Türk diyorlar. Burada bunların Türklüğü anladıklarından değil, Farslığa doğru celp edecek maarifin henüz köylere kadar nüfuz edemediğinden asılıdır. Şehirli olsun, köylü olsun bizi Osmanlı diye ayırırlar. Köylüler Şiilik hususunda daha mutaassıptırlar. İranlılık camiasına bağlı kalmalarının en büyük sebebi de budur.
Türkler ve özellikle memur tabakası ve ziyalılar ahlak itibarıyla İranlılık ruhu taşırlar. Suni bir nezaket ve samimiyet, sözü doğru söylemek, hilekarlık bunların adetidir. ”HER İRANLI FITRATEN BİR SİYASİ OLURMUŞ” zihniyyeti bir destur halindedir. Siyaset ise yalan söylemekten ve başkasını aldatmaktan başka bir şey değil. Azerbaycan Türklerinde hususiyetini nispeten daha çok muhafıza edenler, ‘elat’ (aşiret) halinde olan halktır. En cesur ve iyi askerler de bunlardan çıkar…”
Yazan: Tevhid Melikzade. www.tebrizinsesi.com
ŞAH HATAYİ
(Şah İsmail) (1487- 1524) İran'da Safevi soyundan gelen bir Türk. Erdebil'de doğdu. Ana tarafından Uzun Hasan'ın torunu Bilki Aka'nın oğludur. Babası Haydar'ın ölümünden (1488) sonra dayısı tarafından iki kardeşiyle birlikte düşmanlarından kaçırılarak Şiraz'a gönderildi. Şiraz valisinin, üç kardeşi bir süre hapsettiği söylenir. Akkoyunlu hükümdarı Sultan Yakup'un ölümü üzerine oğlu Rüstem saltanat mücadelesinde onlardan yararlanmak amacıyla üç kardeşi hapisten kurtarır, Şah İsmail'in ağabeyi Sultan Ali, katıldığı iki savaşı da kazanarak Tebriz'e döndüğünde parlak bir törenle karşılanır. Ama üç kardeşin halk üzerinde manevi etkisi, Sultan Ali'nin kazandığı zaferler Rüstem Bey'i korkutur, onları ortadan kaldırmanın yollarını ararken durumu sezen Sultan Ali kardeşleriyle birlikte Erdebil'e kaçar. Sultan Ali yolda kendilerini izleyen Rüstem Bey'in askerleri tarafından öldürülür. Ama iki kardeşini yedi müridiyle Erdebil'e göndermeyi başarır. Şah İsmail ve kardeşi İbrahim burada müritlerince korunur. Sürekli izlendikleri için bir süre sonra Bağru dağına, oradan da Gilan, Gaskar, Reşt ve Lahican'a kaçırılırlar. Lahican'da Kar Kaya'nın evinde saklanan Şah İsmail ilk öğrenimini özel bir öğretmenden gördü. Babasının müritleri dört bir yandan onu görmeye geliyorlardı. Yakalanamadığını gören Rüstem Bey, Lacihan üzerine yürümeye hazırlanırken öldürülünce (1497), Şah İsmail harekete geçer. Müritlerini toplayıp Hazar kıyılarındaki Aravan'a (1500), oradan Erdebil'e gelir. Kendisine katılan Türk oymaklarıyla birlikte yeterince kuvvet topladığını görünce ilk olarak babasının ve Şiilere yapılan eziyetlerin öcünü alma yolunu tutar. Tebriz'e gelip taç giydiğinde (1502), babasının öcünü almış, Baku'yü zaptetmiş, Nahcivan'da Elvend Bey'i yenmiştir. Şah İsmail'in bundan sonraki yaşamı Şiiliği yaymak, Safevi devletinin sınırlarını genişletmek için yaptığı savaşlarda geçer. Devletin sınırları genişleyip Şiilik Anadolu'ya doğru hızla yayılınca Osmanlı'larla çatışır. Sonunda Çaldıran'da Yavuz'a yenilir (1514) ve kaçar. Bu yenilgiden sonra Tebriz'e döndüyse de eski gücünü yitirdiği gibi uğradığı ruhsal çöküntüyle de kendisini şaraba verir. Oğlu Tahmasb'ı yerine atabey olarak bırakır, her yılını ayrı bir kentte geçirerek yaşamını tamamlar. Azerbaycan'da iken ölür. Cenazesi Erdebil'e götürülür.
Şah İsmail, Hatayi mahlasıyla şiirler yazdı. Sanatçı kişiliği çok zor koşullar altında geçen çocukluğu sırasında oluştu. Aruz ve heceyle yazdığı şiirler Azerbaycan edebiyatının Nesimi ve Fuzuli arasındaki döneminin en güçlü temsilcisi olduğunu kanıtlar. Özellikle heceyle yazdığı şiirler Anadolu'da gelişen tekke edebiyatını büyük ölçüde etkiler. Hece ölçüsüyle koşma ve semai biçiminde yazdığı nefesler ise Yunus'un izlerini taşır. Ama Hatayi'nin kendine özgü şiir yolu oluşturduğu da belirtilmelidir.
KİŞİLİĞİ Yaşamına can korkusu ile başladı. Daha altı yaşında iken dedesinin müritlerince kaçırılmasaydı öldürülecekti. Gilan'da altı yıl gizlilik içinde yaşadı. On iki yaşında Ercuvan'da Taliş Mehmed Bey'in elinden zor kurtuldu. Bu yaşında yandaşlarına kalelerin nasıl alınacağını öğretiyordu. Ele geçmeden yandaş toplayabilmek için binlerce kilometre yol yapıyor, ayrı ayrı iklimlere, huyunu suyunu bilmediği topluluklar arasına giriyor, karşılaştığı herkesi inandırıp yanına alıyordu. Anadolu'dan binlerce, on binlerce kişi yalınayak bu genç adam için yollara düşüyordu. Bu yollara düşmede eski Türk inancının etkisi ve inancı olduğu kadar çocuk Şah'ın kişiliği de etkin rol oynuyordu. Osmanlı'da aradığını bulamayan Anadolu halkı, özellikle Erzincan, Sivas, Karaman Türkmenleri Şah'a doğru yola çıktılar. Bu gidiş yıllarca sürünce Yavuz Sultan Selim’e verilen bir dilekçede "İşte bir zaman geldi ki Rum ülkesinin halkının çoğu Erdebil olup kafir oldu." denilecektir.
Hoca Sadeddin, bu göçü ''Ol taifenin kalanı dahi terk-i diyar etmek istediler. Ölüsü, dirisine yüklenip cümlesi çıkup gitmek istediler.'' diye anlatır. Kuşkusuz bu gidişi, Anadolu'da kimsesiz kalan Türk'ün orada önem ve güven kazanma isteğine bağlayanlar da vardır. ''Ömründe ve diyarında kendüye adem dinmeyen bikarlar tuman (tümen) beyleri olup hadden ziyade itibar buldular. İşiten çıktı gitti. Yerinden ayrılup yurdunu terk idüp çiftin çubuğun dağıttı.'' Osmanlı ve Dulkadirli önlemleri bu yürüyüşü durduramıyordu.
Kuşkusuz bu oluk oluk akışın sonunda karşılaşılan kişi öyle sıradan biri değildir. Bir kez, kesinlikle çok iyi bir eğitim ve öğrenim görmüştür.
ESERLERİ Şah İsmail her şeyden önce bir şiir adamıdır, bir gönül adamıdır. Dönemindeki şiir türlerinin tümünü denemiştir.
Ey Hatai zikr-i fikrin eyledin eş'are sarf
Tuttu irfan defterini ehl-i divan şimdiden
dediğine göre irfanının ululuğu dünyayı çok erken tutmuş. Mesnevi de olsun divan şiirlerinde olsun dönemin din ve edebiyat bilgilerine iyice egemen olduğu bir gerçek. Yapıtlarına Farsça ve Arapça eklediğine göre bu dilleri de biliyor. Cavidan-Name'den söz ettiğine göre Fazlullah'ı ve Hurufi'liği biliyor. Kur'an ayetlerine kafiyeli dizeler yazıyor. Ayetleri açıklıyor. Ebced'i biliyor. Özetle şiir bilgilerinde oldukça güçlü. Dehname mesnevisini 19 yaşında yazmıştır. Halk şiiri türlerini biliyor ve ustalıklı kullanıyordu. Hatai'nin aruzla yazdığı şiirlerini çıraklık ve ustalık dönemlerine ayırmak olası. Çaldıran vuruşmasından sonra bu büyük adamın duygularında geniş ölçüde değişmeler olmuş. O, gururlu ve kendini yenilmez sanan egemenin yerini daha durgun, yenilmiş ve gururu kırılmış bir adam aldı. Şiirleri de bu duygulara paralel olarak değişti. Böylelikle duygu yönü ağır basan şiirlerinde bir güçlenme görüldü. Aşağıda temiz karışıksız Türkçe ile yazdığı iki şiirini sunuyorum:
1.
Muhammed Ali'nin Aldım Elini
Hak Deyip Tuttuğum Elden Ayrılmam
On İki İmamın Tuttum Yolunu
Hak Deyip Tuttuğum Yoldan Ayrılmam
Mürşidin Nefesi Hak Nefesidir
Mürşid Sözün Tutmayanlar Asidir
Mürşidin Rızası Hak Rızasıdır
Hak Deyip Tuttuğum Yoldan Ayrılmam
Mürşidin Gittiği Veli Yoludur
Gitme Dediğine Gitmemelidir
Zahir Batın Muhammed Ve Ali'dir
Hak Deyip Tuttuğum Yoldan Ayrılmam
Hak Erenler Bir Araya Derilse
Cümle Aşıklara Nasip Verilse
Aşikare Hak Gözüyle Görülse
Hak Deyip Tuttuğum Yoldan Ayrılmam
Şah Hatayi'm Hak Bil Tuttuğum Eli
Zahirde Batında Hak Gördü Seni
Gerçek Erenlerden Aldım Haberi
Hak Deyip Tuttuğum Yoldan Ayrılmam
2. Serime Bir Sevda Geldi
Muhammed Ali'den Beri
Yandı Vücudum Kül Oldu
Ta Kalubeli'den Beri
Ali'nin Fatma Kanber'i
Hırka Tutunur Önleri
Severim On İk'imam'ları
Atası Pirimden Beri
Hasan'la Hüseyin'i Sevdim
İkrarım Onlara Verdim
Kafirleri Bütün Kırdım
Halil-Ür-Rahman'dan Beri
Zeynelabidin Yolları
Açılır Gonca Gülleri
Bakır İmamlar Serveri
Severim Soyundan Beri
Muhammed Dünyaya Geldi
Şu Alem Nur İle Doldu
Hacem İmam Cafer Oldu
Okuram Kur'an'dan Beri
Musahibim Musa Kazım
Rıza'ya Bağlıdır Özüm
Kolumda Şahinim Bazım
Beslerim Zamandan Beri
Taki'den Etek Tutmuşam
Naki Sırrına Yetmişem
Askeri'den Mey İçmişem
Sarhoşum Zamandan Beri
İkrarım Bendi Boşandı
İndi Türaba Döşendi
Mehdi'den Kılıç Kuşandı
Bilirem Zamandan Beri
Şah Hatayi'm Hakk'a Yalvar
Sevdiğim Ali'dir Server
Sorarlarsa Bizi Erler
Gelirem Divandan Beri
Kaynak: www.guneyazerbaycan.com.
OSMANLI DEVLET ERKİNDEN TÜRKMENLER’İN DIŞLANMASI
(Yazı, internetteki Alevi sitelerinin birinden alınmıştır. Osmanlı Türk tarihine farklı çevrelerden böyle yorumlar da yapılmaktadır. İnsanların farklı tarih pencerelerine de bakıp gerçek doğruyu bulabilmek düşüncesiyle aktarıyorum.)
Başlangıçta Osmanlılar ülkelerine “RUM” diyorlardı. (RUM adı ROMA anlamına gelmektedir. Arapça’da ‘O’ harfi olmadığı için Roma’ya Rum denmiştir. Yunanlılara da Doğu Roma İmparatorluğunun varisi olan Bizans’tan dolayı yanlış olarak Rum adı verilmiştir.) Yavuz’dan sonra “Osmanlı” ya da “Devlet-i âl-i Osman” denilmeye başlandı. Osmanlı Devlet yönetimi ile Kapukulu Askerleri, dirlik sahipleri “Türk olmayan” dönmelerden oluşmaktaydı. Bu dönme devşirmeler; asker ya da yönetici olarak eğitilerek ve Türkçe öğretilerek devlette görev alıyorlardı. Osmanlı Hanedanlığı etrafında oluşturulan helozonik dönme Asker-Sivil yönetici sınıfın başında hanedan aileden bir “sultan” olan devlet “despotik” ve üretim ilişkileri de feodal yapıda idi. Türklük açısından baktığımızda Akkoyunlu ve Safevi Devletleri; Osmanlılar’dan daha çok Türk’tür. Türkler; Osmanlılar’da ‘Etrak-i bi-idrak’ (akıl ve idrak yoksunu) ikinci sınıf vatandaşlar olup, Ermeni-Rum-Yahudi-Kürt-Arap vb. unsurlar daha ön plandaydı.
İstanbul’un fethi Türkler açısından önemli bir dönüm noktasıdır. 29 Mayıs 1453 Salı günü İstanbul’u Bizans devlet ve Ortodoks Kilise yöneticileri Osmanlılara teslim eder. Fatih Sultan Mehmet’de 2 gün sonra Ayasofya Kilisesi ile Bizans İmparatorluk sarayına giderek törenle Bizans ve Osmanlı devlet erkanını kabul etmesiyle de Osmanlı İmparatorluğu ilan edilmiş olur. Bu durum aynı zamanda Bizans tahtına Fatih Sultan Mehmet’in getirilmesi de demektir. Osmanlı II. Veziri Rum Zağanos Paşa gibi dönmelerin ve tükenmiş, çürümüş Bizans yöneticilerinin işbirliğiyle ve de direniş gösteren grupları katledilme operasyonu ile İstanbul alınmıştır. Rum Zağanos Paşa gösterdiği bu maharetten dolayı Vezir-i Âzamlığa (başbakanlığa) getirilmiştir. İstanbul alınmasıyla, Zağanos Paşa ile birlikte dönme devşirmelerden (Enderunlu) 34 vezir atanmıştır. Vezir-i Azam Çandarlı Halil Paşa ve Türk vezirler görevlerinden alınmıştır. Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’u başkent yapmış, kendisini Edirne’de tahttan indiren vezirleri ve Türkmen Beylerini görevden alarak sürmüştür. Bizans Devlet müesseselerine uygun yeniden devlet yapılmasını gerçekleştirmiştir. Şeyhülislamlık müessesesini ve Müftülüğü de “Fener Rum Ortodoks Patrikliğine” benzer bir yapıyla Sünni İslam organizasyonuna dönüştürmüştür. Çandarlı Halil Paşa tutuklanarak Edirne’ye gönderilmiş buradaki hapishanede işkence edilerek tüm para ve mallarına el konmuş; Temmuz 1453 başında da katledilmiştir.
İstanbul’un başkent olması, Fatih Sultan Mehmet ile yeni bir döneme girilir:Türk aristokratları ve Türk halkı devlet yönetiminden tamamen dışlanır. Padişah üzerindeki etkileri sona erer. Türklerin yerini Padişahın otoriter görüntüsü altında; dönme devşirme Kapıkulu-Enderun zümreleri devlet erkine sahip olurlar.
II. Bayezit’in yeni fethettiği Modon, Koron, Navarino, Mora, Draç gibi yörelere Anadolu’daki Alevi zümreleri çoluk-çocuk, zorla sürülerek iskana tabi tutulurlar. Aynı tip uygulamalar Fatih döneminde Karaman ve Konya’da da olmuştur. Rum Mehmet Paşa bölgede zulüm ve katliam yapmıştır. Atatürk’ün ataları da bu yöreden alınarak o yıllarda bugünkü Makedonya’nın Jupa bölgesinin Kocacık Köyü’ne iskan edilmiştir.
Fatih ve Bayezıt döneminde; Akdeniz, Ege ve İç Anadolu Türkmenleri oymaklar ve kafileler halinde Akkoyunlu ülkesine ve bugünkü Kuzey ve Güney Azerbaycan’a göç ederler. Şeyh Cüneyd ve Şeyh Haydar bu Türkmen topluluklarını örgütlerler. Erdebil Tekkesi’nde Türkmen yaygınlaşır ve merkezi olarak örgütlenir. Şah İsmail’in önderliğinde 24 Oğuz Boyundan olan 72 Türkmen Oymak Beyi ve 40 Seyyid Ocağından dedenin katılımıyla Erzincan’ın Sarıkaya yaylağındaki “Türkmen Kurultayı”nda Safevi Devleti”nin kuruluşuna karar verilir. Devlet 9 Eylül 1502 günü Tebriz’de kurulur.
Yavuz Sultan Selim (1512-1520)’in tahta geçmesiyle Türkmen sürgün ve katliamları daha da vahim bir hal alır. 1514’deki Şah İsmail ile Yavuz Selim arasında geçen Çaldıran Savaşı öncesi ve sonrası Anadolu’da; tarihi kaynaklar 40 ila 100 bin civarında Türkmen’in katledildiğini yazmaktadır. Şafi mezhebinden Nakşibendi tarikatından Kürt mollası Şeyh İdris-i Bitlisi’nin önerisi ve planlamasıyla Doğu ve Güney Doğu Anadolu’dan Türkmenler sürülerek katledilmişlerdir. Türkmenlerin hakim oldukları idari beylikler ve toprakları; “yurtluk ve ocaklık” adı altında Yavuz’un imzaladığı boş fermanları, İdris Bitlisi oldurarak 400 Kürt Aşiret reisine, ağasına vermiştir.
Yavuz Selim tarafından Erzincan Valiliğine atanan (dönme) Bıyıklı Mehmet Paşa ve danışmanı İdris Bitlisi bölgede terör estirirler. Kurban Bayramında Osmanlı muhafızları Türkmenlere saldırarak binlercesinin kafasını keserek Erzincan’a getirip şehirde, kafataslarından minare yaparlar.
Bıyıklı Mehmet Paşa Osmanlı Ordusu ile İdris Bitlisi’nin topladığı 10 bin Kürt gönüllüsüyle; Munzur dağlarına (Tunceli bölgesi) çekilen Şah İsmail’in Erzincan Valisi Nur Ali Halife Haziran 1515’de Ovacık yöresindeki Tekir Yaylağı’nda bularak bir bölümünü kılıçtan geçirirler, diğerleri kaçarlar. Dersim yöresinde Osmanlı ordusu ile Palu Beyi Çemşid ve İdris Bitlisi komutasındaki Şafi Kürt gönüllüler; on binlerce Türk Kızılbaşı katlederler. Artık Yavuz’un adı Aleviler arasında Yezid ile birlikte anılmaya başlanır ve lanet okunur. Yavuz Selim’in Mısır’ı alması ve 74. İslam Halifesi olması ile Sünnilik resmi ideoloji haline gelir ve Osmanlı İslam Devlet kimliği oluşur. Osmanlı sınırlarının genişlemesiyle de “Roma İmparatorluğu” varisi olur.
Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) dönemi İslami kabuk içinde ama çeşitli uluslardan oluşan Osmanlı devlet tam bir “Roma İmparatorluğu” halini alır. Bu dönemde yine Türklere zulüm, şiddet ve katliamlar devam eder. Kürt kökenli Şeyhülislam Ebussu’ud Efendi (1545-1574)’in verdiği fetvalarla Türkmen katliamı, “İslam Şeriatı”na göre meşruluk kazanır. Bugün Sünni ilim adamları tarafından “huşu ile anılarak evliya mertebesi”ne çıkarılan Ebussu’ud Efendi, Türk katliamcısı, lanet okunacak bir zalim, İslamiyeti çıkarlarına göre yorumlayan cellat bir din ulamasıdır.
Hırvat kökenli olan Kuyucu Murat Paşa da; 6.12.1606’da Sadrazam olduktan hemen sonra Anadolu’da geniş çaplı Türkmen katliamı harekatı başlatır. 70 bin Türkmen’i, Celali ayaklanmalarını bastırmak adı altında diri diri kazdırdığı kuyulara gömdürür.
Türklerin tarihinde aynı yörede olan Malazgirt ve Çaldıran savaşları iki karşıt dönemeçtir. Selçuklu Sultanı Alpaslan; Bizans’ın sınırlarını korumak isteyen İmparator Romanus Diogenes’i 26 Ağustos 1071’de yenerek Anadolu (Rum)’nun kapılarını Türklere açmıştır. Bizans başkenti İstanbul’un sahibi Yavuz Sultan Selim ise; Şah İsmail’i 24 Ağustos 1514’de yenerek Anadolu’nun kapılarını Türklere kapatarak; Alparslan ve Oğuz-Türkmen boylarından Bizans’ın intikamını almış ve doğu bölgesi hudutlarını da Kürtlerin korumalığına bırakmıştır.
Kaynak: Cemal ŞENER. Alevilerin Etnik Kimliği. Etik Yayınları.
TEBRİZ’İN SESİ
Güney Azerbaycan’da yaşayan 20 milyonu aşkın Türk’ün durumu, özellikle son yıllarda bu bölgede yaşanan ve yaşanmakta olan önemli ilgili olaylar, Güney Azerbaycan Türk milletinin, 80 yıldan beri Fars hükümetleri tarafından yenmiş ve yenmekte olan en tabii haklarını yeniden elde etmek ve bağımsızlığa kavuşmak amacıyla verdikleri savaşımları hakkında bilgi edinmek için, Tebriz’in Sesi dergisine veya www.tebrizinsesi.com ile www.guneyazerbaycan.com internet sitelerine başvurabilirsiniz.
Mart 2005 başında 3. sayısı yayımlanan Tebriz’in Sesi aylık dergisi, Türkiye’de yaşayan bir grup Güneyli-Kuzeyli Azerbaycanlı yurtseverlerin işbirliğiyle, Güney Azerbaycan’ın özgürlük ve bağımsızlık mücadelesinin haklı sesini yankılandırmak amacıyla Türkiye’de yayımlanıyor.
Dergi’nin bu sayısının 2. sayfasında "Tebriz’in Sesi’nden Tebriz’in Sesi’ne " başlıklı başyazının son kısmında şöyle yazılmaktadır:
Her sene 24 Nisan’da İran devletinin resmi müsaadesiyle Tahran’da Ermeni Taşnakları tarafından sözde soykırım gösterisi bahanesiyle Türkiye bayrağı yakılmakta ve tek bir resmi makamdan (Türkiye Büyükelçi’sinden) dahi bir tepki verilmemekte, sessizlikle karşılanmaktadır. Bu olay hep ülkenin Azerbaycan Türkü nüfusu tarafından protesto edilse ve her sene çatışmalar yaşansa da, İran devleti hala bu yardakçılıktan vazgeçmemektedir. Acaba İstanbul’da, Taksim Meydan’ında İran bayrağı yakılsaydı, onlar ne tepki verir, bu biçimde sessiz kalır mıydı?! Sormaya bile gerek yok!
Türkiye kamuoyu hatta bu ülkenin bayrağının Tahran’da yakılmasına itiraz ederek Taşnak ‘kuldur’ları tarafından karnı yırtılan Azerbaycanlı Türklere bile destek verecek bilinçten yoksun bırakılmaktadır!
Mersin’de yaşanan olaydan bir kat daha beter olan 24 Nisan günü olaylarına tepki olarak aynı dayanışmayı sergilemek daha yerinde, daha anlamlı olmaz mı?! ...’’
6. sayfada çeşitli yerlerden dergiye yollanan mesajları içeren ‘Yankılar’ bölümünde ise, İstanbul’da öğrenim alan Güney Azerbaycanlı öğrenci Ali S.nin gönderdiği mesajda şunları okuyoruz:
‘‘ ... Ben İstanbul’da sosyal bilimde öğrenim alan bir Güney Azerbaycanlı olarak uzun yıllardır Türkiye’de beni ilgilendiren bir çok çarpık anlayışla karşılaştım. Bunlardan bir kaçını okurlarla paylaşmak ve yanıtlanmasını isterdim:
1. Eski edebiyat metinlerinde ve tarihi eserlerin tercüme veya harf çeviriminde ‘Acem’ kelimesini neden hep ‘İran~İranlı’ diye aktarıyorlar? Tarihte Pehlevi dönemine kadar (1925) hiç bir zaman devlet adı İran kelimesi bildiğiniz gibi belirsiz bir ad olarak Turan gibi mitolojik bir kavramdı ve – örneğin Azerbaycan toponimi tersine - ne siyasi ne de coğrafi değer veya gerçeklik taşımaktaydı.
2. Türk devletlerinden bahsederken neden büyük bir Türkçe divanı bile bulunan Şah Hatayi tarafından kurulan özbeöz Türkmen (Oğuz) boyu Safevi İmparatorluğu’ndan (1499-1735), Türkçü bir anlayışa sahip Nadir Şah’ın kurduğu Afşar Devleti’nden (1735-1803), Kaçar Memalik-i Mahrusesi’nden (1785-1925) ve Güney Azerbaycan Cumhuriyeti’nden (1945-46) hiç mi hiç bahsedilmez ve Fars tarihine mal edilir?’ Bu coğrafyada (şimdilik İran da dahil olmak üzere) Anadolu’dan dahi önce başlayan bin yılı aşkın Türk yönetimi geçmişi nasıl yok sayılabilir!? Neden ‘İran’ toponimi hep tarihe ve geçmişe genelleştirilmekte ve bu coğrafyaya (Büyük Horasan ve Azerbaycan da dahil olmak üzere) Acem ülkesi gözüyle bakılmaktadır?! Kendi ırkına ‘Etrak-i bi-idrak’ (anlamaz Türkler) diyen Türkiye eksenli Osmanlı ne kadar Türk’se, Azerbaycan eksenli Şii, Afşar ve Kaçar Devletleri de o kadar Türk’tür!
3. Her kesin bildiği gibi Fars ve Rusların türettiği uyduruk Azeri lafına neden son verilmiyor? Bilindiği üzere Azeri kavramı, Pehlevi döneminden beri yaygınlaştırılmaya çalışılan siyasi güdümlü literatürde, ‘Fars kökenli Moğol dönmeleri’ gibi siyasi vurgu taşımaktadır. Bu halkın adı Azerbaycan Türkü, dili Azerbaycan Türkçesidir. Siz şimdi Güney Azerbaycan’ın her bir köyüne gidip ‘milletin ne?’ sorarsanız, kesinlikle Azeri lafını anlayan ve kullanan bulamaz, ‘Türküm’ cevabını alırsınız. Kaldı ki, aynı mantığa göre biz farklı ve bazen anlaşılmayan şivelerle konuşan Arap ülkelerinin halkını ve dillerini (çeşitli Arap diyalektlerini) Lübi (Lübnani!!), Suudi (Arabistani), Suri (Suriyevi), İraki (!) falan mı adlandırmalıyız?! Neden onlar hep birlikte ‘... Arap Cumhuriyeti’ adını benimserken, biz ‘Türki’ oluyoruz ve ‘... Türk Cumhuriyeti’ demeye dilimiz varmıyor?!
4. Neden bu toplum ] Türkiye toplumu [ kulağının dibinde 25-30 milyonluk Güney Azerbaycan ve Afşar-Kacar-Kaşkay Türkü’nün varlığından bile haberdar değil?! Neden Atatürk dönemi hariç, Farsilerin baskısında kalan ve defalarca soykırıma uğrayıp ve bu ülkeye yardım eli uzatan bu kalabalık kitleye karşı hiçbir kültürel politika dahi izlenmiyor?! Oysa İran adlandırılan devlet buradaki Kürt aşiretlerini de, Türk kökenli (!) Caferileri bile siyasi güdümleri doğrultusunda sürekli sinsice kullanmaktadır!
Ve bir sürü ‘neden’ler...
Bunları duyarsızlık mı, yoksa bilinçli bir art niyet mi saymak gerekiyor?! Geçen sayınızda yansıtıldığı gibi, Farsiler sırf Fars Körfezi’ne Arap~Basra körfezi denilmesine karşı iktidar, muhalefet, rejim ve anti rejim gözetmeksizin hep bir ağızdan tepki gösterip yaygara koparırken, bizdeki bu sakat anlayışa, bu tarihi kültürel savurganlığa ne demeli!? ...’’
Kaynak: www.tebrizinsesi.com
TÜRKİYE’Lİ ARAPLAR Türkiye’deki Araplar Osmanlı İmparatorluğu dağılıp Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra misak-ı milli sınırları içinde kalan Araplar’dır. Türkiye’deki Arapları 3 guruba ayırarak incelemek gerekir:
1. Sünni Araplar, 2. Alevi Araplar (Nusayriler) 3. Hıristiyan Araplar.
1. SÜNNİ ARAPLAR
Sünni Araplar; Urfa, Mardin, Siirt ve Bitlis illerimizde yaşamaktadırlar. Yaşadıkları yerler; Urfa merkez ve köyleri, Harran, Akçakale, Hilvan ilçe merkezleri ve köyleri, Mardin merkez ve Yeşilli, Ömerli ve Midyat ilçeleri ile Siirt merkez ve Bitlis merkez de yaşamaktadırlar. Ayrıca Hatay’ın Reyhanlı ilçesinde de bulunmaktadırlar. Sünni Arapların sayısının 500.000 civarında olduğu tahmin edilmektedir. Türkiye’li Arapların en ünlüleri arasında eski Dışişleri Bakanı Vahit Halefoğlu, Siirt’li Fadıl Akgündüz (Jet Fadıl lakablı) ve Başbakanımızın eşi Emine Erdoğan bulunmaktadır. Urfa yöresindeki Araplar da aşiret vurgusu ön plandadır. Mardin ve Siirt’te daha çok il merkezinde yaşadıklarından dolayı maddi ve kültürel açıdan diğer bölge halkına göre daha iyi durumdadırlar.
2. ALEVİ ARAPLAR (NUSAYRİLER)
Halk arasında; “Fellah”, “Arap Uşağı” ya da “Nusayri” denen topluluk, Arap Alevileri’dir. Türkiye’nin; Hatay, Adana ve Mersin yöresinde yaşamaktadırlar.
Nusayrilerin Türkiye’deki sayısının 1 milyon civarında olduğu tahmin edilmektedir. Adana’da Akkapı, Yamaçlı, Güneşli, Seyhan, Haydaroğlu, Cumhuriyet, Havuzlubahçe, Havutlu, Mirzaçelebi, Sucuzade, Mıdık mahalleleri ile Yüreğir ve Karataş ilçelerinde; Mersin’de Cumhuriyet, Turgutreis, Alsancak, Hamidiye mahalleleri; Tarsus’da Eski Ömerli, Eski Hatay, Musalla ve Yeşil mahalleleri; İskenderun’un Arsuz, Karaağaç ve Nardüzü beldeleri; Antakya’nın başta Harbiye olmak üzere büyük bir bölümü, Samandağ ve Aknehir yöresinin tamamında Nusayriler oturmaktadır. Nüfus oranı Samandağ’da %90, Antakya’da %65, İskenderun’da %35, Adana’da %20, Tarsus’da %70, Mersin’de %20, Suriye’nin Lazkiye ve Halep bölgelerinde ise %15’dir.
Nusayri adı, Muhammed bin Nusayri’den gelmektedir. Muhammed bin Nusayri, Ehlibeyt müridi, İman Hasan Askeri’nin öğrencisidir. Doğumu kesin olarak bilinmeyen Muhammed bin Nusayri 873’de ölmüştür. Türkiye dışında; Suriye ve Lübnan’da da Nusayriler bulunmaktadır. Türkiye’deki Nusayriler’in Arap olduğunu yazan kaynaklar olduğu gibi; “Adana, Tarsus ve Mersin’de kalabalık bir grup olan Nusayriler’in çoğunluğu Arapça konuşurlar ancak kendilerini Arap olarak görmezler” diyen araştırmacılarda vardır. Bunlardan Dr. Ali Tayyar Önder; “Kendi ifadelerine göre ataları Harun Reşit’in yerine geçen oğlu Mutasım’ın Türk annesinin Horasanlı kavimleridir. Tarihi veriler de grubun açıklamasını doğrulamaktadır.” diyor. Yani iddiaya göre; Arap Aleviler olan Nusayriler etnik olarak Arap değil, Abbasiler döneminde sarayla ilişkileri iyi olan Türkmenlerin tarihsel süreç içinde Araplaşmışmalarıdır. Yani Araplaşmış Türkmenlerdir. Anadilleri Arapça olduğu halde kendilerini Arap değil de Türk diye ifade etmeleri bu tarihsel durumdan kaynaklanıyor olabilir. Hatay Nusayrilerinde, Hafız Esad’ın Hatay’ın Samandağ ilçesi doğumlu olmasından dolayımıdır bilinmez kendilerini Adana, Mersin ve Tarsus Nusayrilerinden farklı olarak Arap olarak tanımlayanlarının oranı daha fazladır.
Arap Alevileri ile Türk Aleviler arasında Alevilik ile ilgili bazı farklar vardır. Ama bunlar daha çok biçimsel farklılıklardır. Arap Aleviler’de Arap kültürünün etkileri görülmektedir. Bu Arap coğrafyasının etkisidir. Örneğin Türkmen Aleviler’de kadına hiçbir ayrımcılık yok iken Arap Aleviler’de kadın ikinci plandadır. Kadın-erkek birlikte ibadet yapmaz, semah dönmez, saz çalınmaz, dedelik yerine şeyhlik bulunmaktadır.
Hatay, Adana ve Mersin’deki Arap Alevileri’nin toplumsal yaşamları Siirt, Mardin ve Urfa yöresindeki Sünni Araplardan oldukça farklıdır. Bu da Alevi olmalarının dışa vurumundan kaynaklanmaktadır.
3. HIRİSTİYAN ARAPLAR
Musevilik ve Hıristiyanlık tarih olarak İslamiyet’ten daha öncedir.Bu üç tek tanrılı dinde aynı coğrafyada Ortadoğu’da ortaya çıkmıştır. Bu bölgede ise daha çok Araplar yaşamaktadır. Museviliği de, Hıristiyanlığı’da, İslamiyet’i de benimseyen Araplar olmuştur. Hatay ilk Hıristiyanlık merkezleri sayılır. Kilikya coğrafyası içindedir. Arap Hıristiyanlarına Nasrani adı verilir.
Hatay’ın Türkiye’ye 1938’de katılmasından sonra Hıristiyan Arapların çoğu Lübnan ve Suriye’ye göç etmiş ve oradan da Fransızlar aracılığıyla Avrupa, Arjantin ve Avustralya’ya gitmişlerdir. Hatay Hıristiyanlıkta kutsal kenttir. Antakya Patrikliği daha sonra Şam’a taşınmıştır. Dünyada Arap Hıristiyanlarının sayısının bir milyon kişi olduğu ifade edilmektedir. Türkiye’de ise Arap Hıristiyanların sayısının 10 bin kişi civarında olduğu tahmin edilmektedir. 19. yüzyıldandan beri Arapça, Ortodoks Arap Kilisesinin ayin dili olarak kabul edilmiştir.Katolik Melkitlerinin Bizans ayinlerinden miras aldıkları ayinlerin yapıldığı dil de Arapça’dır.
Arap Ortodoks Kilisesi’nin 1930 yıllarında Hatay’da 300 bin kişi olduğunu bazı kaynaklar yazmaktadır. Daha önce; Erzurum, Diyarbakır, Mersin ve Antakya’daki Piskoposluklar zamanla etkisini kaybederek kapanır. Son yıllarda “inanç turizmi” ve benzer yöntemlerle bölge Hıristiyanlık açısından turistik anlamda olsa da çekim merkezi yapılmaya çalışılmaktadır.
Kaynak: Cemal ŞENER. Türkiye ‘de Yaşayan Etnik ve Dinsel Gruplar. ETİK YAYINLARI. www.karacaahmet.org