Serinin ikinci yazısına hoş geldiniz. İşte bir kadeh şarap, bakalım bu kadehimizde neler olmuş?
Serinin ilk yazısında biranın nasıl ortaya çıktığını ve Mezopotamya’da ve Mısır’da nasıl geliştiğini konuşmuştuk. Şimdi ise Yunanistan ve Roma’da şarabı konuşacağız. Ne oldu da biranın tahtına şarap oturdu dersiniz?
Yine tarihi ile başlayalım; Arkeolojik kayıtlar şarabın ilk kez Cilalı Taş Devrinde bugünkü Ermenistan’a ve Kuzey İran’a denk gelen bölgedeki Zargos Dağlarında üretildiğini öne sürüyor.
Üç faktörün birleşimi ile şarap üretimi olanaklı hale geldi: Yabani Avrasya asması vitis vinifera slvestris, tahılın bulunması ve esas kahramanımız ‘çömleğin icadı’. Yerleşik hayata geçmemizle birlikte evcilleştirdiğimizi söylediğimiz üç şeyden birisi ateşti. Ateşin rolü çömlek yapımında büyük. Peki çömleğin şarap yapımında payı neden büyük? Şöyle ki üzüm tanelerinin kabukları doğal mayaya sahip ve ezilerek suyu çıkan üzüm, suyundaki şekeri alkole dönüştürür. Üzümleri ya da üzümün suyunu toprak kaplarda uzun süre sakladıklarında elde ettikleri şey de şaraptı.
Ancak şarap, bira gibi toplumun her kesiminden insanın tüketebildiği bir içecek değildi; tüketimi seçkinlerle sınırlıydı. Şarap üretimi için iklim elverişli olmalıydı, taşımacılığını yapmak zordu, nadir bulunuyordu. Şarap içebilmek ve üretebilmek özeldi. Böyle olunca bir güç gösterisi olarak da o zamanın hükümdarlarının kullandığı bir içki olmaya da başlamıştı. Bakınız Yeni Babil İmparatorluğu’nun son hükümdarı Nabunaid şöyle övünüyordu:
“Benim ülkemde bulunmayan dağların enfes birası şarap, benim hükümdarlığım sırasında o kadar bollaştı ki, 18 sila (yaklaşık 24 şişe şarap) alan bir küp şarap, bir gümüş şekel’e alınabiliyordu.”
Ayda bir gümüş şekel o zamanın asgari ücretiydi buradan da şarabın herkesin gündelik içkisi olamayacağını anlayabiliriz. Ancak zengin olmayanların da “hurma şarabı” vardı. Güney Mezopotamya’da hurma yetiştiriciliği yaygındı; üzüm şarabına göre nispeten daha ucuzdu.
Şarabın düşünceler üzerinde de etkisi vardı. Çağdaş Batı düşüncesinin kökeni, MÖ altıncı ve beşinci yüzyıla kadar geri götürülebilir. Yunanlılar bir düşünceyi değerlendirmenin en iyi yolunun tartışma olduğuna inanıyorlardı. Bu düşüncenin bazı sonuçları oldu; siyasal alanda demokrasi, hukuk alanında ise hasımlı hukuk gibi.
Düşünceler üzerinde bir diğer etkisi ise doğu – batı ayrımı oldu. Yunanlılar, Persleri barbaroi olarak adlandırıyorlardı; dillerini anlamıyor ve bağırtı olarak buluyorlardı. Bu yüzden de kendilerini barbaroi’lerden üstün görüyorlardı ve şarap içmek onlara bu üstünlüğü hatırlatıyordu. Şöyle ki Yunanlıların symposion adını verdikleri resmi içki partileri vardı. İçki partisi denmesi garip gelebilir; bu partilerde şiir, retorik gibi alanlarda tartışırlardı. Bunlar sıradan içki içilen yerler değildi. Platon, sysmposion’da biriyle şarap içmenin o kişinin karakterinin sınanmasının en güvenilir yolu olduğuna inanıyordu. Siyasal açıdan da herkesin ortak bir kaseden eşit miktarda şarap içmesi demokrasiyi andırıyordu; modern anlamda olmasa da bu toplantılar demokratikti. Atina demokrasisinde herkesin oy verme hakkı yoktu, sadece özgür erkekler bu hakka sahipti. Bu kural bu toplantılar için de geçerliydi. Kadınların erkeklerle birlikte oturulmasına izin verilmezdi ancak kadın hizmetçiler, dansçılar ve müzisyenler bulunurdu.
Şimdi biraz Roma’ya bakalım. MÖ 146’da Kartaca’nın düşüşü ile Yunanlıların Akdeniz ticaretindeki hakimiyetleri Romalılara geçti ve bunun beraberinde şarap üretimi de. Bu dönemde Roma’nın nüfusu 100 binden 1 milyona yükseldi.
Şarap üretiminin artması onun değerini düşürmedi; şarapların kendi aralarındaki kalite farkı bu değeri korudu. Toplumun her kademesinde tüketilebilen şarabın kalitesi farklıydı. Şarap statüye göre çok hassas bir şekilde ayarlanıyordu. Roma’da convivium denilen ziyafetlerde davetlilere toplumdaki konumlarına göre farklı şaraplar ikram edilirdi. Symposion’larda eşitlik vurgulanırken, convivium’larda sosyal ayrımlar vurgulanırdı.
Şarap, tıp alanında da ciddiyet ile kullanılıyordu. Galenos, gençliğinde İskenderiye’de tıp okumuştu ve Hippokrates’in düşünceleriyle yetişmişti. Hastalıkların vücudun dört öz sıvısının dengesizliğinden kaynaklandığını düşünüyordu; kan, balgam, sarı safra ve siyah safra. İnancına göre şarap, öz sıvıları düzenleyebilir ve böylece hastalıkları tedavi edebilirdi. Şarabın kalitesi de tedaviyi etkileyen bir unsurdu.
Hıristiyan ve Müslümanların şarap konusundaki farklı düşüncelerine de değinip yazıyı bitirelim. İncil’e göre İsa’nın ilk mucizesi altı küp suyu şaraba dönüştürmesiydi. “Ben asmayım, siz dallarısınız.” diyordu. İsa’nın son akşam yemeğinde şarap sunması, ekmek ile şarabın İsa’nın etini ve kanını simgelediği inanılan Hıristiyan ayin Aşai Rabbani’de şarabın önemini arttırdı.
İslamın yükselişi ile şaraba bakışlar değişmeye başladı. Hazreti Muhammed’in MS 632’de ölümüne kadar İslam, Arabistan’ın büyük bölümüne hakim olan bir din oldu. Müslümanların dini görevlerinden bir tanesi de alkollü içki tüketmemekti. Şarap tüketmemeyi bir güç göstergesi halinde sunmayı da birkaç şey ile birlikte başardılar. Kendilerinden önceki seçkinlere üstünlüklerine kendine özgü yaşam tarzları ile ifade ediyorlardı; tekerlekli taşıt yerine deve, masa-sandalye yerine minder kullanmaları gibi. Müslümanlar bu yollarla eski uygarlık anlayışını kabul etmediklerini de belirtiyorlardı.
Yunan’dan günümüze şarap asilliğinden bir şey kaybetmedi; Symposion ve convivium‘lar ise şık akşam yemeklerinin ruhunda saklı.