Hakkında
|Ülke||Türkiye|
|Bölge||Karadeniz Bölgesi|
|İl||Rize|
|Yüzölçümü||3,920 km2 (1,5 mi2)|
|Rakım||--|
|Nufüs||329.779|
|Posta kodu ||53xxx|
|Alan kodu||(+90) 464|
|Plaka kodu||53|
Rize, Türkiye'nin kuzeydoğusunda yer alan ve Karadeniz'e sahili olan bir ildir. Karadeniz Bölgesi'nde yer alan Rize'nin, Batısında Trabzon, Doğusunda Artvin, Güneybatısında Bayburt, Güneyinde Erzurum illeri bulunur. Türkiye'nin en çok yağış alan ilidir. En önemli ürünü çay olan Rize'de, kivi meyvesi yetiştiriciliği de başlamış durumdadır. Fakat kivi üretimi fazla olmadığı için sadece şehrin kendi ihtiyacını karşılar.
Rize'de yaz mevsimi ılık geçer. Sonbahar ve kış mevsimleri ise yağışlı geçer. Doğu Karadeniz Bölgesinde yer alan Rize, bölgenin en baskın karakteristik özelliklerini gösterir. Anadolu'nun diğer bölgelerinden coğrafi yapısıyla olduğu gibi kültürel yapısı ile de ayrılır. Dik yamaçlı vadileri, dağları, buzul gölleri, zümrüt yeşili yaylaları, kemer köprüleri, kaleleri ve coşkun akan dereleri ile bir turizm beldesidir.
Osmanlı döneminde liman, nahiye ve kaza merkezi olarak önemini korumuştur. 1640 yılında buraya gelen Evliya Çelebi, Rize’den şöyle söz etmiştir: “Trabzon’a bağlı deniz kıyısında bahçeli güzel bir yerdir”. Osmanlı döneminde Batum Kalesi muhafızı Tuzcuoğlu Memiş Ağa (1814-1817) ve Trabzon ağalarının isyanı (1835) gibi isyanlar olmuş ve bastırılmıştır. Rize 19. yüzyılda önemli bir kaza merkezidir. Berlin Antlaşması ile (1878) Lazistan sancağının merkezi olan Batum Rusya’ya bırakılınca Rize Trabzon Vilayetine bağlı sancağın merkezi olmuştur.
Etimoloji
Rize ilinin adı; Yunanca pirinç anlamına gelen Rhisos, Rumca’da “RIZA” olarak dağ eteği anlamında kullanılmıştır. Osmanlıca’da ise “RİZE” ufak kırıntı, döküntü anlamındadır.
Tarihi
Osmanlıdan Cumhuriyet'e Belediye Teşkilatı
Belediye; bir ilin, ilçenin veyahut beldenin ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan, sınırları belli bir alanı kapsayan ve yerel yönetimler arasında belki de en büyük öneme sahip idari birimlerden biridir. Ancak, merkezi yönetimin esas olduğu Osmanlı Devletinin yönetim geleneğinde yerel yönetimlerin tarihi çok eskilere gitmez. 1849 tarihli düzenlemelerle, Sancaklar kaymakamın idaresinde olmakla birlikte bu dönemde kazaların müdürler aracılığıyla idare edildiği anlaşılmaktadır. Bununla birlikte söz konusu dönemde kazaların en önde gelen amirleri kadılardı.
19. asrın başlarında şehirlerin adli ve idari işleri kadılar tarafından yürütülüyordu. Kadı bulunan yerleşime kaza denir ve kadıların yetkisi kaza yakınlarındaki nahiye ve köyleri de kapsardı. Medrese, imaret, sebil gibi kamu hizmeti veren birimlerin yapımı konusunda vakıflar; esnaf ve zanaatkârların düzen içinde işlerini yürütebilmeleri konusunda da loncalar kadılara yardımcı olurlardı. Bununla birlikte kadıların görevleri asla bugünkü anlamda belediye işleriyle bir tutulamaz. Dolayısıyla yerel yönetim birimi olan belediyelerin tarihi Tanzimat’tan sonra başlar.
Tanzimat’tan sonra yapılan mali reformlar şehirlerin idarelerinde birtakım değişikliklere gidilmesini gerektirdi: İltizam sisteminin kaldırılmasından sonra vergilerin toplanması için sancaklarda memuriyetler kuruldu. Esas görevi vergi toplamak olan memurlara yardımcı olmak üzere şehrin ileri gelenlerinin seçimle dahil olduğu meclisler kuruldu. Görev ve sorumluluklarına dair bir yasa olmaksızın toplanmış olan bu meclisler 1864’ten sonra bulundukları idari birim dahilinde arazi anlaşmazlıkları başta olmak üzere bölgenin okul, hastane gibi ihtiyaçlarını ve bu ihtiyaçların temini için gerekli olan harcamaları tartışır duruma gelmişlerdir. Belediye meclisi gibi çalışmakta olan bu birimlerle ilgili yasal düzenlemeler 1864 tarihli Vilayet Nizâmnâmesi ve 1871 tarihli İdare-i Umumiye-i Vilayât Nizâmnâmesi ile bir ölçüde yerine getirildi. İdari memurlar ve şehrin dini liderleri bu meclislere atama yoluyla dahil oluyor, yarısı Müslüman yarısı gayrimüslim olmak üzere halkı temsil edecek üyeler ise seçimle belirleniyordu.
1864 tarihli Vilayet Nizâmnâmesi ile sancakların temel birim olduğu vilayet teşkilâtları kuruldu. Vilayet Nizâmnâmesi modern anlamda belediye teşkilatının kurulmaya başlandığı tarih olarak kabul edilir. 1864 tarihli Vilayet-i Umumiye Nizamnamesi’nde Lazistan Sancağı Trabzon Vilayetine bağlı idi. 1869 tarihli Trabzon Vilayeti Salnamesinde Rize’de belediye teşkilatının kurulmuş olduğu görülmektedir. O tarihte İsmail Efendi belediye reisi unvanıyla görev yapmaktadır.
Belediye örgütlenmesinin bu ilk deneyimi özerk bir yerel yönetim anlayışında değildi. Merkezi yönetimin talimatlarıyla kurulan belediye meclislerinin büyük çoğunluğu şehirler için gerekli olan hizmetlerin tespiti ve bu yöndeki çalışmalarda merkezi idareye danışmanlık yapmaktan öteye gidemiyordu.
1867 tarihli düzenlemeler yerel idareleri batılı normlara uyarlamaya çalışmıştır. Günümüzde yürürlükte olan yerel yönetimin esaslarının temeli bu düzenlemeyle atılmıştır. Bunun en belirgin göstergesi adli ve idari yetkilerin birbirinden ayrılmasıdır. Taşrada köy, nahiye ve belediye örgütlenmeleri de bu dönemde kurulmaya başlamıştır.
Belediye teşkilatının ihtiyaç duyduğu hukuki temel 1. Meşrutiyet’ten sonra ilk Osmanlı Meclis-i Mebusan’ı tarafından 1877’de çıkarılan Dersaadet ve Vilayet Belediye Kanunu ile sağlanmıştır. Bu kanunla belediyelerin görev ve sorumlulukları tespit edilmiştir. Bu yasaya göre belediyenin idari teşkilatı belediye reisi ve daire meclisinden ibarettir. Sözü edilen bu meclis üyeleri kendi aralarından bir kişiyi başkan olarak seçiyor ve bu kişi daha sonra hükûmet tarafından ataması yapılarak belediye reisi oluyordu.
Osmanlı döneminde belediyelerle ilgili son yasal düzenleme 1912 yılında “Dersaadet Teşkilat-ı Belediyesi Hakkında Kanunu Muvakkat” adlı kanunla yapılmış ve Cumhuriyet’in ilanından sonraki ilk yıllarda da bu kanun uygulanmaya devam edilmiştir.
Cumhuriyet'ten Önce Rize Belediyesi
Rize Belediyesinin kuruluş tarihi ile ilgili elimizde kesin bir bilgi yoktur. İlk olarak 1869 tarihli Trabzon Vilayeti Salnamesinde Rize’de bir belediye meclisi ve belediye reisi olduğu görülmekte ve dolayısıyla biz de Rize Belediyesinin kuruluş tarihi olarak 1869 yılını kabul etmekteyiz. Osmanlı döneminde 1869 yılından sonra Rize Belediyesi’nde görev yapan başkanların isimleri şu şekildedir:
1- İsmail Efendi (1869-1870)
2- Tevrizade Reşit Ağa (1871-1872)
3- Mehmet Sadık Efendi (1873)
4- Hacı Hüseyin Sabri Efendi (1874-1878)
5- Mehmet Efendi (1879-1880)
6- Tuzcuzade Mahmut Ağa (1881)
7- Hacı Hüseyin Efendi (1888)
8- Hacı Hüseyin Sabri Efendi (1892-1894)
9- Abdülhamit Efendi (1896)
10-Hacı Rauf Efendi (1900-1903)
11- Hacı Şaban Efendi (1904-1905)
12- İsmailzade Tevfik Efendi (…-1917)
1905 tarihinden sonraki dönemde görev yapan kişilerle ilgili yeterli bilgi elimizde mevcut değil. Trabzon Vilayeti Salnameleri sayesinde ilk kurulduğu dönemlerden itibaren görevlilerinin takibini yapabildiğimiz Rize Belediyesinin 1905 yılından Cumhuriyet’in ilan edildiği 1923 tarihleri arasındaki durumu ve görevlilerine dair elimizde pek az bilgi vardır.
1911-1913 yılları arasında Dr. Mehmed Reşid, Lazistan mutasarrıfı olarak şehrimizde görev yapmıştır.1 1911 yılında Lazistan mutasarrıfı olan Dr. Mehmed Reşid, 25 Temmuz 1911’de Rize mutasarrıflığına atandı. Rize kazası bu dönemde Lazistan sancağının merkeziydi. Dr. Mehmed Reşid 10 Eylül 1912’de görevden alındı. 7 Kasım 1912’de yeniden görevine iade edildi. 8 Temmuz 1913’e kadar görevde kaldı. Şair Süleyman Nazif de bu dönemde Trabzon valisidir. Dr. Mehmed Reşid’in Trabzon vilayetiyle yaptığı yazışmalardan görevde olduğu dönemin en öncelikli sorununun asayiş olduğunu öğreniyoruz. Rize’yle ilgili kaynaklarda bu dönemde, il genelinde adları her yerde zulümle anılmakta olan eşkıyalardan söz edilmektedir.
Harşit Çayının doğusuna kadar olan bölge ve Rize 1915-1917 yılları arasında Rus işgali altındadır. Rusların Rize’yi istilası sırasında İsmailzade Tevfik Efendi’nin Rize’de Belediye Reisi olduğunu ve görevde olduğu dönemde vefat ettiğini Tevfik Efendi’nin mezar taşı kitabesinden öğreniyoruz. Vefat tarihi 3 Kânun-i sani 1332 / 16 Ocak 1917’dir. Mezarı Rize Akpınar Köyünde Merkez cami haziresindedir.
İsmailzade Tevfik Efendi’nin mezar taşı kitabesinin transkripti:Huve Gafur’ur-Rahim Milletin için çalış faide beklemeBu meslekte hazz-i manevi duyarsınMükâfatını aldın demekdir. İsmailzade Tevfik Efendi. Cihan muharebesinde Rusların Rize’yi istilasında Belediye reisi iken Terki hayat eyledi. Rahmetullah Sene: 3 Kânun-i sani 1332
Cumhuriyet'in İlanından Sonra Rize Belediyesi
Cumhuriyet’in ilanından sonra çok partiyle seçime gidilen 1946 yılına kadar ki dönemde yerel yönetimler, merkezi yönetimin uyguladığı politikaların yürütülmesine yardımcı birimler olarak çalışmışlardır.
29 Kasım 1923’te Lazistan isminin yerine Rize ismi geçerli kabul edildi. Rize, 20 Nisan 1924’de vilayet merkezi oldu. 1924 Anayasası hükümleri gereğince Rize il oldu. Bu tarihte Atina ve Hopa kazaları Rize’ye bağlıydı. Mapavri, Kura-i Seba ve Karadere nahiyeleri vilayet merkezine; Hemşin ve Ardeşen nahiyeleri Atina kazasına; Viçe, Arhavi ve Kemalpaşa nahiyeleri Hopa kazasına bağlıydı.
1928’de Atina kazasının ismi “Pazar” olarak değiştirildi. Yine 1928 yılında Kalkandere-İkizdere nahiyelerini Erzurum’a bağlayacak olan yol çalışmalarına ağırlık verildi. 1930’da Rize-İspir yolunun yapımına başlandı. Bu çalışmalara halk gerek gönüllü gerekse ücretli olarak katkı yapmıştır. 1932’de 44 km’lik yol tamamlandığında 3,058 ücretli işçinin yanı sıra 4,200 gönüllü işçi bu çalışmalara katılmıştır. 2 1950 yılına gelindiğinde yolun sadece 49 km’lik kısmı tamamlanabilmiştir.
Orta cami 1929’da onarılmış, 1941’de yeniden inşa edilmiştir.
1931, vilayet dahilinde köy kanununun tatbiki seferberliği kapsamında okuma yazma kursları düzenlenmeye başlandı.
1932 yılında Rize Halkevi açıldı. Halkevinin Rize’de kültür, sanat ve spor faaliyetlerine önemli katkıları olmuştur.
1933’de Rize ile Artvin, Çoruh vilayeti adı altında birleştirildi.
1936 yılında iki il tekrar taksim edildi ve Hopa kazası Arhavi’yle birlikte Artvin’e bağlandı.
1934 yılında Taşlıdere’ye 170 metrelik, Şairler deresine 40 metrelik ve Büyükdere’ye de 45 metrelik ahşap köprüler yapıldı.
1936’da Atatürk caddesinin merkezden askerlik şubesi önüne kadar ki kısmına parke döşenmek üzere çalışmalara başlanmış, bu çalışma 1936’da tamamlanmıştır.
1936 yılında Mucip Kemalyeri döneminde iskelenin ıslahı için çalışmalara başlandı. Aynı dönemde şehir içinde bakımsızlıktan dolayı kötü görünen ve yangın tehdidi oluşturan ahşap binaların ıslahı için çalışmalar yapıldı. Yine bu kapsamda eski ve harap durumda bulunan kayık barakalarının yıkılmasına ve yerine yenilerinin yapılıp beyaza boyanmasına karar verildi.
10 Mayıs 1936 tarihinde, Belediye’nin Şar dairesi bünyesinde Siyah-Beyaz renklerle Şarspor Kulübü kuruldu.
1938 yılında elektrik tesisatı çalışmalarına başlandı.
1938 yılında, şehir esnafının önlük kullanması gerektiği kararı alındı. Bu uygulama çerçevesinde fırıncılara, kasaplara ve aşçılara ve çıraklarına beyaz başlık takma zorunluluğu getirildi.
1939’da Rize-Çoruh (Artvin) arasında telefon görüşmesi gerçekleşti.
Elektrik tesisatı 1940’ta hayata geçti. Bu tarihte Rize’deki toplam şebeke uzunluğu 5 km, abone sayısı ise 360’tır. Cereyan sadece geceleri veriliyordu.
1939 yılında Rize Belediyesi sınırlarının haritasının hazırlanması kararı alındı.
Şeyh Camisi yanındaki eski hamam, Yeniköy mahallesindeki yeni hamam, yeni hamam yakınındaki derenin kurutulması ile kapatılmıştı. Eski hamam ise 1942’de restore edilmiştir.
1944’te Çayeli kazası kuruldu. Eski adı Mapavri olan Çayeli ilk olarak Çaybaşı adıyla ilçe yapıldı ancak daha sonra ismi Çayeli olarak değiştirildi.
1945’de Güneyce ilçe statüsüne getirildi. Güneyce ilçe teşkilatı 1952’de ilçe merkezinin İkizdere’ye taşınmasından dolayı lağvedildi.
1946 yılında Kat’i İmar Planı hazırlandı. Bu plan, yüksek mühendis ve mimar unvanlı Nezihe ve Pertev Taner tarafından hazırlandı. 3 Bu planda binaların kat sayısı, dış cephe görünümü ve hatta kullanılacak boya rengine kadar detaylı bilgilere yer verilmiştir.
1947’de Fındıklı, 1953’te Ardeşen, 1957’de Çamlıhemşin ve Kalkandere ilçe oldu.
1959 yılının Ocak ayında Rize Belediye Başkanlığı, Rize Valiliğinin uhdesine verilmiştir. Bu tarihten sonra Rize’de vali olarak görev yapan Ertuğrul Ünlüer ve Adil Aktan aynı zamanda belediye başkanlığı görevini de üstlenmişlerdir.
Coğrafya
Yeryüzü şekilleri
Doğu Karadeniz kıyı sıradağları yayının kuzey yamacında yer alan Rize toprakları genel ifade ile dağlık ve engebelidir.
Dağlar
- Kaçkar (3.937 m)
- Barut (3.251 m)
- Ziglat (3.511 m)
- Verçenik (3.711 m)
- Hipot (3.560 m)
Akarsular
Doğudan Batıya:
- Fındıklı Deresi
- Arılı Deresi
- Fırtına Deresi
- Pazar Suyu
- Büyükdere
- Taşlıdere
- İyidere
Jeolojik özellikleri
Doğu Karadeniz dağlık sistemine dahil olan Rize arazisi esas itibarıyla Paleozoik zaman (I. zaman) bir temel üzerinde ve Kretase'de (III. zaman ara devresi) başlayan büyük orojenezle (Dağ oluşumu) yüzeye çıkmış Granodiorit ve kertase flişlerinden ibaret olmakla birlikte yer yer Neojen depolarına da rastlanır. Bütün kıyı kesimi yüzeyde üst Kretase serisi volkanik örtü ve tüflerin fazlalığı ile dikkati çeker. Kıyıya yakın yamaçlarda ise Kretase sedimanları yaygın olmakla beraber, bu sedimanların üzeri yer yer Eosen fliş serileri tarafından örtülmüştür. Yüksek dağlık sahada ise daha çok magmatik elemanlar hakim durumdadır. Granit, andezit ve bazalt kütleleri yüksekliği 3000 m’yi aşan hemen her yerde hakim durumdadır. Yörede alüvyonlara, büyük akarsu vadilerinin denizden itibaren en çok 10 km’ye kadar olan kesimlerinde rastlanır.
İklim
Rize’de yazları serin ve ılıman, kışları soğuk ve her mevsimi yağışlı bir iklim görülür. Elli yıl boyunca yapılan rasat sonuçlarına göre Rize’nin yıllık sıcaklık ortalaması 14 °C'den biraz fazla olarak tespit edilmiştir. Bu süre içinde kaydedilen en düşük sıcaklık -7 °C derece olup, en yüksek sıcaklık ise 38 C° derecedir. En soğuk ay olan Ocak ayının sıcaklık ortalaması 6,7 C° derece, en sıcak ay olan Temmuz ayının sıcaklık ortalaması ise 22,2 C° derecedir. Ocak en az -5,6 C° derece, Temmuz en fazla 32,5 °C derece olduğu Rize’de yıllık sıcaklık salınımı 25,8 °C derecedir. Bu haliyle Rize, denizsel iklimlerin karakteristik özelliğini taşır.
Rize’de aylık ortalama sıcaklık eğrisi bütün yıl 5 °C derecenin üzerinde seyretmekte olup, sadece 4 ayın sıcaklık ortalaması 10 °C derecenin altındadır ve Rize çok nemli bir şehirdir.
Yaylalar
Rize'nin iç kesimlerinde, zengin orman dokusu civarında yer alan yaylalarda mevcut altyapıyı kullanarak yapılabilecek fazla yatırım gerektirmeyen bir turizm çeşididir. Bu aktivite için gerekli potansiyel tüm yaylalarda mevcut olup, Ayder, Anzer, Çat, Elevit, Handüzü gibi yaylalarda yapılmaktadır.
Rize’nin güneyindeki Kaçkar Dağları ile yüksek dağların eteklerinde birbiriyle bağlantılı birçok yayla vardır. Bütün bu yaylalar yaz mevsiminde turistler tarafından ziyaret edilir. Bu yaylaların hemen hemen hepsinde de ot biçme şenlikleri yapılmaktadır. Bu şenliklere katılmak mümkün olduğu gibi, yayla eteklerindeki yamaçlarda rehberlerle birlikte doğa yürüyüşü yapma imkânı da bulunmaktadır.
Ulaşım
Türkiye'nin her yerinden Rize’ye karayolu bağlantısı vardır. Doğu Karadeniz sahil şeridi üzerinde yer alan Rize’de ulaşım karayolu ile sağlanmaktadır. Liman bağlantısı tamamen endüstriyel amaçlar için kullanılır. Turistik amaçlı geziler dışında denizyolu ile sivil taşıma yapılmamaktadır. Demiryolu ağı ve hava limanı şehirde mevcut değildir. Hava yolu ile ulaşım, Rize’ye en yakın il olan Trabzon havalimanından sağlanmaktadır. Ayrıca Pazar-Çayeli arasındaki Rize-Artvin Havalimanı'nın yapımı sürmektedir. 2022 yılında tamamlanması planlanmaktadır. "Rize-Artvin Havalimanı". milliyet. 31 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2017. Sivil havayolu sektöründe yaşanan gelişmeler neticesinde kentin göç vermiş olduğu büyük şehirlerle olan ulaşım bağlantısı karayolu ulaşımından çok havayolu ulaşımına kaymıştır.
Batıda 76 km ile Trabzon'a, güneyde 251 km ile Erzurum'a, doğuda ise 159 km ile Artvin'e ve 109 km ile de Sarp Sınır Kapısı’na kara yolu ile bağlantılıdır. Doğu Karadeniz limanları içerisinde gelişmeye en müsait topoğrafik konumda olan liman, Rize limanıdır. Liman, konumu itibarı ile karayolu hatlarına bağlı olup; Trabzon, Hopa, Rusya limanları ve İkizdere-Erzurum üzerinden İran bağlantısı ile Karadeniz Bölgesinin en kestirme transit yol merkezidir.