Karbon emisyonu/salımı doğada oluşan karbonun atmosfere salınması anlamına gelir. Karbon emisyonunun doğal ve insan kaynaklı sebepleri olabilir. Sanayi devriminden beri insan kaynaklı karbon emisyonları artmıştır. Petrol, kömür, doğal gazın tüketimi sırasında açığa çıkan sera gazları atmosferdeki karbon salımının artmasının insan kaynaklı nedenlerindendir.
Bireyler, firmalar ve toplum tarafından yapılan aktivitelerin atmosfere yaydığı sera gazımiktarıdır. Üretim, ulaşım, ısınma, enerji tüketimi veya satın alınan her türlü ürünün atmosfere yayılmasına neden olduğu sera gazı miktarını "karbondioksit gazı eşdeğeri (CO2e)" olarak ifade etmek üzere kullanılan terimdir.
Sera gazlarını atmosferden absorbe ederek depolayan doğal veya insan yapımı sistemlere karbon yutağı denir. Ormanlar en yaygın yutak türüdür. Ayrıca, toprak, turba, permafrost (sürekli donmuş) toprak tabakaları, okyanus suyu ve derin okyanustaki karbonat çökeltileri diğer yutak şekilleridir
Sera Gazlarının takibi, izlenmesi, raporlanması, doğrulanması ve doğrulayıcı kuruluşların akreditasyonu konularında yönetmelik ve tebliğler yayınlanmıştır. Söz konusu mevzuat kapsamında yönetmeliğin Ek-1'inde yer alan faaliyetleri gerçekleştiren tesisler, akredite edilmiş doğrulayıcı kuruluşlar tarafından doğrulanmış sera gazı emisyonlarını her yıl düzenli olarak raporlama sürecine tabi. Söz konusu düzenlemelerin kronolojik sıralaması aşağıdaki şekildedir:
- Sera Gazı Emisyonlarının Takibi Hakkında Yönetmelik (17 Mayıs 2014 tarihli ve 29003 sayılı Resmî Gazete)
- Sera Gazı Emisyonlarının İzlenmesi ve Raporlanması Hakkında Tebliğ (22 Temmuz 2014 tarihli ve 29068 sayılı Resmî Gazete)
- Sera Gazı Emisyon Raporlarının Doğrulanması ve Doğrulayıcı Kuruluşların Yetkilendirilmesi Tebliği (2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı Resmî Gazete)
- Sera Gazı Emisyonlarının Takibi Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (29 Haziran 2016 tarihli ve 29757 sayılı Resmî Gazete)
- Sera Gazı Emisyonlarının Takibi Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (31 Mayıs 2017 tarihli ve 30082 sayılı Resmî Gazete)
- Sera Gazı Emisyon Raporlarının Doğrulanması ve Doğrulayıcı Kuruluşların Akreditasyonu Tebliği (2 Aralık 2017 tarihli ve 30258 sayılı Resmî Gazete)
- Sera Gazı Emisyonlarının İzlenmesi ve Raporlanması Hakkında Tebliğde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (5 Şubat 2021 tarihli ve 31386 sayılı Resmî Gazete)
Ham maddenin çıkarılıp ürünün elde edilmesi, ürünün müşteriye ulaşmasındaki tedarik zinciri de dahil olmak üzere ürün ömrünün tamamlamasına kadar bütün süreçlerde atmosfere yayılan sera gazı emisyon ve azaltım miktarının CO2 eşdeğer cinsinden hesaplanması işlemine ürün karbon ayak izi hesaplaması denir.
Karbon ayak izi, ürünlerin ham maddesinden işlenip kullanılıp bertaraf edilmesine kadar ürünün yaşam döngüsü boyunca karbon salımına sebep olan tüm süreçlerin gözden geçirilmesiyle düşürülebilir. Bu süreç ham madde çıkarımı, işleme süreçleri, nakliye, tedarik zinciri boyunca dolaylı olarak karbon salımı gerçekleştiren tüm aşamaları kapsamaktadır. Söz konusu aşamalarda enerji kullanımının azaltılması, kullanılan enerjinin fosil yakıt yerine yenilenebilir kaynaktan elde edilmesi, bir ürünün farklı şekillerde yeniden kullanılması, mümkün mertebe bertaraf edilecek atık çıkarılmaması önemlidir.
Karbon dioksit (CO2), Metan (CH4), Nitröz Oksit (N2O), Hidroflorür karbonlar (HFCs), Perfloro karbonlar (PFCs), Sülfürhekza florid (SF6) gibi gazlarından oluşan ve atmosferde ısı tutma özelliğine sahip bileşiklere sera gazı denir. Bu gazların atmosfere verilen miktarına sera gazı emisyonu denir.
Küresel ısınma, endüstri öncesi dönemden beri gözlemlenen dünya iklim sisteminin uzun vadeli ısınmasıdır. Dünya atmosferindeki ısı tutucu sera gazı seviyelerini artıran başta fosil yakıt kullanımı olmak üzere insan faaliyetleri küresel ısınmanın oluşumunda etkilidir.
İklim değişikliği uzun dönemde ortalama hava koşullarında doğa ve insan kaynaklı olarak meydana gelen değişikliktir.
Uyum etkinliklerinin eş güdümüne katkıda bulunmak amacıyla hazırlanan; ülkelere özgü etkilerin saptanması, farklı kurumların ve idari araçların devreye sokulmasının yanı sıra iş dünyası ve sivil toplum aktörlerinin de geniş katılımıyla ulusal, yerel ve bölgesel düzeyde iklim değişikliğine uyum faaliyetlerini içeren ve yönlendiren politika belgesidir.
2012 yılında yayınlanan İklim Değişikliğine Uyum Stratejisi ve Eylem Planı su kaynakları yönetimi, tarım sektörü ve gıda güvencesi, afet risk yönetimi, ekosistem hizmetleri, biyolojik çeşitlilik ve ormancılık ve insan sağlığı sektörlerini içermektedir.
İDEP'in genel amacı, sera gazı emisyonlarını sınırlandırmaya yönelik ulusal koşullara uygun eylemler belirleyerek iklim değişikliği ile mücadele edilmesi, iklim değişikliğinin etkilerinin yönetilerek dayanıklılığın artırılması ve böylece Türkiye'de iklim değişikliği ile mücadele ve uyumun teşvik edilmesidir. Plan 2011-2023 yıllarını kapsamaktadır.
Kyoto Protokolü'nün Ek-A listesinde yer alan sektörler ile BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin (BMİDÇS) İklim Değişikliği Ulusal Bildirim raporlama formatında yer alan sektörler esas alınarak oluşturulan İDEP'te Enerji, Binalar, Ulaştırma, Sanayi, Atık, Tarım, Arazi Kullanımı ve Ormancılık, Sektörler Arası Ortak Konular ve Uyum başlıkları altında hedef ve eylemler bulunmaktadır.
İklim değişikliği doğal ve insan kaynaklı olmak üzere iki ana sebeple oluşmaktadır. Antropojenik sebepler insan kaynaklı sebepler anlamına gelmektedir. Kömür, petrol gibi fosil yakıt kullanımı iklim değişikliğinin antropojenik sebepleri arasındadır.
Yenilenebilir enerji, tüketim hızından daha yüksek bir hızla kendini yenileyebilen doğal kaynaklardan elde edilen enerjidir. Güneş, rüzgâr, jeotermal yenilenebilir enerji kaynaklarından birkaçıdır. Uluslararası Enerji Ajansı'nın yenilenebilir enerji raporuna göre dünya yenilenebilir enerji kapasitesinin 2020 ile 2026 arasında yıllık yaklaşık 305 GW yükseleceği, bu yıllar arasında toplamda ise %60'dan fazla artacağı ve 4.800 GW seviyesinin üstüne çıkacağı öngörülmektedir. Önümüzdeki beş yılda Çin'in küresel yenilenebilir kapasite artışının %43'üne tekabül ederek lider olacağı; onu Avrupa, ABD ve Hindistan'ın takip edeceği tahmin edilmektedir. Bu dört ülkenin dünya genelinde yenilenebilir enerji kapasite büyümesinin %80'ini oluşturması beklenmektedir. Türkiye'nin ise yenilenebilir enerji kapasitesinin 2016-2021 yılları arasında 26 GW'dan fazla ya da %53 artıracağı öngörülmektedir.
Fosil yakıt hidrokarbon ve yüksek oranlarda karbon içeren doğal enerji kaynağıdır. Kömür, petrol ve doğalgaz başlıca örneklerdir.
Enerji verimliliği aynı ürün veya hizmeti üretmek için daha az enerji kullanmaktır. Enerji verimliliği sera gazı emisyonlarının azaltılması, enerji ithalatına talebin azaltılması, hanehalkı veya ülke genelinde maliyetlerin düşürülmesi faydalarını getirir.
Çevreye faydalı ya da çevreye daha az zarar veren ürünlerin kullanılması ve buna yönelik projelerin uygulanabilmesi için kredi ya da yatırım gibi araçlarla çevre dostu ürün ve faaliyetlerin desteklenmesidir.
Birleşmiş Milletler Çevre Programı'na göre refahı ve sosyal eşitliği artırırken çevresel riskleri ve ekolojik kıtlıkları azaltan ekonomidir.
Elektriğin yenilenebilir enerji kaynağından elde edildiğini ispatlayan sertifikadır. Şirketler yeşil enerji sertifikası satın alarak kullandığı elektriğin yenilenebilir kaynaklardan karşılandığını belgelendirebilir. Yeşil enerji sertifikaları şirketlerin temiz enerji hedeflerine erişmeleri, enerji kaynaklı kapsam 2 sera gazı emisyonlarını azaltmaları ve yenilenebilir enerji piyasasını desteklemelerine yardımcı olabilir.
Sera gazı emisyon azaltım projelerinin bağımsız denetleyici kuruluş tarafından doğrulanması ve gönüllü karbon standart kuruluşu tarafından belgelendirilmesi sonucu elde edilen ve karbondioksit eşdeğer ton cinsinden ifade edilen sertifikadır.
ESG yani Çevresel, Sosyal ve Kurumsal Yönetişim kriterleri firmaların geleneksel finansal analizinin yanı sıra finansal olmayan risk ve fırsatlarını da değerlendirir. Üç başlık altında belirlenen kriterler yoluyla bir firmanın çevreye etkisi, çalışanları ile ilişkileri, cinsiyet eşitliğine yönelik politikaları, üst yönetimin kapsayıcılığı ve mali şeffaflığı gibi konulardaki durumu incelenir.
Yeşil İklim Fonu (GCF), Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ve Paris Anlaşması'nın öngördüğü finansal mekanizma kapsamında gelişmekte olan ülkelerin sera gazı azaltım ve iklim değişikliğine uyum uygulamalarını desteklemek için kurulmuş fondur. GCF'nin yönetici organı 11 Aralık 2011'de UNFCCC tarafından onaylanmıştır. GCF'nin destek sağladığı projeler ve destek bedelleri resmi websitesinde yayınlanmaktadır. 2022 Haziran itibarıyla 7.1 milyarlık fon ile 162 proje uygulama safhasındadır.
Bir çeşit sabit getirili menkul kıymetler olan yeşil tahviller özellikle iklim ve çevre projeleri için sermaye tedariği gerçekleştirmektedir. İlk Yeşil Tahvil ihracı 2007 yılında Avrupa Yatırım Bankası tarafından (yenilenebilir enerji ve enerji verimliliği projelerine ayrılan) İklim Farkındalığı Tahvili (Climate Awareness Bond) adı altında gerçekleştirildi. Dünya Bankası ise ilk yeşil tahvilini 2008 yılında ihraç etti. Uluslararası, yatırımcı odaklı bir girişim olan Climate Bond Initiative verilerine göre 2021 sonu itibarıyla 2021 yılı yeşil tahvil ihracı 452.2 milyar dolar olup kümülatifte 1 trilyon 564 milyar dolarlık yeşil tahvil ihracı gerçekleşmiştir.
Devletler, kalkınma bankaları ya da diğer kurumlar tarafından çevresel, ekonomik ve iklim faydaları olan denizcilik ve okyanus bazlı projelere yatırım için ihraç edilen tahvillerdir. Mavi tahviller yeşil tahvil konseptinden ilham almıştır. İlk mavi tahviller (Seyschelles Blue Bond, Nordic Sea Blue Bond) 2018'de ortaya çıkmıştır. Seyşeller Cumhuriyeti 29 Ekim 2018'de ilk mavi tahvilini ihraç etmiştir. Dünya Bankası söz konusu tahvilin geliştirilmesinde destek olmuştur. Nordic Investment Bank ise ilk mavi tahvilini 24 Ocak 2019'da ihraç etmiştir.
14 Temmuz 2021 tarihinde AB'nin 2030'a kadar sera gazı emisyonlarını en az %55 azaltmak için politik aksiyonları ortaya koyduğu pakettir. İçinde 13 adet düzenleme mevcut olup 5'i yenidir. Yeni mevzuat taslakları: iklim, enerji ve yakıt, ulaşım, binalar, arazi kullanımı ve ormancılık. Çokça gündeme gelen Sınırda Karbon Düzenlemesi Mekanizması (SKDM) paket içinde düzenlemelerden biridir.
4 Temmuz 2021'de açıklanan 55'e Uyum Paketinde Avrupa Komisyonu yeni Sınırda Karbon Düzenlemesi Mekanizması'nı ayrıntılarıyla duyurdu. 1 Ocak 2023 tarihi itibarıyla 3 yıllık mali yükümlülük getirmeyen bir geçiş dönemi ile düzenlemenin başlatılması hedeflenmektedir. Ek-1'deki sektörler SKDM'ye tabi tutulması düşünülen seçili sektörlerdir. Bunlar demir-çelik, çimento, alüminyum, elektrik ve gübre. Ek-2'de belirtilen ülke (İzlanda, Lihtenştayn, Norveç ve İsviçre) ve bölgeler (Büsingen, Helgoland, Livigno, Ceuta, Melilla) dışında diğer tüm ülke ve bölgelere uygulanması öngörülmektedir.
- Demir - Çelik GTİP Açıklama
- 72 Demir ve Çelik (7202 ve 7204 GTİP'leri hariç)
- 7301 Demir veya Çelikten Palplanşlar; Demir veya Çelikten Kaynak Yapılmış Profiller
- 7302 Demir veya Çelikten Demiryolu ve Tramvay Hattı Malzemesi (Ray, Makas Dilleri, Makas Göbekleri, Gergi
- 7303 Dökme Demirden İnce ve Kalın Borular ve İçi Boş Profiller
- 7304 Demir (Dökme Demir Hariç) ve Çelikten İnce ve Kalın Borular ve İçi Boş Profiller (Dikişsiz)
- 7305 Demir veya Çelikten Diğer İnce ve Kalın Borular (Kaynaklı, Perçinli) (Kesitleri Daire Şeklinde)
- 7306 Demir veya Çelikten Diğer İnce ve Kalın Borular ve İçi Boş Profiller
- 7307 Demir veya Çelikten Boru Bağlantı Parçaları (Rakorlar, Dirsekler ve Manşonlar Gibi)
- 7308 Demir veya Çelikten İnşaat ve İnşaat Aksamı, İnşaatta Kullanılmak Üzere Hazırlanmış Demir veya Çelik
- 7309 Demir veya Çelikten Depo, Sarnıç, Küvler vb Kaplar (Hacmi > 300 Lt ve Mekanik veya Termik Tertibatı..
- 7310 Demir veya Çelikten Depo, Sarnıç, Küvler vb Kaplar (Hacmi <= 300 Lt ve Mekanik veya Termik Tertibatı..
- 7311 Demir veya Çelikten Sıkıştırılmış veya Sıvı Hale Getirilmiş Gazlar İçin Kaplar
-
- Alüminyum GTİP Açıklama
- 7601 İşlenmemiş Alüminyum
- 7603 Alüminyum Tozları ve İnce Pulları
- 7604 Alüminyumdan Çubuklar ve Profiller
- 7605 Alüminyum Teller
- 7606 Alüminyum Saclar, Levhalar, Şeritler (Kalınlığı 0,2 mm. yi Geçenler)
- 7607 Alüminyumdan Yaprak ve Şeritler (Kalınlık <= 0, 2 mm)
- 7608 Alüminyumdan İnce ve Kalın Borular
- 7609.00.00 Alüminyum Boru Bağlantı Parçaları (Rakorlar, Dirsekler, Manşonlar vb.)
-
- Gübre GTİP Açıklama
- 2808.00.00 Nitrik Asit; Sülfonitrik Asitler
- 2814 Saf Amonyak veya Amonyağın Sulu Çözeltileri
- 2834.21.00 Potasyum Nitrat
- 3102 Azotlu Mineral veya Kimyasal Gübreler
- 3105 Azot, Fosfor ve Potasyumun İkisini veya Üçünü İçeren Mineral veya Kimyasal Gübreler (3105.60.00 GTİP'i hariç)
-
- Çimento GTİP Açıklama
- 2523.10.00 Çimento; Klinker
- 2523.21.00 Çimento; Portland; Beyaz
- 2523.29.00 Çimento; Portland; Diğer
- 2523.90.00 Su Altında Sertleşen Diğer Çimentolar
-
- Elektrik Enerjisi GTİP Açıklama
- 2716.00.00 Elektrik Enerjisi
Avrupa Birliği SKDM ile ithalatçı firmaların karbon emisyon sertifikası satın almalarına dayanan bir sistem öngörmektedir. Sertifika satın alma hususunda ETS'ye benzemektedir. Sertifika fiyatlarının karbon tonu başına Euro cinsinden ifade edilen AB ETS haklarının haftalık ortalama açık artırma fiyatlarına dayanarak hesaplanması planlanmaktadır. Ürün ithalatçılarının SKDM sertifikaları da alabilecekleri ulusal otoritelere kayıt olmaları öngörülmektedir. Ulusal otoritelerin beyanda bulunanların kaydını yetkilendirmesi, beyanlarının gözden geçirilmesi, doğrulanmasının yanı sıra SKDM sertifikası satma konusunda da sorumlu olmaları planlanmaktadır. AB'ye SKDM kapsamındaki ürünlerin ithalatı için her yıl bir önceki yıl AB'ye ithal edilen ürünlerin emisyonları ve miktarının beyan edilmesi, aynı zamanda otoritelerden satın alınan sertifikaların teslim edilmesinin gerekeceği belirtilmektedir.
2023'ten 2025'e kadar geçiş döneminde ithalatçıların, herhangi bir finansal yüke maruz kalmadan mallarındaki gömülü emisyonları bildirmesi öngörülüyor. 2026'da ise SKDM'nin tam olarak faaliyete geçmesi hedefleniyor. Mevcut planlamada sadece "doğrudan karbon ayak izinin” dikkate alınması düzenleme kapsamında yer alıyor. AB ithalatçılarının bir önceki yıl AB'ye ithal ettikleri toplam mal miktarını ve saldıkları emisyon miktarını yıllık olarak beyan etmeleri ve SKDM sertifikalarının karşılığını vermeleri gerekebilir. Geçiş döneminin sonunda Komisyonun sistemin nasıl çalıştığını ve kapsamının daha fazla ürün ve hizmete genişletilip genişletilmeyeceğini ve “dolaylı” emisyonların dâhil edilip edilmeyeceğini değerlendireceği öngörülüyor.
AB'nin 14 Temmuz 2021 tarihinde açıkladığı 55'e Uyum paketi kapsamında kırılgan grupların kalacağı etkiyi azaltmak için kullanılacak fonlardan biridir. Yeni bir Sosyal İklim Fonu ile en çok etkilenecek ya da enerji veya hareketlilik yoksulluğu riskiyle karşı karşıya olan Avrupalıların Emisyon Ticaret Sisteminin karayolu taşımacılığı ve binalara getirilmesi sürecine katılımlarını desteklemek amacıyla Üye Devletlere özel bir fon sağlanması öngörülmektedir. Sosyal İklim Fonu, 2025-2032 dönemi için yeni Emisyon Ticaret Sisteminden AB bütçesine mevcut fiyatlarla 72.2 milyar avro sağlayacaktır. Böylelikle, emisyon ticaretinin binalara ve ulaştırma sektörünü kapsayacak şekilde genişletilmesinden etkilenen kırılgan düşük ve orta gelir düzeyine sahip hane halkı, ulaştırma hizmetinden faydalananlar ve mikro işletmeler desteklenebilecektir.
14 Ocak 2020 tarihli Avrupa Yeşil Mutabakatı Yatırım Planı ile AB yeşil tahvil standardı (EU green bond standard/EUGBS) kuracağını duyurmuştur.
Paris Anlaşması'nın baz aldığı ülkelerin kendi hazırladıkları sera gazı emisyon azaltımlarına dair beyandır. Paris Anlaşması, Ulusal Katkı Beyanlarının (NDCs) dönemsel olarak gözden geçirilmesi ve hedeflerin tedricen yükseltilmesini öngörmektedir.
Türkiye'nin 30 Eylül 2015 tarihinde sunduğu Ulusal Katkı Beyanına göre sera gazı emisyonlarının 2030 yılında referans senaryoya kıyasla artıştan %21 oranına kadar azaltılması öngörülmektedir.
Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) karbon fiyatlandırması için ortaya çıkan piyasa araçlarından biridir. İklim krizine neden olan karbondioksit ve diğer sera gazlarının azaltılması hedefi doğrultusunda geliştirilen ETS mekanizmasının dünya genelinde uygulamadaki veya uygulamaya girmesi muhtemel sayısı 30'dur. Bu ETS düzenlemeleri 38 farklı ülke/bölgeyi içermekte olup bu uygulamaların 2021 yılında küresel emisyonların %16.1'ini kapsayacağı tahmin edilmektedir. Karbonun fiyatlandırılmasında piyasa araçlarından biri olan karbonun vergilendirilmesi ETS'yi tamamlayıcı nitelik taşıyor. Hem ETS hem de karbon vergisi; sera gazı emisyonlarını azaltırken, üreticilerin, tüketicilerin ve yatırımcıların davranışları üzerinden çevresel, ekonomik ve sosyal fayda sağlamak ve iklimle ilgili çalışmalar veya diğer alanlara yapılan kamu harcamalarını desteklemek için kullanılacak devlet geliri sağlıyor. ETS'nin sağlıklı işleyebilmesi için piyasa istikrarı, tahsisat fiyatı ve maliyetler arasında denge sağlayacak kuralların doğru bir şekilde belirlenmesi gerekir.
Karbon vergisi Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) gibi karbon fiyatlandırması için karşımıza çıkan piyasa araçlarından biridir. Karbon vergisi, karbon emisyonuna yol açan fosil yakıtların karbon ve eşdeğer karbon içeriğine göre vergilendirilmesini esas alıyor. Karbon vergisinin uygulandığı ülkelerde üreticiler ve/veya kuruluşlar, faaliyetleri dolayısıyla sebep oldukları sera gazı emisyonlarının ve çevreye verdikleri zararın tazminatı olarak belirlenen vergi miktarını ödemekle yükümlü. Karbon vergisi, ETS'den farklı olarak devletin karbon fiyatını ve piyasadaki emisyonların miktarını belirlediği bir sistemdir. Dünya genelinde uygulamadaki veya uygulamaya girmesi muhtemel karbon vergisi mekanizması sayısı 35. Bu karbon vergisi düzenlemeleri 27 farklı ülke/bölgeyi içermektedir. Bu uygulamaların 2021 yılında küresel emisyonların %5.5'ini kapsayacağı tahmin edilmektedir. İsveç, İsviçre, Finlandiya, Fransa, Hollanda, Kanada, Birleşik Krallık, Şili, Meksika, Japonya çeşitli oranlarda karbon vergisi uygulayan ekonomiler arasında.
Karbon vergisi Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) gibi karbon fiyatlandırması için karşımıza çıkan piyasa araçlarından biridir. Karbon vergisi, karbon emisyonuna yol açan fosil yakıtların karbon ve eşdeğer karbon içeriğine göre vergilendirilmesini esas alıyor. Karbon vergisinin uygulandığı ülkelerde üreticiler ve/veya kuruluşlar, faaliyetleri dolayısıyla sebep oldukları sera gazı emisyonlarının ve çevreye verdikleri zararın tazminatı olarak belirlenen vergi miktarını ödemekle yükümlü. Karbon vergisi, ETS'den farklı olarak devletin karbon fiyatını ve piyasadaki emisyonların miktarını belirlediği bir sistemdir. Dünya genelinde uygulamadaki veya uygulamaya girmesi muhtemel karbon vergisi mekanizması sayısı 35. Bu karbon vergisi düzenlemeleri 27 farklı ülke/bölgeyi içermektedir. Bu uygulamaların 2021 yılında küresel emisyonların %5.5'ini kapsayacağı tahmin edilmektedir. İsveç, İsviçre, Finlandiya, Fransa, Hollanda, Kanada, Birleşik Krallık, Şili, Meksika, Japonya çeşitli oranlarda karbon vergisi uygulayan ekonomiler arasında.
Bu protokolü imzalayan ülkeler, karbon dioksit ve sera etkisine neden olan diğer beş gazın salımını azaltmaya veya bunu yapamıyorlarsa karbon ticareti yoluyla haklarını arttırmaya söz vermişlerdir. Protokol, ülkelerin atmosfere saldıkları karbon miktarını 1990 yılındaki düzeylere düşürmelerini gerekli kılmaktadır. 11 Aralık 1997'de imzalanan protokol, 16 Şubat 2005'te yürürlüğe girebilmiştir. Şu an 192 protokol tarafı mevcuttur. Çünkü, protokolün yürürlüğe girebilmesi için, onaylayan ülkelerin 1990'daki emisyonlarının (atmosfere saldıkları karbon miktarının) yeryüzündeki toplam emisyonun %55'ini bulması gerekmekteydi ve bu orana ancak 8 yılın sonunda Rusya'nın katılımıyla ulaşılabilmiştir. Kyoto Protokolü Ek-B 37 sanayileşmiş ülke, geçiş aşamasındaki ve AB'deki ülke için bağlayıcı emisyon azaltım hedefleri ortaya koyar.
Türkiye 26 Ağustos 2009 Tarihinde Kyoto Protokolüne taraf olmuştur ve I. Ve II. Taahhüt döneminde herhangi bir sera gazı azaltım yükümlülüğü bulunmamaktadır.
1992 yılında Rio de Janeiro'da düzenlenen Birleşmiş Milletler (BM) Çevre ve Kalkınma Konferansı'nda imzaya açılan BMİDÇS 21 Mart 1994 tarihinde yürürlüğe girmiş olup 197 ülke imzalamıştır. BMİDÇS taraf ülkeleri, sera gazı emisyonlarını azaltmaya, araştırma ve teknoloji üzerinde iş birliği yapmaya ve sera gazı yutaklarını (örneğin ormanlar, okyanuslar, göller) korumaya teşvik etmektedir. Sözleşme, sera gazı emisyonlarının azaltılması için, ülkelerin kalkınma önceliklerini ve özel koşullarını göz önüne alarak “ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreceli kabiliyetler” ilkesine dayanmaktadır.
Ülkemiz Sözleşme'ye 24 Mayıs 2004 tarihinde katılmıştır.
Ek–I Ülkeleri: Bu grupta yer alan ülkeler, sera gazı emisyonlarını sınırlandırmak, sera gazı yutaklarını korumak ve geliştirmek, ayrıca, iklim değişikliğini önlemek için aldıkları önlemleri ve izledikleri politikaları bildirmek ve mevcut sera gazı emisyonlarını ve emisyonlarla ilgili verileri iletmekle yükümlüdürler. Bu grup iki ülke kümesinden oluşmaktadır. Birinci grupta 1992 yılı itibarıyla OECD üyesi olan ülkeler (bunların içinde Türkiye de vardır) ve AB, ikinci grupta ise Pazar Ekonomisine geçiş sürecindeki ülkeler yer almaktadır. Ek-I'de toplam 42 ülke ve AB bulunmaktadır. Ülkemiz, BMİDÇS müzakereleri altında kendine özgü bir konuma sahiptir. Bu kapsamda Türkiye, Ek-I kapsamında olup da geçiş ekonomisi olmayan ve “özel şartları” Taraflar Konferansı kararlarıyla kabul edilmiş olan tek ülkedir. Ek–II Ülkeleri: Bu gruptaki ülkeler, birinci grupta üstlendikleri yükümlülüklere ilaveten çevreye uyumlu teknolojilerin özellikle gelişme yolundaki taraf ülkelere aktarılması veya bu teknolojilere erişimin teşvik edilmesi, kolaylaştırılması ve finanse edilmesi hususlarında her türlü adımı atmakla sorumlu kılınmışlardır. Ek-II'de 23 ülke ve AB yer almaktadır.
BMİDÇS “ortak fakat farklılaştırılmış” sorumluluklar tanımlamaktadır. Ortak ülkeler
- Tarihsel ve güncel küresel sera gazı salımının gelişmiş ülkeler tarafından gerçekleştirildiğini
- Gelişmekte olan ülkelerin kişi başı gaz salımlarının halen düşük olduğunu
- Gelişmekte olan ülkelerin küresel salımlarının sosyal ve gelişimsel ihtiyaçlarına göre artacağını
Binyıl Kalkınma Hedefleri, 2000 yılında yoksullukla savaşmak için tüm dünyanın kabul ettiği ortak bir gündem. 2000 yılında Birleşmiş Milletler'in New York Binyıl Zirvesi'nde karar alındı. Birleşmiş Milletler'e üye olan 192 ülke tarafından kabul edilen ve 2015 yılına kadar yerine getirilmesi planlanan sekiz hedefi kapsıyor. Aşırı yoksulluğun ve açlığın yok edilmesi, evrensel ilköğretimin sağlanması, cinsiyet eşitliğinin teşvik edilmesi ve kadınların güçlendirilmesi, çocuk ölüm oranının azaltılması, anne sağlığının iyileştirilmesi, HIV/AIDS, sıtma ve diğer hastalıklarla mücadele edilmesi, çevresel sürdürülebilirliğin sağlanması, kalkınmaya yönelik küresel iş birliğinin geliştirilmesi söz konusu sekiz hedeftir.
Paris Anlaşması, 2015 yılında Paris'te düzenlenen BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (BMİDÇS) 21. Taraflar Konferansı'nda kabul edilmiştir. Anlaşma, 5 Ekim 2016 itibariyle, küresel sera gazı emisyonlarının %55'ini oluşturan en az 55 tarafın anlaşmayı onaylaması koşulunun karşılanması sonucunda, 4 Kasım 2016 itibariyle yürürlüğe girmiştir. İklim krizinin önüne geçmek için küresel ortalama yüzey sıcaklığındaki artışını 2 derece ile sınırlandırmayı mümkünse 1,5 derecenin altında tutmayı ve amaçlar. 5 yıllık hedef artırma sistemi üzerine çalışmaktadır. Türkiye 22 Nisan 2016 tarihinde Paris Anlaşması'nı imzaladı. 7 Ekim 2021'de Paris Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun yürürlüğe girdi.
Gelecek kuşakların ihtiyaçlarını karşılayabilme olanağından ödün vermeksizin günümüz kuşaklarının ihtiyaçlarını karşılayabilecek bir kalkınma modeli olarak tanımlanmaktadır.
SKA, diğer bir deyişle Küresel Amaçlar Birleşmiş Milletler üyesi ülkeler tarafından 2030 sonuna kadar ulaşılması amaçlanan hedefleri içeren bir evrensel eylem çağrısıdır. Ocak 2016'da yürürlüğe girmiştir. 17 ana başlıktan oluşan sosyal, kültürel ve ekolojik meselelerin çözümüne odaklanır.
- Yoksulluğa Son
- Açlığa Son
- Sağlık ve Kaliteli Yaşam
- Nitelikli Eğitim
- Toplumsal Cinsiyet Eşitliği
- Temiz Su ve Sanitasyon
- Erişilebilir ve Temiz Enerji
- İnsana Yakışır İş ve Ekonomik Büyüme
- Sanayi, Yenilikçilik ve Altyapı
- Eşitsizliklerin Azaltılması
- Sürdürülebilir Şehirler ve Topluluklar
- Sorumlu Üretim ve Tüketim
- İklim Eylemi
- Sudaki Yaşam
- Karasal Yaşam
- Barış, Adalet ve Güçlü Kurumlar
- Amaçlar için Ortaklıklar
AB'nin 11 Aralık 2019'da açıkladığı 2050 yılında karbon-nötr ilk kıta olma hedefini ve yeni büyüme stratejisini ortaya koyduğu yol haritasıdır. Plan 2050'de karbon nötr olma, temiz ve döngüsel ekonomi için kaynakların etkin kullanımını teşvik etme, biyo çeşitlilik ve kirlilik azaltımı için somut eylemleri içermektedir. Avrupa Yeşil Mutabakatı tüm sektörleri içermekte olup Avrupa Komisyonu temiz enerji, sürdürülebilir sanayi, inşaat ve renovasyon, sürdürülebilir ulaşım, biyoçeşitlilik, tarladan sofraya, kirlilik önleme, iklim eylemi politika alanlarını kapsamaktadır. Gereken yatırım ve erişilebilir finansman araçlarını ortaya koymaktadır.
T.C. Ticaret Bakanlığı tarafından ülkemizin kalkınma hedefleri doğrultusunda sürdürülebilir ve kaynak-etkin bir ekonomiye geçişini desteklemeyi amaçlayan 9 ana başlık altında toplam 32 hedef ve 81 eylemi içeren eylem planıdır. Avrupa Yeşil Mutabakatı ile öngörülen kapsamlı değişiklikler başta olmak üzere dönüşüme zamanlıca uyum sağlanması ve karşı karşıya kalacağımız risklerin fırsata çevrilmesi amacıyla Bakanlık liderliğinde kamu kurum ve kuruluşları ve özel sektör iş birliği içerisinde hazırlanmıştır. Eylem Planına ilişkin Cumhurbaşkanlığı Genelgesi 16.07.2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.
AB taksonomisi, çevresel açıdan sürdürülebilir ekonomik faaliyetlerin listesini oluşturan bir sınıflandırma sistemidir. AB taksonomisi Şirketler, yatırımcılar ve politika yapıcılar için hangi ekonomik faaliyetlerin çevresel açıdan sürdürülebilir görüleceğine dair tanımlar sunmakta. Taksonomi Düzenlemesi 22 Haziran 2020 yılında AB resmi gazetesinde yayınlanmış olup 12 Temmuz 2020 tarihinde yürürlüğe girmiştir. AB taksonomisi, Avrupa'nın Paris Anlaşması kapsamındaki iklim taahhütlerini yerine getirmesine yardımcı olmak için yeni Sürdürülebilir Finans stratejisinin önemli bir aracıdır. AB içinde 2021 ve 2022 yılları boyunca aşamalı olarak uygulanması planlanıyor. Temmuz ayında yayınlanan Taksonomi Yetkilendirme Yasası'nda belirtilen yeni zaman çizelgesine göre, şirketler ilk Taksonomi Uygunluk Raporlarını 2022'de yayınlamak zorunda kalacaklar. Çevresel amaçlardan iklim değişikliğinin azaltılması ve iklim değişikliğine uyum kapsamında yürütülen faaliyetlerin hem finansal hem de finansal olmayan kuruluşlar için 1 Ocak 2022'den, diğer 4 amaç kapsamında yürütülen faaliyetlerin ise 1 Ocak 2023'ten itibaren açıklanması bekleniyor.
AB taksonomisinin hedefleri:
- İklim değişikliğinin azaltılması
- İklim değişikliğine uyum
- Su ve deniz kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı ve korunması
- Döngüsel ekonomiye geçiş
- Kirliliğin önlenmesi ve kontrolü
- Biyoçeşitliliğin ve ekosistemlerin korunması ve restorasyonudur
AB taksonomisi ile hayata geçirilmesi planlanan düzenlemeler ile yalnızca “yeşil” bir sınıflandırma değil, ayrıca “kahverengi veya kırmızı” faaliyetleri içerecek şekilde bir detaylandırma da öngörülmektedir. Kahverengi kriter ile birlikte taksonomi yapısı içinde üç performans seviyesinin yaratılması beklenmektedir; önemli katkı (yeşil), ciddi zarar (kahverengi veya kırmızı) ve ne önemli katkı sağlayan ne de ciddi derecede zarar veren orta kategori.
Sera Gazı Protokolü (GHG -Greenhouse Gas Protocol) en geniş kapsamda kullanılan, uluslararası karbon hesaplama aracıdır. Dünya Kaynakları Enstitüsü ve Dünya Sürdürülebilir Kalkınma İş Konseyi ortaklığı sonucu ortaya çıkmıştır.
Sera Gazı Protokolü (Greenhouse Gas Protocol) sera gazlarını üç kapsama ayırmaktadır. Kapsam 1 emisyonlar sahip olunan ya da kontrol edilen kaynakların doğrudan emisyonlarını gösterir. Diğer deyişle doğrudan üreticinin sorumluluğu olarak görülen emisyonlardır. Örnekleri şu şekilde sıralayabiliriz:
- sabit yakma (kazan, fırın, türbin, ısıtıcı, incinerator, motor vb)
- mobil yakma (otomobil, kamyon, gemi, uçak gibi)
- proses emisyonu (Çimento üretiminde kalsinasyon kaynaklı CO2, petrokimya endüstrisinde katalitik kraking prosesinden kaynaklı CO2, alüminyum ergitmede PFC emisyonları gibi)
- kaçak emisyonlar (ekipman bağlantılarından, atıksu arıtma tesisinden, soğutma kulelerinden, gaz işleyen tesislerden kaynaklananlar gibi)
ISO 14067 Standardı ürünlerin yaşam döngüsü boyunca Karbon Ayak izi hesaplamaları için kurallar ve gereksinimler belirler. Karbon ayak izi hesaplamalarını yapmak isteyen kuruluş ve organizasyonlar için ve yapılan hesaplamaların doğruluğunu değerlendiren Doğrulama ve Denetim firmalarının kullanabileceği Uluslararası bir standarttır. Karbon Ayak izi hesaplanması, emisyonlar için bir azaltma ve dengeleme stratejisinin uygulanmasına yönelik ilk adımdır.
Bir ürün veya servisin üretimi, tüketimi ve bertarafı gibi beşikten mezara tüm aşamalarında ortaya çıkan çevresel etki ve kirliliklerin ISO 14040 standartlarına uygun olarak hesaplandığı bilimsel bir yöntemdir. Şirketler, Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi çalışmaları yaparak üretim esnasında çevre kirliliğine en fazla sebep olan süreçleri belirleyip iyileştirme çalışmalarına gidebilir, değerlendirmeyi ürün tasarım/geliştirme çalışmalarında yararlanabilir ve pazarlama aracı olarak kullanabilmektedirler.
Eko etiketler, ürünlerin üretim ve kullanım aşamalarında diğer ürünlere kıyasla çevreye daha az zarar verdiği düşünülen ürünlere eklenen etiketlerdir.
Çevre etiketi ham madde temin sürecinden bertaraf sürecine kadar geçen süreçte çevresel etkileri azaltılmış ürünleri/hizmetleri teşvik etmek ve tüketicilere doğru, yanıltıcı olmayan, bilimsel temelli bilgi sağlamak için oluşturulmuştur. Çevre etiketi edinilmesinde bir zorunluluk yoktur, bu gönüllü bir uygulamadır. Elde yıkama bulaşık deterjanı, kişisel bakım ve kozmetik grubu ürünleri, turistik konaklama hizmet grubu, tekstil grubu, seramik kaplama ürünleri, temizlik kâğıdı grubu ürünleri için başvuru yapılabilir, Kriterleri yayımlanan sektörlerde; üreticiler, imalatçılar, ihracatçılar, ithalatçılar, hizmet sağlayıcıları, toptancı ve perakende satıcıları çevre dostu etiketine başvuru yapabilir. Çevre etiketi kullanımı 4 yıl süre için verilir. Süre bitiminden 180 gün önce talep edilmesi halinde Bakanlık tarafından teknik inceleme komisyonuna yaptırılan değerlendirme sonucunda süre uzatılabilir
9 Temmuz 2021'de Resmi Gazete'de yayınlanarak 29 Temmuz 2021'de yürürlüğe giren yasadır. Politik sözleri yasal olarak bağlayıcı hale getirmek ve paydaş ve iş dünyasına güçlü bir politik mesaj vermek amacıyla yapılmıştır. AYM ile belirlenen hedef doğrultusunda 2050'de iklim nötr olmak hedefini AB kurum ve üye devletleri için yasal hedef haline getirmeyi, endüstri ve yatırımcılar için tahmin edilebilir iş ortamı yaratmayı hedeflemiştir. 2030'a kadar 1990 seviyelerine göre sera gazı emisyonlarını en az %55 azaltımı da hedefler arasına eklenmiştir.
30 Mart 2022'de TÜİK tarafından yayımlanan Sera Gazı Emisyon İstatistikleri'ne göre 2020 yılı toplam sera gazı emisyonlarının 367.6 milyon ton karbon eşdeğeri (%70.2) enerji sektöründen; 73.2 milyon ton karbon eşdeğeri (%14.0) tarımdan; 66.8 milyon ton karbon eş değeri (%12.7) endüstriyel işlemler ve ürün kullanımından; 16.4 milyon ton karbon eş değeri (%3.1) ise atık sektöründen kaynaklanmaktadır.
330 Mart 2022'de TÜİK tarafından yayımlanan Sera Gazı Emisyon İstatistikleri'ne göre 2020 yılı toplam sera gazı emisyonu bir önceki yıla göre %3.1 artışla 523.9 milyon ton karbon eşdeğeri olarak hesaplanmıştır. Kişi başı toplam sera gazı emisyonu ise 1990 yılında 4 ton karbon eşdeğeri iken 2020 yılında 6.3 ton karbon eşdeğeri olarak hesaplanmıştır.
30 Mart 2022'de TÜİK tarafından yayımlanan Sera Gazı Emisyon İstatistikleri'ne göre 2020 sera gazı emisyonlarının 413.4 milyon ton karbon eşdeğeri (%78.9) CO2; 64.0 milyon ton karbon eşdeğeri (%12.2) CH4; 40.5 milyon ton karbon eş değeri (%7.7) N2O; 6.0 milyon ton karbon eş değeri (%1.1) ise F-gazlardır.
2005 yılında kurulmuştur. AB ETS dünyanın ilk uluslararası emisyon ticaret sistemidir. İlk aşama 2005-2007 yılları arasında pilot uygulama olarak gerçekleşmiştir. Bu aşamada enerji yoğun sektörler ve enerji santrallerindeki karbon emisyonları ele alınmıştır. Ton başına 40 euro uymama cezası vardı. İkinci aşama 2008-2012 yılları arasında gerçekleşmiştir. 3 yeni (İzlanda, Lihteynştan, Norveç) ülke katılmıştır. Ücretsiz karbon dağıtım oranı yaklaşık %90 civarında gerçekleşmiştir. Uymama cezası yaklaşık 100 Euro'dur. 3. Faz 2013-2020 yılları arasında olup ilk 2 aşamaya göre sistem oldukça değişmiştir. Daha fazla sektör ve gaz kapsanmış, önceki sistem yerine AB çapında tek bir limit getirilmiş, ücretsiz dağıtım yerine hakların dağıtımı için açık artırma metodu benimsenmiştir. ETS'de 4. Aşama ise 2021-2030 yılları arasında olacaktır.
AB Emisyon Ticaret Sistemi altında verilen karbon haklarıdır. Karbon yoğun sektörlerde kademeli olarak dekarbonizasyon sağlamak amacıyla ücretsiz verilen karbon salım haklarıdır. Toplam haklar sınırlıdır. Her yıl ücretsiz dağıtımlar kademeli olarak azaltılmaktadır. AB, 2005 yılından bu yana elektrik, kâğıt, çimento, demir-çelik, petrol ürünleri, kimyasal ürünler ve havayolu taşımacılığı gibi enerji ve karbon yoğunluğu yüksek sektörlerdeki tesis ve güç santrallerinin sebep olduğu emisyonları AB Emisyon Ticareti Sistemi (EU Emission Trading System, ETS) altında düzenlemektedir. Buna göre, belirli şartları sağlayan AB üreticileri atmosfere saldıkları karbonun tonu için serbest piyasada belirlenmiş fiyattan “emisyon hakkı” (European Union Allowance, EUA) satın almak zorundadır. Piyasada alınıp satılan hakların sayısı iklim hedefleriyle uyumlu olarak zaman içinde azaltılmakta, böylelikle enerji ve karbon-yoğun sektörler için dönüşmemenin maliyeti artırılmaktadır.
Dünya Bankası, iklim değişikliği ile küresel mücadele için ülkelerde sera gazı emisyonlarının azaltımı çabalarına katkı sağlamak ve piyasa temelli emisyon azaltım mekanizmalarının (market-based instruments) etkin olarak kullanılmasına yönelik olarak “Karbon Piyasalarına Hazırlık Ortaklığı” (Partnership for Market Readiness – PMR) adıyla teknik destek programını 2011 yılında hayata geçirmiş, Türkiye de 2013 yılında bu programa dahil olmuştur. PMR-Türkiye 2013 yılından bu yana izleme, raporlama ve doğrulama mevzuatının uygulanması ile çeşitli karbon fiyatlandırma mekanizmalarının ekonomiye etkileri üzerine çalışmalar yürütmektedir. Herhangi bir karbon fiyatlama sistemi kurmanın ilk adımı sektörlerin emisyon ölçümlerinin doğru yapılması, raporlanması ve doğrulanmasına ilişkin bir mekanizmanın kurulmasıdır. Buna ilişkin ilk adımı Türkiye 2014 yılında İzleme-Raporlama-Doğrulama (Monitoring-Reporting-Verification, İRD) Kılavuzu hazırlayarak atmıştır. Ardından tebliğler yayınlanmış ve sektörel eğitim çalışmaları başlatılmıştır. 30258 sayılı Resmî Gazete'de yayınlanan “Sera Gazı Emisyonlarının Doğrulanması ve Doğrulayıcı Kuruluşların Akreditasyonu Tebliği” Aralık 2017'de yürürlüğe girmiştir. Mevzuat kapsamında, yönetmeliğin Ek-1'inde yer alan faaliyetleri gerçekleştiren tesisler, her yıl düzenli olarak izleme, raporlama ve doğrulama sürecine tabi durumdadır. İzlenen faaliyetler Tablo 1'de listelenmiştir. Bu alanlarda faaliyet gösteren tesisler sera gazı emisyon bilgilerini çevrimiçi olarak e-devlet üzerinden Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın Sera Gazı İzleme ve Raporlama Sistemi'ne girmektedir.17 Bu bilgiler toplulaştırılmış halde Türkiye Sera Gazı Emisyonları Envanteri'nde yayınlanmakta ancak tesis bazında emisyon bilgisi kamuoyuyla paylaşılmamaktadır.
Türkiye'nin Kyoto Protokolü kapsamında herhangi bir sera gazı azaltım taahhüdü bulunmadığından Kyoto Protokolü altındaki emisyon ticaretine konu olan esneklik mekanizmalarından faydalanamamaktadır. Türkiye, her ne kadar Kyoto Protokolü'nün esneklik mekanizmalarından yararlanamıyorsa da; bu mekanizmalardan bağımsız olarak işleyen, çevresel ve sosyal sorumluluk ilkesi çerçevesinde kurulmuş Gönüllü Karbon Piyasası'na yönelik projeler 2005 yılından beri geliştirilmekte ve uygulanmaktadır. Şu an Gönüllü piyasalarda işlem gören toplam 308 proje bulunmaktadır ve bunların %42'si hidroelektrik ve %39'u Rüzgâr projesidir.
Döngüsel ekonomi ürünlerin yeniden kullanılabilir şekilde tasarlanarak üretilmesi ve üretildikten sonra ürünlerin mümkün mertebe tekrar kullanımını esas alan ekonomiyi ifade etmektedir. Ürünlerin kullanımından sonra çöpe atılarak imhasının sağlanmasını ifade eden doğrusal ekonomi diğer bir deyişle kullan-at ekonomisinin alternatifidir.
Döngüsel Ekonomi Eylem Planı 2015 yılında Avrupa Komisyonu tarafından sunulmuş, 2018'de yılında kabul edilmiştir. Üretim, tüketim, atık yönetimi, ikincil ham madde pazarına dair mevzuatın yeniden düzenlenmesine ilişkin önerilerin bulunduğu AB eylem planıdır. AYM'yi oluşturan en önemli taşlardan biri olan Döngüsel Ekonomi Eylem Planı kararı 10 Şubat 2021 tarihinde Avrupa Parlamentosu tarafından kabul edilmiştir. Söz konusu plan ürünü yaşam döngüsü boyunca ele almakta; ürün tasarımını, döngüsel ekonomi süreçlerinin desteklenmesini, sürdürülebilir tüketimin güçlendirilmesini ve kaynakların mümkün olan en uzun zaman dilimi süresince AB ekonomisi içinde kalmasını amaçlamaktadır.
AB Döngüsel Ekonomi Eylem Planı'nın amaçları;
- AB'de sürdürülebilir ürünleri norm haline getirme
- Tüketici ve kamu alıcısını güçlendirme
- proses emisyonu (Çimento üretiminde kalsinasyon kaynaklı CO2, petrokimya endüstrisinde katalitik kraking prosesinden kaynaklı CO2, alüminyum ergitmede PFC emisyonları gibi)
- Döngüsellik potansiyelinin daha fazla olduğu ve kaynak kullanımının yoğun olduğu sektörlere odaklanma (örneğin elektronik, bilişim, piller-taşıtlar, ambalaj, plastik, tekstil, inşaat-binalar, gıda, su ve besin maddeleri)
- Atık azaltma
- Döngüselliği insanlar, şehirler ve bölgeler için işler bir sistem haline getirme
- Döngüsel ekonomiye dair küresel çabalara liderlik edilmesidir.
- Ekotasarım Direktifi kapsamında olan cep telefonları, tabletler ve diz üstü bilgisayarlar da dahil olmak üzere elektronik ve bilişim sektörüne yönelik yeni düzenleyici hükümlerin getirilmesi. Ekotasarım Direktifi'nin ve EN 5028: 2012 standardının 18 Kasım 2021 tarihi itibari ile geri çekilmesi
- Eski yazılımların sürümlerinin yükseltilmesi dahil olmak üzere tamir hakkı için düzenleme getirilmesi
- Cep telefonu ve benzer eşyaların şarj aletlerinin ortak hale getirilmesine yönelik yasal düzenleme yapılması
- Atık elektrikli ve elektronik eşyaların toplanmasının tüketiciler açısından kolaylaştırılması, her türlü elektrikli ve elektronik eşya için “Geri Alım” uygulamasının tüm AB ülkelerinde uygulanması, özellikle bilişim ve iletişim ürünlerinin güvenli bir biçimde yeniden kullanımına yönelik önlemlerin alınması ve yeniden kullanım piyasasında faaliyet gösterecek oyuncuların söz konusu ürünlere erişiminin sağlanması
- Elektrikli ve elektronik eşyalarda zararlı maddelerin kullanımının kısıtlanmasına yönelik AB düzenlemelerinin gözden geçirilmesi
- Daha nitelikli geri dönüşüm ve etkin çevre koruması için elektronik atık geri dönüştürme faaliyetinde bulunanlara zorunlu sertifikasyon sistemi getirilmesi
- Avrupa Komisyonu tarafından döngüsel ve sürdürülebilir dijitalleşme inisiyatifi ile birlikte bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) ve yapay zeka planı geliştirilmesi
Amaç hiç atık çıkmamasıdır. Atıklar önemli ham madde kaynağı olduğu için bertaraf edilmesi istenmemektedir. Atıkların yeniden kullanımı istenmektedir. Bu yüzden sıfır atık hiyerarşisinde geri dönüşüm en son sıradadır.
Ham madde ve doğal kaynakların etkin yönetimi ile sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda atık yönetimi süreçlerinde çevre ve insan sağlığının ve tüm kaynakların korunması hedefiyle 12 Temmuz 2019'da Sıfır Atık Yönetmeliği yayınlanmıştır. 9 Ekim 2021'de ise değişiklik yapılmıştır. 24 Aralık 2020'de Çevre Kanunu'nda yapılan değişiklik ile döngüsel ekonomi, sıfır atıkla ilgili ifadeler eklendi. 2017'de sıfır atık projesi başlatıldı.
Maden atıklarının yönetimi, 15.07.2015 tarihli ve 29417 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak 15.07.2017 tarihinde yürürlüğe giren “Maden Atıkları Yönetmeliği” kapsamında gerçekleştirilmektedir. Maden atıklarının karakterizasyonu kapsamında asit maden drenajı analizleri (sülfit-sülfür (S-2) analizleri, statik ve kinetik testler) Bakanlıkça yetkilendirme işlemleri yapılana kadar TÜRKAK akreditasyonu bulunan laboratuvarlar ya da üniversite laboratuvarlarında yapılabilir. İnert maden atıklarının yönetimine ilişkin hükümler Maden Atıkları Yönetmeliği'nin ilgili bölümlerinde mevcuttur. Maden atıklarının depolandığı tesisler için Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik gereğince Çevresel Etki Değerlendirme, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğüne başvurularak önce GFB (Geçici Faaliyet Belgesi) sonra Lisans alınması zorunludur.
Karbon piyasası, emisyon ticareti mekanizması çerçevesinde, belli bir emisyon hedefi olan ülkelerin kendi aralarında emisyon izinlerinin bir bölümünün alınıp satılabilmelerini sağlamaktadır. Bu kapsamda ülkelere karbon emisyon kotası tahsis edilmekte ve ülkelerin bu kotaları, üreticileri arasında paylaşması beklenmektedir. Herhangi bir ülke kendi emisyon kotasını aşarsa, daha az üreten ülkeden karbon emisyon kotası satın alabilmektedir. Bu durum, emisyon değerlerinin düşürülmesine dayalı bir piyasanın oluşmasını sağlamıştır. Bu piyasalara da “karbon ticareti piyasası” adı verilmektedir.
Ülkemizde geliştirilen Gönüllü Karbon Piyasası'na yönelik projelerin kayıt altına alınmasına ve bu projelerden elde edilen karbon sertifikalarının takibine ilişkin olarak hazırlanan Gönüllü Karbon Piyasası Proje Kayıt Tebliği 9 Ekim 2013 Tarihli ve 28790 Sayılı Resmi Gazetede Yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Tebliğ ile birlikte, Türkiye'de sera gazı emisyon azaltımı sağlayan ve karbon sertifikası elde etmek amacıyla geliştirilen projelerin etkin ve güncel olarak kayıt altına alınması hedeflenmektedir. Bu amaçla, tebliğde proje sahiplerinin yanı sıra Gönüllü Karbon Standart Kuruluşları ve Bağımsız Denetleyici Kuruluşlara da raporlama yükümlülüğü getirilmiştir. Tebliğ ile Türkiye'de Gönüllü Karbon Piyasalarından geliştirilen projeler sonucu azaltılan sera gazı emisyonlarının kayıt altına alınması ve izlenmesi sağlanacaktır. Bu doğrultuda, karbon sertifikası elde eden proje sahiplerinin Bakanlığa kayıt olmaları ve projelerine ait proje tasarım belgesi, onaylama raporu ve doğrulama raporlarının bu yılsonuna kadar Bakanlığa iletmeleri gerekmektedir. Bundan sonra geliştirilecek projeler için ise projenin karbon sertifikasını elde etmesini müteakip 30 gün içerisinde Bakanlığa kayıt ettirilmesi gerekmektedir. Tebliğ ile kaydı yapılacak projeler aracılığıyla, karbon azaltım sertifikalarının nerede ve hangi proje ile oluşturulduğu tespit edilerek, mükerrer sayımın (double counting) önüne geçilmesi, piyasada şeffaflığın ve bütünlüğün sağlanması hedeflenmektedir. Ayrıca, bu sayede Türkiye'de üretilen karbon sertifikalarının güvenilirliğinin artırılması da amaçlanmaktadır.
Emisyonlara üst sınır getiren ülkelerdeki yatırım ve üretimin, emisyonlarına üst sınır getirmeyen ülkelere kaymalarına yol açabilir. Bu durum da emisyonlarına sınır getirmeyen ülkelerde artan emisyonlarla sonuçlanabilir. Bu sürece karbon kaçağı adı verilmektedir. AB'de yerleşik firmalar karbon yoğun üretimlerini AB dışına taşıyabilir ya da AB ürünleri daha karbon yoğun ithalat ile yer değiştirebilir. AB bunu engellemek istemektedir. AB karbon kaçağı riski olan sektör ve alt sektörlerin listesi yayınlanmıştır. İlk liste 2013-2014 arasında uygulandı, ikinci liste 2015-2019 yıllar arasında uygulandı. İkinci listenin 2020 yılı için de geçerli olması kararı alınmıştır. Şubat 2019'da 4. Faz için (2021-2030) geçerli olacak yeni liste kabul edilmiş, mayıs 2019'da ise yayınlanmıştır.
BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi kapsamında taraflarca iklim değişikliği ile mücadele süreci değerlendirilmek üzere düzenlenen uluslararası toplantılardır. BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin yürürlüğe girdiği 1994 yılından itibaren her yıl taraflar konferansı düzenlenmektedir. İlk taraflar konferansı 1995 yılında Almanya'nın Berlin şehrinde düzenlenmiştir. Bu konferanslar arasında olan 1997'de düzenlenen 3.Taraflar Konferansı'nda Kyoto Protokolü imzalanmış, 2015 yılında düzenlenen 21. Taraflar Konferansı'nda ise Paris Anlaşması kabul edilmiştir.
COP26 2021'de düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı Glasgow'da düzenlendi. COP26'da kabul edilen Glasgow İklim Paktı, sera gazları için en fazla karbon salan fosil yakıt olan kömürü azaltmayı açıkça planlayan ilk iklim anlaşmasıdır. Anlaşma gelişmiş ülkelere emisyon azaltımı için gelişmekte olan ülkelerin uyum sürecine destek kapsamında daha fazla finansman vadediyor. Türkiye'nin de aralarında bulunduğu 133 ülke Ormanlar ve Arazi Kullanımı Üzerine Glasgow Liderler Deklarasyonu'nu imzaladı. Dünyanın önde gelen 10 kalkınma bankası, “Doğa, Halklar ve Gezegen” başlıklı ortak açıklama yayınladı. 40'dan fazla ülke tarafından enerji, ulaştırma, hidrojen, çelik sektörlerinde düşük emisyonlu 2030 yılı hedeflerinin belirlendiği “Atılım Ajandası” yayınlandı. Kalkınma Bankaları çalışmalarını Paris Anlaşması'na uyumlu şekilde gerçekleştirmeyi taahhüt ettiği “Ortak İklim Bildirgesi”ni yayınladı. Çeşitli ülke ve yatırım bankalarının yer aldığı 30 taraf 2022 yılı sonuna kadar fosil yakıtlara uluslararası yatırımlarını sonlandıracağını duyurdu. Bu beyan ile “fosil yakıtlar” ifadesi ilk kez uluslararası taahhüt içinde geçti. 46 ülke ile çeşitli bölgesel yönetimler ve kurumlardan oluşan taraflar, yeni kömür yatırımlarını sonlandırma taahhüdü verdi. 30 ülke ormansızlaşmayı tersine çevirmek, sürdürülebilir arazi kullanımına geçişi hızlandırmak için iş birliği çalışmalarını yayınladı. 80'den fazla ülkenin desteklediği “Ortak Güneş Deklarasyonu” tüm bölgelerin yenilenebilir enerjiye erişimini artırmayı hedefliyor. 20'den fazla ülke, havacılık kaynaklı emisyonları azaltmak için uluslararası havacılık kurumları ile birlikte çalışmayı taahhüt etti. 100'den fazla ülke küresel metan emisyonlarını 2030 yılına kadar 2020'ye oranla en az %30 oranında azaltma sözü verdi. 100'den fazla ülke ve otomobil üreticisi, önde gelen piyasalarda en geç 2035 yılına kadar tüm yeni otomobil ve kamyonet satışlarının sıfır emisyonlu olacağını taahhüt etti. 450 finans kuruluşu 2050'de karbon nötr olmayı taahhüt etti. Kömürü aşamalı olarak “bırakma” taahhüdü, Hindistan ve Çin'in karşı çıkmasıyla aşamalı olarak “azaltmaya” dönüştü.
Birleşmiş Milletler'in iki örgütü Dünya Meteoroloji Örgütü ve Birleşmiş Milletler Çevre Programı tarafından 1988 yılında insan faaliyetlerinin neden olduğu iklim değişikliğinin risklerini değerlendirmek üzere kurulmuştur. Panelin amacı devletlere iklim politikalarını geliştirmek üzere tüm seviyelerde bilimsel bilgi temin etmektir. Şu an IPCC'nin 195 üyesi var. IPCC'nin çalışmalarına dünya genelinde binlerce kişi katkıda bulunmaktadır. IPCC değerlendirme raporları için uzmanlar binlerce bilimsel makale değerlendirmesi yapıp iklim değişikliğinin etmenleri, etkileri ve gelecek riskler, nasıl uyum sağlanacağı ve risklerin nasıl azaltabileceğine dair kapsamlı özet sağlamaktadır. IPCC süreçlerinde uzmanlar ve devletlerin açık ve şeffaf gözden geçirme yapmaktadır. 2021 yılında yayımlanan IPCC 6. Değerlendirme Raporu insan kaynaklı karbondioksit ve diğer sera gazı salımlarının arttığını, küresel-bölgesel sıcaklıkların çok hızlı yükselmekte olduğunu, 1.5 °C ve 2 °C düzeyindeki küresel ısınmanın doğal ve insan sistemlerine olan etkilerini anlatmaktadır.
Şirketlerin ürün veya hizmetlerinin çevresel etkileri hakkında tüketicileri yanıltacak faaliyet içine girmeleri, tanıtım çalışmaları yapmalarına yeşil aklama/yeşile boyama/greenwashing denilmektedir
AB taksonomi düzenlenmesi üzerine politik uzlaşıdan sonra 2020 yılında Komisyon AB taksonomisi çevresel açıdan sürdürülebilir faaliyetler içerisine nükleerin dâhil edilip edilmemesine ilişkin derinlemesine analizi başlattı. İlk olarak, Komisyonun içinde bilim ve bilgi hizmetleri veren Ortak Araştırma Merkezi (JRC-the Joint Research Centre) nükleer enerjinin önemli zarar vermeyen yönleri üzerine teknik bir rapor taslağı hazırladı. JRC'nin hazırladığı bu raporun amacı Avrupa politika yapım sürecine kanıtlara dayalı bilimsel bir destek sunmaktı. Rapor Avrupa Komisyonu'nun politik pozisyonunu göstermemektedir. Rapor, çevresel etkiler açısından iki grup uzman tarafından gözden geçirildi. Bu raporlar Komisyonun karar alma sürecinde bilgi olarak dikkate alınacaktır.
Karbon Yakalama, Kullanma ve Depolama (Carbon capture, usage and storage-CCUS), büyük fabrikalar ve enerji santralleri tarafından üretilen karbondioksitin atmosfere ulaşmasını ve küresel ısınmaya katkı sağlamasını engelleyebilen farklı teknolojiler zincirini ifade eder.
Türkiye İstatistik Kurumu